Բյուջետային քաղաքականությունը և նրա կատարելագործման հիմնահարցերը Հայաստանի Հանրապետությունում

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՐԱ ԿԱՏԱՐԲԵԼԱԳՈՐՍՄԱՆ

ԼԻՄՆԱԼԱՐՁԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼԱՆԲԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ՎԼԱԴԻՄԻՐ

ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Եվ ՆՐԱ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐՑՄԱՆ

ԼԻՄՆԱԼԱՐՑԵՐԸ 1ԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼԱՆԲՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

«Հ

» ԵՐԵՎԱՆ

Հրապարակվում է կառավարման ն փնրեսական բարեփոխումների ինստիտուտի գիրական խորհրդի երաշխավորությամբ

ՀՏԴ

336.12(479.25)

ԳՄԴՏՇ5.9(23)261.3 Վ

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ ՀԵՂԻՆԱԿԻ

Մասնագետ

ՀՎ422

խմբագիր`

.

տնտեսագիտությանդոկտոր, պրոֆեսոր Աշոտ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ

Հարությունյան Վլադիմիր Լիպարիտի

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

«Զանգակ-97», 2003.-

ԵՎ ՆՐԱ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐՇՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ/-Եր.:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

120 էջ:

Պատմականկարճ ժամանակահատվածումՀՀ բյուջետայինքաղաքականությանբնագավառում իրականացվելեն որոշակի բարեփոխումներ,սակայն նրանում կուտակվել են բազմաթիվիրենց լուծմանը սպասող հիմնահարցեր, որոնք վերաբերումեն բյուջե-

ին

ապան վերաբերում պետական կառավարման մակարդակում: Ասվածը Է վարձած ամայնքի նության

ե

ծմանը,

ինչպես

տե

ն

ինքն

-

ու ֆինանսական բյուջեի ձեավորմանհրապարակայնության ինքնուրույնուն բյուջեի դե ճատմանն պե ն հովմանը, պե

ու նան քիարդյունավետ կառավարմանը, ինչպես բյուջետային դասակարգման կատարե ն

-

նվիրված հետազոտությունը: հան,որոնց նան մարմիների ինչես տեղական ինքնակառավարման աիատուների, բոլոր է

ն

ախատես

ո

ման ն

,

չհ

կերի

,

սե

։

-

նրանցհամար,որոնցհետաքրքրումեն բյուջետայինքաղաքականությունըն նրա կատարելագործման հիմնահարցերը Վայաստանի Հանրապետությունում:

՝

0605010204 0003(01)-2003

ՏՅԱ

ԳՄԴ

65.9(21)261.3

99930--2--806--1 Թ Հարությունյան Վ. Լ., 2003

թ.

ՄԱՍԻՆ

Բյուջետային քաղաքականությանհիմնահարցերըմշտապեսգտնվում են հայ ու արտասահմանյանտնտեսագետների,քաղաքական ծիչների ու քաղաքականկուսակցություններիուշադրությանկենտգոր րոնում, ինչպես նան տարի դառնում են օրենսդիր մարմնի քննարկման առարկա` երկրի պետական բյուջեն հաստատելու ն դրանում փոփոխություններ ու լրացումներ կատարելուժամանակ: Բյուջետայինքաղաքականության հիմնահարցերըառավել կարնորվում են անցումային տնտեսություն ունեցող երկրներում ն, մասնավոէպեորտեղ նշանակալի Վանրապետությունում, րապես, Հայաստանի ու տական բյուջեի դեֆիցիտի արտաքին պետականպարտքիչափերը, հստակեցված ու մանրամասնեցվածչեն բյուջեի եկամուտներիու ծասբյուջեի իսկ ինքնուրույնության բացակայության պատճառովտեղականինքնական այլն: չի կայանում հանրապետությունում ռավարման ինստիտուտը Մինչդեռմինչ օրս ՀայաստանիՀանրապետությունումվերոհիշյալ հիմմեջ ամբողկողմից մեկ աշխատության նահարցերը հայհեղինակների ջական ն համալիր չեն ուսումնասիրվել: Սույն մենագրությունըարժեքավոր է ոչ միայն այդ հիմնահարցերիամբողջական, խորը ն փաստարկվածվերլուծությամբ, այլն դրանց լուծման հիմնավոր առաջարկներով, որոնք ունեն ինչպես տեսական,այնպես էլ կիրառականնշանա-

յուրաքանչյուր

լիարժեք խերի դասակարգումը, համայնքի ֆինանսական

է հեղինակին, ապա կություն: Ինչվերաբերում

նա

«զտարյուն» ֆինան-

սիստ է, քանի որ գերազանցությամբավարտելով Երնանիժողովրդական տնտեսության ինստիտուտի«ֆինանսներ ն վարկ» բաժինը` աշխատել է Երնանիքաղաքային խորհրդի գործադիր կոմիտեի սոցիալտնտեսականհետազոտություններիլաբորատորիայում,Երքաղխորհրդի գործադիրկոմիտեի ֆինանսականվարչության պետի պաշտոնում, եղել է ՀՀ հարկայինտեսչության վարչությանպետի տեղակալ, հանրա3

պետության չորս տարածքային հարկային տեսչության պետ, ՀՀ ֆինանսատնտեսագիտական տրանսպորտին կապի նախարարության վարչությանպետ, «ՀՀ երկաթուղու փոխադրումներ» ն «Հայաստանի ցանցեր»ՓԲԸ-ների ֆինանսականտնօրեն: Կարնոր պաշէլեկտրական տոններ է զբաղեցրել «Հայագրո», «Հայարդշին» ն «Հայխնայբանկ» բանկերում:Ներկայումս «Հայաստան» համահայկականհիմնադրամի ֆինանսականբաժնիպետն է: Սասնագեւրխմբագիր

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Բյուջեն հասարակականտնտեսականկյանքը կարգավորողկարնորագույն փաստաթղթերիցէ, որն ընկալվում է որպես պետությանտնտեսականգործունեության իրավաբանական օրենք: Պատահականչէ, որ տարբեր մակարդակներումբավական երկար է տնում նրա քննարկումը ն երբեմնկրում է ծայրահեղ սուր բնույթ: Թեպետ բյուջեների քննարկումը ն ընդունումը տեղի է ունենում յուրաքանչյուր տարի, այնուամենայնիվ դրանում դեռնս պահպանվում են իրենց լուծումը պահանջող շատ հարցեր: Դրանք վերաբերումեն ինչպես բյուջեի եկամուտներին, մասնավորապես, հարկերի հետ առնչվող, այնպես էլ բյուջեի ծախսերի, բյուջետային դեֆիցիտի ու դրանց ծածկման, բյուջետայինֆեդերալիզմի ն միջբյուջետային հարաբերություններիհիմնահարցերին ն այլն, ոնան է րոնց լուծումը պայմանավորված երկրների պետական կառուցվածքների գործունեության արդյունավետությամբ: ՅՀ-ում իրականացվող բյուջետային քաղաքականությունը հանրապետության անկախացմանառաջինտարիներիցի վեր` մինչն 1996 թ., լիովին իր վրա էր կրում նախկինխորհրդային վարչահրամայականհամակարգի բյուջետային քաղաքականությանդրոշմը, քանի որ բյուջեների եկամուտներիսահմանազատումկատարվում էր յուրաքանչյուր տարի ՀՀ Գերագույն խորհրդի կողմից պետական բյուջեի հաստատման ժամանակ, այն էլ միայն հանրապետականբյուջեի ն շրջանների ու հանրապետականենթակայությանքաղաքների բյուջեների միջն: Ընդ որում, եկամուտների նման սահմանազատումը իշխանության ստորադաս մարմիններինզրկում էր սեփականբյուջեները ձնավորելու հնարավորություններից,սահմանափակումէր նրանց ինքնուրույնությունը բյուջետային միջոցների օգտագործմանբնագավառում, քանի որ պետության կողմից պատվիրակված լիազորությունների (թոշակների, բժիշկների ու ուսուցիչների աշխատավարձիվճարում ն այլն) իրականացմանֆինանսական անհրաժեշտ միջոցները երբեմն գերազանցում էր ՎՀ Գերագույն խորհրդիկողմից սահմանվածչափաքանակներին,որի արդյունքում յուրաքանչյուր տարի համապատասխանխորհուրդների նստաշրջանների կողմից հաստատվողշրջանային ու քաղաքային բյուջեները ծանրաբեռնվում էին նախորդ տարիներից փոխանցվող

պարտքերիաճով, որոնց մասով բյուջեների եկամտայինու ծախսային մասերի «պարտադրված» հավասարակշռվածությանապահովման նպատակովիշխանությանստորադաս մարմիններըեկամտայինբազան համալրումէին ոչ իրական,իսկ երբեմնգործող օրենքներիսողանինչպիսիք էին կրպակցքներից բխող այնպիսիեկամտատեսակներով, իրավունքի,բենզիներիզբաղեցրածտարածքներիհողօգտագործման ն ու տարիայլ վճարները:Այդ նի գազի վաճառքիթույլտվությունների ունենում տնտեսական անկում, սոցիաներին Հայաստանումտեղի էր լական հարաբերություններիսրում ն այլ բացասականդրսնորումներ, որոնց վերացմանկարնորմիջոց էր դիտարկվումշուկայականհարաբերությունների արմատավորումը:Սակայնբյուջետայինքաղաքականության իրականացումըՀայաստանումցանկալիարդյունք չտվեցնչէր էլ ու բաշխմանպետականմենաշնորհիգեկարող տալ արտադրության րակշռության պայմաններում: Բացի դրանից, կարնոր գործոններ էին նան ներքինշուկայի սահմանափակվածությունը, ցածր կոոպերացման մակարդակըն արտաքինկապերիցմեծ կախվածությունը: Այս պայմաններում մակրոպահանջարկիցանկացած ընդլայնում հանգեցնում է ներմուծման աճին` նպաստելովվճարայինհաշվեկշռի ն բաշխդեֆիցիտիմեծացմանը:Զանգվածայինսեփականաշնորհումը ման ոլորտում պետություն ն մասնավոր հատվածի հարաբերակցությանփոփոխությունըհօգուտ վերջինիս,որոշ նախադրյալներստեղծեհամար: լծակի առավել ակտիվացման ցին բյուջետայինկարգավորման Սակայն իրավիճակային այս փոփոխություններնէլ Հայաստանում ցանկալի արդյունքչտվեցին,քանի որ շարունակվողտնտեսականանկումը հետնանք էր ոչ այնքան մակրոպահանջարկիանբավարարուփլուզման թյան, որքան տնտեսականկապերիու հարաբերությունների ու դրանց չվերականգնման, տեխնոլոգիականհետամնացության ու դրանց չարդիականացման: Եկամտի շրջապտույտիքեյնսյան մոդելից հետնում է, որ այաստանի տնտեսականանկման հիմնականպատճան ինվեստիցիաների խիստ անռը հանդիսանումէ խնայողությունների հավասարակշռվածությունը, քանի որ Վայաստանիբանկային համակարգում ներդրվողխնայողություններընույնպեսչէին ուղղվում ինվեսպատճատիցիաներին`պետականծրագրերիանարդյունավետության ռով: Անհրաժեշտ է նկատիունենալ, որ Քեյնսը իր հիմնականբանաձնեձնակերպելէր «փակ» տնտեսությանհամար` ելրը ն պոստուլատները նելով, թերնս,այն դրույթից, որ արտաքինազդեցությունըվճռորոշ նշանակությունունենալ չի կարող կամ առնվազնչի խանգարիիրականացՍակայն Վայաստանի համար արտաքինկավող քաղաքականությանը: պերի գործոնը զգալի նշանակություն ունի, որը նշանակում է, որ ներ6

քին պահանջարկի մեծացումը հանգեցնում է ներմուծման աճին: Եվ պատահականչէ, որ Քեյնսյան այն կանոնը՝ «եթե կա պահանջարկ,կծնվի նան առաջարկը»,ՀՀ-ում չգործեց,քանի որ պահանջարկծնող դրամական զանգվածըմիայն մասաճբէր զբաղված առաջարկի«ծննդաբերությամբ», այն էլ ոչ թե տեղականարտադրության, այլ ներմուծման հաշվին: Իրականումանկախությանառաջին5 տարիներինեկամուտները շրջանառվում էին` շրջանցելով ինվեստիցիոնգործունեությունը, որը կառավարությանըդրդում էր արտադրության աշխուժացմամբառաջարկըմեծացնելու` դրամիէմիսիայիկամ արտաքինվարկերիմիջոցով: Դրամիէմիսիանու արտաքինպարտքերիաճը հանդիսանումէին այդ տարիների բյուջետային քաղաքականությանառանձնահատկություններիցմեկը: ՀՀ անկախությունից հետո հանրապետության բյուջեն միշտ եղել է դեֆիցիտով:Սակայնպետքէ փաստել, որ բյուջեի դեֆիցիտըպայմանավորվածչէ ո՛չ ծախսերիկառուցվածքի (քանի որ այն պահպանումէ նախկին Խորհրդային Միությունից ժառանգված ծախսատեսակները,որը բնորոշ է նան զարգացած երկրներին) նո՛չ էլ ծախսերիծավալների կտէ եկամուտներիանբարուկ փոփոխությամբ:Այլ այն պայմանավորված վարարհավաքագրմամբ,այսինքն`հանրապետությունում շարունակում է առկամնալ բյուջեի «կառուցվածքային»դեֆիցիտը,որը վկայում է բյուջեի միջոցովմակրոպահանջարկը կառավարելուհնարավորությունների խիստսահմանափակման մասին:Այլ կերպ ասած, բյուջետայինքաղաքականությանմյուս բնորոշ գիծը մշտական դեֆիցիտայինբյուջեի առկայություննէ: Դրա հետ մեկտեղբյուջեն զգայուն կերպովէր արձագանքում տարբերպատճառներովտնտեսականկյանքում ի հայտ եկող բացասական երնույթներին`ֆինանսականկարգապահությանանկմանը, ձեռնարկությունների դեբիտորականու կրեդիտորական պարտքերիհսկայականաճին, ինվեստիցիոն ակտիվությաննվազմանը նայլն: ՎՀ բյուջետային քաղաքականությանըբնորոշ է նան հստակ ն ընդգրկուն օրենսդրականդաշտի բացակայությունը,որի չեզոքացման առաջին քայլն արվել է 1996 թ., երբ հանրապետությանվարչատարածքային նոր բաժանմանարդյունքումհանրապետության շրջանայինբաժանումներըփոխարինվեցինիշխանության մարզայինմարմիններով, այսինքնմարզերում սահմանվեցպետականկառավարում,իսկ տեղական ինքնակառավարումը տարածվեցմիայն համայնքների(գյուղեր, քաղաքներ, թաղեր) վրա, այսինքն` խորհրդայինվարչակարգիցփոխանցվածբյուջետային երկաստիճանխոշորացվածհամակարգըփոխարինվեցբյուջետայիներկաստիճանմանրացվածհամակարգով,որի օղակներ դարձան անգամ ամենափոքր բնակավայրերը:Սակայն տե7

մարմիններիբյուջեներինչտրվեց ֆինանղականինքնակառավարման սական ինքնուրույնություն նույնիսկ «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի ընդունումից (30.06.1996 թ.) հետո, համաձայն որի տեղականբյուջեներին, որպես եկամտիաղբյուր, ամրագրվեցինպակաս արդյունավետու հարկմանբազաներըչճշտված գույքահարկը,հողի հարկը ն այլն, իսկ բյուջեների եկամուտներիապահովմաներկու կարնորագույնգործառույթները(հարկերի նկատմամբ վերահսկողության իրականացում ն բյուջեների գանձապետականսպասարկում) հանրապետականմարմին«պահվեցին» իշխանությանկառավարման ների ձեռքում: Այսպիսիմոտեցումներիարդյունքը եղավ այն, որ համայնքներիբյուջեներիեկամուտներինկատմամբծախսերիգերազանցման սկզբունքի համատարած փաստերը տեղականինքնակառավարման վերածներդրմանարշալույսին դրա զարգացմանլուրջ խոչընդոտների մեղմացման,բայց ոչ վեվեցին,որոնց բացասականազդեցությունների համահարթեցմանմասին» «Ֆինանսական րացմանքայլ հանդիսացավ ՀՀ օրենքի ընդունումը: մասին» ն Փաստորեն 1996 թ. «Տեղական ինքնակառավարման ՀՀ օրենքների ընդունմամբ «Ֆինանսականհամահարթեցմանմասին» սկիզբը, ոբարեփոխումների դրվեց բյուջետայինքաղաքականության րին հաջորդեցին«Բյուջետային համակարգիմասին», «Գանձապետական համակարգի մասին», ինչպես նան «Տեղական ինքնակառավարման մասին» (7.05.2002 թ.) Վ1 օրենքներիընդունումը: Բյուջետայինքաղաքականությաննշված ն այլ բացթողումներշաայլ րունակումեն պահպանվելմինչն օրս, որոնք նոր իրավիճակներում դրսնորումներեն ստանում ն այդ ամենիհամատեքստումբյուջետային քաղաքականությանհիմնահարցերիդիտարկմանանհրաժեշտությունը մղեց այս մենագրությանստեղծմանը: ։

1.

ԵՎ ՆՐԱ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ ՏԵՂԱԿԱՆ

ԻՆՔՆԱԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿՈՒՄ

ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

1.1.

Վամայնթի բյուջեի եկամուտների ձեավորման աղբյուրները ն ծախսման ուղղությունները

Զարգացածերկրներումտեղական բյուջեների եկամուտներիձնավորման հիմք հանդիսացողհարկերն ու տուրքերը նախ, բավականին շատ են, որոնց տեսակներիթիվըկազմում Է. ճապոնիայում` մոտ 30, Իտալիայում ն Ֆրանսիայում`համապատասխանաբար ավելի քան 30 ն 50, Բելգիայում` մոտ 100 ն այլն, երկրորդ` զարգացածերկրներում իշխանությանստորադաս մարմիններիիրավասությանտակ է գտնվում նան իրենց բյուջեներին ամրակցված եկամուտներիհավաքագրման գործառույթները ն երրորդ` դրանք էական դեր են խաղում իշխանության ստորադաս մարմիններիկառավարման ն նրանց լիազորություններիիրականացմանբնագավառում,քանի որ նրանց բյուջեներն ունեն ֆինանսականզգալի ինքնուրույնություն: Իրավիճակըայլ է ՀՀ համայնքային բյուջեների եկամուտների պարագայում: «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ նոր օրենքի (7.05.2002 թ.) համաձայնհամայնքների բյուջեներին ամրակցված են (առանց պաշտոնականտրանսֆերտների ձնով ստացվող հատկացումներին դեֆիցիտի ֆինանսավորման աղբյուրների)': Առաջին,գույքահարկըն հողի հարկը, ինչպես նան շահութահարկի ն բնապահպանական վճարներիմասհանումները,որոնց տոկոսաչափերը սահմանվում են յուրաքանչյուր տարվա պետականբյուջեի մասին օրենքով: Իհարկե,գույքահարկը ն հողի հարկը հարկային վարչարարության առումով պրոբլեմներչեն ներկայացնումայն առումով, որ հարկատուներիհամար գրեթե անհնար է դրանցհարկմանբազան ար1

Գլուխ

«Տեղական ինքնակառավարման մասին» ԽՀ21(196),էջ21, 44

ՀՀ

օրենքը: Պաշտոնականտեղեկագիր

հեստականորեննվազեցնելը,ինչպեսկատարվումէ մնացած հարկատեսակներիմասով: Սակայն բոլոր համայնքներըհիմնախնդիրներունեն դրանց հավաքագրման ուղղությամբ, քանի որ դրանց հավաքագրման (գանձման)ն վերահսկողության իշխանության լիազորությունները մարհանրապետականմարմիններիցտեղականինքնակառավարման միններինէ փոխանցվելընդամենը2003 թ. հունվարի 1--ից՛:Մինչդեռ չեն կատարվել«Հարփոփոխություններ մինչն օրս հատճապատասխան ն կերի մասին» «Ստուգումներիկազմակերպմանու անցկացմանմակընսին» ՀՀ օրենքներում,որոնք օրենսդրորենհնարավորություններ ձեռնեն տեղական ինքնակառավարման համայնքային մարմիններին ունեցող հարկատուների բյուջեներինհարկայինպարտավորություններ նկատմամբիրականացնելուվերահսկողությունդ̀ատականմարմիններին հայցեր ներկայացնելուն ստուգումներ անցկացնելու միջոցով: Արմարդյունքում ստացվել է այնպես, որ տեղականինքնակառավարման միններըիրականացնումեն այդ հարկատեսակներիմիայն հաշվառումը, իսկ գանձումն ու վերահսկողությունը,օրենսդրականդաշտի բացակայության պատճառով,կատարվումէ իշխանությանհանրապետական մարմիններինդատականհայց ներկայացնելու միջնորդություններին ու հողի այլ ձներով: Դեռ ավելին, չափազանց ցածր են գույքահարկի որոնց հարկի ոչ միայն հարկման բազաները, այլն հարկադրույքները, մարմինները փոփոխությանհարցում տեղականինքնակառավարման Այլ կերպ ասած գույքահարկին հողի հարկի չունեն լիազորություններ: բնագավառումիշխանություններիկողմից էական դրականտեղաշարն ոչ ժեր չի արձանագրվելոչ դրանց հաշվարկմանմեթոդաբանության էլ հարկմանարդյունավետությանուղղությամբ, որոնց արդյունքումշաինչպես ծավալները, րունակում են ցածր մնալ այս հարկատեսակների այնպեսէլ տեսակարարկշիռները համախառններքինարդյունքում:Այն դեպքում,երբ համայնքայինբյուջեների գերակշիռմասը դոտացիոնեն, իսկ նրանց մուտքային կանխատեսումները,որպես կանոն, գերազանցում են փաստացիմուտքերին: Արդյունքում տեղական ինքնակառավարմանմարմիններըյուրաքանչյուր տարի օբյեկտիվ պատճառներով հայտնվում են ձնավորվածծրագրերի իրականացումըձախողելու փաստիառջն: Երկրորդ, տեղականտուրքերը, իսկ պետականտուրքերից քաղաքացիականկացությանակտերգրանցելու, դրանց մասին քաղաքացիքաղաքացիականկացությանակտերում ներինկրկնակիվկայականներ,

մասին» «Տեղական ինքնակառավարման Խ21(196), էջ21,44

ՀՀ

օրենքը: Պաշտոնական տեղեկագիր

'

կատարվածգրառումներում փոփոխություններ,լրացումներ, ուղղումներ կատարելու ն վերականգնելուկապակցությամբվկայականներտալու, ինչպես նան նոտարականգրասենյակների կողմից նոտարական ծառայություններ մատուցելու, նոտարական կարգով վավերացված փաստաթղթերիկրկնօրինակներտալու, նշված մարմինների կողմից գործարքների նախագծեր ն դիմումներ կազմելու, փաստաթղթերի պատճեներ հանելու ն դրանցիցքաղվածքներ տալու դիմաց գանձվող տուրքերը: Պետականտուրքերի նշված տեսակներիեկամտայինաղբյուրներիցզրկված են գյուղական բոլոր, քաղաքայինառանձին,ինչպես նան ԵրնանքաղաքիՆուբարաշեն, Նորք Մարաշու Ավան թաղային համայնքները, քանի որ նրանցվարչականտարածքներումչկանքաղաքացիականկացության ակտեր գրանցող մարմիններն նոտարական գրասենյակներ,իսկ սահմանվածկարգի համաձայննշված տուրքատեսակներըմուտքագրվումեն այն համայնքներիբյուջեներ,որոնցվարչական տարածքում գտնվում են այդպիսի ծառայություններ մատուցող մարմինները:Ինչ վերաբերումէ տեղականտուրքերին,ապա պետք է նշել, որ դրանք տիպականեկամտատեսակներեն (խաղատները,բաղնիքները,զվարճանքի օբյեկտներըժամը 24.00-ից հետո աշխատացնելու, արտաքինգովազդ տեղադրելու, օբյեկտներըվերակառուցելու,օբյեկտներիարտաքին տեսքը փոփոխողայլ աշխատանքներկատարեն այլ թույլտվություններտալու համար) լու, շենքերի շինարարության Երնան քաղաքի համայնքների ն հանրապետականնշանակության մի քանի քաղաքների բյուջեների համար, որոնք խիստանհավասարաչափ են տեղաբաշխված նրանցմիջն: Իսկ տեղականտուրքերիմասով, մնացած ն, առավել նս, գյուղական համայնքներիբյուջեներիեկամտի աղբյուրները,գործնականում,կարելի է ասել, բացակայումեն, մինչդեռ առկա են 900-ից ավելի համայնքներ: հանրապետությունում Երրորդ, ոչ հարկային եկամուտները, որոնց վերաբերում են. հահանդիսացողհողերին նրա վարչականտամայնքիսեփականությունը րածքում գտնվող պետականպահուստի հողերի վարձակալությանու օգտագործմանվարձավճարները, համայնքի սեփականությունըհամարվող գույքի վարձավճարները,համայնքի սեւիականությունըհամարվողընկերություններիտրամադրմանտակ մնացածշահույթից կատարվողմասհանումները,տեղականվճարները, համայնքիսեփականություն համարվող,այդ թվում` տիրազուրկ,ժառանգությանիրավունքով կամ նվիրատվությանձնով համայնքի տնօրինմաննանցածգույքի օտարումիցառաջացածեկամուտները: Այսպիսով,«Տեղական տուրքերի ն վճարների մասին» ն «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքների գործողության դաշտը

(գույքահարկին պեւռականտուրքերի մասով) «սահմանափակվումէ» հիմնականումԵրնանն, ճասամբ հանրապետական նշանակությանքաղաքաներիվարչական տարածքներով:կետնաբար մնացածհամայնքները նշված եկամտատեսակների մասով լուրջ մուտքայինակնկալիքներ չեն կարողունենալ ն իրականումչունեն, քանի որ այդ համայնքներում (բացի նշված եկամտատեսակների պակասիցկամ բացակայությունից) առկա է քիչ ու ցածրարժեք գույք, ինչպես նան հաշվարկային ցածրզուտ եկամուտունեցող հողեր ն պակասվճարունակազգաբնակչություն: Ինչ վերաբերում է համայնքներիբյուջեների եկամտատեսակների երրորդխումբ աղբյուրներին,ապա դրանցգերակշիռմասը կամ ուղղակի բացակայում են կամ շատ աննշան են: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերումէ համայնքի սեփականությունըհամարվողգույքի օտարումիցառաջացող (այդպիսիօբյեկտներիշրջանակը խիստսահմանափակէ), համայնքիսեփականությունըհամարվողընկերությունների շահույթներիցմասհանվող (այդպիսիընկերություններըհազվադեպ են շահույթ գոյացնում) ն այլ եկամտատեսակներին: Հետնաբար,ՀՀ-ում տեղական ինքնակառավարմանմարմինների բյուջեներինամրակցվածեկամտատեսակները իրենց բնույթով ու տեսակնեորվ նմանվում են զարգացածերկրների իշխանության ստորաՍադաս մարմինների բյուջեներին ամրակցվածեկամտատեսակներին: կայն էական տարբերություններկան դրանց հաշվարկման,եկամտատեսակներիթվաքանակի,դրանց մեծություններիու հարկմանիրավասությունների առումով, որոնց արդյունքում 33-ում տեղականինքնակառավարմանմարմիններիբյուջեները ըստ էության ֆինանսական ինքնուրույնություն չունեն, որը վկայում է բյուջետային ֆեդերալիզմըն միջբյուջետային հարաբերությունները ՀՀ-ում կատարելագործելու անի աժեշտու ան մաս նմ ման մարմիննե ն ք րման մարմինների կողմից իրականացն վող լիազորությունների դրանց ֆինանսավորման համապատասխանության ապահովմանանհրաժեշտությունիցելնելով համայնքային բյուջեներըբաժանվումեն վարչականն ֆոնդային մասերի:Ընդ որում, դրանցիցյուրաքանչյուրիմասովդրված է հավասարակշռմանպահանջը: Համայնքի բյուջեն, ըստ վարչական ն ֆոնդային մասերի, ունի եկամտայինն ծախսայինմասեր: Վարչականն ֆոնդային բյուջեներնունեն եկամուտներիձնավորման տարբերաղբյուրներ ն ծախսերիիրականացմանտարբեր ուղղու-

ված ընթացիկ,բյուջետային փոխատվությունների մարման ն պետության պատվիրակածլիազորությունների կատարմանծախսերը,որոնք ձնով կարելի է ներկայացնելհետնյալ կերպ (տես. աղյու-

Ա ս

Աղյուսակ

Համայնքիբյուջեի վարչական մասի եկամուտներիՆ ծախսերի կագմը"

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

Համայնքներիբյուջեների վարչականմասից ֆինանսավորվումեն պարտադիրն կամավորլիազորությունների իրականացմանհետ կապ12

հոլը

վող. ողիձասով, բացառությամբ կառավարուան Այ Ե-ի Մաման

համայնջային ծառայություններ

կարգով կենտրոնացված կան

3. Օրենքով պետական

տարածքում

դհանուր

եկամտա-

բնույթի համայնքային այլ ծառայություն-

վճարհարմից բարուջահարգից բնապահպա-նական ն

բու ադա պետական ենուրքանլուր կահմանկում տուրքերը րակա ՐԻ Պետական՝ հավաքներին 2 Պաշտպանություն

տարվա

Դ

քաղաքա-ցիականկացության

հումնավարժական

հարմինների յարիկողմիջ մատուցվող -Տրատապափյաղան ծառայությունն ու խումբ պԱշտպանույան նի գո ատուցվո

րի մասով

առայությու

պատերւազմի գյզինծառայությունից արճակվածների, Ուսնության

-

աջակցություն,

աաա հակ Բան, ցահայտված հարկային օրենսդրության խախտումերի ձատայոոների Ի վածության ւ

ի

Գանքները ատու-քերից

գանձվող տույժերը

ն

բարելավճան աջակցություն թական Պաստա

տու-

գանձվում Աթյան" Տեղական տուրքերը, շինությունները աղաքաշինական այլԳոնկանեո: որոնք

ա)յհամա տարածքում

են.

արա-րությա

ն

3. Հասարակականկարգիպահպանությանն անգուն`

վերապահված լիազո(բա- գության Կայ" Աերահանգնելու, արդիականացնելու բնագավառում Կոո օրենքով արտաքին տեսքը, փոփոխող աշա դարման) տար ա Ա ում համայն թի ունները նքաննան բնագ հար ժրենքուլ վերապահվի գրո ն

այլ

աշխատանքկանացում թա արթնաններ անդելու )համայն/ տարածքում ագնտրի համա Ա այ անոն- Կոմու արեկարգուբազա ագավա. ոմԻան տնտեսությա (էրնանում՝ կերին համաքաղարային կանոններին) հա մապատասխան ոգելից խմիչքների (կամ) ծխախոտի թվում ն մաքրում, աոա լնվաճառջի թույլտվության խամարա)ԱղբահանությունՍսան.տոապարակնորի ասֆալաւարեկա

.

այղ

Անրի պելու Հուկաներում, (բացառությամբ տոնավաճառնե` ,

քի) թուլավոթյան հ

թոններհ

ո

գկանաչ տարածքների պահպանում

աճառ

սննդին

եյհամայնքի տարածքում հասարակական սպաեյայլ ծրագրերիֆինանսավորում: սարկմանգործունեության համայնքալինկանոններին 6. Տրանսպորտի

՝

թյուններ:

արե

տ Արարանորի հ աաաաովարումութուն բարտաքին նհան, Իր Հաե ննել 2տմքահարկը, գոռ թ յնքի: (համ վարչ բյուջեին ամրագրվող ր Լողի

.

Տեղական ին աավա

:

համաքաղաքային կանոնքերիԸ) համապա(Երնանուժ՝ թների հանրային

հաւ "`

սննդի, զվարճանքի շահումներով խաենի

գրոնկրին ժամը 24.00-ից

ա

'

բնագավառ"օրենք վերապահվ իրականացում

լի

հետո աշ-

"

ՏՏՏՏՏՏՍՍՍՍՍ

,

"Տեղական. ինքնակառավարման մասին" գիր.Ի21 (196), էջ 36

ՀՀ

օրենք,

ՀՀ

պաշտոնական տեղեկա13

զյիամայնքային կանոններին հա մապատասխան Երնան

ինա

ածբու մըն

Առն տրի ն սպա' սարկմա/

Է

ու

որութու

գյուղատ

նտեսութ ւթյա ն ան

Գոր» Կ» րումաի մար, իրհականացում՝ անու ԽանաԱ իարություննն ազրրու րի Կր ն Աթ, լլտուրայաին տար մռող ՀԱՏ րա րեր նքների)տար զոր ռրենքով ությո սէր երջու աքի

ն

տանիՍԱ տա

մ

ամա

համ գանք առնի Աա

ը)հա

Տար րինա

"

Ն

ԹոՍլտվու

ամալ տ

զա

ականա

արա

ապա -օրենք ով վերապ

նն

հ

ն

պատ

ելուհամար մբ հառությա՛ ր ռութ) ծա ԱՈ առայություն նաց ռայու

ՏՏ» միների)

բ

իրա

Ց.

շրջա

րենն ով վերա

ահուլ

Տ

Էագ ին

վեր'

իրանա րրականաջը ծառայ ութ) ավա յունն: ած լիազորութ երի, օրենք րաո ողհող ինչ- վառ ցուժ Կո

ր

ո

հարկ հարիակա երի լի ով վ Կր բաՆաի գտնվող մարչա րանքի կանա օգ վար տիեվր ահուս ղերի պետական `. յան ին երիտա րձավճար թութ) Կր ան, այութ գան մ բյհամայնք ող հիմնայ սարդութ ավառո համարվ աշխնքներ բնագ րո Հարա ւթյու- արվող խեկչինն հաշվ ԱՐՎ արծա կալո եկեկամեւ կրթ ությու ն իրակ բյար թր ակատնում առած պատժա առով հրապահԿանի Արաուծ կիրա օրե' գ)այլ րեր, իրավախաի ծրագ հան ւններ ազոր ջոց ությո ված լի կրի րվող Ար ֆ ոնդ քու ամի համարը ունների ահույթ ային ահուստ ար Հող սհամայնքի «ներով ՐՈչ

ոչ

ով 10, Աշխատ Ա

ոոմ

աարի Ն եբաց դի աներին արիա» տոմար որոշում ավագա

ն

հ ետ

ն

Աաաա»

Տ

ո

մա

ո

Ի Հա ւմները,

ա

ան

նների

հա

ար

ատա

ա

Հա Հաա» ող

ն

մն վ ոնց այլվճարԱԱ ն աշինար երաբերո ծբում րարը

աան

ոո"ոխող կ

նիատել, ին հաստատ Տա տե՝ վառնռատան Աա անոր աշխատա

ը

կա

ն հա

555աարի մար

ռա-

Էշիմադապրե ԱԱ ապպա կացն այլ աժե ակա տե այութ մար ավարա մրմար ՀԵԻրն:մանվճարը, կաա ամրու մարՄերի նդիրննեաի» կերը առայութու փոխհատո ցնա մին տեղակա տնվ երը ան վերցն ծա

Ա

ր

ր

աա

րել

տրա

ն

դ

շի

-

անա

:

վ

ոՀԲԻ: ՀԱՅԵ» ՀՅ»: արոր: Աաաա» ՀԵՅ: Հեյ ՀՀՅՅՅ: ՀԱԱՅՅ: ԱԱ-Ի աաա ու

հ

ե

նխ

ան,

ոքի հաեված կողմից կած

թար

ն

ում ր

ապոր հ ք

Հա ի

ֆ

Բո

իի

իետակա պ

"

ով

ստա

ցվող

հարթեցմա րարկարաս ակատրակւյուտարիս --հանը ր

Մ

Ի

Աու են

շուն

Ղամայնքային ։ Հոն

բյո

ւջե ների ծախսային

ուղ ղու թյո ւնն երի մ են, որ դ

Տար

ուսո

ւմնա

սի-

աառվի ներ ան հատական հատն հովվաէջիանան Անան Հաաա զեր մար անց օր խնամ մայ ւրարել նրը խր կառավար

կ երմլ ավորված Արի նթացիկ երի են: վականի նակ, նեղ ցմ ֆի ավորութ) ները հատնք

կառ

Ա

ւնն

րութ

եր

կապ

ու

ակա ռ

ներ:

Յա

ադիր

ա

ու

,

ցման

:

նի նքնաակած

ՀՆ

Է

ուր

ՈՒս

նեցող

ուն

ն

այդ

|

մտ

քո ւմ

իա

տ

կան

-

րի մա նփ

ու

նրապ ետ

յուղա

է

աժ

նլ

ն

կառա վա ին ա մրա

ր

երը

Աոա ՀՐաա «ուռ

յսք եր նքն

ն

ան

ւծությունն

Ր

ա

առեալն

ռ

նք նա կա

ն

նաղ

ը,

րենքի լիար ժ երում, դա ությա ն ատ ան ավանդ, հարվածի քն նադ թ իրա երի ող ու տո ծա ռայ ում, ա ս ություն ների մեծ մաս ի ւմ,ա ծա ակար Լթյունն այլ ն) ծով ո չ օր ենսդ հանո դիր ահ ած ն հաս ծ տատ ծա ռա յո դ ակովս վա մանվ ( րի ավ որիբ նեղենու ար ժեքային նորմաներ ը: է նան օգտ ագ որ ի վար չա կան բյուջ են կար եով ս երի կամնա խատե սվա ծ չ 0ա խատ րի լր աց ու խսե նա նսա վորմա ն չա կան բյու ջեի ծախսայ նպատա կով վար ի մ ւմձ ւմ էպ մաս ի եոնդ յի նֆ ւջեի վար կան բյո չա րվո նավո Օտ ս կամուտ Իդ եպ,վ արչ ականմ ասիպա ոկո հու ստա յին ֆո նդից կարող են ֆ ինանս ջո ցներ ո ւղղվ ելֆ ոնդաեն ար գ եռ վ: կան յի նմա ս, ի սկհ ակառա մը Բյուց խամն ախ դրոր տեսվաձ ծախսեր իկա եսված ծա խսերի լը ինա Ասա ա ն վորմանը կարո ղ է ուղղ վելնան նա խորդ տա րվաբյ ուջ ե ը նթացքո Լմ իրականացված ծախսեր ի նկատտարմբմ ուտք երի գ երա ա բյ ուց եի միջոց ների տարե կզբի ազ ա տ ալ տ արվ մը,այ սինքն տվյ ւմ նտ է ուղ նախ որդ բյո ւջետայի ական Այն ղվո արո մա ն սա նսա որման ենթակա, կայ :ֆ ինա վորված կա ուն ԱԱ վորութ մարմանը չիս կնշված պա րտ ավոր ությ ները եՄ առ աջ նմնա ում հա է ոցների ցորդ ըո ւղղվ մայ նմա սա հմա նու ուջ ին մաս գա ավա որոշ մբ : վա ի Րր ման նպ Հա մա ե ենմա սից ֆ մե ն պա րտա ո որվու մ ած կաա մավոր նաց յո ապվ ստ . ած ր աթ Ինչ պ կան, ացվ վա

գ

Հ:

ԱՆ

կամ)

ԱԵ ՝

-

աա

րենս օրենս

ՀԱՆ

:

ի

Ի

`

գճախեր

իտալ ն

պիտ

-

րես արչ Ան

`

քի

Լ

ի

Արած

ամուտների 5-ի

սից

-

ակա ավարա ատրուշու երը: Լ

:

այնպես էլ ֆոնդային բյուջեում կարող է ձնավորվել պահուստային

րի 30 տոկոսը: Ինչպես վարչական, այնպես էլ ֆոնդային մասիպահուստայինֆոնդերը կարող են օգտագործվելմիայն համայնքիավագանու որոշմամբ, որը, մեր կարծիքով, խոչընդոտում է բյուջեով չկանխատեսված ծախսերիկամ նախատեսվածծախսերիլրացուցիչ ֆինանսավորման օպերատիվիրականացմանը:Ուստի առաջարկվում է պահուստային Ֆոնդերիծախսմանուղղություններիորոշման իրավասությունըօրե չրորեն վերապահել համայնքիղեկավարին` հաճապատասխան փոփոխությունկատարելով «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ԳՀ օրենքում: ձնով կարելի է ներկայացնել հետնյալկերպ(տես աղյուսակ 2):

ԵԿԱՄՈՒՏՆԵՐԸ

ՒԷ

ԾԱԽՍԵՐԸ

բլիաաավկիիթարառող

2.Կապիտալլի ֆինանսավորմանայլ աղբյուրներից ծախսերի Օպատակայինհատկացումներ 3.Համայնքային սեփականություն համարվող, այդ թվում` տիրա-

2.

Կապիտալվերանորոգում

ն

Վարկերի ներգրավվածայլ փոխատումգգայիարու

Յ.

գորԱՓետանգետանիրվոնովկանաիրապորաքովի ֆոնդ 4.Պահուստային ոի ճով ներ ողա: այդ իճքնակառավարման' գարձինեերի թվում տեղական ն արեղաբաշխումից առագված եկամուտներ տրի

ոն,

Ս:

թվում. անավարտշինարարության հող), այդ օբյեկտների ռությամբ

միջոցներ,որոնք մասնավորեցումից համաբաղաբային րնան քաղաքի

ստացված

ուղղվում են. կապիտալբնույթի ծախսերի

մարագու բաջի մարակչք տ. : լ ի

նատարենա,

Բո Ջարան ա

՝

խան մարմնի պարտադիր լիագորությունների Ֆինանսավորմանը`

-՝

լայ

Ու

ի անար ր

ասսա

տեղակա ե

հա

ատաս-

անավարտ շինարարության օբյեկտնե-

Լ տա չա Լտլ բյուջեից (պահուստայինֆոնդից) կատարվողհատ-

ծական Ներդրված տապիաի

ակառավարմսյ հնքնակ

ստացվող

Տեղական ինքնակառավարմանմասին" ՀՀ օրենքը, (196), էջ 36

համայնքներիբյուջեներիֆոնդայինմասի եկա-

այբհա պարտատոմսեր վարկչեն վերցնում ները գործնականում

են, բ) բացակայում զիտներիձնով ստացվող եկամուտները, ն չե

ինքնակառավարման

մաա

Ար հաշվարկա--դրամարկ նախատեսված պահանջնայն է, ել որ բյուջեի տվյալ տարվա չգերազանցեն համապատասխան

լիազորությունների

մաս

պաշտոնականտեղեկագիր,

րու

Ինչ վերաբե-

մուտքերին: հաշվարկա-դրամարկղային նախատեսված գերազանցմանը,

նկատմամբծախսերի դում է բյուջեի եկամուտների է նախատեապա այն թույլատրվում այսինքն`բյուջեի պակասուրդին, ֆինանսավորման սել բյուջեի պակասուրդի համարվող անշարձ ն ս եփականություն պետական փոխառու Գոնե ր ընդոա միջոցների բյուջեներ մասհանել համայնքային տարումից կողմից է: մյուս Բայց հասկանալի ով, որըորը միանգամայն գումարիչափով, ենսդրորեն նախ նվազեցչ ափը օրենսդրոր թ ույլատրելի բյուջեի պակասուրդի արկվո նում է բյուջեի պակասուրդի իչ Կ պետականսեփականություն այնուհետն ՀՄՐ գումարի մասհանվող համայնքայինբյուջեներ ահմաՀոտը նվազեցվածթույլատրելի արդեն բյուջեի պակասուրդի րրորդ վերջիներկրորդ է տվյալ նախորդող տարվան ն մասում փաստաբյուջետայինտարիներիհամայնքիբյուջեի ֆոնդային աստա(որտեղ ցի ստացվածեկամուտների

Ան

Հ աիՊո աուից ֆինանսավորման ա

իսկ փով, Ն

նափակվում

ե

ԽԱ չեն ախատե ութնով

գումարները տրանսֆերտների հիմիջոցները) վարչակա մաս ջոցներ փոխայ.ցվա միջին ֆոնդից պահուստային ֆոնդային ման Ընշված Փաստորեն 3096-իչափով": տարեկանի ' ն

ԱիատՆ նվա ի փոքր միտման պայմաններում պակասուրդի թույլ դարձնում նպատակահարմար է նամանավանդ, սահմանաչափը Մոր համայնքայ քի պլանավորումը` ջեների պակասուրդով ոչ

ՀՀ

թողար

որպ սուբվենցիաներ, կում, գ) Կապիտալծախսերիֆինանսավորման օտարուսեփականության կանոն,չեն հատկացվում,դ) համայնքային ունեն: նվազմանմիտում միջոցները միցստացվող բյուջեներիսա մանամարմինների Տեղական ն օրենսդրորեն ա փակ ու ծավալներովքիչ եկամտատեսակների Է ու պատվիրակա րագրվածհսկայածավալպարտադիր,կամավոր համայնքիբյուջեիինչպես պայմաններում

նվազեցմանինչպեսնան բյուջեի ֆոնդայինմասի եկա բյուջեի ման

դեպոզիտների դիմացդիվիդենտների ծնով ստացվող

գործառնություններիցեկամուտներ,համայնքային սեփականութ-յան օտարումից միջոցներ

"

որ

որ

Աղյուսակ մասի եկամուտների ն ծախսերի վազմը՝'

Համայնքի բյուջեի ֆոնդային

Հարկ է նշել,

Յ

մասին» «Տեղականինքնակառավարման Ի 21 (196), 2002, էջ 32

ր լ

որ

համայ

տեղեկագիր, օրենքը: ՀՀ Պաշտոնական

բյուջեի պակասուրդայինլինելու դեպքում պետական լիազորված մարմնի (Երնանում` Երնանիքաղաքապետարանը,իսկ մարզերում` մարզպետարանները) կողմից բյուջեի կատարման նկատմամբիրականացվողիրավականվերահսկողությանը գումարվում է նան վարկային պարտքը մարելու ծրագրիվերահսկողությունը:Դրա պատճառովսահէ ինչպես տեղականինքնակառավարման մանափակվում մարմինների շուկայականհարաբերությունների գործուն սուբյեկտ դառնալու, այնպես էլ նրանցկողմից բյուջետայինծախսերիրականացնելու հնարա-

վորությունները:

Վամայնքային բյուջեների ծախսայինմասը որոշվում է տեղական ինքնակառավարման մարմիններիլիազորությունների շրջանակով ն

ներառումէ տեղականնշանակությանհարցերիլուծման, տարածքիսո-

ցիալ-տնտեսական զարգացմանծրագրերիիրականացման ծախսերը: Այսինքն,օրենսդրորենառկա են այն բոլոր լիազորությունները, որոնք համայնքիավագանուն ն ղեկավարինհնարավորություն են տալիս իրենց լիազորությունների սահմաններումորոշել ն իրականացնել համայնքիկարիքներով պայմանավորված բյուջեի ծախսմանուղղությունները: Սակայնայստեղ պետք է կատարելորոշակի վերապահում,այն է, որ այդ ամենը իրականացվում է եռաստիճան կտրվածքով. Առաջինաստիճանը` բյուջետային միջոցների օգտագործման ն ծախսմանուղղությունները որոշելու լիարժեք իրավասությունը կարող է վերաբերելմիայն կամավոր լիազորություններին, որի դեպքում համայնքի ավագանինն ղեկավարըհնարավորություն ունեն ֆինանսական առկա միջոցներիշրջանակներումբյուջետային ծախս կատարել ցանկացածուղղություններովն չափերով:

Երկրորդ,միջին աստիճանին,կարելի է վերագրել պարտադիրլիազորություններիիրականացումը, որոնք օրենքով սահմանվածկարգով ենթակաեն պարտադիրֆինանսավորման: Այս դեպքում տեղականինքնակառավարման մարմինների ազատության աստիճանըպայմանավորում է պարտադիրլիազորությունների իրականացման համարնախատեսվածֆինանսական հոսքերիմիջն որոշակիժամկետումն չափաբաԺիններովվերաբաշխումներ կատարելուհնարավորություններով: Երրորդաստիճանը,որը վերաբերումէ պատվիրակվածլիազորություններիիրականացման ծախսերին, միանշանակբնորոշվումէ ծախսերի ուղղություններիխիստ նպատակային ն այս բնակողմնորոշմամբ գավառում տեղական ինքնակառավարման մարմիններիիրավասությունները կապված են լիազորությունների իրականացման ընթացքում օպերատիվգործողություններով պայմանավորված ֆինանսականհոսքերի ծախսմանկանոնակարգմամբ:

բյուոր «ՎայաստանիՎՀանրապետությունում ՀՀ համակարգիմասին» օրենքով սահմանվածհամայնքային ջետային բյուջեներիկառուցվածքի ներկայիս խիստ կանոնակարգվածությանն եկամուտներիու ծախսերի հաշվեկշռվածությանօրենսդրական պահանջի առկայության պայմաններում որոշակի դժվարություններեն առաջանում տնտեսականօպերատիվզարգացմանայս կամ այն հարցը լուծելու համար անհրաժեշտսեփական ֆինանսականմիջոցներիինքնուրույն նպատակայինծախսմանբնագավառում: Համայնքային բյուջեների կատարման դեռնս խիստ կարճատն պրակտիկանվկայում է այնպիսի իրավիճակներիառկայության հնարավորությունը, երբ պետական կամ տարածքայինկառավարմանմարմիններիորոշումների կատարման արդյունքում համայնքի բյուջեներից իրականացվում են չնախատեսվածծախսումներկամ նվազում են բյուջեներիեկամուտները: Այդ դեպքերում պետք է ապահովել համայնքի ինքնուրույն տնտեսական զարգացման համարանհրաժեշտ նախադրյալիգործողությունը ն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիննման դեպքերում տրամադրել այդ որոշումների արդյունքում առաջացած լրացուցիչ ծախսերիդիմաց փոխհատուցումստանալու իրավունք: Այլ հարց է, որ հարկ է օրենսդրորեն ընդհանրապես արգելել նման որոշումների կայացման հնարավորությունը, սակայն հանրապետությունում ներկայումս ընթացող տնտեսականբարեփոխումները ն Օպտիմալկառավարճան տարբերակներիտնականփնտրտուքըչեն բացառում«հիմնավորված» նպատակներովայդպիսիորոշումների ընդունման անխուսափելիությունը:

Սակայն պետք է նշել,

1.2.

ՎՂամայնքիբյուջեի ձեավորման հրապարակայնության սկզբունքի ապահովման ուղիները

Տեղական ինքնակառավարմանմակարդակովՀՀ-ում իրականացվող բյուջետայինքաղաքականությունըընդհանրություններունի զարգացած երկրների(Ֆրանսիա, Իսպանիա ն այլն) բյուջետայինքաղաքականությանհետ, որոնք վերաբերում են ոչ միայն տեղական բյուջեներիձնավորմանաղբյուր հանդիսացողեկամտատեսակներին, դրանց կառուցվածքին,ծախսային ուղղություններին ու դրանց ծախսման կարգին,այլն բյուջեներիձնավորմանսկզբունքներին:Սակայնհամայնքների բյուջեների ձնավորման հռչակված սկզբունքները ՀՀ-ում հիմնականում անտեսվում են, բացառությամբ բյուջեի հաշվեկշռվածության սկզբունքի, որը իշխանության հանրապետականմարմինների

հստակ վերահսկողությանարդյունք է: Մինչդեռ կողմից իրականացվող նույնը չի կարելի ասել, օրինակ. ա) համայնքի զարգացման եռամյա ծրագրի հիման վրա համայնքայիննշանակությանհիմնախնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցների պլանավորմարմիննեմանը: Բանը նրանում է, որ տեղական ինքնակառավարման ընթացքում,նախապեսեռամյա ծրագրեր չներկարի ընտրությունների յացնելով համայնքի ազգաբնակչությանըընտրված թաղապետերնու մոռացությանեն տալիս այն, երբ ստանձնում են օհամայնքապետերը րենքի պաշտպանիու այն կիրառողիլիազորությունները: Դա պայմանավորված է նրանով, որ հասարակությանմեջ պահանջարկչկա այդպիսի ծրագրերինկատմամբ: Բայց անհասկանալիէ, որ իշխանության կառավարմանհանրապետականն տեղականմարմիններիմակարդակով աշխատանքներչեն տարվում այդպիսիպահանջարկձնավորելու, դրա կատարմաննկատմամբ վերահսկողության իրականացնելուխնդիրների շուրջ` այն դեպքում, երբ դրա անհրաժեշտությունը բխում է համայնքիազգաբնակչությանն պետությանշահերից: Մեր կարծիքով, անհրաժեշտ է նախ իշխանության կառավարման բոլոր մակարդակներումաշխատանքներտանել հասարակության շրջանում համայնքներիզարգացմանեռամյածրագրերինկատմամբպահանաջարկձնավորելու խնդրի շուրջ ն երկրորդ` դրան զուգահեռ թաղապետերին համայնքապետերիընտրվելուց հետո նրանց առջն դնել համայնքիզարգացմանեռամյա ծրագիրը(ըստ տարիների)հաստատման ներկայացնելու պահանջը, որը նպատակահարմար է ամրագրել «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքում: Բայց ի տարբերություն օրենսդրորենամրագրվածգործող նորմի այն ներկայացվի,ոչ թե համայնքի ավագանու",այլ թաղապետարաններիմասով Երնանի քաղաքապետի,իսկ համայնքների մասով` մարզպետների հաստատմանը`համաձայնեցնելովՀՀ կառավարությանհետ: Դրա արդյունքում հեշտությամբհնարավոր կլինի ըստ մտրզերիու համայնքների(ինչպես նան ըստ կատարվող աշխատանքների բնույթի ու ծավալի)՝ ավելացնենան լով հանրապետականնշանակությանխնդիրները, կազմել նան հանրապետության զարգացմանեռամյածրագիրը: Ծրագրերին բյուջեների կազմմանու հաստատման մասով հանրապետությունումարմատավորվածէ այն պրակտիկան,որ համայնքների ավագանիներիկողմից հաստատվումեն համայնքներիտարեկանբյուջեները, իսկ ԱզգայինԺողովի կողմից` պետականբյուջեն: Առաջինները

--------4

«Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքը:ՊաշտոնականտեղեկագիրԽ 21 (196),2002, էջ 30

ֆինանխնդիրների ներառել են համայնքայիննշանակության իրենցում է հաստատվել ծրագիր ե ռամյա զարգացման իսկ սականլուծումները,

առանձինդեպքերումն առանձինհամայնքներիկողմից` առանցծրագմիջոցներայինխնդիրներիլուծման համար անհրաժեշտֆինանսական ն կազմվում բյուջեները հ ամայնքների Բացի դրանից, րի պլանավորման: հաստատմանն են ներկայագու համայնքի ավագանու քննարկմանն հատկացվելիքդոտաբյուջեից վում, որպես կանոն, հանրապետական ապահովեն հետո համայնքները (որպեսզի ցիայիմեծությունը ճշտելուց սկզբունքը), որը վկայում է, առանց բյուջեներիհաշվեկշռվածության բյուջեից դոտացիայիստացման, տեղականինքնահանրապետական մասին: անհնարինության ֆինանսական իրականացնելու կառավարում մակարդակումչի ապահովվումնան Տեղական ինքնակառավարման որը կահամայնքներիբյուջեներիձնավորմանհրապարակայնությունը, ն կատարման վեձնավորման բյուջեի համայնքի է իրականացվել րող հաառանձին չհաշված ի րազեկելով անդամներին մայնքներիկողմից բյուջեի եկամուտներիու ծախսերիխոշորացված թվերիմասին առանձինթերթերումտրված հրապարակումները: տեղականինքնակառավարման Իրականումհանրապետությունում է մարմիններիկողմից անտեսված բյուջեներիձնավորմանհրապարակայնությանսկզբունքը: Զարմանալինայն է, որ մասնավոր ֆիրմաները

րաբերյալ համայնքի

ն անհատ ձեռ-

նույնիսկֆինանսապեսոչ առողջ ձեռնարկությունները ու ներեցները թերթերով,հեռուստատեսությամբ ռադիոյովգովազդում ու մատուցվող ծառայուեն իրենց կողմից թողարկվողապրանքներն ն, մասնամարմինները ինքնակառավարման թյունները,իսկ տեղական վորապես,Երնանիթաղայինհամայնքները(որոնք իրենցֆինանսական գերազանցումեն շատուշատ գովազդող ձեռհնարավորություններով չեն անարկությունների)բյուջեի ձնավորմանհրապարակայնությունը պահովումու չեն գովազդումիրենցկողմից մատուցվող ծառայությունոն ները (սանմաքրում,աղբահանություն,ասֆալտապատում այլն), են շատ գերազանցում րոնք իրենց ծավալներովու բազմազանությամբ կողմիցմատուցվող ծառայություններին: կազմակերպությունների Մեր կարծիքով, համայնքայինբյուջեների ձնավորմանհրապարահամար անհրաժեշտ է նախ, հակայնության սկզբունքի ապահովման մայնքիանդամներիմոտ ձնավորելիրենցհամայնքի բյուջեի մեծության, հեեկամտայինաղբյուրներին ծախսայինուղղություններիվերաբերյալ երկրորդ, ուժեղացնել համայնքի բյուջեի տաքրքրությանպահանջարկ, ապահովմաննկատմամբիշխանուձնավորմանհրապարակայնության իրակակողմից վերահսկողության մարմինների թյան հանրապետական նացումը` բյուջետային համակարգիմասին օրենքի պատասխանատն

վությանգլխում սահմանելովհրապարակայնության սկզբունքիխախտ-

ման

պատասխանատվության խստացվածմիջոցներն երրորդ,պետական գնումներիմասինօրենքով սահմանվածմեկ աղբյուրից գնումներ կատարելուիրավասությունից զրկել տեղական ինքնակառավարման մարմիններին, որը կպարտադրի նրանցիրենց կողմից գնվող ծառայությունները(սանմաքրում,աղբահանություն,ասֆալտապատումն այլն) գովազդելԶԼՄ-ով, դրանք գնելու էժան ն տնտեսելուբյուջետայինմիջոցները: Թեպետ, բյուջետայինմիջոցներիխնայողությունը ն դրանց ծախսմանարդյունավետությունը (որոնք նույնպես որպես սկզբունքներ ինչպես հարկն է չեն ապահովվում)առավել շատ պայմանավորված է բյուջեի ծախսայինհոդվածներիհաշվարկներիհիմքում դրվող բնեղեն ու արժեքային նորմատիվների բացակայությամբ:Հետնաբար,բյուջեի ծախսային հոդվածների գծովսահմանվողբնեղենն արժեքայիննորմատիվներիխնդիրըանհրաժեշտէ տեղականինքնակառավարման նբյուջետայինհամակարգի դաշտից տեղափոխելմիջբյուջետային հարաբերություններիդաշտ ն դրան լուծում տալ «Բյուջետայինֆեդերալիզմին միջբյուջետային հարաբերությունների մասին» ընդունման արժանիօրենքում, իհարկե,դրանում նախատեսելով սահմանվածնորմատիվները խախտելուվարչական ն քրեական պատասխանատվության խստացված միջոցներ(ներկայումս,այդպիսինորմատիվներ սահմանվածչեն), որոնք միանշանակորեն կբարձրացնենհամայնքների բյուջետայինմիջոցներիծախսման ն կնպաստենտեղական արդյունավետությունը բյուջեներիֆինանսական ինքնուրույնության ձնավորմանը: Այսպիսով,տեղականինքնակառավարման մակարդակումառաջավոր երկրներիբյուջեների ձնավորմանօրենսդրորենամրագրվածսկզբունքներըկյանքի կոչելու համարանհրաժեշտէ մի կողմիցօրենսդրորեն ամրագրելդրանց իրականացմանը նպաստողմեխանիզմները, իսկ մյուս կողմիցօրենսդրորենվերացվենդրանցիրականացմանը խանգարող նորմերը: 1.3.

Երեան քաղաքի թաղային համայնքների բյուջեների ձեավորման հիմնահարցերը

Ֆինանսական ճիջոցներովչապահովվածլիազորություններըտե-

ղական ինքնակառավարման մարմիններին կախվածությանմեջ են դնում իշխանությանկառավարմանհանրապետական

մարմիններից, իսկ համայնքների ավագանիներին հնարավորություն չի ընձեռնվումիրենցքաղաքական պլաններն ու որոշումներըվերածելու հստակծրագ-

րերի: Թեպետ համայնքներիավագանիներիկողմից սահմանվածկարգովքննարկվում ն հաստատվում են համայնքիտարեկանինչպես բյուզարգացմանծրագիրը, սակայն ջեն, այնպես էլ սոցիալ--՛տնտեսական է մարհանրապետական որպես կարելի բնորոշել իշխանության դրանք ձնավորված վրա ստանալու ակնկալիքների միններից«աջակցություն բյուջե ն ծրագիր», քանի որ համայնքայինբյուջեներիեկամտիառավել ռեալ ն եկամտի նշանակալի աղբյուրը հանրապետականբյուջեից են, որոնցհատկացմանհամարհիմք են հանստացվող դոտացիաներն համահարթեցմանմասին»ՀՀ օրենքով սահ«Ֆինանսական դիսանում մանված տեղականբյուջեների դեֆիցիտը համամասնորենծածկելու անհրաժեշտությունը, ինչպես նան համայնքներիբնակչության մեկ շնչին ընկնողգույքահարկին հողի հարկի գծով հարկային ներուժի տարԸնդ որում, դոտացիոնեն համարվումոչ միայնգյուղաբերությունները: կան, այլն Երնան քաղաքի թաղայինն, նույնիսկ, համեմատաբար հարուստ համարվող «Կենտրոն» համայնքի բյուջեն, որը վերահաստատում է համայնքներիհարկաբյուջետայինգործունեությունըկարգավոմասին», «ՀայաստանիՀանրարող «Տեղական ինքնակառավարման պետությունում բյուջետայինհամակարգիմասին»,«Ֆինանսական համահարքթեցման մասին»ՀՀ օրենքներում փոփոխություններու լրացումներ կատարելումեր կողմից բերված փաստարկներիու հիմնավորումների անհրաժեշտությունը:Դրա անհրաժեշտությանմասին են վկայում նան հանրապետական բյուջեից համայնքային բյուջեներինհատկացվող դոտացիայի նշանակալի չափերը, որոնց տեսակարարկշիռները նույնիսկԵրնանքաղաքի թաղայինհամայնքներիբյուջեների եկամուտներում փոքր չեն (տես աղյուսակ3) Երնան քաղաքի 12 համայնքներիհամախմբվածբյուջեի բաժինը, է հանրապետության բոլոր հավերջին չորս տարիներին,գերազանցել է. թ.` 38.396 մայնքներիհամախմբվածբյուջեի 1/3--ը: Այն կազմել 7939.5 36.126 կամ 7693.2 մլն. դրամ, իսկ թ` կամ մլն. դրամ: Դրա հետ մեկտեղ,Երնան քաղաքի 12 համայնքներիհամախմբվածբյուջեի եկամուտներում բյուջեից հատբավականինբարձր է հանրապետական կացվող դոտացիաներիտեսակարար կշիռը,որն կազմել է. 2000 թ՝ 41.596 կամ 3193.7 մլն. դրամ,2001 թ.` 37.726 կամ 2560.0 մլն. դրամ, 2002 թ՝ 36.096 կամ 2755.1 մլն. դրամ ն 2003 թ` 31.896 կամ 2911.7 մլն. դրամ,որոնքէլ իրենց հերթին նշված տարիներինկազմում են հանրապետականբյուջեից համայնքնայինբոլոր բյուջեներիինտրվող դոտա52.4, 33.5, 36.0 ցիաներիընդհանուրգումարի համապատասխանաբար ն 31.8

տոկոսը:

Աղյուսակ Երեան քաղաքի թաղային համայնքների դոտացիաների տեսակարար

երնանի համայնքները

եԻ

Աջափ )Սվան նիշները նյակ կիր

)նրաբ- |Դավի-|էրե- |Կենտ- |Մալա-|Նոր-- |Նորք-- |Նու|բաթաշեն |բունի վրոն |թիա-- |Նորք |Մա-

ոի

ոն

Սեբաս-

|Շեն-

|Քանա-

գա-

|քեռ-ռեւ Յոր

վրաշեն|վիջ

րաշ

ո

ա

|

|

303.6

|

76.1

| 307.6 | 855 | 395.0 |

| 4388 | 5892 |

|

|

կշի, |

|

|

|

|

մուտներ,

638.5

ՆՐ" գիա, մն

250.0

Ր ար

Լ Բաներ|

մլն,

|

|

|

| 9106 |

225.0

|

|

707.4

|15878|1051.8|

|

|

61.1

|

|

|

266.7

| 6975 | 10509|

| 30066| 204.0 | 4470 | 355.8 | 473 |

1041.8| 625.7

|

|

Ընդա-

ղն:

|" աճ

42206

|7693.2

|

|31937

|

25.11

|

| 149.1 | 480 | 568.1 | 4758

Մուզորութ

|67847

դր.

դոտան. | 1359 | 239.1 |

Փա

205.0

տեսակա- 468 կշիռ բառ | | | 2002թ. եկա33

ո|

աո

առնն

գիա, մլն.

438.0

ԴՐ

|

741.1

րա

| 545 |

|

| |

|

| 3192 | 2118 | 35000 | 4034 |

|

|7417

| 2463 | 2560.0

|

| 1359 | 239.1 |

|15156| 8994

752.5

|

'

Թ5

|

|7505.1

Ի

| 1943 | 2700 | 2755.

| | | | | | | | | |

| 3048

|1081.3| 285.2

|

703.3

| 1802.5 | 989.1 |

716.3

|

108.4

|

255.8

|

213.6

|

389.6

|

425.5

|

31.1

|

|

|

|

|

140.7

|

267.0

|

182.4

անչ կշիռ,|

|

46.1

|

|

|

|

ցիա, մլն.| 420.0

Ի

|

|»

«6

թ.

Ար:

"-

|

|

եկա-

րար

արաիո| |

ր

| |

|

56.7

|

յուշերա տարիների

Կ

|

|

584.5

|

565.0

|

|

256.1

|

303.3

|

294.7

|

|

|

մնե

|

|7939.5

ն

Վերոհիշյալտվյալներիցհետնում է,որ տեղականինքնակառավարմիջոցների մարմիններիկայացմանն զարգացմանֆինանսական է մայրաքաղահանրապետության -ը տեղաբաշխված մինչն որոնցից մյուս բնակավայրերում, քում,իսկմնացածը`հանրապետության անմիջոցների ֆինանսական շատերումհամայնքներիղեկավարները արության պարտաչեն կատարում իրենց րար թ) նույնիսկ բ ավա պատճառով (հադիր լիազորություները քաղաքաշինությանն հողօգտագործման ն ն բնակավայսխեմայի մայնքի հողերիգոտիավորման օգտագործման րի քաղաքաշինականգլխավոր հատակագծինախագծի կազմում ն (վարչականշենքերիընայլն), կոմունալ տնտեսությանն բարեկարգման գերեզբարեկարգումն կանաչապատում, թացիկնորոգում,բնակավայրի որոնց պահպանությունն այլն) ն այլ բնագավառներում, մանատների ու «Տեղական ինքնակառավարման իրականացումը կազմակերպումն ԻՀՀ օրենքով վերապահվածէ համայնքներիղեկավարներին: մասին» կոոր րավիճակըհամեմատաբարբարվոք է Երնանքաղաքի թաղային նքներում,որտեղ համայնքիղեկավարներիպարտադիր ների մասամբ իրականացումըայդքան ակնառու չէ, քանի որ նրանց բնագապարտադիր լիազորություններիդաշտում համապատասխան միջոցով վառներումդեռնս շարունակվումեն տարբեր հիմնադրամների (Լինսի հիմնադրամիմիջոցով Երնանի իրականացվողաշխատանքները օբյեկտների նհրոգում, ինչմշակույթի ասֆալտապատում, փողոցների նան կողմից դպրոցներին,մշակազմակերպությունների տարբեր պես ու ույթի տեխնիկական օբյեկտներին մանկապարտեզներին ։ ն այլ բնույխոշորամ բ ծրագրե ՕրագրնՍակայն այդպիս այդպիսի ոշորամասշտաբ ն): Սակայն ր նայլն): թի օգնությու հետո «Տեղական ինքնակառավարմա րի իրականացմանավարտից բյուջետայինհամակարգի մասին», «ՀայաստանիՀանրապետությունում նան ՀՀ միջբյուջետայինհարաբերությունօրենքները,ինչպես մասին» ներգործուիրենցբացասական ներիգործողոչ կատարյալպրակտիկան թյունն ու դրոշմն են թողելու նան Երնանքաղաքի թաղայինհամայնքների գործունեությանն վերջինհաշվով, Երնանումտեղականինքնակառավրա: Քանի որ «այն ինչ որ արվում է վարմանկայացմանու զարգացման է ոչ կարիքկա» կ խոսքըվերաբերում պահպանելու դրանք այսօր,վաղը օբյեկտներիարագ փոփոխմանենթակա միայն սոցիալ-մշակույթային այլնայլ ֆինանսականմիանհրաժեշտությանը, նորացման տեխնիկայի ն այլն,որոնք պահպանմանը փողոցների ջոցներովասֆալտապատված զգալի ֆինանսականմիջոցներեն պահանջում:Մինչդեռ,ինչպես արդեն նշվել է, Երնան քաղաքի թաղային համայնքների բյուջեները (այն էլ «սեղմված» հաշվարկներիպարագայում)հաշվեկշռվում են հանրապետականբյուջեից հատկացվողդոտացիաներիմիջոցով,որոնց տեսակաման

թթ.՝

կշիռները բյուջեների եկամուտներում2000-2003

գո

ն

ի յուննե

կշիռներըհամայնքների2000--2003 թթ. եկամուտներումհամապատասխանաբարկազմել են. Աջափնյակում`39.1, 33.1, 52.9, 56.7. Ավանում` 25.1, 40.6, 48.4, 46.1, Արաբկիրում՝34.8, 26.2, 24.7, Դավթաշենում՝ 38.0, 62.6, 64.5, 64: էրեբունիում` 55.9, 43.2, 42.4, 36.4, Մալաթիա--Սեբաստիայում`41.8, 42.9, 38.9, 39.4: Նոր Նորքում՝ 61.1, 54.5, 54.3, 59.3, Նորք Մարաշում՝4.8, 39.5, 14.7, 28.7: Նուբարաշենում՝ 38.3, 51.0, 38.6, 45.8, Շենգավիթում`15.2, 33.6, 32.7, 43.8, Քանաքեռ--Զեյթունում2̀5.1, 51.8, 44.6, 53.6, իսկ համեմատաբար լավ վիճակումգտնվող«Կենտրոն» համայնքիբյուջեում՝ 32.2, 19.1, 13.9 ն 11.8 տոկոսներ: Հանրապետության համախմբվածբյուջեի (առանց միջբյուջետային փոխանցումների) ծավալում շարունակումեն ցածր մնալ տեղականինքնակառավարմանմարմիններիբյուջեների (ներառյալ հատկացվող դոտացիաները) տեսակարարկշիռները:Այն կազմել Է. 1999 թ՝ 6.996, 2000 թ.` 6.890, 2001 թ.՝ 6.696,2002 թ.՝ 6.646 ն 2003 թ.` 5.796: Դեռ ավելին, 2003 թվականինայդ ցուցանիշը եղել է ամենացածրընախորդվերջին չորս տարիներիհամեմատությամբ`այն դեպքում,երբհիշատակվածտարիներին (որն կարելիէ անվանելտեղականինքնակառավարման մարմինների «ծննդյան»արշալույսի տարիներ)պետականբյուջեի սահմանվածծախսերը աճել են 34.676-ով ն 2003 թվականինկազմել են 334238.6 մլն. դրամ` 1999 թվականի248310.1 մլն. դրամիդիմաց, իսկ համայնքների բյուջեների ծախսերը աճել են ավելի պակաս չափով` 9.896-ով ն 2003 թվականինկազմել են 22000.0 մլն դրամ, 1999 թվականի20032.0 մլն. դրամիդիմաց: Դա նշանակումէ, որ համախառններքին արդյունքիաճը իր համարժեքարտացոլումըչի ստացել համայնքայինբյուջեներիեկամուտներիծավալում,ինչպիսին եղել է պետականբյուջեի հարկայինեկամուտներիպարագայում,երբայն (առանց մաքսայինտուրքերի) աճել է 58.006 -ով ն 2003 թվականին կազմելէ 195780.2 մլն. դրամ, 1999 թվականի 132268.1 մլն. դրամի դիմաց:նշված հանգամանքըպայմանավորվածէ ոչ այնքանգույքայինհարկերըհարկատուների տնտեսականգործունեությամբ պայմանավորվածչլինելու հանգամանքի (քանի որ հարկային պարտավորությունները գույքային հարկերիգծով մեծ չեն), որքանտեղական ինքնակառավարման բնագավառումիրականացվողհարկաբյուջետայինքաղաքականությամբ: Այդտեսանկյունիցտեղականինքնակառավարմանբնագավառում իրականացվող հարկաբյուջետային քաղաքականության թերություններինու բացթողումներին պետք է վերագրելգույքային հարկերիբավականինցածր դրույքաչափերը, հարկմանօբյեկտի(հողի հարկիմասով)ն հարկայինբազայի (գույքահարկիմասով)մեծություններըշուկայականարժեքիցցածր լինելը, հարկվողօբյեկտներիսահմանափակությունը (գույքահարկիմասով),տեղականինքնակառավարման րար

մարմիններումհարկման ռեալ լծակների բացակայությունը,տեղական (գյուղականհամայնքների տուրքերի տեսակներիսահմանափակությունը 3Հ օրենքը չի գորն մասում «Տեղական տուրքերի վճարներիմասին» մի ծում` դրանցգործողությանդաշտի բացակայության պատճառով,իսկ նոտարականգրասենյակներին քաղաքականկացությանակտերգրանցող պետականտուրմարմիններիկողմից մատուցվողծառայություններից մուտքագրվում այդ համայնքներիվարչականտարածքներում քեր չեն ինչպեսնան տեղապատճառով), այդպիսիմարմիններիբացակայության մեկուսացվածությունը հարկամարմինների կան ինքնակառավարման ու (հաձնավորումից իրականացումից բյուջետային քաղաքականության պարտադիր, մայնքներըունենալով հսկայականպարտավորություններ ձնով, իրականումիրակամավորու պատվիրակածլիազորությունների վունքներչունեն իրենցբյուջեներինօրենսդրորենամրակցվածգույքային հարկերիդրույքաչափերի,հարկման օբյեկտի ու հարկմանբազայի որոշման հարցերում):Այդ ամենըվկայում է տեղականինքնակառավարման բնագավառումհնարավորկիրառելի հարկաբյուջետայինլծակները իշն տեղականինքնակառավարման մարմինխանությանհանրապետական ների միջն օրենսդրորեն խիստ անհավասարաչափու անարդարացի համակարգիկաբաշխմանմասին, որն տեղականինքնակառավարման յացման լուրջ խոչընդոտէ հանդիսանում: Իշխանությանհանրապետականմարմիններիցտեղականինքնակաառավելակնհայտ ռավարմանմարմիններինշանակալիկախվածությունը է դրսնորվումմիջբյուջետայինհարաբերությունների բնագավառում:«Ինքնակառավարվող»,բայց դեռնսչկայացած տեղականինքնակառավարման մարմիններիզգալի մասը առանցհանրապետականբյուջեի տրանսչեն կարողանումիրականացնելիրենց պարֆերտների(դոտացիաների) տադիրլիազորությունները, իսկ առանձինգյուղականհամայնքներնույաշխատավարձենիսկչեն կարողանումվճարելիրենցաշխատակազմերի ն տեղական մարմինրը, քանի որ հանրապետական ինքնակառավարման բաշխումը իրենց ներիմիջն հարկաբյուջետային լծակներիանարդարացի են հարաբերություններում: արտացոլումն ստացելմիջբյուջետային բյուջեներիծավալներըվերջինհինգտարիներինգրեթե Համայնքային մնացելեն անփոփոխ,որի միջին ծավալը կազմել է 20044.0 մլն. դրամ: տարեցտարիաճում է Մինչդեռհամայնքայինբյուջեներիեկամուտներում հանրապետական բյուջեից համայնքներինհատկացվող դոտացիաների տեսակարար կշիռները` ուժեղացնելովտեղական ինքնակառավարման մարմինների կախվածությունըիշխանությանհանրապետականմարմիններից:Վամայնքային բյուջեներիեկամուտներումհանրապետականբյուջեից հատկացվող դոտացիայիտեսակարարկշիռը աճել ն 2003 թվակա27

(գրադարաններ,մշակույթի տներ, մարզադպրոցներ, երաժշտականդպրոցներ),դ) բնակարանային-կոմունալտնտեսությունը (աղբահանություն, փողոցների մաքրում, փողոցների, մայթերի ն հրապարակներիասֆալտապատում, կանաչ տարածքներիպահպանում ն այլն): Իհարկե, կան նան ծախսայինհիմնականուղղություններին չդասվող այլ ծախսեր,որոնցվերաբերումեն գույքի ու սարքավորումների ձեռք բերումները, գործուղումները,նախորդ տարիներիցփոխանցված պարտքերիմարումը, վթարայինշենքերի բնակիչներիվերաբնակեցմանծախսերը,նյութականօգնությունները, պահուստայինֆոնդերը ն այլն: Հիմնական խմբերինչդասվող ծախսերի տեսակարար կշիռը, ի տարբերությունմնացածհամայնքների,համեմատաբարբարձրէ Երնան քաղաքի թաղային համայնքներիծախսերում: Երնան քաղաքի համայնքների 2003 թվականիհամախմբվածբյուջեի ծախսերումհիմնական խմբին չդասվող ծախսերի տեսակարար կշիռը կազմել է 31.746, բնակ--կոմունալտնտեսությանծախսերը`29.296, կրթությանծախսերը՝ 21.746, ընդհանուր բնույթի համայնքայինծառայություններիծախսերը` 13.196, իսկ մշակույթիննու սպորտինը՝4.396 (տես աղյուսակ 5): կույթը

նինկազմելէ 41.696՝ 1999 թվականի23.496 --ի դիմաց,իսկհատկացվողդոտացիայիգումարը աճել է 9.892-ով ն 2003 թվականինկազմել է 22000.0 մլն. դրամ` 1999 թվականի20032.0 մլն. դրամիդիմաց(տես աղյուսակ4): Աղյուսակ

Համայնքային բյուջեներին տրվող դոտացիաների տեսակարար կշիռը պետականբյուջեի ծախսերումն համայնքային բյուջեների եկամուտներում 1999-2003 թթ.: Ցուցանիշներ 1.Պետականբյուջեի ծախսեր, մլն դրմ|

Տարիները

248310.1

|

252780.4

|

|

241727.5

258847.7

|

334238.6

2.Վամախմբված բյուջեի ծախսեր (առանցմիջբյուջետային փոխանցում| 391290.7 ների), մլն. դրամ

| 297189.6 | 286300.0 | 302300.0 | 385200.0

3.Վամայնքայինբյուջեներինհատկացվող դոտացիա,մլն. դրամ

4688.7

|

6095.7

20032.0

|

20088.0

4.Դամայնքների բյուջեների ծավալը (ներառյալդոտացիաները), մլն. դրամ 5-Դոտացիայիտեսակարարկշիռը (25) այդ թվում ա) Պետական բյուջեի ծախսերում (տող 3 : տող 1) բ) Վամայնքներիբյուջեների եկամուտներում (տող 3 : տող 4) բյուջեների տեսակա6.Համայնքային կշիռը համախմբվածբյուջեում (տող 4 : տող 2) րար

1.9

23.4 6.9

2.4

30.3 6.8

|

76418

|

76420

18100.0

|

20000.0

3.2

38.2

42.2 6.3

6.6

|

|

9152.0 22000.0

Աղյուսակ

Ծախսերը ( մլն. դրամ)

41.6

Ընդհանուր հաբնույթի Համայնքները մայնքայինծառայություններ

5.7

"

կգումար| 2

| 130.6 | 47.1 | 104.2 | 225.8 |

| | 2104 | 66.1 | | 228.5 |

Սեբաստիա103.0 | 722 | Նոր Նորք 9. Նորք Մարաշ | 16.4 | 10. Նուբարաշեն| 14.6 | 11. Շենգավիթ 93.4 |

| | | | 16.0 |

228.0

Աջափնյակ 64.0

Ավան 3. Արաբկիր 4. Դավթաշեն |5. էրեբունի -վ6. Կենտրոն 17. Մալաթիա-2.

``

գումարօ6ճ

| 193 | 12.1 | 165 | | |

1.

8.

12.

Քանաքեռ--

11044 | Զեյթուն ԸՆԴԱՄԵՆԸ 1040.6|

| |

Բնակ-կոմու-|Վիմնական խմ նալ տնտեսու-|բին չդասվող|

21.2

| 490 | 286.1 | 882 | 2498 | 729.9 |

| |

293.1

| | | 6.7 6.2 164 | 12.1 | 9.5 84.1 | | | |

222.4

31.1

| |

1186|

|23157|

29.2

12.1

7.5

12.7

5.0

0.3

|

46.2

|

| | | | | |

13.6

ծախսեր

| |

|

| |

|գումար|

կիգումար|«.

«ե

29.5

թյուն

սպորտ

վգումար|

| | 195 | | 20.0

| | |

1720.2|

Մշակույթ ն

|

ի

լ

Ն

Կրբություն

| 3635 | 16.1 | 1140 | | 424.7 | 309 | 625 | | 192.0 | 40.5 | 613.3 |

| | | | |

| | | 136 |

|գումար| 76.

:«5

49.2

39.2 27.3 66.0

180.1

25.1 31.7

| 2002 | | 25114|

35.5

31.7

Ընդամենը

| | | |

| | | | | |

| |

741.1 |1081..3| |1802.5|

| |

989.1 716.3 58.0 584.5

| | | | |

565.0

|

|7939.5|

տեղեկագիրՋ32 -ՋՊՀՂՀպաշտոնական (65) 30.12.1998, էջ1--2,7, «4 պաշտոնականտեղեկագիր, Խ5(103), 24.03.2000,էջ 1,9, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր Կ Յ4(132),31.12.2000,

էջ 19, ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր

Խ

տեղեկագիրԽ3(238),14.01.2003, էջ 1,6,9 1.6,9,Պաշտոնական

Երեան քաղաքի թաղային համայնքների բյուջեների ծախսերի կազմը Ն կառուցվածքը 2003 թ.՛

2.7

Բնականաբար, հանրապետականբյուջեից հատկացվող դոտացիաները վերածվում են տեղական ինքնակառավարմանմարմինների պարտադիրլիազորություններիիրականացմանծախսերիֆինանսավորման աղբյուրի` կատարվողծախսերիմինչն 4046-ի չափով: Տեղականինքնակառավարման մարմիններիպարտադիրլիազորությունների հիմնական ծախսային ուղղություններն են. այընդհանուր բնույթի համայնքայինծառայությունները,որոնց, գլխավորապես,վերաբերում է տեղականինքնակառավարումը, բ)կրթությունը(նախադպրոցական կրթություն, արտադպրոցական դաստիարակություն),գ)Մշա6

ն սպորտը

3(178),11.01.2002,էջ

Հիմքը՝ Երնան քաղաքիթաղայինհամայնքների ավագանիներիորոշումները:

Հարկ է նշել, որ տեղական ինքնակառավարմանմարմինների բնակ-կոմունալ տնտեսությանպարտադիրլիազորություններիմասով ծախսեր գրեթե չեն իրականացվումգյուղական համայնքներիգերակշիռ մասում` ֆինանսականմիջոցների անբավարարությանպատճառով, իսկ Երնան ն մնացած քաղաքային ու առանձինգյուղական համայնքներումնմանատիպծախսերիրականացվումեն առանցմիավոր ծառայությանծախսի նորմատիվներունենալու: ճիշտ է, վերջին երկու տարիներին, հանրապետությունում օրենսդրական կիրառություն է ստացել ծառայություններիմրցույթային(տենդերային)գնման պրակտիկան,սակայն գործող սկզբունքներովդրանցիրականացումըբյուջետային միջոցներիտնտեսման չի հանգեցնում,քանի որ մրցույթներիելակետայինգները ձնավորվում են ոչ թե ծախսերինորմատիվների, այլ նախորդ տարիների փաստացիի հիման վրա: Ուստի անհրաժեշտ է դրանք սահմանել օրենսդրորենկամ կառավարության մակարդակով` դրանք տարբերակելովըստ մարզերի ու համայնքների, որի արդյունքում կարող են տնտեսվելբյուջետայինսահմանափակմիջոցներըն վերահսկելի կդառնա միջոցների ծախսմաննպատակայնությունը:Այլապես ստացվում է այնպես, որ նույնատիպ համայնքները, նույնիսկ Երնանում, նույն ծառայությանգնմանդեպքումտարբերմեծությանգումարներ կարող են վճարել: Եվ չի բացառվում, նան, որ նույն վայրում նույն աշխատանքիհամար կրկնակիվճարումներկատարվեն,որիսահմանափակմանու բացառմանուղղությամբ կարնորքայլ կարող է հանդիսանալբյուջետայինդասակարգմանկատարելագործումը,որի հիմքում, մեր կարծիքով, անհրաժեշտէ դնել «ծախսերիքարտեզագրման» գաղափարը:Դրա հետ մեկտեղ,հարկ է նշել, որ տեղականբյուջեներից կատարվողծախսերիֆինանսավորմանհամար վարկեր չեն բացվում, ինչպեսիրականացվումէ հանրապետական բյուջեից ծախսերիֆինանսավորմանժամանակ: Դրանց գծով ծախսերիֆինանսավորումըկատարվումէ համայնքներիհայտերիհիմանվրա միասնականգանձապետական հաշվից գումարներըհամապատասխանկազմակերպությունների հաշիվներինփոխանցելումիջոցով:Դրա արդյունքումդանդաղում է համայնքներիկողմից որոնց սեփականմիջոցներիծախսմանօպերատիվությունը,քանի որ գանձապետարանը մար(որը հանրապետական մին է) օպերատիվություն դրսնորում է հանրապետականբյուջեից կատարվող ծախսերիֆինասավորումների Ժամանակ,իսկհանրապետական բյուջեիենթահաշվիմիջոցներիսղության կամ անբավարարության դեպքերումհանրապետականբյուջեից կատարվող ծախսերի ֆինանսավորումը իրականացվումէ նույնիսկհամայնքներիենթահաշիվների միջոցների հաշվին:

Այսպիսով,տեղականինքնակառավարմանմակարդակումհարկաբյուջետայինօրենսդրականգործիքների ու լծակների ուսումնասիրություններիցու վերլուծություններիցհետնում է, որ ինչպեսբյուջեների եկամուտներիհավաքագրման,այնպես էլ դրանցծախսերի իրականացման բնագավառումտեղականինքնակառավարման մարմիններըլուրջ օրենսդրականպրոբլեմներ ունեն, որոնց լուծումները կարող են հիմք հանդիսանալ հանրապետությունումտեղական ինքնակառավարման համակարգըկայացնելուհամար: 1.4.

Վամայնքի բյուջեի ֆինանսական ինքնուրույնության ապահովման ուղիները

Հայաստանում գործող բյուջետային ֆեդերալիզմը թերություններ ունի տեղականինքնակառավարմանմարմիններիլիազորությունների մասով, քանի որ նախ, տեղականինքնակառավարմանմարմիններիի-

րավասություններըսահմանվածեն 2002 թ. մայիսի 7-ին ընդունված «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքով ն երկրորդ, տեղականինքնակառավարման մարմիններըծանրաբեռնվածեն "Տեղական ինքնակառավարման մասին"ՀՀ օրենքով սահմանվածհսկայածավալ պարտադիրլիազորություններով (32-րդ հոդվածի 1--16-րդ կետեր, 33--րդ, 34--րդ, 35-րդ, 37-րդ, 39-րդ, 41--րդ, 44-րդ ն 45-րդ հոդվածների երկրորդմաս, 43-րդ հոդվածի առաջին մաս), որոնք ֆինանսականլիարժեք ապահովվածություն չունեն: Տեղական ինքնակառավարման մարմիններիկամավոր լիազորությունների(36-րդ հոդվածի առաջին մաս: 38--րդ, 42--րդ, 43-րդ հոդվածներիերկրորդմաս, 37-րդ, Յ9-րդ, 41-րդ ն 44-րդ հոդվածներիերրորդ մաս), ինչպես նան պետության պատվիրակածլիազորությունների(33-րդ, 34-րդ, 37-րդ, 41-րդ հոդվածներիերկրորդ մաս ն այլն) մասով ֆինանսավորումները գրեթե բացակայումեն, սակայն տեղականինքնակառավարման մարմինները իրավասություններչունեն չֆինանսավորվողլիազորություններըփոփոխելուկամ կասեցնելուհամար: Տեղական ինքնակառավարման մարմիններիվրա դրված, բայց պետական բյուջեի կողմից չֆինանսավորվող լիազորություններիվերացման իրավականկարգավորման խնդիրը, մեր կարծիքով,անհրաժեշտ է տեղափոխելօրենսդրական դաշտ ն դրան լուծում տալ բյուջետային ֆեդերալիզմին միջբյուջետայինհարաբերություններիկարգավորման շրջանակներում:Այդ առումովկարնորվումէ յուրաքանչյուր բյուջետային տարվա համար «Բյուջետայինֆեդերալիզմի ն միջբյուջետայինհա31

րաբերություններիմասին» ՀՀ օրենքի ընդունումը, որտեղ պետք է ըստ բյուջեների սահմանվեն այն լիազորությունները, բոլոր մակարդակների որոնք տվյալ բյուջետայինտարում փոփոխվումկամ դադարեցվում են ֆինանսականաղբյուրներիբացակայությանպատճառով:Այդ առումով «Տեղական ինքնակառավարմանմասին»ՀՀ օրենքից անհրաժեշտենք համարում հանել կամավոր ն պետության պատվիրակածլիազորությունների«ավելորդ բեռը», իսկ պարտադիրլիազորություններըսահմանել միայնդրանց գործառույթներիիրականացմանմասով, քանի որ իշխանությանբոլոր մակարդակներիիրավասություններիսահմանումը սահմանադրականիրավունքի խնդիր է ն այն պետք է ամրագրել ՀՀ

սահմանադրությամբ:

Տեղական ինքնակառավարման մարմիններիսահմանադրականիրավասություններիիրացման հիմնախնդիրըպետք է լուծել առկա ֆինանսականհնարավորություններիսահմաններում տարբեր մակարդակներիբյուջեների ն դրանց ծախսայինուղղությունների միջն միջոցների արդարացի բաշխում կատարելով: Մեր կարծիքով, այդ խնդրի լուծման լավագույն գործիքներ են հանդիսանումբոլոր մակարդակների բյուջեներից ֆինանսավորվողաշխատանքներիու մատուցվող ծառայություններիսակագները,այսինքն` միավոր աշխատանքիու ծառայության բնեղեն ն արժեքային նորմատիվները,ինչպես նան բյուջեների կազմման հիմքում դրվող աշխատանքներիու մատուցվող ծառայություններիբնեղեն ու արժեքայինծավալները: Ասվածը հավասարապես վերաբերումէ բոլոր մակարդակների բյուջեների ծախսայինբոլոր ուղղություններին: Ընդ որում, նույնատիպ աշխատանքի ու մատուցվող ծառայություններինորմատիվներըն դրանց բնեղեն ու արժեքայինծակարող են (ն պետք է) լինեն. վալ ները ա) տարբերակված տարբեր մակարդակներիբյուջեների համար՝ կապվածիշխանությանտարբեր մակարդակներիիրավասությունների կարնորության աստիճանիհետ: Բնականաբարչեն կարող նույնըլինել, օրինակ, միջպետականու քաղաքայինկամ գյուղականհամայնքների ասֆալտապատմանաշխատանքներիորակը ն ծավալը, բ) տարբերակվածնույն մակարդակիտարբեր բյուջեներիհամար` կապվածայն հանգամանքիհետ, թե տվյալ բյուջեն ինչպիսիբնակավայրի(գյուղ, քաղաք) խնդիրներ է լուծում: Դեռ ավելին, չեն կարող նույնը լինել Երնան քաղաքում «Կենտրոն»,«Ավան» կամ «Նուբարաշեն» համայնքիփողոցների, օրինակ, սանիտարականմաքրման մեկ մետր քառակուսու նորմատիվները,

գ) տարբերակվածնույն բյուջեի համար՝ կապվածայդ աշխատանքների ու մատուցվող ծառայություններիտեղի, դերի ու նշանակության

հետ ն

այլն: Վերջին հաշվով, կատարվողաշխատանքներիու մատուցվող ծառայություններիբնեղենու արժեքայիննորմատիվներըն դրանց ծավալները դրանք այն «հայելիներն են», որոնց միջոցով տեսանելիեն դառնում պետության կողմից իրականացվողսոցիալ-տնտեսականքաղաքականությանարդյունքները:Այդ նորմատիվներնու ծավալներըյուրաքանչյուր բյուջետայինտարում ենթակաեն փոփոխության,որն պարտադիրիր արտացոլումըպետք է ստանա «Բյուջետայինֆեոդալիզմի ն միջբյուջետայինհարաբերություններիմասին» յուրաքանչյուր բյուջետային տարում ընդունմանարժանի33 օրենքում, քանի որ կատարվող աշխատանքներիու մատուցվող ծառայություններինորմատիվներնու դրանց ծավալներըֆինանսականմիջոցներըբյուջեների միջն բաշխելու ոչ պակասկարնորգործիքներ են, ինչպես հարկատեսակները բյուջեներին ամրակցումըկամ հարկատեսակներից բյուջեներինկատարվող մասհանման տոկոսադրույքները:Հարկ է նշել, որ «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքի 57-րդ հոդվածով համայնքային բյուջեներին որպես եկամտայինաղբյուրներ ամրակցվածեն հարկային եկամուտների մասով` գույքային հարկերը (լրիվությամբ ներառյալ դրանց գծով գանձվող տույժերն ու տուգանքները), եկամտահարկից, շահութահարկիցն բնապահպանությանվճարներից մասհանումները (որոնց տոկոսաչափերըսահմանվումեն յուրաքանչյուրտարվաՀՀ պետական բյուջեի մասին օրենքով),տուրքերիմասով՝տեղականտուրքերը լրիվությամբ, իսկ պետականտուրքերից` նոտարականգրասենյակների ն քաղաքացիականկացությանակտերիմարմիններիկողմից մատուցված ծառայություններիդիմացգանձվող վճարները, ոչ հարկային եկամուտներիմասով՝ համայնքիսեփականությունըհանդիսացողհողի ն գույքի վարձավճարները,տեղականվճարները,համայնքիսեփականությունը համարվող ընկերությունների շահույթից մասհանումները,համայնքի սեփականությունհանդիսացողգույքի Օտարմանեկամուտները ն այլն, պաշտոնականտրանսֆերտներըու համայնքի բյուջեներիդեֆիցիտիֆինանսավորման «ոչ իրական»աղբյուրները: Ընդ որում, գույքային հարկերից հողի հարկը, գյուղատնտեսականնշանակությանհողերի գծով, հաշվարկվում է դրանցկադաստրայինգնահատմամբորոշվածհաշվարկայինզուտ եկամտի15 տոկոսիչափով, ոչ գյուղատնտեսականնշանակությանհողերի գծով դրանց կադաստրային գնահատման արժեքի 0.5-1 տոկոսիչափով` կախված այդ հողերի օգ33

տագործման նպատակից", շինությունների մասով գույքահարկը հաշվարկվում է դրանց գնահատված կադաստրային արժեքի 6 խմբերի նկատմամբ համապատասխանդրույքաչափեր կիրառելով, իսկ փոխադրամիջոցներիմասով գույքահարկը հաշվարկվում է ձիաուժերի քանակի նկատմամբմիավոր ձիաուժի սահմանվածդրույքաչափը (որը տարբեր է կախված մարդատարավտոմեքենաների ձիաուժից) կիրառելով":Սակայնտեղականինքնակառավարման մարմիններըգրեթե իրավասություններչունեն համայնքայինբյուջեների գլխավոր աղբյուր հանդիսացողգույքային հարկերի հարկման բազայի ն հարկադրույքի ձնավորման,դրանցհաշվառմանու գանձման նկատմամբհսկողության իրականացնելու բնագավառներում:Շինյություններիու հողի հարկի գծով իրականությունը հետնյալն է. հարկմանբազան որոշում է կառավարությունըհ̀անձինսանշարժ գույքի կադաստրվարող պետականմարմնի,որն շինություններիգնահատում (վերագնահատում)կատարում է երեք տարին մեկ անգամ՝ գնահատման(վերագնահատման) տարվա հուլիսի 1--ի դրությամբ հաշվառվածտվյալներով, հարկմանբազաներիխմբավորմանն հարկի դրույքաչափերինախագիծըկազմում ն ԱզգայինԺողովի հաստատմանն է ներկայացնում կառավարությունըհ̀անձինսՀՀ հարկայինմարմնիկամ ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայինախարարության, հարկերի վճարման պարտավորությունըօրենսդրորեն դրված է հարկ վճարողներին հարկայինգործակալներիվրա", հարկերիհաշվարկմանն վճարման կարգի նկատմամբհսկողությունը օրենսդրորենդրված է կառավարությանվրա` հանձինսհարկային ն մաքսայինմարմինների՞, հարկերըմուտքագրվումեն գանձապետականմիասնականհաշվում,որի միջոցով կառավարության կողմից լիազորված պետական մարմինը,այսինքն` կենտրոնականգանձապետարանը կազմակերպում է համայնքների դրամականմիջոցներիկառավարմանն ծախսերիֆի-

գիր» ՓԲԸ, Երնան,2003, էջ 19--20

նանսավորման գործը'շ, իսկ հարկային մարմինների«բարի կամքով» գանձված գույքային հարկերը կարող են (ն այդպես էլ լինում է) «տեգործել միասնականգանձապետականհաշվում ն ուշաղապտույտ» ցումով փոխանցվել դրանց «իրավականտերերին»` տեղականինքնակառավարմանմարմիններին, թեպետ 2003 թ. հունվարի 1-ից այդ հարկատեսակներիգանձման ու վերահսկողության գործառույթը «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի 34-րդ հոդվածով փոխանցվելէ համայնքներին,սաստուկայն այն կրում է ձնական բնույթ: Բանը նրանում է, որ «ՀՀ-ում ն ՀՀ գումների կազմակերպման անցկացմանմասին» օրենքում ստուգումներ իրականացնողպետականմարմիններիցանկում բացակայում են տեղական ինքնակառավարմանմարմինները, որն օրենսդրորեն վերջիններիսարգելում է գույքային հարկերիմասով ստուգումներ կատարելու հարկատուներիմոտ, իսկ "Վարկերիմասին" ՀՀ օրենքը գույքային հարկերի մասով արգելում է ուղղակիորենդիմելու դատարան: Այսպիսով պարզ է դառնում, որ տեղական ինքնակառավարման մարմիններըօրենսդրական լծակներ չունեն իրենց վրա դրված օրենսդրական իրավասություններըինքնուրույն իրականացնելուհամար, քանի որ օրենսդրորեն նրանց վրա լիարժեքորենչի դրված համայնքային բյուջեների հիմնականաղբյուր հանդիսացողգույքային հարկերի ձնավորման, դրանց գանձման ու վերահսկողության լիազորությունները, որն տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիխիստ սահմանափակ ֆինանսական հնարավորությունների ն իշխանության հանրապետական մարմիններիցնրանց չափազանց մեծ կախվածությանպատճառ է հանդիսանում:Այդ առումով, ՀՀ-ում գործող բյուջետայինֆեոդալիզմը նմանվում է Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Հունաստանի, Իտալիայի, Նիդեռլանդների,Պորտուգալիայի ն Իսպանիայիբյուջետայինֆեոդալիզմին, որոնցում ինչպես կենտրոնացումը,այնպես էլ կախվածությունը ունեն քաղաքակիրթձներ, սակայն հայաստանյանիրականությունը(համայնքների սոցիալ-տնտեսական վիճակի անհավասարաչափությունը, «ուժեղ թաղապետ» շատ ֆինանսական աջակցություն «վերնից» ն այլն) պահանջում է վերանայել բյուջետային գործող ֆեդերալիզմը ն միջբյուջետայինհարաբերությունները: Ելնելով վերոհիշյալներից առաջարկվումէ. ա) գույքային հարկերիանձնականքարտերիհաշվառմանվարումը լրիվությամբհարկային մարմիններիցհանձնել տեղականինքնակառավարմանմարմիններին, որի իրականացումը պահանջումէ փոփոխել«Հար-

գիր» ՓԲԸ, Երնան,2003, էջ 24

»

»

»

»

»

Ց Ց

«ՀայաստանիՀանրապետության հարկային օրենքները»:«Պաշտոնական տեղեկագիր» ՓԲԸ, Երնան,2003, էջ 15-16 «ՀայաստանիՀանրապետության հարկայինօրենքները»:«Պաշտոնական տեղեկագիր» ՓԲԸ, Երնան,2003,էջ 94-96 «ՀայաստանիՀանրապետության հարկային օրենքները»:«Պաշտոնականտեղեկա«ՀայաստանիՎանրապետության հարկայինօրենքները»:«Պաշտոնականտեղեկա-

»

«Գանձապետական համակարգիմասին»ՀՀ օրենքը: «Բավիղ»ՍՊԸ, Երնան,2002, էջ 4

կերի մասին»ՀՀ օրենքի 17-րդ հոդվածը` դրանում ամրագրելովհարկերի ն վճարմանկարգինկատմամբ տեղականինքնակառավարհաշվարկման ման մարմինների հսկողությանիրականացման իրավասությունները: բ) հնարավորություններստեղծել տեղականինքնակառավարման մարմիններիհամար հարկատուների մոտ իրականացնելու«բյուջեի հետ փոխհարաբերությունների ճշտության» ստուգումներ ն ուսումնասիրություններ`նկատի ունենալով, ինչպես տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիշահագրգիռ վերաբերմունքըգույքային հարկերի գանձելիությանաստիճանի բարձրացման ուղղությամբ, այնպես էլ հարկայինմարմինների«անուշադրությանհանգամանքըայդ հարկատեսակներիգանձելիությանաստիճանինկատմամբ»,քանի որ գույքային հարկերը հարկային մարմիններիգանձման պլանային առաջադրանքներումչեն ներառվում: Ստեղծված իրավիճակումանհրաժեշտություն է առաջանում փոփոխելու «Հայաստանիհանրապետությունում ստուգումներիիրականացմանն անցկացման մասին» ՀՀ օրենքի երկրորդ հոդվածըն գույքային հարկերիգծով ստուգումներանցկացնելու իրավասություններովօժտելու տեղական ինքնակառավարմանմարմիններին,որն տրամաբանականէ դարձնում նան «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքի 34-րդ հոդվածի փոփոխությունը` կապված պատվիրակված լիազորությունները պարտադիրլիազորություններիդաշտ տեղափոխելուհետ: գ) գույքային հարկերիհարկմանբազային հարկադրույքներիձնավորմանիրավասություններըվերապահելտեղականինքնակառավարման մարմիններինն համայնքներիավագանուն` համապատասխան փոփոխություններկատարելով «Տեղական ինքնակառավարմանմասին» ՀՀ օրենքի 16-րդ ն 34-րդ հոդվածներումն ՀՀ հարկայինհամապատասխանօրենսդրությունում, քանի որ տեղականինքնակառավարման մարմններինառավել «տեսանելի են» իրենց վարչական տարածքում գտնվող գույքի իրական արժեքի մեծությունը, գույքատերերի վճարունակությանաստիճանըն այլն: Դրա հետ միաժամանակնպատակահարմարենք գտնում օրենսդիր մարմնի կողմից սահմանելու գույքային հարկերի հարկման բազայի ն հարկադրույքներինվազագույն ն առավելագույնսահմաններիմիջակայք,որն գործնականումկիրառվել է «Տեղական տուրքերին վճարներիմասին»ՀՀ օրենքի պարագայում, համաձայն որի սահմանվելեն տուրքերիդրույքաչափերինվազագույն ն առավելագույն մեծություններ'" ոգելից խմիչքների ն (կամ)

«Հարկեր,տուրքերն վճարներ». «Հարկայինն մաքսայինտեղեկատու» ՓԲԸ Երնան 2002, էջ 310-312

ծխախոտիարտադրանքիվաճառքի(0--70000 դրամ), նոր կառուցվող (ներառյալ ժամանակավոր)շիօբյեկտների`շենքերի, շինությունների սկսելու մոնտաժայինաշխատանքներ) նարարություն(շինարարական ն համար այլն, որոնց միջակայքում (0-50000դրամ)թույլտվությունների տուրքի կոնկրետչափի որոշումը վերապահվածէ տեղականինքնակաԱյս ն նմանատիպայլ դեպքերում(որոնց ռավարմանմարմիններին": տուրքերը ն այդպիսիհարկատեսակները, կանոն, պարագայում,որպես են բյուջեոչ հարկային եկամուտներըամրակցվում համապատասխան է գանձմանվերահսեկամտատեսակների ներին) միանշանակ դառնում կողությունը իշխանությանկառավարմանստորադաս մարմիններին փոխանցելունպատակահարմարությունը: մարմիններին Մեր կարծիքով տեղական ինքնակառավարման վենան նկատմամբ այն հարկերի իրականացվող պետք է փոխանցել տորահսկողությունը,որոնք լրիվությամբկամ մասամբ (մասհանման սեկոսներիձնով) ամրակցվածեն համայնքայինբյուջեներին,քանի որ շափական բյուջեներիեկամուտներիապահովմանգործում նրանց «մոտիկ» լինելու հագրգռվածության,ինչպես նան հարկատուներին հանգամանքըակտիվությունկառաջացնիտեղականինքնակառավարման մարմիններիմոտ, ոչ միայն իրենց բյուջեներին լրիվությամբամրագրվածեկամուտներիհավաքագրման,այլն մասհանվող հարկատեհարկմանբազան»բացահայտելուն ստվեսակներիմասով «թաքնված դեմ պայքարելուառումով` ձգտելով ապահովել րային շրջանառության մուտքը դրանց գծով: Վետնաբար «փայաբաժին» բյուջեների իրենց ու ֆինանսականինքնուրույնության արդյունավետության հարկման մարմինների ինքնակառավարման առումով տեղական բարձրացման է համայնքային լինեն պետք դաշտում հարկման կողմից վերահսկվող բյուջեներին ամրակցված,հարկատուներիտնտեսական գործունեուինչպես նան նրանց կողմից թյան արդյունքներովչպայմանավորված, կախվածհարկերը,տուրվարվող տնտեսականքաղաքականությունից են նոր ն ինքնակառավարման այլ եկամուտները,որոնք կարող քերը համակարգը տեղականինքնակառավարման տարրերովհարստացնել ն իշխանության հանրապետական մարմիններինհնարավորություններ տալ ավելի շատ զբաղվելու ճյուղային (ոլորտային)քաղաքականությամբ, քան «ֆունկցիոներությամբ»: բյուջեներիֆինանսական մարմինների Տեղականինքնակառավարման է հանդիսագործումկարնոր ամրապնդման ինքնուրույնության քայլկարող

մասին» ՀՀ օրենք. ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր «Տեղական ինքնակառավարման Խ21.21.06.2002, էջ20 :

նալ նան համայնքների ն ծախսերի դրամականմիջոցների կառավարման ֆինանսավորման գործի կազմակերպման առանձնացումը գանձապետական միասնական հաշվովկատարմանկազմակերպումից, որն հնարավորություն կտա տեղականինքնակառավարման մարմիններին օպերատիվ տնօրինելուիրենց միջոցներըհ̀ամապատասխան փոփոխություններ կատարելով«Գանձապետական համակարգի մասին»ՀՀ օրենքում: Տեղական տուրքերի ու վճարներիուսումնասիրությունից պարզ է դառնումնան, որ "Տեղականտուրքերիու վճարներիմասին"ՀՀ օրենքի գործողությանդաշտը ընդգրկումէ Երնանըն հանրապետության առանձինքաղաքներ`այն դեպքում,երբ հանրապետությունում կան 900--իցավելի համայնքներիրենցաղքատիկբյուջեներով,որոնցումբացակայում են վերոնշյալօրենքով սահմանվածեկամտատեսակները: ՈՒստիառաջարկվումէ տեղականտուրքերին վճարներիցանկը ընդլայնելգյուղական ն մյուս քաղաքային բնակավայրերում լայն տարածում ստացած գործառույթներից գանձվող եկամտատեսակներով, որոնք վերաբերում են խոտհարքների վնասմանը,արոտավայրերի օգտագործմանը, ընդերքի շահագործմանը, ն այլն: Նշված եկամտատեսակների ծառահատմանը անհրաժեշտությունը առավել կարնորվումէ այն առումով,որ տեղական ինքնակառավարման մարմիններիբյուջեների եկամտայինբազան ոչ հարկայինեկամուտներիմասով (գույքի վարձավճարներ, գույքի օտան այլն) նվազմանմիտում ունի` կապվածսեփակարումից եկամուտներ նաշնորհմանակտիվու ավարտական հետ: Անհրաժեշտ գործընթացների ենք համարումնան համապատասխան աշխատանքներ տանելայլընտրանքայինոչ հարկայինեկամուտների բացահայտմանուղղությամբ: Հարկ 3000 բնակչինՀՀ-ում է նշել, որ միջին հաշվով յուրաքանչյուր բաժին է ընկնում մեկ համայնքայինբյուջե: Դեռ ավելին կան նան համայնքներ, որոնց բնակչության թիվը տատանվում է 200-ից մինչն 600-ի սահմաններում,որն անհարկիմեծացնումէ համայնքայինբյուէ նրանցիցյուրաքանչյուրիֆինանսաջեներիթիվը, սահմանափակում ն նվազեցնում է բյուջետային կան հնարավորությունը միջոցներիօգտագործման արդյունավետությունը: ՈՒստի անհրաժեշտենք համարում խոշորացնելու տեղականինքնակառավարման վարչականկառուցվածքը՝նամանավանդ, որ կան գյուղեր, որոնքարդենվերածվելեն

«կղզյակների»:

Այսպիսով,համայնքայինբյուջեների ֆինանսականինքնուրույնու-

թյան ապահովմանհիմնականուղիները պետք է հանդիսանան.

ու տեղականինքնաիշխանությանհանրապետական.մարզային կառավարման մարմիններիիրավասությունների ամսահմանադրորեն րագրումը ն դրանց հստակ սահմանազատումը,

տեղականինքնակառավարման մարմիններիվարչականկառուցվածքներիխոշորացումը ն որպես դրա հետնանքհամայնքներիբյուջեների կառուցվածքիօպտիմալացումը. տեղականինքնակառավարման մարմիններիկամավորու պետության պատվիրակած,բայց չֆինանսավորվողլիազորություններիվերացումը. իշխանությանտարբեր մակարդակներիմիջն ծախսայինիրավասությունների հստակ սահմանազատումը,այդպիսի իրավասությունների ն դրանց ֆինանսավորմանաղբյուրների, ֆինանսավորմանկարգի օրենսդրորեն ամրագրումը «Բյուջետայինֆեդերալիզմի ն միջբյուջետային հարաբերություններիմասին»յուրաքանչյուր բյուջետային տարում ընդունմանարժանիՀՀ օրենքում. իշխանության բոլոր մակարդակներիբյուջեներից ֆինանսավորվող աշխատանքներին մատուցվող ծառայություններիարժեքայինու բնեղեն նորմատիվների օրենսդրորենսահմանումըն դրանցամրագրումը «Բյուջետային ֆեդերալիզմին միջբյուջետայինհարաբերությունների մասին» ՀՀ օրենքում. իշխանությանբոլոր մակարդակներիբյուջեներին հարկերի ն այլ եկամուտների հստակ ամրակցումը, իշխանության տարբեր մակարդակների մարմինների միջն հարկային իրավասություններիհստակ սահմանազատումը. համայնքայինբյուջեներին ամրակցվածհարկերի հարկման բազայի ու հարկադրույքներիկոնկրետչափերիորոշման իրավասությունների փոխանցումըտեղականինքնակառավարման մարմիններին,իսկ դրանց նվազագույնն առավելագույնմեծություններիսահմանումը օրենսդիրմարմնիիրավասությանըթողնելը. համայնքայինբյուջեներիեկամուտներիաղբյուր հանդիսացողտեղական տուրքերի ն վճարներիանվանացանկի ընդլայնումը ն ոչ հարկային եկամուտներիայլընտրանքայինտեսակներիբացահայտումը. համայնքայինբյուջեներինամրակցվածհարկերի հաշվառմանու դրանց նկատմամբվերահսկողությունիրականացմանիրավասություններըհարկայինմարմիններիցտեղականինքնակառավարման մարմիններինփոխանցումը. համայնքներիդրամական միջոցներիկառավարմանն ծախսերի ֆինանսավորման գործի կազմակերպմանառանձնացումը գանձապետական միասնականհաշվով կատարմանկազմակերպումից: -

-

»

"

"

"

«

"

-

»

)ջ

Գլուխ

2.

ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՐԱ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿՈՒՄ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

-

քին արդյունքում ն պետականբյուջեի ծավալներում ունեցած բարձր թթ. յուտեսակարարկշիռներիցբացի, բյուջեի դեֆիցիտը 1997-2003 րաքանչյուրնախորդտարվա համեմատությամբունեցել է նան աճման 2000 թ ն 2002 թ., որոնցում նախորդ տարվա միտում,բացառությամբ 110.5 ն համեմատությամբբյուջեի դեֆիցիտի համապատասխանաբար 13.8 տոկոսայինկետովնվազեցումները,մեր կարծիքով,պայմանավորված են բյուջեի ծախսերիաճի նկատմամբեկամուտներիինչպեստոկոսային,այնպեսէլ գումարայինառաջանցիկաճով,որոնքհամապատասխանաբարկազմել են. 3.6 ն 6.2 տոկոսայինկետ ն 5935.1 ն 8639.7 մլն.

դրամ՛՛:

2.1.

1 պետական բյուջեի դեֆիցիտը ն դրա կրճատման արդյունավետ միջոցները

ՀՀ անկախություն ձեռք բերելուց հետո բյուջեի ձնավորումնու կատարումն ընթացելէ բյուջեի եկամուտներինկատմամբծախսերիգերազանցմամբ,ընդորում` դեֆիցիտիֆինանսավորմանհամար միջոցների ներգրավումն իրականացվելէ ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանհամար ներգրավված միջոցներիգերակշիռմասը կազմել են փոխառումիջոցները,որոնք պետության կողմից վերցվել են վերադարձելիության,ժամկետայնության ն վճարովիությանսկզբունքով`ձնավորելով 431 պետականպարտմասով: Բյուջեի դեֆիցիտիտեքը բյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման սակարարկշիռը պետականբյուջեի ծավալում անընդհատփոփոխվելէ կապվածպետականբյուջեի եկամուտներիու ծախսերիմեծությունների փոփոխությանհետ:Այն պետականբյուջեի սահմանվածծավալում կազմել է. 1997 թ.`22.496 կամ 33975.0 մլն. դրամ, 1998 թ.`2446 կամ 50918.7 մլն. դրամ, 1999 թ.` 19.426 կամ 56618.0 մլն. դրամ, 2000 թ.՝ 20.046 կամ 50682.9 մլն. դրամ,2007 թ.` 22.376 կամ 53800.0 մլն. դրամ, 2002 թ.` 15.826 կամ 41000.0 մլն. դրամ ն 2003 թ.` 14.126 կամ 47258.8 մլն. դրամ (տես աղյուսակ 6): Բյուջեի դեֆիցիտի տեսակարարկշիռը համախառն ներքին արդյունքում կազմել է. 1997 թ.՝ 4.26, 1998 թ.՝ 5.3Չ6, 1999 թ.՝ 5.776, 2000 թ.` 4.96, 2007 թ.` 4.696 ն այլն'5,այն դեպքում, երբ ՌուսաստանիԴաշնությունում այդ ցուցանիշը2000 թ. կազմել է 1.0896»Յամախառն ներ-

ո

ուրզերից:

Հաշվարկներըկատարվածեն ՀՀ պաշտոնականտեղեկագրերին Հայաստանիվիճակագրականտարեգրքի(Երնան,2002 թ.) տվյալների հիման վրա:

7ՄԱՇԾՈՒԱՇՑ.Օ.

ԷԼՇՕ6»օրոխօԵճքճւլոՑոԲ6 Վ12, Շ՛ք.54

6:օ»61Ի00-Օ ոՕղ6Եոճոճ", 3ՕԻՕԿԽԱՇՐ,1999,

ճ

Բյուջեի դեֆիցիտի տեսակարար կշիռը պետական բյուջեի ծավալում 1997-2003 թթ. Ցուցանիշներ |

Հաա

151912.7

շետական բյուջեի դեֆիցիտը, մլն. դրամ

33975

Հիի որան կարար |

կշիռը բյոջեի ծախսերում (տող2:տող1),Չ6--ով

|

|

|

|

|211702.5 |248310. |252780.4 |241727.5 | 258847.7 |342386 |

50918.7

|

| 56618.0 | 50682.9 | 53800.0 | 41000.0 | 47258.8

|

:94

|

|

|

|

Կ

ՈՒսումնասիրվողժամանակաշրջանիմնացած տարիներինպետական բյուջեի դեֆիցիտըոչ միայն չի նվազել, այլն աճել է: Այսպես 1999 թ ն 2003 թ. բյուջեի դեֆիցիտը համապատասխանաբարաճել է 11.2 ն 15.3 տոկոսով,քանիոր ծախսերիաճի նկատմամբեկամուտներիտոկոսային առաջանցիկաճ ապահովելու պայմաններումեկամուտների ն

Աղյուսակ

ՀՀ

Այդ գումարները նշված տարիների եկամուտներին ծախսերիաճի տարբերություններն են,որոնք հաշվարկվածեն համապատասխանտարիներիպաշտոնականտեղեկագրերիտվյալների հիման վրա ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր,ՋԱ 5,21.03.1997, էջ Յ, 41 պաշտոնականտեղեկագիր Խ 32, 31.12.1997, էջ 1, Վ1 պաշտոնականտեղեկագիր,Ի 32(65),30.12.1998,էջ 1, ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր,Ի 5(103), 24.03.2000, էջ 1: 1 պաշտոնականտեղեկագիր, Ա 34(132),31.12.2000, էջ 1, 1 պաշտոնականտեղեկագիրԽ 3(178) 11.01.2002, էջ1:13 պաշտոնականտեղեկագիրԱ 3(238), 14.01.2003, էջ 1--2

ծախսերիաճի տարբերությունը կազմել է բացասականմեծություն,ոկազմել են 5699.3 ն 7569.9 մլն. դրամ: Իրոնք համապատասխանաբար է պարագայում,երբ թ. նվազել են պետականբյուրավիճակըայլ ջեի ինչպես եկամուտները,այնպեսէլ ծախսերը: Բայց ծախսերի նվազման դրական ազդեցությունը չի չեզոքացվել եկամուտներինվազման բացասականազդեցությամբ, որի արդյունքում բյուջեի դեֆիցիտը նախորդ տարվա համեմատությամբաճել է 6.126-ով: Ինչ վերաբերում է 1998 թվականին,ապա այն ուսումնասիրվողժամանակաշրջանիմիակ տարեթիվն է,երբ բյուջեի դեֆիցիտը աճել է ամենամեծ չափով՝ է բյուջեի եկա49.940-ով, (տես աղյուսակ 7), որն պայմանավորված մուտներիաճի նկատմամբբյուջեի ծախսերիինչպես տոկոսային,այնպես էլ գումարայինառաջանցիկաճով,որոնքհամապատասխանաբար կազմել են 3.1 տոկոսայինկետ ու 16943.7 մլն. դրամ: Աղյուսակ

արդյունավետ միջոց է),այլ մեծացել են համապատասխանաբար ն 17120.2 մլն. դրամով՝ ի հաշիվ պետականբյուջեի եկամուտնե10405.4 ն 299963.5 մլն. դրամի արի ծավալի համապատասխանաբար ճի (տե՛ս աղյուսակ8):

4470.3

ՀՀ

Ցուցանիշներ -

-

-

-

-

Յ6.3

40.1 743.8

28.7 3.2

29.5

գործառնություններից եչ

--

պաշտոնական

տրանսֆերտներ

-

14.2

19.2 12.2 17.3

15.4

5.4

16.0

73.3

-

2.Ընդամենը ծախսեր

39.4

17.3

3.Բյուջեի դեֆիցիտ

49.9

4.2

-

13.3

30.9

9.6

14.3

31.0

165.9

-

16.0 -6.4

-4.3

-12.0

-40.5 2.4

25.7

42.4 -

-8.2

7.2 -

42.0

1.8

-4.4

10.5

6.3

12.2

-3.8 -

31.2

54.8

386.4

տն

29.1

13.8

15.3

-

Հատկանշականէ այն փաստը,որբյուջեի դեֆիցիտի կրճատման տարիներին, այսինքն` 2000 ն 2002 թվականներինպետականծախսերի ծավալները ոչ թե փոքրացելեն (որը բյուջեի դեֆիցիտիկրճատման

"այաստանի Հանրապետության հարկային օրենքները": "ՊաշտոնականտեղեկաԳիր" ՓԲԸ, Երնան,2003,էջ 19-20: Գաշվարկներըկատարվածեն ՀՀ պաշտոնական տեղեկագրի տվյալների հիման վրա (Խտ, 21.03.1997, ԱՅ2, 31.12.1997, Ա32(65) 30.12.1997, ԿԱ5(103),24.03.2000, ԿԽ34(132),31.12.2000: Ա3(178), 11.01.2002: Է 3(238), 14.01.2003)

Ցուցանիշներ 1998

19995

|

|

|

36607.6

|

44703

|

110529| 17120.2

|

30908.3

|

10405.4

|

14202.2

|

56993

|

5935.1

|

31493

Պետական բյուջեի ծախսերի|59789.8 հավելաճը նախորդ տարվա նկատմամբ,այդ թվում. ա) ի հաշիվ պետականբյուջեի եկամուտներիփոփոխության | 42846.1 Բ) ի հաշիվ պետականբյուջեի 16943.7 դեֆիցիտի

Պետական բյուջեի եկամուտների, ծախսերի ն դեֆիցիտի տոկոսային փոփոխությունները նախորդ տարվա նկատմամբ՛'"

4.Ընդամենըեկամուտներ, այդ թվում՝ հարկեր պետական տուրքեր մաքսայինտուրքեր Ոչ հարկային եկամուտներ եկամուտներկապիտալի

Աղյուսակ 8 պետականբյուջեի ծախսերի հավելաճի աղբյուրները 1998--2003 թթ., մլն. դրամ՛՛

|

|

75390.9

| 299963.5|

|

12843.3

69121.0

|

6268.9

Պետք է նշել, որ շուկայական տնտեսությանստեղծմանճանապարհին գտնվող երկրներում պետականբյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանինչպես արդյունավետմիջոցի, այսինքն` պետականծախսերիկրճատման (որը բնորոշ է զարգացածերկրներին),այնպեսէլ պետականծախսերի նվազ մեծացմանպայմաններումկրճատվում են բյուջեի մուտքերը, որը հանգեցնում է նոր ու ավելի ծավալուն բյուջետային դեֆիցիտի ն այդպես շարունակ: Այդպես եղավ նան Հայաստանի Հանրապետությունում,երբ 2000 թվականիննախորդ տարվա նկատմամբ բյուջեի դեֆիմլն. ցիտը նվազեցվեց 5935.1 մլն. դրամ ն սահմանվեց 50682.9 դրամ,իսկպետականբյուջեի ծախսերիհավելաճը սահմանվեց ընդամենը 4470.3 մլն. դրամ`նախորդ տարվա 36607.6 մլն. դրամի դիմաց: Շուկայականտնտեսությանստեղծման ճանապարհինգտնվող երկրներին ոչ բնորոշ վերոհիշյալ մոտեցումների բացասական հետնանքը այն,որ. հանդիսացավ Առաջին,նախորդտարվա նկատմամբ2000 թ. հարկային ապառքներըաճեցին15.2:62--ոով, կազմակերպությունների հաշվեկշռայինվնասները` 50.996--ով,իսկ պետականբյուջեի մուտքայինկանխատեսումնե20

ՄՈԵՑՕՑ.ղ «3ՕԿՕԽԿՈԿՃ ՔՕՇՇԽԵ,Ը8օԾՕդոռտՕԼ

Եշ, աք.92

ՖԵՕԽԾԽԻՈԿ,"2000

Հաշվարկները կատարվելեն վրա

ՀՀ

ԸԼԲքոօրմոօտ

«ՅՕոքՕշեւ

ԽՇԿԲ-ՅքաՅԽՅ".

պաշտոնական տեղեկագրերիտվյալների հիման

ՀՀ

-

Ա

ազգա

ի

74392

ին

ն | 5.Առողջապահություն Կրթություն գիտություն

Ճ.

6.Սոցիալական ապահովագ-

| 36607.6 |

4470.3

| 11052.9 | 17120.2 | 75390.9

|

(3200)

|

18047

2688.2

48843 53084

||

նսոցիալական| րություն ապա-|

Բնակարանայինկոմունալ

7.

|

44174

45514

28795 85447

|

Ր

16651

|

(309.0)

|

50577

|

75673

|

35536

39449

2161.3

|

(588.0)

54594 4923.2

| (109.5) | (1088.6) | 3793.0 |

221370

|

|

84596

էներգետիկ) ցզառելիքային | 60716 | (24948) | (1607) |

37995

բնա կանություն պահպանություն, |

29198

հրատախմբագրու-| թուն

ն

52333

չտլշ

22816

|

Ա

|

|

|

141.6

155310

հիդրոռ|

ին

10146

հա հանքային նաբերություն |

(3158.6)

|

Գյուղատնտեսություն,ան-

10.

.

Լեռնահան ա

63068

|

'

րություն

ւ

ն

13.

չդաս-|

-

|

57362

14930)|

-

18228 կապ Տրանսպորտ | տնտեսականծառայու-| (1784 ԱՎ» 4)| Այլ թյուններ խմբերին 3422 | լ: աան

12.

13033

|

|

10598

արդյու-

| նածոներ. վերամշակող, արդ-

"`

|

|

3969.

ա

Վ

17417

| | | 03729) | | (219.1) | (2059.3) | |

| | բնակարանահարու ի ակութ որ րակչություններ,

.

,

-

Գ.

Հայաստանիվիճակագրական էջ 374, 377, 381 տարեգիրք (1999,2000),Երնան,2001,

ավտանգություն | դատական գործունեություն

կրթության`. 1372.9

Տ9789.8

Ր 03

ն 28391 | 66672 | (22121) | (9815) | 2. Պաշտպանություն արտա-

են130:-ով ուջեի կեֆիցիաը Ա.եցմել ,

Հրա այո թվում`

1. Ընդհանուրբնույթիպետական ծառայություններ

70:20 է

.

ւցանիշնե

ընդամենը, աԱ

`

,

Աղյուսակ պետականբյուջեի ծրագրային ծախսերի գումարային փոփոխությունները նախորդ տարվա նկատմամբ, մլն. դրամ

թերակատարվեցին14.896 կամ 29964.7 մլն. դրամով ն կազմեց 172132.8 մլն. դրամշ: ն Երկրորդ,2000 թվականիբյուջեի եկամուտներիթերակատարումը ստեղծվածիրավիճակըպատճառհանդիսացան2001 թ. պետականբյուջեն առավել մեծ դեֆիցիտովսահմանելուհամար՝53832.2 մլն. դրամ,որն 3149.3 մլն. դրամովգերազանցումէ նախորդտարվադեֆիցիտիչափը: Երրորդ, 2000 թվականիննշանակալիորեննվազեցվելեն ծախսածայիռ այնպիսիկարնորագույն բնագավառների ֆինանսավորումների են. պաշտպանությունըն արտակարգ իրավիճակինչպիսիք վալները ները` 2212.1 մլն. դրամ, բնակարանայինկոմունալ տնտեսությունը` 3158.6 մլն. դրամ, վառելիքայինն էներգետիկհամալիրը` 2494.8 մլն. դրամ ն այլն, որոնց նվազեցումներըգրեթե ամբողջությամբ1̀3834.4 մլն. դրամ ուղղվել են հիմնականխմբերինչդասվողծախսերիֆինան(տես աղյուսակ սավորմանը 9): Հիմնական խմբերին չդասվող ծախսերի մեծությունը 2000 թվականինկազմել է բյուջեի ծախսերի19.696.--ը կամ 495473 մլն. դրամչորից34804.7 մլն. դրամըկամ ը բաժին ընկնում պետականպարտքիսպասարկմանը`այդ թվում դրա 50.896--ըկամ 17670.2 մլն.դրամը արտաքին պարտքի ուղղվող սպասարկմանը, որին գումարները "անվերադարձդուրս են հանվում տնտեսականշրջանառությունից ն արտահոսումեն հանրապետությունից դուրս": Պետական բյուջեի դեֆիցիտի կրճատման2000 թվականի մոտեթվականին:Բայց 2002 թվականին նացումները կիրառվել են նան 2002 լ խորդ տարվանկատմամբո կամ 12843.3 մլն. դրամով,իսկ բյուջեի ծախսերը ավելացվել են ընդամենը 7.176-ով կամ 17120.2 մլն. դրամով,որնթեպետ3.8 անգամ գերազանցում էր 2000 թվականիբյուջեի ծախսերիհավելաճի չափին,սակայն մյուս տարիներիծախսերիհավելաճիչափիցպակասէր. 1998 թ.` 3.5 անգամ, 1999 թ.՝ 2.1 անգամ,2001 թ.` 2.4 անգամ,իսկ 2003 թ.` 4.4 անգամ: 2002 թվականինբյուջեի ծախսերիոչ մեծ հավելաճի արդյունքում պակասեցվել են արդեն գիտության ու մլն ու սոցիալական դրամ ն կրկին սոցիալական ապահովագրության նան ապահովության` 1088.6 մլն. դրամ բնագավառնե Տ նանսավորման ն իս ակա ծ չափերը, րը, իսկ բերին չդասվող ծախսերի ֆ ինանսավորուհիմնական խմբերին մը ավելացվել է 2664.6 մլն. դրամով ն սահմանվելէ 48330.6 մլն. դրամ որից. 28133.6 մլն. դրամը կամ 58.296 ուղղվել է պետականպարտքի սպասարկմանըա̀յդ թվում 6096 --ը կամ 16892.2 մլն. դրամըարտաքին պարտքիսպասարկմանը (տես աղյուսակ9): րը

-

են Հաշվարկներըկատարված

|

| (48493) | | (10984) | | 830 50334 | 138344 | (38813) | 23380

20204

38437 : 3

26646

|

| | |

(6132)

268876 1002 ՞

60160

տվյալներիհիմանվրա: պաշտոնական տեղեկագրերի

Բնական է, որ, 2002 թվականինպետականբյուջեի դեֆիցիտի կրմոտեցումներըպետք է հանգեցնեինայն նույն արդյունքին, ինչը եղել էր 2000 թվականինբյուջետայինդեֆիցիտիկրճատմանըհաջորդող տարում: Այդ մոտեցումների արդյունքում 2003 թվականիննս պետականբյուջեի դեֆիցիտըաճել է ավելի մեծ չափերով՝6269.9 մլն. դրամ ն կազմել է 47258.8 մլն. դրամ: ու Վերոհիշյալուսումնասիրություններն վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանյուրաքանչյուր հաջորդողտարում բյուջեի դեֆիցիտի ծավալներն անցանկալիորեն աճում են, որը, մեր կարծիքով,պայմանավորված է բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանտարում պետականծախսերիծավալներիոչ բավարարհավելաճով`նամաճատման

րԱ ոտքին Արված եծման կա պարտքի հաաա աան է, :

Պատճառն

այն

որ

պետական

ծախսե-

րի ոչ համարժեքհավելաճըհնարավորություն չի տալիս չեզոքացնելու այն բացասականազդեցությունները, որոնք առաջանում են արտաքին պարտքիսպասարկմանհետնանքովհսկայականգումարներըտնտեսականշրջանառությունից հանելու ն "արտահանելու" արդյունքում: Պետական պարտքի սպասարկմանգումարներըուսումնասիրվող աո կազմել են պետական ընդհանուր ծախսերի -5-7.0 2003 թ.),իսկ բացարձակ գումարով տոկոսը (բացառությամբ կազմել են 26.0-ից մինչն 35.0 մլրդ դրամ (տես աղյուսակ 10): Հարկ է նշել, որ առաջիկան, առավելնս, երկրորդտասնամյակում արտաքին պարտքի սպասարկմանգումարներըավելի են աճելու, քա-

Ա

արտոնյալժամկետներիավարտմանհետ: աբար պետական այն աեումն միայն Փախսերի ծավալների Աարոն կողմից վերցվածվարկերիվաղաժամկետ մարումը:

Հունգ համարի Գեր Արարա մեծ կարծում ԱԻ

ծախսերի կանխատեսվող կկարտքի ցուցանիշը, մեծացնել առտաքին

սպասարկմանկանխատեսվող գումարի չափով՝ տնտեսականակտիվությանվրա արտաքինպարտքիմարմամբպայմանավորված "արտահանվող" գումարներիբացասական ներգործությունըզեզոքացնելու համար:Դեռ ավելին, անհրաժեշտէ, որ բյուջետայինծախսերիհավելաճում նվազեցնելբյուջեի դեֆիցիտիբաժինը, որը 1998--2003 թթ. առումով արդյունավետհամարելչի կարելի: Այսպիսով,պետական ծախսերի աճի պայմաններումբյուջեի դեֆիցիտի արդյունավետկր-

դրում

տոկոսային,այնպես էլ գումարային հավելաճի տեմպերինշանակալի էլ գուգերազանցումըբյուջեի ծախսերի ինչպեստոկոսային,այնպես մարային հավելաճի տեմպերին, այսինքն` վերջիններիս նկատմամբ բյուջեի եկամուտներիառաջանցիկնշանակալիաճի ապահովումը:

1.Տոկոսավճարների մարում,| 14818.6

-

75909 72277

| | | |

հանած

մա-| 11423.6

ու

2000 2007 2002

| 17209.0 | 17647.8 | 8500.0 | 89985 | 88187 | 7529.8 | 8210.5 | 8829.1 | 14724.0 | 17595.7 | 11592.8 | 16029.8

2.Վարկավորում " ճերքին՝ վարկավորում ա

սպասարկումը

այդ թվում. ներքին պարտքիդիմաց --արտաքինպարտքիդիմաց| ում,

Աղյուսակ

պետական պարտքի ծրագրային 1998-2003 թթ. մլն. դրամ

Պարտքիսպասարկում

15787.0

78948 78922 123465

| 139119 76870 | 62249 | | (3503.2)

հա-

| 54870 | 81360 | 47482 | 33465 | (10629.7) 76890 հանած մարում փարոազորում | 9237.0 | 9459.7 | 6844.6 | 90000 | 7126.5 3.Ընդամեն 26242.2 | 30753.8 | 34804.7 | 29240.6 | 28133.5 | 10408.7 ԱրաԱԱ մարում

նած

նրանուն

են"արտոնյալ վելու Կենաց երա: վարկերի կավն

տի

ճատման հիմք կարող է հանդիսանալ բյուջեի եկամուտների ինչպես

37346

սպապա-|

մոտ

50.անի կազմել պայմաններում պետական բյուջեի ծախսերը են

մլն, որի ծախ եիծափեր են49 աճել 456-ով կամ 587898 դրամով

սային գլխավորուղղություններնեն հանդիսացել. (տե՛ս աղյուսակ 9): վառելիքային ն էներգետիկհամալիրը` 25.976 կամ 15531.0 մլն. »

Դոր յուղատնտեսությունը,

անտառային ն ջրային, տնտեսությունը, հիդրոօթերնութաբանություձկնաբուծությունը, բնապահպանությունը, նը, գեռդեզիանն քարտեզագրությունը՝ 16.926 կամ 10146. մլն. դրամ,

Ի 5,21.03.1997,էջ11--12,11 պաշտոնական տեղեկագիր, ՀՀպաշտոնական տեղեկագիր

էջ 9-11,21 պաշտոնականտեղեկագիր,Ի 32(85), 30.12.1998, էջ 7-9, պաշտոնականտեղեկագիր,Խ 5(103), 24.03.2000,էջ 10-12: ՎՀ պաշտոնականտեղեկագիր, Կ 34(132),31.12.2000, էջ 9-10, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր, Խ Խ 3(238),14.01.2003, էջ 9, 11 տեղեկագիր, Յ(178),11.01.2002, էջ 9,11:31 պաշտոնական Ւ) 32, 31.12.1997,

ՀՀ

ընդհանուր բնույթի պետական ծառայությունները` 12.496 կամ մլն դրամ: 8.7465կամ5233.3 մլն. դրամ, բնակարանային կոմունալ տնտեսությունը՝ ն 8.296 4884.3 կրթությունը գիտությունը` կամ մլն. դրամ, առողջապահությունը`8.926 կամ 5308.4 մլն. դրամ, սոցիալականապահովագրությունըն սոցիալականաւպահովությունը` 7.396 կամ 4417.4 մլն. դրամ, ծախսային մնացած ուղղությունները 19.996 կամ11898.2 մլն. դրամ, որոնցից յուրաքանչյուրիտեսակարարկշիռը չի գերազանցում ծախսերիհավելաճի3.096-ը: Միաժամանակհաշվարկներըցույց են տալիս, որ նախորդտարվա նկատմամբ1998 թվականիբյուջեի ծախսերի59789.8 մլն. դրամ հավելաճի` 71.74օ-ը կամ 42846.1 մլն. դրամը ապահովվել է բյուջեի եկամուտների,իսկ 28.306-ը կամ 16943.7 մլն. դրամը` դեֆիցիտի աճի հաշվին, այսինքն` նշված ծախսային ուղղությունների հավելաճի 28.306--ը հաշվեկշռվելէ բյուջեի դեֆիցիտի հաշվին: Նախորդ տարվա նկատմամբ1999 թվականի բյուջեի ծախսերի 36607.6 մլն. դրամ հավելաճից30908.3 մլն. դրամը կամ 84.476--ըապահովվել է բյուջեի եկամուտների,իսկ 15.696--ըկամ5699.3 մլն. դրամըդեֆիցիտի աճի հաշվին, որոնք գլխավորապեսդարձել են հետնյալ ծախսային ուղղություններիֆինանսավորմանաղբյուր. սոցիալական ապահովագրություն ն սոցիալականապահովություն` 23.296 կամ 8514.7 մլն. դրամ, պաշտպանությունն արտակարգ իրավիճակներ`18.246 կամ 6667.2 մլն. դրամ, -գյուղատնտեսություն, անտառայինն ջրային տնտեսություն, ձկնաբուծություն, բնապահպանություն, հիդրոօդերնութաբանություն, գեոդեզիան քարտեզագրություն16.996 կամ 10146.1 մլն. դրամ, վառելիքայինն էներգետիկհամալիր16.606 կամ6071.6 մլն. դրամ, հիմնականխմբերինչդասվող ծախսեր (որում զգալի են պետական պարտքի սպասարկումը)13796 կամ 5033.4 մլն. դրամ, կրթություն ն գիտություն՝ 12.446 կամ 4551.4 մլն. դրամ, 6.226 կամ2281.6 մլն. դրամ, -բնակարանայինկոմունալտնտեսությունը՝ տրանսպորտն կապ85.596 կամ 2020.4 մլն. դրամ, մնացած ծախսայինուղղություններ 5.596 կամ 201.3 մլն. դրամ: Նախորդտարվա նկատմամբ2000 թվականինբյուջեի ծախսերըաճել են ընդամենը4470.3 մլն. դրամով, որն արդյունք է բյուջետային եկամուտների10405.1 մլն. դրամ աճի, ինչպես նան բյուջեի դեֆիցիտի 5935.1 մլն. դրամի կրճատման, որոնք գլխավորապես ուղղվել են -

7439.2 -

-

--

-

-

-

-.

-

-

-

-

-

կոն արտակարգ իրավիճակների, բնակարանային պաշտպանության

մունալ տնտեսության,վառելիքայինն էներգետիկհամալիրի, լեռնահանքային հանածոների ու վերամշահանքային արդյունաբերության, տրանսպորտիու կապի, սոցիալականապակող արդյունաբերության, ն բնագավառներ:Ի դեպ, հովագրության սոցիալականապահովության 2002 թվականինբյուջեիդեֆիցիտի12843.3 մլն. դրամ կրճատումըբան ու ցասականներգործություննէ թողել միայն կրթության գիտության

ծախսերի վրա, որոնք համապասոցիալականապահովագրության 1372.9 ն 1088.6 մլն. դրամով,իսկ մնաեն կրճատվել տասխանաբար են: ցած ոլորտներումբյուջետայինծախսերիծավալներն աճել թվականիբյուջեի ծախսերիհաՆախորդ տարվանկատմամբ 69121.0 մլն. դրամը կամ 91.706-ը բաժին վելաճի 75390.9 մլն. դրամից է ընկել բյուջեի եկամուտնրիաճին,իսկ6269.9 մլն. դրամըկամ 8.396-ը՝ է բյուջեի բյուջեի դեֆիցիտիաճին, որը, մեր կարծիքով,հանդիսանում դեֆիցիտի կրճատմաննուղղված տնտեսապես արդարացվածքայլ, քանի որ բյուջեի եկամուտներիիինչպես տոկոսային,այնպես էլ գումարային հավելաճի տեմպերըզգալիորենգերազանցելեն բյուջեի դեֆիցիտի հավելաճի ցուցանիշներին,որի արդյունքում նախորդտարիների ինչպես գումարայինայնպեսէլ տոկոսայինառումով համեմատությամբ է դեֆիցիտիհավելաճի բաժինը բյուջեի ծախսերի նվազել զգալիորեն մեծ չաընդհանուրհավելաճում:Սակայն դա ոչ միայն եկամուտների փերով հավելաճի,այլն պետականպարտքիսպասարկմաննվազեցման արդյունք է, քանի որ պետականպարտքի սպասարկումը2003 թվականինեղել է ամենացածրըն կազմել է 10408.7 մլն. դրամ, այն դեպքում, երբ այդ ցուցանիշը նախորդողտարիներին2003 թվականի մակարդակըգերազանցելէ. 1997 թ. 2.1, 1998 թ.` 2.5, 1999 թ.՝ 2.9, 2.7 նշել Վ արկ.է անգամ'": թ.՝ թ.՝ 2.8, թ.՝ 3.3, 2001 թ.՝ 3.3, մեծ է եղել նան, որ բյուջեի ծախսերումդեֆիցիտիտեսակարարկշիռը հատկապեսայն տարիներին,երբ բյուջեի ծախսերում բարձր է եղել պետականպարտքիսպասարկմանգումարներիտեսակարարկշիռը: Այստեպես, դեֆիցիտին պետականպարտքի սպասարկմանգումարների սակարարկշիռներըպետականբյուջեի ծախսերումհամապատասխանաբար կազմել են. 22.4 ն 14.4, 1998 թ՝ 24.0 ն 12.4, 1999 թ.՝ 194նՍ12.4, 2000 թ.` 20.0 ն 13.8, 2001 թ.` 22.3 ն 12.1, 2002 թ.՝ 15.8 ն 10.9, իսկ 2003 թ.` 14.1 ն3.1 տոկոս:

24.

Հաշվարկներըկատարվել են ՀՀ պաշտոնականտեղեկագրերիտվյալներիհիման վրա Հաշվարկներըկատարվել 41 պաշտոնականտեղեկագրերիտվյալների հիման վրա

են

Միաժամանակ պետք է փաստել որ պետականբյուջեի դեֆիցիտի մեծությանորոշման գլխավորկողմնորոշիչէ դարձել պետականպարտքի սպասարկմանգումարներիմեծությունըն ոչ թե պաշտպանության, կապիտալներդրումներիկամ սոցիալականծախսերիմեծացումը, որոնք, որպեսկանոն, պետքէ ձնավորենբյուջեի դեֆիցիտը»:Դրա վկայությունն է նան այն փաստը,որ 1998 թ. նախորդտարվա նկատմամբ պետականբյուջեի ծախսերումդեֆիցիտիտեսակարար կշիռը աճել է 2.0 տոկոսայինկետով,իսկ պաշտպանությանն սոցիալականոլորտի ծախսերընվազել են համապատասխանաբար 4.4 ն 1.1 տոկոսայինկետով: Իրավիճակըայդպիսինէ եղել նան 2000, 2002 ն 2003 թվականնենախորդտարվա նկատմամբպաշտպաության սոցիալական ոլորտի ծախսերիտեսակարար կշիռներընվազել ն համապատասխանաբար կազմել են. 2000 թ- 1.1 1.04: 2002 թ. 1.0 ն 1.2 ն2003 թ.՝ 0.9 ն 1.2 տոկոսայինկետշ՛: Այսպիսով վե ու ուսումնասիրությունները վկայում ւ Ւ թյունում իրականացվող բյուջետայինքաղաքականությունը կախվածէ լինելու արտաքին գործոններից,քանի որ մեծանում են ոչ միայն արտաքինպարտքի սպասարկմանծավալները,այլն նրա դերն ու նշանակությունը բյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման աղբյուրներում: Այլ կերպ ասած, ֆինանսավորմանարտաքինաղբյուրները մեծ դեր խաղալովբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման գործում, վերջինհաշվով, հանգեցնումեն նոր ավելի ծավալունբյուջետայինդեֆիցիտին այդպես շարունակ: Ստեղծվածիրավիճակըանհրաժեշտաբար պահանջում է նվազեցնելդեֆիցիտիֆինանսավորման արտաքին ղբյուրների բ բաժինը, աղբյուրների ը, որը որը2003 թվականիսահմանվածբյուջեում կազմել է այն դեպքում,երբ նախորդողվեց տարիներինայն կազմել 97.246, է. թ.՝ 30.696, 1998 թ.` 83.996,1999 թ.` 95.09:,2000 թ.` 96.396, 2001 Ք.` 92.826 ն 2002 թ.` 89.496, որը վկայում է մի կողմից բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման ներքինաղբյուրներիսահմանափակվածության ն մյուս կողմից արտաքինաղբյուրներիցբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորմանչափազանցմեծ կախվածության մասին(տես աղյուսակ 11)

Աղյուսակ

ՀՀ

1997 | Ցուցանիշները

դրամվ | մլն դեֆիցիտը, 1.Պետական

,

ր Անրապերւո ծուքյունները

բյուջեի339750

2.Պետական բյուջեի| դեֆիցիտի ֆինան-

աւրն

ան ոմին րին, ՄԵր

-

10409.0

-

6 ՕԽՅԵՑՈՒԾՈՕ

ՈՕՐ6ԻոՀոՅ".ՅԿՕԻՕԽԻՇԼ,

1999, ած

"ԹօԾ»ՕՈԽԽՕոճքճավիՑՅԻ

:

են ՀՀպաշտոնական Հաշվարկները կատարված տեղեկագրերի տվյալներիհիմանվրա

56618.0

|

|

506829

|

|

| 42714.2 | 53758.0 | 48703 |

538322

49972.6

|

|

40988.9

|

|

| 366195 |

472588 45941.3

Բադ

արու վարկերի

յուրներ Պետական բյուջեի|

235660

դեֆիցիտի ֆինանսավորման ներքին աղբյուրները

ԿՆ

|

|

82025

28600

|

29120 18926

||

46354 38557

||

25335 43694

||

106063 13175

որոնական

բանկի վարկի

ստա-

Ցու կամուտներ գանձապետական

աոա

31360

պար-

6019.0

|

6700.0

144150

|

22100

ո

-

՛

| 3660.0 |

-

20000

|

4500.0

|

3500.0

2745.

|

1300.0

|

20000

տական գույքի սե-

փականաշնորհումից ոտա ետականավ

ցումից

ներքին շահող փո-

-

ուսերի, հետգնման լող սարքը Արա գծով

ծախսերի

տարբերություն | Դայաստան" հա-

մահայկական հիմնադրամից ստաց-

ՀՀ

-

-

ն

.

Մ

|

50918.7

| 33247.5 | 50683.9 | 667456 | 61151.4 | 60428.6 | 54346.0 | 69098.8 228385 | 79697 | 12987.6 | 17273.1 | 15091.4 | 20260.0 | 12551.9

մարում

ԱԱ

|

թվում. վարկերիստացում

ված փոխատվության

պետական բյուջեի դեֆիցիտը ն նրա ֆինանսավորման աղբյուրները 1997-2003 թթ՛"

-

|

605.5

700.0

տեղեկագիր,Ջ 5, 21.03.1997, էջ 3 պաշտոնական

Վ1

պաշտոնականտեղեկագիր,

Վ :32, 31.12.1997, էջ 1-2, ՀՎ պաշտոնականտեղեկագիրԻ 32(65), 30.12.1998, էջ 2, ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիրԽ 5(103), 24.03.2000, էջ 2, ՀՀ պաշտոնականտեղե-

կագիր,

ԿՎ 34(132) 31.12.2000,էջ 2:11 պաշտոնականտեղեկագիր, 11.01.2002, էջ 2, Պաշտոնականտեղեկագիր,Ի 3(238), 14.01.2003, էջ 2

ԱՋ

3(178), 5.

այլ ներքին աղբյուրներ մուրհակների մա-

-

-

-

-

107.4

-

-

-

-

-

-

-

-

2246.2

-

107.0

-

րում

140.8

ներքին շահող պարտատոմսերի

--

1993 թ.

մարում

4.Ֆինանսականաղբյուրների տեսակարար կշիռըդեֆիցիտի ընդհանուր ծավալում, օօ-ով ա) ներքին աղբյուր-

ները

բ) արտաքին աղբյուրները

2.2.

69.4

16.1

30.6

83.9

5.0

95.0

3.7

96.3

425.2

-

5.4

7.2

10.6

92.8

89.4

575.5

97.2

պետական պարտքի ձեավորման աղբյուրները, կառուցվածքի դինամիկան ն արդյունավետ կառավարման ուղիները

Բացի պետական բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման համար անհրաժեշտ վարկերից, հանրապետությունըվարկեր է վերցրել Շան, տարբեր այլ ծրագրերի իրականացմաննպատակով,որոնց վերաբերում են, օրինակ, 1994-1995 թթ. թուրքմենականգազի առաքման արդյունքում ձենավորված պարտքիվերաձնակերպումը,ՄեծամորիԱէԿ--ի վառելիքիձեռքբերումըն անվտանգությանապահովմանաշխատանքների իրականացումը,առնտրայինբանկերի ն ֆինանսականայլ հաստատություններիհզորացումը, Քանաքեռի ՀէԿ--ի երկու ագրեգատների վերակառուցումըն ժամանակակիցպահանջներինհամապատասխանեցումըն այլն: Ինչպես արտաքին, այնպեսէլ ներքին պետականպարտքի ծավալները ու դրանց օպտիմալացման խնդիրները շարունակում են արժմեականմնալ այն պատճառով,որ ԳայաստանիՀանրապետությունը իր պարտավորություններիհամար պատասխանատուէ սեփականության իրավունքով իրեն պատկանողգույքով": Ուստի զարմանք է հարուցում այն փաստը, որ պետականպարտքինշանակալիծավալների ու նրա աճի պայմաններումնախ, պետականպարտքիկառավարման

ՀՀքաղաքացիականօրենսգիրք:«Տիգրան Մեծ»

ՓԲԸ

ճշակում (ռազմավարության քաղաքականությունը

ու

իրականացում,

աղբյուրներիներքին բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման պետական կանխատեսում, ն արտաքինպարտքի ցուցանիշներիծրագրավորում, ու վերլուգնահատում հաշվառում, պարտքի պետական ձնավորված աՀՀ է ն կառավարությանն ոչ թե իրականացվում մշակվում ծություն) քաղաքականություն ռընթերմարմնի, այլ հարկաբյուջետային մշակող մարմնի ՀՀ նան իրականացնող) կառավարման մ ասով (բյուջետային (հանձինս պետական ֆինանսներին էկոնոմիկայինախարարության ն երկրորդ, պետական կողմից վարչության) պարտքիկառավարման է պարտքիմասին պետական պարտքիկառավարումըիրականացվում մասնավոռաջնորդվելով, պայմաններումա̀ օրենքի բացակայության Հանրապե«Հայաստանի օրենսգրքով, րապես, ՀՀ քաղաքացիական բանտության բյուջետայինհամակարգիմասին», «ՀՀ կենտրոնական «ՀՅ միմասին», կի մասին», «ՀՀ արժեթղթերիշուկայի կարգավորման եննան ՀՀ օրենքներով,ինչպես մասին» ջազգայինպայմանագրերի կանոնակարգերով:Այլ կերպ ասած, պետական թաօրենսդրական է օրենսդրականոչ լիարժեք պարտքիկառավարումըիրականացվում կառուցվածքայինստոն ունեցող կարգավիճակ դաշտի ստորադաս րաբաժանմանմիջոցով, որի արդյունքներնեն հանդիսանումպետական պարտքիծավալներիաճը ն դրա ձնավորմանաղբյուրներիոչ արդյունավետ կառուցվածքը: Հետնաբար, կարնորըոչ միայն պետականպարտքիկառավարման վեհ նպատակի(պարտքիօպտիմալացում,որն ենթադրումէ պարտքի օպտիմալ կառուցվածքիսահմանում, պարտքիվերակառուցումավելի բարենպաստպայմաններով,ռիսկերի կառավարում),այլն այդ նպատակինհասնելու արդյունավետուղիներիու դրանցխախտմանհամար նորմերի օրենսդրորենսահմանումն է: պատասխանատվության

հրատարակչություն,1998, էջ 61

ՀՀ

պետական պարտքի խոշորացված կազմը սխեմատիկձնով կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ (տես գծապատկեր 1)

լ

|

ՀՀ

պետական պարտք

|

կառավարությանպարտք

ՀՀ

լ յ

առՆերքին պետական

--

|

պարտք

յ

|

|

ՀՅ

Ը

|

Արտաքինպետական պարտք լ

Վարկեր

|

տություններից եբանկերից

տատո ր

|

պարտք

-

Երկկողմ վարկեր (օտարերկրյա պեստացված

ճաժամկե

Միջին ժամկետայնությանմասնակի մարումներով արժեկտրոնային

Բազմակողմ վարկեր (միջազգային ֆինանսա-վարկայինկազմակերպություններից ստացված վարկեր)

Կենտրոնական բանկի վարկային գծի դիմաց տրամադրվածարժեթղթեր

Արտաքին պետական երաշխիքներ

պարտատոմսեր

Գծապափկեր

2.2.1.

ՀՀ

կենտրոնականբանկի

Պետական պարտատոմսեր Պե

|

ներթջինպետական պարտքի ձեավորման աղբյուրները, սպասարկման դինամիկան ն արդյունավետ կառավարման ուղիները

ներքինպետականպարտքը ձնավորվումէ ՀՀ ազգային արժույթով պետական արժեթղթերիառաջնայինտեղաբաշխումից, ՀՀ կենտրոնականբանկի կողմից ՀՀ կառավարությանըտրամադրվածւիոխատվություններից(վարկերից),:1 առնտրայինբանկերիկողմից 33 կառավարությանը տրամադրվածփոխատվություններից (վարկերից),ՀՀ ռեզիդենտֆիզիկականն իրավաբանականանձանցկողմից ՀՀ կառավարությանը տրամադրվածփոխատվություններից(վարկերից), որոնցից սակայն հիմնականըպետականարժեթղթերիտեղաբաշխումն է: Ներքին պետական պարտքի ձնավորումընպատակ է հետապնդում մեղմացնելու ն թեթնացնելուբյուջետայինքաղաքականությանբնագավառում պետությանառջն ծագածհիմնախնդիրներըս̀տացվածհասույթը ուղղելով պետականբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորմաննու տարվա ընթացքում բյուջեի դրամական հոսքերի հարթեցմանը: Պետական պարտքիձնավորման քաղաքականությունը արդարացվածկարելի է համարել այն դեպքերում, երբ այդպիսիմիջոցառումներըհանգեցնում

են

համախառններքին արդյունքի, ներդրումների,ազգաբնակչության

աճին հարկմանարդյունավետության ն այլն: կենսամակարդակի,

ներքին պետականպարտքի ձնավորմանսկիզբը դրվել է 1995 թվականին,երբ թողարկվել ն տեղաբաշխվելեն 7 օրից մինչն տարի շրջանառությանժամկետ ունեցող պետականկարճաժամկետ որոնց գծով առաջացածպարտքը կազմել ն կազմում պարտատոմսերը, պարտքիգերակշիռմասը: Դրանցհամար եկամուտ է ներքին պետական արժեքի միջնեղած տարբերուէ համարվումգնմանգնի ն անվանական ստանում է պարտատոմսի սեփականատերը թյունը,որըպարտատոմսի է թվականինթողարկվելեն մարմանօրը: Անհրաժեշտ նշել, որ (ՊԿՊ), որոնց ծապարտատոմսեր միայն պետականկարճաժամկետ 350.0 մլն. դրամ, մոտ են վալներըմեծ չեն եղել ն կազմել սեպտեմբերին` հոկտեմբերն նոյեմբեր ամիսներին200-ական մլն. դրամ,իսկ դեկտեմ1995 թվաբեր ամսին` 330 մլն. դրամ ընդհանուրգումարով,այսինքն` ընդհանուրծավալը կազմել է 1080.0 կանի տարեկանթողարկումների եղել են 28 ն 91 օրյա ՊԿՊ--եր (տեսամլն. դրամ,որոնք ամբողջությամբ կազմել են 76,19 ն 23,91 տոկարարկշիռներըհամապատասխանաբար թվականի թողարկվածու տեղաբաշխված կոս): Հետնաբար էականխնդիրներչեն ՊԿՊ-երը բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման է հեշտ կառավարելի:Սակայն լուծել ն դրանով իսկ պարտքը եղել ՊԿՊ--ներիիրացմանգործընթացըցույց տվեց, որ ազգաբնակչությունը առավել շատ վստահումէր պետությանը,քան առնտրայինբանկերին, քանի որ բանկայինավանդներումներդնելու փոխարենազգաբնակչությունն իր գումարները ներդրեց բանկայինավանդներիհամեմատուունեցող ՊԿՊ--երում: Դեռ ավելին ազթյամբ ցածրեկամտաբերություն գաբնակչությանկողմից գումարներիներդնումըՊԿՊ--երում ակտիվէր նան թողարկմանառաջինամսվանհաջորդող հոկտեմբերն նոյեմբերաիսկ պահանմիսներին,երբ նվազումէր ՊԿՊ--երի եկամտաբերությունը, ջարկը գերազանցումէր թողարկմանը(տեսգծապատկեր2): ՊԿՊ--ի փոքր ծավալնեԵրկրորդ, 1995 թվականինտեղաբաշխված րի պատճառովպարտքը եղել է հեշտ կառավարելին էականդեր չի խաղացել բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանգործում: Սակայն 1995 դրականարդյունքնեթվականիՊԿՊ-ի թողարկմանու տեղաբաշխման ու տեղա1996 են թողարկման դրանց թվականին րը հիմք հանդիսացել ն բաշխման ծավալներիմեծացման բյուջեի դեֆիցիտինշանակալիֆիհամար: նանսավորման ՀՀ-ում

Պետական պարտատոմսերիառաջնային շուկային հիմնական բնութագրերը 1995 թ. 6Ս0.100,006

18.01:

ՀՕՅ,ժ,000

32.205

40Ծ,ՈՍ0,00Յ

թվականիառաջին կիսամյակումպահպանվել են 1996 թ. երկն րորդ կիսամյակիՊԿՊ--ների թողարկմանծավալների եկամտաբերու1997 երկրորդ կիսամյակում թյան աճի միտումները:Սակայն թվականի (տես գծապատկեր4): նվազելէ ՊԿՊ--ի եկամտաբերությունը

23007

300.000.060

200.000,000

Պետական պարտատոմսերիառաջնային շուկայի հիմնական բնութագրերը 1997 թ.

ՅԵ,ՏԱՂԴ

100.000.000

36.0042

տր

բա

Թողար

ջարկ

նղաբայխ -ե--եկ,

ռեա

Գծապատկեր

11Փ04.004.00Ռ ԷԼ ՑԹ0.800,Կ06 101000.001.000 Գ1000.100.800

-

12000004200

3.Ա00,000,000

թվականիառաջինկիսամյակումՊԿՊ-երի եկամտաբերության աննշան տատանումներիպայմաններում,պահանջարկիաճով պայմանավորված, զգալիորեն աճել են թողարկումներիծավալները, որոնք գրեթե համընկել են տեղաբաշխմանծավալներին: 1996 թվականիերկրորդ կիսամյակինբնորոշ է եղել ՊԿՊ-երի ինչպեսեկամտաբերության, այնպես էլ թողարկմանու տեղաբաշխմանծավալների աճը (տես գծապատկեր3), որը հնարավորությունէ տվել մոտ 8.5 մլրդ դրամովֆինանսավորել 1996 թվականիպետական բյուջեի դեֆիցիտը: Ի դեպ 1996 թվականինշրջանառությանմեջ գտնվող ՊԿՊ-երի գերակշիռմասը 97 ն 182 օրյա էին, որոնց տեսակարարկշիռներըՊԿՊ--երի ընդհանուրծա43.18 ն 44.26 տոկոս: վալում կազմել են համապատասխանաբար

Պետական պարտատոմսերիառաջնային շուկայի հիմնական բնութագրերը 1996 թ. 1.508.000.ոյ0

Ար

-

-

3,000 Ո(Ը.Թ0ն 2,600,2001)0 001,0114.00Դ ՆՑ

ՑԱՌ.ՕՐԳ

է 200.009.00Գ

ԱՇ ՏՍԱՕՕՄ

'

ւ

.

5:

ի |

Ւ

1.

տ

:

ՏՕ

Ձ

:

Տ Հ

:

Տ

Ք

-

-

--Ֆ--Եկ. առատելարաշչի ՍԽԿՑՊաճանջարկ առատ թողարկում

Գծապատկեր

`

զաճանրորկաատեղարաչխ --Փ--եկ պաաաթողթրկում ոռնա

Գծապատկեր

հետ վերոհիշյալփոփոխությունների շուկայումկատարված Արժեթղթերի ն Օրյա ավելացելէ հատկապես զգալիորեն մեկտեղ1997 թվականին համապատասխանաբար կազմել ո րոնք կշիռները, տեսակարար ՊԿՊ-երի 4.89 ն 4.89 տոկոսների դիմաց: են 29.86 ն 22.21 տոկոս՝1996թվականի 1998 թվականըառանձնահատուկ տարի է եղել ՊԿՊ-երի շուկայի համար:Նախ, որ 1998 թ. ՊԿՊ-՛երից ստացվածշահույթը սկսել է հարկվել շահութահարկով,իսկ ապրիլ ամսից նվազել է ՊԿՊ-երի եկամտաբերությունը ն երկրորդ, Ռուսաստանին ասիականառանձիներկրների ֆինանսականճգնաժամի հետնանքով նվազել է պետականպարտատոմսերինկատմամբպահանջարկը,իսկ սեպտեմբերամսինտեղի է ու(տես գծապատկեր նեցել ՊԿՊ--երի թողարկումներիթերտեղաբաշխում ֆինանսավորումը դեֆիցիտի բյուջեի պետական 5) որոնց արդյունքում 1908.56 դրամ: մլն. է մեծություն` կազմել բացասական 1999 թվականինհստակեցվելեն ՊԿՊ--երի առաջնայինշուկայում մասնակիցներիշրջանակները,սահմանվել են շուկայի նոր ենթակաթողարկող է ճանաչվել ՀՀ ռուցվածքները, այսինքն` պարտատոմսերի իսկ տեղաբաշխող33 ֆինանսներին էկոնոմիկայինախարարությունը, Կենտրոնականբանկը` իր կողմից կազմակերպվողաճուրդներիմիջոցով: Ձնավորվել է աճուրդներինհայտեր ներկայացնողերկու ինստիտուտ ն դիլերներիինստիտուտը, իսկ շուկայում նոր մասնակիցներեն պահառու դարձել ոչ բանկ դիլերները, ինչպես նան գանձապետական

համակարգը, որը հնարավորությունտվեց անհատ ֆիզիկական անձանց, անկախռեզիդենտությունից, ինչպես նան ռեզիդենտիրավաբանականանձանցգնել ՊԿՊ-եր անմիջապեսթողարկողից՝ազատվելով ն հարկերից: միջնորդավճարներից

11000080.000

Պետականպարտատոմսերի առաջնային շուկայի հիմնական բնութագրերը1998 թ ԲՈՒՆ

ԱՄՅԱ Ծոուսմց 9Ռ00,004000 :

Բո.00գ

.

Սնն

ՖՍԱԾ.ՈՈՍ,

55.065.

2.000.006:2:0

ծ.000.000,809 5.800,00Ռ,900 4:000,000,909 3.000004.000 2.000.000.9ո6

Հ00Թ5ջ 45.054 -

1.Ռ00.009.000 :ճ ։

ճ

Հ

`

Տ

Չ

է

հո-

Տ Տ

Ք

Տ

:

-

40.005»

30:07:

առաւթողարկում տտագզաճոնչարկ առռաջեղարաշի, Հ-ա--նկ.

Գծապատկեր5

թվականինպարտքիկառավարմանկարնորագույնհիմնախնդիր էր դիտարկվումներդրողների(գնորդների)դիվերսիֆիկացումը, որի արդյունքում նվազեցվումէ պետությանռիսկը մեկ (մի քանի) խոշոր ներդրողից կախվածությանիմաստով:Ձեռնարկվածմիջոցառումների արդյունքում ՊԿՊ--երիշուկան զգալիորեն աշխուժացավն դրանց քողարկումն ու տեղաբաշխումընոյեմբեր ամսին հասավ հայաստանյան իրականությունում մինչ այդ իր նախադրյալըչունեցող չափերի (տես`

գծապատկեր 6)

Պետականպարտատոմսերի առաջնային շուկայի հիմնական բնութագրերը1999 թ.

2ՌՄ0ՈՒՀ»

ոռ

"

ՔՅՈՑՄԱՆ 6օ.9ԵՐ0:5

306.000 6.969.900.Ե0 -

ՃՀ ԿՈՌՅՆԻ

8.056.090.000 4.009.000.060 ԱԱ

Հ0Ա0.9ե0.090

80.Ռ0004:ն

:

:

| 960.012.906

՛

2ա

ն

Գո.

ին ուտ.

ր.

ա"

41 086055

40.00005շ

շ ՏՅ ԱՅՑՑ Աաառ ագրորկում Գանանրարկ

Ց. Տե

ՅՑ

լաբաչխում--Ժ--եկ.

Գժապատկերճ

Ձեռնարկված միջոցառումներիարդյունքում պետականբյուջեի դեֆիցիտը հնարավորեղավ ֆինանսավորել ավելի քան 1.9 մլրդ դրամի չափով: 1999 թվականինպահպանվելէ նան թողարկումներիմեծ ժամկետայնությունըն թողարկումներիգերակշիռ մասը 21-30, 31-40 ն 41-82 շաբաթյա ՊԿՊ--եր էին, որոնց տեսակարարկշիռներըՊԿՊ--երի կազմել են 41.63, 22.93 ընդհանուրծավալում համապատասխանաբար ն 15.50 տոկոս, այսինքն` ընդհանուրՊԿՊ--երի 80.156-ը: 2000 թվականինՊԿՊ-երի շուկան դադարել է մենաշնորհայինլինելուց, քանի որ մարտ ամսիցթողարկվել են 15 ամսից մինչն 5 տարի շրժամկետ ունեցող միջնաժամկետպետականարժեթղթեր: ջանառության պետականարժեթղթերըավելի մեծ պահանջարկեն ուՄիջնաժամկետ նեցել, քան ՊԿՊ-երը, որի պատճառովավելացվել են վերջիններիսթողարկումներիծավալը: Միջնաժամկետպետական արժեթղթերի թողարկմանծավալներիմեծացումը ձեռնատու է եղել նան պետությանը, քանի որ դրանք պետական բյուջեի դեֆիցիտի խնդիրըառավել հեշտությամբէին լուծում: 2000 թվականինտեղի է ունեցել պետականպարտատոմսերի (ինչպես կարճաժամկետ,այնպես էլ միջնաժամկետ)թողարկում 46.2 մլրդ դրամ ընդհանուր ծավալով, տեղաբաշխվել է 43.8 մլրդ պարտատոմս, իսկ պահանջարկըթողարկմանծավալինգերազանցելէ 2.2 անգամ:Պետական պարտատոմսերի եկամտաբերությունները տատանվել են 13-49.946-ների սահմաններում,իսկ միջին կշռված եկամտաբերությունը կազմել է մոտ 24.8965:: Շրջանառությանմեջ եղել են միջնաժամկետ, ինչպեսնան 11--20 ն ավելի շաբաթյա ՊԿՊ--եր, որոնց տեսակարարկշիռը ՊԿՊ--իընդհանուրծավալում կազմել է 97.826 (տե՛սգծապատկեր7) 2001 թ. ամրապնդվելէ պետականպարտատոմսերի շուկայի նկատմամբ ներդրողներիվստահությունը, որի արդյունքում 20071 թ.-ին թողարկվածպետական պարտատոմսերիկառուցվածքումգերակշռել են 31-40 կ 41-52 շաբաթյա մարմանժամկետունեցող ՊԿՊ-ւերը, իսկ ինչ է ապա 2001 վերաբերում միջինժամկետայնությանպարտատոմսերին, թ. թողարկվել են բացառապես1--2 ն 2-3 տարիմարմանժամկետունեցող ՄԺՊ-ւեր,իսկ 3-4 ն 4-5 տարի մարմանժամկետունեցող ՄԺՊ--երը արդյունք են ՀՀ Կենտրոնականբանկի`կառավարությանըտրամադրած վարկայինգծի 1.01.1998 թ. արժեթղթավորման:Այդպիսիպարտատոմսերիծավալը31.12.2001 թ. դրությամբկազմել է 4.4մլրդ դրամ` տարեսՅՑ

Հայաստանի Հանրապետությանպետական պարտքը: վություն, Երնան, 2001, էջ

13-14

թ.

տարեկան հաշվետ59

կզբի 7 մլրդ դրամիդիմաց:Ի հաշիվ 1998 թ.-ին ՀՀ Կենտրոնական բանկին տրամադրված արժեթղթերի,ներքին պետականպարտքի կառուցվածքումորոշ չափովնվազել է ՄԺՊ--երիտեսակարար կշիռը՝ կազմելով 4246, 2000 թ.-ի 4596 -ի փոխարեն:Պետականպարտատոմսերի նկատմամբ առաջնայինշուկայում պահանջարկը2001 թվականինկազմել է 106.8 մլրդ դրամ, որը 2.29 անգամ գերազանցումէր առաջարկը:

Բավականինհարթ է ընթացել նան շրջանառությանմեջ գտնվող պարտատոմսերի մարումներիսցենարը, որը պայմանավորված է 2.5 ն 3 տարի մարման ժամկետովպարտատոմսերի տեղաբաշխմամբ: Այդ ամենիարդյունքում2001 թ. թողարկվածպետականպարտատոմսերի միջին կշռված եկամտաբերությունը կազմել է 20.9496` ծրագրավորված 23.006 --ի դիմաց, պարտատոմսերիսպասարկմաննուղղվել պետական է 6541.7 մլն. դրամ` ծրագրված8790.0 մլն. դրամի դիմաց,իսկ պետական բյուջեի դեֆիցիտըֆինանսավորվել է 5954.7 մլն. դրամով` ծրագրավորված 4.5մլրդ դրամի դիմաց:': 2001 թ. դեկտեմբերի31-ի դրությամբ ներքին պետական պարտքը կազմել է 36.43 մլրդ դրամ,որի

53.4346--ըկամ 19.46 դրամըբաժինէ ընկել ռեզիդենտդիլեր բանկերին, 18.1646-ը կամ 6.6 մլրդ դրամը՝ 31 կենտրոնականբանկին,20.0196-ը կամ 7.Յմլրդ դրամը՝ռեզիդենտայլ ներդրողների,իսկ 8.446-ը կամ 3.1 մլրդ դրամը` ոչ ռեզիդենտներին'՛:Վերջինս ըստ էության արտաքին պարտքիտարր է, որի հաշվառմանպարագայում արտաքինպարտքը 31.12.2001 թ. դրությամբ կկազմիոչ թե 502.671, այլ 505.771 մլրդ դրամ: 2002 թ. թողարկվածպետականպարտատոմսերիծավալը կազմել է 41940 մլն դրամ,իսկ տեղաբաշխումը՝41883.8 մլն. դրամ: Դա այն դեպքում, երբ պահանջարկըկազմել է 82138.5 մլն. դրամ: 2002 թ. թողարկված պետականպարտատոմսերիթողարկման միջին կշռված եկամտաբերությունըծրագրավորվել է 15.7296, մինչդեռ փաստացինկազմել է 12.4726, որն ամենացածրցուցանիշն է արժեթղթերիհայաստանյան 2002 թ. դեկտեմբերի31--ի շուկայի գոյությանժամանակահատվածում: դրությամբՄԺՊ-երի կառուցվածքում,ըստ թողարկմանժամկետայնության, բարձր է եղել 1--2 ն 2-3 տարի ժամկետայնությանՄԺՊ--երիտեսակարարկշիռները,որոնք համաւպատասխանաբար կազմել են 42.33 ն 25.47 տոկոս, թեպետպետականպարտատոմսերի շուկայում շարունակել է գերակշռել ՊԿՊ--ի տեսակարակշիռը՝ 6842: Ինչ վերաբերումէ պետականպարտատոմսերումներդրողներիկառուցվածքին, ապա դրանում գերակշռել է գործակալ/դիլեր բանկերի մասնաբաժինը,իսկ փոխարենը նվազել են ռեզիդենտ այլ ներդրողների, ՀՀ Կենտրոնականբանկիինչպես նան ոչ ռեզիդենտներիմասնաբաժինները:Վերջինիսմասնաբաժնինվազումը, իհարկե,դրականերնույթ էր, բայցայն ցանկացած ժամանակ կարող է աճել ն մեծ ծավալների դեպքում կարող էր հանգեցնել անցանկալի հետնանքների`կապված ներքին ձնով» արտաքինպարտքի վերածվելու պարտքը «անտեսանելի որ ՀՀ ազգային արժույթով այն պետական արժեթղթերը,որոնք տեղաբաշխմանարդյունքում անցնում են ոչ ռեզիդենտֆիզիկական կամ իրավաբանական անձանցգործող կարգիհամաձայնդիտարկվում,հաշվառվումն կառավարվումեն ոչ թե որպես արտաքին,այլ ներքին պետականպարտք, որը մի կողմից արհեստականորեն նվազեցնում է արտաքին պետական պարտքիիրականծավալները ն մյուս կողմից դրանց մեծ ծավալների ձեռք բերմանդեպքում (որը օրենսդրորենթույլատրվումէ ) դժվարացնում է ներքինպետականւպարտքիկառավարումը:Ուստի, նմանատիպ երնույթներովպայմանավորվածանցանկալի հետնանքներիցխուսա-

Պետականպարտատոմսերիառաջնային շուկայի հիմնականբնութագրերը2000 թ. 114508

83 944Խ6

2.4: ոց:

Պոր

«գ.:Չ: Շ աՀ

22.

յօ:

գճգաեր

Չ.ԱՅծ ՕՍ

590»

Ը

օուոցը

«06065495

Դ.Հ06 066. ժԳՇ Փա

գրած

ո--թ: «Զա

:

Կաթո:

աա աոաք Գաե»ն

Գծապատկեր7

--

չո

.

Հաշվարկները կատարվածեն ՀՀ պետական պարտքի2001 հաշվետվությունների տվյալների հիման վրա

ն 2002

թ.

տարեկան

հե:բանը է հաամանի հնարավորություն րանում

ՀայաստանիՀանրապետությանպետականպարտքը:2001թ. տարեկանհաշվետվություն. Երնան,2002, էջ 3

փելու համար, մեր կարծիքով, անհրաժեշտ է պետականպարտքի մասին ընդունվելիքՀՀ օրենքում սահմանել ոչ ռեզիդենտներիկողմիցպետական պարտատոմսերիձեռք բերման նորմատիվներոչ ռեզիդենտիրավաբանականանձանց ն 3Հ քաղաքացիություն չունեցող ֆիզիկական անձանցգծով առանձին առանձինինչպես յուրաքանչյուր, այնպես էլ դրանց ամբողջական մասերի համար: Դա հնարավորություն կտա նվազեցնելու պետության ռիսկը, իսկ պարտքի սպասարկումը կդարձնիհեշտ կառավարելի: Միաժամանակառաջարկվումէ ոչ ռեզիդենտների մասով պետական արժեթղթերիգծով ձնավորվածպետական պարտքը դիտարկել ն հաշվառել որպես արտաքին պետական պարտք, իսկ պետականպարտքի մասին ընդունվելիք ՀՀ օրենքում ներքին պարտքը սահմանել որպես ներքին, իսկ արտաքին պարտքը որպես արտաքին կրեդիտորներինկատմամբծագած պարտավորու.

--

թյուններիամբողջություն: Պետական պարտատոմսերիթողարկման ու տեղաբաշխմանհայաստանյան իրականությունըվկայում է, որ պետականպարտատոմսերի թողարկմամբու տեղաբաշխմամբլուծվում է միայն բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանխնդիրը,իսկ բյուջեի դեֆիցիտըչի ծառայեցվում միջազգայինսիրականությունումընդունված այնպիսիծախսերիլրացուցիչ ֆինանսավորմանը, ինչպիսիքեն պաշտպանականմիջոցառումները, սոցիալականու կապիտալներդրումներիոլորտները, որոնցից հատկապեսվերջին երկուսիգծով ծախսերիֆինանսավորմանընդլայնումը մուլտիպլիկատորիէֆեկտ են ապահովում ն նպաստում են համախառն ներքին արդյունքի մեծացմանը:Ուստի, բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորելուու դրա հաշվին վերոհիշյալ ծախսերիիրականացումը հասցեագրվածդարձնելու ն բյուջեն գործող կարգովչկազմելու ճնշումներին հակազդելունպատակով,մեր կարծիքով,անհրաժեշտէ պետական պարտատոմսերըթողարկել միայն ներդրումայինծրագրերի ֆինանսավորմանհամար, որը նպատակահարմար է ամրագրել"Պետական պարտքի մասին"ընդունման արժանիՀՀ օրենքում: Բայց որպեսզի այն իրականությունդառնա հարկի կլինի թողարկել ու տեղաբաշխել միայն միջնաժամկետ պարտատոմսեր` հրաժարվելով ՊԿՊ-ներից: Ընդ որում, դրանց մարման ժամկետը առաջարկվում է սահմանելչորս տարի,քանի որ. Նախ, այն համընկնումէ այն ժամանակահատվածի հետ, երբ Ազգային Ժողովիընտրություններումհաղթածքաղաքականուժը այդ ժամանակի տնողությամբիր վրա է վերցնում երկրիղեկավարմանպատասխանատվությունը:

Երկրորդ, չորս տարվա տնողությունը կապիտալ ներդրումների ի-

պարագայում մի կողմից հարթ ու անցավ է դարձնում րականացման պետականպարտատոմսերիմարումների սցենարը ն մյուս կողմից ա-

ռավել հեշտությամբ է լուծվում բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման խնդիրը,քանի որ տվյալ պարագայումպետական պարտատոմսձեռք բերողինտեսանելի են դառնում ոչ միայն ակնկալվող եկամտիչափը, այլն ֆինանսավորվողայն օբյեկտը, որը կառուցվում է պետականներքին պարտքիձնավորմանհաշվին: Պետականպարտատոմսերիմիջոցով ներդրումայինծրագրերիֆինանսավորմանմեխանիզմները նպատակահարմարէ տարածել նան բանկայինավանդներիվրա, նամանավանդ,որ վարկայինռեսուրսները (այդ թվում՝ բանկայինավանդները)ոչ լրիվությամբ են ուղղվում տնտեսության իրականհատված: Որպես դրա իրականացմանմեխանիզմառաջարկվումէ բանկային ավանդներիապահովագրմաննորմատիվիերաշխիք դիտարկել ոչ թե ՀՀ Կենտրոնականբանկում նորմատիվային գումարի պահուստավորումը, այլ նորմատիվիսահմաններումպետական արժեթղթերիձեռք բերումը, որը կնպաստի նան պետական արժեթղթերիտեղաբաշխմանակտիվացմանը: Հաշվարկներըցույց են տալիս, որ 1997--2000 թթ. համախառններքին արդյունքում պետականներքին պարտքիսպասարկմանտեսակարար կշիռը ունեցել է աճի միտում ն կազմել է. 1998 թ.` 1.246, 1999 թ.՝ 1.400, իսկ 2000 թ.` 1.776: Դա այն դեպքում, երբ ընդհանուր պետական պարտքի սպասարկմանմեջ ներքին պետականպարտքի սպասարկման տեսակարարկշիռը այդ տարիներինունեցել է նվազմանմիտում: Բնականաբար, այդ տարիներինհամախառններքին արդյունքում առավել մեծ չափերով է աճել արտաքինպարտքի սպասարկման տեսակաթթ. ներքին պետական րար կշիռը: Դրա հետ մեկտեղ, 1997-2000 փոփոխություններընախորդ պարտքիսպասարկմանտոկոսայինաճի. տարվա նկատմամբավելի քան 5-7 անգամ գերազանցել են համախառն ներքինարդյունքի տոկոսայինաճի փոփոխություններին(բացառությամբ 1998 թվականի): 1999 թվականին1998 թվականինկատմամբ տոկոսային աճը կազմել է. ներքին պարտքիսպասարկմանգծով՝ 23.596, համախառններքին արդյունքի գծով` 3.376, իսկ 2000 թվականին 1999 թվականինկատմամբներքին պարտքի սպասարկմանն հաներքին արդյունքի տոկոսայինաճերը կազմել են համապամախառն տասխանաբար22.5 ն 4.4 տոկոս (տես աղյուսակ 12).

Աղյուսակ12.

ներքին պարտքի սպասարկման ն համախառն ներքին արդյունքի տոկոսային փոփոխությունները նախորդ տարվա թթ" նկատմամբ 1997-2001 ՀՀ

Ցուցանիշները 1.Ներքին պարտքի Կ կման տեսակ համախառնըերքին արդյունքում

-

յշ

ոո

2Ներքին պարտքի սպասարկմանտոկոսային փո-

փոխությունը

ԱԱ

ներքին արդյունքի տոկոսայինփոփո-

ությունը

4.Ներքին պարտքի սպասարկմանտեսակարարկշի ռը ընդհանուրպարտքիսպասարկման մեջ, 96

-

|

.

գ,

|

23.5 ՅՅ .

|

22.5 :

-

20.8

.

492 464

Կատարվածհաշվարկներըվկայում են, որ 1997-2000 թթ. պետական պարտքի սպասարկմանսցենարովպետականպարտքիձնավորման քաղաքականությունըարդարացվածչէ ինչպես ներքին, այնպեսէլ արտաքինպարտքիմասով,քանի որ համախառններքին արդյունքում դրանցից յուրաքանչյուրի տեսակարար կշիռը ունեցել է աճի միտում: Դա նշանակում է, որ այդ տարիներինմեծացել է համախառններքին արդյունքի ու հարկայինեկամուտներիտոկոսայինաճին հակազդումը, այսինքն` այդ ցուցանիշների աճը (իր բոլոր դրականազդեցություններով) կարող էր ավելին լինել, քան եղել է: Ելնելով դրանից առաջարկվում է պետական պարտքիձնավորմանքաղաքականությունը կառուցել համախառններքինարդյունքում պարտքիսպասարկմանտեսակարար կշռի տարեցտարինվազման սկզբունքիվրա՝ այն ամրագրելօրենսդրական մակարդակով: Հաշվարկներըցույց են տալիս նան, որ պետականպարտքի սպասարկումը ունի ոչ ցանկալի կառուցվածք,որում տարեցտարինվազում է ներքին պարտքի սպասարկմանբաժինը: Այն կազմել է. 1998 թ.՝ 51.790, 1999 թ.՝ 53.346, 200 թ.՝ 49.296, 2001 թ.՝ 46.496 ն 2002 թ.՝ 39.996, իսկ 2003 թ.` զրո տոկոս: Դա նշանակումէ, որ 1997-2003 թթ. յուրաքանշրջանաչյուր տարում նշանակալիգումարներ են հանվել տնտեսական ռությունից ն արտահանվելհանրապետությունիցտ̀նտեսականակտիք

ՑԱՏ

կատարվել են ՊՀ պաշտոնականտեղեկագրերի (Ի5. 32, 32(65), 5(103), 34(132), 3(178), 3(238)) ն Հայաստանիվիճակագրականտարեգրքի(Երնան, 2002,էջ 15) տվյալներիհիման վրա

բոլոր բացասականազդեցություններով պարտքիկառավարման հանդերձ:ՈՒստի առաջարկվում է պետական ու նպատակհայտարարելպետականպարտքիձնավորման հիմնական իօգուտ ներքինպարտքի կառուցվածքիփոփոխությունը սպասարկման ցուցանիշկարնորագույն ն այն դիտարկելորպես մակրոտնտեսական նշաու նրա սպասարկման ներից մեկը, քանի որ արտաքինպարտքի ու ունենալ հետնանքներ են անկանխատեսելի նակալիչափերը կարող Այլ կերպ ասած, եթե ինքնիշխանությունը: վտանգելհանրապետության է իր ժողովրդի պարտատեր ներքին պարտքիդեպքում«պետությունը

վությանվրա ունեցած իր

առջն», ապա

պարտատեր պետությունը դեպքում պարտքի արտաքին է

իր բոլորբացասական ուրիշի առջն` ազդեցություններով:

աղբյուրները,

արտաքին պետականպարտքի ձեավորման կառավարմանուղիները կառուցվածքիդինամիկանն արդյունավետ հետո Ռուսաստանը իր վրա փլուզումից ԽՍՀՄ-ի Հայտնի է, որ ԽՍՀՄ-ի արտաքինակտիվներըն պարտքերը,որի արդյուն2.2.2.

ՀՀ

վերցրեց

արտաքին քում անկախՀայաստանիՀանրապետությունը ֆինանսականներքին Սակայն էր: նեցավ, այսինքն` այն զրոյական պարտք չու-

ն պետականբյուսահմանափակվածությունը հնարավորությունների «պարՀՀ ջեի դեֆիցիտիանխուսափելիությունը իշխանություններին

տադրեցին»արտաքինպարտքիտեսքով միջոցներներգրավելուինչայնպես էլ տնտեսության պես բյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորման, ճանապարգյուղատնտեսություն, տարբերոլորտներում(էներգետիկա, դատաիրավակրթություն, հային տնտեսություն,առողջապահություն, համար: կան համակարգ նայլն) ներդրումներկատարելու առաջին վարկատունեարտաքին ՀայաստանիՀանրապետության իսկ ն Դաշնությունը, Ռուսաստանի Եվրամիությունը րը հանդիսացան ն եվրոպական բ անզարգացման նան Վերակառուցման հետագայում Գյուղատնտեսության ընկերակցությունը, կը, Զարգացմանմիջազգային ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի,Թուրքզարգացմանմիջազգայինհիմնադրամը, «Ջոն ն կառավարությունները, մենստանի,Գերմանիայի,ճապոնիայի ն այլն: Վերոհիշյալ վարկատուները Կարեն Հանթսման»հիմնադրամը տրամադրելեն հետնյալ ՀԶանրապետությանը գումարներըՎայաստանի համար. ուղղությունների նպատակային 162.46 մլն ամերիկյան ՀՅ ֆինանսավորում` դեֆիցիտի բյուջեի 1) 2001-2002 թթ` 49-9) 60.06, 1998-2000 թթ` դոլար (1996-1997 թք` 52.5, կողմից, որոնց հատկացԶարգացմանմիջազգայինընկերակցության են. վճար` 0.75, սպասարկման սահմանվել ման տոկոսավճարները 04:0.59. տոկոսադրույքը` վճար՝ կատարման

2) Կառավարման համակարգին կառուցվածքային բարեփոխումների (երկրիկառուցվածքային կարողությունների տնտեսականբարեփոն իրականացման, խումներիծրագրավորման բարեփոխումների ընթացքի արագացմանու ւռնտեսությանվերակառուցման աջակցման)համար 68.03 մլն ամերիկյանդոլար` այդ թվում. 12.0 մլն ամերիկյանդոլար (1993-1996 թթ՝` 12.0) Վերակառուցման ն զարգացման միջազգային բանկի կողմից, որի հատկացման տոկոսավճարները սահմանվելեն. սպասարկմանվճար` 046, կատարմանվճար` 0.7592, տոկոսադրույք` Լ/8ՕԹ0.576, ինչպեսնան 56.03 մլն. ամերիկյանդոլար (1997-1999 թթ) Զարգացմանմիջազգային ընկերակցությանկողմից (սպասարկման վճար`0.7596, կատարման վճար` 0.595, տոկոսադրույք0̀96): 3) Ոռոգմանհամակարգիվերականգնման համար` 45.22 մլն ամերիկյան դոլար (1994-1999 թթ՝ 38.2: 1995--2000 թթ՝ 7.02), որից 38.2 մլն. ամերիկյանդոլարը հատկացրելէ Զարգացման միջազգայինընկերակցությունը (սպասարկման վճար՝ 0.7596, կատարմանվճար՝ 0.554, տոկոսադրույք`046), իսկ 7.02 մլն. ամերիկայնդոլարը` Գյուղատնտեսության զարգացման միջազգայինհիմնադրամը(սպասարկման վճար` 0.7592, կատարմանվճար`096, տոկոսադրույք0̀9): 4) Մայրուղիներիվերականգնման (ճանապարհային ցանցի պահպանման ն ճանապարհների սպասարկման) համար` 27.6 մլն. ամերիկյան դոլար (1995-2000 թթ) Զարգացմանմիջազգայինընկերակցության կողմից (սպասարկման վճար` 0.7595»,կատարմանվճար` 0.592, տոկոսադրույք`002): 5) Կառուցվածքային բարեփոխումների տեխնիկական օժանդակության (սեփականաշնորհման, քաղաքացիական ծառայությունների բարեփոխումների,էներգետիկայի, առողջապահության, կրթության, Ֆինանսներիու դատաիրավական նայլ ոլորտներում)համար` 8.1 մլն ամերիկյանդոլար (1996-2000 թթ՝ 3.4, 1997-2002 թթ` 4.7) Զարգացման միջազգայինընկերակցության կողմից (սպասարկմանվճար` 0.7594, կատարմանվճար`0.596,տոկոսավճար` 095): 6) Սոցիալականներդրումների(կազմակերպչական օժանդակություն Սոցիալական ներդրումներիհիմնադրամին, աջակցությունկենսապայմանների վերահսկմանը,տեղականինքնակառավարման մարմիններին օժանդակություն,սոցիալականու տնտեսականենթակառուցվածքներիվերականգնումն այլն) համար 29.87 մլն. ամերիկյան դոլար (1995-2000 թթ.` 10.5, 2000-2005 թթ՝ 19.37) Զարգացմանմիջազգային ընկերակցության կողմից (սպասարկմանվճար` 0.759-, կատարման վճար` 0.596, տոկոսադրույք0̀42):

7) էներգոհամակարգիպահպանմանհամար` 136.37 մլն. ամերիկյան դոլար, ինչպես նան 5399.0 մլրդ. ճապոնական իրեն ն 42.5 մլն. մարկ: գերմանական ա) Երեքականջերմա ն հիդրոկայաններիվատթարացմանկանխման համար 12.2 մլն. ամերիկյանդոլար (1994-1999 թթ) Զարգացման միջազգայինընկերակցությանկողմից (սպասարկմանվճար` 0.75746, վճար` 0.596, տոկոսադրույք`096): կատարման բ) ՎրազդանիՊՇԷԿ-ի 5-րդ բլոկի ծրագրին` 57.4 մլն. ամերիկյան դոլար (1994-1998 թթ) Վերակառուցմանն զարգացմանեվրոպական բանկիկողմից (սպասարկմանվճար` 096, կատարմանվճար`092, տոկոսադրույք` Լ/8ՕՔԹ-196): գ) ԱԷԿ-ի վառելիքի պահպանմանհամակարգիհամար 57.27 մլն. ամերիկյանդոլար ն 24.5 մլն ֆրանսիականֆրանկ, այդ թվում. ՌԴ կառավարությունից53.07 մլն. ամերիկյանդոլար (1996 թ՝ 17.2: 1997 թ.՝ 15.3: 1998 թ.` 20.57), որոնցգծով (սպասարկմանու կատարմանվճարները 0-ական տոկոս, իսկ տոկոսադրույքներըհամապատասխանաբար 4.0, ԼԼ|8ՕԽ 122ն Լ)8ՕԹ-126), ինչպես նան4.2Ֆրանսիայի կառավարումլն. ամերիկյանդոլար, թյունիցֆրանսիականֆրանկ (1995 թ) կամ են. սպասարկմանն կատարման որի տոկոսավճարներըսահմանվել վճարներիգծով՝ 0--ական տոկոս, իսկ տոկոսադրույքը՝0.7576: վերակառուցումն տնտեդ) ՔանաքեռիՀԷԿ--ի(երկուագրեգատների սապեսնպաստավորարտադրության ապահովում)համար25.0 մլն. գերմանականմարկ(1997-2003 թթ.) Գերձանիայիկառավարությունից (սպասարկմանվճար` 096, կատարմանվճար` 1.496, տոկոսադրույք0̀.7596): ե) էլեկտրահաղորդմանն բաշխիչ համակարգի(տեխնիկականկորուստների նվազեցման,համակարգիօգտակարությանբարձրացման համարն այլն) համար 53.523 մլն. ամերիկյանդոլար, 5399.0 մլրդ. ճապոնականիրեն ն 27.5 մլն. գերմանականմարկ: Ընդ որում, Զարգացման միջազգայինընկերակցությունըհատկացրել է 19.5 մլն. ամերիկյան դոլար (1999-2002 թթ.), որի համար սահմանվելեն սպասարկման վճար`0.7596, կատարմանվճար`0.56, տոկոսադրույք՝076, ճապոնիայի կառավարությունը հատկացրել է 5399.0 մլրդ ճապոնականիրեն, այդ թվում` 4521 մլրդ. ճապոնականիրենի հատկացմանպայմաններնեն եղել. սպասարկմանն կատարմանվճարները՝զրոյականտոկոս, տոկոսադրույքը` 1.8Չ6, իսկ 878 մլն. ճապոնականիենինը`սպասարկմանն կատարման վճարները՝զրոյականտոկոս, տոկոսադրույքը0̀.7596, գերմանիայիկառավարությունըհատկացրել է (1998-2002 թթ.) 27.5 մլն. գերմանական վարկ` (սպասարկմանվճար` 096,կատարման վճար` 1.44, տոկոսադրույք`0.7596):

թթ. թուրքմենականգազի առաքման արդյունքում զ) 1994-1995 համար Թուրքմենստանի կաձնավորվածպարտքիվերաձնակերպման ռավարությունը հատկացրել է 34.023 մլն. ամերիկյան դոլար (սպասարկմանն կատարմանվճարները զրոյական տոկոս, տոկոսադրույքը`

Լ/8ՕԹՀ0.342):

կողմիցգումա8) Վացահատիկի առաքումԱՄՆ--իկառավարության րով 45.0 մլն ամերիկյանդոլար (1995 թ՝ 15.0, 1996 թ.` 15.0, 1997.թ՝ 15.0), որոնք ձնակերպվելէ որպես վարկ, իսկ տոկոսավճարներըհամապատասխանաբարսահմանվել են. տոկոսադրույքները`1.75-2.25Չ6,

ն 1.5-2.596( սպասարկմանն կուտակմանվճարները՝04»): 9) Ձեռնարկություններիզարգացման(առնտրայինբանկերին ֆինանսական այլ հաստատություններիհզորացման, տնտեսականն սոցիալականզարգացմաննպատակներիհամարնայլն) համար 15.1 մլն. ամերիկյանդոլարի (1999-2002 թթ.) հատկացումը Զարգացմանմիջազգայինընկերակցությանկողմից:Այդվարկի ձնակերպմանպայմաններն են հանդիսացել. սպասարկմանվճար` 0.75, կատարմանվճար` 0.56 ն տոկոսադրույք`042: 10) Առողջապահությանֆինանսավորմանն առողջապահությանառաջնայինպահպանմանու զարգացմաննպատակովԶարգացմանմիջազգայինընկերակցությանկողմիցհատկացվելէ (1997--2002 թթ.) 9.4 մլն. ամերիկյան դոլար (սպասարկման վճար` 0.7546օ, կատարման վճար` 0.576,տոկոսադրույք0̀42): 11) Կրթությանհամակարգի(դասագրքերիու դասավանդման0նյութերի մատակարարում,արդյունավետկառավարում)համար Զարգացման միջազգայինընկերակցությանկողմից հատկացվել է (1998-2002 թթ.) 14.4 մլն. ամերիկյանդոլար (սպասարկմանվճար՝ 0.7596, կատարման վճար` 0.57 ն տոկոսադրույք`076): 12) Հյուս-Արնմտյան շրջանների գյուղատնտեսականծառայությունների (ջուր օգտագործողներիմիություններիստեղծում, սերմնաբուծությանզարգացում ն այլն) ն գյուղատնտեսականբարեփոխումների աջակցության (մասնավոր գյուղատնտեսականն ագրարային տնտեսություններիզարգացման, գյուղատնտեսությանոլորտում կրթահական մեխանիզմներիներդնում ն այլն) ծրագրերիիրականացման 26.3 է մար հատկացվել մլն. ամերիկյան դոլար: Ընդ որում առաջին ծրագրի իրականացմանգումարը հատկացվելէ (1997--2002 թթ.) Գյուղատնտեսությանզարգացմանմիջազգայինհիմնադրամիկողմից՝ 12.4 մլն. ամերիկյան դոլլար (սպասարկմանվճարը` 0.75965,կատարման վճարը ն տոկոսադրույքը`0965),իսկ երկրորդծրարգրի իրականացման նպատակովԶարգացման Միջազգայինընկերակցությանկողմից հատ-

1.5-2.526

ճծ

(սպասարկման կացվելէ (1998-2002 թթ.) 13.9 մլն. ամերիկյանդոլար 046): վճար`0.546, տոկոսադրույք` 0.7596,կատարման վճար՝

ծրագրի (պետականբնակշինարա13) Վամայնքայինզարգացման զարգացում,Երնանի ջրամատակարարրությանքաղաքականության

Զարգացնպատակով համակարգիբարելավում)իրականացման նախաթթ.) (1998--2003 կողմից միջազգայինընկերակցության 29.0 դոլար ամերիկյան մլն. (սպասարկման տեսվել է հատկացնել 006): վճար 0.556, տոկոսադրույք` վճար`0.7596, կատարման ն գրանց14) Անշարժգույքի գրանցմանծրագրի (տեղեկատվական քարտեցանցիստեղծում, կադաստրային ման ստորաբաժանումների Զարգացհամար ն օժանդակություն այլն) իրականացման զագրման կողմից (1998--2002թթ.) 7.8 մլն. աման միջազգային ընկերակցության վճար` 0.7596, կատարմանվճար` մերիկյանդոլար (սպասարկման 046): 0.596, տոկոսադրույք` բնա15) երկրաշարժիցտուժածներինօգնություն ցուցաբերելու, ն մեկ դպրոբնակարանի (400 կարանիկարիք ունեցող ընտանիքներին «Ջոն ն Կարեն Վանթսման» ցի կառուցում)օժանդակելու նպատակով 10.0 մլն. ամերիկյան տոկոսավճարների) կողմից(առանց հիմնադրամի դոլարիհատկացում: հածրագրի իրականացման 16) Պատվարներիանվտանգության է նախատեսում մար Զարգացման միջազգայինընկերակցությունը (սպասարկ25.0 դոլար մլն. ամերիկյան հատկացնել(1999--2005 թթ.) վճար` 0.59օ ն տոկոսադրույք0̀02): ման վճար` 0.7596, կատարման ծրագրի իրականացման բարեփոխումների 17) Դատաիրավական նախատեընկերակցությունը միջազգային Զարգացման նպատակով (սպա11.0 դոլար մլն. ամերիկյան սում է հատկացնել(2000--2004թթ.) 074): 0.596, տոկոսադրույք` վճար` սարկմանվճար` 0.7596, կատարման հուսալիությանածրագրի (տրանսպորտի 18) Տրանսպորտային ծախսերիկրճատում)իրականացման պահովումն տրանսպորտային նախատեընկերակցությունը միջազգային Զարգացման նպատակով դոլար (սպասում է (2000-2004 թթ.) հատկացնել39.0 մլն. աճերիկյան 04): 0.596,տոկոսադրույք` վճար` կատարման սարկմանվճար`0.7596, 19) ՌԴ կողմիցՀՀ-ը հատկացվածպետականվարկերիհետաձգում միջն կնքվածհամաձայն ՀՀ կառավարության ՌԴ կառավարության 10.72. 15.05.1993 թն 25.06.1993 թ` 23.1, նագրերին(15.05.1993 թ՝ ընդհանուր 7.09.1993 թ՝ 21.66: 4.07.1994 թ.՝ 18.22) համապատասխան՝ ն կատարման (սպասարկման դոլար 73.7 մլն. ամերիկյան գումարով 5.046): վճարները`0-ական տոկոս, տոկոսադրույքը` ման ման

վարկի տրամադրում (1995-1996 թթ.) 20) Վերականգնողական Զարգացմանմիջազգայինընկերակցությանկողմիցգումարով53.9 մլն. ամերիկյանդոլար (սպասարկմանվճար` 0.7596, կատարմանվճար` 0.596, տոկոսադրույք`006): վերաձնա21) Եվրամիության 88 մլն. էքյու պարտավորությունների կերպմանփաթեթիշրջանակներումԵվրահամայնքը1998 թ. հատկացրել է 24.7 մլն. ամերիկյանդոլար (սպասարկմանն կատարմանվճարները զրոյական,իսկ տոկոսադրույքը`Լ(8ՕԹ--0.062596): բեռ22) Զվարթնոցկարգո տերմինալիծրագրի(քաղաքացիական ն ուղեկցող ծառայությունների ների մշակմանարդյունավետության աշն խատանքիբարելավում) իրականացմանհամար Վերակառուցման զարգացմանԵվրոպականբանկը հատկացրելէ 22.8 մլն. ամերիկյան դոլար (սպասարկմանվճար 046, կատարմանվճար` 0.545, տոկոսադրույք` Լ(8ՕԽ 42): 23) 1994--95 թթ. թուրքմենական գազիառաքմանարդյունքումձնավորված պարտքի վերաձնակերպման նպատակով Թուրքմենստանի կառավարությունըհատկացրելէ (1996 թ.) 34.023 մլն. ամերիկյանդոն կատարման լար (սպասարկման տոկոսավճարները զրոյականտոկոս, իսկ տոկոսադրույքը`Լ/ԹՕԹ-Ւ146): ՀայաստանիՀանրապետությանըհատկացված վերոհիշյալ վարկառուներիկազմի ու կառուցվածքի,հատկացվածվարկերինպատակային ուղղությունների, տոկոսավճարների,ինչպես նան հիմնական մ ժամկետներիուսումնասիրություններից պարզ է |

Ց աԱ

Առաջին, վերոհիշյալ արտաքինպարտթերըձնավորված(կամ ձնա-

վորվում)են վավերացվածմիջազգայինպայմանագրերի հիմանվրա, ո-

րոնք գերակայող են մյուս բոլոր օրենսդրականակտերի նկատմամբ: ն ակտական տպբուռըռնթյո-

Աոաոո պետականպսրտքիմասով կարար իրկան են ա

պարտադիր

կատարման,քանի

որ

Վայաստանի Հանրապետությունըիր պարտավորությունների համար է սեփականության իրավունքովիրեն պատկանող

աա Լար,

՝

ՀՀ

արտաքինպետականպարտքը ձնավորվել է թվով վարկատուների գծով, որոնց ընդգրկմանաշխարհագրությունը փոքր չէ: Դրանցշարքում շարունակում է գլխավորվարկատումնալ Զարգացման միջազգային ընկերակցությունը,որին հաջորդում են ՌԴ կառավան զարգացմանԵվրոպականբանկը ն այլն Վերակառուցման (տես գծապատկեր 8)

Արոն

ի

ՎՀ

արտաքինպետականպարտքիկառուցվածքը ըստ վարկատուների41.07.2001 թ. դրությամբ

Գծապատկեր 8

Սշվածեն` Թվերովգծապատկրում 2. 3.1 Գերմանիայի կառաը նկերակցություն: 4. 56.8 Զարգացման միջազգային 4. 4-7 բ անկ: ն Ե վրոպական 3. 7.9 զարգացման Վերակառուցման վարություն: 1.2 6. Վերակա5. 4.5 ԱՄն կառավարություն: Ճապոնիայիկառավարություն: միջազգայինբանկ. 7. 0.5 Ֆրանսիայիկառավարուռուցմանն զարգացման 9. 3.4 հիմնադրամ: զար գացմանմիջազգային բյուն: 8. 1.9 Գլուղատնտեսության Ի 118ՈՌ -

Թուրքմենստանի կառագարութու: կարաթյու 10. 24վուր

Մայ

եոլ

վարկի տոկոընկերակցության վճար՝ (սպասարկման 0.59, տոկոսադրույք`0965),իսկ սպասարկկողմից, Ոոր31 վարկային պորտֆելում պես կանոն,չեն գանձվում,այսինքն`

արարեր ՑԱ, ոի մ

ային Ն

նակցության Արա Աա ար հրտանվճարները -

այս աարվի հողարն աին ւի արբէ Աավաոկնուները: Գյուղատնտեսության ի:աճինննոորմի ցածր տոկոսավճարներով. միջազգայինհիմնադրամըմիայն 0.7596 սպասարկման համապատասԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայիկառավարությունները ճՃապո0.75 տոկոսադրույքով, ն տարեկան խանաբար միայն 1.5-2.5 1.8 տոկոսադ0.75 տարեկան կամ միայն նիայի կառավարությունը արգացման

վճարով,

ն րույքներով, Եվրահամայնքը Թուրքմենստանի կառավարությունը հա-

ի

ն Լյ8ՕԹՀ0.3 մապատասխանաբար միայն Լ/8ՕՋ-0.0625 տարեկան տոկոսադրույքով: Կան նան վարկատուներ,որոնք սահմանելեն ինչպես կատարմանվճարներ,այնպեսէլ տոկոսադրույքներ, որոնց մեծուն զարգացմանմիջազգային թյուններըՎերակառուցման բանկի, ՎերաԵվրոպականբանկին Գերմանիայի կառա`

ԱոանՆանապատասխանաբար կազմել արության

05, Լ8Օ8-1

գժո

ու

են 0.75. ՇՕՑՀՕ Տն 1.4, 0.75 տոկոս:Ինչվերաբերումէ ՌԴ կառավարությաա

:

՝

.

նը, ապա նրա կողմիցհատկացվածվարկերիտոկոսավճարները, որոնք սահմանվելեն միայն տոկոսադրույքիձնով, եղել են համեմատաբար բարձր` 4.5 ն ԼԱԹՕՔՀ1 տոկոսներ:Առանցտոկոսավճարների վարկ հատկացրելէ միայն«Ջոն ն ԿարենՀանթսման» հիմնադրամը: Չորրորդ,հանրապետության կողմիցվերցված վարկերիծախսման նպատակային ուղղություններումմեծ տեսակարար կշիռ են կազմումէ22.406, ՎՀ բյուջեի դեֆիցիտիֆի16.175, ՌԴ կողմիցհատկացված վարկերիմարմանհեկառավարմանհամակարգին կառուցվածքայինբատաձգումը 6.796 ն այլն (տես աղյուսակ 13) րեփոխումները՝

ներգահամակարգի պահպանումը նանսավորումը 7.376,

12.Գյուղատնտեսության աջակբարեփոխումների

ցում 13. անիոնների ման Հազի գրանցման

ատվարների

գույքի ծրագիր, 14.Անշարժ 15.Երկրաշարժիցտուժածներին օգնության

ի

ՆՊԱՏԱԿԸ

(մլն.

ՀՀ՛պետական բյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորում 2.Կառավարման համակարգն կառուցվածքային 1.

բարեփոխումներ

Յ.Ոռոգմանհամակարգի վերականգնում 4.Մայրուղիների վերականգնում 5.Կառուցվածքային բարեփոխումների տեխնիկական օժանդակություն

ներդրումներ Ճ.Սոցիալական աաաոիկիւաթա

գ

էներգահամակարգի

հպանում

9.Ձեռնարկությունների զարգացում 10.Առողջապահության պահպանումն զարգացում 11.Կրթության համակարգի պահպանում

Յ4

դոլար)

462.46 68.03

8.1

0.8

29.87 225.

Տ

15.1 9.4

14.4

թ.

:

Աղյուսակ 14

| Հատկացվածգումարներիտոկո-

Պայմա-

գոտ Վարկատուները Ա Ա նրանցկողմիցհատ-

ն

Ա

ո

Ավատար դոլար)

ռուցման

ընդամենը

ԿավճարներըՀիմՕականգումարի

աանբը

ախար

ՏՈկոսադրույք ի

'

12.0

անե վ-

Անխրա-

թողար-

2.3

արտաքինպեւռական պարտքը ըստ վարկատուների ն հիմնական գումարների մարման ժամկետների1.07.2001 թ. դրությամաբ:5

ՀՀ

Գան ենազգային . 1995,

«Հայաստան.ֆինանսներ էկոնոմիկա հանդես»-ի (Հատուկ ն կան պարտքը», դրությամբառկատվյալներիհիման վրա

2.4

Հինգերորդ,2005-2030 թթ. Վայաստանի համար Վանրապետության լինելու է վարկերիմարմանծանրժամանակաշրջան (տեսաղյուսակ 14)

ցություն

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

34.023 1008073

22.8

Իա

է

տոպական բանկ՝ ընդամենը

Յ.9

Ական ՑիՎերաձեակեր:

Արո

պում

39.0

53.9

22.Զվարբնոց կարգո տերմինալի ծրագիր

ն զարգացմանմի1.Վերակառուցման ջազգայինբանկ, ընդամենը

երի

Կակաո

լ

.

20.Վերականգնողական վարկ Կարտավորությունըերի մ»-

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐԻՄԵՋ, օօ

են «Հայաստանի Հաշվարկները կատարված Հանրապետության արտաքինպետա-

կում) 1-07-2007

ԳՈՒՄԱՐԸ ԱՄՆ

ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԿՇԻՌԸ

.

Ն

ցուցա-

աայ

Աղյուսակ 13

ԾԱԽՍՄԱՆ

ծ

ծրագիր անվտանգության 17.Դատաիրավական բարեփոխումներ 18.Տրանսպորտայինծրագիր կողմից 33 հ ված պետական 19.ՈԴ

ՀՀ արտաբին պետական պարտքի ծախսման նպատակային

ուղղությունների կազմը Ն կառուցվածքը1.07.2001 թ. դրությամբ:"

զարգացման

այնքային

շ 12.0

22.8 լք

0.75

Գ 6Օ8-0.5

0.5

ԼՑՕԹՀ1

0.5

45.09.98--15.04.2013

|

Լ/8Օ8Հ1

20.04.1997-20.09.2007 12.03.1998-12.03.2007

"

ավ 539 |

|

10.5

075 |

|

օ5

:

|.

0.5

0.75

0.5

0.75

|լոաշրաթ» 15.08.2005-15.02.2030 1.03.2006--1.09.2030 1.03.200641.09.2030

15.03.2006-15.09.2030

ն կոնոմիկան Արոթողարկում, Գա երնան, արմանաա նանսներ հանդես, մարկով ճապոնականիենով հատկացվածվարկերը համապատասխանփոխարնի Վանրապե

Հ

ն

ն

պե

ն

«Հ

ն.

ֆի-

ն

ժեքներովվերածվածեն ամերիկյանդոլարի

թմ

56.03

|

28.| 2

| 0.75

0.5

0.75 19 | 05| օ5| | 05 0.5 60.06 | | 05 Հա| 05.| 95 աի ՑվՏ|

0.75

Հա Կան

499 | 075|

ա"

թ

ավ

8.

կառավարություն

կառավարություն Ցար Դանիայի ԱԹ

11.Ճճապոնական կառավարություն

«ա|

1.01.2008-1.07.2032

|

:

15.12.2007-15.06.2032

5շա62205

1.02.2009--1.08.2033 15.06.2009--15.12.2033 ԲԱՐԸ աոա 15.06.2011-15.12.2040 1.03.2009-1.09.2033

2|

«4 | 225

գ

թյուն

1.01.2008-1.07.2032

|

ՆՐ

կառավա 150 Տ րանսիայի Ց կաոագարություն 34823 կք

աննե...

4650|.

5.ԱՄՆ կառավարություն

15:05.2006-5.09-2038 | ԱԱ Ի2031

1.

|2:շաշշւոաշատ

1.5-2.5 20.03.2003--20.03.2029

0.75 31.03.2007-34.12.2038 |

ԼԹՕԹՀ0.3

'

5.10.1996-5.01.2002

11089981

422002

20.03.2000-20.12.2007 աթո| 'աշաւռշա

0 | օ| ր 30122009-3042 27.5ԹԽ| | 0.75 30.06.2009--30.12.2038 |սԹ08-00625| 30.12.2009--50.12.2013 035 20:02 022029 2» 0 է 2008-շե դ

լ

ԱԱ

ողջը

աց

10.0

:

:

1200623:07.206

1.01.

--1.01.

Յաշվարկներըցույց են տալիս, որ հիմնականգումարի մարումը տարիներիհավասարաչափիրականացնելուդեպքումհանրապետության արտաքինպարտքերիհիմնականգումարի մարմանհամար 2005-2030 թթ. կպահանջվիմոտ 725.0 մլն ամերիկյանդոլար, իսկ միջին կշռվածտարեկանգումարը կկազմիմոտ 36.2 մլն. ամերիկյանդոլար: Մարմանենթակա 725.0 մլն ամերիկյանդոլարի հիմնականմասը բաժին է ընկնումԶարգացմանմիջազգայինընկերակցությանը7̀1.396, իսկ մնացածվարկատուներիմասնաբաժինըկազմում է. ճապոնիայի կառավարությանը6̀.496, ԱՄՆ-ի կառավարությանը5̀.896, ՌԴ կառան զարվարությանը՝12.696, Եվրահամայնքինը՝3.4965,Վերակառուցման ըստ

գացմանԵվրոպականբանկինը`2.2965,Վերակառուցմանն զարգացման միջազգայինբանկինը` 0.396, Գյուղատնտեսությանզարգացման մի0.406 2.196, Ֆրանսիայի կառավարությանը` ջ ազգային հիմնադրամինը՝ 1.496: 2005--2030 թթ. մար«Ջոն կ Կարեն կանթսման» հիմնադրամինը ման ենթակագումարները, բնականաբար, կաճենկապվածինչպես տոկոսավճարների,այնպեսէլ հիմնականգումարի մասով, եթե, իհարկե, վերաձնակերպումներիընդունվածպրակտիկայովդրանք չփոխանցվեն հաջորդ սերունդներին` նրանց «պարգնելով» տոկոսավճարների լրացուցիչ «բեռ»: Անհրաժեշտ է նշել, որ 1.07.2001 թ. դրությամբհիմնականգումարի մարումները կազմել են ավելի քան 45.0 մլն. ամերիկյանդոլար, իսկ տոկոսավճարները՝61.0 մլն ԱՄՆ դոլար'' Վեցերորդ, 43 վարկայինպորտֆելի ոչ քիչ մասը ուղղվել (ն ուղղվում) է նան պետությանվերնաշենքայինկառույցներիկայացմանը,այ`

Ապատակային գլխավոր ծախսման ռեսուրսների սինքն՝վարկային

կողմնորոշվածությունըտնտեսության ոչ իրականհատվածնէ: Ավելին, անհասկանալիէ մնում այն, որ տնտեսապեսոչ հզոր պետությունըզգալի փոխառումիջոցներ է ծախսում (շատ հաճախօգտագործելովվարկատու կազմակերպություններիմարդկային ռեսուրսները) երկրի կառուցվածքային կարողություններիու տնտեսական բարեփոխումների ֆինանսականշուկայի ձնավորման, միջազգա(սեփականաշնորհման, յին հաշվապահականստանդարտներիկիրառման,սոցիալական, առողջապահության,կրթությանն այլ ոլորտներում, մանյանփորձագետներիթանկարժեցող աջակցություններըշատ հաու ուսուցողական բնույթ են կրում), ինչպես ճախ խորհրդատվական նան դրանց տեխնիկականաջակցությանհամար, որոնց գծով ծախսված (ն ծախսվող) փոխառումիջոցներըհամապատասխանաբարկազ մում են 68.03 ն 8.1 մլն. ամերիկյանդոլար: Շատ հաճախէլ պետության փոխառու միջոցների հաշվին բարեփոխվածու տեխնիկականօժանդակություն ստացած ոլորտների շատ օբյեկտներ անհամեմատ ցածր են` ապակամ ապապետականացվում գներով սեփականաշնորհվում գա սերունդների«ուսերին թողնելով»փոխառումիջոցներիվերադարձման ծանր բեռը: Այդպիսիոլորտներից է առողջապահությունը, որի զարգացման ն առողջության պահպանմանորակի բարելավման համար նախատեսվածփոխառումիջոցների ծավալը կազմում է 9.4 մլն.

աաա որոնցում -

ՇԵ---------

Յ6

աղբյուր էհանդիսացել Հաշվարկման Ա «այաստանի ֆինանսներ ն էկոնոճիկա» անունի Գ արկը: երնան, հանդ

թ

ամերիկյանդոլար (փաստացինկազմում է 4.4 մլն. ամերիկյանդոլար), իսկ առողջապահականխոշոր օբյեկտների մի մասը արդեն սեփականաշնորհվելեն կամ գտնվում են սեփականաշնորհման գործընթացում: Յոթերորդ, ՎՀ փոխառու միջոցների ծախսման նպատակայինուղղություններիմեջ մեծ տեսակարար կշիռ ունի էներգոհամակարգը, քանի որ այն պետության կարնորագույնռազմավարականհամակարգերից մեկն է, որտեղ 1.07.2001 թ. դրությամբ ներդրվածփոխառումիջոցեն. ներիցարժանահիշատակ ա) ՀրազդանիՊՇԷԿ-ի 5-րդ բլոկի գծով 57.4 մլն ամերիկյանդոլարը,որի դիմացհանրապետությանըվարկատուհանդիսացողՎերակառուցմանն զարգացման Եվրոպականբանկին վճարել է 20.0 մլն. ամերիկյան դոլար հիմնականգումարի ն 17.63 մլն. ամերիկյանդոլար տոկոսավճարիտեսքով կամ ընդամենը37.63 մլն. ամերիկյանդոլար, այսինքն` մնացելէ վճարմանենթակա37.4 մլն. ամերիկյանդոլար հիմնական գումարի տեսքով, ինչպես նան տոկոսավճար:Այլ կերպ ասած, ՀրազդանիՊՇԷԿ--ի5--րդ բլոկի ծրագիրըպետությանվրա նստել է առնվազն 75.0 մլն. ամերիկյանդոլար (առանց վճարվելիք տոկոսավճարների), որի ծախսըետգնմանենթակաէր էլեկտրաէներգիայի արտադրման ն արտադրվածէլեկտրաէներգիան հարնանպետություններին վաճառելու պարագայում:ԲացիդրանիցՀրազդանիՊՇԷԿ-ի (2--րդ ն 3--րդ բլոկՍեր) օգտակարությունըբարձրացնելունպատակովմիջոցներծախսվել են նան Զարգացմանմիջազգայինընկերակցության կողմիցՀՀ--ը հատ12.1 կացված(1994--98 թթ.) մլն. ամերիկյանդոլար գումարից,որի հիմնականգումարից մարում չի եղել: ձետնաբար,ՌուսաստանիԴաշնությանըՎրազդանիՊՇէԿ--իօտարումը՝"գույք պարտքիդիմաց"գործարքի ձնով, տնտեսապեսոչ նպատակահարմար էր: բ) «Վայաստանիէլեկտրականցանցեր» ՓԲԸ ն նրա կառույցների վրա, բացի էներգահամակարգի պահպանմանընդհանուր ծրագրիշրջանակներումկատարվածմիջոցներիծախսումներից,կատարվել են նան նպատակային ծախսերփոխառումիջոցներիհաշվին:Վերջիններս 1.07.2001 թ. դրությամբ կազմում են. 0.27 մլն. գերմանականմարկ էլեկտրահաղորդիչ ցանցերի բաղկացուցիչսարքերի տեղադրմանհամար (Գերմանիայիկառավարություն),58.1 մլն. ճապոնական իեն էն բաշխիչհամակարգերի լեկտրահաղորդման վերականգնմանհամար (ճապոնիայիկառավարություն),1.4 մլն. ամերիկյանդոլար (ոչ լրիվությամբ) էլեկտրահամակարգի հոսքը հաշվառող հաշիվների, ստուգիչ սարքավորումներիձեռք բերման, էլեկտրաէներգիայի տեխնիկական կորուստներիկրճատման ն այլնի (Զարգացմանմիջազգայինընկերակցություն) համար:Ի դեպ հատկացվածվարկերիցհիմնականգումարի

մարում դեռնսչի կատարվել:Վետնաբար,տնտեսականառումով նպատակահարմարչէր այդպիսի ռազմավարականօբյեկտի մասնավորեցումը (1.11.2002 թվականին),առավել նս, որ ցածր էր վաճառքի գինը (25.0 մլն. ամերիկյանդոլար),իսկծախսվածփոխառումիջոցների ու դրանց տոկոսավճարներիմարումը թողնվել է պետությանը: գ) Վարկայինմիջոցներինպատակային ծախսերկատարվելեն նան ՄեծամորիԱԷԿ-ում: Այդ ծախսերը1.07.2001 թ. դրությամբկազմել են. 17.39 մլն. ֆրանսիական ֆրանկ ռադիոակտիվվառելիքի612 փաթեթների չոր պահեստավորմաննախագիծն իրականացնելու նպատակով ֆրանսիականսարքերին ծառայությունների գնման համար(՝Ֆրանսիա41.5 մլն. ամերիկյանդոլար վառելիքիձեռքբերման յի կառավարության), ն անվտանգության ապահովմանաշխատանքներիհամար(ՌԴ կառավարություն), որոնցիցմասնակիորեն մարվել են ՌԴ կառավարությանն (հիմ7.75 նական գումար` մլն. ամերիկյանդոլար,տոկոսավճար`2.37 մլն. ամերիկյան դոլար) ունեցած պարտքը, այսինքն` մնում է չմարված 33.75 մլն. ամերիկյանդոլարիհիմնականգումար ն տոկոսավճարներ: դ) Քանաքեռի ՀԷԿ-ի երկու ագրեգատներիվերակառուցմանն ժամանակակիցպահանջներինհամապատասխանեցնելու, էլեկտրաէներգիայի տնտեսապեսնպաստավորարտադրությունապահովելու նպատակով ներգրավվել են (1997-2001 թթ.) փոխառումիջոցներ 7.3 մլն. գերմանական մարկիչափով (Գերմանիայիկառավարություն):Փոխառու միջոցների ծախսերկատարվել են նան այլ հիդրոէլեկտրակայաններում, որոնք մասնավորեցվելեն, իսկ փոխառու միջոցներիմարման պարտավորությունըթողնվել է պետությանը: Փաստորեն ինչպեսառողջապահության,այնպես էլ էներգետիկայի բնագավառում տեղի է ունեցել վարկային միջոցներիհաշվին համեմատաբար լավ վիճակի բերված օբյեկտներիցածր գներով մասնավորեցում` պետությանըթողնելով հատկացվածվարկայինմիջոցներիմարման պարտավորությունները, որը կարելի է անվանել «ապագա սերունդներիհաշվիններկասերունդներիթաքնվածհարստացում»: Վարկային միջոցներիհաշվին համեմատաբարլավ վիճակի բերված օբյեկտները, բացի մասնավորեցումից,հանձնվումեն նան հավատարմագրայինկառավարման(ՄեծամորիՀէԿ) կամ երկարատնվարձակալության:Վերջինիսօրինակ է «Զվարթնոց»օդակայանը,որի կարգո տերմինալի(բեռնահամալիր)ծրագրի (քաղաքացիական բեռների մշակմանարդյունավետությանն ուղեկցող ծառայություններիաշխատանքիբարելավում) իրականացման նպատակովծախսվել է 21.3 մլն. ն ամերիկյանդոլար վարկային պարտավորություններից (Վերակառուցման ու զարգացմանԵվրոպականբանկին)մարվել է 12.6 մլն. ամե77

րիկյան դոլար (հիմնական գումար` 8.4, տոկոսավճար` 4.2): Ուստի նմանատիպերնույթներիցխուսափելու համար առաջարկվումէ այդպիսի օբեկտների սեփականաշնորհմանն դրանց երկարատնվարձակակառավարման հանձնելու դեպքերում լության ու հավատարմագրային վարկային պարտավորություններիմարման պատասխանատվության փոխանցումըդիտարկել գործարքի կայացման պարտադիրպայման: Ութերորդ,վարկայինգրեթե բոլոր ծրագրերիծախսերինպատակային ուղղություններում առկա են խորհրդատվություններըն ուսումնական ծրագրերը, որոնք վարկերիօգտագործումըդարձնումեն պակաս

ՀՀ

արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքը2002

:

7ցոճ

աԹԿառավարությոն Թնենտրոնականբանկ

որապատկեր

արդյունավետ:

1. 1996 ՀՎ

«

Աղյուսակ թթ.

արտաքին պետական պարտքի դինամիկան 1999--2002

Տարեթվերը

Պետականպարտքը դեկտեմբերի31-ի դդրությամբ(մլն. ԱՄՆ դոլար)

|

Նախորդ տարվա

նկատմամբ

52...

13.2

:

արտաքինպետականպարտքի 1025.0

Հաշվարկներըկատարվածեն Վայաստանի Վանրապետության պետականպարտքի տարեկանհաշվետվությանտվյալներիհիմանվրա

2002 թ.

արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքը 2002 թ. ըստ վարկատուների (առանց երաշխիբների)

թ. դրությամբմ

մլն. ամերիկյանդոլարը բաղկացածէ գործող 52 պայմանագրերից, որի բաղադրիչներիկառուցվածքում գերակշռողէ ՀՀ կառավարությանմասնաբաժինը(տես գծապատկեր9) ՀՀ

արտաքինպետականպարտքի(առանցերաշխիքների)կառուցվածքում (տե'ս գծապատկեր10) զգալի է բազմակողմանի վարկատուներից ստացված վարկային միջոցները, որի տեսակարար կշիռը 31.12.2002 թ. դրությամբ կազմել է 79.694, որից 60.29» --ը ՀՎ կառավարության կողմից ստանձնած վարկայինպարտավորություններիզծով, 19.456 -ը ԱրժույթիՄիջազգաինՀիմնադրամի (ԱՄՀ) կողմից ՀՀ կենտրոնականբանկինտրամադրվածվարկերիգծով, իսկ 20.496 --ը ՀՀ կառավարությանկողմից երկկողմանի վարկատուներից ստացված վարկերն են (տե'ս գծապատկեր11 ն 12):

Գան ի

Կառավարություն

ՀՀ

ՀՀ

Յուրաքանչյուր տարվա դինամիկան(96)

Կենտրոնականբանկ: 2. 256 Երաշխիքներ: 3. 79.046 Հ1

-

ՎՀ

ՍԶերաչխիթնել

րոր

Մեր կարծիքով,փոխառուարտաքինֆինանսականմիջոցներներգ-

րավելու ուղենիշներ պետք է հանդիսանան. արտաքինպետականպարտքիաճի տեմպերիկրճատումը, երկրի տնտեսականզարգացմանըաջակցող այնպիսի վարկերի ներգրավումը,որոնք ունենան սպասարկմանառավելմեղմ պայմաններ ն ուղղվեն տնտեսությանիրականհատված: Արտաքինպետականպարտքի դինամիկայիուսումնասիրությունները վկայում են, որ արտաքինպետական պարտքը ունեցել է աճի միտում ն 31.12.02 թ.-ի դրությամբկազմել է 1025.0 մլն ԱՄՆ դոլար: Այն 1999 թ.-ի դեկտեմբերի31-ի համեմատությամբ աճել է 154.0 մլն ԱՄՆ դոլարով կամ 17.7 տոկոսով (աղյուսակ 15):

թ.

26ք

որը ՛

Ֆրանսիա

.Թ Թուրք Հեն,

ստան

Գերմանիա 3.556

Ճապոնիա 0.16.

:

Եվրամիու թյուն

-

լս,

0.95,

Համ. Բանկ

Վեր. ն Զարգ. Եվրո. Բանկ

2.9"2

4195,

19.45.

Գյուվ. արզ, Միջ. Հիմն. 2.64Կ

Գծապատկեր

ՀՀ

արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքը 2002 թ. ըստ

ՀՀ

բազմակողմ վարկատուների

Վեր.ե Զարգ. Խվրամիություն Եվրո. Բանկ

0-0.75

տոկոս գրույքաչափ

արտաքին վարկային զամբյուղի կառուցվածքն ըստ տրամադրման տոկոսադրույքի 1.5-2.Տ

տոկոս դրույքաչափ

779.

ար 5.

ԱՆ

սր ժ 1

»

տոկոս

ի

դրույքաչափ Է.

Համաշխար-

Գյոպ. ԶարգՄիջ. Հիմճ.

ոեօը

Դոն

դրույքաչափ 115»

հային Բանկ 6ՋԵ:

Գ-Տ տոկոս Լողագող դրույքաչափ

Գծապաղրկեր 13 Գծապատկեր ՀՀ

արտաքին պետական պարտքի կառուցվածքը ըստ երկկողմ վարկատուների

2002 թ.

Ճապոնիա Գերմանիա

175.

Լ

լ

ԱՄԵ

Թուրք-

մենստան ԷԼ

Ֆրանսիա 20.

Ռուսամտտան

Գծապատկեր

պարզ երնում է, որ Գծապատկերներից վարկատուների կառուց14 վածքում մեծ տեսակարարկշիռ ունեն. բազմակողմ վարկատուների մասով Համաշխարհայինբանկը (6892), իսկ երկկողմ վարկատուների մասով` ՌուսաստանիԴաշնությունը(4576) ն ԱՄՆ (3046): Վ1 վարկային զամբյուղի կառուցվածքըըստ տրամադրմանտոկոսադրույքներիունի հետնյալ տեսքը (տես գծապատկեր13):

ՀՎ արտաքինպետականպարտքին նրա սպասարկմանմեծություէ ոչ միայն հիմնական գումարից ու տոկոսավճարներից, կախված նը այլն արտաքինպարտքիարժութային կազմից (տե'ս գծապատկեր13) ն դրանց փոխարժեքներիփոփոխությունից:Ընդ որում, արտաքինպետականպարտքը մեծանում է, երբ սպասարկմանպահինտվյալ արժույթի փոխարժեքըբարձրանումէ- Հետնաբար,արժույթի կուրսի անկման պայմաններումճիշտ կլինի նույնիսկ վաղաժամկետմարել արտաքին պարտքի պարտավորություններից(յուրաքանչյուր եռամսյակիվերջի համարարտաքինպարտքը դոլարայինարտահայտությամբհաշվարկվում է եռամսյակիվերջի օրվա դրությամբ դոլարի նկատմամբհամապատասխանարժույթներիփոխարժեքներիհիմանվրա): Երկրի արտաքին պարտավորվածության մակարդակի գնահատման համար, կարնորվում է նան այդ պարտքը սպասարկելուունակությունըն մակրոտնտեսականմյուս երնույթների հետ փոխկապվածությունըբնութագրող ցուցանիշները,որոնց վերաբերում են համախառններքին արդյունքը,արտահանումը,զուտ ներկաարժեքը"":Հարկ է նշել, որ տնտեսագետները արտաքինպետականպարտք ունեցող երկրներըբաժաարտ եռ ունեցողներ,միջին մբի. առավել ծան նում են երե

ինվազ չեք րարտքի Արի րեն ունեցողներ: նողներ

պարտքի

սանկյունիցստորններկայացվումէ արտաքինպարտքիառավել ծանր, ՅՑ

ԶՆԱ գա

իրենից ներկայացնումէ պետականպարտքիսպասարկմանգծով բոլոր վճարումներիզեղչված

ապա-

Այն պայմանական կա(դիսկոնտավորված)արժեք

րւային ըպատած աաաարկելու նպատակով անհրաժեշտ գումար կերավ "

միջին ու նվազ պարտքիբեռ ունեցող երկրներիտարանջատմանչան ստանիբոատատիւ նմանատ աստացի Գարուն տվյալները (տե'ս ո

ոնն1

մ

ա-

Աղյուսակ

Արտաքինպետականպարտքը բնութագրող մակրոտնտեսականցուցանիշները"

0,,,/

Առավելծանր պարտքիբեռ ունեցող Միջին պարտքիբեռ ունեցողերկրներ... Նվազ պարտքիբեռ ունեցողերկրներ... Վայաստանի Հանրապետություն....1999

ԼԱԱԿԱԿԱԱԱՑԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ ԿԱ 8096 ն ավել ԱՎԱԱԱ ԱԱ ԱԱ Անա ԱԱ ԱԱ Ա4896-8056 ն Անն

ԱԼՎՎՎ...ՎՎՎՎ

ՆՎՎՎՎՎՆՎԸՎՎ

30.05 թ՝ 30.052, 2000 "

ՎՎՎԱԱԱ ԿԱԼԱ ԱԱԱ ԱԿԱՆ Ամինչն4895

թ.` 28.09», 2001 "28.09

-

թ.՝

28.49 28.096, 2002 թ.` 28.406 Հ

ԶՆԱ Արտահանում /

Սիջին պարտի բեռ ունեցող երկրնՆր

Նվազ պարտքիբեռ ունեցողերկրներ... ՀայաստանիՀանրապետություն

ոնն աոր 11323. ԱՆԱ ՅԱՆԱ ԱԱ յ

մինչն 13292 թ՝ 14406, 2000 թ.՝ 11906, 2001 թ.` 10896, 2002 թ.` 9656

ԱԵՎՎՎՎՎՎՎՎ-ՎՎ

ՀՈՐ

ՎԱԱԼ

ԱԱ

/

Պարտքիսպասարկում Արտահանում

ծանր պարտքիբեռ ունեցողերկրներ... Առավել եռ

25.946 ԱԱ ԱԱ

ԵՆ.

թիա Ար աա Հայաստանի

Միջին

ունեցողերկրներ

23.4596 ւ.ոու,Լ... նԱԱ Աաաա Անն ԱԱ, ԼԱԱԳԱԱԱ ԱԱ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱԿԱՎԱԱԱՑԱԱ

ԳԱԱ

ԱԱԱԱԱԱԱԱԱԱ

ԱԱ ՎԿԱ

ԱԱ

Հանրապետություն

թ՝ 1676,

թ.` 1196.

թ.` 1096,2002 թ.` 1096

/ Արտահանում Տոկոսավճար

երկրներ ԱԱ Անն ԱԱԿ ԱԿԱ Սաո պարտքի 1165: ունեցող բեռ բեռ ուռ"... Փ։Փ'Փ'Փ.'

ԼԱՆ ԱԱԱԱՅԱԱԱԱ

ՎԱՆԱ ԱԱ ԱԱԱԱ ԱԱԱ ԱԱ ԱԱ երնոննոթ՝ 5.096, թ.` 3.096, թ.՝ 3.596, թ.` Գացիաասցող

ծանր

պարտքի

Ն

Ան

ո.

ունեցող երկրներ եռ ունեցող երկրներ...

Գ

.8596

-՝-՝Վ`Լ-՝Լ,.Լ,ԼԼՎԸԼԸԸԸԸԸԸԼԱԸԼ

.....ԼԼԼԼ

ԱԱ

ասն

ՆԱ

Արտաքինպարտք/ Արտահանում Առավելծանր պարտքիբեռ ունեցողերկրներ

Վ.Վ

Նաեերկրներ Ալոարիբեռ ներ

ԱՆԱՆ

ՓՎՓ--ԼԸ՝ԼԸ՝

ԸԸ̀` զայաստանի Վանրապետություն պարտ

ռ ունեցող

ՂԱ

թ` 227.39.,

Հայաստանի Հանրապետություն

Միջինցուցանիշ

ԱԱ

2.956

ԸԼԼԱ

Անան:

Արտաքին րտաքին պարտք ՅՆԱ "42.79 1999թ՝"45. 4796, 2000թ.՝"454. 4592, 2001թ.` 42.796, 2002

/

Ն

.022

ԱԿԱՂԱՂԱԿԱԱԿԱՎ

թ.` 192.396. 2001 թ.` 167.226. 2002 թ.` 146.796

Պարտքի սպասարկում Բյուջեի եկամուտներ

43.394 թ.`43:30:

ւ. 1: 4899)». Հայաստանի Հանրապետություն 18:84.2001 173,200 թ." թ.՝15:89.2002 թ`1756

Աղյուսակ16-ի տվյալներից հետնում է, որ արտաքինպետական պարտքը բնութագրողմակրոտնտեսական յոթ ցուցանիշներիցհինգի `

Կպասարկում/Արտահանում, ող

անի

անհրաժեշտ կարնորել արտաքին պարտքի անհրաժեշտո

են

աճելու աիննել

Վերջ սպասարկման գումարները: պետական պարտքի

Հայաստանի Հանրապետության պետականպարտքը: ՀՀ ֆինանսներին էկոնոմիկա2002 թվականիտարեկանհաշվետվություն,էջ18 յի նախարարության

երիս

աճը

անհրաժեշտաբարպահանջումէ նան արմատականբարեփոխումներ

կատարել հարկային օրենսդրության ն հարկային վարչարարության բնագավառում, քանի որ պարտքիսպասարկմանծավալներնաճում են ավելի արագ, քան բյուջեի եկամտայինմուտքերն են: Վերջիներեք րիներին (2000-2002 թթ.) արտաքին պետականպարտքի սպասար մանն է ուղղվել բյուջետայինմուտքերի համապատասխանաբար 15.8,

Ն

15.8 ն 17

387.9506

«ԱԱԿԱԿԱԱԱԿԱՑԱԱԱԿԱՂԱԿԱԱԱԱԳԱԱԱԱԱԿԱՅԱՅԱԱԱԿԱՅԱԱ

ււ...

ազ

3.69..

թթ. Հայաստանը դասվումէ նվազ պարտքի բեռ ունեերկրների, իսկ մակրոտնտեսականերկու ցուցանիշի (Պարտքի մասով` Արտաքին պարտք/Արտահանում) միջին պարտքի բեռ ունեցող երկրների շարքին, որը խոսում է արտահանման աճի ցածր տեմպերիմասին:ՅետնաբարՀայաստանըանելիքներ ունի արտահանմանծավալները ու դրա աճի տեմպերըմեծացնելու ն արտահանմանըխթանողտնտեսականքաղաքականության բնագավառում, որոնք նախադրյալներկստեղծեն(մակրոտնտեսականմյուս պայմաններում)որցուցանիշներիդրականմիտումներիպահպանման պեսզի Հայաստանը մակրոտնտեսականբոլոր ԿԻԱ նեգող ե երկրների ների շարք շարքին:Բացի դ դրանից, դասվի նվազ պարտքի բեռ ունեցող է նվազման թյունը, որը վերջիներկուտարիներիննախորդտարիներիհամեմատու39 ն 17.7 տոկոսով:Սակայնաթյամբաճել է համապատասխանաբար աճում նան է է, արտաքինպարտքիտեսակարարկշիռը ռավել վատ որ ՀՆԱ-ում, որն 2002 թ. կազմել է 43.326` 2001 թ 42.746-ի դիմաց, նամանավանդ, որ տարեցտարի(իսկ 2005--2030 թթ. որ Վեր

մասով 2000--2002

-

տոկոսը:

ը պարտքի Հայաստանի Հանրաւվետության արտաքին պետական առկա բացասական (որոնք սպասարկման բնագավառում միտումները ավելի կարող են խորանալառաջիկաերկու տասնամյակում)կանխելու համարանհրաժեշտէ կտրուկ բարելավել երկրի դրա սպասարկման աճի տեմպերինկատմամբե երկրի ՆԱ-ի,ապրանքի,ապրանք

ու արտաքին պարտքի

մեծ ուբյուջեի ծառայությունների արտահանման եկամուտների ների ն

չափով առաջանցիկաճի տեմպերը,որոնց նախորդտարիներիաճի դինամիկան(տե'ս գծապատկեր14 ն 15) հուսադրող համարել չի կարելի առավել նս, որ նախորդ տարիներինձնավորվել է պետականպարտքի

վերաձնակերպման (1994-1995 թթ. թուրքմենականգազի առաքման արդյունքում ձնավորված34.023 մլն. ԱՄՆ դոլար պարտքը Թուրքմենստանի կառավարությանհետ) ու նրա մարմանհետաձգման(ՌԴ կողմից հատկացված73.7 մլն. ԱՄՆ դոլար պարտքը 1997 թվականին)անցանճ3

կալի պրակտիկա,որոնք պայմանավորվածեն եղել հանրապետության կողմից պետականպարտքիսպասարկմանանկարողությանհետ: Արտաքինպետական պարտքՈՆԱցուցանիշի դինամիկան 1997-2002 Հ.

1լ1Ը"ՈԸ Ն

40".

ՀՈ.

Է

ՀՑ".

Վ

165.

թթ.

-չՀ

Ը

Ն

--

մ

99"

"000

'

ԱՊՊ

ն

լ

Գծապատկեր

սպասարկումը բնութագրող մակրոտնտեսականցուցանիշների փոփոխությունը 1997--2002 թթ.

355. |

252:

ՀՀԿ.

5.

Պ-

եք

/999

սպասար Արտաքին պարտքի անն կամ

-Չ--Արտաքին -2--

պառոտքի

սպասարկում/Բ

Գծապատկեր

ՀՀ մակրոտնտեսականնշված ցուցանիշների առաջանցիկ աճի անհրաժեշտությունըպայմանավորվածէ նան նրանով,որարտոնյալ վարկերը այդպիսի դաշտից 10 տարիհետո տեղափոխվելուեն ոչ արտոնյալ վարկերի դաշտ, որից խուսափելու ուղիներից արտոնյալվարէ կերի վաղաժամկետմարումը` նոր վարկային պարտավորություններ չծնավորելով հանդերձ:

ԴԱՍԱԿԱՐԳՄԱՆ

ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐԸ

ՀՀ ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

Վ

Արտաքինպարսբ:ՀՆԱ

"

3.

Կրիտիկականսահման

Վ

0",

Գլուխ

Բյուջետային դասակարգումըբյուջետային քաղաքականության բաղադրիչներիցէ, որը կառավարությանորոշումներիընդունմանհամակարգի գլխավոր գործիքնէ ն պետք է հստակորենու մանրամասնորեն առանձնացնիպետության հիմնականֆունկցիաներից բխող կաու նպատառավարությանգործունեությանառաջնահերթություններն կային ուղղությունները ինչպես եկամուտներիհավաքագրման,այնպես բնագավառներում,որի պայմաններում էլ ծախսերի իրականացման հեշտությամբտեսանելիու ըմբռնելիեն դառնումկառավարությանկողինչպեսօրենսբյուջետայինքաղաքականությունը մից իրականացվող դիր ու գործադիր մարմինների, այնպես էլ ամբողջ հասարակության համար: Սակայն այլ է Հայաստանի Հանրապետությանբյուջետային առանձնացված դասակարգումը,որի կազմում թեպետ արդարացիորեն են բյուջեների եկամուտներըն պաշտոնականտրանսֆերտները, բյունան հանած ն պեմարումը, ինչպես ջեների ծախսերը վարկավորումը` ն տականբյուջեի դեֆիցիտի ֆինանսավորմանաղբյուրները բյուջեների պարտքերը, բայց բյուջեների եկամուտներըն ծախսերը ըստ տեեն նախառանց պետական սակներին ուղղություններիդասակարգված ն համայնքային բյուջեներիառանձնացմանն երկրորդ, ոչ մանրամասնորեն, որոնք, մեր կարծիքով,մի կողմից թաքցնումեն Արժույթիմիջազգային հիմնադրամիկողմից պետությանբյուջետայինքաղաքականության վրա հարկադրականմոնետարիզմիազդեցությունըն մյուս կողոլորտի քասոցիալ--տնտեսական միցքողարկումեն կառավարության ու թերությունները, իսկ այդպիսի բացթողումներն կազմվածն օրենքի ուժ ստացածբյուբյուջետայինդասակարգմամբ ջեից «թվակույտիհոտ է փչում»` թվերի ուղղահայաց, հորիզոնականու անկյունայինինտեգրումներով:ՀՎետնաբարՀայաստանի Հանրապետության բյուջետային դասակարգումըկատարելագործմանկարիք ունի՝ իր կառուցվածքայինբոլոր երեք մասերով:

Աթյան

3.1.

բյուջետային դասակարգման կատարելագործման ուղիները բյուջի եկամուտների ն պաշտոնական տրանսֆերտների մասով

Գ

ՀայաստանիՀանրապետությանբյուջետայինդասակարգմանհիմչեն քում դրվածտարբերչափանիշները,մեր կարծիքով,իրատեսական տեղեկատվական բազան, մուտքերիկանխատեսման դարձնումբյուջեի որի արդյունքում բյուջեի մուտքերի նկատմամբհսկողությունը տարգործունեությանոլորտների ու վում է ոչ թե ըստ եկամտատեսակների, է արդյունավեվայրի (որն առավել ճիշտ հարկայինվարչարարության տությանբարձրացմանառումով), այլ ընդհանուրմուտքի նկատմամբ: Բացի դրանից, եկամուտներիայսպիսի դասակարգմանպարագայում հնարավորչի դառնումռեալ գնահատելհարկայինհարաբերություննեակտերիգործողուրը կարգավորողօրենքներիու ենթաօրենսդրական թյան էֆեկտըն դրանցումտեղ գտածթերություններնու բացթողումնեեն, որպես կանոն,ուշացումրը, որոնք վերացվում կամ բարեւփոխվում ներով ու ձգձգումներով: Դեռ ավելին, հարկայինհարաբերությունները կարգավորողօրենսդրական ու ենթաօրենսդրականակտերի փոփոխությունները ոչ ժամանակինու ոչ լրիվությամբեն իրենց արտացոլուեկամտայինմասում: մը ստանում բյուջետայինդասակարգման ու Ելնելով վերոհիշյալ թերությունների բացթողումներիվերացման անհրաժեշտությունիցնպատակահարմար ենք գտնում հարկայինեկամուտներըդասակարգելըստ հարկ վճարողներին հարկվող(հարկման) օբյեկտների (եկամտահարկի,շահութահարկի, ավելացված արժեքի հարկի, պարզեցվածհարկի,հաստատագրվածվճարներին հողի հարկի համար),ինչպես նան ըստ հարկ վճարողների ն հարկմանօբյեկտի ու բազայի (ակցիզային հարկի ն գույքահարկի գծով) խմբերի,որոնք պայմանավորվածեն նան հարկայինվարչարարությանարդյունավետությանբարձրացմանու ստվերայինտնտեսությաննվազմանհնարա-

վորությամբ:

Վերոհիշյալմոտեցումներիցելնելով առաջարկվումէ բյուջեի հարկային եկամուտներըստորն բերված փաստարկներիհիման վրա դասակարգելհետնյալձնակերպումներով. բ եկամտահարկըըստ ստացմաներեք աղբյուրների դասակարգելը" հնարավորությունչի տալիս հստակ կանխատեսելայս հարկատե39

Բյուջետային դասակարգումը իր արտացոլումն է ստացել «Հայաստանի Հանրապետության բյուջետային համակարգիմասին» ՀՀ օրենքի 6-րդ գլխում («Հարկային տեղեկատու» պարբերական,ՀՀՀՏ, Երնան, 1997, 18, էջ 16--20)

սակի գծով բյուջետային մուտքերը, պատկերացումկազմելու պետաու կան գանձարանեկամուտներբերող հարկ վճարողներիկազմի կաֆիռեզիդենտ ոչ ռուցվածքի, նրանց հարկվող եկամուտներիչափերի, ու նախազիկականանձանց գործունեւոթյանգերակայությունների են տամասին ն այլն, որոնք մեծ հնարավորություն պատվությունների լիս անուղղակի ն ուղղակի մեթոդներովգնահատելուեկամտահարկի ակտերի ներմասին օրենքի ն դրան վերաբերողենթաօրենսդրական գործությանդրականու բացասականազդեցությունները:Բյուջետային բացասականազդեցությունների պայմանավորված դասակարգմամբ կարող է չեզոքացմանըն դրականազդեցություններիակտիվացմանը նպաստելեկամտահարկըըստ ռեզիդենտն ոչ ռեզիդենտֆիզիկական անձանցխմբերին դրանց համար օրենքով սահմանվածու հարկվողեն դրանց չափերի դասակարգելը, որը բխում է նան կամտատեսակների եկամտահարկիմասինգործող օրենքի ելակետայինդրույթներցու ենշված օրենքին համապատասխանեցկամտահարկիդասակարգումը որը նշանակումէ, որ եկամտահարկըանհնելու անհրաժեշտությունից, րաժեշտ է դասակարգել.ռեզիդենտֆիզիկականանձանց մասով` ըստ ամսական ն տարեկանհարկվող եկամտիչափերի (որոնք ունեն երանկուականմակարդակիբաժանում),իսկ ոչ ռեզիդենտֆիզիկական են եձանց մասով` ըստ նրանցեկամտիտեսակների(որոնք ներառված

խմբերում)", րեք խոշորացված

շահութահարկըըստ պետականն ոչ պետականձեռնարկությունդասակարգելը կազմակերպությունների ների ու ֆինանսավարկային է ինչպես տնտեսության այժմեականությունը իր կորցրել ներկայումս այնպեսէլ նվազման, տեսակարար կշռի պետականհատվածիբաժնի դրույքաչափի(20 տոկոս) կիրառշահութահարկիմիասնականացված ման պայմաններում: Բացի դրանից, շահութահարկիգործող դասագործող դասակարգկարգմանը նույնպես բնորոշ են եկամտահարկի որոնց չեզոքացման բացասականներգործության ազդեցությունները, ըստ ման լծակ կարող դ ասակարգումը է հանդիսանալշահութահարկի ռեզիդենտ ն ոչ ռեզիդենտհարկ վճարողների:Ընդ որում, ռեզիդենտ հարկ վճարողներիմասով անհրաժեշտենք համարումշահութահարկը ոլորտների,իսկ ոչ ռեզիդենտհարկ դասակարգելըստ գործունեության »

ն «Եկամտահարկիմասին» ՀՀ օրենքը, դրանում կատարվածփոփոխություններըլրահարկայինօրենքները»,Երնան,«ՊաշՀանրապետության ցումները: («Հայաստանի տոնականտեղեկագիր»ՓԲԸ, 2003, էջ 84-85)

Աո

ճարողների

մ

ԱԱ ՝

:

Տ

ն ճյուղերի)ու ֆիզիկականանձանց խմբերի

ո

հարկմանենթակաապրանքախճբերի"՞,

Է

ըստ

իր Անոր

օբեկտներ

ու խությունների

նս

է այն ուժի մեջ է մտել 2000 թ.-ի հուլիսի 1--ից: Ուստի առաջարկվում հարկ վճարողնեդասակարգելն վերջինիսհիմքում դնել պարզեցված րի խմբերը": է Ինչ վերաբերումէ տուրքերին,ապա առաջարկվում այն դասան կողմից կարգել ըստ պետականտուրք գանձող մարմինների նրանց

ծծ

ային

ն փոփոխությունները օրենքները». Երնան,

մասին արժեքի հարկի Գանրանելության Վայամտանի

«Պաշտոնականտեղեկագիր»

:

ջ

ՀՅ ենք «Ավելացված հարկային օրենքները», յունկեքը ն լրացումները ) ի Ղանրապետության հարկայինօրենքները», Երնան ն րնա «Պ աշտոնական տեղեկագիր»ՓԲԸ, 2003, էջ 32-34)

անհատ

»

:

Գրան ըատարված Հանր: ցումները: (ԱՊայանտանի րար է 62, Փբը' 2003,

ըստ

44.

ր Աա

մ

ակցիզայինհարկով

ու կազմակերպությունների, ձեռնարկությունների նույնդասակարգումը ու քաղաքացիների գույքահարկի ձեռներեցների ՀՀ նոր օրենքի (26.12.2002թ.) պես չի բխում «Գույքահարկիմասին» ցանկը, է վճարողների գույքահարկ փոփոխված քանի որ դրույթներից, է դագույքահարկը ն առաջարկվում Ուստի հարկվող օբեկտները այլն: նան ըստ ինչպես նոր խմբերի, սակարգել ըստ հարկ վճարողների որոնք թվով հարկվող օբեկտներիխոշորացվածխմբավորումների, է լրացնել առաջարկվում տասնմեկնեն'": Հողի հարկի դասակարգումը օրենքով սահմանվածերեք խմբերով, հարկ վճարողների դավճարներիմասով գործող ընդհանրացված հաստատագրված ու սակարգումըիր մեջ ներառումէ միայն առնտուրը, հասարակական ոլորտները`առանց հարկ վճարողներիխմբերի, որոնք սպասարկման վճարներիհարկչեն տալիս հաստատագրված իրականպատկերացում ու վճարողների խմբերի տեսակների վող օբեկտներիգործունեության աՈւստի հանդերձ: դրսնորումներով վերաբերյալի̀րենց բացասական աար վճարներըաո ռաջարկվումէ հաստատագրված հաստանան ըստ ինչպես տատագրվածվճար վճարողներիխմբերի, տեգործունեության համարվող տագրվածվճարիհարկվող է են"": պարզեցված Ինչ վերաբերում սակների,որոնք թվով տասնինն մեջ իր արտադասակարգման բյուջետային հարկին,ապա այն դեռնս ՀՀ օրենքը մասին» հարկի «Պարզեցված ցոլումը չի ստացել` թեպետ

ձեռնարկությունների,կազմակերպություններիու անհատ ձեռներեցներիավելացվածարժեքի հարկի դասակարգումըչի համապատասխանում«Ավելացվածարժեքի հարկիմասին» ՀՀ գործողօրենքով սահմանվածհարկ վճարողներիխմբերինն չեն բացահայտումգորայն ծավալները,որոնք հարկվում են ծարքների(գործառնությունների) ավելացվածարժեքի հարկով: Ուստի նշված անհամապատասխանուծ բացասական ամ պայմանավորված ման թյամբ ազդեցություններիչեզոքացման ե ն ավե ծ արժեքի հարկով հարկվող գործարքներիծավալների թ դրականազդեցություններիակտիցման անհրաժեշտությունըպահանջումէ ավելացվածարժեքի հարկը դասակարգելըստ օրենսդրականմակարդակովսահմանվածհարկ վճարողներիխմբերի(ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք, իրավաբանականանձի կարգավիճակչունեցող ձեռնարկություններ), ինչպես նան յուրաքանչյուր հարկ վճարող խմբիգծով ըստ դրանցկողմից իրականացվածն ԱԱՀ-ով հարկվողգործարքների(գործառնությունների) տեսակների(որոնք ներառվածեն չորս խոշորացվածխմբերում), ըստ ՀՀ-ում արտադրվողն ՀՀ ներմուծվողենթաակցիզայինապրանքներիգծով ակցիզայինհարկի գործող դասակարգումըչի բ բխում «Ակցիզայինհարկի մասին» ՀՀ օրենքի, դրանում կատարվածփուիոլրացումներիդրույթներիցն չի կարող այս հարկատեսակի ծավալների ճիշտ կանխատեսմանն հարկմանարդյունավետության բարձրացմանտեղեկատվական իրականբազա հանդիսանալ, որոնց բացասականազդեցություններինվազեցմանգործիք է հանդիսանում ակցիզային հարկի դասակարգումը ըստ ակցիզային հարկով հարկման ենթակա ապրանքներներմուծող ն արտահանողիրավաբանական (այդ թվում` օտարերկրյա իրավաբանականանձանց ՀՀ-ում մ սահմանված կարգով գրանցված ներկայացուցչություններին մասնա"

ըստ

«6.

ոփոլխուու կ ատարվա օրեն դրա նում ված փոփոխ ՀՀ օրենքը, ասին» մասին» ար ք հարկի «Ավելացված լացված ար արժեքի օրենքները». հարկային Վանրապետության ն («Վայաստանի թյունները լրացումները տեղեկագիր»ՓԲԸ, 2003, էջ160--162) Երնան, «Պաշտոնական հարկայինօՀանրապետության ՀՀ «Գույքահարկիմասին» օրենքը («Հայաստանի 2003, 93--94) ՓԲԸ, էջ տեղեկագիր» րենքները », Երնան,«Պաշտոնական փոփոխուվճարներիմասին» ՀՀ օրենքը,դրանումկատարված «Վաստատագրված հարկայինօրենքները», Հանրապետության թյուններըն լրացումները(«Հայաստանի տեղեկագիր»,ՓԲԸ, 2003, էջ 115-116) Երնան, «Պաշտոնական փոոոխությունները «Պարզեցվածհարկի մասին» ՅԳ Օրենքը,դրանումկատարված հարկայինօրենքները»,Երնան, Հանրապետության ն լրացումները(«Վայաստանի տեղեկագիր»ՓԲԸ, 2003, էջ 153) «Պաշտոնական

ի

ծջ

մատուցվողծառայությունների կամ գործողությունների խոշորացված

տեսակների:

Ընթացիկեկամուտներիգծով բյուջետային դասակարգմանառաջարկվող փոփոխություններով ոչ միայն վերացվումեն վերոհիշյալ թերությունները,այլն պարզեցվումու խորացվումէ բյուջետային դասակարգումըն այն դարձնում է առավելգործածականհարկաբյուջետային քաղաքականության իրականացմանընթացքում: ն միջազգային Օտարերկրյա պետությունների կազմակերպությունների տրամադրած տրանսֆերտները առաջարկվում է դասակարգել ըստ այն հատկացնողների` նշելով դրանց սպասարկմանպայմանները, որի հիման վրա հնարավորկլինի գնահատելդրանցիցօգտվելու արդյունավետության աստիճանըն հասարակությանը տեսանելիու հասանելի դարձնելտրանսֆերտներից օգտվելու անհրաժեշտությունը: 3.2.

ՀՎ

բյուջետային դասակարգման կատարելագործման ուղիները բյուջեի ծախսերը ն վարկավորումը` հանած մարում մասով

Բյուջեներիծախսերիդասակարգմաննպատակըպետությանհիմնականխնդիրներիցբխողգործառույթների իրականացման ֆինանսավորմանուղղություններնարտահայտող բյուջետայինծախսերիխմբավորումն է ու դրանց մանրամասնումը ըստ ֆինանսավորվող ծրագրերի ն դրանք իրականացնող մարմինների (նախարարություն, քաղաքապետարան, մարզպետարան,տեղական ինքնակառավարման մարմին, պետականձեռնարկություն), ինչպես նան ըստ ծախսերիտնտեսագիտականբովանդակության: ՍակայնՀայաստանի Հանրապետության բյուջեներիծախսերիդասակարգմանսահմանվածկարգի ուսումնասիրություններն ու վերլուծություններըվկայում են, որ դրանում առկա են էականթերություններ ու բացթողումներ,որոնց վերաբերումեն. Նախ, հիմնականխմբին չդասվող ծախսերըպետականկառավարման ն տեղականինքնակառավարման մարմինների հիմնականգործառույթներիիրականացման ծախսայինխմբերինդասելը, այն դեպքում, երբ 1997-2003 թթ. պետականբյուջեի ընդհանուրծախսերումհիմնական խմբին չդասվող ծախսերըունեցել են ամենամեծ տեսակարար կշիռը (12,7--20 տոկոս)` բացառությամբպաշտպանությանծախսերին այն էլ միայն 1998 ն 2003 թվականներին: Իրականում,հիմնականխմբին չդասվող ծախսերում«թաքցված է» պետականպարտքի սպա-

'

սարկմանծախսերը,որը հիմնական խմբին չդասվող ծախսերումունի զգալի տեսակարարկշիռ. 1997 թ.` 71,0, 1998 թ.` 73,4, 1999 թ.՝ 86,0, 2000 թ.` 70,3, 2001 թ.` 63,9, 2002 թ.` 58,2 ն 2003 թ.` 24,6 տոկոս",որոնց գերակշիռ մասը, որպես կանոն, բաժին է ընկել արտաքինպարտքի սպասարկմանը:Մեր կարծիքով, անհրաժեշտէ արտաքինպարտքի սպասարկումըդիտարկելորպես պետականկառավարմանմարմինների հիմնականգործառույթիիրականացմանառանձնացվածծախսային խմբավորում`նկատի ունենալով նան պետականպարտքիսպասարկման ծախսերիաճման միտումը ն դրա փաստացիմեծ ծավալները: Երկրորդ, պետականկառավարմանն տեղականինքնակառավարման մարմիններիհիմնականգործառույթիիրականացմանծախսային խմբավորումների(պաշտպանություն,սոցիալականծրագրերիիրականացումն այլն) նկատմամբծախսերիտնտեսագիտական բովանդակությանը գերակայողդեր հատկացնելը,որն իր արտացոլումն է ստացել ծախսերիտնտեսագիտականխորացվածդասակարգմանմեջ, որոնք ներառված են երկու հիմնական հատվածներում(ընթացիկ ու կապիտալ ծախսեր ն վարկավորում):Վերջիններսէլ իրենց հերթինելնելով իրենց բնույթից` դասակարգվածեն ենթահատվածների (ընթացիկծախսեր, կապիտալծախսեր, ներքին վարկավորում,արտաքինվարկավորում), ենթահատվածներըդասակարգվածեն գլուխների, գլուխները՝ ենթագլուխների,ենթագլուխները` պարագրաֆների,պարագրաֆները՝ ենթապարագրաՖֆների, ենթապարագրաֆներըմ̀ասերի, իսկ մասերը` հոդվածների: Նկատի ունենալով պետականկառավարմանու տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիհիմնականգործառույթներիծախսերիխմբավորումը բյուջեներիծախսերիխորացվածդասակարգմանհիմքում դնելու կարնորությունը,միաժամանակառաջարկվումէ նան բյուջեների ծախսերիդասակարգումըիրականացնելըստ ոլորտայինծախսերի խնբավորումների`(պետականկառավարում,տեղական ինքնակառավարում,օրենսդիր մարմին,դատականմարմիններ,պաշտպանություն, սոցիալականծրագրեր,կապիտալներդրումներ,գիտություն, մշակույթ, տեղեկատվություն,սպորտ ն կրոն, առողջապահությունն կրթություն, կոմունալ տնտեսություն, գյուղատնտեսություն,ձկնաբուծություն,անտառայինն ջրայինտնտեսություն, արդյունաբերություն,հանքայինհատրանսպորտն կապ, սուբսիդիաներն նածոներն բնապահպանություն, տրանսֆերտներ,պետականպարտքիսպասարկում,այլ տնտեսական

Հաշվարկներըկատարվածեն կրա

ՀՀ

պաշտոնականտեղեկագրերիտվյալների հիման 9)

ծառայություններ)`դրանք մանրամասնելով ըստ ծախսատեսակների, ծրագրերիպատվիրատուների,ֆինանսականաղբյուրներիու դրանց իրականացմանտարածքայինտեղաբաշխվածության, իսկ դրանցտարբերակումներնիրականացնել.ոլորտայինծախսերիխմբավորումների մասով` հատվածներովու ենջահատվածներով,ծրագրերի պատվիրատուների մասով` գլուխներով ն ենթագլուխներով,ծառայությունների մատուցման վայրի (մարզ, համայնք) մասով` պարագրաֆներով,ծախսատեսակներիմասով` հոդվածներով: Բյուջետայինդասակարգմանայդպիսի մոտեցումներիպարագայում նախ, պարզ երնում է, թե կառավարմանտարբերմակարդակների բոլոր օղակների պահպանումը առանձին-առանձինն ամբողջությամբ նստում է վերցրած ինչ հասարակությանվրա ն երկրորդ, պարզ է դառնում, թե տեղական ինքնակառավարման որ մարմիններընպատակային ֆինանսավորում(սուբվենցիա)կամ դոտացիաինչ չափով են ստանում, քանի որ նմանատիպերնույթներիվրա կենտրոնանալը,դրանց պատճառա-հետնանքային կապերիբացահայտումըայդ տարածաշրջանում նոր տնտեսականքաղաքականությունիրականացնելուհիմք են հանդիսանում: Բացի դրանից բյուջետայինդասակարգմանայդպիսի մոտեցումը է տալիս հստակորենիմանալութե ո՞րմարզի, որ հահնարավորություն մայնքում ինչ բնույթի ներդրումներեն կատարվում,որոնք գործարարի գործունեությանկողմնորոշիչներըկարողեն հանդիսանալ: Բյուջետայինայսպիսիդասակարգմանվերոհիշյալ մոտեցումների առավելություններըկայանումեն հետնյալներում,որ. Նախ, ըստ հատվածներին ենթահատվածների բյուջետային դասակարգմանհիմքում հիմնականումդրվում է պետությանսոցիալ--տնտեսականքաղաքականության գործունեությանհիմնականոլորտները: Երկրորդ,ըստ հատվածների բյուջետայինդան ենթահատվածների սակարգմանհիմքում դրվում է նան պետականկառավարումըն տեղական ինքնակառավարումը, որն առավել կարնորվումէ անցումայինտնտեսություններ ունեցող երկրների համար, քանի որ դրանից պարզ երնում է թե ինչ է նստում պետականկառավարումըհասարակության վրա ն ինչպիսիու ինչ ծավալի աջակցություն է ունենում պետությունը տեղականինքնակառավարման կայացմանհարցում: Երրորդ,ըստ հատվածներին ենթահատվածների բյուջետայինդասակարգմանհիմքում մի այլ դեպքով դրվում են սուբսիդիաներըն տրանսֆերտները,որոնցից առաջինը բնորոշում է պետությանաջակցության աստիճանըռեզիդենտիրավաբանականանձանց,իսկ երկրոր-

փոխհարաբերությունների դը` պետությանդերը ն կշիռը միջպետական

մակարդակով: կազմակերպությունների միջազգային ն բյուջետային ենթահատվածների հատվածների Չորրորդ, ըստ է պարտպետական դրվում դեպքով ուրիշ հիմքում,մի դասակարգման է վճարունակության պետության բնութագրում ո րը քի սպասարկումը, ն

`

աստիճանը: բյուջետաՀինգերորդ, ըստ հատվածների ն ենթահատվածների ն դատականմարմինօրենսդիր դնելով հիմքում յին դասակարգման կայացները առավել է կարնորվումնրանց դերը պետականության ման գործում: Վեցերորդ, ըստ ծախսայինգլուխների ու ենքագլուխներիբյուջեմի կողմից բնորոշվում է կատարվողաշխատային դասակարգմամբ ն ծրագրերիբնույթը ն մյուս կողմից հստատանքների իրականացվող շրջանակը,որոնք այն մարմինների կառավարման կեցվումէ պետական

քաղաքաեն կառավարության սոցիալ-տնտեսական իրականացնում կանությունը: ն ենթապարագրաֆների բյուջեՅոթերորդ, ըստ պարագրաֆների ու վեր է գույքագրել տալիս տային դասակարգումըհնարավորություն մարզերի ըստ արդյունքները գործունեության հանել կառավարության

համայնքների: քաղաքականությա Այսպիսով,պետությանսոցիալ--տնտեսական օրենսդիրու դատակառավարումը, հիմնականոլորտները,պետական ըստ հատվածն կան համակարգերը տեղականինքնակառավարումը հիմքումդնելը բյուջետայինդասակարգման ների ն ենթահատվածների ն հաշվարկելու կարգով է տալիս կենտրոնացված հնարավորություն է պեգտնվում հաշվառելու բոլոր այն ծախսերը,որոնց իրականացումը ու նրա հոգածությաններքո: Այլ կերպ ասած, տության իրավասության քարտեզը»` անկախ դրանովձնավորվումէ «ծախսերիգույքագրման որ մարմնիխնդիրնէ: կառավարման այն բանից, թե դա իշխանության ն գնահատման Դա կարնորվումէ նան ծախսերիարդյունավետության վերադաս մարմնի կողմից իշխանության իշխանությանկառավարման նկատմամբծախսերի ոլորտում իմարմնի ստորադաս կառավարման տեսանկյունից,քանի որ նման իրարականացվողվերահսկողության ն է հասցվումիշխանության կառավարման վիճակներումնվազագույնի մարմիններիկողմից նույն օբյեկտի տեղական ինքնակառավարման ինչձնակերպումները, միաժամանակյա վրա ծախսերիիրականացման ու նույնածավալաշխատանքները նան նույնատիպ պես դրանց կողմից ն պրակտիկան գումարներովիրականացնելու զգալիորեն տարբերվող հնարավոայլն: Բացիդրանից,բյուջետայինայդպիսիդասակարգումը

ու

րություն է տալիս պլանավորվողբյուջետային տարում հստակորենորոշելու իրականացվող ծախսերիանհրաժեշտությունը,օգտակարությունը ն ավելորդությունը`ըստ իշխանությանկառավարմանմակարդակներիու աշխատանքների իրականացմանվայրի: Հարկ է նշել, որ ծախսերիանհրաժեշտությունը, օգտակարությունը ն ավելորդությունըհարաբերական են, որոնց դաշհասկացություններ տում հստակություններ կարող է մտցնել պետությանկողմիցկատարու վող աշխատանքների մատուցվողծառայությունների բնույթը, ինչպես նան այն վայրը կամ տեղը (գյուղ, ավան, քաղաք), որտեղ վում ու մատուցվում են այդ աշխատանքներնու ծառայությունները: Քանի որ ըստ որակի,ծավալիու բնույթինույնատիպաշխատանքըկամ մատուցվողծառայությունըկարող է մի մարզում(նան մարզի տարբեր բնակավայրերում) լինել անհրաժեշտ, մի ուրիշ մարզում` իսկ մի այլ մարզում` ավելորդ:ՈՒստիֆինանսականմիջոցներիպակասի պայմաններում ծախսի իրականացումըկամ համախմբվածբյուջեում դրա ներառումը,անհրաժեշտէ դիտարկելորպեսգործառույթ.ա) պետությանսոցիալ--՛տնտեսական քաղաքականությանոլորտից, բ) պետական կառավարման, տեղականինքնակառավարման, օրենսդիր ու դատականմարմինների, պաշտպանության այլ ծախսերից, որոնք ունեն համապետականնշանակություն: գ) պետական պարտքի սպասարկմանաստիճանից, դ) պետության կողմից կատարվողաշխատանքներիու մատուցվողծառայությունների բնույթից,ե) պետության ն մատուցվող կողմից կատարվողաշխատանքների ծառայությունների իրականացման վայրից:Նշված փոփոխականների (ծախսիոլորտ, աշխատանքիկամ ծառայությանբնույթ, աշխատանքի կամ մատուցվողծառայությանվայր) գերակահաշվառմամբծախսերը անհրաժեշտի, օգտակարին ավելորդիկարելի է դասել հիմք ընդունելով հետնյալբնութագրիչները: Անհրաժեշտին կարելի է դասել այն ծախսերը,որոնք կապված են. ա) պետությաններքին ու արտաքին անվտանգությանապահովման հետ (պաշտպանություն, ն ներքին ազգայինանվտանգություն գործերի վրա կատարվող ծախսեր),բ) երկրիպետականությանպահպանմանու կայացման(պետականն տեղականինքնակառավարում, օրենսդիրու դատական մարմիններիպահպանման, թոշակների, նպաստների, կերակրողինկորցրածներիօգնության վճարներ,գիտության,կրթության, մշակույթիու սպորտի, առողջապահության պահպանմանծախսեր),գ) պետության միջազգային ն ներքին վարկի պահպանման (ներքին պարտքի, ինչպես նան արտաքինպարտքիու այլ պարտավորություն-

կատար-

օգտակար,

ն

իրականացման

ր մարման ա ԻՔ: ժամկետների ուղղվող

այն

ծախսերը, որոն

են այմանավորված

Օգտակարինկարելի է դասել այն ծախսերը.ա) որոնց հետաձգումը, կապված պայմանագրային պարտավորություններիխախտման հետն կհանգեցնիլրացուցիչ պարտավորություններիառաջացման,որոնց կարող են վերաբերվել միջպետական,ներպետական նայլ պայմանագրերի(որոնցումպայմանագրայինկողմ է իշխանությանկառավարմանմարմինըկամնրա կողմից լիազորվածը) սպասարկմանծախսերը (հիմնականգումար ն տոկոսավճար),բ) որոնք նպաստում են կառավարության տնտեսականքաղաքականությանգերակայող ուղղություններիզարգացմանը(նոր տեխնոլոգիաներիներդրում, նոր աշխաեղծում, ներդրումների աճ ն այլն), գ) որոնք նպաստում Տ հիմնական ոլորտների զարգացմանը(օրինակ, կապի, բնապահպանության,էներգետիկայիծախսեր),դ) որոնցիցօգուտներ ստանում է ինչպես պետությունը, այնպես էլ հասարակությունը:Ընդ որում օգուտը լինում է տետվյալ տարվան ոչ տեսանելիհաջորդողտարիներիհամար,որոնց կարելի է վերագրելկոմունալ (աղբահանություն ն սանմաքրում, ջրամատակարարմանու կոյուղու համակարգերի պահպանում, թափոնների վերամշակումն այլն), բարեկարգման(փողոցների, մայրուղիների ընթացիկն կապիտալ վերանորոգում) ոլորտներում իրականացվողծախսերը: Ավելորդինկարելի է վերագրել այն ծախսերը,որոնք պետությանն հասարակությանմասշտաբով ոչ օգտակար ն ոչ անհրաժեշտ են, այլ ծառայումեն հասարակությանփոքրաթիվմասի խրախճանքների,հաճույքների, շքեղության ն այլ պահանջմունքներիբավարարմանը: դասակարգմանն պետությանկողմիցիրականացվող (պլանավորվող)ծախսերըանհրաժեշտի,օգտակարիու ավելորդի բաժանելուառաջարկվողմոտեցումները,հնարավորությունեն տալիսկառավարությանգործունեությունը գնահատելու իրականացվողբյուջետային ծախսերի մանրամասնեցվածուղղություննսրով, մատուցվող ծառայություններիու կատարվող աշխատանքներիբնույթով` ըստ պատվիրատուներիու իրականացմանվայրի: Այլ կերպ ասած, բյուջետայինայդպիսիդասակարգումըհնարավորություն «ախտորոշելու» կառավարության սոցիալ--տնտեսականքաղաքականության գործունեությանբոլոր ուղղությունները,վեր հանելու նրա գործունեության բացթողումներնու թերություններըն դրանց վերացմանառաջարկությունների մշակմանհիմք է հանդիսանում:

Աա անՆոաաետեսանան հործունեւյան

սանելի

Բյուջետային

էտալիս

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ԵՎ ՆՐԱ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Ամփոփում Բյուջետայինծախսերիարդյունավետությանբարձրացմաննպատակովառաջարկվումէ. ա) իշխանության կառավարման տարբեր մակարդակներիմիջն ծախսային իրավասություններըբաշխել ըստ իրականացվողաշխատանքների ն մատուցվող ծառայությունների արդյունավետությունը բնութագրող այնպիսի գուցանիշների,ինչպիսիքեն դրանց նշանակության մակարդակը, բնույթը, կարնորությունըն ձավալները,ինչպես նան նյութական, աշխատանքայինն կազմակերպչականլծակների հնարա1.

վորությունները:

բ) օրենսդրականմակարդակովսահմանել բոլոր մակարդակների ու մատուցվող բյուջեներից ֆինանսավորվողմիավոր աշխատանքների ծառայություններիինչպես բնեղեն ծավալները,այնպեսէլ դրանցմիավորների սակագները`դրանցհիմքում դնելով ծախսերըառաջարկվող անհրաժեշտի, օգտակարի ն ավելորդի բաժանելու չափանիշներով

սկզբունքը:

գ) բացառել տարբերմակարդակների բյուջեներիհաշվինիրականացն մատուցվողծառայությունների համար համաֆիվող աշխատանքների նանսավորման սկզբունքը, քանի որ դա կհակասի իշխանությունների իրավասությունների սահմանադրական սահմանազատման սկզբունքին:

Համաշխարհայինփորձը վկայում է, որ որքան էլ բարձր լինի հարկմանարդյունավետությունըն նվազագույնիհասցված լինի բյուջե2.

շատ հաայնուամենայնիվ, տային ծախսերի անարդյունավետությունը,

ճախ չի լուծվում ստորադաս բյուջեներիֆինանսականինքնուրույնության խնդիրը,քանի որ նախ ստորադաս բյուջեների եկամտայինաղբյուր հանդիսացողգույքային հարկերիհարկմանբազաներըն հարկման

օբյեկտները իշխանության ստորադաս

մարմիններիվարչական

տարածքներում տեղաբաշխված են անհավասարաչափն երկրորդ, ստորադաս բյուջեների ծախսերը, շատ դեպքերում, գերազանցումեն նրանց ամրակցվածեկամուտներին:Ուստի անհրաժեշտ է ստորադաս բյուջեների ֆինանսականինքնուրույնությանխնդրի լուծման միջբյուջետային գրանտներիհատկացմանմեխանիզմներումնվազագույն հասցնել բացասականֆինանսականխթաններիդրսնորումները նության կառավարման ստորադաս մարմիններիմոտ ն հանգեցնենհասարակականբարիքներիառաջարկիմեծացմանը(որը հանդիսանումէ ֆինանսականօգնություն ցուցաբերելու նպատակը),այլ ոչ թե գրանտ ստացողներիբյուջեներիհարկայինեկամուտներիկրճատմանը,քանի որ գրանտ ստացողներիհամար այն հանդիսանումէ ավելի շատ «անաշխատեկամուտներ»,քան վաստակած:Ելնելով դրանից,առաջարկվում է իշխանությանկառավարմանստորադաս մարմիններինհատկացվողֆինանսականօգնությունների բաշխման մեխանիզմներիհիմքում դնել նրանց վարչական տարածքներումստեղծված ներքին արդյունքի ծավալի աճի ցուցանիշը, որը նան բարենպաստպայմաններ կարող է ստեղծել գործարար ակտիվությանխթանման,աշխատատեղերի ստեղծմանն, վերջին հաշվով, տնտեսությանզարգացման համար:

րաի

Յ. ՀՀ բյուջետայինքաղաքականությունըբնորոշվում է արտաքին պարտքերիաճով,մշտականդեֆիցիտայինբյուջեի առկայությամբ,ինչպես նան օրենսդրականլիարժեք դաշտիբացակայությամբ,որի չեզոքացման առաջին բայլն է հանդիսացելհանրապետության վարչատարածքային նոր բաժանումը, որի արդյունքումմարզերումսահմանվելէ կառավարում,իսկ տեղական պետական ինքնակառավարումը տարածվել է միայն գյուղերի ու քաղաքների, ինչպես ճան Երնան քաղաքում ձնավորվածթաղերի վրա: Բյուջետայինքաղաքականության իրականացմանօրենսդրականդաշտիչեզոքացմաննուղղված վարչատարածքային նոր բաժանմանն ու դրա արդյունք հանդիսացողերկաստիճան մանրացված բյուջետայինհամակարգիձնավորմանը հաջորդեցինբյուջետային հարաբերությունները կարգավորող«Տեղական ինքնակառավարմանմասին»հին (30.06.1996 թ.) ն նոր(7.05.2002 թ.), «Հայաստանի Ղանրապետության բյուջետային համակարգիմասին» (24.06.1997 թ.), «Գանձապետական համակարգի մասին» (27.07.2001 թ.) նայլ օրենքների ու ենթաօրենսդրական ակտերիընդունումը,սակայն դրանք որակական փոփոխություններ չեն հաղորդելբյուջետայինհարաբերությունների դաշտի կարգավորմանը:ՀՀ-ում գործող բյուջետայինքաղաքականություննիր վրա դեռնս կրում է նախկինխորհրդայինբյուջետայինհամակարգի կենտրոնացման դրոշմը, որի դրսնորումները իրենց արտացո97

լումն են ստացել բյուջետայինհարաբերությունները կարգավորողնշված օրենքներում ու ենթաօրենսդրական ակտերում:

Զարգացած երկրներիտեղական բյուջեների ձնավորմանհիմք համարվողհարկերնու տուրքերըէականդեր են խաղում իշխանության ստորադաս մարմիններիբյուջետային քաղաքականության բնագավառում, քանի որ դրանց բնորոշ գիծը օրենսդրորենամրագրվածկայուն մուտքերի առկայությունն է: Մինչդեռ ՀայաստանիՀանրապետությունում թեպետ այդ եկամուտներըօրենսդրորենամրագրվածեն համայնքային բյուջեներին,բայց մուտքերիկայուն ն էականծավալներչեն ապահովում ն համայնքներինվազագույն ծախսերի ֆինանսավորման համար անհրաժեշտգումարներիպակասըլրացվում է հանրապետական բյուջեից հատկացվողդոտացիաների ձնով: Փաստացիտվյալների վերլուծություններըվկայում են, որ համայնքներինհատկացվողդոտացիաները 1999--2003 թթ. համայնքներիբյուջեներիծավալում2003 թ. կազմել են 41.646` 1999 թ. 23.496-ի դիմաց: Նույնատիպ է պատկերը նան Երնանի թաղային համայնքներում ն, նույնիսկ, համեմատաբար հարուստ համարվող«Կենտրոն»համայնքում, որի հաստատվածբյուջեի ծավալում հանրապետականբյուջեից հատկացվողդոտացիայի տեսակարարկշիռը կազմել է. 2000 թ.` 32.296, 2001 թ.` 19.190, 2002 թ.՝ 13.996, իսկ 2003 թ.` 11.896, որոնք վկայում են համայնքայինբյուջեների ֆինանսականինքնուրույնությանանբավարարության մասին: 4.

Վամայնքների բյուջեների ֆինանսականպակաս ինքնուրույնությունը տեղական ինքնակառավարմանմարմիններիննշանակալի կախվածությանմեջ է դնում իշխանությանհանրապետականմարմիններից, որի արդյունքում համայնքներիավագանիներըհնարավորություն չեն ունենում իրենցքաղաքական պլաններնու որոշումները վերածելու հստակ ծրագրերի:Իրականումհամայնքներիավագանիների կողմից սահմանվածկարգով քննարկվումն հաստատվումեն համայնքի տարեկանինչպես բյուջեն, այնպես էլ սոցիալ տնտեսականզարգացման ծրագրերը,սակայնդրանքքննարկում ն հաստատվումեն իշխանությանհանրապետական մարմիններիցաջակցությունստանալու ակնկալիքով,որը տեղական ինքնակառավարման ինստիտուտիկայացմանը ու զարգացմանը նշանակալիվնաս է հասցնում: Յամայնքների բյուջեներիֆինանսականինքնուրույնություննընդլայնելուն տեղական ինքնակառավարման մարմինների կայացմանն ու զարգացման նպաստելու անհրաժեշտությունից ելնելով առաջարկվումէ. 5.

5.1. նախ, ինքնակառավարման մարմիններինօժտել հարկման իրականու գործունիրավասություններովն լծակներով:Ճիշտ է 2003 թ. հունվարի Դ-ից հարկման ն վերահսկողությանիրավասությունըիրավաբանականանձանցգույքային հարկերի մասով իշխանության հանմասին» րապետականմարմիններից«Տեղական ինքնակառավարման ՀՀ օրենքովփոխանցվելեն տեղականինքնակառավարման մարմիններին, սակայնդրանց գանձմաննկատմամբվերահսկողությունիրականացնելու օրենսդրականլծակները դեռնս թողնված են իշխանության հանրապետական մարմիններին,քանի որ տեղականինքնակառավարման մարմինները զրկված են համայնքայինբյուջեներին հարկային պարտավորություններունեցող հարկատուներինկատմամբդատական մարմիններինհայցեր ներկայացնելու ն փաստաթղթայինստուգումներ անցկացնելուվերահսկողականգործուն լծակներից, որոնցվերացման փոանհրաժեշտությունիցելնելով առաջարկվումէ համապատասխան ն մասին» «Ստուգումներիկազմափոխություններկատարել «Հարկերի կերպմանու անցկացմանմասին» ՀՀ օրենքներումն դրանցիցբխող ենթաօրենսդրականակտերում: 5.2. Բարձրացնելգույքային հարկերիդրույքաչափերըու հարկման հարկվող օբյեկտնեբազաները,ինչպես նան ընդլայնել գույքահարկով րի ցանկը,քանի որ հարկի փոքր չափերի ու ոչ մեծ ծավալներիպարագայում դրանք հարկատուներիհամար կորցրել են իրենց տնտեսական մարմիններիհանշանակությունը,իսկ տեղականինքնակառավարման մար դարձել են գանձմանառումով բավականինաշխատատար ն բյուջետային մուտքերի առումով պակասարդյունավետ եկամտատեսակներ: Դրանիցելնելով առաջարկվումէ. ա) գույքահարկիմասով ընդլայնել գույքահարկովհարկվողօբյեկտներիցանկը՝ դրանցում ներառելով նան մեքենաները ու մեխանիզմները,ինչպես նան հաշվապահական հաշվառմանմիջազգայինստանդարտներովգույք համարվողմիջոցները, բացառությամբդրամականշրջանառու միջոցների ն պատրաստի արտադրանքի,բ) գույքահարկիհարկմանբազա համարվողհարկվող օբյեկտիարժեքայինմեծությունը համապատասխանեցնել շուկայականին, որի լուծման գործում կարնոր քայլ կարող է հանդիսանալդրանց շուկայական արժեքային մեծությունների ն բարձրացված հարկման դրույքաչափերինվազագույնն առավելագույնսահմաններիմիջակայքի սահմանումըօրենսդիր մարմնի կողմից (ինչպես իրականացվելէ ն դրանց կոնկրետ չափերի սահտեղականտուրքերիպարագայում) մանման իրավասությանփոխանցումըհամայնքներիավագանիներին, որոնց համարառավել «տեսանելի են» իրենց համայնքներիվարչական տարածքումտեղակայվածանշարժգույքի իրականարժեքի մեծությու99

նը, գույթատերերիվճարունակության աստիճանը ն այլն: Իսկ անշարժ գույքի գրանցմանպետականկադաստրիհանրապետական մարմինների վրա դնել տեղականինքնակառավարմանմարմիններիկողմից գույքի իրավական արժեքի որոշմանն աջակցելու պարտադիր լիազորությունը: Այդպիսիմոտեցումներովորոշվող գույքահարկի հարկման բազան առաջարկվումէ դիտարկել նան գույքի առքուվաճառքիգործարքների նվազագույն գինը, որն ԱԱՀ-ի ձնով լրացուցիչ եկամուտներկարող է բերել նան հանրապետականբյուջեին: Այլապես ստացվումէ այնպես, որ գույքի առքուվաճառքիդրականարդյունքից օգտվում է միայն վաճառողը, հանրապետական բյուջեն չի օգտվում, իսկ տեղականբյուջեները, դրամականհսկայականհոսքերի պարագայում, ստանում են «դիտորդի» կարգավիճակ:Միաժամանակառաջարկվումէ օրենսդիր մարմնիկողմից գույքահարկիզրոյական դրույքաչափով հարկվող մեծություն սահմանել 10.0 մլն դրամը, քանի որ հանրապետությանազգաբնակչության զգալի մասը (որոնք նան գտնվում են սոցիալական վատ վիճակում) հիմնականումապրում են մինչն 10.0 մլն դրամի շուկայական արժեք ունեցող բնակարաններում,գ) գյուղատնտեսականԱնշանակության հողերի մասով առաջարկվում է կիրառության մեջ դնել տարբերակված դրույքաչափեր` գյուղատնտեսական նշանակության օգտագործվողն չօգտագործվողհողերի համար առանձին-առանձին` բարձրացվածդրույքաչափերկիրառելովչօգտագործվողհողերի գծով, որը դրականդեր կարող է խաղալ հողերի օգտագործմանարդյունավետությունը բարձրացնելու ն չօգտագործվող հողերի չափերը նվազեցնելու գործում: Ինչ վերաբերում է ոչ գյուղատնտեսականնշանակության հողերին (որոնք հիմնականումվերածվում են բիզնեսի գործունեության, դղյակաշինության, օբյեկտաշինության ն շահ ստանալու գործունեություն հետապնդողայլ վայրերի), ապա հողի հարկի հարկման օբյեկտը հանդիսացողդրանց կադաստրայինգնահատման արժեքները բարձրացնելու ս շուկայական իրական արժեքին համապատասխանելու անհրաժեշտությունկա, քանի որ շուկայական արժեքից դրանց ցածր լինելու փաստից օգտվում են պետականչինովնիկները կաշառքի ձնով, իսկ բյուջեները "տուժում են". պետականբյուջեն` առքուվաճառքի գործարքներիցպակաս ստացվող ԱԱՀ-ի, իսկ համայնքային բյուջեները՝ «պակաս գանձվող» հողի հարկի ձնով: 5.3. Տեղական տուրքերի ն վճարների տեսակներըընդլայնելու առումով փոփոխություններկատարել տուրքերի ն վճարների «Տեղական մասին» ՀՀ օրենքում, քանի որ դրանում ներառված տուրքատեսակներն ու վճարատեսակներըառավել տիպականու բնորոշ են Երնան քաղաքի թաղային ն հանրապետությանքաղաքային ու առանձինդեպ100

քերում, գյուղական համայնքներին:Եվ քիչ չեն այն գյուղականհամայնքները, որոնց բյուջեները զրկված են նշված եկամտատեսակների մուտքերից` դրանց բացակայությանպատճառով:Ուստի առաջարկճանապարհովնրա գործողության վում է նշված օրենքի փոփոխության նան գյուղականհամայնքները`տեղականտուրքեր դաշտում ներառել սահմանելով, օրինակ, արոտավայրերումանասուններ արածեցնելու, համայնքներիվարչական տարածքումգտնվող հանքերը շահագործելու թույլտվություններիհամար ն այլն: 5.4. Աշխատանքներ բյուջեներիոչ հարկայինետանել համայնքային ձնավորմանուղղությամբ, տեսակների այլընտրանքային կամուտների քաբազան նի որ բոլոր համայնքներիբյուջեներիոչ հարկայինեկամուտների պատկանողն օտարման նվազմանմիտումունի` կապվածհամայնքներին ն գործընթացը ենթակագույքի սահմանափակմանսեփականաշնորհման փուլ մտնելու հետ: Այդ նպատակինկարող է ծառայել«Տեավարտական մասին»օրենքի ընդունումըդ̀րանում ղականոչ հարկայինեկամուտների այնպեսէլ գործողոչ հարկայինեսահմանելովինչպեսայլընտրանքային, դրանց հաշվարկմանու վճարմանկարգը կամտատեսակները, նայլն, ո-ն մակարդակովիրենցլուծումներըչեն ստացել րոնք դեռնսօրենսդրական մոտեցումներեն որի արդյունքումտարբերհամայնքներտարբերակված ու ցուցաբերում,օրինակ,գույքի օտարմանգնի օտարմանկարգի,ինչպես պայմաննան գույքի վարձավճարի որոշմանու դրանցվարձակալության ոչ հարկայինեների հարցերում:Առաջարկվումէ որպեսայլընտրանքային կամտատեսակներդիտարկել, օրինակ, համայնքի սեփականությունը հանդիսացողհողերի, ճանապարհներին այլնի օգտագործմանդիմաց բեռգումարներիգանձումըկ̀ապված,օրինակ,համայնքումչհաշվառված հանմիջոցներըհամայնքիսեփականությունը նատարտրանսպորտային երթնեկելուհետ ն այլն: դիսացողճանապարհներով ու հաշվարկները ցույց են տալիս, որ Ուսումնասիրություններն 3000 բնակչինբաժին է ընկնում յուրաքանչյուր միջին հաշվով գյուղականհամայնքներ,ոշատ կան մեկ համայնքայինբյուջե: Ավելին է 200-ից մինչն 600 սահտատանվում րոնց բնակչությանթվաքանակը եկամուտներիգանձելիումաններում, իսկ բյուջեներին ամրակցված թյան աստիճանը(նան գանձմանբազան)այնքանցածր է, որը հնարավորություն չի տալիս նույնիսկ ժամանակինվճարելու համայնքի աշՀետնաբար, այդպիսի համայնքնեխատակազմիաշխատավարձերը: ոչ միայն րում հնարավորչի դառնում տեղականինքնակառավարման տեղական Ուստի, ելնելով զարգացումը,այլն նույնիսկ դրա կայացումը: կայացնելուու զարգացնելու,ինչպես նան բյուջեինքնակառավարումը

6.

ՀՀ-ում

տային միջոցների տնտեսման ու արդյունավետ օգտագործմանանհրաժեշտությունիցառաջարկվումէ խոշորացնել ւ՛տեղական ինքնակառավարմանգործող վարչական կառուցվածքը: 7. Վամաշխարհայինփորձի ուսումնասիրություններըն տնտեսական համագործակցությանզարգացման կազմակերպության ստանդարտ բյուջետային մեթոդաբանությունըվկայում է, որ համաշխարհային պրակտիկայումլայն տարածում է ստացել բյուջետային եռաստիճան համակարգը,որը համապատասխանում է իշխանությաներեք ման կարդակներին(կենտրոնական,ռեգիոնալ տեղական):Իշխանության կառավարմաներեք մակարդակներինհամապատասխանող բյուջետային եռաստիճանհամակարգունեն, օրինակ, Գերմանիան,Ճապոնիան, Բելգիան, Իտալիան, Միացյալ Նահանգները, ՌուսաստանիԴաշնությունը: Մինչդեռիրավիճակըայլ է ՎայաստանիկՀանրապետությունում, որտեղ իշխանության երեք մակարդակների(հանրապետական,մարզային, համայնքային)առկայության պայմաններում գործում է բյուջետային երկաստիճանհամակարգ(պետականն տեղականբյուջե), որը պայմանավորվածէ հանրապետությունումմարզայինբյուջե չունենալու սահմանադրական նորմով: Ուստի ելնելով ՀՀ բյուջետային համակարգը զարգացած երկրներիբյուջետային եռաստիճանհամակարգին ու տնտեսական համագործակցությանզարգացման կազմակերպության ստանդարտբյուջետային մեթոդաբանությանըհամապատասախանեցնելու անհրաժեշտությունիցառաջարկվումէ սահմանադրորեն սահմանված կարգով, այսինքն` հանրաքվեի միջոցով փոփոխել նան մարզային բյուջե ունենելուն խանգարող սահմանադրական նորմը՝ միաժամանակԵրնանքաղաքին տալով համայնքիկարգավիճակ:Բյուջետային քաղաքականությանկատարելագործմանառումով, բնականաբար, բավարար չեն հիշատակված սահմանադրականփոփոխություններով սահմանափակվելը: Ուստի անհրաժեշտենք համարում կառավարմանբոլոր մարմիններիիրավասությունների ամրագրումըօրենսդրական դաշտից (որն առկա է տեղականինքնակառավարմանպարագայում) տեղափոխելսահմանադրականդաշտ` սահմանադրության մեջ համապատասխան փոփոխություններկատարելովիշխանության մարմիններիիրավասություններիմասում, քանի որ դրանց սահմանումը ավելի շատ սահմանադրական, քան օրենսդրականխնդիրէ:

8. Տեղական ինքնակառավարման մարմիններիլիազորությունների մասով «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքի ն համայնքային բյուջեներիֆինանսականհնարավորություններիուսումնասիրու-

թյուններիցպարզվումէ, որ համայնքներիբազմաթիվու բազմաբնույթն հսկայականֆինանսականմիջոցներպահանջողպարտադիր,կամավոր ու պատվիրակված լիազորություններինշանակալի մասը իրականում ֆինանսականապահովվածությունչունեն, այսինքն` նշված լիազորություններիմի մասըչֆինանսավորվողեն: Բայց տեղականինքնակառավարմանմարմիններըիրավասություններչունեն չֆինանսավորվողլիազորություններըփոփոխելուկամ կասեցնելու առումով, որի պատճառով օրենքի կիրառմանդեպքերումհամայնքիղեկավարներըկարող են դառնալ «անմեղ մեղավորներ»:Դրանից ելնելով առաջարկվում է նշված հիմնահարցինլուծում տալ բյուջետայինֆեդերալիզմին միջբյուջետային հարաբերություններիկարգավորմանշրջանակներում` յուրաքանչյուր բյուջետայինտարվա համար «Բյուջետայինֆեդերալիզմի ն միջբյուջետայինհարաբերություններիմասին» ՀՀ օրենքում սահմանելով ծախսայինիրատվյալ տարումիշխանությանտարբերմակարդակների վասություններըն ֆինանսավորմանաղբյուրները,պետականբյուջեից համայնքայինբյուջեներինդոտացիաներհատկացնելու ու դրանք հաշվարկելու սկզբունքները, ինչպեսնան իշխանությանհանրապետականն համայնքայինմակարդակներիծախսայինայն լիազորությունները,որոնք տվյալ բյուջետային տարում նվազեցվում կամ դադարեցվումեն ֆինանսականմիջոցներիբացակայությանպատճառով: 9. Հանրապետությունում բյուջետայինմիջոցների ծախսերիզգալի մասի համար դեռնս սահմանվածչեն գնվող միավոր աշխատանքիու ծառայությանծախսերի նորմատիվները,իսկ մրցութային (տենդերային) ձնով իրականացվողգնումներիհամակարգըչի բխում բյուջետային միջոցներիարդյունավետ օգտագործելուպահանջներից:Ուստի ելնելով բյուջետային միջոցների ծախսման արդյունավետությանբարձրացմանանհրաժեշտությունիցառաջարկվում է օրենսդրականմակարն դակով` «Բյուջետային ֆեդերալիզմի միջբյուջետային հարաբերություններիմասին»յուրաքանչյուր տարվահամար ընդունման արժանի օրենքով սահմանել պետականու համայնքային բյուջեներիցֆինանսավորվող միավոր աշխատանքիու ծառայության (օրինակ 1 քառ. մ սանմաքրման,աղբահանության)գնետարածքիասֆալտապատման, րը կամ նորմատիվներըդ̀րանք տարբերակելովըստ ֆինանսավորման աղբյուրի (պետականու համայնքային բյուջեներից ֆինանսավորվողների գծով առանձին-առանձին),ըստ կատարվող աշխատանքների վայրի (գյուղ թե՞քաղաք) ն այլն: բնույթի,ըստ դրանց իրականացման

10. Տեղական ինքնակառավարմանմարմիններնունենալով պարտավորությունների«մեծ բեռ» ն ապահովվածչլինելով դրանց իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսականբավարար միջոցներով, նույնիսկ չունեն դրանց կառավարմանն ծախսերիֆինանսավորման գործի կազմակերպմանիրավասություններ, քանի որ այն «Գանձապետական համակարգիմասին» ՀՀ օրենքով դրված է հանրապետական ենթակայությունունեցող գանձապետարանի վրա: Վերջինիսանվամբ ՀՀ կենտրոնականբանկում բացված միասնականգանձապետական հաշվի ենթահաշվումհավաքագրվողմիջոցներըհամայնքայինծախսեեն ուղղվում սահմանվածկարգովներկայացվող րի ֆինանսավորմանն ֆինանսավորմանհայտերիհիման վրա, որը հանդիսանումէ համայնքներին իշխանությանհանրապետականմարմիններիցկախվածության մեջ դնելու անտեսանելիձն: Այդկախվածությունները պայմանավորված են գանձապետականմիասնականհաշվից իրականացվող ծախսերի ֆինանսավորմանտարբերակմամբ,որը հանրապետական բյուջեից ի- . րականացվելուդեպքում կատարվումէ ֆինանսավորվողներիհամար վարկեր բացելու, իսկ համայնքային բյուջեներիցիրականացվելուդեպքերում` համայնքներիֆինանսավորմանհայտերիհիման վրա ֆինանսավորվողների հաշիվներինգումարներփոխանցելումիջոցով:Համայնքային բյուջեներից իրականացվող ծախսերիֆինանսավորման նշված ու միասնականգանձապետական տարբերակման հաշվում համայնքային բյուջեների միջոցները հավաքագրելուարդյունքում համայնքները հնարավորությունչեն ունենում Օպերատիվկազմակերպելուսահմանափակֆինանսականմիջոցներիառաջնահերթ ծախսերիֆինանսավորումը (ծախսերիֆինանսավորմանառաջնահերթությանանընդհատփոփոխվողպահանջիպայմաններումծախսերիֆինանսավորմանհայտերը, սահմանվածկարգի, համաձայն գանձապետարաններկայացվում են ամիսըմեկ անգամ):Դրանիցելնելով առաջարկվումէ հաճապատասխան փոփոխություններ կատարել«Գանձապետական համակարգիմասին» ՀՀ օրենքում ն մյուս ենթաօրենսդրական ակտերումառանձնացնել պետականն համայնքայինբյուջեներիմիջոցներիհավաքագրմանգանձապետականհաշիվներըն վարկերբացելու սկզբունքով իրականացնել նան համայնքային բյուջեներիծախսերիֆինանսավորումները'

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պետականբյուջեի դեֆիցիտիտեսակարարկշիռը բարձրէ ոչ միայնբյուջետային ծախսերում, այլն համախառններքին արդյունքում: Բավական է նշել, որ համախառն ներքին արդյունքում բյուջետային դեֆիցիտի տեսակարար Է 4.0 տոկոսը ն ունեցելէ կշիռը 1997 թվականիցսկսած գերազանցել 11.

աճման միտում, իսկ ՌԴ-ում այն չի գերազանցում2.0 տոկոսը: Իրավիճակը առավել անհանգստացնողէ դառնում այն դեպքերում, երբ բյու-

ջեի դեֆիցիտիֆինանսավորմանաղբյուրներում գերակշռող են դառնում արտաքին աղբյուրները, որն առկա է հանրապետությունումս̀կսած բյուջեի ձնավորմանհենց սկզբից, բացառությամբ 1997 թվականի: Վերջին վեց տարիներինպետականբյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման աղբյուրներում արտաքինաղբյուրների տեսակարարկշիռը կազմել է. 1998 թ.` 83.9, 1999 թ.՝ 95.0, 2000 թ.` 96.3, 2001 թ.՝ 92.8, 2002 թ.՝ ու վերլուծու89.4, իսկ 2003 թ.` 97.2 տոկոս: Ուսումնասիրություններն թյուններըմիաժամանակվկայումեն, որ բյուջեի դեֆիցիտիմեծության գլխավոր կողմնորոշիչը ոչ թե պաշտպանականմիջոցառումներըն սոցիալականծախսերի ու կապիտալ ներդրումների մեծացումն է եղել (ինչպեսընդունված է զարգացածերկրներիբյուջետայինքաղաքականության պրակտիկայում),այլ պետականպարտքի սպասարկմանծավալները,որոնց տեսակարարկշիռներըբյուջետայինծախսերումկազմել են. 1997 թ.՝ 14.4, 1998 թ.` 12.4, 1999 թ.` 12.4, 2000 թ.` 13.8, 2001 թ.՝ 12.1, 2002 թ.` 10.9, իսկ 2003 թ.` 3.1 տոկոս: Սակայնպետք է նկատի ունենալ, որ այսուհետն տարեց տարի ավելի են մոտենում արտաքին պարտքերի մարման ժամկետները ն «արտոնյալ» կարգավիճակով վերցված վարկերը առաջիկաերկու տասնամյակում վերածվելուեն ոչ արտոնյալին «պարտադրված»մեծանալու են արտաքին(նաններքին) պարտքիսպասարկմանգումարները,որոնք նոր ու ավելի մեծ չափերով բյուջետային դեֆիցիտիձնավորմանաղբյուր են հանդիսանալու: բյուջետայինքաղաքականությանպրակտիՎանրապետության կայում իրականացվելէ բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմաներկու միջոցառում` 2000 ն 2002 թվականներինն նախորդ տարվա նկատմամբբյուջեի դեֆիցիտիգումարը պակաս է սահմանել համապատասխանաբար 10.5 ն 13.8 տոկոսային կետով: Դա պայմանավորվածէ եղել բյուջեի ծախսերիաճի նկատմամբեկամուտներիինչպես տոկոսային,այնպես էլ գումարային առաջանցիկ աճով, որոնք համապատասխանաբար կազմել են 3.6 ն 6.2 տոկոսայինկետ ն 5935.1 ու 8639.1 մլն դրամ: Այլ կերպասած, նշված տարիներինապահովվել է բյուջեի դեֆիցիտիկրճատման,մեր կարծիքով, անհրաժեշտպայմանը,բայց «մոռացությանէ պայմատնվել»բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանշարունակականության մանը,որը բնորոշ է շուկայականտնտեսությանստեղծմանճանապարհին գտնվող երկրներին: Դա, մեր կարծիքով, բյուջեի դեֆիցիտի կրճատման նշված անհրաժեշտ պայմանիապահովմամբհանդերձ պետական ծախսերի նշանակալի հավելաճի ապահովումն է նախորդ 12.

տարվա նկատմամբ, որը մուլտիպլիկատորիէֆեկտով մեծացնում է բյուջետայինմուտքերը:Սակայնբյուջեի դեֆիցիտիկրճատումըն ծախսերի աճի նկատմամբեկամուտներիտոկոսայինու գումարային առաջանցիկաճը այդ տարիներինուղեկցվել է պետականծախսերիոչ նշանակալի աճով, որն ընդամենըսահմանվելէր. 2000 թ.` 4470.3 մլն դրամ, իսկ 2002 թ.` 17120.2 մլն դրամ: Բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմաննման մոտեցումներիարդյունքում 2000 թվականինհարկայինապառքներնու հաշվեկշռային վնասներըաճել են համապակազմակերպությունների ն 50.9 15.2 տասխանաբար տոկոսով,իսկ բյուջետայինմուտքերը թերակատարվելեն 14.896-ով, որն էլ 2001 թվականիբյուջեն առավել մեծ դեֆիցիտով սահմանելուպատճառներիցմեկը հանդիսացավ(2001 թ. բյուջեի դեֆիցիտը սահմանվել է 53832.2 մլն դրամ, 2000 թվականի 50682.9 մլն դրամիդիմաց):Իրավիճակըկրկնվել է նան բյուջեի դեֆիցիտի կրճատմաներկրորդ փորձին հաջորդող տարում` 2003 թվականին, երբ բյուջեի դեֆիցիտըսահմանվելէ ավելի մեծ` 47258.8 մլն դրամ, քան 2002 թվականիննէր, այսինքն`բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանտարում` 40988.9 մլն դրամ: Մեր կարծիքով,բյուջեի դեֆիցիտիկրճատմանշարունակություննապահովելու անհրաժեշտու բավարարպայմանընախորդտարվանկատմամբբյուջեիծախսերիաճի նկատմամբեկամուտների տոկոսայինն գումարայինառաջանցիկաճի ու ծախսերինշանակալիհավելաճի ապահովումն է` այդ հավելաճիգերակշիռմասը պաշտպանական միջոցառումներին, սոցիալականծախսերիու կապիտալներդրումներիմեծացմանն ուղղելով հանդերձ:Սակայնիրավիճակնայլ է ՎայաստանիՀանրապետությունում, որտեղպետականպարտքիսպասարկմանծավալներնեն գլխավորապեսկողմնորոշումբյուջեի դեֆիցիտիծավալները,այն էլ արտաքինպարտքիսպասարկման նշանակալիծավալներիառկայությամբ, որի տեսակարարկշիռը պետականպարտքիսպասարկմանծավալներում կազմել է. 1998 թ.` 56.896, 1999 թ.` 54.596, 2000 թ.` 50.646, 2001 թ.՝ 53.490, 2002 թ.՝ 60.146, իսկ 2003 թ.` 13351.4 մլն դրամի արտաքին պարտքը սպասարկվելէ նույնիսկ ներքինպետականպարտքիմեծացման հաշվին: Արտաքին գումարներիմեծությունպարտքիսպասարկման ները ուսումնասիրվողժամանակաշրջանումկազմել են 28.Օ-ից մինչն 35.0 մլրդ դրամ(բացառությամբ 2003 թվականի),որոնք պետությանտնտեսական շրջանառությունից հանվելով ու «արտահանվելով» հանրապետությունիցդուրս բացասականներգործություն են ունեցել տնտեսական ակտիվությանվրա` հանդիսանալովբյուջեի նոր դեֆիցիտի ձնավորման«անտեսանելիգործիք»: Վերջինիսբացասականներգործության ազդեցությունը նվազեցնելու նպատակովառաջարկվումէ

ցուցանիշը յուրաքանչյուրտարի բյուջետայինծախսերիկանխատեսվող կանխատեսուղղակիորենմեծացնելարտաքինպարտքիսպասարկման վող մեծությամբ,ինչպես նան խիստսահմանափակելարտաքինվարկերի (նույնիսկարտոնյալ)ծավալները,իսկհնարավորությանդեպքումկատարել վերցված արտաքինվարկերի (նույնիսկ արտոնյալ) վաղաժամկետ մարում,քանի որ համախառններքինարդյունքի,բյուջետայինեկամուտներիու արտաքինպարտքերիաճի առկա տեմպերիպարագայում իրավունքովպետությանըպատկանող չի բացառվումսեփականության գույքի վերածումըօտարերկրյասեփականության: ու վերլուծությունները Ուսումնասիրություններն ցույց են տալիս, պետականպարտքիկառավարումնիրականացվում է պետական պարտքիմասինօրենքի բացակայությանպայմաններում`առաջնորդվելով, մասնավորապես,ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով, «Բյուջետայինհամակարգիմասին»,«ՀՀ կենտրոնականբանկի մասին»«ՀՀ մասին», «ՀՀ պետականբյուջեի մասին» միջազգայինպայմանագրերի ՀՀ օրենքներով ն ենթաօրենսդրական ակտերով,այսինքն` օրենսդրական ոչ լիարժեք դաշտի ն ստորադաս կարգավիճակունեցող կառուցվածքայինստորաբաժանման`ՀՀ ֆինանսների ն էկոնոմիկայինախարարությանկառուցվածքումգործողպետականպարտքիկառավարման վարչության միջոցով: Նկատի ունենալով պետականպարտքի նշանակալի ծավալներնու նրա կառավարմանարդյունավետությանբարձրացման խիստանհրաժեշտությունըառաջարկվումէ մի կողմից պետական պարտքիկառավարումնիրականացնելՀՀ կառավարությանառընթեր ծառայությանմիջոցով, որը, բնականաբար,կբարձրացնիպետական պարտքի կառավարմանարդյունավետությունըն մյուս կողմից, պարտադիրկարգով,ընդունել պետականպարտքիմասինօրենքը, որտեղ կսահմանվեն պետական պարտքի տեսակները, պետական պարտքի կառավարման սկզբունքները,պետականպարտքի կառավարմանարդյունավետուղիները ու հիմնականչափորոշիչներըն այլն:

13.

որ ՀՀ-ում

Նկատի ունենալով այն փաստը, որ ոչ ռեզիդենտներիկողմից պետականարժեթղթերիմասով ձնավորվածպարտքը, համաձայնգործող կարգի, դիտարկվում,հաշվառվումն կառավարվումէ որպեսներքին պարտք, որն «անտեսանելիձնով» կարող է վերածվել արտաքին պարտքի ն հանգեցնել հանրապետության համար անցանկալի հետնանքների առաջարկվումէ պետականպարտքիմասին ընդունման արժանի օրենքով այդպիսի պարտքը դիտարկել որպես արտաքին պարտք ն սահմանել ոչ ռեզիդենտներիկողմից պետականպարտա14.

տոմսերիձեռք բերմաննորմա` ոչ ռեզիդենտիրավաբանականանձանց ն ՅՀ քաղաքացիությունչունեցող ֆիզիկականանձանց գծով առանձին-առանձինինչպեսյուրաքանչյուրի,այնպեսէլ դրանց ամբողջական մասերի գծով, որպեսզի նվազեցվի պետության ռիսկը մեկ (մի քանի) խոշոր ներդրողիցկախվածությանիմաստով: ու վերլուծություններըցույց են տալիս, որ Ուսումնասիրություններն պետական պարտատոմսերիթողարկման ու տեղաբաշխման հայաստանյանիրականությունումլուծելով բյուջեի դեֆիցիտիֆինանսավորման խնդիրը,իրականում,բյուջեի դեֆիցիտըչի ծառայեցվումմիջազգային պրակտիկայումընդունվածծախսերի(պաշտպանականմիջոցառումներ,սոցիալականն կապիտալներդրումներիոլորտ) լրացուցիչ որը հանգեցնում է բյուջեի դեֆիցիտի հետագա կրֆինանսավորմանը, ճատմանը, քանի որ այդպիսիծախսերըմուլտիպլիկատորիէֆեկտ են ապահովումն նպաստումհամախառններքինարդյունքի մեծացմանը: Ուստի առաջարկվումէ պետականպարտատոմսերըթողարկել (այն էլ միայն միջնաժամկետու չորս տարիմարմանժամկետով, քանի որ այդ հետ, երբ ժամկետը մի կողմիցհամընկնումէ այն ժամանակահատվածի ժաընտրություններում հաղթածքաղաքական ուժը Ազգային ժողովի է մանակիայդ տնողությամբիր վրա վերցնում երկրիղեկավարմանպատասխանատվությունըն մյուս կողմից այդ ժամկետում հարք ու "անցավ" են ընթանում պետական պարտատոմսերիմարումների սցենարը) միայն ներդրումայինծրագրերիֆինանսավորմանհամար` այն ամրագրելով պետական պարտքի մասին օրենքում: Ընդ որում, պետական պարտատոմսերիմիջոցով ներդրումայինծրագրերիֆինանսավորման մեխանիզմներըառաջարկվումէ անուղղակիորենտարածել նան բանկային ավանդներիվրա ն որպես դրա իրականացման մեխանիզմառաջարկվում է բանկայինավանդների ապահովագրմաննորմատիվի երաշխիք դիտարկել ոչ թե ՀՀ Կենտրոնականբանկում նորմատիվային գումարի պահուստավորումը, այլ նորմատիվիսահմաններում պետական պարտատոմսերի ձեռք բերումը` նպաստելովնան պետականարժեթղթերիտեղաբաշխման ակտիվացմանը:

Ուսումնասիրություններնու հաշվարկներըվկայում են, որ համախառն ներքին արդյունքում 1997-2000 թթ. ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքինպարտքիսպասարկմանտեսակարարկշիռը ունեցել է աճի միտում, որն արդարացվածհամարել չի կարելի: Դրանցիցելնելով առաջարկվում է պետականպարտքիձնավորմանքաղաքականությունը կառուցել համախառններքին արդյունքում պարտքի սպասարկման տեսակարարկշռի նվազմանսկզբունքի վրա, որն անհրաժեշտենք հա15.

մարում ամրագրել պետականպարտքիմասին օրենքում: Միաժամաէ միջոցներձեռնարկելպետականպարտքիու նրա նակ առաջարկվում փոփոխելու հօգուտ ներքին անցանկալիկառուցվածքը սպասարկման ն նշանապարտքի(քանի որ արտաքինպարտքի նրա սպասարկման ու ունենալ հետնանքներ կալի չափերը կարող են անկանխատեսելի ն դիկողմից ինքնիշխանությունը)այն մի վտանգելհանրապետության մեկ կարնորագույնցուցանիշ,իսկ մակրոտնտեսական որպես տարկել հիմնական մյուս կողմից` որպես պետականպարտքի կառավարման օրենքում: նան մասին պարտքի պետական ամրագրելով նպատակա̀յն ու վերլուծություններըցույց են Ուսումնասիրությունները է Զարլիս, որ 44 արտաքինպարտքի8096--իցավելին բաժին ընկնում ՌԴ 56.896, կառավարությագացմանմիջազգայինընկերակցությանը` ն Զարգացման Եվրոպականբանկին` նը` 12.655, Վերակառուցման 4.796: Ընդ որում, Զարգացման 7.99, ն ճապոնիայիկառավարությանը` կողմից տրված վարկերը ունեն ինչպես միջազգայինընկերակցության վճար` 0.75Չ6, կատար(սպասարկման ամենացածրտոկոսավճարները

16.

տա-

վճար` 0.595, տոկոսադրույք0̀96), որոնք, որպես կանոն,չեն գանձ(24-ից վում, այնպես էլ հիմնականգումարի մարմաներկարաձգված Ա րտաքին տարի) ժամկետներ: մինչն 30 տարի) ն արտոնյալ(մինչն է պետականպարտքի79.696--ը (առանցերաշխիքների)բաժին ընկնում ստացված վարկայինմիջոցներին, վարկատուներից բազմակողմանի երկկողմանիվարկատունե33 կողմից 20.496 կառավարության --ը իսկ են: միջազգայինընկերակցուԶարգացման վարկերն ստացված րից 9046»-իցավելիի՝ գումարի հիմնական վարկերի տրված թյան կողմից թվական516.8 մլն ամերիկյանդոլարի մարմանժամկետը 2005-2030 նան Վեէ մարելու նախատեսված են: ժամանակահատվածում Այդ ներն ու զարգացման միջազգայինբանկի` 1.6, Վերակառուցրակառուցման ման ու զարգացմանԵվրոպականբանկի` 16.5, Գյուղատնտեսության 15.5, ԱՄՆ կառավարության՝ զարգացմանմիջազգայինհիմնադրամի` 48.6, ԵվՌԴ 3.2, կառավարության՝ 41.8, Ֆրանսիայիկառավարության՝ ն Կարեն «Ջոն 46.3, րահամայնքի2̀4.7, ճապոնիայիկառավարության՝ հատկացված 10.0 մլն ամերիկյանդոլարի Հանթսման»հիմնադրամի` վարկերը, այսինքն` ընդամենը208.2 մլն ամերիկյանդոլար: Այլ կերպ ստիպվածկլինի հանրապետությունը ասած, 2005--2030 թվականներին 29.0 մլն ամերիկյանդոլատարեկանմիջին հաշվով մարելու առնվազն ն նոր վարկերի:Բնականաբար, տոկոսավճարների առանց րի պարտք` խուսափելուառումով կարնորվումէ նոր անցանկալի իրավիճակներից ձնավորումը ն առկա պարտքերիժամավարկայինարտոնությունների

ման

նակին ն, նույնիսկ, վաղաժամկետմարումը: Բայց դրանցից, առավել անհրաժեշտ է կարնորել պարտքի սպասարկմանհնարավորությունը, նամանավանդ,որ արտաքին պարտքի սպասարկման բնութագրողցուցանիշներից(որոնք յոթն են) երկուսի (պարտքիսպասարկում / արտահանում,արտաքին պարտք / արտահանում)համար վերջին երեք տարիներինհանրապետություննունի միջին պարտքի, իսկ մնացած հինգիմասով` նվազ պարտքիբեռ: Մեր կարծիքով,հանրապետությանարտաքինպարտքի ժամանակինսպասարկմանհնարավորություններըպահպանելուհամարանհրաժեշտէ, որ մակրոտնտեսականցուցանիշներիառկա դրական միտումներիպահպանմամբ հանդերձապահովելնան արտաքին պարտքին պարտքիսպասարկման աճի նկատմամբարտահանմանայնպիսիաճ, որպեսզիպետական պարտքի սպասարկմանունակությունըբնութագրողբոլոր ունենա նվազ պարտքիբեռ՝ ների գծով հանրապետությունը ն հարկային լագործելուվհարկաբյուջետային օրենսդրությունը վարչա-

ունակությունը

հարությունը:

ցուցանիշկատարե-

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս,որ հանրապետության կողմից վերցվածվարկերիծախսերինպատակային ուղղություններում համեմատաբար բարձր է էներգոհամակարգի պահպանման`16.192, ոռոգման համակարգերիվերականգնման4̀.596, կառավարմանհամակարգի ն կառուցվածքային ու տեխնիկական օժանբարեփոխումների դակություն` 7.596, տրանսպորտային ծրագրիու մայրուղիներիվերականգնման`6.86 բաժինըն այլն: Սակայնցավալին այն է, որ երբեմն վերոհիշյալփոխառումիջոցներիհաշվին բարեփոխվածն կան օժանդակությունստացած ոլորտների առանձին օբյեկտներ ոչ ն ապապետականացվում բարձր գներովսեփականաշնորհվում են (հիվանդանոցներ,«Հայաստանի էլեկտրականցանցեր»ՓԲԸ ն այլն) կամ հանձնվումեն երկարաժամկետ վարձակալության («Զվարթնոց»օդակայան) ու հավատարմագրային կառավարման(ՄեծամորիԱԷԿ)` առանցնոր տերերինու տնօրինողներին փոխանցելու դրանցգծով առկա վարկայինպարտավորությունների մարմանպատասխանատվությունը, որն անցնում է ապագա սերունդներիննրանց«ուսերին թողնելով»այդ օբյեկտներիգծով հատկացվածփոխառու միջոցներիվերադարձման ծանր բեռը, որի արդյունքում տեղի է ունենում «ապագա սերունդեների հաշվին ներկա սերունդեներիհարստացում»:Ելնելով դրանից առաջարկվում է այդպիսիօբյեկտներիսեփականաշնորհման, ապապետականացմանն դրանց երկարատնվարձակալության ու րային կառավարմանհանձնելու դեպքերում վարկայինպարտավորու17.

տեխնիկա-

հավատարմագ-

փոխանցումը դիտարկել թյուններիարման պատասխանատվության այման: որպեսգործարքիկայացմանպարտադիրպայ

Ուսումնասիրություններնու վերլուծություններըմիաժամանակ հատկացվածվարկերի մինչն 1/5-ը ուղղվել կամ ուղղվում է պետությանվերնաշենքայինկառույցներիկայացմանը,կառավարմանհամակարգինն կառուցվածքայինբարեփոխումներինու տեխնիկականօժանդակությանը` 76.1, սոցիալական ներդրումներին` 29.9, գյուղատնտեսականբարեփոխումներիաջակցմանըն ծառայուստեղծմանը` 26.3, համայնքայինզարգացմանծրագրերին` 290, դատաիրավականբարեփոխումներին`11.0, անշարժ գույքի ծրագրերին`7.8 մլն ամերիկյանդոլար այլն: 18.

ենտալիս, որ ցույց

թյունների գրանցման

ն

19. Բյուջեի եկամուտներն ու ծախսերըդասակարգված են ոչ միայն առանցպետականու համայնքայինբյուջեների առանձնացման,այլն ոչ որոնք մի կողմիցթաքցնումեն պետությանբյուջետամանրամասնորեն, յին քաղաքականությանվրա հարկադրական(Արժույթի միջազգյինհիմնադրամիկողմից)մոնետարիզմիազդեցությունըն մյուս կողմիցքողարկում են կառավարության սոցիալ-տնտեսականոլորտիքաղաքականության բացթողումներնու թերությունները,քանի որ եկամուտներիու ծախսերիխմբավորմանհիմքումդրված են ոչ լիարժեք չափանիշներ:Եկամուտների մասով ոչ լիարժեք չափանիշները իրատեսականչեն դարձնումբյուջեների մուտքերիկանխատեսմանտեղեկատվական բազան, որի արդյունքումբյուջեներիմուտքերի նկատմամբհսկողությունը է ոչ թե ըստ եկամտատեսակների, գործունեությանոլորտների ու վայրի (որն առավելճիշտ է հարկմանարդյունավետության տեսակետից), այլ ընդհանուրմուտքի նկատմամբ:Բացի դրանից եկամուտների դասակարգմանպարագայումհնարավորչի լինում ռեալ ու Ժամանակինգնահատել հարկային հարաբերություններըկարգավորողօրենքներիգործողությանէֆեկտը,դրանցումտեղ գտած թերություններն ու բացթողումները: Եկամուտներիգործող բյուջետային դասակարգման վերոհիշյալթերություններիվերացմանանհրաժեշտությունիցելնելով առաջարկվումէ բյուջեներիհարկայինեկամուտներըդասակարգելըստ հարկ վճարողներին հարկվող(հարկման)օբյեկտների(եկամտահարկի, շահութահարկի, ավելացվածարժեքիհարկի,պարզեցվածհարկի,հաստատագրվածվճարների ն հողի հարկիգծով), ինչպես նան ըստ հարկ ն հարկմանօբյեկտներիու բազաների(ակցիզայինհարկի վճարողների ն գույքահարկիգծով), իսկ պետականտուրքերը դասակարգելըստ պետական տուրք գանձող մարմիններին նրանց կողմից մատուցվող ծա-

տարվում

գործող

լլ

ռայություններիկամ գործողություններիխոշորացվածտեսակների,օտարերկրյա պետություններին միջազգային կազմակերպությունների տրամադրածտրանսֆերտները`ըստ այն հատկացողների: Բյուջեների ծախսերիգործող դասակարգմանուսումնասիրություններնու վերլուծություններըցույց են տալիս, որ ծախսերիգործող նախ, խախտվելէ ըստ պետությանհիմնականֆունկդասակարգմամբ ցիաներիցբխող գործառույթներիֆինանսավորմանբյուջետայինծախսերը խմբավորելուդասակարգման սկզբունքը(քանի որ այդ խմբերինէ դասվել նան հիմնականխմբինչդասվող ծախսերը,որը նախ, որպեսկանոն, մեծ տեսակարար կշիռ ունի բյուջեի ծախսերումն երկրորդ,դրանում է» պետական «թաքցված պարտքիսպասարկմանծախսերը,որի գերակէ շիռ մասը բաժին ընկնումարտաքինպարտքիսպասարկմանը)ն երկգերակա դեր է հատկացրորդ` ծախսերիբյուջետայինդասակարգմամբ վել ոչ թե պետությանհիմնականգործառույթներիֆինանսավորմանն ուղղվող ծախսերին,այլ դրանց տնտեսագիտական բովանդակությանը, որոնքձնափոխելու խեղաթյուրելեն ծախսերիբյուջետայինդասակարգման տրամաբանական ու տնտեսագիտորենհիմնավորվածկազմն ու 20.

աան ազ աոան լրա մավարական ն

«քԱակույ րի» բավականինդժվարացնում,իսկ երբեմնէլ անհնարինեն դարձնում«ախտո-

րոշելու» կառավարությանկողմից իրականացվողսոցիալ-տնտեսական քաղաքականությունը,վեր հանելու նրա գործունեության բացթողումներն ու թերությունները,որոնք կարող են արդյունավետռազմավարունալ: պետությանզարգացման թյան զարգաց իմք հան հանդիսանալ անսն պետության հիմք է Ուստի առաջարկվում ծախսերիբյուջետային դասակարգումնիրականացնելըստ պետության հիմնականգործառույթներիֆինանսավորման (պետական կառավարում ն տեղական ինքնակառավարում, դատական մարմիններ,օրենսդիր մարմին, կապիտալ ներդրումներ, ծրագրեր, մշաներքին ու արտաքինանվտանգություն, սոցիալական կույթ, տեղեկատվություն,սպորտ ն կրոն` առանց կապիտալներդրումհ ներդրումնցկ կապիտալ ներդր ների առողջապահությու ննկ րթություն`ն` առանց ն տնտեսուների, կոմունալ տնտեսություն, վառելիքային էներգետիկ առանք կապիտալ ներդրումներին. յլ) դրանք' ճակրաուն մասնելով ըստ պատվիրատուների, ծրագրերի, աղֆինանսավորման իրականացմանվայրի (մարզ, համայնք) ն այլն` պետական պարտքի սպասարկումըդուրս բերելով «ծախսերի հիմնականխմբին ծախսերից նայն դիտարկելորպեսպետությանառանձնացված ծախսային ոլորտ: ,

Արի ՀԱաազող »

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ

իրավական ակտեր

ՀՀ

՛

Սահմանադրությունը,Եր., Նաիրի, 1995 ՀայաստանիՅանրապետության օրեղսգիրք,«ՑիգրանՄեծ» ՓԲԸ, քաղաքացիական Հանրապետության

Յ

«Հողի հարկի մասին» ՀՀ օրենքը (27.04.1994 թ.), դրանում կատարվածփոփոխու-

1.

Գնի

կարե 04) կատու սԱաաա արիր» Մ թման Ի6,1988 ԳՅղՏ, թր Կական

թրին ԱՆ Ե»

՞

Ա»

Աի

«Վարկային

«Գույքահարկիմասին» ՀՀ օրենքը (27.12.1997 թ.), դրանում կատարվածփոփոխուՀՀ ՀՏ թյուններըն լրացումները:«Վարկայինտեղեկատու» ՀՀ ՀՊՏ պարբերական,

5.

ՀԱԱ Աաաա

հ

2003 թ.

մաբսաէ805)2001 թ, «Հարկային ՎՈՆ, ահաաաաայ կնա ն

թ.

տեղեկագիր»

տոնական

.

«Տիգրա

»

Ա

րատարակչություն,

Երնան,

Աթ «Գույքահարկի ՞ Կուրխորհրդի ԱԱ պարբերական, լն 1355:

՛

որոշումը:

ասին»

«Վարկային

տեղեկատու»

|2

,

,

կառավարության01.06. 1995 թ. «Ձեռնարկությունների,հիմնարկներին կազմակերպություններիհարկմանօբյեկտ չհանդիսացողգույքի կազմը հաստատելու մասին» Կ 303, 04.06.1995 թ. «Զեռնարկությունների,հիմնարկներին կազմակերպուձնից) հարկման օբյեկտ հանդիսացողգույքի թյունների (անկախ սեփականության ՀՀ

Ց.

ո

հ

Ա

աե

երի մասին»

թ. որոշումները մասին» ԿՏ0Ց «Վար

ն 06.07.1995

ՀՀ ՀՊՏ, 7,

կային տեղեկատու»պարբերական,

հ

«Գ

հարկ-

թ.

որոշուրագնահատման թԱաաա մաաագգո միջոցներ «Հարկայինտեղեկատու»պարբերական, ՀՊՏ, 6, մը: թ.): «Հարկային տեղեկատու» (08.02.

9.

՝ ռնարկությունների Կան ի Ա

մասին»

հիմնական

ՀՀ

1995 թ.

«Եկամտահարկիմասին» ՀՀ օրենքը 6, 1995 թ. պարբերական,ՀՀ ՀՊՏ, Ա «Հարկերիմասին» ՀՀ օրենքը (14.04. 1997 թ.), դրանումկատարվածփոփոխություն-

10. 11.

հարկաւկա ոաար

«արկերը Նպարեր Խետայոնալը «Տիգրան տեղեկագիր» «Պաշտոնական օրենքները: Հանրապետության

ռ

թ

ԵԶՐՆ

.

Երնան, անե 22035. հրատարակչություն

ՓԲԸ,

Մեծ»

ում կ կատարնքը (405-997 թ) դրանում Թ.), օրենքը «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» 143 ված փոփոխություններըն լրացումները:«Վարկայինտեղեկատու»ՀՀ ՀՏ պարբերակենտրոն», Խ15, 1997 թ., Վ19, 1997 թ., 121. կան, ՀՀ ՀՏ (14.05.

«Ուսումնամեթոդական

1998 թ., Վ26, 1998 թ., Ա28, 1999 թ.

13.

«Ակցիզայինհարկիմասին» ՀՀ օրենքը (23.06.1997 թ.), դրանում կատարվածփոփոխությունները ն լրացումները: «Գարկայինտեղեկատու»34 ՀՏ պարբերական,ՀՀ ՀՏ «Ուսումնա-մեթոդականկենտրոն», Ի16, 1997 թ., Խ18, 1997 թ., Ի26, 1998 թ., Ի28, 1999 թ.

28. 29.

1 պաշտոնական տեղեկագիր,Ի 29(161), 2001 թ. ՀՀ կառավարության18.01.2002 թ. «ՀայաստանիՀանրապետության պետականն համայնքներիբյուջեների կատարմանկարգը հաստատելումասին» 48 որոշումը:

Յ0.

«ՀՀ

ՀՀ օրենքը 14. «Ակցիզային հարկի մասին» (07.07.2000 թ.), դրանում կատարված փոփո15.

մաքսային

տեղեկատու, Խ3 (36), 2000 թ. խություններըն լրացումները:Հարկայինն "Արժեթղթերիշուկայի կարգավորմանմասին"ՀՀ օրենքը, ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր, Խ17, 2000 «Շահութահարկիմասին» ՀՀ օրենքը (30.09. 1997 թ.), դրանում կատարվածփոփոխություններըն լրացումները:«Վարկայինտեղեկատու» ՀՀ ՀՏ պարբերական,Վ4 ՀՏ կենտրոն», Խ20, 1997 թ., 24, 1998 թ., Վ26, 1998 թ., 28, «ՈՒսումնա-մեթոդական ։

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22. 23. 24.

25.

26.

27.

1999 թ.

ոթ հավին

մասին» ՀՀ օրենքը (27.12. 1997 թ.), դրանում «Եկամտահարկի խություններըն լրացումները:«Հարկայինտեղեկատու»ՀՀ ՀՏ պարբերական, «Ուսումնա-մեթոդական կենտրոն»,Ի21, 1998 թ., 24, 1998 թ., Ա26, 1998 թ., Ա28, 1999 թ. ՀՀ կառավարության 26.06.1997

«ՀայաստանիՀանրապետություն ներմուծվողն ՀայաստանիՀանրապետությունումարտադրվողծխախոտիարտադրանքիհամար հաստատագրվածվճարներ սահմանելու մասին» որոշումը: «Վարկայինտեղեկատու» ՀՀ ՀՏ պարբերական, ՀՀ ՀՏ «Ուսումնա-մեթոդականկենտրոն», ԽՀ16, 1997 թ. «ՎայաստանիՀանրապետությանբյուջետային համակարգի մասին» ՀՀ օրենքը ն լրացումները:«Վարկա(24.06.1997 թ.), դրանում կատարվածփոփոխությունները յին տեղեկատու»ՀՀ ՀՏ պարբերական,ՀՀ ՀՏ «Ուսումնա-մեթոդականկենտրոն», 18,

թ.

օրենքը(07.07.1998 թ.), դրանումկատարՀՀ ՀՏ պարբերաված փոփոխություններըն լրացումները:«Վարկային կան, ՀՀ ՀՏ «Ուսումնա-մեթոդական կենտրոն»,Ի25, 1998 թ. «ՀայաստանիՀանրապետություններմուծվողդիզելային վառելիքի ն բենզինիհամար հաստատագրված վճարներիմասին»ՀՀ օրենքը (27.12.1997 թ.), դրանում կան լրացումները:«Հարկային տեղեկատու» ՀՀ ՀՏ պարտարված փոփոխությունները բերական,ՀՀ ՀՏ «ՈՒսումնա--մեթոդական կենտրոն», Կ 22, 1998 թ. «Պարզեցվածհարկիմասին» ՀՀ օրենքը (05.05.2000 թ.), դրանումկատարվածփոն լրացումները: փոխությունները «Ծխախոտիարտադրանքիհամարհաստատագրված մասին» ՀՀ օրենքը վճարների (24.03.2000 թ.) ն դրանում կատարվածփոփոխությունները: «Տեղականտուրքերի ն վճարներիմասին»ՎՀ օրենքը(26.12-1997 թ.), դրանում կատարված փոփոխությունները:«Վարկեր,տուրքերն վճարներ», ՀՀ ՊԵՆ «Հարկային ն մաքսայինտեղեկատու» ՓԲԸ, Երնան,2002 թ. «Պետականտուրքիմասին» ՀՀ օրենքը (27.12.1997 թ.), դրանումկատարված փոփոխություններըն լրացումները: «ՀայաստանիկՀանրապետության հարկայինօրենքները», «Պաշտոնականտեղեկագիր»ՓԲԸ, Երնան, 2003 թ. ն անցկացման ՎՀանրապետությունում «Վայաստանի ստուգումներիկազմակերպման մասին»ՀՀ օրենքը (17.05.2000 թ.), դրանումկատարվածփոփոխությունները լրացումները: «Վարկեր,տուրքեր ն վճարներ»,ՀՀ ՊԵՆ «Հարկային ն մաքսայինտեղեկատու» ՓԲԸ, Երնան, 2002 թ. «Տեղական ինքնակառավարման մասին» ՀՀ օրենքը (07.05.2002 թ.): ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր,Ի 21(196), 2002 թ.

տեղտվատու»

ն

01.09.

ՀՀ

31. 32.

Խ6(181), 05.02. պաշտոնական տեղեկագիր,

1997 թ.

Վ5,21.03.

թ.

պետականբյուջեի մասին» ՀՀ օրենքը: «1 պաշտոնականտեղեկագիր,

1997 թ. 1998 թ. պետականբյուջեի մասին» ՀՀ 32, 31.12. 1997 թ. «ՀՀ 1999 թ. պետականբյուջեի մասին»ՀՀ

«ՀՀ

օրենքը: ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր,

օրենքը: ՀՎ պաշտոնականտեղեկագիր, 32(65), 30.12. 1998 թ. ՅՅ. «ՀՀ2000 թ. պետականբյուջեի մասին»ՀՀ օրենքը: ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր, Ի 5(103), 24.03.2000 թ. 34. «ՀՀ.2001 թ. պետականբյուջեի մասին»ՀՀ օրենքը: 43 պաշտոնական տեղեկագիր, Խ

35.

36.

Խ:34(132), 31.12. 2000 թ. «ՀՀ 2002 թ. պետականբյուջեի մասին» ի ՀՀ Կ 3(178), 11.01. 2002 թ. «ՀՀ 2003 թ. պետականբյուջեի մասին» ՀՀ Ի 3(238), (2338) 14.01. 2003 Բ

օրենքը: ը ՀՅ պաշտոնականտեղեկագիր, ղեկ օրենքը: ՀՀ պաշտոնականտեղեկագիր,

թ.

37. 38.

«Վայաստանի Հանրապետության հարկային օրենքները»: «Պաշտոնականտեղեկագիր» ՓԲԸ, Երնան,2003 թ. «Հարկեր,տուրքեր ն վճարներ»,«Վարկայինն մաքսայինտեղեկատու»ՓԲԸ, Երնան, 2002 թ.

1997 թ., Ա21, 1998 թ.

«Վաստատագրված վճարներիմասին» ՀՀ

«Գանձապետական համակարգիմասին» ՀՀ օրենքը (27.07.2001 թ.)

Սասնագիտականգրքեր 39.

Ն այլ

գրականություն

անգիտական տային լծակները», աստիճանի Ատեան հարա երնան, Ավագյան Ս.: «Վայաստանի տնտեսության

պետական կարգավորման հարկաբյուցե-

տ

40.

1996 թ.

ն վարկ" (ուսումնականձեռնարկ),Երնան, ԲադանյանԼ. ն ուրիշներ "'Ֆինանսաներ "Զանգակ 97", 2003 Լ.: «Աղքատության Բարխուդարյան հաղթահարմանռազմավարականծրագիր.Պետական ֆինանսները ն աղքատությանկրճատումը»: Եր.: ՄԱԿ-ի Հայաստանյան գրասենյակ,2002 թ. Վ., ԴավթյանՍ. «Տնտեսականքաղաքականությանռազմավարության Բոստանջյան ուղղությունները անցումայինփուլում»,«Ֆինանսներ ն բանկեր»,ԿՋ, Երնան,1997 թ. ՀՀ-ում ն դրանցօրենսդրաիրավաԲոստանջյանՎ. «Տնտեսականբարեփոխումները կանապահովվածության հիմնախնդիրները», «էկոնոմիկա», Երնան,Խ4, 1999 թ. ԴավոյանՍ., ՄարկոսյանԱ., ՍարգսյանՀ.: "Վերափոխումները անցումայիներկրների տնտեսություններում," Եր., "ՏիգրանՄեծ", 2003 թ. ԴարբինյանԱ. Վ. "զայաստանըմիջազգայինտնտեսականինտեգրացման գործըն2000 թացում", Եր., «Պետականծառայություն», Երնանիթաղային համայնքներիավագանիների2000--2003 թթ. որոշումները ԻսրայելյանՍ.: «Պետականպարտքիբեռը ն հարկաբյուջետային կայունության վրա նրա ազդեցության գնահատման հիմնախնդիրը»:«Ատենախոսություն տնտեսագիտության թեկնածուիգիտականաստիճանիհայցման համար»: ՀՀ ֆինանսներիէկոնոմիկայինախարարությանտնտեսագիտականհետազոտությունների ինստիտուտ, Երնան,2003 --

41.

42.

43.

44. 45. 46. 4`

ն

48. 49. 50. 51.

52. 53.

..

..

..

..

..

60.

61.

62.

63. 64. 65. .

քաղաքականությանզարգացմանհեռանկարԿիրակոսյանԳ. «Վարկաբյուջետային ները ՀՀ-ում», Երնան,2000 թ. «Հայաստանի Վանրապետության արտաքինպետական պարտքը: Հատուկ թողարկում»: «էկոնոմիկահանդես» ՓԲԸ, Երնան,2001 թ պետականպարտքը: 2000 թ. տարեկանհաշվետ«ՀայաստանիՎանրապետության վություն»: Երնան,2001 թ. «ՀայաստանիՎանրապետության պետականպարտքը: 2001 թ. տարեկանհաշվետվություն»: Երնան,2002 թ. «ՀայաստանիՀանրապետության պետականպարտքը: 2002 թ. տարեկանհաշվետվություն»: Երնան,2003 թ. «Հայաստան. տնտեսական միտումներ: 1999 թ.. հոկտեմբեր-դեկտեմբեր»: Երնան,1999 թ. «Վայաստան. տնտեսականմիտումներ:2000 թ., հուլիս-սեպտեմբեր»:երնան,2000թ. «Վայաստան.տնտեսականմիտումներ: 1999 թ., հոկտեմբեր»: Երնան,2000թ. «Հայաստանիվիճակագրականտարեգիրք»(1999,2000), Երնան,2001 թ. «Վայաստանիվիճակագրական տարեգիրք»,Երնան,2002 թ. այաստանի Հանրապետությանտնտեսականքաղաքականության արդի հիմնախնդիրները(գիտականհոդվածներիժողովածու),«Ասողիկ»հրատ., Երնան,2003 թ. ԳայաստանումԱմերիկյանն ԵվրոպականՄիության առնտրայինպալատներիզեկույցը «Ղայաստանիհարկային համակարգիբարեփոխումներ.Օտարերկրյաներդրումներիհեռանկարները»,Երնան,2003 թ. Հայաստանի արդյունաբերողներին գործարարների(գործատուների) միություն: «Տնտեսականօրենսդրությանմոնիտորինգն լիբերալացման խթանում»,Թողարկում 1, Երնան,2002 թ. Հայաստանի արդյունաբերողներին գործարարների(գործատուների)միություն: «Տնտեսականօրենսդրության մոնիտորինգն լիբերալացման խթանում»,Թողարկում 2, Երնան,2003 թ. ՀովհաննիսյանՀ. «Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանբյուջետային համակարգիձնավորմանն գարգացմանարդիհիմնախնդիրները»: Սեղմագիրտնտեսագիտությանթեկնածուիգիտականաստիճանիհայցմանհամար, ԵՊՏԻ, Երնան,2003 կարգավորում"(ՈՒսումնականձեռՂուշչյան Հ. ն ուրիշներ "Մակրոտնտեսական նարկ),Եր., "Տնտեսագետ", 2002 թ. Ղուշչյան Հ. Բ. "Շուկայականտնտեսությանժամանակակիցհարցերը",եր., «Տնտեսագետ»,1995 ՄարկոսյանԱ., "Պետությունըն շուկան,"եր., "Տիգրան Մեծ", 2000 թ. ՍարկոսյանԱ., ՍաֆարյանՌ.: «Շուկայական տնտեսությանհիմունքները»,Երնան, 2002 թ.

|, ՄակրոտնտեսաՍամյուելսոն Ա. Փոլ, ՈՒիլյամԴ. Նորդհաուս,Տնտեսագիտություն, գիտություն, Երնան, "Ապոլոն",1995 թ. 68. ՍամյուելսոնԱ. Փոլ, ՈՒիլամԴ. Նորդհաուս,Տնտեսագիտություն, |, Մակրոտնտեսագիտություն, Երնան, "Ապոլոն", 1996 թ. քաղաքականությունըՀայաստանում.Պետությանդերը", 69.ՍարգսյանՀ, "Տնտեսական ն ազգայինհետազոտությունների ազգայինկենտրոն»2001 եր., «Ռազմավարական 70. Օրդյան է. Հ. "ՊետականկառավարմանհամակարգըՀայաստանում.ձնավորումը, ն հիմնահարցերը", բարեփոխումները Եր., ՀԿԴ, «Պետականծառայություն», 1998

71. ՃՔՈՑԿԵՑՑՅ

Ը.: "ՇՕՏճքաճեՕ18ՕՏՅԻԽԲ

ՇԱՇՐՇԻԼԵյ

ԽԸ

ԾՕ7Ե67ԻԵՍ:Օ1ԱՕՆՇԻԽԸ 8 ՇՕտքճԽ6ճԻՒԵՇՇ

3«ՕԽՕԽԽԿԵ",

Խ5, 2002. "'ԹՕոքօՇել ՄՇՈՕՅ:):", 67.

«

72. 13. 74.

16. 71.

ԿՕԽԱ6ուլոմ

"ԹՕոքօճել3«ՕԽՕԽՀԿ:",Վ11, ըքօպճՇՇՃ".

ՔոքՅՈՑԻ Լ.

Եօքո Օ.: "Օ ԷՅ

15.

"Ոքճրոօշեւուհ

Խնո

ՃՓՀՃԱՅՇԵՑՑ

ոռքոօր

Ճ.

"Օճաճօո8օ

ճԾԹՕտջետօԲօ աքօիօոճ

հ

օօ ճ:օյթե6

Ոօօ/ճքօ8օ", ԻԼ, /3օղքոՓ, 2000-. ԾՕքթոօԴԻօԲՕ ՓճղճքՅուՅեմ 8 ՔՕՇՇԽՈՇԵօը Փ6ճոճթուլոի 2005 -Օրճ", "ԹՕոքՕշեւ

ՅԿՕԵՕԽԿԿՈ՞,

Վ5, 20025.

ոքօղքճխխ6

ոօ

2000.

հ

քմՅրրոոտ

ԵօքօտուճԻԼ Ո.: "Օ

8324ԽՕ883:

ՈՈՅՂ6ԻԻՕՔ Շ/ՇՐՑԽԵւ

Բ հԻՓոճւլատ 8 ՔՕՇՇԽԽ. "ՓոՒՅԻՇԵւ", Ա6, 19997. ԽԵԼՇՊԵ աօ".

Եոճ)ո ԻԼ: ՉԿՕԿՕԿԽԱՎՇԸԿՅՑ

Ոճք. Շ ճուո., 4--6 ո3ր.-Խ.: "ՈօքՇՇւքՕՇոթ ոօ Ուր", 19945.

ԵՕՐՅԿ6Յ2 Օ.: "ՇԼՅԵԽՕՑՈՇԻԿՏ

քՕՇՇՐՅՇօՅ Կօրճու ՅՕրոտոլօոօ ՓճՈՇքՅՈՒՅԵՅ"."ԹՕոքօ"

ՅԿՕԻՕԽՒՒՈ",

Ա8,19957. Եյախքի ք.: "ՔօոԵ Ս Խ60օ 6:Օրո61ԱԵռւոքօւլթո)յք 8 ՇԱՇՄՔԽ6 ՈՕՕ/ՈՅՔՇԼՑՇԻԿԵՐԸ ՓԵՒԹԻՇ06". "8Օոքօ-ել 3ԿՕԿՕԽՈՀԿԻ, Վ5, 2003 Թոօ Լոտո իճոօ108օ--ԾՕրթետուտՈԾՈՒՌՒՒԿՅ 6 ՇԼքԵՅ: Շ ՅԿԾԽՕԽԵԿՉՔ ոծքօ«Օղիօքօ ոՈճքոօոտ", ԹՅոօիԵլը Փօեող",19935. Թճախեուօհ, ԱՇոճքօրիեւն Լոոոօթ 7. Լ: "ԽճճքօտեժեՕԽԱՎՇՇԵՅՑ 1օօքոգ Բ ՈՅքաօրդուռտ ՅԿՉԵԾԽԵԿՅ՞,Ոռքոօօր Հ ՇԵ/

8. 79.

"

"

80. 81. 82.

8երո.,ԻԼ.: "4 Փթճ" 19967. շ0ոօ5 Ո. Է., Ո/ոհժան Շ. 5.: "ԹԵռօր 63 ոօոյախտ ոէճողիօՇրո՞. ՓոՒՅԵՇեւ, 3,

Յճոօքեօ8 ԻՍ. Իէ. "ՓոճոՕոճռ

»Ը,

83.

ոՕոՒՒՈ

ՓՈՒՅԻՇԵ, Ա1, 1999

Ց 1ՕՇոտքո1ՑՃ

հ

Ճ., ՈՕՑ082թօ64Է. "ՔճՅԿ6քել(ՕՇ/ոճթորոճ

ԷՄՈՅՔԱԾԻԵՕՑ

8Օ03ԽՕԱՀՕՇՈՒ

Մ

19995.

ք6ՅՈՒՅՅԼԱՈԻ",

ՅԿՕԵՕԿԻԿ6ԸՒԱԱ քօօլ". "Թօ-

3:ՕԽՕԽԵԽՀ",Խ9, 2002 84.

ԽՃղօԿԵԽԵօՑՌ., ՇԽԻՇՈԵՒՀՒՎՕՑ--ԵԽթԵտԸՑ

Շ., Լթյոտո Ս.: "ՈքօճոճաեւԿԽՕրճուքՕՅՅԱՅՅ

6ՕՅՈՇԵՇՐՑՈՑԽՅՉՇԾՕԱՏԿՇՈՒԿԵՍ:

1քճոՇՓօքոօտ ԷՅ ՓԽՇԿՅՈԵՒՕ6ՈՕՑՏԱՓԱԵՑ ՇՄ/ԾԵՅԱոՕՒՅՈԵԽԵՍՇ 8ՈՅՇԼԲԱ".

ԹՕոքՕՇեւ

ՅԿՕԽՕԽԽԻԿԵ",

95, 2002. 85.

ԽՃՂԾԿԵՒՈՒՉՑ

Ո., ՇՔԿՏՈԵՒՒՈ08--ԽԽ/քեւտ6Ց

Շ., ԼքյԻՄԵ Է.: «ՇՔՇԼԲԿՃ ՓօոճքճոծւօտՓԻՒՅԵՇՕՅօԿ ոօխօալմ ՔՓ ս ՓաշԿճտեհել ՈՕՑՏՈՓԻՒԹ քՇՐ4ՕԾԻՅՈԵԿԵՍ Յոր

ՇՄ6ԵՓՄԱՅԽ

1994--2000-օոաւ". "ԹՕոքօՇեւ 3«ՕԽՕԽԵՀՀ",Ա 8, 2002. 86. Խճղօրոօ8 Ո., ՇՈՒՑՈԵՒԱՈՕ8 Շ., քոփի ԷԼ, Վ6.6քտաօ8Շ.: "ՈօքոքճօոքօԽԽ/քետօտ 8 քաչ

ԽԹ ՒՎԵՍՑ

ՁՇՈՇԻՄԸ Ք6ՐՈՕԿՅՈԵՒԵՍ: ղՕ»ՕղՕ8

ՇԱՇԼՇԿԵԼ

ՕՈԱՅաԱԲԻ

ՄԱ8 Քօ«Հեմ". "8Օոքօծճել 36օԽօԽոԿո" 10, 2003 ԽՕՅՈՕՑ /.: "Ւ Ճոօո0882 ոՕուՒո Ց:ԿաԾք ոյՌԵ 8ԵԼԾքոյե)","ԹՕոքՕ-ելՑԿՕԵԾԽԱՒՅ",Խ7, ՈքՕՇԵլ

"

--

88.

89. 90.

2002-.

:

Խօ3ոօտ .: 20025.

"Է ոՕՈ0827

ԽօբեռոՔ. "ԴԵ 12,

2000ո.

12,

19995.

Կ

ՈՓոՒՈՒաւՅ:

«աօ:

ՑԵ6թճԵ2", "8ՉոքՕշեւ3եՕԿԽօԽաաո", Ի7,

ոյոծ

ո6Լ

օ8060րիօք 3ԿՕԽՕԽԱՈՒԿՇ":ՈՇՇՑՂԵ

ՇՈյՇՈՑ, 8ՕոքժճելՅԵՕԵՕԽԱՈԿԱ",

հյահճք 3. 8., Ծօոօտռ Է. Ո.: "Օ ԾօռրթօոօտԿոՅՇՇԽՓաճւու ՔՓ («ՕԽԿ6ԵՈռքԻՑ Կ ոքաէՅ37 ԽԱՒԱՇԼԸքՇ188 ՓՈՒՅԵՇՕՑօ 25 ԽՅ8 19997. Ա35:), ՓոհՅոօեւ, Ջ10,1999Ր. 91. ՌԵՏօՑ /1: "ՅԵՕԵՕԽԵԽՅՔՕՇՇաի,ՇՑ06ՕղիճտՕԼ ՕքճքօԾոճոօտ ԽՕԿ6ՅքոՅԽԹ". "ԹՕՈքօՇեւ

3ոՕԽՕԽՀԵաՃ",

Խ2, 20007. 92. /օ6անւլճճ էՕ.: "ԷԲՉԾոօղինխօ ԾԹթԵՇՈւօԲօ ոօճուլժմոճ", "ՉԿՕԵԾԽԻՇՐ, հճքճաոտնիած 93.

94. 95. 96.

Խոճաօոճոո հ. Ո., Ծքօ Շ. Ո. "Յոօեօխասօ: Ոքոեպոռեւ,ոքօ6ո6խելփ ՈՕութտաՅ". Լ.

"Ք6շոյԾուճ",1992-. իլռքոՇէ., ՅԵօոԵՇ Փ. ՇօԿ. 2-6 ո3ր., 7 ԽԹԵԿԵԾ 1.: Մուքօյտոօրօխաւտ". Խ., 19947.

1,Ին:

"

ԻՕԽՇ66Ց Շ.: "ԹՅՈՇԼ

Բ

ՈՕդծեոճ

ԽՕԽՇՂՅքեՅԽՅ".

ԹՕոքօՇել 3«ՕԵՕԿԽԿԵ",Խ9, 20025. "

97.

98. 99.

7տողծուլոն ՔՕՇՇԽԱՇԵԾԻ3«ՕԽՕԽԻՈԿԵ.(663օք Օ3ՇՔ), "օոքօշեւ 3աօԽօԽաճ", 2002-., Ա5 Ո6ք. Շ ՅԵո., ԿԼ, Ոքօոքօօօ, 1985

ՈւՐ/ /Ճ. "ՉԿՕԿԽՕԽԱԿ6ՇԵՅՑ7օօքոտ 6ՈՅՐՕՇՕՇԼՕՔԻԿՏ.,

Ո6:քօտէՕ.: "Ծւօրչօ67 --98- ՔՇՅՇքՅԵԼ86ՈՒՎԾԻ/Ք 0շ«0ր08", ՔՕՇՇԽՎՇԵԵՈՄ3«ՕԻՕԽԻԿՇՇ-

«Օ630քՕՇԻՕՅԽԵԵ«

«8

շօ/քէռտ",Ա9,

19975.

օտ ո 6Ծքջգ6աօ ԻճտօՊՇԵՓԿԻՕ «քո "ՇղքՅ6ոոտԼՕՇՄՈՅքՇՐՑՇԻԽՕԱ

0804 ոՕՈՒ ԿԻ

ՔՕՇՇՔԻ", "ԹՕոքՕշեւ3«ՕԽՕԽ:ԽՈ",Ա6, 19977.

է. Ո6քՇՈՓԵՌ/ՑԵ/

7" 101. «Փ6ոճքՅԱ4ՑԻԵԼՇ ԱՑԻ

ԿՓԽԾԾԱ6-ԻԵՑ Օ1ՎՕԱ6ԻԵՔ:

ՇՕՑքՔՇԽՑԻԻՒԵԹ

5, 2002. օ630քճ ՕՉՇՔ)", "8օոթօշելՏԵՕԽՕԽԵԿԵ՞,

(63 ՅԽՕՒՕԽԱԵԿ6ՇԽՕՒՕ

102. 2թօթոԿՎ Ը: "Ծաօքշաթճտ ոօրղոօքիոն Շ/ԾԵՇԿՆԲՔԲՓ", "ՔՕՇՇՃԵՇԿԻՑ 3ԵՕԽՕԽԻՔՎՇՇԽԵ 100. ՇՑԵՎՅՐՕՑ 8.

--

-

՛

103.

104.

»գ/թեռո",9, 1997-. /Բ., Թռքյռոցօտ է.: "ՓոՅոՇՕոմտ 66

ԱՇքԵՏՑՇԽԻՑ

քաոՅՅոտ Ո6ԵԽՇ 8 ոօքոօղ Ա10, 2003 քօօքու". "ԹօոքՕ-ել3ԿՕԽՕԻաոօո", Բ

ՈՕոՒՆոԿՅ

ԼԱԽՇՈ6Ց էԼ: "/ՇԽՇՈՅքեռտ քճօքուել ՇւքՒԾ/քԻԵՇ

է

Խ6ՇՐԿՕ6

ՕՅԽՕ)/Ոքե-

ՅԽՒՕԽՕԻՆՈՒՇ

ՈՕՇՐԸՕ867-

Օ«Օք ՔՕՇՇԽԿ","ԹՕոքօՇեւՏԽՕԽՕԽԱԿԵ",

5, 20025. 8 քեյՕԿԵՕՄ3«ՕեՕԽՒՈԿ6", ք. "Փոտ Խ6, ԹՕոքօշել3ոՕԵՕԽԻՀԽՀՀ, ՈՕՇոճք188 1997-.

107. 108.

Ներածություն

ԱԱԱԿԱԱՎԱԱԱԱԿԱՅԱԿԱ

Գլուխ 1. ՀՀ բյուջետային քաղաքականությունը ն նրա կատարելագործման հիմնահարցերը տեղական ինքնակառավարմանմակարդակում 1.1. Դամայնքիբյուջեի եկամուտների ձնավորմանաղբյուրներըն ծախսմանուղղությունները 1.2. Վամայնքիբյուջեի ձնավորմանհրապարակայնության սկզբունքի ապահովմանուղիները 1.3. Երնանքաղաքիթաղայինհամայնքներիբյուջեներիձնավորման հիմնահարցերը... Վ.Վ ԿԱՂԱ ԶԱ ննԱԱԿԱԿ 1.4. Վամայնքիբյուջեի ֆինանսական ինքնուրույնությանապահովման ՎՎԿ

Լ.Լ

105. Ջա

է )/«ՊՕԲՇեատ ՕԼոոմԼեւ 8 քօօԻՃոօ08 68քճքճ, ԽՇՈՈՅՈԾԻԵ6Ա

ՇԵԿՇԿՕՄ3«ՕԵՕԽԱԵԿՇ",

Ա4, 1999.

"ՔՕոքՕ-ել3ԽՕԽՕԽԵԵՒՀ",

ո Լեո ՒխոՈԵՏուօ Ք. Թսժցո ձոժ Շօոէոօէ (Ք6քօոոոց էհտ ՔսենՇ Տօ /տճոօ) Մ/ռՏհլոցէօո,0.Շ. 1998 Տ. քեօոօտՇ /տքօօլտ օք Օոաշօոխոկշօ4 ԶՕխօղոտօոէ ՏԵսՇԼսՐ6, Էսցօտ Շ., Տտօհ

106. «0868

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

"Օ ոքոՎոա«

քսոՇէլՕոտ Յոժ Բլոճոօօ. ԼՕոժօո, 1991

Վ.ԸՎՎՎՎՎ.Վ.Վ

ուղիները

ՄՓՎԼՎԸ`Ը

ՎԼ. ՎԱՎ Ան 4 բյուջետային քաղաքականությունը ն նրա կատարել ագործման հիմնահարցերըպետական կառավարման ո.

`

ԱԱ

Վ

ն

ԱԿԱԱկԿԱկկԱԿԱ

Գլուխ 2.

մակարդակում ո. ո՛՛".Փ"Փ'Լ ՓԼ

Լ`՛բ՝,՝,ԼՎ`ԼՎԼՎԼՎԼ

ՎՎՎԸԸ ԸԼԼԱ ԱԱ նն պետականբյուջեի դեֆիցիտըն դրա կրճատմանարդյունավետ միջոցները ոո.

ԱՆԼՎԱ. ԿԼԱ

2.2. 1 պետականպարտքիձնավորմանաղբյուրները,կառուցվածքի դինամիկանն արդյունավետկառավարմանուղիները 2.2.1. Վ4 ներքին պետականպարտքիձնավորմանաղբյուրները, սպասարկմանդինամիկանն արդյունավետկառավարման ուղիները ո.

Վ.Վ ՎԸ ԱՎԱԶ

2.2.2. ՎՎ արտաքին պետական պարտքիձնավորմանաղբյուրները, կառուցվածքիդինամիկանն արդյունավետկառավարման ուղիները ո... ՎԸ Գլուխ3. ՎՀ բյուջետային դասակարգմանկաւտարելագործման ԼԼ

2.1. Վ

ւ.՛."Փ`ԼՎԼ,ԼՆՆՆՆՎԼ

ԱԱկԱկնԿԱՅԱԱԶ

ո...

ՎԸ

ԱԱԿԱԱԿԱԿԿԱԿՅԱԴ

ՎՎ

ՓՆՓՎԼՎԼՎ`ԼՎՆՆՎՆՆԸԸԸԼ.ԸԸԸԼ

ԿԱԿԱնԱԱԱԿԱԱԶ

ուղիները...՛"'ՓՓՓՓՂՎՂՓՂՓՂՓՂՂՓՎՆ`ԼՈ ՍՆՂՄՎԼԱ Ա. բյուջետային դասակարգման կատարելագործմանուղիները բյուջեի եկամուտներին պաշտոնական տրանսֆերտների մասով 3.2. ՀՀ բյուջետային դասակարգման կատարելագործմանուղիները բյուջեի ծախսերըն վարկավորումըհ̀անած մարում մասով ԱԱ

ՎՎԸԼԸԸԼԸ..ԱԿ

3.1. Հ

..

ո՛՛ՄՂՂՎԼ.ԼՎ.ՎՆՎ..Վ.Լ

ԱՎԱ

ԱԱՂԱԱԿԱԹԱԱԹԱԱԱԱԱ

Օգտագործված գրականությանցանկ... ԱՎՎՎ..-ՎՎՎ.. ԱՎԱԶԱՆ Ամփոփում ո

Վլադիմիր Լիպարիտի

Հարությունյան

ԲՅՈՒՋԵՏԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ՆՐԱ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Ցոշոննւք ՈճոճքուօծոԿ ՃքյՈՕԾԻՔՑԵ ՈՕՈՒԸՃ

ՏՕՌԱԷՌՈՑ

ԽԷՈՔՕՏՈՒԽԵԼ

Էէ ՇՕՑԷՔԼԱԷՒԸԼՔՕՑՃՒԹ

8 ՔԷՇՈՄԵՌՈՒ

ՆԷ ՃՔԽԷՒԵՑ

Ց

(ԿՕԽօՈԹՅԿԻԵՐ,

ՅքԱՅՒՇԵՕԾԻ 13Եր6)

Էր. «ՅՀԽՐԽՇ-91»,Էքօոտո,2003 ՒՅ

տնօրեն` ՀՎրատարակչութ.

Գեղ.խմբագիր՝

Մ.Վ.

Վամակարգչ. ձնավորումը՝ Շապիկիհամակարգչ.մշակումը՝

Ա.Ա. Գ,Ա.

Մնացականյան Բաղդասարյան Վարությունյանի Ա.Տ. Վակոբյանի

օֆսեթ: Չափսը՝ 60»:84 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: «Տնրագրությունը՝ Ծավալը՝ 7.5 տպ. մամուլ, 6.18 հրատ. մամուլ, 6.98 պայմ.մամուլ: Տպաքանակը՝300 օրինակ: Գինը`պայմանագրային:

«ԶԱՆԳԱԿ-97»

ՎՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան, Կոմիտասի պող. 49/2, հեռ.` (3741) 23-26-48, ֆաքս` (43741) 54-06-07, էլ. փոստ` 28ոց8ե(ԹՅքտոՇօ.Շօտ, ՍԱԼ: 375012,

23-25-28, Սո

տ.շՁոցծե.Յո