Դրամաշրջանառության կայունացման մեթոդները

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԱԳՐԱՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՖԻՆԱՆՍՆԵՐԻ ԵՎ ՎԱՐԿԵՐԻ ԱՄԲԻՈՆ

Հ.Վ. ՊԻՎԱԶՅԱՆ

ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅՈՒՆԱՑՄԱՆ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

«ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅՈՒՆ, ՎԱՐԿԵՐ, ԲԱՆԿԵՐ»

ԱՌԱՐԿԱՅԻ ԴԱՍԱԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ՏԵՔՍՏԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ 336 (042) ԳՄԴ 65. 9 (2) 262 Պ 650 Հաստատված է Հայաստանի պետական ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից:

Մասնագիտական խմ ագիր` տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա.Հ. Բայադյան Խմ ագիր` Ս.Ռ. Պետրոսյան Գրախոսներ` տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ա. Առաքելյան տ.գ.դ., պրոֆեսոր Ռ. Սարինյան

Պ 650

ՊԻՎԱԶՅԱՆ Հ.Վ.

Դրամաշրջանառության կայունացման մեթոդները: «Դրամաշրջանառություն, վարկեր, անկեր» առարկայի դասախոսության տեքստեր. - Եր.: ՀՊԱՀ, 2010 թ. - 56 էջ: Այստեղ ներկայացված են դրամական համակարգի առանձնահատկությունները, մասնավորապես` դրամական համակարգը, դրամական էմիսիան ն դրամաշրջանառության կայունացման մեթոդները: Աշխատանքը նախատեսված է «Ֆինանսների կառավարում», «Հաշվապահական հաշվառում ն աուդիտ» մասնագիտությունների ուսանողների համար:

ՀՏԴ 336 (042) ԳՄԴ 65. 9 (2) 262 ISBN 978-9939-54-351-2 Օ Հ.Վ. Պիվազյան, 2010 Օ Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Թեմա 1. Դրամական համակարգ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Դրամական համակարգի հասկացությունը ն ովանդակությունը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Դրամական համակարգի տարրերը. . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Դրամական համակարգերի դասակարգումը. . . . . . . . . . 1.4. Հայաստանի Հանրապետության դրամական համակարգը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Թեմա 2. Դրամաշրջանառության կայունացման մեթոդները 2.1. Դրամաշրջանառության կառուցվածքը. . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Դրամաշրջանառության տնտեսական օրենքը, շրջանառության մեջ դրամի քանակի ն շրջանառության արագության որոշումը. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Դրամական ագրեգատները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Դրամական արեփոխումները ն փողի կայունացման մեթոդները. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Գրականություն. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Վերջին տասնամյակում աշխարհի զարգացած երկրների կենտրոնական անկերը, գների կայունությունից ացի, որպես առաջնային խնդիր, ամրագրել են նան երկրի ֆինանսական կայունությունը: ՀՀ Կենտրոնական անկը նույնպես ստանձնել է տնտեսության ֆինանսական կայունության խոցելիության գնահատման պարերական մոնիտորինգ ն 2008 թվականից սկսած պարտավորվել է հետնողականորեն ուշադրություն դարձնել դրամաշրջանառության կարգավորման ն դրա կայունացման մեթոդներին` մշակելով դրամավարկային քաղաքականության նոր ծրագրեր: Այն իր առջն նպատակ է դրել յուրաքանչյուր տարի ֆինանսական շուկայի մասնակիցներին ն լայն հասարակությանը տեղեկացնել ՀՀ ֆինանսական կայունությունը խթանող ռիսկերի ն դրանց զարգացման հավանական ուղղությունների մասին: ՀՀ ֆինանսական համակարգի ճկունությունն ու կայունությունը չեզոքացնելու, ֆինանսական կայունությունը վտանգող առկա ն պոտենցիալ ռիսկերը չխաթարելու համար կարեվորվում է ֆինանսական շուկաների ու հաստատությունների արդյունավետ գործունեությունը: Դրամաշրջանառության կայունացման կարնոր նախապայմաններն են համաշխարհային տնտեսության կայուն զարգացումը ն միջազգային ֆինանսական շուկաներում անցանկալի ցնցումների ացակայությունը: Համաշխարհային տնտեսության կայուն զարգացումը արենպաստ նախադրյալ է ստեղծում Հայաստանի արտաքին առնտրի նականոն զարգացման, ներմուծվող ապրանքների գների կայունության, արտահանվող ապրանքների նկատմամ

պահան-

ջարկի աճի, Հայաստանում արտաքին մասնավոր ներդրումների, մասնավոր տրանսֆերտների ու այլ եկամուտների կայուն ներհոսքի համար: Այդ գործընթացները կնպաստեն ՀՀ-ում տնտեսավարող սու յեկտների անընդհատ արտադրությանն ու վերարտադրությանը, կայուն եկամուտների ու հետագա զարգացմանը` դրանով իսկ ազդելով դրամաշրջանառության կայունացման վրա թե′ կանխիկ, թե′ անկանխիկ ձներում, իսկ դրամի զանգվածը ն դրամական ազան կլինեն ապահովված թե′ ապրանքների առաջարկով, թե′ դրամի պահանջարկով:

ԹԵՄԱ 1. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

1.1. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հասարակական կյանքի կազամակերպման կարնորագույն լծակներից մեկը տնտեսական կյանքը ձնավորող դրամական համա-

կարգն է, որը հայտնի է մարդկությանը վաղ անցյալից ն ծագել է որպես արտադրողական ուժերի ն ապրանքային արտադրության արդյունք: Դրամական համակարգը որոշակի տարրերի կառուցվածքային ընդհանրությունն է, որոնք սերտորեն փոխկապակցված են ն ապահովում են դրա ամ ողջականությունը: Այն իրականացվում է մի երկրում կամ միասնական տնտեսական տարածության մեջ դրամական հարա երությունների կազմակերպման միջոցով: Դրամական համակարգը ձնավորվում է պատմականորեն ն ամրապնդվում համապատասխան օրենսդրությամ : Դրամական հարա երությունների համակարգային կազմակերպման համար անհրաժեշտ են որոշակի օ յեկտիվ ն սու յեկտիվ նախադրյալներ: Օ յեկտիվ նախադրյալ է ապրանքադրամային հարա երությունների զարգացման ավականին

արձր մակարդակի հասնելը: Օրինակ` ապրանքադրամային

հարա երությունների պայմաններում, որոնք հիմնված են փոխանակման պատահական ձների վրա, ապրանքադրամային հարա երությունները չեն կրում կայուն կապերի նույթ, կամ դրամական հարա երությունները կազմակերպված չեն համակարգի տեսքով: Հետնա ար` կայուն ապրանքադրամային հարա երությունների զարգացումը նան առաջացնում է պետության կողմից դրանց կարգավորման անհրաժեշտություն:

Սու յեկտիվ նախադրյալ է օրինական վճարման միջոցների` օրենսդրական ճանապարհով որոշման անհրաժեշտությունը, շրջանառության մեջ դրանց հրապարակումը (ռեգլամենտացիա): Այդ է պատճառը, որ դրամական համակարգերը ձնավորվել են ոչ միանգամից, այլ ապրանքափոխանակման արդյունքում, եր առաջացան կայուն շուկաներ ն տեղի ունեցավ պետական իշխանության ամրապնդում (16-17-րդ դարեր): Դրամական համակարգերը կարելի է դիտարկել երկու տեսանկյունից` ֆունկցիոնալ ն ինստիտուցիոնալ:

Ֆունկցիոնալ տեսանկյունից դրամական համակարգը մի երկրում կամ միասնական տնտեսական հարա երություններում դրամաշրջանառության կազմակերպումն է` դրամական հարա երությունների, ձների, մեթոդների ն սկզ ունքների կանոնակարգված ամողջությունը:

Ինստիտուցիոնալ տեսանկյունից դրամական համակարգն այն հաստատությունների ամ ողջությունն է, որոնք ստեղծում ն կարգավորում են փողի (դրամ) էմիսիայի (դրամի աց թողնում շրջանառություն) տնտեսական ն իրավական հիմքերը, դրանց շրջանառության, աշխման ն վերա աշխման միջոցները: Դրամական համակարգի ֆունկցիոնալ ն ինստիտուցիոնալ փորձի հիման վրա ձնավորվում է համակարգերի միասնությունը մի երկրում կամ միասնական տնտեսական տարածության մեջ: Դրամական հարա երությունները, դրանց ձները, մեթոդները ն հիմնական սկզ ունքները չեն կարող առաջանալ կամ զարգանալ առանց ժամանակակից տնտեսության գոյության կամ առանց դրանք կազմակեր7

պող հաստատությունների, ինչպիսիք են անկերը ն վարկային հաստատությունները: Միննույն ժամանակ դրամավարկային հաստատությունները հայտնվում են հենց այն ժամանակ, եր դրամական հարա երությունները ստանում են ավականաչափ զարգացած ձներ ն դրամական հարա երությունների կարգավորման անհրաժեշտություն է առաջանում: Դրամական համակարգն իրականացվում է երկու` ա) մետաղական,

) թղթադրամական համակարգերի

տեսքով: Ըստ այդմ ձնավորվել են ժամանակաշրջանները, որոնք տարերվում են ըստ ձնի, որակի ն կշռի: Դրանք ստացել էին իրենց անվանումները` 1) միամետաղյա ժամանակաշրջան, որը վաղ անցյալում կոչվել է մոնոմետալիզմ, այսինքն` ապրանքների փոխանակության ժամանակ ապրանքների արժեքը չափվում էր միայն մեկ մետաղով: Դա կարող էր լինել ցանկացած մետաղ, սակայն հիմնականում ընտրվում էր այն մետաղը, որի վրա կատարվող ծախսերը ամենաարձրն էին, ինչպես օրինակ` արծաթը, ոսկին ն այլ մետաղներ: Հետնա ար` ընտրված մետաղը, լինելով ապրանք, կատարում էր համընդհանուր համարժեքի դեր: Օրինակ` արծաթի մոնոմետալիզմին Ռուսաստանն անցել էր 1843-1853 թվականներին, Հնդկաստանը` 1852-1893 թվականներին, Նիդեռլանդները` 1847-1875 թվականներին ն այլն: Բոլոր երկրներում արծաթի մոնոմետալիզմից անցումը ոսկուն տեղի ունեցավ ոչ միանգամից, այլ նախ ձնավորվեց երկրորդ ժամանակաշրջանը, որը կոչվեց երկմետաղյա ժամանակաշրջան կամ, ինչպես այդ ժամանակ ասում էին, իմետալիզմը, որի հիմքում ընկած էր երկու մետաղների շրջանառումը որպես փողային ապ8

րանք: Որպես համընդհանուր համարժեք` ապրանքների վրա կատարված ծախսերը չափելու կամ որպես արժեչափի միջոց ճանաչվել ն օգտագործվում էր միաժամանակ ն′ ոսկին, ն′ արծաթը: Միննույն ապրանքը շուկայում փոխանակվում էր ն′ ոսկով, ն′ արծաթով, իսկ ապրանքների վրա դրվում էր երկու գին: Այդ տեսանկյունից մետաղական դրամական համակարգը կատարում էր երկու ֆունկցիա` 1) զուգահեռ ն 2) երկակի: Զուգահեռի ժամանակ երկու մետաղներն էլ հավասար իրավունքով կատարում էին փողի ոլոր ֆունկցիաները ն ապրանքների գները սահմանվում էին միաժամանակ երկու մետաղով: Երկակիի ժամանակ պետությունն ինքն էր սահմանում յուրաքանչյուր մետաղի արժեքային ն կշռային հարա երակցությունը: Այսպես` պետությունը սահմանում էր` 1 կգ ոսկին հավասար է 15 կգ արծաթի, դա նշանակում է, որ նույն ապրանքը կարելի է գնել ն′ 1 կգ ոսկով, ն′ 15 կգ արծաթով: Երկմետաղյա դրամական համակարգն այդ ժամանակ թեն հակասում էր արժեքի օրենքի գործունեությանը, այնուամենայնիվ երկու մետաղները համարժեքությամ չէին ներկայացնում միասնական ապրանքի չափիչի դերը: Այդ համակարգը չէր ապահովում ճիշտ ն կայուն դրամաշրջանառություն, քանի որ մի մետաղի արժեքի փոփոխության հետնանքով տեղի են ունենում ապրանքների գների տատանումներ` աճ կամ նվազում: Այդ պատճառով երկմետաղյա դրամական համակարգը չարդարացրեց դրամական համակարգի պահանջները, ինչի արդյունքում վերադարձան միամետաղյա դրամական համակարգին: Մինչն 19-րդ դարի սկիզ ը մոնոմետալիզմի անցավ նախ Անգլիան, հետո Գերմանիան, ապա մյուս երկրները:

Դա ացատրվում է նրանով, որ Անգլիայում ոսկու պաշտոնական արժեքն ավելի արձր էր գնահատված, այդ պատճառով մեծ քանակությամ ոսկու պաշարներ հոսեցին դեպի Անգլիա: Անգլիան էր, որ առաջինը սահմանափակեց արծաթի դրամահատումը ն ընդունեց ոսկու դրամահատման ազատ անվճար կարգ: Ավելի ուշ ոսկու դրամական համակարգին անցան Ֆրանսիան, Շվեյցարիան, Բելգիան, Իտալիան, իսկ ավելի ուշ` Հունաստանը ն Ռումինիան: 1865 թ. ստեղծվեց լատինական երկրների դրամական համակարգի քառյակ միություն: Այս միության մեջ մտնող պետությունները սահմանել էին միննույն դրամական միավորը ն սահմանել մետաղների հետնյալ հարա երությունը` 4,5 գրամ արծաթ ն 0,29 գրամ ոսկի: Այդ օրենքի համաձայն մի երկրի փողը ազատ շրջանառվում էր միության անդամ երկրներում: Այս կարգը պահպանվեց 1865-1878 թթ., քանի որ ոլոր երկրներն աստիճանա ար անցան միայն ոսկյա փողերի շրջանառման կարգին, ն միայն 1900 թ. ընդունվեց ոսկե դրամի ստանդարտ

դասական ձնը: Ոսկե ստանդարտ դրամը ոլորի կողմից ընդունվել է որպես վալյուտա, այսինքն` փոխանակային արձր արժեք ունեցող ապրանք: Ոսկե դրամները շրջանառություն էին աց թողնվում ազատ դրամահատման կարգով, այց դրա հետ մեկտեղ շրջանառություն մտան նան այլ մետաղներից դրամներ, որոնց համար սահմանվում էր փակ կարգ: Այդ կարգը սահմանում էին պետությունները յուրովի, ն դրամահատումը սահմանափակ էր ըստ մետաղների խառնուրդի: Դրամներում մետաղների խառնուրդի չափերը նութագրում էին տվյալ երկրի դրամների դիրքը ն դերը դրամական համակարգում: Մետաղների խառնուրդով դրամները կոչվեցին լիգատուրա,

իսկ հետագայում դրանք որպես թերարժեք դրամներ մնացին որպես մանրադրամներ ն օգտագործվում էին ցածր արժեք ունեցող ապրանքների շրջանառության համար: Այդ կապակցությամ խիստ վերահսկվում էին ոսկե դրամների արտահանման կամ ներմուծման ծավալները, ինչի հետնանքով կրճատվեց ոսկե դրամների շրջանառությունը, քանի որ տվյալ երկրի ապրանքային արտադրության ծավալներին չէր համապատասխանում ապրանքափոխանակությունը: Բացի դրանից` շրջանառությունում ոսկին մաշվում էր, իսկ այդ կորուստները չէին վերականգնվում, ցածր արժեք ունեցող ապրանքների փոխանակության ժամանակ ոսկին չէր կարող ճիշտ կատարել արժեչափի ֆունկցիան: Այս ն նման խնդիրները շրջանառությունից դուրս մղեցին ոսկե դրամները, քանի որ առաջանում էին ճգնաժամեր. ապրանքային արտադրանքը չէր շրջանառում կապիտալը, իսկ ոսկե

դրամները

կորցնում

էին

իրենց

գնողունակությունը:

1929-1933 թթ. ճգնաժամը վերջնականապես շրջանառությունից դուրս մղեց ոսկյա դրամների ստանդարտը կամ ոսկե ձուլակտորը: Այն պահպանվեց միայն որպես իրական փողի միավորում կշռային ստանդարտ չափ ն անվանվեց գների մասշտա : Գների մասշտա ը ոսկու այն քանակն է` կշիռը ն որակը, որով պետությունը, ելնելով իր ապահովվածությունից, սահմանում է միավոր դրամանիշի արժեքը: Գների մասշտա ը սահմանվում է ոսկով, որովհետն

որպես ապ-

րանք` ոսկու մեկ միավորի վրա կատարվում են ամենա արձր ծախսերը, ինչը հնարավորություն է տալիս չափել փոխանակվող ապրանքների վրա կատարված ծախսերը: Ըստ այդմ` յուրաքանչյուր երկիր, պետություն թղթադրամի մեկ միավորի հաշվով սահմանում էր

ոսկե ստանդարտի` միմյանցից տար եր չափեր, հաշվի առնելով իր երկրում առկա ոսկու պաշարները կամ ապրանքային արտադրության ծավալների ապահովվածությունը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո ոլոր երկրներում հաստատվել է թղթյա-վարկային դրամների շրջանառությունը` անկնոտները: Բանկնոտներն իրական փողի (ոսկու) փոխարինողներն էին, որոնք թողարկվում էին պետության կողմից ն պետության կողմից էլ ստանում իրենց անվանական արժեքը: Իսկ պետությունն անվանական արժեքը սահմանում էր դրամի միավորում կիրառելով ոսկու կշռային ստանդարտ չափը, որը կոչվում է գների մասշտա : Գների մասշտա ով որոշվում է տվյալ երկրի արժույթի (դրամի) կուրսը: Միջազգային դրամական համակարգում ձնավորվել է համաշխարհային արժույթ կամ համաշխարհային փող հասկացությունը: Մետաղային դրամական համակարգում համաշխարհային փողը ոսկին էր, որը դուրս մնաց շրջանառությունից ն այն օգտագործվում է միայն որպես չափի միավոր, ինչպես նան երկրների միջն վերջնահաշվարկների չափման միջոց կամ վճարային հաշվեկշռի չափման միավոր կամ հասարակական հարստության համընդհանուր փոխանակման միջոց կամ համընդհանուր համարժեք: ՄԱԿ-ի արժութային-ֆինանսական կոնֆերանսում դրամական համակարգը, որպես համընդհանուր փոխանակման միջոց, ներկայացրել է թղթադրամը, որի միավորը չափվում է ոսկու ստանդարտով կամ գների մասշտա ով: Այդ մասին իր ժամանակին ԱՄՆ-ի ականավոր տնտեսագետ Բրետտոն-Վուդսը ներկայացրել է իր տեսակե12

տը համաշխարհային փողի վերա երյալ. «Դրամական համակարգում, որպես ինքնուրույն, ինքնատիպ միջպետական վճարամիջոց, հանդես է գալիս նախ ԱՄՆ դոլարը, ապա Անգլիական ֆունտ-ստեր-

լինգը», քանի որ այդ երկու երկրների դրամական միավորում ոսկու ստանդարտը սահմանվել է ամենա արձրը` հաշվի է առնելով ոսկու ն ապրանքային արտադրանքի ապահովվածության

արձր մակար-

դակը: Այդ երկրների ոսկու պաշարների կրճատման արդյունքում 1971-1978 թթ. դրամական համակարգում թուլացել էին դոլարի ն ֆունտ-ստերլինգի դիրքերը համաշխարհային արենայում ն միայն 1978-ից նոր արեփոխումների արդյունքում դոլարը նորից ամրապնդեց իր` համաշխարհային դրամական միավորի դերը միջազգային հաշվարկների ն փոխանակային արժեքի գործում:

1.2. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

Ինչպես նշվեց, դրամական համակարգը հարա երությունների, հասարակական, տնտեսական կյանքը ձնավորող կարնորագույն լծակ է, որի սահմաններում առանձին տարրեր գտնվում են որոշակի կառուցվածքային միասնության մեջ: Նախկին մասնատվածության ժամանակաշրջանում, եր կայուն դրամաշրջանառություն չի եղել, ապա առաջին փորձերը կատարել են դրամափոխները. նրանք դրամաշրջանառությունը կարգավորելու համար մի երկրի փողը փոխանակել են այլ երկրի փողով` օգտագործելով իրական փողը` ոսկին, ն սահմանելով ոսկու ձուլակտորի կշիռն ու հարգը (պրո ա): Հետագայում, կապված շուկայի զարգացման ն ֆինանսական դրության կարգավորման հետ, ստեղծել են ազգային շուկաներ, ինչն անհրաժեշ13

տություն է առաջացրել ունենալ միասնական փող: Փողի միասնականության գաղափարն առաջացել է այն ժամանակ, եր երկրները ոսկե փողերից անցան թղթյա-վարկային փողերի օգտագործմանը: Թղթադրամների անցած դրամական համակարգերում սահմանվեցին մի շարք տարրեր, որոնց համաձայն տար եր երկրներում թղթադրամները` ա) ստացան անվանում, ) սահմանվեցին տար եր գների

մասշտա ներ, գ) վալյուտային մետաղի (ոսկի) ստանդարտը, դ) տվյալ երկրի դրամահատման կարգը, ե) թղթադրամանիշերի տեսակները, զ) դրամական էմիսիան (դրանք շրջանառություն աց թողնելու ն շրջանառությունից դուրս երելու կարգը) ն այլն: Դրամական համակարգը

նութագրող տարրերն արտահայ-

տում են տվյալ երկրի դրամի կայունությունը, ինչպես նան տվյալ պետության ֆինանսական դրությունը: Ըստ թվարկված տարրերի` դրամական միավորի անվանումը սահմանում է տվյալ պետությունը` ինքնուրույն, որի հետ միասին որոշվում է գների մասշտա ը, որը թանկարժեք մետաղի կշիռն է դրամական մեկ միավորում, ն որով նութագրվում է պետական դրամի ապահովվածությունը ոսկով կամ ապրանքներով: Արտարժութային մետաղի ստանդարտը թանկարժեք մետաղն է, որով գնահատվում է դրամական միավորը. այն կատարում է արժեչափի ֆունկցիա, որով չափում են ոլոր ապրանքների գները կամ կատարում է ընդհանրական համարժեքի դերը: Հաջորդ տարրը նութագրում է դրամահատման կարգը, որը մետաղային դրամաշրջանառության ժամանակ ոսկուց հատված դրամների համար սահմանում էր ազատ կարգ (այսինքն` ով ոսկի ուներ, կարող էր դրամ հատել), իսկ թղթադրամային

համակարգի ժամանակ դրամահատումը կատարվում է կառավարության որոշմամ ` սահմանափակ կարգով: Ոսկեդրամները, որպես թանկարժեք փող, հանդիսանում են վալյուտա (այսինքն` ոլոր երկրների համար ընդունելի, գնողունակ, ճանաչված որպես արժեչափ): Ընդհանրապես` վալյուտայից պատրաստված փողերը կոչվել են լիարժեք փողեր, իսկ դրանց հետ շրջանառություն մտած լիգատուրաները (տար եր մետաղների խառնուրդից փողեր` մանրադրամներ) կոչվել են թերարժեք փողեր: Դրամահատման կարգը հաճախակի փոփոխվում է. փոխում են թղթադրամների տեսականին, գույները, դրանց վրա պատկերված տվյալ երկրի նշանավոր մարդկանց պատկերները, պաշտպանիչ նշանները` կեղծիքներից խուսափելու նպատակով: Այդ պատճառով տվյալ երկրի դրամները դրամահատվում են այլ երկրում` խիստ գաղտնիության սկզ ունքով:

1.3. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Դրամական համակարգերը դասակարգում են ըստ ժամանակաշրջանների` հիմք ընդունելով շրջանառության մեջ մտած փողի տեսակը, քանակը, անվանական ն իրական արժեքների տար երությունից առաջացած էմիսիոն եկամուտը ն, վերջապես, տվյալ ժամանակաշրջանում տվյալ երկրի դրամական միավորի ապահովվածությունը: Դրամական համակարգի տեսակը կախված է այն անից, թե ինչ ձնով է գործում փողը` նախ որպես ապրանք, ապա` որպես արժեքի չափի միավոր: Ըստ այդմ` դրամական համակարգերը լինում են` 1) մետաղական դրամական համակարգեր, որոնց դեպքում դրամական միջոցը (ապրանք) իրականացնում է փողի ոլոր ֆունկ15

ցիաները, իսկ վարկային փողը փոխարինում է փողին` կատարելով երկու ֆունկցիա` ա) շրջանառության, ) վճարամիջոցի, 2) ոչ մետաղական համակարգեր, որոնք հիմնված են ն′ վարկային, ն′ թղթադրամային դրամաշրջանառության վրա: Ընդհանրապես` մի դրամական համակարգից մյուսին անցումը կախված է այն անից, թե ապրանքադրամային հարա երությունների զարգացման որ փուլում է կատարվում անցումը փողի մի տեսակից մյուսին, օրինակ` մետաղական համակարգից անցումը թըղթադրամային ն վարկադրամական տեսակների համակարգերին: Վարկային փողի շրջանառության վրա հիմնված ժամանակակից դրամական համակարգերի նութագրական գծերն են` •

ոսկու նշանակության, անկնոտների ոսկով փոխանակության, դրանց ապահովվածության վերացման ն անցումը դեպի ոսկով չփոխանակվող վարկային փողերին,

•

ոչ կանխիկ դրամաշրջանառության ընդլայնումը ն կանխիկ դրամաշրջանառության կրճատումը,

•

դրամաշրջանառության պետական կարգավորման ուժեղացումը,

•

Կենտրոնական

անկի դրամավարկային քաղաքականութ-

յան զարգացումը: Դրամական համակարգերը դասակարգվում են նան ըստ տընտեսական, սոցիալական ն քաղաքական համակարգերի` ա) խմ ա-

յին վարչահրամայական տնտեսության դրամական համակարգ, ) շուկայական տնտեսության դրամական համակարգ:

Խմ ային վարչահրամայական տնտեսության դրամական համակարգը նութագրվում է հետնյալ առանձնահատկություններով. •

կանխիկ ն ոչ կանխիկ դրամաշրջանառության կենտրոնացում մի միասնական պետական անկում,

•

դրամաշրջանառության

օրենսդրական

սահմանափակում

կանխիկ դրամով, որը սպասարկում է սպառման առարկաների ու ծառայությունների աշխումը, ն ոչ կանխիկ դրամով, որը սպասարկում է արտադրության միջոցների աշխումը, •

ձեռնարկությունների միջոցների պարտադիր պահում պետական անկի հաշիվներում, ընդ որում` անկի հաճախորդներն իրենց հաշվից ցանկացած պահի, առաջին պահանջով, իրենց հարմար ձնով ն անհրաժեշտ չափով չեն կարող դուրս գրել դրամական միջոցներ,

•

հաճախորդները չեն կարող ցանկացած տարածաշրջանում ինքնուրույն ընտրել իրենց հարմար անկեր կամ անկային հաշվիներից կանխիկ դրամի ձն,

•

դրամաշրջանառության ուղղակի վարչահրամայական կառավարում,

•

պետության կողմից ձեռնարկությունների ծախսերի կանխիկ գումարի տեսքով նորմատիվների հաստատում,

•

փողը շրջանառություն է աց թողնվում ըստ տնտեսության զարգացման ն պետական պլանի կատարման,

•

միավոր դրամանիշում գների մասշտա ի ն ազգային արժույթի կուրսի օրենքով հաստատում,

•

պետական անկի կողմից նակչության խնայողությունների ներդրումների կառավարում ն այլն:

Շուկայական տնտեսության դրամական համակարգը ներկայումս ունի հետնյալ նութագրական առանձնահատկությունները. •

դրամաշրջանառության ապակենտրոնացում տար եր տեսակի անկերի միջն,

•

կանխիկ ն ոչ կանխիկ դրամի էմիսիայի աժանում անկային համակարգի տար եր օղակների միջն, ինչպես օրինակ` կանխիկ դրամի էմիսիան` որպես Կենտրոնական

անկի

հիմնական ֆունկցիա, իսկ անկանխիկ դրամի էմիսիան` որպես առնտրային

անկերի գործառնություն ԿԲ-ի կարգա-

վորման համաձայն, •

կանխիկ ն անկանխիկ դրամաշրջանառության սահմանափակության վերացում,

•

պետական դրամավարկային քաղաքականության կարգավորման մեխանիզմի իրականացում,

•

դրամական համակարգի կենտրոնացված կառավարում հիմնականում տնտեսական մեթոդով,

•

դրամաշրջանառության կանխատեսումային պլանավորում,

•

կանխիկ ն անկանխիկ (փոխանցումներով) դրամաշրջանառության փոխկապակցվածություն, որտեղ գերակշռությունը տրվում է անկանխիկ դրամի շրջանառությանը,

•

կենտրոնական անկի անկախություն պետությունից, ն դրա դերը կառավարման գործընթացում,

•

անկային համակարգի ակտիվներում դրամական զանգվածի ապահովվածություն,

•

շուկայական համակարգի պայմաններում դրամանիշում գների մասշտա ի ու տարադրամի փոխարժեքի ինքնուրույն հաստատման կարգ ն այլն: Դրամական համակարգերը կարելի է դասակարգել նան ըստ

ազգային պատկանելության, այսինքն` մի երկրի դրամական համակարգը` որպես ազգային դրամական համակարգ, իր արժույթով, ն մի քանի պետությունների դրամական համակարգը` որպես արտարժույթային համակարգ, իր արտարժույթով (տարադրամով), օրինակ` Եվրոմիության դրամական համակարգը` եվրոյով: Յուրաքանչյուր ազգային դրամական համակարգ ինքնատիպ է. մի երկրի դրամական համակարգը չի կարող պատճենվել մյուս երկրի դրամական համակարգի համար: Միննույն ժամանակ` դրամական համակարգերի զարգացման մեջ նկատվում են որոշ ընդհանուր գծեր, ինչն իրավունք է տալիս խոսել ազգային դրամական համակարգերի զարգացման մեջ ընդհանուրի ն առանձնահատուկի մասին ն դասակարգել դրանք ըստ վերը նշված տեսակների:

1.4. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԴՐԱՄԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ

ՀՀ դրամական համակարգն այսօր շուկայական տնտեսությանը հարմարեցված դրամական համակարգ է: ՀՀ պաշտոնական դրամական միավորը ազգային արժույթն է` դրամը: Դրամի ն ոսկու կամ այլ թանկարժեք մետաղների միջն պաշտոնական փոխհարաերությունները, ինչպես նան կանխիկ դրամի թողարկման (էմիսիա19

յի), շրջանառության մեջ ներմուծման կամ դուրս երման ացառիկ իրավունքը ՀՀ-ում ն դրա ամ ողջ տարածքում պատկանում է ՀՀ Կենտրոնական

անկին (այսուհետն` Հայաստանյան

անկ): Հա-

յաստանյան անկը (ԿԲ) հաստատում է անկնոտների ն մետաղադրամների նմուշները, որոնք ունեն օրինական վճարման ուժ: Բանկային տոմսերը (թղթադրամներ ն մետաղադրամներ) համարվում են Հայաստանի անկի պարտադիր պահուստները ն ապահովվում են դրա ակտիվներով: Դրանք կիրառվում են որպես վճարման միջոց վճարման ոլոր ձների համար, ինչպես նան անկային հաշիվների, դրանցում փոխանցումների, ավանդների, ակրեդիտիվների համար: ՀՀ վճարումներն իրականացվում են կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկների ձնով: Հայաստանյան անկը հաստատում է վճարումների փաստաթղթերը` անկանխիկ հաշվարկների կիրառման ժամանակ օգտագործելով վճարման հանձնարարագրեր, մուրհակներ, չեկեր, վարկային քարտեր, էլեկտրոնային քարտեր ն այլ համակարգեր: ¾միսիոն-դրամարկղային գործառնությունների կանոնակարգում իրականացնելու համար Հայաստանյան տարածքային տեսչությունները

անկը ն գլխավոր

անկերի ու ձեռնարկությունների

դրամարկղային սպասարկումն իրականացնում են հաշվարկային դրամարկղային կենտրոնների կամ շրջիկ դրամարկղերի միջոցով: Կանխիկ փողի տրման ն ստացման համար, ինչպես նան դրամական միջոցների (թղթադրամներ ն մետաղադրամներ) պահուստային հիմնադրամների (պաշարներ) ստեղծման համար Հայաստանյան անկը մշակում ն ամեն տարի վերանայում է իր դրամական համակար20

գը` նպատակ ունենալով զարգացնել ն կատարելագործել ժամանակակից դրամական համակարգի ընդհանուր դրույթները: ՀՀ դրամական համակարգը գործում է 1993 թ., եր ազգային էմիսիոն անկը ստանձնեց արժույթ թողարկելու գործառույթը: Դրամի պաշտոնական կուրսը արտասահմանյան դրամական միավորների նկատմամ որոշվում է ՀՀ Կենտրոնական անկի կողմից ն հրապարակվում է մամուլում: Գների ֆիքսված մասշտա ը ացակայում է: Օրինական վճարային ուժ ունեցող փողի տեսակներն են անկնոտները ն մետաղադրամները, որոնք ապահովվում են հանրապետության ԿԲ-ի ոլոր ակտիվներով: Կենտրոնական անկն իրականացնում է ՀՀ դրամական համակարգի հետնյալ պարտավորությունները. •

ՀՀ արժույթի` հայկական դրամի թողարկում, դրամաշրջանառության կազմակերպում (ՀՀ տարածքում օրինական վճարելամիջոց հանդիսացող թղթադրամ ն մետաղադրամ թողարկելը ն դրանք շրջանառությունից հետ կանչելն ու հանելը ԿԲ-ի մենաշնորհն է),

•

թղթադրամի թողարկման կազմակերպում ն ապահովում, մետաղադրամի անվտանգ պահպանում, ինչպես նան օրենքով ու այլ իրավական ակտերով սահմանված կարգով դրանց ոչնչացում,

•

ՀՀ օրինական վճարամիջոցի` թղթադրամի ն մետաղադրամի անվանական արժեքի, չափի, կշռի, արտաքին տեսքի (երկու կողմերի տար երիչ հատկանիշների) սահմանում,

•

ներկայացված թղթադրամի ու մետաղադրամի` առանց գումարային սահմանափակումների սահմանված կարգով անվճար փոխանակում,

•

հուշադրամների թողարկում. այժմ թողարկված են ն շրջանառության մեջ են գտնվում թանկարժեք մետաղներից պատրաստված ավելի քան 15 անուն հուշադրամներ, որոնք նվիրված են պատմական հայտնի մարդկանց, ազգային հուշարձաններին, պատմական տարածքներին ն ՀՀ-ում կայացած միջազգային միջոցառումներին: ՀՀ դրամական համակարգը, որպես համաշխարհային դրա-

մական համակարգի մաս, կազմակերպվում ն գործում է միջազգային պահանջներին համապատասխան` հիմնվելով հայաստանյան առանձնահատկությունների վրա:

ԹԵՄԱ 2. ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԿԱՅՈՒՆԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

2.1. ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Դրամը, մասնակցելով հասարակական ամ ողջական արդյունքի ստացմանը ն դրա փոխանակմանը, կապիտալի ն ապրանքային արտադրանքի շրջապտույտին, ծառայում է փոխատվական ն ֆիկտիվ կապիտալի շրջանառմանը, դրա արագացմանը ն կարգավորում է ապրանքաշրջանառությունը, նպաստում է սոցիալական տար եր խմ երում եկամուտների ստացմանը: Աշխատանքի հասարակական աժանումը ն ապրանքային արտադրության զարգացումը դրամի շրջանառության օ յեկտիվ հիմքերն են, իսկ միջազգային ն համաշխարհային շուկաները նոր ընթացք հաղորդեցին դրամաշըրջանառության հետագա զարգացմանը: Դրամաշրջանառություն հասկացությունը տնտեսագիտական գրականության մեջ տար եր կերպ է մեկնա անվում` կախված վերլուծության չափանիշներից, որոնք դրված են մոտեցման հիմքում: Այսպես` դրամի շրջանառությունը դրամների (գումար) տեղա աշխումն է` ոչ թե տեխնիկական շարժումը: Դրամական միջոցների շարժն առաջանում է դրամների շրջանառությունից (ոչ միայն կանխիկ, այլ նան անկանխիկ) կամ վճարումների նպատակով դրամի որոշակի ժամանակահատվածում գումարների փոխանցումից, մասնավորապես` գնորդ-վաճառող հարա երություններում: Դրամաշրջանառությունը դրամական միջոցների շարժի այն ձնն է, եր դրամական նիշերը (կեպյուրա) մեկ սու յեկտից անցնում են մեկ այլ

սու յեկտի` դրանով իսկ իրականացնելով դրամի շրջանառության ֆունկցիան: Ակնհայտ է, որ դրամաշրջանառությանը վերա երում են` •

միննույն սեփականատիրոջ տար եր հաշիվներով դրամական միջոցների տեղափոխումը,

•

դրամական միջոցների տեղափոխումը` որպես հաշվարկային միավորներ,

•

կանխիկ դրամների (գումար) տեղափոխումն առանց սեփականատիրոջ փոփոխման ն այլն: Ընդհանրապես դրամաշրջանառությունը դրսնորվում է այն

դեպքում, եր գումարները մի ձեռքից անցնում են մյուսին` շարունակ կազմելով շրջանառություն: Դրամը մշտապես գտնվում է շարժի մեջ երեք հիմնական սու յեկտների միջն` 1) ֆիզիկական անձանց,

2) տնտեսավարող սու յեկտների, 3) պետական մարմինների ( անկեր): Հետնա ար` դրամը ծառայում է հասարակական ամ ողջական արդյունքի ստեղծմանը, դրա փոխանակմանը ն շրջանառմանը, այդ թվում` դրանց կապիտալի շրջապտույտին, այսինքն` իրականացվում է դրամաշրջանառություն: Դրամաշրջանառության առաջացման համար անհրաժեշտ է, որպեսզի երկու կողմերից մեկի մոտ առաջանա դրամի պահանջ, օրինակ` գործարքների իրականացման, վճարումների ժամանակ ն այլն: Որքան մեծ է ապրանքների ու ծառայությունների ընդհանուր արժեքը, այնքան շատ փող է պահանջվում ունենալ շրջանառությունում, իսկ շրջանառության մեջ մտած փողերը պարտադիր պետք է շրջանառել եկամուտ ստանալու համար: Շրջանառվող դրամները կարող են հանդես գալ ավանդների,

արժեթղթերի, վարկերի, պետական պաշարների, դե իտորական ու կրեդիտորական պարտքերի ձնով ն այլն: Ըստ կառուցվածքի` դրամաշրջանառությունն իրականացվում է երկու ձնով` ա) կանխիկ ն ) անկանխիկ:

Կանխիկ դրամաշրջանառությունը կանխիկ դրամի շարժումն է շրջանառությունում դրամի մասնակցությամ : Կանխիկ դրամների միջոցով վճարումներն իրականացվում են հիմնականում 1) նակչության ն կազմակերպությունների, 2) նակչության ն դրա տար եր խմ երի, 3) նակչության ն ֆինանսավարկային ( անկ) մարմինների միջն: Այստեղ դրամը հանդես է գալիս միաժամանակ ն որպես վճարամիջոցի, ն որպես շրջանառության միջոցի ֆունկցիայի իրականացմամ : Ընդհանրապես կանխիկ դրամն օգտագործվում է ապրանքային շուկայում, ինչպես նան ծառայությունների ու աշխատանքային ոլորտներում: Օրինակ` աշխատավարձի վճարման, պարգնատրումների, ապահովագրության փոխանցումների, կոմունալ վճարումների, նպաստների, թոշակների ն, վերջապես, շուկայում կանխիկ վճարումների համար: Կանխիկ դրամաշրջանառությունն իրականացվում է փողի մասնակցությամ ` տար եր դրամական նիշերի ու տեսակների (կեպյուրա) միջնորդությամ , նախ թղթադրամներով ( անկնոտ), ապա մետաղական դրամներով (մանարդրամ), ինչպես նան այլ վարկային փողերի` վարկադրամների ձնով, ինչպիսիք են մուրհակները, չեկերը, վարկային ու էլէկտրոնային քարտերը ն այլն: Կանխիկ դրամի աց թողումը շրջանառություն (էմիսիա) իրականացվում է Կենտրոնական անկի կողմից` կառավարության որոշմամ : Դրամական

էմիսիան կատարվում է երկու դեպքում, նախ` մաշված դրամները նորով փոխելու դեպքում, երկրորդ` պետական յուջեի դեֆիցիտը մեղմելու կամ ծածկելու դեպքում: Հայտնի է, որ հասարակական կյանքի արտադրության ն տնտեսությունների

աղադրամասերը կապող

առնտուրն իրականացվում է հիմնականում կանխիկ դրամների միջոցով, այն նպաստում է ապրանքաշրջանառության արագացմանը, եկամուտների ձնավորմանը: Կանխիկ դրամաշրջանառությունն արտահայտվում է, եր ձեռնարկություններն ու կազմակերպությունները անկից կանխիկ դրամների դուրսգրման տեսքով` սեփական արտադրամիջոցներ գնելու, աշխատավարձ վճարելու, թոշակ, նպաստ ն այլ վճարումներ կատարելու նպատակով, ինչպես նան անկի հաշվարկային, ընթացիկ կամ վարկային հաշվին կանխիկ դրամների մուտքի տեսքով, եթե տնտեսություններն իրենց կանոնադրությամ նախատեսել են իրացումն իրականացնել կանխիկ վճարումների համակարգով: Կանխիկ դրամական միջոցները մշտապես անցնում են անկանխիկ ձնի շրջանառմանը ն հակառակը:

Անկանխիկ դրամների շրջանառությունը արժեքի շարժն է առանց կանխիկ դրամի մասնակցության, որն իրականացվում է անկային փոխանցումների միջոցով, եր

մի հաշվից մյուս հաշիվ են

մուտքագրվում կամ ելքագրվում դրամական միջոցներ: Անկանխիկ դրամական միջոցներն արտահայտվում են չեկերի, մուրհակների, վարկային ու էլեկտրոնային քարտերի միջոցով: Անկանխիկ դրամաշրջանառության ժամանակ վճարումները կատարվում են ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց ու պետական գանձարանի (պետական յուջե) միջն` հարկերի, տուրքերի ն այլ պարտադիր վճա26

րումների գծով ն յուջեից միջոցներ ստանալու (ֆինանսավորելու) դեպքում: Անկանխիկ դրամաշրջանառության չափերը կախված են երկրում ապրանքների շրջանառության ծավալներից, ապրանքների գների մակարդակից, պետական ն տեղական ֆինանսական օղակների եկամուտների ու ծախսերի հավասարակշռությունից, ինչպես նան ֆինանսական համակարգի միջոցով կատարվող ՀՆԱ-ի աշխման ու վերա աշխման չափերից: Անկանխիկ դրամաշրջանառությամ

իրականացվում են ան-

կանխիկ հաշվարկներ, ինչը կարնոր տնտեսական նշանակություն ունի: Եր շրջանառությունում կրճատվում են կանխիկ փողի չափերը ն մեծանում է անկանխիկ վճարումների (փոխանցումներով) համակարգը, անկանխիկ հաշվարկները նպաստում են ստվերային տնտեսությունների ացահայտմանը, չարաշահումների կրճատմանը, գների կայունացմանը, ծախսերի արհեստական ուռճացման կանխմանը ն այլն: Ըստ տնտեսական ովանդակության` տար երում են անկանխիկ հաշվարկների երկու խում ` 1) ըստ ապրանքային գործարքնե-

րի ն 2) ըստ ֆինանսական պարտավորությունների: Ապրանքային գործարքների ժամանակ անկանխիկ վճարումներն իրականացվում են գնորդի հաշվից մատակարարի հաշվին գումարների փոխանցման եղանակով, իսկ ֆինանսական պարտավորությունները` կազմակերպության հաշվից պետական յուջեի հաշվին հարկերի, տուրքերի ն պարտադիր վճարների փոխանցումների տեսքով: Կանխիկ ն անկանխիկ հաշվարկները փոխկապակցված են: Այսպես` անկանխիկ դրամաշրջանառությունն ի հայտ է գալիս կան27

խիկ դրամը

անկային հաշիվներում մուտքագրելու ու ելքագրելու

ժամանակ, իսկ կանխիկ դրամաշրջանառությունը`

անկային հա-

շիվներից դրամական միջոցները դուրս գրելիս: Բանկերը նակչության ամենօրյա պահանջով շրջանառություն են աց թողնում կանխիկ փող ն ամեն օր այն ետ են գանձում: Սակայն կանխիկ փողն անմիջապես ն ամ ողջությամ չի վերադառնում անկ, այլ որոշ ժամանակ մնում է շրջանառությունում` նակչության մոտ, ինչպես նան կազմակերպությունների դրամարկղերում: Այսպես, օրինակ, եր աշխատանքը վարձատրվում է 15 կամ 30 օրը մեկ անգամ, ապա ստացված գումարը որոշ ժամանակ մնում է անձանց մոտ կամ դրամարկղում` կանխիկ ձնով, սակայն վերարտադրության կարնոր պայման է, որ շրջանառությունում պետք է լինի այնքան դրամական զանգված (մասսա), որը կհամապատասխանի ռեալ (ճիշտ) պահանջին, մասնավորապես` իրացման ենթակա ապրանքային կապիտալի ծավալին: Հայտնի է, որ որքան մեծ է իրացվող ապրանքների քանակը, այնքան շատ դրամական միջոցներ են անհրաժեշտ շրջանառությունում: Պետք է նշել, որ դրամական շուկայի գործիքները ավականին վատ են ուսումնասիրված, քանի որ դրանց ծավալի վերա երյալ վիճակագրական պաշտոնական տվյալները մասնագետների կողմից վերլուծված չեն: Որքան մեծ է անկանխիկ դրամաշրջանառության տեսակարար կշիռը, այնքան արդյունավետ է այն կազմակերպվում, ճկուն է ն ենթակա է ավելի թափանցիկ դարձնել դրամական համկարգի կառուցվածքը: Գոյություն ունի միասնական վճարումների շրջանառության համակարգ, որը դրամների շարժի կազմակերպական ձների, դրա տար եր տարրերի ն դրամական շուկայի գործիքների փոխադարձ կապն է: Դա պարզ երնում են գծապատկեր 3.1.1ում:

Դրամաշրջանառություն

Կանխիկ դրամաշրջանառություն

Դրամական միջոցներ` որպես շրջանառության միջոց

Անկանխիկ դրամաշրջանառություն

Դրամական միջոցներ` որպես վճարամիջոց

Անկանխիկ շրջանառություն, որն իրականացվում է առանց վարկային կազմակերպությունների մասնակցության

Միասնական վճարային շրջանառությու ն

Դրամական միջոցներ` որպես վճարամիջոց

Կանխիկ ն անկանխիկ վճարային շրջանառություն

Վարկային կազմակերպությունների միջն շրջանառություն

Շրջանառություն վարկային կազմակերպությունների ներսում

Միջմասնաճյուղային շրջանառություն

Շրջանառությունվարկյաին կազմակերպությունների միջն

Գծ. 3.1.1. Դրամաշրջանառության կառուցվածքը:

Անկանխիկ ն կանխիկ դրամաշրջանառություններն իրականացվում են միաժամանակ ապրանքների, ծառայությունների, ինչպես նան ոլոր վճարումների համար, որի ժամանակ իրականացվում են դրամի վճարամիջոցի ն շրջանառության միջոցի ֆունկցիաները, որի կարգավորմամ ն կայունության խնդիրների լուծմամ զ աղվում են Կենտրոնական անկը ն իր ենթակայության տակ գործող առնտրային անկերը:

2.2. ԴՐԱՄԱՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ,

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԴՐԱՄԻ ՔԱՆԱԿԻ ԵՎ

ՇՐՋԱՆԱՌՈՒԹՅԱՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ

Դրամաշրջանառության կարգավորման ն կայուն դրամաշրջանառության կազմակերպման կարնոր խնդիրներից մեկը շրջանառության համար անհրաժեշտ դրամի քանակի որոշումն է: Սկզ նական շրջանում տվյալ օրենքը մեկնա անվում էր որպես ապրանքային շրջանառության համար անհրաժեշտ դրամի քանակությունը որոշող օրենք: Եվ, քանի որ շրջանառության ընթացքում ապրանքներն իրացվում են որոշակի գներով, ապա, համաձայն տվյալ օրենքի, դրամական միջոցների քանակը որոշում են նախ` ապրանքների գործող գներով, իսկ այդ քանակության վրա ազդում են ոչ միայն գնային գործոնները, այլ նան դրամական նիշերի շրջանառության արագությունը: Ընդհանրապես դրամաշրջանառության տնտեսական օրենքը սահմանում է փողի շրջանառության միջոցի ն վճարամիջոցի ֆունկցիաների իրականացման համար անհրաժեշտ դրամի

քանակը: Դրամի քանակը որոշելիս անհրաժեշտ է ունենալ երեք հիմնական գործոն` ա) շուկայում վաճառվող ապրանքների ն ծառայութ-

յունների քանակը, ) ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների (փոփոխվող գներ) մակարդակը, գ) դրամի շրջանառության արագությունը: Վերը նշված երեք գործոններով որոշում են դրամի քանակը ն դրա շրջապտույտի արագությունը շրջանառությունում: Հայտնի է, որ որքան զարգացած է աշխատանքի շուկան, այնքան մեծ է շուկայում

վաճառվող ապրանքների ն ծառայությունների արժեքը, հետնա ար` մեծ է դրանց համար սահմանված գները: Այս դեպքում հաշվի է առնվում, որ դրամի քանակը կախված է նախ` ապրանքի գնից, ն դրա վրա ազդում են ոչ միայն գնային գործոնները, այլ նան դրամաշրջանառության արագությունը: Ընդհանրապես, որոշելով դրամի քանակը, կարգավորում են շրջանառություն մտած դրամների վճարամիջոցի ն շրջանառության միջոցի ֆունկցիաները: Եվ քանի որ այդ օրենքով կարգավորում են տնտեսական հարա երությունները, այն ստացել է «Դրամաշրջանառության տնտեսական օրենք» անվանումը.

բ=

∑3 , Մ

որտեղ P-ն դրամի քանակն է, ∑3-ն` իրացված ապրանքների ծավալի ն իրացվող ապրանքների գների արտադրյալի հանրագումարը,Մ-ն` դրամական միավորի շրջանառության արագությունը կամ շրջանառվող դրամների միջին թիվը (պըտույտների թիվը): Դրամական միավորի շրջանառության արագությունը հաշվարկվում է որոշակի ժամանակաշրջանի համար` դրամի պտույտների թվով: Հաշվի առնելով այն փաստը, որ դրամները պարտադիր պետք է շրջանառվեն եկամուտ ստանալու պայմանով, այսինքն` միննույն դրամը, անցնելով ձեռքից ձեռք, մշտապես մասնակցում է աշխատանքների ն ծառայությունների դիմաց վճարումներին, ինչպես նան ապրանքների իրացմանն ու ներդրումների իրականացմանը, ապա անհրաժեշտություն է առաջանում որոշել դրամի այն օպտիմալ (ոչ ավել, ոչ պակաս) չափը, որը կ ավարարի շրջանառությու31

նում պահանջվող, դրամների վճարումներին ն արագ կշրջանառվի: Դրամի շրջանառման ն վճարումների համար պետք է հաշվի առնվեն մի շարք պայմաններ. 1. Շրջանառություն կատարող ապրանքների ն ծառայությունների ծավալը: 2. Իրացվող ապրանքների գների ն ծառայությունների սակագների մակարդակը (իհարկե, որքան արձրանում է ապրանքի գինը, այնքան շատ փող է պահանջվում դրամաշրջանառությունում): 3. Անկանխիկ (փոխանցումների) հաշվարկների

արձր մա-

կարդակը անկերում (ծավալը): 4. Դրամների շրջապտույտի (մուտքերի ն ելքերի) արագությունը: Այս պայմանները, որպես ներկայացված պահանջներ անհրաժեշտ է մանրամասն ուսումնասիրել ն յուրաքանչյուր պայմանի հաշվարկից հետո ամեն օրվա դրությամ Կենտրոնական անկում հաշվարկվում է դրամի քանակը, առնտրային անկերի ամենօրյա դրամարկղային հաշիվների մնացորդներով հաշվեկշռի տվյալներով: Դրամաշրջանառության տնտեսական օրենքի անաձնը ներկայացնենք ավելի պարզեցված ձնով. Դրամի քանա(Իրացվող (Վարկով վաճառ(Վճարային (Փոխադարձ կությունը, որն ապրանքնեված ապրանքների պարտավորումարումներով անհրաժեշտ է րի ն ծառագների գումար, թյուններով + - վճարումների փողի շրջանայությունների որոնց վճարման վճարումների գումար (վարկի գների ռության ն ժամանակը չի գումար (պայգումար)) գումար) վճարամիջոցի լրացել) մանագիր)) = ֆունկցիայի իԴրամի պտույտների միջին թիվը րականացման համար (բ)

Ներկայացված

անաձնով Կենտրոնական

անկն ամեն օր

հաշվարկում է շրջանառության մեջ անհարժեշտ դրամների քանակը, որով կարգավորում է ն′ կանխիկ, ն′ անկանխիկ դրամաշրջանառությունը: Դրամաշրջանառության կարգավորման նպատակն է թույլ չտալ շրջանառություն աց թողած դրամների արժեզրկումը, որը կարող է առաջանալ այն ժամանակ, եր շրջանառության մեջ ավելանում են դրամական միջոցները, մեծանում է գնողունակ նակչության ն տնտեսավարող սու յեկտների ապրանքներ գնելու պահանջարկը: Հայտնի է, որ պահանջարկի մեծացմամ

արձրանում են ապրանք-

ների գները, իսկ գների աճն արժեզրկում է շրջանառության մեջ առկա դրամները: Ընդհանրապես,

արձր գները նվազեցնում են

ապրանքների իրացվելիության մակարդակը, ինչի հետնանքով ընկնում է դրամի գնողունակությունը: Այդ ժամանակ շրջանառություն մտած դրամները մնում են մարդկանց մոտ կամ տնտեսավարող սույեկտների դրամարկղերում ն չի շրջանառվում, այլ սառեցվում է, իսկ մեզ հայտնի է, որ դրամական միջոցների (կապիտալ) շրջանառությունն անհրաժեշտ ն պարտադիր է, որպեսզի ստացվեն եկամուտներ: Իսկ եթե չի շրջանառվում ն սառեցվում է, ապա եկամուտ չի ստացվում, ն դրամները կորցնում են իրենց արժեքը` արժեզրկվում են: Մետաղային դրամական համակարգի ժամանակ, եր

իրական

փողը` ոսկին, չէր շրջանառվում, այլ կուտակվում էր ն չէր մաշվում, ապա կորուստներ կամ արժեզրկում չէր լինում: Այդ ժամանակ դրամաշրջանառությունը կարգավորվում էր ապրանքների գներին համապատասխան, այսինքն` շրջանառության մեջ առկա դրամների

քանակը համապատասխանեցվում էր նան արտադրության ծավալներին: Եր ոսկին, որպես փող, դուրս եկավ շրջանառությունից ն մնաց միավոր դրամանիշում միայն որպես ստանդարտ չափ` գների մասշտա , այդ ժամանակ թղթադրամները, որպես ապրանք, արտադրվում էին ն իրենց անվանական արժեքն ստանում պետության կողմից: Այդպիսի թղթադրամներն, ըստ իրենց ապահովվածության, կատարում էին փողի ոլոր ֆունկցիաները: Փողի (թղթադրամ) շրջանառության ն վճարամիջոցի ֆունկցիաները կարգավորվում են Կենտրոնական

անկի կողմից` «Դրամաշրջանառության տնտեսական օ-

րենքի» համաձայն, որի միջոցով ամեն օր որոշվում է շրջանառություն աց թողնվող դրամի քանակը, որն արտահայտվում է դրամի մուտքերի ն ելքերի հաշվեկշռման միջոցով: Հայտնի է, որ անկերն ամեն օր կազմում են դրամարկղի մուտքերի ն ելքերի օրվա հաշվեկշիռ, որի համաձայն դուրս է երվում մնացորդը օրվա վերջի դրությամ : Այդ հաշվեկշիռների արդյունքներով Կենտրոնական անկը կարգավորում է դրամաշրջանառությունը` դուրս երելով ՀՀ անկային համակարգում գործող 22 անկերի օրվա վերջի դրամական միջոցների մնացորդային արժեքները: Եթե պարզվում է, որ մուտքերն ավելի շատ են, քան ելքերը, ապա Կենտրոնական անկը դրանք հավասարակշռելու (կուտակված գումարները ելքագրելու) համար նվազեցնում է վարկավորման տոկոսադրույք-

ները, ինչի արդյունքում մեծանում է տնտեսությունների պահանջը վարկ ստանալու համար: Այսպիսով` Կենտրոնական անկը նպաստում է ազատ միջոցների տեղա աշխմանը` միջոցներն ուղղելով ար34

տադրահարա երությունների կարգավորմանը, զարգացմանը, ինչպես նան մեծանում է վարկառուների թիվը, արագանում են դրամական հոսքերը (ելքեր), ն ելքերը հավասարվում են մուտքերին: Եր հավասարակշռվում են մուտքերի-ելքերի գումարները, ապա Կենտրոնական

անկը դադարեցնում է ցածր տոկոսով

առնտրային անկերի վարկավորումը: Իսկ եր օրվա հաշվեկշիռների արդյունքում պարզվում է, որ ելքերն են ավելի շատ, ապա Կենտրոնական անկը արձրացնում է

ավանդների տոկոսադրույքները, որով շահագրգռում է ֆիզիկական ն իրավա անական անձանց` իրենց ազատ միջոցները ներդնելու անկերում (եկամուտ ստանալու պայմանով): Ավանդների ներգրավմամ մեծանում են անկում դրամական մուտքերը ն հավասարակշռվում ելքերի հետ, իսկ դրամաշրջանառությունը կարգավորվում է կամ դրամի քանակը շրջանառության մեջ ապահովվում է ապրանքներով: Եթե դրամի քանակի որոշմամ Կենտրոնական անկը կարգավորում է դրամաշրջանառությունը, ապա դրամաշրջանառությամ կարգավորվում են տնտեսական ն արտադրական հարա երությունները: Կարգավորված հարա երությունների արդյունքում միջոցներն արդյունավետ են օգտագործվում, իսկ արձր արդյունավետությամ ապահովվում են արձր եկամուտներ, տնտեսությունը (էկոնոմիկա) ֆինանսապես կայուն վիճակում է գտնվում, սոցիալական ոլորտը դուրս է գալիս ճգնաժամից, արելավվում են քաղաքական հարա երությունները, կարգավորվում է օրենսդրական դաշտը: Դրամաշրջանառությունը Կենտրոնական

անկի միջոցով պետության վարած

ֆինանսական քաղաքականությունն է, որով կայունանում է դրամական համակարգը: Դրամի քանակը շրջանառության մեջ արտահայտվում է դրամական զանգվածի ն դրամական ազայի ցուցանիշներով. 1. Դրամական զանգվածը շրջանառության մեջ եղած կանխիկ դրամական միջոցներն են ն նակչության ու ձեռնարկությունների ազատ դրամական միջոցները անկերի հաշվարկային, ընթացիկ ն թղթակցային հաշիվներում: Իսկ անկերի հաշիվներում ազատ դրամական միջոցները կոչվում են դեպոզիտներ, որոնք տրված են անկերին` ժամանակավոր օգտագործման: 2. Դրամական ազան շրջանառության մեջ եղած կանխիկ դրամներն են ն Կենտրոնական անկի ու առնտրային անկերի պարտադիր պահուստների, դրանց թղթակցային հաշիվներում դրամական միջոցների հանրագումարը: Բանկային համակարգում դրամական ազան հաշվարկվում է նան Կենտրոնական անկի զուտ արտաքին ն զուտ ներքին ակտիվների հանրագումարով: Այս երկու ցուցանիշները նույնպես սահմանվում ն հաշվարկվում են անկային օրենքներով ն օրենսդրությամ . 1. Զուտ արտաքին ակտիվները Կենտրոնական անկի համախառըն արտաքին ակտիվների ն արտաքին պարտավորությունների տար երությունն է: 2. Զուտ ներքին ակտիվները դրամական ազայի ն զուտ արտաքին ակտիվների տար երությունն է, որը ներառում է Կենտրոնական անկի պահանջները նախ պետական կառավարման հատվածի, ապա

անկային համակարգի նկատմամ : Պետական

կառավարման հատվածը ներկայացնում է պետական ու համայնքային յուջեների կենսաթոշակային հիմնադրամի, սոցիալական յուջեի միջոցները: 3. Համախառն արտաքին ակտիվները անկային ոսկու կամ միջազգային արժութային միջոցների հանրագումարն է: 4. Արտաքին պարտավորությունները միջազգային արժութային հիմնադրամից ստացված գումարների ն ոչ ռեզիդենտների նըկատմամ Կենտրոնական անկի միջն մեկ տարի ժամկետ ունեցող պարտավորությունների հանրագումարն է: Բանկային համակարգում

անկը դրամական միջոցներ ն

դրանց համարժեքներ է համարում այն միջոցներն ու առնտրային անկերում տեղա աշխված նոստրո հաշիվները, որոնք «Արժույթի միջազգային հիմնադրամի» (ԱՄՆ) կողմից ընդունվում են որպես հատուկ փոխառության իրավունքով արտահայտված ակտիվներ: Բանկերում ակտիվները հիմնականում ձեռք են երվում կամ առաջանում են մոտ ապագայում վաճառելու կամ ետ գնելու նպատակով: Այդպիսի ակտիվները կոչվում են վաճառքի համար մատչելի ակտիվներ կամ ֆինանսական ակտիվներ, որոնց միջոցով անկն ապահովում է իր շահույթը: Պոտենցիալ արենպաստ պայմաններ ենթադրող դրական իրական արժեքները, առնտրական նպատակներով պահվող ոլոր ածանցյալ գործիքները, ինչպես նան ձեռք երված միջոցները ներկայացվում են որպես ակտիվ: Իսկ պոտենցիալ ոչ արենպաստ պայմաններ ենթադրող` ացասական իրական արժեքները, առնտրական նպատակներով պահվող ոլոր ածանցյալ միջոցները, ինչպես նան տրամադրված միջոցները, ներկայացվում

են որպես պարտավորություններ: Ֆինանսական ակտիվի կամ պար-

տավորության սկզ նական ճանաչումը տեղի է ունենում իրական արժեքով, իսկ իրական արժեքով չափվող ֆինանսական գործիքների խմ ում չդասակարգված ֆինանսական ակտիվների ու պարտավորությունների դեպքում իրական արժեքին գումարվում են գործիքի հետ կապված ծախսումները, որոնք ուղղակիորեն վերագրելի են ֆինանսական ակտիվի կամ պարտավորության ձեռք երմանը կամ ստանձմանը: Բոլոր ֆինանսական պարտավորությունները չափվում են ամորտիզացված արժեքով` ացառությամ այն պարտավորությունների, որոնք նախատեսված են որպես իրական արժեքով չափվող ֆինանսական գործիքներ, որոնց վերաչափումից օգուտները ն վնասները ճանաչվում են ֆինանսական արդյունքների մասին հաշվետվությունում, ն որոնք առաջանում են այն ժամանակ, եր իրական արժեքով ներկայացված ֆինանսական ակտիվի վերադասակարգումը չի ավարարում ապաճանաչման պահանջները: Ամորտիզացված արժեքը հաշվարկվում է ըստ արդյունավետ տոկոսադրույքի մեթոդի:

2.3. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱԳՐԵԳԱՏՆԵՐԸ

Փողի ծագման արդյունքում կարգավորեցին ապրանքադրամային հարա երությունները, ձնավորվեց կանխիկ ն անկանխիկ դրամաշրջանառությունը` փողի ոլոր ֆունկցիաներով. այսպես` արժեչափի ֆունկցիայի միջոցով հնարավոր դարձավ որոշել ապրանքների վրա կատարված ծախսերը ն ճիշտ հաշվարկել վերջնական արդյունքը` եկամուտը: Վաղ ժամանակներում ապրանքափոխանակումը կոչվում էր արտեր, որը իտալերեն առ է ն նշանակում է ապ38

րանքափոխանակություն առանց փողի: Հետագայում փողը, որպես ապրանք, փոխանակվում էր ապրանքի հետ ն միայն փողի միջոցով հնարավոր դարձավ համարժեք փոխանակությամ ստեղծել նոր արժեք` կատարելով ընդլայնված վերարտադրություն: Փողը, իրականացնելով շրջանառության ն վճարամիջոցի ֆունկցիաները, խիստ անհրաժեշտ ն իրացվելի ակտիվ է: Փողի քանակը որոշելիս հաշվի են առնվում դրա կատարած ֆունկցիաները, մասնավորապես` շրջանառության միջոցի ֆունկցիան: Ընդ որում` փողի հետ միասին շրջանառություն են մտնում այլ ակտիվներ, որոնք կատարում են փողի ֆունկցիաները: Ելնելով շրջանառություն մտած ակտիվների իրացվելիության մակարդակից` այդ ակտիվները կատարում են փողի դերը ն կարգավորում դրա քանակը շրջանառությունում: Այդպիսի ակտիվները կոչվում են ագրեգատներ ն հանդես են գալիս պարամետրերի տեսքով: Ագրեգատներն օգտագործվում են Կենտրոնական անկի կողմից անկանխիկ դրամաշրջանառությունը կարգավորելու կամ կանխիկ ձնին փոխարինելու ժամանակ: Ագրեգատները հանդես են գալիս որպես իրացվելի ակտիվներ ն խմ ավորվում են հետնյալ խմ երում` Խ1, Խ2, Խ3, Խ4, … Խ0, ընդ որում`

•

Խ1 դրամական ագրեգատն ընդգրկում է`

ա) շրջանառության մեջ մտած կանխիկ դրամը, ) տրանսակցիոն դեպոզիտները (ավանդներ), գ) ցպահանջ ավանդները, դ) չեկային դեպոզիտները:

•

Խ2 դրամական ագրեգատն ընդգրկում է`

ա) դեպոզիտային սերտիֆիկատները, ) ժամկետային համաձայնագրերը, գ) փոխառելիության հիմնադրամի սերտիֆիկատները:

•

Խ3 դրամական ագրեգատն ընդգրկում է`

ա) անկային ակցեպտները (համաձայնագրեր), ) առնտրային արժեթղթերը, գ) գանձապետական մուրհակները, դ) խնայողական դեպոզիտները (ավանդներ):

•

Խ4 դրամական ագրեգատն ընդգրկում է Խ3 ագրեգատի պարամետրերը` ավելացրած անկերի այլ դեպոզիտացված միջոցները: Խ1 ագրեգատի առաջին պարամետրը` կանխիկ դրամը, ներ-

կայանում է շրջանառության մեջ եղած թղթադրամների, մետաղադրամների ն հուշամեդալների տեսքով: Երկրորդ պարամետրը` տըրանսակցիոն դեպոզիտները հանդես են գալիս ազատ դրամական միջոցների տեսքով, որոնք կարող են փոխանցվել այլ անձանց կողմից կատարված գործարքների վճարումների համար կամ իրականացնել չեկային ն էլեկտրոնային փոխանցումներ: Երրորդ պարամետրը` ցպահանջ ավանդները, տոկոս չ երող ազատ դրամական միջոցներն են, որոնք ավանդադրված են անկերում ցածր տոկոսադրույքով, ն դրանց սեփականատերերը կարող են ցանկացած պահի հետ գանձել կամ իրականացնել չեկային ն էլեկտրոնային փոխանցումներ: Չորրորդ պարամետրը` չեկային դեպոզիտները, ավանդադրված դրամական միջոցներ են, որոնց սեփականատերերը չեկային ն էլեկտրոնային փոխանցումների իրավունք ունեն:

Խ2 ագրեգատի առաջին պարամետրը դեպոզիտային սերտիֆիկատներն են, որոնք ժամկետային դեպոզիտներ են` ավական մեծ անվանական արժեքով (100 դոլար ն ավելի), որոնք վաճառվում են հատերով. դրանք հիմնականում գնվում են իրավա անական անձանց կողմից, նան օգտագործվում են սեփականության տիտուլներ ձեռք երելու համար: Երկրորդ պարամետրը` ժամկետային համաձայնագրերը, ներկայանում են ավանդի կամ դեպոզիտային միջոցների տեսքով, որոնք տոկոս երող ազատ միջոցներ են ն սեփականատերերի կողմից կարող են հետ վերցվել միայն պայմանագրի ժամկետը լրանալուց հետո: Երրորդ պարամետրը ժամկետային փոխառություններն են, որոնք նան անվանում են մեկօրյա հետգնման պայմանով համաձայնագրեր: Դրանք ներկայանում են արժեթղթերի ձնով, որոնք անկը կարող է հետ գնել ֆինանսավարկային ինստիտուտներից` նախապես համաձայնեցված գներով: Չորրորդ պարամետրը` փոխառելիության հիմնադրամի սերտիֆիկատները, դրամական միջոցներ են կամ անկախ ֆինանսական միջնորդներ, որոնք վաճառվում են

նակչությանը որպես հիմնադրամի մասնա աժին-

ներ, կամ սեփականության տիտուլներ են, որոնց վաճառքից ստացված գումարներով կարելի է ձեռք երել կարճաժամկետ արժեթղթեր` հաստատագրված տոկոսներով: Խ3 ագրեգատի առաջին պարամետրը` անկային ակցեպտները, այն համաձայնեցված գումարներն են, որոնք վճարվում են անկի կողմից` հետագայում տոկոս ստանալու պայմանով: Երկրորդ պարամետրը` առնտրային արժեթղթերը, ներկայանում են առնտրային մուրհակների ձնով, որոնց միջոցով առնտրային անկերն իրենց խնայողական դեպոզիտները ցանկացած ժամանակ կարող են փո41

խարկել կանխիկի: Երրորդ պարամետրը` գանձապետական մուրհակները, պարտատոմսեր են, որոնք թղթադրամների տեսքով մըտնում են շրջանառության մեջ ն փոխարինում կանխիկ դրամներին, որոնց էմիսիան կառավարության որոշմամ իրականացնում է գանձապետարանը: Չորրորդ պարամետրը խնայողական դեպոզիտները կամ ավանդադրված գումարներն են, որոնք սեփականատերերի կողմից ցանկացած ժամանակ կարող են փոխարկվել կանխիկ դըրամներով: Խնայողական դեպոզիտները արձր իրացվելի ակտիվներ են, որոնք ձնավորում են նան Խ4 ագրեգատը, իսկ վերջինս ընդգըրկում է Խ3 ագրեգատն ամ ողջությամ ` ավելացրած անկերի դեպոզիտները: Այսպիսով` պարզ է դառնում, որ Խ1 ագրեգատն, ամողջությամ ընդգրկում է կանխիկ դրամական շրջանառություն կատարող դրամական միջոցները, իսկ Խ2, Խ3, Խ4 ն Խn-րդ ագրեգատները` անկանխիկ շրջանառության դրամական միջոցները: Սովորա ար Կենտրոնական անկն ագրեգատներն օգտագործում է դրամաշրջանառության կարգավորման ժամանակ` դրամի քանակը հաշվարկելու համար: ՈՒստի անհրաժեշտ է ագրեգատների միջն սահմանել հավասարություն, որպեսզի շրջանառության մեջ հավասարակշռվի ապրանքների ն դրամական միջոցների առաջարկն ու պահանջարկը, արձրանա ապրանքների իրացվելիության մակարդակը ն դրամների գնողունակությունը, կարգավորվեն ինֆլյացիայի տեմպերը, կայնունանան գները ն կարգավորվի դրամաշրջանառությունը: Քանի որ կանխիկ դրամաշրջանառության աճը նպաստում է գների արձրացմանը ն ստվերային տնտեսության առաջացմանը, ապա մեծանում են չարաշահումները, թաքցվում է

վերջնական արդյունք հասույթը, նվազեցվում է փաստացի շահույթի գումարը ն կրճատվում է հարկային եկամուտների ծավալը: Ագրեգատների հավասարությունը պահպանելու նպատակով կենտրոնական

անկը պահպանում է Խ2>Խ1 կապը, ինչպես նան

Խ2+Խ3>Խ1 անհավասարությունը: Այս դեպքում Խ2-ը ն (Խ2+Խ3)-ը փոխարինում են կանխիկ դրամներին ն շրջանառությունից դուրս են հանում կամ կրճատում են Խ1 ագրեգատը` կանխիկ դրամը: Եր խախտվում է այս հարա երակցությունը, դրամաշրջանառությունը խախտվում է` ազդելով տնտեսական հարա երությունների վրա, առաջանում են դժվարություններ, մասնավորապես` ճգնաժամեր, ինֆլյացիա (գնաճ), դրամական միավորի արժեզրկում: Երկրում դրամական միավորը կայունացնելու նպատակով անհրաժեշտ է պահպանել կանխիկ ն անկանխիկ դրամների քանակը շրջանառությունում, ուստի ամեն օր անհրաժեշտ է ճիշտ որոշել ն պլանավորել դրամի քանակը` օգտագործելով դրամական ագրեգատները:

2.4. ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՓՈՂԻ ԿԱՅՈՒՆԱՑՄԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Շուկայական հարա երությունների պայմաններում, առանց դրամական հարա երությունների ամրապնդման, տնտեսական կայուն աճն անհնար է: Կենտրոնական անկի կողմից իրականացվող դրամավարկային ն հակաինֆլյացիոն քաղաքականությունը կար-

գավորում ն կայունացնում է դրամաշրջանառությունը, ինչպես նան նվազեցնում է ինֆլյացիոն պրոցեսները: Դրամական համակարգի տարրերի փոփոխությունը կապված է դրամական արեփոխումների (ռեֆորմներ) հետ: Դրանք են դրամական համակարգի փոփոխութ43

յունները, տվյալ երկրի դրամաշրջանառության կանոնակարգումը ն ամրապնդումը: Կտրուկ դրամական արեփոխումները կապված են դրամական համակարգի կազմակերպման ն դրա վրա ազդող գործոնների փոփոխման հետ. որպես կանոն` դրանք նպատակաուղղված են դրամական միավորի երկարաժամկետ կայունացմանը: Այդպիսի արեփոխումները հիմնականում իրականացվում են այնպիսի միջոցառումներից հետո, որոնք պայմանավորված են պետական ֆինանսների առողջացմամ

ն երկրի տնտեսությունն ամրապնդող

պայմանների ստեղծմամ : Դրամական համակարգի մասնակի փոխակերպումը նպաստում է կարճ ժամկետում դրամական համակարգում առկա ացասական երնույթների վերացմանը: Փողի արժեզրկման հետնանքները վերացնելու նպատակով կառավարությունը կատարում է դրամական արեփոխումներ, որոնք գործադրվելով փոխում են ամ ողջ դրամական համակարգը կամ մասնակի փոփոխություններով շտկում առկա դրությունը, մասնավորապես` ապրանքադրամական, սոցիալ-տնտեսական, իրավաքաղաքական հարա երություններում: Իսկ դրամական համակարգի լրիվ փոփոխություններ կատարվում են այն ժամանակ, եր ստեղծվում են նոր պետություններ: Իսկ մասնակի փոփոխությունների ժամանակ դրամական համակարգը հիմնականում մնում է նույնը` միայն որոշակի արեփոխումներով: Օրինակ` փոխվում են դրամանիշերը, միավոր դրամում գների մասշտա ը, դրամանիշերի կառուցվածքը, ըստ լիմիտի դրամների ացթողնման կարգը ն այլն:

Դրամական համակարգի

արեփոխումներն իրականացվում

են հետնյալ մեթոդներով` 1) նուլիֆիկացիայի, 2) դենոմինացիայի, 3)

դեվալվացիայի, 4) ռեվալվացիայի: Մեթոդի ընտրությունը կապված է դրամի արժեզրկման մակարդակի հետ:

Նուլիֆիկացիայի մեթոդով փողը կայունացնելու ժամանակ, շրջանառության մեջ եղած ամ ողջ փողի զանգվածը ն փողի ազան հավասարեցվում է զրոյի: Այդ դեպքում նոր փողերով փոխանակում չի կատարվում, ն անցնում են մետաղի` ոսկու դրամաշրջանառությանը: Այս մեթոդը կիրառվում է այն ժամանակ, եր շրջանառության մեջ մտած դրամի քանակն այնքան է մեծանում, որ վնասը (դիզաժյո) կազմում է 99 0: Փողը կայունացնելու համար հին փողերն ամ ողջությամ ոչնչացնում են` դրանց արժեքը հասցնելով զրոյի: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո դրամական արեփոխումներ իրականացվեցին Բելգիայում (1944 թ.), Ֆրանսիայում, Դանիայում, Հոլանդիայում, Նորվեգիայում (1945 թ.), Հունաստանում (1944-1946 թթ.), Öապոնիայում (1946 թ.), Ավստրիայում (1947 թ.) ն այլ երկըրներում: Միաժամանակ որոշ երկրներում սառեցվեցին հաշիվները, որոնք հետագայում մասամ

ացվեցին:

Նուլիֆիկացիան հիմնականում իրականացվում է հիպերինֆլյացիայից հետո ազգային արժույթի նկատմա վստահությունը վերականգնելու համար: Äամանակակից պայմաններում զարգացած երկրներում, եր խիստ հսկվում է դրամաշրջանառությունը ն ինֆլյացիայի տեմպերը նուլիֆիկացիա չի կատարվում: Փողի կայունացման կարնոր մեթոդներից է դենոմինացիան, որը դրամական միավորում գների մակարդակի փոփոխումն է` մի գնի

փոխարինումն ավելի մեծ դրամական միավորի, միաժամանակ հաշվարկելով ոլոր դրամական պարտավորությունները, մասնավորապես` անկերի հաշիվները, գները, դրույքը, աշխատավարձը ն այլն: Դենոմինացիա անց կացվել է 1961 թ. ԽՍՀՄ-ում` եր փողը փոխվեց 1:10 հարա երակցությամ , 1998 թ. ՌԴ-ում` 1:1000 հարա երակցությամ , 1993 թ. Հայաստանում` 1:200 հարա երակցությամ : Դենոմինացիան ենթադրում է նան հին թղթադրամի փոխարինում նորով` չսահմանափակելով արժեքը: Պաշտոնապես այն կրում է տեխնիկական նույթ, քանի որ հեշտացնում է հաշվարկը, նվազեցնում է շրջանառության ծախքերը ն չի վնասում դրամաշրջանառության տնտեսական հիմքերը: Միաժամանակ այն կարող է տնտեսության կայունացման ժամանակ` հիպերինֆլյացիայի վերացման վերջնական փուլում կայունացնել դրամը: Զարգացած երկրներում դրամական արեփոխումները փոխարինվում են հակաինֆլյացիոն ծրագրերով, որոնք իրականացվում են Կենտրոնական անկի կողմից անցկացրած դրամի կայունացման ն դրամավարկային քաղաքականության շրջանակներում: Դրամաշրջանառության գոյության պատմության մեջ հայտնի են դրամական արեփոխումների հետնյալ տեսակները.

•

դրամական ապրանքի փոխարինում` պղնձադրամից արծաթին, արծաթից ոսկուն ն այլն,

•

արժեզրկված ն ոչ լիարժեք դրամի փոխարինում լիարժեք դրամներով, կամ արժեզրկված, չփոխարինվող դրամական միավորների փոխարինում փոխանակման ենթակա դրամնե-

րով, կամ թղթադրամների արժեքի վերականգնում ոսկով ն արժույթով,

•

դրամական համակարգի մասնակի կայունացում` ըստ դրամական էմիսիայի, դրամական միջոցների ապահովման, գների մակարդակի, ոսկու համարժեքի կամ արտարժույթի կուրսի,

•

նոր երկրների առաջացման հետ կապված նոր դրամական համակարգերի կազմավորում կամ մի քանի երկրների դրամական համակարգերի միացում: Եվրոպական արժութային միության միասնական դրամական

համակարգի կազմավորումը կապված էր այդ երկրներում անցկացվող դրամական

արեփոխումների հետ, քանի որ այդ ժամանակ

հիմնովին փոխվել էին դրամական համակարգի

ոլոր տարրերը:

Ըստ շրջանառվող դրամի ձների` փողը որպես ապրանք, փողը որպես ընդհանուր համարժեքություն կամ որպես արժեքի չափ, վարկային դրամ (մուրհակ, չեկ) ու թղթադրամ, ն, ըստ երկրի սոցիալտնտեսական կառուցվածքի, դրամական համակարգի մասնակի կամ լրիվ փոխակերպման, երկրի վարած քաղաքականության` դրամական արեփոխումներն իրականացվում են տար եր ձներով: Այսպես` դրամական արեփոխումները կարող են զուգակցվել ոլոր արժեզրկված թղթադրամները կամ դրանց մի մասը շրջանառությունից դուրս հանելու ն դրանք նորերով փոխարինելու մեթոդով: Փողի կայունացման հաջորդ մեթոդը կոչվում է դեվալվացիա: Այն լայնորեն կիրառվող մեթոդ է, որի ժամանակ պետությունը պաշտոնապես իջեցնում է ոսկու պարունակությունը միավոր դրամանի47

շում կամ, ինչպես ասում են, իջեցնում է դրամի փոխարժեքը` դրանով իսկ կրճատելով փողի քանակը շրջանառությունում: Գոյություն ունեն դեվալվացիայի աց ն փակ ձներ. ացի ժամանակ հին արժեզրկված փողի մեծ քանակությունը փոխարինում են նոր փոքր քանակությամ

թղթադրամներով` նպաստելով ապրանքների գների

նվազմանը: Փակ ձնի ժամանակ պետությունը դրամական միավորում գների մասշտա ը իջեցնում ն հասցնում է արժեզրկման մակարդակին` պահպանելով ապրանքների գները, իսկ հին ու նոր փողերը փոխանակվում են 1:1-ի հարա երությամ : Այդ ժամանակ միավոր դրամանիշում ոսկու պարունակությունը տար եր է սահմանվում կամ հին ու նոր փողերի փոխարժեքը տար երվում է: Ապրանքների գները մնում են անփոփոխ, իսկ

արեփոխումների արդյունքները չեն ե-

րնում` ի տար երություն աց ձնի: Դեվալվացիայի օրենքով փողը կայունացվել է միայն այն շրջանում, եր վերականգնվել է մետաղական դրամաշրջանառությունը: Դեվալվացիայի ժամանակ

անկա-

յին տոմսերն ազատ փոխանակվում են ոսկով, իսկ թղթադրամները` ոչ, քանի որ դրանք ունեն ինֆլյացիա առաջացնելու հատկություն: Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո գրեթե ոլոր երկըրներում փողը կայունացվել է դեվալվացիայի օրենքով: Օրինակ` 1924 թ. Գերմանիայում փողը խիստ արժեզրկվել էր, ն դեվալվացիայի օրենքով 1 տրիլյոն հին դրամները (գերմանական մարկ) փոխանակվեցին մեկ տրիլյոն նոր դրամներով (գերմանական մարկ), ն քանի որ այդ քանակությունը դրամական համակարգի մի մաս էր կազմում, ապա այդ երնույթը նուլիֆիկացիայի ձն ընդունեց: Սակայն դրամների քանակը մնացել էր նույնը, փոխվել էր միավոր դրամանի48

շում ոսկու պարունակությունը, իսկ ապրանքների գները մնացել էին նույնը: 1925 թ. Անգլիայում դրամի արժեզրկման երնույթը կարգավորվել է դրամական համակարգի արեփոխումներով: Իսկ Ռուսաստանում դեվալվացիան կիրառվել է 1895-1897 թթ., եր

արեփոխում-

ների ժամանակ կապիտալի` ոսկու պարունակությունը մնաց նույնը, իսկ նվազագույն չափը աճեց 50 տոկոսով: 1961 թ. գները փոխվեցին 10 անգամ, իսկ ոսկու պարունակությունը միավոր դրամանիշում` 4,6 անգամ: 1949 թ. ԱՄՆ դոլարի նկատմամ միաժամանակ իրականացրեցին 37 տեսակի դեվալվացիա` նվազագույն չափը աճեցնելով 12-30,5 տոկոսով: Այս երնույթը կտրուկ արձրացրեց դոլարի գնողունակությունը Եվրոպայում` մեծացնելով եվրոպական երկրների պարտքը ԱՄՆ-ին: Երկրորդ զանգվածային դեվալվացիան անցկացվել է 1967 թ. Մեծ

Բրիտանիայում

ն

այլ

երկրներում,

եր

արժույթի

փոխարժեքը նվազել էր 5-25 տոկոսով: Դեվալվացիան մոնոմետալիզմի ժամանակ երկրի ներքին դրամաշրջանառությունը կայունացնող միջոց էր, եր պետություններն իջեցնում էին դրամական միավորի ստանդարտը (գների մասշտա ), ոսկու կամ արծաթի պարունակությունը, ապա վերականգնում երկրի արժույթը: Եվ, վերջապես, դեվալվացիան իրականացվում էր այն անից հետո, եր դրամի արժեզրկումը վերջնականապես կարգավորվում էր ն որոշվում դրամի կայուն փոխարժեքը: Ընդհանրապես, դեվալվացիան կիրառվում է ոսկու փոխարժեքի փոփոխման ավարտից հետո ն ուղղվում արտաքին շուկայում երկրի մրցակցային դիրքերի ամրապնդմանը, վճարային հաշվեկշռի

վիճակի

արելավմանը, արտասահմանյան ներդրումների ծավալի

մեծացմանը: Բրետոն-Վուդյան համակարգի պայմաններում 10 0-ից ավելի դեվալվացիա անցկացնելու համար պահանջվում է միջազգային արժութային հիմնադրամի համաձայնությունը, իսկ Ջամայկյան արժութային համակարգի պայմաններում` լողացող (փոփոխվող) արժութային կուրսի ներդրումով դեվալվացիան արժութային շուկայում իրականացվում է ամեն տարի: Դեվալվացիան չի վերացնում դրամաշրջանառության խնդիրները ն ժամանակակից պայմաններում չի վերականգնում ազգային արժույթի կայունությունը, ավելին` այն նվազեցնում է դրամի գնողունակությունը, մասնավորապես` ներմուծվող ապրանքների թանկ գների արդյունքում, ն խթանում է երկրում ինֆլյացիոն պոտենցիալը: Դրամական արեփոխումների հաջորդ մեթոդը` ռեվալվացիան (վերականգնում) է, եր պետությունը պաշտոնապես արձրացնում է դրամական միավորի գինը կամ դրամական միավորների կամ թղթադրամների փոխարժեքը: Այդպիսի արձրացում արձանագրվել է 1821 ն 1924 թվականներին Մեծ Բրիտանիայում ն 1979 թ. ԱՄՆ-ում անցկացված դրամական արեփոխումների ընթացքում: 20-րդ դարի 70-ական թվականների կեսերին, եր ոսկու պարունակությունը դրամանիշերում վերացվեց, ռեվալվացիան արտահայտվեց միայն արժույթի շուկայական գնի

արձրացմամ : Օրի-

նակ` ԳՖՀ-ում Բրետոն-Վուդյան արժութային համակարգի շրջանակներում անցկացվել է երեք ռեվալվացիա (1961, 1969, 1971 թթ.),

այնուհետն` մի քանի անգամ եվրոպական արժութային համակարգի շրջանակներում` պահպանելով ամրագրված արժութային կուրսեր: Ռեվալվացիան կասեցնում է երկրում ինֆլյացիոն գործընթացները, քանի որ ներմուծվող ապրանքներն ավելի էժան են դառնում, ինչը ձեռնտու չէ արտահանողների համար, քանի որ արտասահմանյան արժույթն այդ ընթացքում էժանանում է սեփական արժույթի համեմատ ն նրանք կորուստներ են ունենում վաղ կնքված պայմանագրերի պատճառով: Վաղ ժամանակաշրջանում դրամական համակարգում օգտագործվել է նան փողի կայունացման դեֆլյացիոն մեթոդը: Ընդհանրապես, դեֆլյացիոն քաղաքականություն նշանակում է թերլցում, եր փողը լրիվ արժեզրկված չի լինում ն կառավարությունը, որոշակի գումար հանելով շրջանառությունից կրճատում է շրջանառությունում դրամական զանգվածը` նպատակ ունենալով կարգավորել ապրանքների գները: Ապրանքների գների կարգավորմամ

արձրանում

է իրացման մակարդակը, արտադրահարա երությունները զարգանում են, արտադրությունը աճում է, իսկ ապրանքների առաջարկը համապատասխանում է գնողունակ պահանջարկին: Հետնա ար` դրամական արեփոխումները հաջող իրականացնելու համար անհրաժեշտ է` 1) արտադրության աճ, 2) յուջեի դեֆիցիտի կրճատում, 3) պետության վարած ճիշտ քաղաքականություն, 4) գործազրկության կրճատում, 5) արտաքին տնտեսական կապերի ընդլայնում,

6) ինֆլյացիայի կարգավորում, 7) փողի կայունացում, 8) դրամաշրջանառության կարգավորում, 9) միջազգային արժութային հիմնադրամում կայունացման մի շարք ծրագրերի իրականացում: Դրամական արեփոխումների անցկացման անհրաժեշտությունը պայմանավորված է մի շարք պատճառներով, մասնավորապես` տնտեսական ն քաղաքական.

•

տնտեսական` դրամական ն ֆինանսական համակարգերի փլուզում, ազգային արժույթի նկատմամ վստահության անկում, ինչպես նան ազգային արժույթի փոխարժեքի

արձ-

րացում արտարժույթի նկատմամ , տնտեսական ճգնաժամեր, Կենտրոնական անկի վարած դրամավարկային քաղաքականության ուղըղվածություն,

•

քաղաքական` երկրի քաղաքական կարգի փոփոխում կամ նոր պետության ստեղծում: Դրամական արեփոխումների նախադրյալներ են նան`

•

յուջեի եկամուտների աճի ն յուջեի դեֆիցիտի ծածկման համար էմիսիայի մերժումը,

•

անկերի նկատմամ վստահության կորուստը կամ դրամական միջոցների պահպանման համար խնայողությունների ստեղծումը, կամ վարկերի ստացման ընդլայնումը,

•

ավարար ոսկու` արժութային կապիտալի առկայությունը, ըստ որի որոշվում է արժույթի կուրսի կայունությունն ու ա-

պահովվածությունը կամ ապրանքների ու դրամական միջոցների քանակի հավասարակշռությունը: Դրամական

արեփոխումների անհրաժեշտության ուղղութ-

յունները ն նախադրյալների կարգը կարող ենք ներկայացնել գծապատկեր 2.4.1-ի տեսքով: ՀՀ անկախացումից հետո տնտեսության պատմության մեջ եղել են մի քանի դրամական արեփոխումներ, որոնց միջոցով կարգավորվել ն կայունացվել է դրամական համակարգը: Այդ արեփոխումներից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկությունները` ըստ տնտեսական ն քաղաքական նախադրյալների, որոնք ազդեցություն են գործել երկրի հետագա զարգացման վրա:

Քաղաքական

Երկրի քաղաքական կայունություն

Տնտեսական

Բյուջեի դեֆիցիտ

Բնակչության վստահությունը Կառավարության, Կենտրոնական անկի, առնտրային անկերի վարած քաղաքականության նկատմամ

Ազգային տնտեսության զարգացում, ՀՆԱ-ի ն ապրանքների ու ծառայությունների աճ

Ոսկու արժութային ազա, որն օգտագործվում է ազգային արժույթի փոխարժեքի կայունացման համար

Գծ. 2.4.1. Դրամական արեփոխումների հաջող անցկացման նախադրյալները:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ասատրյան Բ. Բանկային գործ. - Եր., 2004: 2. Բագրատյան Ա. Բանկային գործ. - Եր., 2003: 3. Ղալումյան Լ.Տ. Բանկային ն վարկային համակարգը շուկայական հարա երություններում. - Եր., 1996: 4. Բադանյան Լ. Բանկային գործի հիմունքներ. - Եր., 2003: 5. Բադանյան Լ. Ֆինանսներ, դրամաշրջանառություն ն վարկեր. Եր.: ՀՊՏՀ, 2007: 6. ՀՀ Կենտրոնական անկ. «Հայաստանի անկային համակարգը, զարգացումը, կարգավորումը, վերահսկումը. - Եր., 2000: 7. Дробозина Л.А. Финансы, денежное обращение и кредит. – М., 2000. 8. Балабанова И.Т. Деньги и финансы. – Минск, С-Пб., 2000. 9. Лаврушина О.И. Деньги, кредит, банки. – М., 2005.

Ստորագրված է տպագրության 28.12.2010թ.. Թղթի չափսը 60x84 1/16 , 3,5 տպ. մամուլ, 2,8 հրատ. մամուլ Պատվեր 10: Տպաքանակ 200: ՀՊԱՀ-ի տպարան, Տերյան 74