Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործություններին բնորոշ լեզուաոճական միջոցները

2. Լեզուն ժողովրդի յարատեւման պայմանն է: Լեզուի մահը արագացնում է ժողովրդի հոգեւոր մահը: Իսկ լեզուն կենդանի է ու զարգանում է, երբ ամէնուր ու մշտատեւ գործածութիւն ունի, այսինքն՝ պետական է, իշխանութիւնների ու ժողովրդի յոգածութեան առարկան է: 3. Կեանքիս գարնան՝ պատանու իմ միտքն ու սիրտը իրենց սնուցիչներն ունեին — Արարա՛տը, ... Հայ լեզուն, որ օտար լուծ ու նւաստութիւն չճանաչեց ու մնաց ստեղծագործ անգամ պատմութեան դարերում, երբ օտարը կ՛իշխէր Հայաստանում: 4. Ազնւացրո՛ւ լեզուդ, խօսքդ, իսկ այդ անելու համար, նախ ազնւացրու մտաւոր կեանքդ: 5. Մի ընտանիք, մի հասարակութիւն, մի ժողովուրդ ճանաչելու համար պէտք է լսել նրա մէջ հնչող խօսքը: 6. Յաղթելու համար քիչ է խելքը, տաղանդը, պէտք է ե՛ւ զօրաւոր խօսքը: 7. ... միշտ պատկերաւոր ու սեղմ, սրտերին՝ կրակ, բազուկներին՝ թափ, կամքերին մղում տւողը խօսքն է: Որքան զօրաւոր, այնքան մեծ է նրա հմայքը:

Գ. ՆԺԴԵՀ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

1. Լեզուն [մայրէնի] հայրենասիրութեան թթխմորն է:

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐ­ԳԵԱՆ

ԱՍՈՅԹՆԵՐ ԼԵԶՈՒԻ ՇՈՒՐՋ

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐ­ԳԵԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ԵՐԵՒԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՕՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

ԵՐԵՒԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ 821.19.0 ԳՄԴ 83.3(5Հ) Գ 479 Հրատարակութեան է երաշխաւորել ԵՊՀ Հայագիտական հետազօտութիւնների ինստիտուտի գիտական խորհուրդը

Խմբագիր՝ բան. գիտ. դոկտոր Ա. Մադոյեան

ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ ԵՐՋԱՆԻԿ

Գ 479 ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ ԲՆՈՐՈՇ

ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ/ Ե. ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ, Ս.

ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ.- ԵՐ.: ԵՊՀ ՀՐԱՏ., 2015.- 194 ԷՋ + 1 ԷՋ ՆԵՐԴԻՐ:

Աշխատութիւնն ամբողջական ուսումնասիրութիւն է` նուիրուած Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւնների լեզուին ու ոճին: Կատարուած է փաստական առատ նիւթի հիման վրա, սիրով ու ջերմութեամբ` որպէս երախտիքի ու գնահատանքի խօսք: Առաջին անգամ ընթերցողին են ներկայացուած հեղինակի ճոխ ու յուզառատ լեզուի եւ ոճի աչքի զարնող կողմերը (գրաբարի եւ արեւմտահայերէնի տարրերի գործածութիւն, պատկերաւորման եւ ճարտասանական միջոցներ, կուռ ու մատչելի շարադրանքի եղանակներ): Ցոյց է տրուած, որ դրանք հաւասարապէս առկայ են գիտական, հրապարակախօսական, յուշագրական երկերում, պաշտօնական գրութիւններում, նամակներում, զինուորական կոչերում ու հրամաններում: Ի տարբերութիւն մամուլի եւ սոցիալական ցանցերի որոշ հրապարակումների, որոնցում կարծես ձգտում են թարգմանել Նժդեհին ժամանակակից լեզուով, փոխում են ուղղագրութիւնը, այստեղ պահպանուած է թէ´ նրա լեզուն, թէ´ աւանդական ուղղագրութիւնը: Գիրքը նախատեսուած է բանասէրների համար ընդհանրապէս, նժդեհագիտութեան հարցերով զբաղուողների համար` մասնաւորապէս եւ, իհարկէ, բոլոր այն հայերի, որոնց համար թանկ է Գ. Նժդեհի անուան հետ կապուած ցանկացած ուսումնասիրութիւն:

ՀՏԴ 821.19.0 ԳՄԴ 83.3(5Հ) ISBN 978-5-8084-2002-1  ԵՊՀ հրատ., 2015  Երջանիկ Գեւորգեան, Սուսաննա Գեւորգեան, 2015

ՆԱԽԱԲԱՆ Կարդալով Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւնները` առաջին ընդհանրացումը, որ ծագում է լեզուի ու ոճի շուրջ առաջացած մտքերի յորձանուտում, զուգորդութիւնն է մի հնավայր պեղելու հետ: Բացուող հնավայրի հողի ամէն մի շերտի հետ աչքիդ առաջ են շարունակ յառնում մի մշակոյթի տարբեր կողմեր` նորանոր կառոյցներ, այլեւայլ գանձեր, գեղեցկութիւններ` հոգեւոր ու նիւթական արժէքներ: Նոյն կերպ էլ Գարեգին Նժդեհի գրուածքների իւրաքանչիւր պարբերութիւնում, շատ հատուածների իւրաքանչիւր տողում (հէնց այդպէս` տողում), յայտնաբերում ես մտքի մի գոհար, ոճական միջոցի շողշողուն կիրառութիւն եւ կամ, մեծն բանաստեղծի բնորոշմամբ` «բառ, որ աշխարհ արժէ», եւ այս ամէնը կուռ տրամաբանութեան հոսանքն ի վար, որն ընթերցողին տանում է դէպի հեղինակի նպատակակէտը: Կարելի է հակամէտ կամ հակադրամէտ լինել նրա այս կամ այն գաղափարին. տարբեր ժամանակների եւ ուղղութիւնների մտաւորականներն այսպիսի վերաբերմունք էլ հէնց ունեցել են եւ ունեն: Մենք, որ ջատագովներն ենք հայրենանուէր մտածողի գաղափարախօսութեան, նրա բազմանիստ գրական ժառանգութեան բովանդակային, գաղափարական, ժամանակներին տրուած գնահատանքների վերլուծութիւնը թողնելով գրականագէտներին, պատմաբաններին, փիլիսոփաներին, քաղաքագէտներին, խնդիր ենք դրել կատարելու լեզուական ու ոճական քննութիւն: Մի այսպիսի նպատակ է յառնում առջեւդ, երբ կարդալով Գ. Նժդեհի գիտական աշխատութիւնները, հրապարակախօսական յօդուածները, յուշագրութիւնները, խոհագրութիւնները, նամակները, նաեւ պաշտօնական գրութիւնները, զինուորական կոչերը, զգում եւ ապրում ես նրանով, թէ ինչ հսկայական

նշանակութիւն է տրուած լեզուին եւ ինչ խնամքով ու ճշտութեամբ է ընտրուած ոճական միջոցը` ժանրին համապատասխան: Այս ուսումնասիրութեան շրջանակներից դուրս է Գարեգին Նժդեհի լեզուական հայեացքների ամբողջական քննութիւնը: Ստորեւ կանգ կառնենք երեք հիմնադրոյթային սկզբունքների վրայ` իբրեւ առաւել կարեւորների, որոնցով առաջնորդուել է նա իր ոգեշունչ խօսքը կառուցելիս: ա. Լեզուն` հայրենասիրութեան առաջնորդ: Հայրենասիրութիւնը եւ մայրենի լեզուն փոխադարձաբար պայմանաւորուած են մէկը միւսով: Սէրը դէպի մայրենի լեզուն, դրա իմացութիւնը, ուսումնասիրումը, իրենց հետ բերում են հայրենասիրութիւն. իր հերթին հայրենասէր լինել նշանակում է սիրել մայրենի լեզուն: Մարդիկ չեն կարող հայրենասէր լինել, եթէ ջանքեր չեն թափում իւրացնելու մայրենի լեզուն: Իր Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ Գ. Նժդեհը, մայրենի լեզուն նկատի ունենալով, պատգամում է. «Լեզուն ժողովրդի յարատեւման պայմանն է: Լեզուի մահը արագացնում է ժողովրդի հոգեւոր մահը: Ահա թէ ինչու մասնաւորապէս ցեղակրօնը հայ մարդու հետ պէտք է խօսի հայերէն: Իսկ լեզուն կենդանի է ու զարգանում է, երբ ամենուր ու մշտատեւ գործածութիւն ունի, այսինքն` պետական է, իշխանութիւնների ու ժողովրդի յոգածութեան առարկան է»1: Ելնելով այս ճշմարտութիւնից` 1921 թ. յունիսի 7ին հաշտութեան եւ ռազմական գործողութիւները Սիւնիքում դադարեցնելու մասին ուղերձում` ուղղուած Խորհրդային Հայաստանի յեղկոմին, ի շարս սոցիալական, իրաւական, քաղաքական եւ այլ դրոյթների, Գարեգին Նժդեհը Զ. կետում պահանջում էր` հայ լեզուի պետական իրաւունքի վերականգնում եւ նրա պարտադիր գործածութիւնը պետական հիմնարկութիւններում ու բանակում: Այլ առիթով, Բանտային գրառումներ-ում, Նժդեհը մատնանշում է, որ համեմատական ուսումնասիրութիւններով 1 Գ. Նժդեհ, Հատընտիր, «Ամարաս» հրատ., Երեւան, 2006 թ.: Այսույետեւ սոյն գրքի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [Հ, էջ] տեսքով:

կարելի է որոշել հայ ժողովրդի լեզուի «… որ ասել է` նաեւ նրա գիտակցութեան, նրա ոգու հասակը, ապա` նրա տեղը մարդկութեան մեծ ընտանիքում» [Հ, էջ 400]: Այսպէս, լեզուի եւ հայրենասիրութեան կապը լավագոյնս երեւում է նախ հեղինակի ստեղծագործական ժառանգութեան մէջ: Սոյն կէտի վերջում մէջբերենք մի հատուած Անձնավկայութիւն յօդուածից, որտեղ համատեղ հնչում են խանդաղատանք ու հպարտութիւն դէպի հայրենիքը եւ հայերէնը. «Կեանքիս գարնան` պատանու իմ միտքն ու սիրտը իրենց սնուցիչներն ունէին. - Արարա´տը, … - Հայ լեզուն, որ օտար լուծ ու նւաստութիւն չճանաչեց, ու մնաց ստեղծագործ անգամ պատմութեան ամենամթին դարերում, երբ օտարը կ’իշխէր Հայաստանում» [Հ, էջ 657]: բ. Լեզուն եւ անհատի բարոյական կերպարը: Միմեանցով պայմանաւորուած են նաեւ լեզուն, խօսքը եւ մարդու հոգու բովանդակութիւնը: Առաջինը արտայայտում է մեր մտածումները, ապրումները, ուրեմն` ամբողջութեան մէջ` մեր բարոյական նկարագիրը: Մէկին մոտիկից ճանաչելու համար պէտք է լսել նրա խօսքը: Խօսքն իր հերթին ազդում է մեր մտքերի վրայ, մեր հոգեկան ներաշխարհի վրայ. «… չի կարելի ծաղրել սրբութիւնը եւ շարունակել երկիւղած լինել նրա նկատմամբ: Չի կարելի քամահրել մէկին եւ շարունակել յարգալից լինել դէպ նրա անձը: … Չի կարելի զազրախօս լինել եւ բարձր ու կիրթ նկարագիր ունենալ: Ինչպէս եւ չի կարելի անբարոյական, բայց եւ սրբախօս լինել: Գռեհկաբանելով, մարդս խրախուսում է եւ սնուցանում իր ստոր մտածումները …» [Հ, էջ 105]: Ելնելով յիշեալ դիտարկումից` Գ. Նժդեհը, իր Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ երիտասարդութեանը յորդորում է. «Ազնւացրո´ւ լեզուդ, խօսքդ, իսկ այդ անելու համար, նախ ազնւացրո´ւ մտաւոր կեանքդ» [Հ, էջ 105]: Աւելին. հեղինակը հասնում է մեծ ընդհանրացումների. ինչպիսի անհատներից է բաղկացած հանրութիւնը, այդպիսիք են վերջինիս վարքը, ըմբռնումները եւ լեզուն ու խօսքը: Այստեղից էլ յետեւեալ դիտարկումը. «Մի ընտա5

նիք, մի հասարակութիւն, մի ժողովուրդ ճանաչելու համար պէտք է լսել նրա մէջ հնչող խօսքը» [Հ, էջ 543]: Խօսքը նաեւ ցուցիչն է այն բանի, թէ խօսողն ինչ չափով է տիրապետում քննարկուող նիւթին. «Երբ մէկը լեզւական տարազները գործածում է առանց որոշ բովանդակութիւն դնելու նրանց մէջ, մատնում է, որ իրեն պակասում է անսխալ հասկացողութիւնը այն բանի մասին, որից նա խօսում է» [Հ, էջ 543]: Պէտք է լինել ստեղծագործող եւ ո´չ օրինակող (ուսուցանում է նա), ունենալ սեփական ասելիքը եւ այդ ասելիքը ներկայացնելու սեփական եղանակը: գ. Խօսքի ազդեցութիւնը զանգուածների վրայ: Իր տարբեր ստեղծագործութիւններում տարբեր առիթներով Գ. Նժդեհը պարզաբանում է խօսքի թէ´ դրական, թէ´ բացասական ազդեցութիւնը զանգուածների վրայ: Այստեղ վճռական դերակատարութիւն ունի մտաւորականութիւնը: Նախ խօսքը կարող է գրգռել, պառակտել, բաժան-բաժան անել ժողովրդին: Ե՞րբ է դա տեղի ունենում, երբ խօսքը կորցնում է «իր լոյսն ու ջերմութիւնը», երբ ներքին հոգեւոր իրականութեան արտայայտիչն ու արտայայտութիւնը չէ, երբ սնամէջ է, անիմաստ: Այդպիսին է այն, երբ կորչում են մտաւորականութեան խօսքի յստակութիւնը ու որոշակիութիւնը: Այդպիսի խօսքը չարիք է նորահաս սերունդի համար. «Պէտք է խոստովանել, որ մեր ժողովրդի անմիաբանութեան պատճառներէն մէկն էլ հէնց նման խօսքն է» [Հ, էջ 543], - գրում է Գ. Նժդեհը 1938 թուին իր ժամանակի մասին Ինչո՞ւ տարօնականութիւն յօդուածում: Բայց խօսքը լինում է ե´ւ միաբանող եւ ժողովրդին տանում է դէպի հաղթանակներ: Այդ այն խօսքն է, որը, հեղինակի բնորոշմամբ, հաղորդութեան ազդեցութիւն է ունենում, օժտուած է երկաթէ տրամաբանութեամբ ու զրնգում է որպէս դամասկօսեան սուր. «… միշտ պատկերաւոր ու սեղմ, սրտերին` կրակ, բազուկներին` թափ, կամքերին մղում տվողը խօսքն է: … որքան զօրա-

ւոր, այնքան մեծ է նրա հմայքը»2: Ահա նման յատկանիշներով օժտուած խօսքով միաբանող հոգեբանական ազդեցութիւն են ունեցել զանգուածների վրայ այն ժողովրդների առաջնորդները, զօրավարները, որոնք հասել են մեծ ձեռքբերումների կամ հերոստրատեան փառքի, ոսկէ կամ արնաթաթախ գրիչներով պատմութեան էջերում գրելով իրենց անունները (Վարդան Մամիկոնեան, Ալեքսանդր Սուվորով, Նապոլէօն Բոնապարտ, Ադօլֆ Հիտլեր եւ այլք): Նժդեհը, եղավ այնպիսին, ինչպիսին ինքը պահանջում էր լինել առաջնորդներից, երբ սպարապետն էր Լեռնահայաստանում կամ հասարակական-քաղաքական գործիչ, հրապարակախօս, բոցալեզու մտաւորական` արտասահմանում, ընդհուպ մինչեւ իր երկրային կեանքի աւարտը` 1955 թիւը: Բնակավայրերում տարածուող նրա կոչերը ոգեշնչում ու սատարում էին սովեալ բնակչութեանը` գրեթէ երկու տարի դիմագրաւելու թշնամիներին: Մարտերից առաջ կարդացած յորդորները գրոհի էին տանում գրեթէ առանց ռազմամթերքի զինուորներին` հաղթելու շատ աւելի բազմաքանակ ու զինավառ հակառակորդին: Գործում էր յիշեալ երրորդ սկզբունքը. «Այն ինչ որ յաճախ դժուարանում է կատարել արդիական հրձիգ թնդանոթը, հեշտութեամբ կատարում է ղեկավարի զօրաւոր խօսքը: Խօսքը, երբեմն հրամայող ու իշխող, երբեմն կանչող ու մղող … խօսքը – դա ինքը ղեկավարն է: Յաղթելու համար քիչ է խելքը, տաղանդը, պէտք է ե´ւ զօրաւոր խօսքը: … առանց զօրաւոր խօսքի` չկայ իշխանութիւն հոգիների վրայ, իսկ առանց այդ իշխանութեան` չկայ յաղթութիւն» [ ԼԳ]: Եւ այսպէս. հայրենասէր լինել, նշանակում է` սիրել մայրենի լեզուն: Լեզուն արտայայտում է մարդու բարոյեական կերպարը, իսկ խօսքը վճռորոշ ներգործութիւն է ունենում զանգուածների վրայ` նրանց մղելով ի գործ: Այս երեք առաջնահերթ սկզբունք-

Գ. Նժդեհ, Լեռնահայաստանի գոյամարտը, «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 11, 1923 թ.: Այսույետեւ սոյն ստեղծագործութեան վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ԼԳ] հապաւման տեսքով:

ների հետ է անցնում ընթերցողը Նժդեհի գրական ժառանգութեան ուսումնասիրութեան իր ուղին: Նշուածը զուգակցւում է ճարտասանական արուեստի հետ, որն արտացոլուած է խօսքը կառուցելու եւ շարադրելու հմտութիւններում, ինչը մեր յետագայ քննութեան խնդիրներից է, իսկ Նժդեհի բանաւոր խօսքի ուժը մշտապէս յիշատակւում է նրա ժամանակակիցների յուշերում: Որպէս ճարտասանական միջոց է օգտագործւում շեշտը` ընդգծելու, առանձնացնելու համար հատկապէս որեւէ բառ` վերջինիս վրայ ընթերցողի ուշադրութիւնը կենտրոնացնելու նպատակով: Այս հնարն ակնբախ կերպով շատ ու շատ յաճախ է գործածւում եւ բոլոր ստեղծագործութիւններում, իհարկէ առաջին հերթին կոչականներում ու բայի հրամայականի բառաձեւերում, սակայն, թերեւս ոչ պակաս, նաեւ մյուս խօսքի մասերի պատկանելութեան բառերում: Նիւթի բերումով տուեալ համատեքստը կուռ դարձնելու, ասելիքը հատու լինելու, խօսքային գունաւորում տալու եւ այլ նպատակներով յիշւում են առաւելապէս լատիներէն, ապա նաեւ ֆրանսերէն, ռուսերէն, անգլերէն, իտալերէն, բուլղարերէն թեւաւոր խօսքեր եւ զանազան արտայայտութիւններ, փոխառեալ բնորոշ բառեր: Առանձնակի հիացմունքով կարելի է խօսել նժդեհաստեղծ հարիւրաւոր բառերի մասին, որոնք կազմուել են խորիմաստօրէն եւ նրբօրէն` հաշուի առնելով հայերէնի բառաբարդման հնարաւորութիւնները: Մենք խնամքով հաւաքել ենք լեզուական վարպետութեան մի-մի նմուշ այդ բառերը, քննութեան առել` առանձին գրքով ընթերցողին ներկայացնելու նպատակով: Վերջապէս լեզուաոճական միջոցները …` մարգարիտների նման շաղ եկած հեղինակի ողջ գրական անդաստանում, որոնք եւ մտադիր ենք այստեղ քննութեան առնելու: Մուտք գործենք, ուրեմն, ընթերցողի հետ Գարեգին Նժդեհի լեզուաշխարհը:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՄ

§ 1. Բառեր Գարեգին Նժդեհի գրական ժառանգութիւնն ուսումնասիրելիս անմիջապէս աչքի են զարնում մայրենի լեզուի` հեղինակի քաջիմացութիւնը` ոչ միայն իր ժամանակի արեւելահայերէնի, այլեւ գրաբարի ու արեւմտահայերէնի, ինչպես նաև բառային ճոխութիւնը,, գրելու իւրօրինակ ոճը, բառապաշարի բոլոր շերտերին դիմելու սկզբունքը: Հարկ է յիշատակել, որ նա հայեցի կրթութիւն ստացել է միայն իր ծննդավայր Կզնուտ գիւղի ծխական դպրոցում, ապա սովորել է Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում, Պետերբուրգի համալսարանի իրաւաբանական բաժնում (նոյնպէս` ռուսերէն) եւ ապա Սօֆիայի ռազմական սպայական ուսումնարանում` բուլղարերէն: Լինելով զինուորական` նրա գիտակցական կեանքի մի հատուածը` մօտ ութ տարի, անցել է ռազմադաշտերում, մեկ այլ հատուածը` տասնհինգ տարի, բանտերում` որպես յեղափոխական ու հասարակական գործիչ: Ուրեմն` նրա լեզուի հարստութիւնը բնատուր նաեւ բանասիրական գերօժտուածութեան, ինքնազարգացման արդիւնք է, եւ ապա պայմանաւորուած է մայրենի հայերէնի ու հայրէնասիրութեան փոխկապակցութեամբ: Ինքնակենսագրութիւն [Հ, էջ 430] յուշագրութիւնից տեղեկանում ենք, որ 1921 թ. կէսերին, Հայաստանից հեռանալիս, իր հետ է վերցնում Արաքսի ափին խփուած վագրի մորթին. « … Սիւնեաց Դրօշակը, … եւ մի հին Հայկազեան բառարան – իմ միակ մխիթարիչը տարագրանքի մէջ» [Հ, էջ 432]: Ինչպէս ցոյց կտան սոյն յօդուածում բերուելիք փաստերը, նա

հիմնովին ուսումնասիրել է այդ բառարանը եւ իր երկերը շարադրելիս մշտապէս դիմել դրանում մատուցուած բառագանձին: Նժդեհի ստեղծագործութիւններում, ինչ ժանրի էլ պատկանելիս լինեն, հնաբանութիւններն աչքի են զարնում: Նկատի ունենք մասնաւորապէս այն բառերն ու բառային տարբերակները, որոնք սկսած արդէն Ստ. Մալխասեանցի Հայերէն բացատրական բառարան-ից (1944 -1945 թթ..), համարւում են հնացած` ունենալով համապաասխան նշան` շրջանագիծ կետով, իսկ յետագայ հայերէնի այլեւայլ կարգի բառարաններում «հնց.» (հնացած) ոճական նշումը: Գլխում կքննուեն նաեւ գրաբարից ժառանգած, բայց այժմ անգործածական քերականական տարրերը: Սոյն ենթագլխում կանդրադառնանք բառերին: Գարեգին Նժդեհը հնաբանութիւնների է դիմում սկզբունքօրէն` հետամուտ ազգի բոլոր սերունդների յաջորդափոխութեան անխզելի կապին` իր բոլոր դրսեւորումներով` պատմական, աշխարհագրական, բնախօսական, հոգեբանական, մշակութային եւ, ինչ խօսք, լեզուական: Դրանք մեզ համար են հնաբանութիւններ, քանի որ ներկայումս կամ չեն գործածւում, կամ հազուադէպ են գործածւում, բայց ոչ Նժդեհի, ով համարում է նոյնքան պահանջուող, որքան իր ժամանակի այլ կարգի բառերը: Նա գործնականում ներկայացնում է ժամանակների շարունակական լինելը լեզուական առումով, համընդգրկուն բնոյթը: Խնդրոյ առարկայ հարցի հետ կապուած հարկ կլինի կանգ առնել հետեւեալ իրողութիւնների վրայ. ա. Նոյնանիշ բառերի առկայութեան դէպքում նախապատւութիւնը տրւում է հնացածի, յաճախ մոռացուածի գործածութեանը: Ինչպէս. անուղղելի║անուղղայ. «Մեր ժողովուրդը անուղղայ է իր անփութութեան մեջ … » [Հ, էջ 55]: Անզօր║ապազօր. «Հայաստանը չի կարող աւազահիմն ապազօր եւ դըժբախտ լինել» [Հ, էջ 113]: Աղբ, ցեխ║գռեհ. «Սրբութեան բարձունքներից մինչեւ գոյութեան գռեհը – ահա´ ուղիների այն աշխարհը, ուր դեգերում է մարդկային ոգին» [Հ, էջ 364]: Եւ կամ յետեւեալ օրինակներում: Մենամարտ, մրցութիւն║գուպար. «…մի մասերե10

ւոյթն է ահարկու գուպարի …ազգայնական եւ հակազգային տարրերի …» [Հ, էջ 159]: Անպատուել, վիրաւորել║թշնամանել. «… այսօր Գարիբալդիի դէմ ստգտանող ու թշնամանող, երբ նա լքած է Նէապոլը» [Հ, էջ 281]: Նկունութիւն, պարտութիւն║կորանք. «Շատ բան խնայուած կլիներ հայութեան – տառապա´նք, արիւննե´ր, կորա´նք, եթէ …» [Հ, էջ 340]: Կուտակել║կուտել. «… ժողովուրդ, որ նիւթական բարիքներ կուտել եւ ամբարել գիտէ …» [Հ, էջ 56]: Յանկարծակի, անսպասելի║յեղակարծ. «Ահա´ հասաւ գուժկանը … ով է այդ եղերականը եւ ինչ է խորհրդանշում նրա երեւումը յեղակարծ» [Հ, էջ 341]: Այսպէս յիշեալ մօտեցմանը համապատասխանող միւս դէպքերում: Այժմ նման բառազոյգերի մի շարք. ծոյլ║հոյլ3, մեծաբանել,ճոռոմաբանել║ճառատել [Հ,էջ103], նախանձ ║ մախանք [Հ, էջ 404], կեղծաւոր, բամբասող║շոգմոգ [Հ, էջ 183], պարծենալ, հպարտանալ║սոնքալ [Հ, էջ 399], չնչին, խղճուկ║փանաք [Հ, էջ 634], թուլանալ անզօրանալ║փանաքիանալ [Հ, էջ 512], քծնանք║քծինք [Հ, էջ 279], մարշալ║մարաջախտ [Հ, էջ 383]: Գործածուել են նաեւ հնացած յոլովական ու խոնարհական բառաձեւեր`ազինք, առեց, փոխանակ` ցեղեր, առաւ. «…ազգեր եւ ազինք մտքով կը ծնրադրեն ու կը խոկան մի նուիրական հողաթմբի առջեւ» [Հ, էջ 444], «Եավորով երգեց իր «Հայեր»-ը եւ իր երգը թեւ առեց, թռավ …» [Հ, էջ 592]: Ասուածը վերաբերում է նաեւ կայուն բառակապակցութիւններին, որոնցից շատ յաճախ դարձեալ նախընտրւում է հինը կամ գրաբարեանը: Մի խօսքով║ի մի բան. «… ի մի բան` բիւրապատկի´ր հոգէկան ոյժերդ» [Հ, էջ 384]: Վեճ ու կռիւ, տուրուդըմփոց║կագ ու կռիւ. «… աստ եւ անդ կագ ու կռիւ կը սերմանէ …» [Հ, էջ 183]: Նախընտրած բառերի մի մասը ոչ միայն հնացած է, այլեւ ընդհանրապէս հազուադէպ, երբեմն խիստ հազուադէպ գործա3 Գ. Նժդեհ, Նորահայտ նամակներ, «Հայաստանի ազգային արխիվ» հրատ., Երևան, 2011 թ., էջ 7: Այսույետեւ սոյն գրքի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ՆՆ, էջ] տեսքով:

ծութիւն ունի: Բայց Նժդեհը դրանք հրապարակ է բերում` անցեալի հետ եւս մի կապ ունենալու համար: Այդպիսիք են` անարգ║անարգու, անհետանալ║անհետել, սաստիկ զայրոյթ ║զայրուցք, թատերաբեմ, թատրոն║թատր, խորհրդաւոր ║ խորհրդօրէն. «… անարգու արարքների մասին …» [Հ, էջ 177], «… ելել են նուաճելու … անապատը, այնպէ´ս, որ դա անհետի … իրենց երկրի քարտէսէն» [Հ, էջ 528], «… եւ տառապանքի զայրուցքի մեջ յաճախ աղաղակեց …» [Հ, էջ 590], «Առաւելապէս Ամերիկան է այդ պայքարի թատրը» [Հ, էջ 186], «Աստղե՜րը խորհրդօրէն ու տխուր ի՞նչ են փսփսում …»4: բ. Հնացած բառերի դիմելու երկրորդ շարժառիթն այն է, որ ժամանակակից լեզուն դրանց նոյնանիշները կամ ընդհանրապէս չունի, կամ սակավ դէպքերում ունի եւ կամ էլ ունի կայուն բառակապակցութիւնների տեսքով: Ուստի առաւել եւս այդպիսի բառերը կրկին պէտք է գործածել եւ հարստացնել խօսքը: Դիեցնել (կրծքով կերակրել, ծիծ տալ). «Մտածումս սիրաշատ մօր պէս կը դիեցնե ազգային հպարտութեան իմ զգացումը» [Հ, էջ 163]: Բառը գործածուած է փոխաբերաբար` նիւթեր, փաստեր տալ իմաստով: Հրաժարիմք (հրաժարուելու, մերժելու սկզբունք): Վերցուելով գրաբարի խոնարհական ձեւից` գործածուել է գոյականաբար` բայական հաւատամք բառի համաբանութեամբ. «Բոլշեւիկը իր հրաժարիմքն ունի …» [Հ, էջ 516]: Մերազնեա (մեր ազգին, ցեղին պատկանող, մեր ցեղի). «Մերազնեա ներքին ամէն մի հակառակորդ անծանօթ մի եղբայր է, որին հոգէփոխելու պարտականութիւն ունինք» [Հ, էջ 155]: Ոգէխառնուիլ (հոգով միմեանց հետ կապուիլ). «… կ’ոգէկոչեմ հայ զինուորին ու զօրավարին … կ’ոգէխառնուիմ նրանց հետ …» [Հ, էջ 163]: Ցվերջ (մինչեւ վերջ). «Ես երկար բաղձացի եւ գուցէ ցվերջ պիտի բաղձամ …»5: Աստու4 Գ. Նժդեհ, Գրական երկեր, «Նախիջեւան» հրատ., Երեւան, 2003 թ., էջ13: Այսույետեւ սոյն գրքի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ԳԵ, էջ] տեսքով: 5 Գ. Նժդեհ, Գրական երկեր, «Էդիթ Պրինտ» հրատ., Երևան, 2012 թ., էջ 106: Այսույետեւ սոյն գրքի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ԳրԵ, էջ ] տեսքով:

ածազարդ (Աստծով զարդարուած, փառաւորուած, սրբազան). «… իր (Ահարօնեանի /հեղ.հեղ./) խօսքը Հայաստանի Աստուածազարդ բնութեան թախծութիւնն ունի» [Հ, էջ15]: գ. Այս կէտն առնչութիւն ունի բազմիմաստութեան հետ: Հանդիպում են այնպիսի բազմիմաստ բառեր, որոնց որոշ իմաստներ XX դարի առաջին կէսերին գործածութիւնից դուրս գալու ճանապարհին էին, իսկ մեր օրերում արդէն մոռացուած են: Այդպիսի, եթե կարելի է կոչել, ակամա հնաբանութիւնները քանակով այնքան շատ են, որ մեզ համար ոճական արժէք են ձեռք բերել: Ահա համապատասխան օրինակներ: Հանդիպում ենք անցք բառի հետեւեալ իմաստներին – 1. անց կենալը, անցում: 2. Դէպք, պատահար: Ինչպէս. «Պարսից կառավարութիւնը … Արաքսի հայկական ափում կուտակուած բազմութիւնից յանկարծակիի եկած` կարգադրեց դադարեցնել գաղթականութեան անցքը»6: Ինչու պայքարեց Լեռնահայաստանը յուշագրութիւնից բերուած այս հատուածում անցք բառը գործածուած է /1./ իմաստով, հետեւեալ մէջբերումներում` /2./ իմաստով. «… անցքերն եկան հաստատելու, թէ … քանդուած են հոգով» [Հ, էջ 209], «… կան քաղաքական անցքերի այնպիսի ձախող դասաւորումներ …» [Հ, էջ 288]: Ներկայումս անցք բառի ամենագործածական իմաստն է` ծակ ու նմանողութեամբ եւս մի քանի իմաստ – 2. ասեղի անցք: 3. Ելքի համար տեղ: Արուեստ բառի հնացած առաջին իմաստն է` արհեստ: Ածանցելով սրանից` Նժդեհը գործածում է արւեստագիտութիւն` արհեստների, տեխնիկական մասնագիտութիւնների տիրապետում, իմացութիւն, ինչպէս նաեւ` էլեկտրօարւեստագիտութիւն, արւեստագիտաբար (տեխնիկապէս արհեստներին վերաբերող մասնագիտութիւնների իմացութեամբ), արւեստական (տեխնիկական) եւ նման կազմութեամբ մի քանի այլ բառեր. «Արւեստագիտութեան, … էլեկտրօարւեստագիտութեան արագ և հրաշագործ յառաջադիմուեթեան մեր օրերում» [Հ, էջ 130], «… որդիները աւելորդ դարձնէին Հայաստանը պաշտպանող արւեստական ամրութիւնները» [Հ, էջ 125], «… ցեղամիջեան պայքա6

«Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 8, 1923 թ.:

րում չկորչելու համար պէտք է սպառազինւել հոգեբանօրէն եւ արւեստագիտաբար …» [ն.տ.]: Բառնալ (վերացնել, ոչնչացնել) բայի հիման վրա կազմուած` գործածուած է բարձում գոյականը (1.վերացում, ոչնչացում: 2. Բեռներ բարձելը, բեռնում ). «Ցաւերը վերացնելու համար` հիւանդութիւնը պատճառներ են, որ պէտք է բառնալ», [Հ, էջ 138], «… նպաստում է … չարութեան, եսականութեան բարձումին …» [Հ, էջ 609]: Ներկայումս բարձում գոյականի առաջին (վերացում) իմաստը հնացած է, գործածւում է երկրորդ (բեռնում) իմաստը: Բնաւորութիւն բառը հանդիպում է մի իմաստով, որն այժմ արտայայտւում է բնոյթ բառով: Ինչպէս. «Դէպքերը Ղափանում աստիճանաբար զարգանում ու խիստ վտանգալից բնաւորութիւն են ստանում …»7, «… կռիւներին … ծրագրուած լուրջ բնաւորութիւն տալ անկարելի է»8: Ընկալում ենք` վտանգալից բնոյթ, լուրջ բնոյթ` բնաւորություն-ը թողնելով հոգեբանութեան ոլորտին: Դալար գոյականական բառը հանդիպում է իր նախնական ( խոտ, սէզ) իմաստով. «Զգո´յշ … Դալարների տակ յաճախ մահաթոյն օձ է թաքնւած լինում» (1927 թ.) [Հ, էջ 99]: Այժմեան տարածուած իմաստը ածականային է`1. մատղաշ, ոչ թօշնած: 2. Ճկուն: Տղա բառի երեխա, մանուկ իմաստից կազմուած գործածուած են տղայաբար, տղայամիտ, տղայութիւն, այն է` երեխայաբար (մանկօրէն), երեխայամիտ, մանկամիտ, երեխայաթիւն, մանկամտութիւն. «Ժողովրդի մի մասի անունից հայհոյել միւսին` հակառակորդին եւ տղայաբար ժխտել նրա գոյութեան իրաւունքը …» (1929 թ.) [Հ, էջ 69], «… լեռնականի ոգուն անծանօթ մի տղայամիտ պետի գլխաւորութեամբ կը մտնէր Սիւնիք …»9, «… բոլշեւիկների ձախ տղայութիւնը, որի երեսից այնքան տուժեց հայ ժողովուրդը» [ԱՍ]: 1923 թուին 7 Վրեժստանի Կենտրոնական Կոմիտէին գրած նամակից, սեպտեմբեր, 1920 թ.: 8 Հայաստանի Հանրապետութեան զինուորական նախարարին գրուած նամակից, սեպտեմբեր, 1920 թ.: 9 «Հայրենիք» ամսագիր, Ազատ Սիւնիք, թիւ 12 (հոկտեմբեր), 1925 թ.: Այսույետեւ սոյն հրապարակման վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ԱՍ] հապաւման տեսքով:

Նժդեհը գործածել է մարզադաշտ բառը` 1.պոլիգոն: 2. Հրաձգարան: 3. Զանազան զէնքերի փորձարկման ընդարձակ դաշտ իմաստներով: 1960-ական թուական-ների վերջից այն առնչւում է միայն սպորտի հետ` նշանակելով մարզական վարժանքների եւ մրցումների դաշտ: «Թշնամիները – դեռ մարզադաշտում ու զորանոցում, նա ներշնչում է իր զօրքին …» [Հ, էջ 43], «Կարողանալ իշխել հոգիների վրա, … առանց որին զօրանոցն ու մարզադաշտը հաղթանակներ ստեղծելու կարողութիւնից շատ են հեռու» [ԼԳ]: § 2. Բառային տարբերակներ Հանրայայտ է, որ ժամանակների ընթացքում բառերի հնչիւնակազմերը փոփոխութիւններ են կրում` ենթարկւում են հնչիւնափոփոխութեան, փոփոխւում է ուղղագրութիւնը, հնչիւններ են աւելանում կամ պակասում, մի հնչիւն փոխարինւում է ուրիշով: Նշուած բոլոր իրողութիւնների հետ առնչուող բառային տարբերակներ գտնում ենք ուսումնասիրուող ստեղծագործութիւններում: Քանի որ իւրաքանչիւր ժամանակի հարազատ է բառի իր ձեւը, իր հնչիւնակազմը, ուստի նախընթաց տարբերակները հնանում են եւ դուրս գալիս գործածութիւնից: Գ. Նժդեհը բառային տարբերակներին միախառն է դիմում` մե՛րթ գործածելով իր ժամանակի, մե՛րթ հնացածներ` հաւատարիմ իր սկզբունքին, չընդհատելու սերունդների լեզուական պատմական ուղին: Կանգ առնենք մեզ համար արդէն հնաբանութիւններ դարձած բառային տարբերակների վրա, ըստ քիչ վերը յիշատակած պատճառների` առանձին-առանձին:

ա. Արտասանութեան եւ ուղղագրութեան փոփոխութիւններ: Գարեգին Նժդեհը գրել է դասական ուղղագրութեամբ ու մեծ մասամբ արեւելահայերենով: Սակայն այստեղ խօսքը մեր երկու ուղղագրութիւնների կամ երկու լեզուաճիւղերի պատմական սկզբունքային տարբերութիւնների մասին չէ, ինչպիսիք են` է-ե, օ-ո, յ-հ ուղղագրական անցումները եւ միւսները կամ բաղաձայննային տարբեր համակարգերը, այլ խնդրոյ առարկայ գրուածքնե15

րում արտացոլուած այն բառերը, որոնց հնչիւնակազմերն արեւելահայերէնում վերջնականապէս տարորոշուեցին XX դարի ընթացքում` պատճառ դառնալով բառային հին ու նոր տարբերակների: Արտասանական եւ ուղղագրութեան փոփոխութիւնների յետեւանքով առաջացած բառային հին տարբերակներ հանդիպում են թէ´ որպէս բառակապակցութիւններ, թէ´ որպէս անկախ բառեր: Առաջինի պարագայում կապակցութեան բաղադրիչները ներկայումս համաբարդուած են, ներառուած մէկ բառի շրջանակում, այլեւս գրւում են միասին. կատարուել են որոշ արտասանական փոփոխութիւններ: Ունենք մէկ բառ, ուրեմն եւ` մէկ բառաշեշտ: Բառակապակցութիւնների մի խմբում նկատելի է եւ շաղկապի մասնակցութիւնը իրողութեանը: Ներկայիս այլեւ շաղկապի փոխարէն հանդիպում ենք այլ դերանուան ու եւ շաղկապի կապակցութեանը` այլ եւ: Ինչպէս. «Սպորտը մարմնակրթանք չէ միայն այլ եւ հայրենիքի ինքնապաշտպանութեան … զօրաւոր ազդակ» [ՆՆ, էջ 23], «… ոչ թէ միայն կասեցնում, այլ եւ յաճախ անկարելի են դարձնում …», [Հ, էջ 490], «… Նա տիրեց ոչ միայն նուաճուածի…իրաւունքներին, այլ եւ ժողովրդի…ինչքին … այլ եւ ֆիզիքական գոյութեան արմատին իսկ» [Հ, էջ 152]: Ներկայիս տարբերակում եւ-ը գրուելով այլ բառի հետ միասին այլեւ/և/ հնչում է էվ` այլէվ: Այժմեան երբևիցե բառի դիմաց գտնում ենք երբ եւ իցէ կապակցական տարբերակը. «… մի այլ սերունդ իր ցեղէն երբ եւ իցէ տառապե՞լ է իր չափ» [Հ, էջ 193]: Ուղղագրական փոփոխութիւնների հետ եւ շաղկապի նույն արտասանական տարբերութիւնն է մէկ այլ խումբ բառակապակցութիւններում: Նկատելի է եւս բաղադրիչի մասնակցութիւնը: Այժմեան այլեւս, դեռեւս համաբարդութիւններն ունեն իրենց այլ եւս, դեռ եւս բառակապակցական տարբերակները. «… դարձել էին հայ կեանքի հետ այլ եւս օրգանական կապ չունեցող քարացած յիշատակներ» [Հ, էջ 163], «Ահա´, դեռ եւս … որոշ տարրերի … ստրկամտութեան մէջ է ողբերգութիւնը» [Հ, էջ 155]: Իր նախորդների հետ ձուլուելու պատճառով եւս բառի բառաշեշտը դրւում է

հենց նրա է հնչիւնի վրա, քանի որ արտասանւում է այլէ՛ւս, դեռէ´ւս: Բառակապակցութիւնների մի երրորդ խմբում էլ բառային տարբերակների առաջացման մէջ նկատելի է ի նախդիրի մասնակցութիւնը: Որոշակի դէպքերում գրուելով յաջորդող բառից առանձին, այն դիտուել է իբրեւ սպասարկու բառ: Այնույետեւ, նոյն այդ դէպքերում, լեզուական օրէնքների ազդեցութեամբ (արտասանական էներգիայի խնայողութեան ձգտում եւ դադարի վերացում)` ձուլուել է յաջորդող բառին. առաջ են եկել համաբարդութիւններ: Այս կերպ այժմեան իհարկէ, իսպառ բառերն ունեն իրենց տարբերակները, որոնք հանդիպում են քննուող ստեղծագործութիւններում: Օրինակներ. «…ունի՞ն այդ յոյսը…: Ի հարկէ` ոչ» [Հ, էջ104], « …նրա համար, որ ցաւում է, գնահատում – ոչ, ի հարկէ» [Հ, էջ 223], «…գոյութեան կռիւը ի սպառ չի անասնացրել մարդը» [Հ, էջ 182], «… ի սպառ մոռացւում է ճշմարտութիւնը…» [Հ, էջ 105]: Ինչպէս քիչ վերը նշուեց, հին ու նոր տարբերակների գոյացումն առնչւում է նաեւ ինքնուրոյն, անկախ բառերի հետ եւ, ի դէպ, քանակով անհամեմատ շատ են բառակապակցութիւններից առաջ եկածներից: Արտասանական եւ ուղղագրական փոփոխութիւններն իրենց զգալ են տալիս ամենուրէք` բոլոր բառակազմական եղանակներում, ուստի դրանց կհանդիպենք թէ´ այս, թէ´ յաջորդ կէտերում: Առայժմ հարկ է կանգ առնել մի քանի դէպքի վրայ: XX դարի առաջին կէսերին որոշ բառերում գրւում էր ջ եւ արտասանւում չ: Վաղուց արդէն այդպիսի բառերում նաեւ գըրւում է չ, որով առաջացել են հին ու նոր բառային տարբերակներ: Դրանցից են` հաչել եւ հաչոց, նախկիններն են ` հաջել եւ հաջոց: Օրինակներ. «… նա հաջեցնում էր իր շները …» [Հ, էջ 161], «… արհեստ են դարձրել իմ անձի դէմ հաջելը» [Հ, էջ 280], «… շնութիւն կ’ունենար հաջելու …» [Հ, էջ 293], «… որի հակազգայնական հաջոցին, որպէս պատասխան, գրւում են այս տողերը»[Հ, էջ 278]: Մինչեւ XX դարի երկրորդ կէսը հայերէնում զուգայեռաբար

գործածւում էին միեւնոյն արմատի թագ եւ թաք տարբերակները ու դրանցով կազմուած նոյնական բառերը` թագցնել ║ թաքցնել: Նշուած ժամանակամիջոցից արեւելահայերէնում նախընտրութիւնը տրուեց թաք ձեւին ու դրանով կազմուած բառային տարբերակներին: Այնպէս որ, եթէ Ստ. Մալխասեանցի Հայերէն բացատրական բառարանում (1944-1945 թթ..) յիշատակւում են նշուած արմատի երկու ձեւերն էլ, ապա քառահատոր Ժամանակակից հայերէնի բառարանում (հ. 2, 1972 թ.) արդէն միայն թաք տարբերակն է: Նժդեհի երկերում հանդիպում է թագցնել մեր օրերի համար հնացած բառային տարբերակը. « … այլեւս չեն թագցնում, որ … » [Հ, էջ 228]: Գ-ք անցումը տեղի է ունեցել նաեւ Բաքու տեղանուան մէջ, նախկին տարբերակն է Բագու. «… Բագուի … փայտիկով շարժուող Կարմիր բանակը … » [Հ, էջ 336]: Մի շարք բառերի սկզբում կատարուել է պատմական ո-օ անցումը`ովասիս║օազիս, ովկիան║օվկիան, ովսաննա║օվսաննա: Զոյգերի առաջին անդամները հնացած, երկրորդները նոր տարբերակներ են. «… նա ովասիս է փընտռում…» [Հ, էջ 168], «Պայքա´ր կայ հայոց գաղթաշխարհում` … մեր մէնաւոր ովասիսներում» [Հ, էջ 186], « … դէպի համամարդկայնութեան ովկեանը …» [Հ, էջ 148], « … մտասուզուեց մեր պամութեան ալէծուփ ովկիանում …» [Հ, էջ 244], «… ովսաննա´ կանչում այս կամ այն … ըմբիշին» [Հ, էջ 587]: բ. Հնչիւնների կրճատում: Այստեղ անմիջականօրէն նկատելի են պատմական հնչիւնափոխութեան յետեւանքները: Հանդիպում են -ումն վերջածանցով բառեր, մինչդեռ XX դարի սկզբից դրանք արդէն կորցրել էին -ն վերջահնչիւնը, եւ ունէինք -ում վերջածանցը: Ճիշտ է, Ստ. Մալխասեանցի Հայերէն բացատրական բառարան-ում այս կարգի բայանուն գոյականները ներկայացուած են ն վերջնահնչիւն ունեցող ածանցով, սակայն այդ որպէս միայն պատմական իրողութիւն: Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան-ում (1969 - 1980 թթ..) վերոնշեալ ածանցի -ն հնչիւնը չկա: Այս կերպ բացասում, լքում, պղծում բառերը ներկայ դէպքում ունեն իրենց հնացած տարբերակները` բացասումն,

լքումն, պղծումն. « … բացասումն բոլոր տեսակի պարտականութեանց» [Հ, էջ 32], « … դա հայրենասիրութիւն չէ, այլ` պղծումն նրա հասկացողութեան» [Հ, էջ 397], «… մեծ լքումըն է առաջացնում ժողովրդի մէջ»10: Միւս շարք բառերում արեւելահայերէնում կրճատուել է յետնալեզուային շփական ղ հնչիւնը` անմիջականօրէն յաջորդող նմանահունչ յետնալեզուային ու շփական խ հնչիւնի ազդեցութեամբ: Այդ բառերն են` բախել, բախում, բխել, բխում, սրտաբուխ. Նախկին տարբերակներն են` բաղխել, բաղխում, բղխել, բղխում, սրտաբուղխ. «Չափւում են, բաղխում են բանակները …» [Հ, էջ 85], «… ռազմական բաղխումների ժամանակ … » [Հ, էջ 42], «Ամէն ժողովուրդ իր կրթական իդեալն ունի, որ բղխում է իր ոգուց եւ կարիքներից» [Հ, էջ 644], «… օգնութեան կը կանչէն … սրտաբուղխ …» [Հ, էջ 448]: Մեր բացատրական բառարաններում թէեւ յիշատակւում են նշուած հին տարբերակները, սակայն «տե´ս» նշումով` յղում կատարելով դէպի առանց ղ հնչիւնի գործածական ձեւերը, իսկ բերուող վկայութիւնները գեղարուեստական գրականութիւնից, բնականաբար, իրենց ժամանակների հեղինակներից չեն, այլ` անցեալի: Աւլել բառում ժամանակին գրուել է արմատական ե երկհնչիւնը` արտասանուելով է` աւելել, ինչը գտնում ենք հազւադէպ գործածուած. «… Առիւծը … պոչով աւելում է իր հետքերը» [Հ, էջ 388]: գ. Հնչիւնափոխութիւն: Այս լեզուական երեւոյթի հետ կապուած մեզ հետաքրքրում են աղէտ, արգել, մէռոն արմատները: Առաջինի կազմութեամբ մասնաւորապէս ունենք` աղէտալի, աղէտավոր ածականները, իսկ երկրորդով` արգելել բայը: Քննութեան առնուող ստեղծագործութիւններում յաճախ գործածւում են աղիտալի, աղիտաւոր, արգիլել տարբերակները. «… Աղիտալի է տկարութեան ինքնաներշնչումը …» [Հ, էջ 114], «Աղիտաւոր չէ կորուստներ ունենալը, աղիտավոր է զուր կորուստներ 10 Գ. Նժդեհ, Նամականի, «Ազգայնական Ակումբ» հրատ., Երեւան, 2002 թ., էջ 7: Այսույետեւ սոյն գրքի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [Ն, էջ] տեսքով:

ունենալը … աղիտաւոր է վերագնահատումների անընդունակ լինելը» [Հ, էջ 58], «Զօրավար Ղազարովը … արգիլեց իմ արշաւանքը …» [ Հ, էջ 287], «… նա արգիլում է ձերբակալութիւններ … նա արգիլում է բարբարոսութիւնը …» [Հ, էջ 311]: Սակայն յիշեալ հնչիւնափոխութեամբ բառաձեւերը գրական արեւելահայերէնում գոյութիւն չունեն. աղէտ բառում ու դրանով կազմութիւններում է-ն չի փոխւում ի հնչիւնի, իսկ արգել արմատում առկայ է ե երկհնչիւնը, որ ընդհանրապէս ի չի դառնում: Ստ. Մալխասեանցի արդէն յիշատակուած բացատրական բառարանում, առաւել եւս յետագայ բառարաններում մէջբերուած ի-ով տարբերակները չեն յիշատակւում: Գ. Նժդեհը, իր սկզբունքին համաձայն, բառային տարբերակների մէջ էլ իր նախընտրութիւնը կարող է տալ աւելի հնին, երբեմն հնագոյնին, հազուադէպին` ներկայ դէպքերում հետեւելով Նոր Հայկազեան բառարանին, որտեղ յիշատակւում են աղիտ եւ արգիլ հնչիւնափոխուած արմատներով բարդութիւններ: Նոյն կերպ մէռոն բառի փոխարէն մեկ անգամ գտնում ենք գործածուած հազւադէպ հանդիպող միւռոն նախնական անհնչիւնափոխ տարբերակը. «…միւռոնով օծուած նրա ճակատը» [Հ, էջ 592]: դ. Բառի մի հնչիւնի փոխարինում մէկ ուրիշով: Այստեղ անդրադարձ կլինի մի շարք այնպիսի դէպքերի, երբ ներլեզուական օրէնքների ազդեցութեամբ (առնմանում, տարնմանում, համաբանութիւն, բարբառների ներգործութիւն, նկատելի է նաեւ պատահականութեան դերը) բառի հնչիւնակազմում մի հնչիւն փոխարինւում է մէկ ուրիշով: Առաջ են գալիս հին ու նոր տարբերակներ: Նախորդ հնչիւնով բառաձեւը աստիճանաբար մոռացւում է, բայց ոչ Նժդեհի երկերում, որտեղ, ինչպէս միշտ, դրանք դիտւում են որպէս լեզուական հարստութիւն եւ, յատկապէս, կապող օղակներ լեզուի հին ու նոր վիճակների միջեւ, ուստի ժամանակ առ ժամանակ գործածւում են նոր բառաձեւերի հետ զուգընթաց: Ահա այդ շարքը` իր հնչիւնական անցումներով. Ր-ռ: Իրողութիւնն առնչւում է գրաբարեան այն յայտնի լեզուական օրէնքի հետ, ըստ որի բառում ն հնչիւնից առաջ ունե20

նում ենք ռ, իսկ միւս դիրքերում նոյն բառերում` ր: 1920 թուից յետոյ, երբ գրուել են Նժդեհի երկերի մեծագոյն մասը, յիշեալ օրէնքն այլեւս չէր գործում, նախորդ` ր- ով բառաձեւերը հնացել էին, եւ բառերում բոլոր դիրքերում արդէն ունենում ենք ռ` ամառ – ամռան, ամառանոց, ձմեռ – ձմռան, լեռ – լեռան, դուռ – դռան: Քննութեան առնուող խօսքաշարերում գործածւում են նշուած բառերի ր-ով ձեւերը` ամրան, ամարանոց, ձմրան, լերան, դրան: Օրինակներ. «… եթէ մէկը ամրան գեղեցկութեամբ հիանայ եւ չմտածէ ձմրան մասին …» [Հ, էջ 56], «… հայ ամարանոցի վրայ թշնամին դեռ ոտք չի կոխել …, … հայ ամարանոցի վրայ տիրող … լռութիւնը …» [Հ, էջ 565], «… վերահաս ձմրան դաժանութիւնից սարսափահար… » [Հ, էջ 448], «… Նպատ լերան վրայ …» [Հ, էջ 487], «Վոլա լերան վրայ անիծեց Բոտեւը …» [Հ, էջ 200], «… դատարանի դրան … կարելի է տեսնել մի խումբ կանանց … ապագայի դրան արթուն հսկող …» [Հ, էջ 210, 232]: Դ-տ: Խօսքը երկու բառի մասին է`ճիշդ եւ ճշդել: Այս նախնական ձեւերից արեւելահայերէնում ունենք` ճիշտ եւ ճշտել. խուլ շ հնչիւնի առնմանութեամբ` խուլ տ: Դ-ով տարբերակները պահպանուել են արեւմտահայերէնում ներկայ դէպքում ուսումնասիրուող գործերում: Ինչպէս. «Ճիշդ է, սուրբ է հայրենի հողը … ճիշդ է եւ այն …» [Հ, էջ 525]: «Ճիշդ է չկան անտականք ազգեր …» [Հ, էջ 194], «Պէտք է ճշդել մեր ցեղի այն գիծը,…: … ճշդենք խնդիրների կարեւորութեան չափը …» [Հ, էջ 535, 548]: Ե-ա: Գործածուած է ե խոնարհման երէք բայ` դղրդել, խլրտել, մռնչել, ներկայումս պատկանում են ա խոնարհման` դղրդալ, խլրտալ, մռնչալ, ինչը յետեւանք է համաբանութեան: Ա խոնարհման բայերի մեծագոյն մասը չեզոք սեռի է, նշուած երէքը նոյնպէս, իսկ բնաձայնական բայերն ուղիղ ձեւերում ընդհանրապէս ունէն -ալ վերջաւորութիւնը: Բայց հանդիպում են. «…նրա ձայնն է դղրդել …» [Հ, էջ 14], «… աւելի եւս դղրդեց նրանց ազգայնական մոլեռանդութիւնը …» [Հ, էջ 227], «Մալականները կարող են … խլրտել մեր զօրամասերի թիկունքում …» [Ն, էջ 17],

« … վագրը կը մռնչեր …» [Հ, էջ 530], «Արդարութեան առիւծը մռնչեց …» [Հ, էջ 590]: Ղ-լ: Այս անցումը նկատելի է յունարէնի երէք յատուկ անուններում` Պլատոն, Թալես, Օլիմպոս եւ դրանցով կազմուած բարդութիւններում` պլատոնական, օլիմպիական: Մեզ համար հնացած տարբերակներում լ հնչիւնին նախորդել է ղ` Պղատոն, պղատոնական, Թաղես (Նժդեհը կազմել է նաեւ` թաղեսաբար ), Ողիմպոս, Ողիմպիական: Նկատենք, որ երկու բառում միաժամանակ առկայ է նաեւ ուղղագրական գործօնը` ո-օ անցումով: Մէջբերումներ. «Իմաստասէր ես` եղի´ր Պղատոն» [Հ, էջ 366], «…Պղատոնի գաղափարների մասին …» [Հ, էջ 373], «…պղատոնական սէր քարոզելով …» [Հ, էջ 31], «Իմաստասէրներից Թաղեսը սովորութիւն ունէր… …մենք թաղեսաբար նոյնը կատարենք» [Հ, էջ 444], «… Ողիմպոսի աստուածները չքացան» [Հ, էջ 402], «… ձեզ տեղ կտան Ողիմպի վրայ» [Հ, էջ 25], «Ի՞նչ արժէ հանճարը, երբ իր ողիմպիական մեծութեան մէջ … անկարէկիր է» [Հ, էջ 146], «… որոնց համար չէ ողիմպիական մեծութիւնը» [Հ, էջ 472]: Գ-ք: Այստեղ հարցը գ-ք հանրածանօթ ուղղագրականուղղախօսական կանոնը չէ: Նկատի ունենք արձագանք ապայ նաեւ արձագանքել բառերը, որոնք ի սկզբանէ գրւում եւ արտասանւում էին արձագանգ եւ արձագանգել: Ըստ Հր. Աճառեանի մեկնութեան, բաղկացած են գանգ բնաձայնական արմատից, որից գանգիւն ձեւը (հնչիւն, իրերի բախման ձայն), իսկ արձագանք ձեւով տարբերակը համարում է սխալ գրչութեան յետեւանք: Արեւելահայերէնում այս սխալ գրչութիւնը եւ արտասանութիւնը հաստատուեց` իսպառ դուրս մղելով նախնական տարբերակը: Վերջինս պահպանուել է արեւմտահայերէնում, բայց այստեղ էլ շատ է զանազանւում արտասանութիւնը` արցաքանք: Ինչպէս եւ սպասելի էր, Նժդեհը շարունակում է գործածել սկզբնական արձագանգ տարբերակը: Եւ քանի որ գրում էր արեւելահայերէն, կարելի էր ենթադրել, որ յետեւում էր գրութեան եւ արտասանութեան նոյնութեանը` արձագանգ. «Իբրեւ օտարի կենդանի արձագանգը ...» [Հ, էջ 308], «… մէկի ստուերն

են, միւսի արձագանգը …» [Հ, էջ 570], «… Նրանց բրիչների ձայնն արձագանգում է …» [Հ, էջ 489], «… առաջինը լինելով արձագանգեց Բոստոնի ուսանողութիւնը » [Հ, էջ 253]: Ա-է: Առնչւում է մէկ բառի հետ` աժան ║էժան: Հանրայայտ է, որ աւելի հին տարբերակն է`աժան, որովհետեւ առաջ է եկել արժան բառից ր հնչիւնի կրճատումով: Երկրորդ ա-ի ազդեցութեամբ, տարնմանութեամբ, բառասկզբում ունենք է: Էժան տարբերակը հաստատուել է արեւելահայերէնում, աժանն իսպառ դուրս է մղուել: Պահպանուել է քննուող գործերում. «Աժան ձեռք չէ բերւում առիւծի մորթին» [Հ, էջ 569] «… կեղծ եւ աժան հաշտութիւն քարոզել …» [ՆՆ, էջ 20], «Սխալ հասկացւած սպորտը … տանում է ամբոխից խլած աժան դափնիներ» [Հ, էջ 23]: Նկատենք, որ առաջին մէջբերումը Զաւակս լրագրային յօդուածից էր, գրուած 1940 թուին, յաջորդ երկուսը` բարէկամներին ուղղուած նամակներից` 1936 թ. եւ 1937 թ., երբ վաղուց միակ տարբերակն էր` էժան: Կ-գ: Առնչւում է գանկ ║գանգ տարբերակների հետ, որոնցից նախնականը, մոռացուածը առաջինն է: Երկրորդում առնմանում է նախորդող ձայնեղներին. միակ գործածականն է: Կատարուող մէջբերումներում, անշուշտ, նախնական տարբերակն է. «…սաղաւարտն ու գանկը …» [Հ, էջ 537], «… բացէ´ք սրանց գանկն ու կուրծքը …» [Հ, էջ 181]: Ս-զ: Բառային տարբերակներն են` քարտէս ║ քարտէզ: Առաւել շատ հանդիպող բառային տարբերակների զոյգերից վերջինը: Քանի որ փոխառութիւն է յունարէնից, ուստի հարազատը էս վերջավորութիւնն է, ուրեմն եւ նախնական տարբերակն է` քարտէս: Անցումը զ-ի աւելի ուշ շրջանի փոփոխութիւն է, եւ քարտեզ տարբերակը` ավելի նոր: Մեզանում միակ գործածականն է, որը լրիվ դուրս է մղել նախնական տարբերակը: Վերջինս պահպանուել է արեւմտահայերէնում` քարդէս արտասանութեամբ եւ Նժդեհի երկերում, բնականաբար, գրութեանը համապատասխանող արտասանութեամբ. «… աշխարհի քարտէսից անհետանալու վտանգը …» [Հ, էջ 107], «…բացէ´ք քարտէսը … դիմէ´ք քարտէսին … քարտէսը ցոյց կտայ …» [Հ, էջ 27]:

§ 3. Գրաբարեան քերականական տարրեր Գրաբարի` մեր նախնեաց լեզուի ներկայութիւնը ամենուրէք է: Շարադրուող գաղափարներին, հարցադրումներին համապատասխան շարունակ կատարւում են մէջբերումներ Աստուածաշնչից, հայոց բանահիւսութիւնից, Խորենացուց, Նարեկացուց, Շնորհալուց եւ ուրիշներից, արտայայտուած մտքերն ընդգծելու համար լրացւում են գրաբար ասոյթներով, նախադասութիւնների կառուցուածքում ներառնւում են գրաբարեան բառաձեւեր: Իր գաղափարախօսութեան համաձայն Գ. Նժդեհը վճռորոշ նշանակութիւն էր տալիս հայոց հին լեզուին` յետամուտ, որ ցեղի սերունդները անցեալ ժամանակը զատ-զատ չդիտեն, եւ ամբողջական լինի մեր պատմութիւնը. «Թոյլ մի տար, որ ցեղիդ ստեղծագործութեան եւ հայրենաշինութեան շղթան ընդհատուի» (Զօրավար Գարեգին Նժդեհը Տարօնականութեան մասին) [Հ, էջ 554]: Ազգերի ճակատագիրը կռում է ոգին` ստեղծիչը ազգերի արժէքների, փառքի: Իսկ ոգին սնւում է անցեալով, արդիւնք սերունդների ապրումների, ոգորումների, բարոյականութեան, պաշտամունքի, ոյժի, ինչպէս յիմնաւորած է Ինչո՞ւ Տարօնականութիւն յօդուածում: Դիմելով գրաբարին` հեղինակը նպաստում է իր առջեւ դրուած խնդրի լուծմանը, ապա նաեւ շարադրանքին տալիս հանդիսաւորութիւն, ինչը յատուկ է բարձր ոճին: Գործածուած են թէ´ յոլովական, թէ´ խոնարհական հնացած քերականական տարրեր` խառն աշխարհաբար նոյնիմաստ բառաձեւերի հետ, յաճախ միեւնոյն նախադասութեան մէջ: Կանգ առնենք դրանց վրայ առանձին - առանձին: ա. Յոլովական բառաձեւեր: Ուղղական յոլովով գրաբարեան բառաձեւերը քիչ են: Հանդիպում են յոգնակի թւում` կայծակունք, այլք, նոքա: Շատ են միւս յոլովներում: Սեռական յոլովում ո յոլովման բառաձեւերը, ի տարբերութիւն միւս յոլովումների պատկանողների, աւելին են թէ´ եզակի, թէ´ յոգնակի թւում: Իր ժամանակի հայերէնի եզակիում` յոյսի, պատւի, տարւայ, եկեղեցու բառաձեւերի փոխարէն գործածել է յոյսի, պատւոյ, տարւոյ,

եկեղեցւոյ գրաբարաձեւ բառաձեւերը: Ինչպէս. «Որպէս յուսոյ եւ փրկութեան միակ խարիսխ մնում էր մարտնչող Զանգեզուրը» [ ԱՍ ], «… առանց մի հատիկ պատւոյ վէրք ստանալու …» [Հ, էջ 134], «… տարւոյ եղանակների նման …» [Հ, էջ 80], «Ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովրդի – ահա´ հայ եկեղեցւոյ նոր հաւատամքը» [Հ, էջ 66]: Յոգնակի սեռականով ու տրականով բառաձեւերից են` այլոց, բիւրոց, գործոց, մարդոց. «Նուազ զբաղուիր այլոց թերութիւններով … մտածել այլոց ցաւերի մասին …» [Հ, էջ 363, 368], «… իր Սիւնիքը /հեղ.հեղ./) մէջքը կամուրջ էր դարձրել նահանջող բիւրոց համար …» [Հ, էջ 159], «Դեռ երէկ էր, … ներքին գործոց նախարարը …» [Հ, էջ 226], «Այս … սպանութիւնը վերագրուեց ինը անմեղ հայ մարդոց …» [Հ, էջ 221]: Մի շարք բառաձեւեր յոգնակի սեռականում իր ժամանակի բնորոշ -երի կամ -ների քերականական մասնիկների փոխարէն ունեն -աց վերջաւորութիւնը, որը յատուկ է գրաբարեան ա յոլովմանը` կայսերաց, թուրքաց, չարեաց, պատանակրաց, փառաց. «… Հայաստանը դաստակերտ կայսերաց … կը կոչուէր …» [Հ, էջ 457], «… անարիութիւնը` մայրը բոլոր չարագործների եւ չարեաց» [Հ, էջ 442], «Մի դրօշակ, այսպիսի մակագրութեամբ – … «Պատանակրաց արշաւանք …»11, «Մեր ցեղն էլ է կրել իր անկախութեան ու հզօրութեան ծիրանին` իր փառաց զգեստը» [Հ, էջ 462]: Սակայն յոգնակի սեռականում ու տրականում քանակով անհամեմատ շատ են այն բառաձեւերը, որոնք, կազմուած լինելով -ութիւն վերջածանցով, պատկանում են ա ներքին թեքման եւ ունեն -ց վերջաւորութիւնը: Այսպէս, տեղեկութիւնների, պարտականութիւնների, մանրամասնութիւնների, պետութիւնների, տրամադրութիւնների` իր ժամանակի տարածուած ձեւերի փոխարէն գործածուած են տեղեկութեանց, մանրամասնութեանց, պարտականութեանց, պետութեանց, տրամադրութեանց. «Շնոր11 Գ. Նժդեհ, Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 2, Սօֆիա, 1923 թ.: Այսույետեւ սոյն յուշագրութեան վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ԷԼԳ] հապաւման տեսքով:

հակալութիւն տուածդ տեղեկութեանց համար …: … դաւի մանրամասնութեանց մասին կը գրեմ շուտով» [ՆՆ, էջ10, 20], «…պարտականութեանց անթերի կատարում» [Հ, էջ 648], «… եւրոպական պետութեանց անհամաձայնութիւնների շնորհիւ …» [Հ, էջ 268], «Այս դէպքերը զարգացան բոլորովին հակառակ մեր տրամադրութեանց, արտաքին իրողութիւնների թելադրութեամբ» [Հ, էջ 54]: Այլ օրինակներ. կազմակերպութիւնների, կուսակցութիւնների, իրողութիւնների, թերութիւնների, խորհրդածութիւնների, յաջողութիւնների, պարտութիւնների ձեւերի փոխարէն` կազմակերպութեանց, կուսակցութեանց, իրողութեանց (քիչ վերը գործածուծ էր իրողութիւնների), թերութեանց, յաջողութեանց, պարտութեանց, խորհրդածութեանց. «… կը հրաւիրեն երիտասարդական կազմակերպութեանց ներկայացուցիչներին …»12, «Մեր կուսակցութեանց … մարտական միջոցը» … իրողութեանց խեղաթիւրումը … իր հակառակորդի թերութեանց քննադատութեամբ …» [Հ, էջ 62], «Խորհրդածութեանց այս էջերն …, … իրենց յաջողութեանց եւ պարտութեանց պատճառները …» [Հ, էջ 75, 82] եւ այլն: Հայցական յոլով: Այս յոլովով եւ զ նախդիրով բառաձեւերն առնչւում են դերանունների հետ, որոնք են` ամենայն, որ/ը/, այն: Ամենայն բառով օրինակները հազուադէպ են հանդիպում. «Նրա համար գրականութիւնը, նախքան զամենայն, եղավ մարգարէացումների միջոց …» [Հ, էջ 148]: Աւելի շատ են որը դերանունով օրինակները` թէ´ եզակի, թէ´ յոգնակի թուով. «Այդ քաղցրութիւնը, զոր զգալու համար հայ մարդը …» [Հ, էջ 172], «…զոր շատշատերը, գուցէ եւ չեն էլ ճանաչում …» [Հ, էջ 103]: Կամ. «… կան աւելորդ կարիքներ, … զորս սնուցում ենք որպէս մակաբոյծներ …» [Հ, էջ 99], «… որքան հպարտ, այնքան տխուր է շեշտը զէնքի իմ եղբայրների, զորս կ’ոգեկոչեմ …» [Հ, էջ 164]: Նախորդ երկուսից զ նախդիրով անհամեմատ շատ է գործածուած այն դերանունը. «… Ցեղակրօն շարժման եւ զայն սկսող անձի դեմ …» 12 «Ազգ» օրաթերթ, 12.02.2011 թ.: Այսույետեւ թերթի այս համարի վերաբերեալ յղումները կտրուեն շարադրանքում [Ազգ] տեսքով:

(Նժդեհի նամակներից) [Ազգ], «… հեռացնել հայութեան ուշադրութիւնը եւ զայն զբաղեցնել Նժդեհով, … այդ շարժումը ապրեցնելու եւ զայն համագաղութայնացնելու համար…» [ՆՆ, էջ 6], «… տարագիր հայութեան մէջ արթնացնելու ցեղը … զայն մի եւ անբաժան ազգի վերածելու համար» [Հ, էջ 600]: Հայցականով դրուող միւս`գրաբարը յիշեցնող բառաձեւն առնչւում է ի նախդիրի հետ, երբ արտայայտում է ներգոյական յոլովի իմաստ: Նկատելի է յաչս յոգնակի թուով բառաձեւի յաճախակի գործածութիւնը` յաչս մարդկութեան, յաչս օտարների, յաչս հայութեան, յաչս ժողովրդի եւ այլն, փոխանակ իր ժամանակի համար սովորական եզակի ներգոյական աչքում ձեւի. «…փորձելով յաչս մարդկութեան արդարացնել թուրքը» [Հ, էջ 192], «… մեռած Ղեւոնդի արժէքը յաչս օտարների բարձրացնելու նպատակով … յաչս ազգայնական հայութեան այլեւս կնքած էր իր բարոյական մահկանացուն …» [Հ, էջ 211, 222]: Գործիական յոլով: Այս յոլովով դրուած բառաձեւերն ունեն յետեւեալ դրսեւորումները: Նժդեհն իր գրութիւններում գործածում է այս, այդ դերանուների այսու, այդու յոլովաձեւերը, որոնք յատուկ էին գրասենեակային, պաշտօնական ոճերին եւ ընդունուած XX դարի առաջին կէսերին: Քանի որ ներկայումս արեւելահայերէնում գրութիւններում համապատասխան տեղեկատուական նախադասութիւնները կազմւում են առանց այսու, այդու բառաձեւերի (բաւարար են համարւում յայտնում ենք, տեղեկացնում ենք, հաղորդում ենք եւ նմանօրինակ այլ բայեր), ուստի անցեալի գրականութեան մէջ դրանք մեզ համար դիտւում են իբրեւ գրաբարեան քերականական քարացած ձեւեր: Կատարենք մէջբերումներ. «Յարգելի ընկեր Վրացեան այսու անհրաժեշտ ենք գտնում հաղորդակից անելու Ձեզ … … այսու հարկ ենք համարում անդրադառնալ այդ խնդրին …»13 (Նժդեհի նամակներից), «Սպայութիւնը դէմ էր տեղահանութեան, որովհետեւ այդու նոքա զրկւում էին հարստանալու հնարաւորութիւնից… այդու պատ-

ՀՅԴ Կենտրոնական արխիւ, Դատական գործ թիւ 9698:

ճառ է դառել, որ …»14, «Լեռնահայաստանի կառավարութիւնը եւ սպարապետութիւնը այսու անհրաժեշտ են նկատում յայտնելու Ձեզ յետեւեալը …: … այսու յայտնում եմ Ձեզ …» [Ն, էջ 25]: Կան գրաբարաձեւ գործիականի -աւ վերջավորութեամբ բառաձեւեր` դժուարաւ, դյուրաւ, կանխաւ, հրապարակաւ, որոնք նոյնպէս լինելով քերականական քարացած ձեւեր` մակբայական իմաստ են ձեռք բերել. «Նախանձողի աչքը դժուարաւ է տանում փառքի փայլը» [Հ, էջ 364], «Զանգուածը, որպէս այդպիսին, չի դադարում ամբոխ լինելուց, ասել է` դիւրաւ ազդելուց» [ԷԼԳ], «Ճակատամարտերից առաջ, կանխաւ պարտւած պիտի համարել այն ժողովուրդը …» [Հ, էջ 529], «… կանխաւ գիտէր, թէ ինչ է լինելու մեր պատասխանը …» [ԱՍ], «հայերի նոր ջարդի խնդիրը թուրքերը ծեծում են հրապարակաւ …» [Հ, էջ 701], «Մի հայ սպա … հրապարակաւ գոչում է` «Կեցցե´ երրորդ միջազգայնականը» եւ ձերբակալւում պարսից ոստիկանութեան կողմից» [ԱՍ]: Այլ բառաձեւեր առնչւում են գրաբարեան յոգնակի գործիականի հետ եւ ունեն -օք վերջավորութիւնը` աճապարանօք, յարգանօք, մտօք, շնորհօք. «Առաջանում ենք աճապարանօք …»15: Յարգանօք բառաձեւը գործածուած է նամակներում` որպէս աւարտի խօսք. « Յարգանօք` զօրավար Նժդեհ»:16 Օրինակներ միւս բառաձեւերով. «Ների´ր Տէր, … հայրենիքիս օգտակար լինելու մտօք մեղանչեմ կամքիդ դէմ» [Հ, էջ 657], «… Ճանաչում եմ շնորհօքն Լենինի հայազգի բոլշեւիկներ, որոնք …» [Հ, էջ 204]: Գրաբարեան ի յոլովման գործիականի հետ առնչուող բառաձեւերից են` բանիւ (նաեւ միով բանիւ բառակապակցութեան մէջ), խստիւ. «Նա բանիւ եւ գործով հաստատել է Ֆիխտէի խօսքը…» [Հ, էջ 253], «… միով բանիւ – դա ասել է թշնամանել հա-

ՀՅԴ Կենտրոնական արխիւ, Դատական գործ թիւ 9698, էջ 321-339: Գ., Նժդեհ, Հայ բոլշեւիկեան կռիւները, «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 12, 1923 թ.: Սոյն յուշագրութեան վերաբերեալ յետագայ յղումները կտրուեն շարադրանքում [ՀԲԿ] հապաւման տեսքով: Նամակ Ս. Վրացեանին եւ ՀՅԴ Գերագոյն Կոմիտէին, 14.07.1921 թ.:

րազատ հայրենիքին» [Հ, էջ 378], «… ինքը պատւեց եւ պատըժւեց խստիւ …» [Հ, էջ 89]: բ. Բայաձեւեր: Մի խումբ բայաձեւերի հնացած լինելն արտայայտուած է դրանց կազմութեան մէջ, որոնք ունեն -ան- սոսկածանցը, մինչդեռ XX դարի առաջին կէսերին այլեւս չունէին: Ինչպէս. ապացուցանել║ապացուցել. «… յանձնարարւում է ապացուցանել, թէ մեր դժբախտ հայրենիքում էլ մարդիկ հաց են ուտում» [Հ, էջ 207]: Կառուցանել ║ կառուցել. «… Ի՞նչն է կառուցանում մեր ճակատագիրը» [Հ, էջ 156], «… կառուցանել աւելի լաւը …» [Հ, էջ 356]: Հատուցանել ║հատուցել. «Ո´վ պիտի հատուցանի նրան, ո´վ պիտի վճարի» [Հ, էջ 200]: Մատուցանել ║ մատուցել. «… «շնորհ» մատուցանել Աստուծոյ …»[Հ, էջ 444]: Սնուցանել ║ սնուցել. « Թուլութիւնը … ծնուած է սնուցանելու ուժը» [Հ, էջ 438]: Ժխտական խոնարհման մէջ, երրորդ դէմքում, շատ ու շատ յաճախ գործածւում է չէ օժանդակ բայը, թէեւ նախորդ դարում երրորդ դէմքում հաստատուել էր է-ի հնչունափոխութիւնը եւ բայերից առաջ դրւում էր չի: Մէջբերումներ երկերից. «… յայտարարեց, թէ չէ մասնակցելու … տօնակատարութեան, … որին չէ հաւատում». [ՆՆ, էջ 11,19], «… մեր կռիւներով չէ սկսուել եւ մեզանով չէ վերջանալու» [Հ, էջ 166], «… այսպէս չէ ուզում ապրել նորահաս սերունդը» [Հ, էջ 246]: Չէ ժխտական օժանդակ բայն է դրուած նաեւ կարելի, կարող բառերից առաջ. «… նրան չէ կարելի վախեցնել….» [Հ, էջ 374], «… չէ կարելի ներքնապէս ճանաչել կուսակցութիւնները եւ վճռապէս ժխտել կուսակցականութիւնը» [Հ, էջ 630], «Առանց այդ առաքինութեամբ մարդ չէ կարող անկախութիւն ունենալ» (Նժդեհի նամակներից) [Ազգ]: «Հայութիւնը … չէ կարող ներել նրանց …» [Հ, էջ 271]: Շատ դէպքերում օժանդակ բայի չէ ժխտականը միախառն գործածւում է չի ձեւի հետ, երբեմն մեկը միւսից մէկ-երկու տող անց կամ նոյն նախադասութեան մէջ: Իրողութիւնը ցոյց է տալիս, որ Նժդեհն այդ անում է նպատակադրուած` ոճ ստեղծելու եւ ժամանակ առ ժամանակ հնին վերադառնալու միտումով: Ահա. «Ով չէ տառապել` չի´ աճել, չի´

հզօրացել` ոգով» [Հ, էջ 372], «Նա չէ ´ տեսաբանում, չէ ´ լուսաբանում, նա միայն յարձակւում է … Նա ոչ միայն չի լուսաբանում, այլ եւ …» [Հ, էջ 203]: Ահա նաեւ յօդուածի վերնագիր` Ռազմիկը չէ մեռնում: Քիչ անց խօսքաշարում արդէն կարդում ենք. «Ռազմիկը չի մեռնում» [Հ, էջ 660]: Եւ այս միախառնութիւնը բազմաթիւ դէպքերում: Ժամանակակից հայերէնին ոչ բնորոշ մի շարք խոնարհական բայաձեւեր երկերում գործածուած են մէկ-երկու անգամ, սակայն իրենց ամբողջութեան մէջ նպաստում են մեր լեզուի հին շրջանների ներկայութեանը: Այդ բայաձեւերից են` կամիմ, պարտիմ. գերադասուել են իր ժամանակի ընդունուած կամենում եմ, պարտաւոր եմ ձեւերից. «Ցեղակրօն եմ, ասել է`պարտիմ, կամիմ, կարող եմ գերազանցել, եւ պէ´տք է գերազանցեմ ցեղիս թշնամիներին …» [Հ, էջ 249]: Ծնին գրաբարեան ի կրաւորաձեւ խոնարհում)`║ ծնուեն. «… քո աճիւնից շանթանման հերոսներ պիտի ծնին» [Հ, էջ 655]: Արբ հրամայական եղանակ, եզակի թիւ)║խմիր. «… մարդկութիւնը … կը պատասխանէր. – Ծարավ ես, արբ արցունքդ …» [Հ, էջ 437]: Ունենալ անորոշ դերբայը գործածուած է ունենա դիմաւոր ձեւի փոխարէն. «… լուծման սերտ կապ պիտի ունենալ եւ մեր բախտի տնօրինումը …» (Նժդեհի նամակներից):17 Երկու դիմաւոր բայաձեւ գալիս են ժխտական խոնարհումից` չմատոյց ║ չմատուցեց, չիցէ ║ չլինի. «Այդ կինը հարգանք չմատոյց … իր հոր դիակին …» [Հ, էջ 176], «… չիցե քուն են մտել սրտերը հայոց …» [Հ, էջ 407]:

ՀՀ Պետական արխիվ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 11-13 և շրջ.:

Եւ այսպէս. Գարեգին Նժդեհը սկզբունքօրէն դիմում է հնացած բառերին, բառային տարբերակներին, քերականական տարրերին` դրանք միախառնելով ժամանակի լեզուին` առաջ տանելու համար իր գաղափարախօսութիւնը` մէկ ցեղ – սերունդների մշակոյթի ամբողջութիւն: Ցեղից անբաժան է լեզուն` իր բոլոր շրջաններով, նաեւ` ուղղագրութեամբ: Գարեգին Նժդեհն իր ստեղծագործութիւնների հիմնական մասը գրել է 1905 -1955 թթ.. միջակայքում: Այս յիսուն տարիների ընթացքում մեր լեզւում կատարուել էին բառակազմի նշանակալից տեղաշարժեր, քերականական մասնիկների, բառաձեւերի մեծ թուով փոփոխութիւններ, որոնց մի մասին անդրադարձ եղավ սոյն գլխում: XX դարի առաջին կէսի հայերէնը որակապէս տարբերւում էր XlX դարի երկրորդ կէսի հայերէնից: Գարեգին Նժդեհը, սկզբունքօրէն յետահայեաց դիմում է նաեւ ուղղագրութեանը: Որոշ հատուածներում, երբ գործածում է օժանդակ բայի չէ ժխտականը, եզակի երրորդ դէմքի դեռ չհնչիւնափոխուած բայաձեւերը, -ան- սոսկածանցով հնացած բայերը, նրա լեզուն յիշեցնում է XlX դարի երկրորդ կէսի գրողների` Մ. Նալբանդեանի, Րաֆֆու, Մուրացանի եւ այլոց լեզուն: 2002 թուին Արխիւային գործի գործակալութիւն հրատարակչութիւնը տպագրել է Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւնների երկհատորեակը` նոր ուղղագրութեամբ: Սոյն գլխում քննութեան առնուած բոլոր տեսակի հնաբանութիւնները` բառային, թէ քերականակական, փոխարինուած են մեր օրերի հայերէնի հոմանիշներով: Լեզուական փոփոխութիւնները հանդիպում են իւրաքանչիւր էջում, որոշ պարբերութիւնների իւրաքանչիւր տողում: Այս հրատարակութեամբ առաջնորդուող, կատարուածին անտեղեակ ուսումնասիրողը գործ կունենա մէկ այլ հեղինակի, այլ լեզուի ու ոճի հետ: Ինչպիսի՜ թիւրիմացութիւն … Կատարուել է շնորհակալ աշխատանք` սկզբունքային յեղաշրջիչ թերութիւններով: Վերահրատարակումներում Գ. Նժդեհի լեզուն թարգմա31

նելու ոչ մի հարկ չկա, քանզի նա ոչ գրաբարով է գրում, ոչ էլ մի անհասկանալի բարբառով: Պահպանել նրա լեզուն, նշանակում է պահել նրա ոգին: Ահա թէ ինչու, փոխել Նժդեհի երկերի լեզուն նշանակում է ընթերցող սերունդին անհաղորդ թողնել մէկ ցեղային առանձնայատուկ մշակութային ամբողջութեան, նրա որդէգրած գաղափարախօսութեանը եւ դրանում լեզուին յատկացուող վճռորոշ դերակատարութեանը:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ԵՐԿԵՐՈՒՄ

§ 4. Բառային տարբերակներ Սոյն ոսումնասիրութեամբ, փաստական առատ նիւթի հիման վրա,րձ է արւում անդրադառնալու Գարեգին Նժդեհի գրելաձեւի մի կողմին` ծրագրային կերպով արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի միատեղ գործածութեանը: Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններում արեւմտահայերէնն ամենուրէք է: Արեւմտահայութեան եւ նրա լեզուաճիւղի շունչը մեզ ուղեկցում է ընթերցանութեան բոլոր ճամփաներում: Գեղարուեստական գրականութիւնից կատարւում են մէջբերումներ արեւմտահայ գրողներից, օտար հեղինակներից արեւմըտահայերէնով կատարուած թարգմանութիւններից: Նրա երկերի որոշ հատուածներ, նաեւ զգալի թուով ամբողջական ստեղծագործութիւններ գրուած են արեւմտահայերէնով: Թէեւ Նժդեհը հիմնականում գրել է արեւելահայերէն, բայց արեւմտահայերէնից գործածուած են բառային տարբերակներ, բառեր, բառաձեւեր՝ յաճախ արեւելահայերէնի հետ համատեղ միեւնոյն կամ տարբեր նախադասութիւններում: Քննենք արեւմըտահայերէնի ներկայութիւնը մշտապէս յիշեցնող լեզուատարրերն առանձին-առանձին: Եւ այսպես, բառային տարբերակներ: Յու. Աւետիսեանը, իր

Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն18 աշխատութեան մէջ մանրազնին կերպով քննութեան առնելով արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի բառե18

Ավետիսյան Յու., Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն, « Զանգակ- 97» հրատ., Երևան, 2011 թ.:

րում հնչիւնների գրութեան եւ արտասանութեան տարբերութիւնները, նկարագրել է նաեւ այն պատճառները, որոնք հանգեցնում են երկու լեզուաճիւղերում նոյն բառի տարբերակներին: Հիմք ընդունելով նշուած աշխատութիւնը` պարզ է դառնում, որ այդպիսի բառային տարբերակների միայն մի մասն է տեղ գտել Նժդեհի երկերում, քանի որ նա գրել է ոչ թէ արեւմտահայերէն, այլ միայն վերջինիս տարրերն է գործածել իր երկերում: Արդ, տեսնենք, թէ ինչու եւ ինչ բառային տարբերակներ են մասնաւոր կարգով տեղ գտել քննուող ստեղծագործութիւններում: Տարբեր խօսքաշարերում, այս կամ այն նախադասութեան մէջ, հնարաւոր երկու` արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն բառային տարբերակներից, որոշակի դէպքերում նախապատւութիւնը տրւում է վերջիններին: Այդպիսիք շատ են, եւ հեշտութեամբ կարելի է զանազանել տեսակները: ա. Չհնչիւնափոխուած տարբերակներ: Երբ արեւելահայերէնում թեքման, ածանցման, բառաբարդման յետեւանքով ի, ու ձայնաւորները հնչիւնափոխւում են, արեւմտահայերէնում մնում են անփոփոխ: Ահա այդպիսիք էլ յաճախակի հանդիպում են խօսքաշարերում: Պէտք է նկատել, որ մերթ գործածւում է արեւմտահայերէնի թեքուած բառաձեւը, մերթ արեւելահայերէնի, բայց արեւմտահայերէնի պէս անհնչիւնափոխ` որպէս լեզուական խառնուրդի իւրօրինակ եղանակ: Նախ ի ձայնաւորի հետ կապուած մէջբերումներ. «... հինի աւերակների վրայ …» [Հ, էջ 581], «... երկաթուղագիծից դէպ հիւսիս ...» [Հ, էջ 565], «... շղթաները արծիւի թեւերի վերածելու արուեստը ...» [Հ, էջ 482], «Քիչերը, սակայն շատ քիչերն են էաբանօրէն ճանաչում նրան» [Հ, էջ 343, «... ազատ երկիրներում իսկ ...» [Հ, էջ 445], «... ուղղուած ոչ... հայ մարմինին, այլեւ հոգեկանին» [Հ, էջ 495]: Արեւելահայերէնում ընդունուած համապատասխան հնի, երկաթուղագծից, արծվի, քչերը, երկրներում, մարմնին բառաձեւերի փոխարէն: Ու ձայնաւորի հետ կապուած մէջբերումներ. «… այսպէս ճանկռեց թուղթի վրայ» [Հ, էջ 500], «... յաղթանակի` սուրբի դէմ ...» [Հ, էջ 628], «... օտար լուծերի ազդեցութիւնը ...» [Հ, էջ 638], «...

հաւատքի եւ սուրի հերոսներ ...» [Հ, էջ 654], «... եւ ժողովրդի հզօր շունչով օծուած ...» [Հ, էջ 344], «... յաւիտենականի շունչից զու՞րկ է ...» [Հ, էջ 650]: Արեւելահայերէնում ընդունուած համապատասխան թղթի, սրբի, լծերի, սրի, շնչով, շնչից բառաձեւերի փոխարէն: բ. Ք, կ հնչիւններով զանազանում: Այս կերպ տարբերակներն առաջ են գալիս այն հանրայայտ լեզուական իրողութեան յետեւանքով, որ արեւմտահայերէնը փոխառութիւններ կատարում է ուղղակիօրէն անգլերէնից ու ֆրանսերէնից, իսկ արեւելահայերէնը` նոյն լեզուներից նոյն բառերը ռուսերէնի միջնորդաւորմամբ: Իւրաքանչիւր գերակայ լեզու թողնում է իր հնչիւնաբանական ազդեցութիւնը: Այդ պատճառով արեւմտահայերէնի շատ բառերում առկա է ք, իսկ արեւելահայերէնում` նոյն բառերի տարբերակներում կ հնչիւնը: Միատեղ կարող են լինել եւ ուրիշ հնչիւնների տարբերութիւններ: Ինչպէս. մաթեմատիքական║մաթեմատիկական, մետաֆիզք║մետաֆիզիկ, պալքանեան║բալկանեան, Քալիֆորնիա║Կալիֆորնիա, քիլոմետր║կիլոմետր, թեքնիքա║տեխնիկա, դիալեքտիքական║դիալեկտիկական, ֆիզիքապէս║ֆիզիկապէս. «Թեքնիքան զէնքն է, միջոցը ...» [Հ, էջ 63], «Հինի եւ նորի միջեւ գոյութիւն ունի մի դիալեքտիքական հակասութիւն» [Հ, էջ 581], «Արդիական զէնքերը մաթեմատիքական զէնքեր են ...» [Հ, էջ 558] «… հարստահարում է իր մետաֆիզիք էութիւնը» [Հ, էջ 602-603], «... ոտքի հանեց պալքանեան ազգերը» [Հ, էջ 592], «Մէկը տեղափոխւում է Քալիֆորնիա ...» [Հ, էջ 208], «... 28000 քառ. քիլոմետր տարածութեամբ» [Հ, էջ 54], «... մտաւոր թէ ֆիզիքապէս զօրաւորները ...» [Հ, էջ 452]: գ. Բայական տարբերակներ: Արեւմտահայերէնի մի շարք բայերի եւ դրանց արեւելահայերէն տարբերակների միջեւ կան հնչիւնակազմական զանազանութիւններ: Պատճառները մի քանիսն են: Արեւմտահայերէնում հնչիւնափոխւում է մի շարք բայերի արմատի կամ բայածանցի ա ձայնաւորը` կատաղել║կատղել, հասկանալ║հասկնալ, ճերմակացնել║ճերմկցնել, մեծանալ║մեծնալ: Սղւում է սոսկածանցի ե հնչիւնը` գիտենալ║գիտ35

նալ: Ե խոնարհման դիմաց ունենք ա խոնարհում` հնչիւնական այլ փոփոխութիւնների հետ` ճանաչել║ճանչնալ: Ե խոնարհման դիմաց` ի խոնարհում. ապրել║ապրիլ, խօսել║խօսիլ: Հնչիւնական այլեւայլ տարբերութիւններ` անել║ընել, սպանել║սպաննել, ընկավ║ինկաւ եւ այլն: Արեւմըտահայերէնի ահա այս կարգի բայերը ժամանակ առ ժամանակ գործածւում են Նժդեհի խօսքում. «Ինչու՞ գիտնալ, թէ ո՞ր օրն է, ո՞ր ժամը ...»[ՆՆ, էջ 8], «... 19րդ դարու վերջերին բաժին ինկավ Հայաստանին ...» [Հ, էջ 591], «... վշտի մէջ կատղելու փոխարէն ...» [Հ, էջ 139], «Եթէ չընեք այդ, մեղանչած պիտի լինեք ... հաւատում եմ, որ կընեք» [ՆՆ, էջ 60], «... լաւ հասկնանք այդ ...» [Հ, էջ 539], «Ես կը ճանչնամ իմ ցեղը ...» [Հ, էջ 513], «Սեւամորթին աւելի հեշտ է ճերմկցնել ...» [Հ, էջ 35], «Իրենց ցեղի կաթով չմեծցած մի քանի հայեր ...» [Հ, էջ 433], «Մեր ցեղի կէսն սպաննող թուրքը չէր մնա անպատիժ» [Հ, էջ 520]: դ. Ուղղագրական - արտասանական տարբերակներ: Այստեղ մտնում են այն բառերը, որոնք արեւելահայերէնում եւ արեւմտահայերէնում միմեանցից զանազանւում են ուղղագրութեամբ կամ արտասանութեամբ: Ինչպիսիք են` բոբիկութիւն║բոպիկութիւն, Բայրոն║Պայրոն, Փամբակ║Փամպակ, հէգ║հէք, փափագ║փափաք, դժգունել║տժգունել, ցար║ձար, բայց աւելի շատ նաեւ այնպիսի բառեր, որոնք հնչիւնակազմերում ունեն ոչ նշուած կարգի տարբեր մէկ-երկու ձայնաւոր կամ, պստիկ║պզտիկ, փնտրել║փնտռել, իրարակերութիւն║իրերակերութիւն. «Նա այստեղ ցոյց է տալիս ... իր բոպիկութիւնը ...» [Հ, էջ 213], «... ձարի եւ սուլթանի թակարդների միջեւ ... ձարիզմից եւ սուլթանիզմից ծնած մահը ...» [Հ, էջ 436], «...«... ինչ որ է Պայրոնը Հելլադայի համար» [Հ,էջ 591, «Նորէն խաչեր ... մեր հէք հայրենիքում» [ Հ, էջ 448], «... միակ փափաքն է ծառայել Ձեզ» [Հ, էջ 96], «Փամպակի ձորք սկսեց դողալ ռումբերի որոտէն» [Հ, էջ 567], «... տժգունել կըսկսէ ...» [Հ, էջ 447]: Ապա նաեւ. «... իր բաղդին թողնուած Հայաստանի դէմ» [Հ, էջ 272], «Նա յետ մղեց անձնակեդրոն իմաստասիրութիւնը ...» [Հ,էջ147], «… մի անզօր պզտիկ սերունդ ...» [Հ, էջ 542], «... նրա բարեկամութիւնը կը փնտռէն բոլորը» [Հ, էջ

40], «Բնաւ կուլտուրական չէ ներքին իրերակերութեամբ բռնուած ժողովուրդը» [Հ, էջ 643]: Այս վերջին կարգի բառերում զգալի է փոխառութիւնները ռուսերէնից չկատարելու ազդեցութիւնը` մանաւանդ յատուկ անուններում: Եթէ արեւելահայերէնում ընդունուած են Արգենտինա, Տոլստոյ, Ռումինիա, Սիրիա, Շւեյցարիա, Ֆրանսիա, ապա Նժդեհի երկերում գործածուած են Արժենտինա, Թոլսթոյ, Ռումանիա, Սուրիա, Զուիցերիա, Ֆրանսա եւ այլն. «Օրինակ` Արժենտինայի, Զուիցերիայի ... եւն ...» [Հ, էջ 192], «Թոլսթոյի երրորդ որդին սկսել էր մամուլի մէջ քննադատել թոլսթոյականութիւնը» [Հ, էջ 103], «... Յունաստան, Ռումանիա ...» [Հ, էջ 88], «Ֆրանսան գրաւած էր Սուրիան» [Հ, էջ 268]:

§  Արեւմտահայերէն բառեր Ռ. Սաքապետոյեանն իր Արևմտահայերեն-արևելահայերեն նոր բառարան-ում19 ներառել է ձեւաիմաստային առումով արեւելահայերէնից տարբեր 20.000 բառ: Իր Արևելահայերենի և արև-

մտահայերենի բառապաշարային առանձնահատկությունները20 գրքում այդ բառերը խմբաւորել է ըստ ոլորտի պատկանելութեան (կրօնական, ընտանեկան, ծիսական, կրթական եւն)՝ 17 բառախումբ` ներկայացուած 37 էջում: Սոյն ենթագլխի համար հիմք ենք ընդունել Ռ. Սաքապետոյեանի վերը նշուած աշխատութիւնները: Արեւմտահայերէն բառերը ստուգել ենք թե’ նրա, թե՛ Է. Աղայեանի բացատրական բառարաններով: Միաժամանակ հարկ է ասել, որ Գ. Նժդեհը գործածել է արեւմըտահայերէնի բառապաշարի որոշ տարրեր, այսինքն վերոյիշեալ բառարանների բառաքանակի մի փոքր մասը միայն: Ուստի դրանց մասին խօսել ըստ Ռ. Սաքապետոյեանի դասդասման հնարաւոր չէ: Անհրա19

Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերեն-արևելահայերեն նոր բառարան, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2012 թ.: Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերեն -արևելահայերենի բառապաշարային առանձնահատկությունները, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2004 թ., էջ 38-75:

ժեշտութիւն է առաջացել այլ խմբաւորման: Արդ, քննենք, թէ ինչու եւ ինչպիսի տեղ են գրաւել արեւմտահայերէն բառերը Նժդեհի երկերում: Խօսքի մէջ հնարաւոր արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն նոյնանիշների դէպքում Նժդեհը յաճախ նախապատւութիւնը տալիս է երկրորդին: Այդպիսի բառերը պատկանում են գրեթէ բոլոր խօսքի մասերին: Վերջիններիս վրայ կանգ առնենք առանձին-առանձին: Գոյականներ: Արեւելահայերէնում ընդունուած ժամանակ, արցունք, վայրկեան, լեղապարկ, մեծախօսութիւն, միջակներ բառերի փոխարէն գործածուած են` ատեն, արտօսր, երկվայրկեան, լեղուց, մեծխօսիկութիւն, միջակորեար, ինչպէս յետեւեալ մէջբերումներում. «... այն ատեն դու կը վերյիշես քո հրամանատարին» [Հ, էջ 425], «... թոյն ու արտօսր է կաթեցնում ... մեր գինու ... բաժակի մէջ» [Հ, էջ 93], «... ունի իր ամէնամեայ երկվայրկեանի դադարը, երբ ... կը ծնրադրեն ... մի նուիրական հողաթմբի առջեւ» [Հ, էջ 444], «Վճռած եմ օպերացիայի ենթարկել լեարդս եւ լեղուցքս» [ՆՆ, էջ 32], «Մեծ խօսիկութիւն էր իր` «Մենք աճում ենք երկաթից» աղմուկը» [Հ, էջ 627], «... տնտեսական տկարութիւն հայ միջակորեար դասի ...» [Հ, էջ 187]: Ածական: Արեւելահայերէնում` կապուտաչեայ, արեւմտահայերէնում՝ կապուտաչուի.21 «... կ’անցնեն օրեր ... եւ նա (բնութիւնը/հեղ.հեղ./) կապուտաչուի շուշանները կը վերածի աղբի» [Հ, էջ 147]: Դերանուններ: Արեւելահայերէն նա, նրանք այդտեղ, ինքնիրեն բառերի հետ մեկտեղ հանդիպում ենք նաեւ ան, անոնք, հոդ, ինքզինքը. «... իսկ ստեղծագործող է ան, ով ..., իսկ արժէքներ ստեղծում է ան, ով ստեղծագործում է» [Հ, էջ 521], «Անոնք, որ դէմ են Ամերիկայում տեղի ունեցած սեւ դէպքին, եւ անոնք, որ կ’արդարացնեն եղածը ...» [ՆՆ, էջ 34], «Եթէ Կոպերնիկը հոդ է, համբուրէ իմ կողմից: ... քանի Վահանը հոդ է ինձ գրիր յաճախ»

Աղայան Էդ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, «Հայաստան» հրատ., Երևան, հ. 1, 1976 թ., էջ 895 (ԿԱՊՈՒՏԱՉՎԻ):

[ՆՆ, էջ 8, 17], «Մինչեւ որ հայ մարդը չկարողանայ ինքզինքը յաղթահարել ... մի ժողովրդի, որ ինքզինքը դեռ չի նուաճել ...» [ՆՆ, էջ 63, 244]: Բայեր: Արեւելահայերէն կորչի, գնալ, անել, կորցնել, փաթաթուել, քնել բայերի փոխարէն գործածուած են անկցի, երթալ, կորսնցնել, պլլուել, քնանալ: Ինչպէս. «Անկցի սէրը դէպի մերձաւորը, մենք պէտք է ատենք ... (Լունաչարսկի)» [Հ, էջ 622], «... նրան ճանաչելու համար պէտք է երթալ նրա մօտ» [Հ, էջ 590], «... աստիճանաբար պիտի կորսնցնէր իր հզօրութիւնը ...» [Հ, էջ 462], «... մազերի փոխարէն ... իրար պլլուած օձեր էին կրում» [Հ, էջ 210], «... որոնք գիշերները քնանալ գիտեն ...» [Հ, էջ 181]: Մակբայ: Աչքի է զարնում նորից-ի փոխարէն նորէն մակբայի յաճախակի գործածութիւնը. «... կարգի բերելով իրենց շարքերը ... նորէն ու նորէն յարձակւում» [Հ, էջ 411], «Նորէն երկրի հայութիւնը ... սուգի մեջ: ... նորէն հազարաւոր որբեր ... » [Հ, էջ 448] : Շաղկապ: Որովհետեւ- ից բացի հանդիպում է նաեւ վասնզի. «… վասնզի որքան բնական ու ճիշտ է այս կամ այն նպատակի ընտրութիւնը ... » [Հ, էջ 451], «... քեզ վայել չէ ցաւի նման արտայայտութիւնը, վասնզի դու մարդ ես, մարտի´կ» [Հ, էջ 368]: Արեւմտահայերէնի մի շարք զուտ հայեցի բառեր փոխարինում են արեւելահայերէնում գործածուող փոխառութիւններին, որպիսիք են` կուրտիզանուհի, նաւթ, քիմիա: Արեւմտահայերէն նոյնանիշներն են` պերճաղիճ  քարիւղ, տարրաբանութիւն: Դրա-նով Նժդեհը թէ´ մաքրում է արեւելահայերէնը, թէ´ հարըստացնում է իր խօսքը, եւ թէ´ միախառնում երկու լեզուաճիւղերը: Ահա. «Աւստրիական բանաստեղծ Եակովն է այդ պերճաղիճը, որ Գարիբալդիին կոչած էր «դժոխքի ծնունդ ...» [Հ, էջ 279], «... նրան տրուեց քարիւղ գնելու ... շահաշատ պաշտօնը ...» [Հ, էջ 282], «...տարրաբանութեան, ... հրաշագործ յառաջադիմութեան մեր օրերում ...» [Հ, էջ 130]: Գ.Նժդեհի ստեղծագործութիւններում ներառուած են նաեւ արեւմտահայերէն այնպիսի բառեր, որոնք կան նաեւ արեւ

Պերճ եւ աղիճ(աղջիկ) բառերից:

ելահայերէնում: Սակայն որոշ իմաստներով համընկնելով` դրանք մէկ-երկու իմաստով տարբերւում են արեւմտահայերէնում: Արեւելահայերէնում այդ տարբերիչ իմաստներն արտայայտելու համար գործածւում են նոյնանիշ ուրիշ բառեր: Յիշատակենք ընդհանուր, բայց զանազան իմաստներով այդպիսի բառերի մի շարք: Գետին. «Ժողովը որոշած էր նորահաս սերունդը կազմակերպել անկուսակցական գետնի վրայ ...» [Ազգ]: Գետին բառի ներկայ իմաստի համար արեւելահայերէնում գործածւում են հիմք, հող բառերը: Բայց քանի որ Նժդեհը նամակը գրել է իր ամերիկահայ դաշնակցական ընկերներին, յարմար է տեսել նախադասութիւնը կառուցել արեւմտահայերէնի ոճով: Ցած. «... մարդկային ցած հոգու բոլոր հնարամտութիւնները ...» [Հ, էջ 211]: Արեւելահայերէնում գործածւում է ստոր (ստոր հոգի): Փափուկ. «… պէտք էր ինձ համար Բալկանում առնուազն փափուկ դրութիւն ստեղծել, որպէսզի անկարելի դարձնեն ցեղակրօնութեան տարածումը ... իմ ապրած երկրում», «... բիւրօն գիտէ, որ այս տեսակէտից իմ ... դրութիւնը փափուկ է» [Ազգ]: Արեւելահայերէնում` նուրբ, նրբին (դրութիւն): Հանել. «Էջմիածինը ... սովորութիւն ունէր յաճախ ամենադատարկ բանի համար իր պատուիրակը գաղութ հանելու ...» [Հ, էջ 222]: Արեւելահայերէնում` ուղարկել: Գ.Նժդեհն արեւմտահայերէնից վերցրել է նաև կայուն բառակապակցութիւններ` յարադրութիւններ: Արեւելահայերէնում կա´մ դրանց բաղադրիչներն են փոփոխուած իրենց բառային տարբերակներով, կա´մ արեւմտահայերէն իմաստն արտայայտւում է արեւելահայերէն բոլորովին մի ուրիշ համադրական բառով: Ստորեւ բերւում է այդպիսի հարադրութիւնների շարքեր: ա. Բայական հարադրութիւններ: Սրանք համեմատաբար աւելին են: Ծափ զարնել (արեւելահայերէնում` ծափ զարկել, ծափահարել, ծափ տալ). «... ծափ կը զարնէ եւ սրանց» [Հ, էջ 440]: Քայլեր առնել (քայլեր կատարել, միջոցներ ձեռնարկել). «…քայլեր առէք վայրկեան առաջ ...... իրազեկ լինեմ ձեր առած քայլերին» [Ազգ]: Ձեռք ձգել (ձեռք գցել, ձեռք բերել). «Անձնական ...

բարիքներ ձեռք ձգելու համար նա ... վնասներ հասցրեց հայ դատին» [Հ, էջ 199]: Աչքէ անցնել (աչքի անցկացնել). «Ընթերցողը կարող է գաղափար կազմել` աչքէ անցնելով ... խորհրդի յայտարարութիւնը ... » [Հ, էջ 318]: Գլուխ ելլել (գլուխ հանել, գլուխ դնել). «Բուլղարը մենակ չի կարող գլուխ ելլել սուլթանի հետ» [Հ, էջ 175]: բ. Անուանական վերլուծական կազմութիւններ: Ցոյց տանք ածականական եւ դերանուական մէկական կապակցական յարադրութիւն: Ածականական յարադրութիւն: Վրան բաց (կատարուող մէջբերումներում նշանակում է բացայայտ). «Ահա´ վրան բաց մի խոստովանութիւն այդ մասին. «Ռուսաստանը պէտք է ունենա մշտական ու անմիջական կապ Տաճկաստանի հետ, որի ճանապարհը Զանգեզուրն է», «... թերթը վրան բաց կերպով կսպառնա ինձ ... » [Հ, էջ 175], «Վերջինները կսկսին այլեւս վրան բաց կերպով գործել շրջանիս դեմ» [Ազգ ]: Դերանուանական յարադրութիւն: Ոչ մէկ║ոչ մի. «... փրկութեան համար ոչ մէկ իրական նշանանակութիւն ունին» [Հ, էջ 67]:

§ . Յոլովական ձեւեր Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններում արեւմտահայերէնը ներկայանում է նաեւ իր քերականական ձեւերով եւ շատ աւելի յաճախ, քան բառային տարբերակներով ու բառերով: Նախ կանգ առնենք բառերի յոլովական ձեւերի վրայ: Այս եւ յաջորդ կետերում յետեւել ենք Յու. Աւետիսեանի Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն22 աշխատութեան սկզբունքներին: ա. Սեռական, տրական յոլովներ: Մի մեծ խումբ բառեր պատկանում են ու յոլովման, մինչդեռ նոյն բառերն արեւելահայերէնում ի յոլովման են՝ պահի, դարի, շահի: Գործածուած են

Ավետիսյան Յու., Արևելահայերի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2007 թ.:

պահու, դարու, շահու, ինչպէս յատուկ է արեւմտահայերէնին. «...իրենց դիրքերի վրայ` վտանգի պահուն ... » [Հ, էջ 344], «... լուսաւորութեան դարու մարդը ... [Հ, էջ 545], «... մղում անձնական շահու աստուածացման ... » [Հ, էջ 196]: Երբեմն հանդիպում է գաղութահայու յոլովաձեւը, բայց շատ աւելի` հայու, որը յաճախականութեամբ մրցակցում է հայի յոլովաձեւի հետ. «... գաղութահայու ազգային բարոյականը ... » [Հ, էջ 650], «... տեսայ ամենաընտիրը հայու ... ճանաչեցի եւ ամենավատը հայու ... » [Հ, էջ 107], «... ծնունդը նոր հայու ... ցեղաշունչ հայու ... » [Հ, էջ 177, 182]: Բառախումբը ստուարանում է նրանով, որ գոյականները յոգնակի թւում եւս ընդունում են ու յոլովամասնիկը, իսկ արեւելահայերէնում` ի յոլովամասնիկը. ուխտերի, ժողովուրդների, հանդէսների, իրերի, արժէքների դիմաց գործածուած են ուխտերու, ժողովուրդներու, հանդէսներու, իրերու, արժեքներու. «... ցեղակրօն Ուխտերու որոշումները ...... հնարաւորութիւն տալ բոլոր Ուխտերուն ... ժողովներու եւ հանդէսներու համար [ՆՆ, էջ 37-38], «... թէ իրերու բերումով ... » [Հ, էջ 440], «... սկսել է չակերտել հայկական բոլոր արժէքներու սրբութիւնը ... » [Հ, էջ 194]: Ահա նաեւ յօդուածի վերնագիր` Ցեղակրօններուն [Հ, էջ 519]: Մէկ այլ խումբ գոյականներ արեւելահայերէնի ի յոլովման դիմաց գործածուած են արեւմտահայերէնի ո արտաքին յոլովմամբ: Սրանք տեղանուններ են` մեծագոյն մասը պետութիւնների անուանումներ` Անգլիոյ, Ասիոյ, Ռոմանիոյ, Բուլղարիոյ, Իտալիոյ եւն. «Անգլիոյ կրունկը ծանրօրէն կըկոխեր ...... ընդունելով Անգլիոյ մանդատը [Հ, էջ 267], «Փոքր Ասիոյ ... ժողովուրդներից ... » [Հ, էջ 610], «... Իտալիոյ և Գերմանիոյ հետ բարեկամանալու համար [Հ, էջ 204], «... գրել Ռոմանիոյ ... կոմիտէին» [ՆՆ, էջ 15]: «... Բուլղարիոյ մէջ պահելու նպատակով ...» [Ազգ]: Երկերում նկատելի է Թուրքիայ, Ռուսիայ տեղանունների յաճախակի լինելը, ինչը ինքնին հասկանալի է, եթէ նկատի ունենանք հեղինակի թեմատիկան, Հայաստանի, Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի յարաբերութիւններին բազմաթիւ առիթներով անդրադառնալը. «Հայաստան երկիրը բաժանւած մնայ Ռուսիոյ եւ Թուրքիոյ

միջեւ» [Հ, էջ 116], «... Թուրքիոյ վախճանը ... Թուրքիոյ համար ... Թուրքիոյ պիտի պարտադրուէր ...» [Հ, էջ 267], «Վաղվայ Ռուսիոյ սարսափից խթանւած ... ... օգտւելով Ռուսիոյ ժամանակաւոր ... խռովայոյզ վիճակից ...» [Հ, էջ 127]: Տարբեր յոլովումների պատկանելը մատնանշող մի վերջին մեծ խումբ բառեր` արտացոլուած երկերում, վերաբերում են -ում ածանցով բայանուն գոյականներին: Վերջիններս արեւմտահայերէնում ի յոլովման են, իսկ արեւելահայերէնում` մեծ մասամբ ա ներքին թեքման: Այդպիսիներից են` զգացման, մրցման, վերանորոգման, գնահատման, նուաստացման: Գործածուած են`

զգացումի, մրցումի, վերանորոգումի, գնահատումի, նուաստացումի. «... զարգանում է ... արժանապատւութեան զգացումի հետ ... » [Հ, էջ 29], «Գոյութիւն կ’ունենայ մրցումի մի հատիկ ձեւ միայն ...» [Հ, էջ 88], «... ինքնանորոգումի ճամբով սատար հանդիսանալ հասարակութեան բարոյական վերանորոգումին ... [Հ, էջ 92], «... հետեւանք է ... սխալ գնահատումի» [Հ, էջ 92], «...միշտ ենթակայ նւաստացումի ... » [Հ, էջ 102]: Քանի որ երկու լեզուաճիւղերը խառն են գործածւում, այս դէպքում էլ բազմաթիւ նախադասութիւններում հանդիպում են նշուած կարգի տարբերութիւններով բառաձեւեր: Այլ օրինակներ. «... ենթակայ է ... բընաջնջումի, ձուլումի» [Հ, էջ 58], «... բուժումի մասին» [Հ, էջ 58], «... պատկերումի աղբիւրը ... պատճառը հուսալքումի ... սպառազինումի ահազանգը ... » [Հ, էջ 68]: բ. Տրական և ուղղական յոլովներում նկատելի է որոշեալ յօդի բացակայութիւնը, մի իրողութիւն, ինչը բնորոշ է արեւմըտահայերէնին: Ըստ որում, ասուածը տրականում գրեթէ միշտ կապւում է -ութիւն վերջածանցն ունեցող գոյականների հետ: Ինչպէս. «... կը սպառնար Հայաստանին եւ անոր անկախութեան» [Հ, էջ 275], «... նախապայմաններ է առաջարկել խորհրդային պատգամաւորութեան ... » [Հ, էջ 318], «... թողնելով իր նիւթեղեն անօթը երկրին, ոգին` մարդկութեան» [Հ, էջ 374], «...սեփական պատմութեան անծանօթ լինելը» [Հ, էջ 549], «... չէ մասնակցելու մայիս 28-ի տօնակատարութեան» [ՆՆ, էջ11]: Արեւելահայերէ43

նում` սպառնալ անկախութեանը, առաջարկել պատգամաւորութեանը, թողնելով ... ոգին` մարդկութեանը, պատմութեանն անծանոթ լինելը, մասնակցել տօնակատարութեանը: Նոյնը նաեւ կարեւոր աշխատութիւններից մէկի վերնագրում` «Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան» [Հ, էջ 53] ║Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեանը: Ուղղական յոլովում երբեմն որոշեալ յօդ չեն ունենում ազգանունները կամ անձնանունները. «... Բիւրոյի ներկայացուցիչը` Ջամալեան, խորհուրդներ կուտայ ... Տէր-Մինասեան, իբրեւ թէ մոռացել էր ... » [Ազգ]: Բայց նոյն նամակում քիչ վերը ուրիշ ազգանուն յօդով է. «Նաւասարդեանը կ’երթայ քննութեան»: գ. Ներգոյականի յօլովական իմաստը Նժդեհը գործածում է տրական յոլովով ու մէջ կապով, ինչպէս ընդունուած է արեւմըտահայերէնում` արեւելահայերէնի -ում քերականական վերջաւորութեան դիմաց: Ըստ որում, դէպքերի մեծ մասում տեղանուններ են` Գերմանիայում, Ամերիկայում, Դետրոյտում, Բուլղարիայում յոլովաձեւերի փոխարէն հանդիպում են. «... Գերմանիոյ մէջ ... » [Հ, էջ 547], «... կուզեն կեղծել, որ ... Ամերիկայի մէջ... Թուրքիոյ մէջ ... » [ՆՆ, էջ 25 -27], «Իսկ Դեթրոյիթի մէջ գումարած... ժողովի առած մի քանի որոշումները... Բուլղարիոյ մէջ ինձ դաւողները ... » [Ազգ]: Ապա նաեւ հայրենիքի մէջ (որը տեղանուն չէ), «... վերջ տանք որբերին մեր հայրենիքի մէջ » [Հ, էջ 57]: դ. Հայցական յոլով: Այս յոլովը հանդէս է գալիս արեւմտահայերէնին բնորոշ երկու իրողութեամբ. առաջինը, երբ անձի անունը լինելով ուղիղ խնդիր, դրւում է իրի առումով եւ որպէս բառի ուղիղ ձեւ նմանւում է ուղղական յոլովաձեւին: Յետեւեալ մէջբերումներում այս կերպ են զինւորը, կինը, մարդը, գործակալները, հակառակորդը գոյականները. «... զէնքերի հետ միաժամանակ, չի կատարելագործում նաեւ իր զինւորը » [Հ, էջ 558], «... յիշեցի հռոմէական զօրավար Անտոնիոսի կինը ... » [Հ, էջ 210], «Ես տեսայ հոգւով ազատը և սիրեցի մարդը ... » [Հ, էջ 278], «... Ամերիկա է ուղարկել իր գործակալները ... » [Ազգ], «…ձգտում է ահաբեկել իր հակառակորդը ... » [Հ, էջ 205]: Քանի որ

արեւելահայերէնում անձ ցոյց տուող գոյականները դրւում են անձի առումով ու ձեւով նմանւում են տրականին, այստեղ կարող էր լինել` կատարելագործել զինւորին, յիշել կնոջը, սիրել մարդուն, ուղարկել գործակալներին, ահաբեկել հակառակորդին: Նշուած լեզուական երեւոյթը շատ տարածուած է երկերում: Այլ օրինակներ. «Էջմիածինը չկարողացավ Բուլղարիոյ ... արքեպիսկոպ ոսը պաշտպանել» [Հ, էջ 222], «... մի քանի խօսքով օրհնեց մեր զօրքը» [Հ, էջ 564], «...արնոտ փորձերով եմ ճանաչել իմ ժողովուրդը ... » [Հ, էջ 540], «Օտար լուծերի ազդեցութիւնը հայն զգալիօրէն խորթացրել է իր էութիւնից ... » [Հ, էջ 638], «... ես տեսայ ստրուկն ազատութեան մէջ ... » [Հ, էջ 275]: Հարկ է հաւելել, որ իրողութիւնը տարածւում է նաեւ յատուկ անունների վրայ: Ինչպէս. «... յիշեցի հռոմէական զորավար Անտոնիոսի կինը` Ֆուլվիան» [Հ, էջ 210], «Յիշեցի շեքսպիրեան տիպերից լեյդի Մակբետը ...» [ն.տ.], «Ես եմ ընտրել Ռուբենը ... Ռուբենին նոր չէ, որ ճանաչում եմ» [ՆՆ, էջ 41] (խառն գործածութեան բնորոշ օրինակ է): Երկրորդ իրողութիւնն առնչւում է զ նախդիրի հետ, որը ներկայ երկերում դրւում է այն, իրար, ինքը, բայց աւելի շատ անոնք դերանուններից առաջ, ուղիղ խնդրի դէպքում` զայն, զիրար, զինքը, զանոնք. «... կուզէ հարուածել զայն Ամերիկայի մէջ» [ՆՆ, էջ 13], «... տրամագծօրէն հակառակ, զիրար ժխտող ըմբռնումներ են» [Հ, էջ 216], «Այս ճամբով կարելի պիտի լինի փրկել զինքը, ... եւ զայն ծառայեցնել Հայաստանին» [ՆՆ, էջ 29], «Մեր կեանքի ներքին կնճիռները գտնել, լուսաբանել զանոնք ...... զանոնք մեր քաղաքական ձգտումների համընթաց դարձնելու ...» [Հ, էջ 67], «... իր հոգու անբաւ հարստութիւնները ... զանոնք փռում աշխարհի առջեւ» [Հ, էջ 485]: Այսպիսով, հայցական յոլովի զ նախդիրով դերանուանական բառաձեւերը, որոնք յիշեցնում են գրաբարի քերականութիւնը, գործածւում են արեւմտահայերէնում: Այդ կերպ Նժդեհը ներկայացնում է գրաբար, արեւմտահայերէն, արեւելահայերէն եռամիասնութիւնը` նախադասութիւնները կառուցելիս նշուած երեքին էլ դիմելով:

ե. Բացառական յոլով: Արեւմտահայերէնի յոլովաձեւերից ոչ մէկն այնքան շատ չի գործածուած, որքան բացառականը: Արեւմըտահայերէն բացառականով են գրուած ամբողջական գործեր, ինչպիսիք են 1938 թուին ամերիկահայ դաշնակցական ընկերներին ուղղուած ծավալուն նամակը [Ազգ], Բաց նամակ Մայքլ Արլենին [Հ, էջ 461] հրապարակախօսական յօդուածը: Ահա եւ աշխատութեան վերնագիր` Էջեր իմ օրագրէն [Հ, էջ 21]: Արեւելահայերէնի -ից, -ուց վերջաւորութիւնների փոխարէն բացառականում հանդէս է գալիս անորոշ առումով -է, որոշեալ առումով` -էն վերջաւորութիւնները: Օրինակներ. «Մէկէ աւելի կեանք եւ մէկէ աւելի մահ ...» [Հ, էջ 148], «... տարիներէ ի վեր կորովաթափ կը լինէն ...» [Հ, էջ 128], «... ի՞նչ անել, որ դադարի մի խումբ մարդկանց հարստութիւնը լինելէ » [Ազգ ]: Ապա նաեւ. «Իմ ... գրքերէն, իմ յօդուածներէն, իմ արտասանած խօսքերէն …» [Հ, էջ 537], «Նորահաս սերունդը կտրուե՞ց ... անցած սերունդներէն ... կտրւում է ցեղի արժէքներէն ու սրբութիւններէն, կրօնէն ու բարոյականէն» [Հ, էջ 242]: Յետեւեալ նախադասութեան մէջ միատեղ են արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի բացառականի ից ║-էն վերջաւորութիւններով բառաձեւեր. «… այդ ըմբռնումն է մեզ քշել տալիս պատմութեան առջեւից կամ նրա յետեւէն» [Հ, էջ 231]: Յիշատակենք նաեւ յատուկ անունների յոլովաձեւեր. «... Ասիայէն խուժած բարբարոսը ...» [Հ, էջ 152], «... Լոզանէն յետոյ ...» [Հ, էջ 513], «Այդ սպասելի չէր տիկին Սիրանուշէն ...» [ՆՆ, էջ 33], «... հեռու Սպարտայէն ...» [Հ, էջ 519]: Որոշ բառաձեւերում առկա է ս, ուրիշներում` դ յօդը. «… խղճմտանքէս զատ ... երկու գերագոյն դատաւորներ եւս ...» [Հ, էջ 656], «... Եգիպտոս այցելելէս յետոյ ...» [ՆՆ, էջ 33], «... չես խուսափի հարազատ ցեղէդ» [Հ, էջ 612], «Աշխատիր, որ փառքդ ... ընթանայ յետեւէդ» [Հ, էջ 364]: զ. Գործիական յոլով: Թէեւ -ով վերջաւորութիւնը արեւելահայերէնում եւ արեւմտահայերէնում ընդհանրական է, բայց գործածուած են մի քանի բառաձեւեր, որոնց հնչիւնակազմերում

ի յայտ են գալիս տարբերութիւններ, քանի որ յոլովական վերջաւորութիւններից առաջ առկայ են տարբերիչ հնչիւններ: Հոգի` հոգով, բայց արեւմտահայերէնում հոգւով, որոնց` որոնցով, արեւմըտահայերէնում որոնցմով. «Արիւնն ու արցունքը պիտի չդադարի, ... մինչեւ ... չհզօրանայ հոգւով» [Հ, էջ 89], «Այդպիսին մըշտաջահել է հոգւով» [Հ, էջ 168], «... ճշմարտութիւններ, ... որոնցմով այնքան ուժեղ են եւրոպական ժողովուրդները ... գերագոյն ոյժեր, որոնցմով այնքան աղքատ է մեր կեանքը» [Հ, էջ 445]: Անհամեմատ շատ են -ավ վերջաւորութեամբ բառաձեւերը` արեւելահայերէնի -ով-ի դիմաց: Պայմանով||պայմանավ. «... պայմանավ, Երկիրը» [Հ, էջ 90], «... պայմանավ, որ ... ճիգ անէր որ ժամանակը տկարացրած չլինի սէրը, կարօտը դէպի Հայրենի ազատուելու... թշնամիների ազդեցութիւնից» [Հ, էջ 58]: Այստեղ աչքի է զարնում միջոցաւ բառաձեւը, որ հանդիպում է բազմաթիւ անգամ և խիստ սակաւ դէպքերում է լինում միջոցով, ինչպէս արեւելահայերէնում է: Այսպիսի նախապատւութիւն չի տրուած թերեւս ոչ մի այլ բառաձեւի: Արեւելահայերէնի որոշ բառաձեւեր յաճախականութեամբ գերազանցում են, իսկ ուրիշները` զիջում, ինչպէս այստեղ. «... իր մարդկանց միջոցավ դաւեց ...» [Ազգ ], «Սատանայի իր գործը կատարում է «սուրբ» միջոցաւ» [ՆՆ, էջ ], «...բողոքը ընդհանուր ժողովին յղել սրա միջոցաւ» [ՆՆ, էջ 32], «Այդ ճշմարտութիւնը ... իրենց շարքերի միջոցաւ պիտի ներշընչէն …» [Հ, էջ 71]: Յոլովաձեւերում աչքի ընկնող իրողութիւն է որոշեալ յօդի գործածութիւնը առաւել յաճախ սեռականի, տրականի, պակաս յաճախ գործիականի, ներգոյականի այն բառաձեւերում, որոնցում արեւելահայերէնում յօդն ընդունուած չէ: Խօսքը սեռականում պատկանելութեան, սերման հետ կապուած, իսկ տրականում կապերի գործածութեան դէպքերի մասին է: Գործիականում ու ներգոյականում գրական արեւելահայերէնում ընդհանրապէս յօդեր չեն լինում: Կատարենք համապատասխան մէջբերումներ. «Նա զավակն էր ... մեծ սրտի տէր ժողովուրդին…» [Հ, էջ 591], «Ստացած մարմնին մի գրութիւնը» [Ազգ], «Առանց այդ պայ47

քարին չի կարող ստեղծուիլ կատարելութիւն...» [Հ, էջ 453], «... առանց որին դաշնակցութեան ղեկավարութիւնը չէ կարող ...» [Ազգ], «Նա հիանում է գեղեցիկին, վսեմին զօրեղութեան վրայ ...» [Հ, էջ 454], «Շնորհիւ Տաթեւի ոյժերի մի նոր սխալին ...» [ՀԲԿ]: Ինչպէս նաեւ. «...անզիղջ վատերի սեւ գործերովն է շնչել ...» [Հ, էջ 119], «... չի կարելի բացատրել իր տգիտութեամբը միայն» [Հ, էջ 84], «... յանձնարարւում է ապացուցանել, թէ` մեր դժբախտ հայրենիքումն էլ մարդիկ հաց են ուտում» [Հ, էջ 207]:

§ . Բայաձեւեր Արեւմտահայերէնում բայաձեւերը նոյնպէս գործածւում են առատօրէն (թերեւս աւելի առատօրէն, քան յոլովական բառաձեւերը), միախառն արեւելահայերէնի բայաձեւերի հետ` կամ վերջիններիս յաջորդող նախադասութիւնների մէջ, կամ համատեղ` մէկ նախադասութեան մէջ: Առկայ են արեւմտահայերէնին բնորոշ խոնարհումները, առաւել մեծ յաճախականութեամբ` ի խոնարհումը: Նախ կբերուեն օրինակներ այս խոնարհումով. «Ես էլ պիտ թառմիմ, ես էլ՜ պիտ մեռնեմ, - ասեց ծաղիկը ...» [ԳԵ, էջ ], «... ապրիլ, գործել և մեռնիլ որպէս ցեղակրօն» [Հ, էջ 513], «Չսարսափի՜նք, բայց եւ ընդունենք այդ ճշմարտութիւնը» [Հ, էջ 58], «... իրաւունք ունին այսպէս վարւելու: ... ստեղծագործելու պարտականութիւն ունեն...» [Հ, էջ 64]: Կան կրաւորական վ, ու,ւ (արտասանութեամբ վ) ածանցով բայեր, ինչպէս նայեւ բայեր, որոնք, չունենալով յիշեալ ածանցը, արտայայտում են կրաւորական իմաստ: Ինչպէս. «Հայաստանի ստեղծուիլը, ... կորուստները ...» [Հ, էջ 54], «Պէտք է այս մտայնութիւնից ազատուին» [Հ, էջ 61], «Շարժւիլ կըսկսին ... գրիչներ, կը բացւին աչքերը ...» [Հ, էջ 88]: Ապա նաեւ. «... այդ պայքարէն կը ծնի ՆՈՐ ՀԱՅԸ» [Հ, էջ 184], «... չնմանինք յոռետեսին ...» [Հ, էջ 500], «... ինձ համար ամենաբարձր արարքը` հնազանդիլն է ցեղիս» [Հ, էջ 513]: Արեւելահայերէնում` կծնու/վ/ի, չնմանու/վ/ենք, հնազանդու/վ/ել: Ու խոնարհումից գործածուած է կ’երդնում բայը: Յիշատակենք երկու դէպք, մէկը` «Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տա48

կանքը» աշխատութեան մէջ. «...կ’երդնում Վահագնի աջի վրայ...» [Հ, էջ 246], միւսը` Ցեղի արթնութիւնը յօդուածում. «... ես ահա ... կ’երդնում Վահագնի աջի վրայ ...» [Հ, էջ 513]: Արեւմտահայերէն գործածուած բայերից երկուսը` թուել, ժպտել ե խոնարհման է, իսկ արեւելահայերէնում դրանք պատկանում են ա խոնարհման` թուալ, ժպտալ. «Այն ամէնը, որ երէկ կը թուէր անորոշ, մթին ու անտրամաբանական ...» [Հ, էջ 562], «...ժպտել գիտէ ճակատամարտի բոցերի մէջ ...... որ անմեռ հոգիդ ժպտի նաեւ մեր երկնքի տակ» [Հ, էջ 598]: Դիմաւոր բայերից ակնյայտօրէն աչքի է զարնում կը եղանակիչով բայաձեւերի յաճախականութիւնը` ներկայ եւ անցեալ անկատար ժամանակներում: Որոշ հատուածներում դրանք այնքան շատ են, որ պէտք է արեւելահայերէնի -ում վերջաւորութեամբ եւ օժանդակ բայով կազմութիւններ փնտրել: Ահա Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան սկզբնամասը. «... կը ցուցադրեն մահուան դատապատուածի հոգեբանութիւն: ...կ’ուզեն եւ անկախ հայրենիք ունենալ, բայց նախապատրաստուելու փոխարէն կը խօսեն ու կը գրեն միայն: Կը շարունակեն զարմանալ, թէ ինչու աշխարհն անտարբեր կը մնայ. սպեղանու կը սպասենք, բայց նորանոր վերքեր կը ստանանք» [Հ, էջ 76]: Այսպէս է նաեւ Նորահայտ նամակներ-ում: Կատարենք առանձին մէջբերումներ. «... կը դաւէ ... իմ դէմ – կ’աշխատէ ... դժուարացնել ... կ’ուզէ հարուածել զայն ...» [ՆՆ, էջ 13], «... մեր քարոզած դաշնակցութեան կը մոտենայ նորահաս սերունդը, իսկ միւսների քարոզածէն` կը խորշի, կը փախչի» [ՆՆ, էջ 20]: Արեւմտահայերէնի այս կարգի կազմութիւնները հանդիպում են նաեւ պաշտօնական գրութիւններում: 1921 թ. մայիսի 20ին կառաւարութեան նախագահ Սիմոն Վրացեանին գրած նամակից. «Կառաւարութիւնը... անհրաժեշտ կը նկատէ յայտնելու Ձեզ, որ նա եւս կարեւոր կը դատէ մի լեզու գտնել հայ եւ թուրք վէճի շուրջ»: Բաւել բայը արեւելահայերէնում արտայայտւում է բաւական լինել յարդարութեամբ եւ բաւականացնել նոյնանիշներով. «Կը

բաւէ, ամփոփենք մեր խօսքը» [Հ, էջ 208], «...կը բաւէ, որ օտարը աւելի զօրաւոր լինի ...» [Հ, էջ 39]: Հարկ է առանձին յիշատակել տալ եւ գալ բայերը, քանի որ եղանակիչն է կու. «... սերունդին կուտայ սխալ դաստիարակութիւն» [Հ, էջ 492], «... ծնունդ կուտայ ներքին կուսակցական թընճուկներին» [ՆՆ, էջ 35], «... շուտով հերթը կուգայ անունին ...» [Հ, էջ 39]: Երկերի այլեւայլ հատուածներում քննուող ժամանակների արեւելահայերէն եւ արեւմտահայերէն կազմութիւնները հանդիպում են ոչ թէ կուտակումներով, այլ փոխնիփոխ` տարբեր նախադասութիւններում կամ յաջորդաբար մէկ նախադասութեան մէջ: Ինչո՞ւ տարօնականութիւն յօդուածում նախ կարդում ենք. «Ինչո՞ւ ուխտւածութիւն կը քարոզեմ – այդ մասին հարցրէք այն բոլորին..., որոնք... ճակատ ճակատի են եկած թշնամու դէմ» [Հ, էջ 540]: Մէկ-երկու տող անց. «...վերջինները նետում են իրենց դիմակը: ...արնոտ փորձով եմ ճանաչում...» [Հ, էջ 540]: Հայու ճամբան. մեծ զղջումի ճամբան յօդուածում թուարկումներ են ըստ կետերի: ա) և բ) կետերում արեւելահայ կազմութիւններ են, իսկ գ) կետում` արեւմտահայ. « ա) ... երբ իրենց վիճակւում է ապրել աննպաստ աշխարհագրական միջավայրում. բ)... կորցնում են բնականոն գոյութեան կարելիութիւնը. գ) երբ իրենց վտանգ կը սպառնան... հզօր... օտար հարեւանները ...» [Հ, էջ 618]: Կը եղանակիչի հետ, բնականաբար, հանդէս է գալիս եզակի երրորդ դէմքի արեւմտահայերէնին բնորոշ -է բայական վերջաւորութիւնը: Քանի որ այդպիսի բայաձեւերը առանց կը եղանակիչի վերաբերում են նաեւ ըղձական ապառնի եւ հարկադրական ապառնի ժամանակներին, ուստի առաջանում է մի տարբերութիւն եւս արեւելահայերէնից, որտեղ գրաբարից ժառանգած -է դիմային վերջաւորութիւնը հնչիւնափոխուել է -ի-ի: Մէջբերումներ ներկայ ժամանակի բայաձեւերով. «...կ’ազնուացնէ, կը թեւաւոր, կը գօտեպնդէ... հոգիները ..., վախը ... կ’ենթարկէ, կը հպատակեցնէ, կը ստրկացնէ, կը լծէ իր կառքին» [Հ, էջ 447]: Այժմ մէջբերումներ ըղձական ապառնի ժամանակի բայա50

ձեւերով. «... թողնենք, որ այդ մարդը ... մերկացնէ ու դատէ իր անձը» [Հ, էջ 289], «Արդար է, որ մեր կեանքում օրէնսդրէ եւ առաջնորդէ ցեղը ...» [Հ, էջ 489], «...թող այդ չսարսափեցնէ, այլ զգաստացնէ, խրատէ մեզ» [Հ, էջ 455]: Եւ հարկադրական ապառնիի բայաձեւերով մէջբերումներ. «...պիտի չխախտէ իր ստեղծած օրէնքները» [Հ, էջ 510], «... դա մեզ միայն սարսափի պիտի մատնէ եւ ոչ ցնցէ» [Հ, էջ 58], «... այս բարձունքների վրայ պէտք է կռուէ, մեռնէ ու յաղթէ վաղուայ հայութիւնը» [Հ, էջ 166]: Այժմ հարկ է կատարել այնպիսի մէջբերումներ, որտեղ խառն, յաջորդաբար հանդէս են գալիս երկու լեզուաճիւղերին բնորոշ տարբեր եղանակների երրորդ դէմքի եզակի բայաձեւերը` մե՛րթ է, մե՛րթ -ի վերջաւորութիւններով. «...կուսակցութեան ուշադրութիւնը կը զբաղեցնէ նրանցով եւ վարպետօրէն կը փրկի իր պոչը» [ՆՆ, էջ 35], «... հրապարակախօսութիւն, որ... ախտանշէ մեր ցեղին հոգերը եւ արմատական միջոցներ առաջարկի, որ վերագնահատումի ենթարկէ մեր անցեալը եւ նոր ճշմարտութիւններ որոնէ, որ լուսաբանի մեր ժողովրդի կնճիռները, որ կռահի ... վտանգը ...» [Հ, էջ 68]: Վերը նշուեց, որ կը եղանակիչով կազմւում է նաեւ արեւմտահայերէնի անցեալ անկատար ժամանակը: Դրան նոյնպէս բազմաթիւ դէպքերում դիմել է Գարեգին Նժդեհը. «...երէկ ճառիս մէջ կ’ըսէի ...» [ՆՆ, էջ 12], «... կը գալարւէին ... օձի նման: ... իրենց պատժւած կը համարէին: ...ցեղակրօնութեան ալիքը կը բարձրանար ու կըսպառնար հեղեղել մեր ... գաղութները» [ՆՆ, էջ 13], «...հարցրին, երբ ոտքի վրայ էինք եւ կ’ողջագուրուէինք բաժանուելու համար» [Հ, էջ 264]: Գալ բայի դէպքում կու եղանակիչն է, ինչպէս ներկայ ժամանակի դեպքում. «... մայրս ինձ ... այցի կու գար ոտքով ...» [Հ, էջ 371]: Դաշնակցական ընկերներին գրած նամակից բերուող յետեւեալ հատուածում կբերէր, կուղարկէր բայերը դրուած են պայմանական անցեալ ժամանակով, ինչպէս արեւելահայերէնում, իսկ կհրաւիրէին բայաձեւը սահմանական անցեալ անկատար ժամանակով, ինչպէս արեւմտահայերէնում. «Բիւրօն գիտէր, որ ես դաւադրուած եմ: Եթէ իր հաշւին գար այդ բանը, նա

ինձ դուրս կը բերէր այդ շրջանէն, կուղարկէր մի այլ երկիր, գիտէր, թէ մեր բոլոր գաղութները կը հրաւիրէին ինձ ...» [Ազգ]: Ներկայացուած է սահմանական եղանակի ժխտական ներկան, որտեղ դերբայները, խոնարհումներին համապատասխան, ունեն -եր, -իր, -ար վերջաւորութիւնները` չուզեր, համարեր, պաշտվիր, մեռնիր, տենչար, մնար. «… այսպէս չուզեր ապրիլ նորահաս սերունդը» [Հ, էջ 513], «... անդարձ պանդխտութիւն չեմ համարեր տարագրի կեանքս» [Հ, էջ 514], «... հայրենիքը չի պաշտուիր եւ նրա համար չեն մեռնիր ...» [ՆՆ, էջ 18], «... չի տենչար աւելի գերագոյն ճակատագիր ...» [Հ, էջ 183], «... հայրենիքը երկար չի մնար օտարների ձեռքին ...» [Հ, էջ 115]: Ապա նաեւ. «... չապրեցներ ...» [ՆՆ, էջ 18], «...չի նպաստեր, ... չի սնուցաներ, ... չեն ձեռնարկեր, ... չեն դարձներ ...» [Հ, էջ 91,146,181,183]: զ. Ժամանակների անհամապատասխանութիւն: Շատ յաճախ գործածուած են յարակատար ներկայ եւ յարակատար անցեալ ժամանակները, որոնց դիմաց արեւելահայերէնում ընդունուած են վաղակատար ներկայ եւ վաղակատար անցեալ ժամանակները: Ինչպէս. դիմած եմ, խնդրած եմ, դատած է,

պատժած էր, փախած էր, բայց` դիմել եմ, խնդրել եմ, դատել է, պատժել էր, փախել էր. «Մի գրութեամբ դիմած եմ վարչութեան եւ խնդրած, որ...» [ՆՆ, էջ 16], «Ուրացողներ կան, որոնց ժամանակին դատած է Եղիշէն» [Հ, էջ 275], «... որի խորամանկութիւնը մի արդար մտրակով պատժած էր Անդրանիկ» [Հ, էջ 281], «... թագաւորը փախած էր Նէապոլից» [Հ, էջ 279]: Յաջորդ մէջբերումներում երկու լեզուաճիւղերի նշուած իրողութիւնները հեռու չեն միմեանցից. «... հայութիւնը վճռած է այլեւս չմնալ... որպէս խաղալիք ...» [Հ, էջ 89]: Քիչ անց. «... եւ ահա գործի է դրել իր ցեղային հանճարը ...» [Հ, էջ 89]: Այժմ ժխտական խոնարհումներով մէջբերումներ: Չէ շիջած, գտած չէ, գրած չէ, չեմ տուած, չեմ մասնակցած, բայց նաև` չի շիջել, չի գտել, չի գրել, չեմ տուել, չեմ մասնակցել. «Չէ, չէ, Մասիսը` հայոց ցեղայնութեան հրաբուխը, դեռ չէ շիջած» [Հ, էջ 489], «Նա դեռ գտած չէ իր ներքին կռուանը ...» [Հ, էջ 491],

«...ցայսօր մի հատիկ տող գրած չէ ցեղակրօն դաւանանքի մասին» [Ազգ], «...ոչ միայն որեւէ սպանութիւն կատարելու հրահանգ չեմ տուած, այլեւ առհասարակ դատական գործերին ամենեւին չեմ մասնակցած»23: է. Պատճառական բայեր: Հանդիպում են թէ՛ սահմանական, թէ՛ հրամայական եղանակների խոնարհական ձեւերի մէջ` արթընցուց, ջերմացուց, դիւրացուց, անմահացուց, քաղցրացուց, պետականացուցին, արեւելահայերէնի արթնացրեց, ջերմացրեց դիւրացրեց, անմահացրեց, քաղցրացրեց, պետականացրին բայաձեւերի դիմաց. «... եւ նրա մէջ արթնցուց ... ցեղը ...» [Հ, էջ 149], «Հայ այբուբենը լուսավորեց եւ ջերմացուց մեր որբերի կեանքը ...» [Հ, էջ 496], «... մեծապէս դիւրացուց Հայաստանի անկումը եւ բաժանումը ...» [Հ, էջ 61], «Բոլշեւիկները պետականացուցին եկեղեցին ...» [Հ, էջ 214], «... անմահացուց հայ վրիժակը... օրհնեց ու քաղցրացուց մահը հերոսների ...» [Հ, էջ 99]: Ահա նաեւ պատճառական հրամայականի բայաձեւեր. աւելցուր, կանգնեցուր, հանգչեցուր, միացուր, բարձրացուցեք, արեւելահայէրենի աւելացրու, կանգնեցրու, հանգչեցրու, միացրու, բարձրացրեք ձեւերի դիմաց. «Այդ յատկութիւններին աւելցուր ամենէն անհրաժեշտը` արիութիւնը ...» [ՆՆ, էջ 18], «Կանգնեցուր հանդիպած ամէն մէկին ...» [Հ, էջ 360], «... հաւերժութեան կրծքին հանգչեցուր յոգնած գլուխդ» [Հ, էջ 376], «Անհատ ոյժերդ միացու´ր արիւնակիցներիդ ոյժերին ...» [Հ, էջ 645], «Ծաղիկ կեանքս զոհի սեղան բարձրացուցէ´ք» [Հ, էջ 436]: ը. Ժխտումը նախադասութիւններում: Քանի որ արեւմտահայերէնում ժխտական դերանուան հետ չի դրւում ժխտական խոնարհման օժանդակ բայ, որեւէ ժխտական դիմաւոր կամ անդէմ բայաձեւ, այդպէս էլ հեղինակը գործածել է ոչինչ, ոչ ոք, ոչ մէկը դերանունները, այսինքն յաճախ չհետեւելով արեւելահայերէնի քերականութեան մէջ ընդունուած, այսպէս ասած, կրկնակի ժխտումին: Ըստ որում, ժամանակները կազմւում են մե´րթ կը

Գարեգին Նժդեհի հարցաքննութիւնը: Դատական գործ 9698, թթ.. 321-

339:

եղանակիչով, եւ որ յետաքրքիր է, մե´րթ անկատար դերբայով, ինչպէս գրական արեւելահայերէնում. «Ոչինչ ուներ Սիւնիքը ... կռիւ վարելու համար...» [Հ, էջ 163] (փոխանակ` ոչինչ չուներ), «Ոչինչ կը խնայէ զաւեշտի վերածելու մեր ողբերգութիւնը ...» [Հ, էջ 174] (ոչինչ չի խնայում), «Ոչինչ է ուզում աշխարհից ...» [Հ, էջ 495] (ոչինչ չի ուզում): Ապա նաեւ. «Ինձնից զատ իմ ոյժէն, իմ հացէն ո´չ ոք իրաւունք ունի օգտւելու ...» [Հ, էջ 583] (ոչ ոք իրաւունք չունի), «Ծանօթ, բարեկամ, ազգական – ոչ ոք իր դուռը կը բանայ առջեւդ ...» [Հ, էջ 433] (ոչ ոք... չի բացի), «Անարի ժողովրդի հետ ոչ ոք է կապում ... իր ճակատագիրը ...» [Հ, էջ 41] (ոչ ոք չի կապում ...), «...Այլեւս ոչ ոք է հաւատում ...» [Հ, էջ 55] (ոչ ոք չի հաւատում): Եւ կամ. «Ժողովուրդներից եւ ոչ մէկն է առանձին բացարձակօրէն ուժեղ ... եւ ոչ մէկն է նոյն ձեւով ամենաթոյլը ...» [Հ, էջ 113] (ոչ

մէկն ուժեղ չէ ... ոչ մէկն ամենաթոյլը չէ): Ասուածով չի սահմանափակւում յոլովաձեւերին ու բայաձեւերին վերաբերող նիւթը: Կարելի էր անդրադառնալ նաեւ որոշ այլ յոլովաձեւերի, հրամայական եւ անցեալ կատարեալի բայաձեւերի եւ ուրիշ քերականական տարրերի, որոնք անհամեմատ քիչ են գործածուած: Այստեղ անհրաժեշտ համարուեց ծանրանալ շատ աւելի լայն գործածութիւն ունեցող քերականական տարբերութիւններին, ինչը բաւական էր հեղինակի` երկու ճիւղերին դիմելու լեզուական իրողութիւնն ի ցոյց դնելու համար: Եւ այսպէս. Գարեգին Նժդեհն արեւելահայերէնի հետ միատեղ գործածում է նաեւ արեւմտահայերէնը` միեւնոյն մէկ նախադասութեան մէջ կամ յաջորդական նախադասութիւններում` ներառելով մեր միւս լեզուաճիւղի բառերը, բառային տարբերակները, քերականական տարրերը: Այս միտումն անցնում է նրա ամբողջ գրական ժառանգութեան միջով: Միաժամանակ հարկ է ասել (ինչպէս յիշատակեցինք գլխի սկզբում), որ որոշ ստեղծագործութիւնների հատուածներ գրուած են զուտ արեւմըտահայերէնով: Այսպիսիք են` Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան Իմ դաւանանքը ենթագլուխը [Հ, էջ 156-158], Զօրավար Գարեգին Նժդեհը Տարօրինակութեան մասին յօդուածը [Հ, էջ 552-],

բարեկամներին (օրինակ՝ Յովհաննէս Յովհաննէսեանին) ուղարկած նամակների առանձին մասեր [ՆՆ] : Աւելին. քիչ չեն այն երկերը, որոնք ամբողջովին գրուած են միայն արեւմտահայերէնով` Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին [Հ, էջ 461-473] (այստեղ կարելի է հանդիպել անկատար դերբայով ժամանակային միայն մի քանի բայաձեւերի արևելահայերէնով), դաշնակցական ընկերներին գրած ծաւալուն նամակը [Ազգ]: Շատ են բանաստեղծութիւնները, յատկապէս որոնք գրուած են Արեւմտահայաստանում կռուելու ժամանակաշրջանում` Հրթիռ, Հիասթափում, Կարնոյ աւերակներու մէջ, Նամակ Կարսի Ռազմիկ թերթին, Մօրս, Եղբօրս, Քօնֆերանսին առջեւ... [ԳրԵ, էջ -] եւ ուրիշներ` պատերազմական տպաւորութիւններով ու մտահոգութիւններով Արեւմտյան Հայաստանի ճակատագրի վերաբերեալ: Ահա նաեւ նոյն ժամանակաշրջանի քնարական արձակ բանաստեղծութիւն` Անվերնագիր [ԳրԵ, էջ ]: Ստորեւ զետեղում ենք Մօրս, Եղբօրս, Քօնֆերանսին առջեւ...... արձակ բանաստեղծութիւններից հատուած-ներ` հնարաւորութիւն տալով ընթերցողին անմիջականօրէն ծանօթանալու Նժդեհի՝ արեւմըտահայերէնով ստեղծագործելու արուեստին.

ՄՈՐՍ

«.....Երջանկութիւնը տառապանքին, զրկանքին ու նեղութեան մէջ փնտռող հոգիէդ սովրեցայ, դժբաղդներուն մտերմանալ ու անոնց վշտի զգացումները քինայոյզօրէն ապրեցայ... Ո´չ մի հանճար քեզ չափ հրամայականօրէն չի կրցաւ մարդն ու մարդկութիւնը, պարտքն ու պարտականութիւնը ճանչցնել: Կը խոնարհիմ մեծութեանդ առջեւ, ինչպէս քուրմերը չաստւածին» [ԳրԵ, էջ ]:

ԵՂԲՈՐՍ

«Տեսայ և մօտեցայ մեր հայրենի տան պարիսպներու առջեւէն մեղմիկ գարնան զով գիշերներուն սրսփալով անցնող առուակին մեղկութիւնը... Մոռցա´յ մեր թեթեւ, անվիշտ, անփուշ եւ անխարդախ կեանքի բոլոր ժպիտները ծաղկող... մեր գեղջուկի տունը, ուր ամեն ինչ պարզ, գեղեցիկ ու բնական էր, մեր սեղանը փայտեայ, մեր ամանը հողէ ու այն այգին, որուն երփներանգ խաղողի ողկոյզներուն հետ մեր մանկութիւնը խաղաց: Այո´ և մոռցայ այն հողը, ուրտեղ մեր ծնողքն իրենց քրտինքով յոյսեր ծլեցուցին, ուրտեղ հերկի ակօսներուն մէջ մեր ապագայ երջանկութիւնը կերտել ձգտեցան: Ի փոխարէն կաթիլ մ’արցունք չունեցան իրենց անշիրիմ ոսկորները.... Թո´ղ ներէ ինձ ծանօթն ու անծանօթը, անհունն ու հիւլէն, ես զանոնք սարսափի ցասումի օրերուն մոռցայ: Ես մոռցայ, երբ արհաւիրք ու խաւար, հալածանք ու զուլում սկսաւ» [ԳրԵ, էջ ]:

ՔՕՆՖԵՐԱՆՍԻՆ ԱՌՋԵՒ…

«Տեսէ´ք նայուածքներուս խորը, եւ այնտեղ անվեհերօրէն հոգիիս վճռականութիւնը պիտի կարդաք բարձրաբարբառ: Այս առաւօտ կանուխ ասպնջականօրէն, արդարօրէն և եղբայրօրէն բոլոր պանդուխտներուն, ցաւոտ հոգիներուն և արդարութեան մարտիկներուն դուռը կը բաղխեմ, երբ միւս կողմ շատեր յաղթանակէն հիասքանչացած քունով կը յափրանան: Մախաղիս մէջ զղջումի գրեր ունիմ բոլոր հին դիւանագէտներէն և քաղաքական վարդապետներէն, որոնք լումային համար այնքան արդար և անշահախնդիր ազգիս սուրբ իրաւունքները զգետնեցին» [ԳրԵ, էջ -]:

Արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի մէկտեղումը, դասական ուղղագրութեամբ գրելը Գարեգին Նժդեհը ծրագրային էր համարում: Եթէ գրաբարին դիմելով` մեր հնացած բառերի ու քերականական տարրերի գործածութեամբ նա ձգտում էր վաղնջական ու ժամանակակից սերունդների պատմական կապին, ապա երկու լեզուաճիւղերի համատեղ գործածութեամբ` մեր ժողովրդի երկու հատուածների միասնականացման: Դա գաղափարախօսական պայքար էր ազգային հատուածականութեան ամէն կարգի դրսեւորումների դէմ:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

§ 8. Համեմատութիւն կազմող եղանակներն ու կապակցական բառերը Իր խօսքը պատկերաւոր, իսկ շարադրանքը գեղեցիկ ու տպաւորիչ դարձնելու, մատնանշուող առարկաներն ու երեւոյթները բնութագրելու, առաջ քաշուած մտքերն ակնբախ կերպով, պարզօրէն մատուցելու նպատակով` Գարեգին Նժդեհը բազմաթիւ ու բազմաթիւ անգամ դիմել է համեմատութիւնների: Անշուշտ, հայոց լեզուի գանձարանից նա վերցրել է դարձուածքների տեսքով գոյութիւն ունեցող համեմատութիւնները` հայկական, թէ միջազգային տարածում գտած: Այդպիսինների վրայ մենք չենք ծանրանայ, այլ միայն մասնակի կյիշատակենք: Դրանցից են` արեւի պես պարզ [ԱՍ], սեւ ամպի պէս կախուել [Հ, էջ 78], դամոկլեան սրի նման կախուել [Հ, էջ 76], ասուպի պէս փայլատակել [Հ, էջ 374], հեղեղի պէս թափւել [ՀԲԿ], մագնիսի պէս քաշել [ՀԲԿ ], մահու չափ դժուար [Հ, էջ 226], ուղտի պէս ծունկ ծռել [Հ, էջ 330], մի մարդու պէս24, պատի պէս բարձրանալ [ԼԳ], ստուերի պէս հետեւել [Հ, էջ 432], հեռու լինել այնքան, որքան երկինքը երկրից25 եւ այլն, եւ այլն: Մենք մեծ մասամբ կծանրանանք Նժդեհի մտքի արգասիք համեմատութիւնների վրայ, որոնք մի-մի բանաստեղծական գիւ24

Գ. Նժդեհ, Իմ բացատրութիւնը Լեռնահայաստանի անկման պատճառների մասին, ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 109-162: Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ, Կենսագրական յաւելումներ, անտիպ գրութիւններ ու խորհրդածութիւններ, «Նախիջեւան» հրատ., Երեւան, 2005 թ., էջ 381:

տեր են, մտքի գոհարներ: Բայց նախ կանգ առնենք համեմատութիւններ կազմող այն եղանակների ու կապակցական բառերի վրայ, որոնք առկայ են քննութեան առնւող երկերում: Զարմանք է շարժում սոյն հեղինակի կողմից գործածուած դրանց մեծ քանակը: Բացառական յոլովի միջոցով կազմութիւններ: Այն եղանակն է, երբ համեմատութեան եզրերից մեկը դրւում է բացառական յոլովով: Կազմութեանը մասնակցում են յատկանիշ ցոյց տուող բառը եւ երկրորդ եզրը. «…մահից էլ ուժեղ գիտենք ատել մեր դարաւոր թշնամուն…» [Հ, էջ 422], «…կայ մի բան բա´րձր իրենցից, բարձր իրենց առօրեայ շահերից եւ ապրումներից…» [Հ, էջ 444], «Երկրորդը գտնում է, թէ թուրքից լավը բոլշեւիզմն է …» [Հ, էջ 134], «Կայ բարոյեական ոյժը, … որին տիրապետող ազգը քիչ անգամ է գլուխ ծռել իրենից նիւթապէս տասնապատիկ ոյժեղ թշնամու առաջ» [Հ, էջ 28]: Մէջբերումներից էլ երեւում է, որ վերոյիշեալ համեմատութիւնները կազմուած են ածականի համեմատական աստիճանի սկզբունքով` ներկայ դեպքում առանց լրացուցիչ բառի կամ մասնիկի: Եւ քանի որ համեմատական աստիճանի միւս յեղանակը կազմւում է ավելի, ավել բառերով, ուստի, ինքին հասկանալի է, այդ կարգի պատկերաւոր կամ խորիմաստ համեմատութիւններ հեղինակը նոյնպէս ունի. «… կեանքից աւելի ուժեղ սիրել մեր հայրենի հողը…» [Հ, էջ 422], «Պատմական մոմենտներ կան … երբ բռնաւորէն աւելի ստրո´ւկն է զզուելի» [Հ, էջ 278]: Թշնամուց աւելի վտանգաւոր է համարում իր բանակի շարքերում եղած վախկոտներին [Հ, էջ 45]: Համեմատութիւնների միւս խումբը ածականի գերադրական աստիճանի սկզբունքով կազմուածներն են` բացառական յոլովի եզրով եւ ամենա, քիչ դէպքերում` գոյն մասնիկներն ունեցող ածականներով. «Գինովութիւններից ամենազգլխիչը իշխանութեամբ գինովնալն է» [Հ., էջ 364], «Ամենափառաւորը տեսարաններից` դա ժողովն է մի ժողովրդի» [Հ, էջ 38], «Ես դեռ հաւատում եմ, … որ ձեր բարեկամներից ամենաբարձրն ու ամենամոտիկն է

ու կը մնայ ճշմարտութիւնը»26: «Ազգերէն ամենախառնարիւնը ու բռնակալութիւններէ ամենաանասնականը – թուրքը» [Հ, էջ 610]: Սակայն համեմատական աստիճանը միշտ չէ, որ ցոյց է տալիս եզրերից մէկի առաւել լինելը միւսի նկատմամբ, երբ հարկ է գործածել ավելի ածականը: Համեմատութեան հիմքում ընկած ընդհանուր յատկանիշի առումով եզրերից մէկը կարող է լինել թերի` պակասաւոր, եւ այդ ցոյց տալու համար գործածւում է պակաս, նուազ, քիչ կամ հոմանիշային այլ ածականներ: Այս կարգի համեմատութիւններ թէեւ հազուադէպ, բայց նոյնպէս կան. «…եւրոպական անհոգի, կաշառուող դիւանագիտութիւնից նուազ հակահայ չեղաւ նաեւ կարմիր աշխարհակալութիւնը»27: Երբ համեմատական աստիճան ցոյց տուող բառին համադրւում է ժխտական խոնարհման բայ, ինչպէս վերը մէջբերուած նախադասութեան մէջ կամ ոչ վերաբերականը, ընդհանուր հատկանիշի թերին վերանում է` բերելով եզրերի հավասարութիւն: 2. Համեմատութիւն կազմող եզրերը կապակցող բառեր: Եզրերից մէկը չի դրւում բացառական յոլովով: Գործածուած են համեմատութիւն ցոյց տուող մեծ խումբ բառեր: Վերջիններիս տեղը նախադասութեան մէջ էական չէ: Դրանք իրենց դերը կատարում են` լինելով եզրերից առաջ, եզրերի միջեւ կամ նախադասութեան վերջում: Կապակցական բառերը, որ բաժանել ենք իմաստային խմբերի, արտայայտում են. ա. Ուղղակիօրէն համեմատութիւն. դրանք են` բաղդատում, համեմատում` դրուած գործիական յոլովով, նաեւ` բաղդատել, համեմատել: Պարզապէս մի եզր կապակցւում է մի այլ եզրի հետ. մատնանշւում են դրանց ինչ-ինչ ընդհանրութիւններ: Ինչպէս. «Այպիսի՜ն էիր դու – փառապանծ ընկեր, որի կեցուածքի բաղդատմամբ ոչինչ են շատ թագակիրներ, եւ շատ ու շատ մեծահարուստներ…» [Հ, էջ 597], «Հայ մարդը… կը զարգացնի իր ներքին թաքուն ոյժերը, իր ներքին մարդը, որի բաղդատմամբ ինքն այժմ թզուկ է միայն» [Հ, էջ 88], «Այն, ինչ որ ունինք, որպէս մշակոյթ եւ

ՀՅԴ ԿԱ, Ս. Վ., թթ.. -: «Ռազմիկ» օրաթերթ, թ., թիւ :

ազդեցութիւն, ոչինչ է, բաղդատմամբ ա´յն բանի, որ ունի եւ պիտի տա մեր ցեղի անսպառ ոգին» [Հ, էջ 484], «Փորձեցէ´ք բաղդատել… այդ կողոպտասէր ամբոխը ֆրանսական յեղափոխութեան զինուորների հետ – որոնք իրենց քաղցը մոռանալու համար «Մարսելեէզ» կ’երգէին …» [Հ, էջ 626], «Հայ մարդ, կարո՞ղ ես … քեզ բաղդատել մի Մամիկոնեանի հետ – նմա՞ն ես նրան» [Հ, էջ 541]: Ապա նաեւ. « Ցեղօրէն անխաթար ժողովուրդների մէջ` ինքնապաշտպանութեան բնազդը ուժեղանում է իրեն սպառնացող վտանգի համեմատութեամբ» [Հ, էջ 630]: բ. Նմանութիւն, գործողութեան ընդհանրութիւն: Եզրերից իւրաքանչիւրը ներկայացնում է մի-մի առարկայ կամ երեւոյթ. յատկանիշի միջոցով մատնանշւում են դրանց ընդհանուր գծերը, նմանութիւնը, իսկ եթե ներկայացւում է գործողութիւն, ապա դրա կատարման կերպի ընդհանրութիւնը կամ նմանութիւնը եզրերում: Այդպիսի համեմատութիւնների կապակցական բառերից հանդիպում են. Զերդ: Գործածուած է շատ հազուադէպ` միայն գեղարուեստական գրուածքներում. «Նայուածքիդ տակ բոցավառ Սիրտըս զերդ մոմ կը հալի» [ԳրԵ, էջ ]: Իբրեւ. «Ժամանակին Իսլամը փոքրասիական աշխարհամասի վրայով անցաւ իբրեւ մի տարերային հեղեղ` իր ճամբին իրեն խառնելով բոլոր օտար գետերը …» [Հ, էջ 353], «Սիրո՜ւմ եմ սուրը Հայոց արքայի, որը … իբրեւ հրեղէն կանթեղ, մնաց կախւած Սեպուհ լեռների վրայ …» [Հ, էջ 659], «…կը քանդակենք գերեզմանաժայռիդ վրայ` Այստեղ հանգչում է նա, որ գործեց իբրեւ կենդանի սուր …» [ն.տ.]: Ինչպէս. «Ինչպէս շերամն է հիւսում իր բոժոժը, ինքս պատրաստեմ իմ գերեզմանը» [ԳԵ, էջ ], «… եւ տխուր էր Նա, տխուր, ինչպէս լռութիւնը Արաբիայի ավազուտ անապատների» [Հ, էջ 409], «Կ’ուզեի որ քեզ համար գրւած խորհրդածութեանց այս էջերն ընդունէիր, ինչպէս ծարաւ դաշտը ցօղն է ընդունում» [Հ, էջ 75]:

Համեմատութիւնների մի մասում ինչպես կապակցականը համադրւում է այնպէս դերանուան հետ`իւրաքանչիւրը եզրերից մէկում: Սա կատարւում է բացառապէս գործողութիւնների առնչութեամբ. «Անպէտք են այն դասագրքերը, ցամաք եւ անհոգի, որոնց մէջ հայրենիքի մասին խօոսւում է ճիշտ այնպէս, ինչպէս նկարագրւում է Սահարայի անապատը կամ մի հեռաւոր կղզի» [Հ, էջ 52], «Ինչպէս աչքս` լոյսը, այնպէս էլ սիրտս Հայաստանն է փնտրում» [Հ, էջ 575], «Ցեղայնութի՜ւն – դա´ է այն շաղախը, որ սերունդներին այնպէս է իրար կապում, ինչպէս կիրը` հոյակապ շենքի քարերը» [Հ, էջ 485]: Այնպէս դերանունը համադրւում է նաեւ կարծես կապակցական բառի հետ. «… այնպէս են շարժւում, կարծես, ներքնապէս մի ծանր բեռ կրէին» [Հ, էջ 263]: Որպէս. «…հայորդին, որպէս լեռան կատարեն պոկուած հըսկայ ժայռ, նետուեց դէպ առաջացող թշնամին…» [Հ, էջ 417], « Նա (Աւ. Ահարոնեան /հեղ.հեղ./) խօսքեր ունի, որպէս վառուող կերոններ» [Հ, էջ 149], «Ես արդեն լսում եմ քո ձայնը, Հա´յ երիտասարդ, քո խօսքը, որ ազդում է որպէս ջահել գինի» [Հ, էջ 106]: Առարկաների ու երեւոյթների նմանութիւն կամ երկու եզրերի գործողութիւնների ընդհանրութիւն ցոյց են տալիս նաեւ իմաստային մէկ այլ խմբի բառեր: Նման. «Ճշմարտութիւնը բուժիչ ջրի նման սրբել, մաքրել է նրա աչքերը, պայծառացրել նրա հոգեւոր տեսողութիւնը» [Հ, էջ 90], «… Ժողովրդի լաւագոյն առաքինութիւնները, որոնց կատարումը Աքիլլէսի նիզակի նման բուժում է իր հասցրած վէրքերը» [Հ, էջ 48], «Նա, որին դեռ երէկ էր, ինչ խլեցիր առիւծի բերնից … վաղը կարող է իժի նման գարշապարդ փնտռել» [Հ, էջ 569]: Հանգոյն: Խիստ հազուադէպ է գործածուած, այն էլ գեղեարւեստական գրուածքներում: Յետեւեալ մէջբերումը Կորսուած սէրը բանաստեղծութիւնից է. «Կարծես ամպ մը կը ծակի, հրեղէն սիւն մ’ կիջնէ վար, Շատրուանի մը հանգոյն շող ու ճաճանչ կը թափէ …» [ԳրԵ, էջ 126]: Դրդապատճառը, թերեւս, արեւմտահա

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

յերէն գրելն է, որտեղ հանգոյն կապակցականը արեւելահայերէնի համեմատ շատ ու շատ աւելի է ընդունուած գործածել: Պէս. «… ու տխրութիւնը թանձր ստուերի պէս ծածկեց Նրա դեմքը» [Հ, էջ 409], «… հրաբխի պէս արթնացած ժողովուրդը» [Հ, էջ 344], «Յաղթական չէ այն զօրամասը, եթէ նրա ղեկաւարը պատանու պէս ոգեւորւել եւ Բոնապարտի պէս ոգեւորել չգիտէ» [ԼԳ]: Նմանութիւն. «… նմանութիւնը մեր ժամանակի եւ Աւարայրի օրերի… հոգեւոր բեւեռացումն է – ազգայնական եւ հակազգայնական » [Հ, էջ 258]: Կայ նաեւ եզրերի նմանութիւնը ցոյց տուող կապակցական երկու բայ` նման/ու/ել եւ յիշեցնել. «Նա նմանւեց այն զօրամասին, որ ոչխարների հօտի բարձրացրած փոշու ամպը թշնամի համարելով, փախչում է …» [Հ, էջ 133-134], «Մեծ մարդը` մեծ նաւի կը նմանի» [Հ, էջ 365], «… այդ կանայք յիշեցնում էին Գորգոնաներին – յունական դիցաբանութեան մէջ դժոխքի սարսափները մարմնացնող քոյրերին …» [Հ, էջ 210 ]: գ. Չափ ու քանակ: Այստեղ համեմատութիւնը կառուցւում է ոչ թե ըստ նմանութեան կամ գործողութեան կերպի ընդհանրութեան, այլ ըստ եզրերի չափային յարաբերութեան: Ընդհանուր յատկանիշն ու կապակցող բառը ցոյց են տալիս, արդեօք հաւասարաչա՞փ են եզրերը, թէ դրանցից մէկը առաւել է միւսի նկատմամբ: Նախ` հաւասարութեան պարագան: Այստեղ կապակցող բառերն են` չափ. «Հի´ն է, աշխարհի չափ հի´ն է այդ երեւոյթը: … ամէն մեծ գաղափար ունեցել է իր մանր թշնամիները» [Հ, էջ 636], «Նման օրհասական ժամանակներում կռուողը իր շարժումների մէջ լինում է տարերայնօրէն արագ եւ վճռական սատանայի չափ» [ ՀԲԿ ], «Այդ թերթերի բովանդակութեան չափ … զզուելի է իրենց բազարի լեզուն» [Հ, էջ 33]: Եզրերի հաւասարաչափ լինելը ցոյց տալու համար շատ հա-զուադէպ գործածւուած է հաւասարապէս կապակցական բառը. «Մասիս, թէ Մեսրոպ – հաւասարապէս սրբազան կատարներ, 

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

որոնց տրուած է գոյութեան բարձունքներում պահել հայ միտքն ու հայեացքը» [Հ, էջ 342]: Բայց համամասնութիւն ընդգծելու համար հեղինակը սովորաբար դիմում է այն չափով … ինչ չափով, այնքան … որքան կամ փոխատեղութեամբ` որքան … այնքան, նոյնչափ … որքան, նոյնքան … որքան կապակցական բառերին: Յիշեալ զոյգերի մի անդամը դրւում է առաջին, երկրորդ անդամը` միւս եզրում. «Մեր ղեկավարութիւնը միայն այն չափով է ակտիւ եւ իմաստուն, ինչ չափով մեզ յաջողւում է խանգարել մեր հակառակորդի ղեկավարութեան գործը» [Հ, էջ 386], «… պիտի գա´յ … այդ օրը, քանզի նա այնքան անխուսափելի է, որքան եւ արշալոյսը» [Հ, էջ 592], «Որքան գեղեցիկ, այնքան անսիրտ է կինը» [ԳԵ, էջ 18], «… հայը, իբրեւ ուրոյն ստեղծագործ ազդակ, նոյնչափ պէտք է մարդկութեան, որքան եւ թւապէս եւ քաղաքականապէս հզորագոյնն ազգերից» [Հ, էջ 657], «Ինձ համար նոյնքան դժւար կլինի մի րոպէ անգամ հրացանիցս բաժանւել, որքան եւ նշանածիցս» [ԳԵ, էջ 18]: Այժմ այն եզրերի մասին, որոնցից մէկը չափային առումով առաւել է միւսի նկատմամբ: Այդպիսի հարաբերութիւն ցոյց տալու համար ամենագործածականը աւելի կապակցական բառն է: Վերջինս, ինչպէս վերը տեսանք, մասնակցում էր նաեւ այնպիսի համեմատութիւնների կազմութեանը, որտեղ եզրերից մէկը բացառական յոլովով դրուած գոյական է: Այժմ չկան նման գոյականներ, կան համադրուող եզրեր, որոնք կարող են ամբողջական նախադասություններ լինել. «Յիմարութիւն է թութակօրէն կրկնել ուրիշի խօսքերը: Աւելի մեծ յիմարութիւն` կուրօրէն բաժանել այլոց կարծիքը» [Հ, էջ 97], «Դաւանանքս է – մարդկայնութի´ւն, աւելի´ մարդկայնութիւն» [Հ, էջ 656], «Քանդեցին, ահա´ աւելի լաւը կը կառուցեմ» [Հ, էջ 356]: Հետաքրքրական է յետեւեալ համեմատութիւնը. երկրորդ եզրի առաւել լինելն ընդգծելու համար համատեղ գործածուած են թէ´ հաւասարաչափութիւն, թէ´ չափային առումով առաւելութիւն ցոյց տուող կապակցական բառեր` որքան … նոյնքան եւ ավելի. «Որքան զզուելի է անդրօշ ժո64

ղովուրդը, նոյնքան ե´ւ ավելի զզուելի է ե´ւ անդրօշ եկեղեցին» [Հ, էջ 220]: Նժդեհի ստեղծագործութիւններում շատ յաճախ աւելի կապակցականը համատեղւում է քան բառի հետ` աւելի … քան: Այսպէս է, օրինակ, յետեւեալ համեմատութիւններում. «Կառուցանել աւելի լաւը, քան էր կործանուածը …» [Հ, էջ 356], «Զինուորի մեր բազուկից աւելի օտարն օգտուեց, քան հարազատ երկիրը» [ Հ, էջ 164], «Աւելի հեշտ է մշակել, քան պաշտպանել հայրենի երկիրը» [Հ, էջ 390], «Զօրաւորի հետ չափուելն աւելի հեշտ, նաեւ` աւելի պատուաբեր է, քան նենգողի» [Հ, էջ 385]: Ըստ որում համեմատութիւնների մի մասում աւելի համեմատականը կրճատուած է եւ ենթադրւում է տողերի արանքից: Որպէս եզրերը կապակցող միայն քան բառն է. «Մահը չունի մեծ թշնամի, քան մարդը…» [Հ, էջ 391], «Լա´ւ է համր, քան թրքախօս լինել» [Հ, էջ 125], «Եօթնիցս հեշտ է պարտութեան մատնել մի կառաւարութիւն, … մի բանակ, քան մի ժողովուրդ» [ ԷԼԳ ], «Նա յաճախ սրտի եւ գործողութեան մարդ է, քան մտքի» [Հ, էջ 42]: Չափային առումով եզրերից մեկի առաւելութիւնը ցոյց տուող յաջորդ կապակցական բառն է գերազանցել. «…եւ…նա Ներոնը/հեղ.հեղ./ իր հրէշութիւններով կը գերազանցի պատմութեան ծանօթ բոլոր բռնակալներին» [Հ, էջ 119], «Իր զազրելիութեամբ, սակայն այս բոլոր տիպերին գերազանցում է ամերիկահայ ցեղուրաց կինը» [ Հ, էջ 210], «Գործի վրայ տեսաւ թրքական սանձարձակ շնութիւնը, որ անասուններին իսկ կը գերազանցէ» [Հ, էջ 613]: Եւ վերջապէս, համեմատական աստիճանը միշտ չէ, որ ցոյց է տալիս եզրերից մէկի առաւել լինելը միւսի նկատմամբ, երբ հարկ է գործածել ավելի ածականը, ինչպէս տեսանք  կետում: Համեմատութեան հիմքում ընկած ընդհանուր յատկանիշի առումով եզրերից մէկը կարող է լինել թերի, պակասաւոր, եւ այդ ցոյց տալու համար գործածւում են պակաս, նուազ, քիչ կամ հոմանիշային այլ ածականներ`այս անգամ առանց բացառական յոլովով դրուած գոյականների: Այս կարգի համեմատութիւններ թէեւ հա65

զուադէպ, բայց նոյնպէս կան. «… հացի մի կտոր է ցոյց տալիս միամիտներին հաւատացնելու, թէ` Խորհրդային Հայաստանն էլ հաց ունի, թէ «կարմիր հացը» նուազ չափով աւազ ունի եւ աւելի համով է, քան էր «Դաշնակցութեան սեւ հացը»» [Հ, էջ 207]: դ. Նոյնութիւն: Այժմ համեմատութիւնը ցոյց է տալիս ոչ թէ եզրերի ինչ-ինչ նմանութիւններ, չափային-քանակային յարաբերութիւններ, այլ ուղղակի նոյնական լինելը: Եզրերի կապակցական բառերն են` նոյնն է կամ հոմանիշը` միեւնոյնն է: Դրվում են երկու եզրերի միջեւ. «Գետերը` որքան էլ որ մեծ լինեն, թափուելով ծովերը` կը կորչեն: Նոյնն է հայ գաղթականութիւնը այն ժողովուրդների նկատմամբ, որոնց հետ կը խառնուի այսօր» [Հ, էջ 449], «-Մոռացի´ր Մայիս Քսանութը, - գոռում են, … առանց հասկանալու, որ դա միեւնոյնն է` թէ ասէին Մասիս լեռան – գնա´, կորի´ր տեղիցդ» [Հ, էջ 120]: Ասել է. «Հողն առանց ցեղի, ասել է` մարմին առանց հոգու» [Հ, էջ 602]: Այն… ինչ: Ինչպէս կերեւա յետեւեալ մէջբերումներից, համեմատութիւններում այն դերանունը մտովի կարելի է փոխարինել նոյն դերանւամբ, քանի որ երկուսի դէպքում էլ նոյնականութիւնը չի փոխւում. «Ցեղը – ժողովրդի կենսաբանական անփոփոխելի տարրը – վերջինի համար խաղում է այն դերը, ինչ դեր որ կատարում է ուղեղը օրգանիզմի համար» [Հ, էջ 635], «… քաջութիւնը հայու համար եղել է այն, ինչ որ է համը պտուղի համար…» [Հ, էջ 355], «Ամերիկահայ ուսանողութիւնը… հայ կեանքում պիտի կատարէ այն, ինչ դեր կատարում են ուղեղն ու սիրտը մարդկային էակի համար» [Հ, էջ 257]: Հազուադէպ, համեմատութիւններում նոյնական լինելը ցոյց է տրւում եզրերի միջեւ տարբերութիւն չլինելը նշելով: Ինչպէս. «Գիտակից ստրուկի եւ հանցագործի մէջ չկայ տարբերութիւն» [Հ, էջ 413]:

§ 9. Տեղ գտած կառուցուածքային յատկանիշներ Այժմ հարկ է ուշադրութիւն դարձնել համեմատութեան, որպէս կառոյցի, մի քանի յատկանիշի վրայ: Նախորդ ենթագլխում եզրերն ունէին գրեթէ միշտ մէկ ընդհանուր յատկանիշ, որով եւ համեմատւում էին մէկը միւսի հետ: Բայց այլ համեմատութիւններում եզրերն ունեն երկու, երեք կամ աւելի ընդհանուր յատկանիշներ: Այդպիսիներից են. «Եւ ո´չ մի տուրք այնպիսիների ազդեցութեան, որոնք աւելի բարի չեն, արի չեն, անձնւէր չեն քեզնից» [Հ, էջ 97]: Այստեղ չափանիշ է վերցուած միատեղ երեք յատկանիշ` բարի, արի, անձնւեր: Յաջորդ համեմատութեան մէջ նոյնպէս երեք ընդհանուր յատկանիշ է. «Պատմութիւնը չգիտէ աւելի մեծ, աւելի վսեմ, աւելի սուրբ գործ, քան ապագայով վտանգուած մի ժողովրդի վերանորոգումը» [Հ, էջ 587]: Այսպիսի պարագայում հեղինակն ընտրում է որակական տարբեր յատկանիշներ, եզրերը բազմակողմանիօրէն, սպառիչ կերպով համադրելու համար. «Զօրաւորի հետ չափուելն աւելի հեշտ, նաեւ աւելի պատուաբեր է, քան նենգողի» [Հ, էջ 385], «Ջրի պէս շարժուն, ջրի պէս ամէն ձեւ ու գոյն առնելու ընդունակ` սրանք սինլքոր մարդիկ/հեղ.հեղ./ մեկի ստուերն են, միւսի արձագանգը, երրորդի` կապարճակիրը» [Հ, էջ 570], «Ես դեռ հաւատում եմ, … որ ձեր բարեկամներից ամենաբարձրն ու ամենամոտիկն է ու կմնայ ճշմարտութիւնը»28: Ըստ որում, նոյն ընդհանուր յատկանիշը կարող է յաջորդաբար կրկնուել այլ սաստկական բառի հետ. «… ամբողջութիւնը մեծ է, շա´տ է իր մի մասից » [Հ, էջ 35]: Մինչ այժմ մէջբերուած համեմատութիւններում առկայ էր համադրուող երկու եզր: Ըստ որում, մի եզրը կարող է կրճատուել, քանի որ մտովի ինքնին վերականգնւում է: Ինչպէս. «Հայը կ’ունենայ աւելի բարձր ըմբռնում կեանքի մասին…» [Հ, էջ 88]: Ինքնին հասկանալի է, որ ժամանակի ըմբռնումը համադըրւում է ապագայում ունենալիք ըմբռնման հետ:

ՀՅԴ ԿԱ, Ս. Վ., թթ.. 5-22:

Շատ այլ համեմատութիւններում մի եզրը համադրւում է երկու կամ երեք եզրի հետ` դրանց հետ ունենալով կամ մէկ ընդհանուր յատկանիշ, ինչպէս յետեւեալ երկու մէջբերումում, կամ իւրաքանչիւր եզրի հետ մի-մի առանձին` տարբեր բնոյթի յատկանիշ, ինչպէս դրանց յաջորդող երրորդ ու չորրորդ մէջբերումներում. «… փայփայիչ անունը` զինուոր` բարձր է ամէն տիտղոսից, պաշտօնից, շքանշանից» [Հ, էջ 404], «Հայրենասիրութի´ւն … Նա այնքան ջերմ է մի ժողովրդի մէջ, որքան փոքր է այդ ժողովուրդը եւ որքան ամբարիշտ են նրա հարեւանները» [Հ, էջ 28]: Եւ ապա. «Ազգերէն ամենախառնարիւնը ու բռնակալութիւններէն ամենաանասնականը – թուրքը» [Հ, էջ 610]: Ասուածի առումով ամենաարտայայտիչը չորրորդ` ծաւալուն համեմատութիւնն է, ուր մտովի վերականգնւում է կրճատուած առաջին եզրը, որը տարբեր յատկանիշներով համադրւում է երեք այլ եզրի հետ. «Օր. Ն-ի վրայ Էպիգրամ: Չքնա՜ղ ես, դիւթող, որպէս մայիս, Տաք ու այրող, որպէս յուլիս, Եւ անհաստատ, որպէս ապրիլ, Անխի՜ղճ, դու շատերին ես խաբել» [ԳԵ, էջ 29]: Աւելի բարդ են այն կառոյցները, որոնք բաղկացած են երկու զոյգ եզրից, այսինքն` երկու համեմատութիւնից, որոնք ներառուած են մէկ նախադասութեան մէջ: Երկրորդ համեմատութիւնը, որը կարելի էր եւ որպէս ինքնուրոյն դիտել, լրացնում, բացատըրում է առաջին համեմատութիւնը: Ընդսմին, համեմատութիւններում կարող են կրճատուած լինել եզրերից մէկը կամ դրանց ընդհանուր յատկանիշը, որոնք, սակայն, մտովի վերականգւում են: Մէջբերենք այդպիսի կառոյցներ. «Փոքր ազգերը պարտադրօրէն աւելի հայրենասէր պիտ լինեն, քան մեծերը, մենք` աւելի´, քան բոլորը» [Հ, էջ 29]: Այստեղ եզրերն են փոքր ազգերը եւ մեծերը, ապա նաեւ` մենք եւ բոլորը: Երկրորդ համեմատութեան մէջ կրճատուած է հայրենասէր պիտ լինեն ընդհանուր յատկանիշը. «Ցեղակրօնութեամբ, ցեղակրօնութեամբ միայն հայ հոգին պայքարի, դժբախտութեան ու կռուի մէջ աւելի յանդուգն ու կատաղի կը դառնայ, ինչպէս առիւծը, երբ իր արնահոս վէրքերն է տեսնում» [Հ, էջ 501]: Առաջին համեմատութեան մէջ

յիշատակուած չէ երկրորդ եզրը, դիցուք քան է հայ հոգին պայքարի մէջ աւելի հանդուգն ու կատաղի կդառնայ, քան է: Երկրորդ համեմատութեան մէջ կրճատուած է հանդուգն ու կատաղի կդառնայ ընդհանուր յատկանիշը ինչպէս առիւծն է աւելի յանդուգն ու կատաղի դառնում…: Յաջորդ համեմատութեան մէջ նոյնպէս գտնում ենք կրճատում. «Դու պիտ չնմանւես այն սերունդներին, որոնք կորչել են առանց ազգային օգտակարութեան, ինչպէս խոռոչներում ընկած արեւի ճառագայթը» [Հ, էջ 94]: Հեղինակն այսպէս է դիմում ժամանակի երիտասարդութեանը. առաջին զոյգ եզրերն են դու եւ սերունդներ: Սերունդներ եզրն իր հերթին համադրւում է արեւի ճառագայթի հետ: Երկրորդ եզրում չի կրկրնւում կորչել են առանց ազգային օգտակարութեան ընդհանուր յատկանիշը (ինչպէս խոռոչներում ընկած արեւի ճառագայթն է կորչում առանց որեւէ (ազգային/հեղ.հեղ./) օգտակարութեան): Յետեւեալ երկու կառոյցներում երկու ամբողջական համեմատութիւններ են` իւրաքանչիւրն իր ընդհանուր յատկանիշով, բայց եւ իմաստային առումով փոխկապակցուած, իբրեւ բարդ ստորադասական նախադասութիւններ, որոնցում երկրորդ համեմատութիւնը ամբողջացնում, պարզաբանում է առաջինը. «Սեւամորթին աւելի հեշտ է ճերմակցնել, քան սրան (կուսակցամոլին/հեղ.հեղ./) ընդունել տալ ամենապարզ ճշմարտութիւնը, օրինակ` համոզել, թէ ամբողջութիւնը մէծ է, շատ է իր մի մասից» [Հ, էջ 35], «Կայ հոգեբանական գերադասութիւնը, կայ բարոյական ոյժը – աշխարհի պէս հին, բայց միշտ էլ թարմ եւ հրաշագործ, որին տիրապետող ազգը քիչ անգամ է գլուխ ծռել իրենից նիւթապէս տասնապատիկ ուժեղ թշնամու առաջ» [Հ, էջ 28]: Ամերիկահայութիւնը` ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան 14-րդ գլխում Գ. Նժդեհը դիմել է համեմատութեան ամենածաւալուն` էջեր զբաղեցնող տեսակին: Գլուխը վերնագրուած է` Մի բաղդատական: Համառոտակի անդրադառնանք դրա բովանդակութեանը. «Մեր օրերը շատ տեսակէտներով յիշեցնում են Հայոց պատմութեան V դարը», - սկսում է նա ու ապա համապատասխան համեմատութիւններ անցկացնում. «… Աւարայրի շրջանի

պատմագիրը … ազգայնական հայութիւնն անւանում է` ուխտապահ, հակազգայնականը` ուրացող: Սասանեան Հարստութիւնը, … ճգնում էր հայութիւնը բաժանել երկու անհաշտ հատուածների, ինչպէս վարւում է ե´ւ խորհրդային իշխանութիւնն այսօր: … Հայաշխարհի գլխին գալիք փորձանքների նախազգացումը հրդեհել էր ազգը, ինչպէս ե´ւ այսօր: Վարդանը յանուն համօրէն հայութեան էր բարձրացրել դրօշակը, ինչպէս ե´ւ Դաշնակցութի´ւնն այսօր: Ազգային շարժմանը մասնակցում էին ժողովրդական բոլո´ր խաւերը` հոգեւորական, իշխան, ազատ, սեպուհ, ռամիկ, ինչպէս ե´ւ այսօր: Արտաքին թշնամին գործ ունէր հայ ժողովրդի ծառացած խղճմտանքի հետ, ինչպէս Խ. Իշխանութիւնն` այսօր»: [Հ, էջ 258-259]: Այսպէս, բաղկացած լինելով կապակցական բառերով փոքրածաւալ համեմատութիւններից եւ առանց կապակցական բառերի համադրումներից` ամբողջ գլուխը մի ծաւալուն համեմատութիւն է իր ժամանակի եւ 5-րդ դարի միջեւ: Այնուհետեւ համադրւում են Ղեւոնդ Երեցը եւ իր ժամանակի «ղեւոնդատիպ» եկեղեցականը, Վասակը եւ իր ժամանակի հայ ազգայնական պայքարն ուրացողը, 5-րդ դարի տիկնայք եւ կարմիր խաչուհիները, Վարդանի պէս հայրենիքն ու կրօնը պաշտպանողը եւ ցեղակրօնը, 5-րդ դարի եւ իր ժամանակի պատմութեան գնահատականները:

§ 10. Համեմատութիւնների բովանդակային կողմը Ենթագլխում ներկայացւում է Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններից կատարած համեմատութիւնների մի ծաղկաքաղ: Այն հեղինակի բանաստեղծական մտածողութեան մի կողմի արգասիքների ընդհանուր պատկերն է միայն միւս կողմերի պատկերները յաջորդ երկու ենթագլխում: Համեմատութիւնները բաժանուած են խմբերի, ըստ վերջինների բովանդակային թեմաների, եւ կրում են յետեւեալ անուանումները. Քնարական: Այս փնջիկն արտայայտում է Նժդեհի բանաստեղծական խոր զգացողութիւնը եւ տաք վերաբերմունքը դէպի

բնութիւնը, դէպի սիրո զգացումն ընդհանրապէս ու զգայական սէրը` մասնաւորապէս. «Մայիսեան հրաշագեղ առաւօտներից մէկն էր… Գեղեցի՜կ էր այդ օրը, գեղեցիկ կոյսի կոկոն կրծքի նման, կոյսի առաջին սիրոյ նման…» [ԳԵ, էջ 12]: «Սիրում եմ քեզ աւելի, քան արծիւը` բարձր ժայռերը»:29 «Երկու տարին կը բոլորէ, մայր, որ հեռու եմ քեզմէ, կարօտ եմ անզուգական սիրոյդ ու ծարաւի եմ քեզ` որպէս անապատը անձրեւի» [ԳրԵ, էջ 113]: «Որքան գեղեցիկ, այնքան անսիրտ է կինը» [ԳԵ, էջ 18]: «… նայում էր նրա ծով աչերին, նայում ու յուզւում ծովի պէս…» [ԳԵ, էջ 87]: «…կռւով փախցրեց երազին տեսած արեւի պէս տաք, էն արեւ Գիւզէլին» [ն.տ.]: «Արեւմարին երկնքի կամարէն առաջին փայլող աստղին չափ մենակ` եւ խոժոր ամպերու փոթորիկ անձրեւով յղի կուրծքը ճեղքելէն անցնող փայլակին չափ առանձին ըլլալս զգացի» [ԳրԵ, էջ 117]: «… եւ տխուր էր Նա, տխուր, ինչպէս լռութիւնը Արաբիայի աւազուտ անապատների» [Հ, էջ 409]: «Բաներ կան, որոնց էութիւնը տկար խօսքը արտայայտում է այն չափով միայն, ինչ չափով կաթիլն արտացոլում է անսահմանութիւնն ու վեհութիւնը աստղալից երկնքի» [Հ, էջ 367]: Հայրենասիրական: Համեմատութիւնները հնչում են մեղեդիների պէս, որտեղ լսւում են հպարտութիւն, նուիրեալի սէր դէպի արեւակենտրոն դարձած հայրենիքը: Խումբն իր ամբողջութեան մէջ կազմում է օրատորիա. «Հայրենիքի չափ նուիրական է եւ պատերազմը հայրենական» [Հ, էջ 346]:

Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ, Կենսագրական յավելումներ, անտիպ գրութիւններ ու խորհրդածութիններ, «Նախիջեւան» հրատ., Երեւան, 2005 թ., էջ 380:

«Հապա Ահարոնեա՞նը` իշխանն ու փառքը մեր նորագոյն գրականութեան, որի սիրտը արեւածաղիկի պէս միշտ էլ արեւը – Արարատեան արեւը փնտռեց» [Հ,էջ 469]: «Չկայ աւելի մեծ յանցանք, ուրացում, քան` իր սեփական պատմութեանն անծանօթ լինելը»30: «… Իմ ցեղն աւելի´ն է տուել մարդկութեան, քան ստացել է նրանից» [Հ, էջ 246]: «Ինչ վերաբերում է հայոց հայրենիքին, նրա հոգեւոր եւ աշխարհագրական տարողութիւնները իրար համեմատում են ճիշտ այնպէս, ինչպէս Արարատն ու Արարատեան դաշտում ընկած մի համեստ բլուր» [Հ, էջ 399]: «Ինչպէս աչքս` լոյսը, այնպէս էլ սիրտս Հայաստանն է փընտռում» [Հ, էջ 575]: «Հայրենասիրութի´ւն… Նա այնքան ջերմ է մի ժողովրդի մէջ, որքան փոքր է այդ ժողովուրդը եւ որքան ամբարիշտ են նրա հարեւանները» [Հ, էջ 28]: «… ժողովուրդը առանց հայրենասիրութեան այն է, ինչ որ մի մարմին` առանց հոգու» [ն. տ.]: «Ինձ վստահուած զինուած ոյժերը… պէտք է յաղթեն թշնամուն, որը յանդգնել է ստրկացնել հպարտ եւ անպարտելի, ինչպէս իր լեռան գագաթները, հարազատ Ղարաբաղը»31: Քաղաքական: Այստէղ արդէն հնչում է Նժդեհի հոգու ճիչը, որովհետեւ հայութեան ներքաղաքական կեանքը, մէծ պետութիւնների վերաբերմունքը նրա սրտի ցաւն է: Հակաազգայնականութիւնը, մտաւորականութեան ու գաղթականութեան վիճակը, իր խօսքերով ասած, հիւանդացնելու չափ* մտահոգում, ուրեմն եւ պայքարի են հանում նրան: Սոյն խմբում արտայայտւող անհանգստութիւնն այսօր էլ արդիական է. «… դեռ այսօր էլ, հայութեան քաղաքական ճակատագրէն աւելի´ դառն է նրա ներքին ճակատագիրը» [Հ, էջ 155]:

«Ռազմիկ» օրաթերթ, 1943 թ., թթ.. 169-174: ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 21-22: * Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

«Այսօր աւելի հեշտ է եօթը շնագայլերի քաղցը յագեցնել, քան անցեղաշունչ հայ ստամտաւորականի չարութիւնը» [Հ, էջ 532]: «Թերթեր ունենք, որոնց, ինչպէս եղինճին, չի կարելի ձեռք տալ` առանց խայթւելու» [Հ, էջ 33]: «Պատմագիտօրէն տգէտ` նա հակայեղափոխական հայութիւնը/հեղ.հեղ./ իր նախնիքներին համարում է իրեն բնութենակից, որոնց, սակայն, հոգւով այնքան կը նմանի, որքան աղաւնին` արծուին» [Հ, էջ 459]: «Բազմանալու զարմանալի կարողութիւն ունի գաղթականութիւնը/հեղ.հեղ./: Որպէս ձնագունդ, որքան թաւալւում, որքան առաջանում է, այնքան աճում, մեծանում է» [ ԱՍ]: «Չկայ աւելի մեծ չարիք, աւելի մեծ աղէտ ժողովրդի համար – մասնաւորապէս մեզ նման փոքրիկ ժողովրդի համար – քան կոյր կուսակցամոլութիւնը» [Հ, էջ 35]: «Որքան մոռացկոտ, այնքան տկար ու դժբախտ է դա: Մոռացա՞ւ իր պատմութիւնը, ասել է` անխրատ է ժողովուրդը եւ պատժի արժանի» [Հ, էջ 457]: Կենսափորձային: Համեմատութինները խարսխուած են Նժդեհի սեփական կենսափորձի ու տառապանքի վրայ, որ ապրել է ռազմադաշտերում տարիներ անցկացրած մարդը, նաև ոչ պատերազմական, բայց յոռի կեանքն ու առաւել եւս յոռի մարդկանց ճանաչած գործիչը. «Զզուելի է եսասէրը: … իր յանցաւոր եսի մէջ փակուած, ինչպէս խխունջն իր պատեանի մէջ» [Հ, էջ 30]: «Եթէ հայկական նախանձի չափ զօրաւոր լինէր հայ մարդու թրքատեացութիւնը, տարբեր պիտի լինէր հայութեան եւ Հայաստանի ճակատագիրը» [Հ, էջ 568]: «Կշտացած առիւծը կորցնում է իր կատաղութիւնը: Իսկ մարդն անկշտում է. որքան խժռում, որքան հարստանում, այնքան կատաղում է նա» [Հ, էջ 360]: «Լաւ է Դիոգենէսի տակառով բաւականանալ, քան Արիստիպոսի նման քարշ գալ թագավորների ետեւից ու հացկատակել նրանց սեղանների շուրջը» [Հ, էջ 360]:

«…թշնամիները նման են շների, որքան որ վախեցար, այնքան կյարձակւեն» [Հ, էջ 43]: «Հերոսական գործերից աւելի ոգեշնչող է մահը հերոսական» [Հ, էջ 348]: «… կռուի ժամանակ զինվորը աւելի բարոյական մէնակութիւնից է վախենում, քան մահից» [Հ, էջ1]: «Զօրաւորի հետ չափւելն աւելի հեշտ, նաեւ` աւելի պատւաբեր է, քան նենգողի» [Հ,էջ 385]: «Նահատակի, հերոսի … չափ սիրելի է նաեւ զղջացեալ ուրացողը» [Հ,էջ 331]: «…Չկայ աստուածօրէն աւելի վսեմ եւ գեղեցիկ շարժուձեւ, քան մեր սրից ու գնդակից զարնուած հակառակորդի վէրքերը կապելը: Ինչպէս չկայ աւելի բարբարոս արարք, քան վիրավորին նոր վէրքեր հասցնելը» [Հ, էջ ]: «Կռիւներում հերոսանալուց աւելի դժուար է կեանքում հերոսավայել կեցուածք ունենալը» [Հ, էջ ]: Խոհական: Տիեզերքի, պատմութեան, ժողովրդի էութեան, միով բանիւ ժամանակի քննութիւնն է այս խումբը: Այստեղ իրար են յաջորդում ժամանակի պէս մշտատեւ ճշմարտութիւնները եւ հնչում համանուագի պէս: Բոլոր խմբերում համեմատութիւնները գեղեցիկ են, դիպուկ, խորիմաստ: Դրանք խոր ընդհանրացումներ են եւ, մեծ մասամբ, հնչում են որպէս ասոյթներ: Եւ այսպէս. «…Ճշմարտութիւններ կան, որոնք անմեռ են, յաւիտենական, ինչպէս ինքը` ժամանակը» [Հ, էջ ]: «Լաւ է դժբախտ, քան նուաստամիտ լինել» [Հ, էջ ]: «Աշխատի´ր, որ փառքդ ստուերի պէս ընթանայ յետեւէդ, բայց երբե´ք առջեւէդ» [Հ, էջ ]: «Բաներ կան տիեզերքում, որոնց մասին մարդը գիտէ այնքան միայն, որքան միօրեայ կեանքով ապրող միջատը Պլատոնի նախայաւիտենական գաղափարների մասին» [Հ, էջ ]: «Մեծ պաշտօններն առանց հոգեկան մեծութեան նման են կաւէ անդրիի` դրուած ոսկէ պատուանդանի վրայ» [Հ, էջ ]:

«Գիտես, Դիոգենէսն իրեն աւելի երջանիկ կը զգար` քան իրեն այցի եկած աշխարհակալը» [Հ,էջ ]: «…Ժողովուրդներն աւելի ուժեղ են, քան ժամանակաւոր դըժբախտութիւնը, կարիքը, բռնութիւնը» [Հ, էջ ]: «Ժողովուրդները չունեն աւելի մեծ թշնամի, քան վատ գիրքը` դրուած իրենց նորահաս սերունդի ձեռքը…» [Հ, էջ ]: «Եօթնիցս հեշտ է պարտութեան մատնել մի կառավարութիւն, մի կուսակցութիւն, մի բանակ, քան մի ժողովուրդ » [ ԷԼԳ ]: «Աւելի հեշտ է արդար լինել, քան ամէն գնով արդարութիւնը պաշտպանել» [Հ, էջ ]: «…մարդն ու աշխարհը աւելի են շահում շատերի համեստ, բայց մարդկօրէն բարի գործերից, քան սակավաթիվ անհատների մեծագործութիւններից» Հ, էջ : «Բարոյական դեմոկրատիան, մարդկային արարածի անկատարելութեան պատճառով, կը մնայ երազ, ինչպէս երազ մնաց ճշմարիտ քրիստոնեութիւնը» Հ, էջ :

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՄԱԿԴԻՐՆԵՐ

§ 11. Ինչպիսիք են մակդիրները Գարեգին Նժդեհի պատկերաւոր մտածողութեան երկրորդ դրսեւորումը գեղարուեստական մակդիրներն են, որոնցով նա բնութագրում է մարդուն, կեանքի այս կամ այն երեւոյթը, բնութիւնը: Հեղինակն, անշուշտ օգտագործել է ժողովրդական մտածողութեան, այսպէս կոչուած, կայուն մակդիրները իրենց մակդիրակիրների հետ, ինչպիսիք են` սար դարդ, ծով ցավ, ապա նաեւ` համընդհանուր ճանաչում ստացած, այլեւայլ հեղինակների կողմից մշտապէս գործածուող մակդիրներ` մակդիրակիրների հետ` խենթ քամի, բոցավառ շրթունքներ, առիւծածին մայրեր եւ ուրիշներ: Սակայն մեր բառաքաղած մակդիրների մեծագոյն մասը Նժդեհի ներշնչանքի, մտքի արգասիքներն են, որոնց վրայ էլ հիմնականում կծանրանանք: Լեզուական առումով քննուող մակդիրներն արտայայտւում են մեկական բառով եւ անհամեմատ սակաւ` բառակապակցութիւններով: Վերջիններից կարելի է յիշատակել մակդիրները մշտապէս ներկայացւում են մակդիրակիրների հետ. հոգով արծիւ հայ, Արարատեան արեւով օծուն ճակատ, հոգեպէս քանդուած էակ, ճշմարտութեամբ օծուն գրիչ և այլն…. «… ջերմ համբոյր … մեծ վշտակրին Ահարոնեանի/հեղ.հեղ./ Արարատեան արեւով օծուն ճակատը այնքան սիրով յանճարի ձեռքը շօշափեց» Հ, էջ 151, «Նա, իբր հոգեպէս քանդուած էակ` նաեւ պատրապաշտ է.» Հ, էջ197, «Ցեղակրօնը … հոգով արծիւ հայն է, որ… թեւահարում է վերստին… դէպի հայոց պատմութեան կատար76

ները» Հ, էջ -, «Տեսնել ու հասկանալ կ’սկսին … շարժուիլ կ’սկսին ճշմարտութեամբ օծուն գրիչներ» Հ, էջ 88: Հանդիպում են համեմատութիւններ, որոնք այս դէպքում ծառայում են իբրեւ մակդիրներ. ծովի պէս յուզւած ջահել, արեւի պէս տաք գիւզել. «Գուցէեւ իմ ստուերն է յուզել ծովի կապուտաչեայ աղջիկներին …,- մտածեց ծովի պէս յուզւած ջահելը» ԳԵ, էջ 86, «… կռւով փախցրեց երազին տեսած արեւի պէս տաք էն արեւ Գիւզէլին» ԳԵ, էջ 87: Մակդիրների մեծագոյն մասն արտայայտուած է մեկական բառով, ինչը եւ ընդհանրապէս աւելի տարածուած է գրականութեան մէջ: Ահա այդպիսիներից հինգը. ալեւոր իմաստութիւն, անարեւ ծերութիւն, դժոխատիպ բանտ, կարմիր վրեժ, հաւերժաշունչ ոգի. ««Ինչ որ Աստուածն է, այն էլ իր երկրպագուներն են», ասել է արեւելքի ալեւոր իմաստութիւնը» Հ, էջ , «… կայ մի բան, որ թունաւորում է…, սարսափեցնում` անարեւ ծերութեան ու մահուան ուրուականներով» Հ, էջ , «…ժողովուրդների երեւակայութիւնն ահաբեկող դժոխատիպ բանտերն ու զնդանները,…» Հ, էջ -, «Ես կարմիր վրէժով բռնուած կ’ուզեմ հարա՜յ տալ… – էյ գիտի նամարդ աշխարհ…» ԳԵ, էջ 10, «Պատմական անձը քարեղէն արձան, քարացած էութիւն չէ, այլ` յաւերժաշունչ ոգի» Հ, էջ : Խօսքիմասային առումով, սովորաբար, այսպէս է նաեւ ներկայ պարագայում, մակդիրներն արտայայտւում են ածականներով, ինչպիսիք էին վերը բերուած մեկական բառով արտայայտուածները: Այդպիսիք այլ առիթներով կլինեն նաեւ յետագայ շարադրանքում: Նժդեհի ստեղծագործութիւններում նոյնպէս կան գոյականով կամ դերբայներով արտայայտուած մակդիրներ: Գոյականական են` ադամանդ գեղեցկութիւն, բարտի հասակ, բոց շուրթեր, գայլ հարեւաններ, արծիւ ռազմիկ . «Ո՞վ կը կոտրէ սիրոյ գրիչն գեղեցկութեան ադամանդ…» ԳրԵ, էջ : «…Բարտի հասակս աւիշի էր կարօտ, …» ԳրԵ, էջ , «…Բոց շրթներէդ փերթ առ փերթ, Թափէ ժպիտդ աչքերուս մէջ…» ԳրԵ, էջ , «… այսօր կը չարախնդան իր գայլ հարեւաններէն թուրքն ու

թաթարը» Հ, էջ , «…նա սիրւած էր, էն հպարտ արծիւ ռազմիկը…» Հ, էջ : Դերբայներից, ինքնըստինքեան, գործածուած են հարակատարն ու ենթակայականը` գերեզմանացած Թրքահայաստան, շպարուած թուլութիւն, խաչուած արդարութիւն, ապա նաեւ` ժպտացող յոյս, խայթող թերթ, հառաչող ազգեր. «Թշնամին հսկում է ոչ միայն գերեզմանացած Թրքահայաստանի, այլեւ Խորհրդային Հայաստանի խաղաղութեան վրայ» Հ, էջ 57 , «… նուաստութիւն – ասել է շպարուած թուլութիւն…» Հ, էջ , «Էականը դա դաւադրուած Նժդեհը չէ, խաչուած արդարութիւնը…»: Եւ ապա. «Այո, երեխան … խոստումնալից կարելիութիւն է, մի ժպտացող յոյս` լաւագոյն ապագայի» Հ, էջ 252, «…շուկայիկ յիշոցներ, …զրախոսութիւն – ահա մեր «խայթող» թերթերի հրապարակախօսութիւնը» Հ, էջ , «Հառաչող ազգերը` ստրուկ, … միշտ էլ դիմել են յեղափոխութեան» Հ, էջ : Քննուող մակդիրների մեծագոյն մասը փոխաբերական բնոյթի է, իսկ անհամեմատ փոքր մասը` ուղղակի իմաստ ունեցող: Վերջիններից են` գինետնային հայրենասիրութիւն, հայրենակրօն մայրեր, ոգելից երիտասարդութիւն, քաղաքականապէս մուրացիկ ժողովուրդ, զոհայօժար հայրենասիրութիւն, որոնք բանաստեղծական են իւրովի. «Գինետնային հայրենասիրութիւնը… այնքան էլ հեռու չէ անհայրենասիրութիւնից» Հ, էջ , «Ինչպիսի՜ աստուածային հաճոյք մարտնչողի համար` լսել խրախուսիչ ձայնը հայրենակրօն մօր: Մայր անունը պիտ դառնայ … սրբազան մենաշնորհը հայրենակրօն մայրերի» Հ, էջ 123-124, «Դէպ մեզ է գալիս մեր ոգելից երիտասարդութիւնը» Հ, էջ 169, «Տկար, քաղաքականապէս մուրացիկ… ժողովուրդ» Հ, էջ , «Հայաստանը պետք ունի հանապազօրեայ եւ զոհայօժար հայրենասիրութեան» Հ, էջ : Փոխաբերական իմաստ ունեցող մակդիրները դիտարկելիս հարկ է ուշադրութիւն դարձնել յետեւեալ ոճական հնարների վրայ, որոնցով արտայայտուածները առաւել շատ են: Շնչաւորում եւ աւելի նեղ իմաստով` անձնաւորում. բնութեան երեւոյթ

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

ներին, առարկաներին վերագրւում են կենդանիների կամ մարդու յատկութիւններ: Մարդկանց ծայր աղքատութեան մեջ պահող կարիքը բնորոշւում է, իբրեւ բռնակալ, գլգլացող առուակը` լալկան, համապատասխանեցնելով նկարագրուող իրավիճակին մեղմ զեփիւռը` հեզ, վերջալոյսը` տխուր, գիշերային կիսախաւարով պատուած դաշտերը` քնաթաթախ. «…հազար հազարներին սեւ ցաւն է ընկերանում, բռնակալ կարիքը նեղում…» Հ, էջ , «Նա սիրում էր մորմոքը լալկան առւակի …» Հ, էջ , «Իմ սէ՜րը – դա շունչն է հեզ զեփիւռի» ԳԵ, էջ 45, «Ահ, նա Հրանտը/հեղ.հեղ./ սիրում էր եւ վերջալոյսը տխուր … » Հ, էջ , «… եկայ պատմելու, թէ ինչպէս քնաթաթախ դաշտերում` մխացի ես…» ԳԵ, էջ 34: Քանակով շատ աւելին են այն մակդիրների ու մակդիրակիրների կապակցութիւնները, որոնցում բնութեան երեւոյթների կամ առարկաների յատկութիւնները վերագրւում են մարդուն: Այս կերպ բուռն ու ջերմ սէրը հեղինակը բնորոշում է` իբրեւ արեւոտ; բուռն զգացմունքներ արտայայտող շրթունքները` բոցավառ; ջարդարար հարեւան ժողովուրդներին` գիշատիչ; գոհունակութիւն արտայայտող ժպիտը` լուսափայլ; բուռն ու ջերմագին կարօտը` հրեղեն; յաղթական, խիզախ առաջնորդին` շանթանման. «Ճապոնացու արեւոտ սիրով սիրիր հայրենիքդ…» Հ, էջ . «Այս խօսքերը շշնջացին Արծիւ Լաթոյի բոցաւառ շրթունքները…» Հ, էջ , «…դա ասել է` հեշտացնել մեր գիշատիչ հարեւանների գործը…» Հ, էջ , «… բաւականութեան լուսափայլ ժպիտը երեսիդ…» Հ, էջ , «… օրւայ հայութեան միջոցով … հրեղէն կարօտով եւ կամքով իր հին փառքերը կը փնտռէ» Հ, էջ 174, «Այո, … նման գրքերին է յաջողւում ժողովրդէն շանթանման առաջնորդներ ու մահապատրաստ վիտիազներ քամել» Հ, էջ : Մի երրորդ ոճական հնարով բնութեան մի երեւոյթի, առարկայի յատկութիւնը վերագրւում է դարձեալ բնութեան մեկ ուրիշ երեւոյթի, առարկայի. եթէ համեմատութիւններով արտայայտուենք, զեփիւռը հաճելի է ու մարմնին դուրեկան, ինչպէս

թաւիշը, այբուբենը` սրբազան ու գեղեցիկ` ասես լուսեղեն, աստղերը` ոսկու պէս շողացող. «Իմ սէ՜րը, դա շունչն է … թաւշեայ զեփիւռի…» ԳԵ, էջ 45, «…լուսեղեն այբուբեն … մեզ տւել է Տարօնը» Հ, էջ , «Ահ, նա սիրում էր ե´ւ երգն անխօս ոսկեշող աստղերի…» Հ, էջ :

§ 12. Մակդիրների կիրառութիւնը Գարեգին Նժդեհի երկերում տեղ գտած մակդիրների ցանկը քննելիս աչքի է զարնում յետեւեալ հանգամանքը: Նա առանձնակի հակում ունի դէպի որոշակի բառեր ու արմատներ եւ դըրանցով է կազմում իր մակդիրների մեծ մասը: Այդ բառերն ու արմատները բնորոշում են նրա իսկ էութիւնը, ներդաշնակում նրա իսկ իղձերին ու նպատակներին, արտայայտում նրա սիրելի կամ գարշողական վերաբերմունքը դէպի ինչ-ինչ առարկաներ, երեւոյթներ, մարդիկ` ներշնչելով նրան ստեղծելու իր խօսուն մակդիրները: Ահա այս կերպ առանձնանում են` Աստուած, արեւ, բոց, հայ, լոյս, հուր, շանթ, ոսկի բառերը եւ դրանցով կազմուած բարդութիւնները: Դրական բնորոշումների պարագայում`

աստուածաշունչ, աստուածազարդ արեւադէմ, արեւոտ, բոցավառ, բոցեղեն, բոցաշունչ, լուսադաւան, լուսափայլ, լուսեղեն, հրաշունչ, հրեղեն, հրաբերան, շանթանման, շանթընկեց, շանթող, ոսկեղեն: Բացասական բնորոշումների դէպքում` հայակեր, հրատանջ, մահաշունչ, գայլ, գիշատիչ, թղթե, շնացեղ: Շատ այլ մակդիրների շարքում ահա սրա՛նց վրայ է սեւեռւում ընթերցողի ուշադրութիւնը: Ճիշտ նոյն կերպ աչքի են զարնում մեծ թուով որոշակի մակդիրակիրներ, որոնք հանդիպում են նկատելիօրէն յաճախ` կապուած հեղինակի որդեգրած գաղափարների, ապա նաեւ այն հասարակական երեւոյթների, խնդիրների, մարդկային ներաշխարհի, հասարակական միջաւայրի հետ, որոնց մասին գրում, լուսաբանում կամ նկարագրում է նա: Առանձին-առանձին կանգ առնենք Նժդեհի նախասիրած այն թեմաների վրայ, որոնց նուիրուած երկերում գոհարների պէս սփռուած են առաւել

յաճախ գործածուած մակդիրների ու մակդիրակիրների կապակցութիւնները` առիթը ներկայանալիս անդրադառնալով նիւթի հետ ներդաշնակող այլեւայլ մակդիրների նոյնպէս: ա. Հայրէնասիրութիւն: Այս կէտում ընթերցողը Նժդեհի հետ միատեղ ապրում է բանաստեղծական շնչով արտայայտուած նըրա նուիրական զգացմունքները դէպի հայրէնի երկիրը, ազգը, ամենաընդհանուր ընդգրկմամբ` ցեղը եւ նրա մշակոյթը. «…առիւծաբնակ երկրամաս» Հ, էջ , արեւադէմ ժողովուրդ Հ, էջ , «երկաթէ ժողովուրդ» Հ, էջ , «լուսեղեն այբուբեն» Հ, էջ , «հոգով արծիւ հայ» Հ, էջ , «հոգով արծիւ ժողովուրդ» Հ, էջ 442. դէպի այդ երկիրը բնակեցրած ու բնակեցնող հայրերը, մայրերը, որդիները. «առիւծածին մայրեր» Հ, էջ  , «աստուածաշունչ նահատակ» Հ, էջ , «աստուածաշունչ որդի» Հ, էջ , «լուսադաւան նախահայրեր» Հ, էջ , «հայրէնակրօն մայրեր» Հ, էջ 123, «հրաշունչ Մամիկոնեան» Հ, էջ , «հրաշունչ Վարդաններ» Հ, էջ : Ընթերցողը նոյնպիսի վիշտ է ապրում հեղինակի հետ` իր տառապաշատ ժողովուրդի համար ու դառնում ատելավառ դեպի այդ վիշտը պատճառողները. «գայլ հարեւան» Հ, էջ , «գայլ ցեղ» Հ, էջ , «գերեզմանացած Թրքահայաստան» Հ, էջ , «գիշատիչ հարեւաններ» Հ, էջ , «հառաչող ազգ» Հ, էջ , «հրատանջ Ազգ» Հ, էջ , «որբացած երկիր» Հ, էջ : Սակայն Նժդեհը ոգեպնդում է իր ժողովրդին, ոտքի հանում դէպի յառնում. «բոցեղէն հայրէնաբաղձութիւն» Հ, էջ , «դիւցազնաշունչ ցեղականչ» Հ, էջ , «հրաշունչ ցեղայնութիւն» Հ, էջ , «ոգելից երիտասարդութիւն» Հ, էջ 169, «շանթանման հերոսներ» Հ, էջ , «վրիժավառ հայորդի» Հ, էջ բ. Կռիւ ու պայքար: Բոլորի պարտականութիւնն է հայրենիքի պաշտպան դառնալ` ճակատելով թշնամիների դէմ, ըստ ո-րում միշտ պատրաստ լինելով նահատակուելու նրա համար, հոգեպէս գերազանցութիւն ունենալ նուաճողների նկատմամբ, դրանով իսկ յաղթական լինել ռազմադաշտերում: Արծարծելով այս գաղափարը` Նժդեհը դիմում է ռազմաշունչ մակդիրների`

հայրէնի պաշտպաններին վերագրելով գերհզօր ոյժ ու խիզախութիւն: Ովքեր են նրանք ու ինչպիսին են նրանք: Ահա´. «աստուածաշունչ դիւցազն» ԳԵ, էջ , «աստուածաշունչ Հսկայ» Հ, էջ , «աստուածաշունչ նահատակ» Հ, էջ , «արծիւ ռազմիկ» Հ, էջ , «հրաշունչ զինուոր» Հ, էջ , «հրաշունչ Մամիկոնեան» Հ, էջ , «հրաշունչ ռազմիկ» ՆՆ, էջ , « շանթընկեց բազուկ» Հ, էջ , «շանթող զօրաւար» Հ, էջ , «փոթորկաշունչ այրուձի» Հ, էջ : գ. Խօսք: Գ. Նժդեհը բազմաթիւ առիթներով արծարծել է խօսքի վճռական նշանակութիւնը եւ նրա ներգործութիւնը զանգուածների վրայ` համարելով զենքից աւելի ուժեղ միջոց` բոցավառելու հայրէնասիրութիւն, ապա եւ ռազմադաշտերում յաղթական դուրս գալու համոզուածութիւն: Ներակայացուող մակդիրաւոր բառակապակցութիւնները բնութագրում են խօսքը իր դըրական, ապա նաեւ բացասական դրսեւորումներով. «աղտեղաբան թռուցիկ» Հ, էջ , «թղթե կարգադրութիւն»32:, «խայթող թերթ» Հ, էջ , «հայհոյանքներով խնկւած յօդուած» Հ, էջ , «մահաշունչ կեղծիք» Հ, էջ , «մեռեալ շեշտ» Հ, էջ , «ուռուցիկ խօսքեր» Հ, էջ … Բայց նաեւ. « աստուածաշունչ խօսք» Հ, էջ , «աստուածաշունչ մունետիկ» Հ, էջ , «Մարգարեաշունչ Քրիստափորներ» Հ, էջ -, «երկաթ խօսք» ԳԵ, էջ , «խաչուած խօսք» ԳԵ, էջ , «հրեղէն խօսք» Հ, էջ , «հրաբերան պերճախօս» Հ, էջ , «հրեղէն պատգամ» Հ, էջ , «ոսկէ խօսքեր» Հ, էջ , «տաք խօսք»33, «ցեղաշունչ խօսք» Հ, էջ : դ. Մարդ: Ինչպիսի՞ն է մարդը` իր ֆիզիկական, հոգեկան, բարոյական առումներով: Նա է կրողը հայրէնասիրութեան կամ հակահայրէնասիրութեան հեղինակի բնորոշմամբ` գինետնային հայրէնասիրութեան, կարճաշունչ հայրէնասիրութեան: Նա է վախկոտօրէն տեղի տալիս եւ կամ գրեթէ առանց զէնքի սրբազան զգացումներով օժտուած, յաղթում թշնամուն: Նրանն է թէ´

Դատական գործ 9698, թթ.. 321-339: ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 19-20:

տգեղատգեղ, անբովանդակ, թէ´ ոգեշունչ իմաստախոր խօսքը: Այս ամէնին Գ. Նժդեհը յաճախ է անդրադարձել` վերլուծելով կերպարներ եւ մարդկային ներաշխարհը: Ներքոյիշեալ մակդիրային կապակցութիւնները վերաբերում են մարդու ֆիզի-կականին. «ադամանդ գեղեցկութիւն» ԳրԵ, էջ , «ադամանդ ճակատ» Հ, էջ , «բարտի հասակ» ԳրԵ, էջ , «Արա-րատեան արեւով օծուն ճակատ» Հ, էջ , «բոց շրթներ» ԳրԵ, էջ , «լուսափայլ ժպիտ» Հ, էջ , «կայծկլտուն նայուածք» ԳրԵ, էջ , «կարօտավառ հայեացք» Հ, էջ , «վհուկատիպ կանայք» Հ, էջ : ե. Հոգեկան աշխարհ: Բնութագրւում է մարդու ներաշխարհը, նրա դրական ու բացասական յատկութիւնները. «անյատակ տգիտութիւն» Հ, էջ , «գաղջ վերաբերմունք» Հ, էջ , «բնաեղծուած սրիկա» Հ, էջ  «թղթէ յիմարութիւն» Հ, էջ , «ժանգոտ մտածում» Հ, էջ , «հիւանդոտ փառասիրութիւն» Հ, էջ , «խորշակահար հոգի» Հ, էջ , «հողմավար հոգի» ԳրԵ, էջ , «հոգեպէս քանդուած էակ» Հ, էջ , «շպարուած թուլութիւն» Հ, էջ , «ցեխոտ ոսկի արշաւանք»34 (Նժդեհի դէմ)… Բայց նաեւ. «ալեւոր իմաստութիւն» Հ, էջ 498, «աստուածային արհամարհանք» Հ, էջ 333, «արեւոտ սեր» Հ, էջ 418, «բիւրեղ նկարագիր» Հ, էջ 597, «բոցավառ զգացում» ԼԳ, «գրանիտէ հաւատ» Հ, էջ 90, «կարմիր վրէժ» ԳԵ, էջ 10, «հաւերժաշունչ ոգի» Հ, էջ 359, «հրեղէն կարօտ» Հ, էջ , «նուշ հուշ» ԳրԵ, էջ , «ոսկի երազ» Հ, էջ , «վարդագոյն լաւատեսութիւն» Հ, էջ , «տաք կարեկցութիւն» Հ, էջ … զ. Բնութիւն : Եւ, վերջապէս, աշխարհը, միջավայրը, որի մէջ ապրել են եւ ապրում են մարդկային սերունդները: Ըստ նկարագրուող իրավիճակի, բնութիւնը դառնում է վշտայար ու վշտացնող. «անապատ կուրծք» բնութեան ԳԵ, էջ 22, «լալկան առուակ» Հ, էջ 413, «վայող քամի» Հ, էջ 413, «տխուր վերջալոյս» Հ, էջ 413… Բայց, ընդհանրապէս, նա, մանավանդ հայրենի բնութիւնը, գեղեցիկ է ու քնարաշունչ. «աստուածազարդ բնութիւնը»

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. -:

Հ, էջ 150, «արեւի հետ համբուրուող լեռ» Հ, էջ 359, «արծուանիստ գահ» Հ, էջ 413, «թաւշեայ զեփիւռ» ԳԵ, էջ , «հեզ զեփիւռ» ն.տ., «լալկան զեփիւռ»  ն.տ., «կապուտաչուի շուշան» Հ, էջ 376, «ոսկեշող ցոլքեր» Հ, էջ 415, «քնաթաթախ դաշտ» ԳԵ, էջ 34, քնաթաթախ ծաղիկներ ԳԵ, էջ 62, «անխոս ոսկեշող աստղեր» Հ, էջ 413 …

§ 13. Մակդիրային ծաղկաքաղ Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններից բառաքաղել ենք աւելի քան 150 բանաստեղծական մակդիր: Դրանցից 40-ը` չափածոյ եւ արձակ բանաստեղծութիւններից, ըստ որում, գրեթէ կեսը Դաշնակցութեան պանթեոնը շարքից: Մնացած աւելի քան 110-ը քաղուած են գիտական ու հրապարակախօսական աշխատութիւններից, նամակներից, կոչերից: Շատ մակդիրակիրներ միանգամից կարող են ունենալ երկու, նոյնիսկ երեք մակդիր: Զեփիւռ եւ նայուածք գոյականներն ունեն երեքական մակդիր. Առաջինը` լալկան, հեզ, թաւշեայ, երկրորդը` խածնող, հոգի հատցնող, կայծկլտուն35: Լինում են քնարական խտացումներով նախադասութիւններ, ինչպիսին է յետեւեալ մէջբերումը, ուր առկայ է երեք մակդիր եւ փոխաբերութիւններ. «Նա սիրում էր մորմոքը լալկան առուակի ու հառաչը հեծկլտող ու վայող քամիների…» Հ, էջ 413: Մենք կատարել ենք 40-ի չափ մակդիրների մի ծաղկաքաղ, որը ներկայացնում ենք ստորեւ: Դրանցից իւրաքանչիւրը մի-մի գեղագիտական գիւտ է, իսկ նրանց ամբողջութիւնը ասես երաժշտական, քնարական մի ստեղծագործութիւն եւ վկայում են հեղինակի արտասովոր բանաստեղծական մտածողութեան մասին:

Տես մակդիրների ներքոբերեալ ցանկը:

Ադամանդ գեղեցկութիւն. «Ո՞վ կը կոտրէ սիրոյ գրիչն գեղեցկութեան ադամանդ» ԳրԵ, էջ 119: Ադամանդ ճակատ. «Առաքեալի սիրտ, իմաստասէրի գլուխ, ադամանդ ճակատ - ահա´ կատարեալ առաջնորդը» Հ, էջ 180: Ալեւոր իմաստութիւն. ««Ինչ որ Աստուածն է, այն էլ իր երկրպագողներն են»,- ասել է Արեւելքի ալեւոր իմաստութիւնը»: Հ, էջ 498: Աղտեղաբան թռուցիկ. «…Ազգայնական հայութիւնը յղացավ վատութեան մի միւզէի գաղափարը, ուր պիտի հավաքէր … աղտեղաբան թռուցիկներ, անստորագիր նամակներ …» Հ, էջ 211: Անապատ կուրծք. «Մեռնող բնութեան անապատ կրծքին Անվերջ, յուսահատ աշունն է լալիս» ԳԵ, էջ 22: Անյատակ տգիտութիւն. «… ես ծիծաղում եմ նրա թրքութեան անյատակ տգիտութեան վրայ… Պիտի կարողանա՞ս ըսպանել հայ ժողովրդի պատմական յիշողութիւնը» Հ, էջ 115: Աստուածազարդ բնութիւն. «Իր (Ահարոնեանի/հեղ.հեղ./ խօսքը Հայաստանի աստուածազարդ բնութեան թախծութիւնն ունի» Հ, էջ 150: Աստուածաշունչ խօսք. «Այսպէս է պատգամում իմ մարգարէն իր աստուածաշունչ խօսքը» ԳրԵ, էջ 76: Աստուածաշունչ նահատակ. «… հայհոյեցին յաճախ յեղափոխութեանը եւ խզբզեցին նրա աստուածաշունչ նահատակներին» Հ, էջ 78: Աստուածաշունչ քնար. «Նա (Եավորովը/հեղ.հեղ./ մեզ իր աստուածաշունչ քնարը տրամադրեց, քանզի երգիչ էր» Հ, էջ 591: Արեւի հետ համբուրուող լեռ. «Հոգու համար … արեւի հետ ամեն օր առաջինը համբուրուող լեռը` հողեղէն կարկառ, բարձունք չէ´ միայն…» Հ, էջ 359: Բոցավառ զգացում. «Կռիւը նրա (սյունեցու/հեղ.հեղ./) համար … մի արնոտ դրամա, որի մէջ առաջին դերերը կատարում են

բոցավառ զգացումը եւ յաղթական մահը» ԼԳ: Բոցեղէն հայրենաբաղձութիւն. «Բոցեղէն հայրենաբաղձութիւնը … հայրենազուրկ Հրէան հրէայ պահեց…» Հ, էջ 468: Գաղջ վերաբերմունք. «Հայ հասարակագիտակ մտքի աղքատութեամբ պիտի բացատրել հին սերունդի գաղջ վերաբերմունքը` դէպի նորը» Հ, էջ 581: Գայլ ցեղ. «… Այլապէս քոյ ժողովուրդը իր տեղն արեւի տակ աստիճանաբար պիտի զիջի իրեն շրջապատող … գայլ ցեղերին …» Հ, էջ : Գեղատխուր հողաթումբ. «Նա, անցորդ, այս գեղատխուր հողաթմբի տակ հող դարձած պատանին» Հ, էջ 413: Գիշատիչ կառաւարութիւն. «Խրիմյանը … հայ եկեղեցու նյութական հարստութիւնը փրկելու համար ռուս գիշատիչ կառաւարութեա´ն դէմ մաքառեց» Հ, էջ : Գորտի հոգով. «Գորտի հոգով առօրեապաշտ պաղ մահկանացուն …» Հ, էջ : Գրանիտէ համոզում. «Դա Գանդին է, … որը գրանիտէ համոզում ունի» Հ, էջ 180: Գուժկան բու. «Լուռ մտիկ տուէք մոխրակոյտներուն կարմիրով ներկւած: Լսեցէ´ք ողբերգն բուերու գուժկան …» ԳրԵ, էջ 115: Դիւցազնաշունչ ցեղականչ. «Հայ ստամտաւորականը … Իզուր անցան Ալիշանի ու Րաֆֆիի, Ահարոնեանի ու Վարուժանի եւ այլոց դիւցազնաշունչ ցեղականչերը …» Հ, էջ 533: Զրահապատ թաթ. «Մուդրոսի հաշտութեան պայմանագրի ոյժով յաղթականները ազատ էին իրենց զրահապատ թաթը դնել թուրքական երկրի ամէն մի կէտի վրայ» Հ, էջ 267: Թեւատ ունայնութիւն. «Անցեղաշունչ է, որով … թեւատ ու առօրէական ունայնութիւններից … բարձրանալու անզօր» Հ, էջ 532: Թղթէ բարեմակութիւն. «… հենց որ մի ուրիշի թղթէ բարեկամութիւնը իրենց աւելի շահավէտ թւաց, նրանք … լքում են իրենց նախկին զինակիցներին» Հ, էջ 56:

Թղթէ կարգադրութիւն. «…զբաղուած էին… հանգամանքներին անհարիր նախագծեր մշակելու վրայ` ես բոլոր այդ ձեւի թղթէ կարգադրութիւններն անուշադրութեան էի մատնում …»:36 Լալկան զեփիւռ. «Իմ սէ՜րը` դա շունչն է հեզ ու թաւշէայ, լալկան զեփիւռի» ԳԵ, էջ 45 : Լուսեղէն այբուբեն. «… Լուսեղէն այբուբեն – մեզ տուել է Տարօնը» Հ, էջ  : Խածնող նայուածք. «Ու նայուածքներդ, ախ այդ խածնող, հոգի հատցնող կայծկլտուն նայուածքներդ…» ԳրԵ, էջ 127: Խորշակահար հոգի. «Խօսէք հետները … եւ պիտի հասկանաք սրանց խորշակահար հոգին, որ մատնում են իրենց ամեն մի խօսքի ու շարժուձեւի մէջ» Հ, էջ : Ծիածանային անուրջներ. «Փշրեցի´ն Տէր, վատ արարածները մէկիկ-մէկիկ ծիածանային անուրջներս …» ԳԵ, էջ 44: Կապուտաչուի շուշան. « Կ’անցնեն օրեր … եւ նա կապուտաչուի շուշանները կը վերածի աղբի» Հ, էջ 376: Կիսագոյն կազմակերպութիւն. «… կազմում են թխովի հեռագրեր … կիսագոյն կամ բոլորովին անգոյն կազմակերպութիւնների անունից եւ ուղարկում Մոսկուա…» Հ, էջ 206: Հայաստանասպան քաղաքականութիւն. «Իբր ցեղօրէն ընկած տիպ` նա ուզում է Քրիստոսն անգամ դարձնել բոլշեւիկեան գործակալ եւ լծել կոմունիստների հայաստանասպան քաղաքականութեան» Հ, էջ 216: Հեծկլտող ու վայող քամի. «Նա սիրում էր … հառաչը հեծկլտող ու վայող քամիների …» Հ, էջ 413: Հոգեպէս քանդուած էակ. «Նա իբր հոգեպէս քանդուած էակ` նաեւ պատրապաշտ է» Հ, էջ 197: Յորանջող տգիտութիւն. «… այդ տողերի իմաստը պէտք է բացատրել ռամկավարների յորանջող տգիտութեամբ, այլ հոգեբանութեամբ» Հ, էջ 190: Հրաբերան պերճախօս. «Դու դառնում ես հրաբերան պերճախօսը» Հ, էջ :

ՀՅԴ Գերագոյն ատեան: Դատական գործ 9698, թթ.. 321-339:

Հրատանջ ազգ. «…բանտարկեալները … ուզեցին Ազատութիւն եւ Արդարութիւն գողանալ իրենց հրատանջ Ազգի համար…» Հ, էջ 435: Ճշմարտութեամբ օծուն գրիչներ. «… տեսնել ու հասկանալ կը սկսին … շարժուիլ կը սկսին ճշմարտութեամբ օծուն գրիչներ» Հ, էջ 88: Մահաշունչ կեղծիք. «Մահաշունչ կեղծիքէն խորշակահար լինում … խեղդվում ես շրջապատիտ մահաշունչ կեղծիքի մէջ» Հ, էջ : Ոսկեգրիչ մտաւորական. «Ոսկեքսակ հայը չկանգնեց ոսկեգրիչ մտաւորականի թիկունքում» Հ, էջ 468: Պերճուհի շամանդաղ. «Շղթաներդ ոսկեցնցուղ, ո՜վ պերճուհի շամանդաղ …» ԳԵ, էջ 119: Տաք խօսք. «… պետք է ժողովրդին կենդանի գործ ցոյց տալ, տաք խօսքի հետեւանքն ապացուցել»:37 Ցեխոտ արշաւանք. «Այսօր շատերը … պարսկական չարչիխանաներից տմարդաբար ցեխոտ արշաւանք են սկսել իմ եւ Լեռնահայաստանի հերոս ժողովրդի հասցէին» 38: Ուռուցիկ խօսքեր. «… յաճախ փորձում է իր հոգու այլանդակութիւնները քողարկել այս կամ այն ուռուցիկ եւ գեղեցիկ խօսքերով» Հ, էջ : Փայտե ժողովուրդ. «… սրանց համար … հայութիւնը փայտէ ժողովուրդ է, անընդունակ նոյնիսկ զգալու եւ երազելու լաւ օրերի մասին» Հ, էջ 82: Քնաթաթախ ծաղիկներ. «Գիշեր էր: Մարմանդ հովերը քնքշօրէն սիրաբանում էին քնաթաթախ ծաղիկների հետ» ԳԵ, էջ 62:

ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 19-20 ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 88-90:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

§ 14. Ինչպիսիք են փոխաբերութիւնները Գարեգին Նժդեհի պատկերաւոր մտածողութեան մի երրորդ, աչքի զարնող կողմը փոխաբերութիւններն են: Դրանց մի մասը ընդհանուր գործածութեան գանձարանից են` աստղերը երկնքի աչքեր, խունկ ծխել, դատաւորի պատմուճան յագնել, առյուծ (քաջ մարդ)…, իսկ մեծ մասը սեփական մտքի արգասիք է: Խօսքիմասային առումով ակնյայտ են երկու կարգի` գոյականական եւ բայական փոխաբերական բառերն ու բառակապակցութիւն-ները: Նախ առաջինների շուրջ: Մի կողմ թողնելով առարկաների ու երեւոյթների ուղղակի անուանումները` հեղինակը դրանք բնորոշում է բանաստեղծօրէն. Գաղափարին նուիրուածութիւնը` գաղափարային գինովութիւն, գաղափարները փոփոխելը` գաղափարային զգեստափոխում, անյայտութեան անորոշութիւնը` անյայտութեան մթընշաղ, մտաւոր անլրջութիւնը` մտքի յոպոպութիւն, պատմութիւնը` ոգու դայեակը: Այժմ կատարենք յիշեալ փոխաբերութիւնների մասին վկայող մէջբերումներ. «Ահա Պրոմեթէեան այն գիտակցութիւնը` անսպառ աղբիւրը Լեապովի … գաղափարային գինովութեան» Հ, էջ 597, «Դաշնակցութեան գաղափարական զգեստափոխումը, նրա «սալոնային» սոցիալիզմը, ոչ մի օգուտ չբերեցին հայ աշխատաւորներին …» Հ, էջ 682, «Նրա (Ավ. Ահարոնեանի/հեղ.հեղ./) …գրականութիւնը… եղաւ … անյայտութեան մթնշաղի միջից իր ցեղի ապագան նշմարելու մի գերագոյն ճիգ» Հ, էջ , «…մտքի յոպոպութիւն չէ՞ դա: Արդէօք, գիտութիւնը յարաբերական հասկացողութի՞ւն է` կապւած այս կամ այն կացութեան հետ» Հ, էջ , «Սեփական

պատմութիւնն է մեր իմաստուն խորհրդականը, մեր ոգու դայեակը…» Հ, էջ : Այսպէս, ժամանակային միաւորների անվերջանալի յաջորդականութիւնը` քարաւաններ են, իսկ այդ ընթացքում ծանր ու անյայտ պատմական շրջանը` անաստղ գիշեր: Եթէ կայ յեղափոխութեան նուիրեալը` յեղափոխական ճգնաւորը, ապա կայ նաեւ քաղաքական կողմնակիցներ ձեռք բերելու անազնիւ գործունեութիւնը` քաղաքական որսորդութիւնը: Իսկ չարութիւնն արտայայտող բառերն ու մտքերը բնորոշւում են իբրեւ թոյն, կատաղութեան լորձունք ու քացախ. «… դէպ յավերժութիւնը դիմող վայրկեանների ու հազարամեակների անվերջ քարաւանները…» Հ, էջ 409, «… իբրեւ հրեղէն կանթեղ … պատմութեան անաստղ գիշերներին հայի դարաւոր ճամբան լուսաւորեց» Հ, էջ 659, «Ամէն ինչ տուած հայրենիքիդ, դու յեղափոխական ճգնաւոր, բարոյապէս ազատ չհամարեցիր քեզ` մտածել նաեւ քոյ անձի մասին» Հ, էջ 597, «…գաղութահայութեան ամբոխացում` իր քաղաքական որսորդութիւնը հեշտացնելու համար…» Հ, էջ 208, «Չարութեան թոյն, կատաղութեան լորձունք, եւ քացախ – ահա´ թէ ի՞նչ են գործածում որոշ գրիչներ ու գրչակներ» Հ, էջ 103: Նշենք նաեւ Արշակաւան39 տեղանւան փոխաբերական գործածութիւնը իր երկու նամակներում` այն գիւղերի վերաբերեալ, որոնք դաւաճանելով Լեռնահայաստանին, կամաւոր յանձնուել էին թշնամուն: Բայական բառակապակցութիւններում, ինչպէս յայտնի է ուղղակիօրէն չէն տրւում գործողութիւնների անուանումները, այլ ինչ-ինչ ընդհանրութիւնների, նմանութիւնների հիման վրայ բանաստեղծօրէն փոխարինւում են այլ գործողութիւնների անուանումներով: Այս կերպ` երկինքը վառում է իր լոյսերը, ծովը թեւածում է, մի ձեռքում խունկ կրող լինել, միւսում` ցեխ, հոգիներում ջահը բարձրացնել, կամքը ջրցողել, որոնք համապատասխանաբար ուղղակիօրեն նշանակում են` աստղերը սկսում են շողշոՀՀ ՊԱ ֆ. , ց. , գ. , թ.  և շրջ.: Եւ9698, թթ.. -:. ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. -:

ղալ, ծովը թեթեւ ծփում է, պատրաստ ըստ շահի գովաբանել կամ անուանարկել, ոգեշնչել ու ձգտումների մղել, կամքն ու միտքը թարմացնել. «Երկինքն արդեն վառել էր իր լոյսերը, երբ երկու ճամփորդները կանգ առան» ԳԵ, էջ 85, «Վեհօրէն ու խաղաղ թեւածում էր ծովը…» ԳԵ, էջ 86, «Մի աստուածութիւն ունեն օրուա իշխանաւորները` … եւ միշտ էլ ունեն – մի ձեռքում խունկ, միւսի մէջ` ցեխ» Հ, էջ 570, «Հայրենասիրութեան թէ հայրենապաշտութեան… համար պէտք է ջահ բարձրացնել հոգիների մէջ» Հ, էջ 50, «Ջրցողենք մեր թուլացած կամքն ու ցանկութիւնը եւ պատրաստուենք ընդհանուր գրոհի»40: Եւ կամ. Մէկի կործանումը վճռել ասելու փոխարեն հեղինակը աւելի ա-ռարկայօրէն շոշափելի, ուրեմն` տպաւորիչ է համարել` տա-պանագիրը գրել, սպառնալիքներ ու լուտանքներ թափելը` կա-տաղութեան փրփուր ու ցեխ ժայթքել, արհամարհական խօսքեր ու գնահատականներ տալը` արհամարհանքի քարեր նետել, հարցի բուն էութեանը հասնել` հարցի սիրտը շոշափել, կեղծ ճշմարտութիւն ձեւացնելը` ճշմարտութեան քղամիդ յագնել: Այ-ժըմ համապատասխան մէջբերումներ. «Տաճկաստանը պիտի չտատանւէր գրելու Անդրկովկասում փակւած հայութեան տապանագիրը» Հ, էջ 570, «Թերթերն ու թռուցիկները անզօր կատաղութեան փրփուր ու ցեխ են ժայթքում» Հ, էջ 322, «Ամերիկեան մի լուրջ ամսագրի էջերէն դուք արհամարհանքի ծանր քարեր եք նետել մեր ցեղի հասցէին» Հ, էջ 461, «… դժուար է բառերով «ինչ է ցեղը» հարցի սիրտը շօշափել» Հ, էջ 480: «Մեր կեանքում, հրապարակի վրայ, յաճախ կը տեսնէք կեղծիքը` ճշմարտութեան քղամիդը յագած» Հ, էջ : Ինչպէս նախորդ ենթագլխում, փոխաբերական մակդիրների պարագայում, այժմ էլ փոխաբերութիւնների կարեւոր աղբիւրները երկուսն են: Դրանցից մէկին դիմելիս բնութեան յատկութիւնները վերագրւում են մարդուն կամ անձը անուանւում է բնութեան առարկաների, երեւոյթների անուանումներով: Ինչ-ինչ ընդհանրութիւնների դէպքում կարող է հիմք ծառայել կենդա40

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, էջ :

նական աշխարհը. եթե քաջութիւնը խորհրդանշում են առիւծը, վագրը, ապա վախկոտութիւնը` աղուեսը: Գովերգային, փառաբանող գրականութիւնը հեղինակը համարում է ճռվողիւն. «Ու մի օր, Ռեւանդուզի ճակատամարտում, Խեչոյի մեծ ստուերը ալեւոր առիւծին առաջնորդեց դէ´պ հաղթութիւն …» Հ, էջ 412, «… ըսպասում են փրկարար խաւարին, երբ մեր ռազմիկը դառնում է կատաղի վագր, իսկ թշնամին` վախկոտ աղուես» ԷԼԳ, «Անհատապաշտական ճռվողիւններ – սրանից, կարծեմ, աւելի բան չէ մեր օրւայ գրականութիւնը» Հ, էջ : Հաստատուն լինելու, չկործանուելու համար պէտք է լինել անխորտակելի ժայռ, բարոյական շանթարգել, երկաթ …. «Եւ նա (ժողովուրդը), որ գոյութեան կռւում չկորչելու համար… պիտ լինէր անխորտակելի ժայռ, իր աննպատակ գոյութեամբ պիտ դառնայ փոշէ բլուր» Հ, էջ , «…որոշ տարրերը… բարոյալքումի օրերին … չկարողացան բարոյական շանթարգել հանդիսանալ զանգուածների համար…» Հ, էջ , «…ժողովուրդներն անկախ ապրելու համար պարտադրօրէն … ցոյց են տալիս, որ իրենց մէջ երկաթ կայ…» Հ, էջ : Հեղինակը բնութեանն է դիմում նաեւ պատկերաւոր ներկայացնելու յոյզերը: Ահա երկու յոյզ` միմեանց հակադիր. մէկը աֆեկտիվ է` զայրոյթ, միւսը` քնարական` երջանկութիւն. Առաջինը զուգորդւում է կայծակների, երկրորդը` վարդերի հետ. «…կատաղութեան կայծակունք էր թափում Լենինի եւ նրա հայացեղ ճտերի գլխին…» Հ, էջ : Եւ. «Ժպտա´յ, հրեշտակս, ժպտա´յ, երբ ժպտում ես` կրծքիս տակ վարդեր են բացւում» ԳԵ, էջ 75: Փոխաբերութիւններ ստեղծելու միւս աղբիւրը, դարձեալ, ինչպէս փոխաբերական մակդիրների պարագայում, անձնաւորումն է: Նժդեհը շատ ու շատ յաճախ մի տեսակ սիրով է բնութեանը, առարկաներին օժտում մարդկային յատկութիւններով: Նա այդ անում է քնարական հերոսի, խօսքային իրավիճակի տրամադըրութիւններն արտայայտելու համար, որոնցից, մասնաւորապէս, երբ վիշտ արտայայտող տողեր ենք կարդում, լսում ենք առուակի մորմոք, քամիների հառաչ. առուակը լալիս է, տխուր է նոյնիսկ լռութիւնը. «Առուա՜կը, էն առւակը քաղցրահնչիւն ինչո՞ւ է

մորմոքում, ինչո՞ւ է լալիս օրնիբուն» ԳԵ, էջ 13, «Նա սիրում էր մորմոքը լալկան առուակի …» Հ, էջ 413, «Նա սիրում էր հառաչը … քամիների»  ն.տ. : Իրականութիւնն անողոք է եւ չի ընդունում ազատութեան վսեմ զգացումներն ունեցողներին. երազող գործիչը, պայքարի ձգտող մարտիկը լսում են գալիքի քրքիջը, նրանց ժպտում է մահը. «…լսուեց գալիքի չար քրքիջը, շարժուեց մանգաղը մահաբեր ու սպանեց երազն ու երազողին …» Հ, էջ 415, «Մի օր ժպտաց Մահը, երբ հայ խաչակիրը խթանեց իր ջահել նժոյգին եւ շշնջաց. – Տար ինձ, դէպ Միջագետքին աւազուտ անապատները, թռցուր ինձ, ուր կիզիչ արեւի տակ իմ ցեղի տխուր մասն է մարտիրոսանում …» Հ, էջ 417: Հարկ է առանձնակի նշել հեղինակի` բնութեան զգացողութիւնը, որի ազդեցութեամբ ընթերցողը նրա հետ ունկնդրում է աստղերի ու լռութեան փսփսոցը, աստղերի երգը, զգում` արեւի համբոյրը. «Աստղե՜րը, էն վառվռուն աստղե՜րը, խորհրդօրէն ու տխուր ի՞նչ են փսփսում» ԳԵ, էջ 13, «Գնո՜ւմ եմ երազելու … գնում եմ պլպլան աստղերի միստիկ երգը լսելու … գիշերը …» ԳԵ, էջ 9, «Գիշեր է … լռութեան խորհրդաւոր փսփսոցն եմ լսում» Հ, էջ 415, «Նա սիրում էր եւ լեռները … որոնց ամպոտ կատարներին յաճախ իր հպարտ ճակատին արեւի առաջին համբոյրն էր ընդունում» Հ, էջ 413: § 15. Փոխաբերութիւնների կիրառութեան շուրջ Նախորդ ենթագլխում, անձնաւորման եղանակի առիթով, խօսք եղաւ այն մասին, որ Նժդեհը հակուած է փոխաբերութիւնների դիմելու բնութիւնը, մարդկային վիշտը նկարագրելիս: Այժմ եւս փոխաբերութիւնների մղող մի քանի ոլորտի մասին: Նախ` դա հոգին է, մարդու հոգեւոր բնոյթն ընդհանրապէս, որին այնքան մեծ նշանակութիւն էր տալիս հեղինակը: Չի կարող լինել կենսունակ գործունեութիւն, առաջադիմութիւն, ընդհանրապէս մտքի շարժ, հավաստում է նա, եթէ հոգեւոր անապատ է, հոգեւոր դեղնախտ, հոգեւոր մրափ, հոգեւոր սատակութիւն. «Մեր նորահաս սերունդը փախչում է մեր գաղութահայ կեանքի հոգեւոր անապատից…» Հ, էջ 171, «Մեր մտաւորականութեան

հոգեւոր դեղնախտով տառապող այդ մասը չուզեց օգտւել Ամերիկայի մեր ցեղահոգ մտաւորականների թարմ օրինակէն – ցեղակրօնութենէն» Հ, էջ 532, «… մի միլիոն արենակիցներիդ ողջակիզումն իսկ չկարողացաւ խռովել հայրերիդ մի մասի հոգեւոր մրափը Հ, էջ 139, «… տիրող հոգեւոր մրափողութեան պատճառով նոր հեղինակութիւններ չեն ստեղծվում եւ հիները չեն յարգւում» Հ, էջ 77, «Այո, առանց բարոյական համարձակութեան ու քաջութեան ամէն հավաքականութիւնն կը դառնայ հոգեւոր սատակութիւն»  Ազգ , «Ոչ հոգեւոր թզուկը, որ յաջողում է բարձրանալ հսկայի վրայ… ունակութիւնը եւ մնում են հոգեւոր հնաւաճառներ, հոգու թզուկներ…» Հ, էջ , «… հին սերունդի հոգեւոր ցնցոտիների փոխարէն նորահասին յագցնենք ցեղի ոգու զրահը» Հ, էջ 588, «Անկախ Հայրենիքը անհրաժեշտ է հենց նրա համար, որ ձեզ` հոգով թզուկներիդ դարձնի կատարեալ մարդ եւ Հայ, արժանի Անկախութեան…» Հ, էջ 79, «Ծո՞յլ է մտաւորապէս (առաջնորդը)` հոգեւոր հնավաճառներ են դառնում նրան շրջապատողները» Հ, էջ 179: Ցեղ, հայրենիք, կրօն – դաւանում է Նժդեհը: Հեռանալ կրօնից, նշանակում է. «Ով հեռանում է կրօնից`… կտրում է իր հոգեւոր զարկերակը» Հ, էջ , «Պէտք է ջահ բարձրացնել մեր հոգիների մէջ» Հ, էջ 50 եւ կսկսուի «հոգու գարունը» Հ, էջ : Կբորբոքուի հայրենապաշտութիւնը, կ’արթնանայ ցեղի ոգին, «հոգեւոր զրահ են ծառայում», «հոգեւոր կրաշաղախի դեր են կատարում» մեր պատմական արժեքները, մեր պատմութեան աւանդոյթներն ու աւանդութիւնները41: Այժմ միւս ոլորտը` խօսքը: Այն բնութագրում է հոգեւոր էութիւնը, զարգացնում միտքը, ներգործում զանգուածների վրայ, ինչպէս արդեն հաւաստուեց նախորդ գլխում` մակդիրների առընչութեամբ: Իսկ հոգեւոր էութիւնը իրականութեան մէջ լինում է յոռի եւ լաւագոյն կողմերով: Չարութիւն ու ատելութիւն արտա41

Ռ. Համբարձումեան, Գարեգին Նժդեհ, Կենսագրական յաւելումներ, անտիպ գրութիւններ ու խորհրդածութիւններ, «Նախիջեւան» հրատ., Երեւան, 2005 թ., էջ 394:

յայտելիս թոյն են փսխում, փրփուր ու ցեխ ժայթքում. «…բանաւոր ու գրաւոր խօսքի թոյն են փսխում իմ հասցէին» Հ, էջ , «Թերթերն ու թռուցիկները կատաղութեան փրփուր ու ցեխ են ժայթքում» Հ, էջ 322: Հիմքից զուրկ սպառնալիքները` անշանթ ամպրոպներ են. «Կարդացիք կարմիր զօրավարի հրաման-մարտագիրը, լսեցիք նրա խօսքի անշանթ ամպրոպները» Հ, էջ : Ստեղծագործ մտքի պակասի դեպքում խօսքը շնչաեղձ է լինում. «…շնչաեղձ է լինում հայ խօսքը Հայաստանից դուրս: Պակասում է խանդն ստեղծագործ` բեղմնաւորիչը մտքի, սրտի» Հ, էջ : Բարոյադաստիարակչական հսկայական նշանակութիւն տալով մամուլին` Նժդեհը նկատում էր, որ այն զուտ նկարագրական է, հրապարակախօսութիւնը` զուրկ ոգեշնչուածութիւնից: Մինչդեռ. «…անհամ… դէպքերի նկարագրութիւնը հրապարակախօսութիւն չէ: Խօսքի լուսանկարչութիւն պիտի չլինի մամուլը» Հ, էջ : Իսկ մտաւորականութեան կոչումն է խօսքի միջոցով ազնիւ ու բարոյական զգացումներ ներշնչել: Ոչ թէ թոյն, ցեխ ու փրփուր պետք է լինի, այլ խօսքի բոց, կայծակ … «Ճշմարիտ մտաւորականութիւնը … ցեղի ոգու գրականութեամբ, ցեղի խօսքի բոցով հրդեհում է ապրումները … նուիրումի, զոհաբերութեան ու գործի մղում» Հ, էջ , «Նա (Ահարոնեանը/հեղ.հեղ./) խօսքի կայծակներ ունի եւ գիտէ շանթել տկարն ու տգեղը, անփառն ու աննուերը …» Հ, էջ : Այդ դէպքում խօսքից արիւն է կաթում: Այսպէս պիտի խօսել սրբազան առարկաների մասին, պահանջում է Նժդեհը. «սիրտ դնել ամեն մի խօսքի մէջ» Հ, էջ  , «…եւ այդ դէպքում կլինի մտքի արիւն …»42: Զանգուածների վրայ խօքսի ազդեցութիւնը այս անգամ փոխաբերութեամբ ցոյց տալու համար հեղինակը դիմում է բանակի առաջնորդի վարուելակերպին. «Կառավարելու մի հատիկ միջոց ունի նա` խօսքը … երբեմն որպէս սանձ եւ միշտ էլ որպէս խթան» Հ, էջ  : Նժդեհը փոխաբերութիւնների միջոցով բնորոշում է նաեւ հակաբարոյական այլեւայլ կողմեր` առաւել շօշափելի դարձնե42

Գ. Նժդեհ, Բանտային գրառումներ, «Մ. Վարդանեան» հրատ., Երեւան, 1993 թ., էջ 52:

լու, դրանց էութիւնը ընդգծելու նպատակով: Սոյն գլխում այդպիսի մի շարք փոխաբերութիւններ արդեն հանդիպեցին` արհամարհանքի ծանր քարեր նետել, ճշմարտութեան քղամիդ յագնել (կեղծիքը ճշմարտութեան տեղ ներկայացնել), մի ձեռքում խունկ ունենալ, միւսում` ցեխ …: Յիշատակենք եւս ուրիշ երեքը:Կըռուաուադաշտում հակառակորդի դիակի անարգումը Նժդեհը համարում է հոգեւոր շնագայլութիւն Հ, էջ 393 , անազնւորեն քննադատելը բնորոշում է` տէգ ու նիզակները մէկի դէմ ուղղել Հ, էջ , խստօրէն մերժում է օտարատեացութիւնը. «հայրենիքի շէնքը պէտք չէ բարձրացնել օտարատեացութեան ժայռին վրայ …» Հ, էջ  : Որպէս ենթագլխի եզրափակում` ցանկանում ենք կատարել եւս չորս մէջբերում: Դրանք բանաստեղծական արուեստի խտացումներ են մէկական նախադասութեան մէջ: Առաջինում առկայ է չորս փոխաբերութիւն. «Լեռնե՜րը … ես սիրում եմ այդ անմահ իգիթներին, որոնց բարձր ու բաց ճակատներն ամեն օր կարմիր արշալոյսն է ոսկեզօծում, կարմիր վերջալոյսը` համբուրում …» ԳԵ, էջ 9: Երկրորդի մէջ երկու փոխաբերութիւն կայ` անսովոր ու տպաւորիչ. «Վաղուց է, ինչ մարդկութիւնը իրեն զգում է նստած հրաբուխի վրայ: Ականւած է հին աշխարհը» Հ, էջ : Ակնարկը 1930-ական թուականների վերջում քաղաքականհասարակական ցնցումներին է վերաբերում: Երրորդ հատուածը մասամբ մեջբերուած է երրորդ գլխում. այստեղ համեմատութիւններ են եւ երեք փոխաբերութիւն: Նժդեհը Զաւակս յօդուածում հետեւեալ փաստն է հաւաստում, որը հնչում է իբրեւ զգուշացում. «Սինլքորներ կան, … Ջրի պէս շարժուն, ջրի պէս ամէն ձեւ ու գոյն առնելու ընդունակ` սրանք մէկի ստուերն են, միւսի` արձագանգը, երրորդի` կապարճակիրը» Հ, էջ 570: Վերջապէս չորրորդն առնչւում է Նժդեհի գաղափարախօսութեան հետ, որտէղ պատկերաւոր կերպով բնութագրւում է ցեղի նշանակութիւնը. «Ցեղն է, որ ժողովրդի սուրը սրել կը տայ իր նահատակների գերեզմանաքարի վրայ` զայն աւելի´ եւս հատու, … զարհուրելի եւ յաղթական դարձնելու համար» Հ, էջ 486:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՀԱՐՑ ԵՒ ՀՌԵՏՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑ

§ 16. Հարցերի ծաւալն ու յաճախականութիւնը Գարեգին Նժդեհը, լինելով ճարտասանութեան մեծավարպետ, իր երկերում խօսքը ներգործուն ու համոզիչ դարձնելու նպատակով մշտապէս դիմում է ոճական պատկերաւոր եւ ճարտասանական տպաւորիչ միջոների: Սոյն եւ յաջորդ գլուխներում մեր խնդիրը կլինի քննութեան առնել Գ. Նժդեհի ստեղծագործութիւններին բնորոշ ոճական ճարտասանական միջոցները: Այստեղ քննութեան կառնուի ճարտասանական հնարներից հարցը: Ուրեմն նախ` ինչ նշանակութիւն ունեն շարադրանքում հարցերը, որոնց մեծագոյն մասը, ինչպէս կերեւայ յետագայ մէջբերումներից, հռետորական բնոյթի են: Հարց տալու միջոցով հեղինակը պարզաբանում է ինչ-ինչ խնդիրներ, դրոյթներ, հարցադրումներ, հանգամանքներ կամ պահանջում դրանց պարզաբանումը` միաժամանակ արտայայտելով սեփական դրական կամ բացասական վերաբերմունքը: Հարցի ձեւով ներկայացնելով ասելիքը, Նժդեհը ձգտում է, որ ընթերցողը սեւեռուի դրա վրայ, համակուի դրա բովանդակութեամբ, կռահի կամ մտովի փնտրի պատասխանը: Այս ամէնը յուզախառն, ըստ ասելիքի երբեմն հնչեցնելով հաստատակամութիւն ու հաւատ, երբեմն զայրոյթ, ցաւ կամ վիշտ, տարակուսանք, երկընտրանք, նախատինք … Սակայն առայժմ կանգ առնենք այս ճարտասանական միջոցի արտաքին կողմերի վրայ:  Հարցերի ծավալն ու հաճախականությունը: Ինչ չափի են լինում հարցերը, ինչպիսի խտութեամբ: Նախ հարցը կարող է արտայայտուած լինել մեկ բառով, ինչպէս յետեւեալ մէջբերում97

ներում. «Զիջո՞ւմ – հերոսի համար չէ դա» Հ, էջ 655: «Հարուածելուց առաջ ողջունել իր հակառակորդին – հնում այսպէս էին վարւում ասպետոգի կռւողները: Իսկ այսօ՞ր …» Հ, էջ 392, «Ազատութի՞ւն – այո, երբ … ազատօրէն գործելու կարելիութիւն կայ: Իրաւո՞ւնք – միայն սեփական հայրենիքում … Երջանկութի՞ւն – հայրենազուրկներիս համար խաբուսիկ են բոլոր տեսակի երջանկութիւնները»43: Անշուշտ, ստեղծագործողը կարող է ընդգըծուած բառերում հանել հարցական նշանն ու յուզականութիւնը պահպանելու համար փոխարինել, ասենք, բացականչական նշանով, կամ կախման կետերով, և կամ դնել վերջակէտ: Ի դէպ, այս կերպ գրուած դրուագներ էլ կան: Յիշատակենք վերջին եղանակով մի նմուշ. «Սակայն այդպէ՞ս է հասկացել մեր ժողովուրդը. ո´չ, դժբախտաբար: Հետեւանքը: Մեր նկուն ու ողբալի վիճակը: Պատճառը: Կոյր եւ բարբարոս կուսակցամոլութիւնը …» Հ, էջ 37: Բայց հարցը, մասնաւորապէս` հռետորական հարցը, Նժդեհի ամենասիրած ճարտասանական միջոցներից է, որին էլ տալիս է նախապատւութիւնը յիշեալ հնարաւորութիւնների ընտրութեան դէպքում: Իսկ հարցի կամ հռետորական հարցի դիմելու դէպքերը բազմաթիւ են ու բազմաթիւ: Աւելի մեծ ծաւալի հարցերի մի ուրիշ մաս բաղկացած է բառակապակցութիւններից (յետագայ շարադրանքում շատ ենք հանդիպելու), իսկ մի երրորդ մաս` ամբողջական նախադասութիւններից: Ինչպէս. «Դե՞մ ես վերանորոգմանը – դեմ ես կյանքին» ՌԽՄ: «Մոռացա՞ւ իր պատմութիւնը, ասել է` անխրատ է ժողովուրդը եւ պատժի է արժանի» Հ, էջ 457, «Զո՞ւրկ է մի ժողովուրդ ինքնապաշտպանութեան ընդունակութիւնից – նշանակում է նա զուրկ է ամէն մի առաքինութիւնից, զուրկ` գոյութեան բարոյական իրավունքից» Հ, էջ 64, «… մէնակութեան սարսափը: Համակվե՞լ է մի ժողովուրդ այս սարսափով – պարտւած է, կորած» Հ, էջ 62: «Չկա՞յ վստահութիւն – բարոյա«Ռազմիկ» օրաթերթ, Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ,  թ., թթ.. -: Այսույետեւ սոյն աշխատութեանը վերաբերուող յղումները կտրուեն յետագայ շարադրանքում ՌԽՄ հապաւման տեսքով:

պէս անդամալոյծ է բանակը: Պակասո՞ւմ է հավատը` կենդանի դիակ է բանակը» ԱՍ: Այժմ Գ. Նժդեհի ստեղծագործութիւններում քննուող սոյն ճարտասանական միջոցի կիրառութեան մի առանձնայատկութեան` հարցերի խտութեան մասին: Զարմանք է յարուցում, թէ որքա՛ն ու որքա՛ն յաճախ է նա դիմում հարցախմբերի. ըստ որում, հարցերն անմիջականօրէն յաջորդում են միմեանց, նաեւ նոյն նախադասութեան մէջ. ասելիքը կառուցւում է հարցա-կան նշանների հիմքի վրայ: Բերենք օրինակներ. «Պիտ ապրի´ եւ հայ ժողովուրդը: Պիտ ապրի´, որովհետեւ այդպէ´ս է ուզում ինքը: Բայց ի՞նչպէս, ինչի՞ շնորհիւ, ի՞նչ տվեալներով, գրաւակա՞նը» Հ, էջ 26, «Կա´յ մի պատուհասող ոյժ, մի ձեռք, որ դատում է մեզ, պատժում ամէն օր, ժամ, վայրկեան: Ի՞նչ է նշա-նակում սա: Ո՞վ է, ի՞նչ է այդ խորհրդաւոր ոյժը: – Դա մեր խիղճն է …» Հ, էջ 9394: Ահա մի հատուած Պատմութեան դատաստանը յօդուածից: Այստէղ փաստերի թուարկում է, որ հնարաւոր էր կատարել հաւաստման տարածուած եղանակով: Իրար է յաջորդում եօթ հարց` ներկայացնելով փաստերը` ասես դիմելով դիմացինին ու պատասխան պահանջելով. «… «պրոլետարական դիկտատուրա»-ի դեռ առաջին տասնամեակում Ռուսաստանում կային 25 անգամ աւելի բանտեր, քան գոյութիւն ունէին Ցարի օրով: Հապա կոնցենտրացիոն լագերնե՞րը … արհեստական սովե՞րը, Չեկայի կողմից «բեմադրուած ապըստամբութիւննե՞ր»-ը, զանգուածային ջարդե՞րը, կղերականութեան գողգոթա՞ն, սպայութեան ոչնչացո՞ւմը … մութ … կատակոմբնե՞րը, որոնց մասին դեռ ոչինչ գիտէ արտաքին աշխարհը» Հ, էջ 622: Շատ աւելին. որոշ ստեղծագործութիւնների ամբողջ հատուածներ, որոշ յօդուածների գրէթէ կեսը շարադրուած է հարցախմբերի հիման վրայ: Ըստ որում, արծածւում են հայ ժողովրդի համար վճռականօրէն կարեւոր` գոյութեան, անկախութեան, բարոյական վերանորոգման, պատմութիւնն ու լեզուն չմոռանալու, ինքնաքննադատութեան ունակութեան ու նման գաղափարներ: Ահա Օրերի օրը համարեա չորս էջանոց յօդուածը, որի

մէջ Մայիսի 28-ը պաշտամունքի օր է հռչակւում: Այստեղ միմեանց են յաջորդում քսանի չափ հարցեր. Իւրաքանչիւրը ազգային մի խոտելի կողմ է վեր հանում, կողմեր, որոնց գոյութեան համար ընդունուած է օտարին մեղադրել: Մոռացուել է մայիսի 28-ը, հայրենապաշտ չենք, դատապարտել ենք մեզ թուլութեան, ազատ երկրներում հայը կամաւոր թրքախօս է, մեր կեանքում մտաբարոյական անիշխանութիւն է ….. Յիշեալ քսան հարցից բերենք վեց օրինակ. «Ո՞վ է ստիպում մեզ չլինել հայրենապաշտ», … «Ո՞վ կարող է ինքնանուաստացումի զոհ դարձնել մեզ», … «Ո՞վ եւ ի՞նչը …կարող է արգիլել … օգտակար լինել Հայրենիքիս»: Կամ. «Օտա՞րն է մեղաւոր, երբ … հայութեան մի մասը … կը շարունակէ գործածել … շնական ժողովրդի լեզուն», … «Օտա՞րն է մեղաւոր, որ կան հայեր, որոնց կողմից հնագոյն ժողովրդի անդամ լինելը չէ գիտակցւում որպէս գերագոյն երջանկութիւն»: Հետեւում է վերջին ամփոփիչ հարցը` «Օտա՞րն է մեղաւոր այդ բոլորի համար … ո´չ, ո´չ …»: Յօդուածը տպագրուած է 1926թ. «Արաքս» պարբերականի թիւ 99 համարում: Միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդգծել, որ այսքան շատ լինելով հանդերձ, հարցերը մերվում են նիւթի բովանդակութեանը. տպաւորութիւն է առաջանում, թէ շարադրանքը հենց այդպիսին էլ պիտի լիներ, այդ կերպ են ընթերցողի մէջ բարձրանում համապատասխան զգացմունքներ, ուրեմն նաեւ համապատասխան եզրահանգումներ ու մղում ի գործ: Տարածուող Անին երկու էջի չափ յօդուածում իրար են յաջորդում դարձեալ քսանի չափ հարցեր: Գաղթ, նիւթական անմխիթար վիճակ, ուծացում, երկրաշարժ, այլեւայլ վտանգներ, տառապանք. հարցերը գալիս են խորհել տալու` հայ մա՞րդն է աւելի ձգտում օգնելու իր ազգակիցներին, թէ մահը, հայն արժանի՞ է անկախ հայրենիք ունենալու, տառապանքը ազնուացնո՞ւմ է մեր ժողովրդին …: Խօսքը դարձեալ 1926 թ. օրերի մասին է, իսկ յօդուածը տպագրուած է նոյն «Արաքս» թերթի թիւ 233-ում: Մեր յեղափոխութեան արարիչը երեք էջից էլ պակաս յօդուածում, տպագրուած Պլովդիւում, «Հայաստան» պարբերականի

1924 թ. թիւ 29-ում շարադրուած է մի մեծ հարցախումբ: Այն հանգամանալից, բայց յուզականօրէն պարզաբանում է Նժդեհի գաղափարախօսութեան մի ամբողջ ուղղուածութիւն: Մի ժողովուրդ այլեւս տառապանքներ չի կրի ուրիշներից, նրան կօգնեն ու կըդաշնակցեն, եթե աւելի ու աւելի ոյժեղ լինի, ամէն ինչի հանցանքը նրանն է, ով թոյլ է: Բայց մէջբերենք այդ յատուածը. «…Արեւմտահայաստանէն կը բարձրանար աղաղակը հաւաքավառ խաչեցեալի… Իսկ մարդկութիւնը` յանցաւոր ու անտարբեր կը պատասխանէր. - Ծարա՞ւ ես, արբ արցունքդ … - Կոտորւո՞ւմ ես, ջրի չա՞փ էլ արժէք չունի արիւնդ` դու ես մեղաւոր, որուհետեւ թոյլ ես … - Կողոպտւո՞ւմ ես, տէր չե՞ս վաստակիդ` դու ես մեղաւոր, որովհետեւ թոյլ ես … - Շղթաների մէ՞ջ կը ծնին, կ’ապրեն, կը մեռնեն զաւակներդ` դու ես մեղաւոր, որովհետեւ թոյլ ես … - Կա՞խ է գլուխդ, խոնա՞րհ է ճակատդ, բռնութեան լծի տակ երկտակուա՞ծ է մէջքդ, պատուիդ տէրը չե՞ս, ցեղիդ սրբազան լեզուէն օգտուելու իրաւունքն իսկ չունե՞ս, վաղո՞ւց է ինչ եկեղեցիներիդ զանգերի քաղցր ղօղանջը չես լսում, առանց իտէալի եւ վեհութեան կը սողաս միայն - ստրո՞ւկ ես, դու ես մեղաւոր, դու. ի՞նչը մղեց քեզ միամտօրէն հաւատալու ցնորապաշտ Նազովրեցու վսեմ, բայց վտանգաւոր խօսքին: Ո՞վ ասաց, որ թոյլը մեղաւոր չէ, որ թոյլ է … - Ուզում ես վերջ տալ գերմարդկային տառապանքի՞դ, որի Շէյքսպիրը դեռ չէ յայտնուել: Ուզում ես վերջ տալ գողգոթայի՞դ, որի վրայ որպէս յոյսի ժողովուրդ, կը մեռնես ամէն օր եւ չես մեռնի: Ուզում ես փրկուի՞լ. – եղիր ոյժեղ, քանզի թոյլերը բարեկամ չունեն աշխարհում … Ցոյց տուր… առաջինը, որ գիտես մեռնել գիտակցօրէն, երկրոր-դը` որ գիտես մեռցնել: Ապացուցեցի՞ր այդ, ունեցա՞ր այդ երկու առաքինութիւնները … փրկուած ես»: Դժուար է, չասելու համար անհնարին է, հայ գրականութեան մէջ մատնացոյց անել մեկ այլ գրչի մարդու, որն այդպէս արուեստօրէն եւ այդպիսի ծաւալով ու նման խտութիւն ունեցող խմբերով դիմեր հարցերի ճարտասանական միջոցին:

Որոշակի հարցախմբերում իւրաքանչիւր հարց` դրան յաջորդող յետեւութիւնը հնարաւոր է արտայայտել շարահիւսական մեկ այլ ամբողջական միաւորով, այն է` գլխաւոր նախադասութեամբ` իր պայմանի երկրորդական նախադասութեամբ, ստորադասուած եթէ շաղկապով, կամ նաեւ ժամանակի երկրորդական նախադասութեամբ` ստորադասուած երբ շաղկապով: Այսինքն` տուեալ խօսքային հատուածը հարցական նախադասութիւնների փոխարէն շարադրել պատմողական նախադասութիւններով: Այսպէս. բնութագրելով ժողովրդի առաջնորդին` Նժդեհը մերժում է ինչ-ինչ բացասական հատկութիւններ` գրելով. «Եսակա՞ն է` անասնանում են նրա հետ առնչուողները: Ծո՞յլ է մտաւորապէս` հոգեւոր հնավաճառներ են դառնում նրան շրջապատողները: Անհայրենապա՞շտ է` հակահայրենիք հրէշներ են վխտում նրա շուրջը» Հ, էջ 179: Այո, հնարաւոր է վերը նշուած կերպով փոխաձեւել հատուածը եւ շարադրել պատմողական նախադասութիւններով խօսքաշարեր: Ի վնաս իմաստային կողմի գուցէ շատ բան չի փոխուի, բայց չի լինի պահանջուող խօսքի ոյժը, ինչի համար էլ հեղինակը նախընտրել է ճարտասանական հարցերի միջոցը: Բերենք մեկ այլ հատուած: Այստեղ վերլուծւում է կռուի մարտավարութիւնը. «Որեւէ համառ կէտի վրայ ուժաթափել թշնամուն եւ ապա անցնել յարձակողականի … Ցո՞ւրտ է, աւելի լաւ, թո՞յլ է թշնամին – յարձակւի´ր: Անձրեւո՞ւմ է, աւելի լաւ, թո՞յլ է թշնամին – յառաջացի´ր: Բո՞ւք է, մառախո՞ւղ – ուրախացի´ր, որպէս գայլը, եւ առա՜ջ: Իսկ երբ իջաւ եօթնիցս օրհնւած գիշերը – ցնծա՜, դու արդէն յաղթել ես» Հ, էջ 46: Երբ կամ եթէ շաղկապներով սկսուող նախադասութիւններով շարադրելու փոխարէն, հեղինակը նախընտրել է վեց հարց: Եւ կամ. «Դերեր կան, որոնք միջակութիւն չեն վերցնում: Կա՞յսր ես` եղի´ր Մարկ Աւրելիոս. Իմաստասէ՞ր ես` եղի´ր Պղատոն. Զորավա՞ր ես` Աւարայրի Վարդա´ն եղիր» Հ, էջ 366: Եւ այսպէս. հարցերը` մեծ մասամբ հռետորական, արտայայտւում են մեկական բառով, բառակապակցութեամբ կամ ամբողջական նախադասութեամբ, շատ յաճախ հանդէս են գալիս

խմբերով, որպէս ճարտասանական միջոց եւ նախընտրւում են նոյն իմաստը պարունակող պատմողական նախադասութիւններից:

§ 17. Հարց եւ պատասխան Ինչպէս միշտ, այժմ էլ տրուող հարցերը կարելի է քննութեան առնել` կապուած այն հանգամանքի հետ, թէ ինչ պատասխաններ են ակնկալւում: Ըստ այսմ, լինում են յետեւեալ խօսքային իրաւիճակները:

ա. Հարցեր, որոնց պատասխանները չեն ակնկալւում կամ ինքնին հասկանալի են: Այսպիսի հռետորական հարցերով Նժդեհը հասարակութեան ուշադրութիւնն է հրաւիրում կյանքի ամենատարբեր կողմերին` պատմական, քաղաքական, բարոյադաստիարակչական, ցեղային, ռազմավարական, հասարակական, նոյնիսկ օրուա կենսակերպին վերաբերող, միով բանիւ իր գաղափարախօսութեան դրոյթների վրայ: Սկսենք հեղինակի հոգու ցաւից, որ համընդհանուր հայութեան ցաւն է: Ահա հարցը. «… իր անօրինական ցաւերէն եւ ամօթանքէն լեզու ելած հայաստանցին իր հարցումը կ’ուղղէր ճակատագրին. ինչո՞ւ այսպէս, եւ մինչեւ ե՞րբ» Հ, էջ 171: Այլ է յաջորդ հարցը, որ մատնանշում է հայ ժողովրդի փրկութեան ուղին. «Ա՜հ, Ցեղայայտնութեան երանելի օր, պիտի ուշանա՞ս, արդեօ´ք հեռո՞ւ ես» Հ, էջ 184: Այլ թեմաներ: Բանտարկեալները յօդուածում ուշադրութեան առարկան ազատազրկուածներն են. «Բայց, աւա՜ղ, այդ կարմիր բանտարկեալների տասնեակից միայն մէկն է ազատւում, իսկ միւսնե՞րը…» Հ, էջ 436: Այդ մտահոգութեամբ, բանտից Սիմոն Վրացեանին գրած նամակում յուզախռով բացականչում է. «Սիրելի Սիմոն, Գիտեմ, տեսնելով ձեռագիրս` պիտի խռովես հոգով: Նժդեհը կենդանի՞, հաւատա՞լ» Հ, էջ 699: Հռետորական հարցերը նոյնպէս լինում են փնջերով, համաձայն հեղինակի սիրած գրելաոճի` այդ կերպ շիկացնելով խօսքային իրավիճակը. «Ո՞ր հայ գրողը, ո՞ր ճշմարիտ հայրենասէրը,

եւ մասնաւորապէս, ո՞ր ռազմիկը Հայաստանին սպառնացող վտանգի վայրկեաններին չէ ոգեկոչել Հայրենիքի համար մեռնել` ուխտած Մամիկոննեանների օրինակը: Ե՞րբ է հայ սուրը գործել առանց Վարդանի եւ գրիչը շարժւել առանց Մեսրոպի անունը տալու: Դեռ երէկ չէ՞ր, որ հայ գրողներէն ամենացեղաշունչը – Ահարոնեանը … Ղարաքիլիսը անուանեց «Նոր Աւարայր»: Եվ ի՞նչ է Աւարայրը … եթէ ոչ տարօնական ոգու մէկ գործը»,- հնչում է Ինչո՞ւ տարօնականութիւն յօդուածում Հ, էջ 540-541: Նոյն յօդուածի առաջին երկու մասում, յատկապէս երկրորդում, այսպիսի հարցափնջեր են: Մի փունջ էլ երկրորդ մասից. «Ի՞նչ, Հերոսականութեան … Մամիկոնեանի բարոյականի կարիք չէ՞ զգում օրւայ հայութիւնը: Այլեւս «արիաբար առաջ անցնող»-ներ պետք չէ՞ն. Հապա վտանգւած Հայաստա՞նը: Զարմանալի՞ է, որ հայ զինուորը … Մամիկոնեանների ոգուց … է խօսում: Այդ ո՞ր օրւանից … հերոսապաշտութեան քարոզչութիւնը … վտանգաւոր հերետիկոսութիւնը համարւեց» Հ, էջ 547-548: Ինչպէս յայտնի է, որոշակի հռետորական հարցեր, արտայայտած բովանդակութեամբ պայմանաւորուած, ենթադրում են պատասխաններ, ու թէեւ վերջինները չեն շարադրւում, միեւնոյնն է, ընթերցողը կամ ունկնդիրը ներքուստ զգում է ակնկալուող պատասխանը: Ըստ որում, եթէ հարցը բացասական երանգով է ձեւակերպուած, եւ գործածուած բայերն էլ ժխտական խոնարհման են, պատասխանը սպասւում է դրական` հաստատական: Ահա այդպիսի հարցերից մի քանիսը. «Մի՞թէ եօթնիցս զզուելի չէ՞ հայրենիքի զգացումէն ու պաշտանմունքէն զուրկ անհատը» Հ, էջ 471, - իր բաց նամակում հարցնում է Նժդեհը Մայքլ Արլէնին. «Անարի լինել եւ անկախ հայրենիք երազել – ծիծաղելի չէ՞ դա: Անմտութիւն չէ՞ ե´ւ ոչխար լինել ե´ւ գանգատւել գայլերից» Հ, էջ 109, «Ժամանակը չէ՞ խոստովանել … որ հայն իր պատմութիւնից բնաւ չի սովորում» Հ, էջ 586: Ակնկալւում է, որ այս հարցերով հեղինակը ցանկացել է ասել համապատասխանաբար` զզուելի է, ծիծաղելի է, անմտութիւն է, ժամանակն է: Եւ ընդհակառակը, եթէ հարցը ձեւակերպուած է դրա104

կան երանգով եւ գործածուած բայերն էլ դրական խոնարհման են, պատասխանն ակնկալւում է բացասական. «… մեր ժողովուրդը գիտակցո՞ւմ է, թէ երբեք իր գլխովին կորչելու վտանգն այնքան մեծ չի եղել, ինչպէս այսօր: Գիտակցո՞ւմ է, թէ անցեալում իր վիճակը … նւազ մտահոգիչ է եղել, քան այսօր» Հ, էջ 26, «Ցեղաճանա՞չ են օրւայ մեր ուսուցիչները» ՌԽՄ, «Իսկ արտաքին պայմաննե՞րը, Եւրոպա՞ն, որը Հայկական հարցը ծառայեցրեց իբրեւ առիթ` Թուրքիոյ ներքին գործերին միջամտելու եւ սակարկելու նրա հետ – ճանաչո՞ւմ էին Եւրոպան հայ մտաւորականները/հեղ.հեղ./» Հ, էջ 631-632: Ակնկալուող պատասխաններն են` չի գիտակցում, ցեղաճանաչ չեն, չէին ճանաչում: բ. Հարց, որին յաջորդում է պատասխան: Հարցերի միջոցով շարադրելով իր գաղափարները` հեղինակը, բացատրութիւնների անհրաժեշտութեամբ պայմանաւորուած, այլ դէպքերում անմիջապէս տալիս է նաեւ իր պատասխանը: Իր իսկ հարցին, թէ այսօր կամ վաղը հնարաւո՞ր է համաշխարհային եղբայրութիւն, տրւում է հետեւեալ պատասխանը. «Ո´չ, ո´չ ի հարկէ» Հ, էջ 455: Ուրեմն` «Ո՞ւր է ելքը: Ո՞վ կը փրկէ հայ հոգին ստոյգ մահից … »: Ցեղի յաւիտենական զէնքը յօդուածում յետեւում է մի պատասխան, որը նրա գաղափարախօսութեան հիմնաքարերից մեկն է. «- Ցե´ղը, միա´յն ցեղը» Հ, էջ 535: Այդ գործում դիմելով հայ երիտասարդութեանը, հարցնում է, թէ նա դիւցազնական սերունդ պիտի դառնա՞յ եւ պիտի կարողանա՞յ փրկել մեր ժողովըրդի ապագան. Վստահութիւն ներշնչելով` պատասխանում է. «Ցանկութեան դեպքում` ԱՅՈ´» Հ, էջ 142: Մտքի կարեւորութիւնն ընդգծելու համար տալիս է մի փունջ հարցեր` մեկ ընդհանուր պատասխանով` գաղափարական հիմնաքարերից եւս մէկով: Յաջորդող հարցախումբը ընդգծում է յետեւեալ մտքի կարեւորութիւնը: «Ինքնապաշտպանութիւնը հայ ժողովրդի – ահա Հայ եկեղեցւոյ նոր հաւատամքը: Չընդունե՞ց այս ճշմարտութիւնը, չքարոզե՞ց, չտարածե՞ց ամէն օր այս փրկարար գաղափարը, իր բոլոր միջոցներով չնպաստե՞ց մեր ինքնապաշտպանութեան գործին – կործանւած է դա» Հ, էջ 66:

Երբ հարցը պահանջում է հանգամանալից պատասխան, տրւում են բացատրութիւններ` արդէն ոչ մէկ բառով կամ նախադասութեամբ: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ գրքում հեղինակը հարցնում է մարդկային տառապանքի պատճառը, որին յաջորդում է մանրամասն պատասխան. «-Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ այդպէս: Ինչո՞ւ կը տառապի մարդկային ցեղը: - Որովհետեւ միամիտ մարդը, իրենից, իր հոգուց դուրս փնտռեց եւ կը փնտռի երջանկութիւնը: Որովհետեւ նիւթականացած մարդը չճանաչեց ճշմարիտ երջանկութիւնը …» Հ, էջ 93: Այլ դէպքերում, հարցախումբն առաջ քաշելով, Նժդեհը իւրաքանչիւր հարցում մատնանշում է հասարակական կեանքի մի կողմը եւ պատասխանելով հարցերին առանձին-առանձին, վեր հանելով հետեւանքները` իր ժխտողական վերաբերմունքն է արտայայտում իրականութեան պատկերի վերաբերեալ: Այսպէս է Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ աշխատութեան Ընտրանի ենթագլխում, որտեղ բնորոշում է ժողովրդի ընտրանուն եւ պարզաբանում նրա դերակատարութիւնը, նրա վարքի հետեւանքները. «Կրօնապէս պա՞ղ է եկեղեցականը` հակակրօն է ժողովուրդը: Հոգեպէս Էսնա՞ֆ է ուսուցիչը, այլեւս կարիք չկա´յ աւելի մեծ դժբախտութիւն բաղձալ նրա ազգին: Յաւիտենականի շունչից զո՞ւրկ է գրողը` նա անխուսափելիօրէն պիտի դառնայ ստորնութեան քարոզիչը: Պարտուողակա՞ն է զինուորը` այլեւս նա հեռացած է իր … հայրենիքից … Շահասէ՞ր է ազգային գործիչը` նուազ ազգասիրութիւն ու նուիրում փնտռէ´ք ազգի լայն խաւերի մէջ: … ընտրանին … Շեղուե՞ց իր կոչումէն – ժողովրդի անկումը դառնում է անխուսափելի» Հ, էջ 650: Ինչո՞ւ տարօնականութիւն. Հ, էջ - սա հարցվերնագիր է: Պատասխանը մի ամբողջ յօդուած է, որի էութիւնը յետեւեալն է: Տարօն աշխարհը Հայաստանի սիրտն է, այստեղից է ծագել մեր մշակոյթի հիմքերի հիմքը` հայոց այբուբենը, հայրենիքին ու հաւատին անձնուրաց նուիրուելու «Վարդանանց ուխտը»: Մամիկոնեան տոհմին յետեւելով` ցեղի արթնութեամբ կփրկուի հայ ժողովուրդը:

գ. Հարց` ի պատասխան հարցին: Տրւում է հարցը: Ենթադըրւում են երբեմն այլընտրանք չունեցող կամ հնարաւոր պատասխանները, որոնք թուարկւում են հարցերի տեսքով: Սրանց յետեւում են հեղինակի պատասխանները, բացատրութիւնները: Խօսքային իրավիճակը տրամաբանական զարգացման մէջ է. դիմացինին հեղինակը ոչ մի հնարաւորութիւն չի թողնում: 1921թ. Փոխվարչապետ Ա. Հովհաննիսյանը թուրք քոչվորներին է վաճառել Սիսիանի արոտավայրերը: Այս կապակցութեամբ ՀՅԴ Գերագոյն դատական ատեանին ուղղած բացատրագրում Նժդեհը վերլուծում է իրավիճակը. «Որպէս ի՞նչ էր հիսուն միլիոն ռուբլի հայկական չեկերով ծախում այդ շրջանը: Ճակա՞տ: Դա դաւաճանութիւն կլիներ: Արոտատեղինե՞ր – այդ դէպքում հարկաւոր էր հարցնել Սիսիանի ժողովրդին, որովհետեւ ամբողջ երեք տարի նա այդ արոտատեղիի, ճակատի համար էր կռուել»44, «Ի՞նչը հայերիս դարձրեց յաղթական Սարդաբադում եւ Ղարաքիլիսում …», - հարցնում է Նժդեհը իր Մեռնելու կամք յօդուածում եւ ապա տալիս հարցեր, որոնք կարող էին միայն անհիմն հիմնաւորումներ մատնանշել, - «… չգոյ թի՞ւը, սպառազինութի՞ւնը, կռւի հանճարեղ յատակագի՞ծը», - ապա պատասխանում է, «վճռապէս ո´չ, ո´չ մէկը եւ ո´չ էլ միւսը, այլ` մեր ուխտը, մեր կամքը` մեռնե´լ, բայց թուրքը չտեսնել Էջմիածնում, Երեւանում» Հ, էջ 558: Հիմնական հարցին ի պատասխան տրուող հարցերով ու վերջիններիս յաջորդող բացատրութիւններով է կատարւում 1921թ. մայիս-հունիս ամիսներին Լեռնահայաստանում հաստատուած հայկական զօրամասերում տիրող իրավիճակը: Բոլշեւիկները ներում են շնորհել Երեւանից արտասահման հեռացածներին` վերադարձի համար ստեղծելով բարենպաստ պայմաններ. «Ինչպիսի՞ տպաւորութիւն կարող են թողնել այդ բովանդակութեան նամակները մի զօրամասի վրայ, որը բոլշեւիկների հալածանքներից էր փախել Երեւանի շրջանից: Չէ՞ որ այժմ վերանում են նրա վերադառնալու երկիւղի բոլոր պատճառները … Ո՞ւմ համար նա պիտի կռուի, Երեւանը գրաւելու համա՞ր:

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 213-230:

Առանց կռուի էլ` նրան թոյլ են տալիս այնտեղ գնալու: ՀՀ կառավարութեա՞ն համար: Դրա մեծ մասը վաղուց է թողել իրեն եւ օր առաջ անցել Թաւրիզ: Լեռնահայաստանի՞ համար: Բայց դա իր հայրենիքը չէ, եւ ոչ մի բանով կապուած չէ նրա հետ»45: Եվ մի վերջին դէպքում էլ հեղինակի ներկայացրած հարցափնջին եւ ի պատասխան առաջ քաշուած հարցերին պատասխանում է դիմացինը: Եվ որովհետեւ պատասխանը թերի է կամ սխալ, պահանջւում են հեղինակային բացատրութիւններ. «Իսկապէս, ինչո՞ւ պարտւեց եւ բարեկամներից լքւեց հայ ժողովուրդը: Ո՞վ է մեղաւոր, երկրի աշխարհագրական դի՞րքը, քրիստոնէական Եւրոպա՞ն, մահմեդական Ասիա՞ն, ճակատագի՞րը: - Բոլորը` բացի մեզնից,- այսպէս կը տրամաբանէ մեր անուղղայ քաղքենիամտութիւնը» Հ, էջ 58: Եւ այսպիսով, խօսքը շարադրւում է հարցական եղանակով. առաջ են քաշւում հարցեր, որոնք հռետորական են եւ պատասխաններ չեն ակնկալւում կամ հարցեր, որոնց յետեւում են հեղինակի կամ դիմացինի պատասխանները, ինչպէս եւ հարցեր, որոնց ի պատասխան տրւում են այլ հարցեր` վեր հանելով հնարաւոր պատասխանները:

§ 18. Տրամադրութիւններ, հոգեվիճակներ Նախորդ երկու ենթագլխում շարադրուեց, որ Գ. Նժդեհը հարցախմբերի միջոցով ներկայացնում է գաղափարախօսութեան հիմնադրոյթներ, վերլուծում հասարակական իրավիճակներ, պարզաբանում երեւոյթների, այս կամ այն վարքի պատճառներն ու յետեւանքները: Այդ ամէնի հետ միատեղ նա ներկայացնում է նաեւ տրամադրութիւններ, հոգեվիճակներ անհատի (նաեւ սեփական), հասարակական խաւերի, մամուլի, երիտասարդութեան կամ ողջ հայութեան: Կանգ առնենք առաւել տարածուած տրամադրութիւնների վրայ առանձին-առանձին: Բաժանումն ըստ ենթակէտերի, այստեղ հարաբերական են, քանի որ

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 109-162:

տրամադրութիւններն անխառն չեն հանդիպում: Ուստի հընթացըս, առիթը ներկայանալիս, կանդրադառնանք եւ այլ տրամադրութիւնների, զգացումների, իրավիճակների: ա. Երկընտրանք-այլընտրանք: Մեծ անհատների երկընտրանքն աղերսւում է հասարակական կեանքի հետ: Նժդեհն, ահա, գնահատում է մի այդպիսի անհատի` Աւետիս Ահարոնեանի գործունեութիւնը, դրուատում նրան, որովհետեւ մնաց իր ժողովրդի հետ եւ իր գրականութեամբ ծառայեց իր ժողովրդին: Զուգայեռ է անցկացւում Ահարոնեանի եւ Մովսէսի միջեւ. «Մովսէսը երկընտրանքի առջեւ … Ո՞ւր գնալ, դէպի ժողովուրդը եւ նրա հետ դէպի Անապա՞տ, թէ՞ մնալ Փարաւոնի անդորրաւէտ ապարանքում» Հ, էջ 148: Էջեր իմ օրագրէն աշխատութեան մէջ երկընտրանք է առաջադրում հայկական թերթերին. «… կարո՞ղ են հայրենասիրութիւն դաստիարակել, այդ դէպքում. …յուսալի է մեր ապագան: Չէ՞ն կարող – թող դադարեն թուղթ սեւացնելուց» Հ, էջ 35: Երկընտրանք է առաջարկւում նաեւ հայ երիտասարդութեանը. պիտի կարողանա՞յ կենդանի սուր լինել հայրենիքի համար. «պիտի չկարողանա՞յ, – ի զո՜ւր է ապրում: Ցե՞ղ, թէ՞ կուսակցութիւն. երկընտրանքային վերնագիր մի ամբողջ յօդուածի. ցեղ` բոլոր ժամանակների ու սերունդների հավաքականութեան ըմբռնում, որ տանում է հայրենիքը համընդհանուր հաղթանակների եւ` կուսակցութիւն. Ժամանակի իրավիճակով պայմանաւորուած հաւաքականութիւն, որն յետաքրքրուած է խմբակցային շահերով Հ, էջ 630-633: բ. Դիմում: Անհատին, հասարակութեան մի հատուածին, երիտասարդութեանը, ժողովրդին ուղղուած հռետորական դիմումներն ուղեկցւում են հարցերով, մեծ մասամբ` հռետորական հարցերով: Իսկ դիմումների առիթները բազմազան են` դատապարտող, սթափեցնող, յուզառատ, մի բանի վրայ ուշադրութիւն հրաւիրող, պարտաւորեցնող … Անհատներից յիշատակենք երկուսին: Տարբեր նկատառումներով հեղինակը դիմում է անցորդին: Դաշնակցութեան պանթեոնը արձակ բանաստեղծութիւնների շարքում նկարագրում է Հրանտի գերեզմանը. «Նա, ան109

ցորդ, այս գեղատխուր հողաթմբի տակ հող դարձող պատանին, սիրում էր ե´ւ լեռները, … ե´ւ երգն անխօս ոսկեշող աստղերի…», - ապա դիմում անցորդին, - «Դու լալի՞ս ես, անցո´րդ …» Հ, էջ 413: Բանտային գրառումներ աշխատութեան մէջ հանգիստ հանգչելու համար երազում է, որ Մասիսը, Նեմրութն ու Սիփանը էլի հայինն են … Ապա հռետորական հարցով դիմում է անցորդին, սթափեցնում նրան` վերջում դիմելով հռետորական կոչով. «Անցո´րդ, ասա´, հեռո՞ւ է այդ օրը: Բաբէ´, դու լալի՞ս ես, դու զինաթա՞փ ես, … Ի մա´րտ, անցո´րդ, ի մա´րտ …» Հ, էջ 407: Պատմական, իրական անձերից որոնց հռետորական հարցերով դիմել է Նժդեհը, հիշատակենք Գեդեոն Տեր-Մինասեանին: Իմ պատասխանը հուշագրութեան ենթագլուխներից մեկը հեռակայ դատ է մի մարդու, որը ժամանակին Լեռնահայաստանում կռուել է Նժդեհի հետ, իսկ արտասահմանում, եկամտաբեր պաշտօն ստանալով բոլշեւիկներից, Յուշեր անցեալից յօդուածաշարով հանդէս է եկել իր կեանքը փրկողի անուանարկուամբ: Յամառոտակի մէջբերենք այդ հարցաշարը: «…Գեդէո´ն…Չգիտէի՞ր, յիմա´ր, որ քո ստութեան ետեւէն ճշմարտութիւնը կը հասնէր կրնկակոխ … Գոհ չե՞ս, որ իմ վարած կռիւների շնորհիւ միայն Սիւնիքն այսօր կազմում է մայր երկրի անբաժան մասը: Չե՞ս ընդունում, որ հայ բոլշեւիկն իսկ կարող է գարշել ապսպրանքով իմ դէմ թխածդ տողերէն» Հ, էջ 283: Ինչո՞ւ տարօնականութիւն բացատրական յօդուածը հեռակայ խօսակցութիւն է Նժդեհի եւ Նոր օր պարբերականի խմբագրակազմի միջեւ: Մի շարք հռետորական հարցերից հետո նա հարցերով դիմում է նաեւ խմբագրութեան անդամներին. «Չե՞ք լսում յուսահատ ճիչերը, թէ դժուար է օտարութեան մէջ հայը հայ պահել … Կ’ուզէի՞ք, որ եկող մեծ օրերը իրենց առջեւ գտնէին … անզօր – մի պզտիկ սերունդ» Հ, էջ 541-542: 1920 թ. սեպտեմբերի 15-ի նախատալից հրամանը թշնամուն յանձնուելու կապակցութեամբ Նժդեհի դիմումներից մէկն է հասարակութեան մի հատուածին` ղափանցիներին. «… բայց գի110

տե՞ս, Ղափա´ն, թէ որքան ուժեղ է նա (թշնամին/հեղ.հեղ./) ատում եւ արհամարհում քեզ … Գիտակցո՞ւմ ես, չափո՞ւմ կատարածդ տմարդութեան անչափելի մեծութիւնը» Հ, էջ 424: 1920 թվականի սեպտեմբերի 17-ի կոչում հանդիմանական, հիշողութիւն արթնացնող հարցերով դիմում է Ղափանի ժողովրդին Հ, էջ 424-426 : Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ, որն ամբողջովին վերցրած, հանդիպում է հեղինակի եւ նոր սերնդի միջեւ, ահա ինչպիսին է դիմումը հայ երիտասարդութեանը. «Հա´յ երիտասարդութիւն, վաղը, երբ թրքութիւնը փորձեց պղծել Հայրենիքիդ սահմանների սրբութիւնը, պիտ կարողանա՞ս աւելի սարսափելի լինել, քան թշնամին: Պիտ կարողանա՞ս վագրային կեցւածք ցուցադրել: Պատասխանի´ր, պիտ կարողանա՞ս …» Հ, էջ 132: Այս ամէնի հետ մէկտեղ Նժդեհի մշտական խօսակիցը, գրեթէ գրչընկերը, ուղղակի թէ անուղղակի, ընթերցողն է, որի հետ կիսում է իր մտքերը, տրամադրութիւնները, ձգտումները, զգացմունքները` դիմելով ամենատարբեր` ուշադրութիւն հրաւիրող, պարզաբանող, յիշեցնող, սթափեցնող, ցուցական եւ այլ կարգի հարցերով: Վերցնենք, թէկուզ, Բանտային գրառումներ աշխատութիւնը, որը այլեւայլ բնագաւառների քննութիւն լինելով հանդերձ, զրոյց է իր հեռակայ խօսակցի հետ, որին մերթ դիմում է եզակի, մերթ յոգնակի գիտե՞ս … գիտե՞ք …, մերթ` ընթերցող, բարեկամ, անցորդ … Ի՞նչ ասել կուզի, այսպիսի գրելաձեւը մըտերմիկ է, կապը` երկկողմանի: գ. Տարակուսանք: Որքան տարածուած, որքան շատ են թիւր գաղափարների, ըմբռնումների հարցադրումները, այնքան մեծ է տարակուսանքը, մեծ է հարցախումբը: Իւրաքանչիւր հարց-տարակուսանքի հետ մէկտեղ ժխտումն է թիւր մի հարցադրման: Մի այսպիսի հարցափունջ Էջեր իմ օրագրէն աշխատութիւնից` տըպագրուած 1924 թ., հակադրութիւնն է աշխարհաքաղաքացիութեան, սեփական ազգի շահերը մարդկութեան շահերին ստորադասելու գաղափարական ըմբռնումների: Մէջբերենք այդ հար111

ցափունջը. «Մերը պիտի չսիրե՞լ, որովհետեւ պէտք է սիրել եւ օտարի՞նը: Մի մասը պիտի չսիրե՞լ, որովհետեւ սիրում ենք ամբողջութի՞ւնը: Անհեթեթութիւն չէ՞ դա: Իսկ եթե բոլորն էլ, ի դժբախտութիւն աշխարհի, դադարէին իրենց ազգը սիրելուց, կը շահե՞ր մարդկութիւնը: Եւ ինչո՞ւ միայն մե´ր ազգը չսիրել, ինչո՞ւ միայն մերի´ն չօգնել, չէ՞ որ դա էլ մի մասն է կազմում մարդկային ցեղի» Հ, էջ 31: Հիրաւի, ինչո՞ւ մենք` հայերս, պիտի լինեինք առաջինը, աւելի ճիշտ` միակը, որպէսզի, երբ ուրիշները տարածքներ էին շահում, մենք կորցնեինք յանուն այն գաղափարի, թէ «միեւնոյնն է, շուտով սահմանները վերանալու են» … Մի հարցափունջ էլ 1927 թ. տպագրուած Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութիւնից` հայ-թուրքական յարաբերութիւնների վերաբերեալ, որ նոյնքան արդիական է եւ նոյն ուժգնութեամբ հնչում է այսօր` գրեթէ 90 տարի անց: «…յաղթականի իրաւունքն է` զրկել պարտւածին փոխվրէժի դիմելու, ինձ վնասելու հնարաւորութիւնից: Եթէ դարաւոր թշնամիդ այսպէ´ս խօսեց քեզ հետ: Եւ կարիք կա՞յ խօսքի` թրքութիւնը ճանաչելու համար: Մի՞թէ խօսուն եւ հասկանալի չէ նրա հայադաւ լռութիւնը: Միջազգային բարոյակա՞նը: Բայց այդ երբւանի՞ց է, որ գոյութիւն ունի դա: Արեւելքի խուժն ու ստրո՞ւկը, հակաբարոյական թուրքն ու հայ պարտւողակա՞նը հիմքը պիտի դնեն ցեղամիջեան բարոյականութեան» Հ, էջ 136: Այժմ էլ նոյն տարակուսանքը, զայրոյթախառը նոյն տարակուսանքն է հնչում ի պատասխան այն տրամադրութիւնների, թէ` «Այժմեան թուրքը նոյն թուրքը չէ»: դ. Զայրոյթ: Գարեգին Նժդեհն արդարացի զայրոյթ ապրելու պատճառներ շատ ունեցաւ: Կուսակիցները մասնաւորապէս` Ռուբէն Տէր-Մինասեանը դաւեցին նրան եւ խոչընդոտեցին ցեղակրօնութեան շարժմանը, գաղութահայութեան որոշ տարրեր շարունակ զրպարտեցին եւ անուանարկեցին նրան, եղան մարդիկ, ինչպէս նշուեց, օրինակ` Գեդեօն Տէր-Մինասեանը, երախտապարտ լինելու փոխարէն, սեփական շահից ելնելով, թշնամիներ դարձան, պաշտպանեալ Լեռնահայաստանի որոշ գիւղեր, ենթարկվելով քարոզչութեանը, հակառակորդի կողմն անցան,

զինուորական նախարարին ուղղուած օգնութեան դիմումներն անպատասխան մնացին, փոխվարչապէտ Արշակ Հովհաննիսեանը վնասարար կերպով միջամտում էր ռազմական հարցերում եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն … Այս ամէնը պակաս անհատական եւ շատ աւելի հասարակական, ապա նաեւ պետական նշանակութիւն ունեցող հանգամանքներ էին, ուստի դրանց դէմ պէտք էր պայքարել գրչով` հրապարակաւ, եւ Նժդեհի զայրոյթի, նախատինքով ու դառնութեամբ խառն զայրոյթի կայծերը թափւում էին մեղապարտների գլուխներին: Այստեղ մեր խնդիրը նշուած հարաբերութիւնների վերլուծութիւնը չէ, այլ թէ ինչպէս էին հարցերը, մասնաւորապէս հռետորական հարցերը, դառնում զայրոյթ արտայայտելու միջոց: Եւ այս առումով դասական նմուշ է Նժդեհի Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին հրապարակախօսական յօդուածը: Սկզբից մինչեւ վերջ յօդուածը հնչում է զայրացկոտ, դատապարտող հարցերը յաջորդում են միմեանց: Խնդրի բերումով մեզ առանձնակի զբաղեցրել է նամակի Զ մասը: Այստէղ մե´րթ անմիջաբար, մե´րթ փոքր ընդմիջումներով իրար են յաջորդում քըսանի չափ հարցեր: Մայքլ Արլէնը միակ պատմական անձն է, որին միանգամից այսքան շատ եւ ամոթաբեր հարցեր է ուղղում Նժդեհը: Որպէս արդիւնք` ընթերցողի առջեւ է կանգնում գրողի ոչ բարոյական մի կերպար, որովհետեւ իւրաքանչիւր յուզախռով հարցական ի ցոյց է դնում միաժամանակ մի յատկանիշ, մի դիմագիծ` հայածին, բայց հայատեաց, ցեղի դասալիք, բայց դատաւոր, «գրչի կուրտիզանութեամբ» զբաղվող մէկի: Բայց ահա այդ հարցերը. «Դուք գիտե՞ք հայ գրողի ճակատագիրը` … մեռնել զրկանքների մէջ: Դուք գիտե՞ք այդ … Ի՞նչ, արդա՞ր է, որ նման մէկը … օտար մամուլի մէջ իր ազգը կենդանի մեռեալ հռչակէ: Դասալիքը դատաւորի դերո՞ւմ … Մի՞թէ եօթնիցս զզուելի չէ՞ հայրենիքի զգացումէն ու պաշտամունքէն զուրկ անհատը: … Չգիտե՞ք, որ … ձեր տողերը կարող են արդարացնել ու սնուցանել օտար ժողովուրդների արհամարհանքը դէպի հայ անունն ու դատը: … Չգիտե՞ք, որ … կարող են ինքնանուաստացումի մըղել … հայութիւնը, … ինչո՞ւ եք ուզում խախտել հայութեան հա113

ւատքը դէպի իր ապագան: Տմարդութիւն չէ՞ փողոցի լեզուով խօսիլ … մի բուռ ժողովուրդի մասին: Ինչո՞ւ էք ուզում փութացնել նրա յոյսերի մահը … Ի՞նչ, դրանո՞ւմ է գրչի մարդու կոչումը: Տաղանդը տրւում է նրանով կուրտիզանութի՞ւն անելու, զայն հարստութեան ու հանգստի վերածելո՞ւ համար: … միայն նա´ է ճշմարտօրէն մեծը, որը մեծ զաւակ է նա´խ իր ժողովրդի, եւ ապա` մարդկութեան: Իսկ դո՞ւք. ինչի՞ կը ծառայեցնէք ձեզ տրուած տաղանդը: … ինչպե՞ս թիկունք ցոյց տուիք ձեր ցեղի գողգոթային: Ինչո՞ւ չուզեցիք, հրեայ օտարալեզու գրողների պէս, լինել նա´խ ձեր ցեղի տաղանդաւոր զաւակը: Դժո՞ւար է: Ծա՞նր է հայ խօսքի խաչը: … Բայց չէ՞ որ հէնց այդ ծանր խաչը սիրով կրելու մէջ է ճշմարիտ մեծութիւնը: Սակայն, ինչո՞ւ կ’երկարեմ, … Չէ՞ որ դուք սկսել էք ամաչել ձեր ծագումից: Այո՞: Ուրեմն, գրչի կոկետութիւն չէ՞ ձեր չանգռածը Հայաստանի մասին»  Հ, էջ 471473 : Այլ են զայրոյթի շարժառիթները Լեռնահայաստանի արեւմըտեան ճակատի հրամանատար Կուռոյի հետ կապուած, եւ այլ` հարցերի նպատակը: Կուռոն 400 կարմիր գերիների, իրենց զենքով, թոյլ է տալիս սիւնեցիների հետ կռուել նախկին իւրայինների դէմ: Սկսւում է կործանարար ներքին քարոզչութիւն: Հայաստանի հանրապետութեան նախարարական խորհըրդին ուղարկած բացատրագրերում իրար յաջորդող հարցերով ցոյց են տրւում կատարուածի անխոհեմութիւնը եւ ակնկալուող յետեւանքները. «Ո՞վ եւ ո՞րտեղ է տեսնւած, որ քաղաքացիական կռուի ժամանակ թշնամուց գերի վերցրած զօրամասերն օգտագործելու նպատակով իսկոյն եւեթ մտցնէ առանց այն էլ հոգով վարակւած իր զօրաշարքերի մէջ: Մի՞թէ այդ ճակատում մենք այնքան քիչ զինուոր ունէինք, … Մի՞թէ այդ անհեռատես … քայլը չէ՞, որ պատճառ դարձաւ Լեռնահայաստանի համար անելանելի վիճակ ստեղծելուն»46: Իսկ Հայաստանի պառլամենտի անդամներին 1920 թ. հոկտեմբերի 23-ին հասցեագրուած դիմումն ուղղակի բողոքի ճիչ է` խառն տարակուսանքի հետ: Յաջորդաբար տրուող

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 109-162:

հռետորական հարցերը ներկայացնում են, թէ ինչ ծանրածանր իրաւիճակում է շարունակում կռուել Նժդեհը. «Այլեւս ինչո՞ւ եմ կռւում, երբ ստիւած պիտի լինեմ վերցրածս գերիներին բաց թողնելու: Այդպիսի գերողբերգական դրութեան մէջ կարելի՞ է դնել մի ղեկաւարի, … որը արիւն է թքում … Մինչեւ ե՞րբ, ընկերնե´ր, մինչեւ ե՞րբ ես յաղթեմ, բայց եւ այնպէս ինձ պարտուած զգամ: Մինչեւ ե՞րբ ռազմամթերք … աղաղակեմ, եւ Երեւանի սպանիչ լռութիւնը լինի ինձ պատասխան: Մինչեւ ե՞րբ …»47: ե. Նախատինք: Յաճախակի հանդիպող տրամադրութիւններից է: Հարցերը ի ցոյց են հանում իրականութեան կողմեր, որոնք չպէտք է լինէին, յատկութիւններ, որոնք իրենց գործունեութեամբ հասարակութեանը յայտնի մարդիկ չպէտք է ունենային, վարք, որ դատապարտելի է, բայց առկայ է: Նժդեհը նախատինքով դիմում է այն հայերին, որոնք ազատ երկրներում շարունակում են թրքախօս մնալ` հարցնելով. «Օտա՞րն է մեղաւոր» Հ, էջ  : Հարցի պատասխանն ակնյայտ է` իհարկէ, ո´չ: Երախտամոռ մարդիկ յաճախ են եղել հեղինակի շրջապատում: Դրանցից մէկին` Գեդեոն Տէր-Մինասեանին, որի կեանքը փրկել էր, Իմ պատասխանը յուշագրութեան մէջ դառնութեամբ ու հանդիմանանքով հարցնում է. «Մոռացա՞ր, որ անարժէք կաշիդ փրկելու համար … անցար Պարսկաստան» Հ, էջ 284: Ծանր նախատինքի եօթ հարց է հնչում յաջորդաբար Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտի յուշագրութեան մէջ` ուղղուած «ապերախտ ժողովուրդ»-ին: Մի շարք գիւղեր ու Ղափանն ամօթալի կերպով յանձնուել են թշնամուն: Գոյամարտող զօրամասերը քաշուել են Խուստուփ լեռը: Ադրբեջանը երեք մլն. է խոստացել Նժդեհի գլխի համար, եւ լրտեսները փնտրում են նրան: 1920 թ. սեպտեմբերի 17-ի կոչում իւրաքանչիւր հարց տրւում է արթնացնելու բնակչութեան մշուշուած հիշողութիւնը, իւրաքանչիւր հարց մի խղճի խայթոց է. «… դու կանչեցիր ինձ եւ ես հասա … ասա, ժողովուրդ, այն օրէն քո երկրում մնա՞ց մի բարձունք, մի քար, որի վրայ դրած չլինէի իմ հոգնած գլուխը: Ասա´, դու ինձ

ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1., գ. 73, թ. 1:

տեսե՞լ ես մի օր, մի ժամ անհոգս … դու ինձ տեսե՞լ ես փափուկ տեղաշորում, հարուստ սեղանների շուրջը: Դու լսո՞ւմ ես, քարերը, քարերը կաղաղակէն, կասէն` ո´չ: Ասա´, մնա՞ց մի բան, որ խնայէի, չզոհաբերէի քո ազատութեան … համար: … ի՞նչ, մոռացա՞ր իշխան Ղաջարին, որի զօրքերին պատերի տակից եմ քշել: Վա՜յ քեզ, ժողովո´ւրդ, ի՞նչ պատասխան պիտի տաս Աստծուդ, խղճիդ, պատմութեանը» ԷԼԳ: զ. Անորոշութիւն: Թերեւս երբեք այնքան հարցականներ չեն ծագում, որքան անորոշութեան մէջ լինելիս: Պահանջ է առաջանում պարզելու, թէ ինչո՞ւ է կատարւել փաստը, ե՞րբ, ո՞վ է մեղաւոր, ի՞նչ հետեւանքներ են լինելու, վերջապէս, թէ ի՞նչ պէտք է անել: Մի այսպիսի իրավիճակ է պատմւում Ազատ Սիւնիք յուշագրութեան մէջ: Ախտայի զօրամասը նահանջել է, առանց այդ մասին նախապէս տեղեկացնելու միւս զօրամասերին: Ճակատում շփոթ է: Հարցերով ներկայացւում է դրութեան անորոշութիւնը. «… այժմ Նոր Բայազետի հրամանատարութիւնը չգիտէր` ե՞րբ եւ ինչո՞ւ է նահանջել Ախտայի զօրամասը, թշնամու ճնշմա՞ն տակ, թէ՞ տակտիկական նկատառումներով է յետ քաշւել, ո՞ւր է կանգ առնելու` դիմադրութիւն ցոյց տալու համար: Ի՞նչ անել» ԱՍ: 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Նժդեհը ստանում է զինուորական նախարարի յանկարծական, պարզաբանումներ չպարունակող գրութիւնը, որով հանձնարարւում է համաձայն կնքուած զինադադարի թողնել Զանգեզուրը եւ անցնել մեր տերիտորիան: Դրութիւնն աւելի քան տարակուսելի է: Այդ կերպ ոչ միայն Զանգեզուրն էր յանձնւում կարմիրներին, այլեւ Արարատեան Հայաստանը: Յետեւում է Նժդեհի գրութիւնը զինուորական նախարարին եւ գեներալ Նազարբեկովին` մէջբերուած Հայ-բոլշեւիկեան կռիւները յուշագրութեան մէջ: Հարցերը ուշադրութիւն են հրաւիրում, թէ ինչպէ՞ս կարելի է գործել մի այսպիսի անորոշ իրավիճակում, երբ. «Ես չգիտեմ, թէ` 1. Ի՞նչ պայմաններով, ո՞ւմ հետ Ադրբէյջանի՞, թէ՞ սովետական Ռուսաստանի եւ որքա՞ն ժամանակով է կնքւած զինադադարը, 2. … Եթէ իմ ոյժերը պէտք է թողնեն իրենց երկիրը, … ապա բոլշեւիկները եւ ադրբէյջանա116

կան բանդաները ե՞րբ եւ ո՞ւր են քաշւելու: 3. Ի՞նչ է լինելու Գողթանի դրութիւնը … 4. Չե՞ք կասկածում, որ թշնամին կարող է … տէր դառնալ Կապարգողթի ապստամբ շրջաններին: 5. … Չե՞ք ենթադրում, որ այդ ոյժերը հեշտութեամբ կարող են տէր դառնալ Երեւանին: Սա ի՞նչ զինադադար է, որի ժամանակ բոլշեւիկները շարունակում են իրենց շահատակութիւնները …»48: Է. Խոհականութիւն: Մէկ այլ կարգի հարցախմբեր էլ մղում են ընթերցողին խորհելու, վերլուծելու իրականութիւնը: Իսկ իրականութիւնը բազմակողմանի է, վերլուծութիւնն էլ` տարբեր ուղղուածութեան` քաղաքական, հայրենապաշտական, անհատական-ներհայեցողական, հոգեբանական, մարդկութեան ապագայի հետ կապուած …: … 1920-1940 թթ.. տասնամեակներում տարապատկեր ու հակասական էր հայ հասարակական կեանքը: Արեւմտահայութիւնը, հնարաւորինս խուսափելով թուրքական ջարդարար քաղաքականութիւնից, ցրուել էր աշխարհով մէկ ու ստուարացրել գաղութները` իր հետ տանելով ընկճուածութիւն, յուսալքութիւն. Արեւելեան Հայաստանը խորհրդայնացուել էր, ապրում էր մի դեռեւս չտեսնուած իրաւակարգում` հակաազգայնական կողմնորոշումով ու բռնաճնշումներով, սակայն արտաքին վտանգից ապահով: Քաղաքական որոշ ոյժեր հայութեան մէջ քարոզում էին հակաազգայնականութիւն, պարտուողականութիւն, ընդհուպ մինչեւ թրքասիրութիւն: Այլ ոյժեր` հայրենասիրութիւն եւ ազգասիրութիւն, գոտեպնդում ու հոգեբանական յարութիւն էին ներշնչում ժողովրդին: Մարդկութիւնը քաղաքական ցնցումներ էր ապրում: Զգացւում էր պատերազմի մօտալուտ լինելը: Այսպիսի տարիների է Նժդեհը հանդես եկել իր հասարակական-քաղաքական վերլուծական աշխատութիւններով ու հրապարակախօսական յօդուածներով: Նա տագնապում էր սեփական ժողովրդի համար, հեռւում մնացած հայրենիքի համար, հայրենամոռացութեան պատճառով: Իր հռետորական հարցերը նախ այս ամենի շուրջն էին ու մղում էին ընթերցողին հեղինակի հետ մեկտեղ մտածելու. «Ո՞վ է ստիպում մեզ` չլինել

«Հայրենիք» ամսագիր, հոկտեմբեր-նոյեմբեր, 1923 թ.:

հայրենապաշտ: Ո՞վ կարող է խլել մեզնից անկախ հայրենիքի սրբազան գաղափարը: Ո՞վ կարող է ինքնանուաստացումի զոհ դարձնել մեզ … Ո՞վ եւ ի՞նչը, վերջապէս, կարող է արգելել բոլորին եւ ամէն մէկին` իրենց կեանքի գերագոյն հարցը դարձնելու … թէ «Ի՞նչ ձեւով կարող եմ է´լ աւելի օգտակար լինել Հայրենիքիս»: Կա՞յ, մեզնից դուրս գոյութիւն ունի՞ այդ սեւ ոյժը …, չկա´յ մեզնից դուրս, կա´յ մեր հոգու մէջ» Հ, էջ 445-446: Ուծացումը գաղութներում, ռուսացումը հայրենիքում, հայութեան հատուածականութիւնն ու անմիաբանութիւնը, պետութիւնների բախման ահագնացող վտանգը, եւ այս ամէնը այնպիսի պատմական պայմաններում, երբ ժողովուրդները ձգտում են ինքնավերանորոգման, համախմբման` պահանջելու իրենցից խլած իրաւունքները, Նժդեհին ներշնչում են խօսելու հայ հասարակութեան հետ, նրան մղելով կշռադատման ու վերլուծութեան: Ահա ինչպիսին է Ցեղի յաւիտենական զէնքը յօդուածի բնաբանը. «Ես հարցնում եմ այնպէս, ինչպէս ո´չ ոք դեռ չէ հարցրել - ո՞ւր ենք գնում: Մեզ համար տեղ կա՞յ պատմութեան մէջ: Գիտէ՞ մէկը, որ բոլորովին մենակ ենք մնացել, որ ներկայ չունենք: Գիտէ՞ մէկը, որ եթէ դադարենք գոյութիւն ունենալէ` տիեզերաշէնքի մէջ մի հատիկ հիւլէ իսկ պիտի չշարժւի» Հ, էջ 525: Այսպիսի հարցախմբերից հետո վերլուծութիւնն ընթանում է տարօնականութեան, ցեղի, ոգու շուրջ: Եղեռնից մազապուրծ հին սերունդը հոգեկան ընկճախտի մէջ է, անընդունակ նոր շարժի, գործունեութեան, այլ է նոր աճող սերունդը, որն ի վիճակի է եւ պէտք է պայքարի անցեալ դարձող հոգեվիճակի ու գաղափարախօսութեան դէմ: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ հէնց այս առումով հնչում են հռետորական հարցեր, որոնք հաւաստում են երիտասարդութեան կարողութիւնները եւ հին սերնդին հակադիր ձգտումները, մղում դեպի մեծագործութիւններ. «Ո՞վ չի զգացել երբեմն իր մէջ կորովի յանկարծական ծովացում: Ո՞վ չի ունեցել երբեմն հանճարեղ ներշնչումներ, յայտնութիւն, պարզատեսութիւն: Ո՞ւմ յաճախ չի թւացել, որ ինքը որոշ արտասովոր վայրկեաններում ընդու118

նակ է զարգացնելու իր մէջ շատ աւելի մեծ ոյժ, քան այն, որ զգում է իր մէջ սովորական վիճակում» Հ, էջ 97: Այսպիսի խոհերի են տանում հարցերը սեփական ժողովրդի վերաբերեալ: Գալով մարդկութեանը, նախորդ երկու ենթագլխում արդէն առիթներ եղել են հեղինակի հետ մէկտեղ խորհելու ընդհանուր խնդիրների շուրջ: Դա երջանկութեան պրոբլեմն էր. «Չե՞ս յիշում, ընթերցո´ղ, այն ծանօթ պատկերը, որ երջանկութիւնը կը խորհըրդանշէ: Կախարդական զօրութեամբ օժտւած կանացի մի թեւաւոր էակ … փախչում է` իրեն հետ վազեցնելով մարդկային ցեղը … Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ այդպէս: Ինչո՞ւ կը տառապի մարդկային ցեղը»,- ցաւագին հարցնում է հեղինակը Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ, «- Որովհետեւ միամիտ մարդը, իրենից, իր հոգուց դուրս փնտռեց եւ կը փնտռէ երջանկութիւնը: Որովհետեւ նիւթականացած մարդը չճանաչեց ճշմարիտ երջանկութիւնը եւ իր կեանքը վերածեց դժոխքի» Հ, էջ 92-93: Դա համամարդկային համերաշխութիւնն է, որը ներկայ հակամարտութիւնների պայմաններում անիրականանալի է. «Արդեօք այսօր հնարաւո՞ր է աշխարհը լցնող «ազգ եւ ազինք»ների համաշխարհային եղբայրութիւնը … Հնարաւո՞ր է դա … վաղը, մոտիկ ապագայում»,- անհանգիստ ու դարձեալ ցաւագին տրւում է հարցը, - «Ո´չ, ի հարկէ» Հ, էջ 455: Եւ ահա ամենամտահոգիչ, տագնապալից խնդիրը. ո՞ւմ եւ ինչի՞ կծառայի ատոմային էներգիան. «Ատո´մ, դու անսիրտ աստուածութի´ւն, ո՞վ, ո՞վ է գործի դնելու քո տարերային ոյժը – չարութեան ձեռք` պատերա՞զմը, թէ՞ խաղաղութիւնը» Հ, էջ 375: Գարեգին Նժդեհի խոհական հարցերը, իրենց պատասխաններով հանդերձ, կարող են լինել կարճ, հատու, սեղմ եւ ընդգըրկուն բովանդակութեամբ՝ հաւասարուելով ասոյթների: Երկու նմուշ, թերեւս. «Ներե՞լ եք ուզում – յաղթե´ք նախ» Հ, էջ 136: «Փա՞ռք ես փնտրում` վտա´նգ փնտրիր» Հ, էջ 392: Այսպիսով. հարցերը, այդ թւում հռետորական հարցերը, որպէս ճարտասանական միջոց Գարեգին Նժդեհն առաւել յաճախ գործադրում է փնջերով: Դրանք կարող են ուղեկցուել պա119

տասխաններով կամ իբրեւ պատասխան ակնկալուող այլ հարցով. արտայայտում են ամենատարբեր զգացմունքներ ու տրամադրութիւններ, ընդգծում, շեշտում նախադասութիւնների իմաստը, աւելացնում խօսքի յուզականութիւնը` ընթերցողին կենտրոնացնելով իր ասելիքի վրայ:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԿՐԿՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

§ 19 Կրկնութիւնների տեսակները եւ քանակական կողմը Կրկնութիւնը Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններում խիստ տարածուած ոճական միջոցներից է: Այն հանդիպում է թէ´ գեղարուեստական, թէ´ գիտական երկերում, ինչպէս նաեւ կոչերում ու նամակներում: Որպէս ճարտասանական հնար` թերեւս աւելի յաճախ է գործադրւում, քան հռետորական հարցը:

 Կրկնութիւնների բազմազանութիւնը եւ քանակական կողմը: Հնչիւնային, բառային, շարահիւսական տեսակներ:

Տեսակներից առաջինը հազուադէպ է լինում, ուստի սկսենք բառայինից: Ամենապարզունակը ո´չ, ո´չ; չէ´, չէ´ ժխտական, վե րաբերական եղանակավորող բառերի կրկնութիւնն է վճռակա նութիւն արտայայտելիս, որ հանդիպում է գործերի մեծագոյն մասում` մեծ, թէ փոքր: Համաձայն բառային տեսակի պահանջի, մէջբերենք նմուշներ, որտեղ կրկնւում են առանձին բառերը. «Ցեղօրէ՜ն, ցեղօրէ՜ն ապրենք, որպէսզի … Վարդաններն ու Վահաններն անպակաս լինեն Հայոց աշխարհում» Հ, էջ 486, «Զգո՜յշ, զգո՜յշ, դարձեալ զգո՜յշ, … ահա´ արդի քաղաքական պահի հրամայականը»49, «Քաջերին, միայն քաջերին է զօրա-վիգում պատերազմների քմայաճ Աստուածը» ԱՍ, «… կրեցիր անմարդկային զրկանքներ … մտածելով միա´յն, միա´յն ու-րիշների մասին» Հ, էջ 596: Այս չորս օրինակում գործածուած են բառային միաշար կրկնութիւններ: «Դո´ւ, երիտասարդ զրուցընկեր, դո´ւ, որ հրամայողաբար պիտ լինես ուժեղ, դո´ւ եւս ապաւինիր վսեմ

«Ռազմիկ» օրաթերթ, թթ.. 169-174, 1943 թ.:

մտածումի փրկարար ոյժին» Հ, էջ 102: Իսկ այստեղ բառային յարակրկնութիւն է, քանի որ դու-ն հանդէս է գալիս նախադասութիւնների սկզբում: Շարահիւսական տեսակի պահանջով բերենք նմուշներ, որոնցում կրկնւում են ամբողջական նախադասութիւններ. «…ամէն տեղ կրկնէք հպարտութեամբ` մենք էլ հայ ենք: … Ձեր նոր աղոթքը թող լինի` մենք է´լ հայ ենք» ԱՍ, «Գիտե´նք այդ ամէնը: … Գիտե´նք այդ ամէնը, տեսնում ենք, թէ ի´նչպէս աստիճանաբար բարձրանում է թրքական տապարը … Գիտե´նք այդ ամէնը, անհանգիստ ենք, բայց ոչի´նչ, ոչի´նչ չենք անում…»  Հ, էջ 127: Առաջին հատուածում շարահիւսական վերջնակրկնութիւն է: Երկրորդ հատուածում շարահիւսական յարակրկնութիւն է` համատեղուած միաշար բառային կրկնութեան հետ: Բազմաթիւ են դէպքերը, երբ միեւնոյն նախադասութեան կամ կից մի քանի նախադասութեան մէջ առկայ են զանազան կրկնութիւններ: Յետեւեալ հատուածներում երկուական են. «Նա կռւել է, անդադրում կռւել է գիշեր-ցերեկ … բայց եւ այնպէս նա ապրել է, ապրել է, որովհետեւ ունեցել է վեհ հաւատ»50, «… էն մենք ենք, մենք, որ եօթն անգամ ոյժեղ, մահից էլ ոյժեղ գիտենք ատել մեր դարաւոր թշնամուն … » Հ, էջ 422: «Դու է՜լ, դու էլ կարող էիր հարուստ լինել, բայց … մեռար մենաւոր, մեռար անշուք ու չորս պատերի մէջ, մեռար ինչպէս վայել է մեռնել հո-գով մեծերին» Հ, էջ 597: Առաջին հատուածում կրկնւում են կռուել, ապրել, երկրորդում` մենք եւ ոյժեղ, երրորդում` դու էլ, մեռար բառերը` բոլորն էլ միաշար եղանակով: Յաջորդ երկու հատուածում կայ երեքական կրկնութիւն. «Մէկ էլ կրկնեք այդ սրբազան խօսքերը: Կրկնեք ամէն օր, ամէն ժամ եւ ամէն տեղ, կրկնեք հպարտութեամբ…ԱՍ, «… բոլորը, բոլորը պիտ համակւին նոր մտայնութեամբ, պիտ կրկնեն նոր ճշմարտութիւններ, կրկնեն անվերջ, անդադրում, մինչեւ որ … ինքնապաշտպանութեան գաղափարը դառնայ ժողովրդական մտայնութիւն … մինչեւ որ հայութիւնը դառնայ ինքնապաշտ50

ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 19-20:

պանունակ» Հ, էջ 65: Առաջինում կրկնւում են` կրկնեք, ամէն, երկրորդում` բոլորը, կրկնեն, մինչեւ որ: Ինչպէս դեռ կտեսնենք, տարբեր կրկնութիւններ կազմող բառերն ու նախադասութիւնները կարող են լինել չորսը, հինգը կամ աւելին, մանաւանդ, եթէ հատուածներն աւելի մեծ են: Խօսքաշարերում, խօսքի մէջ կրկնութիւնները տարբեր բաշխուածութիւն ունեն: Որոշակի դէպքերում, համաձայն համատեքստի, դրանք գործածուած են մէկ նախադասութեան մէջ` անմիջաբար` միաշար միմեանցից անջատուելով ստորակետով, երբեմն` կախման կէտերով: Սա առաւելապէս վերաբերում է բառերին ու բառակապակցութիւններին: Յուզական տեսակէտից այսպէս յաջորդական լինելն աւելի արտայայտիչ է. «Ամէն ինչ, ամէն ինչ նրա Քեռու`Արշակ Գաֆաֆեանի/հեղ.հեղ./ մէջ մատնում էր Հերոսին*» Հ, էջ 410, «Ապրեց Եաւորովը/հեղ.հեղ./ … եւ տառապեց, տառապեց գերմարդկօրէն: … երգեց ե´ւ հայ ցաւը: … երգելէ առաջ ապրեց, ապրեց խորապէ´ս» Հ, էջ 590591, «Գարշի´ր, գարշի´ր թուլութիւնից – եւ պիտ ուզենաս լինել եւ պիտ լինես ոյժեղ» Հ, էջ 142: Այլ դէպքերում կրկնութիւնները մէկ նախադասութեան մէջ ընդմիջւում են բառակապակցութեամբ, դերբայական դարձուածով, իսկ աւելի մեծ ընդհատումներով անջատուելիս` նախադասութեամբ, յաճախ կրկնուող բառը պարզաբանող երկրորդական նախադասութիւններով. «Այսպէ´ս, ցեղից պարպուած ժողովուրդներին, այսպէ´ս է պատժում պատմութիւնը» Հ, էջ 619 , «Հայ ոսկեբերանն է նա Աւ. Ահարոնեան/հեղ.հեղ./: Նա խօսքեր ունի … Խօսքե´ր, որպէս վառուող կերոններ. խօսքե´ր, որոնցից արիւն կը կաթի, խօսքեր, որոնք կը շնչեն, հոգի կու տան» Հ, էջ 149: Յետեւեալ ընդմիջուածութիւնն աւելի մեծ է` մի քանի նախադասութեամբ. «Կ’ուզէի, որ դո´ւ, հա´յ երիտասարդ, որ դու իւրացնէիր ինքնաճանաչութիւնը … Ծանի´ր զքեզ»: Մի նախադասութիւն անց. «Ծանի´ր զքեզ … իմաստասիրական այդ հրամայականը …»: Մի քանի նախադասութիւն անց. «Ինքնաճանաչմամբ մարդը դառնում է ինքնավըս*

Հասարակ գոյականի մեծատառով գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

տահ … Ծանի՛ր զքեզ» Հ, էջ 95-96: Երկերում կան է´լ աւելի մեծ ընդմիջուածութեամբ կրկնութիւններ` անջատուած մի-մի մեծ պարբերութեամբ, էջով կամ էջերով, որոնց մասին դեռ խօսք կլինի սոյն գլխում: Այժմ, այն մասին, թէ Նժդեհի երկերում կրկնութիւնները նուազագոյն երկուսից որոնք շատ-շատ են եւ յղում չենք կատարում բացի եւս քանի անգամ են կրկնւում: Քանակական աճին համապատասխան նմուշները ցոյց կտրուեն մեկական օրինակով: Եռանդամ յարակրկնութիւն. «Անդրօշա´կ – անցե´ղ, անպատի´ւ, անհայրենի´ք: Անդրօշա´կ – անսի´րտ, անսո´ւրբ, անհոգի´: Անդրօշա´կ – անարի´, աներկի´նք, անդէ´մ» Հ, էջ 225 : Հատուածը Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութիւնից է: Բնորոշումները վերաբերում են այն զինուորներին, որոնք, հեռացել էին լեգեոնական միութիւնից ու հրաժարուել հայոց եռագոյն դրօշակից: Եռանդամ յարակրկնութեան դասական նմուշ է` տարողունակ բովանդակութեամբ եւ ինքնատիպ կազմութեամբ: Ուշագրաւ է, որ -ան նախածանցի տասներկու անգամ կրկնութիւնը ստեղծում է տպաւորիչ հնչիւնակապակցական կրկնութիւն, ինչը հազուադէպ է քննուող արձակ նիւթերում, քանի որ առաւելապէս յատուկ է չափածոյ խօսքին: Քառանդամ բաղհյուսում. «… ժխտականութիւնը հետեւանք է նախ իրենց բոլշեւիկների բարոյական քանդուածութեան* … Չկա´յ Աստուած, բարոյականութիւն չկա´յ, ազգութիւն չկա´յ. չկա´յ …» Հ, էջ 207: Մէջբերումը դարձեալ վերը յիշատակած աշխատութիւնից է: Համապատասխան նոյն միտքը հնարաւոր է արտայայտել բազմակի ենթականերով, մէկ չկայ ստորոգեալով: Բայց կրկնութիւնը քառանդամ է, ուրեմն` այդ կերպ` աւելի յուզական: Հնգանդամ կրկնութիւն՝ ընդմիջուած միաշար. «Բայց եւ այնպէս պէ´տք է ապրել, ապրե´լ անհանգիստ հոգիով, ապրե´լ թրքական եղեռնի ամբողջ յիշողութեամբ, ապրե´լ ցեղօրէ´ն, *

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

ապրե´լ ամոթ համարելով մեկուսի եւ եսական երջանկութիւ-նը …» Հ, էջ 500: Այս յուզական կոչը Ցեղային արթնութիւն աշխատութիւնից է ու հինգ անգամ ներշնչում է ապրելու ձգտումը: Վեցանդամ յարակրկնութիւն. Մեռնելու կամք յօդուածում վեց պարբերութիւն սկսւում է հերոս է բառերով. «Հերոս է նա, որի համար կյանքն արդարացում ունի …Հերոս է նա, որի հայեացքը ուղղւած է յաւիտենականին … Հերոս է բիբլիական Գեդեոնը … Հերոս է Կլեմանսոն … Հերոս է Քեռին … Հերոս էր Դանտոնը …» Հ, էջ 560: Եվ այս վեցանդամեայ կրկնութիւններից իւրաքանչիւրին յաջորդում են հաստատող պարզաբանումներ: Իմ օրագրէն աշխատութեան մէջ ոյժեղ բառով կազմուած է եօթանդամ յարակրկնութիւն Հ, էջ 27-28: Ազատ Սիւնիք յուշագրութեան մէջ առկայ է ոյժեղը նա չէ նախադասութեամբ ութանդամեայ յարակրկնութիւն` երկար ընդմիջումներով: Մրցանիշայինը, թերեւս, Ե´ւ զոհ ե´ւ զոհարար մօտ երկէջանոց յօդուածն է, որտեղ հեղինակն ունի տեսաւ բառով կազմուած կրկնաբանական բաղհիւսում՝ բաղկացած  յարակըրկնութիւնից եւ  միջնակրկնութիւնից: Պատկերւում են եղեռնի սարսափները` իւրաքանչիւր տեսաւ-ից հետո` մէկ այլ ահաւոր տեսարան, մէկ այլ զարհուրանք, մէկ այլ ոճրագործութիւն … բայց մէջբերենք այդ հատուածը եւս. Հասկանալի է, կատարուած են կրճատումներ, մասնաւորապէս հանուած են ընդմիջող նախադասութիւնները. «… ծագող արեւը Հայաստան երկրի փոխարէն տեսաւ մի կատարեալ գեհէն: Տեսաւ խաչի նսեմ ստուերն ընկած մեր հազարամեայ հայրենիքի վրայ: Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս մի խաւարասէր ազգ … կը հրոսէր մի անզէն … ժողովրդի դէմ … Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս կը մոխրանային … գիւղերը … Տեսաւ խուժդուժ գործը տապարի, յեաթաղանի … Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս կը խլուեին կանայք ու կբռնաբարուէին: … Գործի վրայ տեսաւ թրքական սանձարձակ շնութիւնը … Տեսաւ … մեր աղջիկները, որոնք Եփրատի ալիքները կը գրկեին: Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս հայրը հաւաքեց ընտանիքին իր յարկի տակ եւ այրեց ողջ… Արեւը տեսաւ տուն, տանիք, ճամբաներ` արիւնով ներկուած: Տեսաւ … մահուան հետ

կռուի մտած արնաթաթախ հայորդիներ: Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս «շներն ու շնագայլերը մեր սիրելիների սրտերը կը կրծէին»: Տեսաւ … վաճառքի հանուած հայ կիներ ու մանուկներ … Տեսա´ւ, հայոց արեւը տեսա´ւ այդ ամէնը, եւ խաւարեց այդ օրը» Հ, էջ 613: Տարբեր երկերում գործածուած են ոչ միայն բազմանդամ, այլեւ համատեղ մի քանի կարգի կրկնաբանութիւններ: Այսպէս. Հայու ճամբան. մեծ զղջումի ճամբան յօդուածում կան տասի չափ տարբեր բառեր, որոնք կրկնւում են համապատասխանաբար երեքից ութ անգամ Հ, էջ 616-620: Բազմանդամ ու բազմակի, բառային ու շարահիւսական կրկնութիւններ են գործածուած համատեղ 13.06.1920 թ. Ղափան Գենուազի ռազմական ոյժերին ուղղուած կոչում եւ ուրիշ-ուրիշ գործերում:

§ 20. Կրկնութիւնների մի քանի յատկանիշ Ինչպէս ընդհանրապէս խօսքում, այնպէս էլ Նժդեհի ստեղծագործութիւններում, կարելի է մատնացոյց անել խնդրոյ առարկայ ոճական միջոցի մի քանի յատկանիշ: ա. Խաչակերպ շրջուն կրկնութիւն: Շրջուն լինելը յատուկ է երկանդամ զոյգերին. երկրորդը առաջինի կրկնութիւնն է` շրջուն շարադասութեամբ: Տեղի է ունենում յետեւառաջութիւն, որի յետեւանքով ենթական դառնում է ստորոգելիական վերադիր եւ հակառակը, հանգոյցը նախորդում է ստորոգելիական վերադիրին, ստորոգեալը` ենթակային: Սրանք ըստ էութեան խաչակերպեր խաիզմ են: Հաշուել ենք տասի չափ խաչակերպեր: Երեքի դեպքում տեղաշարժւում է ենթական` միւս փոփոխութիւններով հանդերձ. «Հայը լինելիական է,- հաստատում է հայոց հեթանոս կրօնը: Լինելիակա´ն է հայը – ահա´ ակն ու աղբիւրը մեր մեծ Յոյսի Զօրոյթի» Հ, էջ 487, «…Ճշմարտօրէն զօրավո´րն է արդար: Եւ, միայն արդա´րն է ճշմարտօրէն զօրաւոր» Հ, էջ 368: Կամ. «Ղեկաւարը – դա ինքը զօրքն է: … Զօրքը – դա ինքը ղեկավարն է» ԼԳ :

Չորս դէպք վերաբերում է ստորոգելիական վերադիրին ու հանգոյցին, որոնցից երեքում նոյն եղիր բայաձեւն է. «Չկորցնել չափի զգացումը, երբ դիպւածը մեր ախոյանին մեր ձեռքն է յանձնել: Եղի´ր արդար, արդա´ր եղիր …» Հ, էջ 368, «…Նորահաս սերունդ, … կանչում եմ եւ ասում քեզ. -Եղի´ր ցեղակրօն, ցեղակրօ´ն եղիր …» Հ, էջ 494, «…առաջնո՞րդ ես, ուրեմն` եղի´ր ազնիւ, ազնիւ եղի´ր … – Դա ճակատագրական նշանակութիւն ունի ժողովրդիդ … համար» Հ, էջ 578, «…խնայիր տկարներին, եթէ թշնամիդ իսկ լինի: … Մնա´ մարդ, մարդ մնա´». Հ, էջ : Մէկ դէպքում բայից առաջ դրուած կոչականը շարժւում է բայից հետո. «Անցո´րդ, կա´նգ առ, կա´նգ առ, անցո´րդ, այս անյայտ հողաթմբի առջեւ …» Հ, էջ 407: Մէկ այլ դէպքում էլ փոխատեղւում են շաղկապական յարադրութեան բայերը. «Սիւնիքի տեղագրութիւնը այդ երկրում շարժուողից անվերջ բարձրանալ ու իջնել, իջնել ու բարձրանալ է պահանջում» ԼԳ: Շրջուն (խաչակերպ) կրկնաբանութիւնն ասելիքն աւելի հաստատուն դարձնելու միջոցներից մէկն է: բ. Կրկնութիւնը հարցի տեսքով: Այսպիսի կրկնութիւնը միատեղւում է հռետորական հարցի հետ: Հարցական բառը կամ նախադասութիւնը հնչում են երկու կամ աւելի անգամ: Ճարտասանական երկու միջոցների միաժամանակեայ գործածութեան յետեւանքով ուժգնանում են մտքի իմաստային ու յուզական կողմերը: Այդպէս է հնչում օտա՞րն է մեղավոր հարց-կրկնութիւն նախադասութիւնը Օրերի օրը հրապարակախօսական յօդուածում, որտեղ նշւում է հայութեան կեանքի վեց թերացում. «… օտա՞րն է մեղաւոր, որ … հայրենասիրութեան կրակն ու լոյսը չեն թափանցել մեր ժողովրդի բոլոր խաւերի մէջ: Օտա՞րն է մեղաւոր, երբ … հայութեան մի մասը … կը շարունակէ գործածել … շնական ժողովրդի լեզուն …: Օտա՞րն է մեղաւոր, որ դեռ կան հայեր, … որոնց կողմից … հնագոյն ժողովրդի անդամ լինելը դեռ չէ գիտակցւում որպէս գերագոյն երջանկութիւն: Օտա՞րն է մեղաւոր մեր կեանքում տիրող մտաբարոյական անիշխանութեան համար: Օտա՞րն է մեղաւոր այդ բոլորի համար: Թողնենք օտարնե127

րին մեղադրելու թոյլերին յատուկ ցաւը …» Հ, էջ 446: Նկատելի է, որ նշուած համատեղութիւնը Նժդեհի երկերում տարածուած է: Նոյն այս յօդուածում ո՞վ կարող է հռետորական հարցը տրւում է վեց անգամ: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ, մարդկութեան երջանկութեան խնդրով մտայոգ, ինչո՞ւ հարցը կրկնում է երեք անգամ. «Ինչո ՞ւ, ինչո ՞ւ այդպէս: Ինչո ՞ւ կը տառապի մարդկային ցեղը» Հ, էջ 93: Ինչո՞ւ տարօնականութիւն յօդուածում ո՞ր հարցական դերանունը կրկնւում է երեք անգամ` վերաբերելով տարբեր գոյականների. «Ո՞ր հայ գրողը, ո՞ր ճշմարիտ հայրենասէրը, եւ մասնաւորապէս, ո՞ր ռազմիկը Հայաստանին սպառնացող վտանգի վայրկեաններին չէ ոգեկոչել Հայրենիքի համար մեռնել ուխտած Մամիկոնեանների օրինակը» Հ, էջ 540: Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան մէջ, այն կապակցութեամբ, որ ամենուրէք, կեանքի նոր պայմաններին համապատասխան ժողովուրդները կատարելագործում են իրենց հայրենիքների պաշտպանունակութիւնը, ո՞ւր հարցը հնչում է հինգ անգամ. «… ո՞ւր, ո՞ւր «նոր երգ» չի երգւում, ո՞ւր հայրենիքի փրկութեան համար ձեռք չեն առնւում «գերագոյն միջոցներ», ո՞ւր, մեր երկրագնդի վրայ, … ո՞ւր չի գործում կեանքի բնաշրջումը» Հ, էջ 257: Այսպէս՝ ճարտասանական նպատակներով ուրիշ-ուրիշ երկերում: գ. Բազմաշաղկապութիւն: Ոճագիտութեան մէջ ոմանք բազմաշաղկապութիւնը համարում են առանձին ոճական միջոց, ուրիշները` որպէս կրկաբանութիւն ոճական միջոցի մի դրսեւորում: Մասնաւորապէս` այդպէս է ներկայացնում Լ. Եզեկեանը ոճագիտութեան իր բուհական դասագրքում, մի մոտեցում, որին մենք նոյնպէս հակամէտ ենք51: Իրոք. ի՞նչ է բազմաշաղկապութիւնը, եթէ ոչ միեւնոյն կամ անմիջականօրէն կից նախադասութիւններում շաղկապի բազմակի կրկնութիւն, որով առանձին-առանձին ընդգծւում է այն ամէնը, ինչը խօսելու պահին առնչւում է ներկայացուող իրականութեան հետ: Գարեգին Նժդեհի երկերում քննուող ոճական հնարը, մասնաւորապէս, վերա51

Տե′ս Լ. Եզեկյան, Ոճագիտութիւն, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2003 թ., էջ 364-365:

բերում է եւ շաղկապին, որը, ինչպէս ընդունուած է ամէն կրկնութեան հետ, նաեւ շեշտւում է: Ինչպէս. «… արիութեան պատգամախօսները պիտ դառնան հայ մտաւոր եւ հոգեւոր կեանքի բոլոր ղեկավարները: Ե´ւ դպրոց, ե´ւ եկեղեցի, ե´ւ քաղաքական կուսակցութիւններ, ե´ւ մամուլ, ե´ւ ապակուսակցական կազմակերպութիւններ … մինչեւ որ … հայութիւնը դառնայ ինքնապաշտպանունակ» Հ, էջ 65: Կամ. 17.09.1920 թ. կոչում. «… դիակս թաղիր Խուստուպի ամենաբարձր կատարին, որտեղից երեւա ինձ ե´ւ Ղափանը, ե´ւ Գենվազը, ե´ւ Գողթանը, ե´ւ Գեղվաձորը» ԷԼԳ: Յաջորդ նմուշում մէկ նախադասութեան մէջ շաղկապներն ընդգծում են թէ´ գործողութիւնը կատարողներին (ենթակայ), թէ´գործողութիւնն կրողներին (ուղիղ խնդիր): Մէջբերումը կատարւում է 25.08.1920 թ. ՀՀ զինուորական նախարարին ուղղուած գրութիւնից. «Եւ այսօր այդ բոլորը, ե´ւ Ադրբեյջան, ե´ւ Ղարաբաղ, ե´ւ բուն Զանգեզուր, ոտքի հանած իրենց բովանդակ ոյժերը` ե´ւ զօրք, ե´ւ տեռոր, ե´ւ թղթադրամների դէզեր, կաշուից դուրս են գալիս ընկճելու …Ղափանը»: Բազմաշաղկապութեանը Գարեգին Նժդեհը դիմել է նաեւ իր քնարական երկերում, որտեղ ոչ թէ գաղափարախօսութեան տարածում կամ մարտական տրամադրութիւններ են, այլ խոհական կամ թախծի ու ջերմութեան: Իրողութիւնները զատ-զատող թուարկումները թէեւ կարելի էր բաժանել միայն ստորակետներով, սակայն հեղինակը դարձեալ օգտագործել է նաեւ շաղկապները, որոնք ուշադրութիւնն աւելի են գրաւում հարկ եղածի վրայ, ինչը ցանկալի է համարում. «Եվ ինձ թվում էր … Որ ե´ւ մարդ, ե´ւ սողուն, ե´ւ թուփ, ե´ւ թռչուն, … իմ անունն են օրհնել…» Հ, էջ 409: Եւ կամ. «Ա՜հ, նա սիրում էր ե´ւ արշալոյսը պուրպուր, ե´ւ վերջալոյսը տխուր, ե´ւ երգն անխօս ոսկեշող աստղերի …» Հ, էջ 413: դ. Առանց լրացումի կամ լրացումով կրկնութիւններ: Որոշակի խօսքաշարերում յարակրկնութեան անդամները հանդէս են գալիս առանց լրացումների եւ նոյնական յաջորդում են միմեանց: Այդպիսիք արդէն եղել են եւ դեռ կլինեն յաջորդ ենթա129

գլխում: Մի անդամը միւսից առաւելապէս տարբերւում է ինչ-ինչ լրացումներ ունենալով: Սովորաբար այսպիսին է լինում երկրորդ կամ յաջորդ անդամները, սակաւ դէպքերում` առաջինը: Լրացումները բերում են իմաստային նրբագծեր, թարմ հնչեղութիւն եւ նպաստում ասելիքի ամբողջացմանը: Եթէ կրկնուող բառերը գոյականներ են, նախորդ անդամից տարբերւում են յատկացուցիչ կամ որոշիչ ունենալով. «Համբո´յր, ջերմ համբոյր Հայ Հայրենիքին եւ իր մեծ վշտակրին …» Հ, էջ 151, «Եւ սովորութիւն կայ, գրչի ու գրքի տէր բոլոր ժողովուրդների իմաստուն սովորութիւն կայ, պատերազմից յետոյ հաշւի նստել, պարզել իրենց յաջողութեանց եւ պարտութեանց պատճառները» Հ, էջ 82, «Պատմութիւնը, անկաշառ պատմութիւնն իր խօսքը, իր անեծքի խօսքն ունի ասելու նրանց» ԱՍ: Եթէ կրկնուող բառերը բայեր են, միմեանցից տարբերւում են խնդիրներ (առաւել յաճախ ուղիղ խնդիր) կամ պարագաներ ունենալ-չունենալով: Նախ ուղիղ խնդիրների օրինակներ. «Անցի´ր, հա´յ երիտասարդութիւն, անցի´ր Ռուբիկոնը, որի հանդիպակաց ափին քեզ յաղթութեան դափնին է սպասում» Հ, էջ 95, «Նա յաղթել է այլեւս, յաղթել իր բանակի անինքնավստահութեանը, վախին» Հ, էջ 46: Եթէ գոյականների դէպքում յատկացուցիչների համեմատութեամբ շատ ու շատ աւելի որոշիչներ ունեցող բառերըն են, ապա այժմ խնդիրների համեմատութեամբ շատ աւելի բազմաթիւ են, բազմազան պարագաներով տարբերուող անդամները: Այսպիսիներից են. «Կ’ուզէի, որ այդ ամէնը գիտակցէիր, եւ լա´ւ գիտակցէիր, ամերիկահայ ուսանողութիւն» Հ, էջ 257, «Եւրոպական երեք մեծ ազգերի ընտրանին վաղուց է դատել թուրքը, դատել բարոյապէս» Հ, էջ 611, «Կայ մի ողբերգական թիւրիմացութիւն, որը պէտք է փարատել – օր, ժամ, վայրկեան առաջ պէտք է փարատել» Հ, էջ 497: Երբ կրկնուողը ստորոգելիական վերադիրն է, լրացումն աղերսւում է դրանցից մէկի հետ. «Արդարութիւնը … պաշտպանելու համար պէտք է լինել ոչ միայն արդար, այլ եւ` տղամարդ, եօթնի´ցս տղամարդ» Հ, էջ 628, «Հի´ն է, աշխարհի չափ հի´ն է այդ երեւոյթը: … ամէն մեծ

գաղափար ունեցել է իր մանր թշնամիները» Հ, էջ 636, «Գռեհիկ, անհայրենասիրութեան աստիճան գռեհիկ է ոմանց հայրենասիրութիւնը» Հ, էջ 602: ե. Ենթակայի ու ստորոգեալի կրկնութիւն: Միեւնոյն կամ կից նախադասութիւններում կրկնւում է նոյն ենթական` ամէն անգամ ունենալով մէկ այլ ստորոգեալ, որոշ դէպքերում` մէկ ընդհանուր ստորոգեալ: Ուշադրութիւնը կենտրոնացւում է գործողութիւնը կատարողի վրայ: Եւ կամ. նոյն կերպ կրկնւում է ստորոգեալը` ունենալով ընդհանուր, որոշ դէպքերում` տարբեր ենթականեր: Ուշադրութիւնը կենտրոնացւում է գործողութեան վրայ: Առաջանում են իւրատեսակ բազմակի ենթականեր կամ բազմակի ստորոգեալներ: Ինչպէս. «Մխիթարական չէին եւ ինտելիգենտ ոյժերի, ինչպէս եւ մեր կուսակցական ընկերների մի մասի փոխյարաբերութիւնները: Դժգոհ էին բոլորը, քննադատում էին բոլորը, մեղադրում ու մեղադրւում բոլորը»52: «…Հա´յը, հա´յն է յաղթանակած այդ գոռ գոյամարտում» Հ, էջ 332, «Առանձին չի լսւում բոլշեւիկեան հայամերժ խօսքը. այո´, թո´ւրքը, թո´ւրքը, թո´ւրքն է ամէն տեղ» Հ, էջ 203: Եւ կամ. «…արցունք կար նրա աչքերի մէջ: Լալի´ս էին, լալիս բոլորը» Հ, էջ 564, «Ես տեսել եմ մեր ժողովրդին նման հոգեվիճակում. տեսել նրան իր բիբերի մէջ, տեսել խռովքոտ տողանցն իր սերունդների, տեսել ռազմի իր սուրբերին …» Հ, էջ 344, «Կա´յ, կա´յ մի բան, որ թունաւորում է մեր կարճատեւ ուրախութեան վայրկեանները … Կա´յ մի խորհրդաւոր ձեռք … Կա´յ մի պատուհասող ոյժ …» Հ, էջ 93: 2. Կրկնութիւնների կիրառութիւնները: Կրկնութինները, որպէս ճարտասանական միջոց, գործադրւում են տարբեր նպատակներով: Որո՞նք են դրանք Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւններում: Մենք կանգ կառնենք առաւել յաճախ հանդիպող շարժառիթների վրայ: Բայց նախ վերյիշենք, որ գործածւում են ինքնուրոյն բառերը, նախադասութիւնները, որոնք կրկնւում են երկուսից տասը, սակաւ դէպքերում աւելի անգամ. լինում են խաչակերպ-շրջուն, հարցական բնոյթի, առանց լրացումների կամ

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 213-230:

լրացումներով: Խնդրոյ առարկայ ստեղծագործութիւններում ի՞նչ են արտայայտում այդ կրկնութիւնները: ա. Չափ ու քանակ: Անուանական խօսքի մասերի հետ առնչուող կրկնութիւնները ցոյց են տալիս առարկաների, առարկայօրէն ըմբռնուող երեւոյթների մեծաքանակ, բազմաթիւ լինելը: Ընդ որում որքան աւելի է կրկնութիւնը, այնքան աւելի է թուի մեծութեան տպաւորութիւնը: Երկու անգամ կրկնելով դարեր բառը` հեղինակը նկատի է ունենում շատ դարեր, երեք անգամ կրկնելով շուշաններ բառը` շատ շուշաններ. «Դարե´ր, դարեր են անցել … Դեռ դղրդում է Վարդանի Աւարայրեան խօսքը…» Հ, էջ 405, «Ես տեսնում եմ … շուշաննե´ր, շուշաննե´ր, աւելի փարթամ … շուշաններ …» Հ, էջ 376: Նոյն կերպ գոյականաբար կրկնւում է նոր ածականը, բոլոր դերանունը. « - Թող … դիւցազնօրէն ընկնեն նորերն ու նորերը … մեր Հայրենի- քում …» Հ, էջ 417, «… ցեղի գաղափարն է հոգեբանօրէն միատարրում … բոլորի´ն, բոլորի´ն» Հ, էջ 635: Ի դէպ, բոլոր դերանուան կրկնութիւնը աչքի է զարնում Նժդեհի երկերում Հ, էջ 25, 93: Բայական կրկնութիւնները ցոյց են տալիս, թէ քանի անգամ է կատարւում գործողութիւնը, ինչ չափով, երբեմն նշւում է թիւը. «Ու յուզված ու մտախոհ … պատից խլեց հոր հրացանը, համբուրեց, համբուրեց մէկ էլ, համբուրեց եօթն անգամ, գրկեց ու …» Հ, էջ 416, «Գի՜ւղը … բազմաչարչար որդին կը քրտնէ, կը քրտնէ, մէկ էլ, կը քրտնէ եօթն անգամ եւ այսպիսով հողից հաց կը քամէ» ԳԵ, էջ 11, «…Կամաւորներ հասան … Եւ ընկան նրանք, ընկան Եաւորովի հայրենիքի համար, ընկան ժպտադէմ» Հ, էջ 592: բ. Յորդոր, խնդրանք, կոչ: Ի տարբերութիւն մէկ անգամ հնչելու, երկու, կամ մանաւանդ, աւելի անգամ հնչողութեան դէպքում կրկնութիւնները դառնում են առաւել ներգործուն ու յուզական: Տարբեր տրամադրութիւններով, նրբերանգներով, նըպատակներով հանդիպում են բոլոր ժանրային ստեղծագործութիւններում. կան չորս-հինգ անգամ կրկնուողներ մի փոքր հատուածում: Բարեկամներին գրած նամակներում մտահոգութիւններ են արտայայտւում տարբեր հանգամանքների վերաբերեալ:

Ինչպէս. «Զգո՜յշ, զգո՜յշ, էլի զգո՜յշ պիտի լինել, սիրելի Օհաննէս…» Ազգ: Լեռնահայաստանի գոյամարտի տարիներին մըշտապէս զգացւում էր սննդի, բայց յատկապէս ռազմամթերքի սպառնագին պակաս, եւ Հայաստանի Հանրապետութեան զինուորական նախարարին ուղղուած գրութիւնները տանում էին աղաղակող խնդրանք … «… ռազմամթերքի սպառման վտանգը իր հրէշաւոր հասակով… տղաները փամփուշտ, փամփուշտ եւ փամփուշտ էին խնդրում» (26.10.1926 թ.), «Օգնութիւն, օգնութիւն, օգնութիւն` իր վերջին փամփուշտը կրակող Ղափան-Գենվազին» (19.10.1920 թ.), «Արագացրէ´ք. ժամը, վայրկեանը ճակատագրական նշանակութիւն ունի, արագացրէ´ք օգնութիւնը»53: Իսկ ընդհանուր առմամբ, Նժդեհի յորդորները գիտական աշխատութիւններում ու հրապարակախօսական յօդուածներում հնչում են որպէս մի-մի պատուիրան` ուղղուած հայ ժողովրդին, երիտասարդութեանը, մտաւորականութեանը եւ բխում են նրա մի գաղափարախօսութիւնից: Ամէն, ամէն յորդոր` գաղափարական մի դրոյթ: Թոյլերին չեն յարգում, ճնշում են: Ելնելով սրանից, իր տարբեր երկերում նա քարոզում է մոռանալ թուլութիւնը: Ահա մասնաւորապէս սիւնեցիներին ուղղուած պատուիրաններից վերջինը` Ազատ Սիւնիք յուշագրութիւնից. «7. Եղի´ր ոյժեղ, էլի´ ոյժեղ ու միշտ ոյժեղ»: Սա համարւում է հոգեբանական պաշտպանութեան միջոց: Միւս յորդոր-պատուիրանը` Խորհրդածութիւններ յօդուածից. «- Ժողովո´ւրդ, … երդուեցնում եմ սերունդներիդ – չներե՜լ, չներե՜լ թուրքին … ներում են թշնամուն, բայց ո´չ եւ իր կէսի սպանիչին …» Հ, էջ 568: Երրորդ պատուիրանյորդորն ուղղուած է հայ ցեղային զգացողութիւնը մոռացողներին, որ դարձեալ արծարծւում է տարբեր երկերում, իսկ Հայու ճամբան` մեծ զղջումի ճամբան յօդուածում` յետեւեալ կերպ. «… փորձեցին սպանել ցեղը հայութեան մէջ` ոչնչացնելով մեր ազգի ցեղազգաց տարրը: Չմոռանա´նք, չմոռանա´նք, չմոռանա´նք այդ իրողութիւնը …» Հ, էջ 618: Ցանկանալով, որ երիտասարդութիւնը ճանաչի ինքն իրէն, իր կարողութիւնները Որդիների պայ53

ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թ. 7, շրջ.:

քարը հայրերի դէմ աշխատութեան հինգերորդ՝ Ինքնաճանաչութիւն մասում, չորս անգամ կոչ է անում. «Ծանի´ր զքեզ» Հ, էջ 96, 98: Եւ ապա համընդգրկուն ու քաջալերիչ կոչը` ապրե´լ, որ հնչում է Ցեղային արթնութիւն աշխատութեան հինգերորդ խօսքում, մէկ նախադասութեան մէջ` հինգ անգամ. ապրել յանուն գաղափարի, ինչպիսին էլ լինի հոգեբանական վիճակը. «Բայց եւ այնպէս պէ´տք է ապրել, ապրե´լ անհանգիստ հոգիով, ապրե´լ թրքական եղեռնի ամբողջ յիշողութեամբ, ապրե´լ ցեղօրէն, ապրե´լ ամօթ համարելով մեկուսի եւ եսական երջանկութիւնը …» Հ, էջ 500: Ընդհանրապէս, կրկնութեամբ չորս-հինգ կամ աւելի անգամ հնչող յորդորանք-կոչերը կամ կոչ-յորդորանքները մըշտագոյ են մարտագրերում ու մարտական հրամաններում` յարձակում սկսելուց առաջ, ուղղուած զինուորութեանն ու բնակչութեանը` իւրաքանչիւր դէպքում կրկնութեամբ ուշադրութիւն հրաւիրելով տուեալ պահին առաւել կարեւոր հանգամանքի վրայ տե′ս Հ, էջ 421-423: Սակայն այսպիսի մարտակոչերը ոգեշնչում են ոչ միայն ռազմադաշտում կռուողներին: Նոյնպիսի մարտակոչեր կան գիտական աշխատութիւններում` ուղղուած հասարակութեանը: Մէջբերենք երկու հատուած Բանտային գը-րառումներից, առաջինը Ռազմական խոհեր մասից, որտեղ վեր է հանւում յանուն գաղափարի մարտի նետուողների վեհութիւնը եւ նրանց կռւում ոգեւորելու ղեկավարի ունակութիւնը. «Ի զէ´ն: Որքա´ն թափ ու թեւ կայ այդ սեղմ խօսքի մէջ: Քիչ լեզուների է տրուած հայոց այդ մի զոյգ բառերի արտայայտչական թափը: Ի զէ´ն – վագներեան մի ամբողջ սիմֆոնիա է դա, հերոսական խելայեղիչ մի մարշ … - Ելէ´ք, ելէ´ք, կռուի ելէ´ք նորէն … - ի զէն … ես կ’ուզէի այդ ռազմականչը շրթունքներիս մեռնել …» Հ, էջ 395-396: Հատուածը կառուցուած է երկու յարակրկնութեամբ` ի զեն եւ ելեք: Երկրորդը աշխատութեան վերջնամասից է` Իմ տապանագիրը յաւելուածից: Հեղինակը դիմում է իր հողաթմբի առջեւ կանգ առնող անցորդին, այն է` հասարակութեանը. «Անցո´րդ, … դու լալի՞ս ես … Ի մա´րտ, անցո´րդ, ի մա´րտ, որ-

պէսզի տարաբնակ հայը` հայրենադարձ, եւ մեր մեռելները գերեզման ունենան: Ի մա´րտ …» Հ, էջ 407: Ընթերցող հասարակութեանը ուղղուած այսպիսի ռազմակոչերը նոյնքան բորբոքուն են, որքան Սիւնիքի բնակչութեանը ուղղուածները գոյամարտի տարիներին: Յետեւեալ նմուշը կառուցուած է նախորդներից տարբեր` մէկ այլ եղանակով` տրական յոլովի գոյականային բառաձեւերով. «Ոտքի´, խաբւած ժողովուրդ, ոտքի´ ել, փրկութիւնդ մօտ է: Ոտքի´, զէնքը ձեռքիդ …» Հ, էջ 426: Եւ այսպէս. յորդորները, կոչերը Գարեգին Նժդեհի երկերում կառուցուած են չորս կարգի կրկնութիւններով` հրամայական եղանակի բայաձեւերով, անորոշ դերբայներով, ի նախդրաւոր բառակապակցութիւններով, տրական յոլովի գոյականային բառաձեւերով: գ. Ժամանակ ու տեւականութիւն: Կրկնութիւնների միջոցով ցոյց է տրւում գործողութեան կատարման ժամանակը կամ տեւական բնոյթը: Որոշակի դէպքերում ուշադրութիւն է հրաւիրւում յատկապէս որեւէ կոնկրետ ժամանակահատուածի վրայ. «Զինուորնե´ր, … Վաղը, երբ Ձեր խենթ … զարկերից թշնամին կը թողնի իր գյուղերը … Վաղը, երբ հայ գերիները … ծնկաչոք կ’աղօթեն … Վաղը, երբ քաջերդ Աջիբաջ հասաք, յիշէ′ք Խալիլբէգեան սեւ օրերը … Յիշէ´ք այդ եւ եղէք անխնա´յ …» (1919 թ., 30 նոյեմբեր, հրամանից) Հ, էջ 420: Կամ. «Ինքնապաշտպանութիւն … պիտ կրկնեն … կրկնեն անվերջ … մինչեւ որ արիական ինքնապաշտպանութեան գաղափարը դառնայ ժողովըրդական մտայնութիւն … հոգեբանութիւն, մինչեւ որ հայութիւնը դառնայ ինքնապաշտպանունակ» Հ, էջ 64-65: Համապատասխան ժամանակային բայաձեւերի միջոցով կրկնութիւններն իրենց մէջ են ներառում ընդհանրական կերպով անցեալն ու ներկան, ներկան ու ապագան, անցեալն ու ապագան. «Նա (հակադաշնակցականը/հեղ.հեղ./) չհասկացավ, չի հասկանում եւ պիտի չհասկանայ մեր մեծագործ ցեղի խոյանքների իմաստն ու արժէքը» Հ, էջ 199, «Ազգերն ունեցել են, ունեն ու պիտի ունենան իրենց

արժանի ճակատագիրը» Հ, էջ 113, «Հայրենիք: …Դա, հայրենի հողը լինելուց զատ … միութիւն է նաեւ նրանց, որոնք ապրել են, որոնք կապրեն եւ որոնք պիտ ապրեն» Հ, էջ 114: Գործողութեան տեւականութիւնը եւս ցոյց է տրւում բայի կրկնութեամբ. «Նա (դաշնակցականը/հեղ.հեղ./) չի հաւատում … նպաստաւոր պայմանների «կախարդական» ոյժին` – նա աշխատում է, աշխատում եւ աշխատո′ւմ» Հ, էջ 25, «…նա(Գեդեոն Տեր-Մինասեանը/հեղ.հեղ./) գրում է, գրում է, որովհետեւ իրէն ապսպրուած է գրել, որովհետեւ չի կարող չգրել…» Հ, էջ 282, «Նա (ժողովուրդը/հեղ.հեղ./) կռուել է, անդադրում կռուել … Բայց եւ այնպէս նա ապրել է, ապրել է, որովհետեւ ունեցել է վեհ հաւատ»54: դ. Զայրոյթ: Դարձեալ զայրոյթ, ինչպէս նախորդ գլխում, որտէղ արտայայտւում է նաեւ հռետորական հարցերի միջոցով: Այժմ էլ կրկնութեամբ կարելի է ասել, որ Նժդեհը ունե´ր, ունե´ր, ունե´ր պատճառներ զայրանալու: Արդ, անդրադառնանք պատճառներից մի քանիսին, եւ թէ ինչպէս է արտայայտւում զայրոյթը` այս անգամ կրկնութիւնների միջոցով: Դրանցից մէկը 1921 թ. փետրուարի 1-ին 11-րդ բանակի զինուորայեղափոխական խորհըրդի անդամ Հեկկերից ստացած գրութիւնն է, որին պատասխանում է բաց նամակով: Նախ թուարկելով 11-րդ բանակի` Ղարաբաղին, Սիւնիքին, Վայոց Ձորին հասցրած չարիքները, Նժդեհը գրում է նաեւ հետեւեալը. «Ձեր դաւադրութեամբ Հայաստան երկիրը դարձաւ Քեմալստան»: Ապա բացայայտում է թշնամու պատերազմի մարտավարութիւնը: Նրա իւրաքանչիւր ամօթալի միջոցից առաջ, այն է` խաբեութիւն, թալան, ահաբեկչութիւն, սադրանք, հակառակորդի երեսին ութ անգամ նետում է «Ոյժեղը նա չէ, …» ԱՍ յարակրկնութիւնը: Գարեգին Նժդեհը պարտուողական մտաւորականութեանը մեր ժողովրդի ամօթն էր համարում. նրա հոգու ցաւոտ տեղերին էին դիպչում այն առաջարկները, թէ պետք է ներել թուրքին, հաշտուել ու մերձենալ նրա հետ: Այս կապակցութեամբ նա որոտում է Որդիների պայքարը հայ54

ՀՀ դաշնակցութեան բիւրօյին: ՀՀ ՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 73, թթ.. 19-20:

րերի դեմ աշխատութեան մէջ. «Ներե՜լ նրան, որից ծեծւել ես, թըքւել, անարգւել: Ներե՜լ նրան, որին քեզնից ուժեղ ես զգացել եւ ծունկի եկել նրա առջեւ: Ներե՜լ իր բռնակալին … Ինչպիսի մահացու տգիտութիւն եւ բարոյական անկում: Իսկ եթէ թրքութիւնը, հա´յ պարտւողական, … թքեց քո եւ քո ներումի երեսի'ն» Հ, էջ 135: Զայրացուցիչ էին 1920-30-ական թուականների հայութեան ներքաղաքական կեանքը, կուսակցութիւնների գործունեութիւնը, մամուլը: Շարունակելով իր վերն արտայայտած միտքը` պարտուողական մտաւորականի կեցուածքը որակում է իբրեւ ժողովրդասպանութիւն: Այս որակումին նա անդրադարձաւ նաեւ երկու տարի հետո` 1929 թ. Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան աշխատութեան մէջ` գրելով. «… շարունակում են նեղսիրտ եւ իրարամերժ կռիւը … կատարում այն, ինչ որ պէտք է արտաքին թշնամուն: Եւ այդ ամէնը միամտօրէն կոչում են ժողովրդասիրութիւն, երբ էապէս ժողովրդասպանութիւն է տեղի ունեցողը (ընդգծումը Նժդեհինն է): Այո, ժողովրդասպանութիւն» Հ, էջ 69-70: Իսկ լրագրութեան բնոյթը զայրացկոտ խօսքերով ներկայացուած է եւս Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան աշխատութեան մէջ` Ե մասում: Եօթ պարբերութիւն սկսւում է Լրագրութիւն բառ-յարակրկնութեամբ, որին յաջորդում է հերթական արատը եւ դրա վերլուծութիւնը` ճշմարտութիւնը գտնելու անկարողութիւն, քծնութիւն, արհամարհանք ազգայինի նկատմամբ, թայֆայականութիւն, ազգերին ուղղուած հայհոյաբանութիւն, դիւանագիտական մակերեսայնութիւն … Եվ ապա եզրակացնում է. «Այսպիսի լրագրութիւնը աւելորդ է հայ ժողովուրդին» Հ, էջ 67-68: ե. Դիմում: Հեղինակը, տարբեր շարժառիթներով, ինչպէս եւ նախորդ գլխում` հռետորական հարցերի պարագայում, դիմում է ժողովրդին, բնակչութեանը, երիտասարդութեանը, ընթերցողներին, նաեւ անհատներին, ներկա դէպքում` կրկնութիւնների միջոցով: Դիմում արտայայտելու համար գործածուած են կոչականները, որպէս ենթակայ երկրորդ դէմքի դերանունը, հռետորական հարցերը` կոչականով կամ առանց կոչականի` երկրորդ դէմքի

բայաձեւերով: Որտե՞ղ պէտք է առաջին հերթին փնտրել կոչականներով դիմումներ, եթէ ոչ գրութիւններում ու Խուստուփեան կանչեր շարքի հրամաններում ու կոչերում` ուղղուած զինուորութեանը, սիւնեցիներին` լի յուզումնաթրթիռ զգացմունքներով, սպասումներով կամ զայրոյթով: 13.05.1920 թ. կոչում որպէս դիմում-յարակրկնութիւն հնչում է ղափանցինե´ր բառը` երկու անգամ, 12.02.1920 թ.` զինակիցնե´ր` երեք, 05.10.1920 թ. Ղափան` երեք, 19.09.1920 թ.` ընկերնե´ր` երեք, 17.09.1920 թ. Ժողովո´ւրդ` տասն անգամ: Մէջբերենք վերջին կոչը` որոշ կրճատումներով: Ժողովուրդ կոչականը մե՛րթ հնչում է նախադասութիւննների սկզբում` իբրեւ յարակրկնութիւն, մե՛րթ նախադասութիւնների միջնամասում` իբրեւ միջնակրկնութիւն, եւ մե՛րթ նախադասութիւնների վերջում` իբրեւ վերջնակրկնութիւն: «Ղափանի ժողովրդին. - Ժողովո´ւրդ, քեզ հետ խօսողը քո հրամանատարն է … դու կանչեցիր ինձ եւ ես հասայ քո հաւարին: Ասա´, ժողովո´ւրդ, այն օրէն քո երկրում մնա՞ց … մի քար, որի վրայ դրած չլինեի իմ յոգնած գլուխը: Դեռ չեն փակուել թշնամու ինձ հասցրած վերքէրը, իսկ քոնը, ժողովուրդ, քո հասցրածը միշտ թարմ պիտ մնայ … Ժողովո´ւրդ, այսօր … դու … լքում ես, մէնակ թողնում քո վիրաւոր հրամանատարին: … Քո լրտեսները … իմ գլուխն են փնտրում` երեք միլիոնով Ադրբէյջանին ծախելու: Ապերա´խտ ժողովուրդ: … Վա՜յ քեզ, ժողովուրդ, ի՞նչ պատասխան պիտ տաս Աստծուդ … Ժողովո´ւրդ, կ’անցնեն օրեր, թշնամին … կը սկսի … բնաջնջել քեզ: … Ժողովո´ւրդ, ինձ լքելուց … առաջ զլացար իմ խնդիրը կատարել … Ներում եմ, թէեւ պատմութիւնը չի ների քեզ եւ խնդրում` երբ ինձ սպանուած գտնես, դիակս թաղի Խուստուպի ամենաբարձր կատարին … Աստուած եւ իմ սէրը քեզ հետ, ապերա´խտ ժողովուրդ» Հ, էջ 425-426: Գիտական աշխատութիւններից ներկայ պահանջով հարկ է առանձնացնել Բանտային գրառումներից Իմ տապանագիրը վերնագրով ենթագլուխը: Կէս էջից էլ պակաս հատուածում անցորդ կոչականը գործածուած է վեց անգամ, կանգ առ հարադիրը` երկու անգամ` լսո՞ւմ ես, գերեզման են ուզում, ասա´, ի մարտ բառերից յետոյ Հ, էջ 407:

Դու ենթակայի կրկնութեամբ դիմումներ կան ուղղուած երիտասարդութեանը եւ անհատների: Առաջինը, իհարկէ, մի քանի առիթներով նախ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ. «Դո´ւ, երիտասարդ զրուցընկեր, դո´ւ, որ հրամայողաբար պիտ լինես ուժեղ, դո′ւ եւս ապաւինիր վսեմ մտածումի փրկարար ոյժին» Հ, էջ 102: Անհատների առումով յիշարժան են յետեւեալ հատուածները Գարեգին Նժդեհի Տրաեանովին ուղղուած նամակից եւ Լեապովի դագաղի առաջ նրա արտասանած դամբանականից. «Դո՜ւք էլ, դո´ւք էլ, երբ խօսում եք մի գետի, մի պուրակի, մի լերան մասին, ոգիանում է, լեզու առնում ո´ղջ բնութիւնը» Հ, էջ 593, «Դու է՜լ, դու էլ կարող էիր հարուստ լինել, բայց ապրեցիր աղքատ եւ մեռար մենաւոր …» Հ, էջ 597: Հարցերի ու կրկնութիւնների միատեղումը նոյն նախադասութեան մէջ, որպէս դիմում արտայայտելու միջոց, տարածուած իրողութիւն է: Այդպիսին է, օրինակ, յետեւեալ հատուածը դարձեալ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութիւնից` դարձեալ ուղղուած երիտասարդութեանը. «Հա´յ երիտասարդութիւն, վաղը, երբ թրքութիւնը փորձեց պղծել Հայրենիքիդ սահմանների սրբութիւնը, պիտ կարողանա՞ս աւելի սարսափելի լինել, քան թշնամին: Պիտ կարողանա՞ս վագրային կեցւածք ցուցադրել: Պատասխանի´ր, պիտ կարողանա՞ս …» Հ, էջ 132: Կամ վերը մէջբերուած կոչից` ուղղուած Սիւնիքի բնակչութեանը. եւ կամ Մայքլ Արլէնին ուղղուած յետեւեալ հռետորական դիմումը. «Չգիտե՞ք … որ տողերը կարող են արդարացնել օտար ժողովուրդների արհամարհանքը դէպի հայ դատը: Չգիտե՞ք, որ ձեր ծանօթ տողերը կարող են ինքնանուաստացումի մղել օտար ափերի վրայ ծուարուած հայութիւնը …» Հ, էջ 472: զ. Ընդգծում: Թերեւս կրկնութիւնների ամենալայն կիրառութիւնն է: Շեշտւում են կոնկրետ զգացումը, առարկան, երեւոյթը, պահանջը, համոզմունքը, յատկանիշը, գործողութիւնը … Ընթերցողի ուշադրութիւնն է գրաւում կրկնուող բառը, ըստ որում ինչքան յաճախ, այնքան սեւեռուն կերպով: Դաշնակցութեան պան139

թեոնը շարքի Գերեզմանատանը խոհագրութեան մէջ ընդգծւում է քնարական հերոսի շուտափոյթ, հնարաւորինս արագ հեռանալու ցանկութիւնը` երեք անգամ կրկնելով փախչել բայը. «… հոգիս խեղդող թախծի գիշերն ավելի սե՜ւ, ավելի ճնշող է դառնում … Եւ ուզում եմ ճչալ ու փախչել ես … Փախչել աշխարհից … հեռո՜ւ, շատ հեռու … Փախչել` դուրս գալ աշխարհից …» Հ, էջ 415: Ս. Վրացեանին գրած իր նամակում Նժդեհը ուշադրութիւն է հրաւիրում գաղափարի մարդկանց պակասի վրայ. «… Բայց կար մարդը, … ընկեր Վրացեան, մարդը, գաղափարի աստուածաշունչ մարդն է մեռել, մարդն է պակասում մեզ … այս անփառունակ եւ կոշմարային օրերում»55: Իսկ Տարածուող Անին յօդուածում` վեց անգամ կրկնելով օգնութիւն բառը, ուշադրութիւն է հրաւիրում տարագիր դարձած հայերի փրկութեան վրայ. «…հեղ հարյուր հազար հայեր իրենց հայեացքն ակամայից կը դարձնեն դէպի հայ գաղութները: Օգնութեան կը կանչեն, օգնութիւն կը սպասեն, օգնութիւն` շուտափոյթ, սրտաբուղխ եւ լիաբուռն: Ուշացա՞նք մենք – օգնութեան կը փութայ մահը» Հ, էջ 448: Իմ պատասխանը յուշագրութեան հինգերորդ մասը կարդալիս զգացւում է, թէ որքա՜ն միայնակ է եղել Սիւնիքը. «… Սիւնիքի դրութիւնը աւելի եւս պիտի ծանրանար: Այժմ դա կտրուած էր ամբողջ աշխարհից: Դա մենակ էր այժմ, ողբերգօրէն մենակ, մենակ քաղաքականապէս, անզինակից` կռուադաշտում» Հ, էջ 301: Բայց եւ տարածւում են եզրափակիչ հաղթական ակորդները. «Պիտի յաղթել, պիտի յաղթել գոյութեան իրաւունքը չկորցնելու համար»  ԼԳ : Նոյն կերպ նաեւ ուրիշ-ուրիշ ընդգըծումների պահանջով: Ահա այդպէս Բանտային գրառումներ-ի 12-րդ մասի մի հատուածում չորս անգամ կրկնելով անուն բառը` իւրաքանչիւր դէպքում մատնանշելով մի կարեւոր հանգամանք` առաքինի մի կողմ, ընթերցողին է ներկայացնում Վարդան Մամիկոնեանին, վերջին` չորրորդ յիշատակման մէջ գրելով. «Մի անուն – մի ամբողջ դաւանա´նք, մի ո´ւխտ, մի բարոյական իմաստասիրութի´ւն» Հ, էջ 404: Ի հակադրութիւն հայրենանուեր

ՀՅԴ ԿԱ, Ս. Վ., թթ.. 5- 22:

մարդու, Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան հինգերորդ մասում ներկայացւում է սեփական, առօրեայ հաճոյքների համար ապրող անձը` հինգ անգամ նա դերանուան կրկնութեամբ. Իւրաքանչիւր դէպքում նշւում է մի արատ` վերջում ըսպասելի եզրահանգմամբ. «… Նա դառնում է մեռեալ թիւ եւ ոչ ստեղծագործող անհատ իր ժողովրդի համար» Հ, էջ 99:

Ամփոփենք: Որպէս կրկնութիւն ոճական միջոց Նժդեհի երկերում հանդէս են գալիս ինքնուրոյն բառերը, բառակապակցութիւնները, նախադասութիւնները, որոնք կրկնւում են 2-10, սակաւ դէպքերում` աւելի անգամ` կա՛մ յաջորդելով միմեանց, կա՛մ փոքր ու մեծ ընդմիջումներով: Ըստ բնոյթի կարող են լինել հարցական, պարզ կամ երկրորդական լրացումներով: Արտայայտում են առաւելապէս` քանակ, յորդոր, ժամանակ ու տեւականութիւն, զայրոյթ, դիմում, ընդգծում: Նկատի ունենալով քննութեան առած կրկնութիւնները, այդ թւում նաեւ` յարակրկնութիւնները, ինքնաբերաբար պահանջ է առաջանում զուգայեռ անցկացնելու Գ. Նժդեհի` չափածոյում յարակրկնութիւնների, վերջնակրկնութիւնների անգերազանց վարպետ Համո Սահեանի միջեւ: Սխալուած չենք լինի, եթէ ասենք, թէ նրա գրեթէ ամէն բանաստեղծութեան մէջ կան կրկնուող տողեր կամ բառեր, որոնք մշտապէս այնքա՜ն տեղին են ու ներդաշնակ համատեքստի ընդհանուր հիւսուածքին: Դժուար է (չասելու համար` անհնարին) ցոյց տալ մէկ այլ հայ բանաստեղծի, որի ստեղծագործութիւններում նոյնպիսի յետեւողականութեամբ ու նոյնչափ համատարած լինեն կրկնութիւնները: Ահա՛ արձակում նոյնը պէտք է ասել Գարեգին Նժդեհի վերաբերեալ: Ոչ մի այլ հայ արձակագիր այսպիսի յաճախականութեամբ ու ստեղծագործօրէն չի դիմել կրկնութիւններ ոճական միջոցին: Ըստ որում, ասուածը վերաբերում է ոչ միայն Նժդեհի արձակ բանաս141

տեղծութիւններին կամ հրապարակախօսական յօդուածներին, այլեւ գիտական աշխատութիւններին ու պաշտօնական գրութիւններին, ինչը հարկ է ընդգծել: Այլ է գեղարուեստական խօսքը (մանաւանդ, քնարականն ու հերոսականը) իր հնարաւորութիւններով, որոնք բխում են այդպիսի ստեղծագործութիւնների բնոյթից, եւ այլ` գիտականն ու պաշտօնականը, որտեղ կրկնութիւններ չեն ենթադրւում:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՇԱՐԱԴՐԱՆՔԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ

§ 21. Հակադրութիւն Ուսումնասիրութիւնը ցոյց է տալիս, որ Գ. Նժդեհն իր երկերում դիմում է շարադրանքի որոշակի եղանակների, որոնց ընտրութիւնը` իւրաքանչիւր դէպքի համար պայմանաւորուած է ասելիքով, նրանով, թէ ինչ նիւթ է քննարկում, որն է բացատրութիւնների նպատակը, ինչի վրայ է յատկապէս ուշադրութիւն հըրաւիրում, ինչպիսի յետեւութիւններ է անում: Սոյն գլխում ունեցած կոնկրետ կիրառութիւնների հիման վրայ քննութեան կառնուեն համապատասխան եղանակները: Արդ, առաջին եղանակը` հակադրութիւն: Շարադրանքը կատարւում է հակադիր եզրերի միջոցով. Մատնանշւում է նախ մէկի, ապա միւսի միմեանց հակադիր էութիւնը, ընտրելով հասարակայնօրէն օգտակարը, պատմականօրէն ճշմարիտը` ընդհանրապէս, բայց մասնաւօրապէս` հայ ժողովրդի համար:

1. Ծաւալային առումով հակադրութիւնները կազմուած են. ա. մէկ կամ մէկ-երկու նախադասութեան շրջանակում: Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան մէջ, կարեւորելով ապագայի վերաբերեալ ժողովրդի ըմբռնումը, նա գրում է. «Դա է մեզ դարձնում ստեղծագործ կամ անպտուղ, մարտիկ կամ դասալիք, մուրացկան կամ արքայ, ի մի բան` յաղթական կամ պարտեալ» Հ, էջ 231: Հեղինակը միատեղում է չորս հակադիր եզրեր` չորս տարբեր կետերից դիտելով հարցի էութիւնը: Ինչպէս կտեսնենք, երկու, առաւել յաճախ, աւելի մեծ թուով մոտեցումներով հակասութիւնների վերհանումը բնորոշ է

քննուող երկերին: Յետեւեալ նախադասութեան մէջ ի ցոյց է հանում Թուրքիայի կեղծ սոցիալիստական յեղափոխութեան բնոյթը. «Յետադիմական փաշաներն ու սոցիալիզմը. արեւելքի բորենիներն ու յեղափոխական աշխատաւորութիւնը: Ի´նչ պղծանք ու հայհոյանք սոցիալիզմի ու յեղափոխութեան հասցեին»  ԱՍ : բ. Հակադրութեամբ են կազմուած որոշակի երկերի մասերից մէկը, ենթագլուխը կամ մի քանի պարբերութիւն ընդգրկող մի մեծ հատուած: Ասպէս. Ցեղային արթնութիւն աշխատութեան Խօսք վեցերորդ ենթագլուխը կառուցուած է ժողովուրդ եւ ցեղ հասկացութիւնների հակադրութեամբ. բացատրելով մէկի եւ միւսի մի շարք միմեանց հակադիր յատկանիշներ` բոլոր դէպքերում նախապատուելին ու գերական, դրականօրէն օժտուածը համարելով ցեղը տե՛ս Հ, էջ 501: Նոյն կերպ Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին հրապարակախօսական յօդուածի ե մասը` Մայքլ Արլէնի ու հրեաների մարգարէների հակադրութեամբ Հ, էջ 469: գ. Հակադրութեամբ կարող է կառուցուած լինել ամբողջական ստեղծագործութիւնը, օրինակ` յօդուած: Այդպիսիներից է Ցե՞ղ, թէ՞ կուսակցութիւն յօդուածը: Կուսակցութիւնը հատուածական է դարձնում ժողովրդին, անհատին ծառայեցնում կուսակցական շահերին: Ցեղը համախմբում է ժողովրդին, անհատները ծառայում են ցեղին, դաստիարակում է հայրենապաշտութիւն, մղում անցեալի պատմութեան իմացութեան, անձնուրացութեան` յանուն ցեղի տե՛ս Հ, էջ 630: 2. Այժմ հակադրութըիւններ` բովանդակային առումով: Վերը նշուած ծաւալներով հակադրութիւնները կիրառուած են տարբեր վերլուծութիւնների, բացատրութիւնների, փաստարկումների համար: Ստորեւ առանձնացուած են կիրառութիւններից հինգը ամենից էականները: ա. Հակասական յատկութիւններ: Վեր են հանւում անձերի, երեւոյթների, հասարակական հոգեբանութեան հականիշ յատկութիւններ` դրանց միջոցով հասնելով հակադիր էութիւնների բացայայտման: Այս կերպ Գ. Նժդեհը քննութեան է առնում իր գաղափարախօսութեան որոշակի դրոյթներ, բնորոշում է

գաղափարախօսութեան կրողներին եւ հակառակորդներին. հոգեւոր բեւեռացումն է – ազգայնական եւ հակազգայնական: … «… ազգայնականը` ուխտապահ, հակազգայնականը` ուրացող»: Հ, էջ 258: Ահա´ այսպիսի հակադրութիւններով է շարադրում Գ. Նժդեհը իր գաղափարախօսութեան կարեւոր հիմնադրոյթներից մէկը: Աւելի լայն առումով ներկայացնելով տարաբեւեռ կողմերը` Մեծ գաղափար յօդուածում հարցը քննում է ցեղային մակարդակով` հակազգայնականին անուանելով ցեղաշեղ, ազգայնականին` ցեղավար: Առաջինը իր հոգեւոր իշխանութիւնը կառուցում է տգետներին ու միամիտներին չարարուեստ մարդկանց տկարութեան հիման վրայ, իսկ երկրորդը ազգի դատը վստահում է հայօրէն ապրող անշահասէրներին, առաքինիներին Հ, էջ 636: Մէկ այլ յատկանիշ. Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ Նժդեհը արիութիւն է ներշնչում երիտասարդութեանը. «Արիութիւնն է ոստայնանկում ազգերի անկախութեան ու հզօրութեան դրօշը: Անարիութիւնը` պատանքն ազգերի…» Հ, էջ 107: Ապա շարունակելով` ճակատամարտերի իր փորձից յիշում է արի զինուորին, որ յաղթելու վճռականութեամբ խոյանում էր դէպի թշնամին եւ վախկոտութեան յանցանքի մէջ բռնուած անարիին: Առաջինը ապրեցնում էր իր ազգը, երկրորդը աւելացնում թշնամու փառքը. «Առաջինը ինձ համար աւելի բարձր էակ է, քան մարդ: Երկրորդը` աւելի անասուն, քան Հայ եւ մարդ» Հ, էջ 107: Եւ մի երրորդ զոյգ բեւեռներ` ճշմարտութիւնը եւ կեղծիքը: Դարձեալ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ հեղինակը երիտասարդութեանը այս անգամ համակում է ճշմարտութեան պաշտամունքի ոգով, քանի որ այն սնուցում է անհատի ու ժողովրդի հոգեբանութեան ոյժեղ եւ ազնիւ, իսկ կեղծիքը` թոյլ եւ արատաւոր կողմերը: Մէջբերենք այդ հատուածը ամբողջութեամբ. «- Ճշմարտութիւնը … – դա աստուածային այն լոյսն ու ջերմութիւնն է, որով կը սնւի ու կը հզօրանայ հոգին` անհատի եւ ժողովրդի: Կեղծիքը կը ստրկացնի, ճշմարտութիւնը` կը փրկի: Վերջինն ոյժ է, առաջինը` տկարութիւն: Վախկոտն ու

ստորը – ահա´ կեղծիքի աշակերտները: Ճմարտութիւնը կը դաստիարակէ արին ու ազնիւը: Պարտութիւն, ստրկութիւն, տառապանք – ահա´ կեղծիքին հարկատու ժողովուրդների ճակատագիրը: Ճշմարտութիւնն, ընդհակառակը, կը զօրացնէ ու կը փրկի, դարձնելով ազգերին յաղթական: Առաջինը տխուր ախտանիշն է հոգիների խանգարման: Երկրորդը, կրկնենք իմաստունի հետ` ամենամեծ աստուածութիւնն է, որ բնութիւնը յայտնաբերել է մարդկութեան համար եւ օժտել զայն ամենամեծ ոյժով: Ճշմարտութեան մէջ ապրող անհատի եւ հաւաքականութեան հիմքը դրուած է լինում ժայռի, կեղծիքի մէջ խարխափողինը` աւազի վրայ» Հ, էջ 86: բ. Իրավիճակի նկարագրութիւն: Ներկայացւում են որեւէ իրադրութեանը յատուկ երեւոյթները, հասարակական հոգեվիճակը, ըմբռնումները ի հակադրութիւն այլ իրադրութեան, այլ հոգեվիճակի եւ ըմբռնումների: Ահա 1920-ական թուերի հայ մտաւորականութեան բարոյահոգեբանական վիճակը. կուսակցութիւնների կատաղի իրարամերժ պայքար, որ ջլատում է ժողովըրդի հաւաքական ոյժը`առաջ բերելով բարոյական եւ ազգային անկումայնութիւն: Խօսքը կառուցուած է չկայ (ինչ որ պահանջւում է) եւ կայ հակադրութեան հիման վրայ. «Չկայ, չի նկատւում մտքի ու ոգու լարում, … Չկայ ստեղծագործութիւն, չկայ բարոյական ոյժերի մթերում: Կայ ընդհակառակը, կայ հասկացողութիւնների քաոս եւ անիշխանութիւն, կայ հոգեկան լճացում, կայ բարոյական մակաբուծութիւն – հոգեբանական մի աղիտալի մթնոլորտ, … Կայ օտարահակ կողմնորոշումների գերագնահատումն, … Կայ այն ամէնը, ինչ որ անյոյս եւ վտանգուած է դարձնում մեր ժողովուրդի ապագան», - գրում է Նժդեհը Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան աշխատութեան մէջ Հ, էջ 70: Ազատ Սիւնիք յուշագրութեան մէջ նա ցոյց է տալիս, թէ ինչպիսին են պատերազմական վիճակում եղող եւ չեղող տարածքները, մասնաւորապէս պայքարունակութեան տարբերութիւնները պատերազմող Սիւնիքում ու խաղաղ Նոր Բայազետում 1921 թ. փետրուար - մարտ ամիսներին. «Հոգեբանօրէն երկու տարբեր

աշխարհներ են Սիւնիքն ու Նոր Բայազետը: Առաջինը մարտական, ապստամբական ինքնագիտակցութեամբ անկախ, երկրորդը` կրաւորական, զուրկ յանդգնելու արուեստից»: Առաջինը` վերջին կաթիլը Հայրենիքին. Բայազետում անտարբերութիւն է, անշարժութիւն, անհայրենասիրութիւնը դեռ չդատապարտուած: Սիւնիքը թատերաբեմ թուրք-թաթարների պատերազմների, Բայազետը ապահով, հեռու կռիւներից» ԱՍ: գ. Անհատների բնութագրում: Ի ցոյց են դրւում պատմական անձնավորութիւններ` ազգի նուիրեալը լինել-չլինելու դիտանկիւնից: Երկու տիպիկ օրինակ: Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան մէջ նկարագրւում է ամերիկահայոց Ղեւոնդ արքեպ. Դուրեանի հակաեկեղեցական, հակազգային գործունեութիւնը. կերպարն ամբողջանում է յետեւեալ անձնական հակադրութիւնների շարքով. «Դուրեանը թէ´ Յիսուսի զատորոշումն է ընդունում, թէ´ բոլշեւիկների պետականացումը, թէ´ նրա «ոչը», թէ´ սրա «այոն», թէ´ Աւետարանը, թէ´ բոլշեւիկեան դեկրէտը: Դուրեանը թէ´ քրիստոնեայ է, թէ´ բոլշեւիկ, թէ´ աստուածապաշտ է, թէ´ անաստուած: Դուրեանը գռեհիկ տեսակի ստահակ է – ահա՛ ճշմարտութիւնը: … Նա ա´յն դժբախտներից է, որոնք գործում են իրենց ասածներին հակառակ, եւ ասում են իրենց գործածին հակառակ» Հ, էջ 214, 219: Յաջորդը հայ ազգի գրող, բայց անգլագիր Մայքլ Արլէնն է: Այս գրողը մամուլի էջերից, Նժդեհի արտայայտութեամբ, արհամարհանքի ծանր քարեր էր նետել Հայաստանի հասցէին, հայերին համարել անարգ նահատակութեան ու գծուծ փախուստների ժողովուրդ: Եւ քանի որ դրա հետ մէկտեղ հեռու քաշուած սեփական ազգի ողբերգութիւնից, հարստութեան ու ճոխութեան մէջ, գեթ մատը մատին չէր խփում ի սէր հայրենիքի, Նժդեհը Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին հայրենաշունչ ու զայրոյթայորդ, նախատալից յօդուածում ի ցոյց է դնում նրա իսկ աչքերի առջեւ նրա իսկ անձնաւորութիւնը: Սա կատարւում է նաեւ հակադրութիւնների եղանակով: Նախ Արլէնին հակադրում է հրեայ մարգարէներին

(Եսայի, Երեմիա), որոնք զայրոյթով դատապարտում էին իրենց

հայրենիքի յոռի կողմերը, բայց եւ միաժամանակ խորապէս ցաւում նրա համար ու յուսադրում: Երկրորդ հակադրութիւնը հրեայ տարագիր մտաւորականութեան, մասնաւորապէս գրողների հետ է: Վերջիններս, ինչպէս Արլէնը, թէեւ գրում էին ոչ մայրենի լեզուով, սակայն երբեք չէին մոռանում իրենց ժողովրդի հոգսերը եւ գրում ու գործում էին հրեայ ժողովրդի փառքի համար: Ամաչեցնելու համար թուարկում է մի մեծ շարք գրողների, գիտնականների ու միլիարդատէրերի: Եւ ապա Արլէնին հակադրում է հայոց վշտակիր ու տրիբուն Աւ. Ահարոնեանին` բնորոշելով. «…որքան ոյժեղ է իր ցեղասիրութիւնը, այնքան կատաղի է իր բարոյական զայրոյթը, որը սակայն իր սիրող սրտէն կը բղխէ … գիտէ շանթել այն ամէնը … որ տկար է ու տգեղ, աննուէր ու անփառ.» Հ, էջ 470: Այսպէս, հակադրութիւնների ու հակասութիւնների մէկտեղմամբ հեղինակը ներկայացնում է անհատների: Նոյն կերպ խոր ընդհանրացումներ կատարելով` նա ստեղծել է իր մտատիպարները, որոնցից երկուսին այստեղ հարկ է անդրադառնալ: Ահա ղեկաւարը. նրան կա´մ նշանակում են, կամ նա ինքն է իրեն ղեկաւար հայտարարում: Նժդեհի մտատիպարը, իհարկէ երկրորդն է, որովետեւ առաջինը կատարում է այն, ինչ հնարաւոր է համարում, մինչդեռ երկրորդը զօրքին կամ ժողովրդին ներշնչում է անկարելին կարելի դարձնելու հաւատը: Առաջինը իրեն պատասխանատու է համարում օրենքների եւ իշխանութեան, երկրորդը` նաեւ խղճի ու պատմութեան առջեւ: Նշանակուածը գուցէ ճարպիկ ռազմավար է, մինչդեռ յայտարարուողը նաեւ մահն արհամարհող զինուոր, որ մղում է հերոսութեան (տե´ս ԼԳ): Միւս մտատիպարը ժողովրդի առաջնորդն է: Ինչպիսի՞ն պէտք է լինի նա եւ ինչպիսի՞ն չպէտք է լինի: Հասարակութեանը առաջնորդը ներկայանում է 1932 թ. գրած Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան մէջ: Աւելի քան 15 զոյգ գծերով, հոգեբանական տարբեր առումներով, մանրամասն ցոյց է տրւում, թէ ինչն է մերժելին, ինչը` անհրաժեշտ: Հազիւ թէ նպատակայարմար է խօսքերով վերապատմել այդ հատուածը. այն պէտք է անձամբ

կարդալ, լեզուագեղագիտական բաւականութիւն ստանալ ու խորհրդածել: Արդ, ինչպիսի՞ն է Նժդեհի` ժողովրդի առաջնորդի մտատիպարը. «Ո´չ մարդկային նախիրը բազմացնող կոտորակային անհատը, որ սեփական այո´ եւ ո´չ չունի, … այլ` հայն ու մարդը` ամբողջական, ինքնուրոյն ու զօրեղ: Ո´չ կրաւորաբար խորհրդածողն ու սոփեստը, այլ` մեծագործութեանց ծարաւի մշակը մշտաջան: Ո´չ … բիւրիցս զզուելի էպիկուրեանը, որն իր բաւականութեանց զոհ է բերել կեանքի ողջ սրբութիւնը, ո´չ, ո´չ նմանը, այլ կեանքի լի´ բաժակը արհամարհել գիտցող իդէալիստը` վսեմախոհ: Ո´չ հոգով գռեհիկը, որ եսականօրէն ըմբոստանում է սրբացուցիչ տառապանքի դէմ – այլ` հոգու պայազատութեամբ շեշտուածը … Ո´չ ելեւմտական խելքի տէր քաղաքական գործիչը, որ զգուշաբար պարագաները կը կշռէ կը վերակշռէ, ամէն բան թողնելով անորոշ ժամանակին, այլ` արի´ն յառաջահայեաց, որ խիզախել գիտէ: Ո´չ հոգեւոր թզուկը, որ յաջողում է բարձրանալ հսկաների վրայ` մի քիչ հեռուն տեսնելու համար, այլ` նա´, որ փարոսօրէն լուսաւորել գիտէ իր ժամանակաշրջանը … Ո´չ այս կամ այն դասակարգի ջատագովը - հիմնախո´րը Հայրենիքի, ո´չ էլ ներկայով կլանուած կարճայուշ ժողովրդասէրը, այլ` ցեղամերձը, որն իր բոլոր խորհուրդները ցեղէ´ն կ’առնէ: Ո´չ անկապաշտը` նուաստախոհ, վայնասողը` հոգեհաշմ, խուժանավարը` շոգմոգ, հերձուածողը` որոմնացան, ո´չ էլ նեղահաւատ ու բաժանասէր կուսակցական ցանցարկուն … Ո´չ նմանները, ոչ էլ խորթաբարոյ վարդապետութեամբ զանգուածները թունաւորող լենինադաւան հայրենասպանը, այլ` հայը ցեղազդեցիկ ու խորարթուն, նա, որ ունայն է հռչակել այն ամէնը … որոնք … մեզ չեն դարձնէր աւելի´ հայ, աւելի´ զօրեղ: Ո´չ պարտուողականը – համակ վախ եւ եսականութիւն … այլ` նա´, որ չի տենչար աւելի գերագոյն ճակատագիր, քան ստեղծագործօրէն հասունանալ յաղթական մահուան համար … Այսպիսի´ն պիտի լինի առաջնորդը …» Հ, էջ 182-183: Հատուածը մէջբերուեց որոշ կրճատումներով` գեղարուեստական կորուստով հանդերձ: Սակայն, նկատի ունենալով ծաւալը, այն ամբողջական ներկայաց149

նելն այստեղ նպատակայարմար չէ, քանի որ նշուող ամէն յատկանիշից հետո կան յաւելեալ բացատրութիւններ ու մանրամասներ: Յետեւելով հեղինակի խօսքի ընթացքին` զուգորդութիւններ են առաջ գալիս պատմութեան ընթացքում ժողովուրդների ունեցած այլեւայլ առաջնորդների հետ: Թուարկումների մեծ շարքը, տարբեր յատկանիշների ցուցահանումը յիշեցնում է Գ. Նարեկացու գրելաոճը, Մատեան ողբերգութեան ազդեցութիւնը նկատելի է, որին բնորոշ են նմանատիպ դրուագները: դ. Հայութեան հատուածների բնութագրում: Հակադրութեան շատ աւելի լայն ծաւալի եզրեր, այն է` մեր ժողովրդի հատուածներ` գաղափարօրէն տարբեր հոգեկերտուածքով, ուրեմն եւ տարբեր ձգտումներով ու կենսական ուղղուածութեամբ: Ուշադրութեան է ներկայացւում երկու հատուած Ցեղի ոգու շարժը եւ Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութիւններից: Երկուսում էլ վերլուծութիւնը կառուցուած է մէկը եւ միւսը անուանումներով եզրերի հակադրութեան հիման վրայ. վեր է հանւում առաջինի էութենական կողմերը, որոնց տարամէտ են երկրորդի կողմերը. «Պայքա´ր կայ հայոց գաղթաշխարհում,- գըրում է Նժդեհն Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան մէջ` վեր հանելով կողմերի պայքարի էութիւնը. … կողմերից մէկը – ազգայնական հայութիւնը, աշխարհն ու երեւոյթները դիտում է իր ցեղի յաւիտենականի բարձունքէն, միւսը` իր առօրէական վաղանցիկ հաշիւների անկիւնէն: Մէկն իր որոշ ճամբան եւ ազգային դատը ունի, միւսը` անուղի է, աննպատակ: Մէկը կռւում է իր նուիրական դրօշի, միւսը վարձկան է օտար զէնքի տակ: Մէկը իր ցեղային լիարժէքութեան գիտակցութիւնն ունի … միւսը նուաստ` իր ընկածութեան գիտակցութիւնն ունի … » Հ, էջ 186: Նմանօրինակ պայքարի վերլուծութիւն է Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան մէջ. «Դեռ այսօր էլ հայութիւնը մնում է պառակտուած … Կան եւ պայքարի մէջ երկու կողմեր: Մէկը` հո-

գեփոխուած` իր հեռաւոր անցեալի եւ երէկուայ հերոսականի պաշտամունքն ունի: Միւսը` հայ ստրկականութեան աւանդա150

գահը, որ սեփական պատմութեան մէջ միայն ստրկութիւն եւ պարտութիւն է տեսնում: Մէկը ձգտում է ինքնահզօրացման եւ նուաճումների` յանուն ապագայի: Միւսը երես է դարձրած անցեալից, չի հաւատում ապագային, ցեղի հին փառքը նրան թւում է հեգնանք, իսկ յոյսը` արկածախնդրութիւն: Մէկը` վրեժի ծարաւ

ունի, սակայն, միայն իբր նախադրեալ` իր ազգային գոյութեան եւ մշակոյթի: Միւսը` թէեւ թօթովում է մշակոյթի մասին, բայց հայրենի հողի համար մի կաթիլ արիւն չունի: Մէկը ճիգեր է թափում կենտրոնացնելու ցեղի ոյժերը մեր հաւաքական գոյութեան սպառնացող թշնամու դէմ, միւսը` թշնամի մեր ազատագրական պայքարի … որի վրայ տարիներ է, ինչ ընդ-ունայն ուժասպառում է հայութիւնը*: Հերձասիրութեան հին դեւը գործի վրայ է եւ այսօր … տարբեր անուան եւ ձեւերի տակ … »* Հ, էջ 154-155: ե. Ժողովուրդներ: Անհատի եւ ժողովրդի որեւէ հատուածի յարաբերութեամբ առաւել լայն հասկացութեան վերլուծութիւն է: Նժդեհի գրական ժառանգութեան մէջ ժողովուրդների հակադրութեան երկու օրինակ կայ միայն: Մէկը վերաբերում է ճապոնացիներին եւ եւրոպական ժողովուրդներին: Նժդեհի համակըրանքը երկրորդների կողմը չէ: Ճապոնացիների վերաբերմամբ մատնանշում է առաքինութիւններ, որոնք չկան արեւմուտքում: Այն է` ճապոնացին, որ երկրում էլ ապրի, ենթարկւում է իր հայրենիքի օրենքներին, արեւմուտքում շատ են հակահայրենիք մարդիկ. արեւմուտքում գերական մեքենան է, Ճապոնիայում` մարդը: Եւրոպացին սարսափում է մահից, ճապոնացին, երբ պէտք է, մեռնում է: Արեւմուտքում հասարակական դարվինականութիւն է, Ճապոնիայում գոյութեան կռւում մարդը դեռ մնացել է մարդ տե´ս Հ, էջ 182: Միւսը թուրքի եւ հայի հակադրութիւնն է, ոչ կանխակալ, այլ առարկայական` հիմնուած պատմական փորձի վրայ: Թուրքի մեկնաբանուող յատկութւններն են` վայրագութիւն, ահաբեկչութիւն, սեռակենտրոնութիւն, երկչոտու-թիւն (որից` յարձակողականութիւնը), ճակատագրապաշ* Մէջբերուած հատուածում շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

տութիւն, ծուլութիւն. ունի երկիր, բայց ոչ` հայրենիք: Հայի հատկութիւնները. Մարտիրոսութիւն, հերոսականութիւն, յաւիտենականութիւն, հայրենիքի եւ մոր նուիրական զգացողութիւն, ձըգտումներ դէպի սեփական մշակոյթը, կրթութիւնը (ձեռնափայտով աւազի վրայ այբուբեն գրելով ու սովորելով անգամ) տե´ս Հ, էջ 492, 497: Խոր ընդհանրացումներ կատարելով` Նժդեհը տարորոշում է ժողովուրդների անցնելիք պատմական ուղին` դէպի վերե՞լք, թէ՞ դէպի վայրէջք: Այստեղ որոշիչն այն է, թէ նրանց մէջ անկումային կամ վերանորոգիչ գաղափարներից որն է իշխում. «Կը բարձրանան, կը յաղթեն ու կ’ապրեն ժողովուրդները, երբ նրանց մէջ տիրաբար կ’իշխէ բացարձակ անկախութեան ոգին … Ընդհակառակը` կ’ընկնեն, կը պարտւեն, կը մեռնեն ժողովուրդները, երբ կը թունաւորուեն անասնացող նիւթապաշտութեամբ … Կը բարձրանան, կը փարթամանան, կը հզօրանան ժողովուրդները … անկախութեան ու մեծութեան իդէալը կը լուսաւորէ ու կը ջերմացնէ իրենց անցնելիք պատմական ճամբան: Հոգեվարել կը սկսին նրանք, երբ նրանց մէջ տժգունել կը սկսէ այդ իդեալը …» Հ, էջ 447: Այս կետի մէջ պէտք է ներառել նաեւ ժողովուրդ-ցեղ հակադրութիւնը` ցեղակրօնութեան գաղափարախօսութեան անկիւնաքարը: Ցեղակրօնութիւնն իբր յաղթանակի զօրոյթ յօդուածում թուարկւում են երկուստեք բնորոշող մի շարք հակադիր յատկանիշներ: Գերական, անշուշտ, ցեղն է եւ դրական յատկանիշները նրանն են: Նժդեհի պատուիրանն է` հայ ժողովուրդը, նրա անհատները պիտի ցեղօրէն ապրեն, որովհետեւ. «… ցեղի ուժակշիռն աւելի մեծ է, նրա ներքին տարողութիւնը բիւրաբիւր անգամ աւելի´ հարուստ, քան` ժողովրդին … Ցեղը չի ծերանում, թիկնադարձութիւն չգիտէ եւ չի պարտւում: … Ցեղն արարիչ է, ժողովուրդը` արարած: … Նւաստախոհ եւ նւաստախօս է ժողովուրդը, ցեղը … գահընկեցութիւն չգիտէ: Յարանուանական է ժողովուրդը – կաթուղիկէ, բողոքական եւ այլն, ցեղը մի´շտ էլ մի´ է եւ ամբողջական: Ժողովուրդ – ասել է դասակարգ եւ դասա152

կարգային եսականութիւն, ցեղն ընկերային արդարութիւն է եւ հնարաւոր հաւասարութիւն … Ժողովուրդը հաշւետես ուղեղ է, ցեղը` աւելի սիրտ, որ անհաշիւ կերպով զոհաբերել գիտէ: … Ժողովուրդը, յաճախ, տարակոյսի եւ վարանումի կը մատնւի, ցեղը բնազդօրէն գիտէ իր կտրելիք ճամբան» Հ, էջ 481- 482: Նշւում են նաեւ մի շարք այլ հակադիր յատկանիշներ եւս:

§ 22. Համադրութիւն Ի տարբերութիւն նախորդ ենթագլխում քննութեան առած հակադրութիւնների, այժմ երկու եզրերը համադրւում են միմեանց հետ, վեր են հանւում ունեցած ընդհանրութիւնները, կամ մէկ այլ մոտեցմամբ, ցոյց են տրւում, թէ եզրերի մէջ տարբերութիւններ չկան, ուստի թէ´ մէկ, թէ´ միւս մոտեցմամբ դրանք նոյնական են: Սա կատարւում է հարցը, դրոյթը վերլուծելիս: Ընդ որում, յստակ պարզաբանման համար, ըստ հարկի եզրերից մէկը համապատասխան տեսարանի նկարագրութիւն կարող է լինել, որի էութիւնն ընդհանրութիւն ունի միւսի հետ: Ծաւալային առումով, հակադրութիւնների նման, համադրութիւնը եւս կարող է դրսեւորուել մէկ նախադասութեամբ, երկու կամ աւելի նախադասութիւններից կազմուած փոքր կամ մեծ հատուածով: Ադպիսիք են. Մէկ նախադասութեամբ . «… գիտակցական ստրուկի եւ յանցագործի մէջ չկայ տարբերութիւն …» Հ, էջ 445, «…պատմութիւնը արձանագրած չէ մի հատիկ իրողութիւն, որ իր անարգութեամբ զուգահեռուել կարողանար հայութեան դէմ ուղղուած թրքօ-բոլշեւիկ զինակցութեան փաստի հետ» Հ, էջ 173: Հատուածով. «… Գիտէք չէ՞, որ Ռիշըլիէօն սովորութիւն ունէր իրեն ներկայացած զեկուցագրերի վրայ միայն երեք բառով յայտնել իր վճիռը, vidi, legi, probavi: Տեսայ ձեր տողերը, միստր, կարդացի, գարշեցի: Ներեցէ´ք, խնդրեմ, եթէ ձեր գրչէն գարշէ ամէն ճշմարիտ հայ» Հ, էջ 762 (Հատուածը բերուած է Բաց նամակ Մայքլ Արլէնին յօդուածից):

Բովանդակային առումով համադրւում ու վերլուծւում են. ա. Երեւոյթներ. «Երկաթը մաշւում է իր ծնած ժանգից: Մարդս տառապում է իր անկատարելիութիւնից, որ արդիւնքն է իր անմաքուր, իր «ժանգոտ» մտածումների» Հ, էջ 102: բ. Իրավիճակներ: Ինչ ասել կուզի, նիւթը մեր ժողովրդի անցեալից է ու ներկայից` լի մտահոգութեամբ, աւելի ճիշտ` տագնապով` նրա ապագայի նկատմամբ: Ահա մի տեսարան Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութիւնից, որը կառուցուող համադրութեան մի եզրն է. «Կռիւը կը սկսւի Ձիրաւի տափարակի վրայ … երբ Ներսէս Մեծը կը բարձրանայ Նպատ լեռը, ձեռքերը կը բարձրացնէ դէպ երկինք եւ աղօթելով, կ’իջեցնի ձեռքերը, մինչեւ որ չեն յաղթի Հայերը … Ներսէս Մեծը լեռան վըրայ` Ինչպիսի՜ վեհ պատկեր»: Ապա յաջորդում է ընդհանրացումը. «… այն բոլոր դէպքերում, երբ Ներսէս Մեծի նման մէկը «բարձրացել է լեռը», երբ մեր ցեղը լարել է իր բովանդակ ոյժերը եւ չի տկարացել հոգով, մինչեւ որ տեղի կը տար թշնամին – մի´շտ էլ յաղթութեան դիցուհին իր ոսկէ մատներով պսակադրել է հայ զինւորի ճակատը: Իսկ երբ չի գտնւել պարթեւատիպ առաջնորդը, որ կարողանար լարւած պահել ժողովրդի ոյժերը, չթուլացնել ժողովրդի բազուկը … պարտութիւնն ու ամօթն են եղել հայ զօրքի բաժինը» Հ, էջ 141: Նոյն աշխատութեան մէջ մէկերկու էջանոց մէկ այլ իրավիճակային համադրում կա: 1927 թիւն է: Շատ քիչ ժամանակ է անցել Մեծ եղեռնից եւ արեւմտահայ բընակչութեան աշխարհով մէկ սփռուելուց: Նժդեհը տեսնում է հայութեան գլխին դամոկլեսեան սրի պէս կախուած թուրքական վտանգը եւ զգուշացնում, որ առաջին իսկ հնարաւորութեան դէպքում այն կշարունակի հայաջնջման սեւ գործը: Այս իրավիճակի հետ համադրուող միւս եզրի համար նա դիմում է գերմանացի գրող Կարլ Հաուպտմանի թարգմանութիւններից մէկին: Լեռներում փոթորիկ է, բայց այնտեղ, փրկարար տանը ապաստանած մարդիկ շարունակում են զուարճանալ` երգ … երաժշտութիւն … Սաստկացող փոթորիկի պէս աշխարհի բոլոր կողմերից անհամար զինավառ զանգուածներ շարժւում են Գեր154

մանիայի վրայ: Հայտնւում են ոյժի խորհրդանիշ «լեռների պահակը» եւ Գերմանիայի միութեան եւ ազատութեան խորհրդանիշ բանբերը: Երեք անգամ շեփորում են նոյն կոչը. «Հէ՜յ, Հայրենիքը վտանգի մէջ է, արթնացէ՜ք, փրկեցէ՜ք …». բոլորը ոտքի վրայ են, բոլորը շտապում են զէնք վերցնելու. «Դո´ւ, հա´յ երիտասարդութիւն,- դիմում է Նժդեհը, - պիտ ուզէի, որ դու լինէիր «Լեռների պահակ»ը մեր կեանքում …: Եւ պահապան հրէշտակը մեր Ազատութեան ու Միութեան: Պիտ ուզէի, որ դու յաճախ ու յաճախ հայ աշխարհի ամբողջ տարածութեամբ արձակէիր անհանգիստ աղաղակդ. - Հէ՜յ, վտա՜նգ կայ, թրքական վտանգը, սեւ ամպի պէս կախւած Հայաստանի գլխին, վտա՜նգ …»*: Հ, էջ 144: գ. Անհատներ: Այստեղ անդրադարձ կլինի միայն պատմական անձանց: Աւ. Ահարոնեան: Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան մէջ տարբեր առիթներով համադրում է երեք անձանց հետ, որոնք են. 1) Միքելանջէլօ. քանդակագործը կուրանալուց հետո եւս շարունակում էր շօշափել իր մարմարէ կոճղը. «Ահարոնեանի համար,- գրում է Նժդեհը,- նոյնպիսի, մարմարէ կոճղ եղաւ մէր ցեղի ճակատագիրը»: 2) Ֆիխտե. Ահարոնեանը «… խորշեց Հեգէլէն, որը անդորրապէս կը փիլիսոփայէր Իենայի մէջ … երբ իր շուրջը գերման հայրենիքը կը կործանուէր» Հ, էջ 147: Նա նմանուեց Ֆիխտէին, «… որպէսզի հրեղէն խօսքով իր ժողովրդի սիրտը վառէ ու սրբէ: Ցեղը կռուի էր բռնուած մահուան հետ …» Հ, էջ 147: 3) Եւ Մովսէս. նա քառասուն տարի անբաժան եղաւ իր ժողովրդից անապատում: «Ահարոնեանը մնաց միշտ էլ ժողովուրդի ու նրա ճակատագրի հետ եւ նրա մէջ արթնցուց ցեղը …» Հ, էջ 148-149: Յաջորդ պատմական անձը ամերիկահայ արքեպիսկոպոս Ղեւոնդ Դուրեանն է: Ի տարբերութիւն Ահարոնեանի դրական կերպարի, այստեղ առնչւում ենք բացասականի հետ: Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը աշխատութեան մէջ Նժդեհը ի ցոյց է դնում նրա հակաազգային, հակաեկեղեցական դէմքը, ինչպէս այլ առիթով էլ ասուել է նախորդ ենթագլխում: Համա*

Թաւ գրութիւնը Նժդեհինն է:

դրում է թուրքի եւ բոլշեւիկի հետ. «Թուրքն ու բոլշեւիկը դէմ են մեր նահատակների յիշատակին` նրանց սգատօնին – դէմ է նաե´ւ Դուրեանը: Նրանք դէմ են մեր դրօշակին – դէմ է նաե´ւ Դուրեանը: Նրանք դէմ են մեր ցեղի ժամանակակից պատմութեան հերոսականին – Մայիս 28ին – դէմ է նաեւ Դուրեանը» Հ, էջ 221: Առկայ է երեք համադրութիւն` մէկական նախադասութեամբ: Եւ մի պատմական անձ եւս` Գեդէոն Տէր-Մինասեանը, որի վերաբերեալ նոյնպէս անդրադարձ է եղել 18-րդ ենթագլխում, այլ առիթով: Դիմագիծը դարձեալ բացասական է: Համադրում է 19րդ դարի աւստրիացի գրող Յեակովի հետ: Գեդէոն Տէր-Մինասեանը Լեռնահայաստանի գոյամարտի տարիներին, երբ Նժդեհի հետ էր, դրուատում էր նրան ու մեծարում` անուանելով

Խուստուպի արծիւ, եօթն անգամ սիրուած հրամանատար, երկրորդ Դաւիթ Բէկ, հերոս …: Արտասահմանում, դառնալով Խորհրդային Հայաստանի մատակարարը նաւթի գծով, 1935թ. Ապագայ պարբերականում տպագրում է Յուշեր անցեալից յօդուածաշարը, որտեղ վատաբանում ու զրպարտում է Նժդեհին: Գրող Յեակովը նոյնպիսի փոփոխամիտ վարք է դրսեւորում Ֆրանսիսկ թագաւորի եւ Գարիբալդիի վերաբերեալ` մե´րթ փառաբանելով մէկին, մե´րթ միւսին` նայած տուեալ ժամանակահատուածում ում ձեռքում էր Նեապոլը: դ. Ժողովրդի հատուածներ: Համադրումը պարզաբանում է հասարակական խաւերի, կուսակցութիւնների, ներքաղաքական ուղղութիւնների էութիւնը: Եւ այստեղ յատկապէս, տարբեր առիթներով անդրադառնում է ազգային մշակոյթի, անկախութեան գաղափարի հակառակորդներին` դրանց անուանելով ներքին թշնամի: Էութեան պարզաբանումը կատարւում է տարբեր համադրութիւններով: Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան մէջ նըկարագրւում է, թէ ինչպէս Տրապիզոնում եղեռնի տարիներին թուրք խուժանը կտրում է մի հայ մարդու ձեռքը ու դրանով խփում զոհի երեսին. «Ճիշտ այսպէս, թրքօրէն կվարուի մեզ հետ եւ ներքին թշնամին: Հակադաշնակցականը–դա կտրուած ձեռքն

է հայութեան, որով թշնամին կ’ապտակէ մեզ» * Հ, էջ 174: Նոյն աշխատութեան մէջ մէկ այլ համադրումով յիշատակւում է Հռոմի պատմութիւնից յայտնի Տարկովինոսի կնոջ արարքը, որը կառքով գնալիս տեսնում է փողոցում ընկած հօր դիակը եւ չի էլ ցանկանում ճանապարհը շեղել, այլ քշում է կառքը եւ անցնում` տրորելով հօր դիակը: Նոյնն է կատարում հակաազգայնականը` հայ գաղթաշխարհով քշում է իր կառքը` մոռանալ տալու համար Լոզանը, հայ դատը, մեր եղեռնը տե´ս Հ, էջ 176: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ Հիսուսի դատի տեսարանն է: Ամբոխը պահանջում է ազատել աւազակ Բարաբբային եւ խաչ հանել Յիսուսին, որովհետեւ հռոմեական թագաւորից բացի ուրիշ թագաւորի չի ճանաչում. «Նոյն տխուր տեսարանը եւ այսօր, մեզանում: Նոյն ամբոխը, դատաւորը` նոյն: Տարբեր է միայն զոհը գերագոյն: Այսօրւանը Հիսուսը չէ, այլ` մեր Անկախութեան Գաղափարը: Նոյն աստւածասպան ամբոխն է … որ օտարի միջոցով խաչել է տա-լիս … ինչ որ ազգային է… Հ, էջ 121: Նժդեհը այն համոզմունքն ուներ, որ մտաւորականութիւնը ժողովրդի առաջնորդն է, պարտուողական չպէտք է լինի այն, նըրա տրամադրութիւնը փոխանցւում է զանգուածներին: Նոյն աշխատութեան մէջ խորին հիասթափութեամբ կատարում է յետեւեալ համադրութիւնը. «… նա առանց մի հատիկ իսկ հարւած փոխանակելու փորձի, թշնամուն յանձնեց իր դիրքերը, որին այնքա՜ն մեծացրել էր տկարի իր երկչոտ երեւակայութիւնը: Նա բառացիօրէն բաժանեց ճակատագիրը ծանօթ առակի այն դըժբախտ եղնիկի, որը օդի մէջ քամուց տարբերուող փետուրից սարսափահար, նետւում է … ուղղակի որսորդի գիրկը» Հ, էջ 133: ե. Ժողովուրդներ, ազգեր: Եթէ նախորդ ենթագլխում ցոյց էին տրւում ժողովուրդների հակադիր յատկանիշներ, ապա շարադրանքի ներկայ եղանակով ցոյց են տրւում ընդհանրութիւններ, նմանութիւններ: Մասնաւորապէս, եթէ Ճապոնացին հակադրւում էր եւրոպացուն, ապա ճապոնացու եւ հայի միջեւ *

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

համադրութեամբ մատնանշւում են ընդհանուր յատկանիշներ: Ցեղի ոգու շարժը աշխատութեան Նոր հայը – վաղուայ առաջնորդը ենթագլխում Նժդեհը դիտարկում է, որ «Ցեղաշունչ Հայու, ինչպէս եւ Ճապոնացու համար … Հայրենիքը միայն սեփական երկրամաս չէ … այլ` սրբազան երկիր, «ուր գտնւում է աճիւնը նախահայրերի» … Ճապոնիան ունի իր Բուշիդօն, մենք` մեր Վահագնը: Նա արիապաշտ է, մենք` էինք: Նա ցեղապաշտ է, մենք պիտի դառնանք` չկորչելու համար» Հ, էջ 182: Լրացնենք այս շարքը. ճապոնացին ունի իր սրբազան լեռը` Ֆուձիյաման, մենք` մե՛ր սրբազանը` Արարատը: Տարբեր առիթներով արդեն երեւաց, որ հարցերի, իրավիճակների, երեւոյթների պարզաբանման նպատակով Նժդեհը դիմում է նաեւ տեսարանների նկարագրութեան` զուգայեռ անցկացնելով ներկայացուող տեսարանի ու քննուող հանգամանքի միջեւ: Այսպիսի մի տեսարան նոյնպէս կայ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ` բացատրելու համար հակառակորդ ազգերի հարաբերութիւնները: Անտառում միմեանց են հանդիպում վագրն ու առիւծը, հաւասարապէս միմեանց ահաբեկում, ապա զգուշօրէն, համարեայ աննկատ ոտքերը յետ-յետ տանելով հեռանում, մինչեւ յարձակողական ոստիւնի անհնարին լինելը, ապա միայն թիկունք դարձնում. «Նոյնը, գրեթէ նոյն բանն է կատարւում եւ ազգերի կեանքում, երբ նրանք երես առ երես սպառազէն հանդիպում են իրար, իրենց երկրի սահմանագլխին: Վա՜յ նրան, ով տկարութիւն ցոյց տվեց. մա´հ է: Վա՜յ նրան, ով անկարող եղաւ անթարթափ ու շեշտակի նայելու հակառակորդի աչքի մէջ. մա´հ է ստոյգ» Հ, էջ 132: զ. Համամարդկային հարցեր: Նժդեհին միշտ էլ զբաղեցրել են մարդկութեան խնդիրները, ժողովուրդների ճակատագրերը` կապուած պատմական իրադարձութիւնների, յեղափոխութիւնների, պատերազմների, ատոմային ռումբի, բարոյահոգեբանական համընդհանուր ըմբռնումների հետ: Համադրման եղանակով նա անդրադարձել է երջանկութեան հիմնահարցին, որ ձըգտումների առարկայ է իւրաքանչիւր անհատի եւ մարդկութեա158

նը` ընդհանրապէս: Իսկ համադրման մի եզրը նորից տեսարան է, պատկեր, որ խորհրդանշում է երջանկութիւնը: Կանացի մի կերպար, մի ըղձանույշ` կախարդական զորութեամբ օժտուած, ժպտում է ու փախչում, նրա յետեւից վազում են հազարներ ու հազարներ` ջանալով արժանանալ ժպիտներին ու շնորհներին: Խելայեղօրէն այդ էակին ձգտողները, սակայն չարժանացածները, դիմում են ինքնասպանութեան (հեղինակը թուարկում է եղանակները). «-Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ այդպէս: Ինչո՞ւ կը տառապի մարդկային ցեղը: - Որովհետեւ միամիտ մարդը, իրենից, իր հոգուց դուրս փնտռեց եւ կը փնտռի երջանկութիւնը: Որովհետեւ նիւթականացած մարդը չճանաչեց ճշմարիտ երջանկութիւնը եւ իր կեանքը վերածեց դժոխքի» Հ, էջ 93:

§ 23. Լեզուական միջոցներ Յուզաարտայայտչական, ոճաիմաստային առումներով Գարեգին Նժդեհի երկերի շարադրանքում իրենց կարեւոր նշանակութիւնն ունեն լեզուական միջոցները` քերականական ու շարահիւսական: Կանգ առնենք դրանց վրայ առանձին-առանձին:

ա. Անցեալ կատարեալը ըղձական ապառնիի փոխարեն: Շարադրանքի տարածուած եղանակներից են: Ապագայում ենթադրուող սպասելի գործողութիւնը ներկայացւում է իբրեւ արդեն կատարուած, վերջացուած: Սրանով ընդգծւում է գործողութեան յանկարծական անակնկալ բնոյթը, ուրեմն եւ` թողած խոր ազդեցութիւնը: Այսպէս. ցոյց տալու համար հասարակութեան ընտրանու վարքի կարեւորութիւնը զանգուածների համար, Նժդեհը Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ շեղ յօդուածում գրում է. «… բաւական է, որ ընտրանիին պատկանող մէկը կոպտօրէն մեղանչեց իր կոչումի դէմ – այլեւս քանդուած համարէք ժողովրդի հաւատքը, համարումը, բարոյականը» Հ, էջ 649-650: Առաւել սովորական շարադրանքում ենթադրւում է մեղանչի բայաձեւը: Սակայն դա նշանակում է դեռեւս կատարելի գործողութիւն, այդ պատճառով հոգեբանական անհանգստու159

թիւնն էլ համեմատաբար թոյլ է: Ուժգին է հեղինակի ցանկութիւնը մեր ժողովրդին տեսնելու յեղափոխուած, ոչ թոյլի հոգեբանութեամբ. «Մարդկութեան վերաբերմունքը դէպի մեզ կը փոխուի, երբ հոգեփոխուեց մեր ժողովուրդը, երբ մի անգամ ընդ

միշտ հասկացանք, թէ ազգերի դժբախտութեան գլխաւոր պատճառը իրենց շրջապատող ժողովուրդների մէջ չէ, այլ` իրենց թոյլի հոգեբանութեան …*» Հ, էջ 446: Ասել` հոգեփոխուի, հասկանանք, քիչ է, աւելի ճիշտ` ուշ է. անցեալ կատարեալի գործածութիւնը շտապեցնող է, արագացնող: Այսպիսի ոճի շարադրանքի նախադասութիւններում լինում է նաեւ եթէ ստորադասական շաղկապը` երկրորդական լրացուցիչ նախադասութիւններով: Թւում է` աւելի է շեշտւում բայաձեւերն ըղձականով արտայայտելու պահանջը: Բայց Նժդեհը դիմում է անցեալ կատարեալին` դիտել տալով գործողութիւնն իբրեւ կատարուած փաստ. «Իսկ եթէ թրքութիւնը, հա´յ պարտւողական, կարիք չզգաց քո ներումի ստրկական արտայայտութեան եւ թքեց քո եւ քո ներումի երեսի´ն: Իսկ եթէ թրքութիւնն ասեց. «Սրի քաշելով հայութեան կէսը` ես արձանի ու պսակի արժանի գործ եմ կատարել իսլամի համար: Եւ եթէ վաղը սուրս երկարեց քո միւս կէսի վզին … յաղթականի իրաւունքն է` զրկել պարտւածին փոխվրէժի դիմելու …հնարավորութիւնից» Հ, էջ 135-136, «Եթէ դարաւոր թշնամիդ այսպէ´ս խօսեց քեզ հետ…» Հ, էջ 136: Աւելին. այլեւայլ նախադասութիւններում եթէ, որ շաղկապների հետ գործածւում է վաղը ժամանակի պարագան: Եւ այդուհանդերձ, Նժդեհը դիմում է անցեալ կատարեալ ժամանակին, գործողութիւնը համարում է կատարուած, ինչն առաջացնում է անմիջաբար համապատասխան հակազդեցութեան զգացողութիւն. «Եւ որ վաղը, երբ արտաքին վտանգը Հայաստանի դռները զարկեց, այդ անդրօշակ տարրերը մեծապէս պիտի վտանգեն մեր քաղաքա-հոգեբանական թիկունքը» Հ, էջ 190: «Եթէ վաղը,

*

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

վերստին, արտաքին վտանգը պայթեց հայ ժողովրդի գլխին …» Հ, էջ 100: բ. Յետադաս որոշիչ: Որպէս ոճական միջոց` յետադաս որոշիչը արձակում նորույթ չէր: Սակայն ընդհանուր առմամբ, հեղինակներն այն գործածում են որոշակի դրուագներում, իբրեւ տուեալ խօսքաշարում պահանջուող գրական հնար: Գ. Նժդեհի երկերում յետադաս որոշիչը մշտագոյ է, շարունակ գործածուող թէ´ քնարական, թէ´ հրապարակախօսական, թէ´ գիտական գործերում, ինչպէս նաեւ նամակներում ու պաշտօնական գրութիւններում, կոչերում: Սա շարադրանքի եղանակ է, գրելաձեւ, արտայայտուելու միջոց: Ինչ խօսք, առաջին հերթին յետադաս որոշիչը ածական է: Կատարենք մէջբերումներ, առաջին խումբ օրինակներում յիշատակելով գրուածքների վերնագրերը, ուշադրութիւն դարձնելու համար դրանց ժանրային բնոյթին. «Ա՜հ, նա սիրում էր ե´ւ արշալոյսը պուրպուր, ե´ւ վերջալույսը տխուր …» (Դաշնակցութեան պանթեոնը, Տապանագիր) Հ, էջ 413, «Հայրենիքի չափ նուիրական է եւ պատերազմը հայրենական» (Բանտային գրառումներ, Հայրենիք) Հ, էջ 346, «Նման մթնոլորտում են յղացւում հերոսները եւ ծնունդ առնում գործերը հերոսական» (Բանտային գրառումներ, Ժողովուրդը) Հ, էջ 344, «Այսօր կայ մեղքի եւ տկարութեան գիտակցութիւնը` սպանիչ» Հ, էջ 675, «Ոչի´նչ ունէր Սիւնիքը … կռիւ վարելու համար … կար մեր ցեղային բարոյականը* զէնքերի զէ´նքը հրաշագործ» (Ցեղի ոգու շարժը, Եռագոյնը կարմիր լաթի դէմ) Հ, էջ 163, «Այժմ, երբ … կեանքիս աշունն եմ բոլորում, դարձեալ նոյն իդէալական արժէքներն [են] սնուցանում հայ մարդու իմ սէրն ու հպարտանքն արդար» (Անձնավկայութիւն) Հ, էջ 657: Առաջին ստեղծագործութիւնը քնարական է, յաջորդ երեքը` գիտական, իսկ վերջին երկուսը` յուշագրական: Յետադաս որոշիչը, որ բնորոշ է չափածոյ խօսքին, գործածուելով արձակում, իր հետ բերում է բանաստեղծականութիւն, երաժշտականութիւն, արտայայտչականութիւն: Սա առաւել եւս, երբ որոշիչները բազմակի են. «Այսպիսին *

Շեղ գրութիւնը Գ. Նժդեհինն է:

էին Մամիկոնեանները` հայրենահո´գ, հերո´ս, ասպե´տ» Հ, էջ 404, «Երկնահաս կատարների վրայ յայտնւում է արծւահայեաց մի տղամարդ` ջահել, գլխաբաց, գանգրահէր» Հ, էջ 143, «Հայոց ընդհանուր նկարագրի հիմնական որոշիչներից մէկն էլ շինարարական տենչանքն է` անշէջ, անսպառ» Հ, էջ 355: Ածականից բացի, ինչպէս արդեն կարելի էր նկատել վերը բերուած որոշ օրինակներում, որպէս յետադաս որոշիչ հանդէս են գալիս նաեւ այլ խօսքիմասային բառեր` թէ´ ինքնուրոյն, թէ´ բառակապակցութիւնների տեսքով` գոյականը, թուականը, յատկապէս` դերբայներն ու դերբայական դարձուածները. «…կ’աղմըկեին պահանջելով ազատել Բարաբբային աւազակ եւ խաչ հանել Յիսուսին» Հ, էջ 177, «Տեսաւ, թէ ինչպէ´ս … կը պղծուէին եկեղեցիները, վանքերը, գրադարանները հազա´ր» Հ, էջ 613, «Միայն այսպիսով կարելի է կանխել աղէտը` նախապատրաստուող» Հ, էջ 702, «Մեր կեանքում, հրապարակի վրայ, յաճախ կը տեսնեք կեղծիքը` ճշմարտութեան քղամիդ հագած» Հ, էջ 646, «Հոգուս աչքերով տեսնում էի պարտութիւնը` կախուած մեր գլխին» Հ, էջ 166: Կան հատուածներ, որտեղ միեւնոյն նախադասութեան մէջ միատեղ գործածուած են թէ´ նախադաս, թէ´ յետադաս որոշիչներ` ի նպաստ խօսքի բանաստեղծականութեան. «Պոռոտ Բաբելացին, Հռոմէացիները կաշառող, աղուէսաբարոյ Սասանները, Բիւզանդացիք նենգ, Արաբն ու Սկիւթացին ընչաքաղց, Ալանները, Քուշանները, Կովկասեան լեռնականները աւարառու – այդ բոլորի եւ շատ ուրիշների հետ, անհամար անգամ հարուածներ ու վէրքեր փոխանակեցինք» Հ, էջ 164: Յետադաս յատկացուցիչ: Յետադաս յատկացուցիչը նոյնպէս բնորոշ է չափածոյ խօսքին, սակայն շատ տարածուած է Նժդեհի ստեղծագործութիւններում` անկախ ժանրից: Դարձեալ գրելաոճ է, արտայայտման եղանակ եւ խօսքաշարում բերում է բանաստեղծական շունչ ու երաժշտականութիւն: Ինչ խօսք, առաջին հերթին արտայայտուած է գոյանակով: Ինչպես. «Մի նոր գիրք պիտ դրւի մեր ժողովուրդի ձեռքը – Աւետարանը Արիների» Հ, էջ 65, «Հայն իր Վահագնը ունէր – աստուա´ծը քաջութեան» Հ, էջ

354, «… պատռելով օձիքս` զգացի ցաւը ո´ղջ ազգի …» Հ, էջ 341: Ինչպէս եւ յետադաս որոշիչի պարագայում, յետադաս յատկացուցիչը եւս մտովի բերելով համապատասխան գոյականից առաջ, խօսքաշարում զգալի է դառնում շարադասութեան աննըպաստ փոփոխութիւնը, ոգեշնչուածութեան պակասը: Ինչպէս նախորդ կետում, այժմ էլ դեր է խաղում Նժդեհի մշտակայ ձգտումը` յիշեցնելու գրաբարը: Յետադաս յատկացուցիչ գործածելու իրողութիւնն աւելի շեշտւում է բազմակի լինելու պարագայում. «Հայուն յատուկ է սրբութեան զօրաւոր զգացումը` աղբիւրը հոգեւոր անսպառ ոյժի, նուիրումի, պաշտամունքի» Հ, էջ 371, «…Դա (ցեղակրօնութիւնը) պաշտամունքն է ցեղի – իր ոյժի, յանճարի եւ բազուկի» Հ, էջ 243, «…Ահարոնեանը չուշացաւ հայ հոգեբանութեան պատուաստել հիացումը պայքարի եւ քաղցրութիւնը յաղթանակի» Հ, էջ 147, «Տեսաւ խուժդուժ գործը տապարի, եաթաղանի, կապարի …» Հ, էջ 493: Որոշակի հատուածներում նոյն նախադասութեան մէջ հանդիպում են թէ´ նախադաս, թէ´ յետադաս յատկացուցիչներ. առաջինի գործածութիւնից ընդգըծւում է երկրորդը` լինելով հակադրութիւններ. «… պատանու իմ միտքն ու սիրտը իրենց սնուցիչներն ունէին. - Արարա´տը … Հայ լեզուն … - Եւ շինարարական խանդը հայու … Սրբազան երրորդութիւն» Հ, էջ 657: Այլ խօսքի մասերին պատկանող բառերից, որպէս յետադաս յատկացուցիչ, գործածուած է դերանունը. «Սպեղանի կը սպասէր երկիրը մեր – նոր վէրքեր ստացաւ» Հ, էջ 449, «… կը մոխրանային հազարամեայ օրհնութեամբ լեցուն գիւղերը մեր, կպըղծուէին վանքերը …» Հ, էջ 493: Ահա նաեւ գոյականաբար գործածուած ածականով արտայայտուած յետադաս յատկացուցիչ. «…իրենց լիաբուռն բաժինն են բերած … մնալով հիացողն ու խնկարկողը իրենց ցեղի հերոսականի» Հ, էջ 79: դ. Պարբերոյթ: Ինչի մասին էլ, որ գրում է Գ. Նժդեհը եւ ինչ ժանրով էլ, որ գրում է, գրում է յուզավառ, բառերն ասես դիպչում են իր նյարդերին. խօսքային իրավիճակով պայմանաւորուած`

ոճը դառնում է հանդիսաւոր ու ոգեշունչ, մտքերը` յորդաբուխ, որոնք իր պաշտպանած Սիւնիքի լեռնային վտակների նման վայր են իջնում բարձունքներից ու գնում խառնուելու ընդհանուր շարադրանքի ծովին: Այսպիսի խօսքը պէտք է որ կազմուած լիներ բազմաբարդ նախադասութիւններից, մասնաւորապէս` դըրանց մի տեսակից` պարբերոյթներից: Գ. Նժդեհի ստեղծագործութիւններում պարբերոյթները ըստ կառուցուածքի լինում են երկանդամից հինգանդամ (հազուադէպ կարող են լինել եւ աւելի բազմանդամ): Ըստ ներքին շարահիւսական բնոյթի` մեծագոյն մասամբ պարբերոյթները լինում են զիջման, պայմանի, ժամանակի, ենթակայական: Պատահում են նաեւ այլ կարգի: Պարբերոյթների կամ այլ ծաւալուն բազմաբարդ նախադասութիւնների միջոցով Նժդեհը տալիս է որեւէ ժամանակահատուածի ընդհանուր բնութագիրը, հասարակական-քաղաքական երեւոյթի գնահատականը, բարոյահոգեբանական ըմբռնումների ամփոփ էութիւնը …` անդրադառնալով կեանքի ինչպէս դրական, այնպէս էլ արատաւոր կողմերին, որոնք, թուարկումների ձեւով ամփոփուած լինելով մի շրջանակում, դառնում են առաւել տեսանելի` ընդունելի կամ մերժելի: Քանի որ պարբերոյթները մեծ տեղ են զբաղեցնում, ստորեւ կբերենք մի քանի բնոյթի միայն մի-մի նմուշ. Զիջման (երկանդամ). «Ես թէեւ միանգամայն դէմ էի երկրի Հայաստանի Հանրապետութիւն կոչելուն եւ տասն եւ մէկ հոգուց բաղկացած նախարարական կազմին (որոնցից երեքն առանց պաշտօնի էին), մի տեսակետ, որ ես բացորոշ յայտնել եմ դեռ Տաթեւի ժողովում, որին մասնակից են եղել մեր բոլոր ընկերները, որովետեւ ժողովը պարզապես պիտի տեսներ, որ կառավարութեան ղեկը իր վստահած մարդկանց ձեռքին չի, բայց իբրեւ ընկերներից կրտսերն ու իբրեւ կուսակցական դիսցիպլինային ենթակայ մէկը, աւելի ակամայից լռում եմ այն համոզմամբ, որ գոնէ կառաւարութեան ընդհանուր ղեկը ինձանից խլում են, բայց տալիս են մի մարդու` ընկ. Ս. Վրացեանին, որը կարող կլինի իր փորձառութեամբ օգտակար լինել երկրին, եթէ միայն նա մնայ եւ

ձեռք ձեռքի տուած գործի մեզ հետ»56: Մի պարբերոյթով ամփոփւում են իշխանութեան փոխանցումը Լեռնահայաստանից Հայաստանի կառավարութեանը եւ կատարուածի վերաբերեալ Նժդեհի բռնած դիրքը: Պարբերոյթի երկու գլխաւոր մասերը կըշռական ներդաշնակութեան մէջ են, մի հանգամանք, որ հեղինակի գործածած որոշ պարբերոյթներում չի պահպանւում: Պայմանի (քառանդամ). «Վատերը չեն հասկանում, որ եթէ անհաւասար ոյժերի միջեւ տեղի ունեցած ամէն կռիւ համարուէր արկածախնդրութիւն` թուապէս տկարի հաշուին, որ եթէ թուապէս տկարին զլացուէր յանդգնելու, հակահարուածելու իրաւունքը, այն ժամանակ կը մեռնէր արիութիւնը, է´լ Աւարայրներ ու Վարդաններ չէինք ունենայ, է´լ հերոսներ ու հերոսականներ չէին ստեղծուի, զոհն ու զոհաբերութիւնը կը կորցնէին իրենց անունն ու վեհութիւնը, Հայրենիքն` իր պաշտպանը, արդարութիւը` իր ախոյեանը, իրաւունքն` իր տէրը. այն ժամանակ աշխարհը կը կորցնէր այն ամէնը, որ հերոսական է ու վսեմ մարդկային ցեղերի պատմութեան մէջ, այն սրբազանը, որով սնւում է եւ դաստիարակւում մարդկային հոգին» Հ, էջ 332-333: Ամփոփուած է գաղափարախօսական մի դրոյթ` թոյլերի ընդվըզելու խիզախութիւնը եւ արդարացիութիւնը: Կշռական ներդաշնակութիւնը բաշխուած է հաւասարապէս չորս անդամների վրայ: Ժամանակի (քառանդամ). «Այսօր, երբ մեր Հայրենիքում կարմիր գերեզմանափորները հայոց ցեղն ու աստւուածն են թաղում, եւ նրանց բրիչների ձայնն արձագանքում է խորհրդային գըծից դուրս. մեր այս վշտաշունչ օրերին, երբ թուրքը` Լոզանից ձեռք բերած անպատժութեան արտօնագիրը ծոցը` բաց ճակատ շրջում է արեւի տակ եւ իր եաթաղանից մազապուրծ հայութեան ոչնչացումը որոճում – այս, մեզ համար անփառունակ օրերին, երբ չարագուշակ բուերն են հսկում մեր հաւաքական ճակատագրին – թո´ղ ցեղակրօնութեան խօսքը հնչէ որպէս կազդուրիչ կանչ» Հ, էջ 489: Այպիսին է Ցեղակրօնութիւնն իբր

Իմ բացատրութիւնը Լեռնահայաստանի անկման պատճառների մասին,

ՀՅԴ ԿԱ, Դատական գործ 9698, թթ.. 109-162:

յաղթականի զօրոյթ յօդուածի վերջնամասը: Սեփական մեկնաբանութեամբ տրուած է 1932 թ. հայոց պատմական իրավիճակի համայնապատկերը: Պարբերոյթի առաջին երեք մասերը հաւասարակշիռ ներդաշնակութեան մէջ են, չորրորդ մասը, որ գլխաւորն է` կարճ է` մէկ նախադասութեամբ, ոչ ներդաշնակ նախորդներին, թէեւ հնչում է հատու եւ վճռական: Ծաւալի պակասը զգալի է, թէեւ յօդուածի յաջորդող նախադասութիւնները` սոյն պարբերոյթից դուրս գալիս են լրացնելու հեղինակի մտքերը: Ենթակայական (հնգանդամ). «Թուրք սպաների, ինչպէս և Էդիֆ բեյի եւ ուրիշների ներկայութիւնը Գողթանում, սրանց` Ադրբէյջանի թելադրութեամբ կազմակերպուած յաճախակի յարձակումները Գողթանի եւ Սիսեանի հայ գիւղերի վրայ, սրանց վերջին օրերի ընթացքում ցոյց տուած ակտիւութիւնը, երբ Ադըրբէյջանը կռիւ է սկսել Զանգեզուրի դէմ, վերջապէս սրանց պատերազմական գործողութիւնները Զանգեզուրի թիկունքում հայ տարրի բնաջնջմամբ, Նախիջեւանի եւ Ադրբէյջանի միջեւ կապ ստեղծելու նպատակով, կրկնում եմ, այդ բոլորը ստիպեցին Գենւազի, Ղափանի եւ Տաթեւի զօրամասերին վերջ դնել Նախիջեւանի նուաճողական ծրագիրներին, այսինքն` մաքրել Գեղւա ձորը (որը այսօր թեւաւորում, դէպի իրեն է քաշում թէ´ Նախիջեւանի, թէ´բուն Ադրբէյջանի ոյժերը) եւ այսպիսով, մի անգամ ընդմիշտ ապահովել Զանգեզուրը»: Պարբերոյթը մարտական գործողութիւններ սկսելու, 30.11.1919 թ. հրամանից է` ընդգրկում է յարձակման հիմնաւորումը եւ նպատակը: Գլխաւոր` հինգերորդ մասը վերջում է, կշռական տեսակետից ներդաշնակ է նախորդող չորս մասերին:

§ 24. Երկխոսութիւններ Գ. Նժդեհը շարադրանքի այս եղանակին է դիմում քննուող հարցը, գաղափարախօսութեան դրոյթը, իրողութիւնն ամենամատչելի կերպով բացատրելու համար: Յայտնի է, որ այսպէս էին վարւում դեռեւս հին աշխարհում: Իմաստասէրը հարց ու պատասխանի միջոցով էր շարադրում աշխատութիւնը կամ աշակերտներին մատուցում իր ուսմունքը: Նժդեհը, կիրառելով այս վաղուց ի վեր ճանաչուած մեթոդը, երկխօսութեան մէջ է մտնում իրական անձանց, իր ընթերցողի հետ կամ ընտրում մի երեւակայական զրուցակից, նրանց բերանով առաջ է քաշում նիւթի խրթին կողմերը, եւ ինքն էլ վերլուծում, պարզաբանում է դրանք: Ամենափոքր երկխօսութիւնները կազմուած են մի քանի նախադասութիւնից: Բայց հարց ու պատասխանի ձեւով կառուցուած կան մեծ հատուածներ կամ ստեղծագործութեան մի ամբողջ գըլուխ: Հանդիպում է տարբեր ժանրերում` թէ´ յուշագրական, հրապարակախօսական, թէ´ գիտական: Վերջինի դէպքում ընդունում է փաստական հաւաստող գրելաոճը եւ ապա անցնում գեղարուեստականի: Այժմ անցնենք կոնկրետ երկխօսութիւններին` կապուած կիրառութեան երեք կարգի դէպքերի հետ:

ա. Ներկայացւում են հասարակական այս կամ այն ոլորտում տիրող տրամադրութիւնները` տուեալ իրադրութիւնում վճռորոշ հարցերի, անելիքների նկատմամբ: Այդպիսի մի դրուագ կայ Հայ-բոլշեւիկեան կռիւները յուշագրութեան առաջին գլխում, ուր ներկայացւում է կարմիր բանագնացի եւ Նժդեհի միջեւ տեղի ունեցած երկխօսութիւնը: Կարմիր հրամանատարութիւնը պահանջում է ճանապարհ տալ` անցնելու Ջուլֆա: Սիւնիքի ժողովուրդը տրամադիր չէ այդ անելու, ուստի Նժդեհը մերժում է: Բոլշեւիկների իրական նպատակը Սիւնիքը գրաւելն է:57 Ինքնավար Սիւնիքի կառավարութեան դիւանին 5.04.1921 թ. յղած գրութեան մէջ այնտեղ տիրող տրամադրութիւնները, մթնո57

Տե՛ս «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 12, 1923 թ.:

լորտն ամփոփ ներկայացնելու համար` Նժդեհը դիմում է երեւակայական, կարճ, բայց բացահայտող երկխօսութեան. «Դիւանիդ բոլոր հակաժողովրդական որոշումները կայացուած են անդամների մի մասի յամառ ցանկութեան եւ միւս մասի անտարբերութեան շնորհիւ: « - Պիտի կործանե´լ Սիւնիքը»,- ասել է մի կողմը: « - Թող լինի, ինչ լինելու է»,- ասել է միւս կողմը»»: Յաջորդ` արդեն գիտական խնդրի քննութիւնն ընդմիջող երկխօսութիւնը, յիշատակենք Ցեղի ոգու շարժը աշխատութիւնից: Խօսելով անցեալում հայ զէնքի փառքի, արիների համաստեղութեան եւ այն մասին, որ ժողովուրդը յաղթել է, երբ կռւում արթուն է եղել ցեղի ոգին, վկայակոչում է մեր պատմութիւնը: Յիշում է Լեռնահայաստանի գոյամարտից մի դրուագ` երկխօսութիւնը վաշտապետերի հետ, որոնք ընկճուել էին ռազմամթերքի ու սննդի պակասութիւնից: Բերում է օրինակներ հայոց պատմութիւնից` չնահանջելու, չյանձնուելու վերաբերեալ նախապատրաստում գիշերամարտի. «- Ես,- արդարանալ փորձեց վաշտապետս,- ես ուզեցի ասել, թէ այլեւս ռազմամթերք չունենք: - Բայց ո՞վ ասեց, թէ միայն առատ ռազմամթերքով են յաղթում: Շատ անգամ յաղթում է այն կողմը, որը նուազ է կրակում … Յարձակուե´նք, - միաբերան կրկնեցին վաշտապետերս …» Հ, էջ 167: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ երեւակայական երկխօսութիւն է Հայաստանի անկախութեան պատմական կարեւորագոյն հարցի վերաբերեալ` մերժողական սերնդի եւ ժողովրդի միջեւ. «- Մեզ պէտք չէ´ Անկախ Հայաստան,- դեռ այսօր էլ աղմկում են քո հայրերէն ոմանք: - Անկախ Հայրենիքը անհրաժեշտ է հենց նրա համար, որ ձեզ` հոգով թըզուկներիդ, դարձնի կատարեալ մարդ եւ Հայ, արժանի Անկախութեան,- պատասխանում է Մայիս Քսանութի շէնքը իր ուսերին կրող ժողովուրդ-հսկան: - Պէտք չէ´,- յամառում են մտքի մանկաբարոյութեամբ բռնւածները, առանց հասկանալու, թէ Անկախութիւնից զուրկ ժողովուրդները դատապարտւած են մահւան … - Պէ´տք է,- կարճ կտրում է ժողովուրդը» Հ, էջ 79:

Բանտային գրառումներ աշխատութեան մէջ ռազմական ու ռազմավարական նուրբ հոգեբանական տրամադրութիւններն արտայայտելու համար դիմում է արծւի ու լեռների հետ առընչուող յետեւեալ երկխօսութեանը. «- Ի՞նչ կ’ուզէիր արծուից: -Նրա թեւերը,- ասաց արուեստագէտը: - Նրա բնազդը,- յարեց ռազմիկը: Առաջինին պէտք էր թռիչք, երեւակայութիւն ստեղծագործ: Երկրորդին` արտաքին եւ ներքին սրատեսութիւն: Մէկը հետամուտ է գեղեցիկին, միւսը` յաղթանակին»: Քիչ անց. «-Ի՞նչ են ասում սարերն իրենց խրոխտ լռութեան մէջ,- հարցրի իմաս-տունի անուն հանած մի ծեր լեռնականի: Հայեացքը դէպի հայ-րենի կատարները դարձնելով, նա լռեց մի պահ` կարծես նրանցից պատասխան սպասէր, ապա իմաստաբանեց. - Լեռներն ասում են` պահի´ր մեզ, լեռնակա´ն, որ մենք էլ քեզ պահենք» Հ, էջ 389: բ. Բացատրում է գաղափարախօսական դրոյթներ, քննում տեսական հարցեր: Հեղինակը կանխատեսում է նիւթի խըրթինութիւնը եւ շարադրանքը տանում հարց ու պատասխանի ձեւով: Որոշ դէպքերում ինքն է առաջ քաշում հարցը, որը զրուցակիցը խոստովանում է, թէ չի հասկանում: Ապա յաջորդում են մանրամասնութիւնները: Այլ դէպքերում զրուցակիցն է սկսում երկխօսութիւնը` իր հարցով: Բանտային գրառումներ աշխատութեան տասներորդ գլխում հեղինակը նախաձեռնում է յետեւեալ ըմբռնման քննութիւնը «- ... հայրենիքներ կան, որոնց քաղաքական ու հոգեւոր սահմանները չեն համընկնում. ասենք` յունական, հրէական հայրենիքները: Ինչ վերաբերում է հայոց հայրենիքին, նրա հոգեւոր եւ աշխարհագրական տարողութիւնները իրար համեմատում են ճիշտ այնպէս, ինչպէս Արարատն ու Արարատեան դաշտում ընկած մի համեստ բլուր: Օրուայ մեր հայրենիքը … խտացուած էութիւն է: - Չեմ հասկանում քեզ: - Ուրեմն, լսի´ր, որ հասկանաս» Հ, էջ 399: Ապա խօսում է պատմական վայրերի մասին (Արարատ, Տարօն, Անի), որոնք օտարի ձեռքն անցնելուց յետոյ էլ չեն դադարում մերը մնալուց: Ապա յիշատակում է հայոց մեծերին, ճարտարապետութիւնը, մատեանները` մարդկութեան մշակոյթի մէջ ունեցած ներդրումները.

«- Ես էլ տեսնում եմ մեծութիւնը մեր հայրենիքի եւ բաժանում արժէքաւորումդ ամբողջապէս: - Ուրախ եմ: Եզրակացնենք: Մեր հայրենիքի եւ ժողովրդի մեծութիւնը պէտք է չափել ո´չ թէ Հայաստանի օրուայ անձուկ սահմաններով, այլ` հայ մտքի եւ արուեստի ազդեցութեան հորիզոններով: … - Այժմ ես հասկանում եմ քեզ …» Հ, էջ 399-400: Որոշակի դէպքերում հեղինակը ինքն է իր խօսքը վերածում հարց ու պատասխանի. տալիս նիւթի էութիւնը բացահայտող հարցեր եւ ինքն էլ պատասխանում դրանց: Նշուած տեսակետից բնորոշ է Ինչու տարօնականութիւն յօդուածի երկրորդ մասը: Մէջբերենք այդ երկխօսութիւնը, որտեղ հեղինակի հարցն, ըստ էութեան, ուղղուած է հասարակութեանը. «... - ճշդենք հայ ճակատագիրը շօշափող խնդիրների կարեւորութեան չափը: Ո՞րն է, աւելի ճիշդ` ո՞րը պիտի համարել խնդիրների խնդիրը օրւայ հայութեան համար. - Հայութեան ու հայ հայրենիքի ինքնապաշտպանութիւնը: - Ի՞նչն է եղած դարերով այդ ինքնապաշտպանութեան մշտայաղթ զէնքը. - Մամիկոնեանների ուխտւածութիւնը, բարոյականը, ոգին: - Իսկ ի՞նչն է եղած եւ պիտի լինի Դաշնակցութեան դերը: - Իր ժողովրդի համար ապահովել այդ զէնքը, որ անւանում ենք Տարօնականութիւն» Հ, էջ 548: Նոյն կերպ Ցեղային արթնութիւն աշխատութեան Խօսք հինգերորդ գլխում շարադրւում են ցեղակրօնի երեք սկզբունքները. «- Ի՞նչն է հայօրէն ճշմարիտը, - հարցին` ցեղակրօնը պէտք է պատասխանէ. - Հայաստանը կար եւ պիտի վերականգնուի Թուրքիոյ անդամահատութեամբ: - Ի՞նչն է հայօրէն բարի: - Անընտրողաբար հարուածել թուրքն ու Թուրքիան: - Ի՞նչն է հայօրէն գեղեցիկը: … հասունանալ ցեղի մղելիք ճակատամարտերի համար» Հ, էջ 500-501:

գ.Ներկայացնում է քննուող հարցի վերաբերեալ հասարակութեան մէջ գոյութիւն ունեցող կարծիքները, տեսակետները: Շարադրանքը կատարւում է խօսակցութեան եղանակով: Վերջում միջամտում է հեղինակը` հայտնելով սեփական կարծիք: Այս կերպ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան մէջ

շօշափում է այնպիսի կնճռոտ հարց, ինչպիսին Կարսի անկումն էր. «…Կարսի անկման պատճառների մասին… Կարծիք յայտնեց մտաւորականը, սրճեփը, դիւանագիտական մարզանքներով զբաղւողը, նպարավաճառը, սափրիչը. չմնաց արհեստ եւ արւեստ… - Հայաստանի կառավարութեան անհեռատեսութեան կը պարտինք Կարսի անկումը. պատերազմը դիւանագիտօրէն կազմակերպւած չէր,-ասացին եւ ասում են ոմանք: - Զինւորական նախարարի ապիկարութեան երեսից ընկաւ Կարսը, որովհետեւ զօրք չկար… - Կարսը թշնամուն յանձնեց բարձր հրամանատարութեան անճարակութիւնը. զօրք կար, բայց կռւեցնող չկար: Սրանով չէ սպառւում մեղադրականը» Հ, էջ 83: Յայտնելով իր կարծիքը` Նժդեհը ուշադրութիւն է դարձնում հինգ հանգամանքի վրայ` կարծես շարունակելով խօսակցութիւնը, հինգ անգամ էլ սկսելով նոր տողից ու գծիկով: Ահա վերջինը` ամփոփիչը. «- Կարսի ամօթը Հ. Հանրապետական կառավարութեանը չէ միայն, այլ ողջ հայ ժողովրդին» Հ, էջ 85: Մէկ այլ կարծիք` մէկ այլ կնճռոտ հարցի վերաբերեալ: Շարադրանքը կառուցուած է հեղինակային հարց ու պատասխանի եղանակով. «- Սրանք կ’ուզէին, որ … հայութիւնը մնար չէզոք եւ կը հաւատան, թէ թրքութիւնը … պատերազմի օրերին կարող էր դառնալ մարդ եւ հայասէր… - Արդեօ՞ք մեր բացարձակ չէզոքութեան դէպքում … թուրք կառավարութիւնը պիտի չտեղահանէ՞ր հայութիւնը: - Նա պիտ վարւէր մեզ հետ ճիշտ այնպէս, ինչպէս որ վարւեց: - Ինչո՞ւ: - Որովհետեւ թուրքը աւելի դրական կարծիք ունէր եւ ունի հայ ցեղի մասին, քան մեր հայանուն ստրկամիտները, որոնք ազնւութեան վկայական տալով թրքութեան …» Հ, էջ 81:

§ 25. Ասոյթներ Այստեղ հարկ է ընդգծել Գ. Նժդեհի` որպէս հեղինակի, մի աչքի զարնող յատկանիշը եւս, այն է` իր վերլուծութիւնների ընթացքում հասնել խոր ընդհանրացումների: Քննութեան առնելով անհրաժեշտ նիւթը` նա տալիս է առարկաների եւ երեւոյթների համապարփակ բնութագրումը, հասարակական իրավիճակների, աշխարհընկալման ընդհանուր գնահատականը, խորաթափանցօրէն երեւան հանում առարկաների ու երեւոյթների միջեւ եղած խիստ հետաքրքրական առնչութիւնները, բացատրում մեր ժողովրդի ներկայի եւ ապագայի ընթացքն ու պայմանները: Եւ բոլոր այս ընդհանրացումները բովանդակային առումով հագեցած, բայց հակիրճ նախադասութիւններով: Այստեղից Նժդեհի հակումը դեպի թեւաւոր խօսքերն ու առածները: Այսպէս. 1943 թ. Ռազմիկ պարբերականում տպագրուած իր Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ յօդուածի մասերից մէկում, որը վերնագրուած է Ազգային բարոյականութիւն, տրւում է հայ մարդու էութեան տարապատկերը. նշւում են ցեղօրէն բարոյական, հասարակայնօրէն առողջ եւ արդար, իդեալիստ, հպարտ, աշխատասէր, ազգայնօրէն զգաստ, տղամարդկային ասպետականութեամբ օժտուած հատկանիշները: Բերւում են յիշեալ յատկանիշներից իւրաքանչիւրը հաւաստող հայկական ժողովրդական առածներ: Բայց ընդհանրացումներ կատարելու նրա առաւել սիրած միջոցը ասոյթն է (աֆորիզմ): Նախ արտայայտած այս կամ այն մտքի հաստատման երեւոյթների, ըմբռնումների պարզաբանման ու գնահատման նպատակով ինքը դիմում է հայ եւ այլազգի հեղինակներին: Ահա մի քանի թեմայ եւ դրանց հետ կապուած մի շարք անուններ, որոնցից, ըստ հարկի, կատարուած են ասոյթնրի մէջբերումներ: Հայրենասիրութիւն. Ռ. Որբերեան, Լամընէ, Միշելէ, Լամարտին, Ժորէս, Նիցսշէ:

Պատերազմներ. Ֆորել, Գուստաւ Ադոլֆ, Վ. Հյուգո, Ա. Ֆրանս, Ն. Բոնապարտ: Ազգ, ժողովուրդ. Մոնթէն, Ռուզւելտ, Մասարիկ, Բույէ, Գանդի: Հակաբարոյական յատկանիշների վերհանում. Մ. Խորենացի, Մաքիաւելի, Գյունարդինի, Շ. Վագներ: Համամարդկային խնդիրներ. Ֆենելոն, Նիցսշէ, Ռոբեսպիեր, Լայբնից, Դոստոեւսկի, Պոլիւի, Լակորդեր: Սակայն մեզ համար ուսումնասիրման ու հիացման առարկայ են Նժդեհի սեփական ասոյթները, այն իմաստութեան մարգարիտները, որոնք, ինչպէս նրա հովանաւորող ու նրան հովանաւորած լեռների անթիւ-անհամար բազմաբոյր ու բազմագոյն ծաղիկները մարգագետիններում, սփռուած են ողջ գրական ժառանգութեան էջերում: Ասել, թէ նա հակուած էր մտքերը շարադրել ասոյթ-նախադասութիւններով, նշանակում է նոր միայն սկսել ընդհանրացումների նրա արուեստի մասին խօսքը: Այս գրելաոճը բովանդակային առումով վերաբերում է յուրաքանչիւր գրուածքի` ծաւալային առումով` ամենափոքրից մինչեւ ամենամեծը: Մի զինուորի ճշմարտութիւններ լրագրային յօդուածը (Ռազմիկ 1941 թ. թիւ 33) մոտ երկու գրքային էջ է. բաժանուած է 14 հատուածի` իւրաքանչիւր հատուածում կայ երկու-երեք սեփական ասոյթ: Անձնավկայութիւն յօդուածը Հ, էջ 656-659, որ երկու էջից քիչ աւելին է, նոյնպէս պարունակում է ասոյթների մի մեծ շարք: Սակայն ահա առաւել զարմանալին: Աշխատութիւններ կան, որոնց ամբողջ հատուածներ շարադրուած են միայն ու միայն ասոյթներով. «Զինւորական եմ, չեմ սիրում երկարաբանել. – Թո՛ղ, ընթերցո´ղ, թող մտքերս հայրենասիրութեան մասին արտայայտեմ աֆորիզմների ձեւով»,- գրում է նա եւ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան իններորդ գլխի վերջին հատուածը այդպէս էլ շարադրում է: Անընդմէջ միմեանց են յաջորդում 16 ասոյթ Հ, էջ 116-118: Նոյն կերպ. Բաց նամակ հայ մտաւորականութեան աշխատութեան Զ գլխի առաջին հատուածը, որ գրեթէ ամբողջովին բաղկացած է միմեանց յաջորդող 15

ասոյթներից Հ, էջ 68-69: Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան 4-րդ, 5-րդ եւ 6-րդ մասերում գրեթէ իւրաքանչիւր նախադասութիւն մի ասոյթ է Հ, էջ 91-102: Ի վերջո, այս առումով, առանձնապէս յիշատակելի է Բանտային գրառումներ58 95 էջանոց աշխատութիւնը: Զուր չէ, որ այն վերնագրուած է նաեւ Խորհրդածութիւններ: Բաժանուած է 12 գլխի` 12 թեմայի: Իւրաքանչիւր գլխում ասոյթների բոյլեր: Որոշ հատուածներ, օրինակ 8-րդ` Ռազմական խոհեր գլխի երկրորդ մասը, շարադրուած է միայն ասոյթներով: Այժմ կանգ առնենք հեղինակի գրական ժառանգութեան մէջ գործածուած ասոյթների բովանդակային կողմի վրայ: Պայմանականօրէն դրանք բաժանուած են 8 թեմայի: Սոյն մէկ աշխատութեան ենթագլխի շրջանակներում հնարաւորութիւն չունենալով անդրադառնալ թեմաների բովանդակութեանն ամբողջապէս` իւրաքանչիւրի վերաբերեալ եղած բազմաթիւ ասոյթներից կմէջբերուի 5-6-ը: ա. Ազգ, ժողովուրդ: Առաջ են քաշւում ու գնահատւում այն գործոնները, որոնցով պայմանաւորուած է ազգերի անկախութիւնն ու ապագան: Վճռորոշ է սեփական ոյժին ապաւինելու, իդեալ-նպատակ ունենալու, կրօնի, մշակոյթի, անմահ ննջեցեալների պաշտամունքի, մտաւորականութեան, երիտասարդութեան դերն ու նշանակութիւնը. «Իր ոյժերից զատ ամէն ինչի ապաւինող ժողովուրդն արժանի չէ անկախ հայրենիք ունենալու, ազատ ապրելու» Հ, էջ 39, «… կուսակցութեանս հետ, բայց ազգիս համար» Հ, էջ 89, «Դեռ Ազգերն ապրում են իրենց կազմակերպուած եսականութեան շրջանը, որոնց «մարդասիրութեան» ապաւինելը միամտութիւն լինելուց բացի եւ վտանգաւոր է» Հ, էջ 89, «… կուլտուրան, եթէ ազգային չէ, կուլտուրա չէ, ինչպէս ազգը, եթէ կուլտուրական չէ, ազգ չէ» Հ, էջ 191, «Ազգերին, որպէս իրենց ստւերը, հետեւում է իրենց արժանի բախտը: Իր ճակատագրի դարբինն է ամէն մի ժողովուրդ: Վաղ թէ ուշ, նա դառնում է այն,

Գ., Նժդեհ, Բանտային գրառումներ, «Մ. Վարդանեան» հրատ., Երեւան, 1993 թ.:

ինչ որ ուզում է լինել այսօր» Հ, էջ 47, «… ժողովրդի ճակատագրի դարբինը նրա մտաւորականութիւնն է» Հ, էջ 42: բ. Պատերազմներ: Ինչո՞ւ են յաղթում ժողովուրդները եւ ինչո՞ւ են պարտւում: Պատերազմների ելքը վճռւում է նրանով, թէ ինչպիսին են մշտապէս պատերազմի պատրաստ լինելու, ինքնապաշտպանութեան, հայրենի հողի վրայ չպարտուելու, սեփական պարտութեան վախը յաղթահարելու, յաղթութիւնների ու պարտութիւնների անցեալի փորձը գնահատելու ժողովուրդների կարողութիւնն ու հոգեբանութիւնը. «Ամէն մի պատերազմ երկու նորերի պատճառ է դառնում, որովետեւ չափւած կողմերից ոչ ոք է իրեն վերջնականապէս պարտւած կամ յաղթական համարում» Հ, էջ 24, «Եթէ երկուսն այսօր բարեկամ են – նշանակում է թէ նրանք զինակցել են մի երրորդի դէմ» Հ, էջ 24, «… յոյս չկայ թէ մեր դարում սուրը կը վերածւի արօրի» Հ, էջ 25, «Ինքնապաշտպանութիւն – դա միակն է արւեստներից, որի թերութիւնները գրչի, վրձինի, մուրճի փոխարէն սրբագրում է թշնամու արնոտ սուրը» Հ, էջ 39, «Պատերազմներն են օրօրել մարդկութեան մանկութիւնը եւ ո´չ խաղաղութիւնը, որը բնական վիճակը չի եղել, այլ` պատերազմների կարճատեւ դադար միայն» Հ, էջ 23, «Յաղթում է ուժեղը եւ ո´չ արդարը» ն.տ. «Զգացնել տուր թշնամիիդ, որ ամէն վայրկեան պատրաստ ես պատերազմելու, եւ նա կը հրաժարւի զինու ոյժով քեզ անհանգստացնելու մտքից - ահա´ սկիզբն ու վախճանը քաղաքական իմաստութեան» Հ, էջ 39: գ. Առաջնորդ: Ժողովուրդների առաջընթացը Նժդեհը պայմանաւորում էր նրանով, թէ նա ինչպիսի առաջնորդ ունի, առաջնորդի ստեղծագործ ունակութիւններով, նուիրուածութեամբ գործին, նոյնիսկ կենցաղում անձնական օրինակով. «Առաջնո՞րդ ես, ուրեմն, եղի´ր ազնիւ, ազնիւ եղի´ր… – դա ճակատագրական նըշանակութիւն ունի ժողովրդի ճակատագրի համար» Հ, էջ 578, «Ղեկավարը դա ինքը զօրքն է: Զօրքը – դա ինքը ղեկավարն է» ԼԳ, «… հակառակ նրանց, որոնք յաճախ լաւագոյն բանակները վերածում են հօտերի, (առաջնորդը) գիտի հօտերը վերածել լաւ բանակների» Հ, էջ 42, «Եթէ չեն ծնւում, ապա´ դառնո´ւմ են ա175

ռաջնորդներ» Հ, էջ 42, «- Զինւորի համար կռւի ժամանակ դրօշակը, ազգը, հայրենի երկիրը եւ սրա սրբութիւնները խորհրդանշողը` դա իր առաջնորդն է …» Հ, էջ 43: դ. Ոյժ եւ թուլութիւն: Երկու բեւեռ, դէպի որոնցից մէկի պաշտամունքին է ձգտում Նժդեհը եւ արհամարհում միւսը: Ճակատամարտը շահելու վերելքի ուղիով բարձրանալու, ազգովին ապրելու համար պիտի լինել ոյժեղ, հակառակը տանում է դեպի պարտութիւն եւ մահ. «Քանի դեռ գետափին ես – տկար ես: Անցա՞ր – կեսար ես» Հ, էջ 95, « Յաղթում է ուժեղը եւ ո´չ արդարը: Վա՜յ թոյլերին» Հ, էջ 23, «Քծնանքն է թոյլի ներումը: Քրիստոսը սիրում էր, որովհետեւ ուժեղ էր. նա սիրում էր, որովհետեւ սիրելու եւ ներելու չափ հզօր էր: Սիրում է նա, ով ոյժեղ է» Հ, էջ 66, «Տկարը մեղաւոր է, որ տկար է - ահա´ դատավճիռը» Հ, էջ 142, «Չէզոքութեան են դիմում թոյլերը միայն, յաճախ բաժանելով պարտւածների ճակատագիրը: Էապէս չկան չէզոքներ» Հ, էջ 24, «Թոյլերը զինակից չեն ունենում: Ոչ ոք է իր զենքի պատիւը վըտանգի դնում մարդասիրաբար» Հ, էջ 40-41: ե. Հայրենիք եւ ժողովուրդ: Այս է ահա Նժդեհի հաւատամքը, ինչպէս նաեւ ամէն-ամէն ինչի, աւելի ստոյգ` կեանքի սկիզբն ու վախճանը: Ապացոյցը` իր իսկ կենսագրութիւնը. «Փոքր ազգերը պարտադրօրէն աւելի հայրենասէր պիտ լինեն, քան մեծերը, մենք` աւելի´ քան բոլորը» Հ, էջ 29, «Տգիտութիւն, եսականութիւն եւ աշխարհաքաղաքացիութիւն – ահա երեքը հայրենասիրութեան անհաշտ թշնամիներից» Հ, էջ 30, «Հայրենասիրութեամբ հարուստ ժողովուրդը դէպքերի խաղալիքը չէ, այլ` նրանց հրամայողը» Հ, էջ 29, «Միայն ազգասէրը կարող է սիրել ե´ւ մարդկութիւնը» Հ, էջ 32, «… մի ժողովուրդի հայրենի հողը չի կարող ուրիշի մնայուն Հայրենիքը դառնալ» Հ, էջ 90: զ. Բարոյախօսութիւն: Բազմաթիւ առիթներով անդրադառնալով մարդու հոգեբանութեանը` Նժդեհը գնահատականներ է տուել նրա ըմբռնումներին ու ձգտումներին, բնաւորութեան թոյլ եւ ոյժեղ կողմերին, սոցիալական երեւոյթներին, այս ամէնի ազդեցութեանը եւ ունեցած հետեւանքներին` անհատի եւ հասա176

րակական կեանքում: Ի՞նչ է կեղծիքը, վախը, որոնք են ճշմարտութեան, արիութեան առաւելութիւնները, ի՞նչ են եւ ինչի՞ են հանգեցնում սէրը, կարեկցանքը, գեղեցիկը, իդեալը, բարոյական ոյժը, տգիտութիւնը, խօսքը … Ահա թէ այս հարցերից գէթ մի քանիսն ինչպէս են արտացոլուած ասոյթներում. «Քննադատել` հոգեպէս տառապել է նշանակում» Հ, էջ 53, «Անստւեր, անբիծ, անթերի միաժամանակ – բոլորի կողմից չի համարւել եւ ո´չ մի ըսկըզբունք, ո´չ մի սրբութիւն, ո´չ մի արժէք: Քննադատելի են համարւել աստւածներն ու աստւածութիւններն անգամ» Հ, էջ 30, «Կեղծիքը կը ստրկացնի, ճշմարտութիւնը` կը փրկի» Հ, էջ 86, «Վախկոտն ու ստորը – ահա´ կեղծիքի աշակերտները» Հ, էջ 86, «Սովորի´ր եւ սիրի´ր զոհաբերել ու տանջվել` բավականության լուսափայլ ժպիտը երեսիդ … եւ դու կմոտենաս Աստծուն, դու կդառնաս մարդ-Աստված …» Հ, էջ 412, «Խոնարհի´ր ճակատդ միայն իդեալիդ առաջ, միայն իդեալիդ ազատ գերին եղիր …» Հ, էջ 413, «… խօսքը – դա մարդուս բարոյական շունչն է, թէ ինչ որ մտքերն` այն էլ խօսքերը, եւ որ խօսքը մատնում է մեր ներքին մարդը» Հ, էջ 33: է. Երջանկութիւն: Երջանկութեան հիմնախնդրին, որին ձըգտում է հասնել իւրաքանչիւր անհատ, Նժդեհն անդրադարձել է Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան 4-րդ գլխում, որտեղ վերլուծում է երիտասարդութեան համար, ինչն առաջնահերթօրէն անհրաժեշտ է: Խնդրոյ առարկային յատկացրել է նաեւ մի ամբողջ աշխատութիւն` Երջանկութեան պրոբլեմը` սակայն անաւարտ: Հիմնական եզրահանգումն է. Երջանկութիւնը պէտք է փնտրել սեփական հոգում եւ ոչ դրանից դուրս` նիւթականացած աշխարհում, յանուն նիւթական բարիքներ ձեռք բերելու մրցավազքում: Մի քանի պարզաբանում ասոյթների տեսքով գըրուածԵրջանկության պրոբլեմը աշխատութեան առաջին մասից. «Ամենից անհաստատ դաշինքն այն է, որ կնքում ենք բախտի հետ: … Լավագույն ճակատագիրը աշխարհում` կյանքի քաղցրություններին մի քիչ դառնություն խառնել: … Գերագույն երջանկությունը այն է, որ պատճառ կդառնա այլոց երջանկության:

… հաճախ մեզ այցելում է երջանկության ուրվականը… եւ … երջանկածարավ մարդը միամտորեն այն երջանկության տեղ է ընդունում: … Երջանկություն – դա մեղանչելու ազատություն չէ, ինչպես եւ անպատժելիություն չէ: Ամեն մի ձախորդությանդ դեմ տուր առաքինությանդ եւ հույսիդ վահանը» Հ, էջ 669-670: Մի ասոյթ էլ Որդիների պայքարը հայրերի դէմ աշխատութեան չորրորդ գլխից. «Հարուստն իրեն աղքատ է զգում իր հարստութեան մէջ, նիւթապէս երջանիկը` բարոյապէս դժբախտ» Հ, էջ 93: ը. Կանայք: Կինը նոյնպէս դուրս չի մնացել Գ. Նժդեհի ըստեղծագործական ոլորտից: Իր սեռային մտածելակերպով, յատկութիւններով նա բնութագրուել է իրարայաջորդ ասոյթների բոյլերում, երկու` կնատեացի եւ հենց իրենց` կանանց տեսանկիւններից: Առաջին խումբը վերնագրուած է Աֆորիզմներ կնատեաց փիլիսոփայի ԳԵ, էջ 18, 24-25: Սրանք հասարակութեան մէջ տարածում ստացած կատակային, հումորիստական մտքերի արտացոլումն են, որոնք, թերեւս, կնատեացը կարող է ունենալ: Մի քանիսը դրանցից` պահպանելով Գ. Նժդեհի շարադրանքի ձևը: Որքան գեղեցիկ, այնքան անսիրտ է կինը: Չգիտեմ, Աստւած ինչո՞ւ է կանանց լեզու տւել: Մի՞թէ լեզուն տրւած է միայն ու միայն ստելու համար: Մարդս հրեշտակ էր, երբ կնոջ հետ դեռ ծանօթ չէր: Ո՞ւմ ծնունդն են օձութիւնը, աղւէսութիւնը, դաւաճանութիւնը … Կնոջ:

Ո՞վ է ամենաողորմելի մարդը. – Նա, որը հաւատում է կանանց: Կանանց ցեղից միայն Եւան էր, որ մտքով չէր դաւաճանել իր ամուսնուն: Մի՞թէ շրթնային իդեալից զատ կինը ուրիշ իդեալ էլ ունի: Կնոջ մասին հոռետեսական ասոյթներ կան նաեւ Իմ մարգարէն շարքում ԳրԵ, էջ 33: Ասոյթների երկրորդ խումբը վերնագրուած է Կինը կանանց մասին: ԳրԵ, էջ 41: Եթէ նախորդում տղամարդկանց ինչ որ մասի դատողութիւններն էին, ապա այստեղ իրենց` կանանց` եւ շատ աւելի սեռահատուկ: Եթէ տղամարդիկ մեզ լաւ ճանաչէին, մենք շատ աւելի յաճախ կկործանւէինք … Եթէ կանայք քմահաճոյ չլինէին, տղամարդիկ տխրութիւնից ուղղակի կմահանային: Չկայ մի այնպիսի կին, որը տղամարդին միայն իր խելքովը կարողանար հմայել: Չափից դուրս ճարտարախօս տղամարդիկ մեր ճաշակին չեն համապատասխանում:

Մեզ համբուրելիս մենք դողում ենք, սակայն երբ մեզ այդ բանը չեն անում, մենք աւելի խիստ ենք դողդողում: Ենթագլխում քննութեան առած 8 թեմաներով չի սպառւում ասոյթների վերաբերեալ նիւթը: Կան նաեւ այլ թեմաներ, ինչպէս. ազատութիւն, մահ, քաղաքականութիւն, պատմութիւն, նախահայրեր, հայը, մարդ եւ մարդկութիւն, աշխարհընկալում եւ ուրիշներ: Նիւթի այսպիսի առատութեան հանդիպելով` վաստակաշատ նժդեհագետ Ռաֆայել Համբարձումեանը հեղինակի գըրական ժառանգութիւնից քաղել է բազմաթիւ ասոյթներ եւ 2002 թ. հրատարակել մի գրքույկով` 96 էջ ծաւալով: Եւ այսպէս, շարադրանքի մատչելիութեամբ, խօսքը վառ ու գունեղ դարձնելու նպատակներով` Նժդեհը դիմել է մի շարք միջոցների` փաստերի հակադրութիւն ու համադրութիւն, որոշիչի, յատկացուցիչի յետադարձում, անցեալ կատարեալը ըղձական ապառնիի փոխարէն գործածութիւն, պարբերոյթներ, երկխօսութիւններ, ասոյթներ: Այս ամէնն ի լրումն նրա խօսքի պատկերաւորման ու ճարտասանութեան միջոցների, որոնք քննութեան են առնուած նախորդ գլուխներում:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Մինչեւ հիմա նժդեհագէտներն ուսումնասիրել են մեծն հայի կենսագրութիւնը, քաղաքական, հասարակական, ռազմական գործունեութիւնը, գաղափարախօսութիւնը, փիլիսոփայութիւնը: Ներկայ աշխատութիւնը ամբողջական ուսումնասիրութիւն է` նուիրուած Նժդեհի լեզուին, ըստ որում, մի մասնաւոր կողմին միայն, այն լեզուական ու ոճական միջոցներին, որոնք աչքի են զարնում նրա գրական ժառանգութեան մէջ: Ճոխ բառապաշարը, քերականական միջոցների հմուտ գործածութիւնը, գեղեցիկ ու տրամաբանօրէն կուռ շարադրանքն առատ նիւթ են տալիս նրա լեզուն համակողմանիօրէն ուսումնասիրելու համար: Ահա նժդեհաստեղծ բառերը, որոնք հանդիպում են գրեթէ ամէն էջում` զարմանալիօրէն տարողունակ ու դիպուկ, թէկուզեւ, յաճախ դիպուածային: Դրանց մի փոքր մասը միայն` 190 բառ, արդեն հաւաքել ու հրատարակել է վաստակաշատ նժդեհագէտ Ռաֆայել Համբարձումյանը: ԳրԵ, էջ 8-10 Տողերիս հեղինակների հաշւումներով նժդեհաստեղծ բառերի թիւը մի քանի անգամ աւելին է: Հարցը պարզուեց, երբ զբաղուելով Նժդեհի բառապաշարով, ձեռնամուխ եղանք նրա ստեղծագործութիւնների լեզուի բառարանը կազմելու` գիտականօրէն անհրաժեշտ ու վայել կերպով քննելու հայոց լեզուի հարստութիւնը ու ճոխութիւնը ներկայացնող հեղինակներից մեկին նոյնպէս: Գիտական առանձնակի հետաքրքրութիւն է ներկայացնում «Գարեգին Նժդեհի լեզուական հայացքները» թեման: Լեզուին ու խօսքին նա անդրադարձել է բազմաթիւ հարցերի վերլուծութիւնների ընթացքում` քննութեան առնելով լեզուի եւ խօսքի դերն ու նշանակութիւնը հասարակական կեանքում, լրագրութեան մէջ, դաստիարակութեան գործում, մարդու ներաշխարհում ու հոգեբանութեան մէջ, բանակը ղեկաւարելիս զօրավարի

գործողութիւններում, ապա նաեւ` որպէս պայքարի միջոց հայ ժողովրդի հատուածականութեան դէմ: Իր երկերում Նժդեհը համատեքստի պահանջով դիմել է այլեւայլ լեզուների բառապաշարին` մէջբերելով լատիներէն, ֆրանսերէն, իտալերէն, անգլերէն, գերմաներէն, ռուսերէն, թուրքերէն, բուլղարերէն դարձուածքներ ու բառեր, որոնք եւս ի մի բերելու եւ բացատրելու կարիքն ունեն: Ասենք նաեւ, որ սերունդների համար շահեկան կլիներ, եթե հայոց լեզուի դասագրքերում լեզուական իրողութիւնների բացատրութեան համար յաճախակի օրինակներ քաղուէին Նժդեհի երկերից, որոնք շարունակական ու հարմար միջոց կլինեին միաժամանակ դաստիարակութեան համար: Ի դէպ, Գարեգին Նժդեհի ստեղծագործութիւնների ուսումնասիրութեան առումով լայն ասպարէզ ունեն նաեւ գրականագէտները: Հարկ է հետազօտել նրա գրական ժառանգութիւնը ըստ ժանրերի, ըստ թեմատիկայի` համեմատելով նրան այլ հեղինակների հետ, օրինակ` «Հայրենասիրութիւնն ու հայասիրութիւնը՝ համադրութեամբ այլ գրողների»: Կամ թէկուզ Նժդեհի արձակ բանաստեղծութիւնները, որոնք հայրենի գրականութեան փայլուն էջերից են: Դպրոցական քրիստոմատիաներում Գ. Նժդեհի երկերից հատուածներն ու մտքերը ներառելն ակնյայտ է` մանկավարժական նպատակայարմարութեան պահանջներով: Եւ այսպէս. յետադարձ մի հայեացք ձգելով մինչ այժմ շարադրուածին, եզրակացնում ենք. իր երկերը շարադրելիս Նժդեհը նպատակամղուած է եղել խօսքը դարձնել. ա. Պատկերաւոր` դիմելով համեմատութիւնների, մակդիրների, փոխաբերութիւնների: բ. Ճարտասանօրէն ներգործուն. կիրառել է հարցն ու հռետորական հարցը, կրկնութիւնն` իր տեսակներով, պարբերոյթը, անցեալ կատարեալը ըղձական ապառնիի փոխարեն, բանաստեղծականութեան համար` յետադարձ որոշիչն ու յատկացուցիչը.

գ. Մատչելի ու պարզ, ինչի համար համադրել կամ հակադրել է փաստերը, իրողութիւնները բացատրել երկխօսութիւնների եղանակով. դ. Սեղմ ու տարողունակ: Մտքերն արտայայտելը ասոյթների ու թեւաւոր խօսքերի միջոցով: Թուարկուած լեզուաոճական միջոցները երկերում հանդէս են գալիս զանազան զուգորդութիւններով, այսինքն` այս կամ այն ստեղծագործութեան որեւէ հատուածում, շարադրուող նիւթի համաձայն, միատեղ կարելի է հանդիպել դրանցից մի քանիսին` մի խմբի: ե. Գ. Նժդեհը ներկայանում է մէկ ուրիշ, նոր կողմով եւս: Նա մեզ համար հասարակ թուացող հարյուրաւոր գոյականներ, նոյնիսկ ածականներ, գրում է մեծատառով՝ Հայրենիք, Անկախութիւն, Ազատամարտ, ….. Մետերլինգեան, Եռագոյն, նաեւ ժողովուրդների անուններ, երբ խօսքը նրանց մշակոյթի, ազատաբաղձութեան մասին է՝ Հոյնը, Հռոմէացին, Չեխը, Լեհը, Մակեդոնացին, Հայը,…որոշակի բառակապակցութիւններում՝ բոլոր բաղադրիչները. «…Աւետարան Արիութեան…» Հ, էջ 65, «…Աւետեաց Երկիր…, Ամենակարող Ոգի,…Հռոմէական Արծիւ…»Հ, էջ109 , «…Մայիս Քսանութ…, …Հին Աստւածներ…» Հ, էջ 120, «…Անկախութեան Գաղափար…»Հ, էջ 121, նաեւ նախադասութեան հատուածներում. «…նրա Աստւածաշունչ Նահատակներին…»Հ, էջ 78, «Անկախ Հայրենիքը – որպէս Աւետեաց Երկիր … Ամենակարող Ոգու հետ …»Հ, էջ 109, «…Վիշապաքաղ Արքան Հայոց…»Հ, էջ 111, «…Յաւիտենական Արդարութեան Օրէնքի ոյժով, նւիրում դէպ Հայրենիքը…» Հ, էջ 124: Հայրենիք-ը մեծ մասամբ գրուած է մեծատառով. «…հոգեւոր Հայրենիք…, նիւթական Հայրենիք…, միստիկ Հայրենիք…, …աշխարհագրական Հայրենիք…, …պատմական Հայրենիքում…, …օտարի Հայրենիք…, …աննիւթեղէն Հայրենիք…»Հ, էջ 115, «…վերքերն … Հայրենիքի…» Հ, էջ 123, «… Հայրենիքների … համար …, …երջանիկ Հայրենիք…, սգաւոր Հայրենիքում…»Հ, էջ 124,

«…օգնութեան կանչենք Հայրենիքին…, սերունդ տալ Հայրենիքին…»Հ, էջ 151 եւ այսպէս շարունակ: Գ. Նժդեհը մեծատառերի է դիմում համապատասխան բառը յատուկ ընդգծելու, ընթերցողի ուշադրութիւնը հրաւիրելու, ակնածանք ու գնահատանք արտայայտելու համար: Նոյն այս նպատակով ենք մենք առօրեայում գործածում Մարդ մեծատառով արտայայտութիւնը: Ուրեմն, կարող ենք պնդել՝ մեծատառերով որոշակի հասարակ գոյականների, ածականների, թուականների գրութիւնը Նժդեհի կողմից ունի բարոյահոգեբանական, դաստիարակչական նշանակութիւն:

Եւ այսպէս՝ սրանցով է պայմանաւորուած Նժդեհի խօսքի ոյժը` խտացած ու տպաւորիչ: Նրա արտայայտութիւնները, դարձուածքները, ձեւակերպումները, բնութագրումները ստեղծագործ մտքի մի-մի գիւտեր են: Ահա այդպիսիների մի շարք. «Ես մեռայ` դեռ չմեռած» Հ, էջ 660, «… սրիս եւ Մասիսին կռթնած…» Հ, էջ 663, «…չոչնչանալու համար պէտք է կենդանի Արարատ լինել» Հ, էջ 703, «…հոգեւոր մահափորձ…» Հ, էջ 650, «…մահը մեռնում է…» Հ, էջ 654, ««…փոքրիկ մահով» մեռնելու վախը …» Հ, էջ 655, «…ոսկու Նիագարա թափել» Հ, էջ 624: Խօսքային այսպիսի մարգարիտները Ռաֆայել Համբարձումեանն անուանել է «մտամասունքներ» եւ, մասամբ հաւաքելով, հրատարակել Գարեգին Նժդեհի գրական երկերի 2012 թ. ժողովածուում: Նժդեհի խօսքը նոյն ոյժով ու բարձր արուեստով հնչում է ժանրային բոլոր կարգի ստեղծագործութիւններում` գիտական, քնարական, յուշագրական, հրապարակախօսական, ինչպէս նաեւ նամակներում, զինուորական կոչերում ու հրամաններում, անգամ, գրասենեակային ոճը մի կողմ թողած, պաշտոնական գրութիւններում ու բացատրութիւններում: Վերջինների վերաբերեալ ասուածում համոզուելու համար բաւական է

ծանոթանալ պաշտօնագրերին` ուղղուած ՀՀ զինուորական նախարարին, պառլամենտի անդամներին, վարչապետ Ս. Վրացեանին, նախարարների խորհրդին, դաշնակցական կուսակցական ղեկավարներին: Գարեգին Նժդեհի խօսքը հնչում է նոյնչափ բոցավառ ու բարձըրարուեստ, երբ արտայայտում է նրա յոյզերն ու զգացմունքները` ուրախութիւնն ու վիշտը, հպարտանքն ու արհամարհանքը, գովեստն ու նախատինքը, խրախուսանքն ու բողոքը, սէրն ու ատելութիւնը: Այս ամէնը, բառիս ամենադրական իմաստով, համակում է ընթերցողին: Հեղինակի հետ միասին նա ատում է արիւն ու աւէր հեղինակող ազգակուլ ու հայրենակուլ խառնարիւն եւ ամենասեռակենտրոն թրքութիւնը, նրա հետ դաշինք կապած աստուածանարգ, ազգադաւ (մասնաւորապէս հայադաւ) բռնաճնշումների իշխանութիւն բերող, սոցիալիզմն աղաւաղող բոլշեւիզմը. գարշում է նրա ներկայացրած իրական բացասական կերպարներից` երախտիքն ուրացող ու սկըզբունքափոխ Գ. ՏերՄինասեանից, էութեամբ հակաազգայնական ու նիւթապաշտ արք. Ղ. Դուրեանից եւ գրչով անբարոյ, ազգամոռ Մ. Արլէնից: Եւ ընդհակառակը. ընթերցողը լցւում է երախտիքի, ակնածանքի բարձր գնահատանքի զգացումներով` կարդալով Նժդեհի խօսքը` մի-մի գեղոն` նուիրուած կեանքով հայրենիքին ծառայած Արշակ Գաֆաֆյանին (Քեռի/հեղ.հեղ./), դաստիարակիչ գրչով իր ազգի ցաւերը, խոհերն ու ազատասիրական իդեալները երգող Աւ. Ահարոնեանին եւ մեծն իմաստասէր Սոկրատեսին` պատրաստ հանուն ճշմարտութեան կամովին մահ ընդունելու: Տարբեր է խօսքի բնոյթը, ըստ ասելիքի եւ յոյզերի: Մե՛րթ այն հոսում է յորդ, ջրվէժի պէս` պարբերոյթներով կամ այլ կարգի բազմաբարդ նախադասութիւններով ու թուարկումներով, երբ բխում են հոգեկան ապրումները, մե´րթ կայծակի պէս խոցող է` ոչնչացնող մակդիրներով ու բնորոշումներով, երբ մերժելին է, խորշելին, մե՛րթ տողերից բարձրանում է լոյս ու ջերմութիւն եւ դրանց հետ միասին հայացքիդ առաջ է սիրելին, նուիրականը, պատկառելին, մե՛րթ հանդարտ` լայնահուն գետի պէս, երբ խոհական է, եւ

մե՛րթ նկարչագեղ ու պայծառ, երբ տողերի մէջ բնութիւնն է ու մարդկային նուիրական զգացումները … ասես զանգակ առուառուակներ են հոսում, իսկ նրանց վերեւում արծաթաշող լուսընկան է` աստղերի երգով: Վերջապէս, Գարեգին Նժդեհի խօսքի ոյժը ներգործուն է ու բարձրարուեստ, երբ շարադրում է իր գաղափարները, ուսմունքը, ըմբռնումները, աշխարհընկալումը … Իր ժամանակի հայերէնով շարադրանքի մէջ հնացած բառերը, բառային տարբերակները, գրաբարեան դարձուածքներն ու քերականական տարրերը դառնում են լեզուի պատմական շղթայի շարունակական օղակներ, հաստատում սերունդների ամբողջութեան, ցեղի գաղափարը: Արեւմտահայերէնի բառային տարբերակների, բառերի, յոլովական ու բայական բառաձեւերի լայնօրէն գործածութիւնը արեւելահայերէնի հետ լեզուամիասնութեան ծրագրային պայքարի միջոց է ժողովրդի հատուածականութեան դէմ` աշխարհագրական ու մշակութային դրսեւորումներով: Հաղորդակցումն արծարծուած թեմաների հետ, լինելով յուզական, բուռն եւ անմիջական, զուգորդութիւններ է արթնացնում երաժշտական ժանրերի հետ: Օդա` ձոներգութիւն են հատուածները` նուիրուած Տարօն աշխարհին Տարօնականութեան մասին, Ինչո՞ւ Տարօնականութիւն յօդուածներում, Մամիկոնեան տոհմին ու Սուրբ Վարդանին` Բանտային գրառումներ-ի 12-րդ մասում, Նժդեհի մտատիպար ժողովրդին կամ բանակի առաջնորդին` Ցեղի ոգու շարժը երկի Նոր հայը գլխում, ուր հնչում են նրանց թոյլ եւ ուժեղ յատկութիւնները, հանդիսաւոր պատկերներով` նրանց կոչումն ու նշանակութիւնը պատմական տուեալ ժամանակաշրջանում ու դրանից հետո: Ինչպէս կանտատներում` հանդիսաւոր փառերգերում, գովաբանութիւնն է հնչում հայրենիքին (Բանտային գրառումներ, 4-րդ մաս), (Էջեր իմ օրագրէն, 1-ին մաս), արիութեանը (Որդիների պայքարը հայրերի դէմ, 8-րդ գլուխ), հերոսականութեանը (Բանտային գրառումներ 8-րդ մաս), զանգուածների դաստիարակութեանը (Բաց նամակներ հայ մըտաւորականութեան, Է մաս), ուժին (Էջեր իմ օրագրէն, 2-րդ

մաս), (Բաց նամակ հայ մտաւորականութեանը, Դ մաս), աշխատանքին (Ամերիկահայութիւնը – ցեղը եւ իր տականքը, 13-րդ գլուխ): Եւ ցեղակրօնութիւն-տարօնականութիւնը – մի սիմֆոնիա` համանուագ` վսեմ, գոռ, յաղթական: Ցեղօրէն ապրելու թեման, առաւել ուժգին կամ մեղմ, անցնում է ստեղծագործութիւնների մեծագոյն մասով, տանում դեպի ֆինալ` աւարտանուագ` համոզմունք, գործ, ինքնաճանաչում` դէպի Ցեղի ոգու շարժ, Ցեղային արթնութիւն, Ցեղակրօնութիւնն իբրեւ յաղթանակի զօրոյթ, Ցեղիմաստութիւն վերնագրերում արտայայտուած գաղափարների ներընկալում: Նոյն այս ամէնը այսպէս կյանքի կոչելուն, այսպէս այս ամէնով զանգուածներին, մասնաւորապէս` երիտասարդութեանը համակելուն է ծառայեցրել գրողական իր տաղանդը, որի դրսեւորման ձեւերից էին նաեւ շարադրանքի եղանակները` քննութեան առնուած վերջին 8-րդ գլխում: Դրանք, կրկնում ենք, ոճական միջոցների նման երկերի տարբեր հատուածներում, ասելիքին համապատասխան կիրառութիւն են գտել տարբեր զուգորդութիւններով` միատեղ: Այս առումով բնորոշ գեթ մի քանի ստեղծագործութիւնների անուանումներ եւ գրութիւններ. Օրերի օրը, Ե´ւ զոհ, ե´ւ զոհարար, նամակներ ՀՀ պառլամենտի անդամներին, մարտական հրաման` 30.11.1919 թ., կոչ` ռազմական ոյժերին` 13.06.1920 թ. …, որոնցում գաղափարական դրոյթներ են, մորմոք հայրենիքի համար, ռազմի շունչ, բողոք, ընդվզում … Սրանցում առաջին հերթին աչքի են ընկնում կրկնութիւնները, հռետորական հարցերը, փաստերի համադրումն ու հակադրումը, տեսարանների նկարագրութիւնները` վրիժավառ …… Բայց Նժդեհի գրական տաղանդն, ինչպէս արդեն տեսանք, ունի մէկ այլ դրսեւորում եւս` քնարերգութիւնը, որտեղ խոհեր են, թախծանուշ վիշտ, սէր, հոգեկան զմայլանք, բնութեան այս անգամ արդէն չքնաղ նկարագրութիւններ … Հեղինակի արձակ բանաստեղծութիւնները հայ քնարերգութեան մարգարիտներից են. ինչպիսիք են թեկուզ` Դաշնակցութեան պանթեոնը շարքից Փառապսակ Խեչոյին, Հրանտին, ապա նաեւ` Մինիատուր վեր187

նագրով բանաստեղծութիւնները կամ արեւմտահայերէնով գըրուած Անվերնագիր սիրերգութիւնը: Դրանցում աչքի են զարնում կրկնութիւնները, համեմատութիւնները, փոխաբերութիւնները, յետադաս որոշիչները, այդ թւում յետադաս մակդիրները: Զգացւում է տաղաչափական որոշակի կշռոյթ ու մեղեդայնութիւն` յի-շեցնելով ազատ ոտանաւորը: Չափածոյ խօսք լինելու համար պակասում են հանգերը եւ անխախտ կարգով բանատողի ոտքերը: Գարեգին Նժդեհի խօսքի ոյժը… Հաղորդակցուելով նրա ստեղծագործութիւնների հետ` ցանկութիւն ես զգում գնալ նրա կանխադրոյթների գծած ուղիով, մտքերդ շարադրել նրա նման եւ, մանաւանդ, հակում է առաջանում նրա նման ստեղծել սեփական բառեր` նորակազմութիւններ … Ո՞վ էր Գարեգին Նժդեհը: Նա մեր պատմութեան մեծերից էր, որն իր մարմնական ոյժերը սպառեց ռազմի դաշտերում, բանտերում, տարագրութեան մէջ` յանուն իր ժողովրդի եւ նրա հայրենիքի` Հայաստանի: Պայքարեց սրով ու գրչով: Գրեց շարունակ, գրեց անդադրում, գրեց մինչեւ բանտային կեանքի վերջին օրերը, երբ, ինչպէս 1953 թ. Ս. Վրացեանին գրած նամակում էր ասում, ոյժասպառ էր, բայց ոչ ոգեսպառ, գրեց հոգու յոյզերով շաղախուած գրչով, գրեց այնպէս, որ ընթերցողը, ծանօթանալով նրա կենսագրութեանն ու գրական ժառանգութեանը, մղում է զգում, ինչպէս Բանտային գրառումներ-ի 2-րդ մասում, հեղինակի հետ մէկտեղ, կրկնելու. «Կեանքում, խղճմտանքէս զատ, ես ճանաչեցի երկու այլ դատաւորների եւս` Աստուա՛ծ եւ ժողովո՛ւրդ: Առաջինի դէմ մեղանչեցի, երկրորդի դէմ` երբե´ք»59:

Գ. Նժդեհ, Բանտնտային գրառումներ, « Մ. Վարդանեան» հրատ., Հայկանադական ընկերութիւն, 1993 թ., էջ 30:

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՑԱՆԿ

Աղայան Էդ., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երևան, Հայաստան հրատ., հ. 1-2, 1976 թ.: Ավետիսյան Յու., Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգա-դրական հնչյունաբանություն, Զանգակ-97 հրատ., Երևան, 2011 թ.: Ավետիսյան Յու., Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն. ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2007 թ.: Գեւորգեան Ե., Ուղղագրութիւնը փոխելը թարգմանութիւն չէ, Էջմիածին, ք. Էջմիածին, թիւ Ը, 2012 թ.: Եզեկյան Լ., Ոճագիտություն, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2003 թ. Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, Երևան, ԳԱ հրատ., հ.1-4, 1969-1980 թթ..: Համբարձումեան Ռ., Գարեգին Նժդեհ, Ասոյթներ, 2002 թ.: Համբարձումեան Ռ.,Գարեգին Նժդեհ, Կենսագրական յաւելումներ, անտիպ գրառումներ ու խորհրդածութիւններ, Նախիջեւան հրատ., Երեւան, 2005 թ.: Համբարձումեան Ռ., Գարեգին Նժդեհ, Ամբողջական կենսա-գրութիւն, Գիտություն հրատ., Երեւան, 2008 թ.: Մալխասեանց Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան, Հայպետ-հրատ, Երևան, հ. 1-4, 1944-1945 թթ.: Միրզոյեան Վ., Գարեգին Նժդեհի կենսափիլիսոփայութիւնը, հըրատարակիչ` Ազգայնական ակումբ, Երեւան, 2002 թ.: Միրզոյեան Վ., Գարեգին Նժդեհի փիլիսոփայութիւնն ու լեզուաշխարհը, Երևան, 2001 թ.: Նժդեհ Գ., Երկեր, Արխիվային գործի գործակալություն հրատ.,Երևան, հ 1-2, 2002 թ.: Նժդեհ Գ., Նորահայտ նամակներ, Հայաստանի ազգային ար-խիվ, Երևան, 2011 թ.: Նժդեհ Գ., Գրական երկեր, Նախիջևան հրատ., Երևան, 2003 թ.: Նժդեհ Գ., Գրական երկեր, Էդիթ Պրինտ հրատ., Երևան, 2012 թ.: Նժդեհ Գ., Հատընտիր, Ամարաս հրատ., Երևան, 2006 թ.: Նժդեհ Գ., Նամականի (1920-1921 թթ..), հրատարակիչ` Ազգայնական Ակումբ, Երեւան, 2002 թ.: Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, ԵՊՀ հրատ., Երևան, հ. 1-2, 1979-1981 թթ..:

Պետրոսյան Հ., Գալստյան Ս., Ղարագուլյան Թ., Լեզվաբանական բառարան, ԳԱ հրատ., Երևան, 1975 թ.: Պետրոսյան Հ., Հայերենագիտական բառարան, Հայաստան հրատ., Երևան, 1987 թ.: Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերեն-արևելահայերեն նոր բառարան, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2012 թ.: Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերեն-արևելահայերենի բառա- պաշարային առանձնահատկությունները,ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2004 թ.: Սուքիասյան Աշ., Հայոց լեզվի հոմանիշների բացատրական բա-ռարան, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 2003 թ.:

ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

«Ազգ» – օրաթերթ, «Հայրենիք» – ամսագիր, N8, 1923 թ., Ինչու պայքարեց Լեռնահայաստանը: «Ռազմիկ» – օրաթերթ, 1943 թ., թթ..169-178: Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ:

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՍ – Ազատ Սիւնիք, «Հայրենիք» ամսագիր, №№ 7-12, 1925 թ.: ԳԵ – Գրական երկեր, «Նախիջեւան» հրատ., Երևան, 2003 թ.: ԳՐԵ – Գրական երկեր, «Էդիթ Պրինտ» հրատ., Երևան, 2012 թ.: ԷԼԳ – Էջեր Լեռնահայաստանի գոյամարտից, «Հայրենիք» ամսագիր, 1923-1924 թթ..: ԼԳ – Լեռնահայաստանի գոյամարտը, «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 11, սեպտեմբեր, 1923 թ.: Հ – Հատընտիր, «Աամարաս» հրատ., Երևան, 2006 թ.: ՀԲԿ – Հայ բոլշեւիկեան կռիւները, «Հայրենիք» ամսագիր, հոկ-տեմբերնոյեմբեր, 1923 թ.: հեղ.հեղ. – հեղինակներ Ն – Նամականի, «Ազգային Ակումբ» հրատ., Երեւան, 2002 թ.: ՆՆ – Նորահայտ նամակներ, «Հայաստանի ազգային արխիվ» հրատ., Երևան, 2011թ.: ն.տ. – նոյն տեղում: ՌԽՄ – «Ռազմիկ» օրաթերթ, 1943 թ., թթ.. 169-178: Խօսակցութիւն մը զօրավար Գ. Նժդեհի հետ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ .............................................................................................. 3

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՄ .................................................... 9 § 1. Բառեր................................................................................................ 9 § 2. Բառային տարբերակներ ............................................................. 15 § 3. Գրաբարեան քերականական տարրեր ..................................... 24

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՏԱՐՐԵՐԸ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ԵՐԿԵՐՈՒՄ ..................................................... 33 § 4. Բառային տարբերակներ ............................................................. 33 §  Արեւմտահայերէն բառեր ............................................................ 37 § . Յոլովական ձեւեր .......................................................................... 41 § . Բայաձեւեր ..................................................................................... 48

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ .................................................................... 58

§ 8. Համեմատութիւն կազմող եղանակներն ու կապակցական բառերը ................................................................................................... 58 § 9. Տեղ գտած կառուցուածքային յատկանիpշներ ......................... 67 § 10. Համեմատութիւնների բովանդակային կողմը ....................... 70

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ

ՄԱԿԴԻՐՆԵՐ ........................................................................................ 76 § 11. Ինչպիսիք են մակդիրները ........................................................ 76 § 12. Մակդիրների կիրառութիւնը .................................................... 80 § 13. Մակդիրային ծաղկաքաղ .......................................................... 84

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ................................................................... 89 § 14. Ինչպիսիք են փոխաբերութիւնները ........................................ 89 § 15. Փոխաբերութիւնների կիրառութեան շուրջ ........................... 93

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ՀԱՐՑ ԵՒ ՀՌԵՏՈՐԱԿԱՆ ՀԱՐՑ ........................................................ 97 § 16. Հարցերի ծաւալն ու յաճախականութիւնը ............................. 97 § 17. Հարց եւ պատասխան ............................................................... 103 § 18. Տրամադրութիւններ, հոգեվիճակներ .................................... 108

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԿՐԿՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ........................................................................... 121 § 19 Կրկնութիւնների տեսակները եւ քանակական կողմը ....... 121 § 20. Կրկնութիւնների մի քանի յատկանիշ ................................... 126

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՇԱՐԱԴՐԱՆՔԻ ԵՂԱՆԱԿՆԵՐԸ ...................................................... 143 § 21. Հակադրութիւն........................................................................... 143 § 22. Համադրութիւն .......................................................................... 153 § 23. Լեզուական միջոցներ ............................................................... 159 § 24. Երկխոսութիւններ .................................................................... 167 § 25. Ասոյթներ .................................................................................... 172 ՎԵՐՋԱԲԱՆ ........................................................................................ 181 ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒԱԾ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՑԱՆԿ............................ 189 ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ՑԱՆԿ ........................................................... 190 ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ......................................................... 191

ԵՐԵՒԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՕՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

гٳϳñ·ã³ÛÇÝ ß³ñáõ³ÍùÁª Ø. гñáõÃÇõÝ»³ÝÇ Ð³Ù³Ï³ñ·ã³ÛÇÝ Ó»õ³õáñáõÙÁª ². ²Õáõ½áõÙó»³Ý, Î. â³É³μ»³ÝÇ Î³½ÙÇ Ó»õ³õáñáõÙÁª ². ä³ïáõ³Ï³Ý»³ÝÇ êñμ³·ñáõÙÁª ì. ¸»ñӳݻ³ÝÇ

îå³·ñáõ³Í ¿ §¶»õáñ·-Ðñ³Ûñ¦ êäÀ-áõÙ ù. ºñ»õ³Ý, ¶ñÇ·áñ Èáõë³õáñãÇ 6

â³÷ëÁª 60x84 1/16: îå. Ù³ÙáõÉÁª 12.125: îå³ù³Ý³ÏÁª 200:

ԵՊՀ հրատարակչութիւն, ք. Երեւան, 0025, Ալեք Մանուկեան 1

2. Լեզուն ժողովրդի յարատեւման պայմանն է: Լեզուի մահը արագացնում է ժողովրդի հոգեւոր մահը: Իսկ լեզուն կենդանի է ու զարգանում է, երբ ամէնուր ու մշտատեւ գործածութիւն ունի, այսինքն՝ պետական է, իշխանութիւնների ու ժողովրդի յոգածութեան առարկան է: 3. Կեանքիս գարնան՝ պատանու իմ միտքն ու սիրտը իրենց սնուցիչներն ունեին — Արարա՛տը, ... Հայ լեզուն, որ օտար լուծ ու նւաստութիւն չճանաչեց ու մնաց ստեղծագործ անգամ պատմութեան դարերում, երբ օտարը կ՛իշխէր Հայաստանում: 4. Ազնւացրո՛ւ լեզուդ, խօսքդ, իսկ այդ անելու համար, նախ ազնւացրու մտաւոր կեանքդ: 5. Մի ընտանիք, մի հասարակութիւն, մի ժողովուրդ ճանաչելու համար պէտք է լսել նրա մէջ հնչող խօսքը: 6. Յաղթելու համար քիչ է խելքը, տաղանդը, պէտք է ե՛ւ զօրաւոր խօսքը: 7. ... միշտ պատկերաւոր ու սեղմ, սրտերին՝ կրակ, բազուկներին՝ թափ, կամքերին մղում տւողը խօսքն է: Որքան զօրաւոր, այնքան մեծ է նրա հմայքը:

Գ. ՆԺԴԵՀ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ

1. Լեզուն [մայրէնի] հայրենասիրութեան թթխմորն է:

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐ­ԳԵԱՆ

ԱՍՈՅԹՆԵՐ ԼԵԶՈՒԻ ՇՈՒՐՋ

ԵՐՋԱՆԻԿ ԳԵՒՈՐԳԵԱՆ

ՍՈՒՍԱՆՆԱ ԳԵՒՈՐ­ԳԵԱՆ

ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻՆ

ԲՆՈՐՈՇ ԼԵԶՈՒԱՈՃԱԿԱՆ

ՄԻՋՈՑՆԵՐԸ