Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը

«ՀԱՅՐԵՆԻՔ» մատենաշար, թիվ 19

Մանուկ Ղազարեան

ՂԱՐԱՔԻԼԻՍԱՅԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԸ

(Ականատեսի հիշողութիւններից)

Հրատարակիչª «ՀԱՅՐԵՆԻՔ» ակում

Երեւան – 2009

Տպագրվում է Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության աջակցությամ

Խմ ագիր` Ավագ Հարությունյան

Մանուկ Ղազարյան, Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը (Ականատեսի հիշողութիւններից): Հրատարակիչ «Հայրենիք» ակում : Երեւան, 2009, 71 էջ:

1918թ. Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը հայոց նորագույն շրջանի հաղթանակների շարքում վճռորոշ դերակատարություն է ունեցել: Նկատի առնելով այն հանգամանքը, որ այն դեռնս ըստ արժանվույն չի գնահատվել` նպատակահարմար գտանք վերահրատարակել ականատեսի այս հիշողությունները: Միաժամանակ, գրքույկն ունի նան արդիական հնչեղություն, քանզի փաստացի ապացուցվում է, որ նյութական արվոք վիճակը շատ դեպքերում ամլացնում է պայքարի ն մարտունակության ոգին, իսկ չիմաստավորված խաղաղությունն էլ` հանգեցնում պարտության:

© «Հայրենիք» ակում

ՅԱՌԱՋԱԲԱՆ

Ես նպատակ չունեմ գրելու «Ղարաքիլիսայի Հերոսամարտի» մանրամասն պատմութիւնը: Այդ անն իմ ուժից ու հնարաւորութիւնից շատ արձր է: Ղարաքիլիսայի մայիսեան կռիւն այն հերոսական պայքարի վերջին մենամարտն էր, որ մղում էր հայ գիւղացիութիւնն ընդդէմ թիւրք հօրդաների, ընդդէմ ռնութեան ու ստրկութեան շղթաներ կոփողների, հայ դեմօկրատիայի մարտիրոսագրութեան վերջին էտապն էր, որ պսակեց նրա ազատագրութեան համար ընկած մարտիկներին: Ես ձգտում եմ գլխաւորապէս վերակենդանացնել այս Մեծ Դէպքի այն ացառիկ մոմենտները, որոնք նորոշում են աշխատաւոր գիւղացիութեան յեղափոխական պօտենցեալ ոյժը եւ նրա գոյութեան կռւի կենսունակութեան չափը: Սովորել ենք վերագրել համաշխարհային պատերազմի ոլոր դէպքերն իմպերիալիստական անակների կուռ հարւածներին, այց մոռանում ենք այն էպիզոդները, ուր ժողովուրդի կազմակերպւած աւանգարդը հրապարակ գալով` իր ակտիւ քայլերով տալիս է կռիւներին հերոսական նոյթ: Ղարաքիլիսայի մայիսեան դէպքերը մի փայլուն էջ է ժողովրդական պայքարից: Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի պատմութիւնը, քաղաքական ու հասարակական տեսակէտից, դեռ եւս չի պարզա անւած եւ հազիւ թէ եր եւիցէ հնար լինի աւելի պարզա անել: Մինչեւ այժմ այդ կռիւների մասին լոյս են տեսել հատ ու կտոր, հակասական ու անարժէք յօդւածներ, որոնք չեն կարողացել լոյս սփռել ժողովրդական Պայքարին` ազմակողմանի կերպով: Աշխատութեանս էութիւնը, նրա էսսենցիան, կայանում է նրանում, որ Ղարաքիլիսայի մայիսեան կռիւներին տրւում է ժողովրդական ընդվզումի ու ըմ ոստութեան նոյթ, որ դա ոչ թէ ռուսական կազմալուծւած գնդերի, պարտւած միլիտարիզմի վերջին դիմադրութիւնն էր, այլ Փամ ակի ու Լօռւայ գիւղացիութեան նախաձեռնութեամ ու ուժերով մղած հերոսամարտն էր, որ մի կենդանի արձան էր կազմակերպւած ժողովրդի յեղափոխական տրամադրութեան ու աւիւնի, գերմարդկային կորովի ու դիմացկանութեան մասին: Եթէ Ղարաքիլիսայի կռիւները չհամարւեն որպէս այդպիսին, եթէ նրանք զուրկ լինէին հասարակական ու արոյական նոյթագծերից, եթէ նրանցով չչափւէր լօռեցու եւ փամ ակեցու յեղափոխական տեմպերամենտը, ապա միանգամայն ան ացատրելի եւ հանելուկային կմնար այն հէրքուլէսեան գոտեմարտը, որ մղւեց Փամ ակի Ձորում, աննկատ ու անյիշատակ կմնային այն ազմահազար նահատակները, որոնք ընկած են Սանամսուրդանի լանջերում, Մայմեխի ու Աչաուրթի արձունքներում:

Ապագայ անաչառ պատմագիրը չի սխալւի, ապագայ սերունդը չի մոլորւի, եթէ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտը համարւի հայ դեմօկրատիայի յեղափոխական պատմութեան ամենակարմիր էջը: «Ով ուզում է թող այս հերոսութիւնն անւանի անմտութիւն,- գրում է մի յեղափոխական գրող,- այց մի՞թէ հէնց այս ախտաւոր անմտութեան շնորհիւ չէ՞ր, որ ժողովուրդը մի ոստույնով վերածնւեց եւ ապագայ սերունդին ցոյց տւեց այն Մեծ ուղղին, որով պէտք է ընթանայ քաղաքական պայքարը»: Ես իմ համեստ գրչով ցանկանում եմ վերյիշել անձնական այն տպաւորութիւններս, հոգական այն անսահման ապրումներս, որոնք կապւած են Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի հետ, եւ նրանց կապակցել ու ձուլել այն հանրատարած փաստերը, որոնց ժողովրդական անաւոր գրականութիւնը դարձրել է պատմութեան սեփականութիւն: Այդ անն ինձ որքան է յաջողւել, թողնում եմ իմ անաչառ ընթերցողներին: Մ. Ղ. 1919թ. 1 նոյեմ երի, Թիֆլիս

Ա.

ՄԱՅԻՍԵԱՆ ԳԱՂԹԸ

«Տառապեա՞լ ժողովուրդ կտեսնե՞ս արդեօք Աւետեաց երկիրը: Կմնա՞ս արդեօք այս Գողգոթայի վրայ, որ աւելի ող երգական, աւելի տխրագին եւ աւելի վեհ է, քան Մարդ-Աստծոյ Գողգոթան մինչեւ քո արեան վերջին կաթիլը, մինչեւ վերջին հառաչդ, մինչեւ հանճարեղ եւ ռազմական նախաձեռնութեանդ վերջին կայծը»: Արթուր Արնու Կովկասեան ընդհանուր ֆրօնտի վիժումը ու թիւրք զօրքի մայիսեան արշաւանքը տեղահան արին Բասէնի, Ղարսի եւ Շիրակի հայ ազգա նակութեան, իսկ Ալէքսանդրապօլի անսպասելի անկումն` աւելի սաստկացրեց այդ շարժումը, որ որպէս մի ահռելի հեղեղ, ոչնչացնելով ոլոր պատւարներ, քանդելով ու աւերելով ամեն ինչ, սուրաց դէպի ցած` գտնելու իր վերջին կայանը, ձուլվելու իրենից ուժեղ տարերքի հետ. այնպէս որ Փամ ակի 1,2 հարիւր քառ. վերստ տարածութիւն ռնող Ձորը մայիսի 19-20 փոխւել էր գաղթականական ալէկոծ ծովի, որի յորձանքների մէջ մարդ-արարածը դառել էր մի աննշմարելի շիղ: Փախստական կարավանի հանգրուանը սկսւում էր Համամլւից մինչեւ Համզաչիման արձունքը` շուրջ 30 վերստ տարածութիւն: Հսկայ զանգւածի խտութեան մասին գաղափար կազմելու համար աւական է յիշել, որ այստեղ էին կուտակւած Երեւանի եւ Ղարսի նահանգների ազգա նակութեան 909 - 1՛2 միլիոնից աւելի ժողովուրդ, եւ Երզնկայից, էրզրումից ու Մշի-դաշտից ճողոպրած տաճկահայ հոծ ազմութիւնը: Տեղական նակչութիւնը կորել գաղթականական հոսանքի մէջ, դառել էր որպէս մի հիւլէ անհուն Օվկիանոսում: Մարդկային հեղեղը տարածւել էր Փամ ակի ոլոր գիւղերը, խուժել էր ոլոր նակարաններ եւ ձուլւել ու կազմւել էր գորշ եւ մռայլ մի ամպ, որ կարծես իջել էր ներքեւ, չոքել էր Մայր հողի կրծքին` խեղդելու, պատժելու նրան իր մեղսակցութեան համար: Փամ ակեցին նայում էր, ամենայն սառնասրտութեամ , այս ամենին, որպէս նութեան մի արհաւիրքի, մի ահռելի փոթորկի, որ պիտի կործանէր ու աւերէր իր շուրջը գտնւած, իրեն արգելք հանդիսացող ոլոր պատւարները` թողնելով հեռու շրջապատին անվնաս ու անմատչելի: Ղշլաղեցի երկրագործը, ապագայի վառ յոյսերով տոչորւած, իր կանաչեցրած արտն ոտնահարելուց եւ փչացնելուց ազատելու համար` զինւած կանգնել էր նրա կողքին եւ յորդարանքներով ու սպառնալիք-

ներով ստիպում էր փախստական հոսանքին հեռու մնալ, ոտի տակ չտալ իր միակ ապաւէն` յոյսերով յղի մի թիզ հողը: Բայց շրջանը հեղեղող գորշ մասսան դառել էր անզգայ ու անխիղճ, աւերող ու կործանող: Մի քանի ժամում հանդիպակած լեռների ու դաշտերի կանաչաւէտ ու սիրուն արտերը ծածկւում էին սեւ ու խաւար վարագոյրով: Քրտնաջան աշխատաւորի վերջին հառաչը, որպէս մի նզովք, տանում էր իր իրտ ու անմիտ ամ ոխը… Որքան չտեսնւած ու աննկարագրելի է մարդկային խուճապը, նոյնքան աւելի սարսափելի էր նութեան արհաւիրքը, մռայլ ու սեւ էր երկինքը, թանձր ու ճնշող էին ամպերը, օրերով թափւում էր անձրեւ, եւ այն էլ ի՞նչպէս` դոյլերով ու տակառներով: Ղարաքիլիսայի դաշտավայրը, հեղեղից ու ցեխից, փոխւել էր մի լճի, որի միջոցով մարդիկ դժւարութեամ առաջ էին շարժւում: Անյայտացել էին նախկին հարթ ու ուղիղ ճանապարհներ, փախուստը կատարւում էր ամենուրեք ու ամեն ուղղութեամ : Անց ու դարձին վերջ չկար. փախստական կարավան ոչ դադար ունէր եւ ոչ էլ ծայր: Որքան էլ նա աշխատում էր շտապել դէպի առաջ, խուսափել իրեն սպառնացող թշնամու ուրւականից, որքան էլ նա ձգտում էր ազատւել ճակատագրի դառնութիւններից, այց եւ այնպէս հակառակ նրա կամքին` շարժւում էր չափազանց դանդաղ, ծանր ու յուսահատ քայլերով… «Փախէ՛ք, դէ՛հ փախէք, թուրքեր եկա՛ն». յետեւից գուժող ձայներն անզօր էին փոխել մարդկային յամր ընթացքը, փախստական խուժանի կրիայի քայլերը… Բնութիւնը քարացած մարդուն վիճակւած սարսափի ու տանջանքի հանդէպ` դառնում էր աւելի դաժան, աւելի անողորմ, անձրեւը թափւում հա թափւում էր, ճանապարհի այս ու այն կողմում հեղեղատի պատռւածքներ աց էին արել իրանց երախները, ուր մի անզգոյշ շարժումից, մի աննշան սայթաքումից գլորւում էր վերեւից ցած տարաախտ փախստականն իր սայլով ու քոչով: Մարդկութեան հալածւած մասնիկը, ուժասպառ ու յուսահատ, սողում ու չանկռոտում էր երկար ու դժւարաանց արահետները, լեռնային ուղիները` դիմում էր դէպի փրկութիւն, դէպի անյայտ հեռուն… Իսկ այդ միջոցին թշնամին կրնկակոխ հետեւում էր խուճապի մատնւած, նութիւնից տուժած, ազմահազար գաղթականութեան: Մայիսի 19-ի երեկոյեան թիւրք զօրքի հետախուզներն արդէն երեւացել էին Ղարաքիլիսայից դէպի արեւմուտք 20 վերստ հեռաւորութեան վրայ` Սպիտակի լեռներում: Համամլու գիւղն առանց դիմադրութեան անձնատուր եղաւ: Այս լուրը կայծակի արագութեամ անցաւ փախստական կարավանի մի ծայրից մինչեւ միւսը համակեց ամենքին ահ ու սարսափը, խուճապն ու լքումն աւելի սաստկացաւ: Գաղթականութիւնը խելակորոյս սոսկումով իր կեանքն ազատելու համար իր հետ երած հարստութիւնը` անասուն, կահ-կարասիք, անկողին, հագ6

ուստեղէն եւ այն եւ այլն, ստիպւած եղաւ թողնել վերջին իջեւանում կամ դէն շպրտել ճանապարհի այս ու այն կողմը: Ամեն մի արժէք, ամեն թանկագին իր կորցրել էր փախստականի աչքում իր նշանակութիւնը, դառել էր նրան ծանրա եռնող եւ անգամ վտանգի ենթարկող մի աւելորդ եռ… Համամլւից մինչեւ Ղարաքիլիսա, Ղարաքիլիսայից մինչեւ Համզաչիման` թէ ճանապարհի ուղղութեամ եւ թէ ընդարձակ տարածութեան վրայ, թափթփւած էին ամեն ինչ` խաս շորերի ոխչաներից մինչեւ լիք խուրջիններ, անկողիների մաֆրաշներից մինչեւ հացահատիկի լիք ջւալներ, շորագեալցու հարուստ պղնձակալից մինչեւ նրա տաշտն ու խնոցին, ռանչպարի գերանդի ու մանգաղից մինչեւ արհեստաւորի ուրագն ու սղոցը… Մահւան վտանգի մոմենտը ստիպել էր նիւթապաշտ գիւղացուն արհամարհել իր աշխատանքը, իր սեփականութիւնը… Ամենքին զ աղեցնում էր միայն մի միտք` ժամ առաջ փախչել, խուսափել այն ահռելի ուրւականից, որ կամաց-կամաց հետեւելով իրեն` դառնալու էր մի վիշապ եւ կուլ էր տալու սարսափահար ազմութեան… Բայց ի զո՞ւր. համատարած սարսափի կօշմարն այնքան էր նրան ճնշել ու ընկճել, որ նա վաղուց էր կորցրել իր հոգու եւ մարմնի հաւասարակշռութիւնը, նման էր աշնանային մի տերեւի, որ ընկել էր հողմի երան, քշւում, տարւում էր անյայտ ուղղութեամ , փախստական զանգւածը կորցրել էր մարդկային ոլոր ունակութիւնները, կամազուրկ ու վախկոտ, յուսախա ու լքւած, անձնատուր էր եղել անողոք ճակատագրի մահա եր հարւածներին: Բայց ոլորովին այլ էր փամ ակեցու եւ լօռեցու տրամադրութիւնը` համատարած խուճապն ու փախուստը չէր ազդել նրանց վրայ, փամ ակեցին շլացած ու կուրացած գաղթականութեան թողած ծով հարստութիւնից, որ փաստօրէն դառել էր անարժէք ու անտէր, դեռեւս մնացել էր իր տանը, կառչւել էր իր հողից եւ զ աղւած էր գաղթականութեան դէն ձգած արիքները հաւաքելով, պետական «չխաուզներ» դատարկելով եւ ձեռք երած հազւագիւտ իրերը «պարտկելով» ու տեղաւորելով: Այն ժամանակ, եր ասենցին կամ կաղզւանցին, ամեն ինչից զուրկ, կիսամերկ ու սոված-փախչում էր Սանահնի ձորերով դէպի անհիւրընկալ Թիֆլիս` ղշլաղցին կամ հաջիղարեցին սայլերով շաքար, ձէթ, րինձ, ալիւր եւ այլ մթերքներ էր կրում դէպի իր տունը: Թալանի եւ յափշտակութեան ինստիկտը մեռցրել էր նրա մէջ ահ ու սարսափի զգացումը: Ղարաքիլիսա կայարանի դիմացի հարթութիւնը շաքարի եւ ալիւրի թալանից սպիտակին էր տալիս: Անծանօթ մարդուն թւում էր, որ յորդառատ անձրեւից յետոյ` գիշերը ձիւն էր նստել: Մինչեւ մայիսի 28-ը Փամ ակի ժողովուրդն ամենայն հաստատակամութեամ ու սառնասրտօրէն նստած մնաց իր օջախում, չենթարկւեց

ընդհանուր խուճապին եւ հանգիստ ու վստահ սպասեց, որ փոթորիկն անցնի, ալէկոծ ծովը հանդարտւի, արեւը ժպտայ եւ մռայլ ամպերը չքանան երկնքից, դարձեալ սկսւի մարդկային կեանքն իր սովորական ելեւէջներով: Ապա ո՞ւր էին ժողովրդի «առաջնորդները», նրա «քաղաքագէտ փահլեւանները» - Վաղօն ու Արշակ, Խզմալն ու Չոպուռ-Դաւիթը, Ասօն ու Վաղինակ «վարժապետները»… Նրանք, փախստական կարավանի ծայրը չհասած Փամ ակի Ձորը, «պոկեցին, ո՞նց պոկեցին», ո՞ւր ոչ ոք չիմացաւ: Այս Պլեադան, ուղիղ մի ամիս առաջ, թունաւոր պրօվօկացիաներով, գռգռեց ժողովրդի տականքներին տեղական թիւրք տարրի դէմ, որոնք շրջանումս աննշան փոքրամասնութիւն կազմելով` ացի արի հարեւանութիւնից, այլ վտանգ չէին սպառնում հայ գիւղացիութեան: Մի չարա աստիկ օր գռգուած ամ ոխը, նոյն «հերոսների» առաջնորդութեամ , պաշարեց Վարդանլու թիւրքա նակ գիւղը եւ իր գազանային նազդներին աւականութիւն տալու համար` վառեց տները, կոտորեց անմեղ տղամարդկանց եւ անգամ երեխաներին, ռնա արեց կանանց եւ հրի ու թալանի ենթարկեց գիւղի հարստութիւնը: Շէն ու կենսուրախ գիւղը վերածւեց մի սպանդանոցի, որից մարդկային արեան հոտն ար եցրեց մարդ-գազաններին: Ահա ինչու այդ տխրահռչակ հերոսները, մայիսեան տագնապալից օրերին, զգալով, որ թշնամին արդէն խուժել է երկրի ներսը եւ կամացկամաց մօտենում է Փամ ակին, որ Վարդանլւի դէպքերն արժան չնստի իրենց, որ անմեղ զոհերի արիւնը վրէժ է պահանջում` նամարդօրէն փախան ու անյայտացան` յանձնելով ար արոս թշնամուն տեղական անպաշտպան ժողովրդին: Դաշնակցական «հերոս» Վաղօն էլ իր «թռուցիկ» խմ ով քաշւեց Դսեղի անմատչելի ծերպերում… Մայիսի 21-22-ին, Փամ ակում ծովացած գաղթականութեան խոշոր 9-ը քաշւեց ու հեռացաւ Սանահնի եւ Դիլիջանի ձորերով:

Բ.

ԴԻՄԱՒՈՐՄԱՆ ՓՈՐՁ

Համամլւի առումը ցնցեց անտէր մնացած հարստութիւնն իւրացնող փամ ակեցուն: Նա զգաց իր օրհասական դրութիւնը` փրկութեան ու պաշտպանութեան նազդը խօսեց նրա մէջ: Մի խաւար ու անձրեւոտ գիշեր Փամ ակի երիտասարդութիւնը, թշնամու դաւից խուսափելու համար, ոտից ցգլուխ զինւած քաշւեց Մայմեխի անմատչելի արձունքները: Գիւղերում մնացին խաղաղ տարրերը, այց կազմալուծւած էր հասարակութիւնը, անարխիան ու շանտաժը գլուխ էին արձրացրել, գիւղացիութիւնը, ինչպէս ասում են, դառել էր «անգլուխ Սամի»: Անհրաժեշտ էր վերականգնել նորմալ կեանքը, հարկաւոր էր Ղարաքիլիսային մի խելացի եւ ուժեղ կամքի տէր ղեկավար: Կայացաւ մի ազմամարդ միտինգ. դրւած էր թշնամուն դիմաւորելու հարցը: Գառները գայլերին խնամախօս են ուղարկում. ի՞նչ արած. «Դու պարտաւոր ես»,- ասում է Նիցշէն,- ընկած է նրա ճանապարհին, ոսկէշող, որպէս մի թեփաւոր կենդանի եւ ամեն մի թեփի վրայ փայլում է ոսկու պէս «Դու պարտաւոր ես»… Դիմադրելու եւ մեռնելու «հաւէս»-ը կորել էր, ինքնապաշտպանութեան տրամադրութիւն չկար, ամենքին զ աղեցնում էր մի միտք, մի գաղափար` համակերպւել թշնամու պահանջներին, կամովին կրել ստրկութեան շղթան… Որոշւեց հասարակական գործերի ղեկը յանձնել մի եռանդուն եւ փորձւած գործիչի: Գտնւեց մի այդպիսի անձնաւորութիւն` Արսէնանց Վանօն, որ օժտւած էր դրական կողմերով: Ընտրւեց հաշտարար պատգամաւորութիւն: Յեղափոխական աւիւն ու ռիսկը տեղի տւին խոհականութեան ու չափաւոր քայլերին: Ժողովուրդն իր պարտքը կատարած համարելով` ցրւեց միտինգից, պատսպարւեց իր յարկի տակ եւ սպասեց իր օրհասին… Վանօն, որ վճռել էր մնալ մինչեւ վերջ իր հայրենիքում, կրել իր հարեւանի հետ ռնակալի անագորոյն լուծը եւ այդպիսով թեթեւացնել փամ ակեցուն վիճակւած ճակատագրի հարւածները, ստանձնելով իր պաշտօնն անմիջապէս անցաւ գործնականին - թշնամուն դիմաւորման: Հաշտարար պատգամաւորութիւնը պատրաստ էր` նրան մասնակցում էին Փամ ակի գիւղերի յայտնի ներկայացուցիչներ, հրապարակ էր եկել «աղ ու հացը» եւ «սպիտակ» դրօշակը` խաղաղութեան ու եղ այրական յաւիտենական Սիմվոլը: Պատգամաւորութիւնը պէտք է գնար մինչեւ Համամլու եւ այնտեղ դիմաւորէր թշնամուն` արտայայտելով ժողովրդի հպատակութեան ու հնազանդութեան հաւաստիքը: Այս էր միակ միջոցը: Խաղաղ մասսայի

կեանքի ու մահւան խնդիրն էր վճռւում: Պայքարի ու մարտնչելու մօմենտն անցել էր: Պատգամաւորութիւնը շարժւեց` նրան առաջնորդում էր «խաչ ու խաչվառը»: Ղշլաղում նրան միացան Գրիշա Աղան, Հաջի-Ղարի, Դար-Բազի եւ Բզովդարի պատգամաւորները: Այդ օր կարծես նութիւնը փորձում էր մեղմանալ, նրա տխուր դէմքը ստանում էր քաղցրահամ ոյր ժպիտ, սեւ ու մռայլ ամպերը կամաց-կամաց հեռանում էին հորիզոնի այն կողմը, կենսատու արեւն ուրախ նայում էր երկրին եւ կարծես խոստանում էր ամենքին կեանք ու անդորրութիւն… Պատգամաւորութեան հանդիսաւոր երթը հասաւ Արչութ, նրան շրջապատեցին թիւրք խուժանը, որին տհաճութիւն պատճառեց սպիտակ դրօշակը` «Աղ-Բարեախը»: Թիւրք «խոջիների» յանդուգն վերա երմունքը զգացնել տւին պատգամաւորութեան, որ այսպիսի պայմաններում նրանք հազիւ թէ իրենց միսսիան կարողանան կատարել, որ գազանացած խուժանը հազիւ թէ կենդանի նրանց հասցնի Համամլու` աւելի խելացի համարեցին վերադառնալ Ղարաքիլիսա եւ սպասել թշնամու զօրքի մօտենալուն: Անցաւ երեք օր: Ղարաքիլիսան ընկաւ ահ ու սարսափի կօշմարի տակ: Փրկութեան յոյսի վերջին կայծերը, կամաց-կամաց, հանգան ու կորան, մահւան օրհասը տիրեց ամենքին, խորհրդաւոր լռութիւնը կապարի պէս ճնշեց մասսային, որ դառել էր մի հսկայ կենդանի դիակ, իսկ Փամ ակի գեղեցկանիստ Ձորը` մի ահռելի գերեզման… Բայց մայիսի 24-ին, մի անսպասելի դէպք, աւելի շուտ մի զարմանալի հրաշք եկաւ ցրելու համատարած լռութիւնը, պատռեց մահւան վարագոյրը եւ մարդկանց երակների մէջ հոսաց ապրելու եւ կռւելու տենչը: Ղարաքիլիսայից դէպի արեւելք, Համզաչիմանի ուղղութեամ , Դիլիջանի ոլորապտոյտ ճանապարհին երեւաց մի անորոշ զանգւած, որ քանի մօտենում` աւելի տարածւում եւ աւելի նկատելի էր դառնում: Շատ չանցած գիւղում երեւացին մի խում ձիաւորներ, ոտից ցգլուխ զինւած: Ժողովրդի սարսափահար դէմքին նկատւեց ե՛ւ զարմանքի, ե՛ւ ուրախութեան նշան… Եկւորները ծանօթ դէմքեր էին. Նժդէհի տղերքը: Հետաքրքրւող ազմութիւնը շրջապատեց ձիաւորներին: - Գալիս է հայ զօրքը, գալիս են հայ կամաւորները: Կռիւս պիտի տանք, փախչելն ամօթ ա՞, տղամարդութի՛ւն պիտ շանց տանք, արար աշխարհ պիտ զարմացնենք, ծլկւող ու կորչողը` նամարդ է: Լսողները չէին հաւատում իրենց ականջին, թւում էր ամենքին մի երազ, մի քա՞ղցր ու կարճա՞տեւ երազ…

«Գալիս է հայ զօրքը, մի՞թէ, նրանք, որոնք երեք օր առաջ ռնել էին նահանջի ուղի՞ն, կորցրել էին կռւելու տրամադրութիւն եւ խելակորոյս փախչում էին առաջ… ոչխարների մի հօտ, որ սարսափահար եղած գայլերի ոհմակի ցրւել էր ամեն ուղղութեամ »,- մտածում էր տեղացին եւ գլուխը շարժելով հեռանում էր եկւորներից… Այո՛, այս ամենը երազ չէր, այլ իրականութիւն: Մի ժամից յետոյ Ղարաքիլիսա մտաւ կազմակերպւած մի անակ մի ուռն ուխտեալ հերոսների, որոնց համար անհանդուրժելի էր ստրկութեան շղթան եւ արհամարհելի վախկոտի կեանքը: «Մահ-իմացեալ»-ները վճռել էին իրենց կեանքի գնով, իրենց արեամ ստեղծել ժողովրդի համար անմահութիւն: Ղարաքիլիսան ցնծութեամ դիմաւորեց ուխտւածներին:

Գ.

ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԸ

«Մեռած են ոլոր աստւածները. արդ կամենանք, որ Գերմարդն ապրի»: Նիցշէ Վերջին պայքարի խիզախ քայլը պատկանում էր Դիլիջանին, ուր կենդրոնացել էին հայ զօրքի կազմալուծւած մասերը եւ փախստականների հոծ ազմութիւնը: Նրանց մէջ ռազմական տրամադրութիւն ստեղծողն եղաւ ժողովրդական հերոս ՆԺԴէՀԸ: Նրա եւ մի քանի էնտուզիազիստ գործիչների կրակոտ ճառերի վայրկենական ազդեցության տակ վճռւեց դիմաւորել թշնամուն Փամ ակի լեռներում, աց կրծքով դուրս գալ նրա դէմ եւ մի անգամ էլ ցոյց տալ արար աշխարհին, որ հայ յեղափոխական դեմօկրատիան գիտէ հերոսա ար կռւել եւ փառաւոր մահով մեռնել… Հայրենասիրական ոգեւորութիւնը հրաշք է ծնում: Վախկոտ ու թուլամորթ ամ ոխը վերածնւում է: Նրա միջից ջոկւում են հազարաւոր կամաւորներ, կազմւում է ռազմիկ գնդեր, եւ շարժւում առաջ… Աւանգարդը հանդիսանում է Նժդէհի հեծելագունդը, որ յետագայում, Հաջի-Ղարայի տակ երեւան է հանում առասպելական յանդգնութիւն: Հայ զօրքի անսպասելի վերադարձը նոր ոգի եւ նոր աւիւն է ներշնչում Փամ ակի լքւած ու ստրկացած մասսային: Առաջ է գալիս` առանձնապէս Ղարաքիլիսայում, անսահման ոգեւորութիւն: Թշնամուն դիմաւորելու վերջին փորձը փոխւում է ժողովրդական պայքարի: Դա կռւի պատրաստութիւն չէր, դա անմահութեան տօն էր: Ամենքի դէմքի վրայ փայլում էր ցնծութիւն, ոլորն էլ իրանց զգում էին ազատ ու հպարտ: Անծանօթ մարդիկ իրար պատահելիս գրկախառնւում, հունգուր-հունգուր լալիս էին… Սիրո՞ւն ու անվերադարձ օրե՞ր, ո՞ւր կորան, ո՞ւր… Պատանուց սկսած մինչեւ զառամեալ ծերունին զէնք են վերցնում, կռւի շտապում, դեռահաս կոյսից մինչեւ պառաւ գեղջկուհին գործի են անցնում` թիկունք ամրացնում: Հիացմունքի՞ արժանի ժողովուրդ: «Ես քեզ տեսնում եմ այնպէս, ինչպէս դու քեզ ցոյց տւիր այդ հերոսական օրերին եւ այս տեսիլքն ասում է ինձ, որ մասսան հեռու է ընկճւելուց եւ ընկնելուց, նա աճում, յառաջադիմում է, դառնում է լաւագոյն եւ սքանչելի իր գործերով, անվախ եւ ըմ ոստ յանուն արդար ու ճշմարիտ սիրոյ» - նման դէպքերից հիացած ացագանչում է մի անւանի յեղափոխական: Սկսւեց պայքարը: Հայ մարտիկները «ուռա՞» գոչելով վազեցին առաջ: Կանոնաւոր զօրամասերը, դուրս գալով Ղարաքիլիսայից, անցան Ղշլաղ-Դար ազ, դիրքեր գրաւեցին:

Մայիսի 25-ին որոտաց հրետանին` ազդարարելով ընդհանուր յարձակում: Հրացանների ու գնդացիրների անընդհատ համազարկերն` արձագանք տւին: Թշնամին շփոթւեց` նրա հետախուզները փախստի դիմեցին: Մերոնք ար եցած յաջողութիւնից եւ արհամարհելով թշնամուն` կանգ առան: Կռիւը դադարեց, խլած դիրքն ամրացնելու մասին մտածող չեղաւ: Ռազմագիտութիւնը տեղի էր տւել անհատական խիզախութեան, սառնասրտութիւնը` վայրկենական ոգեւորութեան: Չկար կռւելու մի որոշ ծրագիր, դրւած չէր լուծելու որեւէ խնդիր, ամեն ինչ թողնւած էր տարերային ուժին, ամեն ինչ յանձնւած էր պատահականութեան: Մեր զինւորական յայտնի ուժեր` Նազար էգով, Բէգ-Մամիկոնով, Անդրանիկ եւ ուրիշներ, կորցնելով իրանց հաւասարակշռութիւնը` չունէին հմայք ու հեղինակութիւն մասսայի աչքում: Իսրայէլացիք Մովսէսից հրաշք էին պահանջում, հայ տառապեալ ժողովուրդն իր հերոսներից` սխրագործութիւն, այց նրանց անհատական ճիգերն անզօր էին փոխել պատմութեան ընթացքը, որ ունէր իր սկիզ ն ու վախճանը… Հետեւեալ օրը կռիւը վերսկսւեց նոյն թափով: Այս անգամ մերոնք հանդիպեցին ուժեղ դիմադրութեան: Թշնամին արդէն ուժեղացրել էր իր դիրքերը: Տասնումէկերորդ ֆրգան արդէն անցել էր Ջաջուռի լեռներից: Այն ժամանակ, եր թշնամու զօրա անակի մի մասը Փամ ակի ու Թափա-Գեաուրի վրայով տիրում է Գեադայ-Մայմեխի արձունքը, միւս մասը դիմելով արեւելք` Աղլաղանի, Կախկալի, Շիշ-Թափի գագաթներով հասնում է Սարալ գիւղին եւ ամրանում է Ղուրսալուի ու Արչութի լեռներում, մեր զօրքերը ռնել են միայն արեւմտեան կողմը, ՂշլաղԴար ազ-Արչութ ութվերստանոց տարածութիւնը, ստեղծել են միայն մի ֆրօնտ կենդրոնացել են միայն այս ճակատում, դարձրել են «կոտրած եկեղեցին» իրենց Վերդենը, ֆլանգերի ուժեղացման մասին մտածող չկայ, որքա՞ն թոյլ ու անպաշտպան է Դւալ ու Շօր-Դաղ հիւսիսային եւ Աչաուրթ, Խալխալ ու Մեծ-Մայմեխ արեւելեան թեւերը: Նժդէհի խում ը Դար ազի ու Հաջի-Ղարի արանքում գերմարդկային ճիգեր է գործադրում կանգնեցնելու թշնամու ազմապատկւած ուժի ներխուժումը, նրա մի ուռն քաջերն առասպելական հերոսների նման հրաշքներ են գործում: Իսկ մինչ այդ հեռատես թշնամին չափելով մեր ուժերը Ղուրսալւի կռւում գտաւ գաղտնիքը, որոշեց հայ զօրքի թոյլ կողմերը` շուտով ուժեղացրեց իր աջ ու ձախ ֆլանգները` Աչաուրթի ու Բզովդարի արձունքները: Այն մօմենտին, եր մեր հերոսները խիտ շարքերով հարւածում էին թշնամուն ճակատից, եր իգիթ Հաջիղարեցիք, համամլւեցիների օգնութեամ , Սարալում պաշարել էին թիւրք զօրամասերին, Մայմեխի ու

Արչութի լեռներից որոտում էր թշնամու հեռաձիգ թնդանօթներ եւ գնդացիրներից թափւում էր կրակէ կարկուտը: Թշնամին կամաց-կամաց շրջապատում էր Փամ ակը. նրա զօրամասերը կամաց-կամաց պաշարում էին մեր զօրքերին: Բայց կռիւը չէր դադարում աւելի կատաղի եւ աւելի գոռ դառնալուց: Ղշլաղեցի Արմէնի խում ը, Դար ազի ու Հաջի-Ղարի ուղղութեամ , արգելում է թշնամու առաջխաղացման: Գարասը, Յակո ը, «Զելիմ խանը», Մուկուչը, Աթիկը եւ փամ ակեցի իգիթ տղաներ յանդուգն ու ճարպիկ յարձակումներ են սկսել` այստեղ գնդակահար է լինում Ռու էնը, մի կրակի կտոր տղայ: Մեր հերոսները վճռել էին փառաւոր մահով պսակել իրենց անհաւասար մենամարտը: Մեր զօրքը հասկացաւ իր օրհասական դրութիւնը, ամենքն զգացին իրենց ֆրօնտի թերութիւնը, առանց ֆլանգների` ճակատն անկարող է դիմադրել թշնամու գրոհին, Դար ազի ու «Կոտրած եկեղեցու» դիրքերի անկումը ժամերի հարց է: Հարկաւոր էր ամրացնել թեւերը: Այդ մասին մտածող ու հոգացող չկար: Մեր քաջերը նազդօրէն զգացին այդ կարիքը: Դէպի Գեադա-Մայմեխ եւ Ղարա-Ղալա մագլցեցին մի քանի հարիւր զինւոր, խլացուցիչ «ուռա»-ով սարսափահար փախցրին թշնամու հետախուզներին եւ գրաւեցին մի քանի անմատչելի դիրքեր: Այս կռւում ընկաւ «Կոտոշ» Արամը` Մայմեխի արծիւը: Այս թեւը պաշտպանելու էր գնդապետ Սամարցեւի գունդը, որ յետագայում երեւան հանեց զարմանալի քաջութիւն: Առանց թնդանօթի ու ռազմամթերքի, առանց պաշարի ու պատրաստութեան, Սամարցեւն իր գնդով խլեց թշնամու ոլոր դիրքեր, հալածեց նրան դէպի Միսխանա եւ առաջ երեց կռւողների մէջ անսահման ոգեւորութիւն: Շատ-շատերի վկայութեամ , եթէ գնդապետ Սամարցեւի առաջարկած պլանով կազմւէր Ղարաքիլիսայի ֆրօնտը, մի գուցէ կռիւներն այլ ընթացք ստանային: Սամարցեւի երեւալը Մայմեխի արձունքում` անծայր յոյս եւ արիութիւն ներշնչեց լեռների ծերպերում թառած մեր արծիւներին: Այս ռազմիկ-զինւորականը, մայիսի 25-ին, գիշերւայ ժ. 9-ին գրում է կամաւորների առաջնորդ Յովսէփին. «Ձեր տեղեկութիւնները ստացայ, յայտնում եմ, որ Գեադա-Մայմեխ եմ ուղարկել մի ատալիոն` չորս գնդակացիր եւ յիսուն ձիաւորներ, նրանց յետեւից էլի մի ռօտա ձիաւորներով, թշնամին տիրել է Հաջի-Ղարայի ու Հալավարի արձունքները, առ այժմ մնացէք տեղներդ, ձեռք երէք պաշարեղէն` նմանապէս եւ փամփուշտ: Մի այսպիսի կրիտիքական մօմենտում չթողնէք դիրքերը, մինչեւ որ մերոնք յառաջ չխաղան եւ չունենան հաստատ դրութիւն: Մեր զկտւած հայրենիքը կգնահատի ձեր աշխատանքը: Օրհնում եմ Ձեզ ոլորիդ, թող Աստւած պահի Ձեզ քաջերիդ»…

Հեռատես զինւորականի հրահանգները գործադրւում է ճշտութեամ : Մի ուռն անձնազոհ քաջեր ամուր մնում են իրենց դիրքերում` սպասելով օգնութեան, այց հետեւեալ օր շրջապատւելով թշնամուց եւ կորցնելով իրենցից շատերին` նահանջում են ցած Վանանց Ձոր` «Պոլոր Քարը»… Պայքարը ճակատում եռում հա եռում է, մեր արտիլերիան երկու օր շարունակ յետ է մղում 11-րորդ ֆրգայի ուժեղ յարձակումները: Սկսւում է Հաջի-Ղարայի ճակատամարտը: Գիւղի անմատչելի արձունքները մի քանի անգամ ձեռքից-ձեռք են անցնում: Ընկնում են մէկը միւսի յետեւից հարիւրաւոր քաջեր, որոնց հետ նաեւ անւանի հերոս-կորնետ ՏէրՄովսիսեան: Թշնամին արդէն լուծել էր իր ռազմական խնդիրը` Աչաուրթն ու Ալթուն-Թախտը գրաւած էր, Գեադա Մայմեխը նրա ձեռքին է, Բզովդարի լեռնաշղթայից որոտում էին նրա հրանօթները, Փամ ակը դրւած էր մահւան օղակի մէջ, տարւում էր օրհասական վերջին մարտը, պարտւելու եւ ընկճւելու ժամերը հաշւած էին: Բայց մեր մարտիկները դեռ եւս կռւում էին` նրանք ամենքը սպասում էին օգնութեան: Եւ նա պիտի գար հիւսիսից, Դւալի լեռների կողմից, ազատասէր Լօռուց: Չէ՞ որ այնտեղ էր Անդրանիկը, մեր Գարիալդին, թառած Դսեղայ ժայռերին, շրջապատւած Սասմայ ծռերով ու Գուգարաց քաջերով: Տաշ-Քեասանից, եր լսւեցին առաջին համազարկեր մեր քաջերի սիրտը թունդ ելաւ, խելակորոյս վազեցին առաջ. - Եարադանի՞դ ղուր ան, Աստօծ, Մուրազատուն եկաւ, «Փաշէն» եկաւ, նրա ջանին մատաղ, Ջա՞ն տղերք, յառա՞ջ, էլ մեզ ան չկայ, դուշմանին ցոյց տանք ովա մեր «Փաշէն», ո՞վա մեր քօմակը… Ցէպ կապէ՛ք, ցէ՛պ… Դըռ… դըռ… դըռ… դըռ… ըռռ... Գնդակահար գլորւում են մեր տղերանց առաջին «ցէպը», կազմւում է երկրորդը, երրորդը… վազում են առաջ դէպի Աղմէթ-եալը… «Փաշին» -Անդրանիկին դիմաւորելու… Բայց ո՞ւր է Անդրանիկ, ո՞ւր են Դսեղայ իգիթներ… Իլլիւզիան ցրւում է, մեր տղերքը սթափւում են, եր նրանց առաջն են դուրս գալիս… թիւրք ասկեարները… Մերոնք նոր են հասկանում, որ Ջալալ-Օղլին երեք օր առաջ դատարկւել է, Լօռին պատրաստւում է անձնատուր լինելու, իսկ Անդրանիկը, սարերի արծիւն, երես է թեքել իրենցից… Ահա, արդէն Սանամսուրդանի լանջերի վրայ, երեւացին զօրքի ալիքներ, որոնք քանի գնալով` աւելի խտացան ու շարքեր կազմեցին: Թշնամու երկու ֆլանգները միացան իրար Վարդանլուի գիւղի սահմաններում: Հիմա սկսւեց գնդացիրային անձրեւը: Գնդակահարութիւնը դեռ եւս չէր շփոթել Ղարաքիլիսայում կուտակւած ազմութեան: Նա չէր գնում գնդակների տակ, այլ գնդակներն

էին թռչում նրա մօտ: Քար էին կտրւել ամենքը` տղամարդիկ, կանայք եւ անգամ… երեխաներ: Զինւորների աղերսանքն ու սպառնալիք չէր ազդում նրանց վրայ: Ժողովուրդը հիպնոզացած էր այդ տեսարանից, դուրս էր եկել փողոց եւ երանը աց նայում էր վերեւ: Նա չէր հաւատում իր աչքին, պարտութեան մասին նա գաղափար չունէր, յաղթութեամ էր նա ար եցած: Երեք օրւայ կռիւներն այդ էին ներշնչել, նա վստահ էր ու ուրախ, գնդակների վզզոցը, հրանօթների թմփիւնը ու մարդկանց աղաղակը կազմել էին մի ներդաշնակ նւագածութիւն, նա կարծես իրան զգում էր հարսանիքում կամ տօնախմ ութեան մէջ, նա հրճւանքից քիչ էր մնում պարէր. «Ամա՞ն Թելլօ, Թելլօ՞ ջան, Թելլօ՞, Շիրին Թելլօ՞, Թելլօ՞ ջան, Թելլօ՞»: «Մարդիկ,- ասում է Նիցշէն,- դեռ չեն սովորել` թէ ինչպէս, պէտք է սր ագործել ամենագեղեցիկ տօները»: Ղարաքիլիսան դեռ չէր զգում իրեն պաշարւած: Ռազմական տրամադրութիւնը համակել էր ամենքին: Նամանաւանդ կանայք, իրենց անձնազոհութեամ , գերազանցել էին Vդ. փափկասուն տիկնանց: Նրանք տանջւում էին որպէս կին, որպէս մայր, որպէս քոյր, եր նրանց սիրելիներն աներկիւղ նետւում էին առաջ` արհամարհելով մահը, նրանք չարչարւում էին որպէս տնտեսուհիներ, յանձն առնելով կերակրել մարտիկներին` առաջին դիրքերում, նրանք տանջւում էին որպէս գթութեան քոյրեր` խնամելով ծանր վիրաւորին… Տղամարդը չէր համարձակւում իր կնոջ առաջ թոյլ երեւալ, վախենալ եւ անգամ կասկածել: Դեզերտիրը չէր թաքնւում, չէր փախչում` սարսափելով կնոջ ծաղրից ու արհամարհանքից: Ոչ մի ժամանակ հայ կինն այնքան ՞ իրաւահաւասար չէր եղել, որքա ն հերոսամարտի օրերին… Կինը կռւի մէջ էր ստացել իր իրաւունքը, նրանից խլել` ոչ ոք չէր համարձակւում: Գօտեմարտը շարունակւում էր: Ղարաքիլիսան շրջապատող լեռներից տեղում էր համազարկերի տարափը: Թշնամին մեր հերոսների դիմադրութիւնից շշմած` չէր հաւատում իր յաջողութեան: Մեր կռւողներն, եր տեսան, որ Ղարաքիլիսայի անկումը մօտ է, վճռեցին փառաւոր մահով մեռնեն, քան թուլամորթի նման, կորցնելով ամեն ինչ, տեղի տան թշնամուն: Այժմ սկսւեց պարտիզանական կռիւներ, որոնց մէջ մեր երիտասարդութիւնը, տասնեակ տարիներ շարունակ, մարզւել ու կոփւել էր: Այդ էլ չօգնեց, այդ էլ խեղդւեց թշնամու գերազանց ուժերի գրոհի տակ: Հայ մարտիկները դարձեալ ռնեցին նահանջի ու պարտութեան ուղին: Սարսափելի էր տեսնել հազարաւոր զինւած մարդկանց, որոնք արդէն դատապարտւած էին օրհասական մահւան, երեկւայ առիւծները` շղթայազերծ էին արւած: Սկսւեց փախուստը: Բայց այդ իսկական կռւողներից շատ քչին յաջողւեց: Համատարած հրդեհն իր գիրկն առաւ

ոլոր ըմ ոստներին, նրանք հալւեցին-կորան պայքարի հնոցում: «Փա՞ռք յաղթւածներին»… Փամ ակի ձորում կուտակւած տասնեակ հազարաւոր գաղթականութիւնն որքան էլ աշխատեց դուրս պրծնել թշնամու ծուղակից, ազատւել թշնամու վրէժխնդրութիւնից, այց եւ այնպէս նրա խոշոր տոկոսը գտաւ իրեն շրջապատւած եւ ստիպւած եղաւ մնալ Ղարաքիլիսայում` սպասելով ռնաւորի դատավճռին: Մայիսի 28-ին, երեկոյեան ժամը 4-ին, Ղարաքիլիսան ընկաւ: Մինչ ուշ երեկոյեան «Կենտ» ծառի եւ «Թագաւորանիստ» կոչւող տեղերից չէր դադարում պուլեմետրների տարափը: Թշնամին դեռեւս չէր հաւատում մեր պարտութեան:

Դ.

ՅԱՂԹԱԿԱՆ ՄՈՒՏՔԸ

Ղարաքիլիսայի հասարակութեան խելացի եւ աւելի հեռատես մասը` զգալով, որ հայ զօրքի պարտութեան ժամը մօտ է, որ ազգանակութիւնը հնարաւորութիւն չունի փախուստի միջոցով իր կեանքն ազատել` մտածեց, անձնատուր լինելուց առաջ, դիմաւորել ռնաւորներին: Այս խնդրում մեծ եռանդ ու գործունէութիւն ցոյց տւեց նոր կօմիսար Վանօն, որ այս անգամ էլ անդրդւելի մնալով իր որոշման` չէր լքել ժողովրդին, չէր ռնել փախուստի ուղին, այլ վտանգի մատնելով իր կեանքն` աշխատում էր օգտակար լինել իր հարեւանին: Պարտութեան օրը, կօմիսարի նախաձեռնութեամ , կազմւեց մի պատգամաւորութիւն, որի մէջ մտան` գերմանական մի լէյտենանտ, ինժեներ Մեասաեդովը, երկաթուղու նաչալնիկը, ճանապարհների կառավարիչ Մուրատը եւ հասարակութեան կողմից` Վանօն, Սարգիս Ղարաքեշիշեան եւ Սարգիս Խանզադեան: Ժամի 2-ին, պատգամաւորները նստելով աւտօմօ իլ, առաջ շարժւեցին դէպի Համամլու: Գնդակների վզզոցը եւ թնդանօթների խլացուցիչ որոտը չէին խանգարում պատգամաւորութեան կատարելու իր մեծ միսսիան: Իսկ այդ միջոցին թշնամու զօրքի աւանգարդն արդէն իջել էր Չի ուխլւայ լեռներից եւ գրաւել էր «Կոտրած եկեղեցին»: Ջաւիդ էյի շտա ը կանգնած էր Արչութից վեց վերստ հեռու` Սարալի տակ «Մայիօր Մօնտրեզօրի» արձանի մօտ: Պատգամաւորութիւնը հասնելով Ղշլաղի «Սեւ քարի հանդ» կոչւող դաշտը` կանգ առաւ: Նրան մօտեցան տաճկական երկու սպայ զինւորներով: Աւտօմօ իլից իջաւ գերմանական լէյտենանտը ու ծանօթացրեց նրանց պատգամաւորութեան միսսիայի հետ: Սպաները հեռանալով մի քանի քայլ` հասան դաշտային հեռախօսին եւ սկսեցին խօսել: Ապա, վերադառնալով պատգամաւորների մօտ` առաջարկեցին նրանց կապել իրենց աչքերը թաշկինակով եւ դարձեալ նստել աւտօմօ իլ: Այս հրամանը հնազանդութեամ կատարւում է: Մի քանի րոպէից յետոյ պատգամաւորները հասնելով Արչութ կիսակայարան` ցած են իջնում եւ առաջնորդւում են մի սենեակ, հրամայւում է հանել թաշկինակները ու սպասել հրամանատարին: Մի ժամ անց գալիս է Ջաւիդ էյը, այցելում է պատգամաւորութեան եւ լսում է նրա խնդիրը. «Ընդունել Ղարաքիլիսայի հպատակութեան ու հնազանդութեան հաւաստիքը, հովանաւորել ժողովրդին եւ պաշտպանել նրան խուժանի ռնութիւն՞ ՞ ներից»: Ջաւիդ էյ քմծիծաղ տալով «չեօկ եակշի , չեօկ եակշի »-ով հանգստացնում է պատգամաւորներին եւ խոստանում է նրանց, լէյտենանտի ներկայութեամ , որ « իր էրմանինըն ուռնի-խալ օլմամիշ» «Մի հայի քիթ չի արնոտւի», որ ինքն ամեն միջոց ձեռք է առնելու

Ղարաքիլիսայում նորմալ կեանքը վերականգնելու եւ գաղթականութեան ամեն տեսակ աջակցութիւն ցոյց տալու, միեւնոյն ժամանակ յիշեցնում է պատգամաւորներին հայ ժողովրդի «վերջին դաւաճանութիւնը», որ այդ անը «փադիշահը» չի ների, որ մեղաւորները պատասխանատւութեան կկանչւեն եւ այլն եւ այլն: Պատգամաւորութիւնը իր միսսիան կատարած համարելով` վերադառնում է Ղարաքիլիսա: Ամ ոխը սրտատրոփ սպասում էր նրանց վերադարձին, նրա գոյութեան հարցն էր մէջտեղ դրւած, հե՞շտ չէր, ռնաւորի պատասխանից կախւած էին նրա կեանքը, նրա յոյսերը: Պատգամաւորները յայտնում են ժողովրդին Ջաւիդ էյի խոստումը: Պարզամիտ եւ դիւրահաւատ մասսայի ոգեւորութիւնն անսահման է: Սարսափի զգացումը վերանում է ամենքի սրտից, նա զգում է իրեն չափազանց ուրախ, մահւան ուրւականը չի երեւում այլեւս նրա աչքին, նա համարում է իրեն փրկւած ու ազատ: Ղարաքիլիսան պատրաստւում է դիմաւորել յաղթողներին, տների դռներից ու պատուհաններից երեւում են սպիտակ դրօշակներ` հաշտութեան ու եղ այրութեան շաղկապող նշանը: Ամ ոխը խռնւում է գիւղի գլխաւոր փողոցներում: Հոգեւորականութիւնը, «խաչ ու խաչվառով» ու հանդիսաւոր թափօրով, ազմութեան ուղեկցութեամ , Աղէքսանդրովսկի ուլվարի ուղղութեամ շարժւում է առաջ եւ կանգ է առնում երկաթուղու պարկի մօտ - «Իվանովի Ծառուղու» երկու կողմերում: Հազարաւոր աչքեր յառած են դէպի Ղշլաղ, որտեղից պիտի երեւար թշնամու յաղթական զօրքը, հազարաւոր սրտեր անհամ եր սպասելուց ա ախում են հա ա ախում… Վերջապէս, լսւեց երաժշտութեան խուլ արձագանքը, որ քանի գնաց աւելի պարզ հնչեց եւ ախորժալուր դառաւ… «Օտտօմանեան մարշն» էր նւագւում, որ գազաններին անգամ ՞ կարող էր մեղմացնել - գառ դարձնել, ո ւր մնաց անական մարդուն… Բարձրացաւ ամ ոխի տրամադրութիւնը. «եաշա՞, չեօ՞ք եաշա՞» խլացուցիչ «ուռան», գնաց խառնւելու» մուզիկայի հնչիւն նւագների եւ պուլեմետրների անընդհատ համազարկ «դըռ-դըռ»-ոցների հետ… Երեւաց տասնումէկերորդ ֆրկան զինւորական կարգով, հասաւ պարկին եւ արագ քայլերթով մտաւ գիւղը, շատ տներից երեւացին աղ ու հացի մատուցաններ, յաղթողները ճաշակեցին յաղթւողների աղ ու հացը, հիւրասիրութեան ու հաւատարմութեան անխօս երդումը: Այդ օր գիւղը ստացել էր տօնական տեսք. փողոցներում մինչեւ մութ իջնելը խռնւած էին մարդիկ եւ ազատ ու համարձակ խօսում էին օրւայ տպաւորութիւններից… Դեռ եւս չէր պատահել ոչ մի էքսսցէս: Թիւրք զօրքն երեք օրւայ կռիւներից յետոյ` հանգստանում էր: Իսկ մինչ դեռ թիւրք խուժանը, գայլերի ոհմակի նման, պատրաստւում էր պատառոտել, պատրաստւում էր կլանել իր ճանկն ընկած

անմեղ զոհերին… Վարդանլւեցի ու հալավարցի աւազակներն ազդանշանի էին սպասում: Գիշերւայ կիսին ասկեարները, խմ երով դուրս գալով կազարմաներից, եւ միանալով Օսմանների ու Ալլիների հետ` արշաւեցին տների վրայ… Անթափանցելի մթութեան մէջ լսւեցին առաջին զոհերի աղեխարշ ճիչը եւ դահիճների ոռնոցները… Զուլումն իր թեւերը տարածեց պարտւած Ղարաքիլիսայի վրայ… Յաղթութեամ յղփացած մարդ-գազանները շարունակեցին մինչեւ առաւօտ իրենց սանձարձակութիւնները… Ժողովուրդն էլ չերեւաց փողոցներում… Ամենքը քաշւեցին նակարանները, կուչ եկան այնտեղ ու սպասեցին իրենց օրհասին: Համատարած մահն իր գիրկն առաւ անպաշտպան մասսային… Ազատասէր Փամ ակը հագաւ ստրկութեան շղթան, նրա հերոսները, փարւանայ քաջերի նման, թագուհու սիրուց, թիթեռներ դառած, այրւեցին, հանգան կրակի ոցերում… Gloria victis! Փա՞ռք պարտւածներին…

Ե.

ԿՈՏՈՐԱԾՆԵՐ

«Ի կատար ածող մահն եմ ցոյց տալիս ես ձեզ, որ ապրողների համար մի խթան եւ մի ուխտ է դառնում»: Նիցշէ Փամ ակը կապկպւելով ստրկութեան շղթաներով` ընկաւ մահա եր ու անփարատելի մղձաւանջի մէջ: Ղարաքիլիսան եւ իր շրջակայ եօթ գիւղերը` Ղշլաղ, Հաջի-Ղարա, Դար ազ, Բզովդար, Սարմուսախլի, Եղա լի, Վարդանլի փոխւեցին մի ահռելի հեկատօմ ի, ուր կատարւեց Մեծ Եղեռնի վերջին արարը: Խաւար ու սոսկմնալից էր մայիսի 28-ի գիշերը: Ոճրապատումի սեւ վարագոյրը պարուրել էր ամենքին: Ղարաքիլիսայի փողոցներն ամայացել էին, ազմահազար ամ ոխը սարսափահար կուչ էր եկել տների քունջերում, պահւել էր կտուրների ու նկուղների պուճախներում, հորերի ու ամ արների մէջ… լռել ու դադարել էր մարդկային կեանքի ուժեղ զարկերակը` ժխորն ու աղմուկը, չէր լսւում ոչ ձայն եւ ոչ ծպտուն: Անասուններն անգամ, նազդօրէն զգալով համատարած Զուլումը, քաշւել էին դռներից եւ պատսպարւել էին գոմերի, ախոռների եւ մարագների անկիւններում սպասելով իրենց օրհասին… Արնապատմա՞ն եւ եղեռնի՞ գիշեր… Ղարաքիլիսան եւ եօթ գիւղերը յանձնւել էին Հալավարի ու Արչութի, Սարալի ու Ղանջղազի «ղաջազների» «խնամքին», հանրածանօթ Բունաթ ու Ի րահիմը, Մահմեդն ու Վակիլը կտրելով երկու ազգերի եղ այրական կապը, ոտնահարելով համերաշխութեան ու եղ այրութեան սր ազան աւանդը` կատարում էին դիւային օրգիաներ… Նրանք գաղտագողի մտնելով գիւղը եւ ներս խուժելով իրենց «քիրվաների» տները` սրախողող էին անում շատերին, ռնա արում էին կանանց եւ առեւանգում էին կոյսերին… Հետեւեալ օրը կոտորած ու թալան ստացան պաշտօնական նոյթ: Տասնումէկերորդ ֆրկայի քիւրդ-ասկեարները` գլուխ անցած տեղական խուժանին` կատարեցին եօթ օր շարունակ աներեւակայելի ոճիրներ ու աւերածութիւններ: Նամանաւանդ, սոսկալի էր այն գիւղերի դրութիւնը, որոնք գտնւում էին ճակատից ներս խուժող զօրքի ճամ ին, «Գիւմրու սօշէի» վրայ, Ղշլաղ-Դար ազ-Բզովդար, երեք շէն ու կուշտ տեղեր, որոնց թշնամին հէնց 28-ի գիշերը հասցրեց իր մահացու հարւածը: Միայն Ղշլաղում ընկան 177 անմեղ զոհեր: Ղշլաղը գտնւում է Ղարաքիլիսայի հարաւ-արեւմտեան կողմում, չորս վերստ հեռաւորութեան վրայ, Չիչխան գետակի մօտ եւ Ղարսի

երկաթուղու գծին կից: Համարւում էի Փամ ակի ամենակուլտուրական ու հարուստ գիւղը: Ղշլաղի գիւղացիութիւնը վերջին տասնամեակում ցոյց տւեց խոշոր առաջադիմութիւն իր տնտեսութեան եղանակի մէջ: Գիւղատնեսութիւնը տարւում էր ռացիօնալ սիստեմով, հասարակութեան մէջ չափազանց զարգացած էր ինքնուրոյնութեան ու փոխադարձ օգնութեան ոգին: Համաշխարհային պատերազմի առաջին տարիներին գիւղը տնտեսապէս շատ արձրացաւ: Դպրոց եւ գիւղացիական հանրակրթարանը կուլտուրական անգնահատելի ծառայութիւն մատուցին Ղշլաղին: Գրագիտութեան տոկոսն 80-ից անցաւ: Գիւղի երիտասարդութեան նախաձեռնութեամ ացւեցին ջուլհականոց, կօօպերատիւ եւ գիւղատնտեսական վարձակէտ, գիւղացի թատերասէրները հիմք դրին գիւղական թատրօնի: Նամանաւանդ, անփոխարինելի դեր կատարեց «Կօօպերատիւ-Ինքնօգնութիւնը», որի հետ օրգանապէս կապւել էին Ղշլաղի 300 ծուխ կամ 2500 նակչութիւնը: Կօօպերացիան արմատական յեղաշրջում էր առաջ երել գիւղացիական կեանքում: Փամ ակի խաւարապատ ձորերում Ղշլաղը մի լուսատու կանթեղ էր, մեր գիւղացիութեան ազատագրութեան արշալոյսին Ղշլաղն առաջին սարեակն էր: Ահա, այս կուլտուրական համայնքն ենթարկւեց մայիսի 28-ի Բարթէողմեան գիշերի սարսափներին, թշնամին գնդակահար արեց մօտ երկու հարիւր տղամարդկանց եւ երեխաներին, ռնա արեց կանանց եւ թալանի մատնեց ժողովրդի ամ ողջ հարստութիւնը: Ղշլաղի կործանումն ու կոտորածն անխուսափելի էին նախ այն պատճառով, որ գիւղը գտնւում էր հէնց կռւի դաշտում: Ժողովուրդը, մանուկից սկսած մինչեւ զառամեալ ծերը, մասնակցում էր հերոսամարտին, իսկ վերջին օր մեր ծանր թնդանօթներից մէկը դրւած էր գիւղի ծայրին` «Մայիլանց կալում», եւ այնտեղից էր «ժարիտ անում դուշմնին». «Համա թօփ ձգողը, ա՞յ իգիթ եմ ասում, ղարա աղցի էր, ջանի՛ն մեռնեմ, նրա նման մի հինգը ունենայինք` ո՞վ մեզ կարար մօտենալ, ո՞վ մեզ կարար դիպչիլ»,- մի առանձին ոգեւորութեամ ասում են ղշլաղեցիք: Այդ անծանօթ «հերոս թոփչին» մնում է անանուն` ժողովրդի անաւոր գրականութեան մէջ: Ղշլաղի կոտորածի երկրորդ եւ գլխաւոր պատճառը ժողովրդի տեղից չշարժւելն էր: էւակուացիան համարւում էր «դաւաճանութիւն», խաղաղ ազգա նակութեան գաղթը` վախկոտութեան ու լքման նշան: Ահա, ինչու դեռեւս կռւի նախօրեակին փակւած էին փամ ակեցու համար ոլոր ճանապարհներ, մահւան սպառնալիքով-ստիպում էին տեղից չշարժւել, խուճապի չմատնւել. «Ոչով իրաւունք չունի գեղից դուրս գալ, եա թէ չէ խիզանոնց փախցնել, պիտի էստի մնանք, էստի էլ մեռնենք, գնալու տեղ չունենք, փախչելու` ճար: Ով էլ որ հակառակը վարվի` նրա տունը կրակ կտանք, նրա կայքը` քամուն, իրան էլ

գիւլախորով»,- գոռալով պատւիրում էր Ղշլաղի քեօխվէն` Ծռքթանց Աւետիքը: Եւ այդպիսով գիւղի առաջնորդները ստիպեցին ժողովրդին տեղից չշարժւել եւ նոյն իսկ սիրունատես հարսներին ու աղջկերանց գիւղից չհեռացնել: Այդ անկոչ «խորհրդատու»-ներից մի քանիսը պատկանում էին այն մարդկանց կարգին, որոնք օգտւելով հանգամանքից` իւրացրել էին փախստականների թողած անհաշիւ հարստութիւն եւ յղփացած ուրիշի արիքից` մոռացել էին իրենց ֆիզիքական գոյութեան սպառնացող վտանգն անգամ: Ապա, ղշլաղեցի «Ալէքսան Աղա՞ն», այդ փորձւած ու յամառ ծերունին, որի ալեզարդ գլխով շատ փոթորիկներ էր անցել, որի կեանքն արկածներով էր կոփւել, այց նա մնացել էր լաւատես եւ հաւատացող: - «Մեզ ան չկայ, օսմանցին լաւ գիտայ ովա իր դուշման եա արեկամը, նրանք «զակօնի ու պօրեադկի» մարդիկ են, մերոնց նման խօմ չեն: Չպիտի գնանք, չպտի ժաժ գանգ, ղարի ութիւն վատ ան ա, մեր օջախներն ո՞ւմն ենք թողնում` գէլերին ու շների՞ն, պտի մնանք, պտի մեր տան սներին ղայիմ կպչենք, հէչ չպիտի պոկ գանք… հալ աթ Աստօծ իր ստեղծածին չի մոռանայ` քօմակ կգայ»,- համոզում էր Ալէքսան Աղան իր շուրջը հաւաքած ղշլաղեցոց, որոնք զգալով վերահաս վտանգն` եկել էին Աղից «խորհուրդ» իմանալու… Եւ գիւղը մնաց – հաւատալով Աղին եւ… Աստծուն… Թիւրք զօրքի առաջամասը` միացած Սարալի, Արչութի եւ Ղանջղազի խուժանի հետ – մայիսի 28-ի գիշերը մտաւ Ղշլաղ… Տեղացի թիւրքերն առաջնորդեցին ասկեարներին դէպի իրենց «քիրվաների» տները: «Տրա՛խտ-տրա՛խ-տրա՛խ» - լսւեցին գիւղի այս ու այն ծայրում. կոտորածի ազդանշանն էր: Սթափւեց ղշլաղեցին, այց նա արդէն ընկած էր ծուղակում, փրկութեան ոչ մի յոյս, փախչելու ոչ մի հնար: Թիւրք զօրքի յետնապահ արերգարդը մտել էր Ղշլաղ, խուժանն աւելի գազազել եւ աւելի սանձարձակ էր դառել: Հանրածանօթ Սամանտը, Վակիլը, Կուրդ-Ալօ-Օղլին անցած մի-մի հրոսախմ ի առաջ` ոտնատակ էին տալիս գիւղը: Ահա նրանք հասան Չիչխան գետակին, կանգ առան, մտածում էին գնալ Ղարաքիլիսա` համեղ պատառներն այնտեղ էին, յանկարծ դիմացի պատշգամ ից երեւաց «Աղ արեախը» - Սպիտակ դրօշակը, «Ալէքսան Աղան» էր` թշնամուն էր դիմաւորում: Նրա հետ էին գիւղի մի քանի երեւելի մարդիկ` Իրիցանց Անտօն, Մատթոսանց Խէչօն, Գէորգանց Ղազար եւ ուրիշներ: Աւազակները ճանաչեցին. «Ալէքսան Աղա դըր, Ալէքսան Աղա դըր»,- գոչելով շուռ եկան եւ վազեցին նրանց մօտ: Մի քանի րոպէից յետոյ Աղէն ու իր միամիտ հարեւաններն ամուր կապկպւած էին թոկերով: Աղի յոյսերը խորտակւած էին, իսկ կեանքը`

վտանգի մէջ: Խուժանն արդէն սկսել էր թալան: Աղի ան աւ հարստութիւնը դուրս երելով` եռնւում էր սայլերին: Գիշերը կապւածներին քշեցին երկաթուղու գծի ուղղութեամ եւ «Մինասի խոտանոցում» գնդակահար արին: Այդպիսով, հաւատացեալ Աղէն պատճառ դառաւ Ղշլաղի ամենաերեւելի մարդկանց կոտորածին: Ժողովուրդը հասկանալով, որ ինքը գլխովին յանձնւած է թշնամուն, փորձեց դուրս գալ տներից եւ փախչել, այց հանդիպելով գազանացած խուժանին, սարսափահար կուչ եկաւ գիւղի այս ու այն անկիւններում: Թիւրքերը սկսեցին իրենց հունձը` ազատ ու համարձակ մտնում էին ղշլաղեցոց տներ, գնդակահարում էին դիմաւորողներին, թալանի էին մատնում տան կայքն ու կարողութիւնը եւ ապա կանանց մազերից ռնած քաշում դուրս` իրենց գազանային կրքերին յագուրդ տալու: Ղշլաղեցիք, իրենց նամուսն ու թասի ը պաշտպանելու համար, առիւծա ար դիմադրում էին թշնամուն, այց հանդիպելով խուժանին` գնդակահար ընկնում էին գետին: 28-ի գիշերը զուլումը պատեց Ղշլաղին` կոտորւեցին գիւղի ամենալաւ մարդիկ. Աթանանց տղերքը – Մովսէս, Յովհաննէս, Մելիք եւ Մաշինէն, Իրիցանց Անտօնը, Մատթէոսանց Խէչօն, Գեօկչականց Յովհաննէս ու Բալա էգը, Համ արանց Արշակը, Առաքելը, կոյր Շամիրը, Ղուկասանց Օհան, Մուկուչ, Իւզ աշանց Յակո ու Եգոր, Սաքնանց Կարօն, Դար նանց Խէչօն ու Ասատուրը, Յակո անց Ասատուր, Քոչարանց Սարդարը, Տէր-Սհականց Սաքօն եւ շատշատերը: Գտնւեցին եւ այնպիսի անվախ մարդիկ, որոնք կարողացան դուրս գալ գիւղից եւ անյայտանալ անթափանցելի խաւարում: Իսկ մնացած մարդիկ, գիշերային անթափանցելի խաւարի մէջ, սողալով ու փորքաշ տալով, անցան մի փողոցից միւսը, ցատկեցին մի պատից` միւսը պատը, հաւաքւեցին գիւղամէջ` Սաքնանց ու Աթնանց գոմերը, պատսպարւեցին այնտեղ` ամիսներ շարունակ կրելով անասանելի տանջանք ու զրկանք, ցաւ ու մահ, ենթարկւելով ար ած ասկեարների գիշերային յարձակումներին եւ ականատես լինելով կանաց առեւանգման ու լլկման… Այս ամենը միայն սկիզ ն էր երկանց: Մայիսի 28-ի առաջին Բարթէողիմեան գիշերի սարսափներին ու կոտորածներին ենթարկւեց նաեւ Փամ ակի կենտրոնը Ղարաքիլիսան` Երեւանի նահանգի ամենանշանաւոր աւանը, Կովկասի հովասուն կուրօրտը եւ Փամ ակի ու Լօռւայ սիրտը: Վերջին տասնամեակում Ղարաքիլիսան զգալի չափով յառաջադիմեց: Կառուցւեցին ազմաթիւ կանոնաւոր, յարմար, վայելուչ եւ ճաշակաւոր նակարաններ, ուղղւեցին, ընդարձակւեցին ու մաքրւեցին գիւղի գլխաւոր փողոցները: Կանոնաւորվեց աւանի լուսաւորութեան ու սանիտարական դրութիւնը: Բազմացան պետական ու հասարակական հիմնարկութիւնները` միրօվօյ սուդ, միրօվօյ պօսրեդնիկ ու անտառապետութիւն, դպրոցներ,

կօօպերատիւ, մանր վարկ եւ գիւղատնտեսական ու արեգործական ընկերութիւններ, Երիտասարդ Միութիւն եւ քաղաքական կազմակերպութիւններ, կլու , ռօտօնդա, Թատրոն ու պրօժեկտօր: Այս ոլորին միանալով Ղարաքիլիսայի նական դիրքը, հարուստ ուսականութիւնը, առողջարար ու կազդուրող կլիման, քաղցրահամ ու մաքուր ջուրը եւ կեանքի ու ապրելու համեստ պայմանները` գրաւեցին օտարների ուշադրութիւնը, հողի հետ օրգանապէս կապւած եւ նրա առանձնայատուկ միջավայրի հետ ձուլւած աւանը դարձաւ Անդրկովկասի ամենանշանաւոր ամարանոցներից մինը: Ղարաքիլիսան վերջին տասնամեակում տւեց մի քանի աչքի ընկնող գործիչներ – Հայկ Ազատեան, Ցոլակ Խանզադեան, Ստեփան Զօրեան (սկսնակ գրող) եւ այլք: Գիւղատնտեսութիւնը դառաւ ժողովրդի կեանքի ամենազօրեղ ֆակտօրը, առանձնապէս զարգացան նրա ճիւղերից պարտիզպանութիւնը եւ մեղւապահութիւնը: Ղարաքիլիսայում հիմք դրւեցին օրինակելի մեղւանոցների, որոնցից ամենից աչքի ընկնող ու արդիւնաւէտ Աւետիս Աղա ա եանինն էր, որ աղկացած էր 400 դադան- լաթից, Սմ ատ Գասպարեանինը` 300 դ. ., Միհրդատ Խանզադեանին` 200 փ., Փանոյեանին` 300 արկղ եւ ուրիշներին` 1500 դադանից աւելի: Գիւղացիութեան իւջէի մէջ մեղւապահութիւնը կազմում էր 209-ը, անասնապահութիւնը` 459, երկրագործութիւնը` 159 եւ ամարանոցային արդիւնքը` 209: Համաշխարհային պատերազմը խոշոր չափով նպաստեց Ղարաքիլիսայի տնտեսական դրութեան արձրացման: Ժողովրդի կուլտուրան օր ըստ օրէ յառաջադիմեց: Ա ովեան դպրոցն ունէր, վերջին տարին, հազարից աւելի աշակերտութիւն եւ 20 հոգուց աղկացած ուսուցչական խում : Առաջ եկաւ նոր սերունդի անդրանիկ կազմակերպութիւնն - Երիտասարդական Միութիւն, որ իր գործունէութիւնը սկսեց կուլտուրական երկու քայլերով. անալով գրադարան-ընթերցարան եւ տօնելով իր վաստակաւոր ուսուցչի, զառամեալ Տէր-Խորէնի հասարակական գործունէութեան քառասնամեայ յօ ելեանը: Ղարաքիլիսայի կօմպակտ մասսայի մէջ զարգացաւ ինքնագիտակցութեան եւ ինքնաքննադատութեան նազդը: Ղարաքիլիսեցին ազատւելով հայկական րուտինայի ազդեցութիւնից` յարեց սօցիալիստական որոշ հոսանքներին եւ թոթափեց իրենից ազգայնական կուսակցութիւնների ու խմ ակցութիւնների ոսկռացած հեղինակութիւնը: Առանձնապէս մեծ յաջողութիւն ունեցաւ կօօպերատիւ շարժումը Ղարաքիլիսայում: 1914թ. հիմք դրւեց «Կօօպերացիա» ընկերութեան, որ իր հետ միացրեց 2 հազարից աւելի սպառողներ եւ հասցրեց իր

շրջանառութիւնը 2 միլիօնի` այն թւականի համար չափազանց խոշոր մի գումար: Ամենայն վստահութեամ կարելի է պնդել, որ Ղարաքիլիսայի Կօօպերատիւը, Երեւանի նահանգի այն ուժեղ կազմակերպութիւններիցն էր, որ նորմալ պայմաններում արմատական յեղաշրջում կարող էր առաջ երել գիւղի սօցիալական կեանքում: Ահա, այն կուլտուրական կենտրոնը գլխովին անձնատուր եղաւ ար արոսներին: Գիւղի ամ ողջ հարստութիւնը դառաւ թշնամու սեփականութիւն: Թիւրքերը Ղարաքիլիսայի անսահման կարողութիւնից մնացել էին ուղղակի ապշած: Ան աւ արիքների շտեմարան Ղարսից ու Գիւմրուց յետոյ, թշնամին երազում էր նոյնը տեսնել Գիւրջիստանի սրտում` Թիֆլիսի մէջ, այց յանկարծ մարդկային ցանկութիւններից ամենահազւագիւտը գտան Փամ ակայ ձորերում` էլ ոկի, էլ արծաթ, էլ թանկագին իրեր եւ էն ամենը, որ կարող էր կշտացնել ու յղփացնել օսմանցիներին, էն ամենը, ինչ որ դեռեւս միջին դարերում, օձի հիպնոզացած աչքերի նման, քաշում ու գրաւում էր սելջուկների ու մոնղոլների հորդաներին: Արեւելեան կիրքն էլ յագուրդ առաւ, արեւելեան վաւաշոտութիւնն էլ աւարարւեց: Հայ մատաղ կոյսերի ճիչն ու կաղկաղանքը ցնծութիւն ու հրճւանք պատճառեց մարդ-գազաններին: Ժողովուրդն ամ ողջովին անձնատուր էր եղել թշնամուն, չունէր պաշտպանւելու ոչ մի հնար եւ ազատւելու ոչ մի միջոց, ընկել էր Մոլոխի գիրկը: Ամենուրեք տիրում էր սարսա՞փ ու սարսա՞փ, համատարած մահն էր թագաւորում: Ղարաքիլիսեցին որ կողմն էլ շուռ գար` նրա առաջ կցցւէր մահը, որ տեղն էլ թաքնւէր` նրա աչքին կերեւար մահւան կմախքը: Աջ կողմում մահ, ձախ` մահ, յետ` մահ, յառաջ` մահ: Օդն ու նութիւնն անգամ թունաւորւած էին: Ժողովուրդը յայտարարւած էր ոչ միայն օրէնքից դուրս, այլեւ մարդկութիւնից դուրս…Ոչ սեռը եւ ոչ հասակը չէին փրկում քեզ եւ քո սիրելիներին: Դու պէ՛տք է մեռնես, այց նախ քան այդ, դու պէտք է տեսնես, վկայ լինես քօ մօր, քո քրոջ, քո կնոջ, քո զաւակի, քո հօր, քո եղ օր մահւան… Քո աչքի առաջ տանջանքների են ենթարկում քո սիրելիներին, քո հարազատներին, որպէսզի դու զգաս մահւան սարսափը եւ դահճի ներկայութիւնը: Բայց դու, երեէկւայ մարտիկ, ազատութեան համար ըմ ոստացող, ստրկութեան շղթաներ փշրող փամ ակեցի, չէ՞ որ դու երէկ կռւում էիր քո զկտւած հայրենիքի անկախութեան, քո զաւակների ապագայ երջանի՞կ ու սիրո՞ւն կեանքի համար, ապա ինչո՞ւ այսօր համարւում ես նզովւած, արարքդ` դատապարտելի եւ գոյութիւնդ մի մազից կախւած: Անարգւում եւ ծեծւում ես դու, անպատւում եւ լլկւում ես դու: Պէտք է մեռնե՛ս, քեզ հետ եւ քո հարազատները` դու ապստամ ես, դու գեաւուր ե՛ս, մեռի՛ր, մեռի՛ր, մեռի՛ր…

Գերի ղարաքիլիսեցին վիրաւորւած զգացմունքով, որպէս հերոս, որպէս հայրենասէր, որպէս ծնող, որպէս զաւակ, կանգնած էր ինչպէս մի կենդանի դիակ, իր գերեզմանի առաջ, որ գազանի նման աց էր արել իր երախը, պատրաստ էր կենդանի կուլ տալ նրան` ազատելով ստրկութեան շղթաներից եւ մարդկային ստորացումից… Հետեւեալ օրը կոտորածներ ու ռնութիւնները ստացան պաշտօնական նոյթ: Ջաւիդ էյն իր «քաջարի ասկեարներին» հրամայել էր «ուչ գիւն քէֆ չակդըն» - երեք օր զ օսնել ու քէփ քաշել: Թիւրք անզուսպ զաֆտիաներին այդ էր հարկաւոր, իսկ Հալաւարի ու Վարդանլւի խուժանը Ղարաքիլիսայի ծայրերում պպզած սպասում էր: Ազադնշանը տրւեց: Գիւղը թափւեցին աւազակա արոյ տարրերը, սանձարձակութիւնների ծայրը սկսւեց` անպաշտպան ժողովուրդը գլխովին յանձնւեց գայլերի ոհմակին: Ղարաքիլիսա աւանը վերածւեց մի սպանդանոցի, ուր մարդկային թարմ արեան գոլորշին ար եցրեց ու գազանացրեց դահիճներին… Կատարւեց այն ամենն, ինչ որ անթոյլատրելի ու աներեւակայելի է անական մարդու, Պղատոնի հասարակական ինդիվիդումի համար: Մի անգամ էլ ճշտւեց «մարդը մարդու համար գայլ» ասացւածքը: Մի քանի օրւայ ընթացքում, աւերակների կոյտի վերածւեց Փամ ակի նման մի գեղածիծաղ նագաւառ եւ Ղարաքիլիսայի նման մի գիւղաքաղաք, ուր ժողովուրդն իր տոկուն ու յամառ աշխատանքով հիմնաւորել էր իր տնտեսութիւնը եւ կռել ու կոփել էր իր կուլտուրան: Ղարաքիլիսայում կուտակւած ազմահազար հայութիւնը յայտարարւեց ռազմագերի եւ նրա ինչքն ու ստացւածքը «դօվլաթ»-ի` պետութեան սեփականութիւն: Սկսւել էր գերահաւաքը: Ասկեարները դառել էին աւելի կատաղի, իսկ խուժանն` անհանդուրժելի: Նամանաւանդ, գազան էին կտրւել վարդանլւեցիները` նրանք վրէժ ու արիւն էին պահանջում: «Քեասարախ»-ները մտնում էին տներ ու թաքստանոցներ, խուզարկում էին ամեն մի անկիւն, գտնում էին տղամարդիկ, կապկպում ու քշում « ազարը» - գիւղամէջ - «Սելսկի ուպրավլենիա» - «Նալ անդանց ու Ա ովանց» տներ` այնտեղ էր օսմանեան «Հիւքմէթ- աշին»: Այդպիսով, վերոհիշեալ կէտերում մի օրում հաւաքւեցին հազարաւոր գերիներ: Անմեղ մարդիկ երկար ժամանակ գտնւում էին խելակորոյս վիճակում, չէին հասկանում ո՞ւր են գտնւում իրենք եւ ի՞նչ է կատարւում իրեց շուրջը: Ուղեղը դադարել էր գործելուց, անական մարդը միանգամից ընկել էր սպանդանոց տարւած անասունի վիճակում: Անցաւ մի օր, երկու օր, գերիների անսահման տառապանքներին միացան քաղցն ու ծարաւը:

Գիշերն իր թեւերը փռեց պարտւած Ղարաքիլիսայի վրայ, կոտորածն ու ռնութիւնն աւելի սարսափելի չափերով շարունակւեց մինչեւ հետեւեալ առաւօտը: Լուսա ացին ասկեարների վաշտերը շրջապատեցին գերիների հաւաքատեղը, ին աշիների ու իւզ աշիների հսկողութեամ , նրանք խում -խում դուրս երւեցին փողոց, խուզարկւեցին, խլեցին գերիներից փող, արժէքաւոր իրեր եւ վրաներից հանեցին նոր հագուստներ, ապա կանգնեցնելով նրանց շարքով` կապկպեցին ամենքի ձեռքերն երկաթեայ լարերով: Եր այս գործողութիւնն էլ վերջացաւ, երեւաց պատշգամ ում «փաշէն» - վաշտապետը եւ հրամայեց. - Բունլարի սիզի թեսլի էտիկ, գեթերուն (սրանց ձեզ ենք յանձնում, տարէք): Ասկեարները գերիներին խում -խում քշեցին առաջ: Գերիներից մէկը, Հաջի-Նազարցի Սաքօն, որ ճանապարհին զգալով վտանգը, կտրում է իր կապանքներն ու ճարպիկութեամ փախչում, պատմում է. - «Մզի հետ կապածներին ես կճանչնամ. գիւմրեցի չուստ կարող Գարասն, հօռօմցի Գէւօն ու իր տղէն, մազրեցի Զաքար, համա մէկէլների անունները չգինամ: Մեզի քշեցին առաջ` Ղարաքիլիսու մենծ ուլիցի միջով, տարան հանեցին Վակզալի ախչի մօտ, էստեղ մեզի մի սհաթ կանգնեցրին, էլի տարան յառաջ Ղշլաղի ճամ ով, էդպէս գնալով հասանք «Փաշի-գեղի» կարմրջի կուշտ, էն մաշինի ուտկի մօտ, էլի կանգնանք, մեր խուտումները կոտրաւ, մեր աջալը մօտ էր, էն անաստւած ասկարների միտքը փիսն էր, ես էլ կտրեցի ու փախայ»… Գերիների այս խում ը տարւում է «Բութկա» կոչւող երկաթուղու տնակից մի քանի քայլ դէպի հիւսիս «Բադալ-օղլու աղ իւր»-ի մօտ եւ կանգնեցւում է շարքով ու գնդակահարւում: Գերիների երկրորդ խում ը քշւում է Ղարաքիլիսայից դէպի հարաւ «Տաք-աղ րի փոսերը» նոյն վիճակին ենթարկւում: Այստեղ զոհերի թիւը հասնում է 500-ի: Երրորդ խում ը դէպի Վարդանլու գիւղի «քարպիչի զաւօդի» մօտ է գնդակահարւում: Չորրորդ խում ը դէպի Վանանց Ձոր, հինգերորդը` դէպի Մայմեխ, Աչաուրթ, Ալթուն-Թախտ, Մեծ-Ձոր եւ Հաջի-ղարի գոմերը եւ Եղա լւի Սուր Սարգիսը: Ջաւիդ էյը գծել էր հայեր կոտորելու մի գրանդիօզ ծրագիր… Ռազմագերիների խմ երը քշւեցին դէպի լեռների այն արձունքները, ուր երկու օր առաջ թիւրք զօրքը դիրք էր ռնել - դէպի Մայմեխ ու Աչաուրթ, այստեղ էլ գլխովին գնդակահարւեցին: Այս միջոցով օսմանեան ռազմագէտները փորձեցին ցոյց տալ արար-աշխարհին, որ կոտորածն եղել է միայն դիրքերում, որ օսմանցին խախտել չգիտէ պատերազմի միջազգային օրէնքները, որ պարտւածները «վայելում են փատիշահի շնորհները», այց նրանք կոյր էին

ձեւանում մի փաստի առաջ, որ դիրքերի մէջ ընկնողների ձեռքերն ազատ չէին, լարերով էին կապկպւած… Վեհի փաշան, արեւելեան շողոքորթութեամ , «շնորհաւորում էր Խատիսեանին հայ զօրքի քաջագործութեան համար, որ դիրքերը զիջեց միայն 10 հազար զոհ տալուց յետոյ», ուրանալով իրեն իսկ կարգադրութեամ սարքած մասսայական կոտորածները: Երեք-չորս օր շարունակ Փամ ակի լեռներից լսւում էր հրացանների ու գնդակացիրների համազարկերը: Կոտորւում էին հազարաւոր զինւորներ, պատանիներ եւ զառամեալ ծերունիներ, նրանց մէջ քանի՞, քանի՞ ծանօթ դէմքեր կային, նրանց հետ քանի՞, քանի՞ հերոսներ կորան, մնացին անթաղ ամիսներ շարունակ, արեւի ու անձրեւի տակ, թռչուններից ու գազաններից պատառոտւած ու այլանդակւած… «Հողմն է հեծեծում սեւ անտառներում - անտէր մեռելների սուգն է այն, ալի՛կ, անտէր ու անթաղ մեռելները շա՞տ»... որքա՞ն ող երգական է անաստեղծի առերը, եր վեր ես յիշում, կոտորածներից մի քանի ամիս յետոյ, «Մեծ-Ձորում» թափթփւած հարիւրաւոր դիակները յօշոտւած ու կմախքացած: Թիւրք զօրքերի պակասը լրացնում էր խուժանը, որ աւելի սարսափելի, աւելի քստմնելի արարքներ էր ցոյց տալիս: Վարդանլւեցիներն ու հալավարցիները, չ աւականանալով Ղարաքիլիսայում ամ արւած ան աւ հարստութիւնից ու արիքներից, որ նրանք սայլերով ու գրաստներով կրում էին դէպի իրենց գիւղերը` կատարեցին շատ սպանութիւններ եւ ռնա արումներ… Խուժանն ընկած փողոցէ-փողոց, տնէ-տուն, որոնում էր աչքի ընկնող ղարաքիլիսեցի սպանելու կամ տանջանքի ենթարկելու համար: Ամ ոխը գտաւ մի քանի երեւելի մարդկանց, մեղւապահ Աւետիս Աղա ա եանին, Աթոյեան Արմենակին, Նահապետ Աղին, Ղուլնանց Մացակին, Վէկլանց Մարտինին, Վահանանց Վահանին, Զուրա անց Սարգսին եւ այլոց: Նրանք կապկպւեցին ու մերկացւեցին, ապա խառնւելով գերիների խմ երի հետ` քշւեցին զանազան ուղղութեամ : Առեւանգման ու ռնա արութեան դէպքերն աւելի յաճախակի կրկնւելով` սարսափահար արեց պատւասէր ղարաքիլիսեցուն: Հայ կինը նախազգալով, որ պղծւելու է իր նւիրական անմեղութիւնը, որ ոտնահարւելու է իր նամուսը, դիմեց ինքնապաշտպանութեան մի ացառիկ միջոցի – թունաւորման: Այդպէս վարւեցին Ա. Աղա ա եանի ընտանիքի համարեայ ոլոր անդամները, Միքայէլ, նրա կին ու երեխան, Զանազան եւ Հոռոմսիմ, Աւետիսի երեխաներ: Սրանց օրինակին հետեւեցին ղշլաղեցի Մայիլեանցներ - Աստղիկ, Լուսիկ, Ջաւահիր եւ երեխաներ ու մի գիւմրեցու ընտանիք: Այս լուռ ող երգութիւնն էլ ձուլւեց համատարած Զուլումի հետ, թունաւորւածների աղեխարշ հառաչները միացած գնդակահարւածների ու խողխողւածների տնքոցներին` փոխւեց մի ուռը նզովք–

կրակի` հրդեհելու արարաշխարհը, դառաւ մի կայծակի շանթ` հարւածելու Ամենակարողի «գարգեահը»… հայցելու նրանից օգնութի՞ւն եւ միայն օգնութիւն… Կոտորածն ու աւերը քանի գնում ծաւալւում հա ծաւալւում էր: Թշնամին կորցրել էր մարդկային ամեն մի զգացմունք, գազաններն աւելի գութ եւ աւելի խիղճ ունէին, քան մարդ որենիները: Մայիսի 30-ին Ջաւիդ էյն իրագործեց իր դիւային ծրագրի երկրորդ կէտը` անւորների կոտորածը: Պատերին փակցւեց մի յայտարարութիւն, որի հիման վրայ երկաթուղու ոլոր ծառայողներն անխտիր պարտաւոր էին 24 ժ. ընթացքում «ներկայանալ փաշային», ցուցակագրւել եւ նորից անցնել իրենց նախկին պաշտօնին… Այս յայտարարութիւնը թւում էր ամենքին մի աստւածային շնորհ, խոցոտւած սրտերին մի ալզամ, լքւածներին` վերապրելու քաղցր զգացում… Այս « արի աւետիքը», «աչքալուսանքն» անցաւ երնից- երան տարածւեց ամեն տեղ: Մարդիկ, հաւատալով այդ կոչին, դուրս եկան թաքստանոցներից, սրտապնդւած ու ուրախ, շտապեցին «սելսկի կանցելեար» ցուցակագրւելու, ներս մտնողն այլեւս դուրս չեկաւ` միայն օտարազգիներն ազատ էին: Բանւորահաւաքը շարունակւեց մի ամ ողջ օր, «կանցելեարի» սենեակները լցւեցին հարիւրաւոր ծառայողներով, եղան մարդիկ, որոնք ցուցակագրւեցին միայն իրենց կեանքն ապահովելու եւ կոտորածի սարսափից ազատւելու համար: Այս տարօրինակ րեգիստրացիան թանկ, շա՞տ թանկ նստեց Փամ ակի պրօլետարիստին… Միւս օրը, վաղ լուսա ացին ասկեարները խում -խում դուրս երին անւորներին, երկաթեայ լարերով կապկպեցին եւ քշեցին դէպի Մայմեխի, Աչաուրթի եւ Ալթունթախտի արձունքներ: Մի քանի ժամից յետոյ համազարկերը գուժեցին հարիւրաւոր մարդկանց անլուր կորուստը: Սանամսուրդանի ծաղկաւէտ լանջերի համեստ շուշանների սպիտակ թերթիկները ներկւեցին պրօլետարների կարմիր արիւնով, «Ալթուն-թախտ» - «Ոսկէ-գահի» կանաչ ու ալւան մարգագետինները ծածկւեցին խաղաղ «Ռեմօնտի» աշխատաւորների դիակներով… Այս կոտորածից ազատւողներից մէկի` «Ստարշօ Ասատուրի» պատմելով, անւորներին ուղեկցող ասկեարների մէջ գտնւեցին մի քանի ազնիւ հոգիներ, խիղճը կենդանի մարդիկ, որոնք փրկեցին շատերին մահւան ճիրաններից… Այդ փրկիչներից մէկը Երզնկայի Օսման Զաֆտիան էր` «Փաշի-գիւղում» ապրող գերիներից մէկը, որին «Ստարշօ Ասատուրը» զատկին մի կտոր «մատաղանայ» էր տւել: Երախտագէտ Օսմանը անւորների մէջ ճանաչում է «Ստարշօին», վճռում է վարձահատոյց լինել, կտրում է նրա կապանքները եւ կամացուկ փսփսում.

- Գե՛դ, Ստարշօ, գէդ օղլում. ըն սընա թանիրըմ, սընան տուզ նան չօրըկ ունութմանամ, գեդ, օղլում, գեդ (գնա՛, որդի՛, գնա՛, ես քեզ ճանաչում եմ, քո աղ ու հացը չեմ մոռանայ, գնա՛, որդի՛, գնա՛…): Օսմանների մարդասիրութիւնը աննշմարելի էր զուլումի օրերում, մարդ-աստւածներն աներեւոյթ են մնացել կոտորածների վակխանալիայում: Օսմաններն այն անհատներն են, որոնց մասին Նիցշէն գրում է. «Դուք այսօրւայ մենակնե՛ր, ո՛վ հալածւածներ, դո՛ւք պէտք է մի ժամանակ մի ամ ողջ ժողովուրդ կազմէք, ձեզնից, դուք, որ ինքներդ ձեզ ընտրեցիք, պէտք է մի ընտիր ժողովուրդ մեծանայ»: Ղարաքիլիսայում հաւաքւած գերիներից մի անակ քշւում է դէպի Հաջի-Ղարա: Այնտեղ թշնամին ունեցել էր մեծ կորուստ: Ջաւիդ էյ րեվանշ էր պահանջում` այս տեղերում թափւած էին հարիւրաւոր ասկեարների դիակներ, մինչդեռ «գեավուր էրմանի»-ների ընկածների թիւն աննշան էր: Պէտք է երել մի յայտարարի, հարկաւոր է հաւասարեցնել զոհերի թիւը: Այս խմ ի մէջ է Նահապետ Աղան, մեր յայտնի էս-դէկ Հայկի հայրը, Փամ ակի հին գործիչներից մէկը: Պատմում են, որ Նահապետ Աղան ճանապարհին պատահում է մի ծանօթ թիւրքի` սարալեցի ՉօպուռՄուսթաֆին, եւ խնդրում նրանից օգնութիւն. - «Հէչ խօրխմա, աղա, խօրխմա, օ դիւնիադա գենա պիսիր օլարսան» (մի վախիր, աղա՛, մի վախիր, ան չկայ, էն աշխարհում էլի գրագիր կլինիս),- ցինիկա ար պատասխանում է Չոպուռը: Այս խում ը մնում է գիշերը Պապօի գոմերում, թիւրք ասկեարները, խուժանի պահանջով, կրակ են տալիս գոմերն` այրելով ոլոր գերիներին: Երեք օրւայ ոճրապատումին զոհ են գնում ազմահազար գաղթականութեան հետ Ղարաքիլիսայից 156 հոգի, Ղշլաղից` 177 հոգի, Դար ազից` 43 հոգի, Բզովդարից` 25 հոգի, Հաջի-Ղարից` 65 հոգի, Աֆանդիից` 15 հոգի, Համամլւից` 60 հոգի, ի աց առեալ այն գիւղերը, ուր կոտորածները սիստեմատիքա ար շարունակւեցին` մինչեւ թիւրք զօրքի հեռանալը… Հազարաւոր նահատակների արիւնը ծովացաւ եւ ծածկեց Փամ ակի ձորերն ու լեռները: Մի շա աթւայ ընթացքում աւերւեց ու րիշակ դարձաւ մի գեղեցկատես ու ծաղկեալ նաշխարհ` պատմական Աշոցքը: «Լէնկ-Թեմուրի» հորդաների սրին ու հրին մատնւեց մի հերոս ժողովուրդ, որին ճակատագիրն կարծես դատապարտել էր այրւելու ու հանգչելու ազատութեան համար մղւող պայքարի քուրայում` թողնելով իր յետքից մի ուռն մոխիր, որպէս նւիրական մի նշխար, որ քամու թեւերով տարւեց դէպի ստրկութեան աշխարհը, հաղորդելու եւ կեանք տալու պարտւածների անակին:

Մարդագէլերը շարունակեցին իրենց պատառոտումները չորրորդ, հինգերորդ եւ վեցերորդ օրերն էլ: Նրանք արդեն յղփացել էին մարդկային արիւնից, կրքերը յագեցւել եւ նրանց գազանային նազդները թացել ու թուլացել էին: Նրանց հոգու խորքերում վերակենդանացել էր հիասթափման ու զղջման զգացում, այց արդէն ուշ էր` կատարւել էր ամենայն ինչ: Մա՞հ եւ աւերածութիւն` պակաս տեղ չէր թողնւած: Հայ ժողովրդին հասցրած էր վերջին մահացու հարւածը, հայ դեմօկրատիան կապւած էր ստրկութեան շղթաներով, հայ գիւղացիութեան սրտին հասել էր մի այնպիսի «քեաֆուր զուլում», որի մռմուռը դառել էր մի ոց` հրդեհելու եւ այրելու Արար-Աշխարհը… Միայն տասներորդ օրում թիւրք հրամանատարութիւնը փորձեց վերականգնել զինւորական երկաթեայ դիսցիպլինան, սանձահարել խուժանին եւ գնդակահարել խռովարարներին: Մի օրում վերջ տրւեց ոլոր էքսցեսներին: Մի անգամ էլ ապացուցւեց, որ հայկական ոլոր կոտորածների հեղինակն ու հրահրողն եղել է եւ կայ Օսմանեան կառավարութիւնը, էնվերի, Թալեաթի եւ Վեհի ի ոհմակը: Մի մոգական գաւազանի շարժումով չքացաւ Զուլումը: Մարդկային արեան հեղեղը սառեց ու լերդացաւ: Նահատակների դիակները շա աթներով մնացին ընկած փողոցներում, դաշտերում եւ լեռների լանջերին - անծածկ ու անթաղ, կատուների, շների ու գայլերի աժին: Բայց եւ այնպէս, «որքան էլ քո մարմինը ծակծկող, ոսկորներիդ հիւթը ծծող վայրի թռչունները շրջապատեն Քեզ` քո մահը վայրկենական է, դու յարութիւն կառնես զաւակներիդ, սերունդիդ մէջ, որ կաճի, կզարգանայ եւ կմնայ` մարմնացնելու քեզ, Մեծ Նահատակիդ»… Մեռելային լռութիւնը տարածել էր իր մահաշունչ թեւերը ամեն տեղ, ամենքի վրայ: Չէր նկատւում ոչ մի կենդանի դէմք, ոչ մի շարժում: Շրջանը վերածւել էր աւերակների կոյտի, իսկ Ղարաքիլիսան` մեռեալ

քաղաքի…

Զ. ԼԾԻ ՏԱԿ Թիւրքական հրամանատարութիւնը, «դօվլաթի»` պետութեան շահերի տեսակէտից, մատի մի թեթեւ շարժումով, վերջ տւեց տասնօրեայ կոտորածներին եւ խիստ կերպով հալածեց մարադեօր-թալանչիներին, չէ՞ որ շրջանի աւերումով օսմանեան զօրքն ընկնելու էր վտանգալից կացութեան մէջ: Ջաւիդ էյի այդ ուշացած հեռատեսութիւնը փրկեց Փամ ակը հիմնայատակ կործանումից: Սարասկեարի–ընդհանուր հրամանատարի քաղաքականութեան մէջ ակնյայտնի էր ռազմական տեսակէտը, թիկունքը հարկաւոր է ոչ թէ աւիրել կամ ժողովրդին նաջինջ անել, այլ «վնասակար» տարրերից ազատւելով` օգտագործել ճակատի համար, նամանաւանդ օսմանեան զօրքի առաջխաղացութիւնը դեռ եւս շարունակւում էր. էնվերն ու Թալաթն որոշել էին տիրելով Բագուին` հասնել Դաղստան, ասկեարներն անգամ այդ անին մոլեռանդօրէն հաւատում էին. « ըզ ալարըք Բեաքի դա Դեամիր-Ղափի» (մենք պէտք է վերցնենք Բագու եւ Դեր ենդը) – պարծենում էին նրանք: Օսմանեան կառավարութիւնը Փամ ակի ժողովուրդը համարեց իր «Ռահաթ» - հպատակը, իսկ նրա սեփականութիւնը` «դովլաթ-մալի»պետական: Շրջանում թողած 1՛2 միլիօն գաղթականութեան, ան աւ հարստութիւն ու արիքներ հաւաքելու եւ ամ արելու համար աշխատաւոր ձեռքեր էին հարկաւոր, ձրի ու պարտադիր ֆահլայութիւնը դրւեց փամակեցու վզին, չորս ամիս շարունակ ժողովուրդն անմռունչ տարաւ եգիպտական տանջանքները: Յունիսի սկզ ներին հրամանատարութիւնը խստօրէն կարգադրեց ասկեարներին հաւաքել տներից ու թագստանոցներից աշխատանքի ընդունակ ոլոր տղամարդկանց` մաքրելու փողոցները նեխւած դիակներից ու լէշերից: Հրամանն անմիջապէս ի կատար ածւեց: Գայլերին - անհովիւ հօտ էր հարկաւոր: Ասկեարներն ընկան դէս ու դէն. մտան այս ու այն փակուղին, տեղահան արին կամ կոտրեցին նակարանների դռներ, քանդեցին կամ փուլածին կտուրներ, թափւեցին ներս, սարսափահար արին այնտեղ շա աթներով պահւած, կուչ եկած մարդկանց, կատարեցին ռնութիւն ու թալան, գտան ֆահլաներ եւ ծեծի ու անարգանքի տակ քշեցին նրանց դէպի գիւղամէջ` «կօռատեղը»: Սկսւեց դիակների ու լէշերի հաւաքումը: Ամառային արեւը առաջ էր երել մի նեխւածութիւն, որի զազրելի հոտը թունաւորել էր օդն ու մթնոլորտը: Փորւեցին փողոցների այս ու այն կողմում փոսեր. դիակն ու լէշը ձգեցին այնտեղ` ծածկելով հողի նօսր շերտով: Այս անհաճոյ, այց

հեշտ աշխատանքը մի երկու օրւայ մէջ վերջացաւ: Այժմ կարգադրւեց հաւաքել Ղարաքիլիսայի տներից ու խանութներից այն ամենն, ինչ որ արժէքաւոր են եւ «դօվլաթին» հարկաւոր: Դուրս երւեց նակարաններից կահ-կարասիք, անկողին, խալիչեղէն, ամանեղէն, գործիքներ եւ շինութեան նիւթեր` ուղարկւեց կայարան: Հաւաքւեց խանութներից, պահեստներից եւ արհեստանոցներից ամեն տեսակ ապրանք` երկաթեղէն, փայտեղէն, ուտելիք եւ մեքանաներ, ամ արւեց գիւղի մի քանի կէտերում: Ներս խուժեցին դպրոցներ, դատարան, կօօպերատիւ, կլու եւ հասարակական այլ հիմնարկութիւններ` դուրս թափեցին այնտեղից նստարաններ, սեղաններ, գրքեր, արխիւ եւ այլ իրեր եւ ֆահլաների շալակը տւած տարան կայարան, իսկ այնտեղից էլ` Աղէքսանդրապօլ ու Ղարս: Պաշտոնական թալան էր: Օսմանցիներն այդպէս էին հասկանում «սեփականութեան պետականացումը»: Ղարաքիլիսայում խլւած հազւագիւտ ու թանգարժէք իրերը, որպէս «փէշքաշ» ուղարկւեց արձր պաշտօնեաներին: Ղշլաղեցի Գրիշա Անդրէասեանի կինը պատմում է, թէ ինչպէս ինքը պատահմամ գտնում է իր սկեսարի` Ալէքսան Աղի, մարմարեայ թանաքամանն Աղէքսանդրապօլում, Սարասկեարի… կա ինետում: Բարձրաստիճան փաշան հասկանալով անի էութիւնը` յետ է տալիս տիկնոջ Ղարաքիլիսայից ուղարկւած աւարը « արդօն, մադամ, արդօն, մադամ» քաղաքավարի արտայայտութեամ : Գիւղերից հաւաքեցին երկրագործական ոլոր գործիքներն ու մեքենաները. սկսած կացնից, ուրագից, մինչեւ գիւղացու չութն ու գութանը, «սարտիրովկան ու վէալկան» արձեցին վագոններին եւ ուղարկւեցին երկրի ներս… Այս էլ կուլտուրան տարածելու «օսմանեան մեթոդն էր»: Ֆահլա-մշակները կատարելով ռնաւորի հրամանները եւ վաղ առաւօտից մինչեւ երեկոյ անընդհատ աշխատելով` տանջւած ու յոգնած փորձում էին վերադառնալ իրենց տները: Փողոցի այս ու այն անկիւններից դուրս էին ցցւում նրանց առաջ ասկեարներ «Սը՞ս, ուրեա՞ գեալ» ացականչումով սարսափահար անում, ոտից ցգլուխ խուզարկում, նրանց հագից հանում այն ամենն, ինչ որ արժէքաւոր է ու դիւրեկան` « ուխարի փափախ», «չուխա», «արխալուղ», «շալվար» եւ ադամային մերկութեամ ճանապարհ դնում: Պատահում էր դէպքեր, եր աշխատանքից վերադարձող հայն` ընկնելով ասկեարների ճանկն, օրերով չէր կարողանում վերադառնալ իր նակարանը, ջուր էր կրում, կազարման մաքրում, ոտնամաններ սր ում եւ հազար ու մէկ ստոր ծառայութիւններ մատուցում այս ու այն «իւզ աշուն», « ին աշուն» կամ հասարակ «զաֆտիային»… Ղշլաղեցի Ծռքթանց Ալէքսին, այս գիւղական կօմիկը, մի առանձին հիւմորով պատմում է հետեւեալը.

- «Մի օր, առաւօտւայ ծէգին, պոկում էի Ղարաքիլիսա, կատւի նման տների կտուրներով էի գնում, որ ինձ էդ անաստօծ ասկեարները չտեսնեն, փորսող տալով, եա կուչ ու ձիգ անելով ինձ ձգեցի գեղի խրաղը, էս անգամ ուզեցայ եգին գնալ, շէկերս լէնացրի, մին էլ որդից որտեղ մի ասկեար, ձեռքին մի կուժ, ցցւեց առաջս, ոտերս թուլացան, ջանովս սարսուռ անցաւ, լեզուս երնիս մէջ կապւեց, «հոգեառս եկաւ» մտքումս ասի: «Բուրեա գեա՛լ, գեա՛լ, թէ՛զ, գեավուր. զէդ սու գեատըր»: Սուս ու փուս մօտեցայ նրան, վերցրի կուժը ու Անմահականից երի ջուր, էդ անով եախէս չազատւեց, հմի նստեց. «չարուխլարն չխար», ես էլ նստեցի ու տրեխներս հանեցի «վե՛ր» տւի, շուռ եկայ դպա Ղարաքիլիսա, ոտա ո իկ ու գլխա աց կէս սհաթում, առանց յետ նայելու, շնավազ տալով, ընկայ Ղարաքիլիսա, փառք տւի իմ փահ Աստւածին, որ գլուխս տեղը, սաղ-սալամաթ ազատւեցի էն հոգէառից»… Յաղթողները չէին աւականանում գերիների կատարած ֆիզիքական ծանր աշխատանքներով եւ նրանց մատուցած ծառայութիւններով, ասկեարներն ազատ օրերին սարքում էին, իրենց զւարճութեան համար «օյիններ» - «Ղարագեօզ»: Բռնում էին առաջին պատահած հային, շլնքին կապում մի թոկ ու քաշում հրապարակ, նստեցնում, դուրս էր գալիս մի ասկեար, հանում էր ծոցից ածելին եւ սկսում էր զոհի պէխերն ու մօրուքը քերել, մարդուն հասցրած մարմնական տանջանքը նրանց դիւր էր գալիս, գերու ամեն մի աղաղակն` առաջ էր երում անվերջ հռհռոց: Պատահում էին դէպքեր, եր տկլորացնում էին եւ ստիպում էին պարել ու երգել: Նման վայրենուն յատուկ «օյինները» սովորական էին դարձել: Օսմանցիները սարսափելի կերպով հալածում էին տէրտէրներին. վա՞յ նրան, ով այդ գազանների ձեռքը կընկնէր, ա՞յ այն ժամանակ «Ղարագեօզ» - արի ու տես… Այդ իսկ պատճառով Փամ ակի քահանաները, ամիսներ շարունակ, մնում էին թագստանոցներում, չէին տեսնում լոյսի երես եւ չէին կատարում իրենց հոգեւոր ծէսերը: Թիւրք փաշաները միամիտ ձեւանալով` շատ անգամ հարցնում էին կօմիսարներին. Չաւուշ, ներդադըր սըզըն քէշիշլար (որտե՞ղ են ձեր քահանաները): Բացատրւում էր նրանց չերեւալու հանգամանքները: «Փաշաները» խոստանում էին ապահովել քահանաների կեանք եւ ազատ պահել նրանց վիրաւորանքներից, այց ո՞վ էր հաւատացողը, ո՞վ էր երաշխաւոը: Գտնւում էին այդ «փաշաների» մէջ եւ այնպիի ացառիկ տիպեր, որոնք իրանց գործով ու վարմունքով աստւածացել են ժողովրդի սրտում: Փամ ակեցին չգիտէ նրանց ով լինելը, անգամ անունը, միայն մի առանձին ոգեւորութեամ է յիշում «Արա -փաշին», որ մինչեւ վերջ պահեց ու պաշտպանեց Ղարաքիլիսի «Կռօանց թաղը», «Արա կրցի ին- աշուն», որ Ղշլաղի Տէր-Եսայուն պաշտպանելու համար գնդակահարեց իր չաւուշին:

Ղշլաղեցիք մինչեւ այժմ մի առանձին յարգանքով են յիշում

Աթնանց Սարօի «օթախներում» ապրող «փաշին», որ գիշերւայ կիսե-

րին, լսելով «Սաքնանց գոմում» հաւաքւած կանանց ճիչն ու «փաշայ քեօմա՛կ, փաշայ քեօմա՛կ» աղիողորմ աղաղակը, դուրս էր թռչում իր նակարանից, զարթեցնում ու ոտի էր կանգնեցնում ամ ողջ կօմանդան եւ հրամայում էր գտնել ու գնդակահարել այն «քեօփակ-օղլիներին», որոնք յանդգնում են հայ գիւղացու նամուսն ու թասի ն արատաւորել: Գիւղացիք միա երան վկայում են, որ այն օրից, եր հրամայւեց վերջ դնել կոտորածին եւ ռնութիւններին, առաջ եկան թիւրք «փաշայ» ու սպաների մէջ այնպիսի ազնիւ տիպեր, որոնք պատրաստ էին հերոսա ար պաշտպանել հայ գիւղի ու գիւղացիութեան ապահովութիւնն ու կեանքը… Փամ ակում եւ Լօռիում կան շատ գիւղեր, որոնց պահել-պահպանել են այս կամ այն «փաշան»: ժողովուրդը չգիտէ նրանց անունը, ինչպէս եւ նրանց ծագումը, այց նրա հոգու խորքում, նրա վեհ ապրումների մէջ կայ եւ կմնայ այդ միջնադարեան ասպետների պատկերները, որոնք գիտեն «սիրել, սիրել եւ… քարանալ»: Ազգայնական թոյնաւոր միջաւայրում այդ տիպերը հանդիսանում են մի փարոս, փրկութեան մի խարիսխ, որով միայն հնարաւոր է ազատել մի ազգ, մի դասակարգ ուժեղի ու տիրողի թունաւորումից ու պրօվօկացիայից: Կռւով են ձեռք երւում իրաւունք ու արդարութիւնը, կռւի մէջ է նորոշւում երկու հակոտնեայ անակներին միացնող եւ հաշտեցնող պայմանական գիծը, ուստի պայքարը եւ աւերիչ է եւ ստեղծագործող… Հայ դեմօկրատիան իր նահատակման օրերում անգամ փնտրում էր երկու ազգերին միացնող ու ձուլող մի ընդհանուր գիծ, ոլորին շաղկապող ու ոգեւորեցնող մի ընդհանուր գաղափար, թշնամի ազգերի ճնշւած ու շահագործւող դասակարգերի միջեւ համերաշխ ու եղ այրական միութիւն, յեղափոխական գործելակերպ եւ դասակարգային շահերի համար մղւող պայքար: Հերոս-տիպերը կան նաեւ յաղթող ու տիրող ազգի ստորին խաւերում` նրա դեմօկրատիայի մէջ: Մինչդեռ, նրա ուժեղ ու շահագործող դասակարգը, ուրժուազիան դեմօկրատիաներին աժանում է, որ հեշտութեամ տիրի, յաղթում է, որ ստրկացնի եւ կոտորում է, որ ոչնչացնի… Գերի-ֆահլաների աշխատանքը չի գնահատւում, ստեղծւել է հայ ժողովրդի համար ստրկական վիճակ, փամ ակեցու գոյութիւնը մի հաւի արժէք չունի: «Գեավուրի» կեանքն ու գոյքը ապահով չեն, նա լուռ ու անմռունջ կատարում է ամենաստոր ծառայութիւններն անգամ: Ասկեարները, շատ անգամ, չգտնելով գիւղում պահանջւած թւով մշակներ, իրենց ամ ողջ զայրոյթն ու կատաղութիւնը թափում էին քեօխւի եւ գզիր-չաւուշի վրայ: Համամլւեցի կօմիսար Համ արձումը մինչեւ օրս մի առանձին հպարտութեամ է յիշում, եր «իրենց գիւղի

թասի ն ու նամուսը պահելու համար իրեն «փաշէն» կապել տւեց թոկով սէլից եւ ծեծելով տարաւ հանդը խոտ հնձելու»: Բաւական էր մի աննշան դէպք, մի չնչին շարժառիթ, որ նա այլեւս չվերադառնար տուն: Յուլիսի սկզ ներին Ղշլաղից խոտ հնձելու տարան Ծռքթանց Արսէնին ու Արշակին, Համ արանց Ալէքսուն եւ նրա տղին` Շլորկուտի գոմերը: Ասկեարները պահանջում են այդ թշւառներից մատնանիշ անել այն կանանց, որոնց կարելի է գիշերն առեւանգել` մշակները մերժում են կտրականապէս: Իրիկնապահին նրանք դաշտից վերադառնալիս` սրախողող են արւում եւ ձգւում են Հայդար էգի գոմերի փոսերը: Ղշլաղի հասարակութիւնը սարսափելով այդ դէպքից` դիմում է գիւղում ապրող Սրթա ի աւագ ժշկին եւ խնդրում միջնորդ հանդիսանալ հրամանատարութեան առաջ վերջ տալու նման երեւոյթներին. «Խօրխմէին, իր շէյ-օլմազ» - «մի վախէք, ան չկայ»,- ստացւում է նրանից այս միամիտ պատասխանը: Ալս դէպքից յետոյ ղշլաղեցոց միայն ռնի ոյժով էին քշում դաշտ եւ աշխատեցնում: Ասկեարները ծանօթանալով ու մտերմանալով գիւղի տականքների հետ եւ ապահովելով նրանց կեանքը` կարողանում էին հասնել իրենց նպատակին: Շրջանում առաջ եկան արոյազերծ ու անամօթ մարդիկ, որոնք միջոցների մէջ խտրութիւն չդնելով` աշխատեցին քծնել ու ստորանալ իշխանութեան առաջ, հաճոյանալ ու մօտենալ զանազան կասկածելի «փաշաներին», «իւզ աշիներին» եւ «շահնաներին»: Փամ ակի ու Լօռւայ իւրաքանչիւր գիւղը տւեց իր «Թովմաս էֆէնդին» եւ «Ռէս-Մնօն», իսկ Ղշլաղն էլ` իր «Ծռքթանց Աւետիք» եւ «Օդա աշանց Անտօնը»: Այս որենիները յանձն առան կատարելու ամենաստոր գործեր, ցոյց տալ ասկեարներին գիւղի ցորենի ու գարու հորեր, կարտօֆելի եւ այլ ընդեղէնների ամ արներ, ժողովրդի հարստութեան մնացորդների պահւած տեղերը եւ համաձայնւեցին մատակարարել լպիրշ «փաշաներին» կին ու աղջիկ… Ղարաքիլիսան տւեց Մօնա-Վաննայի Մինիատուրը: ժողովուրդը մինչեւ օրս չի մոռանում այն Հերոս-Աղջկան, որ իր ազգականներին եւ մի ամ ողջ թաղ ազատելու համար յօժարակամ անձնատուր եղաւ ռնաւորին, դարձաւ նրա հարճը եւ իր պատւի ու կեանքի գնով ձեռք երեց անմահ փառք ու հռչակ: Ղշլաղն էլ ունի մի եզակի տիպ. Բ…անց Լ…ան: Մի անգամ նրան կանչում է իր սենեակ թիւրք միւլլազումը, ար եցնում է օղիով եւ հրամայում է գտնել ու երել մի սիրուն հարս: Ղշլաղեցին կտրականապէս մերժում է: Միւլլազումը տեսնելով նրա յամառութիւնը, կանչում է ասկեարներին եւ հրամայում է գեավուրին ծեծել այնքան, մինչեւ որ յանձն առնի այդ գործը: Պատւապաշտ գիւղացին չդիմանալով «զօփա» դագանակների հարւածներին` համաձայնւում է կատարել «փաշայի» հրամանը: Ազատւում է ծեծից: Մի ժամից յետոյ նա երում է եւ ռնաւորին յանձնում… իր քրոջը…

Ահ ու սարսափ, ծեծ ու ռնութիւն չեն վերանում Փամ ակից: Ղարաքիլիսայի նման մի գիւղաքաղաքում, թիւրք հրամանատարութեան քթի տակ, դարձեալ շարունակւում են անսանձ ասկեարների գազանութիւններ եւ վարդանլւեցի խուժանապետների, Մուսնի, Ղանլի ու Մօլլի անվայել արարքները: Այդ մասին չի դադարում յիշեցնել վաստակաւոր գործիչ Տէր-Խորէնը, կօմիսար Վանօին գրած իր նամակներում. «Վարդանլւեցիները ասկեարներով դիմում են սրան-նրան, սպառնալիքներ կարդում եւ պահանջներ անում: Կարծում եմ Ձեզ էլ յայտնի պիտի լինի: Զիջելով մեր ազգականների թախանձանքին, խնդրում եմ եւ վստահ եմ, որ վարդանլւեցիների լր ութեանը վերջ կդնէք եւ կազատէք ժողովրդին անհանգստութիւնից: Առանց այդ էլ ցաւեր շատ ունենք»: «Թաղեցիների եւ իմ կողմից յարգոյա ար խնդրում եմ մեր թաղի պաշտպանութեան համար պահապաններ նշանակէք, որ մշտապէս եւ պաշտօնապէս հսկեն: Երեկոյեան մեր կրած սարսափները լսած կլինէք: Ձեր ներողամտութիւնն եմ խնդրում. էլ ուրիշ ճար-իլլաջ չկայ, դուք էք մնացել»,- գրում է Տէր-Խորէնն իր երկրորդ նամակում: Կօմիսար Վանօն անմիջապէս դիմում է շրջանի գայմագամին եւ ընկնելով նրա ոտն` աղերսում, որ ժողովրդին ազատեն վարդանլւեցիների սարսափներից: Բռնաւորի գութը շարժւում է եւ նա ձեռք է առնում կտրողական միջոցներ. «Անչափ շնորհակալ եմ,- գրում է Տ. Խորէնը,վտանգն անցած պէտք է համարել: Զգում, հասկանում եմ Ձեր ծանր դրութիւնը. տարէք այդ խաչը մինչեւ որ»… Հետեւեալ նամակում Տ. Խորէնը դարձեալ գանգատւում է աւազակների կատարած ռնութիւնների ու թալանի համար. «Մեղւանոցն ոչնչացնելուց յետոյ, այժմ էլ աղն են ոչնչացնում, խնդրում եմ եռանդուն միջոց ձեռք առնել առաջն առնելու»: Կօմիսարը միջոցների է դիմում եւ վերջ է տրւում մի քանի օրով նման երեւոյթներին: Բայց եւ այնպէս ժողովրդի դրութեան մէջ զգալի թեթեւութիւն չի լինում, նա փակւած է թաքստանոցներում, կտրւած է լոյս աշխարհից եւ հնարաւորութիւն չունի զ աղւելու դաշտային աշխատանքով: Յուլիս ամիսն է, խոտը հասել է, հնձել է հարկաւոր, կարտօֆիլը փարթամացել է` փորփրել, ուկ տալ է հարկաւոր: Այդ մասին չի դադարում յիշեցնել Արթուն Հովիւը. «Մի կարեւոր հանգամանքի վրայ դարձնում եմ Ձեր ուշադրութիւնը,- գրում է Տէր-Խորէնը,- կարտօփների ուկը պէտք է տալ, այն ինչ արգելք են լինում, յոյս ունեմ ամեն հնար ձեռք կառնէք արգելքը վերացնելու, այդ պահանջում է հէնց իրենց օգուտը: Մենք էլ ունենք ցանած, մարդիկ եմ վարձել քանդելու, այց հնար չունին գնալ քանդել կամ չեն թողնում կամ ռնում տանում են ուրիշ գործի: Եթէ այսպէս գնաց` ոլոր կարտոփները կոչնչանան: Մի յուսահատւէ՛ք,- սիրտ է տալիս ալեզարդ գործիչը,- գործեցէք որչափ հնար ունէ՛ք, ապագան ձեր գործունէութիւնը կվարձատրի… Ամ արը մնաց, մեր մահլեցիք քաղցից

մեռնում են»: Կօմիսար Վանօի թափած ջանքներն անցնում են ապարդիւն եւ գործադրած եռանդն` իզուր ու աննպատակ: Օսմանեան իշխանութիւնն իր ստւերից անգամ սարսափելով` պահում է ժողովրդին անտարկւած դրութեան մէջ, խստօրէն արգելւում է փողոցներում մարդկանց անց ու դարձը, դադարեցւած էր գիւղերի միջեւ հաղորդակցութիւնը, գնալ-գալը: Ղարաքիլիսեցին իր ունեցած մի ուռը հացահատիկը «դանը» աղալու համար ստիպւած էր կօմիսարի միջոցով գայմագամից առանձին թոյլտւութիւն խնդրել: Իմ հաւաքած փաստաթղթերի մէջ կայ մի վկայագիր գրւած ռուսերէն ու տաճկերէն «Իւսուֆ-Իւսուֆ Զադէ» ստորագրութեամ : Կրում է «29 յուլիսի 1919թ.». «Սրանով տրւում է իրաւունք Ղարաքիլիսայի կօմիսարին ջաղաց տանել աղալու 200 փութ ցորեն ու գարի ժողովրդի կարիքների համար»: Կարճ ու կտրուկ: Բայց արի ու տես, որ ջաղաց տարած հացահատիկը, դեռ ալիւր չդառած կամ տեղը չհասած, թալանի էր մատնւում: Ասկեարները մտնում էին ջրաղացը, այնտեղ եղողներին սարսափահար անելով` խլում եւ իւրացնում եղածը: Այդ մասին չմոռացաւ գանգատւել Տ. Խորէնն իր նամակներից մէկում. «Ասկեարները մեր գլխին էլ, ժողովրդի գլխին էլ հարամ են անում ջաղացները, ճար ունիս տես ի սէր Աստուծոյ, խնդրում եմ ամեն հնար գործ դնել սանձահարելու որքան կարող էք, ժողովուրդը հազիւ մի փոքր դան է իրար արել` թոյլ չեն տալի աղալու, էլ չեմ խօսում մեր մասին, որ ահագին ծախսի տակ ընկանք ջաղացը սարքելու համար, մտքովս չանցաւ, որ այդպիսի օյին կխաղան մեր գլուխը, օգնեցէ՛ք, խնդրում եմ»: Ասկեարները շարունակում են իրենց վայրագութիւնները: Մի քանի օրւայ ընդմիջումից յետոյ ասկեարները « աց աշկարայ» նորից սկսում են իրենց «ալան-թալանը» եւ գիշերային օրգիաները: Սարսափելի է դառնում ժողովրդի վիճակն աւելի եւս այն ժամանակ, եր ռնաւորները հար ած են լինում: Տէր-Խորէնն իր նամակներից մէկում գրում է. «Կիսաքացախի պատմութիւնն արդէն յայտնի է, աւականաչափ վերցնելուց յետոյ, խոհանոցի դուռը, որտեղ գտնւում էր տակառը, փակում են իրենց կողպէքով: Այս անը պատահեց 10 ժ. մի քանի ժամ անցած նորից վերադարձան, միջանցքը փակւած գտնելով` պահանջում են անալ, աց չեն անում, սպառնալիքներով հեռանում են: Լսեցի, որ գիշերւայ պահապանները ռնւած են, իզուր, նրանք մեղք չունեն… վախենում ենք խոշոր անկարգութիւնից: Յատուկ խնդրում եմ ձեր եռանդուն միջնորդութիւնը եւ միջամտութիւնը: Հաւանական է, որ գիշերը յարձակում գործեն: Լսեցի, որ յոյն զինւորներ են, Եօրիկոյի տանը խմում են: Եթէ հնար չկայ գիշերը մեզ երկու պահապան տալու կամ այլապէս անկարգութեան առաջն առնելու` անպատճառ, խնդրում եմ, խոհանոցը անալ տաք եւ տակառն այնտեղից հեռացնէք: Անհամ եր սպասում եմ ձեր տնօրէնութեան»:

«Կիսաքացախի Տակառը» դառնում է «Խանձնանց Մահլի» նակիչների համար ռնութեան ու անպատւութեան պատճառ: Ար ած ու խելակորոյս ասկեարները, գիշերւայ կիսին, յարձակւում են տների վրայ եւ կոտրելով դռներ կամ քանդելով պատուհաններ` ներս են թափւում ու սարսափեցնում տնւորներին. «Փաշա՛, վա՞յ փաշա՛»,լսւում է կէս գիշերին անպաշտպան զոհերի աղերսալից կանչը, որին ի րեւ թոյլ արձագանք հետեւում է, գիւղի այս ու այն ծայրից, շների կլանջ ու ոռնոցը: Գայլերը վրայ են տւել փարախին. անհովիւ հօտն է պատառոտւում… Ղշլաղում, Քարհանանց Գրիգորի ներքնատան մէջ պահւած, աշտարակցու գինու տակառները դառնում են մի նոր աղէտի պատճառ: Ասկեարները հար ած դրութեամ , օրեր շարունակ, կատարում են ամեն լր ութիւն` մինչեւ որ գտնւում է մի ճարպիկ ղշլաղեցի, որ գաղտագողի ընկնելով ներքնատուն` աց է թողնում տակառների կռանթը եւ դուրս թռչում: Իսկ այդ միջոցին ժողովրդի համար ստեղծւում է մի աւելի սարսափելի աղէտ, մի ահռելի չարիք – սովը: Վաղուց են դատարկւել գիւղի ամ արներ ու հորերը, սպառւել է ժողովրդի պաշարը, դրսից չկայ օգնութիւն, իշխանութիւնից` նպաստ: Սովամահութեան դէպքերը աւելանում հա աւելանում են: «Սովալլուկ ընտանիքներով լի է Ղարաքիլիսան, մեր հարեւանները` Սանամանց երեք ընտանիքը, անյայտացած Ասատուր Ալէքսանի ընտանիքը, մեր Շահոյի աղջկերքը կատարելապէս քաղցած են, պէտք է օգնել, այց ինչպէ՞ս… Մ. եւ Մ.-ի ամ արը լի է ցորենով ու գարիով, չնայելով ազմաթիւ մեշոկներով ալիւր ու ցորեն են տեղափոխել Ի-անց տները: Եթէ դուք ցանկանաք, հեշտութեամ կարող էք ամ արում (շկաֆով երեսը ծածկած է) գտնւած ցորենն ու գարին աժանել սոված ընտանիքներին` ստորագրութիւն առնելով, որ սեպտեմ երին վերադարձնեն կամ հէնց հիմա որոշւած արժէքը ստացիր, որոնք վճարել կարող են: Կարող է մատնւել եւ կողոպուտի ենթարկւի… Եթէ անհրաժեշտ կհամարէք այս ճանապարհով օգնել կարօտեալներին… Ձեր ուշադրութիւնը հրաւիրում հետեւեալի վրայ, եղ այրս, երեք գրեթէ անտէր… օրիորդների (դրանց պատճառով սարսափների ենթարկւեցինք) եւ մեզ երկուսիս մինչեւ օրս կերակրում, պահպանում է, այսուհետեւ էլ կշարունակի մինչեւ արեւ կծագի: Ի նկատի ունենալով այդ ամենածանր հոգսը, որ նա կրում է իր ուսերի վրայ` վստահութիւն է տալիս ինձ խնդրել… զիջողա ար վարւէք»: Սովն, օր ըստ օրէ, դառնում է աւելի զգալի ու տանջալից: Մարդիկ մոռանալով ար արոս թշնամու տարածած սարսափներ ու կոտորածի ուրւականը, քաղցից ստիպւած` դուրս են գալիս փողոց, մուրացկանութիւն անում, կանայք ու մանուկները ցրւում են դաշտեր կանաչ ուտելու, անասունի նման արածելու:

Ժողովրդի մեծ մասը, շա աթներ շարունակ, հացի երես չեն տեսնում, ամենա ախտաւոր ընտանիքների ամենօրեայ կերակուրը «խաշած գարին» կամ հին ու գօսացած տաւրի միսն էր, շատերը կերակրւում էին աղ ակոյտերից հաւաքած հատիկներով, մորթած անասունի լերդացած ու նեխւած արիւնով եւ նոյն իսկ… լէշերով: Շրջանը դատապարտւած էր սովամահութեան: Չկար օգնութիւն, մարել էր ժողովրդի յոյսի ու տենչերի վերջին կայծերը: Համատարած մահը փռել էր իր թեւերը Փամ ակի վրայ: Սովին հետեւեց մի աւելի զարհուրելի պատուհաս` համաճարակը: Տիֆը, խօլերան ու «իսպանկան» երրորդութիւն կազմելով` սկսեցին իրենց առատ հունձը, համատարած թշւառութեան մէջ` իրենց անխնայ ջարդը: Չկար ժշկական օգնութիւն: Ղարաքիլիսայում գործող ժիշկ Մուրադխանեանը, հակառակ իր ցանկութեան, չէր կարողանում զգալի օգնութիւն հասցնել հիւանդ ժողովրդին: Մեդիկամենտ չկար, դեղատները թալանւած էին: Հիւանդները մեռնում էին առանց խնամքի եւ առանց ժշկական առաջին օգնութեան: «Կարմիր Խաչի» միակ հիւանդանոցը հնարաւորութիւն չունէր տեղաւորել եւ խնամել հարիւրաւոր տկարներին: Ղարաքիլիսայում, յուլիս–օգոստոս ամիսների ընթացքում, մեռան հազարից աւելի տեղացի եւ օտարական մարդիկ: Միայն Ղշլաղում, նոյն ժամանակամիջոցում, մեռել են 378 հոգի, ամ ողջ նակչութեան 209, Դար ազում` 125 հոգի կամ 259, Հաջի-Ղարայում` 286 հոգի կամ 169, Բզովդար` 35 հոգի կամ 139, Եղա լի` 48 հոգի կամ 129, եւ այլն: էպիդեմիան, յետագայում աւելի սարսափելի չափերի հասնելով` առաջ երեց Փամ ակում կատարեալ աւերածութիւն: Թիֆլիսի օրաթերթերից մէկում լոյս տեսաւ «ßçն6 æ5ñò166õ ö6ô6»… վերնագրով մի յօդւած, ուր նկարագրւած էր էպիդեմիայի աւերիչ հետեւանքները 1919թ. Փամ ակում: Չափազանց հետաքրքիր է այդ յօդւածի փաստերը: Համամլւի գիւղաշրջանում կատարւած է ժշկական հետազօտութիւն: Այդ ռայիօնի 21 գիւղերից ուսումնասիրւում է միայն 16-ը, որից 14-ը հայ եւ 2 թիւրք գիւղեր են: Հայ գիւղերի նակիչների ընդհանուր թիւը հասնում է 26,086 հոգի, որի մէջ հաշւում է 3711 հոգի կամ 14,29 տաճկահայ փախստականներ եւ օտարերկրացիներ: Սովի ու թշւառութեան հետ աճում են նաեւ մահացողութեան դէպքեր: Հազար նակչին ընկնում է թիւրքերի ժամանակ իմ տւեալների համաձայն 265 մեռնողներ, իսկ 1918թ., յօդւածագրի վկայութեամ 60 մեռնեղներ, թէ որքան արձր էր մահացութեան 9 Փամ ակում` աւական է ասել, որ Ռուսաստանը, ուր էպիդեմիայի տարած զոհերի քանակը ոլոր առաջնակարգ երկրներից անհամեմատ շատ է, պատերազմից առաջ, մեծ սովերի ժամանակ տալիս էր 1000 մարդուց 35 մահ: Իսկ Փամ ակում ո՞րքան են թւերը նկարագրածս ժամանակ ե՛ւ սարսափելի են ե՛ւ աներեւակայելի…

Յուլիս ամսում, մեռնողներն այնքան շատ էին, որ թաղող չկար, դիակներն օրերով մնում էին տներում, փողոցներում եւ նեխւելով` թունաւորում օդն ու ջուրը: Ղարաքիլիսան եւ շրջակայ գիւղերը տնտեսապէս ու ֆիզիքապէս քայքայւել ու հիւծւել էին: Ժողովուրդը հոգեպէս ու արոյապէս ընկել էր. «Անդունդի ծայրին է կանգնած,- գրում է տեղի Հոգա արձութիւնը թեմական առաջնորդին,- եր եմն արգաւաճ ու ախտաւոր Ղարաքիլիսան… Եկեղեցին կողոպտւած, ժողովրդի ունեւոր դասակարգը ցիր ու ցան, իր ոլոր ունեցածից զրկւած… երկրագործ դասակարգն իր ոլոր ցանքերից, անջարանոցներից, այգիներից եւ ընտանի անասուններից զրկւած, հայ ընտանիքի պատիւը ցեխի մէջ տրորւած… ժողովրդի մեծամասնութիւնը ցիր ո ցան, լքւած, յուսահատ… ամայի անապատի վերածած եր եմն կենսունակ Ղարաքիլիսայի ներկայ ող ալի դրութիւնը: Կրկնում ենք, որ ան ախտ, պատառ հացի կարօտ, մինչեւ ոսկորների ծուծը կողոպտւած Ղարաքիլիսան միանգամայն անզօր է… դպրոցների դռները անալ հարիւրաւոր մանուկների առաջ… Դրսի օգնութիւնը միայն կարող է փոքր ինչ մեղմել այն ծանր վիճակը, որին ենթարկւած է մեր ժողովուրդը, դրսի օգնութիւնը միայն կարող է թեթեւացնել պողպատեայ լծի ծանրութիւնը, որ կրում է դժ ախտ ժողովուրդն իր թոյլ ուսերի վրայ: Հասել է ժամը, եր հայ հարուստը, ունեւոր դասակարգը լայն պիտի անան իրենց քսակների երանը` թշւառ ժողովրդին կատարեալ անկումից փրկելու համար, այլապէս գլխովին կորած ենք: Չորս ամիս է, որ մինք կրում ենք ամենածանր, ամենադառն օրեր, սակայն ոչ մի տեղից օգնութիւն»… Ժողովրդի աղերսը մնում է «Ձայն առ առոյ յանապատի»: Դրսից ոչ մի օգնութիւն եւ ոչ մի մխիթարանք: Ղարաքիլիսեցին տապակւում ու փոթոթւում իր մէջ. «Öà6ü 8àë561, Á1ã Յնñ161»,- ասում է ռուս մուժիկը: Թշնամին աւելի ու աւելի է ծանրացնում իր անագորոյն լուծը: Փամ ակից քամում, տանում է գիւղացիութեան ծով հարստութիւնը. «դօվլաթի» սեփականութիւն է յայտարարւում երկրագործական ինվենտարն անգամ, խեղճ ռանչպարը, լուռ ու հնազանդ, յանձնում է ռնաւերին իր կուլտուրական զէնքը` գերանդին ու մանգաղ, չութն ու գութանը, կացին ու ուրագը, սայլն ու լուծը, տաշտն ու կուժը… «Դօվլաթ-Մալի» է համարւում շրջանի ոչխարի սուրուները, կովերի ու եզների նախիրները, դեռ չհասած ու հնձած` գրաւում է փամ ակեցու արտն ու չայիրը, աղն ու ոստանը… Ամեն ինչ «Դօվալթ»-ին, «Ռահաթին»` ոչինչ… Ահա թիւրք հրամանատարութեան նշանա անը: Ղշլաղեցի Թադոսանց Գրիգորի «հարիւր կօտանոց» գարու հորը դատարկելուց յետոյ նրան տրւում է, որպէս ողորմութիւն, միայն 1՛2 փութ գարի, այն էլ` մի ժամից յետոյ գալիս է տանում «փաշի» չաւուշը իր ձիու համար:

- «Լաւ է եօթ գեաւուր սատկի, քան թէ դօւլաթի ձին սոված մնայ»,ասում է «փաշան» գանգատաւոր ղշլաղեցուն: Փամ ակի գիւղացիութիւնը, 1918թ. գարնան, ապագայ գեղածիծաղ յոյսերով տարւած, մշակեց իր ամ ողջ հողամասը եւ պահ տւեց նրան ահագին սերմացու: Մայիսեան գաղթը, ինչպէս տեսանք, եկաւ ու հեղեղեց ամ ողջ շրջանը, ոտնահարւեցին ու սեւացան հանդն ու անդաստան: Միայն լեռների գագաթների ու լանջերի վրայ փռւած հողի շերտերը մնացին ազատ: Սարերի արտերն էին միայն, որ տառապեալ գիւղացիութեան յուսադրում եւ մխիթարում էին, այս թզաչափ հողն էր, որ պէտք է պահէր ու կշտացնէր ազմահազար ազգա նակութեան, զկտւած ժողովուրդը մոռանալով իրեն հասած հարւածները` մտածում էր իր սրտի մասին, երազում էր այն երջանիկ օրը, եր արտը երք կտար եւ իր տիրոջ կազատէր սովից ու մահից: Ղարաքիլիսան ու Ղշլաղը, Համզաչիմանի ու Շլորկուտի արտերը պաշտպանելու համար, տասնեակ հազարներով կաշառք տւին ու կերցրին զանազան «փաշաներին»… Հասաւ օգոստոսը` հնձելու լաւ ժամանակ: Օսմանեան կառաւարութիւնը հրամայեց ժողովրդին դուրս գալ դաշտ եւ հնձել «դօվլաթ»-ի արտերը: Այժմ խիստ պատժի ու անգամ մահւան էին ենթարկւում նրանք, որոնք տուն էին մնում կամ անգործ անցկացնում: «Դօվլաթի» շահերը պահանջում էին «գեաւուրից» աշխատել, տանջւել եւ լցնել պետութեան ամ արները: Հունձը սկսւեց, գիւղացին գտաւ իր արտը եւ առանց գերանդու, առանց մանգաղի, թուլացած ձեռքերով գործի անցաւ: Այժմ հարկաւոր էր «քօլաշը» կրել տուն, սայլ ու լծկան չունէր, հազար ու մի նեղութեամ կրեց տուն, հաշան արեց, կալ կասեց եւ ստացաւ առաջին երքը, մի քանի «կօտ դան» ցորեն կամ գարի… Գիւղացու գլխին թիւրք «շահնան»-չապառը, գիւղի քեօխվի ու գզիրի հետ միասին. «Բահրայ պէտք է տաս, շեղջի ութերորդ մասը դօվլաթին է, իսկ մնացածը` քեզ»: Գիւղացին լուռ ու հնազանդ այդ էլ կատարեց, չապառն էլ իր փայը ստացաւ, քեօխվէն էլ, գզիրն էլ, մնացած մի ուռ «դանը» տարւեց ջրաղաց, ճանապարհին էն էլ «շներոց ու գէլերոց» դառաւ… Ռանչպարի թօնիրը մնաց սառ, նրա «խիզանոնց» փորերը` սոված: «Դօվլաթն» եկաւ թալանեց տարաւ գիւղացիութեան մասիլը երքը, լցրեց վագօններ եւ արձեց գիւղացու իսկ սայլերին` կրեց հասցրեց Գիւմրի եւ Ղարս: Փամ ակի գիւղացիութիւնն ապրում էր չոր հացով, այն էլ աւելի ախտաւորների չնչին տոկոսը, մնացածը, դեռ աշնան սկզ ից, դատապարտւած էր սովի ու մուրացկանութեան: Նամանաւանդ, սոսկալի էր Ղարաքիլիսայի, Ղշլաղի եւ Բզովդարի դրութիւնը: Փամ ակեցին ծախելու կամ փոխանակութիւն անելու ոչինչ

չունէր, ոչ լծկան ու կթան ոչ անկողին ու կահ-կարասիք, նոյն իսկ չունէր լամպ կամ ճրագ: Գիւղերը գիշերն անց էին կացնում մթութեան մէջ: Հիւանդների համար վառում էին հեռախօսի «մաֆթուլ»… Փամ ակի երկաթուղին եւ կայարաններն աւերակ դրութեան մէջ էին. գնացքների եւ ոչ մի երթեւեկութիւն: Ղալթաղչիից մինչեւ Քեօլագերան, վաթսուն վերստ տարածութեան վրայ, թիւրքերը թալանել ու տարել էին ամեն ինչ` շպալներ, պահեստի ռելսներ, շինութիւնների կահ-կարասիք, մեքենաներ, հեռագիր, հեռախօս եւ վագօններ… Կայարանների նակարաններն աւերակի տպաւորութիւն էին թողնում, դռներն ու պատուհանները հանւած, կտուրներն ու պատերը քանդւած: Թիւրք զօրքի ստեղծած մարդկային սպանդանոցների ծանր հետքերը դեռեւս մնում էին, նահատակների չորացած գանգերը եւ կմախքը դեռեւս հողի երեսին էին: Ղարաքիլիսայի ու Ղշլաղի արանքում «Բադալ-Օղլու-Աղ իւր» կոչւող հեկատօմ ոմ թափւած էին հարիւրաւոր դիակներ, որոնց գարշահոտութիւնը փչում էր վերստերով հեռու: Մեծ Ձորում հաշւած էր հինգ հարիւր գանգ, անթաղ ու անտէր, նոյն դրութեան մէջ էին Ալթուն-Թաղթի, Վանանց Ձորի հազարաւոր դիակները: Ղարաքիլիսայի փողոցներում թափթփւած էին հարիւրաւոր որ եր` սոված ու անտէր: Չկար օգնութիւն, որ ուկները մէռնում էին քաղցից ու համաճարակից: Շրջանը չունէր սրտացաւ գործիչներ, նրանցից շատերը մեռել, իսկ միւսները` հալածւել էին թշնամուց: Հասարակական գործերը գտնւում էին մութ անձնաւորութիւնների ձեռքին, որոնց համար ռնաւորի լուծը թւում էր քաղցր ու թեթեւ: «Գաղափարական այն արձրութիւնից,- գրում է Լէօն,- որ տանում է մարդկանց դէպի մահ եւ աքսոր, երկիրն ընկնում է այնքան ցած, որ կորցնում է պատւի զգացմունքը, արհամարհանքի առարկայ է դառնում թէ իր եւ թէ օտարների աչքում»: Գեղածիծաղ Փամ ակը ներկայացնում էր աւերակների մի կոյտ, նրա զաւակների տանջանքն ու արիւնը քարացրել էր ռնաւորի սիրտը, նա շարունակում էր իր աւերիչ գործը, նա փորձում էր թողնել մի սեւ հետք, որ Ասորեստանի աշխարհակալներին էր յատուկ` համասփիւռ

մահ եւ աւերմունք:

Բայց այս անգամ էլ հայ գիւղացիութիւնը, չնաշխարհիկ ֆէնիքսի նման, այրւած ու մոխիր դառած, յարութիւն առաւ, ուղղելով իր հայեացքը դէպի առաջ, դէպի արդար ու սուր գաղափար - Ազատութիւն:

է. ԼՕՌԻ

(ԻՄ ՅՈՒՇԱՏԵՏՐԻՑ)

| Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի ստեղծողն ու մարմնացողն, ինչպէս տեսանք, հանդիսացաւ Փամ ակը, որ երեւան անելով իր ոյժի ու եռանդի ծայրաստիճանը` փորձեց դէն շպրտել օսմանեան զօրքի ներխուժումը դէպի Անդրկովկասի սիրտը, դէպի Թիֆլիս: Իսկ այդ միջոցին Տաշիրք կամ Լօռին, լեգենդական Դեւ-Բէդի ու Դեւ-Ալի հայրենիքը, առանց դիմադրութեան, առանց կռւի, անձնատուր էր եղել ռնաւորին, կամովին կրում է ստրկութեան շղթաներ: Դսեղն ու Օձունը, անմատչելի ծերպերի ու ժայռակոյտերի վրայ կպած այս «փոքրիկ Զէյթունը», ինչպէս նրանց անւանել է հայրենի անաստեղծը, մոռանալով իրենց պատմական փառաւոր անցեալը, ցած էին իջեցրել ազատութեան դրօշը եւ խոնարհել էին իրենց խրոխտ աշը յաղթողի առաջ: Այլեւս Լօռու Ձորերում չէր հնչում «Դսեղայ իգիթների» արձրագոչ ու հպարտ ձայնը. «Վա՛խիլ միք, քա՞նի գլխանի կըլի էն ղզլ աշը, էն դուշմանը, որ էս ձորերը վոտ կոխի… աս էլ ընչի համար ենք թուր ու թւանք վեր ունում… (Յովհ. Թումանեանի «Քաջերի կեանքից»): Կար ժամանակ, եր «Լօռին միայն իր համար չէր Լօռի: Հայոց պատմութեան գեղեցիկ եւ խորհրդաւոր երեւոյթներից մէկն էր այդ փոքրիկ ծայրագաւառը, որ չնայած իր դիրքին ու տարածութեան, շարունակ խոշոր, գրեթէ ճակատագրական նշանակութիւն ունեցող գործեր էր կատարում ամ ողջ հայութեան համար: Յենւելով իր պաշտպանւած ամուր դիրքի վրայ, յենւելով մանաւանդ իր մեծ շինարարական եւ մտաւորական աշխատանքի վրայ, նա շատ անգամ հանդէս է եկել ազգային ճգնաժամերի միջոցին` հայութեան դատը պաշտպանելու… Երկու հազար տարւայ պատմութիւնը տանում հասցնում է այն եզրակացութեան, որ առանց Լօռու, երկար դարեշրջաններում, չէր կարելի երեւակայել Հայաստանն»… (Լէօ, «Լօռի»): Իսկ 1918-ի Մայիսեան օրերին ինչո՞ւ է դադարել Հերոսական Լօռու մարտական աւիւնն ու եռանդը, ինչո՞ւ էր թուլացել լօռեցիների յեղափոխական տրամադրութիւնն ու թափը: Այս երեւոյթն ունէր իր տնտեսական ու հոգե անական պատճառներ եւ հիմնաւորումներ, որոնք մեզ համար ակնյայտնի կլինին միայն այն ժամանակ, եր նկարագրենք Լոռու ժամանակակից կեանքից մի

քանի նորոշ գծեր եւ գիւղացիութեան տնտեսական-սոցիալական արդի կացութեան պայմանները:

Լօռու նագաւառը Բօրչալուի հարաւ-արեւելեան անտառապատ մասն է, որ ձգւում է 2182 ք. վ. կամ 227370 դեսեատին տարածութեան

վրայ: Նրա հարաւային ծայրը սկսւում է Դւալի ու Բզովդարի լեռնագօտուց եւ հասնում է իր արեւելեան սահմանին` Սօթ ու Չաթին-Դաղ գագաթներին: Բզովդարի լեռնաշղթայից հիւսիս, Ղարաղաչ լեռների Լէկ-լի Դաղ գագաթից սկիզ ն են առնում Սօմխէթի կամ Աղզէ էուկ լեռները, որոնք մօտենալով միմեանց իրենց ստորոտներով` կազմում են Կամինկա գետի հովիտը` Լօռու տափաստանը, որ կլոր ձեւ ունի եւ ռնում է 450 ք. վերստ տարածութիւն: Այս տափաստանի մեծագոյն մասը ծածկւած է խոտառատ արօտներով, որոնք գիւղերի մօտ փոխւում են արտերի ու «չայիր-չիմանի» մարգագետինների: Լօռու միւս մասեր կազմում են մի լեռնաստան, ուր դարերի ընթացքում լօռեցին, անողոք նութեան դէմ, վարել է գոյութեան պայքար: Անդնդախոր ձորերով, ընդարձակ ու կուսական անտառներով հարուստ մի լեռնաշխարհ, որի այս ու այն հովտում, այս ու այն պուրակում ընկած են մի շարք խղճուկ գիւղեր: Այդ կորած ու մոռացւած համայնքները միմեանց հետ անմիջական հաղորդակցութիւն ունեն լեռնատար ու դժւարանց արահետներով, անտառապատ շաւիղներով եւ գիւղական խորդ ու որդ սայլատար ուղիներով: Գիւղի փոխադրութեան միջոցները նոյնքան պարզ ու նախնական են, որքան ինքը` վայրի նութեան հետ ձուլւած, նրա հարազատ զաւակ, նահապետական կեանքին սովոր` լօրուտեցին կամ ահնաձորցին: Լօռու ալպիական արձրաւանդակում հազւագիւտ են տափաստաններ ու մարգագետիններ, այց շատ առատ` կանաչաւէտ «թալանելով» ու «դօշերով», եայլաղներով ու «իւրդերով»: Գիւղերի վարելահողի շերտերը փռւած են լեռների լանջերի ու գագաթների վրայ, անտառի թաւուտների ու պուրակների արանքում: Այս թզաչափ հողամասերը վարելու եւ կանոնաւոր մշակելու համար ոչ միայն դժւար են, այլեւ անյարմար: Բայց եւ այնպէս յամառ ու տոկուն գիւղացին` չանկռելով ու սողալով արձրացել է, իր չթով փորոտելփորփորոտել է վայրի ծմակներ ու լեռան կուրծքը` պահ տալով նրան իր ապրուստի վերջին պարէնը, իր խնայած մի քանի ուռ սերմացուն: Մարցի շրջանում, սկզ անէ, երկրագործութիւնը չի ապահովել գիւղացիութեան ֆիզիքական գոյութիւնը: Գիւղի ապրուստի միակ աղ իւրը ծառայել է անասնապահութիւնը, որի զարգացման նպաստել են Ղազախի լեռների հարուստ արօտները եւ խոտառատ թալանները: Ահա, ինչու խաւարապատ Աթանի օ աներից շատերում վերացել են կաթը մշակելու հնաւուրց խնոցին ու չանաղները, երեւան են եկել շատ տեղերում սերզատը եւ «կաչալկա» խնոցին…

Միջակ ու վտիտ, այց իւղոտ ու կաթոտ եղջիւրաւոր անասունները` կով, եզ եւ մատակ, հռիկ ոչխարների անծայր սուրուները գիւղի արեկեցութեան ու յարատեւ գոյութեան միակ ազդակներն են: Գիւղի նօմադական կեանքը ստիպել է գիւղացուն իւրացնել նօմադին յատուկ հակումներ` գողութիւն, առեւանգում եւ սպանութիւն, որոնք կատարելապէս արգելք են լինում նրա կուլտուրային ու առաջադիմութեան: «Բօրչալւի լայնատարած անտառները,- գրում է այս շրջանին քաջ ծանօթ եւ մեր անւանի անաստեղծ Յ. Թումանեանը,- մարդասպան աւազակների ապաստարաններ են. արգաւանդ դաշտերում սոված է ազմատանջ երկրագործը, սարերում անասնապահութիւն չկայ, քարերում մեղւապահութիւն, որ այնքան աջող են այս գաւառում, ոչ էլ կարգին այգեգործութիւն կայ, ինքնա ոյս արատու ծառերի պտուղը համ իրենք են ուտում համ արջը, սկիւռը, թռչունն ու մրջիւնը, եղած այգիներն էլ մշակւում են Նօյ նահապետի սիստեմով»: (Յ. Թումանեան, «Բօրչալւում», 1894թ.): Խրոխտ ու ըմ ոստ է այս աշխարհի նութիւնը, արձր են ու հպարտ այս լեռները, կուսական ու անթափանց` այս անտառները, զուլալ ու կարկաչուն են այս ջրերը, քաղցր ու առողջարար` օդն ու կլիման: Բայց որքան հիանալի ու աննման է նագաւառիս պօէզիան, այնքան դառն ու ծանր է ժամանակակից գիւղի առօրեայ կեանքի պրօզան: Ահա, ինչու վշտա եկ անաստեղծը երգում է. «…Եւ պարզ աչքով ես տեսնում եմ Հայրենիքս ծաղկաւէտ, Այն ճոխ երկրից ես լսում եմ Անհոգ ծիծաղ լացի հետ»: Շրջանիս գիւղացիութեան խոշոր տոկոսը, մինչեւ Ռուսաստանի Մեծ Յեղափոխութիւնը, շաղկապւած լինելով ճորտատիրական կապերով, գտնւում է տնտեսական ու կուլտուրական աննախանձելի պայմաններում: «Այս ժողովուրդը - գրում է անաստեղծը,- թէեւ դեռ 20-ական թւականներին ապստամ ւել, ձեռք է արձրացրել ճորտութեան դէմ, այց ահագին մեծամասնութեամ այսօր մնում է ակամայ ճորտ, շնորհիւ այս գաւառում եղած խոշոր ճորտատիրութեան»: «Ամենալաւ, երրի հողերը պատկանում են զանազան իշխանների, թաւադների ու աղալարների: Այդ հողերի վրայ ահրով ապրում է ռանչպար ժողովուրդը. հերկում, ցանում, հնձում… վաստակի մի քառորդն իր տիրոջը տալու պայմանով: Դեռ այդ տուրքի հետ գիւղացին կատարում է հողատէր աղայի հազար ու մի ծառայութիւնները, հրամանները եւ փէշքաշներ ու կաշառքներ է տալիս, որ ամուր լինի իր հողի վրայ»:

Ապա, երում է մի ծերունի լօռեցու հետեւեալ, թաւադներին նորոշող, զրոյցը. -Մենք իգըհատցի ենք նիկ, Զաւրովանց ճորտն էինք: Մի օր կալ կալսելիս մեր աղէն եկաւ, թէ էս հադաղին եզնիքը աց թողէք, երե՛ք իմ կալը կալսէք: Ողորմածիկ իմ իձա Ջիլաւն ասաւ, կացի, էսա մեր կալն էլէլա, պրծնեմ, ետնա երեմ քունը կալսեմ: Նա թէ հլէ չէ՞, էս սհաթին ձեր կալը աց թողէք, եկէք իմը կալսեցէք: էստեղ հակառակութիւնն ընկաւ, իմ իձա Ջիլաւը եղանով տւուց աղին կալումը վեր գցեց ու թւանքը վեր կալաւ ձորերն ընկաւ: Մենք էլ վերկացանք տանով տեղով եկանք` Երմալովն Երեւանցու կռւիցը ետ գալիս Դւալումն առաջ կտրեցինք, մի եզը մորթեցինք, որ աջողութիւնով կռւիցը պրծելա, եդնա խնդրւեցինք, լաց ու շւան արինք, թէ մեզ ազատ արա ճորտութիւնից… Ամենախոշոր կալւածատէր համարւում էին էջմիածին, Հաղ աթ, Սանահին վանքերը: Ձորագետի վերին հոսանքում ձգւում է Մարցի 20 հազար դեսեատին անտառապատ կալւածքը: Տասնեակ տարիների ընթացքում Մարցի կառավարիչներն ու անտառապետներն անխնայ շահագործել են հարուստ անտառը եւ տնտեսապէս ճնշել են այստեղ պատսպարւած մի ուռն ճորտերին: Յեղափոխական նւաճումների շնորհիւ, Մարցի գիւղացիութիւնն ազատագրւեց ճորտատիրական կարգերից, իրան զգում էր ազատ ու անկախ, իր արդար վաստակի տէր: Լօրուտն ու Մարցը, Շամուտն ու Աթանը թեթեւացել էին էջմիածնի կառավարիչ-սատրապների ծանր լծից, կաշառամոլ «օ էզդչիկների» «протокол»-ներից ու «донос»-ներից եւ գիւղական կլեաուզնի «ստարշինաների» եւ քեօխվաների մտրակներից: Անդրկովկասեան Սէյմի մարտի 7-ի հողային րեֆօրմը հիմնովին խորտակեց շրջանիս ճորտատիրական կարգերի մնացորդները: Հողն անցաւ իր նական տէրերին` գիւղացիութեան: Ահա, ինչու է Լօռու սնանկ ու արոյազերծ թաւադաները, զգալով վերահաս վտանգի հետեւանքները, օգտւելով քաղաքական խառնակ մօմենտից, աշխատում են, զանազան սուտ ու պատիր միջոցներով եւ պրօվօկացիօն ու շինծու լուրերով, ետ խլել գիւղից հողը եւ վերականգնեցնել իրանց դասակարգային իրաւունքներն ու արտօնութիւնները: 1918թ. ընթացքում, նամանաւանդ թիւրքական տիրապետութեան օրերում, մեր թաւադները` մղարթեցի Մօսնանց Վասիլը, իգահանցի Շահվերդեանները, արտւեցի Քալանթարովները, Պաւլէ աղան, Կտեւանի «Թագուհին» - տիկին Խան-Աղեան, դսեղից Սօսին եւ սրանց սեւ լոկը հողը ետ խլելու, գիւղացիութեան դարձեալ ճորտացնելու համար, ինչ դաւադրութիւն ասես, որ չեն նիւթել, ինչ կլեաուզնի գործեր ասես, որ չեն ստեղծել, ինչ ինտրիգներ ասես, որ չեն հնարել… Նրանց շահերի պաշտպան, գործերն ի կատար ածողը եւ նրանց թու ու թիկունքը հանդիսացել է տեղական ադմինիստրացիան, որ շարունակ

ոտնահարել է գիւղացիութեան կիսապրօլետար մասի քաղաքացիական իրաւունքները: Սնանկացած թաւադների նոյթագծերը տալու համար աւելորդ չի լինի երել մի քանի տիպի փաստեր: Մղարթ գիւղի հանդերում Մօսնանց Վասիլն ունէր 1030 դես. ամենաընտիր հողեր: Այն ժամանակ, եր նա դիզել էր ամ արներով ու հորերով ցորեն, հարիւրաւոր փութերով իւղ ու պանիր, եր հանդերում արածում էին նրա սուրուներով ոչխար ու այծ եւ նախիրներով անասուն` խեղճ ու կրակ մղարթեցիք սովից զկռտում եւ վաշխառուների ճանկերում տանջւում էին: Յեղափոխութիւնից յետոյ հողն անցաւ գիւղացիութեան: Միամիտ թաւադը, ամիսներ շարունակ, մաշեց իշխանութեան դռները, յուսադրւեց զանազան աւանտիւրիստ չինօվնիկներից խօստումներով եւ նոյն իսկ Մղարթ հասցրեց մի քանի ֆիկտիւ «պրիկազներ» կալւածատիրական կարգերի վերականգման մասին: Բայց ի զո՞ւր… Գիւղը չհաւատաց նրան… Գիւղացին հողային խնդրում համոզւել չգիտէ, կօմպրօմիս չէ սիրում… Նա իր կեանքը հեշտութեամ զոհ կ երի, քան մի թիզ հող կզիջի… Ապա, դսեղեցի «թաւադ» Սօսի Վանեանը… Լօռու ժամանակակից տխրահռչակ «Խամսայի Մելիքը», թիւրք անագորոյն եաթաղանի մոլեռանդ երկրպագուն, թիւրք « ին աշիների ու իւզ աշիների» հլու ստրուկը. Սօթա սարի եալլահների յետ գրաւելու համար ինչե՞ր ասես որ չի թոյլ տւել. էլ մատնութիւն, էլ ուրացութիւն, էլ դաւադրութիւն… Հարցրու առաջին դսեղեցուն թէ վերջին անգամ ո՛վ հրաւիրեց գիւղը թիւրք ասկեարներին, նա առանց վերապահումի կպատասխանի. «էնա մեր Վանանց Սօսին, էլ ո՞վ պտի…»: 1915թ. Սօսին գնելով Բաշ Բէուքովներից Սօթա սարում 600 դեսեատին արօտատեղ` տալիս է լօրուտեցոց արենդով… Հողային րեֆօրմի հիման վրայ գիւղը վերջին տարին հրաժարւեց վճարել սարի վարձը: Թաւադը շատ դէս ու դէն ընկաւ` ոչինչ չօգնեց: Իշխանութիւնը մերժեց նրա պահանջները: Վրայ հասան մայիսեան սեւ օրերը: Թիւրք հորդաները ներս խուժեցին Լօռի: Դսեղն Անդրանիկի շնորհիւ մնաց անմատչելի: Միայն վրաց-թիւրքական կռւի ժամանակ Սօսին եւ իր համախոհները ներս հրաւիրեցին թշնամուն Դսեղ: Այո՛, «հրաւիրեցին», որովհետեւ դեմարկացիօն գիծ որոշվելուց յետոյ` գերմանացի պահակներ ներս մտնելով գիւղ` նրանցից ստացան մերժողական եւ սառը պատասխան, մինչդեռ Սօսին եւ գիւղի «աղսախկալները» աղ ու հացով եւ արեւելեան շողոքորթութեամ դիմաւորեցին թիւրք ասկեարներին: Այդ օրւանից դսեղեցի Սօսին դառաւ թիւրք «փաշաների» աչքի լոյսը եւ միակ խորհրդատուն: Սօսին օգտւելով թիւրքերի տրամադրութիւնից եւ իր դիրքից` զ աղւեց մատնութեամ ու չարախօսութեամ : Առաջին դաւը նիւթւեց

Լօրուտի դէմ: Մի յարմար օր, Սօսի էֆէնդին, մի խում ասկեարներով հասնելով Սօթա սարը` պաշարեց լօրուտեցոց ինաները` սարսափահար անելով միամիտ սարւորներին: Թիւրքերը գերեցին 15-20 երիտասարդ եւ կապկպած տարան «փաշի» մօտ… վերջինս գերիներին ի րեւ փրկանք` Լօրուտից պահանջեց 15 հրացան: Գիւղը կատարեց «փաշի» հրամանը. ներկայացուցիչները զէնքը հասցրին Դսեղ: Պատանդները չարձակւեցին: Մի քանի օրից յետոյ «փաշան» յայտնեց լօրուտեցիներին. - Գիւղը պիտի տայ Սօսի աղայի արենդը, հակառակ դէպքում տղերանց կսպանեմ կամ կուղարկեմ Գիւմրի մեծ փաշայի մօտ: Գիւղացիները, հասկանալով թէ շան գլուխն ուր է թաղւած, ընկնում են «փաշի» ոտն եւ աղերսում, որ գործը մի կերպ վերջացնի… Փաշայի միջնորդութեամ , Սօսին ստանում է լօրուտեցիներից սարի արենդը… 3000 ր. մուրհակ: - Հմի կորէ՛ք,- ասում է թաւադը,- ո՞ւմ մէրը լաց էլաւ: Խի էիք ինձ վրայ ձիաւորւել, զօռ ութին անում: Դուք հէնց կարծում էիք ձեր յեղափոխութիւնը էստի էլ քօմակ կգայ: Գնացէ՛ք, ռադ ըլլէք ու փառք տւէք ձեր փայ Աստուձուն, որ գլխներդ տեղը մնացին: Լօրուտեցիք լուռ ու մունջ, ատամները սեղմելով վերադառնալով գիւղ` սպասում են վրէժառու Նեմեզիդային: Գրի առայ միայն այս մի էպիզօդը դսեղեցի «Սօսի աղայի» քստմնելի արարքներից, իսկ նրա ազգուրաց գործերը թողնում եմ ապագային: Պաւլէ աղան ունէր Լօրուտ գիւղի սահմանակից մի ընդարձակ կալւածք ու ագարակ: Հին կարգերի ժամանակ այս թաւադն «երկնային պատիժ էր» ստեղծւած ճորտ գիւղացիութեան համար: Թշւառ գիւղերը Մարցի կառավարիչների պահանջած հազարների հասնող «իսպօլնիտելնի լիստերի» խոշոր տուգանքների հետ միասին վճարում էին լուռ ու անտրտունջ Պաւլէ աղայի ազմապիսի ահրաները եւ «պօտրաւկաները»: Տուգանւում էր գիւղացին` պատահած անասունի տրորած չնչին տեղի, սայլի անիւի անվնաս «իզի» - հետքի եւ նոյնիսկ «փուլ եկած» կանաւների ու ճամ էքի համար: Հին կարգերի տապալումով` Լօրուտը տիրում է կալւածին ու ագարակին: Վերջ է տրւում ռնակալ թաւադի կամայականութիւններին: Նա հեռանում է գիւղից: Հողի մարդիկ լիասիրտ փառա անում են իրենց ազատարար մարտիկներին: Անցնում են ամիսներ: Երեւում է այստեղ մի զօրախում … Պաւլէ աղայի գլխաւորութեամ : Գիւղացիութիւնը ցնցւում է` նախագուշակելով նախկին թաւադի իղձերը: Պաւլէ աղան փայփայում է միայն մի միտք` ետ գրաւել Լօրուտից իր կալւածքը եւ վերականգնեցնելով թաւադական արտօնութիւնները` հաւաքել հողերի « ահրէն»: Նպատակն ի կատար ածելու համար արդէն արւում են մի քանի փորձեր: Գիւղն ենթարկւում է, չնչին պատճառների

համար, էքզեկուցիայի: Գործադրւում են ռնութիւններ… Բայց շուտով զօրախմ ի դեմօկրատիկ մասը գլխի է ընկնում, որ Պաւլէ աղան զինւորների ձեռքով իր համար կրակից շագանակներ է հանել տալիս, եւ ոչ միայն հրաժարւում է նրա ձեռքին գործիք դառնալուց, այլեւ ողոքում է նրա դէմ զինւորական իշխանութեան: Այդպիսով, ֆիասկօյի է հանդիպում թաւադը: Լօրուտեցիք պատմում են, որ մի օր Պաւլէ աղան երեւում է գիւղում եւ հաւաքելով ժողովրդին` յայտնում է. - Ա՞յ խալխ, ուշքերդ թօփ արէք ու ինձ լաւ ականջ դրէք: Մի լաւ մտիկ տւէք ինձ, տեսէք ով իմ իս ու ինչ իրաւունքների տէր իմ… էլ հաստագլխութիւն չի անցնի… Պտի լաւ իմանաք էն թազա զակոններ վաղուց ա վերջացել, էլի մենք թաւադներս մեր ֆողի, մեր կայքի ու մեր ահրի տէրն ենք ու հմի աղէն էլի աղա ա, ճորտը` ճորտ: Թէ խիլք ունիք, նամուսներդ տեղն ա, ֆողերս յիտ տւէք ու ահրէն թօփ արէք, թէ չէ Աստօծ վկայ իս գիտիմ թէ ինչ կօնիմ, հա՞… Գիւղացիք հասկանալով թաւադի սպառնալիքի արժէքը եւ նրա իրաւունքների սահմանը` կտրականապէս մերժում են նրա պահանջները: - Լա՞ւ, ացականչում է աղէն,- կուտեհնինք ով կփոշմանի, ում մերը տղայ կու երի, էն վախտ չասէք Պաւլէ աղան փիս մարդ ա, հա՞… Անցնում է մի քանի օր, Պաւլէ աղան մի քանի զինւորներով, դարձեալ գալիս է Լօրուտ: Կատարւում են մի շարք անմիտ ու անտեղի խուզարկութիւններ: Գիւղացոց այն հարցին, թէ ինչո՛ւ են անհանգստացնում ժողովրդին, աղէն գոռում է. - Մեր ձիերի գեամերը գողացել էք… գտէք ու տւէք, էս էլ խօմ ահրէն չի՛, շուտ, թէ չէ սաղ գեղը վառել կտամ… Ապա, ասում են, հրամայում է զինւորներին, գիւղը սարսափեցնելու համար, պուլեմետից համազարկ տալ… Հրամանը չի կատարւում… Հիասթափւած թաւադն իր պարտութիւնը ծածկելու համար` չի դադարում յոխարտալ: - էս ջեր ձեր րեխանց խնայեցի, այց միւս ջեր` ես գիտիմ թէ ինչ կօնիմ… Բարե ախտա ար, Պաւլէ աղան զինւորների ողոքի համաձայն հեռանում է Մարցի շրջանից: Այդպիսով, Լօռուտն ազատւում է իր ԴօնՔիշօտ թաւադի հողմակռւից եւ «ես գիտեմ ինչ կօնիմ»-ներից: Մի քանի նորոշ էպիզօդներով ցանկացայ պատկերացնել Լօռու կալւածատէրերի հոգեվարքի վերջին ցնցումները եւ ցույց տալ մեր ընթերցողներին, որ սնանկացած թաւադների արարմունքները ոչնչով չէին տար երւում թիւրք միւլազիմների ու ին աշիների ռնութիւններից: Բայց ցաւը նրանում է, որ մինչեւ օրս Լօռու կալւածատէրերի սերունդի նշանաւոր ներկայացուցիչները հանդիսացել են գիւղացիու51

թեան հասարակական կեանքի սիւները եւ սօցիալ-քաղաքական հոսանքի իդէօլօգներ… Բայց հէնց որ հարցը հասել է նրանց կաշւին, նրանց սեփականութեան, նրանք յայտարարել են անխնայ պայքար` իրանց կուռքի, ժողովրդական զանգւածի դէմ… Բայց գիւղացիութիւնը, շնորհիւ գոյութեան կռւի ուժեղ նազդի եւ հողի սր ազան կուլտի` կարողացել է մոլեռանդ կերպով պայքար մղել իր ուզուրպատօր թաւադների դէմ: Իսկ շրջանի ինտելլիգենցիան… «Ահա մի խա ուսիկ, փայլուն, փքուն առ եւս,- գրում է դեռ եւս 1894թ. Յովհ. Թումանեանը,- ինչպէս «ժողովուրդը», սրան կասեն` անումը կայ, ամանումը չ կայ»:

|| Լօռու թաւադները, 20-ական թւականներից սկսած, ստեղծեցին գիւղացիութեան համար ճորտատիրական կարգեր: Ամենալաւ վարելահողերն ու արօտատեղերը գտնւում էին կալւածատէրերի եւ գիւղական ուրժուազիայի տրամադրութեան տակ, անխնայ շահագործութիւն, անվերջ «կօռ ու էգառ» եւ ռնութիւնը միանալով տեղական ադմինիստրացիայի ճնշումներին` ստեղծել էին, հողապակաս գիւղացիութեան համար, կեանքի դժոխային պայմաններ: Այդպիսով, խեղդւեց գիւղի աշխատաւորութեան ինքնագործունէութեան ոգին եւ յեղափոխական տրամադրութիւնը: Հաղ աթն ու Ոռնակը, Ուզունլարն ու Մղարթը, Մարցն ու Շամուտ, Ամոճ ու Հագւի եւ ուրիշ շատ գիւղեր գտնւում էին, պատերազմի վերջին տարին, տնտեսական վատթարագույն պայմաններում: Հողապակաս լօռեցու վիճակը մնացել էր դժնդակ` յեշեցնելով մեր մեծ անաստեղծի, 90-ական թւականներում գրած հետեւեալ նորոշ տողերը. - «Աղքատութիւն եմ ասում, որ օրերով հունձ անես կիզող արեւի տակին, գիշերը խորոմես, եւ տաժանելի աշխատանքից յետոյ յոգնած, ուժասպառ, եր սիրտդ գնում է սովածութիւնից: Աստծուն փառք տաս քարից փափուկ հացի համար, այն էլ այնքան չլինի, որ փորդ կշտանայ: Տանջւում են, մաշւում եւ սնունդ չեն առնում, որ պակասած ուժերը կազդուրեն: Ամիսներ իւղալի կերակուրի երես չեն տեսնում, իսկ մսով միայն այն ժամանակ են լիանում, եր անասունների կոտորած է լինում, ուտում են անխտիր հիւանդացած անասունի միսը, առանց մտածելու հիւանդութեան մասին («Հորիզոն», Ժողովածու, երես 160): Ծայրահեղ չքաւորութեան հետ միացած հիւանդութիւններ ու մոլորութիւններ` ֆիզիքապէս հալում, հիւծում էին Լօռու ժողովրդին: «Այս ոլորից յետոյ,- գրում է անաստեղծը,- ձեր առաջ կանգնում է վտիտ կորաքամակ եւ ապուշ նոր սերունդը, մի խիստ, աչքի ընկնող կոնտրաստ–հակապատկեր ներկայացնելով իր հայրենիքի հսկայական նութեան հետ: Ահա այն առաքինի, նահապետական ժողովուրդը, այն առողջ, հսկայ ժողովուրդը, որ այնքան ոգեւորում է մեր երազուն

հայրենասէրներին, այն մեծանուն դատաւոր ժողովուրդը… որ իւրաքանչիւրն իւր կողմն է քաշում, ի րեւ մեծ արոյական ոյժ, հաւատացնելով թէ իրան հետ է նա»… Թաւադական Լօռին այլասեռելով երիտասարդութեան` դարձրել էր նրան անտար եր ու վհատ, շահամոլ ու եսապաշտ, մոռացւել էին դեմօկրատական վեհ գաղափարներ եւ թուլացել էր յեղափոխական եռանդն ու աւիւնը: Լօռեցիք վաղուց էին թողել իրենց «իգիթ պապերի» աւանդը. «Ղուշն նրան թեւով, օձն իրան պորտով դուշմանի անունով չպտի Լօռու Ձորերով անց կենայ»… Կովկասի ֆրօնտի վիժումն առաջ երեց Լօռու երիտասարդութեան մէջ ընդհանուր լքում եւ վհատում, «դեզերտիր» զինւորների թիւն օր ըստ օրէ աճեց ու ազմացաւ: Այս երեւոյթը ստանալով հիւանդագին նոյթ` վարակեց Լօռու ողջ գիւղերը: Անդրկովկասի կօմիսարիատի ազգային քաղաքականութիւնն էլ տւեց իր տխուր, շա՞տ տխուր հետեւանքները: Լօռու սրտում, Ջալալ-Օղլում, կազմակերպւած «Լօռու Պօլկը» հանդիսացաւ դեզերտիրների ու փերիզակների հաւաքոյթ, որի մի քանի տասնեակ զինւորների շայկան ացառապէս զ աղւած էր պետական չխաուզներ կողոպտելով եւ «Ուդելնի» ու Կուչեն ախի պանրագործարաններն եւ կարողութիւնը թալանի ու հրի մատնելով: Քանի, քանի անգամ Լօռու «քաջարի գունդը» ըմ ոստացաւ եւ անտեղի « ունտ»-եր սարքեց իր «նաչալստւոյի» դէմ. մի անգամ նոյն իսկ անտարկեցին գնդապետ Ղորղանեանին եւ միայն շուլավէրցոց պահանջմամ ` ազատ թողին: Այս անմիտ յուզմունքները վերագրւեցին « օլշեվիկ»-ների ազդեցութեան, այց մեր լօռեցի զինւորներն այնքան էին « օլշեվիկ», որքան որ էնվէրը սօցիալիստ… Ուզունլարի, Դսեղի կամ այլ գիւղերից հաւաքւած «մօտելած», ինչպէս ասում է լօռեցին, «գեադա-գիւդա»-ների տմարդի արարքներն առաջ երեց ազգային ինքնապաշտպանութեան գործի մէջ կազմալուծում եւ անարխիա: Սրանց պակաս թողածը լրացրին այսպէս յորջորջւող «Ազգային լիազօրները»` պաշտօնական նոյթ տալով թալանին ու կողոպտման: Օր-ցերեկով, ամենքի աչքի առաջ, այդ «ազգային թալանչիները» կրեցին ֆուրգօններով եւ սայլերով պետական գոյքն ու հարստութիւնն իրենց գիւղերը: Լօռու ժողովուրդը մինչեւ օրս չի մոռացել այդ տխրահռչակ հերոսների արարքը. «Ա՞յ, լաւ տարան ու իրենց դրստեցին էս ինչն եւ էն ինչը, հմի ամեն անից ձեռ են քաշել, ազգի գործերին մօտանում չեն, խի՞ էլ մօտենան, ի՞նչն ա պակաս, փո՞ղը թէ կայքը»: Այդ համատարած լքման ու կործանման մօմենտին միակ հաւատարիմ ու անկաշառ գործիչը Լօռու Մեծ Բանաստեղծն էր, որ դերվիշին յատուկ մոլեռանդ հաւատով ու պողպատեայ համոզմունքով` քարոզում

էր ժողովրդին սէր ու միա անութիւն, ազգերի համերաշխութիւն ու կուլտուրական խաղաղ կեանք… Թումանեանի պանծալի անունը եւ ջերմ կոչերն անգամ ազդեցութիւն չունեցան Լօռու այլասեռւած ու տարամերժ երիտասարդութեան վրայ: Բայց նա մինչեւ վերջ անտրտունջ ու անշեղ կատարեց իր վեհ միսսիան, մինչեւ վերջ անառիկ ու չքնաղ Դսեղից հնչեց նրա յորդորանք ու նախատինքը. «Ափսո՞ս մեր Լօռին, ափսոս մեր իգիթ պապեր: Մենք նրա՞ն ենք իգիթ ասում, որ իրան վառած կրակում ուրիշին թող անի էրվելիս, ինքը գլուխն ազատի, փախչի սարերն ընկնի… իրան նամուսը – ծնողը, կնիկը, երեխէք վեր գցի թշնամու առաջին: Ափսո՞ս իգիթի անունը… ափսոս Լօռի… ափսո՞ս»… ∗ ∗ ∗ Ալէքսանդրապօլի անսպասելի անկումը եւ Շիրակի անձնատուր լինելը ստիպեցին մեր ժողովրդական հերոս Անդրանիկին եւ նրա հարւածող գնդին ռնել ինքնապաշտպանութեան եւ նահանջի ուղին: Մագլցելով Ղարա-Աղաջի ձիւնապատ լեռներ եւ չանկռելով Լէյլի ու Դալի-դաղերի գագաթներ` Չիպուխլիի վրայով Անդրանիկը իջաւ Լօռի: Թշնամին հետապնդելով Փաշին` երեւաց Շիշ-Թափայի արձունքներում: Անդրանիկն առաջարկեց լօռեցիներին զէնք վերցնել եւ արգելել թշնամու ներխուժումը, փորել տւեց Հայդար- էգից մինչեւ Ղօթուրուլաղ «ակօպներ» եւ ամրացրեց իր դիրքերը: Լօռեցիք միայն մի քանի ժամ դիմադրեցին թշնամուն` ահ ու սարսափը համակել էր մեր «իգիթներին», Մեծ Ռազմիկի խստութիւնն ու աղերսանքը նշանակութիւն չունեցան: Դիրքերը կամաց-կամաց նօսրացան, կռւողները սուս ու փուս «ծլկւեցին» իրենց գիւղերը: Լօռու պաշտպանութիւնն ընկաւ անւանի Հերոսի եւ նրա մի ուռն քաջերի վրայ, որոնք չափելով թշնամու ռազմական ուժերը` ստիպւած եղան շարունակել իրենց նահանջը: Մայիսի 21-ին, երեկ. ժ. 5-ին Անդրանիկը մտաւ Ջալալ-Օղլի` թշնամին իջաւ Չի ուխլւի լեռներից: Անդրանիկը գուշակելով ժողովրդին սպառնացող վտանգը` հրամայեց ամենքին դուրս գալ գիւղից եւ քաշւել ձորերը: Սկսւեց փախուստն ու խուճապը: Ջալալ-Օղլուն հետեւեց ամ ողջ Լօռին` Հայդար- էգից սկսած մինչեւ Ծաթեր, Ուզունլարից Գիւլագարակ ու Գեառգեառ: Անդրանիկը հասնելով Վարդա լուր` մնաց այստեղ մի երկու օր եւ ապա պայթեցնելով այնտեղի զինապահեստը` նահանջեց Դսեղ: Թիւրք զօրքի առաջապահ մասերը, մայիսի 22-ին, մտան ՋալալՕղլի: Գտան գիւղաքաղաքն ամայի, տների դռները աց եւ ժողովրդի ան աւ հարստութիւնն` երեսն ի վայր թողած: Թշնամին ձգտելով ոչն54

չացնել ու արմատահան անել այն ամենն, ինչ որ գեղեցիկ, անփոխարինելի եւ անգնահատելի էր Լօռու համար` մատնեց Ջալալ-Օղլին թալանի եւ աւերածութեան: Ղարա-Աղաջի ու Սօիւղ-Բուլաղի թիւրք խուժանը կրեց ու դուրս տարաւ գիւղաքաղաքի կայքն ու կարողութիւնը, աւազակա արոյ տարրերը լիացան այն ան աւ արիքներից, որ թողնւել էր թշնամուն: Մի քանի օրում շէն ու ծաղկած Ջալալ-Օղլին ծայր աստիճան թալանւեց ու աւերւեց: Շնորհիւ Անդրանիկի հեռատեսութեան ջալալ-օղլեցիք ազատւեցին մասսայական ջարդերից, որ անխուսափելի էր հէնց այն պատճառով, որ Լօռու վրայով էր նահանջում մեր «Սասունցի Դաւիթը», օսմանեան զօրքի «Ազրայիլը»: Միայն թշնամուն զոհ գնացին այն ջալալ-օղլեցիք, որոնց մէջ եւ հասարակական գործիչ Միշա Անանեան, որոնք մնալով տեղում, պատսպարւել էին ռուսների տներում: Ջալալ-Օղլին գտնւում է Կամենկա գետի անդնդախոր ձորակի աջ ափին տարածւող այն ահագին հարթութեան վրայ, որ գնում հասնում է մինչեւ Հնէվանի Ձորը: Այս հարթութեան արեւմտեան կողմը ձգւում է Դւալի կիսամերկ, այց գեղեցիկ շղթան, որից մի քանի ճիւղեր զանազան ուղղութեամ ձգւելով դէպի Ջալալ-Օղլի` կազմում են անտառապատ լուրներ եւ գեղեցիկ հովիտներ: Սրանց մէջ ղխող ականակիտ առուները միանալով իրար հետ կազմում են Կամենկա գետակ, որ թափւում է Դե եդ-Չայը: Ջալալ-Օղլին իր գեղեցիկ նութեամ եւ դիրքով փայլուն ապագայ էր խոստանում, եթէ մայիսեան աւերածութեան չմատնւէր: Գիւղի աւական կանոնաւոր եւ լայն փողոցներ, կտրւելով ծուռն ու մուռ անցքերով`միանում են այն տեղում, ուր շինւած է հասարակական այգին: Տների մեծ մասը նոր ձեւի են, մի քանիսն երկյարկանի, պարտէզներով զարդարւած: Բոլոր կտուրները կղմինդրներով ծածկւած լինելով` ամ ողջ գիւղը կարմրին է տալիս եւ ռուսներն եր եմն «Ê6àñíնé Ã161816» էին անւանում նրան: Ջալալ-օղլեցոց գլխաւոր պարապմունքն է առեւտուրը, արհեստներ, անասնապահութիւն եւ մասամ երկրագործութիւն: Աւանը աղկացած էր 223 ծուխից կամ 2160 շնչից: Ջալալ-Օղլին եթէ չունեցաւ շատ զոհեր, այց տնտեսապէս այնպէս քայքայւեց, որ նախկին արեկեցիկ վիճակը վերականգնելու համար հարկաւոր է մի ամ ողջ դարեշրջան եւ ժողովրդի կողմից` տոկուն ու յամառ աշխատանք: Այդպիսով, Մայիսեան նահանջը տեղահան է անում Լօռու 38 գիւղերի մօտ 50 հազար գիւղացիութիւնը: «Հաւարը» րոպէապէս տարածւում է ամեն տեղ: Լօռեցիք անմիջապէս լծում են իրենց սայլեր եւ առնալով նրանց վրայ արժէքաւոր տնային իրեր` դուրս են փախչում գիւղերից շտապելով դէպի Ուզունլար եւ Սանահին:

Լօռու ծով ազմութիւնն իջնում է ձորերը եւ ապաստանում է Հնէվանի, Դարմանաթաղի, Ուզունլարի, ճգնաւոր, Չաթին-Դաղի, Սանահնի եւ Աղէկի այրերում: Մնում է այնտեղ մի շա աթ, կրում զրկանքներ ու տանջանքներ: Լօռու պատմութեան մէջ այս դէպքը քանիերորդ անգամն էր կրկնւում: Դեռ 1719թ. Կովկասի լէզգիները թափւեցին Հայաստանի եւ մասնաւորապէս Լօռու վրայ: «Լօռեցիներից շատերն ապաստանեցին միեւնոյն Աղէկի այրում, եւ եր լէզգիները չկարողացան մօտենալ սրանց, մերձակայից հաւաքեցին փեթակներ, ասում է աւանդութիւնը, եւ այրի առաջ վառեցին: Ծուխը եւ զայրացած մեղուները դռան ծակերից ներս մտան այրը, խեղդեցին եւ կծոտեցին ապաստանւածներին, շատերն ուշաթափ վայր ընկան: Այն ժամանակ լէզգիները սանդուխտ դնելով` մտան այրը, ուշաթափւածներին սպանեցին, իսկ կենդանի մնացածներին գերեցին եւ հէնց հիմա էլ այրը լի է մարդկային ոսկորներով»: Թշնամու մի զօրախում ցրւում է Լօռու ոլոր գիւղերը, զինաթափ է անում ժողովրդին եւ մնալով այս կամ այն տեղում մի քանի օր` հաւաքում է մթերքներ` հաց, պանիր, գարի, ցորեն եւ առնալով գիւղացիների այլերին կամ ֆուրգոններին, շարունակում է իր ճամ ան Վարանցովկի վրայով դէպի «Շուշի Զաւօդ», դէպի Բօրչալօ, կամ Լէջանի ու Լալվարի գագաթներով` դէպի Շուլավէր: Այս զօրախում ը ցած իջնելով Լալւարից եւ հասնելով Աղքեօփրի հայա նակ գիւղը` Խէչիկ անունով մի սրիկայի մատնութեամ հետապնդում է Ալէքսանդրապօլից փախած Հայկական || յատուկ ձիաւոր գնդի 122 հոգուց աղկացած էսկադրօնին, որ վտանգից խուսափելու համար մտնում է Չանաղչի գիւղը: Թշնամին պաշարելով նրանց` զինաթափ է անում ամենքին, ապա եր վրայ է հասնում գիշերը, գերիներին տեղափոխում է գիւղամէջ եւ լցնելով մի գոմ սրախողող անելուց յետոյ` վառում է շնութիւնը: Լուսա ացին թշնամին հեռանում է, չանախչեցիներ ու օփրետցիներ շրջապատում են գոմը, քարշ են տալիս դիակները դուրս, մերկացնում, թալանում եւ լցնելով սայլերի վրայ` տանում են գիւղից հեռու ու թափում են կրի հորերը… Ուղեւորութեանս ժամանակ Շուլավէրում ձեռս ընկաւ այդ էսկադրոնի անւանացանկը, որ հարկաւոր եմ համարում առաջ երել. 1. Աղաջանեան Լեւոն, 2. Արզումանեան – թիֆլիսեցի, 3. Յարութիւնեան Յարութիւն, 4. Այվազեան Յարութիւն – փախած, 5. Յարութիւնեան Արամայիս, 6. Ա րահամեան Յակո , 7. Յակո եան Աղասի, 8. Ռոստոմեան Յակո – փախած, 9. Յակո եան Հայկազ – պարուչիկ, փախչում է Շուլաւէր, այնտեղից էլ մի թիւրքի առաջնորդութեամ փորձում է գնալ Թիֆլիս, այց ճանապարհին սպանւում է, 10. Ամատունի Ցոլակ – ագւեցի, 11. Աղա էգեան էլիզար, 12. Բա այեան Խաչատուր, 13. Բուխարեցեան Սէրգօ – ալէքսանդրապօլցի, 14. Վարդանեան Ծատուր,

15. Ղուկասեան Արծրունի, 16. Գէորգեան Խորէն, 17. Դումանեան Սուրէն – գրագիր, 18. Եղեան Ռու էն, 19. Զուրա եան Մուշեղ, 20. Մանուկեան Սահակ, 21. Մարգարեան Երւանդ, 22. Մելիք-Մարութեան Սպիրիդոն, 23. Մալխասեան Գարեգին, 24. Մայիլեան Ա րահամ, 25. Մարկոսեան Անտօն, 26. Մարկոսեան Աղէքսանդր, 27. Մալումեան Ռու էն, 28. Մակինցեան, 29. Նասի եան Վարդան, 30. Նահապետեան Խաչատուր – ֆելդշեր, 31. Յովհաննիսեան Ռու էն, 32. Օհանեան Յովսէփ, 33. Պետրոսեան Պետրոս, 34. Սերե րեակով, 35. Սէլինեան, 36. Սարգսեան Սէրգօ, 37. Տարախչեան Մամիկոն, 38. Թորոսեան Յովհաննէս, 39. Շահպարոնեան – ֆելդշեր, 40. Բժ. Տ. Գրիգորեան: Կոտորածներից ամենից սարսափելին համարւում է Բօլնիս-Խաչէնինը: Մայիսի 31-ին, Չանաղչիի կոտորածից 4-5 օր առաջ, 775 հոգի Ալլավերդուց մի փախստականների խում կապիտան Բալայեանի առաջնորդութեամ , աղկացած զինւորներից, տաճկահայ գաղթականներից եւ Ջալալ-Օղլում ապաստանւած որ երից, արձրանալով Լալւարի գագաթը ցած են իջնում Աղքեօրփի եւ Ղաշ-Ղարա ի ձորով հասնում են «Չաթաղի Չուգունի-Զաւօդը», Բօլնիսից 2-3 վերստ հարաւարեւելք, պատսպարւում են դիմացի անտառում: Դարան մտած թիւրքեր նկատում են սրանց. մի քապանակչի աւազակ գնդակահարում է 9 հոգու: Խաչնլւեցիք մարդիկ են ուղարկում փախստականների առաջ` համոզելու նրանց չմտնել գիւղը, Գարունջուկով անցնել Կալօնկա` կապիտանը չի համաձայնւում, ընկնում է «հաւարը»: Քապանակչի թիւրքա նակ գիւղն ազդանշան է տալիս` ամ ողջ Բօրչալօ ոտի է կանգնում, Խաչնլուն պաշարւում է հրոսակներով, փախստականները թափւում են գիւղ: Թիւրքերի պահանջմամ եւ Իսրաֆիլ էգ Աջալովի խորհրդով փախստականներն անձնատուր ու զինաթափ են լինում: Միայն կապիտան Բալայեանը` սաթխեցի հերոսը, մի քանի հոգով փորձում է ճեղքել խուժանն ու անցնել, այց հանդիպելով դիմադրութեան` ընկնում է, նրա գլուխը տանում են Աղալովին: Թիւրք խուժանն առաջ առնելով 500 հոգու, քշում է դէպի Կալանկան: ճանապարհին, Մուշավէր գետակից ոչ հեռու գտնւող այգիների մօտ, կոտորում են ոլորին եւ կողոպտելով հեռանում: Այս խմ ից ազատւում են 85 հոգի այն էլ վիրաւոր ու հիւանդ, իսկ 75 հոգի կապելով իրար երկաթաթելով քշում են Բօլնիսով դէպի ՋալալՕղլի: Հասնելով այնտեղ քանդել են տալիս գերիների իսկ ձեռքով փոսեր, կոտորում եւ ծածկում հողով: Սրանցից ազատւում է մի վիրաւոր` հասնելով Վարդա լուր մահանում է: Կալօնիստները ցոյց են տալիս դէպի փախստականները վերին աստիճանի մարդասիրական վերա երմունք: Կենդանի մնացածներին տանում իրենց տներ խնամում, հիւրասիրում եւ պաշտպանում: Ռաշտի փաշայի զօրամասն ողողելով Լօռի` անցաւ ոլոր գիւղերով, ամեն տեղ նրան դիմաւորեցին սպիտակ դրօշով եւ աղ ու հացով:

Ժողովուրդը չզգաց ռնաւորի լուծը` Լօռին տւեց միայն մի քանի տասնեակ մարդկային զօհեր: Ջալալ-Օղլին եւ իր շրջանն անձնատուր լինելով թշնամուն` չորս ամիս շարունակ տարաւ, լուռ ու անմռունչ, նրա անվերջ ճնշումներ ու ռնութիւններ: Հայ Գեառ-Գեառում, յուլիս ամսին, եւ Խօթուրում յունիսին կատարւեցին մի շարք սպանութիւններ. Գեառ-Գեառում գնդակահար արին հօտաղներին` մեղադրելով նրանց հեռախօսի թելեր կտրելու յանցանքի մէջ, իսկ Խօթուրում գերի վարեցին 100-ից աւելի անմեղ մարդիկ, որոնք կորան ու գնացին հորիզոնում, գերութեան շղթաների տակ: ∗ ∗ ∗ Թիւրք զօրքի արշաւանքի ժամանակ Լօռու շրջանում թալանի ու աւարի մատնւեցին համարեա ոլոր կօօպերատիւ հիմնարկութիւններ: Կօօպերացիան, պատերազմի ընթացքում, մեծամեծ նւաճումներ էր արել գիւղացիութեան լայն խաւերում: 1918թ. յունւարի 1-ին Լօռում գոյութիւն ունէին 46 կօօպերատիւ 63 գիւղերում, որոնք ունէին 5002 ծուխ: Մի կօօպերատիւ միջին թւով ընկնում էր 108 ծխի կամ 1066 շնչի. մի կօօպերատիւ գտնւում էր 48 ք. վ. տարածութեան վրայ: Բօրչալուի գաւառում կօօպերատիւների ամենախիտ ցանցը Լօռին էր: Առաջին կօօպերատիւ հիմնւել է Ջալալ-Օղլիում 1914թ. «Լօռի» անունով: Սրանից յետոյ զանազան կենտրօնական գիւղերում ացւեցին նման ընկերութիւններ: Կօօպերացիան իր զարգացման համար գտաւ պարարտ հող եւ տարածւելու, խորանալու նպաստաւոր նախապայմաններ գլխաւորապէս Լօռու շրջանում, ուր կենտրօնացած էր նաեւ գաւառական մտաւորականութիւնը, որի ձեռքումն էր գտնւում կօօպերատիւների ղեկը: Թիւրքերի արշաւանքի հետեւանքով փակւեցին համարեա ոլոր կօօպերատիւները` ենթարկւելով թալանի ու աւերի: Վրաց-թուրքական կռիւներից յետոյ, եր գերմանացիների միջնորդութեամ որոշւեց սահմանագիծը, Լօռին աժանւեց երեք շրջանների. Ջալալ-Օղլու եւ Դսեղի գիւղերն ընկան օսմանցիների լծի տակ, Վօրօնցովկայի եւ Ուզունլարի գիւղերը մտան նորակազմ Վրաստանի սահմաններում, իսկ Մարցը` Հայաստանում: Լօռու քսան հայա նակ գիւղերը, չորս ամիս շարունակ, գլխովին ենթարկւեցին ասկեարների ահա եկումներին ու անվերջ ճնշումներին: Թիւրք հրամանատարութիւնը քամեց ու տնտեսապէս հիւծեց հարուստ Դսեղը, Խաչի-գեղը, Շահալի եւ Դարաքեանդը, կօռ ու էգառի տակ տանջեց Կուրթան, Վարդա լուր, Գիւլագարակ, Գեառ-Գեառ եւ միւս գիւղերը:

Օսմանեան կառավարութիւնն, իր սանձարձակ ու անկուշտ զաֆտիաների եւ շահնաների միջոցով, մտրակով ու ծեծով, հաւաքեց լօռեցիներից «նուֆուս» - գլխահարկ ու « ահրան» - տարւայ երքի 1՛8 մասը, եւ ստիպեց լօռեցուն, իր եզով ու սայլով, կրել Ղարաքիլիսա եւ Գիւմրի: Քանի-քանի գիւղացի գնացին ու էլ յետ չեկան: Այս «կօռերը» խեղճերի համար «Գիդան-գեալմազ» դառաւ: Չորս ամիսը Լօռու համար զուլումի ու գերութեան մի դարաշրջան էր: Անկախ ու ըմ ոստ Լօռին սեւ կապեց ու սուգ մտաւ, նրա գեղեցկանիստ դաշտեր ու հպարտ լեռները տխրեցին սեւ հագան, անուկ ճամ աներն ամայացան, հիասքանչ նութիւնը խոր վշտի մէջ ընկաւ: Ամենուրէք լսւում է անաստեղծի մրմունջը. Մեր երջանկութեան աղ իւրը փակած` Մեր վարդ քոյրերին յոշոտում է նա… Ա՞խ, ինչքան արիւն, արցունք է թափւած Մեր սիրուն երկրի սարերի վրայ…

Ալէքսանդրապօլի գրաւման եւ Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի հետեւանքով միայն յունիսի վերջերին հնարաւորութիւն ունեցայ ուղեւորւել պաշտօնական գործերով, դէպի Բօրչալօ, ուր դեռ եւս չէր չորացել մեր նահանջող զինւորների, փախստականների ու որ երի անմեղ արիւնը: Մարդատար գնացքը աղկացած էր 5-6 վագօններից, կային 2-3 հարիւր ուղեւորներ` գլխաւորապէս դէպի Լօռի գնացող ուզունլարցիներ, իգահատցիներ, մղարթցիներ եւ մի խում փամ ակեցի երիտասարդներ: Գնացքը Թիֆլիսից ուղեւորւեց ժամը 1-ին: Ընթանում էր առաջւանից աւելի արագ, կայարաններում այլեւս չէր սպասում ձանձրոյթի չափ երկար: Գերմանական հսկողութիւնը դարձրել էր ամենքին, մեքենավարից սկսած մինչեւ վերջին ստրէլօչնիկը, պարտաճանաչ, արագաշարժ ու արեխիղճ: Համարեա ոլոր կայարարններում միակ աչքի ընկնող նորոյթը գերմանացի պահակների ներկայութիւնն է, որ կատարելապէս յուսադրում ու սրտապնդում է ուղեւորներիս: Սանդարում եւ յաջորդ կայարաններում չպատահեցինք տեղացի ոչ մի թուրքի: Նրանք Խրամի պարտութիւնից յետոյ փախել-անհետացել են: Տեղահան են եղել եւ լեռներում ապաստանել Սանդարի, Սարվանի, Ղզլ-Հաջլւի, Քափանակչու, Արախլուի, Սարայի եւ այլ թուրքա նակ գիւղերի ազգա նակութիւնը: Տները մնացել է աւերակ եւ դաշտերն անտէր: Բօրչալուի ընդարձակ հարթութեան կէսից աւելին թողւել էր անմշակ, չեն նկատւում ամ ակի պլանտացիաներ, ձմերուկի, սեխի ու վարունգի օստաններ:

Ցանած արտերն աճել ու փարթամացել են: Հացա ոյսերն արդէն սկսել են եւ խոստանում են առատ հունձ: Մի դեսեատինը միջին թւով տալու է 100 պուդից աւելի երք: Դաշտային աշխատանքները սկսւել են: Զգացւում է հնձւորների խիստ կարիք: Բօրչալուի թիւրք նօմադը սովոր չէ նստակեաց կեանքի, չէ սիրում խաղաղ ու ծանր աշխատանք, նազդօրէն հակում ունի սպանութիւնների եւ անյագ ախորժակ` թալանի ու առեւանգման: Հովասուն սարերին սովոր քոչւոր-այրումները ու շխլցիները անկարող են դիմանալ Բօրչալուի տրօպիքական շոգերին, որ 400-ից անցնում է սովորա ար: Բայց եւ այնպէս սովի սարսափը ստիպել է թուրք տղամարդկանց ցած իջնել Ղազախի, Արալխի եւ Եաղլիջայի լեռներից իրանց հունձն անելու, ձմեռւայ պարէնի պատրաստութիւն տեսնելու: Բայց նրանք իրանց թոյլ ոյժերով անկարող են դաշտային աշխատանքները ժամանակին վերջացնել: Չկան այլեւս «էրմանի» գերանդաւոր ու մանգաղաւոր մշակների թռուցիկ խմ երը: Նրանք խուսափում են թուրք հրոսակներից, պատրաստ են սովից կոտորւել, քան նրանց ձեռքը անմեղ տեղը մորթոտւել: Ահա ինչու թուրք գիւղերում հունձը դեռեւս մնացել է: Արտերը չորացել ու կծղել են: Գերմանական միջնորդ զինւորները չէն կարողացել Շուլաւէրում նոյնիսկ օրական 80 ր. մշակներ վարձել. չկայ նախկին փողադարձ վստահութիւնը: Ո՞վ է մեղաւոր: Բօրչալուի աղալարներին պէտք է հարցնել: Մեր գնացքը կանգ է առնում Աշաղա-Սարալ կայարանում. դիմաւորում են վրացի պահակները: Չեն նկատւում, առաջւայ նման, շրջակայ գիւղերից եկած թուրքեր: Աւազակա արոյ խուժանը, գերմանական սւինից սարսափած, ցիր ու ցան է եղել: Մի ամիս առաջ այս կայարանի շուրջը կատարւել են սարսափելի ոճիրներ դիմացի լրի ետեւ, 300 քայլ հեռաւորութեան վրայ, արձրացել է մարդկային հարիւրաւոր զոհերի հեկատօմ , դիակները կտոր-կտոր անելով են 15 սաժէնանոց ջրհորի մէջ: Դժ աղդութիւն ունեցայ տեսնելու այդ դիակալից հորը: է՞հ, թող չքանան մռայլ մտապատկերները եւ մոռացութեան մատնւեն ծանր տպաւորութիւնները: Նահատակների թւումն են գնդապետ Ղորղանեան եւ մի խում օֆիցէրներ: Տխրահռչակ ղասմլեցի Աստան Աղան տանում է Ղորղանեանին եւ մի խում օֆիցերների իր գիւղը, հաւաքում է ամ ողջ ժողովրդին, իր սպանւած տղի վրէժը լուծելու համար, Զէյնա ա խանումի ներկայութեամ , սպանում է ոլորին: Գրիչս չի շարժւում այս նահատակութեան մանրամասնութիւնը գրելու… Կայարանի շուրջը մաքրւած է կոտորածի տխուր հետքերից: Տեղ տեղ նկատւում են զոհերի թարմ հողաթում եր, կայարանի մասնաւոր տները, խանութները եւ Բաղդասարեանի ամ ակի գործարանը թալանւած ու հրդեհւած են:

Շտապում ենք հանրակառքում տեղ ռնելու: Շուլավէրի ճանապարհն է ռնել Թիֆլիսից եկած գաղթականների մի ստւար խում , քաղաքից փախչում են սովի սարսափից, գնում են աշխատելու եւ կուշտ ուտելու: Ստամոքսն անդրդւելի է իր պահանջների համար: Մեր կառքը շարժւում է: Մի քանի րոպէից յետոյ Աշաղա-Սարալի աւերակները կորչում են մեր աչքից: Իջնում ենք լրի այն կողմը: Շուրջս ծփում են հասած արտերը` հունձն արդէն սկսւել է, աշխատասէր շուլավէրցիք մրջիւնի նման աշխատում են` մոռացութեան տալով 1-2 շա աթ առաջ տեղի ունեցած սարսափներն եւ իրանց օրհասական վիճակը: Երկու ժամից յետոյ արդէն հասնում ենք Շուլաւէր: Վերջին անգամ, 8 ամիս առաջ եմ եկել այստեղ: Նոյն եռանդոտ ու աշխոյժ ժողովուրդը, նոյն կրակոտ ու գործնական շուլաւէրցին: Կիրակի օրերը շուլաւէրցոց «ըստ սովորութեան» կտեսնէք ար ած, ամ ողջովին կեր ու խումով զ աղւած, իսկ սովորական օրերը, մանաւանդ ամառը, թաղւած աշխատանքի, այն էլ ծանր աշխատանքի մէջ: Եթէ շիրակեցին իր սայլին արձում է հազիւ-հազ 30-40 փութ «օրան», շուլավէրցին` 80-100 փութ, եթէ փամ ակեցին օրական 1՛8 դեսեատին կարտօֆիլի ուկ է տալիս, արանցի օստանչին 1՛4 դես. աւելի: Շուլաւէրը Բօրչալուի գաւառի կենտրօնն է, Աշաղա-Սարալ կայարանից ութ վերստ դէպի արեւմուտք համանուն գետակի վրայ, երեք կողմից լուրներով շրջապատւած հովտի մէջ: Գիւղը աժանւած է թաղերի, որոնցից իւրաքանչիւրը կրում է այն գիւղի անունը, որտեղից նակիչները գաղթել են 1750-1760թ.: Սրանք են` Կորխ, Քամանդար, Մրէջուր, Ղարամուրադ, Շմեղ, Մելիք-Զադա, Ալ ուլախ եւ այլն: Մի երկու կանոնաւոր եւ մնացածը անկանոն փողոցների վրայ արձրանում են աւականին ճաշակաւոր տներ, որոնցից մի քանիսի առաջ կան պարտէզներ: Գիւղի ծախսով երւած է «Բլ լան» քաղցրահամ ու սառնօրակ աղ իւրը, որ խողովակներով գիւղին առատ ջուր է մատակարարում: Շուլավէրը ճանաչւեց հանգուցեալ «Անդրկովկասեան հանրապետութիւնից» քաղաքի իրաւունքի տէր գաւառական կենտրօն, «Հանրապետութիւնը» մահանալով մեր գիւղաքաղաքը մնաց նոյն Շուլաւէրը, իր ուրոյն ու առանձնայատուկ նոյթագծերով եւ Ղարա աղի երած ժառանգական իգիթութեամ : Շուլաւէրը աղկացած է 1200 ծխ. եւ 5100 հոգուց: Ժողովրդի գլխաւոր զ աղմունքն է այգեգործութիւն, երկրագործութիւն եւ անասնապահութիւն: Թիւրք զօրքի յունիսի արշաւանքը հասնում է Բօրչալուի գաւառը` տեղական հրոսակները յուզւում ու շարժւում են: Ղարաքիլիսայի հերոսամարտից յետոյ, ինչպէս տեսանք, մեր պարտւած զօրքերի մնացորդները եւ գաղթականութիւնն ընկնում են

անհիւրընկալ Բօրչալուն: Թիւրքերը ստեղծում են Բօլնիս-Խաչէնի, Չանաղչիի եւ Աշաղա-Սարալի հեկատօմ ները, նահատակւում են հարիւրաւոր անմեղ մարդիկ, առեւանգում են եւ ռնա արում ազմաթիւ կոյսեր եւ թալանի ու յափշտակութեան են մատնում միլիօնաւոր կարողութիւն: Բօրչալուի թուրք խուժանն երես առած շրջապատում է Շուլաւէրը, ամեն ջանք ու ճիգ գործ է դնում պաշարել եւ երկաթի օղակի մէջ սեղմել մի ուռն կտրիճ ժողովրդի, պատմական Ղարա աղի շառաւիղներին: Բայց այդ փորձը նրանց չի աջողւում: Հեռատես ու իգիթ շուլաւէրցին ազատւում է շնորհիւ իր կուռ միութեան, ԱշաղաՍարալի, Սադախլօյի, Ֆուխրալւի հրոսակների դաւադրութիւնից: Շուտով Շուլաւէր է մտնում թիւրքական կանօնաւոր զօրքի հետախոյզ խում ը` թւով 30 հոգի: Շուլաւէրցիք ամեայն սառնասրտութեամ ու խոհեմութեամ դիմաւորում են նրան աղ ու հացով, ցոյց են տալիս պատշաճաւոր ընդունելութիւն, հայկական անկեղծ հիւրասիրութիւն եւ այլն եւ այլն: Բօրչալուի խուժանն ոգեւորւած զօրքի ներկայութիւնից` կրկին փորձում է իրականացնել իրանց գեղեցիկ երազը` ներս խուժել Շուլաւէր եւ կատարել աւերածութիւններ: Հրոսակներն երեւում են գիւղի առաջաւոր դիրքերի վրայ, անում են անձնատուր լինելու առաջարկ, այց շուլաւէրցիք համարձակ յայտնում են, որ նրանք պատրաստ են անձնատուր լինել գերակշռող ոյժին` թիւրքական կանոնաւոր զօրքերին, իսկ Բօրչալուի հօրդաների դէմ պատրաստ են կռւել մինչեւ վերջին մարդը եւ վերջին գնդակը… Սիլնքոր խուժանը, որի աչքը շատ անգամ է վախեցել Շուլավէրից, հրաժարւելով իր մտադրութիւնից` ցրւում է իր տները: Թիւրքական ասկեարները մնում են այստեղ մօտ մի ամիս, խուսափում են ամեն տեսակ ռնութիւնից, կամաց-կամաց գալիս են այն համոզման, որ իրանք գործ ունեն մի ուռն խիզախ ու դիմացկուն ժողովրդի հետ: Այդ միջոցին Լալւարի արձունքներից Շուլաւէր են հասնում կոտորածներից ազատւած զինւորներ ու գաղթականներ: Շուլաւէրցին այդ օրհասական րոպէին չի մոռանում իր ազգային պարտաւորութիւնը, ցոյց է տալիս սրտա աց ընդունելութիւն, աց է անում իր դռները նրանց առաջ, հագցնում է ու կշտացնում ոլորին, պահում եւ պաշտպանում է ասկեարներից: Պատմում են այսպիսի մի դէպք: Հասնում է այստեղ Ջալալ-Օղլուց փախստականների մի խում , որի մէջ լինում են 15-20 որ եր: Ժողովուրդը շրջապատելով այդ խմ ին` ձեռքից ձեռք են խլում որ երին, ամեն մի շուլաւէրցի աշխատում է մէկին տանել իր տուն, դարձնել իր «հոգեւորդին», պահել ու խնամել իր աչքի լոյսի նման: Այս

դէպքը պատմեց ինձ, արտասուքն աչքերին, Ջաւօ անունով մի իթլիսեցի որ աղջիկ: Չնայած այդ ժամանակ Շուլաւէրում գոյութիւն ունէր հացի սուր տագնապ, այց եւ այնպէս ացւում է հասարակական փուռ` գաղթականները ստանում են ձրիա ար հաց ու կերակուր: Այցելութեանս ժամանակ Շուլաւէրում հաւաքւել էին հազարից աւելի գաղթականներ, գլխաւորապէս Փամ ակի եւ Շիրակի շրջաններից: Առիթ ունեցայ շփւել նրանց հետ եւ ուսումնասիրել նրանց դրութիւնը: Վրաց-գերմանական զօրքը Սանահին հասնելով` ազատւում են շատ գաղթականներ ու զինւորներ, որոնք Շնողից, Հաղպատից, Ոռնակից, Ուզունլարից, Քարինջից, Դսեղից եւ ձորերի այլ գիւղերից շտապում են Շուլաւէր: Բոլորը միա երան վկայում են, որ լօռեցիները ցոյց են տւել դէպի գաղթականները միանգամայն տմարդի վերա երմունք եւ անմարդասիրական ընդունելութիւն: Կատարել են թալան ու յափշտակութիւն, ծեծ ու ռնութիւն: Լօռու պատմական անցեալի հետ ծանօթ մարդն իր ականջներին հաւատալ չի կարողանում: Մի՞թէ ձորերի իգիթ-նախորդների վերջին սերունդն այնքան փոքրացել ու ստորացել է, որ թոյլ է տալիս այնպիսի արարմունքներ, որ լսողի մազերը փշաքաղւում են: Առանձնապէս այս արկածների մէջ մեծ «հերոսութիւններ» է կատարել մեր անւանի Դսեղը, մեր մեծ անաստեղծի հայրենի գիւղը: Բա ո՞նց են մոռացել դսեղցի գաճաճները իրանց պապ ծերունի Մեհրա ի խօսքերը. «Մեր պապերն էս թաւուր մարդիկ են էլէլ,- ասում էր նա,- մենք նրանց թոռներն ենք, նրանց սիրտն ու նրանց արինն ունենք… ղուշն իրան թեւով, օձն իրան պորտով թշնամի անունով չպէտք է մեր ձորերով անց կենայ… Մեր ճամ էքը թշնամու հմար փակ ու կապ պէտք է լինեն, մեր տան դուռն ու մեր սիրտը ա եկամի հմար ա աց… Նամարդի հմար մենք թուր ու թւանք ունենք, տղամարդի հմար աղուհաց…» (Յ. Թումանեանի «Քաջերի կեանքից»): Ապա, ինչո՞ւ Դսեղի ներկայ սերունդը կորցրել է մարդասիրական ամեն մի զգացմունք, դառել է այդքան մարդատեաց, ազգատեաց, որ հայ ժողովրդի փշրանքների վերա երմամ թոյլ է տւել անհաւատալի արարքներ, մի կտոր հաց տալու համար խլել է հերոսներից վերջին շապիկը, երկու հացով գնել է նրա հրացանը, մի գիշերւայ տեղ տալու համար առել է նրա փամփուշտները, շինելը, քամարը եւ այլն: Մի ալէքսանդրապօլցի ինտելիգենտ գաղթական պատմում է, որ ինք եւ իր 3 երեխաները չորս օր քաղցած մնալուց յետոյ` ստիպւած է եղել հանել իր «եամանիները» եւ տան տիրոջ վրայ ծախել… երկու հացով: Նման քստմնելի դէպքերն անթիւ ու անհաշիւ են: Նոյն արարմունքը թոյլ են տւել նաեւ Լօռու միւս գիւղերը:

Թալանն ու աւազակային հակումը զարգացել էր ձորերեցիների մէջ, գիւղի տականքները գլուխ էին արձրացրել, մեր նահանջող զօրքն ու փախստականները ենթարկւում էին հայերի կողմից յարձակման: Ղարաքիլիսայի հերոսամարտից յետոյ,- պատմում է Ղարսի վերանակիչ Նազարեան Գալուստը,- մի խում զինւորներ գնդապետ Ղորղանեանի առաջնորդութեամ հասնելով Շնող` վարձում են «վահլատ» եւ ուզում Ղազախի լեռներով անցնել Դիլիջան: Ղօշղօթայի ինաների մօտ նրանց առաջ դուրս են գալիս տասներկու զինւած մարդիկ ու շրջապատելով` ստիպում են զինաթափ լինել եւ ունեցածն կամովին յանձնել իրենց, չարագործները հանդիպում են դիմադրութեան, սկսւում է երկու կողմից հրացանաձգութիւն` սպանւում է մի քեափանակցի զինւոր Գէորգ անունով, որին ընկերները թաղում են Շամութ գիւղում, եւ վիրաւորում` երկու հոգու: Սարւորները գալիս են օգնութեան` ռնւում են չարագործներից երկու հոգի, սարւորները ճանաչում են նրանց` շնողնեցի էին: Ապա, Ուզունլարից «իգիթների» վարմունքը: Տխրահռչակ Մօսուլն եւ իր շայկէն ցած էին եկել Սանահին կայարան, մտել էին ծովացած գաղթականութեան մէջ եւ գոյութիւն չունեցող «կօմիսար»-ների անունով «խուզարկութիւններ» կատարում: - «Թւանքիդ երէք, դուք փախչում եք օլ չի` թւանքն ու պատռօն ո՞ւր էք հետներդ տանում, աւական չի մեզ թողնում էք դուշմանի ռէխը, սիլաներ ո՞ւր էք պահել, հանէ՛ք, թէ չէ՛, ձեզնից ոչ ով սաղ չի պրծնի մեր ձեռից»: Նման սպառնալիքով քանի-քանի սնդուկներ փշրեցին, քանի-քանի խուրջիններ աց եղան` յափշտակելով նրանցից ոսկեղէն, արծաթեղէն եւ խաս շորեր… Ինչպիսի՞ արոյական այլանդակութիւն, ինչպիսի՞ հոգեկան սնանկութիւն մի անաղարտ ու լեռնական ժողովրդի, որ Խ. Ա ովեանի վկայութեամ ոլորովին այլ էր կէս դար առաջ. «… Քաջ լօռեցիք էլ որ իմացան, էլ դինջութիւն չունէին, սրանք էլ էին ուզում նրանց իրանց մէջ երեն, պատիւ տան: Մէկ ամսաչափ էլ էստեղ մնաց Աղասին»… Եթէ շատ առաջ առած էր դարձել, թէ «Լօռու իգիթների անունը Դաղստան է հասել», այժմ նրանց արարմունքը խոցոտում է իւրաքանչիւր անկեղծ հայի սիրտը: Շուլաւէրում յուլիսի սկիզ ներում տիրում էր կատարեալ սով: Գիւղի հարուստ ընտանիքներից շատերն ուտելու հաց չունէին: Գաղթականութեան դրութիւնը միանգամայն աննկարագրելի էր: Մնացել էին օրերով սոված: Նրանց կերածը միայն թութ էր` տեղացիներն իրենց այգիների դռները աց էին արել նրանց առաջ: Դա էլ մի խոշոր մխիթարական երեւոյթ էր, եթէ աչքի առաջ ունենանք, որ շնողնեցիք չէին թողնում գաղթականներին այգիների դռներովն անգամ անցնել:

Հացի տագնապն անցաւ: Կալը սկսւեց: Հրապարակ եկաւ սեւ գարին, սուր քաղցը մեղմացաւ, գաղթականութիւնը զգաց իրան կուշտ: Շատերն աշխատում են օրական 25-30 րու լի վարձով, ստանում են հաց ու կերակուր: Չնայած այս ամենին` գաղթականական հոսանքը չէր դադարում: Շուլաւէրը կարող էր կերակրել թէ իրան եւ թէ օտարականներին, եթէ հնար լինէր հաւաքել ժամանակին երքը եւ կալսել:

Ը. ՎՆԱՍՆԵՐ Փամ ակի հարուստ եւ արեկեցիկ շրջանին հասած վնասների իրական պատկերն ընթերցողին տալու համար առաջ եմ երում քաղւածքներ վնասների քննիչ յանձնաժողովի լիազօր Միհրդատ Խանզադեանի զեկուցումից, որ գտնւում է իմ տրամադրութեան տակ: «1918թ. դեկտեմ երի 7-ին, Համաշխարհային պատերազմից հայ ժողովրդի կրած վնասների քննիչ յանձնաժողովի յանձարարութեամ , Թիֆլիսից ճանապարհւեց դէպի Փամ ակի եւ Լօռու հայկական մասը մի կօմիսիա աղկացած հինգ անդամից, որ հրահանգ ունէր որոշելու Փամ ակի եւ Լօռւայ շրջանների վնասները եւ քննելու ու պարզա անելու այն ոճիրները, որոնք կատարւել էին յիշեալ շրջաններում թիւրքական զօրքերի արշաւանքի ժամանակ, 1918թ. մայիս-հոկտեմ եր ամիսներին: Կօմիսիայի անդամներից Ա. Տէր-Յարութիւնեանին յանձնւած էր որոշելու եւ ցուցակագրելու արեւելեան Փամ ակի, այսինքն` Ղարաքիլիսայի շրջանի ինն գիւղերի, Ա. Շահ ազեանին` արեւմտեան Փամակի տասնեւութ գիւղերի, եւ Ենգի արեանին` Լօռու հայկական շրջանի տասնեւհինգ գիւղերի կրած վնասները: Կօմիսիայի չորրորդ անդամ Դ. Գավրիլով պարտականութիւն ունէր քննելու ամ ողջ Փամ ակի քսանեւօթ հայ գիւղերի ազգա նակութեան վրայ կատարւած սպանութիւնների, ռնութիւնների, ռնա արութիւնների դէպքերը: Կօմիսիայի հինգերորդ անդամ Մ. Խանզադեան իւրօյից լիազօրութիւն ունէր հսկելու աշխատանքներին եւ ուղղութիւն տալ յիշեալ կօմիսիայի գործունէութեան: Կօմիսիան հասաւ Մեծ Ղարաքիլիսա դեկտեմ երի 8-ին, հայ-վրացական պատերազմի նախօրեակին: Այս հանգամանքը ունեցաւ շատ ացասական հետեւանքներ կօմիսիայի գործունէութեան համար` դանդաղեցնելով այն: Պատերազմի հետեւանքով երթեւեկութիւնն երկաթուղու գծի վրայ դադարեց մօտ երեք ամիս եւ կօմիսիան ժամանակին չստացաւ ոչ խոստացւած լանկները, ոչ դրամ եւ ոչ էլ լուսանկարչական թուղթ, որ չափազանց անհրաժեշտ էր Մ. Ղարաքիլիսայի շրջակայքում ցրւած դիակոյտերի լուսանկարներն ունենալու: Այս ոլորի վրայ եթէ աւելացնենք փոխադրութեան միջոցների կատարեալ ացակայութիւնը շրջանում` հասկանալի կլինի, թէ ինչու դանդաղեց կօմիսիայի գործունէութիւնը եւ նա նախորոշած ժամանակին չկարողացաւ վերադառնալ Թիֆլիս: Չնայած ծանր պայմաններին, կօմիսիան ջանք չխնայեց արեխղճութեամ կատարելու իր վրայ դրած պարտականութիւնը եւ Բիւրօյին յանձնւած գործերը պիտի համարւին աւարար կատարւած:

Բիւրօյին ներկայացւած են. անկետային տետրակներ Փամ ակի շրջանի` 27 հատ, Լօռու շրջանի` 15 հատ, անկետային թերթեր Մ. Ղարաքիլիսայի` մէկ հատ եւ երկու կօմպլեկտ դիակոյտի լուսանկարներ. ամեն մի կօմպլեկտը աղկացած տասնեւչորս լուսանկարից: Լօռւայ եւ Փամ ակի շրջանների լիազօրի օգնականները եւ քննիչ Գավրիլով արդէն ներկայացրել են իրանց զեկուցումները եւ ñՅ186àնն: Ա. Շահ ազեանի ացակայութեան պատճառով տասնեւութ գիւղերի ñՅ186àնն կատարել եւ ներկայացրել է Մ. Խանզադեան: Պիտի ասեմ, որ այս շրջանում վնասների որոշման գործը կատարւել է շատ արեխիղճ եւ մանրակրկիտ կերպով, որովհետեւ Շահ ազեանը շնորհիւ այն շրջանի փոխադրական միջոցների համեմատա ար լաւ դրութեան` հնարաւորութիւն ունէր անձամ լինելու ոլոր 18 գիւղերում եւ տեղն ու տեղը ցուցակագրելու վնասները: Աւելորդ չեմ համարում աւելացնել, որ Ալէքսանդրապօլի քաղաքային վարչութեան կողմից նշանակւած Արամ Վերա եան, նախքան մեր գնալը, աւականաչափ գործ էր կատարել նոյն ուղղութեամ , թէեւ տար եր ծրագրով եւ մեր կօմիսիան աւականաչափ օգտւել է Վերա եանի տրամադրութեան տակ եղած նիւթերից»: Սպանութիւն: «Թիւրքական զօրքը ներս է խուժել Փամ ակի շրջանը 1918թ. մայիսի 20-ին: Այդ զօրքը Ջաւիդ էյի ||-րդ դիվիզիան էր, որի շարքերում մեծ թիւ էին կազմում քիւրդ զինւորները, որոնք իրենց արիւնար ու հակումներով ծանր հարւած են հասցրել Փամ ակի ազգա նակութեանը, թէ այս եւ թէ յետոյ եկած զօրամասերի կատարած սպանութիւնները, ռնութիւնները չեն կրել տարերային նոյթ, չեն եղել զինւորների սարքած, այլ եղել են հետեւանք թիւրք վարիչների կանխորոշւած ծրագրի, որ անկասկածելի փաստ է: Պարզ է միանգամայն, որ հրահանգւած թիւրք հրամանատարութիւնը նպատակ է ունեցել ուժասպառել իրենց արեկամ չհամարւող հայ ազգա նակութիւնը թէ ֆիզիքապէս թէ տնտեսապէս: Որ տարերային նոյթ չեն կրել զօրքերի արարքները` դա պարզ է այն հանգամանքից, որ տաճկական զօրքերի շարքերում, ոլորի վկայութեամ , տիրում էր դաժանութեան հասնող դիսցիպլինա եւ այդ զօրքերը ամեն տեղ, նոյն իսկ Ղարաքիլիսա, կռւից յետոյ մտել են հանգիստ եւ կարգ ու կանոնով: Կոտորածները եր էք անկարգ, պատահական նոյթ չեն կրել, այլ եղել մատնւած եւ կազմակերպւած եւ տեւել են երեք օր պաշտօնապէս: Ղարաքիլիսայում թէ ռնութեամ եւ թէ զանազան խորամանկ միջոցներով հաւաքել են խմ եր` աղկացած հարիւրաւոր մարդկանցից, եւ գիւղից դուրս հանելով` գնդակահարել կամ սիւնահարել են: Ղարաքիլիսայում սպանւել են ոլոր հայ սպաները եւ զինւորները, որոնք պարտութիւնից յետոյ կամ գերի են ընկել կամ կամովին ապաւինել են յաղթողի մեծահոգութեանը: Նոյն տեղում կոտորւած են, ացի նիկներից, ազմաթիւ գաղթածներ զանազան շրջաններից: Ընդհանուր առմամ , Ղարաքիլիսայի

շրջակայքում գնդակահարւած են մի քանի հազար մարդ, որքան ճիշտ է այս թիւը պարզելու հնարաւորութիւն չկայ: Ոմանք այդ թիւը հասցնում են 7000-ի, այց պիտի ասել դա չափազանցութիւն է` յամենայն դէպս 3000-ից պակաս չէ: Այս ձեւի կոտորածներ տեղի են ունեցել նաեւ Համամլիում, Հաջիղարայում, Դար ազում, Ղշլաղում եւ Եղա լւում: Բիւրօյի ներկայացրած լուսանկարները միանգամայն պարզում են թէ մնացած գիւղերում սպանութիւնները չեն կրել մասսայական նոյթ: Սակայն, մարդկային զոհերը պակաս չեն եւ այս գիւղերում: Արեւելեան Փամ ակի գիւղերից գերի է տարւած հարիւրաւոր մարդիկ, որ գրեթէ ոլորն ոչնչացել են քաղցից, ծեծից եւ ուժից վեր աշխատանքներ կատարելուց էրզրումի շրջանում: Սակաւաթիւ վերադարձողները պատմում են, որ նրանց լծում էին սայլերին եւ քշում երկաթէ ճիպոտներով»: Առանձնապէս հետապնել են եւ առանց խնայելու սպանել են ոլոր ձեռք ընկածներին: Բռնա արութիւնները կրել են առիս ամենալայն իմաստով մասսայական նոյթ: Կան գիւղեր, որոնք, հէնց իրենց գիւղացիների խոստովանութեամ , ենթարկւել են լիակատար ռնա արութեան (Նալ անդ գիւղը), եղել են դէպքեր, եր ոլոր տղամարդկանց դուրս են քշել գիւղից եւ կանանց ռնա արել: Ինչ խօսք, որ ռնա արութեան ենթարկւել են գլխաւորապէս աղջիկներ եւ նորատի հարսները, սակայն սակաւ չեն դէպքեր, եր ռնա արւել են պառաւ կանայք: Կան նաեւ արւամօլութեան ազմաթիւ դէպքեր: Բռնա արութիւններին մասնակցել են նաեւ հրամանատարութիւնը, նոյն իսկ ժիշկներ, ինչպէս դիվիզիայի ժշկի օգնական Քեամիլ էյ: Բռնա արւածների քանակը պարզելու մասին խօսք անգամ լինել չի կարող, որովհետեւ գիւղացիները ամեն կերպ աշխատում են քօղարկել իրենց կրած անպատւութիւնը: Թալան: «Թալանի ենթարկւել է ամենայն ինչ, որ կարելի է թալանել` դրամ, թանկագին իրեր, կահ-կարասիք, հագուստեղէն, մթերքներ: Որովհետեւ Փամ ակի ազգա նակութիւնը յանկարծակի եկաւ, նա գրեթէ ոչինչ չէր պահել, ուստի եւ ամեն ինչ կորցրեց: Դրամը եւ թանկարժէք իրերն անցել է ասկեարների ձեռքը շատ դէպքերում, որպէս փրկանք կամ մահից ու ռնա արութիւնից ազատւելու եւ կամ «օրէնքի» խստութիւնից խուսափելու համար: Դրամ կորզելու նպատակով ասկեարները դիմել են ազմատեսակ նուր մտածւած եւ խորամանկ միջոցների եւ շատ քչերին է յաջողւել ազատել իր դրամը: Առձեռն դրամով գիւղացին շատ էր հարստացել պատերազմի ընթացքում եւ ամենաաղքատ համարւողի մօտ էլ հազարներ կար եւ դրամի կորուստն իսկապէս շատ մեծ է: Թալանի են ենթարկւած ամ ողջ շրջանի անասունները: Պիտի ասել, որ թալանի ժամանակ թիւրքերը կատարել են խիստ ընտրութիւն` ջոկել տարել են առոյգ եւ ջահել անասունները, թողնելով վտիտներին: Տարել են գրեթէ ոլոր ձիերը եւ էշերը: Այսպիսով, Փամ ակը, որ հարուստ անասնապահական շրջան էր համարւում,

զրկւել է իր անասունների մեծագոյն մասից: Պարենաւորման ճգնաժամի եւ մթերքների կատարեալ ացակայութեան պատճառով` մնացած անասունները մորթւում են: Կան գիւղեր, որոնք կերակրւում են ացառապէս մսով (էֆենդի): Այսպիսով, թիւրքերի հեռանալուց յետոյ էլ անասունների ոչնչացումը գնում է սպառնական արագութեամ եւ մինչ այժմ շարունակւող դրութիւնը պէտք է իսպառ անասնազուրկ անի այդ շրջանը: Փամ ակը ինչ չափով անասնապահական, նոյն չափով եւ երկրագործական շրջան է: Անցեալ 1918 թւին առանձնապէս մեծ տարածութիւններ էին ցանւած, որովհետեւ գիւղացին միանգամայն հիմնաւոր կերպով հաշւի էր առել, թէ ինչ վտանգ է սպասում իրեն պարենաւորման ճգնաժամը պատերազմի հետեւանքով: Սակայն, նրան վիճակւած չէր իր ցանածը հնձելու` ցանքսերի մեծ մասը տրորւեցին զօրքերի եւ ձիերի ոտների տակ, մի մասը անխնայ արածեցրին, ինչ էլ որ փրկւեց` սրա կէսն էլ թիւրք իշխանութիւնը ի րեւ ահրա դուրս տարաւ երկրից տասնեակ եւ հարիւրաւոր վագոններով: Փամ ակի լեռնաշղթայի ճոխ խոտահարքերը հնձել տւին գիւղացիներին, նրանց սայլերով կրել տւին կայարանները եւ արձելով վագոնները` տարան Ղարս: Կարտօֆիլը որպէս արդիւնա երութիւն եւ թէ որպէս սննդի նիւթ խոշոր տեղն է ռնում այդ շրջանում: Գաղափար տալու համար կարտօֆիլի արդիւնա երութեան մասին կասեմ, որ սովորական տարիներում միմիայն Համամլւի կայարանից արտահանւում էր 200-300 վագոն: Իսկ այժմ ամ ողջ շրջանը զուրկ է այդ նիւթից, ացառութեամ Համզաչիմանի եւ երկու մօլօկան գիւղերի, որոնց դռների մօտ, չգիտեմ ինչու, կանգ առաւ թալանի ալիքը: Գիւղատնտեսութեան երրորդ կարեւոր ճիւղը, որ Փամ ակում զարգացած էր եւ դրւած ռացիօնալ հիմքերի վրայ այնպէս, ինչպէս ոչ մի տեղ Կովկասում, մեղւապահութիւնն էր, որ վերջնականապէս ոչնչացրած պիտի համարել, եթէ հաշւի չառնենք Ղարաքիլիսայում փրկւած մի մեղւանոց եւ հատ ու կենտ փեթակներն այս կամ այն մեղւապահի մօտ: Շրջանում ոչնչացած է մօտ 6500 մեղւի ընտանիք, ոլորը շրջանակաւոր փետակներում: Կոնկրետ գաղափար տալու համար այս կորուստի չափի մասին կասեմ, որ այս տարւայ երքը ներկայ գներով կարժենար աւելի քան 15.000.000 ռ.: Գիւղատնտեսութեան այս ճիւղը ամենից դժւար եւ ամենից ուշ վերականգնելին է: Հիմնաւորապէս ոչնչացրած են ոլոր դպրոցական գոյքը, գրադարանները, կօօպերատիւները, քիչ ացառութեամ թալանւած են եւ վատթար ձեւերով սր ապղծւած ոլոր եկեղեցիները: Ներկայումս Փամ ակում չի գործում ոչ մի դպրոց, ոչ մի կօօպերատիւ: Շրջանի կուլտուրական կեանքին հասցրած հարւածը անչափելի է: Յանձնախմ ի ներկայացրած վնասների գումարը իմ կարծիքով կրած վնասների իսկական պատկերացումը տալ չի կարող` այդ

վնասները շատ աւելի մեծ են, քան կարելի է տեսնել լանկներում: Մեր ցոյց տւածն անմիջական վնասներն են: Հաշւի առնւած եւ ցոյց չեն տրւած այն մեծաքանակ վնասները, որ անմիջական հետեւանք են թիւրքերի ներկայութեան: Ամ ողջ հինգ ամիս կեանքն իսպառ կանգ է առել եւ զօրքերով գրաւած շրջանները նմանւել են անտի, ուր ազգա նակութիւնն ենթարկւել է կատարեալ անգործութեան կամ կատարել է ռնի անվարձ աշխատանք թիւրքերի համար: Այն ինչ տարւայ 5-6 ամիսն աշխատաւոր ձեռները միշտ կատարել են հազար ու մի տեսակ վարձու աշխատանքներ գլխաւորապէս երկաթուղու գծի եւ շօսէի վրայ: Կանգ էր առել առեւտուրը, որը համեմատա ար խոշոր շրջանառութիւն էր Փամ ակում: Այսպիսի վնասներ, որոնք ի նկատի չեն առնւել, կարելի է շատ թւել: Պատկերը լրացնելու համար պիտի աւելացնել եւ այն, որ ասկեարներն ամ ողջ հինգ ամիս ապրել են գիւղերի հաշւին եւ առի իսկական իմաստով ոչնչացրել են ոչխար, հաւ, ձու, իւղ, պանիր, կաթ ու այլ մթերքներ եւ այսօր հայ շինականի շէն օջախը կատարեալ ամայութիւն է ներկայացնում: Միայն այսօրւայ աղէտալի դրութիւնը չէ, որ երկիւղ է ներշնչում, այլ այն հեռանկարը, որ ունենք հայ գիւղացու մօտաւոր ապագայի նկատմամ : Այդ հեռանկարն ահալից է, որովհետեւ լծկանի, կթանի եւ սերմացւի պակասութեան պատճառով նրան աւելի վատթար վիճակ է սպասում, եթէ դրսից ժամանակին օժանդակութիւն չհասնի` այսօրւայ սովի ուրւականը կդառնայ իրականութիւն, դեռեւս յանձնախմ ի այդ շրջանում եղած ժամանակ սովամահութեան դէպքեր տեղի էին ունենում, դրութիւնը գնալով վատթարանում է, որովհետեւ նականա ար եղած համեստ պաշարն արագութեամ սպառւում է: Փամ ակի շրջանում կան գիւղեր` օրինակ Ղշլաղ, Դար ազ, Հաջիղարա եւ Բզօվդալ, որոնք վերջնականապէս կործանւած են եւ առանց դրսի օգնութեան ուղղւել չեն կարող: Ինչ որ ասւեց Փամ ակի մասին` նոյնը կարելի է կրկնել Լօռու մասին փոքրացրած մասշտա ով: Լօռւայ շրջանում առանձնապէս տուժել է Ջալալ-Օղլին: Սպանւած են աւականաչափ մարդիկ, քանդւած եւ այրւած են շատ տներ, ոչնչացրած են այդ շրջանում գործող ազմաթիւ կաթնատնտեսական գործարանները, քշել տարել են ընտիր տեսակի ցեղական ազմաթիւ կովեր, որով ուղղակի կործանւել է շրջանում տարածւած այդ պատկառելի տնտեսութիւնը: Լօռւայ մնացած գիւղերը կրել են, այսպէս ասած, սովորական վնաս: Թէ սպանութիւններ եւ թէ ռնա արութիւններ այդ շրջանում անհամեմատ քիչ են կատարւել: Լօռում էլ իսպառ ոչնչացրած է մեղւապահութիւնը, որ այստեղ, ինչպէս եւ Փամ ակում, յետին տեղը չէր

ռնում գիւղացու տնտեսութեան մէջ եւ արհամարհելի չէր իր արդիւնա երութեամ : Պիտի նկատել, որ ցոյց տրւած թւերի մէջ չի մտնում Ղարաքիլիսան, որովհետեւ այդտեղի վնասների ցուցակագրումը կատարւել է անհատական կարտերով եւ աւելի քան հազար կարտերից այդ թւերը հանելը չափազանց շատ ժամանակ է պահանջում: Աւելացնելով ընդհանուր գումարի վրայ Ղարաքիլիսի վնասի գումարը 3.392.467 ռ. 29 կ. եւ Ղարաքիլիսի անտառին հասցրած վնասը 292.000 ռ., կստանանք Փամ ակի շրջանի ընդհանուր վնասը 30.446.391 ռ. 54 կ.: Ստորեւ երած աղիւսակները 1 պարզ գաղափար կտան, թէ այս շրջանների վրայով անցած արհաւիրքն ինչ հետեւանքներ է տւել: Վնասներ ցուցակագրող յանձնախմ ի թւերը հաշւած են 1914թ. շուկայի գներով, որոնք 1009 պակաս էին գոյութիւն ունեցող գներից: Փամ ակի շրջանի մի նակչին ի րեւ վնաս հասնում է, չհաշւած Ղարաքիլիսան, երեք հազարից աւելի մի գումար: Իսկ ֆիզիքական ու արոյական հարւածի չափը ու հետեւանքներն ընթերցողը տեսաւ գրքիս համապատասխան էջերում: Այս աղիւսակից երեւում է, որ տարւել կամ ոչնչացել է Փամ ակի անասունների 559-ը, հաւաքել կամ փչացրել են գիւղատնտեսական ամ ողջ ինվենտար-գործիքները, մահացու հարւած է ստացել շրջանի մեղւապահութիւնը, որ տարւում էր միանգամայն ռացիօնալ խելացի եղանակով: Պետութիւն-դօվլաթը տիրել-զավթել է մեղրի երքի 909-ը եւ թալանել ու իւրացրել ժողովրդի հնչիւն դրամը եւ թանկագին իրերը: Ձրի ու պարտադիր աշխատանքի են ենթարկւել ամ ողջ ազգանակութիւնն առանց սեռի եւ հասակի խտրութեան: «Կօռ ու էգառի» են ենթարկւել գիւղերի եզներն ու սայլերը: Մի խօսքով, տաճիկներն աւերել եւ սր ել են մի նագաւառ, որի գիւղացիութիւնը համաշխարհային պատերազմի հետեւանքով գտնւում էր տնտեսական նախանձելի վիճակում: Հէնց միայն Փամ ակի 26 հայ գիւղեր ունեցել են 30 միլիոն կամ այժմեան կուրսով 3 միլիարդ ռու լու վնաս, որ ծածկելու կամ ստեղծելու համար հարկաւոր է հերոսական ջանք եւ հսկայական աշխատանք: Այս սարսափելի աւերածութեան անմիջական հետեւանքները թողել են իրենց տխուր հետքերը Փամ ակի վրայ, որին հասած պետական կամ ամերիկական օգնութիւնը մի աննշան կաթիլ է կարիքի ծովում: Շրջանի տնտեսական զուլումը պէտք է թողնի կործանարար ազդեցութիւն մի քանի սերունդների վրայ: Փամ ակի ժողովուրդը պէտք է ունենայ Սասունցի Դաւիթի աներեւակայելի ոյժը, որ մի հարւածով փշուր-փշուր անի ծանր

Աղյուսակները հարմար չգտանք ներկայացնել` ընթերցողին չծանրաեռնելու նպատակով: - Խմ .:

ջաղացաքար եւ դուրս թռչի Մսրայ Մելիքի քառասուն գազ խոր հորից…»

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Յառաջա ան ……………………………………………………………….... 3 Մայիսյան գաղթը ……………………………………………………………. 5 Դիմաւորման փորձը ………………………………………………………… 9 Հերոսամարտը …………………………………………………………….. 12 Յաղթական մուտքը ……………………………………………………..… 18 Կոտորածներ …………………………………………………………..…… 21 Լծի տակ …………………………………………………………………..… 33 Լօռի (Իմ յուշատետրից) ………………………………………………….. 45 Վնասներ ………………………………………………………………….… 65