Գլոբալացվող աշխարհ

Գ ԼՈԲԱԼԱՑՎՈՂ

Ա ՇԽԱՐՀ Երկրորդ, լրացված հրատարակություն

Հրատարակիչ` Հայաստանի Հանրապետական

կուսակցություն

ԵՐԵՎԱՆ - 2009

Ժողովածուն ներկայացնում է օտարազգի մի շարք քաղաքական գործիչների եւ վերլուծա անների (օրինակ` Սամուել Հանտինգտոն, Հենրի Քիսինջեր, Պատրիկ Բյուքենեն, Ֆրենսիս Ֆուկույամա, Յու եր Վեդրին, Ժակ Դելոր, Ալեքսանդր Դուգին, Սերգեյ Կարագանով եւն) հոդվածներն ու հարցազրույցները, որոնք ժամանակին հայերեն թարգմանվել եւ հրատարակվել են «Հանրապետական» ամսագրում: Ամերիկացի, եվրոպացի եւ ռուսաստանցի հեղինակները վերլուծում ու գնահատում են արդի գլո ալացվող աշխարհում ստեղծված իրավիճակը, դրա պատճառներն ու հետեւանքները, փորձում կանխատեսել ապագա զարգացումները: Սույն ժողովածուն «Հայրենիք» ակում ի կողմից 2008թ. լույս ընծայված համանուն հրատարակության լրացված տար երակն է:

ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԸ ԵՎ ՄՅՈՒՍՆԵՐԸ

(հատված «Քաղաքակրթությունների ախում» գրքից) Սամուել Հանտինգտոն Ձեւավորվող աշխարհում տար եր քաղաքակրթությամ երկրների ու խմ երի միջեւ հարա երությունները ոչ թե լինելու են սերտ, այլ հաճախ կրելու են հակամարտական նույթ: Բայց եւ այնպես, որոշ միջքաղաքակրթական հարա երություններ ավելի շատ են հղի առճակատումներով, քան մյուսները: Միկրոհարթությունում եկման առավել լարված գծերն անցնում են իսլամի եւ նրա ուղղափառ, հինդուիստ, աֆրիկյան եւ արեւմտաքրիստոնեական հարեւանների միջեւ: Մակրոհարթությունում գլխավոր տարանջատումն «Արեւմուտքը եւ մյուսները» աժանումն է, ուր առավել անողոք պայքար է գնում մի կողմից` մահմեդական աշխարհի ու ասիական երկրների եւ մյուս կողմից` Արեւմուտքի միջեւ: Ամենավտանգավոր ախումներն ապագայում, ամենից հավանական է, կլինեն Արեւմուտքի ամ արտավանության, իսլամի անհանդուրժողականության եւ չինական ինքնավստահության պատճառով: Արեւմուտքը քաղաքակրթություններից միակն է, որ մնացած ոլոր քաղաքակրթությունների վրա ունեցել է ահռելի, իսկ ժամանակ առ ժամանակ` կործանարար ազդեցություն: Հետեւա ար, Արեւմուտքի իշխանությունների ու մշակույթի եւ մյուս քաղաքակրթությունների իշխանությունների ու մշակույթների միջեւ փոխհարա երություններն առավել համակողմանի են նութագրում քաղաքակրթությունների աշխարհը: Որքան ավելի է մեծանում մյուս քաղաքակրթությունների հարա երական ազդեցությունը, այնքան կորչում է արեւմտյան մշակույթի հրապույրը, եւ ոչ արեւմտյան ժողովուրդները սկսում են ավելի շատ վստահել ու առավել նվիրվել իրենց ուն մշակույթին: Արդյունքում` Արեւմուտքի (հատկապես ԱՄՆ-ի)` սեփական ազմա նույթ մշակույթն արմատավորելու ձգտման եւ այն իրականացնելու անընդհատ նվազող կարողության միջեւ անհամապատասխանությունը դարձել է Արեւմուտքի եւ մյուսների փոխհարա երությունների հիմնական խնդիրը:

Կոմունիզմի կործանումը խորացրեց այդ անհամապատասխանությունը` Արեւմուտքում ամրապնդելով այն միտքը, թե դեմոկրատական լի երալիզմի գաղափարախոսությունը հանդիսությամ հաղթանակեց ողջ աշխարհում, եւ այդ պատճառով այն համընդհանուր ընդունելի է: Արեւմուտքն իր միսիոներական ավանդույթներով, եւ գլխավորապես ԱՄՆ-ը, համարում են, որ ոչ արեւմտյան ժողովուրդները պարտավոր են ընդունել արեւմտյան ժողովրդավարության արժեքները` ազատ շուկան, վերահսկվող կառավարության ձեւը, մարդու իրավունքները, օրենքի գերակայությունը եւ այլն, ու հետո դրանք կյանքի կոչել իրենց պետական հաստատություններում: Մյուս քաղաքակրթություններից քչերն են ուրախությամ ընդունում եւ պաշտպանում այդ արժեքները, իսկ հիմնականում ոչ արեւմտյան մշակույթներում դրանց հանդեպ գերակշռում է այլ վերա երմունք` լայնորեն տարածված թերահավատությունից մինչեւ կոշտ հակազդեցություն: Այն, ինչը Արեւմուտքի

համար ունիվերսալիզմ է, մյուսների համար իմպերիալիզմ է: Արեւմուտքը փորձում է եւ կշարունակի փորձել պահպանել իր արձր դիրքը, պաշտպանել սեփական շահերը` անվանելով դրանք «միջազգային հանրության շահեր»: Այս որակումը դարձավ «ազատ աշխարհ» արտահայտության էվֆեմիզմը 1 , որը կոչված է աշխարհի աչքում ԱՄՆ եւ մյուս արեւմտյան տերությունների շահերն արտացոլող գործողություններին իրավազորության պատրանք տալ: Այսպես, օրինակ, Արեւմուտքը փորձում է ոչ արեւմտյան երկրներին ինտեգրել իր կողմից կառավարվող գլո ալ տնտեսական համակարգում: Արեւմուտքը Արժույթի միջազգային հիմնադրամի (ԱՄՀ) եւ այլ միջազգային ֆինանսական հաստատությունների օգնությամ պաշտպանում է իր տնտեսական շահերը եւ ստիպում մյուս երկրներին վարել այնպիսի տնտեսական քաղաքականություն, որը համարում է ընդունելի: Ոչ արեւմտյան երկրներում, հասարակական կարծիքի ցանկացած հարցախույզի դեպքում, ԱՄՀ-ն, անկասկած, կստանա ֆինանսական նախարարների եւ նաեւ մարդկանց փոքր խմ ի աջակցությունը, այց գերակշռող մեծամասնությունը նրա հանդեպ ացասա ար կարտահայտվի: Մարդիկ կհամաձայնեն Գեորգի Ար ատովի հետ, '

Կոշտի փոխարեն առավել մեղմ արտահայտություն.- խմ .:

որն ԱՄՀ պաշտոնյաներին նութագրել է որպես «նեո ոլշեւիկներ», որոնք պաշտում են ուրիշների փողերի սեփականազրկման ու յուրացման գործընթացը, արմատավորում տնտեսական ու քաղաքական գործելակերպին խորթ, ոչ ժողովրդավարական կանոններ: Ոչ արեւմտյան ժողովուրդները Արեւմուտքի սկզ ունքների եւ գործողությունների միջեւ առկա հակասությունները մատնանշելու առիթը աց չեն թողնում: Երեսպաշտություն, երկակի ստանդարտներ, «այո, այց…» սիրված շրջանառու խոսք. ահա ունիվերսալիզմին առարկությունների գինը: Այո, մենք պաշտպանում ենք ժողովրդավարությունը, միայն թե այն իշխանության չ երի իսլամական արմատականությանը: Այո, չծավալվելու սկզ ունքը պետք է վերա երի Իրանին եւ Իրաքին, այց ոչ Իսրայելին: Այո, ազատ առեւտուրը տնտեսական աճի էլիքսիրն է, այց ոչ գյուղատնտեսությունում: Այո, մարդու իրավունքների խնդիրն առկա է Չինաստանում, այց ոչ Սաուդյան Արա իայում: Այո, պետք է շտապ հակահարված տալ նավթ ունեցող Քուվեյթի դեմ ոտնձգությանը, այց ոչ նավթից զուրկ ոսնիացիների հարձակմանը: Երկակի ստանդարտներ գործնականում. դա է ունիվերսալ ստանդարտ սկզ ունքների անխուսափելի գինը: Հասնելով քաղաքական անկախության` ոչ արեւմտյան հասարակությունները ցանկանում են ազատվել Արեւմուտքի տնտեսական, ռազմական եւ մշակութային գերիշխանությունից: Արեւելյան Ասիայի երկրներն արագ ընթացքով գնում են նրան, որ հավասարվեն Արեւմուտքին: Ասիական եւ իսլամական երկրները ռազմական նագավառում Արեւմուտքին արագ հասնելու ուղիներ են փնտրում: Արեւմտյան քաղաքակրթության գլո ալ հավակնությունները, Արեւմուտքի հարա երական իշխանության անկումը, ինչպես նաեւ այլ քաղաքակրթությունների աճող մշակութային ինքնավստահությունը ավական արդացնում են Արեւմուտքի եւ մյուսների հարա երությունները: Սակայն դրանց նույթը եւ հակամարտության աստիճանը չափազանց տար եր են ու աժանվում են երեք կատեգորիայի: Առաջինը մարտահրավեր նետող քաղաքակրթությունների` իսլամականի ու չինականի հետ Արեւմուտքի փոխհարա երություններն են. այս դեպքում Արեւմուտքն ընդհանուր առմամ

կունենա լարված, հաճախ` հակամարտական հարա երություններ: Երկրորդը վերա երում է քաղաքակրթապես առավել թույլ եւ Արեւմուտքից զգալի կախվածության աստիճան ունեցող Լատինական Ամերիկայի ու Աֆրիկայի հետ հարա երություններին, որոնք կլինեն նվազ ախումային (հատկապես Լատինական Ամերիկայի դեպքում): Երրորդը Ռուսաստանի, ճապոնիայի ու Հնդկաստանի հետ Արեւմուտքի փոխհարա երություններն են, որոնք հավանորեն կլինեն վերոհիշյալ երկու կատեգորիաների միջինը. այստեղ կլինեն ե՛ւ համագործակցություն, ե՛ւ առճակատում, քանզի այդ առանցքային երեք տերությունները մերթ հարում են մարտահրավեր նետող քաղաքակրթություններին, մերթ Արեւմուտքին: Սա Արեւմուտքի եւ իսլամական ու չինական քաղաքակրթությունների միջեւ տատանվող քաղաքակրթություն է: Միջազգային հարա երությունների իրապաշտական տեսությունը թելադրում է, որ ոչ արեւմտյան քաղաքակրթությունների առանցքային տերությունները պետք է կոալիցիա կազմեն, որպեսզի հավասարակշռեն Արեւմուտքի գերիշխող ազդեցությունը: Որոշ ոլորտներում դա արդեն իրականացվել է: Բայց մոտ ժամանակներում համընդհանուր հակաարեւմտյան կոալիցիայի առաջացումը քիչ հավանական է: Իսլամական եւ չինական քաղաքակրթությունները կրոնով, մշակույթով, քաղաքականությամ , սոցիալական կառույցներով, ավանդույթներով, կենսակերպի հիմնական նախադրյալներով իրարից արմատապես տար երվում են: Ըստ էության, նրանք միմյանց հետ ավելի քիչ ընդհանրություններ ունեն, քան արեւմտյան քաղաքակրթության: Բայց եւ այնպես, քաղաքականությունում ընդհանուր թշնամին ծնում է ընդհանուր շահեր: Այսպիսով, իսլամական եւ սինական 1 երկրները, որոնք Արեւմուտքին համարում են իրենց հակառակորդը, միմյանց հետ նրա դեմ համագործակցելու առիթ ունեն: Այդ համագործակցությունը նկատելի է շատ նագավառներում (ներառյալ մարդու իրավունքների, տնտեսության ոլորտները) եւ, որն ավելի ակնառու է, ռազմական ներուժը մեծացնելու (հատկապես զանգվածային ոչնչացման զենքերի եւ նրանց փոխադրման միջոցների, այսինքն` Չինական կամ կոնֆուցիական քաղաքակրթության գոտում գտնվող.- խմ .: '

հրթիռների ասպարեզում) փորձերում, որոնք սովորական սպառազինությունների գծով Արեւմուտքի գերակշռությունը չեզոքացնելուն են միտված: Որպեսզի այդ ասպարեզում դիմակայեն Արեւմուտքին, 90-ականների սկզ ին «կոնֆուցիական-իսլամական» կապեր եղան մի կողմից` Չինաստանի ու Հյուսիսային Կորեայի, մյուս կողմից` Պակիստանի, Իրանի, Իրաքի, Սիրիայի, Լի իայի եւ Ալժիրի միջեւ: Արեւմուտքը եւ մյուս հասարակությունները աժանող խնդիրներն այսօր միջազգային հարա երությունների օրակարգում առավել սուր են դրված: Արեւմուտքի պլաններում ներառված են երեք նմանատիպ խնդիրներ. 1. Պահպանել ռազմական գերակայությունը միջուկային, կենսա անական եւ քիմիական սպառազինությունների, ինչպես նաեւ նրանց փոխադրման միջոցների վրա չտարածման եւ հակատարածման քաղաքականության կիրառման օգնությամ : 2. Տարածել արեւմտյան արժեքները, ծավալել արեւմտյան հաստատությունները` ստիպելով մյուս հասարակություններին Արեւմուտքի ըմ ռնմամ հարգել մարդու իրավունքները եւ ընդունել ժողովրդավարության արեւմտյան մոդելը: 3. Պաշտպանել արեւմտյան տերությունների մշակութային, հասարակական եւ էթնիկ ամ ողջությունը` սահմանափակելով ոչ արեւմտյան երկրներից փախստականների ու տարագիրների մուտքն այնտեղ: Բոլոր այս երեք ոլորտներում Արեւմուտքը ախվում է եւ, հավանական է, կշարունակի ախվել ոչ արեւմտյան հասարակությունների հանդեպ սեփական շահերը պաշտպանելու խնդրին: «Հանրապետական», 2003, թ. 4

ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳԻՏԵԼԻՔ

(հատված «Հարկավո՞ր է, արդյոք, Ամերիկային արտաքին քաղաքականություն» գրքից)

Հենրի Քիսինջեր Եր հասարակությունը ախվում է այնպիսի արդության խնդիրների, ինչպիսիք կանգնած են այսօր ԱՄՆ-ի առաջ, հաճախ են խոսում « եկումնային կետի» մասին: Բայց եզակի են ոչ միայն խնդիրները, այլեւ սահմանված չէ հենց « եկումնային կետ» հասկացությունը: Ոչ այնքան կարիք ունենալով ընթացիկ քաղաքականության որոշման, որքան երկարաժամկետ հայեցակարգի մշակման` ԱՄՆ-ը առաջին անգամ է ախվում անորոշ երկար ժամանակահատվածի համար նախանշված գլո ալ ռազմավարության ձեւակերպման անհրաժեշտությանը: Այս աշխարհում Ամերիկայի նվաճումների չափը որոշվելու է այնքանով, որքանով կհաջողվի նրան քայլ առ քայլ լուծել ազմազան քաղաքական, տնտեսական, ռազմավարական ու սոցիալական խնդիրներ: Այդպիսի շատ խնդիրների լուծման գործում ԱՄՆ-ը սպառելու է իր նյութական ու հոգե անական պաշարները, եթե չսովորի տար երել այն, ինչը պարտավոր է անել` նրանից, ինչը որ ցանկանում է անել, եւ այդ երկուսը նրանից, ինչն անելը վեր է իր հնարավորություններից: Ամերիկան այս հարցում ստիպված է կողմնորոշվել, քանզի ոչ միայն արտաքին քաղաքականության վրա ազդող իրական հանգամանքները, այլեւ գիտելիքների ձեռքերման եւ համապատասխան պատկերացումների ձեւավորման եղանակներն են շարունակ փոփոխվում: Սովորական են դարձել տեղեկատվական դարաշրջանի` որպես պատմության մեծ, նույնիսկ մեծագույն մտավոր հեղափոխության մասին խոսակցությունները եւ նրա սոցիալական, տնտեսական ու քաղաքական կողմերի վրա սեւեռվելը: Բայց հազվադեպ է քննարկվում նրա ազդեցությունը միջազգային հարա երությունների վրա, ացառությամ , թերեւս, ժամանակակից հաղորդակցության ուղիների գլո ալ հնարավորությունների մասին փաս8

տարկումների. ընդ որում, նշվում են լոկ մաքուր թվեր եւ տեղեկատվության փոխանցման արագությունը: Բայց միջազգային հարա երությունները, հետեւա ար` նաեւ պատմության ընթացքը, կախված են ոչ միայն տեղեկատվություն ունեցող մարդկանց քանակից. առավել կարեւոր են նրա յուրացման եղանակները: Եվ քանի որ մատչելի տեղեկատվության ծավալը սովորա ար գերազանցում է նրա մշակման հնարավորությունները, նականա ար, խորանում է տեղեկատվության ու գիտելիքի, առավել եւս` գիտելիքի եւ իմաստության միջեւ խզումը: Այս կապակցությամ հարց է ծագում` տեղեկատվության մշակման մեթոդները չե՞ն ազդելու արդյոք միջազգային հարա երությունների փորձից դասեր քաղելու մեր ունակության վրա: Քանզի այն դեպքում, եր տեխնոլոգիական հեղափոխությունն առաջարկում է տեղեկատվության կորզման տպավորիչ միջոցներ, հաջող արտաքին քաղաքական գործունեությունն ամենից առաջ պահանջում է ապագան ինտուիտիվ կերպով կանխազգալու ունակություն: Առաջնորդությունը (լիդերություն), մասնավորապես փորձի եւ պատկերացման վիհի միջեւ, կամուրջ անցկացնելու արվեստ է: Ահա թե ինչու պետական գործիչների մեծ մասը ճանաչում է գտել ոչ այնքան իր գիտելիքների մանրամասն իմացությամ (թեպետ դրա որոշակի նվազագույնն, անշուշտ, անհրաժեշտ է), որքան պատմական իրավիճակի էությունը նազդա ար ընկալելու ընդունակությամ , ուղեղում տպավորված ազդեցությունների ազմությունից ապագան կանխորոշող առավել հավանական միտումների առանձնացման հմտությամ : Դա ստիպեց նույնիսկ այնպիսի ծայրահեղ «իրապաշտի», ինչպիսին Օտտո ֆոն Բիսմարկն էր, պետական գործչի մասին իր պատկերացումներն ամփոփել հետեւյալ արեպաշտ խոսքում. «Լավագույնը, որ կարող է անել քա-

ղաքական գործիչը, դա Աստծո ոտնաձայնը լսելն է, Նրա հագուստի փեշին հպվելը եւ թեկուզ մի քանի քայլ Նրա հետ անցնելը»: Ժամանակակից գաղափարապաշտներից նույնիսկ քչերը չէին ձեւակերպի իրենց նպատակներն այսպիսի պարզությամ , իսկ «իրապաշտներն» ընդհանրապես կհրաժարվեին աստվածայինին դիմելուց: Պետական գործչի հմտության կատարելագործման

համար կենսականորեն անհրաժեշտ պատմության, փիլիսոփայության, գիտության այլ ճյուղերի ուսումնասիրումն ամենուրեք այնքան է արհամարհվում կամ մեկնա անվում «պրագմատիկորեն», որ ունեցած գիտելիքները լոկ հաստատում են այն, ինչը չի հակասում առողջ անականությանը: Այսօրվա առաջնորդները վաղանցիկ տրամադրությունների հմուտ մանիպուլացմամ են ճանաչում ձեռք երում: Նրանք ապագան դիտում են որպես արդեն հայտնիի (ներկայի) տարածում (էքստրապոլյացիա): Համակարգիչը լուծել է գիտելիքների պահպանման խնդիրը եւ մատչելի դարձրել հսկայական քանակի տեղեկություն: Բայց դրա համար մենք ռազմավարությունը զոհա երել ենք մարտավարությանը, հատկապես եր խոսքն արտաքին քաղաքականության մասին է: Ռազմավարություն մշակողները ենթարկվում են իրադարձությունների զարգացումը դանդաղեցնելու, հետաձգելու գայթակղությանը. նրանք ցանկանում են տեսնել, թե այս կամ այն իրողությունն ինչ արձագանք է գտնում զանգվածային լրատվամիջոցներում: Եվ իսկապես, նրանք այլ չափանիշներ քիչ ունեն, որոնցով կարողանան դատել սեփական գործողությունների արդյունքների մասին: Արդյունքում` ապագայի պատկերը չափազանց հաճախ սեւացվում է մարտավարական խնդիրներով: Բանը ոչ թե առանձին ղեկավարների ընդունակությունների պակասության, այլ նրանց կրթական պատրաստվածության խնդրի մեջ է: Այս համակարգչային դարում Միացյալ Նահանգների կրթության գլխավոր խնդիրը պետք է լինի աստիճանական անցումը տեղեկատվության մշակումից` հասարակության ապագան կանխատեսելուն: Քաղաքական գործչի համար հիմնական երկընտրանքն արժեքների ու շահերի, իսկ ժամանակ առ ժամանակ` խաղաղության եւ արդարության միջեւ հաշվեկշիռ գտնելն է: Բարոյականությունը` շահերին կամ գաղափարապաշտությունն` իրապաշտությանը եր եմնի կանխադրյալ հակադրումն արտաքին քաղաքականության շուրջ անվերջանալի վեճերի ստանդարտ դրսեւորումներից է: Այստեղ ընտրության խնդիր չկա: Չափից ավելի իրապաշտությունը հանգեցնում է լճացման, իսկ չափից ավելի գաղափարա-

պաշտությունը ծնում է հիասթափությամ ավարտվող խաչակրաց արշավանքներ: Դա տեղի է ունենում այն պատճառով, որ միջազգային հարաերությունների արոյական հիմքերը կառուցված են այլ համատեքստում, քան ներքին քաղաքականությունում: Հաջող արտաքին քաղաքականությունը պահանջում է անընդհատ զարգացող գործընթացների նր ությունները զգալու հմտություն, իսկ ներքին քաղաքականությունը ենթադրում է ընդհանուր իրավական համակարգի միջոցով գործածության մեջ դրվող օրենքների ընդունում եւ շահերի` ըստ կարեւորության դասակարգում: Վերջին հաշվով ամեն ինչ հանգում է նրան, թե ԱՄՆ-ը իրեն որպես ինչ է ներկայացնում: Չնայած ԱՄՆ-ը մերժում է կայսերական նկրտումները եւ կառուցված է ոչ կայսրության մոդելով, այց, իր արի կամքի վերա երյալ ոլոր հանդիսավոր հայտարարություններով հանդերձ, աշխարհում ընդունվում է որպես կայսերական տերություն: ԱՄՆ պատվամոլությունը պատասխան հակազդեցություններ է առաջացնում ողջ աշխարհում, որոնք ուղղված են այն անին, որպեսզի մյուս երկրներին վերադարձվի ԱՄՆ-ից անկախ գործելու ազատություն կամ գոնե սահմանափակվեն նրա կամայականությունները: Այդպիսի հակազդումները, որոշակի չափով, ԱՄՆ` որպես միակ գերտերության ացառիկ դիրքի անխուսափելի արդյունքն են, եւ այդ դիրքը կպահպանվի, ինչպիսին էլ որ լինի ամերիկյան դիվանագիտությունը: Գերիշխող տերության կարգավիճակն, ըստ էության, ինքնա երա ար հարուցում է այլ տերությունների` սեփական որոշումներն ընդունելիս մեծ իրավունքներ ձեռք երելու եւ ուժեղի դիրքերը թուլացնելու ձգտում: Բայց եթե նույնիսկ այդ երկրները դիտենք որպես ստեղծվող նոր միջազգային կարգի անկյունաքարեր, ապա գալիք աշխարհի պատկերը կախված կլինի նրանից, թե կկարողանան արդյոք նրանք ԱՄՆ-ի հետ համագործակցության հիմքի վրա կառուցել սեփական նույնությունը, թե դրա համար կպահանջվի հակադրվել ԱՄՆ-ին: Որոշ ամերիկացիներ, հիացած իրենց հայրենիքի հզորությամ , պնդում են արյացակամ ամերիկյան գերիշխանության հստակ

արտահայտման վրա: Բայց նման նկրտումները կարող են ԱՄՆ-ի վրա ծանր եռ դնել, որի տակ դեռ ոչ մի հասարակություն անորոշ երկար ժամանակ չի դիմացել: Անկախ նրանից, թե Ամերիկան որքանով է անշահախնդիր համարում իր վերջնական նպատակները, գերիշխելու նրա ակնհայտորեն դրսեւորվող մտադրություններն աշխարհին աստիճանա ար կմիավորեն իր դեմ եւ կստիպեն իրեն սահմանափակել սեփական պահանջները, որի արդյունքում ԱՄՆ-ը կմեկուսացվի եւ կուժազրկվի: Կայսերական կարգավիճակի ուղին երկիրը կտանի նեխման, որովհետեւ ամենազորության հավակնությունները ժամանակի ընթացքում խորտակում են ներքին արգելքները: Ոչ մի կայսրություն դեռ չի խուսափել ռազմական դիկտատուրայից, կեսարականությունից, եթե միայն, ինչպես Բրիտանական կայսրության դեպքում, ավելի շուտ չհրաժարվի աշխարհին իշխելուց, քան այդ գործընթացը կհասցնի զարգանալ: Երկար պատմություն ունեցող կայսրություններում ցանկացած պրո լեմ վերածվում է ներքին խնդրի, որովհետեւ արտաքին աշխարհն արդեն նրա համար հակակշիռ չի հանդիսանում: Եվ որքան որ մարտահրավերները, որոնց հետ ախվում է կայսրությունը, դառնում են էլ ավելի ազմաթիվ եւ ծագում ներքին խնդիրների հետ պատմականորեն չկապված, պայքարը երկրի ներսում ընդունում է առավել անողոք, ժամանակի ընթացքում` ագրեսիվ նույթ: Ամերիկայի գերիշխանության ձգտումը` նրան մեծ դարձրած արժեքների կործանման առավել անխուսափելի ուղին է: Ամերիկյան գերակայությունը մոտ հեռանկարում` ակնհայտ, իսկ միջնաժամկետ հեռանկարում` անվիճելի փաստ է: Թե ինչպես Միացյալ Նահանգներն այն կօգտագործի, դրանով կորոշվի երկարաժամկետ հեռանկարը: Ավստրալացի սոցիոլոգ Ք. Բելը հիանալի ձեւով է արտահայտել Ամերիկայի դեմ հառնած խնդիրը. «Նրան

հարկավոր է ընդունել սեփական գերակայությունը, այց վարել քաղաքականությունն այնպես, ասես աշխարհում գոյություն ունեն ուժի շատ այլ կենտրոններ»: Այդպիսի աշխարհում ԱՄՆ-ը կգտնի գործընկերներ, որոնց հետ ոչ միայն կկարողանա կիսել առաջնոր-

դության հոգե անական եռը, այլեւ ձեւավորել համաշխարհային կարգը` հիմնված ազատության ու ժողովրդավարության վրա: Այն ժամանակ, եր ավանդական մոդելները փոխակերպվում են, իսկ կենսափորձի եւ գիտելիքի հիմունքները` փոփոխվում սրընթաց, Ամերիկայի գլխավոր խնդիրն է դառնում` իր հզորությունը արոյական համաձայնության (կոնսենսուս) վերածելը, սեփական արժեքները ներդնելը, այլ ոչ պարտադրելը, ինչպես նաեւ այնպիսի պայմաններ ստեղծելը, որոնց դեպքում այդ արժեքները կընդունի ողջ ժամանակակից աշխարհը` առաջին հայացքից դրանց դիմադրող, այց իրականում լուսավորյալ ղեկավարության խիստ կարիք ունեցող: «Հանրապետական», 2003, թ. 5

ԳԼՈԲԱԼԱՑՈՒՄԸ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ

Անդրեյ Վոզմիտել

Քաղաքագիտության դոկտոր Անդրեյ Վոզմիտելը ՌԴ ԳԱ Սոցիոլոգիայի ինստիտուտի ճանաչված աշխատակիցներից է: Կրճատումներով «Âëàñòü » ամսագրից ներկայացնում ենք նրա հոդվածը: Խոսելով գլո ալացման մասին` նախեւառաջ նկատի են ունենում տնտեսական ինտեգրումը, ապրանքի, կապիտալի, մարդկանց եւ տեղեկատվության միջազգայնացումը` նյութական արիքների արտադրության աճի արձր տեմպերի ապահովման, միասնական աշխարհատնտեսական ու տեղեկատվական տարածության ստեղծման, մշակութային արժեքների փոխանակման, ճգնաժամային զարգացումների կառավարման նպատակով: Աշխարհի հարկադրական միավորման հզոր գործոն է հանդիսանում նապահպանությունը, որը ստիպում է վերանայել արդյունա երական արտադրության զարգացման ավանդական ձեւերի (տեխնոլոգիաների) նկատմամ վերա երմունքը: Այս ոլոր գործոնները միասին վերցրած պետք է, սկզ ունքորեն, ոլոր երկրներին եւ աշխարհամասերին ապահովեն անվտանգ կյանք, տնտեսական, սոցիալական, մշակութային կայուն զարգացում: Բայց համընդհանուր ներդաշնակություն, ավաղ, չի երեւում: Ըստ երեւույթին, այդ պատճառով է, որ նույնիսկ արեկեցիկ Արեւմուտքում միլիոնավոր մարդիկ կարծում են, թե գլո ալացումն ավելի շատ վնաս կ երի, քան օգուտ, իսկ 100 հազարավորներն ակտիվորեն ողոքում են աշխարհին պարտադրված «լավ» կյանքի դեմ: Բանն այն է, որ գլո ալացումը նախաձեռնել, ուղղորդում եւ կենսագործում են Հս. Ամերիկայի, Եվրոպայի ու ճապոնիայի միանգամայն որոշակի վերազգային շրջանակները` իրականացնելով սեփական տնտեսական եւ աշխարհաքաղաքական շահերը, որոնք ամենեւին էլ չեն համընկնում մյուս երկրների ու տարածաշրջանների շահերին: Գլո ալացման գործընթացին առավել խստությամ եւ հետեւողականությամ է մասնակցում ԱՄՆ-ը`

եռանդուն կերպով օգտագործելով մարդկանց, տեղեկատվությունը, կապիտալը եւ սեփական ողջ ռազմական ներուժը` անհնազանդ երկրների ազգային անվտանգությունը խարխլելու համար, նրանց նակչության շրջանում անցկացնելով զանգվածային հոգե անական մշակումներ, կազմակերպելով տնտեսական շրջափակումներ, ստեղծելով ու ֆինանսավորելով «հինգերորդ շարասյուներ» եւ այլն: Իսկ եթե այդ միջոցները չեն օգնում, դիմում են անմիջական ռազմական ներխուժման: Եվ այս ոլորը, հասկանալի է, «հանուն ազատության, շուկայական տնտեսության եւ ժողովրդավարության»: Այսպիսով, ներկա աշխարհում գլո ալացումը մի գործընթաց է, որն ապահովում է հզորների արեկեցությունն ի հաշիվ թույլերի: Հզորներն օգտագործում են այս գործընթացի ոլոր դրական կողմերը` ինտեգրելով իրենց տնտեսությունները, իսկ թույլերին աժին է ընկել հումքի մատակարարի եւ աշխատուժի էժան շուկայի աննախանձելի դերը: Ք Ք Ք

Ի՞նչ է տվել եւ ի՞նչ է տալու Ռուսաստանին գլո ալացումը: Մեր երկրի տնտեսական, քաղաքական ու մշակութային էքսպանսիան ավական համապարփակ է` ընդունակ քանդելու ցանկացած ինքնուրույն պետության (առավել եւս այնպիսինի, ինչպիսին Ռուսաստանն է, որը միշտ էլ ունեցել է իր առանձնակի դերն աշխարհում) գոյության ու զարգացման հիմքերը: Երեւում է, որ գլո ալացման տեսա աններն ու գործադրողներն, այնուհանդերձ, մշակել ու կյանքի են կոչել Ռուսաստանի` որպես գերտերության, թուլացման եւ ինքնաոչնչացման մեխանիզմը: Դա կախյալ, առեւտրասպեկուլյատիվ ուղղվածությամ տնտեսություն է, որում ացակայում են աճի ապահովման մեխանիզմները: Այն տրամա անությունից դուրս է ու քրեականացված, որտեղ լիովին տնօրինում է միայն անձնական արօրության համար «արդյունավետ» աշխատող սեփականատերը: Այդ իսկ պատճառով այն անկարող է ապահովել (նույնիսկ աշխարհի ամենահարուստ նական պաշարների ու նրանցից ստացվող գերշահույթների առկայության դեպքում) անհրաժեշտ ներդրումներ արտադրության, ժողովրդի կենսամակարդակի արձրացման, մշակույթի, գիտության եւ կրթության զարգացման համար:

Դա հասարակություն է, որի համար օգտագործելի չէ «քաղաքացիական» եզրը, քանզի հասարակ քաղաքացին այնտեղ իրավունքներ չունի, անպաշտպան է եւ չի կարող հենվել ոչ օրենքի նորմերին, որոնք նրա օգտին չեն աշխատում, ոչ էլ արոյականության ընդհանուր կանոններին, որոնք գործնականում ացակայում են: Դա ձեւական ժողովրդավարական պետությունն է, որն անտեսում է նակչության հիմնական զանգվածների կենսականորեն անհրաժեշտ շահերը եւ անկարող է ապահովել անձն ու ազգային սեփականությունը շահադիտական նպատակներով օգտագործելուց պաշտպանող օրենքների ընդունումը եւ կատարումը: Համայնավարական գաղափարախոսության եւ նրա կողմից արմատավորված միակարծության համակարգի հիմքերի խորտակումը, որով շատ են հպարտանում ազատականները, իրավական, սոցիալական եւ արոյական կարգավորման կառույցների քայքայման պայմաններում հանգեցրեց ոչ թե հոգեւոր ազատության, այլ օտար գաղափարներով ու արժեքներով (որոնց հիմքում ագրեսիվ անհոգիությունն է, շահամոլությունը, ատելությունը եւ ռնությունը) զանգվածների նոր ստրկացմանը: Նշված այս ոլոր քանդման մեխանիզմների գործելու հետեւանքով Ռուսաստանում ստեղծվել է «երաշխավորված վտանգի իրադրություն», որտեղ որոշված չեն, հետեւա ար` ոչ օրենսդրությունում, ոչ էլ արոյականությունում ամրագրված չեն սահմանները, որոնցից այն կողմ այս կամ այլ երեւույթները վնասում եւ ապագայում էլ կարող են վնասել անհատի, հասարակության ու պետության կենսականորեն անհրաժեշտ շահերը: Ներկայումս դժվար թե որեւէ մեկն ազգային անվտանգությունը պաշտպանված համարի ներքին եւ արտաքին սպառնալիքներից: Թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ դրանց առանձին սու յեկտների հետաքրքրություններն իրական վիճակներում հաճախ հակադիր են: Այս ծայրահեղ անառողջ վիճակին համապատասխան` միջազգային ասպարեզում կտրուկ թուլանում են Ռուսաստանի դիրքերը եւ, փաստորեն, ձեւավորվում է միա եւեռ (մենաշնորհային) աշխարհ, որտեղ գերիշխում են ԱՄՆ-ը եւ ամերիկյան կենսաձեւը, որի պաշտպանությունը, ժողովրդի եւ տարածքի պաշտպանության

հետ մեկտեղ, ավանդապես հանդիսանում են ազգային անվտանգության ապահովման գործում այդ երկրի նախագահի վարչակազմի գլխավոր խնդիրն ու սահմանադրական պարտականությունը: Ցավոք, աշխարհն ավելի անվտանգ չի դարձել: Ինչպես նաեւ` Արեւմուտքի ազդեցիկ ուժերը չեն դադարել մշակել ու իրականացնել Ռուսաստանի թուլացման եւ նույնիսկ առանձին անկախ պետական կազմավորումների տրոհման սցենարը: Իհարկե, չի կարելի ամեն ինչ վերագրել «թշնամու մեքենայություններին»: Սառը պատերազմում պարտվելուց եւ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո մենք ինքներս չկարողացանք ռազմականից զատ` այլ պաշտպանություն ռնել: Մենք` ինքներս, իհարկե, ոչ առանց նորելուկ «դաշնակիցների» գործուն օգնության, գերագույն իշխանությանը մոտ թողեցինք մարդկանց, որոնք փորձում են ուրիշի անցյալը դարձնել մեր ներկան ու ապագան: Մենք ինքներս չկարողացանք տնտեսական եւ քաղաքական վերնախավ «մտցնել» մարդկանց, որոնք չեն արատավորվել կլանների (նրանք եսամոլա ար հափշտակում են իրենց կազմի մեջ չմտնող կամ «ճշմարտությամ ու հավատով» իրենց չծառայող անձանց հասարակական արիքները) հետ համագործակցությամ : Արդյունքում` հասարակությունը մնաց առանց իսկական` ապագան տեսնող, համարձակ եւ անձնվեր վերնախավի: Ըստ էության, նա մնաց առանց հիմնավորված տնտեսական եւ սոցիալական կողմնորոշիչների: Կյանքում ինքնուրույն հաստատվելու մեր ընդունակության ազմադարյան թացումը` հատուկ ինչպես «ներքեւներին», այնպես էլ «վերեւներին», արեփոխումների գործընթացի ազատականացման փոխարեն մեզ տարավ այդ գործընթացի պարզունակացման, օտար հասարակական միջավայրում վերարտադրված ուրիշի մշակութային փորձի անքննադատա ար փոխառման, որն էլ հանգեցնում է կազմալուծման եւ այլ կործանարար հետեւանքների: Տեղի է ունենում ցավոտ, աստիճանա ար անլուծելի դարձող խնդիրների (որոնց հարմարվում եւ ընտելանում են, այց չեն լուծում) թնջուկի եր եմն ոչ այնքան ացահայտ, այց անշեղ աճ: Հասարակության հետ հաղորդակցական լիակատար խզման մեջ

գտնվող ղեկավար դասակարգի` այդ խնդիրները լուծելու անընդունակությունն այստեղ ակնհայտ է: Քայքայվել է նաեւ արոյական կարգավորման համակարգը. փաստորեն ացակայում է արու եւ չարի, արոյականության ու ան արոյականության, նորմայի եւ դրանից շեղման մասին ընդհանուր կամ թեկուզ լայն տարածված պատկերացումների համակարգը: Այնինչ, արոյականությունը` դա աստվածայինն է մարդու մեջ, որ տրված է միայն իրեն, որ առանձնացնում է նրան Աստծո ստեղծած մյուս էակներից: Այստեղից է մարդու մեջ մարդկայինը պահպանելու, հասարակության ու պետության նականոն աշխատանքն ապահովելու գործում նրա ունեցած առաջնային նշանակությունը: Այստեղից են նաեւ հզոր գրոհներն ազգի լավագույն արժեքների եւ ուժերի դեմ, որոնց հոգում միշտ արձր են հնչել խղճի, ճշմարտության, արդարության ձայները: Գործնականում, այսօր այդ հասկացությունները հանված են առապաշարից, իսկ եթե նույնիսկ օգտագործվում են ԶԼՄ-ի կողմից, ապա, որպես կանոն, հեգնական իմաստով: 20-րդ դարի վերջի ռուսական « արենորոգումների» տասնամյակն ակնառու կերպով ցույց է տալիս, որ առանց ազային արոյական սկզ ունքների փոփոխման եւ յուրօրինակ արոյական ռեֆորմացիայի (որի հետ պետք է հարա երակցվեն տնտեսական, քաղաքական, սոցիալական ոլոր գաղափարները), անցումն ավտորիտար-տոտալիտար համակարգից ժողովրդավարական համակարգի անհնար է: Առանց արոյականության գոյություն չունի ոչ մշակույթ, ոչ էլ քաղաքակրթություն: Եվ միայն հենվելով կայուն արոյական հիմքին` հնարավոր է կազմակերպել մեր կյանքը Ռուսաստանին գենետիկորեն հատուկ հավաքականության, հոգեւորության, նության հետ ներդաշնակության, անձնական ազատության եւ Աստծո ու մարդկանց առջեւ պատասխանատվության հիմունքներով: «Հանրապետական», 2003, թ. 6

ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ՎԱԽճԱՆԸ

Պատրիկ Բյուքենեն ԱՄՆ նախագահներ Նիքսոնի եւ Ռեյգանի խորհրդական, 1992 եւ 1996 թվերին Հանրապետական կուսակցությունից ԱՄՆ նախագահի թեկնածու Պատրիկ Բյուքենենի 2002թ. տպված «Արեւմուտքի վախճանը» գիրքը մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել գիտաքաղաքական շրջանակներում: Ստորեւ տպագրում ենք հատված այդ գրքից:

ԱՄՆ քաղաքացիների մեծ մասը դեռեւս իրեն համարում է քրիստոնյա: Բայց ներկայիս գերիշխող մշակույթը ճիշտ կլինի կոչել հետքրիստոնեական կամ նույնիսկ հակաքրիստոնեական, քանզի նրա փառա անած արժեքներն էությամ հակադիր են քրիստոնեական ուսմունքին: Սեքս, փառք, փող, իշխանություն. ահա նոր աստվածները նոր Ամերիկայի... Բայց ինչպիսի՞ն են Արեւմուտքի վերածննդի հեռանկարները: Ազնվորեն ասենք` կանխագուշակումներն այնքան էլ լավատեսական չեն: Միանգամայն հավանական է, որ մարդկությունն ապրում է հինգ դար առաջ սկսված ող երգության վերջին արարը: Այն ժամանակ քրիստոնեությունը, որ աժանվել էր ուղղափառության եւ կաթոլիկության, Ռեֆորմացիայից ցնցված` դուրս «ժայթքեց» Եվրոպայի սահմաններից ու նետվեց նվաճելու աշխարհը: 18-րդ դարից սկսած նոր` էլ ավելի լուրջ մարտահրավեր նետվեց քրիստոնեությանը եւ նրա ստեղծած մշակութային ու քաղաքական կարգերին: Վոլտերն իր նամակներն ավարտեց հետեւյալ արտահայտությամ . «Ոչնչացրեք այդ նողկանքը»` նկատի ունենալով եկեղեցին: Դիդրոն հայտարարեց. «Մարդկությունը չի ազատագրվի, քանի դեռ վերջին թագավորը խեղդամահ չի արվել վերջին պապի աղիքներով»: Ռուսոն ավելացրեց. «Մարդն ազատ է ծնվել, այց այսօր նա շղթայված է»: Ֆրանսիան ականջալուր եղավ «թուղթ մրոտողների» կոչին: Միապետությունը տապալվեց: Եկեղեցին ունեզրկեցին ու թալանեցին: Բանականությունը հաղթանակեց հավատքին եւ հանգեցրեց կոտորածների, ահա եկչության ու

դիկտատուրայի, ինչպես նաեւ քառորդ դար տեւած համաեվրոպական պատերազմին, որից Ֆրանսիան դուրս եկավ ուժազրկված եւ մասնատված: Հետո ի հայտ եկավ Դարվինը` հայտարարելով, թե մարդը էվոլյուցիայի, այլ ոչ թե աստվածային արարման արդյունք է: Մարքսը կրոնն անվանեց «ափիոն ժողովրդի համար», իսկ Նիցշեն հանդգնություն ունեցավ այս շղթան հասցնելու իր տրամա անական ավարտին. «Աստված մեռած է... եւ մենք ենք նրան սպանել»: «Եթե Աստված մեռած է, ուրեմն ամեն ինչ թույլատրելի է»,- ասում է Ալյոշան «Կարամազով եղ այրներ»-ում: Եթե Աստված մեռած է, ապա տրամա անությունը մեզ հանգեցնում է հետեւյալ եզրակացությանը. քրիստոնեությունը կեղծիք է, պորտա ույծ դասակարգի հնարանք եւ դարեր շարունակ խա եության, մարդկային արժանապատվության ու առաջընթացի դեմ ոճիր գործելու համար արժանի է անհապաղ վերացման: Արմատախիլ անելով քրիստոնեությունը` մենք կգնանք անականության ու գիտության հետեւից եւ երկրի վրա կստեղծենք ոլոր հնարավոր հասարակարգերից լավագույնը, կ արենորոգենք ու կկատարելագործենք այս միակ աշխարհը, ուր մեզ ախտ է վիճակվել ապրել: Բայց եթե քրիստոնեությունն է ծնել արեւմտյան քաղաքակրթությունը եւ ընկած է նրա քաղաքական ու արոյական կարգերի հիմքում, կարո՞ղ է, արդյոք, Արեւմուտքը տանել քրիստոնեության կորուստը: Եթե այդ կրոնը մեռնի, ապա ինչպիսի՞ հավատամք, ինչպիսի՞ միավորիչ սկզ ունքներ, ինչպիսի՞ արոյական հեղինակություններ կկարողանան փրկել Արեւմուտքը: Ի՞նչն է առհասարակ Արեւմուտքին ացառիկ դարձնում: Այդ ի՞նչ կապեր են միավորում նրա ազգերին ու ժողովուրդներին: Մեկը կարող է ասել` ռասայական համերաշխությունը: Բայց անցած հինգ հարյուր տարիները լի են եվրոպացիների միջեւ արյունալի կռիվներով, իսկ Առաջին ու Երկրորդ աշխարհամարտերը հանրագումարի երեցին այս խելահեղությունները: Բացի դրանից, Ամերիկան արդեն այսօր ազմազգ պետություն է, իսկ Եվրոպայի երկրներն այդպիսին կդառնան վաղը: Ա րահամ Լինքոլնն ասում էր, որ ժողովրդին միավորում են «հիշողության միստիկական ակորդները»: Բայց հարցրեք անգլիացուն, ֆրանսիացուն կամ լեհին` միավորո՞ւմ են նրանց այդ

«միստիկական ակորդները» գերմանացիների կամ ռուսների հետ: Եր ամերիկացիները վերհիշում են իրենց պատմությունը, մի մասը հիանում է նրա վեհությամ , իսկ մի մասն էլ պնդում է, թե այն լի է չարագործություններով եւ ամոթալի գործերով: Իսկ այն պահից, ինչ Ամերիկան ու Եվրոպան ացել են սահմանները ժամանակին իրենց կողմից գաղութացված եւ կեղեքված երկրների միլիոնավոր նակիչների համար, «հիշողության միստիկական ակորդներն» ավելի շուտ աժանում, քան միավորում են մարդկանց: Մնում է եւս մեկ խոշոր միավորիչ ուժ` ժողովրդավարությունը: Բայց այն մեզ տվյալ դեպքում չի ավարարում: Ամերիկացիների մեծ մասը թքած ունի, թե ով եւ ինչպես է կառավարում մյուս ժողովուրդներին: Համընդհանուր հավատը ժողովրդավարության հանդեպ չափազանց թույլ է, որպեսզի ապահովի Արեւմուտքի համար երկրագնդի մյուս շրջանների աջակցությունը: ժողովրդավարությունը մնացյալ ազգերի մեծ մասի համար ընդհանուր հասկացություն է` ուղղված մտքին, այլ ոչ թե սրտին: Մարդիկ պատրաստ են կռվել եւ մեռնել ընտանիքի, ընկերների, հավատի, երկրի, ազատության, այց ոչ ժողովրդավարության համար: Ժողովրդավարությունը ավական չէ: ճշմարտացի էր Յեյթսը, եր ասում էր, որ հավատի մեռնելու հետ «ամեն ինչ խորտակվում է, եւ կենտրոնն անհնար է պահել»: Հավանա ար, ինչպես պատահում է ցանկացած քաղաքակրթության հետ, Արեւմուտքի ժամանակն իրոք սպառվելու վրա է. նրա վախճանը կանխորոշված է իրողություններով, եւ արդեն ոչ մի իմաստ չունի «հիվանդին» նոր դեղամիջոցներ կամ ցավոտ պրոցեդուրաներ նշանակել: Խնամառուն մահանում է. այստեղ արդեն ոչինչ անել չես կարող: Նրան կարող են փրկել միայն հավատի վերածնունդն ու «համընդհանուր զարթոնքը»: Արեւմուտքի մարդը չի անհետանա, այց վաղ թե ուշ երկրագնդի վրա նրա ներկայությունը կդադարեն նկատել: Ք Ք Ք

Մենք մեծացել ենք` համոզված լինելով, որ «սառը» պատերազմում հաղթելու ենք: Մեզանից քչերը պատկերացում ունեին, թե որքանով է թույլ կամ ուժեղ հակառակորդը եւ միայն առանձին անհատներ կանխատեսեցին 1989թ. անսպասելի եւ սրընթաց

«գահավիժումը»: Բայց մենք հավատում էինք մեր հաղթանակին, հավատում էինք, որ կհաղթահարենք թշնամուն, եթե ունենանք ավարար կամք, ինքնավստահություն եւ եթե գտնվի արժանի առաջնորդ: Մշակութային հեղափոխությունն այնտեղ առաջընթաց ապրեց, ուր համայնավարների մոտ չէր ստացվում: Վերջիններս իրենց անկումից արդեն երկու սերունդ առաջ դադարել էին Արեւմուտքում համակիրների համալրում ստանալ: Իսկ մշակութային հեղափոխությունը մինչ այսօր էլ նոր կողմնակիցներ է հավաքագրում: Ժողովրդավարությունը միայնակ անկարող է հաղթահարել այն, քանզի անպաշտպան է մի գաղափարախոսության հանդեպ, որը կողմնորոշված է նոր վերնախավի, նոր հավատի եւ նոր աշխարհակարգի միջոցով` ժողովրդավարության կերպափոխմանը: Եր գաղափարախոսությունն է իշխում հասարակությունում, նրան կարող է արմատախիլ անել միայն գերազանցող ուժը կամ էլ գերազանցող գաղափարախոսությունը: Հավատին կարելի է հաղթել միայն հավատով: Իսկ Արեւմուտքի համար ինչպիսի՞ այլընտրանք կարող է լինել քրիստոնեությանը: էլիոտն ասում էր. «Քաղաքական իմաստասիրությունը շատ ան է ընդօրինակել արոյագիտությունից, իսկ արոյագիտությունը` կրոնական ճշմարտություններից, ուստի միայն այդ ճշմարտությունների ակունքներին վերադառնալու միջոցով կարող ենք հույս ունենալ, թե աշխարհ կգա մի հասարակական կառույց, որը նույնիսկ փլուզման եզրին գտնվելու դեպքում չի արհամարհի իրականության անխախտ օրենքները»: Բայց եթե քրիստոնեությունը կորցրել է իր գրավչությունը, եթե նա «այն ընտրությունը չէ», ապա հեղափոխությունը կարագացնի իր ընթացքն այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք չենք ախվել իրականության «պատին»: Գուցե ճիշտ էր Սիրիլ Քոնոլին, եր կես դար առաջ գրում էր. «Նաեւ արեւմտյան այգիներում են արդեն հանգչում լապտերները...»: «Հանրապետական», 2003, թ. 7

ՄԵԾ ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄ

Ֆրենսիս Ֆուկույամա Ամերիկացի քաղաքագետ Ֆրենսիս Ֆուկույաման երկար տարիներ աշխատել է ՌէՆԴ կորպորացիայում, զ աղվել ազգային անվտանգության եւ քաղաքական պլանավորման խնդիրներով: Այժմ Հոպկինսի համալսարանի միջազգային քաղաքատնտեսության ֆակուլտետի դեկանն է: Նա լայն ճանաչում գտավ 1989թ. հրատարակած «Պատմության ավարտը» գրքով: 1999թ. լույս տեսավ նրա «Մեծ խզում» գիրքը, որից ներկայացնում ենք մի հատված: Մսխո՞ւմ է, արդյոք, կապիտալիզմը սոցիալական կապիտալը Շատ մարդիկ համարում են, որ կապիտալիզմը վատ ազդեցություն է թողնում արոյականության վրա: Շուկաներն ամեն ինչ վերածում են ապրանքի եւ մարդկային հարա երությունները փոխարինում զուտ շահերով: Այս տեսանկյունից ժամանակակից կապիտալիստական հասարակությունն ավելի շատ սպառում է, քան ստեղծում սոցիալական կապիտալ: Այնպիսի ֆենոմեններ, ինչպիսիք են Հյուս. Ամերիկայում ու Եվրոպայում հասարակական ինստիտուտների նկատմամ վստահության նվազումը եւ, ընդհանուր առմամ , վստահության շառավղի փոքրացումը, հանցագործության արձր մակարդակն ու ազգակցական կապերի խզումը, տագնապալի միտում ունեն. այս զարգացած հանրությունները վատնում են իրենց սոցիալական կապիտալը` չունենալով դրա վերարտադրման հնարավորությունը: Դատապարտվա՞ծ է, արդյոք, կապիտալիստական հասարակությունը ժամանակի ընթացքում դառնալու նյութապես հարուստ, սակայն արոյապես աղքատ: Քանդո՞ւմ են, արդյոք, շուկայի ծայրահեղ անգթությունն ու անդեմությունը սոցիալական կապերը եւ սովորեցնում, որ միայն փողը, այլ ոչ թե հանրային արժեքներն են ինչ-որ ան նշանակում: Գնո՞ւմ է, արդյոք, ժամանակակից կապիտալիզմը դեպի սեփական արոյականության հիմքերի խորտակում, այդպիսով` դեպի կոլապս:

Իրականում ժամանակակից տեխնոլոգիական հասարակությունները շարունակում են ունենալ սոցիալական կապիտալի կարիքը, վատնել այն, իսկ հետո լրացնել` ինչպես նախկինում: Հիմք չկա պնդելու, թե արոյականության ոչ ձեւական նորմերի անհրաժեշտությունը կվերանա կամ մարդիկ կդադարեն իրենց համար հաստատել արոյական ստանդարտներ եւ փորձել հետեւել դրանց: Մարդիկ իրենց համար կստեղծեն արոյականության կանոններ մասնավորապես այն պատճառով, որ նությամ այդպես են ստեղծված, ինչպես նաեւ անձնական շահ հետապնդելու նպատակով: Նախկինում սոցիալական կապիտալը կարող էր առաջանալ այնպիսի աղ յուրներից, ինչպիսիք են նվիրապետությունը կամ դարավոր ավանդույթը, որոնք ժամանակակից աշխարհում կարծես համեմատա ար թույլ են, սակայն գոյություն ունեն նաեւ այլ աղ յուրներ: Հանրության միջոցով սոցիալական կապիտալի վերականգնումը համալիր եւ դժվարին գործընթաց է: Շատ դեպքերում այն վերա երվում է տար եր սերունդների ներկայացուցիչներին եւ իր հետեւից ազմաթիվ զոհեր է թողնում, քանզի համագործակցության հին նորմերը վերացել են, իսկ նորերը դեռ նրանց չեն փոխարինել: Մեծ խզումը չի կարող ինքն իրեն մեքենայորեն շտկել: Մարդիկ պետք է գիտակցեն, որ իրենց հասարակական կյանքը վատթարացել է, որ իրենց պահվածքն ինքնակործանարար է եւ որ իրենց անհրաժեշտ է սեփական հանրության նորմերի վերաստեղծման վրա ( անավեճերի, ապացույցների, մշակութային փաստարկների ու նույնիսկ մշակութային պատերազմների միջոցով) ջանադրա ար աշխատել: Ապացույցներ կան, որ դա վերջին ժամանակներում արդեն տեղի է ունենում, իսկ մարդկության պատմության նախորդ ժամանակաշրջանները մեզ որոշակի վստահություն են տալիս, որ նորմերի ու արոյականության վերականգնումը հնարավոր է: Սոցիալական կապիտալը եւ պատմությունը Գոյություն ունի վստահության շրջանակի ընդլայնման երկու հիմնական աղ յուր` կրոնը եւ քաղաքականությունը: Արեւմուտքում քրիստոնեությունն առաջինը սահմանեց մարդկային արժա24

նապատվության համակողմանիության սկզ ունքը, ինչը երկնքից իջեցվեց երկիր ու Լուսավորության դարաշրջանում վերածվեց համապարփակ մարդկային հավասարության աշխարհիկ ուսմունքի: Այսօր մենք պահանջում ենք քաղաքականությունից, որ այն կրի այդ նախաձեռնության համարյա ողջ ծանրությունը, եւ նա զարմանալի հաջողությամ դա իրականացնում է: Մարդկային միությունները հիմնված էին ազմազան սկզ ունքների վրա, որոնց հետեւանքը եղավ վստահության նեղ շրջանակը` իր մեջ ներառելով ընտանիքը, ազգականներին, տոհմը, աղանդը, կրոնը, ռասան, էթնիկությունն ու ազգային նույնությունը: Լուսավորությունն ըմ ռնեց, որ այդ ոլոր ընդհանրությունների աղ յուրները վերջին հաշվով իռացիոնալ են: Ներքին քաղաքականությունում նրանք ստեղծեցին սոցիալական առճակատումներ, որովհետեւ ոչ մի հասարակություն ցանկացած այս հատկանիշներով փաստորեն եր եք էլ գերիշխան չի եղել: Արտաքին քաղաքականությունում դրանք հանգեցրին պատերազմների, քանզի տար եր սկզ ունքներին հենված հասարակությունները միջազգային ասպարեզում միմյանց հետ մշտապես ընդհարումների մեջ են: Միայն մարդկային արժանապատվության համակողմանի ճանաչման վրա հիմնված քաղաքական կարգը` արոյական ընտրության ընդունակությունից խող ոլոր մարդկանց էական հավասարությունը կարող է վերացնել այդ իռացիոնալությունները եւ ստեղծել ներքին ու միջազգային խաղաղ կարգեր: Կանտի հանրապետական կառավարման կարգը, ամերիկյան Անկախության հռչակագիրն ու Բիլի «իրավունքները», հեգելյան ունիվերսալ եւ հոմոգեն պետությունը, Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրն ու ժամանակակից ազատական ժողովրդավարությունների հիմնական օրենքներում հիշատակված իրավունքներն այսօր հետեւում են համակողմանիության ճանաչման սկզ ունքին: Համակողմանի ազատական այս սկզ ունքների վրա կառուցված ազգերը, չնայած հաճախակի անկումներին եւ անհաջողություններին, վերջին երկու դարերի ընթացքում անսովոր կայուն դուրս եկան: Հասարակության տնտեսական զարգացմանը զուգընթաց` ազատական ու ժողովրդավարական քաղաքական կարգի տրամա անությունը դառնում է առավել հրատապ, քանզի նրանում գոյություն ունեցող զանազան շահերի համաձայնեցումը

միաժամանակ պահանջում է ե՛ւ մասնակցություն, ե՛ւ հավասարություն: Ժամանակակից նագիտության զարգացումն առաջ է մղում տնտեսությունը, որն էլ, անկումներով ու սխալներով հանդերձ, քաղաքական զարգացման գործընթացներն իր հետեւից տանում է դեպի ազատական ժողովրդավարություն: Գլխավոր խնդիրն այն է, որ սոցիալական ու արոյական կարգն անպայմանորեն չի հետեւում քաղաքական կարգին եւ տնտեսական զարգացմանը: Գոյություն ունի երկու պատճառ, որոնց շնորհիվ քաղաքական կարգի մշակութային նախադրյալները չեն կարող ընդունվել որպես տվյալություն: Առաջինն այն է, որ ազատական հասարակությունները քաղաքական կարգ ձեռք են երում արոյական համաձայնության գնով: Միակ արոյական դիրեկտիվը, որ հնարավոր է ազատական հանրությունում, հանդուրժողականության ու փոխադարձ հարգանքի համակողմանի պարտավորություններն են: Սկզ ում այն խնդիր չէր հանդիսանում, որովհետեւ շատ ազատական հասարակություններ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, մշակութային առումով սկսել են զարգանալ որպես համեմատա ար հոմոգեն. նրանցում իշխում էր մեկ մշակութային խավ եւ մեկ կրոն: Բայց ժամանակի ընթացքում դրանք դարձան մշակութորեն անհամեմատ ազմազան: Բնակչության նվազումը, արտագաղթի խրախուսումը եւ ազգային սահմանները, որոնք էժան տրանսպորտի ու զարգացած հաղորդակցության ուղիների շնորհիվ դարձել են թափանցիկ, ցույց են տալիս, որ շարժումը դեպի ավելի ազմազանություն ամենուրեք պահպանվում է: Նույնիսկ այնպիսի երկրներ, ինչպիսին, օրինակ, ճապոնիան է, որոնց մինչ օրս հաջողվել է պահպանել մշակութային ու էթնիկական հոմոգենության ավարար մակարդակ, ապագայում եւս ախվելու են նմանատիպ խնդիրների: ԱՄՆ-ում եւ մյուս անգլիախոս ժողովրդավարություններում, ինչպես եւ Ֆրանսիայում, այդ կենտրոնախույս մշակութային ուժերն ավանդա ար փոխհատուցվում են նոր քաղաքացիական նույնության ստեղծմամ , ինչը կապված չէ էթնիկական պատկանելության ու կրոնի հետ: «Ամերիկանացումը», որ ծագել է հավասարապես ե՛ւ ժողովրդավարության քաղաքական ձգտումներից, ե՛ւ անգլոսաքսոնական մշակութային ավանդույթներից, հասանելի է ԱՄՆ արտագաղթածների ոլոր երեխաներին: Դասական հանրա26

պետականության ու սեփական գրական մշակույթի վրա հիմնված ֆրանսիական քաղաքացիությունը նույնչափ հասանելի է (ծայրահեղ դեպքում` տեսականորեն) սենեգալցի սեւամորթին եւ թունիսցի արա ին, չնայած ներգաղթը Ֆրանսիայում հարուցում է անհամեմատ ավելի լուրջ ացասական հակազդեցություն: Ապագայի հիմնական հարցն այն է, թե կգոյատեւեն, արդյոք, մշակութային նույնության այս համապարփակ ձեւերը ազմամշակութականության (մուլտիկուլտուրալիզմ) սկզ ունքային դավանանքի գրոհների տակ, որն անցնում է մշակութային ազմազանության սահմաններն ու պահանջում մշակութային տար երությունների եւ առանձնահատկությունների խրախուսում: Բարոյական մանրացումը հենց մասամ տեղի ունեցավ այն պատճառով, որ հանրությունը դարձավ ավելի տարասեռ: Այս գործընթացի առավել կարեւոր պատճառը հարա երապաշտության (ռելյատիվիզմ) սկզ ունքային դավանանքի տարածումն է. մի գաղափար, համաձայն որի` արժեքների կամ նորմերի ոչ մի առանձին խում չի կարող կամ չպետք է գերիշխող լինի: Եր այդպիսի հարա երապաշտությունը տարածվում է քաղաքական արժեքների վրա, որոնք վարչակարգերի հիմքն են, ազատականությունը սկսում է ինքնաոչնչանալ: Երկրորդ խնդիրը, որի հետ ախվում են ազատական հասարակությունները` պաշտպանելով սեփական մշակութային հիմքերը, տեխնոլոգիական փոփոխությունների հարուցած վտանգն է: Սոցիալական կապիտալը ինչ-որ հազվագյուտ ու թանկարժեք իր չէ, որ մի անգամ ստեղծվել է կրոնի դարաշրջանում եւ հին ավանդույթի շնորհիվ ժառանգա ար փոխանցվել: Այն չունի նաեւ մշտական աղ յուր, որն այսօր մեր` ժամանակակից աշխարհիկ մարդկանց կողմից անողոքա ար ոչնչացվում է: Եվ չնայած սոցիալական կապիտալի պաշարը մշտապես լրացվում է, այց այդ գործընթացն ինքնա երա ար, հեշտությամ ու առանց ծախսերի չի ընթանում: Հենց նույն գյուտը, որ արձրացնում է արտադրողականությունը կամ ստեղծում արդյունա երության նոր ճյուղ, քայքայում է գոյություն ունեցող համակեցությունը կամ ողջ ապրելակերպը դարձնում հնացած: Հասարակությունները, որ կանգնել են տեխնոլոգիական առաջընթացի շարժասանդուղքին, ստիպված են հասնողի դերում լինել, քանզի սոցիալական կանոնները

կատարելագործվում են, որպեսզի համապատասխանեն փոփոխվող տնտեսական պայմաններին: Մարդիկ ժամանակի ընթացքում կարող են ընտելանալ փոփոխվող պայմաններին, սակայն տեխնոլոգիական փոփոխությունների արագությունը հաճախ կարող է գերազանցել սոցիալական համակերպման արագությանը: Եր սոցիալական կապիտալի արտադրությունն անկարող է ավարարել պահանջարկը, հասարակություններին հարկ է լինում դրա համար թանկ գին վճարել: Հասարակությունում տեղի է ունենում զուգահեռ զարգացող երկու գործընթաց: Քաղաքական ու տնտեսական ոլորտում պատմությունը հանդիսանում է առաջադեմ եւ սահմանային, որի գագաթնակետը 20-րդ դարի վերջին եղավ ազատական ժողովրդավարությունը` որպես տեխնոլոգիապես զարգացած հասարակությունների համար միակ կենսունակ ընտրություն: Բայց սոցիալական ու արոյական ոլորտում պատմությունը կարծես թե ցիկլային է, եւ սոցիալական կապիտալը ազում սերունդների ընթացքում նվազում ու աճում է: Չկա ոչինչ, որ երաշխավորի ցիկլում սոցիալական կապիտալի աճը: Հույսի միակ գրավականը կարող է լինել սոցիալական կարգի վերաստեղծմանն ուղղվածª շատ հզոր մարդկային ներքին կարողությունը: Վերաստեղծման այս գործընթացի հաջողությունից է կախված, թե Պատմության սլաքը ուղղված կլինի՞ վեր: «Հանրապետական», 2003, թ. 8

ԱՌՈՂՋ ԱԶԳԱՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Սամուել Հանտինգտոն Հաշվի առնելով Ամերիկայում պահպանողականության եւ ազատականության միջեւ տար երություններն ու ընթացող անավեճերը` հատուկ ուշադրության են արժանի պահպանողական մտածողության 3 նորոշիչ գծերը` հավատն առ Աստված, մարդկային նության հայեցակարգը եւ ծառայումն ազգին: Ի տար երություն ազատականության` պահպանողականությունն արմատավորված է կրոնով: Իհարկե, որոշ ազատականներ կրոնական մարդիկ են, այց մնացյալ մեծամասնությունը հակված է աշխարհիկ կյանքի, հանդիսանում է աթեիստ կամ ագնոստիկ: Եվ թեպետ պահպանողականները կարող են գործուն մասնակցություն ունենալ կամ չունենալ եկեղեցու գործերին, այց հազիվ թե հնարավոր լինի լինել պահպանողական` չլինելով հավատացյալ: Քանզի պահպանողականները հավատում են Աստծուն, իսկ ամերիկացիները` ոչ մեծ, այց կարեւոր հրեա փոքրամասնությամ հանդերձ, ճնշող մեծամասնությամ քրիստոնյա են, ապա ամերիկյան պահպանողականության համար Աստված Հին ու Նոր Կտակարանների աստվածն է: Արդի ԱՄՆ-ում կրոնական շարժումն ու պահպանողականությունը ուս ուսի տված, համատեղ հանդես են գալիս սեկուլյարիզմի (ապակրոնացման), ռելյատիվիզմի (հարա երապաշտության) եւ ազատականության դեմ: Պահպանողականության համար մարդը նավ էլ ամեն ինչի չափանիշը չէ: Գոյություն ունեն Աստված եւ Գերագույն օրենք` նական կամ աստվածային, որ ենթակա չէ մարդուն: Ժխտելով Աստծո եւ մարդկային կամքի հնարավորությունները գերազանցող Գերագույն օրենքի գոյությունը` մարդը սկսում է գահավիժել ներքեւ` դեպի արոյական անարխիա: Այլընտրանքային սեկուլյար մոտեցումը հիմնված է նրա վրա, որ մարդը հանդիսանում է ամեն ինչի ե՛ւ չափանիշը, ե՛ւ արարիչը, որ անհատներն ու հասարակությունները իրենք են որոշում, թե իրենց համար որն է լավ եւ որը վատ, եւ այդ

որոշիչներն ուժի մեջ են մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանում են իրենց նշանակությունը: Կրոնը հանդիսանում է մարդկային խառնվածքի ու փոխհարաերությունների պահպանողական հայեցակարգի աղ յուր: Պահպանողական ընկալմամ , մարդ արարածն ընդունակ է սիրո, վեհանձնության, հերոսության եւ անձնազոհության, այց նաեւ` ատելության, ընչաքաղցության, փոքրոգության, ռնության, նախանձի, ամ արտավանության եւ իշխանատենչության: «Սկզ նական մեղքն» իրականություն է. չարությունը հատուկ է մարդկային խառնվածքին: Եվ քանի որ Մադիսոնի խոսքերով մարդիկ հրեշտակներ չեն, ապա կառավարություններն (այլ սոցիալական մեխանիզմների հետ մեկտեղ) անհրաժեշտ են, որպեսզի վերահսկեն նրանց եւ, իրենց հերթին, նույնպես պետք է գտնվեն հսկողության տակ: Պահպանողական հեռանկարում չարիքը կարելի է մեղմացնել ու կասեցնել, այց ոչ կործանել: Հակադիր հայացքները հիմնվում են նրա վրա, որ մարդկանց ի սկզ անե հատուկ է արությունը, իսկ չարիքը սխալ ինստիտուտների եւ քաղաքականության արդյունք է: Եթե մարդիկ կարողանան գտնել ճիշտ ինստիտուտներ ու քաղաքականություն, ապա կխուսափեն պատերազմից, հանցագործությունից, աղքատությունից, անհավասարությունից եւ այլ արատներից: Այսպիսով, պահպանողականությունն ընդհարումները եւ նույնիսկ ռնի ընդհարումները համարում է մարդկային խառնվածքի անխուսափելի դրսեւորում: Խմ երում ու հասարակություններում գոյություն ունեն շահերի իրական ախումներ: Դրանք թյուրիմացության, անհավաստի տեղեկատվության կամ անհեռատեսության արդյունք չեն, այլ արմատավորված են մարդկային նության, եսամոլության, ինչպես եւ` հարստության, անվտանգության ու իշխանության համար պայքարի մեջ: Չնայած փոխադարձ շահը հնարավոր է, այց համարյա ոլոր իրադրություններում առկա են հաղթողներ ու պարտվողներ կամ ծայրահեղ դեպքում անձինք, որոնք շահել կամ կորցրել են ավելի շատ, եւ անձինք, որոնք շահել կամ կորցրել են ավելի քիչ: Հակադիր դիրքորոշումն այն է, որ անհատների ու խմ երի միջեւ գոյություն ունի նական ներ30

դաշնակություն, եւ որ առճակատումները, հատկապես պետությունների միջեւ, թյուրիմացությունների ու նրանց «իսկական» շահերի չըմ ռնման արդյունք են: Ազատականները հակված են համարել, թե առճակատման երկու կողմերն էլ շահագրգիռ են փոխադարձ համաձայնության եւ ձգտում են հասնել դրան: Պահպանողականները գտնում են, որ երկու կողմերն էլ հավասարապես շահագրգիռ են հաղթանակում եւ ջանում են կորզել այն: Ազատականները կարծում են, թե մարդկանց միջեւ համագործակցության խորացումը հեշտացնում է շահերի փոխադարձ ընկալումը, մոտեցումն ու համաձայնեցումը: Պահպանողականներն այդ առիթով լուրջ կասկածներ ունեն: Ազատականները հակված են հավատալ, թե ընթացիկ հիմնական առճակատման ավարտը, ինչպիսին էլ որ այն լինի, նշանակում է ոլոր առճակատումների ավարտ: Պահպանողականները գիտեն, որ մի ընդհարման վերջը հող է ստեղծում մյուսի համար: Նրանք համաձայն են Ռո ին Ֆոքսի հետ, թե «պատերազմները հիվանդություն չեն, որ կարելի է

ուժել, այլ մարդկային նականոն հարա երությունների մի մաս: Դրանք առաջանում են նրանից, որ մենք կանք, այլ ոչ այն անակնկալներից, որոնք մեզ հետ ժամանակ առ ժամանակ պատահում են: Դրանք, ինչպես կրոնն ու պոռնկությունը, հանդիսանում են մարդկային հիմնական մտավախությունների եւ սպասումների առաջնային պատասխանները»: Ազատականները համարում են, որ պատերազմը շեղում է, որ կարելի է վերացնել` ժողովուրդների միջեւ երկխոսության, միջազգային առեւտրի ընդլայնման, սպառազինությունների վերահսկման պայմանագրերի կատարման, ռազմական ծախսերի կրճատման եւ ՄԱԿ-ի հզորացման միջոցով: Հաշվի առնելով այս աշխարհի էությունը` պահպանողականները երկրին նվիրվածությունը Աստծոն նվիրվածության հետ դասում են մի շարքում: Հայրենասիրությունը երեւի գլխավոր պահպանողական առաքինությունն է: Պահպանողականներն անչափ հավատարիմ են իրենց երկրին, նրա արժեքներին, մշակույթին եւ հաստատություններին: Ի տար երություն ազատականների մեծամասնության, նրանք միջազգային կազմակերպությունները դի31

տում են ոչ որպես ինքնին արօրություն, այլ` որքանով դրանք օժանդակում են ամերիկյան ազգի արեկեցությանը: Ազատականներն առավել հակված են, ինչպես Մարթա Նաս աումը, «ազգային հպարտությունը» դիտել որպես « արոյական վտանգ» եւ նախապատվությունը (հայրենասիրությունից առաջ) տալ աշխարհաքաղաքացիությանը: Պահպանողականները համաձայն են Քոուլրիջի հետ նրանում, որ աշխարհաքաղաքացիությունը, որ հիմնված չէ ազգայինի վրա, «կեղծ ու փչացած պտուղ» է, եւ որ իսկական հայրենասերը քամահրանքով է վերա երվում «կեղծ

գաղափարախոսությանը կամ թյուր կրոնին, որոնք պիտի համոզեն իրեն, թե աշխարհաքաղաքացիությունն ավելի վեհ է, քան հայրենասիրությունը, իսկ մարդը` սիրո ավելի արժանի, քան ժողովուրդը»: Ի տար երություն պահպանողականների, ազատականները հակված են կասկածի տակ առնել ազգ-պետության լեգիտիմությունը: Ազատականության տեսանկյունից, հատուկ ինքնությունները վտանգավոր են, քանզի «մենք»-ի եւ «նրանք»-ի միջեւ ստեղծում են արգելքներ ու սահմանազատիչ գծեր: Ազատականները նախընտրում են նայել առաջ` այն ժամանակները, եր Սթրոու Թել ոթի արտահայտությամ ` «ազգային կարգավիճակը,

ինչպիսին որ մենք այն գիտենք, կկորցնի իր նշանակությունը, եւ ոլոր պետությունները կընդունեն միասնական գլո ալ իշխանությունը»: Նույն ոգով է Ռիչարդ Սենեթը ացահայտում «ազգային ինքնության չարիքը», իսկ էմի Հաթմանը «նողկալի» է համարում այն, որ ամերիկյան ուսանողներին սովորեցնում են, թե իրենք առաջին հերթին ԱՄՆ քաղաքացիներ են: Ք Ք Ք

Տնտեսական գլո ալացումը ողջ աշխարհում առաջացնում է խզում ապազգայնացած վերնախավի ու ազգայնական զանգվածների միջեւ: Հզորանում է գործարարների, պաշտոնական անձանց, գիտնականների ու լրագրողների միջազգային դասը, որի ներկայացուցիչները մշտապես ճանապարհորդում են, համագործակցում միմյանց հետ եւ պաշտպանում առեւտրի զարգացման ու

ներդրումների, ազատական ժողովրդավարության եւ շուկայական տնտեսության տարածման քաղաքականությունը: Բայց հաճախ այս նպատակները հակասության մեջ են մտնում տար եր հասարակությունների լայն զանգվածների տնտեսական հետաքրքրությունների ու մշակութային դրույթների հետ, որի հետեւանքն է ազգայնական, հակաազատական եւ ամ ոխավարական հակազդումը գլո ալացմանը: Միացյալ Նահանգներն ամենեւին էլ պաշտպանված չէ այս միտումներից: Ամերիկյան ուժն ու հարստությունը հասել են իրենց գագաթնակետին, ի տար երություն ազգային միասնության, տնտեսական արդարության եւ մշակութային արժեքների: Լայն իմաստով ամերիկյան ազգային ինքնությունը կանգնել է իրեն ներքեւից քայքայող մուլտիկուլտուրալիզմի եւ վերեւից սր ող-տանող աշխարհաքաղաքացիության մարտահրավերների դեմ: Հայրենասիրությունն ԱՄՆ վերնախավի մեծ մասի մոտ հարգի չէ: Հնարավոր է, որ ապագայում ԱՄՆ-ի համար լուրջ վտանգ ներկայացնեն Չինաստանը, Ռուսաստանը, իսլամական աշխարհը կամ էլ թշնամական երկրների որեւէ խմ ավորում: Բայց այսօր ամերիկյան միասնությանը, մշակույթին եւ հզորությանը սպառնացող վտանգներն առավել մոտ են: Դասական պահպանողականության եւ նեոպահպանողականության անհրաժեշտ պատասխանը` առողջ ազգայնականության միասնական սատարումն է, ինչը պետք է ամրագրի որոշ կարեւոր ճշմարտություններ. ԱՄՆ-ը կրոնական երկիր է:

Հայրենասիրությունը արժանապատվություն է: Ունիվերսալիզմն ամերիկանիզմ չէ: Ազգայնականությունը մեկուսացվածություն (իզոլյացիոնիզմ) չէ: Այդ ճշմարտություններն արձագանք են գտնում ամերիկյան ժողովրդի մոտ: Պահպանողականներն Աստծո ու երկրի առջեւ իրենց պարտավորություններով առանձնանում են ազատական շատ վերնախավերից, այց միասնա ար են հանդես գալիս ամերիկյան ժողովրդի հետ: Ամերիկան, զգալի չափով, ստեղծվել է կրոնական շարժառիթներով, եւ ամերիկյան ողջ պատմության ընթացքում օտար դիտորդները, որպես ամերիկյան ժողովրդի նութագրային տար երակիչներ, նշել են նրա կրոնական ակտի33

վությունն ու թունդ նվիրվածությունը հավատին: Ամերիկան, ոլոր թույլատրելի գնահատումներով, իր կրոնասիրությամ առանձնանում է մյուս հարուստ երկրներից: Տար եր հարցախույզներում ամերիկացիները համարյա միշտ առավել հայրենասեր են դուրս գալիս եւ ավելի շատ հպարտանում իրենց երկրով, քան մյուս ազգերի ներկայացուցիչները: Հայրենասիրությունն ու կրոնը ամերիկյան ինքնության առանցքային տարրերն են: Առողջ ազգայնականությունը կարող է խիստ հրապուրիչ լինել հասարակության համար եւ որպես այլընտրանք ծառայել առավել նեղ մոտեցումներին, որոնք նույնպես կարող են հասարակական աջակցության արժանանալ: Առողջ ազգայնականությունն այլընտրանք է ե՛ւ պառակտող մուլտիկուլտուրալիզմին, ե՛ւ այլամերժ մեկուսացվածությանը, ե՛ւ ունիվերսալիզմին: Դա հիմք է, որի շուրջ, հանուն աշխարհում ամերիկյան շահերի առաջմղման եւ Ամերիկայում ազգային միասնության հաստատման, կարող են միավորվել պահպանողականները: «Հանրապետական», 2004, թ. 2

ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ ԳԼՈԲԱԼԱՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

Ալեքսանդր Դուգին «Գլո ալացում» եզրի տակ առկա են երկու տար եր հասկացություններ, որոնք հաճախ շփոթում են: Իրական գլո ալացում Իրական գլո ալացումը աշխարհի ոլոր երկրներին ու պետություններին արեւմտյան տնտեսական, քաղաքական, մշակութային, տեխնոլոգիական եւ տեղեկատվական կոդի պարտադրման` այժմ կենսագործվող գործընթացն է: Այդպիսի գլո ալացումն անցկացվում է «հարուստ Հյուսիսի», «ոսկե միլիարդի» կողմից եւ միտված է աշխարհում նրանց գերիշխանության ամրապնդմանը: Սա «նոր գաղութացման» ձեւ է: «Հարուստներն» իշխում են «աղքատների», «զարգացածները»` «հետամնացների» վրա: Ընդ որում, ժողովուրդներն ու երկրները կորցնում են «անկախության» մնացորդները եւ կամ մտնում են գլո ալացման համակարգի մեջ, կամ էլ դառնում են «մերժյալ», իրավազուրկ երկրներ, «չարիքի առանցք»: Տնտեսապես այսպիսի գլո ալացումը հաստատում է տնտեսության ազատական մոդելի, արմատական մոնետարիզմի, «ֆինանսիզմի» (ֆոնդային շուկաների, վենչուրային ձեռնարկությունների զարգացում եւ այլն) արմատավորում ամենուրեք: Քաղաքականապես այն հիմնավորում է ազատական-ժողովրդավարական աշխարհիկ կառուցվածքի ամենուրեք հաստատման անհրաժեշտությունը, «մարդու իրավունքների» գաղափարախոսության, « աց» եւ «քաղաքացիական» հասարակությունների գերակայությունը: Ըստ այդմ` պետականությունն աստիճանա ար վերացվում է, տերությունների վարչարարական համակարգերը լուծարվում են: Ռազմավարական տեսանկյունից այդպիսի գլո ալացումը նշանակում է ԱՄՆ եւ գլո ալացման գծով նրա գործընկերների (ար անյակների) զինված ուժերի կողմից երկրագնդի ողջ տարածքի վրա անմիջական հսկողության սահմանում: Այն կարելի է կոչել «գլո ալ գլո ալացում» (քանզի ենթադրում է անցում

ինքնիշխան երկրների համակարգից ընդհանուր համաշխարհային պետության` համաշխարհային կառավարության գլխավորությամ ) եւ «միա եւեռ գլո ալացում» (որովհետեւ գլխավոր ատյանը մնալու է ժամանակակից Արեւմուտքը` նախկին երկ եւեռ համակարգի այն եւեռը, որը հաղթեց «սառը պատերազմում» ու պահպանեց իր հզորությունը): Այսպիսի գլո ալացման ընթացքում ենթադրվում է աստիճանական հրաժարում միջազգային իրավունքի նախկին կաղապարներից. վերացման են ենթակա այնպիսի կառույցներ, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, ՆԱՏՕ-ն եւ այլն: Նրանց փոխարեն ձեւավորվելու են այլ կառույցներ, որոնք նախատեսելու են իշխանության (տնտեսական, քաղաքական եւ զինվորական) առավելագույն կենտրոնացում «գլո ալ վերնախավի» (հետագայում` համաշխարհային կառավարության) ձեռքում: Ի տար երություն այսօր գոյություն ունեցող միջազգային կառույցների, որոնք հիմնված են ազմաթիվ երկրների ուժային կարողությունների հաշվառման վրա, գլո ալ իշխանության կառույցները ենթադրում են առավել հստակ արտահայտված միանձնյա ղեկավարություն: ԱՄՆ ռազմավարներն այդպիսի աշխարհակառուցվածքը դիտում են որպես ամերիկյան քաղաքական-տնտեսական եւ մշակութային մոդելների փոխադրում երկրագնդի ողջ տարածք: Այս գաղափարը դրված է «Աշխարհի Միացյալ Նահանգների» հայեցակարգում: Հավանական գլո ալացում Հավանական գլո ալացումը զուտ տեսական նախագիծ է` տարածված զարգացած երկրների հումանիտար, առավել հաճախ` «ձախակողմյան», նապահպանական, սցիենտիստական 1 շրջանակներում: Հումանիտար գլո ալացումը պատկերացվում է որպես երկ եւեռ աշխարհի դիմակայության ավարտից հետո մշակույթների ու քաղաքակրթությունների երկխոսության զարգացում: Այս դեպքում «գլո ալացման» տակ հասկացվում է ոչ թե Սցիենտիզմ (լատ.` գիտություն, գիտելիք) - աշխարհայացք, որ դիտում է գիտությունն ի րեւ պատմական առաջընթացի եւ սոցիալական խնդիրների լուծման գլխավոր գործոն.- խմ .:

'

Արեւմուտքի կողմից մնացած ոլորին տնտեսական, մշակութային, քաղաքական, տեղեկատվական, արժեքային միասնական կաղապարների պարտադրում, այլ` «փորձի գլո ալ փոխանակում», տար եր սու յեկտների միջեւ ինտենսիվ երկխոսություն: Այսպիսի գլո ալացումը ենթադրում է «գաղութային» մոտեցման վերացում եւ ձգտում է ժողովուրդներին տալ պատմական ու մշակութային զարգացման ճանապարհի ընտրության լրիվ ազատություն: Այս հումանիտար գլո ալացումը հնարավոր է համարում սոցիալ-քաղաքական եւ տնտեսական համակարգերի ազմազանությունը, ունի պացիֆիստական նույթ, ոլոր երկրներին (ներառյալ` ԱՄՆ-ին) տանում է միջուկային զինաթափման կամ, որպես միջանկյալ փուլ, միմյանց փոխսահմանափակող մի քանի միջուկային եւեռների ստեղծման: Այդպիսի գլո ալացումը, ի տար երություն նախկին միա եւեռի, կարող է կոչվել ազմաեւեռ: Սրա տարատեսակ կարելի է համարել «մասնակի», «տեղային» կամ «մեծ տարածքների» գլո ալացումը: Այն ենթադրում է միասնական քաղաքակրթական կոդ ունեցող երկրների տնտեսական, քաղաքական եւ սոցիալական ինտենսիվ մերձեցում: Այս գլո ալացումը ոչ թե ողջ հողագնդի, այլ մեկ քաղաքակրթության շրջանակներում է: Այդպիսի «տարածաշրջանային գլո ալացման» օրինակ կարելի է համարել ներկայիս Եվրամիությունը կամ Եվրասիական տնտեսական խորհուրդը: Հարկ է նշել, որ « ազմա եւեռ գլո ալացումը» հումանիտար մտավորականության նախագիծ է, ինչպես նաեւ մյուս` «միաեւեռ», «գլո ալ» եւ «ամերիկակենտրոն» գլո ալացման հաջող իրականացման դեպքում աննպաստ վիճակում հայտնված երկրների կամ նրանց դաշինքների շահերին համապատասխանող զուտ տեսական մոդել: Հավանական գլո ալացումը (այսինքն` այնպիսին, որը գոյություն չունի, այց կարող էր լինել) հանդիսանում է այլընտրանք իրական գլո ալացմանը (այսինքն` այնպիսինին, որն այժմ առկա է, այց կարող էր չլինել): «Գլո ալացում» հասկացության այս երկու իմաստներն իրենց հիմնական նութագրիչներով ոչ միայն տար եր են, այլեւ էական սկզ ունքներում` հակա եւեռ:

Հակագլո ալացում Հակագլո ալացումը գլո ալացման գործընթացների անաչառությունը, անխուսափելիությունը եւ դրական էությունը ժխտող հայացքների համակարգ է: Հակագլո ալացումն առաջին հերթին ուղղված է «իրական», «միա եւեռ», «ամերիկակենտրոն» գլո ալացման դեմ: Հակագլո ալացումը մերժում է` 1.ազատական տնտեսության գերիշխանությունը, 2.Արեւմուտքի (ԱՄՆ) նեոգաղութային քաղաքականությունն «աղքատ Հարավի» նկատմամ , 3.ազատական ժողովրդավարության տիրապետությունը` համարելով, որ մյուս քաղաքական համակարգերը, օրինակ` սոցիալժողովրդավարական կամ պահպանողական (հանրապետական), գոյության լիակատար իրավունք ունեն, 4. մյուս ոլորի նկատմամ արեւմտյան (ամերիկյան) արժեքային համակարգի գերակայության մասին դրույթները, 5. տեխնիկան` արոյականությունից, անհատին` հասարակությունից, «հարստությունն»` «աղքատությունից» վեր դասելը, տեխնոլոգիական առաջընթացի կողմից շրջակա միջավայրի նկատմամ անտար եր վերա երմունքը: Այսպիսով, հակագլո ալացումն ամ ողջությամ հակադիր է առաջին` իրական գլո ալացմանը, այց լիովին համատեղելի է երկրորդ` «հավանական», «հումանիտար» կամ « ազմա եւեռ» գլո ալացման հետ: «Հանրապետական», 2004, թ. 3

ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԵՎ ԱՇԽԱՐՀԸ

(Հատված «Ո՞վ ենք մենք» աշխատությունից)

Սամուել Հանտինգտոն Ինչ ձեւով ամերիկացիները նորոշում են իրենց, դրանով էլ որոշվում է աշխարհում ԱՄՆ դերի մասին նրանց պատկերացումը. աշխարհի կողմից այդ դերի ընկալումը նույնպես ձեւավորում է ամերիկյան ինքնությունը: Նոր հազարամյակում եւ նոր պայմաններում ԱՄՆ-ն ունի համաշխարհային ասպարեզում իրեն դրսեւորելու երեք հնարավորություն. 1. ամերիկացիները կարող են « ացվել աշխարհի առջեւ», այսինքն` ացել իրենց երկիրը այլ ժողովուրդների ու մշակույթների համար, 2. կարող են փորձել այդ ժողովուրդներին եւ մշակույթները վերաձեւել «ամերիկյան արժեքներին» համապատասխան, 3. վերջապես, նրանք կարող են պահպանել սեփական ինքնությունը եւ հակադրել իրենց մշակույթը մյուսներին: Աշխարհաքաղաքացիական իդեալ. դա «թափանցիկ» սահմաններով, էթնիկական, ռասայական եւ մշակութային ինքնությունը, երկքաղաքացիությունը եւ սփյուռքերը խրախուսող, իրենց առավելապես գլո ալ, համաշխարհային հաստատությունների, նորմաների եւ կանոնների հետ նույնացնող ընտրախավերի կողմից ղեկավարվող աց հասարակությունն է: Այդպիսի Ամերիկան կլինի ազմազգ, ազմառասա եւ ազմամշակույթ: Բազմազանությունը կդառնա առաջնային: Որքան շատ մարդիկ իրենց լեզուն, կրոնը եւ մշակույթը երեն Ամերիկա, այնքան ավելի «ամերիկյան» կդառնա Ամերիկան: Միջին խավի ներկայացուցիչներն ավելի հաճույքով կկողմնորոշվեն դեպի տրանսնացիոնալ կորպորացիաները, որոնց համար աշխատում են, քան դեպի այն ընկերակցությունները, որոնցում ապրում են, եւ այն մարդիկ, որոնց «տեխնոլոգիական արհեստավարժության» պակասը գործի երումով կապում է այդ ընկերակցություններին: Հասարակության կյանքն ավելի մեծ չափով կձեւավորվի ոչ այնքան դաշնային եւ տեղական օրենքներով,

որքան միջազգային հաստատությունների կողմից սահմանված կանոններով, ինչպես նաեւ սովորական միջազգային իրավունքով եւ ամեն տեսակ միջազգային պայմանագրերով: Ազգային ինքնությունն այլ ինքնությունների համեմատ կկորցնի իր նշանակությունը: Աշխարհաքաղաքացիական այլընտրանքը ացում է Ամերիկան աշխարհի առաջ, եւ աշխարհը վերաստեղծում է Ամերիկան: Կայսերական այլընտրանքի դեպքում արդեն Ամերիկան է վերաստեղծում աշխարհը: «Սառը պատերազմն» ավարտվեց կոմունիզմի` որպես միջազգային ասպարեզում Ամերիկայի դերը սահմանող գլո ալ գործոնի ջախջախմամ : Դրանով ազատականները հնարավորություն ստացան վարել արտաքին քաղաքականություն` չերկյուղելով այն մեղադրանքներից, թե այդ քաղաքականությունը խարխլում է ազգային անվտանգությունը. նոր քաղաքականության նպատակները դարձան ամերիկյան ազգի ամրապնդումը, հումանիտար ներխուժումները եւ «արտաքին քաղաքական գործունեությունը` որպես սոցիալական խնդիր»: ԱՄՆ-ի կողմից աշխարհի միակ գերտերության կարգավիճակի ձեռք երումը արերար ներգործություն ունեցավ նաեւ ամերիկյան պահպանողականների վրա: Սառը պատերազմի ընթացքում Ամերիկայի թշնամիները հանդիմանում էին նրան իմպերիալիստական պահվածքի համար: Նոր հազարամյակի սկզ ին ամերիկյան պահպանողականներն ընդունեցին Ամերիկայի կայսրություն լինելու գաղափարը եւ համաձայնեցին այն անի հետ, որ ԱՄՆ առաքելությունն է` վերակառուցել աշխարհը ամերիկյան արժեքներին համապատասխան: «Կայսերական ազդակը» խթանվում է ԱՄՆ գերազանցության եւ ամերիկյան արժեքների ունիվերսալության մեջ համոզվածությամ : Հաստատվում է, որ ամերիկյան հզորությունը անհամեմատ շատ է գերազանցում ցանկացած այլ ազգի ու նույնիսկ ազգերի խմ երի հզորությանը, ուստի ԱՄՆ-ն ունի լիակատար իրավունք` հաստատել սեփական աշխարհակարգը եւ հալածել չարիքը հողագնդի ցանկացած կետում: Ըստ ունիվերսալիստների` մյուս հասարակություններն էլ նվիրված են նույն արժեքներին, ինչ որ ամերիկացիները, իսկ եթե ոչ, ապա ցանկանում են լինել դրանց նվիրված, իսկ եթե չեն

ցանկանում, ուրեմն համառում են մոլորության մեջ: Ամերիկացիները ացարձակ իրավունք ունեն վերահամոզել եւ նույնիսկ ստիպել նրանց ընդունելու այն ունիվերսալ արժեքները, որոնք որոշում են ամերիկյան կենսակերպը: Նման աշխարհում Ամերիկան կորցնում է իր ազգային ինքնությունը եւ դառնում համաշխարհային կայսրության մայր երկիր (մետրոպոլիա): Բայց վերոհիշյալ տեսակետները չեն համապատասխանում նոր հազարամյակի իրողություններին: Այո, Ամերիկան միակ գերտերությունն է, այց աշխարհի քարտեզի վրա կան նաեւ այլ խոշոր «խաղացողներ». գլո ալ մակարդակում դրանք Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Ռուսաստանը, Չինաստանը, Հնդկաստանն ու ճապոնիան են, իսկ տարածաշրջանային մակարդակում` Բրազիլիան, Եգիպտոսը, Իրանը, Հարավային Աֆրիկան եւ Ինդոնեզիան: Ամերիկան չի կարող հասնել որոշակի լուրջ նպատակների առանց գոնե մի քանի համաշխարհային «խաղացողների» աջակցության: Այլ հասարակությունների մշակույթը, արժեքները, ավանդույթներն ու հաստատությունները հաճախ անհամատեղելի են ամերիկյան արժեքների հետ եւ, այդ երկրների ժողովուրդների կարծիքով, ենթակա չեն վերիմաստավորման: Որպես կանոն, այդ ժողովուրդները խորապես կապված են սեփական մշակույթին, ավանդույթներին, հաստատություններին ու կտրականապես դեմ են իրենց «արտաքին» արժեքներ եւ իդեալներ պարտադրելուն: Ավելացնենք. ինչպիսին էլ որ լինեն վերնախավի նպատակները, ամերիկյան հասարակությունը ժողովրդավարության տարածմանը վերա երվում է որպես ամերիկյան արտաքին քաղաքականության «ոչ առաջնային» խնդրի: «Ժողովրդավարության պարադոքսին» լրիվ համապատասխան, այլ երկրներում ժողովրդավարական կառավարման հաստատումը հաճախ հանգեցնում է այդ հասարակություններում հակաամերիկյան տրամադրությունների ուժեղացմանը եւ իշխանությունը փոխանցում ազգայնական շարժումներին (ինչպես Լատինական Ամերիկայում) կամ արմատական խմ ավորումներին (ինչպես մահմեդական երկրներում): Աշխարհաքաղաքացիական ու կայսերական

մոտեցումներն ուղղված են Ամերիկայի եւ մյուս հասարակությունների միջեւ սոցիալական, քաղաքական ու մշակութային տար երությունների վերացմանը: Ազգային մոտեցումն ընդունում է Ամերիկայի առանձնացումը այլ երկրներից: Ամերիկան չի կարող վերածվել համաշխարհային տերության եւ մնալ ինքն իրենով: Մյուս հասարակությունների ներկայացուցիչները չեն կարող դառնալ ամերիկացի` մնալով նախկինը: Ամերիկան տար երվում է մյուսներից, այն ացառիկ է, եւ այդ ացառիկությունը զգալի չափով որոշվում է նրա կրոնասիրությամ ու անգլո- ողոքական մշակույթով: Աշխարհաքաղաքացիության եւ իմպերիալիզմի այլընտրանքն ազգայնականությունն է, որը կոչված է պահպանելու եւ ազմապատկելու Ամերիկայի նվաճումները, այսինքն` այն որակներն ու հատկանիշները, որոնք մոտ չորս հարյուրամյակ առանձնացրել են ամերիկացիներին մնացյալ ազգերից: Ամերիկայի կրոնասիրությունը զատում է նրան արեւմտյան հասարակությունների խմ ից: Բացի դրանից, ամերիկացիները առավելապես քրիստոնյա են եւ դրանով տար երվում են ոչ արեւմտյան ազգերի մեծ մասից: ԱՄՆ կրոնասիրությունը ստիպում է ամերիկացիներին աշխարհը դիտել որպես արու եւ չարի պայքարի ասպարեզ: Մյուս հասարակությունների ներկայացուցիչները հաճախ այդ կրոնասիրությունը համարում են ոչ միայն արտասովոր, այլեւ զայրացնող, քանզի այն անդրադարձնում է կրոնական արոյականությունը ԱՄՆ քաղաքական, տնտեսական եւ սոցիալական գործունեության վրա: Այսօր էլ ազգայնականությունն ամենեւին չի կորցրել իր կապը կրոնի հետ: Առավել կրոնական երկրները, որպես կանոն, առավել ազգայնական են լինում: Ամերիկյան ազգային ինքնության համար «այլախոհ» ողոքականությունը առանցքային տարր է: Ամերիկացիները նվիրված են Աստծուն եւ իրենց երկրին, նրանց համար Աստված եւ երկիրը ան աժանելի են: Աշխարհում շատ ան պայմանավորվում է կրոնով, եւ զարմանալի չէ, որ ամերիկացիները ազգային ինքնության եւ ազգային միասնության որոնումներում նորից դիմել են կրոնին:

Ամերիկյան ընտրանու մի մասը ավական արյացակամությամ է վերա երվում Ամերիկայի վերածմանը աշխարհաքաղաքացիական հասարակության, մյուս մասը հանդես է գալիս Ամերիկայի` կայսրության կարգավիճակի ձեռք երման օգտին: Ամերիկյան ժողովրդի ճնշող մեծամասնությունը ազգային-հայրենասիրական այլընտրանքի եւ հարյուրամյակներով գոյություն ունեցող ամերիկյան ինքնության պահպանման ու ամրապնդման կողմնակից է: Ամերիկան դառնում է աշխարհ: Աշխարհը դառնում է Ամերիկա: Ամերիկան մնում է Ամերիկա. աշխարհաքաղաքացիակա՞ն, կայսերակա՞ն, ազգայնակա՞ն: Ամերիկացիներին հարկ է լինելու կատարել ընտրություն, որը կորոշի ե՛ւ ազգի, ե՛ւ ողջ աշխարհի ճակատագիրը: «Հանրապետական», 2004, թ. 8

ԳԱՂՏՆԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Գաղտնի միությունները գոյություն ունեն եթե ոչ աշխարհի արարման սկզ ից, ապա միջնադարից` հաստատ: Տաճարականներ (թամփլիերներ), ռոզենկրեյցականներ, իլյումինատներ, մասոններ. արտասովոր անվանումներով ուխտերի, միա անությունների եւ օթյակների այս ցանկը կարելի է անվերջորեն շարունակել: Դրանցից մի քանիսն այսօր էլ կան, սակայն հարկ չկա չափազանցել նրանց (թեկուզ նույն մասոնների) ազդեցությունը նորագույն պատմության ընթացքի վրա: Այլ են նոր կազմակերպությունները: Ֆինանսիստների, օլիգարխների ու քաղաքական գործիչների` ռոմանտիկ քողից եւ միստիկականությունից զուրկ այս ակում ներն իրենց նախորդներից փոխ են առել ամենագլխավորը` գաղտնիությունը: Այն զգացումը, թե աշխարհում ամեն ինչ վերահսկվում է միասնական ուժի կողմից, ամենատար եր մարդկանց մոտ` անկախ նրանց աստիճանից ու քաղաքական հակումներից, վաղուց է առաջացել: Համաշխարհային կառավարության կոչմանը հավակնում են իշխանության ոչ պաշտոնական կենտրոններ, գաղտնի կազմակերպություններ: Համաշխարհային կառավարության գաղափարը վաղուց է դուրս եկել ֆանտաստիկ վեպերի թեմաների շրջանակներից, եւ այնպիսի պաշտոնական միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են ՄԱԿ-ը, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն, Փարիզյան եւ Հռոմյան ակում ները, ինչպես նաեւ նույն Դավոսյան ֆորումը, որոշ չափով կարելի է դասել Համաշխարհային կառավարության շարքը: Դեռ միջին դարերում առաջացավ մի կազմակերպություն` մասոնությունը, որի մասին լսել էին ոլորը, այց որի մասին ոչ ոք ոչինչ չգիտեր: Մասոնության գաղափարախոսներից Ալ երտ Փայքն ասել է. «Մասոնների նպատակն է` դառնալ աշխարհի տերերի տիրակալներ: Գաղտնի իշխանություն` իշխանության ետեւում»: Իր հերթին, գաղտնի կազմակերպությունների թունդ քննադատ, րիտանական հետախուզության կադրային սպա Ջոն Քոլեմանը փորձում էր ապացուցել, որ հենց «այդ ուժն իրականացրեց ոլշեւիկյան հեղափոխությունը Ռուսաստանում, սանձազերծեց

Առաջին ու Երկրորդ աշխարհամարտերը, Կորեայի եւ Վիետնամի պատերազմները, կազմակերպեց Ռոդեզիայի, Հարավային Աֆրիկայի, Նիկարագուայի ու Ֆիլիպինների ճգնաժամերը»: Նրա կարծիքով, այդ կազմակերպությունն իր ձեռքն է վերցրել աֆրիկյան մայրցամաքի հանածո պաշարներն ու թմրանյութերի ողջ առեւտուրը: Առանձին էնտուզիաստ հետազոտողներ, կրկնելով Քոլեմանին, գտնում են, որ «համաշխարհային կառավարմանը» մասնակից են «գաղտնի» կառավարություններից ամենաճանաչվածները` «Միջազգային հարա երությունների խորհուրդը», «Բիլդեր երգյան ակում ը» եւ «Եռակողմ հանձնաժողովը»: ԱՄՆ նախկին կոմունիստական լիդերներից Մորիս Մելքինի խոսքերով` խորհրդային մի գործակալ իրեն ժամանակին ցուցում է տվել. «…փորձել սողոսկել այդ կազմակերպությունների մեջ, անհրաժեշտության դեպքում նրանց կարողությունները վերցնել իրենց ձեռքը, որպեսզի ի վիճակի լինեն ֆինանսավորել կոմունիստական կուսակցության քարոզչությունը Միացյալ Նահանգներում…»: Ք Ք Ք

1921թ. Նյու Յորքում հիմնված «Միջազգային հարա երությունների խորհրդին» (ՄՀԽ) հաճախ մեղադրում են ներպետական դավերի, վարչակազմերի փոփոխության մեջ: Որոշ տվյալներով, ՄՀԽ-ն կազմված է հասարակության ընտրախավը ներկայացնող ավելի քան 2000 անդամներից: ՄՀԽ հիմնադիրներից են Ջոն Ֆոսթեր Դալեսը, որը նախագահ էյզենհաուերի օրոք դարձավ պետքարտուղար, նրա հաջորդ Քրիստիան Հերթերը եւ Ալեն Դալեսը (հետագայում` ԿՀՎ տնօրեն): Չնայած այս «աղմուկ հանած» անուններին, ամերիկացիները ՄՀԽ-ի մասին քիչ ան գիտեն: Խիստ կանոնադրական օրենքներով` կազմակերպության հանդիպման վայրը եւ դրա ովանդակությունը հրապարակող անդամն անմիջապես հեռացվում է ՄՀԽ-ից: «Միջազգային հարաերություններ» (Բօr6iցո Ճ11airՏ) հանդեսի միջոցով ՄՀԽ-ն հաճախ է փորձել ամերիկացիների շրջանում տարածել համաշխարհային կառավարության գաղափարը, որն իր վրա կվերցնի համաշխարհային կարգուկանոնի եւ ոլոր խնդիրների լուծման պատասխա45

նատվությունը: Համաշխարհային կառավարության հսկողության տակ պիտի լինեն համաշխարհային անկային մենաշնորհը եւ, համապատասխանա ար, հարկային համակարգը: Շատ տարիների ընթացքում ՄՀԽ-ն երկրի ղեկավար կադրերի համալրման մշտական աղ յուր էր: ԱՄՆ որոշ թերթերի տվյալներով, ԿՀՎ 11 տնօրեններից 7-ը, 16 պետքարտուղարներից 12-ը, ֆինանսների 18 նախարարներից 12-ը, պաշտպանության 15 նախարարներից 9-ը, նախագահի մի շարք խորհրդականներ ու Եվրոպայում ՆԱՏՕ զորքերի գլխավոր հրամանատարներ հանդիսացել են ՄՀԽ անդամներ: ՄՀԽ ներկայացուցիչներ կան ինչպես դեմոկրատների, այնպես էլ հանրապետականների շրջանում: Որպեսզի «ձեռքում պահի» հասարակական կարծիքը, ՄՀԽ-ն հսկողություն է սահմանել ազգային առաջատար հեռուստաալիքների եւ տպագիր լրատվամիջոցների վրա: Ք Ք Ք

«Բիլդեր երգյան ակում ի» հիմնադիրը Յոզեֆ Ռետինգերն է: Ակում ի հիմնադրման տարեթիվը հայտնի չէ, սակայն նրա մասին առաջին անգամ խոսեցին 1954թ., եր ճարպիկ լրագրողները հոլանդական Օսթեր եք քաղաքի Բիլդեր երգ հյուրանոցում «հայտնա երեցին» աշխարհի ամենաազդեցիկների եւ ամենահարուստների հավաքույթը: Հյուրանոցից էլ առաջացավ կազմակերպության անվանումը: Ակում ի առաջին նախագահը եղել է Օրանյան հարստության ներկայացուցիչ, թագաժառանգ Բեռնհարդը` Նիդեռլանդների նախկին թագուհի Յուլյանայի ամուսինը, որի կարողությունը գնահատվում է 2 մլրդ դոլար: Ինչպես մյուս գաղտնի կազմակերպությունները, այն նույնպես շատ փակ է: Ակում ի անդամները տարին մեկ-երկու անգամ հանդիպում են որեւէ աչքի չընկնող, այց արձրակարգ առողջարանում: Հանդիպումների վայրը, ժամանակը եւ ովանդակությունը գաղտնի են պահվում: Այդպիսի հանդիպումներում ընդունված որոշումները պաշտոնական չեն, սակայն պարտադիր են կատարման համար: Հաճախ այդ «ֆորումներին» հրավիրվում են տար եր երկրների ղեկավարներ: Այստեղ հասցրել են երեւալ նաեւ ռուսները: Օրինակ, bilժ6rb6rց.օrց ինտերնետային կայքի տվյալներով, 1998թ. իլդեր երգականների նիստին մասնակցել է այդ օրերի

Ռուսաստանի առաջին փոխվարչապետ Անատոլի Չու այսը: Ըստ լուրերի, նիստերից մեկում շրջանառվել է մի համաձայնագրի տեքստ, որտեղ Ռուսաստանը աժանվում էր հսկողության մի քանի գոտիների. Կենտրոնն ու Սի իրը անցնում էին ԱՄՆ-ին եւ Անգլիային, Հարավն ու Պովոլժիեն` Թուրքիային, Հեռավոր Արեւելքը` ճապոնիային, իսկ Հյուսիս-արեւմուտքը` Գերմանիային: Ակում ի նիստերի մասնակիցներ են եղել Հենրի Քիսինջերը, Ջերալդ Ֆորդը, Հելմուտ Շմիդտը, Դեւիդ Ռոքֆելերը, արոն Ռոտշիլդը, Մարգարետ Թետչերը եւ Ամերիկայի ու Եվրոպայի շատ ուրիշ ազդեցիկ եւ հարուստ գործիչներ: Լրագրողները պարզել են, որ նրա ֆինանսական սնման թելերը տանում են դեպի այն ֆոնդերը, որոնք ազատված են հարկային մուծումներից: Ք Ք Ք

1973թ. դեկտեմ երի 13-ին ամերիկյան մի հեռուստաալիքով հանդես եկավ հարավային փոքրիկ նահանգի սակավաճանաչ նահանգապետը, որի մասին ոչ ոք համարյա ոչինչ չէր լսել: Անցավ 3 տարուց էլ պակաս ժամանակ, եւ այդ մարդը ողջ աշխարհին հայտնի դարձավ որպես ԱՄՆ նախագահ: Դա Ջիմի Քարթերն էր: Իր նախընտրական խոստումներում Քարթերը ժողովրդին խոստացավ իշխանությունից հեռացնել «Միջազգային հարա երությունների խորհրդին» եւ «Բիլդեր երգյան ակում ին»: Նա իր խոստումը պահեց. Սպիտակ տան աշխատասենյակները զ աղեցրին նոր, ոլորին անհայտ ինչ-որ «Եռակողմ հանձնաժողովի» (ԵՀ) անդամները, որը կոչվում էր նաեւ Թրիլաթերալ: Սակայն, ինչպես հետագայում պարզվեց, Թրիլաթերալի հիմնադիրներից շատերը ՄՀԽ եւ Բիլդեր երգյան ակում ի անդամներ էին: ԵՀ առաջին համաժողովը կայացել է 1972թ., ՄՀԽ նախագահ Դեւիդ Ռոքֆելերի ամառանոցում: Թրիլաթերալի կազմում մտնում էին ԱՄՆ, ճապոնիայի եւ Արեւմտյան Եվրոպայի (այդ իսկ պատճառով էլ` եռակողմ) ներկայացուցիչները: Թրիլաթերալի նպատակը առավել ճիշտ է արտահայտել սենատոր Բարի Հոլդուոթերն իր «Առանց որեւէ զղջման» գրքում. «Այն համաշխարհային տնտեսական իշխանության ստեղծածն է` վեր կանգնած մասնակից երկրների քաղաքական կառավարություններից, եւ այն պիտի ղեկավարի աշխարհը»:

Ռոքֆելերի հետ հանդիպումից 3 տարի անց Քարթերին ընտրեցին նախագահ: Կարելի է կասկածել ոմն մեկին նախագահ «դարձնելու» Ռոքֆելերի հնարավորությանը, այց այն, որ միայն 1973թ. նա, երկրում չզ աղեցնելով որեւէ ղեկավար դիրք, հանդիպել է 27 պետությունների, այդ թվում` ԽՍՀՄ եւ Չինաստանի ղեկավարների հետ, պարզորոշ խոսում է նրա վիթխարի ազդեցության մասին: Թրիլաթերալի գործադիր տնօրեն Զ իգնեւ Բժեզինսկին Քարթերի օրոք ազգային անվտանգության ղեկավարն էր: Իր «Երկու դարերի արանքում» գրքում Բժեզինսկին միտք է հայտնում, թե ավելի լավ է աշխարհում միասնական հասարակություն ստեղծել ոչ թե տար եր պետությունների «միաձուլմամ », այլ «անուղղակի», այսինքն` ոչ պաշտոնական կապերի օգնությամ : Խոսելով սոցիալական կարգավորման մասին` «գլո ալ ռազմավարը» նախատեսում է նույնիսկ նակչության, երեխաների սեռի, եղանակի ու քաղաքացիների ժամանցի կանոնավորման միջոցները: ԵՀ հիմնական ֆինանսական օժանդակությունը ստացվում է Ֆորդի հիմնադրամից` նվիրատվությունների տեսքով: Թրիլաթերալի «նվաճումներից» են համարվում այնպիսի «ծառայություններ», ինչպիսիք են աֆրիկյան մի շարք պետությունների կառավարությունների տապալումը, 1980թ. Նիկարագուայում պետական հեղաշրջումը եւ այլն: «Հանրապետական», 2004, թ. 10

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐԱՑՄԱՆ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ԿԱՂԱՊԱՐԸ

Իեն Թրեյնոր Անկախ նրանից, թե ինչ վախճան կունենա վտանգավոր դիմակայությունը Կիեւում, ուկրաինական «Ոօքճ» («Ժամն է») երիտասարդական շարժման ժողովրդավար պարտիզաններն արդեն հասել են կարեւոր հաղթանակի: Երիտասարդ ժողովրդավարակտիվիստները մո իլիզացրել են սովորա ար քաղաքականապես պասիվ Ուկրաինան, եւ նա այլեւս նախկինը չի լինելու: Թեպետ Ուկրաինան է ստանալու «նարնջագույն հեղափոխության» նվաճումները, սակայն այս կամպանիան ամերիկացիների ստեղծագործությունն է` արեւմտյան րենդի առաջխաղացման նր որեն իրականացված մի ծրագիր, որը 4 տարվա ընթացքում կիրառվել է 4 երկրներում` անհրապույր վարչակարգերը տապալելու համար: Ամերիկյան կառավարության կազմակերպած ու հովանավորած նմանատիպ կամպանիան` ամերիկացի խորհրդատուների, սոցիոլոգների, դիվանագետների, ամերիկյան առաջատար կուսակցությունների եւ ոչ կառավարական կազմակերպությունների ներգրավմամ , առաջին անգամ կիրառվեց 2000թ. Բելգրադում` Սլո ոդան Միլոշեւիչի պարտությունն ընտրություններում ապահովելու համար: Այդ ժամանակ առանցքային դերը աժին ընկավ Բելգրադում ԱՄՆ դեսպան Ռիչարդ Մայլզին: Նախորդ տարի, լինելով դեսպան Թ իլիսիում, նա Վրաստանում կրկնեց նույն հնարքը` սովորեցնելով Միխայիլ Սահակաշվիլուն` ինչպես տապալել էդուարդ Շեւարդնաձեին: Բելգրադում հաջողության հասնելուց 10 ամիս անց Մինսկում ԱՄՆ դեսպան, Կենտրոնական Ամերիկայում (հատկապես` Նիկարագուայում) նման գործողությունների վետերան Մայքլ Կոզակը կազմակերպեց գրեթե նույնատիպ արշավանք` ելառուսական դիկտատոր Ալեքսանդր Լուկաշենկոյին ջախջախելու համար: Այդ փորձը ձախողվեց: «Բելառուսում Կոշտունիցա չի լինելու»,- հայտարարեց այդ երկրի նախագահը` ակնարկելով Բելգրադի դեպքերը:

Սեր իայում, Վրաստանում ու Բելառուսում կուտակված փորձն անգնահատելի եղավ Կիեւում` Լեոնիդ Կուչմային տապալելու ծրագիրը կազմելու համար: Ընտրությունների եւ քաղաքացիական անհնազանդության միջոցով ժողովրդավարություն հաստատելու մեթոդներն այժմ այնքան են հղկված, որ վերածվել են ուրիշի ընտրություններում հաղթելու ուղեցույցի: Բելգրադի կենտրոնի մի հասարակ շենքում գտնվում է «Ոչ ռնի դիմադրության կենտրոն» անվամ կազմակերպության գրասենյակը, որտեղ աշխատում են համակարգչին գերազանց տիրապետող երիտասարդներ: Ցանկանո՞ւմ եք իմանալ, թե ինչպես հաղթել լրատվամիջոցները, դատարանները, անվտանգության մարմիններն ու ընտրական տեղամասերը վերահսկող վարչակարգին. վարձեք ելգրադցի այս երիտասարդ ակտիվիստներին: Կազմակերպությունն առաջացել է «Օòոօք» («Հակահարված») ուսանողական շարժման հիմքի վրա` ուղղված Միլոշեւիչի վարչակարգի դեմ: Այդպիսի շարժման րենդինգի համար նման սուր, կարճ անվանումն անչափ կարեւոր է: Վրաստանում, անցյալ տարվա հեղափոխության ժամանակ, նույնատիպ ուսանողական շարժումը կոչվում էր «Կմարա» («Բավ է»), Բելառուսում` «Çóáք», Ուկրաինայում` «Ոօքճ»: Բացի այդ, «Օòոօք»-ը հորինել էր պարզ եւ հզոր կարգախոս, որին 2000թ. Սեր իայում ամենուրեք կարելի էր հանդիպել: Այն կազմված էր երկու առից` «gօէօv je» («վերջ նրան»): Խոսքն, անշուշտ, Միլոշեւիչի մասին էր: Վարպետորեն մտածված մարքեթինգային ատրի ուտիկան զուգորդվում էր սեղմված ռունցքի պատկերմամ սեւ-սպիտակ լոգոտիպով: Ուկրաինայում կա այս «ցուցադրական քարոզչության» սեփական համարժեքը` ժամացույց, որը խորհրդանշում է Կուչմայի վարչակարգի օրերի հաշված լինելը: Մահակներ, ներկով սրվակներ եւ ինտերնետ-կայքեր` ահա երիտասարդ ակտիվիստների զենքը: Ծաղրն ու փողոցային երգիծական ներկայացումները նույնպես դրսեւորել են իրենց` որպես մարդկանց մեջ վախը հաղթահարելու եւ իշխանությունների զայրույթը հարուցելու խիստ հաջողակ միջոց:

Նախորդ տարի նախքան Վրաստանի նախագահ դառնալը Սահակաշվիլին, ով, ի դեպ, կրթություն է ստացել ԱՄՆ-ում, զանգվածային անհնազանդության կազմակերպման տեխնոլոգիաների դասընթացներ անցնելու նպատակով` Թ իլիսիից մեկնեց Բելգրադ: Բելառուսի ամերիկյան դեսպանությունը կազմակերպեց տեղի երիտասարդական ընդդիմության առաջնորդների այցը Մերձ ալթիկա, որտեղ նրանք հանդիպեցին Բելգրադից ժամանած սեր երի հետ: Ինչ վերա երում է ուն Սեր իային, ապա, հաշվի առնելով Բելգրադում առկա թշնամական մթնոլորտը, ամերիկացիները վարչակարգի տապալումը կազմակերպեցին հարեւան Հունգարիայի տարածքից` Բուդապեշտից ու Սեգեդից: Ընտրությունների նախօրեին Ուկրաինա այցելեցին մի քանի սեր ակտիվիստներ, սակայն ելգրադյան «առաջամարտիկ» Ալեքսանդր Մարիչին նույնիսկ սահմանից են հետ դարձրել: Զանգվածային այս արշավների կազմակերպմանը մասնակցող հիմնական ամերիկյան հաստատություններն են` Ժողովրդավարական կուսակցությանն առընթեր Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտը, Հանրապետական կուսակցությանն առընթեր Միջազգային հանրապետական ինստիտուտը, Պետդեպարտամենտը, ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությունը (ՍՏՃ|D), ինչպես նաեւ` «Բr66ժօո ՒօսՏ6» ոչ կառավարական կազմակերպությունը եւ միլիարդատեր Ջորջ Սորոսի Բաց հասարակության ինստիտուտը: Ռազմավարության մշակման ընթացքում ֆոկուս-խմ երի կազմակերպման ու հասարակական կարծիքի հարցախույզերի տվյալների օգտագործման համար վարձվում են ամերիկյան սոցիոլոգիական գործակալություններ եւ արհեստավարժ խորհրդատուներ: Իշխող վարչակարգի տապալման համար անհրաժեշտ է, որպես կանոն, անջատ ընդդիմությանը միավորել միասնական թեկնածուի շուրջ: Այդպիսի առաջնորդ ընտրում են` ելնելով գործնական եւ անաչառ նկատառումներից, թեկուզ նա հակաամերիկյան կողմնորոշում ունենա: Սեր իայում ամերիկյան «Ք6ոո, Տcհօ6ո aոժ 86rlaոժ ՃՏՏօciat6Տ» սոցիոլոգիական գործակալությունը պարզեց, որ

ընդդիմության արեւմտամետ առաջնորդ Զորան Ջինջիչը (հետագայում նա սպանվեց) երկրում համ ավ չի վայելում եւ արդար ընտրություններում Միլոշեւիչին հաղթելու հնարավորություն չունի: Նրան համոզեցին զիջել առաջատարի դերը Արեւմուտքի հակառակորդ Վոյիսլավ Կոշտունիցային: Բելառուսում ԱՄՆ պաշտոնական ներկայացուցիչներն ընդդիմադիր կուսակցություններին հրահանգեցին պաշտպանել արհմիութենական մռայլադեմ առաջնորդ Վլադիմիր Գոնչարիկին, քանզի նա Լուկաշենկոյի կողմնակիցներից շատերի մոտ ճանաչում ուներ: Ուսանողական շարժումից ու միասնական ընդդիմությունից ացի` ժողովրդավարացման ամերիկյան կաղապարի մյուս առանցքային տարրն է, այսպես կոչված, «ձայների զուգահեռ հաշվումը»` որպես հակակշիռ ընտրական նենգափոխումներին, որոնց շատ են սիրում դիմել ժողովրդականություն չվայելող վարչակարգերը: Ուկրաինայի ընտրություններին ներկա էին նաեւ արտերկրյա արհեստավարժ դիտորդներ այնպիսի կազմակերպություններից, ինչպիսին է Եվրոպայի անվտանգության եւ համագործակցության կազմակերպությունը (ԵԱՀԿ), այց ինչպես նախորդ նմանատիպ ընտրություններում, ուկրաինական ընտրարշավի ժամանակ նույնպես հստակ երեւում էր, որ ողջ երկրով մեկ գործում են հազարավոր տեղական դիտորդներ, որոնց ուսուցանել եւ ծախսերը հոգացել էին արեւմտյան կազմակերպությունները: Ընտրություններին հետեւելու նպատակով «տարածաշրջանային խոշորագույն քաղաքացիական արշավի» կազմակերպմանն ու ֆինանսավորմանը, որտեղ աշխատում էին հազարից ավելի ուսուցում անցած դիտորդներ, մասնակցել են ԱՄՆ «Բr66ժօո ՒօսՏ6» հիմնադրամը եւ Ժողովրդավարական կուսակցությանն առընթեր Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտը: Նրանք ընտրատեղամասերի ելքերի մոտ կազմակերպում էին նաեւ մարդկանց հարցումներ, համաձայն որոնց` արդեն կիրակի երեկոյան պարզվեց, որ Յուշչենկոն իր մրցակցից առաջ է անցել 119-ով: Եվ հատկապես դրանց ֆոնի վրա տեղի ունեցավ հետագա իրադարձությունների մեծ մասը:

Ընտրատեղամասերի ելքերի մոտ հարցումները համակարգի ամենակարեւոր տարրերն են: Նրանք քարոզչական կռվում խլում են նախաձեռնությունը իշխող վարչակարգից (քանզի դրանց արդյունքներն ավելի շուտ են հայտնի դառնում, քան պաշտոնական տվյալները), վայելում են մամուլի հատուկ ուշադրությունը, եւ իշխանությունները հայտնվում են ոչ թե հաստատողի, այլ պատասխանողի վիճակում: Ժողովրդավարացման ամերիկյան կաղապարի վերջին փուլը կենտրոնացված է այն միջոցների վրա, որոնք հարկավոր է ձեռնարկել, եր գործող իշխանությունը փորձում է ժողովրդից խլել ընտրություններում տարած հաղթանակը: Բելառուսում նախագահ Լուկաշենկոն իրոք հաղթեց. այնպես որ` հակազդումն էլ այնտեղ նվազագույն չափի էր: Բելգրադում, Թ իլիսիում (եւ այժմ` Կիեւում), որտեղ իշխանությունները սկզ ում փորձում էին կառչել իրենց աթոռներից, հիմնական հանձնարարականն էր. համ երությունը չկորցնել, այց վճռականորեն տրամադրվել, կազմակերպել քաղաքացիական անհնազանդության զանգվածային գործողություններ, որոնք, մնալով խաղաղ եւ օրինական, կկարողանան դրդել իշխանությանը` դիմել ուժային ճնշումների: Եթե Կիեւի իրադարձությունները հաստատեն, որ ԱՄՆ-ը սեփական ռազմավարության օգնությամ իրոք կարող է աջակցել այլ երկրների ժողովուրդներին` շահել ընտրություններն ու վերցնել իշխանությունը, ապա ԱՄՆ-ը, անշուշտ, կփորձի այն օգտագործել նաեւ հետխորհրդային տարածքի այլ երկրներում: Հետեւեք Մոլդովային եւ Կենտրոնական Ասիայի ավտորիտար պետություններին: Լհ6 Օսarժiaո, Մեծ Բրիտանիա «Հանրապետական», 2004, թ. 11

ՀԻՆ ԱՇԽԱՐՀԸ ԵՎ ԱՄԵՐԻԿԱՆ

Ալեն Մենկ Ալեն Մենկը ֆրանսիացի ճանաչված տնտեսագետ է: Ներկայումս «ՃԽ ՇօոՏ6il» խորհրդատվական ընկերության եւ «Լ6 Խօոժ6» թերթի դիտորդական խորհրդի նախագահն է: Այսօր տրանսատլանտյան հարա երությունները ծանր ժամանակաշրջան են ապրում, եւ հարցն այստեղ ոչ միայն եւ ոչ այնքան Իրաքն է: Մենք` Հին աշխարհի նակիչներս, Միացյալ Նահանգներին նայում ենք մաշված ակնոցներով` առաջվա պես տեսնելով մեզ հարազատ երկրի: Սակայն ԱՄՆ-ը կտրուկ կերպարանափոխվում է, քանզի գործի է անցել նոր էթնիկական «ձուլման կաթսան»: Երեկ ԱՄՆ-ը Արեւմուտքի երկիր էր: Այսօր այն վերածվում է «տիեզերական երկրի»: Մեր օրերի ԱՄՆ-ը ոչ միայն հին արեւմտյան քաղաքակրթության, այլեւ աշխարհի ոլոր ծագերի քաղաքակրթությունների «ծեփվածք» է: Ինչպիսի տեսք կունենար ԱՄՆ-ը, եթե հնդիկները կամ, ասենք, չինացիները լինեին նույնպիսի ազդեցիկ ուժ, ինչպիսին հրեաները կամ անգլոսաքսոնյան սպիտակամորթ ողոքականներն են, իսկ լատինաամերիկացիներն ունենային նույն քաղաքական կշիռը, ինչ իռլանդացի կաթոլիկները: Այս հարցը չափազանց արդիական է. ԱՄՆ-ում ընտրախավի փոփոխությունն անխուսափելի է: Բավական է հայացք գցել ամերիկյան համալսարանների այսօրվա ուսանողներին, որպեսզի պարզ հասկացվի, թե ում է վիճակվելու ղեկավարել երկիրը հինգ, տասը կամ քսան տարի հետո: Այս կապակցությամ չի՞ փոխվի, արդյոք, Ամերիկայի պատկերը, եւ կպահպանվե՞ն, արդյոք, Եվրոպայի հետ նրա նախկին կապերը: Ք Ք Ք

Մինչեւ վերջին ժամանակները տրանսատլանտյան հարա երությունները կառուցվում էին ընդհանուր պատմության, ավանդույթների ու արժեքների հիման վրա: Մեզ, իհարկե, այսուհետ էլ

կմիավորեն շուկան եւ ժողովրդավարությունը, սակայն դրանք ավելի ու ավելի են դառնում ոչ միայն Արեւմուտքի, այլեւ ողջ աշխարհի սեփականությունը: Բայց կարո՞ղ են, արդյոք, երկարաժամկետ հեռանկարում համընկնել Աստծո, հասարակության մեջ կրոնի դերի, մարդու իրավունքների (ներառյալ արհեստական վիժումներն ու մահապատիժը), ազատության, վերջապես` ուժերի հաշվեկշռի մասին մեր պատկերացումները: Եվրոպան արեւմտյան հին արժեքների համար մնալու է որպես «սառցախցիկ», իսկ ԱՄՆ-ը վերջնականապես վերածվելու է համաշխարհային նոր արժեքների ձեւավորման լա որատորիայի: Լինելով «տիեզերական երկիր»` Միացյալ Նահանգներն իր վրա է վերցնում համաշխարհային խնդիրներ… Եվրոպան ամերիկացիներն իրենց համար խնդիր չեն համարում: Նրանց համար դա վայր է, որտեղ կարելի է անցկացնել արձակուրդը, այլ ոչ թե տարածաշրջան, որն ունի ռազմավարական գեթ ինչ-որ նշանակություն: Իսկ ո՞ր խնդիրներն են լինելու զուտ եվրոպական: Մենք` եվրոպացիներս, ունենք երեք հիմնական մտահոգություն: Առաջինը ներգաղթն է. երեւույթ` հատկապես էական այնպիսի երկրների համար, ինչպիսիք են Իտալիան, Իսպանիան եւ Պորտուգալիան (անցյալի արտագաղթի այս երկրներն այժմ պետք է համակերպվեն ներգաղթի երկիր լինելու հետ): Երկրորդ մտահոգությունը կապված է առաջինի հետ. դա մեր ժողովրդագրական վիճակն է, նախեւառաջ` նրա ազդեցությունը կենսաթոշակային ապահովման վրա: Երրորդը, որ մեզ մտահոգում է, սահմանների անորոշությունն է: Մենք չգիտենք, թե որտեղով են անցնում մեր արեւելյան ու հարավային սահմանները: Այսպիսի իրավիճակը մշտապես սպառնալու է տար եր կարգի միջադեպերով եւ արդություններով: Սակայն նման վտանգներին համաշխարհային տերությունը ծանոթ չէ: Եթե ԱՄՆ-ը մտահոգված է ողջ աշխարհի ճակատագրով, ապա մեր հետաքրքրությունները կրում են միանգամայն եսասիրական նույթ: Մենք մեզ չենք համարում համաշխարհային տերություն:

Պակաս կարեւոր չէ այն, որ մենք այլեւս չունենք ընդհանուր թշնամի, ինչպիսին ԽՍՀՄ-ն էր: Մենք` Արեւմտյան Եվրոպայի նակիչներս, շատ անով պարտական ենք Իոսիֆ Ստալինին: Եթե չլիներ խորհրդային սպառնալիքը, Եվրոպան չէր միավորվի եւ 40 տարվա ընթացքում չէր պահպանի սերտ հարա երություններ ԱՄՆ-ի հետ: Այնպես որ, Եվրոպան իր ծնունդով ավելի շատ պարտական է Ստալինին, քան Ժան Մոնեին (ժամանակակից եվրոպական ինտեգրացման հիմնադիրը): Մենք այլեւս չենք ունենալու ընդհանուր թշնամի: Ահա եկչությունն ընդհանուր թշնամի չէ, այլ ընդհանուր քավության նոխազ. ահա եկչության հետ կապված վտանգներն ակնհայտորեն ավարար չեն կայուն ու երկարաժամկետ միություն ստեղծելու համար: Ք Ք Ք

ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի միջեւ ռազմավարական կապերը շարունակ թուլանում են: Ի՞նչ է ՆԱՏՕ-ն. կազմակերպություն, որ հազիվ է գլուխ հանում իր պարտականություններից` չունենալով որոշակի առաքելություն, համոզմունք եւ նպատակներ: ՆԱՏՕ-ն այլեւս գոյություն ունի լոկ որպես գործիք, որի միջոցով Միացյալ Նահանգները խանգարում է Եվրոպային ստեղծել սեփական պաշտպանական համակարգ: Եվրոպայում ԱՄՆ-ի հետ ներկա եւ ապագա հարա երությունների վերա երյալ կան տար եր տեսակետներ: Բրիտանական վերնախավը, հասկանալով, որ Ամերիկան վերափոխություն է ապրում, չի ցանկանում տվյալ փուլում խզել հատուկ հարա երությունները նրա հետ: Նա գտնում է, որ քանի դեռ այդ կապը գոյություն ունի, կկարողանա ազդել ամերիկյան քաղաքականության վրա: Գերմանիայի հետ ամեն ինչ քիչ թե շատ պարզ է. այն ձգտում է դառնալ Շվեյցարիա: Խաղաղասիրական (պացիֆիստական) տրամադրությունները հասարակությունում եւ «ռազմավարական կամքի» ացակայությունը վերածում են նրան շատ պարկեշտ ժողովրդավարական երկրի, որի ազդեցությունն ինչ-որ չափով իր սահմաններից արեւելք է տարածվում եւ որն ԱՄՆ-ի հետ

հարա երություններն այլեւս սեփական քաղաքականության համար առանցքային չի համարում: Գերմանացիները Միացյալ Նահանգներին հավաստիացնում են իրենց հավատարմության մեջ, այց նրանք անկեղծ չեն: Ֆրանսիացիներն, ինչպես հայտնի է, հետեւում են դը Գոլի պատգամներին եւ կողմնորոշված են դեպի Երրորդ աշխարհ. նրանք ցանկանում են հիմնել ու գլխավորել չմիավորման նոր շարժումը: Եր գործերը լավ են գնում, Շիրակը հույս է տածում հանդես գալ Ներուի դերում, իսկ եր հաջողությունը նրան դավաճանում է` Նասերի դերում: Սակայն մեզ հարկավոր է դրա հետ համակերպվել: Իսպանացիներն իրենց տեսնում են «Իսպանիդադ» (ՒiՏքaոiժaժ) անվամ ազգերի նոր միության ղեկավար, որի շնորհիվ կկարողանան առանձնակի հարա երություններ հաստատել ԱՄՆի հետ: Երկարաժամկետ հեռանկարում այդ նոր «առանձնակի հարա երություններն» ամենեւին էլ չեն լինի րիտանականի պատճենը. դրանք կկառուցվեն իսպանական ոճով: Միայն պատկերացրեք, թե ինչ նշանակություն ունի իսպանացիների համար այն փաստը, որ իրենց մայրենի լեզվով խոսում են 350 մլն մարդ, այդ թվում` 50 մլն ԱՄՆ քաղաքացիներ: Ինչ վերա երում է նոր եվրոպացիներին, ապա նրանք երախտապարտ են Միացյալ Նահանգներին «սառը պատերազմում» հաղթելու համար, եւ դա միանգամայն նական է: Ֆրանսիացիները 1945թ. նույնպես երախտապարտ էին ԱՄՆ-ին Երկրորդ աշխարհամարտում Գերմանիային ջախջախելու համար: Արդյոք հարատե՞ւ է լինելու այս նական զգացումը: Արդյոք չե՞ն հեռանա Միացյալ Նահանգներից լեհերն ու հունգարացիները, եթե եր եւէ Օվալաձեւ աշխատասենյակը զ աղեցնի հնդկական կամ չինական ծագումով ամերիկացի: Իսկ ահա տնտեսական կապերը Եվրոպայի ու ԱՄՆ-ի միջեւ կմնան հաստատուն: Մեր շուկայական տնտեսությունները գործում են միեւնույն պայմաններում, որոնք տար երվում են աշխարհի մյուս մասերին նորոշ պայմաններից: Եվրոպան վերցրել է կապիտալիզմի անգլոսաքսոնյան մոդելը, եւ դա երկար ժամանակով

է: Շահերի ընդհանրության ֆոնին մեր միջեւ առեւտրային կոնֆլիկտներն էական չեն: Զարգացող երկրների միասնության ամրապնդումը, որ ցայտուն կերպով արտահայտվեց Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության 2003թ. Կանկունի նստաշրջանում, ԱՄՆ-ին ու Եվրոպային ստիպում է մերձենալ` չնայած գյուղատնտեսության, պողպատի եւ անանի արտահանման հարցերում նրանց միջեւ տարաձայնություններին: Ինչ վերա երում է դոլարի ու եվրոյի հարա երություններին, ապա դրանք չեն վերաճի առճակատման: Բացառված չէ, որ երկու կողմերն էլ արտահանմանն աջակցելու նպատակով փորձեն 109-ով արժեզրկել սեփական արժույթները, այց երկարաժամկետ հեռանկարում յուրաքանչյուրն էլ շահագրգռված կլինի կայուն դրամական համակարգի պահպանմամ : Չինաստանի, Հնդկաստանի եւ այլ նոր «խաղացողների» հետ աճող մրցակցությունն ավելի է խթանելու ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի միջեւ տնտեսական կապերի ամրապնդումը. մեր շուկաները հավասարապես թիրախ են հանդիսանում նոր «խաղացողների» համար: Իհարկե, տարաձայնությունները կպահպանվեն: Ապագայում ԱՄՆ տնտեսությունն ավելի արագ կաճի, քան Եվրոպայինը, քանզի Ատլանտիկայի տար եր կողմերում գործում են երկու տարեր մոդելներ. Եվրոպայում առավել զարգացած է հովանավորչությունը, իսկ ԱՄՆ-ում` մրցակցությունը: Սակայն մնացած աշխարհի առաջ մենք գտնվում ենք միեւնույն դիրքում, միեւնույն ճամարում: Այս համատեքստում հնարավոր են ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի միջեւ հարա երությունների զարգացման չորս տար եր սցենարներ. 1. Ես այն անվանում եմ «նվազագույն ատլանտիցիզմ» (ատլանտիցիզմը ԱՄՆ-ի ու Արեւմտյան Եվրոպայի երկրների միջեւ սերտ համագործակցության քաղաքականություն է): Այն ենթադրում է ամերիկյան նոր վարչակազմի վերադարձը ազմա եւեռության սկզ ունքին: Ընդ որում, միավորված Եվրոպան առանց որեւէ արդության կպահպանի ԱՄՆ-ի հետ ամուր կապը,

Ամերիկան էլ կմնա այն նույն երկիրը, որին մենք միշտ սիրում էինք: Սա հնարավոր է, թեեւ, իմ կարծիքով, քիչ հավանական: Եթե այն իրագործվի, ապա իմ պատկերացումը նոր Միացյալ Նահանգների մասին լիովին սխալ դուրս կգա: 2. Շատ կտրուկ խզում: Ամերիկան դառնում է «տիեզերական երկիր», իսկ Եվրոպան հանգիստ ինտեգրվում է: Միաժամանակ, արտաքին աշխարհն սպառնալիք չի ներկայացնում: Այնպես որ, օվկիանոսի տար եր կողմերի երկու գործընկերներին այլեւս ոչինչ չի կապում. չկան ոչ ընդհանուր շահեր, ոչ ընդհանուր վտանգներ, չկա եւ ահա եկչությունը: Մենք կպահպանենք զուտ արեկամական հարա երություններ` ոչ ավելին, այց ոչ էլ պակաս: 3. Կայսերական տիրապետություն: ԱՄՆ նոր նկարագիրը ամ ողջովին ձեւավորված է: Եվրոպան չկարողացավ միավորվել, սակայն մենք ապրում ենք խաղաղ աշխարհում` առանց գլո ալ սպառնալիքների: ԱՄՆ տիրապետությունը դառնում է համապարփակ, ու Եվրոպայի առանձին երկրներ իրենց հույսը կապում են «ունիվերսալ երկրի» հետ: Բայց մինչ Վաշինգտոնը նրանց վրա կհրավիրի իր արեհաճությունը, նրանք ստիպված կլինեն երկար ժամանակ մալայզիացիների, ինդոնեզացիների եւ այլոց արանքում, հնարավոր է նաեւ` նրանցից հետո մեծ հերթի կանգնել: Եվրոպան կլինի փոքր երկրների տարածաշրջան: 4. Նոր Ամերիկա, միավորված Եվրոպա, տրանսատլանտյան կապերի վերականգնում` խոր ճգնաժամի պատճառով: Այդպիսի ճգնաժամ կարող է հրահրել Չինաստանը` որոշելով հավակնել համաշխարհային տերության կարգավիճակին (ինչը հղի է ԱՄՆ-ի հետ ախմամ ` Թայվանի պատճառով) կամ էլ ահաեկչական գործողությունը` միջուկային զենքի կիրառմամ : Եթե լինի նման ճգնաժամ, ապա, չնայած նոր Միացյալ Նահանգների ու միավորված Եվրոպայի միջեւ ոլոր հնարավոր տարաձայնություններին, նորից ի հայտ կգան ընդհանուր շահեր: «Նոր Ստալինը» տրանսատլանտյան կապերի ամրապնդման խթան կհանդիսանա: Իրադրությունը, եր իրականություն կարող է դառնալ ցանկացած սցենար, մեզ` եվրոպացիներիս շատ ան է պարտավորեց59

նում: Առաջին. փորձել հասկանալ ԱՄՆ-ին եւ պատրանքներով չհուսադրել մեզ, թե ԱՄՆ-ը այն նույն երկիրն է, ինչպիսին նրան գիտեր ավագ սերունդը: Մենք պետք է պատրաստվենք գոյակցել ուրիշ` այնպիսի Ամերիկայի հետ, որը կտեսնեն մեր զավակները: Երկրորդ. մեզ հարկավոր է պահպանել արեկամական հարա երությունները ԱՄՆ-ի հետ` չտածելով նրա նկատմամ ոչ ավելորդ սեր, ոչ ավելորդ ատելություն: Երրորդ. հաշվի առնելով նոր հանգամանքները` մենք պիտի գիտակցենք, որ Եվրոպայի ինտեգրումը մեզ համար ավելին է, քան սոսկ պարտականությունը: Իսկ եթե մենք հավատարիմ ենք եվրոպական գաղափարին եւ չենք պատկերացնում մեր ապագան Եվրոպական միությունից դուրս, ապա մեզ հարկավոր է հասնել չորս նպատակի. ԵՄ Սահմանադրության ընդունման, եվրոյի գոտու շրջանակներում տնտեսական ինտեգրման խորացման, պաշտպանության ոլորտում համագործակցության աշխուժացման եւ ֆրանկո-գերմանական միության ամրապնդման: Այս ոլոր խնդիրներն անհամեմատ հեշտ կլինի լուծել, եթե եվրոպացիներն ըմ ռնեն, որ Միացյալ Նահանգներն այլեւս այն երկիրը չէ, որն իրենք գիտեին եւ որը ոմանք կցանկանային նախկինը տեսնել: &ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6[, 2004, դեկտեմ եր «Հանրապետական», 2005, թ. 1

21-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Վլադիսլավ Ինոզեմցեւ – Հետինդուստրիալ հասարակության հետազոտությունների կենտրոնի գիտական ղեկավար, «Ñâîáîäíàÿ ìûñëü ÕÕI » հանդեսի գլխավոր խմ ագիր: Սերգեյ Կարագանով – Արտաքին եւ պաշտպանական քաղաքականության խորհրդի նախագահ, «Ðîññèÿ â ãëîáàëüíîé ïîëèòèêå » հանդեսի գլխավոր խմ ագիր: Գլո ալ գործընթացների առավել անկանխատեսելիության, մարդկության դեմ արդեն հառնած խնդիրների խորացման եւ նորերի ծագման պայմաններում ոչ մի ազգային պետություն ի զորու չէ միայնակ երաշխավորել սեփական անվտանգությունը: Եթե որեւէ տարածաշրջան ներքաշվում է մի շարք կործանարար հակամարտությունների մեջ, ապա դրանց ացասական ազդեցությունն անխուսափելիորեն տարածվում է նաեւ մյուս, այդ թվում` առավել արեկեցիկ երկրների ու տարածաշրջանների վրա: Ուստի, հատկապես այսօր, կարեւոր է գնահատել համաշխարհային քաղաքական ճարտարապետության զարգացման հնարավոր տար երակները եւ որոշել դրանցից առավել ընդունելիները (կամ, առնվազն` նվազագույն աղետալիները): Այսօր առկա հայեցակարգերն այն մասին, թե հետագայում աշխարհակարգն ինչպես էվոլյուցիայի կենթարկվի կամ պիտի ենթարկվի, կարելի է աժանել երեք մեծ խմ ի: Առաջին խում ը կազմում են այն սցենարները, որոնց հիմքում համեմատա ար սովորական կատեգորիաների ուժի կենտրոններով կամ եւեռներով աշխարհի իմաստավորումն է, թեեւ այդ հայեցակարգերի ովանդակությունները միմյանցից խիստ (եր եմն` նաեւ արմատապես) տար երվում են: Այսպես. «սառը պատերազմի» ավարտից հետո լայն տարածում գտավ (հատկապես ԱՄՆ-ում) այն գաղափարը, թե մոլորակի վրա երկար ժամանակով հաստատվել է Ամերիկայի կողմից փաստացի կառավարվող միա եւեռ աշխարհ: Այս գաղափարի կողմնակիցները ելնում են նրանից, որ ԱՄՆ-ը, գտնվելով իր հզորության ծաղկման շրջանում, ավելի մեծ չափով է իրակա61

նացնում միակողմանի գործողությունների ռազմավարությունը, իսկ ամերիկյան քաղաքական գործիչների եւ փորձագետների զգալի մասն արդեն կոկորդով մեկ գովերգում է նոր կայսրության ուժն ու մեծությունը: Իրադարձությունների նման զարգացման հետ եր եք չի համաձայնի համաշխարհային ընկերակցության անդամների մեծ մասը, որոնք, անշուշտ, կձգտեն համատեղ դիմակայել գլո ալ հեգեմոնին: Բայց մեզ առավել էական է թվում ոչ այն, թե ինչպիսի հետեւանքների կհանգեցնի այդպիսի սցենարի կենսագործումը, այլ, որ այն հիմնված է կասկածելի նախադրյալների եւ ինքնախաեության վրա: Այո, այսօր Ամերիկան տնտեսապես հզորագույն տերությունն է: Բայց նրա համեմատական հզորությունն էապես զիջում է անցած դարի 40-ականների վերջի եւ 50-ականների սկզ ի կամ 20-ականների սկզ ի մակարդակին: Առաջին հայացքից աննախադեպ թվացող ԱՄՆ ռազմական ներուժը «ստուգման» ժամանակ ծայրահեղ սահմանափակ է լինում, ինչի վկայությունն են մոլորակի մի շարք տարածաշրջանների իրավիճակների կարգավորման փորձերը: Վաշինգտոնի քաղաքական ազդեցությունը նույնպես ավարար չէ, որպեսզի արդյունավետ կերպով մեկուսացվեն ներկայիս աշխարհի ամենավտանգավոր գործընթացները: Օրինակ, ԱՄՆ-ը անկարող է կանխել Հնդկաստանի ու Պակիստանի կողմից միջուկային զենքի ձեռք երումը կամ խոչընդոտել զանգվածային ոչնչացման զենքի (ԶՈԶ) աղադրամասերի եւ արտադրության տեխնոլոգիաների` Իսլամա ադի ծավալած առեւտրին: Իր ողջ հզորությամ հանդերձ, Ամերիկան անզոր է նաեւ այժմեականության առանցքային հակամարտություններից մեկի` արա ա-իսրայելականի լուծման հարցում: Ամերիկյան գերիշխանության հակառակորդները ջանում են ստեղծել այլընտրանքային մոդել եւ հանդես են գալիս ազմաեւեռ աշխարհի օգտին: Բայց նման տեսակետն անիրական է ու հնաոճ, քանզի ժամանակակից աշխարհն անհնար է երել միմյանց հավասարակշռող ուժի կենտրոնների հանրագումարի: Ինչպես եւ ԱՄՆ-ին հակակշռի ստեղծման հայեցակարգը, այս գաղափարն ուղղված չէ նոր գլո ալ խնդիրների լուծմանը, եւ նույնիսկ « ազմա եւեռություն» եզրի իմաստը ենթադրում է ոչ թե համագործակցություն, այլ միջազգային գործերում մրցակցություն:

Այսօր այդ հայեցակարգի առավել հետեւողական կողմնակիցներ են Չինաստանն ու Ֆրանսիան: Ռուսաստանը նրանց ազդեցության տակ է եւ սեփական ուղու որոշման հարցում տատանվում է, ինչը եր եմն դրսեւորվում է Վաշինգտոնի ամ արտավանությունից առաջացած նրա դժգոհության մեջ: Բայց, վերջին ժամանակներս ռուս ղեկավարները նախընտրում են օգտագործել « ազմավեկտորականություն» եզրը, որը չունի հստակ քաղաքական (առավել եւս` հակաամերիկյան) երանգավորում: Նման մոտեցումն արտացոլում է գործնական քաղաքականության նվիրվածությունը «մշտական խուսանավմանը»: Արագ փոփոխվող աշխարհում, որտեղ մնայուն դաշինքներն ու կողմնորոշումներն անհնարին, նույնիսկ անցանկալի են, այն անխուսափելի է: Դա հատկապես էական է այնպիսի երկրի համար, ինչպիսին Ռուսաստանն է, որի դիրքերը ժամանակավորապես թուլացել են եւ որը միաժամանակ հայտնվել է հարուստ ու աղքատ երկրների, անկում ապրող իսլամական մեծ քաղաքակրթության ու դեռեւս առավել հաջողակ քաղաքակրթությունների եկման գծին: Բայց « ազմավեկտորականությունը» մնում է ոչ այնքան որպես աշխարհակարգի հայեցակարգ, որքան` մի որոշ ժամանակ ընտրությունից խուսափելու միջոց: Որքան էլ որ տար եր թվան միա եւեռ ու ազմա եւեռ աշխարհների գաղափարները, դրանք երկուսն էլ խարսխված են ընդհանուր նախադրյալների վրա. յուրաքանչյուր երկիր կամ երկրների խում , որեւէ քաղաքականություն վարելիս, ելնում է մյուս երկրների հանդեպ իր վերա երմունքից: Այսպիսի գաղափարախոսությունը, մեր կարծիքով, իր դարն ապրել է եւ անհեռանկարային է: Այն հայեցակարգերի կողմնակիցները, որոնք պայմանականորեն կարելի է միավորել երկրորդ խմ ում, կոչ են անում հրաժարվել հաշվեկշռի հասնելու ձգտումից` հօգուտ աշխարհի կառավարելիության մի որեւէ պարադիգմայի 1 ստեղծման: Նրանցից առավել հետեւողականները պաշտպանում են համաշխարհային կառավարության գաղափարը: Բայց այս գաղափարը կորցնում է իր համավը` անկում ապրող պետությունների թվի աճին, ՄԱԿ դերի նվազմանը, ամենուրեք ազգայնական եւ անջատողական միտումՈրոշակի պատմական ժամանակահատվածի համար իրականության կարեւորագույն գծերն արտահայտող հայեցակարգային մոդել.- խմ .: '

ների սաստկացմանը զուգընթաց: Այս ֆոնին, որպես միակ, այց չափազանց կարեւոր ացառություն, հանդես է գալիս Եվրամիությունը: Բոլոր ակնհայտ խնդիրներով հանդերձ (եվրոպական յուրոկրատիայի դանդաղկոտությունը, ԵՄ արտաքին ազդեցության եւ նրա տնտեսական ու սոցիալական ներուժի անհամադրելիությունը եւ այլն)` միացյալ Եվրոպան համաշխարհային կառավարության հաջողված նախագիծ է: Ուզում ենք հավատալ, որ այս նախագիծը կապրի` չխորտակվելով պատմության հորձանուտում: Եվրոպական փորձի հաջողությունը «սնում» է եւս մեկ հայեցակարգի, որի հետեւորդները հանդես են գալիս համաշխարհային կառավարության տար երակի ացասման օգտին, այց, ըստ էության, հորդորում են «կենտրոնը» անջրպետել «ծայրամասերից»: Ելնելով քաղաքական արեկրթության նկատառումներից` միայն քչերն են հանդգնում ացահայտորեն ձեւակերպել այդ գաղափարը: Բայց նման մոտեցման տարրեր դիտվում են զարգացած երկրների քաղաքականությունում, որոնք, հայտարարելով առաջընթացին աջակցելու անհրաժեշտության մասին, գործնականում կրճատում են օգնությունը, ըստ էության` հեռանում են աղքատացող ու դեգրադացվող Աֆրիկայից, նվազեցնում ԶՈԶ տարածման վտանգը: Նույնիսկ Եվրոպան, մնալով մարդասիրական օգնության խոշորագույն աղ յուր, էլ ավելի է կենտրոնանում սեփական խնդիրների եւ սահմանակից երկրների իրավիճակների վրա` ի վնաս իր միջազգային քաղաքական ակտիվության: Զարգացած երկրների էսկապիզմն 1 առավել ակնհայտորեն է դրսեւորվում «ընդլայնված» Մերձավոր Արեւելքի նկատմամ վարվող կուրսում: Խնդիրները, որոնք կուտակվել էին այնտեղ տասնամյակների ընթացքում, նախընտրեցին չնկատել, ինչպես որ անտեսեցին Աֆրիկայի հրեշավոր պատերազմները: Նման մոտեցման վրա հիմնված քաղաքականությունը հազիվ թե աշխարհի արդյունավետ կառավարման հիմք ծառայի: Փորձը ցույց է տալիս, որ հետամնաց երկրները, որպես օրենք, անընդունակ են ինքնուրույն դուրս գալ ճգնաժամից, եւ նրանց մոտ, վաղ թե ուշ, հասունանում են խնդիրներ (ահա եկչությունից ու ԶՈԶ Իրականությունից պատրանքների ու երեւակայությունների աշխարհ հեռանալու ձգտում.- խմ .:

'

ծավալումից մինչեւ տեղային էկոլոգիական համակարգերի կործանում եւ ընդգրկուն համաճարակների ռնկում), որոնք ընդգրկում են մնացած ոլոր տարածաշրջանները: Աշխարհի կառավարելիության` համաշխարհային կառավարության ձեւավորման եւ «անջրպետման» այս երկու դիտարկված հայեցակարգերի անարդյունավետությունը դրդում է գլո ալ կառավարման մի նոր պարադիգմայի մշակման: Նրա էությունը հետեւյալն է. առաջադեմ եւ առավել հզոր ազգերը պետք է ոչ արեկեցիկ պետություններին պարտադրեն տարրական կարգուկանոն: Նման կառավարումը կարող է ունենալ երկու մակարդակ` ցրված եւ կոլեկտիվ: Ցրված կառավարում. որեւէ պետության` սեփական տարածքում քաղաքացիների նվազագույն իրավունքը պաշտպանելու անկարողությունը հիմք է տալիս պարտադրելու նրան «արտաքին կառավարում»: Այն իրականացվում է «հումանիտար ներխուժման» միջոցով, դրան հաջորդող` տարածքի մի մասի ռնի անջատմամ կամ խաղաղապահ ուժերով լրիվ օկուպացմամ (որպես օրինակ կարող են ծառայել ՆԱՏՕ փորձը նախկին Հարավսլավիայում, Ռուսաստանի գործողությունները Մերձդնեստրում, Հարավային Օսիայում եւ Ա խազիայում, ինչպես նաեւ` մի շարք եվրոպական երկրների ռազմական միջամտություններն Աֆրիկայի իրենց նախկին գաղութների գործերին): Վերջին տասնամյակների իրադարձությունները հավաստում են, որ «կենտրոնի» երկրները հարկադրված են լինելու ավելի հաճախակի դիմել այդ ոչ միանշանակ կերպով ընդունվող կառավարման «գործիքին»: Այն կիրառելու ճանապարհին խոչընդոտ է հանդիսանում նրա օրինականացման մեխանիզմի ացակայությունը, ինչը եր եմն այդպիսի կառավարումը վերածում է քաոսի, մրցակցության եւ փոխադարձ կասկածանքի հերթական աղ յուրի: Ահա թե ինչու նման քաղաքականությունը, մեր կարծիքով, պետք է անցկացվի միջազգային ընկերակցության անունից. հնարավոր է` ՄԱԿ խնամակալության տակ գտնվող տարածքների ինստիտուտի վերստեղծման միջոցով, որոնք կկառավարվեն մեծ տերությունների կամ նրանց խմ երի մանդատով: Հայտնի չէ նաեւ, թե այդպիսի քաղաքականությունը կենսագործելու համար կ ավականացնի, արդյոք, առաջատար եւ առավել զարգացած ժողովրդավարական պետությունների կամ65

քը: Խիստ հավանական է, որ ոչ. հատկապես պատերազմներից ու գաղութային ախումներից հոգնած Եվրոպայում: Կոլեկտիվ կառավարում. այն ենթադրում է ազգերի նոր «համերգի» ստեղծում, որը հետապնդում է վերը նկարագրված նպատակները, այց գործում է առաջատար, առավել հզոր պետությունների` համաշխարհային ընկերակցությունում ացահայտ գերակայության ճանապարհով: Միասին նրանք ընդունակ են համաշխարհային ընկերակցությանը թելադրել իրենց կամքը եւ հակազդել քաոսի սաստկացմանն ինչպես ուղղակիորեն, այնպես էլ` միջազգային կազմակերպությունների միջոցով: Այս հայեցակարգը մեզ թվում է առավել համարժեք ու հետեւողական, թեեւ` դժվար իրագործելի: Նրա գլխավոր առավելությունն այն է, որ ենթադրում է առաջատար պետությունների համագործակցություն, որոնք հսկում են համախառն համաշխարհային արդյունքի մեծ մասը, թողարկում հիմնական նոր տեխնոլոգիաները եւ տնօրինում ցանկացած հնարավոր կոալիցիաների ներուժի հետ անհամեմատելի լծակների: Այդ երկրների կողմից կոլեկտիվ գործողությունների ռազմավարության մշակումը տպավորիչ եկում կլինի միջազգային հարա երությունների ասպարեզում: Բայց նման պարադիգմայի (որի ուրվագծերը ոչ ակնհայտ կերպով երեւում են «մեծ ութնյակի» գաղափարում եւ որն առկա է ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի առանձին գործողություններում) ինստիտուցիոնալ հիմքն առայժմ խիստ անորոշ է երեւում: Ի վերջո, գոյություն ունի հայեցակարգերի երրորդ խում , որն իր մի մասի հոռետեսության ու մյուս մասի` ոչնչով չհիմնավորված լավատեսության պատճառով, կ նութագրենք որպես լուսանցքային: Հոռետեսները հաստատում են, թե աշխարհը սողում է դեպի գլո ալ քաոսի վիհը, որին դիմակայել անհնարին է: Քաոսացումը շատերին է վախեցնում: Մտավախություններն ավելացան հատկապես այն անից հետո, եր արդի աշխարհի առաջատար ԱՄՆ-ը ներխուժելով Իրաք` լրջորեն վնասեց իր հզորությունը: Ռազմական ուժի անխոհեմ գործածման հետեւանքով Վաշինգտոնը, դեպի միա եւեռ աշխարհ շարժվելու փոխարեն, հարցականի տակ դրեց իր ազդեցությունը` հսկայական քայլ կատարելով դեպի «ան եւեռ»` քաոսային ու անվերահսկելի աշխարհ:

Ապագայի իրավիճակի զարգացման հանդեպ` դրան հակառակ, չափից ավելի լավատեսական մոտեցման օրինակ է մի սցենար, որը լայն ճանաչում է վայելում ամերիկյան փորձագետների շրջանում: Նրանց կարծիքով, խաղաղության եւ կայունության գրավական կարող է լինել ավելի շատ նորանոր երկրների ժողովրդավարացումը. ի ր ժողովրդավարություններն ագրեսիվ, ռազմաշունչ քաղաքականություն չեն վարում: Բայց տվյալ կանխադրույթը կիրառելի է սոսկ ազատական ժողովրդավարությունների նկատմամ ու ոչ մի կապ չունի ոչ ազատական ժողովրդավարությունների հետ, որոնք կառաջանան արհեստական ( ռնի) ժողովրդավարացման արդյունքում: Ժողովրդավարական ձեւական կառավարման արագացված պարտադրումը, ասենք, Սաուդյան Արա իայում կամ հենց նույն Իրաքում, կարող է լրջորեն խաթարել միջազգային կայունությունը: Ք Ք Ք

Մեր կարծիքով, գալիք աշխարհակարգի վերը թվարկված հայեցակարգերից ամենահեռանկարայինն այն է, որը հիմնված է առաջատար պետությունների խմ ի իրականացրած կոլեկտիվ կառավարման գաղափարի վրա: Լինելով այդ գաղափարի կողմնակիցներ` մենք, այնուամենայնիվ, չենք մերժում աշխարհակառուցվածքի մյուս ոլոր ուսմունքները` հանդես գալով համադրական հայեցակարգի ստեղծման օգտին, որը հաշվի կառնի յուրաքանչյուր մոտեցման թերությունները եւ ընդունելի կլինի համաշխարհային քաղաքականության սու յեկտների մեծ մասի համար: Որքանով այս ոլորը իրական կլինի` կախված է զարգացած երկրների` իրենց քաղաքականությունները ներդաշնակեցնելու, ընթացիկ իրավիճակային նպատակներն անվտանգ ու կանխատեսելի աշխարհի կառուցման խնդիրներին ստորադասելու ունակությունից: Մենք այսօր չենք կարող վստահ ասել, թե որքան ուժեղ կլինի այդ երկրների` ընտրած ուղիով շարժվելու վճռականությունը: Բայց հուսով ենք, որ հեռանկարային պատկերացումները կհաղթեն այսրոպեական շահերին: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2005, փետրվար «Հանրապետական», 2005, թ. 3

էԹՆԻԿԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐ

20-րդ դարում աշխարհը ցնցեցին էթնիկական ախումների երեք ալիքներ, որոնք ավարտվեցին տասնյակ նոր, հիմնականում` ազգային պետությունների կազմավորմամ : Առաջին ալիքը արձրացավ դարասկզ ի աշխարհամարտի ավարտից եւ Ավստրոհունգարական ու Օտոմանյան կայսրությունների կործանումից հետո, որոնց տարածքում գոյացան նոր պետություններ: Երկրորդ աշխարհամարտով եւ գաղութային տերությունների փլուզմամ սկսվեց երկրորդ ալիքը: Երրորդ ալիքն առաջացավ ԽՍՀՄ անկումից հետո: Բազմաթիվ ուսումնասիրողներ համարում են, որ այսօր մարդկությունը գտնվում է «երրորդ ալիքի» մարման փուլում, ինչը հնարավորություն է տալիս ենթադրելու, որ նոր էթնիկական ընդհարումներ համեմատա ար հազվադեպ կծագեն: Բայց ոչ ոք չգիտի, թե եր եւ ինչ պայմաններում կսկսվի «չորրորդ ալիքը»: էթնիկական ախումների առաջացման դրդապատճառները մինչ օրս մանրամասնորեն հայտնի չեն: Դրանց ծագման խնդրի վերլուծությամ զ աղվող գիտնականների տեսակետները կարելի է աժանել երեք հիմնական խմ ի: Ուսումնասիրողների մի մասը նախապատվությունը տալիս է ացառապես նյութական շարժառիթներին (պայքար տարածքների, նական պաշարների, տնտեսության վրա հսկողության եւ այլնի համար), իսկ մյուս մասը` ոչ նյութականին (քաղաքական, պատմական, կրոնական եւ այլ խնդիրներ): Երրորդ մասն այն կարծիքին է, թե էթնիկական ախումները ծագում են վերնախավերի գործողությունների հետեւանքով, որոնք տար եր պատճառներով շահագրգռված են ռնության գործադրմամ : Այնուամենայնիվ, այս խնդիրն ուսումնասիրողների մեծ մասը համակարծիք է, որ յուրաքանչյուր ախում իր նույթով եզակի է եւ, համապատասխանա ար, ունի եզակի նախադրյալներ: Ընդունված է համարել, որ էթնիկական պատերազմները տար եր հատկանիշներով միավորված (ընդհանուր կրոն, լեզու,

պատմություն, մաշկի գույն եւ այլն) մարդկանց խմ երի կողմից ազգային ինքնության համար մղվող կռիվներ են: Սակայն էթնիկական տար երություններն ինքնին չեն հանդիսանում առճակատման պատճառ: Նման ճգնաժամերը միշտ առաջանում են միեւնույն սխեմայով. 1. էթնիկ խում ը պետությունից պահանջում է իր իրավունքների եւ արտոնությունների արելավում, քանզի ազմազգ երկրում մյուս` առավել ազմաքանակ ու ազդեցիկ խմ երն այդ իրավունքները փաստացի ունեն: 2. Դրանից հետո իշխանությունը հրաժարվում է ավարարել այդ պահանջները` համարելով, որ այն ացասա ար կանդրադառնա հասարակական կացության, պետության հզորության վրա եւ կարող է հանգեցնել երկրի մասնատման ու նույնիսկ կործանման: 3. Այնուհետեւ սկսվում է ռնությունը, որը կարող է ծագել ցանկացած կողմից: 4. էթնիկական փոքրամասնությունները փորձում են հրավիրել միջազգային հանրության ուշադրությունը եւ սկսում են պայքարել կամ ինքնավարության, կամ անկախության համար: Մի շարք տեսություններ յուրովի են մեկնա անում այդպիսի հակամարտությունների` «թեժ» փուլին անցնելու պատճառները, սակայն դրանք ոլորն էլ էթնիկությունը համարում են նման ռնությունների առաջացման մեխանիզմը հասկանալու անալի: Օրինակ, գիտնականների մի մասը գլխավոր շարժառիթ համարում է պատմական հիշողության «խռովքը», եր ռնության պոռթկումը պայմանավորվում է այնպիսի գործոնների փոփոխմամ , որոնք հանգեցնում են ժողովրդի կամ ազգային փոքրամասնության կողմից պատմական հիշողությանը դիմելուն: «Քաղաքակրթությունների ախման» տեսության կողմնակիցները գտնում են, որ էթնիկական ընդհարումները տար եր հասարակությունների միջեւ առաջացող մշակութային խզումների դրսեւորումներ են: Նման ախումներ կարող են ծագել նաեւ գլո ալացման եւ արդիականացման հետեւանքով, եր նակչության առանձին

խմ եր լավ են հարմարվում փոփոխվող պայմաններին, ինչը հարուցում է «պարտվող» կողմի նախանձն ու ատելությունը: Գոյություն ունի տեսություն, որն այս խնդիրը ացատրում է տարածքային պատճառներով. պետություններն ու ժողովուրդները միանգամայն տար եր (ռացիոնալ եւ իռացիոնալ) կերպ են վերա երվում իրենց տարածքին: էթնոսների համար այն հաճախ հանդիսանում է ազգային ինքնության «սր ազան» մաս: Պետություններն, իրենց հերթին, ձգտում են տարածքների վրա սահմանել տնտեսական, ռազմական եւ իրավական հսկողություն: Մի շարք դեպքերում այս շահերը միմյանց հետ հակասության մեջ են մտնում, եւ սկսվում է ընդհարումը: «Ազգայնականություն եւ էթնիկական ախում» գրքի հեղինակ Մայքլ Բրաունն առանձնացնում է այդպիսի ընդհարումների սկզ նավորման մի քանի գործոններ: Դրանցից են` պետության թուլությունը, խտրականություն դնող քաղաքական հաստատությունների առկայությունը, տվյալ երկրի էթնիկական աշխարհագրության յուրահատկությունները (օրինակ, եր առանձին էթնիկ խմ եր ապրում են մեկուսացված) եւ այլն: Ընդհանրապես, Բրաունը նման պատերազմների անկյունաքար է համարում հասարակությունում ժողովրդավարության եւ ազատականության պակասը: Իրենց հերթին, «Ազգություն, ապստամ ություն եւ պատերազմ» գրքի հեղինակներ Ջեյմս Ֆիրոնն ու Դեւիդ Լեյթինը հանգել են այն հետեւության, թե այդպիսի ախումների սկսման մեջ «առաջին ջութակի» դեր են կատարում ամենեւին ոչ քաղաքական, այլ տնտեսական գործոնները: «էթնիկական ախման պատճառները եւ կառավարումը» աշխատության հեղինակներ Դեւիդ Լեյքն ու Դոնալդ Ռոթչայլդը կարծում են, որ էթնիկական պատերազմներն առավել հաճախ ծագում են աշխարհագրորեն մեկուսացված տարածաշրջաններում, որտեղ երկար տարիներ հավաք կերպով ապրում են անկախության (կամ «մեծ պետությունում» իշխանության) կռվի փորձ ունեցող ազգային խմ եր: Համաշխարհային անկի աշխատակից, «Ունե՞ն, արդյոք, էթնիկական եւ ոչ էթնիկական պատերազմներն ընդհանուր շար70

ժառիթներ» զեկույցի հեղինակ Նիկոլաս Սամ անիսը եզրակացնում է, որ էթնիկական ընդհարման վտանգն աճում է, եթե հարեւան պետությունում գնում է լուրջ ներքին առճակատում կամ պատերազմ: Բացի այդ, որքան ժողովրդավար ու ազատական են հարեւան երկրները, այնքան փոքր է նման արյունահեղության սկսման հավանականությունը: Համաշխարհային անկի աշխատակիցներ Փոլ Քոլերը եւ Անկե Հեֆլերը վերլուծել են այս խնդրի տնտեսական կողմն ու եկել այն հետեւության, որ էթնիկական ախման հավանականությունը կախված է էթնիկ փոքրամասնության կենսամակարդակից: Որքան նյութապես ապահով է «խնդրահարույց» տարածաշրջանի ազգա նակչությունը, այնքան մեծ են պատերազմ սկսելու համար անհրաժեշտ միջոցներ ստանալու ապստամ ների հնարավորությունները: Բացի այդ, զգալի դեր է խաղում հարուստ եւ ազդեցիկ սփյուռքի առկայությունը, որը, որպես կանոն, աջակցում է այդ շարժումներին: Քոլերի ու Հեֆլերի կարծիքով, որքան ազմազան եւ ժողովրդավար է հասարակությունը, այնքան փոքր է զինված էթնիկական ընդհարման կամ քաղաքացիական պատերազմի հավանականությունը: «Ինչո՞ւ են մարտնչում ապստամ ները» գրքի հեղինակ Թեդ Ռո երտ Հարի տվյալներով, գոյություն ունեն մի քանի համապարփակ հատկանիշներ, որոնցով հնարավոր է գուշակել անկախության համար զինված պայքարի սկիզ ը: 1. էթնիկական կամ կրոնական փոքրամասնությանը պատկանող խում ը պահանջում է ավելի մեծ ինքնավարություն, քան ունի ներկա պահին: Դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում այս հարցերը լուծվում են քաղաքական ու տնտեսական մեթոդներով: 2. Մոտ 60 տոկոսով ռազմական գործողությունների սկսման վտանգը մեծանում է, եթե փոքրամասնությունը մի ժամանակ ունեցել է պետականություն: Նշանակություն չունի, թե եր եւ որտեղ է եղել այդ պետական կազմավորումը, ինչ կերպ է ստեղծվել, կառավարման ինչ ձեւ է ունեցել եւ ինչ պատճառներով է կորցրել անկախությունը: Օրինակ, կանադական

Քվե եկ նահանգի նակիչները, որոնք ֆրանսիական գաղութանակների սերունդներ են, պահանջում են անկախություն` հիմնավորելով դա նրանով, որ ժամանակին Կանադան եղել է Ֆրանսիայի գաղութ: Առավել վտանգավոր է, եր անկախության կորուստը տեղի է ունեցել ոչ հեռու անցյալում: 3. Որքան մեծ է անկախության օգտին հանդես եկող խմ ի կազմակերպվածությունը, այնքան մեծ է նրա կողմից զինված պայքար սկսելու հավանականությունը: Վատ կազմակերպված անջատողականների համեմատ` այս դեպքում վտանգն աճում է մոտ 80 տոկոսով: Օրինակ, ողոքական Մեծ Բրիտանիայի կազմում գտնվող Հյուսիսային Իռլանդիայի կաթոլիկ նակչության ինքնորոշման ցանկությունը նրա կողմից չամրապնդվեց հզոր վարչական կառույցների ձեւավորմամ : Չնայած նրան, որ կաթոլիկները կարողացան ստեղծել մի քանի զորեղ ահա եկչական խմ եր, սակայն նակչության մեծ մասի շահերը ներկայացնող ընդհանուր կազմակերպական կենտրոն չհիմնվեց: Համանման գործընթացներ տեղի են ունենում նաեւ հետխորհրդային պետություններում ապրող էթնիկ ռուսների մոտ: Նրանք պար երա ար հանդես են գալիս առանձին մարզերի կամ շրջանների ինքնավարության կամ դրանք Ռուսաստանին միացնելու օգտին, սակայն այդպիսի գործունեությունն արդյունք չի տալիս: 4. Որքան ինքնորոշման հավակնություն ունեցող տարածաշրջանում ենթակառույցների ու տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հարցում գործերը հաջող են ընթանում, այնքան մեծանում է մարտական գործողությունների սկսման հավանականությունը: Եթե որոշակի էթնիկ խում գտնվում է մի պետության ենթակայության տակ եւ ապրում է հավաք տարածքում, ապա կապի գործոնը (հեռախոս, ռադիոկայան եւն) հատուկ դեր չի խաղում: Բայց դրա նշանակությունը ազմակի աճում է, եթե էթնիկ կամ կրոնական խում ը « աժանված» է երկու եւ ավելի պետությունների միջեւ. օրինակ, այսպես պատահեց Սեր իայի, Ալ անիայի ու Մակեդոնիայի միջեւ « աժանված» ալ անացիների, Ֆրանսիայի եւ Իսպանիայի ասկերի, Ռուսաստանի ու Ադր եջանի լեզգիների, Ռուսաստանի եւ Վրաստանի չեչենների հետ:

5. Որքան արձր է ծնելիության մակարդակը էթնիկ կամ կրոնական խմ երում, այնքան մեծ է ինքնորոշման համար պատերազմ սկսելու հավանականությունը: Ծնելիության ցածր մակարդակը կարող է փոխհատուցվել մեծ թվով գաղթականների հոսքով եւ այլն: 6. Պարադոքս է, սակայն որքան քիչ է այս կամ այն էթնիկ կամ կրոնական խում ը տառապում կենտրոնական իշխանության ռնություններից ու խտրական քաղաքականությունից, այնքան մեծ է զինված պայքարի սկսման հավանականությունը: Հետաքրքրական է, որ այժմ ինքնորոշման օգտին հանդես եկող խմ երի մեծ մասը գործում է ժողովրդավարական երկրներում: Ավելին, անկախության մասին խոսակցություններն սկսվեցին լոկ այն անից հետո, եր պետություններն անցան կառավարման ժողովրդավարական ձեւին: 7. Ռազմական գործողությունների սկսման հավանականությունն առավել մեծ է, եթե տվյալ կրոնական կամ էթնիկ խմ ի ներկայացուցիչներն արդեն նման պայքար մղել են: ՄaՏհiոցtօո Քrօ1il6 «Հանրապետական», 2005, թ. 4

ՆՈՐ ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼՔ

Ե. Սատանովսկի Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքի զարգացման հեռանկարներն, ինչպես եր եք, մշուշոտ են: Արտաքին ուժերի մասնակցությունն այս տարածաշրջանը ծվատող ոչ մի հակամարտություն էլ չի լուծել: Լավագույն դեպքում դրանք «քշվել են խորքը» եւ արտաքին ճնշման վերացումից հետո` ցանկացած պահի կարող են ռնկվել: Սա հավասարապես վերա երում է լարվածության ե՛ւ մեծ, ե՛ւ փոքր օջախներին, անկախ նրանից` դրանք դարավոր վաղեմության դիմակայությունների՞, թե՞ ոչ հեռավոր անցյալի ախումների արդյունք են: ՄԱԿ խաղաղարար գործունեությունը Մերձավոր Արեւելքում նույնքան ձախողված է, որքան Աֆրիկայում, իսկ «իսլամական» կամ «միջարաական» նախաձեռնությունները հաջողություն են երում միայն անմիջական երկարատեւ օկուպացիայի տեսքով: Վերջինս արդարացի է նաեւ արեւմտյան տերությունների համար` չնայած քաղաքական գործիչների եւ լրատվամիջոցների ճարտասանությանը, որն ուղեկցում է ամերիկյան ծովային հետեւակայինների կամ ֆրանսիական արտասահմանյան լեգեոնի գործողություններին: Արեւելյան քրիստոնեության եւ իսլամի դիմակայությունը 21-րդ հարյուրամյակի սկզ ում վերջնականապես լուծվեց հօգուտ իսլամի: Տարածաշրջանի քրիստոնյա նակչությունը սրընթաց նվազում է, այդ թվում` նաեւ այնտեղ, որտեղ ունեւոր քրիստոնյա համայնքները` որպես հակակշիռ լյումպենացված եւ ընդդիմադիր իսլամական քաղաքային ծայրամասերին, մինչեւ վերջերս աջակցություն էին ստանում տեղական դիկտատորների կողմից: Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքի ներկա ժողովրդավարացումը նշանակում է ոչ թե փոքրամասնության իրավունքների հարգում, այլ նրանց վտարում կամ ոչնչացում: Դա հավասարապես վերա երում է Եգիպտոսի, Իրաքի, Լի անանի եւ Սուդանի քրիստոնյաներին: Իրանի ու Սիրիայի համայնքները համեմատա ար անվտանգ պայմաններում են ապրում, քանի դեռ այդ երկրներում իշխանության ղեկին են նույն կառավարող վարչակարգերը: Ինչ վերա74

երում է Իսրայելի եւ Պաղեստինի քրիստոնյաներին, ապա, ինչպես ցույց է տալիս նախորդ տասնամյակի փորձը, այն պահից, ինչ տարվում է «պաղեստինյան ազգային օջախի կառուցումը», նրանց ապագան կախված է հետեւյալից` պաշտպանո՞ւմ է, արդյոք, հրեական պետությունը նրանց իրավունքները, թե՞ իրենք թողնված են զինված իսլամիստների քմահաճությանը: Ստրկությունը, որն արմատախիլ անելու մասին անցած դարի 60-ականներից տարփողում էին միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպությունները, տարածաշրջանում գոյություն ունի ոչ միայն թաքնված, այլեւ դասական ձեւերով: Մավրիտանիան ու Սուդանը լոկ առավել ճանաչված այն պետություններից են, որոնց տարածքում ծաղկում է համաշխարհային ընկերակցության կողմից «չնկատվող» ստրկավաճառությունը: Քաղաքական իսլամիզմը` որպես հայդուկային կռիվների եւ ահա եկչության տեսքով իշխանություններին դիմակայելու առավել գործուն միջոց, դարձավ տարածաշրջանում ընդհանուր արմատավորում գտած երեւույթ: Ալժիրում ու Եգիպտոսում անակի ողջ ուժերի լարման եւ ժողովրդավարության կոշտ սահմանափակման գնով իսլամիստները հեռացվեցին իշխանությունից, սակայն ոչ մի երաշխիք չկա, թե դա առհավետ է` առավել եւս, որ իսլամիզմը տարածում է գտնում հարեւան երկրներում: Հրեական համայնքային շենքերի ու արտասահմանցիների ոչնչացումը Մարոկոյում, որը տասնամյակներ շարունակ հանդիսանում էր ուլեմների եւ միապետության համագործակցության գոտի, լուրջ ահազանգ է` նույնիսկ Արեւմտյան Սահարայի լրացուցիչ կոնֆլիկտային ներուժը հաշվի չառնելու դեպքում, որի կարգավորումը նույնքան հեռու է, որքան քառորդ դար առաջ էր, եր առաջին անգամ ծագեց հիմնախնդիրը: Ալժիրը եւ Մարոկոն ոչ միայն ծերացող Եվրոպան լցնող միլիոնավոր ներգաղթյալների, այլեւ միջազգային, այդ թվում` ահա եկչական կառույցների հետ սերտորեն կապված եվրոպական նոր քաղաքական իսլամի հայրենիք են: Նրանց առաջնորդները հաջողությամ հենվեցին մաղրի յան զանգվածի վրա, իսկ եր երկաթուղային կայարաններում իրականացված ահա եկչական

գործողությունների (2004թ. մարտի 11-ի մադրիդյան պայթյունները) ընթացքում փորձության ենթարկվեց եվրոպական քաղաքական համակարգը, հմտորեն օգտագործեցին Եվրամիության ազատական համակարգի ճեղքվածքները: Ահա եկիչների դեմ իսպանական կառավարության անձնատուրության ֆոնին` թույլ սփոփանք է արա ա- եր երական հակամարտության ավարտի հավանականությունը, որը նշմարվեց այն անից հետո, եր ալժիրյան իշխանությունները, որոնք շուրջ 10 տարի քաղաքացիական պատերազմ էին մղում երկու ճակատով (իսլամիստների ու եր երների դեմ), եր երներին ընդառաջ խորհրդանշական քայլ կատարեցին: Տարածաշրջանի մեծագույն հիմնախնդիրն իշխանության փոխանցման մեխանիզմի անկատարելությունն է, ինչը խարխլում է կառավարող վարչակարգերի կայունությունը: Պարադոքսային կերպով` «հանրապետական միապետությունը» (Սիրիայի կամ Ադր եջանի օրինակով, ժողովրդավարական միջավայրի օգտագործմամ ` կառավարող ընտանիքի շրջանակներում գերագույն իշխանության փոխանցումը) կարող է Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքի համար վերնախավային խռովությունների, քաղաքացիական պատերազմի կամ իսլամական հեղափոխության այլընտրանք հանդիսանալ: Լի իայի ու Եգիպտոսի երկարակյաց տիրակալների համար ժառանգորդներին իշխանության օրինական փոխանցման խնդիրն ամենագլխավորներից է: Հարցերի հարցն է` կպահե՞ն, արդյոք, իշխանությունը ժառանգորդները: Տարածաշրջանի առանցքային երկիր է հանդիսանում Եգիպտոսը, որտեղ անշեղորեն աճում է նակչությունը եւ որն ունի վարչակարգի հետ զինված պայքարի փորձ ունեցող ամենահին իսլամիստական ընդդիմությունը: Բացառված չէ, որ նակչության 100 մլն-ի սահմանագծին հասնելու դեպքում` տնտեսության եւ նապահպանության վրա ժողովրդագրական ճնշումը չափազանց ուժեղ կլինի, ինչը երկրին կստիպի անցնել արտաքին էքսպանսիայի, որպեսզի կանխի ալժիրյան տիպի քաղաքացիական պատերազմը: Այս դեպքում ավելի հավանական է սուդանյան ուղղությունը, առավել եւս, որ

մոտակա 10-15 տարիներին Սուդանը, հնարավոր է, դադարի լինել միասնական պետություն` մասնատվելով (հանրաքվեի միջոցով կամ առանց դրա) իսլամական հյուսիսի եւ քրիստոնյա-անիմիստական հարավի: Սուդանա-եգիպտական դաշինքը, որն ունի վաղեմի պատմական արմատներ, սպառնում է հեռանկարում Իսրայելի համար դառնալ առավել վտանգավոր հարեւան: Բացառված չէ, որ նրա հետ ընդհարումը դաշինքի ապագա առաջնորդներն արդարացված համարեն ինչպես գաղափարա անական, այնպես էլ` ներքաղաքական տեսանկյունից: Եթե «աֆղանական արա ների» իսլամիստ առաջնորդներին հաջողվի տապալել Սաուդյան Արա իայի իշխող դինաստիան, ապա կա այդ թագավորության եւ սուդանա-եգիպտական դաշինքի միավորման հավանականություն: «Նոր Խալիֆաթը», որն, ամենայն հավանականությամ , կառաջանա նշված միության հիմքի վրա, տնտեսական, ռազմական, ժողովրդագրական եւ աշխարհաքաղաքական առումներով ի զորու կլինի մարտահրավեր նետել Արեւմուտքին: Նման տիպի միության եւ Իսրայելի միջեւ ախումը գործնականում անխուսափելի է: Առավել եւս, որ Իսրայելի հարեւանների համար նրա միջուկային զենքի` որպես զսպիչ գործոնի կարեւորությունը նվազում է, քանզի արա ական երկրները համոզված են, որ Արեւմուտքը թույլ չի տա այն կիրառել նույնիսկ ի րեւ «վերջին հարվածի զենք»: Ինչպիսի՞ն են այլընտրանքային սցենարներն Արա ական թերակղզու համար` իսլամիստների հաղթանակի պարագայում. կառուցվածքով կամ իրանական այաթոլաների (քիչ հավանական սցենար), կամ աֆղանական թալի ների (առավել հավանական սցենար) վարչակարգերին մոտիկ կարգերի հաստատում: Այս դեպքերից յուրաքանչյուրում իրադարձությունների հետագա զարգացումը կախված է նրանից` կմիջամտի՞, արդյոք, Արեւմուտքը, թե՞ ոչ: Իրանական տիպի սուննիական իսլամական պետությունը հնարավորություն կունենա երկար ժամանակ «խաղալ» արեւմտյան առաջատար տերությունների միջեւ առկա տարաձայնությունների վրա` մինչեւ «Նոր Խալիֆաթի» աստիճանական էվոլյու-

ցիայի պահը, եթե նրա գլուխ ի սկզ անե չկանգնի Ուսամա են Լադենի նման անձնավորություն: Վերջինիս դեպքում մեծ է ամերիկյան ռազմական գործողությունների հավանականությունը (հնարավոր է` ՆԱՏՕ շրջանակներում) եւ Սաուդյան Արա իայի ներկայիս տարածքի մասնատումը: Ենթադրելի են աժանման հետեւյալ գոտիները. Հիջազ նահանգը` իր սր ավայրերով (ԱՄՆ արա դաշնակիցների, օրինակ` հորդանանյան դինաստիայի վերահսկողության տակ), Արեւելյան նահանգը` իր նավթով, եմենյան Ասիրն ու վահա ական Նեջդը: Բացառված չէ, որ փաստացի էթնոդավանական սկզ ունքով գոտիների աժանմամ ` Իրաքի կառավարման փորձն այստեղ ամերիկացիների համար որոշիչ լինի: Պարսից ծոցի գոտու փոքր միապետությունների ճակատագիրը մեծապես կախված է տվյալ տարածաշրջանում ԱՄՆ ու Մեծ Բրիտանիայի դիրքերի ամրությունից: Այս միապետությունները, ացառությամ Օմանի Սուլթանության, սեփական ուժերով իսլամիստներին դիմակայել չեն կարող: Եմենը զենքով գերհագեցած է, կենտրոնական իշխանությունն այստեղ թույլ է, միեւնույն ժամանակ, մոտակա 10 տարիներին հնարավոր է ջրային ճգնաժամ, ինչը հավասարազոր է նապահպանական աղետի: Նման իրավիճակում մեծ է Սաուդյան Արա իայի հետ նրա ընդհարման հավանականությունը: Այս հակամարտությունից դուրս Եմենի հիմնախնդիրների լուծման հեռանկարներն ամենեւին էլ պարզ չեն, իսկ ախումը կհանգեցնի ոչ պակաս կործանարար հետեւանքների, քան 1990թ. Իրաքի կողմից Քուվեյթի գրավումն էր: Եմենի` Բա էլ Մանդե ի նեղուցի մյուս ափի հարեւաններ Սոմալին, էրիթրեան ու Ջի ութին երկար ժամանակով ներգրավված կլինեն նախկին եթովպիական կայսրության անկումին զուգընթաց` սահմանային ընդհարումներով, միջկրոնական եւ միջցեղային կոտորածներով, համաճարակներով եւ զանգվածային սովով ուղեկցվող գործընթացներում: Իրադրությունն Աֆրիկյան եղջյուրում ավելի կ արդանա Սուդանի վերոհիշյալ հնարավոր քայքայմամ եւ, քաղաքագետ-աֆրիկագետների կարծիքով`

սպասվող առաջին մայրցամաքային գերպատերազմով, որում ներքաշված կլինեն Սահելի 1 ու Մեծ լճերի ավազանի շատ երկրներ: Տարածաշրջանի արեւելքում գտնվող Աֆղանստանը շարունակում է մնալ մի տարածք, որը մասնակիորեն վերահսկում են ՆԱՏՕ օկուպացիոն զորքերը: Այն ոչ ոք չի կառավարում (ինչի մասին է վկայում թմրանյութերի տեղական արտադրության աճը) եւ մասամ գտնվում է թալի ների հսկողության տակ, որոնց ջախջախման մասշտա ներն արեւմտյան լրատվամիջոցները խիստ չափազանցնում են: Այս տարածքում ծավալվող իրադարձությունները Պակիստանի կայունության համար մահացու վտանգ են ներկայացնում: Վերջինիս փլուզումը հեռանկարում չի ացառվում` հատկապես աֆղանական անցքերում նրա ներգրավվածության պատճառով: Սահմանամերձ շրջանների իրավիճակի վրա կենտրոնական կառավարության հսկողության կորուստը (այն էլ սեփական միջուկային զենքի ու միջուկային տեխնոլոգիաների, ինչպես եւ պակիստանյան վերնախավի ոլոր մակարդակներում միջազգային ահա եկչական կազմակերպությունների հետ կապեր ունեցող ազդեցիկ իսլամիստական լո իի առկայության պայմաններում) այսօր փաստ է: Իրանը, որ մոտ է սեփական միջուկային ծրագրի` ինչպես խաղաղ, այնպես էլ ռազմական տեսանկյունից իրականացմանը, ԱՄՆ համար մնում է որպես «չարիքի առանցքի» կենտրոնական օղակ: Հեղափոխական հանրապետությունը, ինչպես մի քանի տասնամյակներ առաջ ԽՍՀՄ-ը, էվոլյուցիա է ապրում եւ նպաստում է տարածաշրջանային կայունությանը` չմասնակցելով հակամարտություններից շատերին կամ նրանցում խաղալով կառուցողական դեր: Արեւմուտքի, առաջին հերթին` ԱՄՆ-ի ու Իսրայելի հետ Իրանի դիմակայությունը սպառնում է անդառնալիորեն ապակայունացնել իրադրությունը Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքում, այդ թվում` Մերձկասպիայում եւ Պարսից ծոցի գոտում: Ինչպես երեւում է, ԱՄՆ-ը ջանում է խուսափել Իրանի հետ ուղղակի առճաՍահարա անապատից մինչեւ Արեւմտյան Աֆրիկայի տափաստաններն ընկած գոտին.- խմ .: '

կատումից, սակայն հնարավոր ամեն ան անում է նրա ախումն Իսրայելի հետ հրահրելու համար` վերջինիս դրդելով իրանական միջուկային օ յեկտների վրա գրոհելու: Իրադարձությունների զարգացման նման տար երակը չի ացառվում` լի անանյան շիաների հակաիսրայելական ահա եկչական գործունեության աշխուժացման ու նաեւ այն պատճառով, որ հրեական նակավայրերի տարհանմանը հասարակության աննախադեպ դիմադրման պայմաններում` Իսրայելի ղեկավարությանն անհրաժեշտ է «փոքր հաղթական պատերազմ»: Իրաքը երկար ժամանակ կհանդիսանա « ոլորին` ոլորի դեմ» քաղաքացիական պատերազմի գոտի` ողջ աշխարհի իսլամիստների եռանդուն մասնակցությամ , որոնց համար նրա տարածքը դարձել է ջիհադի փորձարկման մարտադաշտ: Անցկացված խորհրդարանական ընտրությունները նվազագույն իսկ չափով ընդունակ չեն ավարարել ոչ սուննիներին, որոնք նախկին վարչակարգի ժամանակ կազմում էին քաղաքացիական վարչակազմի, անակի ու ոստիկանության կորիզը եւ քվեարկություններին գործնականում չմասնակցեցին, ոչ էլ այսօր ակտիվ արտագաղթող քրիստոնյաներին: Իրաքի մասնատումը խիստ հավանական է, եւ այդ դեպքում օրակարգում կլինի ոչ միայն տարածաշրջանում առաջին շիական-արա ական, այլեւ քրդական պետության առաջացումը: Վերջինիս դեպքում կիրագործվի դեռեւս Ազգերի լիգայի տված խոստումը, սակայն, դրա հետ մեկտեղ, կաճի Թուրքիայի փլուզման հավանականությունը. չէ՞ որ նրա արագ ավելացող քուրդ նակչությունն ունի զինված անջատողականության հին ավանդույթներ: Այս վտանգը թուրք-ամերիկյան հարա երություններում առաջացրեց սառնություն, եր Թուրքիայի կառավարությունն իր գլխավոր դաշնակցին մերժեց Սադամ Հուսեյնի վրա հարձակվելու համար երկրի տարածքի օգտագործումը` վերջին հաշվով կորցնելով մի քանի մլրդ դոլար եւ ԱՄՆ-ի հետ հարա երությունների զգալի մասը: ԱՄՆ-ից հեռանալու դեպքում, Հյուսիսային Կիպրոսի խնդրի ապաշրջափակման պայմանով` Թուրքիայի նախատեսվող «ներխուժումը» Եվրոպա կարող է ինչպես Եվրամիության «մաղրի80

ացման», այնպես էլ քեմալական Թուրքիայի իսլամացման հաջող այլընտրանք լինել: Նախկին վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրիի սպանությունից հետո Լի անանում առաջացած ճգնաժամը ոչ միայն կհանգեցնի այնտեղից սիրիական զորքերի դուրս երմանը, այլեւ, ամենայն հավանականությամ , քաղաքացիական պատերազմի նոր ալիք կհրահրի երկրում, որտեղ տասնամյակներ շարունակ միայն օտարերկրյա զորակազմերն էին կարողանում նվազեցնել լի անանյան հասարակությունը քանդող էթնոդավանական զինված խմ ավորումների դիմադրության աստիճանը: Չնայած ոլոր ջանքերին, ացառված չէ, որ Սիրիայի նախագահ Բաշար Ասադին չհաջողվի երկրում իշխանությունը պահել իր ձեռքում: Լի անանի վրա հսկողությունը կորցնելուց հետո դրան կարող են նպաստել ինչպես Սիրիայի կուսակցական-պետական վերնախավը, որի վրա ներկայիս սիրիական առաջնորդի իշխանությունը զգալիորեն թույլ է, քան նրա հոր օրոք էր, այնպես էլ` Միացյալ Նահանգները, որը ձգտում է Սիրիայի ջախջախումով ավարտել իրաքյան «մեծագործությունների» պատմությունը: Արդյունքում` Սիրիան կվերադառնա մինչասադյան վերնախավային խռովությունների եւ լատինաամերիկյան տիպի խունտաների վիճակին` տարածաշրջանում չխաղալով որեւէ նշանակալից դեր: Յասիր Արաֆաթի մահը թուլացրեց իսրայելա-պաղեստինյան հակասությունների հանգույցը: Պարզ չէ, թե նրա փոխանորդ Մահմուդ Ա ասին որքանով կհաջողվի հսկողության տակ վերցնել ռազմականացված կազմավորումները եւ տեղական ինքնակառավարման մակարդակներում, առաջին հերթին` Գազայի հատվածում գերակշռություն ունեցող իսլամիստների հետ դիմակայության պայմաններում պահել իշխանությունը: Բացառված չէ, որ մոտ ապագայում Պաղեստինում քաղաքացիական պատերազմ ռնկվի, եւ որ երկիրը կարող է վերածվել տեղական առաջնորդներին ենթարկվող անկլավի, որոնք ինքնուրույն կերպով կկառուցեն հարա երությունները Հորդանանի, Եգիպտոսի ու Իսրայելի հետ:

Հրեական նակավայրերի տարհանման հարցը պառակտեց իսրայելական հասարակությունը: Վարչապետ Արիել Շարոնը, հոգալով սեփական միջազգային վարկանիշի, որով` քաղաքական ասպարեզից հեռանալու դեպքում իր ընտանիքի անվտանգության ապահովման մասին, երկիրը հասցրեց «նարնջագույն հեղափոխության» շեմին: Շարոնի գործողությունները ցույց տվեցին, որ իր ժողովրդավարությամ հպարտացող Իսրայելում կլանային ավտորիտարիզմի ավանդույթները հարեւան արա ական երկրներից (որոնք իսրայելցիները համարում են ռնապետություններ) թույլ չեն: Ստեղծված իրավիճակը կարող է իսրայելական այդչափ քաղաքականացված հասարակությանը հասցնել քաղաքացիական դիմակայության շեմին կամ ներքաղաքական համակարգում երել անշրջելի փոփոխություններ: Փորձագետներն առաջ են քաշում մոտ հեռանկարում Իսրայելի` նախագահական կառավարման ձեւին անցման, քաղաքական ասպարեզում անակի ակտիվացման եւ «ազգային համաձայնության» շրջանակներից իսրայելցի արա ների դուրսմղման հնարավորությունը, որոնց «պաղեստինացումը» անցած դարի 90-ականներին արդեն իրողություն էր դարձել: Ընդհանուր առմամ , Մերձավոր եւ Միջին Արեւելքում մոտ ապագայում սպասվում են հակամարտությունների հին օջախների որ ոքում եւ նորերի առաջացում, ԱՄՆ գերակայություն` Եվրամիության ու առավելապես Չինաստանի հետ մրցակցությունում, ինչպես նաեւ սահմանների գոյություն ունեցող համակարգի խորտակում եւ անկայունության աճ, այդ թվում` տարածաշրջանից դուրս` սեպտեմ երի 11-ի մոդելով: Նոր Մերձավոր Արեւելքի հեռանկարը տխուր է, այց իրական: &ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6[, 2005, ապրիլ «Հանրապետական», 2005, թ. 5

ՁԳՏՈՒՄԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԴԱՏԱՊԱՐՏՎԱԾ է ՁԱԽՈՂՄԱՆ

էրիկ Հո ս աում «Սառը պատերազմի» ժամանակաշրջանի ԱՄՆ գլո ալ նկրտումների եւ 2001թ. հետո համաշխարհային տիրապետության հասնելու նրա փորձերի միջեւ գոյություն ունի անմիջական կապ, ընդ որում` երեք հիմնական ուղղություններով: Առաջին կապը` միջազգային ասպարեզում ԱՄՆ գերիշխանությունն է. «սառը պատերազմի» ժամանակ` համայնավարական վարչակարգերի ազդեցության ոլորտի սահմաններից դուրս, իսկ ԽՍՀՄ փլուզումից հետո` արդեն համաշխարհային մասշտա ով: Այս գերիշխանությունն այլեւս չի հիմնվում լոկ ԱՄՆ տնտեսական հզորության վրա: ԱՄՆ տնտեսական ներուժը նախկինի պես մեծ է, սակայն 1945 թվականից այն նվազում է, եւ այդ համեմատական անկումն այժմ էլ շարունակվում է: Այսօր ԱՄՆ ազդեցության հիմքում, առաջին հերթին, ընկած է «սառը պատերազմի» ժառանգությունը. ԱՄՆ դոլարի կարգավիճակը` որպես համաշխարհային արժույթ, այդ ժամանակահատվածում ամերիկյան ձեռնարկությունների ձեռք երած միջազգային կապերը (հատկապես պաշտպանության ոլորտում), միջազգային տնտեսական գործառնությունների եւ գործարար փորձի վերակառուցումն ամերիկյան մոդելով, իսկ հաճախ էլ` ամերիկյան ձեռնարկությունների ղեկավարությամ : Սա հզոր «ակտիվ» է, որը միայն դանդաղ եւ աստիճանա ար կնվազի: Ռազմատեխնիկական ուժի տեսանկյունից ԱՄՆ-ին առաջվա պես հավասարը չկա: Շնորհիվ այդ ներուժի ԱՄՆ-ն այսօր միակ տերությունն է, որն ի զորու է կարճ ժամկետում արդյունավետ ռազմական ինտերվենցիա իրականացնել երկրագնդի ցանկացած անկյունում, եւ այն արդեն երկու անգամ գործով ապացուցել է ոչ մեծ պատերազմներն արագ շահելու իր ունակությունը: Եվ այնուամենայնիվ, ինչպես ցույց են տալիս Իրաքի դեպքերը, այս աննախադեպ ներուժը ավարար չէ նույնիսկ մեկ` դիմադրելու պատրաստ երկրի վրա արդյունավետ վերահսկողություն սահմանելու

(էլ չխոսենք ողջ մոլորակի մասին): Ինչեւէ, ամերիկյան գերիշխանությունը փաստ է, եւ ԽՍՀՄ անկումից հետո այն ձեռք է երել գլո ալ նույթ: Երկրորդ ընդհանուր տարրը` ամերիկյան կայսրության յուրօրինակ «ֆիրմային ձեռագիրն» է: ԱՄՆ-ը միշտ նախընտրել է գործ ունենալ ար անյակ պետությունների եւ պրոտեկտորատների, այլ ոչ թե զուտ գաղութների հետ: էքսպանսիոնիզմը` արտահայտված այն անվամ , որ իրենց համար ընտրեցին Ատլանտիկայի արեւելյան ափի 13 միավորված գաղութները (ԱՄՆ), կրում էր մայրցամաքային, այլ ոչ թե գաղութատիրական նույթ: Հետագայում այդ էքսպանսիոնիզմը «նախասահմանված ճակատագրի» դոկտրինայի տեսքով տարածվեց Արեւմտյան կիսագունդ եւ, մասամ , Արեւելյան Ասիա: Այսպիսով, ամերիկյան կայսրությունը կազմված էր ձեւականորեն անկախ պետություններից, որոնք ենթարկվում էին Վաշինգտոնի հրամաններին, այց քանի որ նրանք, այնուամենայնիվ, մնացել էին ինքնուրույն, ԱՄՆ-ը պետք է միշտ պատրաստ լիներ ճնշում գործադրել նրանց կառավարությունների վրա, այդ թվում` «վարչակարգի փոխման» նպատակով, իսկ այնտեղ, որտեղ դա նպատակահարմար էր (օրինակ` Կարի յան ավազանի գաճաճ պետություններում)` նաեւ պար երա ար դիմել ռազմական ինտերվենցիաների: Երրորդ «ուղիղ գիծը» Բուշի թիմի նեոպահպանողականների կոնցեպցիաները կապում է «մաքրակրոն» գաղութարարների այն համոզման հետ, թե հենց իրենք են Աստծո գործիքը երկրի վրա, ինչպես եւ` Ամերիկյան հեղափոխության գաղափարների հետ, որը, ինչպես եւ ոլոր մեծ հեղափոխությունները, ծնեց հաղթողների` համաշխարհային պատմական առաքելություն ունենալու համոզվածությունը: Իզոլյացիոնիզմի ու գլո ալացման միջեւ այս հակասությունը շրջանցելու ամենաարդյունավետ միջոցը հետեւողականորեն կիրառվել է 20-րդ հարյուրամյակում եւ 21-րդ դարում էլ շարունակում է ավական լավ ծառայել Վաշինգտոնին: Այդ միջոցի էությունն այն է, որպեսզի գտնեն արտաքին թշնամու, որն

անմիջական ու մահացու սպառնալիք կներկայացնի ամերիկյան կենսակերպին եւ ԱՄՆ քաղաքացիների անվտանգությանը: ԽՍՀՄ «վախճանից» հետո ԱՄՆ-ը մնաց առանց այդ դերի համար ամենահարմար թեկնածուի, այց 90-ականների սկզ ին նրան փոխարինող գտնվեց. ախումը Արեւմտյան քաղաքակրթության եւ այն ընդունել չցանկացող այլ մշակույթների, առաջին հերթին` իսլամի միջեւ: Ուստի համաշխարհային տիրապետության վաշինգտոնյան կողմնակիցներն իսկույն հասկացան ու լիովին օգտագործեցին սեպտեմ երի 11-ին Ալ-Կաիդայի կատարած գործողությունների վիթխարի քաղաքական ներուժը: Ողջ մոլորակն «իր հավատքին երելու» այս երազանքը կյանքի կոչելու առաջին փորձը ձեռնարկվեց դեռ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին` վերածելով ԱՄՆ-ը գլո ալ տերության: Սակայն Վուդրո Վիլսոնը ջախջախիչ պարտություն կրեց: Համաշխարհային տիրապետության վաշինգտոնյան ներկայիս գաղափարախոսներին արժե դրանից դասեր քաղել. չէ՞ որ նրանք իրավացիորեն Վիլսոնին համարում են իրենց նախահայրը: Մինչեւ «սառը պատերազմի» ավարտը, այլ գերտերության գոյությունը նրանց խանգարում էր ամ ողջ ուժով ծավալվել, այց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո այդ խոչընդոտը վերացվեց: Ֆրենսիս Ֆուկույաման շտապեց հայտարարել կապիտալիստական հասարակության ամերիկյան մոդելի լիակատար եւ վերջնական հաղթանակի մասին: Միաժամանակ, ԱՄՆ ճնշող ռազմական գերակշռությունը ծնեց իրենց համաշխարհային գերիշխանության ընդունակ համարող պետություններին նորոշ` անչափելի ամ իցիաներ: Իրոք, 21-րդ դարասկզ ին ԱՄՆ-ն աշխարհում ուներ պատմության մեջ ացառիկ ու նախադեպը չունեցող հզորություն եւ ազդեցություն: Առայժմ այն մնում է միակ գերտերությունը, որի ուժն ու շահերը սփռվում են ամ ողջ աշխարհում: Ամերիկան մի գլուխ արձր է մնացած ոլոր պետություններից: Պատմությունում ոլոր գերտերություններն ու կայսրությունները գիտեին, որ իրենք միակը չեն, եւ նրանցից ոչ մեկը հնարավորություն չուներ ձգտելու իսկական համաշխարհային տիրապե-

տության: Նրանցից եւ ոչ մեկը վստահ չէր սեփական անխոցելիության մեջ: Բայց դա ավարար չէ` ացատրելու ամերիկյան քաղաքականությանը հատուկ մեծամոլությունը, սկսած այն պահից, եր վաշինգտոնյան «գորշ կարդինալների» խում ը որոշեց, որ սեպտեմերի 11-ի ահա եկչություններն իրենց կատարյալ հնարավորություն են տալիս` հայտարարելու աշխարհում ամերիկյան միանձնյա գերիշխանության մասին: Նախեւառաջ, այս հայեցակարգն աջակցություն չգտավ հետպատերազմյան ամերիկյան կայսրության «հիմնասյուների»` Պետդեպարտամենտի, զինված ուժերի, հետախուզական ընկերակցության, ինչպես նաեւ «սառը պատերազմի» ժամանակաշրջանի պետական գործիչների (ինչպիսիք Քիսինջերն ու Բժեզինսկին են) կողմից: Իրենց դաժանությամ այս քաղաքական գործիչները ոչնչով չեն զիջում այսօրվա Ռամսֆելդին եւ Վուլֆովիցին: Հենց նրանց ժամանակ տեղի ունեցավ մայա-հնդկացիների ցեղասպանությունը Գվատեմալայում 1 : Նրանք 50 տարի մշակեցին եւ մոլորակի մի մեծ հատվածի վրա իրականացրին կայսերական գերիշխանության քաղաքականությունն ու լիովին պատրաստ էին տարածել այն ողջ երկրագնդում: Նրանք քննադատում են պենտագոնյան ռազմավարներին ու համաշխարհային տիրապետության նեոպահպանողական մոլեռանդներին այն անի համար, որ վերջինները, անտեսելով ամերիկյան դիվանագետների ու զինվորականների կուտակած ողջ փորձը, ոչ մի կոնկրետ գաղափար չեն առաջադրում, միայնակ եւ ացառապես ռազմական ուժով գերիշխանության պարտադրումից ացի: Անշուշտ, Իրաքում անհաջողությունը սոսկ կամրապնդի նրանց կասկածները: Նույնիսկ նրանք, ովքեր չեն աժանում վետերանների հայացքները, կհամաձայնեն, որ ԱՄՆ կայսերական ամ իԽոսքը 1980-ականների քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում մայաների զանգվածային սպանությունների մասին է, որին զոհ դարձան 750 հազար մարդ.- խմ .: '

ցիաների, ինչպես նաեւ ամերիկյան կապիտալիզմի գլո ալ շահերի տեսանկյունից` Վաշինգտոնի ներկայիս քաղաքականության տրամա անական արդարացում պարզապես չկա: Միգուցե այն ինչ-որ իմաստ ունի սոսկ ներքաղաքական հաշվարկների առումով: Հնարավոր է, որ դա ամերիկյան հասարակության ընդհանուր ճգնաժամի ախտանշան է կամ էլ` ստահեղափոխական-դոկտրինյորների խմ ի կողմից իշխանության ռնազավթման դրսեւորում: Նման հարցերին դեռեւս պատասխան չկա: Սակայն կարելի է ավական վստահորեն ասել, որ այս նախագիծը ձախողվելու է: Բայց քանի դեռ այն իրականացվում է, նրանց համար, ում անմիջականորեն առնչվելու է ամերիկյան ռազմական օկուպացիան, աշխարհն ավելի ու ավելի անտանելի է դառնալու եւ առավել քիչ անվտանգ` մնացած ոլորի համար: Լհ6 Օսarժiaո, Մեծ Բրիտանիա «Հանրապետական», 2005, թ. 7

ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԵՐՏՈՂՆԵՐԸ

Վենսան Ժովեր Արդեն հինգ տարի նրանք հեղափոխությունն արտահանում են Արեւելյան Եվրոպա ու Կենտրոնական Ասիա: Նրանք երիտասարդ են, ավական կրթված. նրանց ընդհանուր լեզուն անգլերենն է: Որպես կանոն` նրանք աշխատում են արեւմտյան հաստատություններում ու կազմակերպություններում` հիմնականում ամերիկյան: Նրանց կարելի է կոչել «միջազգային ժողովրդավարական րիգադներ», որոնց գործունեությունը համակարգում է Վաշինգտոնը: Նրանցից մի քանիսն անձամ Ջորջ Բուշի կողմից արժանացել են «ազատության հաղթողների» կոչմանը: Նրանց ներկայացուցիչների հետ մենք հանդիպեցինք Բելգրադում եւ Թ իլիսիում, ինչպես նաեւ Բրատիսլավայում ու Կիեւում, որոնք մանրամասն շարադրեցին հետհամայնավարական ռնապետությունների տապալման իրենց «դեղատոմսերը»: Նրանցից ամենափորձառուին կոչում են Պավել Դեմեշ: Նա սլովակ է, 49 տարեկան եւ առաջիններից է ոտք դրել այդ ճանապարհին: 2000թ. Դեմեշը գաղտնի համակարգում էր ընդդեմ Միլոշեւիչի` արտասահմանյան օգնության ծրագիրը: Անցյալ տարի նա (նույնպես գաղտնի) ուկրաինական հեղափոխականների խորհրդատուն էր: Բրատիսլավայում ղեկավարում է շատ ազդեցիկ ամերիկյան ոչ կառավարական կազմակերպության` «Օ6rոaո ԽarՏհall Բսոժ»-ի արեւելաեվրոպական աժանմունքը: Նախկինում լինելով իր երկրի ԱԳ նախարար` նա հիմնավորապես գիտի նախկին խորհրդային լոկի քաղաքական իրադրությունը եւ գիտի, թե ինչպես ընտրել հեղափոխություն անցկացնելու ամենահարմար պահը: Հաջողությունն, առաջին հերթին, պայմանավորված է առանց ռնության դեմարշով: «Բռնության չդիմելը տալիս է արոյական առավելություն եւ առաջ երում մյուսների աջակցությունը, եւ հետո` ռնությունն այն ոլորտն է, որտեղ իշխանությունն ուժեղ է»,– ացատրում է Դեմեշը: Հաջողության երկրորդ անալին գործողությունների մեթոդի մեջ է: «Քվեարկության օրը, երեկոյան,–

պատմում է նա,– հավաքվում են կեղծիքների ապացույցները, եւ այդ տեղեկությունները շատ արագ տարածվում են երկրով մեկ: Եվ անմիջապես հարյուր հազարավոր մարդիկ դուրս են գալիս փողոց: Հետո նրանք պետք է խաղաղ ճանապարհով հսկողության տակ վերցնեն պետական հիմնարկները, որ ցույց տան ինքնակալներին, որ օրինական իշխանությունն անցել է ուրիշի ձեռքը: Եվ քանզի ոստիկանությունը չի կրակում` գործն արված է»: Սա` տեսությունում: Որպեսզի իմանանք, թե գործնականում ինչպես է, լսենք սեր Սրջա Պոպովիչին: Չնայած 32 տարեկան է` այդ արձրահասակ եւ վտիտ անձնավորությունն արդեն առասպելական կերպար է: Նա 21-րդ դարի առաջին հեղափոխական շարժման կազմակերպիչն է, ինչը մնացածների նախատիպը հանդիսացավ. Նրա «Օòոօք»-ը («Դիմադրություն») 2000թ. ոչ մի կաթիլ արյուն չթափելով տապալեց Միլոշեւիչին: Այդ օրվանից խորհուրդների համար Սրջա Պոպովիչին դիմում են գրեթե ամեն տեղից` անգամ Զիմ ա վեից: Որպեսզի ավարարի պահանջարկը, նա հիմնեց հեղափոխության փորձագետների յուրո` «ՇaոvaՏ Օrօսք»: «Սա մասնավոր իզնես է,– խոստովանում է նա,– սակայն յուրոն գրանցված է որպես ոչ կառավարական կազմակերպություն, որպեսզի չմուծի տուրքերը»: Տարեկան շրջանառությունը` «առեւտրական գաղտնիք է»: Բելգրադի կենտրոնի նորաձեւ «Խօvi6 8ar»-ում (որի սեփականատերն է), սեղանի շուրջ նստած, Սրջան ացում է գաղտնիքը. «Հեղափոխության հաջողության համար անհրաժեշտ է երիտասարդություն, երիտասարդություն ու նորից երիտասարդություն: Ինչո՞ւ: Որովհետեւ երիտասարդ էնտուզիաստները քաջ են, եւ իշխանությունը քիչ կարող է ազդել նրանց վրա: Նրանք չունեն երեխաներ, աշխատանք, հարստություն. նրանք կորցնելու ոչինչ չունեն»: Կա եւս մեկ պատճառ` առավել գործնական նույթի, նույնիսկ փոքր-ինչ ցինիկ: «Ամեն անգամ, եր վարչակարգն ուժ է կիրառում անզեն երիտասարդության հանդեպ, ծեծում նրանց ու անտ նետում,– ասում է Պոպովիչը,– նա թիկունք է դարձնում նրանց հայրերին, պապերին, արեկամներին, մտերիմներին... Կարճ ասած` շատերին, այդ թվում` նաեւ իրեն հավատարիմ կողմնակիցներին: Եվ հենց սա է որոնելի նպատակը»:

«Ցանկանո՞ւմ եք մի խորամանկություն պատմեմ,– շարունակում է նա ժպիտով:– Ցույցերի ժամանակ, որոնք խոստանում են ավարտվել ախումներով, առաջին շարքում կանգնեցրեք սպիտակ վերնաշապիկներով երիտասարդ աղջիկների: Եվ սպասեք ոստիկանության գրոհին: Արդյունքն ապահովված է. մի քանի հարվածներից հետո սպիտակ վերնաշապիկների վրա մի քիչ (կամ` ցավոք, շատ) արյուն կլինի: Ու կստացվեն փայլուն կադրեր, որոնք կշրջեն ողջ աշխարհի էկրաններով... Եվ վարչակարգը կվարկաեկվի»: Հաջող հեղափոխությունը զարգանում է նույնքան ճշգրիտ սցենարով, ինչպիսին համակարգչային ծրագիրն է: Առաջին փուլ. «Ընտրություններից շատ առաջ հարկավոր է ստեղծել ծայրահեղ շահագրգիռ երիտասարդության խմ եր, որոնք կլինեն «նիզակի ծայրակալը»` հեղափոխության գործիքը»,– ացատրում է Պոպովիչը: Այդ խմ ի համար անհրաժեշտ է ընտրել անուն: Ինչպիսի՞: Լսենք Ալեքսանդր Մարիչին: «Օòոօք»-ի մյուս երեք վետերանների հետ մեկտեղ այս 30-ամյա սեր ը Բելգրադում ստեղծել է հեղափոխության եւս մեկ փորձագիտական գրասենյակ. նա Պոպովիչի մրցակիցն է: Մարիչը երաժշտամոլ է, եւ դա օգնեց նրան ընտրել անվանումը: Հեղափոխական խմ ի անունը պետք է լինի կարճ, երկու վանկից ոչ ավելի, հեշտ հիշվող` ինչպես «Լ6viՏ»-ը կամ «Շօca»-ն, եւ հզոր` ինչպես կարգախոսը: Այն լինելու է հեղափոխության ստորագրությունը, «մակնիշը»: Երկրորդ փուլ. հարկավոր է «գործի գցել» այդ նոր «մակնիշը»: Ահա լիցկրիգ գործողության օրինակ: 2003թ. գարնանը Սորոսի հիմնադրամն Ալեքսանդր Մարիչին ու նրա թիմին ուղարկեց Վրաստան. նրանք պետք է դառնային սաղմնավորվող ողոքող խմ ի առաջնորդների խորհրդատուները: Վրացի ներկայացուցիչները 20-ն էին, եւ նրանք արդեն ընտրել էին անվանումը` «Կմարա» («Բավ է»): Մնում էր երկրով մեկ տարածել այդ անունը: Բելգրադցի «Չե Գեւարա»-ները առաջարկեցին ծրագիր. վրացի երիտասարդ էնտուզիաստներն այն անմիջապես ի կատար ածեցին: Ապրիլյան գիշերը նրանք Թ իլիսիի եւ ինն այլ քաղաքների գլխավոր փողոցներում փակցրին «Կմարա» մակագրությամ հարյուրավոր պլակատներ: Արդյունքը գերազանցեց ոլոր սպասելիք90

ները. լուսա ացին ողջ երկիրը միայն խոսում էր այդ պլակատների մասին: Շեւարդնաձեն ծուղակն ընկավ: Այդ «խզ զոցներն» արհամարհելու փոխարեն, նա ռադիոյով ու հեռուստատեսությամ շարունակ հանդես էր գալիս մերկացումներով` ակամա գովազդելով այդ փոքրիկ խում ը, որը ոլորին թվում էր որպես զանգվածային շարժում: Մարքեթինգային գրոհը հաջողվեց. մի գիշերվա ընթացքում «Կմարա» հեղափոխական «մակնիշը» գործի դրվեց: Երրորդ փուլ. գտնել միջոցներ, քանզի խմ ին շուտով անհրաժեշտ է լինելու տպել հազարավոր թռուցիկներ, պիտակներ, թողարկել մակագրություններով վերնաշապիկներ: Հարկավոր է ստեղծել ինտերնետային կայք, գնել քարթրիջներ, մո իլ հեռախոսներ, պլակատներ... Շարժմանն անհրաժեշտ է լինելու նաեւ կազմակերպել իր մարտնչող կողմնակիցների հավաքը, որոնք, պետք է հուսալ, կժամանեն երկրի ոլոր ծայրերից: Այդ նպատակով անհրաժեշտ է վճարել գնացքի հարյուրավոր տոմսերի, հյուրանոցներում անցկացվող գիշերների, վարձակալվող նակելի տարածքների, սննդի համար: Եվ հետո` պահանջվելու է արտասահմանյան խորհրդատուների ծառայությունների վճարումը: Կարճ ասած` անհրաժեշտ է գտնել «ընդամենը» մի քանի միլիոն դոլար: Որպեսզի դրանք ճարվեն, պետք է գործի լծվել նախապես, քանզի նման գումարներ կարելի է գտնել միայն արտասահմանում: Տեղերում հարուստ գործարարներն այս ձեռնարկին անվստահությամ են վերա երվում. նրանք չեն ցանկանում փչացնել հարա երություններն իշխանությունների հետ: Սոսկ հեղափոխության սկսումից նրանք կնետվեն մյուս ճամ արը եւ կապոցներով փողեր կտան երիտասարդ հեղափոխականներին: Իսկ առայժմ օգնությունը պետք է փնտրել դրսում, մասնավորապես` Վաշինգտոնում, որովհետեւ, համաձայն ընդհանուր կարծիքի, եվրոպացիները զգուշավոր են, դանդաղկոտ ու ժլատ, ացառությամ , այն էլ միայն առանձին դեպքերում` րիտանացիների, հոլանդացիների եւ լեհերի: Ֆրանսիացիներին եր եք չեն դասում «դոնորների» շարքը: Ինչ վերա երում է «նարնջագույն հեղափոխությանը», ապա դիմումները ԱՄՆ խոշոր մասնավոր հիմնադրամներին ու հասարակական կազմակերպություններին (ՍՏՃ|D եւ Խatiօոal Էոժօwո6ոt 1օr D6ոօcrac/) իրականում սկսվեցին դեռ 2003թ.

աշնանը, այսինքն` իրադարձություններից մեկ տարի առաջ: Սլովակ Բալաշ Յարա իկն օգնել է ուկրաինական «Ոօքճ» խմ ին` Ատլանտիկայի մյուս ափից դրամական օժանդակություն հայթայթել: Դրա համար նա գումար է ստացել ամերիկյան «Բr66ժօո ՒօսՏ6» կազմակերպությունից, որը չի ցանկացել միայնակ ֆինանսավորել «Ոօքճ»-ին: Այո, հեղափոխությունում, ինչպես եւ իզնեսում, հաճախ է ամեն ինչ սկսվում ներդրողների խորհրդակցությունից... «Հեղափոխությունը արձր մրցակցությամ շուկա է,– ասում է Յարա իկը, որը արձրագույն կրթություն ստացել է Կոլում իական համալսարանում:– Ժողովրդավարական խմ երի առաջնորդները պետք է ուղեւորվեն Վաշինգտոն, որպեսզի լավագույնս «իրենց վաճառեն» կապիտալ տվող հիմնադրամներին: Որպեսզի պատրաստվեն այդ մեծ քննությանը, հարկ է լինում հղկել սեփական փաստարկները, պատրաստել ծրագրեր եւ ֆինանսական աղյուսակներ...»: Այո, ճիշտ այնպես, ինչպես իզնեսում: Չորրորդ փուլ. հավաքել առավելագույն թվով ակտիվիստներ: Ստանալով առաջին գումարները` « արի լուր» տանելու համար շրջաններ են ուղարկվում հեղափոխության շրջիկ գործակալները: Ժողովից ժողով նրանք պետք է նորից կրկնեն, թե ամեն ինչ հնարավոր է, որ իրենց հաջողվել է սեփական երկրում տապալել դիկտատորին: Սովորա ար ժողովները կազմակերպվում են աց երկնքի տակ` քաղաքից դուրս: Որպեսզի չհարուցեն ոստիկանության կասկածները, ասում են, թե դա հանգստի մեկնող խում է: Ժողովներում տիրող մթնոլորտը միաժամանակ հիշեցնում է ե՛ւ «խենթերի ակում », ե՛ւ զինվորական պատրաստության պարապմունք: «2004թ. ապրիլին,– պատմում է հետխորհրդային տարածքում հեղափոխությունների գծով խորհրդատու` 24-ամյա Կետո Կոիաշվիլին,– մի հոլանդական կազմակերպություն ինձ ուղարկեց Օդեսա, որպեսզի հավաքեմ մոտ 30 երիտասարդ մարդկանց, պատրաստեմ ու ոգեւորեմ նրանց: Ես երկու շա աթ ապրում էի ճոխ հյուրանոցում, առանձին համարում: Դեռ ավելին` ստացա 250 եվրո: Երազ էր»: Սա դեռ ամենը չէ: «Դրանից մի քանի ամիս անց Սորոսի հիմնադրամը Ալմա Աթայում կազմակերպեց սեմինար ղազախ ակտիվիստների համար: Այնտեղ էլ մենք հանդիպեցինք

մեծ հյուրանոցում: Ամեն ինչ մեր տրամադրության տակ էր. տեսախցիկներ, որպեսզի պատրաստվենք հարցազրույցներին, եւ անգամ սարքավորումներ` միկրոֆոնները խլացնելու համար, որոնք ղազախական գաղտնի ոստիկանությունը չէր զլացել տեղադրել նիստերի դահլիճում»: Հինգերորդ փուլ. հասարակական կարծիքի ուշադրության գրավման նպատակով` միաժամանակ երկու կամպանիա տանել: Սա ամենա արդ փուլն է. այստեղ պահանջվում է առավելագույն նր ություն: Առաջին կամպանիայի նպատակն է` ացատրել քաղաքացիներին, թե որոնք են ընտրություններում իրենց իրավունքները եւ դրդել նրանց քվեարկելու: Երկրորդի նպատակն է` կոռումպացված եւ ավտորիտար վարչակարգերի մերկացումը: Յուրաքանչյուր կամպանիա ունի իր անվանումը, կարգախոսը, ուկլետը: Այս երկու գործողություններն իրականացվում են ակտիվիստների միեւնույն խմ ով, այց ուշադրություն. այդ մասին չպիտի իմանան: «Հակառակ դեպքում առաջին կամպանիան, որը պիտի լինի անկախ, կձախողվի»,– ացատրում է Դմիտրի Պոտեխինը: Ոչ արձրահասակ, կլոր ակնոցներով այս 29-ամյա ժպտերես ուկրաինացին «նարնջագույն հեղափոխության» առանցքային դեմքերից էր: Յուշչենկոյի հաղթանակից հետո նա անմիջապես մեկնեց Մոլդովա, որպեսզի նրանց « երի իր հավատքին»: Այս նորահավատը մարքեթինգի արհեստավարժ մասնագետ է: «Միաժամանակ ու գաղտնի երկու գործողություններ անցկացնելը չափազանց դժվար է,– ասում է նա:– «Ոօքճ» շարժումում մենք այնքան քիչ էինք, որ ակտիվիստները պետք է օրվա ընթացքում մի քանի անգամ զգեստափոխվեին` տարածելով այդ եւ մյուս կամպանիայի թռուցիկները...»: Վեցերորդ փուլ. փողոցներում, առանց ռնության գործադրման, կատարել արդյունավետ գործողություններ: Նպատակը` արթնացնել քաղաքացիներին եւ գրգռել ոստիկանությանը: Առավել նախընտրելի մեթոդը` «հայտնվող եւ անհետացող» խմ ի կազմակերպումն է: «Դրանք մեծաքանակ մարդկանց կարճատեւ հավաքներ են, եւ ոստիկանությունը չի հասցնում ոչ ոքի կանգնեցնել,– ացատրում է Դմիտրի Պոտեխինը:– Օրինակ, հեղափոխական խմ ի 15 անդամներ զգեստավորվում են անտարկյալների հագուստով եւ հագնում գորշ վերարկուներ: Մո իլ կապի միջոցով

նրանք նշանակում են հանդիպում մայրաքաղաքի գլխավոր փողոցում այն պահին, եր այնտեղ խառնաշփոթ է: Նշանակված ժամին հանում են վերարկուներն ու նմանվում անտարկյալների: Նրանք մի քանի անգամ գոչում են. «Ես քվեարկում եմ 2-ի օգտին»: 2-ն, անշուշտ, հանդիսանում է տեղի դիկտատորը: Այնուհետեւ ցուցարարները հագնում են վերարկուները, հեռանում մետրոյի խորքը եւ կորչում անհետ: Արդյունքն ապահովված է. ոստիկանությունը գազազած է, սկսվում են ռնությունները»: Յոթերորդ փուլ. պահպանել խում ը: Ինչպե՞ս: Սեր Միլոշ Միլենկովիչն իր ելառուս կամ ադր եջանցի «կլիենտներին» սովորեցնում է ընդհատակյա գործունեության այ ու ենը: «Սրանք դիմակայության դասական հնարքներ են,– ասում է 27-ամյա այս հաղթանդամ, զվարճասեր անձնավորությունը:– Հեղափոխական խում ը չպետք է մեկ մարդ ղեկավարի: Հակառակ դեպքում նրա գործունեությունն առաջնորդի ձեր ակալության պատճառով կաթվածահար կլինի: Պետք է ստեղծել կոլեգիալ ղեկավարություն, այսինքն` առաջնորդի գործառնությունները աշխել մի քանի պատասխանատու անձանց միջեւ, որոնք չգիտեն այն մանրամասները, թե ինչ են անում մյուսները»: Մեկ այլ օրինակ. «Որպեսզի խճճվի կառավարման սխեման, անհրաժեշտ է ամեն շա աթ փոխել պաշտոնական ներկայացուցչին»: Միլենկովիչի կարծիքով, հարկավոր է պահպանել գաղտնիության այս մթնոլորտը: «Երիտասարդներին հրապուրում են խորհրդավոր կազմակերպությունները,– շարունակում է նա: – Գաղտնիության այս հմայչությունը թույլ է տալիս հաղթահարել հուսահատությունը եւ միանալ խմ ին, որին իշխանությունը համարում է ահա եկչական»: Ութերորդ փուլ. սովորել կառավարել վախը: «Դրա համար կան ազմաթիվ նր ություններ,– ճշտում է Միլոշ Միլենկովիչը:– Ցույցի ժամանակ երիտասարդները եր եք չպետք է իրենց մեկուսացված զգան. նրանք պետք է մյուսների հետ մշտապես ֆիզիկական շփման մեջ լինեն: Անհրաժեշտ է նաեւ, որ նրանք երգեն ու չլսեն ոստիկանության կամ զինվորների անհանգստություն առաջացնող աղմուկը: Որպեսզի թաքցվի ցույցի առջեւ ազմաքանակ զինված մարդկանց առկայությունը, կարելի է երթի սկզ ից տանել մեծ ցուցապաստառ. այն ցուցարարներին կխանգարի տեսնել իրենց վախեցնող

զինվորների կուտակումները»: Մյուս հնարքը` ացատրել, որ ձեր ակալությունը ող երգություն չէ: Սեմինարներում սկսնակ հեղափոխականների դաստիարակները կազմակերպում են ոստիկանական շուրջկալների փորձեր: Ոմանք հանդես են գալիս ոստիկանների դերում, մյուսները` ցուցարարների: Սեմինարներում սովորեցնում են պատասխանել խուսափողա ար, եր եք չդրսեւորել ագրեսիվություն, նույնիսկ ժպտալ: Մշակվում է նաեւ անտ նետված ընկերներին աջակցելու ռազմավարությունը: «Նրանք, ովքեր չեն ձեր ակալվել, պետք է իմանան ում դիմել` որ փաստա անին, ոչ կառավարական որ կազմակերպությանը, տեղական կամ արտասահմանյան որ լրագրողին: Նրանց մոտ պիտի լինի այն ակտիվիստների ցանկը, որոնց հետ հնարավոր է կապվել եւ որոնք այնուհետեւ իրենք կկապվեն նրանց հետ, որպեսզի ոստիկանական տեղամասի առջեւ ցույց կազմակերպեն, ինչի մասին կխոսեն զանգվածային լրատվամիջոցները»,– ասում է Գեորգի Կանդելակին, որն անցյալ տարի այս կանոնները ացատրում էր ղազախներին: Եվ քաղաքական գիտությունների այս մասնագետն ու ամերիկյան համալսարանի շրջանավարտը հետեւություն է անում. «Այդպիսով, մենք հակառակորդի ուժը շրջում ենք հենց իր դեմ»: Ահա` ամեն ինչ իր տեղում. ակտիվիստներին հավաքագրում եւ ուսուցանում են, տարածվում են մի քանի հազար թռուցիկներ, կազմակերպվում են մի քանի «հայտնվող եւ անհետացող» խմ եր, ու շարժումը հասցնում է առաջին հարվածները: Եվ եր պետք է սկսվեն անխուսափելիորեն կեղծիքներով ուղեկցվող ընտրությունները, նորաթուխ հեղափոխականներն արդեն պատրաստ են դրանք ողոքարկելու: Դաստիարակների աշխատանքն ավարտված է: Առաքելությունն իրականացված է, եւ ժողովրդավարական հեղափոխության շրջիկ գործակալներն արդեն նոր նպատակներ ունեն: Նախկին խորհրդային կայսրությունում նոր հեղաշրջումներ են պատրաստվում: Որպեսզի արագացվի գործընթացը, նրանք մտադրված են Կիեւում հիմնել հեղափոխությունների տարածման նոր կենտրոն` Ժողովրդավարության միջազգային ինստիտուտ անվամ : 2005թ. փետրվարին ինստիտուտի ստեղծման նախաձեռնող, պատվա95

խնդիր Վլադիսլավ Կասկիվն իր նախագիծը ներկայացրեց անձամ Ջորջ Բուշին: «Ես նրան ասացի, թե կցանկանայի, որ ինստիտուտը հովանավորեին եւ համակարգեին այնպիսի ճանաչված դեմքեր, ինչպիսիք են Վացլավ Հավելը, Լեխ Վալենսան կամ Մադլեն Օլ րայթը»,– ասում է «Ոօքճ» շարժման նախկին առաջնորդը, որը «նարնջագույն հեղափոխությունից» հետո ջինսը փոխեց փողկապով եւ մուգ կոստյումով: Այս լուրջ անձնավորությունը ախտ է ունեցել տպավորություն գործել Սպիտակ տանը. ամերիկացիները, երեւում է, նրան խոստացել են օգնել, այդ թվում` նաեւ ֆինանսապես: Նման ուշադրությունը նյարդայնացնում է Արեւելքի վերջին ռնապետերին: Տարեմուտին ընտրություններ կանցկացվեն Ղազախստանում: Տեղի տիրակալն արդեն նախազգուշական միջոցներ է ձեռնարկել. նա անտ է նստեցրել շատ ակտիվիստների եւ մերժել Վլադիսլավ Կասկիվին` գտնվել իր տարածքում: Ինչ վերա երում է ելառուսական միապետին, որի դեմ հղացված «թավշյա հեղափոխությունը» 2001թ. պարտվեց, ապա նա ջանում է ցանկացած գնով «ժողովրդավարական րիգադների» անդամներին հետ պահել իր երկրի տարածք մտնելուց: Վերջերս նա անտ նետեց ուկրաինացի հինգ ակտիվիստների: Անցած տարի նրա հրամանով ծեծի ենթարկվեցին ու հետո երկրից վտարվեցին սեր եւ սլովակ հեղափոխականները: Սակայն, այնուամենայնիվ, հեղափոխության որոշակի պատրաստություններ երկրից դուրս կատարվում են: «/ոէerոճէլօոճ| Repub|լcճո /ոտէլէuէe»-ը, որը ֆինանսավորվում է ԱՄՆ Կոնգրեսի կողմից, հարեւան Լիտվայում գաղտնի պատրաստում է ելառուս ակտիվիստներին: 2004թ. վերջին «Freedօm Hօuտe» հիմնադրամը Ռուսաստանը դասեց ոչ ազատ երկրների շարքը: Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նման ան առաջին անգամ էր տեղի ունենում: Ռուսաստանի նախագահին իրենց «ռազմական ավարների» հավաքածուում ավելացնելը նոր «Չե»-երի երազանքն է: Առավել եւս` այդ է նրանց գերագույն նպատակը: Մի քանիսն արդեն աշխատում են սկզ նավորվող հեղափոխական խմ երում: Այս ամռանը նախատեսված է սեմինարների անցկացում Ղրիմում եւ Ռուսաստանում, որոնց կոնկրետ վայրն առայժմ գաղտնի են պահում:

Սակայն Կրեմլի տիրոջ տապալումը դյուրին գործ չէ: Թվում է, թե նա ամուր ձեռքով պահում է իր հատուկ ծառայություններն ու անակի մեծ մասը: Նա ացահայտորեն պաշտպանեց արյունոտ ռնարարքներն Ուզ եկստանում, եւ այդպիսով հասկանալ տվեց, որ ինքն էլ չի վախենա կրակել ամ ոխի վրա, եթե դա անհրաժեշտ համարի: Վերջապես, ՌԴ նախագահն ակտիվիստների գործունեությունը խափանելու համար այլ միջոցներ է գտել: Նա ստեղծել է սեփական երիտասարդական կազմակերպությունը: Այն «Օòոօք», «Կմարա» եւ մյուս շարժումների նմանակն է` նույնպես երկվանկանի անվանումով` «Íճøè». նույն վերնաշապիկներն են, նույն ժպիտները: Բայց ծրագիրն ազգայնական է, ելույթները` կոշտ: Եվ սա ամենը չէ: Անվտանգության դաշնային ծառայությունը դես ու դեն է ընկնում, լրտեսում, մանիպուլացնում. գործակալները ներդրվում են « ողոքող» խմ երում եւ ստեղծում այլ` կեղծ խմ եր, որպեսզի խառնեն խաղաքարտերը: Մոսկվայում միջազգային ժողովրդավարական գործակալների համար դժվար կլինի: Շատ հարցեր են մնում: Առաջին. արդյո՞ք «ժողովրդավարական րիգադների» անդամները Վաշինգտոնի սովորական գործակալներ են, ինչպես ցանկանում են ներկայացնել Կրեմլում եւ այլուր: ճիշտ է, նրանք աշխատում են ամերիկյան (եր եմն` նաեւ եվրոպական) կազմակերպությունների համար, եւ դա չեն թաքցնում: ճիշտ է նաեւ այն, որ նրանք կիսում են քեռի Սեմի արժեքները` ժողովրդավարությունն ու դոլարը, եւ ցանկանում են դրանք ամուր ներդնել հետխորհրդային տարածքում: Վերջապես, ակնհայտ է, որ Սպիտակ տունը, հանձինս նրանց, տեսնում է իր «փափուկ ուժի» վեկտորներին, Ռուսաստանի հետ տարվող աշխարհաքաղաքական շախմատային խաղի զինվորներին: Բայց արդյո՞ք նրանք ԱՄՆ շահերը վեր են դասում այն երկրների շահերից, որտեղ աշխատում են: Եվ ինչպիսի՞ Ամերիկայի մասին է խոսքը` «Freedօm Hօuտe»-ի նեոպահպանողականների՞ Ամերիկայի, թե՞ ֆինանսիստ-հումանիստ Ջորջ Սորոսի, որը միլիոնավոր դոլարներ է ծախսում Ջորջ Բուշի հետ պայքարում: Հարց երկրորդ. իրո՞ք այդ հեղափոխությունները ժողովրդական էին, թե՞ մի քանի ակտիվիստների ձեռքի գործ: Իրականում` ե՛ւ նա, ե՛ւ մյուսը:

Ինչպես մենք ցույց տվեցինք, դրանք կանխապես նախապատրաստվել էին ակտիվիստների ոչ մեծ կորիզի կողմից: Որպեսզի արթնացնեն ժողովրդին, որ ոքեն նրան, այդ խմ երը դիմեցին քարոզչության այժմ ոլորին հայտնի հնարքներին, իսկ եր եմն` նաեւ մանիպուլյացիաների: Սակայն առանց ավտորիտար ու կոռումպացված վարչակարգի կողմից հուսահատության հասցված ժողովրդի ցասման, առանց նրա կամքի` կրկին թույլ չտալու գողանալ իրենից ընտրությունները եւ առանց հարյուր հազարավոր մարդկանց, ովքեր կամովին դուրս էին եկել Բելգրադի, Կիեւի կամ Թ իլիսիի փողոցները, ոչինչ տեղի չէր ունենա: Սակայն ծագում է եւս մեկ` վերջին հարցը. իսկ ի՞նչ է լինելու հեղափոխությունից հետո: Այլ խոսքով` ի՞նչ կկատարվի այդ ժողովուրդների հետ մի քանի տարի անց: «Չե՞ն հայտնվի, արդյոք, նոր ղեկավարները նույն փոսում, ինչպես իրենց նախորդները, որոնք, հարկ է հիշել, նույնպես իշխանության եկան ժողովրդական ապստամ ության ալիքի վրա»,– հարցնում է Միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի Արեւելյան Եվրոպայի գծով խոշոր մասնագետ Ժակ Ռուպնիկը: Սեր ական օրինակն ավելի շուտ հուսադրում է: Միլոշեւիչի վարչակարգի անկումից հինգ տարի անց երեւում է, որ ժողովրդավարությունը Բելգրադում հետզհետե կայունանում է, եւ մարդու իրավունքներն, ընդհանուր առմամ , պաշտպանվում են: Սակայն Թ իլիսիի պարագայում, որտեղ Բուշը մայիսին որպես մեսիա ընդունվեց, կացությունն առավել խնդրահարույց է. 2003թ. «վարդերի ապստամ ության» շատ առաջնորդներ արդեն հանդես են գալիս նոր իշխանությունների դեմ` կոռուպցիային ու միլիտարիզմին վերադառնալու մերկացումներով: Այսպիսով` խաղն ավարտված չէ: Եվ հեղափոխության «ալքիմիկոսների» դեղատոմսերով գրքերը դեռ պետք կգան: Քանզի Թ իլիսիում, Կիեւում կամ Բիշքեկում նրանց գուցե մեկ անգամ եւս հարկ լինի ամեն ինչ նորից սկսել: Լ6 Խօսv6l ՕbՏ6rvat6սr, Ֆրանսիա «Հանրապետական», 2005, թ. 7

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԻՆՏԵԳՐՈՒՄԸ ՄՏՆՈՒՄ է «ԴԱԴԱՐԻ» ՓՈՒԼ

Յու եր Վեդրին Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախկին նախարար Յու եր Վեդրինը լայնորեն ճանաչված է որպես «գերտերություն» եզրի հեղինակ, որով նա նորոշում էր ԱՄՆ կարգավիճակը սառը պատերազմից հետո: Նրա ողջ գործունեությունը կապված է պետական ծառայության հետ: 34 տարեկանում դառնալով նախագահ Միտերանի դիվանագիտական խորհրդական` նա այնուհետեւ հաջորդա ար զ աղեցրեց նրա մամլո ծառայության պետի եւ աշխատակազմի ղեկավարի պաշտոնները: 1997թ. խորհրդարանական ընտրություններում Սոցիալիստական կուսակցության հաղթանակից հետո Վեդրինը Ժոսպենի կառավարությունում նշանակվեց արտաքին գործերի նախարար: Ներկայացնում ենք հատվածներ Ֆրանսիայի Սոցիալիստական կուսակցության այս ազդեցիկ գործչի հետ «Ըâօօօäíàÿ ìûñëü-ծծI » հանդեսի գլխավոր խմ ագիր Վլադիսլավ Ինոզեմցեւի հարցազրույցից: Հարց: Պարոն Վեդրին, ԵՄ Սահմանադրության հանրաքվեի ացասական արդյունքը նշանակո՞ւմ է, արդյոք, որ Եվրոպայում ծավալվում է «երկու համակարգերի յուրատեսակ պայքար»: Պատ.: Դա ակնհայտ չէ, քանզի ֆրանսիացիների «ոչ»-ը չափից ավելի ազմանշանակ է: Որոշ ընտրողներ քվեարկեցին կառավարության, ոմանք` Եվրամիություն Թուրքիայի մտնելու, մի մասը` եվրոպական յուրոկրատիայի, իսկ շատերը` նաեւ միասնական Եվրոպայի սոցիալական քաղաքականության դեմ: Այնպես որ, ես չէի ասի, թե խոսքը ինչ-որ երկու համակարգերի պայքարի մասին է: Միաժամանակ, հանրաքվեի արդյունքում ի հայտ եկան ամ ողջ շարք լուրջ խնդիրներ: Առաջինը վերա երում է Միացյալ Եվրոպայի եւ ազգային պետությունների միջեւ հաշվեկշռին: Ինչպե՞ս պիտի նրանց միջեւ աշխվեն լիազորությունները: Իմ կարծիքով, սահմանադրական պայմանագրի նախագիծն այս հարցին լավ պատասխան էր տալիս: Ցավոք, որոշ եվրոպական ժողովուրդներ դրան չհամաձայնեցին: Բայց դա չափազանց կարեւոր քաղաքական հարց է եւ

անմիջապես կապված է ինչպես ազգային, այնպես էլ համաեվրոպական յուրոկրատիայի հետ: Երկրորդ խնդիրը Միացյալ Եվրոպայի համար սոցիալական քաղաքականության կողմնորոշիչների ընտրության մեջ է, եւ այնտեղ, իր հերթին, ամփոփված են երկու հարց: Մի կողմից` արժե՞, արդյոք, սոցիալական քաղաքականությունը փոխանցել վերազգային ինստիտուտների տնօրինությանը, թե՞ պետությունները պետք է պահպանեն նրա նկատմամ հսկողությունը: Եվ, մյուս կողմից` ինչպիսի՞ սոցիալական քաղաքականություն է անհրաժեշտ Եվրոպային` հովանավորչակա՞ն, թե՞ ազատական: Արժե՞, արդյոք, ամեն կերպ հոգ տանել աշխատավորների շահերի պաշտպանության մասին` հաշվի չառնելով աճող գործազրկությունը, թե՞ նախապատվությունը տալ առավել ճկուն սկզ ունքներին, որոնք ապահովում են նվազ պաշտպանվածություն, այց խթանում են նոր աշխատատեղերի ստեղծմանը: Այս թեմայով վեճեր ծավալվում են յուրաքանչյուր եվրոպական պետությունում: Հարց: Նման պայմաններում Եվրոպան կարո՞ղ է, արդյոք, ընդարձակվել: Պատ.: Իրավա անական տեսանկյունից ԵՄ Սահմանադրության հավանության ու նրա ընդարձակման միջեւ կապ չկա: Բայց քաղաքական տեսանկյունից այս երկու խնդիրների միջեւ կապն ակներեւ է: Ֆրանսիայում եւ Հոլանդիայում շատերը քվեարկելով Սահմանադրության դեմ` քվեարկեցին ընդլայնման դեմ, որը, նրանց կարծիքով, չափից ավելի սրընթաց էր: Եվրոպական վարչարարներին չհետաքրքրեց հանրության կարծիքը, եւ տվյալ հարցով անավեճեր այդպես էլ չծագեցին: Ուստի, կար զգացում, թե ընդարձակումը վերեւից է պարտադրված: Մեկին դա ձեռնտու է, մեկին` ոչ, ինչն ապագայում կդանդաղեցնի ինտեգրման գործընթացները: Եվրոպան, անշուշտ, չի հրաժարվի ընդլայնման գաղափարից, այց եվրոպական ինստիտուտների զարգացումը, որոնց լեգիտիմությունն առավել չափով տուժեց « ողոքող» քվեարկությունից, կդանդաղի: Անհնար է ժխտել կապը ընդարձակման (որը կարծես «ողողում-տանում» է Եվրոպայի ինքնությունը) եւ վտանգի աճող

զգացումի միջեւ: Իրավիճակի կայունացման համար ժամանակ է պետք: Եվրոպական ինտեգրումը մտնում է «դադարի» փուլ: Հարց: Դուք ինչպե՞ս եք պատկերացնում Եվրոպայի ապագան: Զարգանո՞ւմ է, արդյոք, Միացյալ Եվրոպան դաշնության կամ համադաշնության ուղղությամ : Պատ.: Ես գտնում եմ, որ Դաշնային Եվրոպան մեռած է: Այն պատրանք է, ուտոպիա, որն իր կառուցողական դերակատարումն ունեցավ Երկրորդ աշխարհամարտից հետո, սակայն արդեն վաղուց հասկանալի է, որ եվրոպական ժողովուրդները չեն ցանկանում միավորվել դաշնության մեջ: Եվրոպացիները ցանկանում են ապրել խաղաղության ու լիության մեջ, լինել ազատ, զգալ իրենց պաշտպանված, ունենալ լայն քաղաքացիական իրավունքներ, ընդ որում` ցանկալի է առանց կոշտ պարտավորությունների: Միաժամանակ, նրանք ձգտում են պահպանվել որպես ազգ: Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների ստեղծման կամ մեկ երկրում Ֆրանսիայի եւ Գերմանիայի միավորման գաղափարներն ուտոպիական են: Դրանք ճանաչում էին վայելում ինտելեկտուալների, փիլիսոփաների, անգամ որոշ քաղաքական գործիչների մոտ: Եվրոպական ոլոր ժողովուրդները խաղաղություն ցանկանում են, այց չեն ուզում ձուլվել միմյանց մեջ: Հարց: Դուք ասում եք, որ Եվրոպան չի կարող անվերջ ընդարձակվել: Բայց որտե՞ղ են Եվրոպայի սահմանները: Նշանակո՞ւմ են, արդյոք, Ձեր առերը, թե Ռուսաստանը եր եք չի կարող մտնել ԵՄ: Պատ.: Չնայած իմ ողջ հարուստ փորձին, ես չեմ կարող Ձեզ ասել, թե որտեղով է անցնում Եվրոպայի սահմանը: Բայց ես համոզված եմ, որ զգալ այն անհրաժեշտ է: Իհարկե, այդ սահմանը չի կարող լինել «պաշտպանական նագիծ», ինչպես անցյալում էր: Օրինակ, Միացյալ Նահանգներն ունի սերտ, այդ թվում` տնտեսական կապեր Կանադայի ու Մեքսիկայի հետ, այց նա չի առաջարկում նրանց մտնել իր կազմի մեջ. նշեմ, որ դա չեն ցանկանում ոչ մեքսիկացիները, ոչ կանադացիները: Եվրոպային նույնպես հարկ է լինելու ինչ-որ տեղ կանգ առնել: Եթե եվրոպական յուրոկրատները չկարողանան հստակ նշել սահմանները, կ արձրանա ողոքի զանգվածային ալիք: Հենց նման փաստարկը կանխորոշեց Սահմանադրության մերժումը

հոլանդացիների կողմից, չնայած նրանք աց, ձեռներեց ու եվրոպամետ ազգ են: Եվրոպայի սահմանները գոյություն ունեն. մնում է հասկանալ, թե որտեղով են դրանք անցնում: Եվ դրանում ող երգական ոչինչ չկա, քանզի Եվրոպան չի պատրաստվում մարտնչել նրանց հետ, ովքեր կհայտնվեն իր սահմաններից դուրս: Գոյություն ունեն համագործակցության ազմաթիվ այլ ձեւեր ոչ եվրոպական պետությունների հետ, որոնք, հնարավոր է, նույնիսկ շահագրգռված էլ չեն ԵՄ մտնելու մեջ: Անհեթեթություն է ենթադրել, թե, օրինակ, Ռուսաստանը կցանկանա մտնել 35 պետություններից կազմված կառույցի մեջ մյուսների հետ հավասար պայմաններով` նույնիսկ այն դեպքում, եր այսօր իր լավագույն օրերը չի ապրում: Իմ կարծիքով, Ռուսաստանին վիճակված է վերադառնալ համաշխարհային ասպարեզ` որպես ինքնուրույն եւ հզոր «խաղացող», այլ ոչ թե եվրոպական արդ համակարգի հասարակ պտուտակ: Հարց: Ունի՞, արդյոք, Եվրոպան հստակ ռազմավարություն Ռուսաստանի նկատմամ : Պատ.: ճշտված քաղաքականություն Ռուսաստանի նկատմամ Եվրոպայում չկա: Յուրաքանչյուր երկիր հավատարիմ է սեփական վարքագծին: Եվրոպացիների մեծ մասը կարծում է, թե Ռուսաստանը պատճառ չունի ցանկանալու մտնել Միացյալ Եվրոպա: Չնչին փոքրամասնությունը գտնում է, որ Ռուսաստանը կարող է դառնալ ԵՄ անդամ: Կան նաեւ այլ տեսակետներ: Օրինակ, Ֆրանսիան Ռուսաստանը համարում է կարեւոր դիվանագիտական դաշնակից: Գերմանիան Ռուսաստանը նախեւառաջ ընկալում է որպես տնտեսական գործընկեր: Մյուսներն առաջնային են համարում ռուսական պետության ժողովրդավարացումը` գտնելով, որ Եվրոպայի դերն այն է, որպեսզի նպաստի ժողովրդավարության կայացմանը Ռուսաստանում: Բայց կան նաեւ այնպիսիները, որոնք Ռուսաստանի մեջ տեսնում են սպառնալիք. թեպետ ԽՍՀՄ փլուզումից անցել է մեկուկես տասնամյակ, խորհրդային ազդեցության գոտում գտնվող ալթյան պետությունները, Լեհաստանը շարունակում են երկյուղել Ռուսաստանից:

ԵՄ ու Եվրոպական հանձնաժողովի 25 անդամ երկրների ներկայացուցիչներ այսօր անընդունակ են սահմանել Ռուսաստանի վերա երյալ առաջնահերթությունների աստիճանակարգը: Ուստի, կրկնում եմ, ձեր երկրի նկատմամ համաձայնեցված քաղաքականություն Եվրոպայում ացակայում է: Հարց: Ռուսաստանի հանդեպ եվրոպացիները կողմնակից են չմիջամտելու քաղաքականությանը եւ երեւույթներն անվանում են այնպես, ինչպես դրանք կան: Սակայն արդարացնո՞ւմ է իրեն, արդյոք, նման քաղաքականությունն այն երկրների նկատմամ , ուր իրադրությունն անհամեմատ ավելի ծանր է, քան Ռուսաստանում: Կարո՞ղ եք Դուք պատկերացնել, թե Եվրոպան կամ ԱՄՆ-ը, չհամ երելով, կմիջամտեն այդպիսի պետությունների գործերին: Պատ.: Դա արդ խնդիր է: Մի կողմից` ԵՄ-ը եւ ԱՄՆ-ը կցանկանային լինել ողջ աշխարհում ժողովրդավարության ու մարդու իրավունքների դատապաշտպանը: Ընդ որում, եթե Միացյալ Նահանգները նման նպատակների հասնելու համար չի խորշում ռազմական մեթոդներից, ապա ԵՄ-ը գերադասում է ձեռնպահ մնալ ուժի կիրառումից: Բայց ե՛ւ ամերիկացիները, ե՛ւ մենք մնում ենք իրատեսներ, ուստի ջանում ենք հասկանալ` որո՞նք են մեր շահերը: Ամերիկացիները արդույթ չեն զգում, եր ժողովրդավարություն են պարտադրում որեւէ երկրի, սակայն ընդդիմանում են հարեւան պետության ժողովրդավարացմանը, եթե դա վնասում է իրենց ազգային շահերին: Նույնպիսի խնդիր ծառացած է նաեւ եվրոպացիների առջեւ: Արդեն ազում տասնամյակներ եվրոպական պետությունները տքնում են Աֆրիկան ուղղել ժողովրդավարացման ճանապարհ: Եր եմն այն տալիս է դրական արդյունքներ, սակայն հաճախ էլ հրահրում է էթնիկական ախումներ: Վերջինս հող է ստեղծում տարակուսանքի համար: Եվրոպան դեգերում է սեփական իդեալիզմի եւ անողորմ իրականության միջեւ: Չի կարելի մոռանալ` եվրոպացիներն անուղղելի իդեալիստներ են. նրանք շատ են ցանկանում, որ աշխարհը կախարդական փայտիկի շարժումով վերածվի մեծ ժողովրդավարության: Բայց նրանք չգիտեն ինչպես դրան հասնել: Այսօր նրանք կոշտ հայտարարություններ են անում, սակայն մյուս օրը լռում են կամ, որն ավելի վատ է, միմյանց միջեւ

հարա երություններ պարզում: Բայց, որպես կանոն, եվրոպական պետությունները պատրաստ չեն սատարել ժողովրդավարությանն այնտեղ, որտեղ չունեն անմիջական շահեր: Նայեք Մեծ Բրիտանիային: Այն կարող է իրեն թույլ տալ կտրուկ հայտարարություններ Բիրմայի հասցեին, քանզի դա չի սպառնում իր տնտեսական շահերին: Այն խիստ քննադատության է ենթարկում Զիմ ա վեի վարչակարգը, որովհետեւ Ռո երտ Մուգա են խրախուսում է րիտանական ֆերմերներին հողից սեփականազրկելը: Սակայն շատ այլ հարցերում Ֆորին օֆիսը լռում է: Նույնը վերա երում է Ֆրանսիային. մենք պարտավոր ենք հաշվի առնել մեր սերտ հարա երությունները Հյուսիսային Աֆրիկայի երկրների եւ մյուսների հետ: Այլ խոսքերով` մարդու իրավունքների եւ ժողովրդավարության պաշտպանման միասնական քաղաքականություն գոյություն չունի: Ես ափսոսում եմ, այց ստիպված եմ խոստովանել. եթե դուք ժողովրդավար եք մի պետությունում, որը հավասարակշռում է ժողովրդավարությունը եւ ավտորիտարիզմը, հարկ չկա հույս դնել Եվրոպայի վրա: Եվրոպան կարող է ձեզ աջակցել, սակայն հազիվ թե ցանկանա լուծել ձեր խնդիրները: ԵՄ-ը հստակ դիրքորոշում ունի միայն այն պետությունների նկատմամ , որոնք ցանկանում են մտնել իր կազմի մեջ: Այն տարածաշրջաններում, որտեղ Եվրոպան որոշակի ազդեցություն ունի, ինչպես, օրինակ, Բալկաններում, հնարավոր են համագործակցության առավել նուր ձեւեր: Բայց ինչ վերա երում է մյուս խոշոր տարածաշրջանների հետ հարա երություններին, ապա այստեղ մեզ հարկ է լինելու հաշվեկշիռ փնտրել սկզ ունքայնության եւ անմիջական շահերի միջեւ: Հարց: Միացյալ Նահանգներն աշխարհում «տարածում» է ազատություն եւ ժողովրդավարություն, որոնք էլ ստեղծել են ժամանակակից Ամերիկան: Սակայն Եվրոպան աշխարհին առաջարկում է կառավարման հատուկ մոդել, որը ստեղծվել ու մշակվել է իր կողմից: Կարո՞ղ է, արդյոք, եվրոպական մոդելը տարածվել Եվրոպայի սահմաններից դուրս: Պատ.: Ամեն ինչ այդպես պարզ չէ: Ես կարծում եմ, որ ամերիկացիներն ունեն «գլո ալ» ծրագիր, եւ դա ամերիկյան առաջատարության ծրագիրն է: Նրանց անհրաժեշտ է իշխել աշխարհի

վրա` անկախ այն անից, թե ինչպիսին կլինի այդ աշխարհը: Ես ԱՄՆ-ը կոչեցի «գերտերություն», մյուսներն օգտագործում են «հեգեմոն» կամ «կայսրություն» եզրերը: Իմ նախկին գործընկեր Մադլեն Օլ րայթը խորհում էր «անփոխարինելի ազգի» մասին: Ժողովրդավարացումն իր նշանակությամ երկրորդական ամերիկյան «նախագիծ» է: Եվ չկա երաշխիք, որ այդ ժողովրդավարացումը արօրություն կ երի Ամերիկային. չէ՞ որ այսօր պարզ է, որ եթե Սաուդյան Արա իայում անցնեն ազատ ընտրություններ, այնտեղ կհաստատվի հակաարեւմտյան վարչակարգ: Եվրոպական քաղաքական համակարգն, իր ներկայիս տեսքով, եվրոպական մայրցամաքի ացառիկ, եր եմն նաեւ չափազանց արյունալի պատմության արգասիքն է: Եվրոպական հասարակությունն` իր սոցիալական պաշտպանվածությամ եւ անհատի ու հանրության միջեւ հարա երությունների ներդաշնակությամ , սկսեց ձեւավորվել արդեն Երկրորդ աշխարհամարտից հետո: Եվրոպացիներն այսօր անչափ ավարարված են նրանով, ինչը ձեռք են երել եւ դեմ չէին լինի տարածել այդ համակարգը մնացյալ աշխարհում, այց չգիտեն ինչպես դա անել: Չէ՞ որ յուրաքանչյուր պետություն ունի սեփական պատմությունը, եւ վերստեղծել այն ացառիկ պայմանները, որ Եվրոպայում ձեւավորվել էին 20-րդ դարի կեսին, անհնար է: Դատողություններ անելով աշխարհի մյուս տարածաշրջաններում կառավարման եվրոպական համակարգի ներդրման հնարավորության մասին` եվրոպացիները տատանվում են իդեալիզմի եւ իրականության միջեւ: Անձամ ես վստահ չեմ, թե եվրոպական համակարգն ընդհանրապես հնարավոր է «պատճենել»: Չէ՞ որ խոսքն ինքնուրույն զարգացման տեւական ավանդույթներ ունեցող 20-ից ավելի պետությունների միավորման մասին է. միավորում` թելադրված իրենց ինքնիշխան իրավունքները միասին վայր դնելու ձգտումով: Եվ, չնայած ես համոզված եմ, որ, օրինակ, Ռուսաստանը Եվրոպայից սովորելու ան ունի, այց նաեւ գտնում եմ, որ «օտար հող» եվրոպական փորձի կուրորեն փոխադրումից հարկավոր է խուսափել: Ñ8օԾօäՒՅՋ ìûՇոԵ---6, 2005, թ. 7 «Հանրապետական», 2005, թ. 8

ԲRԷԷDՕԽ ՒՕՍՏԷ. «ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ» ՏՈՒՆ

1941թ. ԱՄՆ-ում` մեկուսացվածության եւ չեզոքության քաղաքականության դեմ պայքարելու, ինչպես նաեւ երկիրը Երկրորդ աշխարհամարտում ներգրավելու նպատակով, ստեղծվեցին մի քանի կազմակերպություններ, որոնք Փերլ Հար որի վրա հարձակումից քիչ առաջ միավորվեցին եւ Սպիտակ տան գաղտնի օժանդակությամ Նյու Յորքում հիմնեցին ընդհանուր կենտրոնակայան` Բr66ժօո ՒօսՏ6 (Ազատության տուն) անվանումով: Ջորջ Ֆիլդի ղեկավարությամ Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը պատերազմի ընթացքում թողարկեց հարյուրավոր ռադիոհաղորդումներ, հրապարակեց պամֆլետներ եւ կազմակերպեց էքսպոզիցիաներ` ներգաղթյալներին օգնելու, զինված ուժերում ռասայական ինտեգրումն արագացնելու համար: Բայց ասոցիացիան չսահմանափակվեց սոսկ հասարակությունում պատերազմի պաշտպանմանն ուղղված կամպանիայով. այն գործատուների եւ արհմիությունների հատուկ յուրոյի միջոցով նաեւ կազմակերպեց արդյունա երության մո իլիզացումը: Սկսած 1943թ., Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը սահմանեց ազատության ամենամյա մրցանակ, որի առաջին դափնեկիրը եղավ 20-ականներին քարոզչության պետական մարմինների հիմնադիր Ուոլթեր Լիպմանը: Պատերազմի վերջում Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը չլուծարվեց եւ շարունակեց պաշտպանել Սպիտակ տան նոր ճակատամարտերը: Կազմակերպությունն անցկացրեց Մարշալի պլանին եւ ՆԱՏՕ-ին աջակցող, ֆրանսիական ու րիտանական կայսրությունների ապագաղութացմանը սատարող եւ, իհարկե, կոմունիզմի դեմ կամպանիաներ: Այն, առավել, քան մյուս կազմակերպությունները, զարգացրեց «Միացյալ Նահանգներն ազատության երկիր է» կարգախոսը: Հենց «Ազատության տան» աշխատասենյակներում 1949թ. դրվեց արեւմտաեվրոպական ինտելեկտուալների մանիպուլացման` ԿՀՎ լայնածավալ գործողության հիմքը, որի համար ստեղծվեց այսպես կոչված Մշակույթի ազատության կոնգրեսը:

ՔՔՔ

60-ականների վերջին Ջորջ Ֆիլդը պաշտոնաթող եղավ, եւ Բr66ժօո ՒօսՏ6-ի ղեկավար դարձավ Լեոնարդ Սասմանը, որի առջեւ ծառացավ Վիետնամում ամերիկյան ինտերվենցիայի պաշտպանման դժվարին խնդիրը: 1982թ., եր նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանը հիմնեց Ժողովրդավարության ազգային հիմնադրամը (ԽԷD), որպեսզի պատշաճ քողի ներքո ապահովի ԿՀՎ որոշակի գաղտնի գործունեության հաջորդականությունը, Բr66ժօո ՒօսՏ6-ն ինտեգրվեց այդ նոր համակարգում: Նույն ժամանակ Փոլ Վուլֆովիցն ու իր նեոպահպանողական ընկերներն այդ կառույցներում ներդրեցին ազմաթիվ ակտիվ տրոցկիստների` ամերիկացի սոցիալ-դեմոկրատներից: ԽԷD-ը դրամական օժանդակություն է ցույց տալիս Բr66ժօո ՒօսՏ6-ին, որն իր հերթին մասնակիորեն ֆինանսավորում է ԽԷD-ի ընտրած ծրագրերը` դրանով քողարկելով ԱՄՆ միջամտության հետքերը: 1983թ. հունվարին Իրան – Կոնտրաս սկանդալի ժամանակ Ռեյգանը վերակազմավորեց ԱՄՆ «հրապարակային դիվանագիտության» ողջ համակարգը, որը Ազգային անվտանգության խորհրդում գլխավորեց Ուոլթեր Ռեյմոնդը: Վերջինս ստեղծեց վերահսկողության կոմիտե, որի կազմի մեջ, որպես Բr66ժօո ՒօսՏ6-ի ներկայացուցիչ, մտցրեց Սասմանին: 1986թ. Բr66ժօո ՒօսՏ6-ն աշխատանքի ընդունեց Մշակույթի ազատության կոնգրեսի հրապարակումների նախկին գլխավոր խմ ագիր Մելվին Լեքսիին, որը Լոնդոնում ացեց միջազգային մամուլում պատվերով հոդվածների տարածման գործակալություն: Ինչպես ժամանակին նրա կողմից ղեկավարվող Էոcօսոt6r հանդեսը, այս ծրագիրը (Էxcհaոց6) նույնպես ֆինանսավորում էր ԿՀՎ-ն: Այս ծրագրում աշխատում են Վլադիմիր Բուկովսկին, Ադամ Միխնիկը, Անդրե Գլյուքսմանը, Ժան-Ֆրանսուա Ռեւելը եւ ուրիշներ: Հոդվածները վերատպվում են Միացյալ Թագավորության Լհ6 Dail/ Խail, Լհ6 Dail/ Լ6l6ցraքհ, Լհ6 Լiո6Տ պար երականներում, Ջամայկայի Լհ6 Dail/ Օl6aո6r-ում, այց հատկապես ԱՄՆ Լհ6 Մall Տtr66t Jօսrոal հանդեսում:

Նույն թվականին Բr66ժօո ՒօսՏ6-ն սկսեց «աշխարհում դավանանքի ազատության» իր ծրագիրը: Կոնգրեսի կողմից վերսկսված հատկապես այս նախաձեռնությունը 1998թ. հանգեցրեց Արտասահմանում դավանանքի ազատության խորհրդակցական հանձնաժողովի երեւան գալուն, որը կազմում է ամենամյա զեկույց այդ թեմայով: 1988թ. Բr66ժօո ՒօսՏ6-ն ստեղծեց Կենտրոնական Ամերիկայի գծով աշխատանքային խում , որի նպատակն էր սանդինիստական հեղափոխության մասին նյութերի տարածումը: Այս առիթով ՃԲԼ-Շ|Օ-ի արհմիութենական գործիչները մտցվեցին Բr66ժօո ՒօսՏ6-ի վարչության կազմի մեջ, որը հաջողությամ օգտագործում էր արհմիության հիմնած եւ ԿՀՎ նպատակներին ծառայող Ճո6ricaո |ոՏtitսt6 1օr Բr66 Լabօr D6v6lօքո6ոt մասնագիտացված ինստիտուտը: Ք Ք Ք

90-ականներին Բr66ժօո ՒօսՏ6-ն ընդարձակեց գործունեությունը, որի համար ացեց յուրոներ Ալժիրում, Հունգարիայում, Հորդանանում, Ղազախստանում, Կիրգիզիայում, Մեքսիկայում, Ուզ եկստանում, Լեհաստանում, Ռումինիայում, Սեր իայում եւ Ուկրաինայում: Ասոցիացիան ցանկացավ իր յուրոն ացել նաեւ Նիգերիային սահմանակից որեւէ պետությունում, սակայն հետո ժամանակավորապես հրաժարվեց դրանից: Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը, համագործակցելով Ամերիկյան փաստաանների ասոցիացիայի հետ (որը միջամտության արդեն գոյություն ունեցող մոդելի – գաղտնի գործողություններում արհմիությունների եւ գործատուների մասնակցություն – հիման վրա ստեղծել է մասնագիտացած յուրո), գործարկեց Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի այլախոհների` մարդու իրավունքների հարցերով կրթության ծրագիրը: Այս ասոցիացիան վայելում էր Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտի (ԽD|)` ԽԷD/ԿՀՎ-ի ներսում Ժողովրդավարական կուսակցության աժանմունքի աջակցությունը: 1999թ. Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը հիմնեց «Չեչնիայի խաղաղության ամերիկյան կոմիտեն»: Այն ղեկավարում են ԱՄՆ նախագահի ազգային անվտանգության գծով նախկին խորհրդական Զ իգնեւ

Բժեզինսկին, նախկին պետքարտուղար Ալեքսանդր Հեյգը եւ նախկին կոնգրեսական Սթիվեն Սոլերսը: Այդ նրանք Աֆղանստանում Խորհուրդների դեմ ջիհադ նախաձեռնեցին, եր ոլոր երեքն էլ աշխատում էին իրենց պաշտոններում, այնուհետեւ շարունակեցին օժանդակել Բեն Լադենին, որպեսզի ուղղեն ջիհադը սկզ ում Բոսնիա-Հերցեգովինա` ընդդեմ Բելգրադի կոմունիստական իշխանությունների, իսկ հետո` Չեչնիա, որ նպաստեն Ռուսաստանի Դաշնության փլուզմանը եւ ստանան Կովկասի ածխաջրածինների վրա հսկողություն: 2002թ. Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը Հունգարիայում, ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալության (ՍՏՃ|D) աջակցությամ , ացեց վե -սերվիս` Կենտրոնական եւ Արեւելյան Եվրոպայի այն ոչ կառավարական կազմակերպությունների համար, որոնց հետ նա համագործակցում է: Բոլորովին վերջերս Բr66ժօո ՒօսՏ6-ը ՃRԷԽՃ ծայրահեղ աջ կուսակցության (որը մասնակցել է Միջազգային հակակոմունիստական լիգայի աշխատանքներին եւ պատասխանատու է Սալվադորում ազմաթիվ անօրենք դատաստանների համար) ռեա իլիտացման նպատակով կամպանիա անցկացրեց: Այդ ջանքերը պսակվեցին հաջողությամ , քանզի Անտոնիո Սաքան դարձավ երկրի նախագահ: Վերջապես, նախագահ Բուշը Բr66ժօո ՒօսՏ6-ին հանձնարարեց կազմել ամենամյա զեկույց` աշխարհում քաղաքացիական ազատությունների եւ քաղաքական իրավունքների վերա երյալ, որի հիման վրա Միացյալ Նահանգները որոշում է կայացնում Խill6ոiսո Շհall6ոց6Տ Շօrքօratiօո-ի (Հազարամյակի մարտահրավերների կորպորացիա) շրջանակներում օգնություն տրամադրելու կամ մերժելու մասին: Վերջին տարիներին Բr66ժօո ՒօսՏ6-ի ղեկավարն էր դեմոկրատ կոնգրեսական Բիլ Ռիչարդսոնը` Նյու Մեքսիկո նահանգից. գաղտնի դիվանագիտության մասնագետ, որին 4 անգամ ներկայացրին (ապարդյուն) Խաղաղության Նո ելյան մրցանակի: Նա համատեղում էր իր ֆունկցիաները ԽD|-ի փոխնախագահի պարտականությունների հետ, Մադլեն Օլ րայթի հետ մեկտեղ: Սակայն Ռիչարդսոնը` Նյու Մեքսիկոյի նահանգապետ ընտրվելու կապակցությամ (նաեւ հույս ուներ 2004թ. նախագահական քարոզար109

շավում դառնալ Ջոն Քերիի գործընկերը), վայր դրեց այդ պարտականությունները: Նրա հաջորդը դարձավ Ջեյմս Վուլսին` ԿՀՎ նախկին տնօրենը եւ Իրաքի Ազգային կոնգրեսի ստեղծման գաղափարի հեղինակը: Կազմակերպության վարչության կազմը կարող է հետախուզության տեղեկագիրք ծառայել: Բացի վերոհիշյալ անձանցից, այնտեղ են նաեւ ԽD|-ի նախկին նախագահ եւ ԱՄՆ մարդասիրական օգնության նախկին համակարգող Բրայան էթվուդը, Եռակողմ հանձնաժողովի նախագահ, Հետախուզության գծով նախագահին կից խորհրդակցական խորհրդի նախկին ղեկավար, դեսպան Թոմաս Ֆոլին, Էոքօw6r Ճո6rica-ի նախագահ Թեոդոր Ֆորսթմանը, քաղաքակրթությունների ախման տեսա ան Սամուել Հանտինգտոնը, Ժնեւում ՄԱԿ դեսպան, Պենտագոնի Պաշտպանության խորհրդակցական խորհրդի անդամ Ջին Քըրքպատրիկը եւ ՇԽԷ կոնսորցիումի (որը գնում կամ հիմնում է հեռուստատեսային ընկերություններ ողջ Արեւելյան Եվրոպայում) հիմնադիր, դեսպան Մարկ Փալմերը: Կազմակերպության աշխատանքային յուջեն 2002թ. կազմել է շուրջ 14 մլն դոլար: R6Տ6aս Կօltair6, Ֆրանսիա «Հանրապետական», 2005, թ. 8

21-ՐԴ ԴԱՐ. ԱՇԽԱՐՀԱԿԱՐԳԻ ՈՒՐՎԱԳԾԵՐ

Սերգեյ Կարագանով Ասիա. ներխուժում համաշխարհային քաղաքականության կենտրոն Միջազգային քաղաքականության կենտրոնն անշեղորեն տեղափոխվում է Ասիա: Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը (ՉԺՀ), որի համախառն ներքին արդյունքը (ՀՆԱ), սկսած 1978թ. տնտեսական արեփոխումների մեկնարկից, աճել է 4 անգամ, շարունակում է ավելացնել իր ներուժը: Չինական տնտեսության աճի ամենամյա տեմպերը տատանվում են 8,5-109-ի սահմաններում, ընդ որում, ըստ որոշ ենթադրությունների, Պեկինն աճի իսկական ծավալները գիտակցա ար գաղտնի է պահում: Հնարավոր է` նա այդպիսով ջանում է թաքցնել պաշտպանական ծախսերի իրական աճը: Վերլուծա անների մեծ մասն այն եզրակացությանն է հանգում, որ Չինաստանի զարգացման տեմպերը կմնան արձր, ու երկիրն առաջիկա 20 տարիներին հիմնական ցուցանիշներով «դատապարտված» է վերածվելու աշխարհի երկրորդ տերության: Նա այժմ էլ ՀՆԱ գնողունակությամ այդպիսին է: Միայն ՉԺՀ տնօրինության տակ գտնվող ԱՄՆ արժեթղթերի ծավալը այդ երկրին Միացյալ Նահանգների եւ համաշխարհային ֆինանսական համակարգի վրա ազդելու լուրջ հնարավորություններ է տալիս: ճիշտ է, շատերը կանխագուշակում են, որ չափից արագ արեփոխումները կհանգեցնեն անխուսափելի ճգնաժամի, սակայն նման մարգարեություններ արդեն երկու տասնամյակ հնչում են: Համաձայն մի շարք կանխատեսումների, 2040-2050թթ. Չինաստանին աժին կընկնի համաշխարհային ՀՆԱ 14-169-ը: Այս հեռանկարների առկայությունը հանդես է գալիս որպես ՉԺՀ ներկայիս տնտեսական, քաղաքական եւ ռազմական հզորության յուրատեսակ ազմապատկիչ` լրացուցիչ մեծացնելով Պեկինի միջազգային կշիռը: Համաշխարհային տերությունների արձրագույն լիգա է սրընթաց ներխուժում Հնդկաստանը: Վերջին 10 տարիներին նրա

տնտեսությունը միջին հաշվով տարեկան աճել է 89-ով, ընդ որում` այդ աճը, որ ապահովվում է առավելապես ներքին, այլ ոչ թե օտարերկրյա ներդրումների հաշվին, համարվում է առավել կայուն եւ առողջ, քան Չինաստանում: Հնդկաստանը վերածվում է համաշխարհային տեխնոլոգիական առաջընթացի շարժիչներից մեկի, իսկ 20-30 տարի անց այն, համաձայն կանխատեսումների, կդառնա ԱՄՆ-ից ու Չինաստանից հետո երրորդ համաշխարհային տերությունը: Հնդկաստանը ծրագրային ապահովման եւ մի շարք այլ արձր տեխնոլոգիաների համաշխարհային գլխավոր մատակարարներից է: Այստեղ ձեւավորվել է հզոր միջին խավ, որն ավելի մեծաթիվ է, քան Եվրամիությունում: Անշուշտ, Հնդկաստանն ու Չինաստանը, իրենց աղքատ նակչության հսկայական զանգվածներով, մնում են համեմատա ար թույլ զարգացած երկրներ: Սակայն մարդիկ այնտեղ չեն սովում, ինչպես 5-10 տարի առաջ էր, ինչը ավական մեծ կայունություն է հաղորդում այդ երկրներին` հատկապես Հնդկաստանին, որտեղ առկա է հաստատուն ժողովրդավարություն: Հնդկաստանի համեմատա ար համեստ զինված ուժերը (1 մլն զինծառայող. ավելի քիչ, քան Ռուսաստանինն է) ընդունակ են արագ ավելացնել մարտական պատրաստությունը: Ստեղծվում է հզոր նավատորմ` հեռանկարում 4 ավիակիր խմ երով: Առկա է Հարավարեւելյան եւ Պարսից ծոցի տարածաշրջաններում կայունության ինքնուրույն ռազմաքաղաքական երաշխավորի դերի հայտը: Դելին աշխուժացնում է նաեւ խաղաղարարական գործունեությունը` իր ամենախոշոր զորակազմերը տրամադրելով ՄԱԿ համապատասխան գործողությունների անցկացման համար: Որքանով կարելի է դատել, Հնդկաստանի գլխավոր նպատակը ողջ Ասիայում, այդ թվում` նաեւ նրա անկայուն հատվածներում («ընդլայնված» Մերձավոր Արեւելք` հատկապես Իրան եւ Պարսից ծոցի երկրներ) ազդեցության կարեւոր գործոն դառնալն է: Վարելով Չինաստանին աստիճանա ար մերձենալու գիծ` Դելին միաժամանակ ձգտում է Պեկինին հակակշռի դեր խաղալ, թեեւ մտադիր չէ վերածվել նրան զսպելու գործիքի: Ասիայում առկա է տարածաշրջանային տնտեսական դաշինքի ձեւավորման միտումը` ընդունակ տասնամյակներ հետո դառնալ

տնտեսական ուժի հզորագույն կենտրոն: Այսպիսի դաշինքը կարող է հիմնվել Հարավարեւելյան Ասիայի պետությունների ասոցիացիայի (ԱՍէԱՆ) վրա: Այսպես թե այնպես, նոր միավորման կազմավորմանը լուրջ հակազդեցություն ցույց կտրվի (առաջին հերթին` ԱՄՆ-ի կողմից), սակայն այս գործընթացը հազիվ թե հնարավոր լինի կանգնեցնել: Զուգահեռա ար ուժ է հավաքում նոր երեւույթ` ազգայնականության աճը, որը դիտվում է տարածաշրջանի զարգացող երկրներում: Այն դրսեւորվում է թե Ասիայի պետությունների մակարդակով (հակամարտությունները ճապոնիայի եւ Չինաստանի, ճապոնիայի ու Հարավային Կորեայի միջեւ` պայմանավորված պատմության տար եր մեկնա անությամ ), թե, ամենից առաջ` Արեւմուտքի նկատմամ : Ասիայի տերությունները, ձեռք երելով վստահություն սեփական ուժերի հանդեպ, ձգտում են թոթափել դարեր շարունակ Արեւմուտքի կողմից իրենց պարտադրված գաղափարախոսական ու մշակութային տիրապետությունը: Նրանք հայտարարում են տնտեսությունում եւ քաղաքականությունում կամ հարեւանների աջակցությամ , կամ (առայժմ) միայնակ ինքնուրույն գիծ վարելու պատրաստակամության մասին: Վերն ասվածի համատեքստում` կասկածի ենթակա չէ, որ ասիական տարածաշրջանի վրա ազդեցության համար մրցակցությունը (ինչպես նախորդ դարերում Եվրոպայի համար պայքարը) դառնում է միջազգային քաղաքականության գլխավոր աղադրիչը: Միացյալ Նահանգներ. թուլացում` հզորության պահպանումով ԱՄՆ-ը ապրում է ժողովրդականության (որի վրա էր դեռ վերջերս հիմնվում նրա միջազգային ազդեցությունը) աննախադեպ անկման ժամանակաշրջան: Վերջին տարիների իրադարձությունների արդյունքում` Վաշինգտոնի հեղինակությանը եւ ազդեցությանը զգալի վնաս հասցվեց: 21-րդ դարասկզ ում Միացյալ Նահանգները կրկնակի «դրույք» կատարեց: Առաջինը` միջազգային հարա երությունների «չվերահսկվող անկայունության» եւ այդ իրադրությունում իր ռազմական

գերակշռության օգտագործման, երկրորդը` ահա եկչության սպառնալիքի նվազեցման ու տարածաշրջանում սեփական դիրքերի ուժեղացման նպատակով` Մեծ Մերձավոր Արեւելքի ժողովրդավարացման վրա: Սակայն այս նպատակներին հասնելու փորձը` մասնավորապես Իրաք ներխուժելու ճանապարհով, անհաջող ստացվեց: Իրաքյան գործողությունը կապեց Վաշինգտոնի ձեռքերը` սահմանափակելով մյուս ճգնաժամերի (Իրան, Հս. Կորեա, պաղեստինաիսրայելական հակամարտություն) վրա ազդելու նրա հնարավորությունները: Վերջին տասնամյակների ընթացքում առաջին անգամ ամերիկյան վերնախավն արտաքին քաղաքականության հարցում պառակտվեց: Պարզվում է, որ Միացյալ Նահանգներն ունի ավարար ռազմական ուժ, որպեսզի շահի ցանկացած պատերազմ, այց քաղաքական նպատակներին հասնելու, «խաղաղություն շահելու» համար չեն ավականացնում պաշարները: Նոր Օռլեանի ող երգական դեպքերը դրսեւորեցին սեփական տարածքում նական աղետների դեմ ամերիկյան պետական մեքենայի անարդյունավետությունը եւ ցուցադրեցին միակ գերտերության հնարավորությունների սահմանները: Թեեւ ԱՄՆ-ն ու Եվրոպան մնում են որպես մեկ քաղաքական տնտեսական եւ մշակութային քաղաքակրթության մասեր, սակայն նրանց միջեւ տարանջատումը հաղթահարել չհաջողվեց եւ արդեն դժվար թե հաջողվի: Վաշինգտոնը գործնականում չի թաքցնում եվրոպական այնպիսի ինտեգրմանը խոչընդոտելու իր մտադրությունը, որը Հին աշխարհը կդարձնի համաշխարհային կարգի ռազմաքաղաքական «խաղացող»: Միացյալ Նահանգներն ավելի պարզորոշ կերպով է հրաժարվում դեպի Եվրոպա` որպես հիմնական գործընկերոջ, կողմնորոշումից` հեռանկարային «դրույք» կատարելով Ասիայի վրա: Ամենայն հավանականությամ , մոտակա տարիներին հենց ասիական ուղղությունն է լինելու ամերիկյան քաղաքականության գլխավոր գիծը: ԱՄՆ-ը Հնդկաստանի վրա ազդեցության համար ծավալվող մրցակցությունում հանդես է երում աննախադեպ ակտիվություն: Վաշինգտոնը Դելիին առաջարկում է ոչ միայն «հատուկ հարա երություններ», տեղ «Մեծ ութնյակում» եւ ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդում, այլեւ նորագույն սպառազինություն: Ամերիկան

պատրաստ է մասնակցել հնդկական ԱէԿ-ների շինարարությանը. առաջարկը ստացվել է Օ6ո6ral Էl6ctric եւ Մ6ՏtiոցհօսՏ6 ընկերություններից, որոնք վայելում են Սպիտակ տան աջակցությունը: Եվ դա` չնայած նրան, որ Հնդկաստանի կողմից միջուկային տերության կարգավիճակի ձեռք երումը դաժան հարված հասցրեց «չտարածման» պայմանակարգին: ԱՄՆ արտաքին քաղաքական դժվարությունները խորացվում են ամերիկյան տնտեսության կառուցվածքային խնդիրներով: Առաջվա պես աճում են ե՛ւ արտաքին, ե՛ւ ներքին պարտքերը, ձեւավորվել է նոր «փուչիկ»` անշարժ գույքի վերագնահատումը: Միաժամանակ, լոկ խոսքերով գերազատական ԱՄՆ վարչակազմը պետական պարտքի մեխանիզմի օգնությամ «հետին դռնով» տնտեսությունը լցնում է փողով ու ներդրումներով` այդպիսով ապահովելով ավական արձր եւ կայուն աճ: Նոր «փուչիկը» կարող է հանգիստ ուռչել, այց կարող է նաեւ պայթել` առաջացնելով սոցիալական ցնցումներ: ԱՄՆ-ը որակյալ կրթության եւ կարեւորագույն տեխնոլոգիաների ամենախոշոր արտահանողն է աշխարհում: Միաժամանակ, ամերիկյան փորձագետներին անհանգստացնում է երկրում տեխնիկական կրթության մակարդակը: Պակասը լրացվում է (ճիշտ է` մասնակի) ի հաշիվ կրթված ներգաղթյալների ներգրավման, ինչպես նաեւ` տեխնոլոգիապես զարգացող երկրներում պատվերների աշխման ճանապարհով: Ամենայն հավանականությամ , Ամերիկան ախվելու է տնտեսական լուրջ խնդիրների, սակայն տեսանելի ապագայում մնալու է առավել հարաճուն (դինամիկ) հասարակությունը եւ գլխավոր համաշխարհային գերտերությունը` տնտեսական, ռազմական, դիվանագիտական, նաեւ գաղափարախոսական իմաստով: ԱՄՆ հրաժարումը ակտիվ գլո ալ դերից քիչ հավանական է. ներկայիս եռանդուն զավթողական քաղաքականությանը սատարում են նաեւ այն շրջանակները, որոնք ավանդա ար պաշտպանում են մեկուսացման գաղափարախոսությունը: ԱՄՆ մասնակի թուլացումն օգտագործելու փորձերը չափազանց վտանգավոր են. այն թանկ կնստի ցանկացած պետության վրա:

Եվրոպական Միություն. հնարավոր հրաժեշտ ամ իցիաներին Համաեվրոպական Սահմանադրության հանրաքվեների ձախողումը Ֆրանսիայում եւ Նիդեռլանդներում ի հայտ երեց ԵՄ կառուցվածքային շատ թերություններ` կուտակված տարիների ընթացքում: Մասնավորապես, դրանք են` տնտեսական դանդաղ աճը, գործազրկության կայուն արձր մակարդակը («հին Եվրոպայի» երկրների մեծ մասում` շուրջ կամ նույնիսկ 109-ից ավելի), ազատական արեփոխումներ իրականացնելու անկարողությունն ու նակչության մեծամասնության կողմից դրանց չընդունումը: Ընդ որում, չնայած ճգնաժամային իրավիճակի եւ աճի ցածր տեմպերի կործանարարության գիտակցմանը, տնտեսական ու սոցիալական քաղաքականության կտրուկ նորացման հնարավորությունները շատ փոքր են: Եվրոպան չափից ավելի արձր է գնահատում սեփական արեկեցությունը, որպեսզի գնա ցավոտ արեփոխումների: Համաշխարհային պատերազմներ ծնող պատճառները հաղթահարված են, կոմունիստական ազդեցության հետ պայքարելու հարկ չկա: Եվրոպացիները հասել են գրեթե ամեն ինչի, որին ի սկզ անե ձգտում էր ինտեգրման նախագիծը: Իշխանության է եկել մի սերունդ, որը ստեղծված արենպաստ կացությունն ինքնին հասկանալի է համարում: ճիշտ է, «նոր եվրոպացիները» «հին Եվրոպային» կդրդեն արեփոխումների, սակայն նրանց ազդեցության ներուժը սահմանափակ է: Հանրաքվեների տապալումից հետո քաղաքական միության կամ կեղծ պետության (եվրոպացիների հին սերնդի վերջին խոյանքը) ստեղծման գործընթացը, թերեւս, առնվազն մի քանի տարով դադարի: ԵՄ հետագա ընդարձակումը չի առաջացնում կառավարող վերնախավի խանդավառությունը եւ չի աջակցվում նակչության զգալի մասի կողմից: 2007թ. այս կազմակերպության մեջ Բուլղարիայի ու Ռումինիայի մտնելու որոշումը, որոնց հետ պայմանագրերն արդեն ստորագրված են, ընդունվել է կուլուարներում, եվրոպական հանրությունից գրեթե գաղտնի` պետությունների արտաքին գործերի նախարարների, այլ ոչ թե նախագահների մակարդակով` ինչպես սովորա ար է: Թուրքիայի անդամակցության հարցն առաջիկա

տարիների օրակարգից գործնականում հանված է, Ուկրաինայի թեկնածությունը լրջորեն չի քննարկվում, Ռուսաստանինն` առավել եւս: ԵՄ-ն իր ապագայի մասին անավեճերի վրա կարող է եւս 4-5 տարի վատնել` այդպիսով կորցնելով արեփոխումների անցկացման համար այդքան անհրաժեշտ ժամանակը: Առաջիկա տարիներին քիչ հավանական է միասնական արտաքին կամ, առավել եւս, պաշտպանական քաղաքականության ձեւավորումը: Արդյունքում` մյուս կենտրոններից Եվրոպայի հետ մնալու միտումը, հավանա ար, կխորանա եւ կդառնա անշրջելի: Ենթադրվում է, որ 2030-2050թթ. միացյալ Եվրոպան ՀՆԱ ծավալով ոչ միայն կզիջի ԱՄՆ-ին, այլեւ Չինաստանին: Աշխարհում, որտեղ ռազմական ուժի գործոնը կրկին ստանում է կարեւոր նշանակություն, ԵՄ-ը ստեղծում է «հետպատերազմյան զինված ուժեր»` թվով միլիոն մարդ, որոնք, փաստորեն, ոչ միայն կռվելու, նույնիսկ խաղաղարար գործողությունների մեծ մասին արդյունավետ մասնակցելու անընդունակ են: Չնայած արեկամական ճարտասանությանը, այս պայմաններում ԵՄ-ն «ապավինեց» Ռուսաստանի հետ մերձեցման գործընթացի փաստացի սառեցմանը եւ սկսեց վարել «խաղաղ գոյակցության», իսկ տնտեսական ոլորտում` նաեւ կոշտ մրցակցության քաղաքականություն: Մի շարք վերջնական լուծում չստացած խնդիրների ֆոնին` կապված գյուղատնտեսական նպաստների, էներգակիրների գների, կալինինգրադյան տրանզիտի հետ, նաեւ փորձեր են արվում թուլացնել ռուսական քաղաքացիական ավիացիայի եւ ավիացիոն արդյունա երության մրցունակությունը: Եվ դա` այն անից հետո, եր Ռուսաստանն արձագանքեց Բրյուսելի դիմումին ու համաձայնեց ստորագրել Կիոտոյի արձանագրությունը: ԵՄ-ը ձգտում է Ռուսաստանի հաշվին տպավորություն ստեղծել, թե ի ր ինքն, այնուամենայնիվ, միասնական արտաքին քաղաքականություն ունի, եւ այն նույնիսկ արդյունավետ է: Այստեղից էլ` «սառեցված ճգնաժամերի» կամ, ավելի ճիշտ, «չճանաչված պետությունների» խնդիրների կարգավորման գործում որպես դատավոր հանդես գալու փորձերը եւ այնտեղից ռուսական զորքերի դուրս երման մշտական պահանջները: Սրան

է վերա երում նաեւ «Կենտրոնական Ասիայի գծով հատուկ ներկայացուցչի» նշանակումը: Եվրախորհրդարանը գրեթե միշտ ալթյան երկրների կողմն է, որոնք հակառուսական դիրքորոշում ունեն, ինչպես նաեւ պաշտպանում է «հյուսիսային տարածքների վերադարձման» ճապոնիայի պահանջները: Սակայն Եվրոպայի հետ Ռուսաստանի հարա երություններում «պատմության վերջը» չի հասել: Ապագայում ԵՄ արժեքային պաշարները կարող են փոփոխվել. հնարավոր է, որ քաղաքական միավորման հետագա կառուցման փոխարեն տեղի ունենա վերադարձ «ընդլայնված ընդհանուր շուկա եւ սոցիալական միություն` գումարած միասնական արժույթ» մոդելին: Բացի այդ, Բրյուսելն ինքը, տեսնելով իր համաշխարհային դիրքերի թուլացումը, վերջապես կարող է Ռուսաստանի հետ ռազմավարական մերձեցման ուղի վերցնել: Ուստի ԵՄ-ի հետ սերտ համագործակցումը մնում է ռուսական քաղաքականության հրամայականը: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2005, թ. 5 «Հանրապետական», 2005, թ. 10

ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ԻՆՔՆԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շամիլ Սուլթանով Շամիլ Սուլթանովը ՌԴ Պետական դումայի պատգամավոր է, «Ռուսաստանի մուսուլմաններ» շարժման համանախագահ: Ստորեւ ներկայացնում ենք հատվածներ նրա «Արեւմուտքն ընդդեմ իսլամի» հետազոտությունից: Վերջին 40-50 տարում արեւմտյան քաղաքակրթությունն անսպասելիորեն ախվեց ազմազան հոգեկան խանգարումների ու հիվանդությունների ուռն զարգացող համակարգին: Եվրոպայում հիվանդությունների ընդհանուր եռի գրեթե 20 տոկոսը աժին է ընկնում հոգեկան խանգարումներին: Աշխարհում ինքնասպանությունների ամենա արձր ցուցանիշներ ունեցող 10 երկրներ Եվրոպական ընկերակցությունից են: Սակայն, եթե խոսենք ժամանակակից արեւմտյան քաղաքակրթության հոգեկան ախտորոշման մասին, ապա իր հետեւանքներով ամենավտանգավոր հիվանդությունը սեռական անկարողությունն է (իմպոտենցիա). թեեւ որոշ մասնագետներ կարծում են, որ այն առանձին, մեկուսացված հիվանդություն չէ, այլ ամ ողջ շարք հոգեկան խանգարումների ու հիվանդությունների արդյունք: Զարգացած արեւմտյան երկրներում ացարձակ եւ իրավիճակային իմպոտենտների թիվը մշտապես աճում է` որոշ դեպքերում արդեն հասնելով տղամարդկանց ընդհանուր թվի 80 տոկոսին: Աճող իմպոտենցիան ուղեկցվում է նաեւ մեկ այլ տխուր երեւույթով` այսպես կոչված «սպերմատոզոիդի (արական սերմնա ջիջ) ճգնաժամով». տնտեսապես զարգացած արեւմտյան երկրներում աստիճանա ար նվազում է տղամարդկանց օրգանիզմում արտադրվող սպերմատոզոիդների քանակը: Այս գործընթացի արագությունը, որը սկսվեց մի քանի տասնամյակ առաջ, կազմում է տարեկան 1,5-2 տոկոս: Այլ կերպ ասած` արդեն 30-40 տարի հետո Արեւմուտքում տղամարդն ընդհանրապես կարող է զրկվել եղմնավորելու ընդունակությունից: Զարգացած երկրներում կանանց ֆրիգիդությունը (սառնություն) նույնպես աճում է, այց տղամարդկանց անկարողության

համեմատ` ավելի փոքր տեմպերով: Իմպոտենցիայի եւ ֆրիգիդության հակառակ կողմն արտահայտվում է սեռական սանձարձակության աճով, պոռնոգրաֆիայի, մարմնավաճառության, այսպես կոչված, «քաղաքացիական ամուսնությունների» տարածմամ , վեներական հիվանդությունների ավելացմամ : Օրինակ, Մեծ Բրիտանիայում միայն վերջին 5 տարում վեներական հիվանդություններով վարակվածների թիվը կրկնապատկվել է: Արեւմտյան աշխարհում աղետալիորեն սաստկացող իմպոտենցիայի հիմնական պատճառը տիրապետող կենսակերպն է: Այս սոցիալական միջավայրում անհատն ապրում է մշտական, գիտակցա ար խթանվող մշակութասեռական սադրանքների պայմաններում, որոնք հանդիսանում են կենսական եռանդը (ամենից առաջ` տղամարդու) խլող իսկական էներգետիկ վամպիրներ: Իր հետեւանքներով` տղամարդու ենթագիտակցության համար ամենավտանգավորը ժամանակակից կնոջ արտաքին տեսքն է, հագուստը, ան ռնազ ոսիկ պահվածքը եւ այլն: Ժամանակակից նորաձեւությունն ավելի շուտ ոչ թե հագցնում է կնոջը, այլ առաջարկում է նրա մերկացման տար եր ձեւեր` լրիվ, մասնակի եւ այլն: Համապատասխան գովազդը դեպքերի գերակշիռ մասում կառուցված է կնոջ մարմնի շահագործման վրա: Կինը` որպես համապարփակ սեռական խորհրդանիշ, արդի կինոարտադրության, գովազդի, հեռուստատեսության, առեւտրի, շոու իզնեսի անքակտելի մասն է: Հատկապես տղամարդուն, նրա ենթագիտակցությանն է ուղղված այս սադրիչ ագրեսիան: Փողոցներում, աշխատանքում, տեղեկատվական շրջապատում ախվելով տար եր աստիճանի մերկացած կանանց` նա ամեն անգամ գենային եւ մոլեկուլյար մակարդակներում իր տղամարդկային գիտակցությունում ապրում է յուրատեսակ փոքր ատոմային պայթյուն: Բնական է` նորմալ տղամարդը դադարում է նորմալ լինելուց, եւ ժամանակի ընթացքում այստեղ էլ չեն օգնում ոչ վիագրան, ոչ ալկոհոլը, ոչ էլ թմրանյութերը: Արդի արեւմտյան կենսակերպը ձեւավորում է ժամանակակից կնոջ մի քանի գերակայող կերպարներ, որը ոչ միայն չի ցանկանում երեխա ծնել, այլեւ ավելի ու ավելի է անընդունակ դառնում առողջ երեխա ծնելու:

Առաջինը` գործնական, ագրեսիվ կին-վամպիրի կերպարն է` ընդունակ վերջնականապես ահա եկել զարգացող անլիարժեքությամ տղամարդուն: Նման կնոջ համար առաջին տեղում կարիերան է. նա ամ ողջովին ընդունեց այն քաղաքակրթական դրույթը, թե երեխաներ ծնելը նվազեցնում է իր սոցիալական-պաշտոնեական շարժունակությունը կամ էլ վերջնականապես խաչ է քաշում սեփական կարիերայի վրա: Այդ պատճառով է, որ, օրինակ, արձրագույն կրթությամ գերմանուհիների 40 տոկոսը ներկայումս անզավակ է: Որպեսզի կարիերա ստեղծեն, Արեւմուտքի կանայք զանգվածա ար հրաժարվում են երեխա ծնելուց: Հաջողակ իզնես-կանայք ստիպված են արհեստական վիժումներ անել, որպեսզի չփչացնեն կարիերան: Այդ նույն պատճառով իզնեստիկնայք առավել հաճախ դառնում են լես ուհիներ: Երկրորդը` միջին սեռի էակի կերպարն է, այսինքն` այն կնոջ, որը գիտակցա ար դադարում է կին լինելուց` առավելագույնս թաքցնելով իր սեռական պատկանելությունը, օգտագործելով տղամարդու հագուստի ոճը, համապատասխան պահվածքը, ճարտասանությունը եւ այլն: Կան երկու հիմնական գործոն, որոնք զգալի չափով թույլ են տալիս ացատրել արեւմտյան քաղաքակրթության շրջանակներում Թանատոսի ինքնասպանական սինդրոմի 1 շեշտակի զարգացումը: Առաջինը` տնտեսական գործոնն է: Կին-սպառողը ժամանակակից արեւմտյան հանրության կարեւոր աղադրիչն է: Սպառողական տնտեսության առավել հարաճուն հատվածը կին-սպառողի համար նախատեսված ապրանքների արտադրությունն է: Հատկապես կանայք են այս կամ այն ձեւով կատարում աշխարհում ոլոր գնումների առավել քան 75 տոկոսը: Այդ իսկ պատճառով կնոջ առավելագույն տնտեսական ազատականացումը, նրան ոլոր ավանդական գործառույթներից (ներառյալ երեխա ծնելը) ազատումը, որոնք նրան խանգարում են սպառել եւ մասնակցել սպառողական տնտեսության վերարտադրմանը` ներկայիս արեւմտյան հասարակության հիմնարար արժեքներից են: '

Մահվան եւ ավերման նազդի ֆրեյդյան նորոշումը.- խմ .:

Երկրորդն` այսպես կոչված, «երկնագույն» գործոնն է: Որոշ իմաստով, Արեւմուտքը կարելի է կոչել «ձեւավորվող երկնագույն քաղաքակրթություն»: Գոյություն ունի ուղղակի կախվածություն վերջին 50 տարում արեւմտյան քաղաքակրթության էվոլյուցիայի նույթի եւ արեւմտյան երկրների միասեռական ընկերակցության թվակազմի ու ազդեցության աճի միջեւ: Օրինակ, այժմ Մեծ Բրիտանիայի յուրաքանչյուր 20-րդ հիմնական նակիչը կամ գեյ է, կամ լես ուհի: Սակայն սեռական փոքրամասնության ազդեցությունն անհամեմատ մեծ է նրա թվաքանակից` հաշվի առնելով, առաջին հերթին, «երկնագույնների» եւ «վարդագույնների» պատկանելությունը հասարակության վերին շերտերին: Միասեռականներն արդեն ոչ միայն չեն թաքցնում իրենց արժեքներն ու աշխարհընկալումը, այլեւ դրանք եռանդով քարոզում են եւ ավական արդյունավետ տարածում ժամանակակից հասարակությունում: Արդի արեւմտյան հանրությունում համասեռամոլության գաղափարախոսությունն առաջատարներից է: «Երկնագույն» լինելը դառնում է ոչ միայն մոդայիկ, այլեւ կարիերայի համար կենսականորեն անհրաժեշտ: Խոշոր քաղաքական գործիչներն ու մայրաքաղաքների քաղաքագլուխները հպարտորեն են հայտարարում իրենց «երկնագույն» լինելը: Ողջ աշխարհում հայտնի երգիչ-երգահաններ, նկարիչներ, դիզայներներ, մոդելագործներ, շոու իզնեսի այլ գործիչներ ագրեսիվորեն ցուցադրում են իրենց միասեռական պատկանելությունը: Հեռուստատեսությունը եւ կինոն, փաստորեն, զավթել են «երկնագույն կլանները»: Միասեռ ամուսնությունները վերջին 10 տարիներին առացիորեն դադարել են էկզոտիկա լինելուց եւ գրեթե դառնում են նորմ: Ամերիկյան սենատոր ու միասեռական Ջ.Ստադսը, որը սեռական ռնության էր ենթարկել 16-ամյա դեռահասի, կրկին իր թեկնածությունն առաջադրեց Մասաչուսեթսից սենատորի պաշտոնի համար եւ արեհաջող վերընտրվեց այդ կաթոլիկ նահանգում: Մեկ այլ սենատոր` Բ.Ֆրենկը, հեշտությամ խուսափեց իր սիրեկանին հովանավորելու մեղադրանքից, որը հասարակաց տուն ուներ սենատորի կալվածքի տարածքում: Բացի այդ, նախագահ Քլինթոնի տարիներին սենատոր Ֆրենկն սկսեց իր զուգընկերոջը երել Սենատի աց նիստերին: 2001թ. միասեռական Ջ.Հորմելը

դարձավ Լյուքսեմ ուրգում ԱՄՆ նախագահի դեսպան: Արեւմուտքում էլ ավելի է «երկնագույն» դառնում քրիստոնեությունը: Դեռ 1972թ. Քրիստոսի միավորված եկեղեցում (ՔՄԵ)` ԱՄՆ ավագագույն ողոքական համայնքում ողոքականության պատմության մեջ երեւան եկավ առաջին պաստոր-միասեռականը, իսկ 2005թ.` սեռը փոխած առաջին պաստորը: Բոլորովին վերջերս ՔՄԵ Գերագույն սինոդը հավանություն տվեց միասեռ զույգերի ամուսնության ծեսերը թույլատրող անաձեւին: Այս որոշումը պաշտպանեց սինոդի պատգամավորների շուրջ 80 տոկոսը: ՔՄԵ-ից հետ չի մնում նաեւ անգլիկան եկեղեցին, որը նույնպես հիմնովին փոխել է միասեռականների հանդեպ իր վերա երմունքը: Քենթր երիի արքեպիսկոպոս եւ այդ եկեղեցու առաջնորդ Ռ.Ուիլյամսը վերջին ժամանակներս ազմիցս է հրապարակավ արտահայտվում գեյերի նկատմամ «դրական վերա երմունքի» անհրաժեշտության առիթով: Ըստ էության, նման «ազատությունը» ողոքական եկեղեցիներում վարկա եկում է ողջ քրիստոնեությունը: Մարդիկ, որ արագ փոփոխվող եւ ծայրաստիճան անկայուն աշխարհում փնտրում են ամուր հենարան, չեն կարող վստահել «քրիստոնյաներին», որոնք իրենք չեն շարժվում իրենց իսկ սր ազան տեքստերով ու դարերով մշակված ուսմունքով: Հիմնականում հենց այս պատճառով է ողջ աշխարհում դիտվում իսլամի ընդունման աճ, որը տալիս է արժեքների կոշտ համակարգ եւ ակտիվ սոցիալական ծրագիր` չմերժելով մոնոթեիզմի (միաստվածություն) հիմնարար դոգմաները: Հոգեկան ախտանիշների տարածման, արեւմտյան հասարակությունը «նյարդային ընկերակցության» վերածելու գործում վճռորոշ դեր խաղաց արեւմտյան վերնախավի (իսթե լիշմենթ)` այսպես կոչված, « արձր նորաձեւության տների» ստեղծողների ու ղեկավարների չափազանց նեղ, սակայն ազդեցիկ խում ը: Փաստորեն, լինելով «երկնագույն ընկերակցության» գաղափարախոսներ եւ առաջնորդներ, ըստ էության, հենց նրանք են ոճերի, նորաձեւության, կենսակերպի որոշման գործում տոն տալիս, այսինքն` սահմանում արեւմտյան սպառողական հասարակության ռազմավարությունն ու մարտավարությունը:

«Երկնագույնները» լավ կազմակերպված են, համակարգված եւ, նականա ար, ձգտում են քաղաքական, մշակութային ու սոցիալական էքսպանսիայի` ընդհուպ մինչեւ իշխանության վերին էշելոններում առաջատար դիրքերի զ աղեցման: Համապատասխանա ար` նաեւ ողջ արեւմտյան քաղաքակրթությունն է աստիճանա ար վերածվում էլ ավելի ազդեցիկ դարձող համասեռամոլության գաղափարախոսության, մշակույթի եւ հոգե անության լայնածավալ հարձակման օ յեկտի: Քանի որ միասեռական ընկերակցությունն ինքը չի կարող նական եղանակով օրգանապես վերարտադրվել, ապա նաեւ ուն արեւմտյան հասարակության վերարտադրման խնդիրն է աստիճանա ար նենգափոխվում: Հետաքրքիր է եւս մեկ հանգամանք: Արեւմտյան քաղաքակրթության շրջանակներում հոգեկան հիվանդությունների աճի ընդհանուր միտման պայմաններում` հատկապես ոչ ավանդական սեռական կողմնորոշման ընկերակցություններն են ցուցադրում հոգեկան հիվանդությունների ու շեղումների ամենա արձր ցուցանիշները: www.iՏlaո.rս «Հանրապետական», 2005, թ. 11

ԱՇԽԱՐՀԸ ԲՌՆԿՎԱԾ է ՑԱՆՑԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄՆԵՐՈՎ

Ալեքսանդր Դուգին Ցանցային պատերազմը պատերազմների վարման նոր հայեցակարգ է, որը մշակվել է ԱՄՆ Զինված ուժերի Բարեփոխումների վարչության կողմից: Այս տեսության մշակողները համոզված են, որ մոտ ապագայում եթե այն չփոխարինի պատերազմի ավանդական տեսությանը, ապա էապես ու անշրջելիորեն կփոխի նրան: Պատերազմի ցանցային կամ ցանցակենտրոն տեսությունը հիմնվում է մարդկային պատմությունը հողագործական, արդյունա երական եւ տեղեկատվական դարաշրջանների աժանելու սկզ ունքի վրա: Այս դարաշրջաններին խստորեն համապատասխանում են նախամոդեռն, մոդեռն եւ հետմոդեռն սոցիոլոգիական հասկացությունները: Տեղեկատվական դարաշրջանը հետմոդեռնի ժամանակաշրջանն է, եր Արեւմուտքի (առաջին հերթին` ԱՄՆ) զարգացած հասարակությունները մտնում են որակապես նոր փուլ: Այս տեսության համար ամենակարեւոր հասկացությունը «ցանց» եզրն է: Ցանցային սկզ ունքի իմաստն այն է, որ ամ ողջ մոդելի գլխավոր տարրը հանդիսանում է «տեղեկատվության փոխանակումը»` այդ տեղեկատվության արտադրության ձեւերի, նրա աշխվածության, այնտեղ մուտքի հնարավորության, հակադարձ կապի առավելագույն ընդարձակումը: Ցանցը ներկայացնում է նոր տեղեկատվական տարածություն, որտեղ եւ ծավալվում են հիմնական ռազմավարական գործողությունները, ինչպես նաեւ դրանց լրատվական, դիվանագիտական, տնտեսական եւ տեխնիկական ապահովումը: Մարտական միավորներ, կապի համակարգեր, գործողության տեղեկատվական ապահովում, հասարակական կարծիքի ձեւավորում, դիվանագիտական քայլեր, սոցիալական գործընթացներ, հետախուզություն եւ հակահետախուզություն, ազգային, կրոնական ու հավաքական հոգե անություն եւ այլն. այսուհետ այդ ոլորն ընկալվում են որպես միասնական ցանցի փոխկապակցված տարրեր, որոնց միջեւ պետք է իրականացվի մշտական տեղեկատվական փոխանակում:

Տեղեկատվական դարաշրջանի «պատերազմի տեսության» շրջանակներում ռազմական արեփոխման իմաստը հզոր եւ համապարփակ ցանցի ստեղծումն է, որը կոնցեպտուալ կերպով փոխարինում է ռազմական ստրատեգիայի ավելի վաղ գոյություն ունեցած մոդելներին ու հայեցակարգերին, ինտեգրում նրանց միասնական համակարգում: Կանոնավոր անակը, հետախուզության ոլոր տեսակները, տեխնիկայի հայտնագործությունները եւ արձր տեխնոլոգիաները, լրագրությունն ու դիվանագիտությունը, տնտեսական գործընթացները եւ սոցիալական ձեւափոխումները, քաղաքացիական նակչությունն ու կադրային զինվորականները, կանոնավոր զորամասերը եւ առանձին թույլ կազմակերպված խմ երը` այս ամենը ինտեգրվում է միասնական ցանցում, որով շրջանառվում է տեղեկատվությունը: Նման ցանցի ստեղծումը ԱՄՆ Զինված ուժերի ռազմական արեփոխման էությունն է: Բոլոր ցանցային պատերազմների վարման առանցքային խնդիրը «գործողությունների հանրագումարն է` ուղղված խաղաղության, ճգնաժամի ու պատերազմի իրադրություններում արեկամների, չեզոք ուժերի եւ թշնամիների պահվածքի մոդելի ձեւավորմանը»: Դա նշանակում է հրատապ կամ հնարավոր ռազմական գործողությունների ոլոր մասնակիցների նկատմամ լիակատար հսկողության սահմանում եւ ոլոր իրավիճակներում նրանց համընդհանուր մանիպուլացում ե՛ւ այն դեպքում, եր պատերազմ է գնում, ե՛ւ այն դեպքում, եր այն հասունանում է, ե՛ւ այն դեպքում, եր խաղաղություն է տիրում: Ցանցի ներդրումը աշխարհի երկրներին, ժողովուրդներին, անակներին ու կառավարություններին զրկում է ամեն տեսակ ինքնուրույնությունից, ինքնիշխանությունից, վերածում նրանց կոշտ կառավարվող, ծրագրավորված մեխանիզմների, ինչը նշանակում է համամոլորակային ուղղակի վերահսկողություն, նոր տիպի համաշխարհային տիրապետություն, եր կառավարման են ենթակա ոչ թե առանձին սու յեկտները, այլ նրանց ովանդակությունը, գործողությունները, մտադրությունները եւ այլն: Ըստ էության, ե՛ւ թշնամիները, ե՛ւ չեզոք դիրք գրաված ուժերն

ակնհայտորեն ենթարկվում են պարտադրված սցենարին, գործում ոչ իրենց կամքով: Դա ճակատամարտի շահում է` մինչ այն սկսելը: Ցանցային պատերազմների նպատակն է համաշխարհային մասշտա ով պատմական գործընթացների ոլոր մասնակիցների վրա ացարձակ վերահսկողության սահմանումը: Եվ այստեղ պարտադիր չեն ուղղակի օկուպացիան, մեծաքանակ զորք մտցնելը կամ տարածքի զավթումը: Ցանցն առավել ճկուն զենք է. այն ռնությամ ու ռազմական ուժով մանիպուլացնում է լոկ ծայրահեղ դեպքերում, եւ հիմնական արդյունքները ձեռք են երվում գործոնների (տեղեկատվական, սոցիալական եւ այլն) լայն հանրագումարի վրա ազդեցությամ : ԱՄՆ-ի համար ցանցակենտրոն պատերազմների խնդիրն է « ոլորին ԱՄՆ-ի հետ ռազմական մրցակցության անիմաստության գաղափարի ներշնչումը»: Այսօր ցանցային պատերազմ վարում է ԱՄՆ-ը եւ այն վարում է ոլոր մնացած երկրների ու ժողովուրդների դեմ` ինչպես թշնամիների, այնպես էլ արեկամների եւ չեզոք ուժերի: Արտաքին հսկողության ու գործողությունների արտաքին կառավարման հաստատումը հենց ստրկացում է, միայն թե հետմոդեռնի դարաշրջանում այն այլ տեսքով է ձեւակերպված, քան արդյունա երական դարաշրջանում: Սակայն ցանցը ոչ այլ ինչ է, քան պատերազմի եւ ռազմական գործողությունների վարման համակարգ, անգամ եթե այն մատուցվում է որպես արիք: Այդ պատերազմը տարվում է նաեւ Ռուսաստանի դեմ եւ, ինչպես ամեն պատերազմ, ուղղված է նրա նվաճմանը, հպատակեցմանը` ինչպիսի եզրերով էլ որ այն հրամցվի: Միանգամայն ակներեւ է, որ ռուսական հատուկ ծառայությունները, քաղաքական ինստիտուտները, պաշտպանական համակարգերը, ուժային նախարարությունները, գերատեսչությունները հայեցակարգային առումով մնում են մոդեռնի դարաշրջանի (ինդուստրիալ հասարակության) ռազմավարության շրջանակներում: Նման կառույցները սկզ ունքորեն ի զորու չեն ոչ միայն արդյունավետ կերպով դիմակայել հետմոդեռնական ցանցային տեխնոլոգիաների մարտահրավերները, այլեւ քաղաքակիրթ ձեւով ճանաչել դրանց կիրառման փաստը:

Օգտագործվող ցանցային տեխնոլոգիաները չափազանց նուր ու կատարյալ են ռուսական հատուկ ծառայությունների գործող` դարն ապրած համակարգերի համար, որոնք ԱՄՆ համակարգային գործողությունների դեմ անպաշտպան են եւ միանգամայն անարդյունավետ: Որպես այս գլո ալիստական ցանցի սեգմենտներ հանդես են գալիս ինչպես փորձագետների, քաղաքագետների, վերլուծա անների, տեխնոլոգների ուղղակիորեն ամերիկամետ լո ին, որն իշխանությանը շրջապատում է ամուր օղակով, այնպես էլ ամերիկյան ազմաքանակ հիմնադրամները: Ռուսական խոշոր կապիտալի եւ արձրագույն վարչարարության ներկայացուցիչները նական եղանակով ինտեգրվում են արեւմտյան աշխարհին, որտեղ պահում են իրենց խնայողությունները: Զանգվածային լրատվամիջոցներն ընթերցողներին ու հեռուստադիտողներին «ճառագայթահարում» են ամերիկյան կաղապարներով պատրաստված տեսողական եւ իմաստային տեղեկատվության հոծ հոսքերով: Եվ այդ գործընթացների մեծ մասն անհնարին է որակել սոսկ ի րեւ «դրսի գործակալների» գործողություններ, ինչպես արդյունա երական դարաշրջանում էր: Տեղեկատվական դարաշրջանի տեխնոլոգիաները նախորդ դարաշրջանի հատուկ ծառայությունների համակարգերով ու մեթոդներով չեն «որսվում»: Ք Ք Ք Վերջին տարիներին ցանցային պատերազմները դարձել են ավելի ակնհայտ: Նրանք ԱՄՆ-ի կողմից կոշտ ձեւով տարվում են Իրաքում եւ Աֆղանստանում, նախապատրաստվում Իրանում ու Սիրիայում, նուր ձեւով փորձարկվեցին Վրաստանում, Ուկրաինայում, Մոլդովայում եւ ԱՊՀ այլ երկրներում: Նարնջագույն հեղափոխությունը Կիեւում հենց այդպիսի տեխնոլոգիաների իրականացման տիպիկ օրինակ է: Ռուսաստանից Ուկրաինայի «պոկման» խնդիրը լուծվեց եռանդով, համառությամ , ազմաթիվ գործոնների օգտագործմամ , ընդ որում` առանց դասական ուժային մեթոդների կիրառման: Այս գործընթացի կարեւորագույն գործիքը նարնջագույն ցանցն է: Այն ստեղծված է ցանցակենտրոն գործո128

ղությունների վարման ոլոր կանոններով: 2004թ. ուկրաինական դրամատիկ աշնան յուրաքանչյուր մասնակից մանիպուլացված էր. որն ուղղակիորեն, որն անուղղակի, որը Ռուսաստանի, որը Եվրոպայի, որը տնտեսական, որը կրոնական լծակների միջոցով: Ուկրաինայում Ռուսաստանի եւ ռուսամետ ուժերի ձախողումը, մինչ ողջ իրադրության սկիզ ը, արդեն կանխորոշված էր, քանզի միմյանց ախվել էին միանգամայն անհամաչափ ուժեր` ինդուստրիալ ու տեղեկատվական (հետինդուստրիալ) տեխնոլոգիաները: Հատկապես Կիեւի նարնջագույն հեղափոխությունը ցուցադրեց ռուսական հետամնացության ողջ անհունությունը եւ ամերիկյան գերազանցության ողջ ծավալը: Համաշխարհային ցանցային տիրապետության ճանապարհին ԱՄՆ-ը կատարեց եւս մեկ ազմանշանակ ու տպավորիչ քայլ: Այժմ արդեն տարակուսանք չկա, որ նման ճակատագիր է սպասվում նաեւ Ռուսաստանին: Դա տեղի կունենա անգամ այն դեպքում, եթե Ռուսաստանը մնա չեզոք տերության կամ նույնիսկ ԱՄՆ արեկամի կարգավիճակում: 2008թ. մոտերքին Ռուսաստանում նական կերպով հասունանալու է ճգնաժամ, եւ այդ շրջանում նրա «պահվածքով» զ աղվելու են ու արդեն եռանդով զ աղվում են ցանցային պատերազմների ամերիկյան ճարտարապետները: Դրա համար օգտագործվելու են ուն Ռուսաստանի ներսի հիմնական հատվածները, ազդեցությունը սոցիալական, տեղեկատվական գործընթացների վրա. ոլորին հատկացվելու են իրենց դերերը, եւ ոլորը ստիպված են լինելու դրանք կատարել` ե՛ւ նարնջագույնները, ե՛ւ նրանց հակառակորդները, ե՛ւ ընդդիմությունը, ե՛ւ պահպանության կառույցները... Ռուսաստանի կողմից տեսականորեն միակ վայելուչ պատասխանը կլիներ հետմոդեռնացման ուղղությամ համաչափ ցանցային ռազմավարության մշակումը` զուգահեռ ու սրընթաց վերափոխելով պետության առանձին ոլորտները (կառավարում, հատուկ ծառայություններ, ակադեմիական գիտություն, տեղեկատվական դաշտ): Ռուսական պետականության որոշակի մասը պետք է միահամուռ կերպով մաքրվի ամերիկյան ցանցի հատվածներից, փոխադրվի աշխատանքի ոչ սովորական ռեժիմ, օժտվի արտա129

կարգ լիազորություններով ու լծվի համարժեք ցանցային կառուցվածքի ստեղծմանը` ընդունակ գոնե մասնակիորեն հակազդելու ամերիկյան մարտահրավերին: Այն պահանջում է ստեղծել հատուկ խում , ուր պետք է մտնեն առանձին արձրաստիճան վարչարարներ, տար եր հատուկ ծառայությունների լավագույն պասիոնար կադրեր, ինտելեկտուալներ, գիտնականներ, ճարտարագետներ, քաղաքագետներ, հայրենասիրորեն տրամադրված լրագրողներ ու մշակույթի գործիչներ: Այդ խմ ի խնդիրը պետք է լինի եվրասիական ցանցի մոդելի մշակումը` իր մեջ ընդունելով ամերիկյան հետմոդեռնի եւ տեղեկատվական հնարքների հիմնական տարրերը, սակայն ուղղված նրա ազդեցության վեկտորին համաչափորեն հակառակ: Այն ենթադրում է ռուսական զինուժի, հատուկ ծառայությունների, քաղաքական ինստիտուտների, տեղեկատվական համակարգերի, հաղորդակցության ուղիների շտապ ու արտակարգ «հետմոդեռնացում»: Սա անհավատալիորեն դժվարին խնդիր է, այց չլուծելով կամ գոնե չառաջադրելով այն` Ռուսաստանը 2008թ. (եթե ոչ ավելի շուտ) դատապարտված կլինի պարտության նարնջագույն ցանցային տեխնոլոգիաների կողմից: Ցանցային պատերազմը կարելի է շահել միայն ցանցային միջոցներով` սեփական պայմաններին ու նպատակներին հարմարեցնելով արդյունավետ եւ սրընթաց զարգացող տեխնոլոգիաները: «Í6çՅ8èՇèìօ6 8օ6ՒՒօ6 օԾօçք6Ւè6» «Հանրապետական», 2005, թ. 11

ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔԵՐԻ ԵՎ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՀՌՉԱԿԱԳԻՐ 1

Գիտակցելով, որ աշխարհն ապրում է պատմության եկումնային պահ, կանգնած է քաղաքակրթությունների ախման սպառնալիքի առաջ, որոնք յուրովի են ընկալում մարդուն եւ նրա առաքելությունը, Ռուսական ժողովրդական համաշխարհային ժողովն ընդունում է սույն հռչակագիրը: Մարդը, որպես Աստծո պատկեր` ունի ացառիկ արժեք, որը չի կարող խլվել: Այն պետք է հարգվի հասարակության, պետության, ամենքիս կողմից: Բարիք գործելով` անձը ձեռք է երում արժանապատվություն: Այսպիսով, մենք տար երակում ենք անձի արժեքն ու արժանապատվությունը: Արժեքը այն է, ինչը տրված է, արժանապատվությունը այն է, ինչը ձեռք է երվում: Բարոյականության հավիտենական օրենքը մարդու հոգում ունի ամուր հիմք, որը կախված չէ մշակույթից, ազգությունից, կենսապայմաններից: Այդ հիմքը մարդկային նության մեջ դրվել է Արարչի կողմից եւ արտահայտվում է խղճում: Սակայն խղճի ձայնը կարող է խլացվել մեղքով: Հենց այս պատճառով է արին ու չարը տար երելուն օժանդակելու կոչված կրոնական ավանդույթը` իր Սկզ նաղ յուրն ունենալով Աստծուն: Մենք առանձնացնում ենք երկու ազատություն` ներքին ազատությունը չարից եւ արոյական ընտրության ազատությունը: Ազատությունը չարից ինքնին արժեք է հանդիսանում: Ընտրության ազատությունը ձեռք է երում արժեք, իսկ անձը` արժանապատվություն, եր մարդն ընտրում է արին: Ընդհակառակը` ընտրու-

Ընդունվել է 2006թ. ապրիլի սկզ ին Մոսկվայում անցկացված Ռուսական ժողովրդական 10-րդ համաշխարհային ժողովի (Ըօօօð) կողմից: Այն առանձնակի երեւույթ է հոգեւոր-գաղափարախոսական ոլորտում այսօր աշխարհում տեղի ունեցող նոր վերափոխումներում եւ, անշուշտ, հետաքրքրական է նաեւ մեզ համար.- խմ .: '

թյան ազատությունը տանում է ինքնախորտակման ու վնասում մարդու արժանապատվությունը, եր նա ընտրում է չարը: Մարդու իրավունքները հիմնվում են անձի արժեքի վրա եւ պետք է ուղղված լինեն նրա արժանապատվության իրացմանը: Հատկապես այս պատճառով մարդու իրավունքների պահպանումը չի կարող կապված չլինել արոյականության հետ: Այդ իրավունքների խզումը արոյականությունից նշանակում է դրանց խեղաթյուրում, քանզի ան արոյական արժանապատվություն չի լինում: Մենք կողմ ենք ապրելու իրավունքին եւ դեմ` մեռնելու «իրավունքին», կողմ` արարելու իրավունքին, դեմ` «ավերելու» իրավունքին: Մենք ընդունում ենք մարդու իրավունքներն ու ազատություններն այնքանով, որքանով դրանք օգնում են անձի խոյանքին դեպի արին, պաշտպանում նրան ներքին եւ արտաքին չարից, հնարավորություն ընձեռում դրականորեն դրսեւորվել հասարակությունում: Այս լույսի ներքո` մեր կողմից հարգվում են ոչ միայն քաղաքացիական, քաղաքական իրավունքներն ու ազատությունները, այլեւ սոցիալական, տնտեսական եւ մշակութային իրավունքները: Իրավունքներն ու ազատություններն անխզելիորեն կապված են մարդու պարտականությունների եւ պատասխանատվության հետ: Անձն իր շահերն իրագործելիս կոչված է դրանք համադրել մերձավորի, ընտանիքի, տեղական համայնքի, ժողովրդի, համայն մարդկության շահերի հետ: Կան արժեքներ, որոնք մարդու իրավունքներից ստորադասելի չեն: Դրանք այնպիսի արժեքներ են, ինչպիսիք են հավատը, արոյականությունը, սր ությունները, Հայրենիքը: Եր այդ արժեքներն ու մարդու իրավունքների կենսագործումը հակասության մեջ են մտնում, հասարակությունը, պետությունը եւ օրենքը պարտավոր են դրանք ներդաշնակեցնել: Չի կարելի թույլ տալ այնպիսի իրավիճակներ, որոնց դեպքում մարդու իրավունքների իրականացումը կճնշի հավատն ու արոյական ավանդույթը, կվիրավորի կրոնական եւ ազգային զգացմունքները, պաշտելի սր ությունները, կսպառնա Հայրենիքի գոյությանը: Վտանգավոր է նաեւ այնպիսի «իրավունքների» «հայտնագործումը», որոնք օրինականացնում են ավանդական արոյախոսության եւ ոլոր պատմական կրոնների կողմից դատապարտվող պահվածքը:

Մենք մերժում ենք մարդու իրավունքների նագավառում երկակի ստանդարտների քաղաքականությունը, ինչպես նաեւ փորձերը` օգտագործել այդ իրավունքները քաղաքական, գաղափարախոսական, ռազմական ու տնտեսական շահերի առաջմղման, որոշակի պետական եւ հասարակական կարգի պարտադրման համար: Մենք մարդու իրավունքների ապահովման գործում պատրաստ ենք համագործակցել պետության ու ոլոր արեմիտ ուժերի հետ: Այդպիսի համագործակցության հատուկ ոլորտներ պիտի լինեն ազգերի եւ էթնիկ խմ երի դավանանքի, լեզվի ու մշակույթի իրավունքների պահպանությունը, կրոնի ազատության եւ հավատացյալների` սեփական կենսակերպ ունենալու իրավունքի պաշտպանությունը, դիմակայությունը ազգային ու կրոնական հենքով հանցագործություններին, իշխանությունների եւ գործատուների կամայականություններից անձի պաշտպանությունը, զինծառայողների իրավունքների հանդեպ հոգածությունը, երեխայի իրավունքների պահպանությունը, կալանավայրերում ու սոցիալական հիմնարկներում գտնվող մարդկանց խնամքը, քայքայիչ աղանդների զոհերի պաշտպանությունը, մարդու անձնական կյանքի ու համոզմունքների վրա համապարփակ հսկողության անթույլատրելիությունը, դիմադրությունը հանցագործության, կոռուպցիայի, ստրկավաճառության, մարմնավաճառության, թմրամոլության, խաղամոլության մեջ մարդկանց ներգրավելուն: Մենք ձգտում ենք տար եր դավանանքների ու հայացքների տեր մարդկանց հետ երկխոսության` մարդու իրավունքների ու արժեքների հիերարխիայում դրանց տեղի հարցերում: Այսօր նման երկխոսությունը, ինչպես ուրիշ ոչինչ, կօգնի խուսափել քաղաքակրթությունների ախումից, հասնել մոլորակի վրա տար եր աշխարհայացքների, մշակույթների, իրավական եւ քաղաքական համակարգերի խաղաղ զուգակցմանը: Թե մարդկանց որքանով կհաջողվի լուծել սույն խնդիրը` դրանից է կախված նրանց ապագան: «Հանրապետական», 2006, թ. 5

ԱՐԴԻ ԳԼՈԲԱԼԱՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

(հատված «Ռուսաստանը եւ գլո ալացումը» հոդվածից)

Գեորգի Վելյամինով Արդի գլո ալացման առանձնահատկությունները Ներկայիս գլո ալացման եւ պանամերիկանիզմի միջեւ միանգամայն տեղին է հավասարության նշան դնելը. գլո ալիզացիոն համակարգի կառուցման լոկոմոտիվն այսօր Միացյալ Նահանգներն է: ԱՄՆ գլո ալ-կայսերական հավակնությունների գաղափարախոսական հենքը (նախագահ Վուդրո Վիլսոնի ժամանակներից սկսած) ԱՄՆ քաղաքակրթիչ ացառիկ առաքելության փրկչական (մեսիական) գաղափարն է, որը ենթադրում է «Քax Ճո6ricaոa»-ի 1 կառուցում: Պրովիդենցիալ (նախախնամությամ տրված) այս գաղափարն այսօր տիրում է համաշխարհային կայսրության ամերիկյան ճարտարապետների մտքերին: 1990-ականներից ԱՄՆ վարչակազմը ռնեց գլո ալ ռազմաստրատեգիական գերակշռության ացահայտ ուղի: Ինչ վերա երում է առեւտրաֆինանսական գլո ալացմանը, ապա այստեղ Վաշինգտոնի քաղաքականությունը որոշվում է ԱՄՆ խոշոր կապիտալի տնտեսական շահերով: Ընդ որում, նման գլո ալացման ոլոր իրական «հաջողությունները» գործնականում կենտրոնացած են տնտեսական էքսպանսիոնիզմի ոլորտում (միջազգային առեւտուր, ֆինանսական տրանսֆերտներ եւ ներդրումներ, եւն): Նույնիսկ, այսպես կոչված, մշակութային գլո ալացումն, ըստ էության, ավելին չէ, քան առեւտրային էքսպանսիայի լուսանցքային արդյունք. ընդ որում, զանգվածային մշակույթի գլո ալ տարածման շարժիչ ուժը ԱՄՆ մշակութային ինդուստրիան է: Գլո ալացման սոցիալական աղադրիչը ացասական է գնահատվում:

'

Ամերիկյան աշխարհի.- խմ .:

Իլինոյսի համալսարանի (ԱՄՆ) պրոֆեսոր Ռո երտ Մաքչեսնիի խոսքերով` «գլո ալացման քաղաքականությունը հանգեցրել է սոցիալական եւ տնտեսական անհավասարության զգալի աճի, աշխարհի ամենաաղքատ ազգերի ու ժողովուրդների կացության էլ ավելի վատթարացման...»: «Սոit6ժ Տtat6Տ Շօոոaոժ, ԿiՏiօո 1օr 2020»-ի ծրագրային փաստաթղթում նշվում է, որ «համաշխարհային տնտեսության գլո ալացումը շարունակվում է, իսկ «ունեւորների» եւ «չքավորների» միջեւ վիհը` մեծանում»: Այդ վիհն էլ հենց հանդիսանում է հանցագործությունը, ահա եկչությունը, թմրամոլությունն ու նման արատները սնող միջավայր: Սակայն այս իրավիճակի շտկման համար ոչինչ չի արվում: Գլո ալացումը կործանարար ազդեցություն է թողնում նաեւ շրջակա միջավայրի վրա: Անգամ մթնոլորտի աղտոտվածությունը ազմակողմ հիմքի վրա սահմանափակելու համեստ փորձը (1997թ. Կիոտոյի արձանագրությունը, որը մասնակից երկրների համար նախատեսում է ջերմոցային գազերի արտանետման վրա քվոտաների սահմանում) աջակցություն չստացավ ամենագլխավոր «աղտոտողների»` Միացյալ Նահանգների ու Չինաստանի կողմից: Արդի գլո ալացման կարեւորագույն համակարգակազմիչ առանձնահատկությունը նրա վառ արտահայտված կառավարելիությունն է: Թեեւ գլո ալացման գործընթացներն օ յեկտիվորեն պայմանավորված են երկրագնդի վրա կյանքի ընդհանուր ինտերնացիոնալացմամ եւ, թվում է, թե տարերայնորեն են, սակայն իրականում դրանք հմտորեն ուղղորդվում են դեպի շուկայական տնտեսության հուն` նրա հայեցակարգորեն կապիտալիստական, նեոազատական մոդելի շրջանակներում: Գլխավոր ղեկավարող ուժն, անշուշտ, ԱՄՆ-ն է` միջազգային մեգակապիտալի պատվարը: Կառավարման առավել գործուն եւ հուսալի մեթոդը իրավունքն է: Բայց գլո ալացումը` որպես այդպիսին, չի կարող անմիջականորեն ձեւավորել իրավունք, քանզի վերջինս պետական կամքի դրսեւորում է, իսկ միջազգային իրավունքը (այդ թվում` տնտեսական ոլորտում) արտահայտում է պետությունների համաձայնեցված կամքերը:

Ժամանակակից աշխարհում նման համաձայնությունը կայանում է անակցությունների ընթացքում, առաջին հերթին` միջազգային կազմակերպությունների անդամ երկրների միջեւ, իսկ առեւտրատնտեսական գլո ալիզացիոն հարա երությունները կարգավորվում են Առեւտրի համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) շրջանակներում: Ինչ վերա երում է արժութա-ֆինանսական հարա երություններին, ապա Բրեթոն-Վուդի համակարգի փլուզման հետ (1972թ.)` արժութային փոխարժեքները, կապիտալի վերազգային տրանսֆերտները միջազգային իրավական ազմակողմ մակարդակում էականորեն չեն կարգավորվում: Դա վերա երում է նաեւ արտադրության ոլորտին: Ինչպես գրում են անգլիացի հեղինակավոր հետազոտողները, այսօր «արտադրության գլո ալացումը զգալի չափով իրականացնում են վերազգային կորպորացիաները, որոնք մնում են արդի համաշխարհային տնտեսության միջուկը»: Բոլոր խոշորագույն վերազգային կորպորացիաների (ՎԱԿ) շուրջ 259-ը տեղակայված է Միացյալ Նահանգներում: ՎԱԿ-երի համար, նականա ար, պետական կամ միջպետական որեւէ միջամտություն իրենց գործունեությանն ամենեւին էլ ցանկալի չէ: Սակայն, այսպես կոչված ոչ առեւտրային (քաղաքական) ռիսկերով երկրներում հույժ կարեւոր է ուղղակի ներդրումների պաշտպանությունը դրանցից, եւ այն հիմնականում իրականացվում է ներդրումների խրախուսման ու պաշտպանության մասին միջազգային երկկողմ համաձայնագրերի շրջանակներում, ինչպես նաեւ Ներդրումային երաշխիքների ազմակողմ գործակալության (Խ|ՕՃ) միջոցով: Կողմնակիցները, հակառակորդները եւ գաղափարական ոգեշնչողները Գլո ալացման էությունն ու հեռանկարները գիտնականների կողմից տար եր կերպ են գնահատվում: Ուղղափառ գլո ալիստները (հիպերգլո ալիստներ) գլո ալացումը դիտում են որպես գլո ալ քաղաքակրթության նոր դարաշրջան, որի շարժիչ ուժերն են կապիտալիզմը եւ նոր տեխնոլոգիաները: Ազգային պետություններն անկում են ապրում, իսկ

մարդկային ճակատագրերն ամ ողջովին կախված են միջազգային շուկայում տիրող կարգերից: Վերափոխիչների (տրանսֆորմիստներ) կարծիքով, գլո ալացումը խորապես ձեւափոխում է համաշխարհային քաղաքականությունը, պետական իշխանությունն ու հասարակությունը, որոնք փորձում են ադապտացվել առավել փոխկապակցված եւ արագ փոփոխվող աշխարհում: Սակայն, քանզի ինտեգրացմանն ուղեկցում է հատվածականությունը, ապա գլո ալացման հետագա զարգացման կայունությունն այդ գիտնականների կողմից կասկածի տակ է դրվում: Թերահավատները համարում են, որ գլո ալացումը միֆ է: Խոսք կարող է գնալ սոսկ տարածաշրջանային երեք հիմնական դաշինքների, քաղաքակրթությունների ախման եւ Հարավի լուսանցքայնացման մասին: Ազգային կառավարությունների իշխանությունը մնում է անփոփոխ եւ չափազանց հզոր, ինտերնացիոնալացումը կախված է պետությունների միջեւ համաձայնությունից: Աշխարհն այսօր նույնիսկ ավելի քիչ է փոխկախվածության մեջ, քան 19-րդ դարի 90-ականներին: Հակագլո ալիստները, որոնցից ոմանք իրենց կոչում են ալտերգլո ալիստներ, գործնականում հանդես են գալիս ոչ թե ինքնին գլո ալացման գործընթացի, այլ նրա նպատակների ու մեթոդների դեմ: Դիմակայությունն արդի միակողմանի գլո ալացմանը - «համընդհանուր ապրանքայնացմանը եւ աշխարհի մասնավորեցմանը» - իրականացվում է ինտերնացիոնալ, այսինքն` գլո ալ մասշտաով. ճիշտ է, եր եմն նաեւ փողոցային անկարգությունների ձեւով: Շուկայական գլո ալացման գաղափարական հենքը նեոազատականությունն է: Նրա հետեւորդների կարծիքով, ազատ շուկային այլընտրանք չկա: Ինչպես իր «Կապիտալիզմ եւ ազատություն» գրքում նշում է նեոազատական գուրու Միլթոն Ֆրիդմանը, քանի որ շահույթ ստանալը հենց ժողովրդավարության էությունն է, ուստի ցանկացած կառավարություն, որն անցկացնում է հակաշուկայական քաղաքականություն` հակաժողովրդավարական է: Լինելով յուրատեսակ դավանա անություն` նեոազատականությունը պատված է սր ազան լուսապսակով. այս հավատքի աստվածը Կապիտալն է, տաճարը` Ազատ շուկան: Ունի նաեւ իր

ավետարանը, այսպես կոչված` «Վաշինգտոնյան համաձայնությունը» 1 : Այս եզրը, որ քաղաքական առօրյա մտցվեց անցած դարի վերջին` տնտեսագետ Ջոն Ուիլյամսի կողմից, կոչված է ընդամենը այս աշխարհի մեծերի վիրտուալ համաձայնությունն ուրվագծելու, որոնք առավել խոցելի երկրների ու ընկերակցությունների վերա երյալ ընդունում են կարեւորագույն որոշումներ եւ դրանք կենսագործում միջազգային` հիմնականում ԱՄՆ-ի կողմից վերահսկվող հաստատությունների միջոցով: Մինչդեռ, գլո ալացման` այսօր գերակշռող նեոազատական հայեցակարգային մոդելն այնքան էլ անվնաս չէ, ինչպես կարծում են նրա ջերմ կողմնակիցներից շատերը: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ազատականացումն ազատ մրցակցության դրոշի ներքո, որպես համադարման ոլոր չարիքների, դարձավ Տարիֆների եւ առեւտրի մասին գլխավոր համաձայնագրի (ՏԱԳՀ) առանցքը. այդ դրոշը մինչ օրս էլ ծածանվում է ԱՀԿ գլխին: Սակայն, ինչպես վկայում է Մասաչուսեթսի համալսարանի պրոֆեսոր Նոամ Հոմսկին, «շուկաներում մրցակցությունը ավական հազվադեպ է պատահում: Տնտեսության մեծ մասը վերահսկվում է խոշոր կորպորացիաների կողմից, որոնք լիովին իշխում են իրենց շուկաներում»: Արդյունքում` ՏԱԳՀ հովանու ներքո եւ, ըստ էության, ողջ կապիտալիստական աշխարհի շրջանակներում իրականացվեց արդյունա երական ապրանքների ներմուծման մաքսային տարիֆների իրավական ազատականացման տպավորիչ ծրագիր: Նրանց վրա ներմուծման տուրքերի միջին մակարդակը ՏԱԳՀ մասնակից երկրների համար իջեցվեց 409-ից (1948թ.) մինչեւ 49 (1990թ.): Սակայն ազատականացումը, որն ի սկզ անե հռչակել է ԼaiՏՏ6r 1air6, laiՏՏ6r քaՏՏ6r («մի խանգարեք գործարար ակտիվությանը, մի խանգարեք սահմանները հատելուն») սկզ ունքը, ընդունեց խիստ միակողմանի նույթ, քանզի ենթադրում է, որ աղքատ ու թույլ երկրները պետք է ացեն իրենց շուկաները հարուստ եւ հզոր պետությունների արդյունա երական ապրանքների համար, իսկ վերջիններս էլ իրենց իրավունք են վերապահում Երկրներին առաջարկված միջոցառումների համալիր` նրանց տնտեսությունը արեփոխելու համար.- խմ .:

'

թույլ երկրների գյուղատնտեսական, տեքստիլ եւ այլ ներմուծումներից հովանավորչական պաշտպանություն ունենալ: Նման մոդելը կարելի է անվանել էքստրավերտիվ (դեպի արտաքին աշխարհ ուղղված) ազատականություն, որը միտված է ոչ թե սեփական, այլ արտասահմանյան շուկայի ազատականացմանը: Այլ կերպ ասած` ի հայտ է գալիս արտասահմանյան շուկաներ սեփական արտադրանքի արտահանման առանձնահատուկ հովանավորչություն: Բայց ինչո՞ւ առավել թույլ երկրները գնացին նման անհավասարազոր` միաժամանակ իրավա անորեն ամրագրված համագործակցության: Որպեսզի դա նրանց հարկադրեն, գործի դրվեցին տնտեսական ու քաղաքական ազում լծակներ. օրինակ` վարկերից, ֆինանսական եւ մարդասիրական օգնություններից զրկելու սպառնալիքները: «Զարգացող երկրների պարտքերն Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ու Վերակառուցման եւ զարգացման միջազգային անկի համար լծակ ծառայեցին` ստիպելու Երրորդ աշխարհի երկրների կառավարություններին` 1980-ականներին ընդունել «կառուցվածքային կարգավորման» նեոազատական ծրագրերը, իսկ կոմունիզմի կրախն ԱՄՆ-ին թույլ տվեց օժանդակել Արեւելյան Եվրոպայի ու նախկին ԽՍՀՄ երկրներին` «շոկային թերապիայի» անցկացման գործում» (Ուոլդեն Բելո): Եվ ացի այդ` լավ է խաղալ երկրորդական դերեր, քան լինել հետնապահ կամ, որ ավելի վատ է` լուսանցքային երկիր: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2006, թ. 3 «Հանրապետական», 2006, թ. 7

ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ ԱՐԺԵՔՆԵՐ, ՈՒՐՈՒՅՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐ

(հատված ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Հենրի Քիսինջերի հարցազրույցից) Հարց: Ոմանք պնդում են, թե սեպտեմ երի 11-ից հետո «աշխարհը փոխվել է». ընդ որում, նկատի է առնվում, որ 21-րդ հարյուրամյակի միջազգային համակարգն առավելապես ձեւավորում են ոչ թե ազգային պետությունները, այլ նոր տարրերը` ենթապետական կառույցները, վերազգային շարժումները եւ այլն, ինչից հետեւում է, որ սառը պատերազմի ժամանակների Ամերիկայի փորձը դառնում է առավել քիչ արդիական ներկայիս միջազգային քաղաքականության մշակման համար: Այս առիթով Դուք ի՞նչ եք մտածում: Պատ.: ճիշտ է, որ միջազգային հարա երությունների ոլորտ են ներխուժել միանգամայն նոր տարրեր, սակայն առաջին հարցը, որին հարկ կլինի պատասխանել, հետեւյալն է. գոյություն ունե՞ն, արդյոք, միջազգային քաղաքականության ընդհանուր սկզ ունքներ, որոնք կարող են կիրառվել ողջ աշխարհում միաժամանակ եւ միեւնույն կերպ: Աշխարհի տար եր հատվածներ գտնվում են իրենց ներքին զարգացման տար եր փուլերում. համապատասխանա ար, տարեր փուլերում են գտնվում նաեւ զանազան միջպետական տարածաշրջանային միավորումների կառուցվածքները: Մեր պատկերացումներն այն մասին, թե ինչի ենք ձգտում, պետք է լինեն անփոփոխ, այց դրված նպատակներին հասնելու միջոցներն անհրաժեշտ է հարմարեցնել տար եր տարածաշրջաններում գոյություն ունեցող առանձնահատուկ պայմաններին: Հարց: Դուք ի՞նչ կպատասխանեիք նրանց, ովքեր պնդում են, թե այս կամ այն վարչակարգի ուրույն նույթն այսօր ԱՄՆ-ի հետ հարա երությունների ձեւավորման առավել կարեւոր գործոն է: Պատ.: Վարչակարգի ուրույն նույթը մի գործոն է, որն անհրաժեշտ է հաշվի առնել: Սակայն ես հարցն այլ կերպ կդնեի. հնարավո՞ր է կողմնորոշվել սոսկ այս գործոնով: Բացի այդ, վերոնշյալ ենթադրությունը ելնում է նրանից, թե մենք տիրում ենք այս

կամ այն վարչակարգի ներքին կառուցվածքների վրա ազդելու անսահմանափակ հնարավորությունների: Այս հաշվով ես մեծ տարակուսանքներ ունեմ: Քաղաքական մտքի իրապաշտական եւ տեսական (կամ գաղափարապաշտական) դպրոցների միջեւ տարերությունը, որպես կանոն, նպատակների մեջ չէ: Սովորա ար նպատակները միանգամայն համանման են: Վիճում են նրա շուրջ, թե ինչ կարելի է անել տվյալ ժամանակահատվածում, եւ այստեղ այլընտրանք է առաջանում. կամ կոպտորեն առաջնորդվել նպատակային հայեցակարգի պահանջներով, կամ նրա վրա գործնական սահմանափակումներ դնել` այլ մշակույթին ու ձեւավորված հանգամանքներին ադապտացումը դյուրացնելու համար: Հարց: Մտահոգության առարկա է նաեւ այն, թե ուռն կերպով զարգացող Չինաստանը «կմտնի՞», արդյոք, առկա միջազգային համակարգի մեջ, թե՞ կփորձի այն արմատապես փոխել: Պատ.: Ես կասկածում եմ այնպիսի մոտեցման իմաստության մեջ, որի դեպքում Չինաստանի նկատմամ քաղաքականությունը խարսխվում է այն համոզմունքի վրա, թե Չինաստանը լի է վճռականությամ ` ռազմական ուժի օգնությամ շրջել միջազգային համակարգը: Ինձ առավել ճիշտ է թվում այն ենթադրությունը, թե Չինաստանը, ապրելով տնտեսական աճի ուռն ժամանակաշրջան, միջազգային համակարգում իր քաղաքական ու տնտեսական դերի մեծացման միջոցներ կփնտրի: Եվ մենք պարտավոր ենք ուշադրություն հրավիրել այդ` իր էությամ մրցունակ մարտահրավերի վրա: Չինաստանի եւ կայսերական Գերմանիայի միջեւ հաճախ անցկացվող զուգադրությունը ճիշտ չէ: Կայսերական Գերմանիան պատերազմ հրահրեց այն քաղաքականության հետեւանքով, որ նա վարում էր 1914թ. նախորդող տասնամյակների ընթացքում: Նա իր նավատորմի հզորացման շնորհիվ մարտահրավեր նետեց ծովերում Բրիտանիայի գերիշխանությանը եւ ամեն ինչ արեց Ֆրանսիային ու Ռուսաստանին նվաստացնելու համար: Արդյունքում` գերմանացիները գործնականում հարկադրեցին ֆրանսիացիներին ու ռուսներին դաշինք կնքել, որին հետագայում միացավ նաեւ Բրիտանիան:

Մոտ ապագայում Չինաստանը հազիվ թե դիմի ռազմական ուժի` որպես իր միջազգային քաղաքականության սկզ ունքային տարրի: Եթե չինական տնտեսությունն այսպես հաջողությամ զարգանում է, ես չեմ տեսնում խելամիտ պատճառ` սպասելու, թե Չինաստանը, գտնվելով ավականին հզոր եւ ռազմական մեծ ներուժով երկրների շրջապատում, ռազմատենչ մարտահրավեր կնետի Միացյալ Նահանգներին եւ իրեն ուժասպառ կանի սպառազինության մրցավազքում: Հարց: Ի՞նչ պետք է անի ԱՄՆ-ը, որպեսզի ամրապնդի իր գլո ալ առաջատարությունը: Պատ.: Ես կխլացնեի գերիշխանության հասնելու կոչերը: Ցանկացած կայուն միջազգային համակարգ մասամ հենվում է ուժերի հաշվեկշռի եւ մասամ էլ` նրանց միջեւ համաձայնության վրա: Չի կարելի ապավինել միայն հաշվեկշռին կամ միայն համաձայնությանը: Հարց: Կա՞ վտանգ, որ Չինաստանն ու Ռուսաստանը կարող են գնալ մերձեցման, որպեսզի հակակշռեն ԱՄՆ-ին: Պատ.: Եթե խորհենք զուտ ռազմական կատեգորիաներով, ապա հույժ դժվար է ստեղծել կոալիցիա, որը հակակշիռ հանդիսանա ԱՄՆ-ին: Ռուսաստանի մոտ կարող է Չինաստանի հետ մարտավարական մերձեցման գայթակղություն առաջանալ: Սակայն Չինաստանի հետ ցանկացած էական ռազմավարական մերձեցում կհանգեցնի ԱՄՆ-ից Ռուսաստանի օտարման եւ նրան կդնի կախվածության մեջ Չինաստանի աջակցությունից: Նման վիճակը հակառակ կգործի Ռուսաստանի իրական ռազմավարական շահերին նրա հեռավորարեւելյան սահմաններում` հաշվի առնելով տեղի նակչության արդեն իրականություն դարձած կրճատվելն ու ացասական ժողովրդագրական միտումները: Մենք չպետք է կենտրոնանանք այն դավերի վրա, որ կարող են մեր դեմ նյութել Ռուսաստանն ու Չինաստանը: Ամերիկյան քաղաքագետներն ավելի իմաստուն կվարվեն` ջանքերը սեւեռելով ինչպես Ռուսաստանի, այնպես էլ Չինաստանի հետ սերտ հարաերությունների հաստատման վրա: Այսպիսի քաղաքականությունն ունի ամուր հիմք, քանզի այդ երկրների համար ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությունը պայմանավորված կլինի առնվազն նույն142

պիսի (եթե ոչ մեծ) առավելություններով, այց անհամեմատ փոքր ռիսկով, քան « արեկամությունն ընդդեմ» ԱՄՆ-ի: Ուստի ես կարծում եմ, որ այս առնչությամ մենք հաջողության ոլոր հնարավորություններն ունենք: Ես չեմ տեսնում ոչ մի իմաստ այն շահարկումներում, թե մենք ինչ պետք է ձեռնարկենք, որպեսզի խոչընդոտենք Ռուսաստանի եւ Չինաստանի միջեւ առավել սերտ կապերի հաստատմանը. ունե՞նք մենք, արդյոք, դրա համար ավարար հնարավորություններ եւ ո՞վ կարող է դրանից օգուտ քաղել: Մենք պետք է նախեւառաջ մտահոգված լինենք նրանով, թե ինչպիսին են մեր երկկողմանի հարա երություններն այդ երկրների հետ: Հարց: Ինչպե՞ս եք Դուք գնահատում Հնդկաստանի նկատմամ ԱՄՆ նոր մոտեցումը: Պատ.: Դա կարեւոր ու դրական նախաձեռնություն է: Սակայն մենք պետք է հասկանանք, թե այն ինչի վրա է հիմնված: Մեր մերձեցման նպատակն ընդհանուր ազգային շահերի առաջմղման մեջ է, այլ ոչ թե ուժերը Չինաստանի դեմ համախմ ելու: Այն չափով, որ Հնդկաստանը ներուժ է կուտակում, այն կարող է դառնալ էլ ավելի ծանրակշիռ գործոն միջազգային ուժերի հաշվեկշռում եւ օգտագործել իր հնարավորությունները ոչ թե ԱՄՆ-ին հաճոյանալու, այլ սեփական շահերը պաշտպանելու համար: Ուստի Հնդկաստանի եւ ԱՄՆ-ի մերձեցման ռազմավարական նպատակն ու փոխշահավետ համագործակցության իրականացման մարտավարական մեթոդները չպետք է ուղղված լինեն Չինաստանի դեմ: Մենք Հնդկաստանի հետ ազմաթիվ այլ ընդհանուր խնդիրներ ունենք, այդ թվում` նաեւ շատ կարեւոր: Ես կարծում եմ, որ Հնդկաստանը կձգտի սերտ հարա երություններ հաստատել Չինաստանի եւ Ռուսաստանի հետ: Մեր խնդիրն այն է, որպեսզի ամենատար եր ոլորտներում մեզ հետ համագործակցության օգուտները միշտ գերակշռեն այդ երկրների համար այլ գայթակղություններին: Այդ` վերջնական արդյունքում էլ կայանում է արտաքին քաղաքականության իմաստը: Հարց: Կիրառելի՞ է, արդյոք, նման մոտեցումն Իրանի հանդեպ:

Պատ.: Մոտ ժամանակներս մեզ հարկ է լինելու Իրանի վերա երյալ կարեւոր որոշումներ ընդունել: Մենք որքանո՞վ ենք պատրաստ միջուկային զենքի տարածմանը խոչընդոտելու նպատակով ճնշում գործադրելու մեջ հեռուն գնալ եւ դրա համար ի՞նչ միջոցների ենք պատրաստ դիմելու: Մեզ չի հաջողվի Իրանի վրա ճնշման գործում դիվանագիտական հաջողությունների հասնել առանց Հնդկաստանի, Ռուսաստանի, Չինաստանի: Նախեւառաջ, հարկավոր է համաձայնության հասնել իրանական ծրագրի նույթի հարցում: Մենք ժամանակի որքա՞ն պաշար ունենք` մե՞կ, թե՞ տասը տարի: Այնուհետեւ, անհրաժեշտ է մի կողմից` ճնշման մեթոդների շուրջ համաձայնություն դիվանագիտական մակարդակում, եւ մյուս կողմից` գրավիչ առաջարկներ: Ռազմական գործողությունը վերջին միջոցն է: Եվ Բուշի վարչակազմը ճիշտ է վարվում` «պահեստավորելով» նման հնարավորությունը: Հարց: Դուք միջազգային համակարգի ճարտարապետն եք եղել այն պատմական ժամանակահատվածում, եր Միացյալ Նահանգներին վերջնական կործանում էր սպառնում: Սակայն գոյություն ուներ նաեւ այդ սպառնալիքը կանխելու մեխանիզմ: Արդյո՞ք արդի աշխարհն ավելի անվտանգ է, քան «սառը պատերազմի» ժամանակներում: Պատ.: Ես կարծում եմ, որ այսօր չկա համաձայնություն այն անի շուրջ, թե գոյություն ունի ինչ-որ մի գերակայող սպառնալիք: Միջազգային համակարգն առավել անվտանգ է, այց ավելի պակաս կազմակերպված, քան անցյալում էր: Այսօր քիչ են անմիջական վտանգները, սակայն կառուցվածքային պլանում իրավիճակն առավել սպառնալից է: Ասենք, ԱՄՆ-ի վրա միջուկային հարձակման վտանգն այսօր նվազ հավանական է, այց սպառնալիքի աղ յուրներն անհամեմատ շատ են, քան քսան տարի առաջ էր: The NՅtionՅl 6ntereՏt rսՏՏ. rս «Հանրապետական», 2006, թ. 8

ՆՈՐ ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼՔ

Ռիչարդ Հաաս Ամերիկյան դարաշրջանի վերջը Մերձավոր Արեւելքում ամերիկյան դարաշրջանն ավարտվեց: Խաղաղ, ծաղկող, ժողովրդավարական տարածաշրջանի մասին պատկերացումները չիրականացան: Այս դարաշրջանի ավարտը պայմանավորվեց ազում գործոններով` ինչպես կառուցվածքային, այնպես էլ տարերային: Դրանցից ամենանշանակալիցը եղավ 2003թ. Բուշի վարչակազմի Իրաք ներխուժելու որոշումը: Իրաքը դարձավ այդ պատերազմի զոհը, որը ղեկավարվում էր առավելապես սուննիների կողմից, ուներ ավականաչափ հզորություն ու շահագրգիռ էր, որպեսզի հավասարակշռի շիական Իրանին: Սուննիների ու շիաների միջեւ ժամանակավորապես մարած լարվածությունը կրկին սրվեց ինչպես Իրաքում, այնպես էլ ողջ տարածաշրջանում: Ահա եկիչներն Իրաքում ձեռք երեցին հենակայան եւ սկսեցին մշակել իրենց հետագա էքսպանսիայի ծրագրերը: Գրեթե ողջ տարածաշրջանում ժողովրդավարությունը սկսեց ասոցիացվել հասարակական կարգի խախտման ու սուննիների գերիշխանության ավարտի հետ: Առանց այդ էլ զգալի հակաամերիկյան տրամադրություններն էլ ավելի սաստկացան: Տարածաշրջանում «կապված» է մնացել ամերիկյան զինուժի հսկայական մասը եւ, ընդհանուր առմամ , այդ պատերազմը թուլացրել է ԱՄՆ ազդեցությունը ողջ աշխարհում: Սա պատմության հեգնանքներից մեկն է. անհրաժեշտությունից ծագած առաջին իրաքյան կամպանիան նշանավորեց Մերձավոր Արեւելքում ամերիկյան դարաշրջանի սկիզ ը, իսկ «ընտրությամ » սկսված երկրորդ պատերազմն Իրաքում արագացրեց այդ դարաշրջանի վախճանը: էական նշանակություն ունեն եւ այլ գործոններ: Դրանցից մեկը մերձավորարեւելյան խաղաղ գործընթացի ավարտն է: ԱՄՆ-ը ավանդա ար տիրապետել է ե՛ւ արա ների, ե՛ւ իսրայելցիների հետ աշխատելու ացառիկ կարողության: Բայց այդ

կարողության լիմիտները 2000թ. Քեմփ Դեւիդում սպառվեցին: Այդ պահից Յասիր Արաֆաթի հետնորդների թուլությունը, ՀԱՄԱՍ-ի հզորացումը եւ Իսրայելի խիստ միակողմանի քաղաքականությունը, ավելացրած Բուշի ներկայիս վարչակազմի` ակտիվ դիվանագիտություն վարելու անընդունակությունը, միասնորեն օժանդակեցին ԱՄՆ հնարավորությունների սահմանափակմանը: Ամերիկյան դարաշրջանի վախճանին օժանդակող մյուս գործոնը եղավ ավանդական արա ական վարչակարգերի հրաժարումը արմատական իսլամի գրավչությանը հակադրվելուց: Բախվելով օտար ընկալվող ու կոռումպացված քաղաքական գործիչների եւ վառ կրոնական առաջնորդների միջեւ ընտրության անհրաժեշտությանը` տարածաշրջանում շատերը գերադասեցին վերջիններիս: Հարկ եղան սեպտեմ երի 11-ի իրադարձությունները, որպեսզի ԱՄՆ առաջնորդները հայտնա երեին փակ հասարակությունների եւ արմատականների առաջացման միջեւ կապը: Սակայն նրանց ռեակցիան (ներքաղաքական համատեքստը հաշվի չառնող, հաճախ հապճեպ որոշումների կայացման դրդող) ահա եկիչներին զարգացման ավելի մեծ հնարավորություն ընձեռեց, քան նախկինում էր: Վերջապես, գլո ալացումը փոխել է տարածաշրջանը: Այսօր արմատականներին հեշտ է ֆինանսավորում, զենք, գաղափարներ ու նոր զորակոչիկներ հայթայթել: Զանգվածային տեղեկատվության նոր միջոցների եւ, նախեւառաջ, ար անյակային հեռուստատեսության զարգացումն արա ական աշխարհը վերածեց «տարածաշրջանային գյուղի» ու քաղաքականացրեց այն: Առավելապես հեռարձակվում են ռնությունների եւ ավերածությունների տեսարաններ Իրաքում, իրաքցի ու մահմեդական կալանավորների հետ անգութ վերա երմունքի նկարներ, տառապանքի տեսարաններ Գազայի հատվածից, Հորդանան գետի արեւմտյան ափից, իսկ այժմ էլ` նաեւ Լի անանից: Մերձավոր Արեւելքում այս ամենը շատերին էլ ավելի է հեռացնում ԱՄՆ-ից: Արդյունքում, այսօր մերձավորարեւելյան կառավարություններին դժվար է ացահայտորեն համագործակցել ԱՄՆ-ի հետ, եւ ԱՄՆ ազդեցությունը տարածաշրջանում թուլանում է:

Ինչ է սպասվում Մերձավոր Արեւելքի նոր դարաշրջանի ուրվագծերը դեռեւս աղոտ են, սակայն նականորեն խում են ամերիկյան դարաշրջանի ավարտից: Ըստ այդմ` Առաջին. Միացյալ Նահանգները տարածաշրջանում դեռ կունենա մեծ ազդեցություն, քան ցանկացած այլ արտաքին ուժ, այց այդ ազդեցությունը կթուլանա, ինչպես մի անգամ արդեն տեղի է ունեցել: Դա կհանգեցնի ամերիկյան քաղաքականության փոփոխման: Երկրորդ. մյուս երկրների արտաքին քաղաքական ուղղությունները հաճախ են մարտահրավեր նետելու Միացյալ Նահանգներին: Եվրոպական միությունն Իրաքին ոչ մեծ օգնություն է առաջարկելու եւ, հավանա ար, պաղեստինյան խնդրի նկատմամ այլ մոտեցում է դրսեւորելու: Չինաստանը դիմակայելու է Իրանի վրա ճնշմանը եւ ձգտելու է երաշխավորել էներգետիկ մատակարարումների մատչելիությունը: Ռուսաստանը նույնպես ընդդիմանալու է Իրանի հանդեպ պատժամիջոցների կիրառմանը եւ փնտրելու է ԱՄՆ-ից իր անկախությունը ցուցադրելու հնարավորություններ: Ե՛վ Չինաստանը, ե՛ւ Ռուսաստանը, ինչպես նաեւ եվրոպական շատ պետություններ հեռու են մնալու Մերձավոր Արեւելքի ոչ ժողովրդավարական պետություններում քաղաքական արեփոխումների անցկացման ԱՄՆ ջանքերից: Երրորդ. Իրանը դառնալու է տարածաշրջանի երկու ամենահզոր պետություններից մեկը: Նա, ով կանխատեսել է, թե Իրանը կանգնած է դրամատիկ ներքին փոփոխությունների եզրին, սխալվել է: Իրանը տիրում է հսկայական հարստության, ունի Իրաքի վրա ամենամեծ արտաքին ազդեցությունն ու կառավարում է ե՛ւ ՀԱՄԱՍ-ին, ե՛ւ «Հիզ ալլահին»: Այն դասական կայսերական ուժ է, որը մտադրված է վերաձեւել տարածաշրջանն իր պատկերացումներին համապատասխան` ունենալով դրան անհրաժեշտ ներուժ: Չորրորդ. Իսրայելը դառնալու է տարածաշրջանի մյուս հզոր, ժամանակակից տնտեսությամ պետությունը` ընդունակ գլո ալ

մրցակցության: Մերձավոր Արեւելքի միջուկային զինանոցով միակ պետությունը տիրում է նաեւ տարածաշրջանի ամենամարտունակ ռազմական ուժին: Սակայն այս պետությունը դեռ կրում է Արեւմտյան ափի օկուպացման ծախսերի լուծը եւ ախվում է սեփական անվտանգության ազմավեկտոր ու ազմապլան սպառնալիքներին: Ռազմավարական տեսանկյունից` ներկայումս Իսրայելի դիրքերը թույլ են, քան մինչլի անանյան ամառային ճգնաժամը: Եվ, ինչպես Միացյալ Նահանգների դեպքում, նրա վիճակն ավելի կվատթարանա, եթե Իրանը շարունակի միջուկային զենքի մշակումները: Հինգերորդ. տեսանելի ապագայում որեւէ կենսունակ խաղաղ գործընթացի հավանականությունը փոքր է: Լի անանում Իսրայելի գործողության վիճելի արդյունքներից հետո, կառավարությունը, «Քադիմա» կուսակցության գլխավորությամ , չափազանց թույլ կլինի, որպեսզի պահանջի ներպետական աջակցություն որեւէ քաղաքականության համար: Պաղեստինյան կողմում ակնհայտորեն չկա որեւէ մեկը, որը կարող է կամ ցանկանում է գնալ փոխզիջման, եւ այնտեղ շարունակում են արգելակել խնդրի խաղաղ լուծման հնարավորությունը: ԱՄՆ-ը համենայնդեպս այժմ կորցրել է հուսալի եւ արդար միջնորդի իր համ ավի մեծ մասը: Միեւնույն ժամանակ, նակավայրերի իսրայելական էքսպանսիան ու ճանապարհաշինությունը սրընթաց կերպով շարունակվում են` առավել արդացնելով դիվանագիտական անակցությունները: Վեցերորդ. Իրաքը երկար տարիներ գտնվելու է քաոսի մեջ` տառապելով կենտրոնական կառավարության թուլությունից, հասարակության տարանջատվածությունից եւ դավանական հողի վրա ռնության պար երական պոռթկումներից: Վատագույն դեպքում, այն, որպես պետություն, չի կայանա` խորտակվելով համընդհանուր քաղաքացիական պատերազմի արդյունքում, ուր կներգրավվեն նաեւ նրա հարեւանները: Յոթերորդ. նավթի նկատմամ Չինաստանի ու Հնդկաստանի մեծ պահանջարկի, Միացյալ Նահանգներում դրա սպառումը նվազեցնելու սահմանափակ հաջողության պատճառով նավթի գները կմնան արձր:

Նավթի մեկ արելի գինը, թերեւս, գերազանցի 100 դոլարի նշագիծը, քան կիջնի մինչեւ 40 դոլար: Իրանը, Սաուդյան Արաիան եւ մյուս խոշոր արտադրողներն անչափ կհարստանան: Ութերորդ. շեշտակիորեն շարունակվում է «ռազմականացման» գործընթացը: Իրաքում, Լի անանում եւ Պաղեստինում այժմ արդեն զորեղանում են մասնավոր ռազմական խմ ավորումները: Զինված ջոկատները, հանդիսանալով պետության թուլության ե՛ւ արդյունք, ե՛ւ պատճառ, հայտնվում են ամենուրեք, որտեղ առկա է պետական իշխանության եւ իրավասության շոշափելի կամ փաստացի պակաս: Լի անանի վերջին պատերազմը կսաստկացնի այդ միտումները, քանզի «Հիզ ալլահը», չկրելով տոտալ պարտություն, հաղթեց, մինչդեռ Իսրայելը, չհասնելով լիակատար հաղթանակի, պարտվեց. արդյունք, որը կարող է քաջալերել «Հիզ ալլահին» ու նրանց, ովքեր նրան պաշտպանում են: Իններորդ. ահա եկչությունը մնալու է տարածաշրջանի առանձնահատկությունը: Այն կհանդիպի մեկուսի հասարակություններում, ինչպիսին Իրաքն է, հասարակություններում, որտեղ արմատական խմ երը ձգտում են թուլացնել եւ վարկա եկել կառավարություններին, ինչպիսին Սաուդյան Արա իան ու Եգիպտոսն են: Ահա եկչությունը կընդլայնվի` մնալով որպես Իսրայելի ու տարածաշրջանում ԱՄՆ (եւ այլ արտաքին ուժերի) ներկայության դեմ օգտագործվող զենք: Տասներորդ. իսլամը լրացնելու է արա ական աշխարհում առկա քաղաքական ու ինտելեկտուալ վակուումը եւ տարածաշրջանի նակչության մեծ մասի համար ապահովելու է քաղաքական գործունեության հիմք: Արա ական ազգայնականությունն ու արա ական սոցիալիզմն անցյալի հասկացություններ են, իսկ ժողովրդավարությունը, լավագույն դեպքում, առնչվում է հեռավոր ապագային: Արա ական միասնությունը կարգախոս է, այլ ոչ իրականություն: Իրանի եւ նրա հետ կապված խմ երի ազդեցությունն ամրանալու է, իսկ արա ական կառավարությունների եւ Իսրայելի ու ԱՄՆ-ի միջեւ կապերի ամրապնդմանն ուղղված ջանքերը դժվա149

րանալու են: Ընդ որում, սուննիների եւ շիաների միջեւ լարվածությունը կաճի ողջ Մերձավոր Արեւելքում` խնդիրներ առաջացնելով այն երկրներում, որտեղ հասարակությունը կրոնական հատկանիշներով տարանջատված է (Բահրեյն, Լի անան եւ Սաուդյան Արա իա): Տասնմեկերորդ. արա ական վարչակարգերն, ամենայն հավանականությամ , կմնան ավտորիտար եւ կլինեն հակաամերիկանիստ ու կրոնական տեսանկյունից առավել անհանդուրժողական: Առաջատարներ կմնան երկու պետություններ` Եգիպտոսը եւ Սաուդյան Արա իան: Եգիպտոսը, որի կազմում է ողջ արա ական աշխարհի նակչության մեկ երրորդը, ներդրեց որոշ տնտեսական կառուցողական արեփոխումներ: Բայց նրա քաղաքական գործիչներն անկարող եղան շարունակել դրանք: Ընդհակառակը, այնտեղ կառավարող վարչակարգը երկրի սակավաթիվ ազատականներին ճնշելու եւ եգիպտացիներին ավանդական ավտորիտարիզմի ու մուսուլմանական եղ այրության միջեւ ընտրություն առաջարկելու վճռականություն է դրսեւորում: Վտանգն այն է, որ մի գեղեցիկ օր եգիպտացիները կնախընտրեն վերջինը. ոչ այն պատճառով, թե դա իրոք իրենց ձեռնտու է, այլ որովհետեւ հոգնել են նախկին կյանքից: Որպես այլընտրանք, վարչակարգը կարող է օգտագործել իր իսլամական ընդդիմախոսների ընտրանուն` ինքը համալրելով նրանց կոչերը, ընդ որում, հեռավորություն պահելով ԱՄՆ-ից: Սաուդյան Արաիայում կառավարությունն ու թագավորական վերնախավն էներգակիրների վաճառքից ստացված գերշահույթներն օգտագործում են փոփոխությունների ներքին կոչերը մեղմելու համար: Խնդիրն այն է, որ ճնշումների մեծ մասը, որին նրանք արձագանքում են, ելնում է ոչ թե ձախ ազատականներից, այլ աջ կրոնականներից, որոնք ստիպեցին նրանց օրակարգ մտցնել կրոնական իշխանության հարցը: Վերջապես, տարածաշրջանային հաստատությունները կմնան չզարգացած` էապես հետ մնալով մյուս երկրներից: Մերձավոր Արեւելքի ամենահայտնի կազմակերպությունը` Արա ական պե150

տությունների լիգան, իր շարքերը չի թողնում տարածաշրջանային երկու ամենահզոր պետություններին` Իսրայելին եւ Իրանին: Արա ա-իսրայելյան տեւական հակամարտությունն այսուհետեւ էլ կխոչընդոտի ցանկացած տարածաշրջանային երկարատեւ հարա երություններում Իսրայելի մասնակցությանը: Իրանի եւ արաական պետությունների մեծ մասի միջեւ լարվածությունը եւս կխոչընդոտի տարածաշրջանային քաղաքականության ձեւավորմանը: Մերձավոր Արեւելքի ներսում առեւտուրը կմնա չափավոր, քանզի փոքրաթիվ երկրներ են առաջարկում ապրանքներ ու ծառայություններ, որոնք մեծ քանակով կցանկանային ձեռք երել մյուսները, եւ ժամանակակից արդյունա երական ապրանքները կստացվեն այլ երկրներից: Գլո ալ տնտեսական ինտեգրման առավելություններից քչերը «կհասնեն» աշխարհի այս հատվածը` չնայած դրանց նկատմամ կենսական պահանջմունքին: Բօr6iցո Ճ11airՏ, 2006, նոյեմ եր/դեկտեմ եր «Հանրապետական», 2006, թ. 10

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ էՆԵՐԳԵՏԻԿԱ. ՀԱՅԱՑՔ ԱՊԱԳԱՅԻՆ

Ա. Գոնչարենկո Համաշխարհային էներգետիկայի ընթացիկ վիճակը որոշում են այնպիսի երկրներ ու տարածաշրջաններ, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը, Մերձավոր Արեւելքը, Ռուսաստանը, Չինաստանն ու Եվրամիության անդամ պետությունները: ԱՄՆ-ը նավթի խոշորագույն սպառողն է (24,69, որի կեսից ավելին ներմուծվում է), նական գազի առաջատար ներկրողը (համաշխարհային ներմուծման 169-ը): Վերջին 40 տարիներին նավթի սպառումը Չինաստանում ավելացել է ավելի քան 25 անգամ եւ կազմում է համաշխարհային սպառման 8,559-ը: Արեւմտյան Եվրոպայի նավթի սպառման աժինը կազմում է 229, ընդ որում, Գերմանիան հանդիսանում է աշխարհում գազի երկրորդ ներկրողը (149): ԵՄ տնտեսական գոտում զետեղված է գազի համաշխարհային ապացուցված պաշարների սոսկ 3,59-ը եւ նավթի համաշխարհային ապացուցված պաշարների 29-ից էլ պակաս մասը (հիմնականում Նորվեգիայում եւ Մեծ Բրիտանիայում): Միաժամանակ, նավթագազային հանքավայրերն այնտեղ անհամեմատ ինտենսիվ են շահագործվում, քան աշխարհի մյուս շրջաններում, ինչը հանգեցնում է պաշարների արագ սպառմանը: ԵՄ հիմնական խնդիրը էներգակիրների ներկրումից կախվածության աճն է. 2030թ. այն կկազմի 709, մինչդեռ նավթի ներմուծումը կարող է ավելանալ 76-909-ով, գազինը` 40-709, ածխինը` 50-709: Ռուսաստանին է պատկանում նական գազի համաշխարհային պաշարների 26,69-ը, տար եր գնահատումներով` նավթի հետազոտված պաշարների 6,2-139-ը, քարածխի հետազոտված պաշարների շուրջ 209-ը: Երկիրը նական գազի խողովակաշարային առեւտրի գծով աշխարհում գրավում է առաջին տեղը եւ որպես նավթ արտահանող` առաջնության դափնին կիսում է Սաուդյան Արա իայի հետ: Այսօր ռուսական արտահանվող էներգակիրների ավելի քան 909-ը մատակարարվում է Եվրոպայի պետություններին:

Մերձավոր Արեւելքի երկրներում կենտրոնացած են նավթի համաշխարհային պաշարների 619-ը եւ գազի համաշխարհային պաշարների 40,19-ը: Մերձավորարեւելյան տարածաշրջանի երկրներից առանձնանում են Սաուդյան Արա իան` նավթի համաշխարհային ապացուցված պաշարների 229-ով, Իրանը` 11,59-ով, Իրաքը` 9,69-ով: Բացի այդ, Սաուդյան Արա իայում կենտրոնացված է նավթի համաշխարհային արտադրության 13,59-ը: Գազի ապացուցված համաշխարհային պաշարների 14,39-ը պատկանում է Կատարին, 14,99-ը` Իրանին: Այս պայմաններում սկզ ունքային նշանակություն է ձեռք երում Չինաստանի եւ Միացյալ Նահանգների միջեւ աշխարհաքաղաքական դիմակայությունը: 2030թ. ՉԺՀ-ն ներմուծվող նավթի ծավալներով կհավասարվի ԱՄՆ-ին: Ընդ որում, չինական ղեկավարությունը պարզորեն գիտակցում է, որ առանց էներգապաշարների հուսալի աղ յուրների ապահովման` անհնարին կլինի տնտեսության հետագա աճը: Հենց այդ պատճառով էլ էներգետիկ անվտանգությունը եւ նոր շուկաների փնտրումը համաշխարհային տնտեսության առաջատարներից մեկի` Չինաստանի համար կդառնա «գոյատեւման» խնդիր: Իր հերթին, Վաշինգտոնը շահագրգռված չէ ածխաջրածնային շուկայում չինական ներկայության ուժեղացմամ եւ պատրաստ է օգտագործել քաղաքական ու տնտեսական առավելագույն լծակներ` այնտեղ թույլ չտալու չինական նավթագազային ընկերություններին: Զարգացման հիմնական ուղղությունները մոտակա տասնամյակում Մոտակա տասնամյակում նավթը մնալու է հիմնական էներգակիրը` ապահովելով էներգասպառման գրեթե 409-ը: Նրան հետեւում է գազը` 289, ածուխը` 209, վերականգնվող աղ յուրները` 79 եւ միջուկային էներգիան` 59: Բնական գազի ու նավթի մասնա աժինները կավելանան, մինչդեռ ածխինը եւ միջուկային էներգիայինը կկրճատվեն: Հնարավոր է, որ տասնամյակի վերջին միջուկային էներգիայի սպառումը կայունանա եւ սկսի ընդարձակվել այլընտրանքային աղ յուրների կիրառման ոլորտը, սակայն դա առնվազն մոտակա 15-25 տարիների ընթացքում չի ազդի

ազային միտումների վրա: Ավելի հեռավոր ապագայում համաշխարհային էներգահաշվեկշռի կառուցվածքը, հավանա ար, կձգտի ձեւափոխության հիմնականում երկու սցենարով: Առաջինը նախատեսում է նավթից աստիճանական անցում գազի, մոտավորապես այնպես, ինչպես նավթը դուրս մղեց ածխին: Այնուհետեւ սպասվում է տեղաշարժ դեպի վերականգնվող աղ յուրները եւ, ըստ երեւույթին, դեպի ատոմային էներգիան: Ընդ որում, նավթը, ամեն դեպքում, մինչեւ 21-րդ դարի կեսերը պահպանելու է դիրքերը որպես էներգիայի կարեւոր աղ յուր: Համաձայն երկրորդ սցենարի, եթե մոտակա տասնամյակում ջրածնային տեխնոլոգիաների նագավառում ձեռք երվի առաջընթաց, որը կնպաստի ենզինային շարժիչների արագ դուրսմղմանը, ապա նավթի գործածման կրճատումը կսկսվի անհամեմատ շուտ` մոտավորապես 2025թ.: Սակայն դա առայժմ քիչ հավանական է: Չինաստանը, հավանա ար, ոլոր ուժերը կգործադրի, որպեսզի ընդլայնի սեփական ազդեցությունն ու տնտեսական ներկայությունը Մերձավոր Արեւելքում, Աֆրիկայում, Լատինական Ամերիկայում եւ Կենտրոնական Ասիայում: Կանխատեսելի են նրա «իրավիճակային» դաշինքները Հնդկաստանի եւ, հնարավոր է, Ռուսաստանի հետ` ընդարձակելու համար ներկայությունը համաշխարհային էներգետիկայում: Աշխարհագրական էքսպանսիայի գծով` էներգետիկ շուկաներում Չինաստանի հիմնական մրցակիցը մնալու է ԱՄՆ-ը: Լատինական Ամերիկայում արդյունահանման ավելացման գլխավոր աղ յուրը կլինի Բրազիլիայի խորջրյա շելֆը: Հավանաար, այն կշահագործեն ամերիկյան կորպորացիաները, եւ րազիլական նախագծերի հիման վրա արդյունահանվող ածխաջրածինները ԱՄՆ-ը կօգտագործի այն քաղաքականության շրջանակներում, որն ուղղված է մերձավորարեւելյան մատակարարներից կախվածության նվազմանը: Միեւնույն ժամանակ, Վենեսուելա–Կու ա–Բոլիվիա միության ստեղծումը կարող է ներգրավել լատինաամերիկյան այլ երկրներ: Այդպիսով, նավթի արձր գների պայմաններում ստեղծվում են նախադրյալներ, որպեսզի հարավամերիկյան նավթի հոսքերը

հյուսիսամերիկյան ուղղությունից վերակողմնորոշվեն դեպի ասիա-խաղաղօվկիանոսյան: Միաժամանակ, Միացյալ Նահանգներ նավթի մատակարարման լրիվ դադարեցման վտանգի դեպքում` ԱՄՆ-ը Վենեսուելայում վարչակարգի փոխման ուղղությամ կարող է դիմել առավել վճռական միջոցների: Սպասվում է համաշխարհային էներգետիկայում Սեւ աշխարհամասի մասնա աժնի զգալի ավելացում: Հյուսիսային եւ Արեւմտյան Աֆրիկայում (Նիգերիա, Ալժիր, Եգիպտոս, Լի իա) գոյություն ունեցող արդյունահանման նախագծերից զատ, միջազգային էներգետիկ ընկերությունները եռանդուն կերպով ներդրումներ կկատարեն Արեւելյան ու Հարավարեւելյան Աֆրիկայի (Սուդան, Տանզանիա, Անգոլա) երկրա անական հետախուզության եւ արդյունահանման մեջ: Աֆրիկայում աճի տեմպերով առաջատար կլինի Անգոլան, որտեղ ողջ հզորությամ աշխատում են վերջին տարիներին ացված խորջրյա հանքավայրերը: Աֆրիկյան նավթագազային նախագծերում հիմնական մրցակիցները Միացյալ Նահանգներն ու Չինաստանն են: ԱՄՆ-ը առաջինը ձեռնամուխ եղավ այս ուղղությամ աշխատանքներին, սակայն ՉԺՀ-ն գերազանցող տեմպերով ընդարձակում է իր ներկայությունն Աֆրիկայում: Ամենայն հավանականությամ , Վաշինգտոնը կջանա օգտագործել սեփական քաղաքական ազդեցությունն աֆրիկյան պետությունների մեծ մասում` նպատակ ունենալով սահմանափակել չինական ընկերությունների մուտքը աֆրիկյան վառելիքաէներգետիկ համալիր (ՎէՀ): Կասպիայում նավթի արդյունահանումը կաճի: Մինչեւ 2015թ. ժամանակահատվածում այստեղ առաջնության դափնին կպահպանի Ադր եջանն` իր Ազերի–Չիրահ–Գյունեշլի նավթային հորանցքներով եւ Շահ-Դենիզ գազային հանքավայրերով: 2015 թվականից նավթի ազային աղ յուրը կդառնա ղազախական Քաշահանը: Ինչ վերա երում է գազի պաշարներին, ապա 2017թ. նրա հիմնական մատակարարները կմնան Թուրքմենստանը եւ Ղազախստանը, մինչդեռ Ադր եջանի աժինը կնվազի: Կասպյան տարածաշրջանում, ընդհանուր առմամ , աշխարհաքաղաքական իրավիճակը դասավորվում է Արեւմուտքի օգտին:

Արդեն գործում է Բաքու–Թ իլիսի–Ջեյհան (ԲԹՋ) նավթամուղը` շրջանցելով Ռուսաստանը եւ թուրքական նեղուցները, 2007թ. կշահագործվի Բաքու–Թ իլիսի–էրզրում գազամուղը: Ամենայն հավանականությամ , մինչեւ 2015թ. կկառուցվի գազամուղ Թուրքիայից (հեռանկարում` գազի մատակարարումներ Իրանից, Ղազախստանից եւ Թուրքմենստանից) դեպի Եվրոպա («Նա ուկո» նախագիծ): Այդ կապակցությամ կարելի է սպասել ԱՄՆ-ի ու ԵՄ-ի կողմից Թուրքմենստանի վրա ճնշման մեծացում` նպատակ ունենալով գազային հոսքերն ուղղել դեպի ծրագրվող գազամուղ: Միաժամանակ, Ղազախստանը եւ Թուրքմենստանը կիրագործեն Չինաստան նավթի ու գազի մատակարարման խողովակաշարային նախագծերը: Կասպիայի վրա Ռուսաստանի ազդեցությունը կլինի նվազագույն: Թերեւս, նրա դիրքերը` որպես կասպյան նավթի ոչ մեծ ծավալները խողովակաշարով տարանցող երկիր, կպահպանվեն ներկայիս մակարդակում: ԲԹՋ լրիվ հզորությամ գործարկման դեպքում Բաքու–Նովոռոսիյսկ խողովակաշարով նավթի մատակարարումները, հավանա ար, կսառեցվեն: Մեծ Մերձավոր Արեւելքն, ընդհանուր առմամ , մնալու է ԱՄՆ ռազմավարական հսկողության տակ: էներգետիկ անվտանգության տեսանկյունից, մինչեւ 2017թ. ժամանակահատվածում պաշարների հիմնական աղ յուրը նախկինի պես լինելու է Սաուդյան Արա իան, որը 2010թ. շահագործելու է նոր արդյունահանող հզորություններ: Այդ իսկ պատճառով նավթի համաշխարհային շուկայում սաուդցիների մասնա աժինը կպահպանվի, թեեւ Միացյալ Նահանգները, Չինաստանը, ԵՄ-ը եւ ճապոնիան զգալի ջանքեր կգործադրեն մերձավորարեւելյան նավթից կախվածությունը նվազեցնելու համար: Ընդհանրապես, տարածաշրջանի երկրների մեծ մասը կշարունակի խուսանավելու քաղաքականությունը գլխավոր սպառողների` ԱՄՆ-ի եւ ՉԺՀ-ի միջեւ: Եթե ընդլայնված Մերձավոր Արեւելքում պահպանվի ռազմաքաղաքական անկայունությունը, հազիվ թե հնարավոր լինի մինչեւ 2015թ. ժամանակահատվածում որեւէ հեղափոխական ճեղքում սպասել իրաքյան նավթի եւ իրանական գազի մատակարարումներում: Բացառված չէ, որ մոտակա 10 տարիներին Վաշինգտոնը փորձեր կձեռնարկի` իր համար նվազագույն ֆինանսական

ու վարկանիշային կորուստներով հսկողություն սահմանել նավթի եւ գազի մատակարարումների տեսանկյունից առավել կարեւոր տարածաշրջանների վրա: Իրաքի նկատմամ արդեն գործի է դրվել երկիրը երեք հատվածի մասնատելու գործընթացը, որի արդյունքում նավթով առավել հարուստ հյուսիսը, ինչպես հույս ունեն ԱՄՆ-ում, կանցնի ամերիկա-քրդական ղեկավարությանը: Մոտակա տասնամյակում Մեծ Մերձավոր Արեւելքն ԱՄՆ-ի համար, ըստ էության, կմնա որպես ածխաջրածինների` ավելի տեւական հեռանկարի «պահուստային» աղ յուր, մինչդեռ ակտիվորեն կզարգանան նավթի հանույթի լատինաամերիկյան, աֆրիկյան, կանադական եւ կասպյան ուղղությունները: Իրանի ինչպես քաղաքական, այնպես էլ էներգետիկ դերը միջազգային ասպարեզում կաճի: Թեհրանը կշարունակի էներգակիրների արտահանման աշխարհագրությունն ընդարձակելու փորձերը: Նրա գազային ռազմավարության տարածաշրջանային ուղղություններից կարելի է առանձնացնել արեւմտյանը (Թուրքիա, եվրոպական շուկաներ), հյուսիսայինը (Հարավային Կովկաս եւ Կենտրոնական Ասա) եւ արեւելյանը (Պակիստան, Հնդկաստան, Չինաստան, Հարավարեւելյան Ասիայի երկրներ): Իրանի գազային քաղաքականության «արեւմտյան վեկտորի» հեռանկարները (Իրան–Թուրքիա գազամուղ` եվրոպական շուկաներ դուրս գալու հեռանկարով) կհայտնվեն քաղաքական մեծ ռիսկերի գոտում: Այնուամենայնիվ, Իրանն իր պաշարներով Ռուսաստանից ԵՄ էներգետիկ անկախության հիմնական անալին է: Այս տեսակետից, Միացյալ Նահանգները շահագրգռված է «իրանական խնդրի» շուտափույթ հանման եւ իրանական էներգետիկ կարողությունը սեփական աշխարհաքաղաքական խնդիրների լուծման համար օգտագործելու մեջ: Խոսքն, առաջին հերթին, Ռուսաստանից ԵՄ էներգետիկ կախվածության նվազեցման մասին է: Այնուամենայնիվ, եվրոպական շուկաներ իրանական ածխաջրածինների փոխադրման ոլորտում խոշոր նախաձեռնությունները, փաստորեն, կարող են կենսագործվել միայն իրանական միջուկային խնդրի լուծումից հետո: Այնքան ժամանակ, քանի դեռ այդ խնդիրը չի հանվել, Իրանը կշարունակի նախեւառաջ կողմնորոշվել դեպի Ասիական-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի երկրների իրացման շուկա:

Մոտակա տասնամյակում անշեղորեն կաճի զարգացած սպառող երկրների ուշադրությունն այլընտրանքային եւ վերականգնվող էներգակիրների նկատմամ : Ներկայումս այն էներգետիկայի առավել հարաճուն հատվածներից է: Համընդհանուր հետաքրքրություն կառաջանա քամու էներգիայի, հիդրոէներգետիկայի, ինչպես նաեւ էթանոլի նկատմամ , որի խոշորագույն արտադրողը Բրազիլիան է: Երեւան կգան լուրջ նախագծեր` կապված կենսավառելիքի օգտագործման հետ: էներգետիկայի այլընտրանքային տեսակների մշակման մեջ հիմնական ներդրումները սպասվում են ԱՄՆ-ի, ճապոնիայի, Չինաստանի, ինչպես նաեւ համաշխարհային առաջատար նավթային կոնցեռնների` «8ritiՏհ Ք6trօliսո»-ի, «ԷxxօոԽօbil»-ի, «Rօ/al Dսtcհ/Տհ6ll»-ի եւ մյուսների կողմից: Նոր տեխնոլոգիաները կապահովեն էներգասպառման արդյունավետության մեծացումը, սակայն այլընտրանքային աղ յուրների մասնա աժինն էներգիայի ընդհանուր հաշվեկշռում կաճի սոսկ չնչին չափով: Որպեսզի էներգիայի վերականգնվող աղ յուրները ծածկեն էլեկտրաէներգիայի պահանջվող աճի թեկուզեւ կեսը, հարկ կլինի նրանց հզորություններն ավելացնել 63 անգամ: Նման ծրագրի իրականացումը 10 տարվա ընթացքում հնարավոր չի թվում: Նշված ժամկետում (մինչեւ 2017թ.) նույնպես գործնականում անիրական է մո իլիզացնել «այլընտրանքային» նավթի (գերծանր նավթ, թերթաքարեր եւ այլն) արտադրությունը կամ յուրացնել դժվարամատչելի շրջաններում գտնվող հանքաշերտերն ու հանքավայրերը: Բնական հեղուկ գազի (ԲՀԳ) շուկան դառնում է գլո ալ: Հեղուկ գազի պահանջարկի հիմնական աճը սպասվում է Միացյալ Նահանգների եւ Ասիական-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի երկրների կողմից: ԱՄՆ-ը, արդեն իսկ հանդիսանալով նական գազի խոշորագույն ներկրող, մինչեւ 2017թ. կավելացնի ԲՀԳ ներմուծումը, որին են ուղղված 55 նոր ընդունող տերմինալների նախագծերը` ներառյալ ԲՀԳ վերագազաֆիկացման գործարանները: Ամենայն հավանականությամ , ընդհուպ մինչեւ 2020թ., ճապոնիան մնալու է առաջատար ԲՀԳ շուկայում, որից հետո հեղուկ գազի սպառման գծով առաջին տեղ է դուրս գալու Միացյալ Նահանգները: Այսպես թե այնպես, գազի հիմնական

ծավալը, նախկինի պես, սպառողներին հասցվելու է խողովակաշարային տրանսպորտով: Միջուկային էներգիայի աժինը կրճատվելու է մինչեւ 5,39, ինչը պայմանավորված է էներգետիկ համակարգի անվտանգության եւ էկոլոգիական հուսալիության արձրացման ուղղությամ զարգացած երկրների քաղաքականությամ : Աշխարհում միջուկային էներգիայի օգտագործման նվազեցումը տեղի է ունենալու Եվրոպայում նրա արտադրության կրճատման (տարեկան 1,19) եւ Հյուսիսային Ամերիկայում սպառման կայունացման հաշվին: ԱէԿների հետեւողական վերացումը Եվրոպայում ( ացի Ֆրանսիայից) փոխարինվելու է Ասիական-Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանի երկրներում (Չինաստան, Հնդկաստան, Պակիստան, Հարավային Կորեա եւ այլն), ինչպես նաեւ Ռուսաստանում, Իրանում եւ Բրազիլիայում նրանց գործարկմամ : Ատոմային էներգիայի սպառումը Հյուսիսային Ամերիկայում, ճապոնիայում ու Ֆրանսիայում մոտակա տարիներին փոքր-ինչ կավելանա, որից հետո տեղի կունենա նրա կայունացում: Միջնաժամկետ հեռանկարում համաշխարհային գների էական անկման վտանգը խիստ լուրջ է: Դրան են նպաստում նավթի եւ գազի պակասի ացակայությունը, ինչպես նաեւ ապագայում վառելիքի ավանդական տեսակների հանդեպ զարգացած երկրների հետաքրքրության կտրուկ նվազումը, Կասպիայում, Աֆրիկայում եւ աշխարհի մյուս տարածաշրջաններում նոր հզորությունների երեւան գալը, տոկոսային դրույքների արձրացման ուղղությամ սպառող երկրների` առաջին հերթին, ԱՄՆ նպատակաուղղված քաղաքականությունը: Արդյունքում` ներդրողների զգալի մասը հեռանում է հումքային շուկայից, ինչը սահմանափակում է ածխաջրածինների գների սպեկուլյատիվ աճի հնարավորությունները: Մոտակա ժամանակներում ածխաջրածնային շուկայի գնային իրավիճակի ձեւավորման հիմնական գործոնը կլինի Իրանի շուրջ քաղաքական կացության զարգացումը: Առավել իրական է համարվում Վաշինգտոնի ու Թեհրանի հետագա դիմակայության սցենարը, որը, սակայն, չի հանգեցնելու ռազմական ախման: Տվյալ պայմաններում համաշխարհային էներգետիկ շուկայում երկու-երեք տարի պահպանվելու է նավթի գների անկման միտումը, եւ այն կհասնի մինչեւ մեկ արելի

համար 40-50 դոլարի մակարդակին` 5-10 դոլար տատանումներով: Ռազմական սցենարի իրականացման դեպքում նավթի մեկ արելի գինը կգերազանի 100 դոլարը: Հետագայում, եթե հակամարտությունն ընդունի տեւական նույթ, նավթի գինը կ արձրանա մինչեւ 130-150 դոլար մեկ արելի համար, ինչը կստիպի Վաշինգտոնին ճնշում գործադրել ՕՔԷՇ երկրների վրա` նպատակ ունենալով ապահովել ածխաջրածնային պաշարների լրացուցիչ ծավալներ էներգետիկ շուկայում: Միաժամանակ, այս սցենարը զգալիորեն կուժեղացնի մրցակցությունը ՕՔԷՇ-ից դուրս գոտիներում ածխաջրածինների հանույթի համար: Եվ եթե ռազմական դիմակայությունը զարգանա «իրաքյան» սցենարով, սպասվում է էներգետիկ շուկայի աստիճանական վերափոխում, որը կարող է ձգվել մինչեւ 2015–2017 թվականները: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2006, թ. 6 «Հանրապետական», 2007, թ. 1

«ՊԱՀՊԱՆԵԼ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐԻ

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ»

Ժակ Դելոր Ժամանակակից Եվրոպայի ժողովուրդների միավորման գործում հիրավի ացառիկ դեր խաղացած մարդկանցից մեկն է ֆրանսիացի ֆինանսիստ եւ քաղաքական գործիչ Ժակ Դելորը: Նրա` Եվրահանձնաժողովի նախագահ եղած ժամանակ (19851995) Եվրոպական ընկերակցությունը վերափոխվեց Եվրոպական միության, առաջացավ միասնական ներքին շուկա, դրվեցին համաեվրոպական արժույթի ապագա ներդրման հիմքերը եւ ձեւակերպվեցին ԵՄ ընդարձակման չափորոշիչները: Վերջին շրջանում միասնական Եվրոպայի ռահվիրան քննադատորեն է արտահայտվում այն մասին, թե ինչ է կատարվում ԵՄ-ում: Հարց: Շատերը գտնում են, որ մինչ նոր անդամ երկրների միացումը, ԵՄ-ին հարկավոր է ընդարձակման ճանապարհին արգելակել ու «շունչ քաշել»: Համաձա՞յն եք Դուք այս կարծիքին: Պատ.: Եվրոպայի ընդարձակումն ինքնին խնդիր չի առաջացնում: Բարդությունները ծագում են որոշ կարեւոր հարցերին պատասխանել փորձելիս: Հատկապես ի՞նչ կարող ենք անել մենք միացյալ Եվրոպայում: Ի՞նչ կերպ պետք է փոխգործակցեն 15 կամ 30 անդամները, որպեսզի խուսափեն եվրոպական ինստիտուտների յուրոկրատացումից եւ իրավա անական կողմերի վրա նրանց չափազանց կենտրոնացումից: Որպեսզի պատասխանները ստանանք, հարկավոր է միացյալ Եվրոպայի նպատակների մասին հստակ, ոլոր անդամ երկրների կողմից ընդունվող պատկերացում ունենալ: Վերջին տարիներին եվրոպական երկրների միջեւ այլեւս զինված դիմակայություն թույլ չտալու գաղափարը խորապես ոգեւորեց երիտասարդներին. ազմաթիվ պատանիներ ու աղջիկներ եռանդուն կերպով սատարեցին քաղաքական գործիչների ջանքերին` այն կյանքի կոչելու համար: Այսօր մենք ունենք այն Եվրոպան, որին նրանք հավատացել են: Արդարացրե՞լ է նա

նրանց հույսերը: Ես գտնում եմ, որ այո: Ներկայիս եվրոպական կառուցվածքին հարկ եղավ երեք փորձություն վերապրել, որոնցում նա իրեն լիովին կենսունակ դրսեւորեց: Առաջինը` 1970-ականների սկզ ին, եր միասնական Եվրոպային միավորվեց Մեծ Բրիտանիան: Չնայած շատ հարցերում Լոնդոնի հատուկ դիրքորոշմանը եւ ԱՄՆ-ի հետ նրա սերտ կապին, մենք, ընդհանուր առմամ , Միացյալ Թագավորության ինտեգրման ոչ դյուրին խնդիրը հաղթահարեցինք: Երկրորդ. հարկավոր է հիշեցնել այն պահը, եր երեք եվրոպական երկրներ` Հունաստանը, Պորտուգալիան եւ Իսպանիան, որոնք դիկտատուրա էին ապրել, վերադարձան ժողովրդավարական կառավարման եւ անգամ դարձան միասնական Եվրոպայի մաս: Հենց ինձ վիճակվեց ավարտել Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի ընդունման անակցային գործընթացը: Մենք պե՞տք է նրանց մերժեինք միայն այն անի համար, որ նրանց ինտեգրումը արդ գործ էր եւ կարող էր մեզ համար ներքին խնդիրներ առաջացնել: Չնայած ամեն ինչին, մենք այդ երկրներին օգնության ձեռք մեկնեցինք, եւ տեսեք` ինչպիսի նշանակալից հաջողությունների են նրանք այսօր հասել: Երրորդ. խորտակվեց Բեռլինյան պատը, իսկ նրա հետ միասին փլուզվեց կոմունիստական համակարգը Արեւելյան Եվրոպայի երկրներում: Մի՞թե նրանց պիտի ասվեր, որ քանզի իրենց տնտեսությունը չափազանց թույլ է, իսկ հոգեմտածելակերպն անչափ տար երվում է մերից, անհրաժեշտ է 20 տարի սպասել: Մենք համարեցինք, որ նման վերա երմունքը կհակասեր եվրոպական արժեքներին, եւ ուստի նրանց ընդունեցինք մեր միության մեջ: Կարծում եմ` հարկավոր էր առավել հիմնավոր մոտենալ նրանց ընդունման կազմակերպմանը, սակայն, ամեն դեպքում, այն անհրաժեշտ էր: Հարց: Դուք խոսեցիք նպատակների որոշման անհրաժեշտության մասին: Իսկ Դուք պատկերացնո՞ւմ եք, թե այսօր ինչ նպատակներ կարող է ունենալ Եվրոպան: Պատ.: Անձամ ես տեսնում եմ երեք գլո ալ նպատակ: Առաջինն այն է, որպեսզի ամեն կերպ պահպանվեն խաղաղությունն ու համաձայնությունը ժողովուրդների միջեւ: Երկրորդը`

անել ամեն հնարավորը եվրոպական փոխադարձ համերաշխության զարգացման համար, ինչը պետք է օգնի հավասարեցնել երկրների ու տարածաշրջանների զարգացման մակարդակները: Եվ երրորդը` եվրոպական ժողովուրդների մշակութային տար երությունների պահպանումն է: Հարց: Տար երությունների պահպանո՞ւմ: Մի՞թե ինտեգրման նպատակը հակառակը չէ: Պատ.: Ինձ համար միավորված Եվրոպան տար երությունների միասնություն է: Յուրաքանչյուր լեզու այս կամ այն ազգի ոգու արտացոլումն է: Մտնելով միասնական Եվրոպայի մեջ` ժողովուրդները դեն չեն նետում իրենց սեփական պատմությունը: Այս սկզ ունքային պայմանը Եվրոպայի իսկական մեծությունն է: Եթե սահմանափակ թվով ԵՄ անդամ երկրներ ցանկանում են ընթանալ ինտեգրման ուղով` զարգացնելով տնտեսական կամ մոնետար (դրամական) կապերը, ստեղծելով համատեղ տեխնոլոգիական գոտիներ կամ միասին գործելով արտաքին քաղաքականության կամ պաշտպանության ոլորտներում, նրանք, անշուշտ, դա կարող են անել: Երկրների քանակն այստեղ դեր չի խաղում: Մյուսները, եթե ցանկանան, հետագայում կարող են միանալ նրանց: Սակայն պետք է տար երել երկու հանգամանք: Ինչում ես իրոք կշտամ ում եմ քաղաքական գործիչների եւ ղեկավարների ներկայիս սերնդին` այն է, որ նրանք շփոթում են երկու հասկացություն. միացյալ Եվրոպան` որպես այդպիսին եւ տար եր հավաքական գործողությունները: Նման խառնումն էլ ավելի սխալ է, եթե խոսենք եվրոպական առաջապահ երկրների միասնական գործողությունների մասին: Խզումը շարժման ու արագության միջեւ միշտ գոյություն ունի եւ, անշուշտ, չի կարող չդրսեւորվել տար եր հավաքական գործողություններում: Ասենք, պե՞տք էր, արդյոք, սպասել 15 պետությունների` այն ժամանակվա ԵՄ անդամների համաձայնությանը, որպեսզի շրջանառության մեջ դրվեր եվրոն: Այն ժամանակ, ինչպես նաեւ այժմ, միայն 12 երկիր էին համաձայն միասնական արժույթին: Ի՞նչ է, մեզ հարկավոր էր սպասել, մինչ մնացած երե՞քն էլ վերջապես համաձայնեին: Այս դեպքում միասնական արժույթը կարող էր ընդ163

հանրապես չհայտնվել: Անհրաժեշտ է հաշտվել այն իրողությանը, որ որոշ պետություններ իրականացնում են ինչ-որ համատեղ գործողություններ, իսկ մյուսները դրանց չեն մասնակցում: Ցավոք, ինձ այդպես էլ չհաջողվեց համոզել իմ ընդդիմախոսներին, որ Եվրոպային իրապես միավորում են միայն իմ կողմից թվարկված երեք նպատակները: Հնարավոր է` դրանք քաղաքական տեսանկյունից այնքան էլ գայթակղիչ չեն երեւում: Քո առջեւ դնել սոսկ երեք նպատակ` դա թեեւ պարզ, սակայն իրագործելի մոտեցում է: Հարց: Կարծում եմ` Դուք չեք զարմանա, եթե հաջորդի Թուրքիայի, Ուկրաինայի եւ, որոշակի վերապահումներով, Ռուսաստանի վերա երյալ հարցը: Ինչպե՞ս վարվել նրանց հետ: Պատ.: Թեպետ ես չեմ էլ ուրվագծում միացյալ Եվրոպայի վերջնական սահմանները, երեք դեպք առանձնակի են: Դրանք Հարավսլավիայի նախկին հանրապետություններն են, Ռուսաստանը եւ Թուրքիան: Ուկրաինան ու Բելառուսը առայժմ թողնենք մի կողմ: Նախկին Հարավսլավիայի տարածքում կազմված պետությունները պետք է տեղ գտնեն միավորված Եվրոպայում: Դա միակն է, որ կարող է հակազդել նրանց միջեւ էթնիկ հակամարտություններին: Խոսքն այն մասին չէ, որպեսզի նրանց նակիչներին ստիպեն ամեն ինչ մոռանալ, այլ այն, որ դադարեցվեն կոնֆլիկտներն ու երկրորդ պլան մղվեն նախկինում այդ երկրները աժանող փոխադարձ պահանջները: Այն թույլ կտա հետագայում խուսափել այնպիսի դրամաներից, ինչպես, օրինակ, Կոսովոյում էր: Եթե խոսենք Ռուսաստանի մասին, ապա ռուսները շատ մեծ ազգ են, որոնք, ըստ էության, դրանով էլ հպարտանում են. չափազանց մեծ, որպեսզի ինտեգրվել նրա հետ այնպես, ինչպես Լեհաստանի կամ Չեխիայի: Ռուսաստանի հետ պետք է ստորագրել գործընկերության մասին համաձայնագիր` նախապես հստակեցնելով այն հարցը, թե որքանով ենք մենք միասնական գոյատեւման նպատակներին ու համագործակցության ձեւերին վերա երող կարծիքներում: Բայց դա հասարակ գործընթաց չէ, ընդ որում` հավասարապես դժվար երկու կողմերի համար:

Ինչ վերա երում է Թուրքիային, ապա այստեղ դեպքը խորհրդանշական է: Հասարակությունների եւ, մասնավորապես, եվրոպական ընկերակցության կայացման գործում խորհրդանիշները ոչ պակաս դեր են խաղում: Թուրքիան մուսուլմանական երկիր է, իսկ իսլամիստական ծայրահեղականության աճը սպառնում է ողջ աշխարհին: Առավել եւս, ի հայտ են գալիս իսլամական մոլեռանդներ, որոնք ժխտում են մեր գոյության իրավունքը սոսկ նրա համար, որ մենք, ինչպես համարում են նրանք, տար երվում ենք իրենցից: Սույն միտումները կարող են հեշտությամ հանգեցնել տեղային կրոնական պատերազմների, եթե չասենք` քաղաքակրթությունների պատերազմի: Այս գունապատկերի վրա ես ասում եմ «այո» Թուրքիայի հետ անակցություններին, որպեսզի ցուցադրել, որ Եվրոպան «կաթոլիկ գետտո», «կաթոլիկ կայսրություն» չէ, որպեսզի ընդգծել, որ չնայած իսլամական արմատականությանը, մենք ձեռք ենք մեկնում մյուսներին, փորձում ենք հասկանալ մեկս մյուսին: Բայց, նականա ար, ես չեմ կարող ասել` հաջողությամ կպսակվե՞ն, արդյոք, այս անակցությունները: Վկայակոչելով իմ կողմից նշված փաստերը` որոշ եվրոպական քաղաքական գործիչներ կտրականապես հանդես են գալիս ԵՄ Թուրքիայի մտնելուն դեմ: Կարծում եմ` նրանք ճիշտ չեն: Մենք պետք է հանդես գանք մարդկանց ընկերակցությամ , որոնք, չլինելով ոչ պարզամիտ, ոչ դյուրահավատ, այնուամենայնիվ, ցանկանում են երկխոսություն վարել մյուսների հետ` նրանց, ովքեր հրաժարվում են իրենց հայացքների նեղությունից եւ սահմանափակությունից` պատմության աղ անոցը նետելով հատվածականությունը: Հարց: Եթե վերանաք Ձեր քաղաքական հայացքներից, մի՞թե Ձեզ` որպես հավատացյալ մարդու, հասարակ եվրոպացու` կրթված կաթոլիկ ընտանիքում, չի զգաստացնում իսլամիզմի ներկայիս վերելքը Եվրոպայում: Պատ.: Մենք կարողացանք յուրաքանչյուր եվրոպական պետության ներսում «մարսել» մուսուլմանների հետ գոյակցությունը: Ապրելով կողք կողքի մարդկանց հետ, որոնք այլ հավատք ունեն եւ հաճախ` կյանքի այլ փիլիսոփայություն` մենք ջանում ենք հետեւել փոխադարձ հարգանքի ու ամեն երկրի օրենքների պահ165

պանման սկզ ունքին: Դա, անշուշտ, այնքան էլ հեշտ չէ: Դժվարությունները, սակայն, ավարար փաստարկ չեն, որպեսզի միայն մեր փոխադարձ տար երության պատճառով վերջնականորեն «ոչ» ասենք Թուրքիային: Գոյակցությունը դրսեւորվում է տար եր ձեւերում, եւ դրանք կարգավորող օրենքները տար եր երկրներում ամենեւին էլ միանման չեն: Այն կապված է ամ ողջ շարք խնդիրների հետ, որոնցից շատերը դեռ հեռու են լուծումից: Այնուամենայնիվ, չի կարելի ժխտմանը ժխտմամ , ատելությանն ատելությամ , ուժին ուժով պատասխանել: Եթե մենք մտնենք այդ արատավոր շրջանը, ապա այլեւս չենք կարող միասին ապրել: Եթե մենք ի վիճակի չլինենք եվրոպական ընկերակցության ներսում պահպանել խաղաղությունն այլահավատների հետ, ապա ինչպե՞ս անել մնացած ողջ աշխարհում: Մյուս երկրներին մենք ի՞նչ օրինակ կծառայենք: Հարց: Քաղաքական գործիչները չեն սիրում մեզ սպասվող ապագայի մասին հարցերը: Բայց քանզի Դուք ինքներդ հիշատակեցիք, թե տար եր երկրներ կարող են ունենալ ապագայի մասին տար եր պատկերացումներ, ապա ցանկություն է առաջանում իմանալ այդ մասին նաեւ Ձեր սեփական կարծիքը: Պատ.: Նախեւառաջ կցանկանայի շեշտել, որ չեմ հավատում գալիք աղետներին, որոնք կհանգեցնեն աշխարհի վախճանի: Անշուշտ, գլո ալացումն իր հետ երում է ոչ քիչ խնդիրներ: Մենք պետք է ձգտենք առավել արդյունավետ կերպով կարգավորել գլո ալացման գործընթացները, ինչը, ընդհանուր առմամ , նշանակում է լավագույն համաշխարհային կառավարում: Օրինակ, անհրաժեշտ է այնպիսի երկրների, ինչպիսիք են Չինաստանը, Հնդկաստանը, Բրազիլիան, որոնց տնտեսությունը զարգանում է արտակարգ արագ տեմպերով, պարտավորեցնել հարգել ու պահպանել շրջակա միջավայրի պահպանման թեկուզ նվազագույն կանոնները: Բացի այդ, նրանց հարկ է իրենց մոտ մտցնել որոշակի սոցիալական նորմեր, այլ ոչ թե կողմնորոշվել լոկ առեւտրային շահ ստանալուն: Անտարակույս, աշխարհը շարժվում է մեծ փոխկախվածության եւ սոցիալական ու նական գործոնների նկատմամ առավել ուշադիր վերա երմունքի ուղղությամ , թեեւ չի կարելի խուսափել

գլխավոր ուղուց շեղումներից: Որպեսզի տնտեսական զարգացումը չկործանի մեր «ալեւոր» Երկիր մոլորակը, միայն եվրոպացիների ճիգերը ավարար չեն: Անհրաժեշտ է, որ նույն Չինաստանը եւ նաեւ Ռուսաստանն այս սպառնալիքին դիմակայելու նպատակով ավելի շատ ջանք թափեն: Իսկ քաղաքական պլանում ավական շատ են տագնապալի գործոնները: Առաջին հերթին դա, այսպես կոչված, կրոնների պատերազմն է եւ տար եր ծայրահեղական դրսեւորումները: Շատ երկրներ «գլորվում» են դեպի ազգայնականություն կամ ձգտում միջազգային ասպարեզում ինչ-որ առանձնահատուկ դեր խաղալ: Ինձ թվում է, որ ապագա զարգացումը պետք է Ռուսաստանի, Եվրամիության ու Միացյալ Նահանգների միջեւ հանգեցնի հիրավի համապարփակ պայմանավորվածության ձեռք երման. պայմանավորվածություն, որը կսահմանի ընդհանուր նպատակները եւ կցուցա երի երկխոսության հաստատման ու փոխզիջումների որոնման միասնական ձգտումը: Դա չի նշանակում, թե հենց տվյալ երրորդությունը կգերիշխի աշխարհում. չէ՞ որ պետք է ավելի շատ հաշվի առնել Չինաստանին, Հնդկաստանին եւ Լատինական Ամերիկայի երկրներին, հատկապես` Բրազիլիային: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2007, թ. 1 «Հանրապետական», 2007, թ. 4

«ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԸ ՄԱՀԱՆՈՒՄ է ՆԵՐՍԻՑ»

Պատրիկ Բյուքենեն Ամերիկյան քաղաքական գործիչ Պատրիկ Բյուքենենը 1966–1973թթ. եղել է նախագահ Ռիչարդ Նիքսոնի խորհրդականն ու ճառագիրը, իսկ 1985–1987թթ. Ռոնալդ Ռեյգանի վարչակազմում զ աղեցրել է հասարակայնության հետ կապերի աժնի ղեկավարի պաշտոնը: Երկար տարիներ նա Հանրապետական կուսակցության անդամ էր, սակայն ի վերջո հեռացավ նրա շարքերից: Ներկա հանրապետականները, որոնց նա համարում է նեոպահպանողականներ, նրան կոչում են հնապահպանողական (պալեոկոնսերվատոր): Ստորեւ ներկայացնում ենք հատվածներ «Պրոֆիլ» հանդեսին Պ. Բյուքենենի տված հարցազրույցից: Հարց: Ինչո՞ւմ եք Դուք տեսնում ԱՄՆ ներկա արտաքին քաղաքականության գլխավոր տար երությունը «սառը պատերազմի» ժամանակների քաղաքականությունից: Պատ.: «Սառը պատերազմի» ընթացքում կար համոզմունք, թե խորհրդային կայսրությունն ու կոմունիզմը սպառնալիք են ներկայացնում արեւմտյան աշխարհին` ընդհանրապես եւ Միացյալ Նահանգներին` մասնավորապես: Մենք ղեկավարվում էինք զսպման գլո ալ ռազմավարությամ : Սակայն մեզնից նրանք, ովքեր իրենց համարում էին ավանդապահ, համոզված էին, որ եթե խորհրդային կայսրությունը փլուզվի եւ կարմիր անակը վերադառնա տուն, մենք պետք է փակենք արտասահմանի մեր հենակայանները եւ վերադարձնենք զորքերը ԱՄՆ: Ներկայիս վարչակազմի արտաքին քաղաքականությունը հակասության մեջ է սույն հայեցակարգի հետ: Դա ինտերվենցիոնիստական քաղաքականություն է, որը սկզ նավորվել է Վուդրո Վիլսոնի ժամանակներից: Այն նպատակ է դրել վերակառուցել աշխարհը` ելնելով ամերիկյան պատկերացումներից, եւ պատրաստ է օգտագործել մեր ողջ հարստությունն ու իշխանությունը, որպեսզի դա անի:

Հարց: Ի՞նչ է, Ձեր կարծիքով, նեոպահպանողական շարժումը: Պատ.: Նեոպահպանողականները եղել են դեմոկրատներ` տրոցկիստներ, սոցիալիստներ, ձախեր, ազատականներ: Նրանք ոլորն էլ եղել են Դեմոկրատական կուսակցությունում: Դեմոկրատական կուսակցությունը 1972թ. ընտրարշավին պաշտպանել է Ջորջ Մաքհովերնին (որը պարտվել է): Մենք պահպանողականներ էինք: Ես աշխատում էի Նիքսոնի մոտ, եր մենք հաղթեցինք 49 նահանգներում: Այդ ժամանակ ապագա նեոպահպանողականները Դեմոկրատական կուսակցությունից անցան մեզ մոտ: Դա տեղի ունեցավ միայն այն ժամանակ, եր մենք եկանք իշխանության: Նրանք հիմնականում նյույորքյան ինտելեկտուալներ էին: Նրանք «սառը պատերազմի» կողմնակիցներ էին` հակակոմունիստական եւ իսրայելամետ տրամադրություններով: Եվ մենք ընդունեցինք նրանց, քանզի հակակոմունիզմը հենց այն էր, որը համախմ ում էր պահպանողական շարժումը: Եվ նրանք ձուլվեցին պահպանողական շարժմանը, ու դա շատ ողջունվեց այնպիսի մարդկանց կողմից, ինչպիսին ես էի: Սակայն հետզհետե, ցանց ստեղծելու իրենց ընդունակության շնորհիվ, նրանք սկսեցին տնօրինել կուսակցության ֆոնդերը եւ ֆինանսավորել պահպանողական հանդեսներն ու գիտական կենտրոնները: Նրանք եկան պահպանողականության նոր սահմանման` նեոպահպանողականության: Ի՞նչն է տար երությունը: Նեոպահպանողականությունը` արտաքին քաղաքականության ինտերվենցիոնիզմի եւ ներքին քաղաքականության ազատականության յուրօրինակ խառնուրդ է: Հին պահպանողականությունը` հոսանք, որին պատկանում եմ ես` պետության նվազագույն միջամտություն է, արտաքին քաղաքականություն, որը հետամուտ է ուժեղ պաշտպանությանը, սակայն, միաժամանակ, ենթադրում է, որ Ամերիկային հարկ չկա միջամտել այլ երկրների գործերին, խառնվել ոլոր պատերազմներին: Ներկայումս պահպանողական շարժման ներսում պայքար է գնում նեոպահպանողականների եւ ավանդական պահպանողականների միջեւ: Նեոպահպանողականներն այժմ գտնվում են պաշտպանվողների վիճակում: Այն, ինչ կատարվում է Մերձավոր Արեւելքում, նրանց համար աղետ է: Նրանք չեն հասկանում, որ

Մերձավոր Արեւելքում ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը պետք է տար երվի իսրայելյան արտաքին քաղաքականությունից: Նրանք վիլսոնականներ են: Դա վիլսոնյան գաղափար է, թե Ամերիկան պետք է աշխարհը դարձնի անվտանգ, որ նա չի կարող իրեն անվտանգ զգալ ոչ ժողովրդավարական աշխարհում: Դրանք ամենեւին էլ պահպանողական գաղափարներ չեն: Նրանք նեոյակո իններ են: Ինչպես ֆրանսիական հեղափոխության առաջնորդները, նրանք չեն վստահում գաղափարներին, եթե իրենց չի հետեւում ողջ աշխարհը: Նրանք խորապես անհանդուրժողական են: Եվ նրանք կարող են այս երկրին պատճառել ազում անախորժություններ` մինչ ստիպված կլինեն հեռանալ: Այժմ նրանք խուլ պաշտպանությունում են, որովհետեւ պարզվեց, որ Իրաքը կայսերական չհաջողված միջոցառում էր: Նրանց հաջորդ նախագիծը` ԱՄՆ-ն Իրանի հետ պատերազմի մեջ ներքաշելն է: Նրանք միայն էսկալացիայի հաշվին կարող են արդարացում գտնել: Ավանդական պահպանողականների խնդիրն է կանգնեցնել արկածախնդրությունն Իրաքում, դուրս երել զորքերը, հեռացնել այնտեղից նավատորմը, եւ թող իրենք իրենց խնդիրները լուծեն: Ես կարծում եմ` նեոիմպերիալիզմը, որը հանդիսանում է պատերազմի պատճառ, ծնում է ահա եկչություն: Հարց: Այսինքն` սեպտեմ երի 11-ը Մերձավոր Արեւելքում ամերիկյան քաղաքականության հետեւա՞նքն էր: Պատ.: Եթե մենք այնտեղ չլինեինք, նրանք այստեղ չէին լինի: Հարց: Այսպիսով, արդի ամերիկյան քաղաքականության արատը, Ձեր տեսակետից, հանդիսանում է ժողովրդավարությունն աշխարհում ուժով տարածելու ձգտումը: Ձեր «Արեւմուտքի վախճանը» գրքում Դուք կասկածի ենթարկեցիք ժողովրդավարության ժամանակակից հայեցակարգի հիմնավորվածությունն ու խորքայնությունը: Ո՞րն է նրա թուլությունը:

Պատ.: Իմ կարծիքով, ժողովրդավարությունը համակարգ է, որն ընդունված քաղաքական որոշումների եւ առաջնորդների վերարտադրության գործընթացում ավական երկար ժամանակահատված աշխատել է Ամերիկայի համար: Այն միավորել է երկիրը: Սակայն ես համարում եմ, որ կան շատ ավելի խորքային արժեքներ - ընկալումը, թե որն է ճիշտ, որը` սխալ, որն է ճշմարտությունը, որը` կեղծիք, որոնք պետք է պահպանվեն հասարակությունում, որոնք անհրաժեշտ է պաշտպանել: Այն, ինչ կատարվում է երկրի ներսում, սոցիալական ու արոյական հեղափոխության հետեւանք է, որը մենք վերապրել ենք: Այս հեղափոխությունը, թերեւս, առավել էական է, քան ֆրանսիականը, թեպետ եղել է խաղաղ: Նա վերացրել է ավանդական հավատալիքներն ու արժեքները, պատկերացումները` թե ինչ է ճշմարտությունը, ամեն ինչ գլխիվայր շրջել է: Օրինակ, սեռական խնդիրների ոլորտում: Այն, ինչ տեղի է ունենում ամերիկյան հասարակությունում, գաղափարների ընդունումն է, որոնցից մենք սովոր ենք ամաչել եւ ընկալում ենք որպես մեղք: ԱՄՆ-ում յուրաքանչյուր օր գրանցվում է շուրջ 4 հազ. արհեստական վիժում: Նրանց համար, ովքեր իրենց համարում են դեմոկրատներ, դա սոցիալական առաջընթաց է: Մեզ համար դա նշանակում է Արեւմուտքի վախճան: Մենք ոչնչացնում ենք այդ չծնված երեխաներին: Եվ նրանք ամերիկյան հասարակությունում փոխարինվում են օրինական եւ անօրինական գաղթյալներով երրորդ աշխարհի երկրներից: Եվ ես չեմ կարծում, թե Ամերիկան կկարողանա գոյատեւել ընթացիկ հարյուրամյակում, եթե շարունակի շարժումն այդ ուղղությամ : Ժողովրդավարության գաղափարն անհնարին է պարտադրել իսլամական աշխարհին, որն ավանդապաշտ է, մերժում է եկեղեցու անջատումը պետությունից, մերժում է գաղափարը, թե ոլոր կրոնները հասարակությունում պետք է ունենան հավասար իրավունքներ: Միացյալ Նահանգները պետք է դուրս երի իր զորքերն այդ երկրներից եւ թողնի իրենք որոշեն իրենց ճակատագիրը: Հարց: Ժողովրդագրական անկումը սպառնալիք ներկայացնո՞ւմ է Արեւմուտքին:

Պատ.: Արեւմուտքը մահանում է ներսից: Չկա որեւէ արեւմտյան երկիր, ներառյալ Ռուսաստանը, որտեղ նիկ ազգա նակչությունն արտադրի ավականաչափ երեխաներ, որպեսզի գոյատեւի: Որպեսզի կարողանալ գոյատեւել որպես հասարակություն եւ պետություն, յուրաքանչյուր կին պետք է ունենա միջինը 2.1 երեխա: Ոչ մի արեւմտյան երկիր չունի այդպիսի ցուցանիշներ: Ռուսաստանը տարեկան կորցնում է 1 մլն մարդ: Կաթոլիկ Իտալիայում եւ Իսպանիայում, որտեղ ծնելիության մակարդակը արձր է, քան մյուս արեւմտյան երկրներում, երեխաներ ծնվում են ոչ ավելի այն թվի կեսից, որը ավարար կլինի հասարակությունը պահպանելու համար: Բոլոր արեւմտյան երկրները, ներառյալ ԱՄՆ-ը, եթե խոսենք սպիտակ նակչության մասին, այժմ աստիճանա ար մահանում են: Եր քաղաքացիների մեծ մասը ծերանում է եւ գնում թոշակի, տնտեսական եռն ընկնում է երիտասարդ նակչության վրա, որն այն պարզապես չի տանի: Մենք արդեն Գերմանիայում եւ հին Եվրոպայի մյուս երկրներում տեսնում ենք սոցիալական նպաստների կրճատում: Դա, մասնավորապես, տեղի է ունենում նաեւ Ռուսաստանում: Այդ հասարակություններում այն տեղերը, որոնք ազատ են մնում մահացածների եւ չծնվածների պատճառով, լրացվում են իսլամական աշխարհից, իսկ Արեւմտյան Եվրոպայի դեպքում` Աֆրիկայից գաղթյալների զանգվածային ներխուժմամ : Այդ մարդիկ այլ մշակույթների ներկայացուցիչներ են, որոնք դեռ չեն ձուլվել արեւմտյան հասարակության մեջ: Եվ դա այդ հասարակության տրոհման ու Արեւմուտքի վախճանի սկիզ ն է: Եր ես 2001թ. գրում էի գիրքը, մտածում էի, թե ռուսները Հեռավոր Արեւելքում այնքան են, որքան չեխերը Չեխիայի Հանրապետությունում, այց հետո պարզեցի, որ վերջին 4-5 տարիներին այդ տարածաշրջանում մոտավորապես 2 մլն ռուս է մահացել, միեւնույն ժամանակ` 3 մլն չինացի հաստատվել է այնտեղ: Ես կարծում եմ, թե Ռուսաստանը, որը կորցրել է երկրի մեկ երրորդը, ժամանակի ընթացքում կկորցնի նաեւ Հեռավոր Արեւելքի կեսը, որը նակեցվում է չինացիներով: Եթե խոսենք Արեւմուտքի ճակատագրի երկարաժամկետ կանխատեսումների մասին, մենք ԱՄՆ-ում կտեսնենք այն, ինչը ոմանք անվանում են «ՄեքսԱմերիկա»` մեք172

սիկացիների եւ ամերիկացիների միություն, Եվրոպայում կաճի իսլամականացման գործընթացը: Եվ դա անխուսափելի է: Ես կարծում եմ, որ Ռուսաստանում կգերակշռեն կովկասյան ու միջինասիական ժողովուրդները, որոնց ծնելիության մակարդակն աներեւակայելիորեն արձր է: Արեւմուտքը մահանում է: Առայժմ նա ապրում է քաղցր կյանքով, սակայն 21-րդ դարում մենք կտեսնենք Արեւմուտքի մայրամուտը, արեւմտյան ժողովուրդների փաստացի անհետացումը, որոնք 19 եւ 20-րդ հարյուրամյակներում գերիշխում էին ողջ աշխարհում: Դա զարմանալի է: Ես ուսումնասիրել եմ վիճակագրական տվյալները. 1950թ. մենք` արեւմտյան սպիտակամորթներս, ներառյալ ռուսները, կազմում էինք աշխարհի նակչության 359-ը, 1960-ին` 259-ը: Ներկայումս մենք 169 ենք, 21-րդ հարյուրամյակի կեսերին կլինենք սոսկ 109: Եվ դա կլինի երկրագնդի ամենատարեց 109-ը: Հարց: Դուք չե՞ք կարող առավել մանրամասն կանգ առնել ժամանակակից աշխարհի համար կրոնների կարեւորության հարցի վրա: Պատ.: Արեւմուտքը ծնվել է քրիստոնեությունից: Գաղափարների մեծ մասն Արեւմուտք է եկել Երուսաղեմից ու Սուր երկրից. գաղափարներ, թե մարդն Աստծո ստեղծածն է, որ նա անկախ է, ունի իրավունքներ, ունի հոգի, որ գոյություն ունեն պետության իշխանության սահմանափակումներ. ընտանիքի, երեխաների արժեքի անձնական արժանապատվության եւ ազատության գաղափարներ: Դրանք գաղափարներ են, որոնք քրիստոնեությունից եկան Հռոմեական կայսրություն ու նրա անկումից հետո դարձան այն հիմքը, որը մենք կոչում ենք արեւմտյան քաղաքակրթություն: Եվ ացարձակ ճիշտ կլինի ասել, որ եթե մեռնում է հավատքը, մեռնում են մշակույթը եւ քաղաքակրթությունը: Այժմ մեռնում է քրիստոնեությունը ողջ Եվրոպայում, ու նրա հետ մեռնում է մշակույթը եւ արեւմտյան քաղաքակրթությունը: Ահա թե ինչ է կանգնած արեւմտյան ժողովուրդների ֆիզիկական մահվան հետեւում: Նրանք զրկվել են այն մտահորիզոնից, որը տվել է իրենց քրիստոնեական աշխարհայացքը: Նրանք ապրում են ներկա պահով.

գեդոնիզմը, ինդիվիդուալիզմը, ամերիկյան երազանքի տարրերը վարակել են այս աշխարհի մարդկանց: Հարց: Ամերիկյան երազանքը սպանո՞ւմ է Արեւմուտքը: Պատ.: Ամերիկան միշտ եղել է ախտավոր ու հաջող պետություն, եթե խոսենք քաղաքացիների կենսամակարդակի մասին: Մինչ Երկրորդ աշխարհամարտը եւ անգամ դրանից հետո Ամերիկան խորապես քրիստոնեական պետություն էր. առավելապես ողոքական: Բայց 50-ական թվականներին կաթոլիկ եկեղեցին նույնպես ընդարձակվեց եւ մեծացավ շուրջ 2 անգամ: Դրա հետ էր կապված այդ տարիներին ապահարզանների թվի կրճատումը: Այնուհետեւ այս երկիրն ապրեց սոցիալական, արոյական եւ մշակութային հեղափոխություն, որն իր էությամ հակաքրիստոնեական էր` անհատապաշտական, գեդոնիստական եւ մատերիալիստական: Նրա հիմքում դրված էին ֆրանսիական հեղափոխության գաղափարները: Այդ հոսանքն առաջին հերթին ընդգրկեց համալսարանները, հետո ամերիկյան վերնախավերը եւ, վերջապես, մարտահրավեր նետեց ԱՄՆ-ում գերիշխող մշակույթին: Այժմ Միացյալ Նահանգները երկու երկիր է: Խոսում են «կարմիր» եւ «կապույտ» նահանգներից: Այն մարդիկ, որոնք շա աթը մեկ անգամ կամ ավելի հաճախ են այցելում եկեղեցի, քվեարկում են հանրապետականների օգտին: Նրանք, ովքեր եր եք եկեղեցի չեն հաճախում, գրեթե միշտ քվեարկում են դեմոկրատների օգտին: Ես գտնում եմ, որ այս հեղափոխությունն ընդգրկել է ամերիկյան վերնախավերը, ոլոր արեւմտյան երկրները, նախեւառաջ` Եվրոպան: Հարց: Ամերիկյան զանգվածային մշակույթի էքսպանսիան պատճառներից մեկն է, որի համար առավել ավանդական հասարակություններն ատում են Արեւմուտքին: Կարո՞ղ եք Դուք այդ երեւույթն անվանել մշակութային իմպերիալիզմ, որն այժմ հարվածում է իրեն ծնած հասարակությանը: Պատ.: Միանգամայն ճիշտ է: Պատասխան հակազդեցությունը 60-ականների մշակութային հեղափոխությանը եղավ պահպանողական հոսանքը, որին ես պատկանում եմ: Սոցիալական

պահպանողականությունը` հակազդումն է Հոլիվուդի մշակութային գերիշխանությանն ու մեզ օտար այն արժեքներին, որոնք նա պարտադրում է: Ավանդական պահպանողական քրիստոնեական հասարակությունն այդ արժեքներին դիմակայում է տար եր մեթոդներով: Քրիստոնեական ընկերակցության ներկայացուցիչները վերցնում են իրենց երեխաներին պետական վարժարաններից, նրանք այլեւս չեն հաճախում կինոթատրոններ, ջանում են ազատվել հեռուստացույցից, երեխաներին սովորեցնում են տանը: Ուշագրավ է ավանդական իսլամական ընկերակցությունների հակազդեցությունն այդ ախտին, որը տարածվում է նաեւ իրենց երկրներում: Այդ հակազդեցությունն Արեւմուտքի ու Միացյալ Նահանգների դեմ է: Ի հավելումն մշակութային եւ արոյական իմպերիալիզմի, այժմ երեւան է գալիս մեկ այլ իմպերիալիզմ` ամերիկյան ռազմական իշխանությունը եւ քաղաքական գերակայությունը: Հարց: Ինչպե՞ս եք դուք տեսնում Ռուսաստանի հետ Արեւմուտքի համագործակցությունը: Պատ.: Ուղղափառները, ողոքականները եւ կաթոլիկները, իմ կարծիքով, կազմում են արեւմտյան քաղաքակրթությունը: Անշուշտ, վերահաս ճգնաժամի համատեքստում ես Ռուսաստանը տեսնում եմ որպես Արեւմուտքի մաս: Նրա մոտ նույն խնդիրներն են, ինչ մյուս արեւմտյան երկրներում. նակչության կրճատում, հավատքի կորուստ, գեդոնիզմի եւ մատերիալիզմի գրոհ: «Պրոֆիլ», 2007, թ. 33 «Հանրապետական», 2007, թ. 9

ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՀԱՆՈՒՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ

«Պատերազմի վտանգ. ժողովրդավարական աշխարհի ապացույցների վերագնահատում» գրքի (տպագրվել է 1997թ.) հեղինակներ, հետազոտողներ Արվիդ Ռաքներուդի եւ Հովարդ էգրեի հաշվարկներով` 1840-1992թթ. ժամանակահատվածում կառավարման ժողովրդավարական ձեւ ունեցող երկու առանձին վերցրած երկրների միջեւ կոնֆլիկտների առաջացման հավանականությունը 57 տոկոսով ցածր է եղել, քան ավտորիտար ու ժողովրդավարական վարչակարգ ունեցող երկու երկրների միջեւ, եւ 35 տոկոսով ցածր, քան երկու ավտորիտար երկրների միջեւ ռազմական դիմակայության առաջացման հավանականությունը: Որոշ ուսումնասիրություններ կասկածի ենթարկեցին սույն հաշվարկները` վկայակոչելով «ժողովրդավարական վարչակարգ» եզրի սահմանման պայմանականությունը, «ռազմական կոնֆլիկտ» հասկացության ոչ ճիշտ մեկնա անությունը եւ այլն: Ամեն դեպքում, կարծիքը, որ ժողովրդավարական երկրները հակված են միմյանց հետ ապրել խաղաղությամ , լայն տարածում ունի: Այդուհանդերձ, այն կարծիքը, թե ժողովրդավարությունը նպաստում է ժողովրդավարական երկրների միջեւ առավել խաղաղ գոյակցությանը, վերջին ժամանակներս քննադատության է ենթարկվում: Ինչպես հիմնավորում է Ինդիանայի համալսարանի պրոֆեսոր Ուիլյամ Թոմպսոնն իր «Ժողովրդավարությունը եւ խաղաղությունը. ձին լծելով սայլի հետեւից» ուսումնասիրությունում, եթե անգամ վիճակագրական տվյալները վկայում են ժողովրդավարական երկրների միջեւ ռազմական կոնֆլիկտների փոքր քանակի մասին, պարզ չէ պատճառահետեւանքային կապը երկրում ժողովրդավարական համակարգի ու խաղաղության միջեւ: Անհասկանալի է` նպաստո՞ւմ է, արդյոք, ժողովրդավարական վարչակարգը խաղաղ գոյակցությանը, թե՞ հակառակը` պատերազմի ացակայությունը թույլատրում է պետություններին զարգացնել ժողովրդավարությունը: Նիլս Գլեդիշը, Լին Քրիստիանսենը եւ Հովարդ էգրեն իրենց «Ժողովրդավարական ջիհա՞դ. ռազմական ինտերվենցիան եւ ժողովրդավարությունը» հետազոտությունում նշում են, որ այսօր

աշխարհի երկրների ավելի քան 40 տոկոսը, որտեղ ապրում է երկրագնդի նակչության 50 տոկոսից ավելին, դասվում է «ժողովրդավարական պետություններ» կատեգորիային: Այնուամենայնիվ, ժողովրդավարության ուղին եղել է անհարթ ու ալիքաձեւ, եւ հաճախ երկրները գլորվել են հետ` դեպի ավտորիտար կամ կիսաավտորիտար վարչակարգեր, որպեսզի որոշ ժամանակ անց կրկին վերադառնան կառավարման ժողովրդավարական ձեւին: Ժողովրդավարական սկզ ունքներից հեռանալու առաջին գլո ալ միտումը սկսվեց 1920-ական թվականներին` Եվրոպայում տոտալիտար վարչակարգերի առաջացմամ : Երկրորդ հոսանքը սկսվեց այն շրջանում, եր Երրորդ աշխարհի երկրներն իրենց նախկին մետրոպոլիաներից ստանալով անկախություն` չկարողացան ստեղծել իրապես գործող ժողովրդավարական հասարակություն: Ինչպես գրում են հեղինակները, չնայած ծայրաստիճան անհանգստությանը, «հետընթացի» երրորդ` գլո ալ ապաժողովրդավարացման փուլի մոտենալուց առայժմ հաջողվում է խուսափել: Սոցիալիստական ճամ արի փլուզումից հետո ժողովրդավարության գաղափարը գործնականում մնում է պետական կառավարման միակ գլո ալ գերիշխող մոդելը: Ու թեեւ Չինաստանը, ինչպես գրում են հեղինակները, մինչ օրս հանդիսանում է ավտորիտար պետություն եւ քարոզում է պրոլետարիատի դիկտատուրայի գաղափարը, իրականում չինական տնտեսական քաղաքականությունն ավելի շուտ վկայում է նրա ազատական ուղղվածության մասին: Ուսումնասիրողները համաձայնում են, որ պատերազմների շրջանում անվտանգության գործոնը ստանում է առաջնային նշանակություն` ոլոր մյուս ներքին գործոնների համեմատ, այդ թվում նաեւ մարդու իրավունքների պաշտպանության եւ խոսքի ազատության ոլորտում: Որոշ դեպքերում պատերազմները եւս կարող են հերթական ժողովրդավարական ընտրությունների հետաձգման պատճառ դառնալ, ինչպես, օրինակ, Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ Մեծ Բրիտանիայում խորհրդարանական ընտրությունների հետաձգման դեպքը: Բացի այդ, որպես հասարակության ժողովրդավարացման գործընթացների վրա ռազմական կոնֆլիկտների ացասական ազդեցության օրինակ կարող է ծառայել 1960-ական թվականներին Հունաստանի ու Թուրքիայի փորձը: Այնուհանդերձ,

ժողովրդավարական երկրների մեծ մասն ավտորիտար վարչակարգի չանցավ պատերազմների եւ միջպետական կոնֆլիկտների պատճառով` կարողանալով պահպանել ժողովրդավարական պետության ոլոր խորհրդանիշները: Փորձը ցույց է տալիս, որ թեեւ ժողովրդավարական երկրներն իրենք հազվադեպ են սկսում պատերազմներ, դրա փոխարեն, շատ հաճախ, ռազմական գործողությունների զարգացմանը համապատասխան, ներքաշվում են կոնֆլիկտներում: Ընդ որում, ժողովրդավարական պետությունները շատ հաճախ հայտնվում են հաղթողի կողմում: Որպես օրինակ են երվում Առաջին ու Երկրորդ աշխարհամարտերը, Կորեայի, Պարսից ծոցի (1991թ.), Կոսովոյի (1999թ.), Աֆղանստանում թալի անի վարչակարգի հետ (2001թ.) եւ Իրաքի (2003թ.) պատերազմները: Որպես ժողովրդավարական վարչակարգերի կայունության հաստատում` հետազոտողները մեջ երում են ԱՄՆ փորձը, որտեղ ինչպես Դեմոկրատական, այնպես էլ Հանրապետական կուսակցություններն ընտրություններում պարտություն կրեցին` Վիետնամում 1968 եւ 1975թթ. կորուստների համար, այց դա ամենեւին էլ երկրում չհանգեցրեց ավտորիտար կամ կիսաավտորիտար վարչակարգերի: Առաջին աշխարհամարտում ավտորիտար վարչակարգերով երկրների պարտությունը (Գերմանական, Հա ս ուրգյան եւ Օտոմանյան կայսրություններ) խթանեց ժողովրդավարության գաղափարի գլո ալ զարգացման առաջին ալիքը, այնպես, ինչպես նացիստական Գերմանիայի ու ճապոնիայի պարտությունը Երկրորդ աշխարհամարտում: Ժողովրդավարության զարգացման երրորդ ալիքը սկսվեց «սառը պատերազմի» ավարտից հետո: Այսպիսով, ինչպես գտնում են հեղինակները, վերոհիշյալ պատմական իրադարձությունների վերլուծությունը շատ վերլուծա անների կարող է երել այն գաղափարին, թե ժողովրդավարությունը կարելի է եւ նույնիսկ ցանկալի է տարածել ռազմական միջամտության օգնությամ : Գլեդիշը, Քրիստիանսենը եւ էգրեն հաշվարկել են, թե ինչ հաճախականությամ են ժողովրդավարական երկրները ներխուժել այլ պետությունների տարածքներ: Վերլուծելով 1960-1996թթ. ռազմական ինտերվենցիաների դեպքերը` հեղինակները ացա178

հայտել են, որ տվյալ ժամանակաշրջանում առաջատարն ԱՄՆ-ն է (63 ինտերվենցիա): Երկրորդ տեղում ՄԱԿ-ն է (45), այնուհետեւ գալիս են Ֆրանսիան (41) ու Մեծ Բրիտանիան (25): 1990-ականներին ոլոր ռազմական ինտերվենցիաների ավելի քան 2/3-ը աժին է ընկնում ժողովրդավարական երկրներին. այդպիսով` հեղինակները սահմանում են, որ ժողովրդավարական երկրներն առավել հակված են ինտերվենցիաների: Գլխավոր հարցին` «ժողովրդավարության տարածման նպատակով ռազմական ինտերվենցիան երո՞ւմ է, արդյոք, նվաճված երկրի իրական ժողովրդավարացման», հեղինակները տալիս են հաստատող պատասխան: Ինչպես փաստում են հեղինակները, մանրակրկիտ վերլուծությունը վկայում է ներխուժման եւ նվաճված պետությունների հետագա ժողովրդավարացման միջեւ թույլ, այցեւայնպես` դրական կոռելյացիան: Հեղինակների կարծիքով, ավտոկրատ վարչակարգերի դեմ կետային ռազմական գործողությունների զգույշ ու նպատակասլաց անցկացումը կարող է զգալիորեն նվազեցնել ցեղասպանության, քաղաքական եւ էթնիկ զտումների դեպքերը, փոքրացնել քաղաքացիական պատերազմների ծագման հավանականությունը: էկոնոմիկայի լոնդոնյան դպրոցի պրոֆեսոր Մերգոթ Լայթը «Ժողովրդավարության արտահանում» հոդվածում նշում է, որ 1912-1932թթ. ժամանակահատվածում ԱՄՆ-ը ժողովրդավարության տարածման նպատակով Արեւմտյան կիսագնդում անցկացրել է առնվազն 40 ռազմական ինտերվենցիա` դրանով ցույց տալով, որ ռազմական ճանապարհով ժողովրդավարության տարածման գաղափարն ԱՄՆ իշխող շրջանակներում ամենեւին էլ նորություն չէ: Նախագահներ Վուդրո Վիլսոնը եւ Ֆրանկլին Ռուզվելտը համապատասխանա ար Առաջին ու Երկրորդ աշխարհամարտերի մեջ մտան հիմնականում աշխարհում ժողովրդավարության պաշտպանման եւ տարածման նպատակով: Անշուշտ, նկատում են հեղինակները, ամերիկյան ռազմական միջամտության դեպքում իրականում ավական դժվար է պարզել ինտերվենցիայի ուն պատճառները: Հանդիսանո՞ւմ է, արդյոք, ժողովրդավարության տարածումն այլ երկրների դեմ ռազմական գործողությունների սկսման իրական խթան, թե՞ այդ վերամ արձ

խոսքերի տակ քողարկվում են այլ խնդիրներ, ինչպիսիք են ամերիկյան քաղաքացիների եւ կորպորացիաների պաշտպանությունը, ԱՄՆ նավթի մատակարարումների անվտանգության ապահովումը եւ այլն: Հեղինակները պնդում են, որ եթե նույնիսկ ժողովրդավարության տարածման գաղափարը շղարշ է հանդիսանում ինչ-որ քաղաքական կամ տնտեսական շահերի հասնելու համար, շատ դեպքերում նվաճված երկիրն իրականում սկսում է զարգանալ ժողովրդավարական ուղղությամ : Բնականա ար, կա վտանգ, որ ժողովրդավարական երկրների առաջնորդները, տվյալ դեպքում, աշխարհի ցանկացած երկրի դեմ, որին իրենք համարում են ավտորիտար, ռազմական գործողության անցկացման ազատություն կստանան: «Ժողովրդավարության արտահանում» հասկացությունն օգտագործում է ոչ միայն ԱՄՆ-ը: Եվրոպական միությունը, ինչպես նաեւ ՆԱՏՕ-ն եւս հետապնդում են ժողովրդավարության տարածման նպատակներ: Ու թեեւ «սառը պատերազմի» ժամանակաշրջանում ՆԱՏՕ անդամ արեւմտյան երկրները հաճախ էին փակում աչքերն ավտորիտար վարչակարգերի եւ տար եր երկրներում մարդու իրավունքների ոտնահարման վրա (օրինակ, Թուրքիայում ու Պորտուգալիայում` սոցիալիստական ճամ արի դեմ պայքարում նրանց աջակցությունը ստանալու նպատակով), սոցիալիստական համակարգի փլուզումից հետո ժողովրդավարական սկզ ունքների պահպանման պահանջները զգալիորեն խստացան: Ելի համալսարանի պրոֆեսոր Բրյուս Ռեսեթը գտնում է, որ ողջ աշխարհում ժողովրդավարության ռնի արմատավորումն իրեն չի արդարացնում: Ինչպես նշում է Ռեսեթը, նման փորձերը հաճախ ավարտվել են պարտությամ , իսկ «ժողովրդավարացվող» երկրները կրում են ահռելի վնաս: Քաղաքագետ Մայքլ Ուորդը նշում է, որ ռազմական «ժողովրդավարական» ինտերվենցիաների ելքը դժվար կանխատեսելի է, ու եթե երկիրը գտնվում է ոչ ժողովրդավարական պետությունների հարեւանությամ , ապա այդ երկրի ժողովրդավարացման հավանականությունը մեծ չէ: ՄaՏհiոցtօո ՔrօԲil6, 26.10.2007 «Հանրապետական», 2007, թ. 10

ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ԻՆՏԵՐՎԵՆՑԻԱ

Վիկտոր Մյասնիկով Նոյեմ երի 18-ին րիտանական «Օ սերվեր» թերթում տպագրվեց Թոնի Բլերի վարչապետության ժամանակ նրա քարտուղարության ղեկավար Ջոնաթան Փաուելի ճառը` հնչած Բրիտանիայի «Քօrtlaոժ ՇօոոսոicatiօոՏ» խոշորագույն ինտերնետ-պրովայդերի կողմից կազմակերպված ընթրիքում: Մարդը, որը երկար տարիներ անմիջականորեն մասնակցել է պետության ոլոր արտաքին քաղաքական կարեւորագույն գործողություններին, ոչ քիչ չափով որոշել է Միացյալ Թագավորության միջազգային քաղաքականությունը, պնդում էր այսպես կոչված «ազատագրական ինտերվենցիայի» անհրաժեշտության մասին: Մեզ մոտ ռնապետությունների «ժողովրդավարացման» եւ ժողովուրդների «փրկության» այս ուժային մեթոդն առավել հայտնի է «մարդասիրական ինտերվենցիա» անվամ : Կարելի է չկասկածել, որ Փաուելն արտահայտում էր ոչ միայն իր, այլեւ Թոնի Բլերի եւ ընդհանրապես արեւմտյան աշխարհի առաջնորդների մեծ մասի մտքերը: Ք Ք Ք

Իշխանության տասը տարիներին Թոնի Բլերի վարչակազմն անցկացրել է չորս պատերազմ: Բոլորն էլ, նականա ար, նշվել են որպես մարդասիրական ինտերվենցիաներ: Առաջինը Սիերա Լեոնեում էր: Այդ մասին Ջոնաթան Փաուելն այսպես է ասել. «Մեր ռազմական գործողությունն այդ երկրում հազիվ թե կարելի է հիմնավորել ինքնապաշտպանության փաստարկներով: Բայց քանի որ այն պսակվեց հաջողությամ , ոչ ոք կասկածի չենթարկեց նրա տեսական արդարացումը»: Հաջորդը եղավ Կոսովոն: Այն մասին, որ դա Հարավսլավիայի մաս է, նախկին արձրաստիճան պետական պաշտոնյան եւ քաղաքական գործիչը նույնիսկ չհիշատակեց: Կարծես թե այն առանձին երկիր է: «Սակայն ռուսական վետոյի իրավունքի պատճառով մեզ այդպես էլ չհաջողվեց ստանալ ՄԱԿ-ի կողմից այդ պատերազմին աջակցությունը,– ափսոսում է Փաուելը: – Այնուամենայ181

նիվ, Արեւմուտքում նորից ոչ ոք չառարկեց, քանզի այդ գործողությունը նույնպես հաջող էր»: Ողջ համաշխարհային ընկերակցության կարծիքն Արեւմուտքին չի հետաքրքրում: Նա ընդունում է միայն սեփական կարծիքը: Հիմնական հետեւությունն է. հաղթողներին չեն դատում: Սրան արժե ուշադրություն դարձնել: «Պատերազմն Աֆղանստանում նույնպես ինքնապաշտպանության դեպք չէր,– խոստովանում է Բլերի քարտուղարության նախկին ղեկավարը: – Թալի անին ներկայացվել էր հստակ վերջնագիր. հրաժարվեք Ալ-Կաիդային աջակցելուց, կամ մենք կտապալենք ձեր վարչակարգը: Հենց այդպես էլ վարվեց ԱՄՆ-ը»: Ե՛վ Բլերը, ե՛ւ Բուշը հիանալի գիտեին, որ աղքատ թալի ներն անկարող էին պահել սաուդյան ազմամիլիոնատեր են Լադենին իր համաշխարհային ընդհատակով, այց հո չպե՞տք է գրոհել իսլամական աշխարհի իրենց դաշնակիցների վրա: Եվ «այս անգամ ոչ ոք չառարկեց, նույնիսկ չնայած նրան, որ այդ ինտերվենցիան մինչ օրս չի պսակվել կայուն հաջողությամ »,– ամփոփում է Ջոնաթան Փաուելը` ամենեւին հաշվի չառնելով մուսուլմանների ողոքները: Մեծ հաշվով, նրան անհանգստացնում է սոսկ վերջին պատերազմը: «Ամենադժվարին կացությունը ստեղծվեց Իրաքի դեպքում, թեեւ տեսական փաստարկների տեսանկյունից մեր այդ ինտերվենցիան քիչ էր տար երվում նախորդներից»: Հիմնական դասը, որ այդ ամենից քաղել է Փաուելը. «Մեզ անհրաժեշտ է միջազգային իրավական համակարգ: Գերտերության կարգավիճակի ճանապարհին գտնվող մյուս խոշոր երկրների արժեքային կողմնորոշիչները խիստ տար երվում են մերից: Ուստի, օրենքի գերակայությունը ոչ միայն ներքաղաքական, այլեւ միջազգային ասպարեզում համապատասխանում է ինչպես ԱՄՆ, այնպես էլ միջին մեծության տերությունների շահերին, ինչպիսին Մեծ Բրիտանիան է»: Ընդհանուր առմամ , հասկանալի է, թե ում շահերից կ խի այդ «օրենքի գերակայությունը», թեպետ, ինչպես ցույց է տվել փորձը, կարելի է եւ առանց դրա էլ հնարովի պատրվակներով ռմ ակոծել Հարավսլավիան եւ օկուպացնել Իրաքը: Պաշտոնաթող արձրաստիճան պետական պաշտոնյան իրեն կարող է թույլ տալ ասել այն, ինչի մասին Արեւմուտքի առաջնորդները նախընտրում են չ արձրաձայնել: «Մեզ պետք են

երաշխավորված եւ արդյունավետ դաշինքներ, որոնք թույլ կտան իրականացնել միջամտություն այն դեպքերում, եր միջին մեծության երկրները, ինչպիսին իմ հայրենիքն է, չեն կարող դա միայնակ անել: Սա նշանակում է, որ Ֆրանսիայի հետ համագործակցությունում մեզ հարկավոր է ստեղծել արդյունավետ եվրոպական ինտերվենցիոնիստական ուժեր: Սակայն դրա համար նախեւառաջ անհրաժեշտ է երաշխավորել, որ ԱՄՆ-ը չի վերադառնա իզոլյացիոնիզմին»: Այսինքն, ԱՄՆ մասնակցությունը պարտադիր է: ՆԱՏՕ-ի դաշինքը ոչ ոք չի պատրաստվում արձակել: «Սառը պատերազմում» հաղթանակից հետո այն արդեն չի կարող ձեւացնել, թե ստեղծված է պաշտպանության համար: Այն ինտերվենցիայի գործիք է: Ու եթե նա դրա համար չափազանց դանդաղաշարժ է, կստեղծվեն առանձին ուժեր: Ոչինչ չի խանգարի «մարդասիրական» շահերից խող նոր պատերազմներ մղել: Ք Ք Ք

Ինչո՞ւ մի դեպքում տեղի է ունենում մարդասիրական ինտերվենցիա, իսկ մյուսում` ոչ: Բացատրությունը պարզ է. մարդասիրական գործողություն անցկացնել չի կարելի, եթե սպանված խաղաղապահների թիվը գերազանցում է խաղաղ նակչության շրջանում զոհերի թվին, որը նրանք կարող էին կանխել: Ակնառու օրինակ. 1992թ. Սոմալիում ԱՄՆ անցկացրած` ՄԱԿ-ի կողմից աջակցություն ստացած գործողությունը: Սոմալեցիները, որոնց ամերիկյան զինվորները պետք է պարեն մատակարարեին, սկսեցին հզոր ռազմական դիմադրություն ցույց տալ: Այսպիսով, նրանք թույլ չտվեցին չեզոքացնել ապօրինի զինված խմ ավորումները եւ սնել իրենց: Գործողությունն անընդունելի կորուստների պատճառով հարկ եղավ դադարեցնել: Այդ նույն պատճառով, կարծում է Բրուքինգի ինստիտուտի` ԱՄՆ-ում քաղաքականության ճանաչված վերլուծական գիտահետազոտական կենտրոնի գիտական աշխատակից Մայքլ Օ’Հենլոնը, Չեչնիայում մարդասիրական ինտերվենցիա չանցկացվեց: Ինչպես նա արտահայտվեց, ակնհայտ էր, որ խաղաղապահներին հիմնականում հարկ է լինելու կռվել ռուսական զորքերի հետ, այլ ոչ թե չեչեններին պարեն մատակարարել:

Չեչնիան «ազատ աշխարհի» ոլոր իրավապաշտպաններին շատ է անհանգստացնում: «Հյուման Ռայթս Վոտչ»-ը, «Միջազգային համաներում»-ն ու ԵԱՀԿ-ն արդեն տասը տարուց ավելի անցկացնում են հանրապետությունում զոհերի անուղղակի հաշվարկում եւ պահանջում են «Ռուսաստանի անխոհեմ կուրսի» փոփոխում: Հիմնական միտքն է. Չեչնիան հանդիսանում է միջազգային կենսական խնդիր, որը պահանջում է համաձայնեցված, հավաքական, ոչ ռնի միջազգային անդրադարձ: Ոչ ռնի անդրադարձը ենթադրում է անակցություններում միջազգային միջնորդություն ու Եվրամիության, ապա եւ ՆԱՏՕ խաղաղապահ զորքերի տեղակայում ՄԱԿ հովանու ներքո: Հանուն երեխաների… Մարդասիրական ինտերվենցիան Չեչնիայում պատրաստել է ամերիկյան արհեստավարժ «փրկարար» Ֆրեդ Քյունին: Նա համավ էր ձեռք երել 1991թ. Ծոցի առաջին պատերազմից հետո: Այն ժամանակ, Սադամ Հուսեյնի պարտությունից եւ շիաների անհաջող ապստամ ությունից հետո, Իրաքի միլիոնավոր քրդեր հայտնվեցին կործանման սպառնալիքի տակ: Նրանք նետվեցին Թուրքիա, սակայն նա փակեց սահմանը: ՄԱԿ Անվտանգության խորհուրդն անհապաղ որոշում կայացրեց փրկարար գործողության անցկացման մասին, իսկ ԱՄՆ-ը դա իրագործեց` ստեղծելով փաստացի անկախ իրաքյան Քուրդիստան: Այնուհետեւ նույն սցենարը ճշտությամ կրկնվեց Կոսովոյում, այց արդեն այլ մարդկանցով: 20-րդ դարավերջին աշխարհը խիստ կերպափոխվեց, եւ ԱՄՆ այն ժամանակվա նախագահ Բիլ Քլինթոնին այլեւս դժվար էր կոնֆլիկտների գոտիներում օգտագործել ԿՀՎ-ին կամ իր վարչակազմի գործիչներին: Նախա եմ դուրս եկան համեստ մասնավորներ, որոնք այնքան էլ չէին ցուցադրում իրենց գործունեությունը: 1993թ. Ֆրեդ Քյունին Բոսնիայում Ջորջ Սորոսի փողերով, սակայն ՄԱԿ պատվերով կազմակերպեց մարդասիրական ինտերվենցիա: Դրանից առաջ նա Սոմալիում այնքան էլ հաջող չէր աշխատել: 1995թ. ապրիլին Քյունին մեկնեց Չեչնիա: Համարվում է, որ արդեն ամեն ինչ պատրաստ էր մարդասիրական ինտերվենցիայի համար: Համենայնդեպս, տասնյակ հազարավոր փախստականներ արդեն ճամ արներով դուրս էին թափվել, արձրաձայն միտինգ էին անում հեռուստախցիկների առջեւ: Համաշխարհային ԶԼՄ-ն ամ ողջ թափով ըմ ոշխնում էին չեչենական ժողովրդի

ող երգությունը: Բայց Քյունիի հիմնական գաղափարը Գրոզնիից «ռուս տատիկներին» փրկելն էր: Ռուս զինվորներին եւ հասարակական կարծիքը մեղմելու համար: Դա պետք է անեին ամերիկյան զինվորները` այդ ձեւով կառչելով Հյուսիսային Կովկասից: Սակայն Մոսկվայում ամերիկյան դեսպան Թոմաս Փիքերինգը նրան հայտնեց, թե Վաշինգտոնը Կովկասում ռազմավարական շահեր չունի: Շահերն, իրոք, հետո երեւան եկան: Քյունին, իրեն վտանգի ենթարկելով, Նազրանից մեկնեց Ջոհար Դուդաեւի հետ հանդիպման, որպեսզի համաձայնեցներ գործողությունը: Եվ երեք ուղեկիցների հետ անհետ կորավ: Ամենայն հավանականությամ , նրանց վերացրել էին այն չեչենները, որոնց նավ էլ ցանկալի չէր «շարիաթական հանրապետության» փոխարեն ստանալ ամերիկյան հսկողություն: Բայց դա չէր Չեչնիայում, այսինքն` Ռուսաստանում արեւմտյան ինտերվենցիայի փորձի տապալման պատճառը: Խանգարեցին ռուսական միջուկային զենքը եւ նախագահ Ելցինի անզիջողականությունը: Նա շատ աներում գնում էր զիջումների, սակայն ոչ այս հարցում, որքան էլ ձգտում էին նրան քամել «գործընկերները»: Այժմ վերընթեռնելով 1990-ականների հրապարակումները` զարմանք ես կտրում. եվրոպական ու ամերիկյան պատկառելի պրոֆեսորներ, քաղաքագետներ, քաղաքական գործիչներ դատողություններ են անում, թե ինչպես հակազդել «Մոսկվայի ինտերվենցիային Չեչնիայում», թեեւ ոչ ոք չէր ընդունում Իչկերիայի անկախությունը: Եվ սաստիկ վշտանում էին, որ Արեւմուտքում չկա միասնական կարծիք Չեչնիա զորքեր մտցնելու վերա երյալ, որոնք «ընդունակ կլինեն դիմակայել ռուսական անակին եւ աջակցել չեչենական դիմադրությանը»: 2001թ. սեպտեմ երի 11-ից հետո նման դատողությունները գրեթե դադարեցին, սակայն աստիճանա ար ամեն ինչ վերադառնում է ի շրջանս յուր: Այսօր իրավապաշտպանները խոսում են Չեչնիայից հազարավոր անհետ կորածների ու կադիրովականների գազանությունների մասին: Պնդվում է, թե ոչինչ չի փոխվել, պատերազմը գնում է առաջվա պես` նույն մասշտա ով: Բայց դա մարդասիրական ինտերվենցիայի համար այլեւս թույլ առիթ է. անգամ փախստականների ճամ արներ չեն մնացել:

ԶԼՄ-ում Դարֆուրը եւ Սուդանը վաղուց առանձին են հորջորջվում, կարծես այն արդեն միասնական պետություն չէ: Ի լրումն Աֆրիկյան միության խաղաղապահների, շուտով Սուդան կմեկնի լրացուցիչ զորակազմ` ՄԱԿ հովանու ներքո: Վերջին հաշվով, Դարֆուրը կարող է անկախանալ: Եր պարզվի, որ միլիոնավոր փախստականների ու հարյուր հազարավոր սպանված խաղաղ քաղաքացիների մասին տվյալները հնարովի են, այն այլեւս նշանակություն չի ունենա: Աշխարհի վերա աժանման գործում ազատական-ժողովրդավարական Արեւմուտքն իր օգտին եւս մի հաջողված մարդասիրական ինտերվենցիա կգրանցի: «Í6çՅ8èՇèìօ6 8օ6ՒՒօ6 օԾօçք6Ւè6» «Հանրապետական», 2007, թ. 11

ՄԵՐՁԱՎՈՐ ԱՐԵՎԵԼՔԻ ԱՊԱՔՐԻՍՏՈՆԵԱՑՈՒՄԸ

Օ. Սկոպիչ Մերձավորարեւելյան տարածաշրջանի երկրներում արդի գլոալացման դեմ զարգացող «պաշտպանական ռեակցիաներից» կարելի է առանձնացնել մի այնպիսի գործընթաց, ինչպիսին է տարածաշրջանի «ապաքրիստոնեացումը»: Ապաքրիստոնեացմանը` Մերձավոր Արեւելքի երկրներից քրիստոնյաների արտագաղթին, շատ անում օժանդակում են իսլամական ծայրահեղականության աճը, զինվորական, պետական եւ գործարար վերնախավի իսլամացումը: Մերձավոր Արեւելքում քրիստոնյաների թվաքանակը, տար եր տվյալներով, կազմում է 12-ից մինչեւ 15 մլն մարդ: Պաշտոնական տեղեկատվության պակասի եւ մշտական գաղթի պատճառով դժվար է ճշգրիտ թիվ սահմանել: 20-րդ դարի սկզ ին քրիստոնյաները կազմում էին տարածաշրջանի նակչության 24 տոկոսը` ներառյալ Պաղեստինը, Եգիպտոսը, Հորդանանը, Լի անանը, Սիրիան, Իրաքը եւ Թուրքիան: Այսօր նրանք 5 տոկոսից ավելի չեն: 70-ական թվականներին Իրաքում քրիստոնյաները կազմում էին 5,8 տոկոս, այսօր` 3 տոկոս: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Բեթղեհեմում քրիստոնյաները հաշվվում էին 85 տոկոս, այսօր` 12 տոկոս: Նույն միտումը նորոշ է քրիստոնյաների համար մյուս սուր քաղաքին` Երուսաղեմին, որտեղ քրիստոնյաների թիվը 1922թ. 53 տոկոսից նվազել է մինչեւ ներկայիս 2 տոկոսը: 20-րդ դարի սկզ ին քրիստոնյաները Սիրիայում կազմում էին երկրի նակչության մեկ երրորդը, այսօր` 10 տոկոսից պակաս: Հորդանանում նույն իրավիճակն է. նակչության ընդհանուր թվաքանակի մեջ քրիստոնյաների աժինը 20-րդ դարի սկզ ի համեմատ կրճատվել է շուրջ 10 տոկոսով: Եգիպտոսում ղպտիների թիվը 70-ականների համեմատ նվազել է մոտ երկու անգամ: Պատերազմներն Իրաքում, դրացի համայնքների անվստահությունը եւ այլ գործոններ քրիստոնյաներին լուրջ հարված հասցրին: Անգլիկան եկեղեցու առաջնորդը Լոնդոնին ու Վաշինգտոնին մեղադրեց Իրաքի նկատմամ «անհեռատես կուրսի» անցկացման մեջ, ինչը, նրա խոսքերով, սպառնալիք է ստեղծել «տարածաշրջանում քրիստոնեական համայնքի ուն գոյությանը»:

Քրիստոնյաներն աստիճանա ար հեռանում են Լի անանից, Եգիպտոսից ու Մերձավոր Արեւելքի այլ երկրներից: Իրաքում վերջին մարդահամարը (1987թ.) ցույց տվեց, որ երկրում ապրել է 1,4 մլն քրիստոնյա: Շատերն արտագաղթեցին 1990-ին երկրի նկատմամ տնտեսական պատժամիջոցներ մտցնելուց հետո: Սադամ Հուսեյնի վարչակարգի տապալումից հետո սաստկացան քրիստոնյաների հանդեպ հալածանքները, որոնց որոշ իսլամիստներ կոչում էին «խաչակիրներ», «ԱՄՆ զորքերին նվիրվածներ»: Տեղի Քրիստոնեական խաղաղ ասոցիացիայի տվյալներով` այսօր Իրաքի քրիստոնյաները կազմում են 450 հազար (մինչ ԱՄՆ գործողությունը եղած 800 հազարի փոխարեն), որոնց հաճախումները եկեղեցիներ կտրուկ նվազել են: Հյուսիսային Իրաքի էր իլ քաղաքն այսօր դարձել է գլխավոր ապաստան քրիստոնյաների ներքին տեղափոխության համար, որոնց թիվը, տեղի կրոնական առաջնորդների գնահատականներով, հաշվվում է հազարներով: Բաղդադի ավանդա ար քրիստոնեական այնպիսի շրջաններ, ինչպիսիք են Դորան եւ Քարադը, այսօր գործնականում դատարկվել են: Հալածանքների նոր ալիք արձրացավ 2006թ. սեպտեմ երին` ի պատասխան իսլամի հասցեին Բենեդիկտոս 2Կ| պապի արած արտահայտությունների: Կրկին հաճախացան պայթյունները եկեղեցիներում, Մոսուլի քահանաներից մեկն առեւանգվեց ու գլխատվեց: Հռոմի պապի ելույթից հետո Բաղդադի եկեղեցիների առնվազն 60 տոկոսը ծայրահեղականների գրոհների վտանգի պատճառով փակվեց (մինչ պատերազմը Բաղդադի քրիստոնեական համայնքն ընդհանրապես ամենամեծն էր ողջ Մերձավոր Արեւելքում): Այսօր Իրաքում շարունակ տեղի են ունենում հարձակումներ քրիստոնյաների վրա, հաճախակի են դարձել առեւանգումները: Հարյուր տարի անց վերադարձավ ջիզան. շատ քրիստոնյաների ստիպում են վճարել հատուկ հարկ, որը եր եմն կազմում է հարյուրավոր, անգամ հազարավոր դոլարներ: Քրիստոնյա ծնողները երկյուղում են իրենց երեխաներին ուղարկել դպրոց եւ ինստիտուտ` նրանց հասակակիցների կողմից սպառնալիքների պատճառով: Քրիստոնյա կանայք սկսում են կրել ա ա (մուսուլման կանանց ավանդական վերնազգեստ) ու գլուխը ծածկել գլխաշորով, որպեսզի չտար երվեն մուսուլման կանանցից:

Իրաքից քրիստոնյաների դատարկվելուն միանում են եւ պաղեստինյան տարածքների նակիչները: Քրիստոնյաների թվաքանակը կազմում է մոտ 40-50 հազար` տարածքի նակչության շուրջ 2 տոկոսը, որոնցից 2 հազարը Գազայում են ( նակչության 1 տոկոսից պակաս): Զինված ախումները, ներառյալ պաղեստինյան գրոհայինների հարձակումները եւ իսրայելական հակաահաեկչական միջոցները, տնտեսական անկումն ու ծնելիության ցածր մակարդակը հանգեցնում են քրիստոնյաների թվի կրճատման: 1970թ. նրանք կազմում էին նակչության 5,3 տոկոսը: Այսօր այդ հավատքի հետեւորդները հիմնականում նակվում են Բեթղեհեմի եւ Ռամալլահի մերձակայքում: Լի անանում, որտեղ քրիստոնյաները կազմում են մոտ 1,35 մլն կամ նակչության 34 տոկոսը («Մօrlժ ՇհriՏtiaո DatabaՏ6»-ի 2005թ. տվյալներով 1932թ. նրանք կազմում էին 55 տոկոսը), նախկին վարչապետ Ռաֆիկ Հարիրիի սպանությունից հետո երկրում լարվածության աճի եւ սիրիական զորքերի դուրս երման պատճառով քրիստոնյաների նակության շրջաններում հաճախացել են ահա եկչությունները: Շատ մասնագետներ կանխատեսում են Լի անանի քրիստոնյա ու մուսուլման նակչության թվաքանակի միջեւ խզման ավելացում: Միեւնույն ժամանակ, Եգիպտոսում չի վերանում ղպտիների եւ մուսուլմանների միջեւ լարվածությունը: Եգիպտական ղպտիների գյուղերը հարձակումների են ենթարկվում «Մուսուլման եղ այրներ»-ի գրոհայինների կողմից: Իսլամիստները գտնում են, որ ղպտիները հանդիսանում են իսրայելական հատուկ ծառայությունների հանցակիցներ: Եգիպտոսին վերա երող` ընթացիկ տարվա մայիսին պատրաստված ՒRՄ (Ւսոaո RiցհtՏ Մatcհ)-ի զեկույցում հայտնվում է, թե երկրում առկա է ղպտիների խտրականության խնդիր. ողջ երկրում նշվել է խտրականության շուրջ 60 փաստ: Դիտվում է Եգիպտոսի ղպտի նակչության նվազման միտում: Հետազոտողները նշում են հետեւյալ պատճառները. Եգիպտոսի կառավարության կողմից քրիստոնյա նակչության նկատմամ խտրականությունը, մուսուլմանական ծայրահեղական խմ ավորումների, մասնավորապես` «Մուսուլման եղ այրներ»-ի հալածանքները, աշխատանքի տեղավորման դժվարությունները, սեփականության ձեռք երման հարցում խնդիրները եւ այլն: Համաձայն

վերջին տվյալների` Եգիպտոսի ղպտի նակչության թիվը կազմում է 7,6 մլն մարդ, այսինքն` երկրի ողջ նակչության 10 տոկոսը: Ապաքրիստոնեացումը շոշափեց եւ Սիրիան: Թեեւ երկրում չկա ավարար չափով հավաստի վիճակագրություն, այնուամենայնիվ, շատ մասնագետներ պնդում են, թե քրիստոնյաներն արդեն նակչության 10 տոկոսից պակաս են կազմում, հիմնականում` արտագաղթի (ներառյալ երաշտից ու ջրհեղեղներից տուժած գյուղական շրջաններից արտագաղթը) եւ ծնելիության ցածր մակարդակի պատճառով: Իրաքի պատերազմը երեց նրան, որ քրիստոնյաների համար երկիրը դարձավ պակաս ապահով: Այսպես, 2004թ. երկու քրիստոնյա սպանվեց մուսուլմանների կողմից, որոնք նրանց անվանել էին «Բուշի կողմնակիցներ»: Միջադեպի հետեւանքով 2 հազարից ավելի քրիստոնյաներ անցկացրին ողոքի ցույց` առաջինը Սիրիայի պատմության մեջ: Հազվադեպ չեն նաեւ վանդալիզմի դեպքերը եկեղեցիներում: Բայց հիմնականում արտագաղթը (թեպետ այն չի կարելի կոչել զանգվածային) ացատրվում է տնտեսական շարժառիթներով: Մերձավոր Արեւելքի երիտասարդ քրիստոնյաներն ավելի շատ են ձգտում տեղափոխվել արեւմտյան երկրներ: Քրիստոնյա գաղթականներն առավել հեշտ են հարմարվում Մերձավոր Արեւելքից դուրս նոր երկրներում, քանզի նրանք, որպես կանոն, ավելի կրթված են, ավելի ապահովված, նրանց մոտ արտասահմանում արեկամական կապերն ավելի շատ են: Բացի այդ, նրանք ընտանիքում ավելի քիչ երեխաներ ունեն, քան մուսուլմանները: Օրինակ, Իսրայելում, 2006թ. տվյալներով, մուսուլմանների մոտ ծնելիության մակարդակը 2 անգամ ավելի մեծ է քրիստոնյաների մոտ ծնելիության մակարդակից (4 նորածին յուրաքանչյուր մուսուլման կնոջը): Ընդ որում, Իսրայելի քրիստոնյաների մոտ ծնելիության միջին մակարդակը ամենացածրն է նակչության մյուս կատեգորիաների համեմատ (2,2 նորածին յուրաքանչյուր կնոջը): Լի անանում շիաների շրջանում ծնելիության մակարդակը կազմում է 8-9 երեխա յուրաքանչյուր ընտանիքին, սուննի ընտանիքներում միջինը ծնվում է 5-ական երեխա, իսկ քրիստոնյա ընտանիքներում` 2-ական երեխա: Մերձավոր Արեւելքի խոշոր քրիստոնեական համայնքներ (որոնց թիվը գերազանցում է նակչության 4 տոկոսը) ունեցող երկրներից են Եգիպտոսը, Սիրիան, Լի անանը: Ակնհայտ է, որ

այսօր ապաքրիստոնեացումն այս կամ այն չափով սկսում է շոշափել երկրներ, ուր ավանդա ար խաղաղ գոյակցել են 2 կրոնների ներկայացուցիչները: Այստեղ նկատվում է երկակի միտում: Մի կողմից` կարելի է պնդել, թե այդ գործընթացը հանդիսանում է ազգային տնտեսությունների թափանցիկության աստիճանի ավելացման, ինտեգրման եւ գլո ալացման աճի հետեւանք: Քրիստոնյաները հոգեպես առավել մերձ են Արեւմուտքին. անշուշտ, շատերին գրավում են Եվրոպայի ու Ամերիկայի զարգացած երկրների հնարավորությունները, եւ նրանք հաճույքով արտագաղթում են: Հնարավոր է, քրիստոնյաները նակչության այն խում ն են Մերձավոր Արեւելքում, որն առավել չափով է ենթակա արեւմտականացման, որին մուսուլմանները չեն կարող դրական արձագանքել: Համապատասխանա ար, աճում է միջկրոնական լարվածությունը: Արդյունքում` ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի նման կառույցը ստանում է «սիոնաքրիստոնեական էքսպանսիայի» գործիք անվանումը: Հատկանշական է այն փաստը, որ այնտեղ, ուր որպես ընդդիմություն ժողովրդավարական արժեքներին եւ ազմակարծությանը, որոնք նորոշ են գլո ալացման գործընթացներին, պահպանվել է ուժեղ կենտրոնական իշխանություն (Սիրիան կամ Իրանը), քրիստոնյաներն ավելի պաշտպանված գտնվեցին: Ընդհանուր առմամ , Մերձավոր Արեւելքում կրոնի նկատմամ դիտվում են հակասական միտումներ: Այսպես, Սաուդյան Արա իայում այլ դավանանքների ներկայացուցիչներին կրոնական պաշտամունքի կատարման համար կարող են ձեր ակալել, ճիպոտահարել ու երկրից վտարել: Միեւնույն ժամանակ, հարեւան Արա ական Միացյալ էմիրություններում կան Կրիշնայի եւ Շիվայի տաճարներ, ողոքականների, կաթոլիկների եւ ուղղափառների եկեղեցիներ ու աղոթատներ: Կարելի է եզրակացնել, որ ֆինանսական, տեղեկատվության տարածման գլո ալ համակարգերի ձեւավորումը, ինչպես նաեւ գլո ալացման շատ այլ ասպեկտներ Մերձավոր Արեւելքում կուղեկցվեն նաեւ հակամիտումներով` ներառյալ արեւմտյան արժեքներին հակակշիռների ստեղծումը, որոնց թվում եւ տարածաշրջանի ապաքրիստոնեացումը: ՊՊՊ.iimeՏ.rս «Հանրապետական», 2008, թ. 1

«ՄԵՆՔ ՇԱՐԺՎՈՒՄ ԵՆՔ ԴԵՊԻ ԲԱԶՄԱԲԵՎԵՌ

ՔԱՈՍԱՅԻՆ ԱՇԽԱՐՀ»

Յու եր Վեդրին Միջազգային հարա երություններով զ աղվող ֆրանսիական քաղաքական գործիչների շարքում Յու եր Վեդրինն առանձնակի տեղ է գրավում: Նրա ազմամյա կարիերայի գագաթը եղավ Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը (1997–2002թթ.): Ավելի վաղ նա աշխատել է նախագահ Միտերանի պաշտոնական ներկայացուցիչ, ապա` աշխատակազմի գլխավոր քարտուղար: Փարիզում Յու եր Վեդրինի հետ զրուցել է մեր թղթակիցը: Հարց: Վերջերս «ՕaՅ ժ6 Բraոc6» եւ «Տս6Յ» ընկերությունների միավորումը վրդովեցրել է մի շարք եվրոպական երկրների եւ հովանավորչական մեթոդների վերա երյալ անավեճի վերսկսման առիթ դարձել: Մենք կանգնած ենք հովանավորչության վերադարձի շեմի՞ն: Պատ.: Անգամ ներկայիս գլո ալացված տնտեսությունում, եր շուկայական մեխանիզմները տարածվել են ողջ աշխարհում, ցանկացած պետություն շուկայական թափանցիկությունն այս կամ այն չափով զուգակցում է հովանավորչության տարրերին: Չկա ոչ մի լիակատար փակ երկիր. նույնիսկ Հյուս. Կորեայում ստեղծված են հատուկ տնտեսական գոտիներ: Սակայն ոչ ոք ամ ողջովին չի ացում իր տնտեսությունը, քանզի միշտ էլ կան որոշակի ռազմավարական շահեր: Նայեք Միացյալ Նահանգներին. այն շարունակ խոսում է տնտեսական ազատության մասին, քարոզում ազատականության գաղափարներ, այց նրա մոտ առկա են ազգային իզնեսի պաշտպանության չափազանց գործուն մեխանիզմներ: Մենք կարող ենք թվել աշխարհի տարածաշրջաններ, որտեղ տնտեսական ազատությունը եւ թափանցիկությունը խոր արմատներ են գցել: Որպես օրինակ` կարելի է երել Արեւմտյան Եվրոպան: Այստեղ տնտեսության գործունեության ներքին հիմքերը միաժամանակ հանդիսանում են գաղափարախոսության աղկացուցիչ մաս: Այսպես, եվրոպացիները հավատում են ազատական շուկայական տնտեսությանը եւ, համապատասխանա ար, շուկա192

ների թափանցիկությանը: Միաժամանակ, վերջին տասնամյակների Արեւմտյան Եվրոպան ացասա ար է ընկալում ազգայնականությունն ու ցանկացած փակվածություն, քանզի այն կարող է հանգեցնել պատերազմի: Անգամ հայրենասիրությունն է հաճախ սկսում զգուշավորությամ ընկալվել: Բացի այդ, այստեղ ջանում են չսեւեռվել ազգային ինքնության վրա` փորձելով ոլոր մարդկանց առաջին հերթին ընդունել որպես համամարդկային արժեքների կրող, այլ ոչ որպես որեւէ առանձին ազգության ներկայացուցիչ: Անշուշտ, նման եվրոպական մոտեցման մեջ առկա է պարզամտության տարր, քանզի մենք հիանալի տեսնում ենք, որ ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, Չինաստանը, Հնդկաստանը կամ Բրազիլիան տնտեսական եւ գաղափարախոսական թափանցիկությունը կիրառում են սոսկ որոշակի սահմաններում: Ավելին, նրանք հաճախ ապավինում են հովանավորչությանը կամ, եթե կամենաք, «տնտեսական հայրենասիրությանը»: Հովանավորչության հարցը չի կարող դիտվել զուտ տեսական առումով: Չէ՞ որ մենք չունենք ընտրության հնարավորություն լիակատար թափանցիկության եւ հովանավորչության կամ կատարյալ ունիվերսալիզմի եւ ազգային ինքնության միջեւ: Անհրաժեշտ է գտնել հաշվեկշիռ երկու եւեռների միջեւ, ինչը համաշխարհային տնտեսությանը թույլ կտա գործել արդյունավետ, այց միաժամանակ յուրաքանչյուր երկրի հնարավորություն կտա օրինական միջոցներով պաշտպանել իր հիմնարար շահերը: Հարց: 30 տարի առաջ մոդայիկ էր առանց ազգային պետությունների միասնական Եվրոպական միության մասին դատողություններ անել, իսկ այժմ այդ գաղափարի մասին նույնիսկ չեն հիշում: Պատ.: Դա լիակատար պատրանք էր: Եվրոպայում կային մարդիկ (նրանց կարելի է համարել ֆեդերալիստներ), որոնք երազում էին Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներին համանման` Եվրոպայի Միացյալ Նահանգների մասին: Ոմանք անգամ երազում էին միավորել Ֆրանսիան ու Գերմանիան, թեեւ դա զուտ երեւակայություն էր: Սակայն այսօր մենք վերջնականապես համոզվեցինք, որ այդ կարգի հայացքները չափազանց հեռու են իրականությունից: Նման փաստի ճանաչման մեջ ող երգական ոչինչ

չկա: Եվրոպական երկրները ոչ մի ընդհանուր ան չունեն ԱՄՆ-ի հետ: Դեռ ամերիկյան առաջին նախագահ Ջորջ Վաշինգտոնն է ասել. «Մենք ոլորս միանման ենք. մենք խոսում ենք նույն լեզվով, մեր կրոնը մեկն է, մենք ունենք նույն իրավունքները, մեր թշնամին մեկն է` րիտանական միապետությունը»: Նմանատիպ ոչինչ չի կարելի ասել շվեդների ու պորտուգալացիների, րիտանացիների ու հույների վերա երյալ: Հատկապես այդ պատճառով Եվրոպայում ազգային պետություններից հրաժարման եւ լիակատար քաղաքական ինտեգրման գաղափարը հենց սկզ ից էլ պատրանք էր: Լիովին հնարավոր է, որ որոշակի պահի այն արդյունավետ էր, որովհետեւ օգնեց Երկրորդ աշխարհամարտից հետո պայքարել ազգայնականության դեմ: Ինքնին նման կարգի հայեցակետերը միանգամայն գրավիչ են, այց եվրոպական երկրների նակիչներն ամենեւին էլ չէին ուզում դրանք կյանքի կոչել: Ի դեպ, այդ գաղափարը չի հայտնվել ոչ մի եվրոպական պաշտոնական փաստաթղթում, քանզի դրանք մշակողները տվյալ հարցում շատ զգուշավոր էին: Այն, ինչին ձգտել է Եվրոպան, Ժակ Դելորը կոչել է ազգային պետությունների դաշնություն: Ֆրանսիան, ընդ որում, մնում է Ֆրանսիա, Գերմանիան` Գերմանիա, Լեհաստանը` Լեհաստան եւ այդպես շարունակ, սակայն, միաժամանակ, նրանք կազմում են միություն, որը թույլատրում է շատ ուղղություններով իրականացնել ընդհանուր քաղաքականություն: Հարց: Իսկ ի՞նչ եք Դուք մտածում Եվրոպական միության ընդարձակման մասին: Պատ.: Անձամ ես հանդես եմ գալիս ընդարձակման սահմանների որոշակիացման օգտին: Որոշակի պահի պետք է կանգ առնել, այլապես ողջ եվրոպական նախագիծը պարզապես կմեռնի: Ոմանք գտնում են, թե որքան շատ երկիր մտնի ԵՄ, այնքան այն ուժեղ կլինի: Մյուսները պնդում են, որ այսուհետեւ` նոր պետությունների միացման դեպքում, Եվրամիությունն այլեւս համասեռ չի լինի, եւ միասնական որոշումներ գտնելը կդառնա ավելի դժվար: Միասնական Եվրոպայի ապագան միայն քաղաքական ինտեգրման եւ աշխարհագրական սահմանների հարց չէ: Այն նաեւ հարց է, թե աշխարհում Եվրոպական միությունն իրենից ինչ է

ներկայացնելու: Այն պարզապես դառնալու է կյանքի ացառիկ հաճելի պայմաններով գոտի՞, թե՞ հանդիսանալու է իրական համաշխարհային ուժ: Եվրոպական որոշ ղեկավարներ կարծում են, թե մեր արժեքների եւ կենսաոճի պաշտպանության համար անպայման պետք է լինել ազդեցիկ ուժ համաշխարհային ասպարեզում, մասնավորապես, Ռուսաստանի, Չինաստանի կամ արաական երկրների նկատմամ : Իսկ մյուսներն, ընդհակառակը, վախենում են դրանից` համարելով, որ հարկավոր չէ ԵՄ-ը վերածել ուժի առանձին եւեռի: Եվ մտավախությունները, որոնք նրանք արտահայտում են, հիմնված են անցյալի փորձի վրա, եր որոշ եվրոպական երկրներ արդեն փորձել են ուժ ցուցադրել: Հարց: Ի՞նչ եք Դուք սպասում Ամերիկայից նախագահական ընտրություններից հետո: Պատ.: Մենք շարժվում ենք դեպի ազմա եւեռ քաոսային աշխարհ: Միացյալ Նահանգները կշարունակի մնալ հիմնական խաղացող, այց երեւան կգան եւ այլ ուժեղ մասնակիցներ` Ռուսաստան, Չինաստան, ճապոնիա, Բրազիլիա… Բացի այդ, իրական քաղաքական ուժ կարող է դառնալ միավորված Եվրոպան: Եթե դա տեղի չունենա, ապա Ֆրանսիան, Գերմանիան եւ Մեծ Բրիտանիան կշարունակեն ինքնուրույն խաղալ կարեւոր քաղաքական դերեր: Եթե խոսենք կոնկրետ ԱՄՆ-ի մասին, ապա ես չեմ սպասում, որ հաջորդ նախագահի կուրսը հակադիր կլինի ներկայինիս, քանզի ամերիկյան քաղաքականությունում միշտ առկա են ժառանգության տարրեր: Ջորջ Բուշն արդեն այժմ անցկացնում է ամենեւին ոչ այն գիծը, ինչը նախկինում էր: Նրա նախագահության առաջին ու երկրորդ ժամկետների միջեւ նկատվում է ակնհայտ տար երություն: Բացի այդ, խոշոր տերությունները միշտ հակված են միակողմանի գործողությունների: Ընդ որում, այլ ան է, որ նրանք կարող են իրենց ավական հարգալից պահել մյուսների նկատմամ , այնինչ Բուշն իր կառավարման սկզ ում կոշտ քաղաքականություն էր վարում: Հաջորդ նախագահական ընտրություններից հետո ԱՄՆ-ը նախկինի պես կհամարի, որ ինքն աշխարհում խաղում է առանձնակի դեր, որ իր վրա դրված է քաղաքակրթական առաքելություն եւ որ իր ինքը պետք է ժողովրդավարության ու ազատական

տնտեսության արժեքները մատուցի մնացած ոլորին: Ամերիկան հավատում է իր ացառիկ կոչմանը: Եվ նման կարգի տրամադրվածությունը չի կորչի նոր նախագահի գալու հետ: Մյուս կողմից` անշուշտ, հնարավոր են էական փոփոխություններ: Օրինակ, ինչ վերա երում է Մերձավոր Արեւելքին, Բուշի վարչակազմի դիրքորոշումը գործնականում լիովին համընկել է Իսրայելի աջերի հայացքներին. ես նկատի ունեմ «Լիկուդ» կուսակցությունը: Նրանք միեւնույն կերպ են նայել պաղեստինյան խնդրին եւ արա ական աշխարհի հետ հարա երություններին: Նախագահական ընտրություններից հետո մենք կարող ենք սպասել առավել իրատեսական եւ առավել գործնական հայացքների վերադարձի: Հարց: Չինաստանը ցանկացած հարմար պահի ընդգծում է իր գլո ալ քաղաքական հավակնությունների ացակայությունը: Դուք դրան հավատո՞ւմ եք: Պատ.: Նույնիսկ Չինաստանի հարցերով մասնագետներն այդ մասին միասնական կարծիք չունեն: Եթե նայենք պատմական տեսանկյունից, ապա Չինաստանը եր եք չի հավակնել, որպեսզի ցուցա երի առանձնահատուկ ազդեցություն: Այդ Արեւմուտքն է միշտ ձգտել փոխել շրջակա աշխարհը: Նման մոտեցումը որոշակի չափով ձեւավորվել է քրիստոնեական կրոնում: Գոյություն ունեն երկու դավանանք, որոնք միշտ ձգտել են մարդկանց երել իրենց հավատքին` իսլամն ու քրիստոնեությունը, հատկապես` կաթոլիկությունը եւ ողոքականությունը: Հենց կաթոլիկության ու ողոքականության հակումը դեպի միսիոներականություն եղավ գաղութատիրության հիմքը: Չինաստանի կրոնի եւ պատմության մեջ նման ոչինչ չի դիտվում: Այդ երկիրը եր եք իր առջեւ խնդիր չի դրել գերիշխել աշխարհում: Չինացիներն աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններն արել են շատ վաղ, եվրոպացիներից անհամեմատ շուտ` օգտագործելով շատ ավելի մեծ նավեր, քան Քրիստափոր Կոլում ոսը: Շատերը գտնում են, որ նրանք նաեւ հասել են Ամերիկա` արդեն չխոսելով նրանց կողմից Աֆրիկան ուսումնասիրելու մասին: Բայց մի անգամ կայսրն ասաց, որ հեռավոր ճանապարհորդությունները դադարեցվում են, որովհետեւ չինա196

ցիներին դա այլեւս չի հետաքրքրում: Նրանք իրենց համարում էին տիեզերքի կենտրոն. եթե ար արոսները ցանկանում էին գնալ նրանց մոտ, ապա նրանք կարող էին դա անել, իսկ եթե չէին ցանկանում, ապա կարող էին այնուհետեւ էլ մնալ խավարի ու տգիտության մեջ: Չինացիներին ոլորովին չի հրապուրել լուսավորիչների դերը: Ինձ թվում է, այդ հոգեմտածելակերպը հետագայում էլ կդրսեւորվի: Չեմ կարծում, թե Չինաստանի պահվածքը կարող է հիշեցնել Եվրոպայի կամ Ամերիկայի գործողությունները: Սակայն եր եք չի կարելի մոռանալ տրամա անության նական զարգացման մասին, որը տնտեսապես հզոր տերություններին մղում է այս կամ այն քաղաքական քայլերի: Չինաստանը զարգանում է արտասովոր տեմպերով, այն կարիք ունի նավթի, գազի, օգտակար հանածոների, նոր խողովակաշարերի անցկացման, հզոր առեւտրային նավատորմի: Նրան հարկ է լինելու ապահովել իր տնտեսական անվտանգությունը: Ու եթե անգամ Պեկինն այսօր քաղաքական դաշինքների հետաքրքրություն չի դրսեւորում, միեւնույն է` վաղ թե ուշ կսկսի գործել տնտեսական զարգացման տրամա անությունը: Մեծ տերություն դառնալու ճանապարհով ընթացքը կարող է Չինաստանին ավական հեռուն տանել: Եթե ի հայտ գան իրական դժվարություններ, ապա կարող են ծագել պետությունների տարեր տեսակի միավորումներ, որոնք կցանկանան զսպել Չինաստանի ազդեցությունը, եւ Պեկինին հարկ կլինի դրան հակադարձել: Դեռեւս Ցզյան Ցզեմինի օրոք ընդունվեց «Չինաստանի խաղաղ վերընթաց» կարգախոսը: Այսինքն` որդեգրվեց վերելքի ուղի, որը պիտի ընթանա խաղաղ: Սակայն ամենեւին ոչ ոլորն են դրան հավատում: Այնպես որ` Պեկինի ապագա քաղաքականության հարցը դեռ մնում է աց: «ՔօՇՇèՋ 8 ԼոօԾՅոԵՒօé ոօոèւèա6», 2007, դեկտ. «Հանրապետական», 2008, թ. 1

ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐԱԴՈՔՍՆԵՐԻՑ.

ՔՎԵԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆրանսիացի մաթեմատիկոս մարքիզ դը Կոնդորսեն առաջինը ձեւակերպեց կամքի ժողովրդավարական արտահայտման հիմնարար խնդիրը: 1785թ. նա հրապարակեց «էսսե մեծամասնության որոշումների հավանականության վերլուծության կիրառման մասին», որտեղ անաձեւեց «Կոնդորսեի պարադոքսը». մեծամասնության (օրինակ` ընտրողների) անհատական նախապատվությունները ոչ միշտ են արտացոլվում նմանատիպ հավաքական որոշումներում (օրինակ` ընտրությունների արդյունքում): 1952թ. ամերիկացի տնտեսագետ եւ մաթեմատիկոս Քենեթ Արոուն հրապարակեց «Սոցիալական ընտրություն եւ անհատական արժեքներ» նշանային գիրքը, որտեղ ձեւակերպեց «Արոուի պարադոքսը» (այդ եւ ուրիշ աշխատանքների համար 1972թ. նա տնտեսագիտության նագավառում արժանացավ Նո ելյան մրցանակի): Արոուն առանձնացրեց ժողովրդավարական ընտրությունների 5 նորմ, որոնք հանդիսանում են ընտրողների մեծամասնության կամքի որոշման մեխանիզմներ: Նա ապացուցեց, որ սկզ ունքորեն անհնար է ստեղծել ընտրական համակարգ, որի շրջանակներում չխախտվի այդ նորմերից գոնե մեկը: Անգլիացի տնտեսագետ, փիլիսոփա ու սոցիոլոգ Ամարթյա Սենը (1998թ. տնտեսագիտության նագավառում ստացել է Նո ելյան մրցանակ) շարունակեց Կոնդորսեի եւ Արոուի մտորումների ընթացքը եւ մշակեց «սոցիալական ընտրության» տեսությունը: Սենի կարծիքով, լայն համաձայնության առկայության դեպքում, հասարակության կատարած ընտրությունը կասկած չի հարուցում: Եթե կարծիքները աժանվում են, ապա հարցն այն է, որպեսզի գտնել տար եր կարծիքներն ի մի երելու միջոցներ: Եվ հենց այստեղ սկսվում են պրո լեմները, քանզի իրական ընտրությունների պայմաններում, ոլորին ավարարող որոշումներ գտնելն անհավատալիորեն արդ է, եթե ընդհանրապես հնարավոր է: Կոնդորսեի, Արոուի եւ Սենի գաղափարներն այժմ հիմք են ծառայում այդ ոլորտում շատ հետազոտությունների համար: Ամերիկացի մաթեմատիկոս Դոնալդ Սաարին «Որոշումները եւ

ընտրությունները. ացատրելով անսպասելին» ու «Քաոսային ընտրություններ» գրքերում ապացուցում է, որ Արոուի եւ Սենի տեսությունները ճիշտ են ամենեւին ոչ ոլոր դեպքերի համար: Նրա կարծիքով, նման վարկածներն արհեստականորեն պարզեցնում են խնդիրը` ուղղակի հաշվի չառնելով շատ գործոններ: Ըստ Սաարիի, ընտրություններն անհամեմատ ավելի հաճախ են տալիս անսպասելի արդյունքներ, քան ընդունված է համարել. նրանց արդյունքները շատ դեպքերում արմատապես տար երվում են ընտրողների սկզ նական ցանկություններից (դա վերա երում է ոչ միայն իշխանության մարմինների ընտրություններին, այլեւ մրցանակների դափնեկիրների որոշմանը, ընկերությունների տնօրենների խորհուրդների ընտրություններին եւ այլն): Սաարին հակված է դրանում մեղավոր համարել ոչ ընտրողներին եւ ոչ էլ իշխանությանը (եթե, անշուշտ, ընտրություններն անցնում են արդար), այլ քվեարկության ոչ համարժեք ընթացակարգերը: Ավստրալացի գիտնականներ Ջեֆրի Բրենանը եւ Լորեն Լոմասկին «Ժողովրդավարությունը եւ որոշումը» գրքում ապացուցում են, որ քվեարկության ժամանակ պատասխանատու եւ տեղեկացված ընտրողը հաճախ ընդունում է ամենեւին ոչ լավագույն որոշումը: Քաղաքական գործիչներին կամ կուսակցություններին կողմ քվեարկելու փոխարեն, որոնք, օ յեկտիվ չափանիշներով, ընդունակ են ավելի լավ պաշտպանել նրա շահերը, ընտրողը հաճախ ղեկավարվում է նավ ոչ անականության ձայնով, այլ ինչ-որ ուրիշ շարժառիթներով: Բրենանը եւ Լոմասկին վերլուծեցին Ավստրալիայի, ԱՄՆ ու Մեծ Բրիտանիայի «նշանային» քվեարկությունների արդյունքները եւ հայտնա երեցին ընտրողների կողմից ընդունված միանգամայն ոչ տրամա անական որոշումների ազմաթիվ փաստեր: Ընդ որում, ինչն առավել ապշեցուցիչ է, մինչ ընտրությունների օրը շատ ընտրողներ ունենում են մեկ տեսակետ, սակայն գալով ընտրական տեղամասեր` այն փոխում են հակառակի: Գրքի հեղինակները պնդում են, թե ընտրողներն իրենց ընտրությունը խարսխում են երկու հիմնավորումների վրա` «գաղափարախոսական» եւ «նյութական»: «Գաղափարախոսական» ընտրողն ավանդա ար քվեարկում է այս կամ այն քաղաքական ուժի օգտին, «նյութականը»` ականջալուր է լինում, առաջին հերթին,

քաղաքական գործիչների խոստումներին: Իրականության մեջ «գաղափարախոսությունը» եւ «նյութականությունը» հաճախ փոխում են տեղերը: Արդյունքում` անհնար է հաղթել ընտրություններում սոսկ այն հստակ ընկալման հաշվին, թե ինչ է քաղաքական գործիչներից սպասում լսարանը: Բրենանի ու Լոմասկու կարծիքով, հենց այդ պարադոքսով է պայմանավորված ժողովրդավարական հասարակության թուլությունը եւ, միաժամանակ, ուժը. քաղտեխնոլոգների ողջ ցանկությամ հանդերձ, ընտրողին հնարավոր չէ ծրագրավորել: Ամերիկացի գիտնականներ Շոն Բոուլերը եւ Թոդ Դոնովանը «Պահանջելով փոփոխություններ» գրքում ապացուցում են այլ կանխադրույթ: Նրանք ելնում են այն անից, որ առավել պատասխանատու քվեարկությունների` օրինակ, հանրաքվեների ժամանակ, ընտրողներն ընդունում են որոշումներ` հաշվի առնելով երկու գործոն. իրենց անձնական շահերը եւ տեղեկատվությունը, որին իրենք տիրապետում են: Եթե ընտրողները սատարում են, մասնագետների տեսակետից, անսպասելի առաջարկությունների կամ քվեարկում «կասկածելի» թեկնածուների օգտին, դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե լսարանին հիմարացրել են կամ երկրի քաղաքացիներն ընդունակ չեն ճիշտ որոշում կայացնել: Բոուլերի եւ Դոնովանի կարծիքով, իրականում, դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում ընտրողները կատարում են միանգամայն խելամիտ ընտրություն. ընտրական տեխնոլոգիաների մասնագետները, լրագրողները եւ պետական պաշտոնյաները պարզապես անկարող գտնվեցին հասկանալու ժողովրդի իսկական տրամադրությունները: «Հակասություններ ընտրողի պահվածքում» ակադեմիական ժողովածուի խմ ագիրներ Ռիչարդ Նիեմին եւ Հեր երտ Վեյս երգը կազմել են ընտրողների պարադոքսային պահվածքի մասին հոդվածների հավաքածու: Նրանց տվյալներով, ընտրողի պահվածքը կարելի է կանխատեսել` տիրապետելով նրա ութ հիմնական նութագրերի մասին տեղեկատվությանը: Դրանցից են, օրինակ, ընտրողի տնտեսական եւ սոցիալական նութագրիչները, երկարաժամկետ քաղաքական մոլությունները, քաղաքական հրատապ խնդիրների վերա երյալ տեսակետը, երկրում ու անձնական կյանքում ներկայիս իրավիճակի գնահատականը, գործող իշխանու200

թյան հանդեպ նրա գնահատականը եւ այլն: Սակայն այստեղ ծագում է գլխավոր հարցը. քվեարկության պահին թվարկված գործոններից ո՞րը կլինի վճռորոշ: Եվ տեղում ի հայտ է գալիս հետաքրքիր պարադոքս. ընտրողը հաճախ ինքն ի վիճակի չէ նկարագրել իր նախապատվությունների համակարգը: Օրինակ, նա չի կարողանում որոշում ընդունել, թե իր համար որն է առավել կարեւոր` ներկայիս իշխանության աշխատանքի արդյունքնե՞րը, թե՞ իր անձնական քաղաքական հակումները: Այս պատճառով ընտրությունների օրն ընտրողը հաճախ գործում է պահի ազդեցության տակ: Նրա կամքի արտահայտման վրա ի զորու են ազդել ամենաանկանխատեսելի գործոններ: Այսպես, օրինակ, որեւէ կուսակցության ցուցադրական քարոզչություն մի ընտրողի, որը վաղուց է այդ կուսակցությանը համակրում, կարող է վերամ արձ եւ հիմար թվալ, ուստի նա կհրաժարվի նրան կողմ քվեարկելուց, իսկ մյուսին` մրցակից քաղաքական ուժին պատկանողին, ընդհակառակը` խելացի ու վառ, ուստի նա իր ձայնը կտա նրան: «Քվեարկելով ծրագրի օգտին» գրքի հեղինակ Սթիվեն Նիքոլսոնն ապացուցում է, որ ընտրողը դեպքերի մեծամասնությունում քվեարկում է` գնահատելով իրադրությունը համալիր ամ ողջության մեջ: Օրինակ` եթե խոսքը տեղական իշխանության մարմինների ընտրությունների մասին է, նա վերլուծում է իրադրությունը ոչ միայն իր շրջանում կամ քաղաքում, այլեւ ողջ երկրում: Այսինքն` Նիքոլսոնի կարծիքով, քաղաքական գործիչներին, կամա-ակամա, հարկ է լինելու համակերպվել ոչ միայն «նեղ», այլեւ «լայն» օրակարգին: Ցանկացած քվեարկություն ընտրողի համար հանդիսանում է հարցերի լայն շրջանակի հանդեպ սեփական կարծիքի արտահայտման միջոց, եթե անգամ նա ինքն այդ մասին չի խորհրդածում: Ամերիկյան նահանգներում մի քանի ընտրությունների վերլուծության հիման վրա Նիքոլսոնը ցույց է տալիս, որ «նեղ» ու «լայն» օրակարգերը խիստ քմահաճորեն են իրար ծածկում: Այսպես, օրինակ, հարկերի իջեցման մեջ շահագրգռված ընտրողները հրաժարվել էին քվեարկել այն քաղաքական գործիչների օգտին, որոնք խոստացել էին դրանք նվազեցնել. պատճառը թեկնածուների դիրքորոշումն էր միանգամայն այլ հարցերում, օրինակ` նրանց վերա երմունքը գլո ալ տաքացմանը:

Այս իրավիճակում ընտրողի վրա վիթխարի ազդեցություն են գործում զանգվածային լրատվամիջոցները, որոնք ձեւավորում են իրական` հաճախ քվեարկության թեմատիկային չհամընկնող օրակարգ: «Ռացիոնալ ընտրողի մասին առասպելը» գրքի հեղինակ, տնտեսագետ Բրայան Կապլանն ապացուցում է, որ դեպքերի մեծամասնությունում ընտրողները, որոնք տեսականորեն պետք է ընդունեն խելամիտ/ռացիոնալ որոշումներ, կատարում են միանգամայն իռացիոնալ ընտրություն: Օրինակ, շատ երկրներում առկա են իռացիոնալ տնտեսական վախեր: Թեեւ «աղքատ» պետությունների նակիչները նախընտրում են գաղթել «հարուստ» երկրներ, սակայն տեղական ընտրություններում նրանք ամենեւին էլ ոչ միշտ են սատարում քաղաքական գործիչներին, որոնք փորձում են տեղական հողին պատվաստել «հարուստ» երկրներում առկա պրակտիկան: Կապլանը գտնում է, թե այդտեղ է դրսեւորվում քաղաքացու ընտրությունը: Եթե նա հեռանում է այլ երկիր, ապա հրաժարվում է ազգային հպարտության զգացումից (հոգե անական շահ)` ընտրելով առավել արձր կենսամակարդակ (նյութական շահ): Եթե նա մնում է հայրենիքում, ապա ձեռք է երում հոգե անական շահ, այց հրաժարվում է նյութականից: Կապլանը պնդում է, թե «մարդիկ ցանկանում են հավատալ նրան, որին հավատում են մյուս մարդիկ»: Խիստ արդ է որոշել, թե առաջին անգամ եր եւ ինչու են առաջացել նման հայացքներ: Սակայն այդ հայացքներն անմիջական ազդեցություն են թողնում ցանկացած ընտրության արդյունքների վրա: Կապլանն ապացուցում է, որ կրթված (այսինքն` իրավիճակն առավել լավ հասկացող) մարդիկ ընտրությունների գնում են ավելի հազվադեպ, քան քիչ կրթվածները: Դրա արդյունքն է հանդիսանում իշխանությունում հանպատրաստից մարդկանց հայտնվելը եւ անմիտ որոշումների ընդունումը: Ընդ որում, եթե քաղաքական գործիչներն իրոք կատարեին իրենց ընտրողների ոլոր ցանկությունները, ապա դա ցանկացած երկրի համար կ երեր աղետալի հետեւանքների: Ուստի քաղաքական գործիչները ստիպված են հաշվեկշռել: Կապլանի գնահատմամ , գործնականում ոլոր քաղաքական գործիչները հարկադրված են ընդունել

ժողովրդականություն վայելող, այց հիմար որոշումներ, որպեսզի գոհացնեն իրենց կողմնակիցներին: Հակառակ դեպքում, նրանք կդադարեն լինել քաղաքական գործիչներ: «Դժվար ընտրություն, հեշտ պատասխաններ» գրքի հեղինակներ Մայքլ Ալվարեզը եւ Ջոն Բրեմը նշում են, որ քաղաքականությունը` միշտ էլ գաղափարների ախում է: Ընդ որում, հստակ քաղաքական մոլություններ ունեցող ընտրողներն ամենեւին ոչ միշտ են իսկապես հասկանում, թե ինչի մասին է խոսքը: Նրանք ոչ քաղաքական գործիչների մանրակրկիտ ացատրություններով եւ ոչ էլ նույնիսկ ԶԼՄ հրապարակումներով են կողմնորոշվում, այլ քննարկման առարկայի մասին իրենց ինչ-որ պատկերացումներով: Արդյունքում` ընտրողը ոչ թե մանրամասն վերլուծված եւ ստուգված տեղեկատվության հիման վրա է որոշում կայացնում, այլ գնահատելով փաստերի, առասպելների ու մոլությունների արտասովոր շիլափլավը, որ առաջանում է իր գլխում: ՄaՏհiոցtօո ՔrօԲil6 «Հանրապետական», 2008, թ. 2

ԱՆՋԱՏՈՂԱԿԱՆ ԵՎ ՌԵԳԻՈՆԱԼ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

1. ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԲԱԼԿԱՆՆԵՐ

Գեորգի էնգելգարդտ Պատմականորեն Բալկանների ող երգությունը եղել է այնտեղ նակվող ժողովուրդների «մեծ գաղափարների» միջեւ հակամարտությունը: Ալ աններն ու հույները, ուլղարներն ու սեր երը, խորվաթներն ու ռումինները` ոլորն ունեցել են իդեալ առ այն, թե հատկապես ինչպիսին պետք է լինեն իրենց պետության սահմանները: Թերակղզին չափազանց փոքր է, ուստի եւ շատ մեծ են ազգային նկրտումների հատման գոտիները: Այն ստեղծել եւ ստեղծում է հող կոնֆլիկտների համար, նաեւ մշտական լարվածություն տարածաշրջանային հարա երություններում` դարձնելով տարածաշրջանը խիստ հրապուրիչ արտաքին միջամտության համար: «Մեծ Ալ անիա»: Ալ անական իռեդենտիստներն ու ազգայնականները, առաջին հերթին` կոսովյան, Բալկաններում «Մեծ Ալ անիա» ստեղծելու իրենց նկրտումներով վիճարկում են տարածաշրջանի չորս երկրների` Չեռնոգորիայի, Սեր իայի, Մակեդոնիայի եւ Հունաստանի տարածքները: Վերջին 20 տարում իրենց ազգային ծրագրերի իրականացման գործում նրանք հասել են էական հաջողությունների` վերահսկողություն սահմանելով Կոսովոյի ու Մետոխիայի ինքնավար երկրամասի վրա, ստանալով ինքնավարության արձր աստիճան Մակեդոնիայում եւ ամրապնդելով քաղաքական ազդեցությունը Պրեշեւյան հովտում` Սեր իայի հարավում: Բոլոր այս հաջողություններն ալ անների կողմից ձեռք են երվել նախեւառաջ ԱՄՆ-ի ու ԵՄ-ի հետ ռազմավարական համագործակցության հաստատման շնորհիվ: Ալ անների քաղաքական հավակնությունների ծավալումը մնում է, առնվազն, խիստ հավանական` անկախ նրանից, թե ինչ կձեռնարկեն ԱՄՆ-ն ու ԵՄ-ը:

Ալ աններն այսօր զարգացող տարածաշրջանային գործոն են: 21-րդ դարի սկզ ին Բալկանների ժողովուրդներից միայն ալ աններին է հաջողվում հետեւողականորեն կառուցել իրենց «մեծ պետությունը», եւ հիմքեր չկան սպասելու` մոտ ապագայում նրանց տարածաշրջանային էքսպանսիայի դադարեցման: Սեր ական մարտահրավեր: Սեր երը աժանված են չորս պետության ու մեկ կիսապետական տարածքի սահմաններով: Բուն Սեր իայից ացի, դա Խորվաթիան է, Բոսնիա-Հերցեգովինան, Չեռնոգորիան եւ Կոսովոն: Վերջին 15 տարիներին նրանք ապրեցին պատմական պարտությունների ու նվաստացումների շարք` հավանա ար, ամենածանրը վերջին հարյուրամյակներին (առնվազն` վերջին 200 տարում): Անհետացան այդ ժողովրդի պատմական նակության ամ ողջ շրջաններ, առաջին հերթին` Խորվաթիայում եւ Կոսովոյում, ոլոր տարածաշրջանային վեճերը հետեւողականորեն Արեւմուտքի կողմից վճռվեցին առանց սերերի շահերի հաշվի առնման ու նրանց հաշվին: Ուշագրավ է, որ տարածաշրջանի նորաստեղծ պետություններից սեր երի անջատման ձգտման դեպքերում նրանց գործողությունները խափանվում էին այդ պետությունների (Խորվաթիա, Բոսնիա-Հերցեգովինա) տարածքային ամ ողջականության կարգախոսով, ինչը չէր խանգարում ԱՄՆ-ին եւ նրա դաշնակիցներին սատարել Կոսովոյի անջատմանը Սեր իայից` հիմնավորված ազգերի ինքնորոշման իրավունքով: Այս անարդարությունից սեր երի դժգոհության անխուսափելի հետեւանքն են հոգե անական ֆրուստրացիան ու ռեւանշիզմը: Մոտակա 20-30 տարիներին (այսինքն` մինչեւ 2030-2040թթ.) արտաքին թելադրանքով պարտադրված սահմանների վերանայման ձգտումը մնալու է սեր ական քաղաքական կյանքի կարեւոր գործոնը: Դա չի նշանակում, թե Բելգրադն անհապաղ կպատերազմի Խորվաթիայի, Կոսովոյի, Բոսնիա-Հերցեգովինայի դեմ, այց այն, որ սեր ական քաղաքական ասպարեզում միշտ կլինեն ուժեր, որոնք այսպես թե այնպես այդ հնարավորությունը կքննարկեն, կարելի է համարել արդի սեր ական քաղաքական կյանքի աքսիոման:

Ք Ք Ք

Դիտարկենք Արեւմտյան Բալկանները տարածաշրջանի հյուսիսից հարավ` հաջորդա ար: Սլովենիա: Այն գործնականում միատարր պետություն է` առանց համատեղ ապրող ազգային փոքրամասնության, որը ձգտի սահմանների վերանայման: Միակ միջպետական վեճը, որ նա ունի` Խորվաթիայի հետ Պիրանյան ծոցում ջրային սահմանափակման շուրջ է: Այն ձգվում է 15 տարի, կարող է շարունակվել դեռ շատ երկար եւ ավելի շուտ կարող է դասվել տեղական էկզոտիկային: Խորվաթիա: 1991-1995թթ. պատերազմից ու սեր նակչության զտումներից հետո պետությունը գործնականորեն դարձավ միատարր: Բնակչության վերջին մարդահամարի տվյալներով, խոշորագույն էթնիկ փոքրամասնության` սեր երի քանակը 12 տոկոսից նվազել է մինչեւ 4,5 տոկոս: Ավելին` եթե առաջ սեր երը Խորվաթիայում ունեին համատեղ նակության շրջաններ, որոնք հայտնի են Կրաինա ընդհանուր անվամ , ապա ներկայումս հենց այդ վայրերն են ենթարկվել համընդհանուր էթնիկ զտման: Խորվաթիայում մնացած սեր նակչությունը քաղաքա նակ է, որը ցրված է ողջ տարածքով. նրանք գործնականում չունեն համատեղ նակության միավորումներ: Միակ ացառությունը Արեւելյան Սլավոնիան է (Վուկովարի տարածաշրջան), որը 1996թ. վերջին առանց կռվի փոխանցվեց Զագրե ի վերահսկողության տակ, ուստի եւ տեղական սեր ական համայնքն այնտեղ կարողացավ պահպանվել: Սակայն այս տարածաշրջանը երկրի ծայրամաս է եւ չի կարող Զագրե ի կամ Դալմացիայի սեր երի համար ձգողության կենտրոնի դերին հավակնել: Խորհրդարանում սեր երը ներկայացված են ազգային կուսակցությամ , այց այն քաղաքական ազդեցություն չունի եւ ավելի շուտ ծառայում է որպես Զագրե ի ազգային հանդուրժողականության ցուցափեղկ: Սեր ական նակության ավանդական շրջանները մինչեւ այժմ զգալի չափով դատարկ են. ընդ որում, Կրաինայից փախստականները սեփականության իրավունքից հրաժարման փոխարեն նախընտրում են դրամական փոխհատու206

ցումները, որոնց միջոցները տրամադրում է ԵՄ-ը: Տեսանելի ապագայում սեր ական ռեւանշի ենթադրական փորձը մնում է խիստ անհավանական` նախեւառաջ, Բելգրադի ռազմական ներուժի որակական դեգրադացման շնորհիվ: Ներկա պահին առավել նկատելի խնդիր է մնում մյուս փոքրամասնությունը` իստրիացիները (Դալմացիայի` առաջին հերթին, Իստրիա թերակղզու իտալացիները եւ իտալականացված նակչությունը): Նրանց թվաքանակը շուրջ 200 հազար է, նրանք համատեղ են նակեցված եւ պոտենցիալ կերպով կարող են ապավինել հարեւան Իտալիայի աջակցությանը: Խոսքն այստեղ տարածաշրջանային ինքնության մասին է, իսկ 1994 թվականից Իտալիայի, Սլովենիայի ու Խորվաթիայի հարեւան մարզերը համագործակցում են «Իստրիա» եվրատարածաշրջանի շրջանակներում: 1990-ականների ընթացքում տեղական իշխանությունը գտնվում էր «Իստրիական դեմոկրատական համաժողով» տարածաշրջանային կուսակցության ձեռքում, որի պահանջները հիմնականում հանգում էին տարածաշրջանային մեծ ինքնավարության եւ մշակութային խնդիրների: Բոսնիա-Հերցեգովինա: Այս երկիրը, լինելով արհեստական պետական կազմավորում, որակապես տար երվում է իր հարեւաններից. այն գոյատեւում է ացառապես մշտական արտաքին կառավարման եւ ՆԱՏՕ-ի ու ԵՄ-ի կողմից վերահսկվող խաղաղապահ զորակազմի շնորհիվ: Ձեւականորեն խոսքը համադաշնության մասին է, որն արտաքին կառավարիչները հետեւողականորեն վերածում են դաշնության` համադաշնության սու յեկտների լիազորությունները զուգահեռա ար փոխանցելով կենտրոնական կառավարությանը: Չնայած 13-ամյա ջանքերին, Բոսնիա-Հերցեգովինան նախկինի պես մնում է որպես երկու մասերի` Սեր ական Հանրապետության եւ Բոսնիա-Հերցեգովինայի Դաշնության (ռուսական առօրյա գործածությունում` մուսուլմանա-խորվաթական դաշնություն) արհեստական միավորում: Բոսնիա-Հերցեգովինայի սեր երը մշտապես խոչընդոտում են երկրում իշխանության կենտրոնացման գործընթացին ու լիազորությունների փոխանցմանը կենտրոնական կառավարությանը: Եվ

չնայած քաղաքական վերնախավի փոփոխությանը, որն անցկացվեց Արեւմուտքի ճնշման տակ, այն շարունակվում է: Այսպես. արեւմտամետ Անկախ սոցիալ-դեմոկրատների միությունը, որը փոխարինեց Սեր ական դեմոկրատական կուսակցությանը, այժմ նույնքան անշեղորեն պայքարում է Բոսնիայի սեր երի պետականության պահպանման համար: Դրա պատճառներն են ինչպես ոսնիական համայնքների հարա երություններում պահպանվող լարվածությունն ու կոնֆլիկտայնությունը, այնպես էլ վերջին 15 տարիներին տեղական սեր ական վերնախավի մոտ ձեւավորված` սեփական պետության գոյության հանդեպ սովորությունը եւ այն պահպանելու շահագրգռվածությունը: Սեր ական պետության նակչությունը շուրջ 1,5 մլն է (Բոսնիա-Հերցեգովինայի 4 միլիոնանոց ազգա նակչության 1/3-ից ավելին), տարածքը` ընդհանուր պետության 49 տոկոսը: Այս դեպքում ինչպիսի՞ն են մեծ Բոսնիայից Սեր ական Հանրապետության անջատման հնարավորությունները: Ներկա պահին դրանք մեծ չեն, որովհետեւ անջատմանը եռանդագին հակազդում են ԵՄ-ն ու ՆԱՏՕ-ն: Կոսովոյի անկախության հռչակման նախապատրաստման պահին շատ էին անավեճերը, թե կհետեւեն, արդյոք, Բոսնիայի սեր երը Պրիշտինայի օրինակին: Այդ հնարավորությունը հարուցեց ԵՄ ու ԱՄՆ որոշ անհանգստությունը: Վերջիններիս ուժեղ ճնշման տակ Բոսնիայի սեր երի անդրադարձը հասցվեց չափազանց համեստ ձեւաչափի: Նրանք խանգարեցին Բոսնիային ճանաչել Կոսովոյի անկախությունը, այց չհանդգնեցին հռչակել ուն Սեր ական Հանրապետության անջատումը: Սեր ական Հանրապետությունից ացի, անջատողականության համար շատ լուրջ ներուժ է առկա նաեւ մուսուլմանախորվաթական դաշնության ներսում: Այն ունի արդ կառուցվածք. 10 կանտոն` մուսուլմանական, խորվաթական եւ խառը: Յուրաքանչյուր կանտոնում եւ դաշնային մակարդակում պաշտոնների միջհամայնքային աժանման շատ արդ համակարգ է: Այստեղ հիմնական դժգոհությունը խում է խորվաթներից, որոնք 1990ական թվականներին ստիպված եղան հրաժարվել սեփական պետական կառուցվածքից (Հերցեգ-Բոսնա): Կոսովոյի անկախության հռչակումը կյանքի կոչեց հանուն «3-րդ տարածաշրջանի»

ստեղծման շարժումը, որը հավաքեց շուրջ 100 հազար ստորագրություն: Թեեւ խորվաթական համայնքը, համենայնդեպս` նրա մի մասը, ունի արտահայտված անջատողական մտայնություն, սակայն քաղաքական մեծ հավակնությունների դրսեւորումը նրա համար հնարավոր է միայն մետրոպոլիայի` Խորվաթիայի օգնությամ , որի իշխանությունները տվյալ պահին շահագրգիռ չեն տարածաշրջանային ճգնաժամերի նոր խորացմամ ու ԵՄ-ի հետ իրենց հարա երությունների լարմամ : ԵՄ դիրքորոշումը պարզ է եւ հասկանալի` Բրյուսելը հանդես է գալիս Բոսնիայի հետագա մասնատման դեմ. համապատասխանա ար` խորվաթական այս նախաձեռնությունն առայժմ մնում է կախված սպառնալիք: Բոսնիան մնում է որպես ծայրաստիճան անկայուն կազմավորում, որը դատապարտված է փլուզման` տարածաշրջանում արտաքին ռազմաքաղաքական ներկայության որեւէ թուլացման դեպքում: Չեռնոգորիա: Բալկանյան նոր պետություններից ամենափոքրը ( նակչությունը` շուրջ 650 հազար) կանգնած է իր կայունությանը սպառնացող ամ ողջ շարք վտանգների առջեւ. հարավային մասի ալ ան նակչությունը (4,5 տոկոս) եւ արեւելքի մուսուլմանսանջակլիները (15 տոկոս): Այս ամենը խորացվում է ուն չեռնոգորցիների աժանմամ , որոնց մոտ կեսը ձգտում է հարեւան Սեր իա եւ իրեն համարում է սեր : Պատահական չէ, որ 2006թ. մայիսի անկախության հանրաքվեի ելքը վճռվեց ալ անական ու սանջակյան փոքրամասնության դիրքորոշմամ : Հարկավոր է հաշվի առնել, որ Չեռնոգորիայից գաղթածների թիվը Սեր իայում, տար եր գնահատումներով, հասնում է նվազագույնը միլիոնի: Այս ամենը նոր պետությանը տարածաշրջանում ցանկացած էթնոքաղաքական սրացման նկատմամ դարձնում է չափազանց խոցելի: Սեր իա: Կոսովոյի ու Մետոխիայի ռնի անջատումից ացի, որը կատարվեց ինչպես 1999թ. ԱՄՆ եւ ՆԱՏՕ նրա դաշնակիցների ռազմական ագրեսիայի, այնպես էլ Արեւմուտքի քաղաքական ճնշման արդյունքում, Սեր իան կանգնած է մի շարք պոտենցիալ էթնոտարածքային սպառնալիքների առջեւ` միաժամանակ հանդի209

սանալով ինչպես իռեդենտիզմի սու յեկտ (Սեր ական Հանրապետության եւ Չեռնոգորիայի հետ վերամիավորման, Կոսովոյի նկատմամ ինքնիշխանության վերականգնման ձգտում), այնպես էլ անջատողականության օ յեկտ:

Վոյեվոդինա: Երկրի հյուսիսի այս ինքնավար մարզում նակվում է զգալի հունգար փոքրամասնություն` 290 հազար, որը պատմականորեն ձգտում է հարեւան Հունգարիա: Մինչեւ այժմ սեր երի ու հունգարների հարա երությունները ծանրացած չեն հակամարտություններով (անհամեմատելի են սեր -ալ անականի հետ): Այդ լարվածությունը կրում է պոտենցիալ նույթ, քանզի ազգային փոքրամասնության առկայությունն օ յեկտիվորեն ստեղծում է պայմաններ ԵՄ միջամտության համար, որի անդամ է հանդիսանում Բուդապեշտը: Հարկավոր է հաշվի առնել նաեւ «ինքնավարական» տրամադրությունների տարածվածությունը երկրամասի հենց սեր ական համայնքի մի մասում, որը ձգտում է թուլացնել Բելգրադի ազդեցությունն իր գործերին: Վոյեվոդինան Սեր իայի առավել երրի եւ տնտեսապես զարգացած մարզն է: Սանջակ: Այն պատմական, այլ ոչ թե վարչական մարզ է, որն ընդգրկում է Սեր իայի ու Չեռնոգորիայի սահմանակից շրջանները, Օսմանյան կայսրության Նովոպազարյան սանջակը: Սանջակի նակչության մեծ մասը կազմում են իսլամացած սեր երը (140 հազար կամ ողջ երկրի նակչության 2 տոկոսը), որոնք օգտագործում են « ոշնյակներ», «սանջակլիներ» ինքնանունները: Թեեւ ներկա պահին սանջակյան որոշ առաջնորդներ ավական ինտեգրվել են ելգրադյան կառավարող վերնախավին` լինելով Դեմոկրատական կուսակցության գործընկերներ, սակայն չի կարելի ացառել լարվածության ծավալումը տարածաշրջանում: Առավել եւս, որ վերջին տարիներին սեր ական Սանջակում աճում է վահա ականների ակտիվությունը, որոնք ձգտում են վերահսկողություն հաստատել շրջանի իսլամական կառույցների վրա: Վահա ականների պար երական ակտիվությունը հանգեցնում է ոստիկանության հետ զինված ախումների, ինչը, հետաքրքրության առկայության դեպքում, կարող է արտաքին միջամտության համար որպես առիթ օգտագործվել: Պատմականորեն Սանջակը հանդիսանում է յուրատեսակ «գորշ գոտի», որտեղ զարգացած են

կեղծված ապրանքների արտադրությունը (ջինսեր, սիգարետներ) եւ մաքսանենգությունը: Տարածաշրջանն աշխարհագրորեն ներկայացնում է առանձնահատուկ միջանցք, որը միացնում է Կոսովոյի ալ անական շրջանները Բոսնիայի հետ` այն դարձնելով Բալկաններում «կանաչ ուղղաձիգի»` Թուրքիայից մինչեւ Բոսնիա իսլամական տարածքների շղթայի հանգույց:

Հարավային Սեր իա: Այն Պրեշեւյան հովիտն է Սեր իայի ծայր հարավում: Բուն Կոսովոյի սահմաններից դուրս` ալ աններով նակեցված (մոտ 50 հազար) տարածաշրջան է: 2000-2001թթ. Պրեշեւյան հովիտը դարձավ սեր ոստիկանների եւ Կոսովոյում տեղակայված ալ ան գրոհայինների ախումների գոտի` տարածաշրջանի վրա վերահսկողության համար: Կոնֆլիկտը դադարեցվեց ՆԱՏՕ ուժերի միջամտության շնորհիվ, որոնք պնդում էին տարածաշրջանում խառը ոստիկանության ստեղծման եւ ալ անների քաղաքական ներկայացուցչության ընդլայնման շուրջ փոխզիջման հասնելու հարցում: Այս անջատողական մտայնությունների միաժամանակյա կենսագործման դեպքում Սեր իային սպառնում է երկրի առավել զարգացած ու երրի շրջանների կորուստ եւ վերադարձ 1912թ. սահմաններին: Մակեդոնիա: Եթե մինչեւ 1999թ. մակեդոնյան պետականության գլխավոր խնդիրը Հունաստանի հետ պետության անվան շուրջ վեճն էր, ապա սահմանակից Կոսովոն ՆԱՏՕ զորքերի եւ տեղի ալ անական զինյալների խառը վերահսկողության տակ փոխանցման պահից առաջին պլան ելան ալ անական համայնքի աճող հավակնությունները: Այսօր Մակեդոնիան փաստացիորեն մասնատված երկիր է: Ալ անները, որոնք 2004թ. մարդահամարի տվյալներով կազմում են շուրջ 2 միլիոնանոց պետության 25 տոկոսը, վերահսկում են երկրի` Կոսովոյին սահմանակից արեւմտյան շրջանները: Ըստ 2001թ. համաձայնագրի, ալ անական համայնքն ընդլայնված ներկայացուցչություն ստացավ նաեւ իշխանության հանրապետական մարմիններում: Վերջին տասնամյակների ընթացքում մակեդոնյան ալ անները կողմնորոշվեցին դեպի իրենց կոսովցի ազգակիցները.

նրանց շատ առաջնորդներ հանդիսանում են Պրիշտինայի համալսարանի շրջանավարտներ, իսկ 2001թ. ընդհարումներին կոսովոմակեդոնյան սահմանի երկու կողմից էլ ամենաակտիվ մասնակցությունն են ունեցել կոսովցի զինյալները: 21-րդ դարի առաջին տասնամյակի ավարտին Մակեդոնիայի սահմանների անձեռնմխելիության միակ երաշխիքը ԵՄ ու ՆԱՏՕ արի կամքն է: Եթե Բրյուսելն անհրաժեշտ համարի ալ անների հետ իր հարա երությունների շրջանակներում գնալ Սկոպյեի հանրապետության սահմանադրության կամ սահմանների վերանայման, մակեդոնացիները, թերեւս, ստիպված կլինեն հաշտվել դրա հետ: Ալ անական դիրքերի հետագա ամրապնդումը Մակեդոնիայում հղի է ընդհանուր տարածաշրջանային ճգնաժամով, քանզի այդ տարածքը պատմականորեն եղել է Բուլղարիայի, Հունաստանի, Սեր իայի միջեւ կռվախնձոր, ու նրա կարգավիճակի եւ/կամ սահմանների վերանայումը, մեծ հավանականությամ , կարող է ճգնաժամի մեջ ներքաշել նաեւ այլ սահմանակից երկրներ: Ք Ք Ք

Այսպիսով, վեճերի սպեկտրը Արեւմտյան Բալկաններում լայն է, եւ մոտակա 20-30 տարիներին այստեղ սահմանների հետագա վերաձեւման համար իրական մեծ ներուժ կա: Արեւմուտքի կողմից կոսովցի ալ աններին սեփական պետականություն պարգեւելը հանդիսանում է այդ գործընթացի կարեւորագույն խթանիչը: aքո.rս «Հանրապետական», 2008, թ. 5

2. ՀՅՈՒՍԻՍԱՅԻՆ ԵՎՐՈՊԱ

Ալեքսեյ Տերեշչենկո Հյուսիսային Եվրոպայում մոտալուտ փլուզման վտանգի առաջ կանգնած են երկու պետություն` Մեծ Բրիտանիան եւ Բելգիան: Հյուսիսի պետությունների մեծ մասում տարածաշրջանային շարժումները կրում են հիմնականում ազգագրական նույթ: Նիդեռլանդներում, Գերմանիայում ու Շվեյցարիայում դա, ըստ ամենայնի, կապված է նախեւառաջ նրա հետ, որ առկա քաղաքական համակարգի շրջանակներում տարածաշրջաններն արդեն իսկ ունեն լայն իրավունքներ եւ ինքնավարության հետագա ընդարձակման համար պայքարի անհրաժեշտություն չեն տեսնում: Շվեյցարիայում անջատողական հակամարտություններ չկան: Չնայած ֆրանկախոսների եւ գերմանախոսների միջեւ տարաձայնություններին, Ռոմանդիայի (ֆրանկալեզու Շվեյցարիայի) մշակութային ինքնավարությունից ացի, ոչ մի անգամ որեւէ այլ հարց չի ծագել: Փոխարենը` մի քանի տասնամյակ տեւեց սոցիալական, կրոնական ու լեզվական հենքով հակամարտությունը Բեռնի ողոքական կանտոնում: 1979թ. կանտոնի հյուսիսարեւմտյան հատվածն անջատվեց, եւ առաջացավ Յուրա նոր կաթոլիկ կանտոնը: Սակայն պայքարը շարունակվում է, որովհետեւ կանտոնների միջեւ սահմանը կաթոլիկներին չի ավարարել: Չնայած նրան, որ հակամարտության ոլոր մասնակիցները լոյալ են եղել Շվեյցարական Համադաշնության նկատմամ , սահմանների վերանայման փաստն առկա է: Ավստրիայում միակ փոքրամասնությունը, որ իր մասին հայտարարում է, սլովեններն են, որոնք ապրում են Կարինտիայի հարավ-արեւելքում: Նրանց «էնոտնա Լիստա» կուսակցությունը Ազատ եվրոպական դաշինքի մասնակից է: Սակայն Կարինտիայում սլովեն նակչության տոկոսը չափազանց աննշան է, որպեսզի նրանք որեւէ ակնառու դեր խաղան: Գերմանիան, չնայած իր ծանր անցյալին, ավականին միատարր երկիր է: Միակ տարածաշրջանը, որտեղ առկա է նկատելի

անջատողական շարժում, Բավարիան է` Գերմանիայի ամենահարուստ երկրամասը: Սակայն Բավարական կուսակցությունը 1962 թվականից խորհրդարան չի անցնում: Ալեմանյան անջատողականությունը Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ճանաչված շարժում էր: Խոսքը գնում էր Գերմանիայից ալեմանների` Բադենի, Վյուրթեմ երգի ու հարեւան երկրամասերի նակչության մի մասի անջատման եւ, ըստ ամենայնի, նույնալեզու եղ այրների` գերմանալեզու Շվեյցարիայի եւ ավստրիական Ֆորարլ երգ մարզի հետ նրանց միավորման մասին: Սակայն ներկայումս ալեմանյան շարժումից մնացել է սոսկ մշակութային աղադրիչը: Դանիան հավակնում է Ֆլենս ուրգ քաղաքին, որը գտնվում է Գերմանիայի տարածքում, այց նակեցված է դանիացիներով: Սա Շլեզվիգի այն հողերի մնացուկն է, որոնք նվաճվել էին Բիսմարկի կողմից ու Երկրորդ աշխարհամարտից հետո վերադարձվել Դանիային: Եվրամիություն ու Շենգենյան տարածություն այս երկու պետությունների մտնելուց հետո կոնֆլիկտը խաղաղվել է, այց մնում է հրատապ: Նիդեռլանդներում միակ տարածաշրջանային շարժումը Ֆրիսլանդիա նահանգի տարածքում է: Սակայն խոսքը միայն մշակութային ինքնավարության մասին է: Վերջերս ֆրիզները ազգային փոքրամասնություն ճանաչվեցին նաեւ Գերմանիայում` Դիտմարշ մարզում, որտեղ, ինչպես եւ Ֆրիսլանդիայում, շատերը մինչ այժմ տիրապետում են ֆրիզերեն լեզվին: Ներկա պահին Եվրոպայի ոչ մի երկրում, անջատողականության առումով, չկա այնպիսի ծանր իրավիճակ, ինչպիսին Բելգիայում է: Բելգիացիների մեծամասնությունը խիստ հավանական է համարում երկրի տրոհումը Ֆլանդրիայի ու ֆրանկալեզու Վալոնիայի: Այն, անշուշտ, առաջին հերթին, պայմանավորված է Բելգիայի արդ պատմությամ : Եր 1830թ. Բելգիան Նիդեռլանդներից անկախություն ստացավ, նիդեռլանդական ամեն ինչ ենթարկվեց ռնությունների: Ընդ որում` պետության ղեկավարներն ուշադրություն չդարձրին այն իրողությանը, որ նակչության կեսը (այսինքն` ֆլամանդացիները)

խոսում էին նիդեռլանդերենի տարատեսակով: 100 տարի ֆրանսերենը դարձավ Բելգիայի միակ պետական լեզուն: Ֆրանկալեզու նակչությունը գրավեց գերիշխող դիրքեր ինչպես քաղաքականության, այնպես էլ տնտեսության մեջ. Հարավային Բելգիան, իր երկաթահանքերով, դարձավ Եվրոպայի ամենազարգացած արդյունա երական շրջանը: Արդյունքում` 19-րդ դարի վերջին էթնիկական դիմակայությանն ավելացավ սոցիալ-քաղաքականը. եթե անվորական Վալոնիայում ընտրություններում հաղթում էին սոցիալիստները, ապա նահապետական Ֆլանդրիան միշտ դրսեւորում էր իր պահպանողականությունը: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ նման տարանջատումը մինչ օրս պահպանվել է: Կուտակված փոխադարձ վիրավորանքները, որոնք Երկրորդ աշխարհամարտին խորացան ֆլամանդացիների զանգվածային կոլա որացիոնիզմով, հանգեցրին նրան, որ արդեն 40-ական թվականներին արձրացվեց Բելգիայի ամ ողջականության հարցը: Այն ժամանակ հենց ֆլամանդացիների պահպանողականությունը թույլ տվեց Բելգիային պահպանել թագավորին` ելգիական միասնության գլխավոր երաշխավորին: Նիդեռլանդերեն լեզուն իր կարգավիճակով հավասարեցվեց ֆրանսերենին: Սակայն շուտով քաղաքական ու տնտեսական իրադրությունը խիստ փոխվեց: Ծանր արդյունա երության կարեւորությունն ընկավ, եւ ելգիական տնտեսությունը մեծ չափով վերակողմնորոշվեց դեպի տրանզիտը, ինչը հանգեցրեց Հարավային Բելգիայի հետամնացության եւ Ֆլանդրիայի տարածքում գտնվող նավահանգիստների ծաղկման: Ներկայումս Ֆլանդրիան զգալիորեն ավելի հարուստ է, քան Վալոնիան, եւ անջատողականների հիմնական փաստարկներից մեկը (ֆրանկախոսների կողմից հալածանքների մասին հիշողության հետ միասին) «վալոն ձրիակերներին» կերակրելու ցանկություն չունենալն է: Այն ժամանակ, եր Վալոնիայում ընդամենը 12 տոկոսն է արտահայտվել Բելգիայի տրոհման օգտին, Ֆլանդրիայում անկախության կողմնակիցները շուրջ 40 տոկոս են: Գոյություն ունեն մի շարք կուսակցություններ, որոնք հանդես են գալիս Ֆլանդրիայի անկախության օգտին: Առավել ազդեցիկ215

ներից է «Ֆլաամսե Բելանգ» ծայրահեղ աջ կուսակցությունը, որը Ֆլանդրիայի անկախության եւ Նիդեռլանդների ու Ֆրանսիական Ֆլանդրիայի հետ դաշնության ստեղծման կոչ է անում: Կուսակցությունն իր առջեւ դրել է նաեւ այլ նպատակներ. լիակատար եւ անվերապահ համաներում ոլոր նրանց, ում մեղադրել են Հիտլերի հետ համագործակցության մեջ, ներգաղթի սահմանափակում, հատուկ կարգավիճակից ֆրանսերեն լեզվի զրկում եւ այլն: Վալոնիայում, իր հերթին, կան կուսակցություններ, որոնք հանդես են գալիս Բելգիայից անջատման ու Ֆրանսիայի հետ միավորման օգտին: Սակայն դրա կողմնակիցների թիվը մեծ չէ: Ըստ երեւույթին, հիմնական գործոնները, որոնք պահում են Բելգիան քայքայումից, թագավորն է եւ Բրյուսելը: Թագավորին անվանում են` «միակ ելգիացին վալոնների ու ֆլամանդացիների երկրում», իսկ ֆրանկալեզու Բրյուսելը գտնվում է ֆլամանդական տարածքում: Միանգամայն անհասկանալի է, թե Բելգիայի փլուզման դեպքում ինչ պետք է անել Բրյուսելի հետ. ամենայն հավանականությամ , Եվրոպայի մայրաքաղաքն այս դեպքում կվերածվի վալոնյան անկլավի կամ կլինի «ազատ քաղաք»: Վալոն-ֆլամանդական հակասությունների խորապատկերի ներքո, սովորա ար, մոռանում են Բելգիայում եւս մեկ ազգային խմ ի` գերմանալեզու ելգիացիների առկայության մասին: 1918թ., Առաջին աշխարհամարտի արդյունքում, Բելգիային միացվեց էյփեն-Մալմեդի շրջանը, որտեղ նակչության մեծ մասը գերմանացիներ են: Ներկայումս նրանք Բելգիայի նակչության 5 տոկոսից ավելին չեն, այց ցանկանում են, որպեսզի իրենց ճանաչեն որպես Բելգիայի չորրորդ իրավահավասար շրջան: Նրանք լարված հարա երություններ ունեն ինչպես ֆլամանդացիների, այնպես էլ վալոնների հետ: Վերջին տասնամյակներին անսպասելիորեն սրվեցին անջատողականության խնդիրները Մեծ Բրիտանիայում: Շատ դարեր անգլոսաքսերը գերիշխել են Բրիտանական կղզիներում` ամեն կերպ հպատակեցնելով ու ճնշելով կելտերին: Այժմ կելտական մշակույթը` ժամանակակից երիտասարդության շրջանում ամենաշատ ժողովրդականություն վայելողներից մեկը,

հզոր վերածնունդ է ապրում: Կելտական աշխարհի միասնության համար պայքարում է Կելտական լիգան, որը միավորում է «վեց ազգերի»` Իռլանդիան, Շոտլանդիան, Ուելսը, Բրետանը, Կոռնուոլը եւ Մեն կղզին: Նրա նպատակն է կելտերեն լեզվի զարգացումը, կելտական ժողովուրդների համագործակցության կազմակերպումն ու պայքարը նրանց քաղաքական, մշակութային, սոցիալական եւ տնտեսական ազատության համար: Կելտական լիգայի առաջնահերթությունների թվում են Իռլանդիայի միավորումը, Լուար-Ատլանտիկ դեպարտամենտի վերադարձը Բրետանին եւ Շոտլանդիայի անկախությունը: Գործի է դրվել նաեւ Կանադայի, Պատագոնիայի եւ Ավստրալիայի կելտական սփյուռքը: Կելտական աշխարհն այնքան հրապուրիչ է, որ Գալիսիան ու Պադանիան եւս ձգտում են կապ գտնել կելտերի հետ: Մեծ Բրիտանիան հայտնվել է ծանր դրության մեջ, քանզի իր տարածքի ոլոր անջատողական շարժումները կելտական են: Դրանցից ամենահինը եւ ամենաճանաչվածը Օլսթերն է: 1921թ., եր Իռլանդիան ստացավ անկախություն, Օլսթերի ինը կոմսություններից վեցը մնացին անգլիացիների իշխանության ներքո: Օլսթերն աստիճանա ար աժանվեց երկու անհաշտ ճամարների` ազգայնական կաթոլիկների եւ ունիոնիստ ողոքականների («օրանժիստներ»), որոնք վերջին հաշվով վերածվել են երկու ինքնամփոփ ու միմյանց նկատմամ թշնամական համայնքների: Անցյալ դարի 60-90-ական թվականներին Իռլանդական հանրապետական անակն անկախության հասնելու նպատակով ահա եկչական գործողություններ էր անցկացնում: Արդյունքում` զոհվեց շուրջ 4 հազար մարդ: Կրակի դադարեցման մասին համաձայնագիրը կնքվեց 1997թ.: Արդեն այն ժամանակ ձեռք երված փոխզիջման համաձայն, օլսթերցիները կարող են ընտրել րիտանական կամ իռլանդական քաղաքացիություն: 1998թ. Հյուս. Իռլանդիան ունեցավ իր Օրենսդիր ժողովը: Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանը հեռու է խաղաղությունից, եւ շատերը շարունակում են հանդես գալ Մեծ Բրիտանիայից անջատման ու Իռլանդիայի հետ միավորման օգտին: Ընդ որում, վերջին երկու տասնամ217

յակներին երեւան են եկել մի շարք շարժումներ, որոնք հանդես են գալիս Օլսթերի լիակատար անկախության` նրա համար «երրորդ ուղու» օգտին: Սակայն այսօր իրավիճակն անհամեմատ ավելի լուրջ է Շոտլանդիայում: Անջատողական Շոտլանդական ազգային կուսակցությունը շոտլանդական խորհրդարանի ընտրություններին հավաքեց ձայների 37 տոկոսը, ինչը ցույց է տալիս, թե հասարակության մեջ որքան ժողովրդականություն են վայելում անկախության գաղափարները: «|ոժ6ք6ոժ6ոc6 ԲirՏt» շարժումը պահանջում է հանրաքվեի անցկացում եւ շոտլանդական անկախ պետության ստեղծում: Իր դերն է խաղում նաեւ Հյուսիսային ծովում, Շոտլանդիայի ափերի մոտ գտնվող նավթային շելֆի առկայությունը: Անջատման հակառակորդներն ընդգծում են այն դերը, որ Բրիտանական կայսրության ու Համագործակցության կայացման գործում խաղացել են շոտլանդացիները եւ այն ազդեցությունը, որ նրանք կարող են ունենալ համաշխարհային գործերում` մասնակցելով մեծ տերության կառավարմանը: Ուելսում անկախության գաղափարն առայժմ հրապուրում է լսարանի մոտ 12 տոկոսին, այց այն հետզհետե աճում է: 50-60-ական թվականներին Ուելսում գոյություն ունեին նույնիսկ մի քանի ահա եկչական կազմակերպություններ, որոնք պայթեցնում էին ջրմուղներն ու էլեկտրահաղորդման գծերը: Այժմ ուելսյան շարժումը գործում է սահմանադրական շրջանակներում: Ներկայիս Մեծ Բրիտանիայում, ըստ երեւույթին, ամենազարմանալի անջատողական շարժումը Միացյալ Թագավորությունից Անգլիայի անկախության համար շարժումն է: Այն խթան ստացավ 1998թ. հետո, եր Շոտլանդիան, Հյուս. Իռլանդիան եւ Ուելսն ստացան իրենց Օրենսդիր ժողովները: Անգլիացիներն իրենց անարդարացիորեն շրջանցված են զգում, եւ դա հարեւաններից ազատվելու ցանկություն է ծնում, որոնք իրենց ներքին որոշումներն ինքնուրույն են ընդունում, իսկ համա րիտանական խորհրդարանի որոշումների վրա կարողանում են ազդել:

Վերջին տարիներին մեծ թափ է հավաքում ինքնավարական շարժումը Կոռնուոլում, որտեղ կելտ նակչությունը (որը մինչեւ վերջ չի ուծացվել) ապրում է իր մշակույթի ու լեզվի վերածնունդը: 2001թ. Կոռնուոլի նակչության 7 տոկոսն իրեն ընդունեց ոչ թե րիտանացի, այլ կոռնուոլցի: Կոռնուոլի անկախության մասին խոսք չի գնում, սակայն տեղի նակչությունը պահանջում է ճանաչել իրեն որպես րիտանական կղզիների հինգերորդ նիկ ժողովուրդ եւ ունենալ սեփական Օրենսդիր ժողով: Գոյություն ունեն առանձին ահա եկչական կազմակերպություններ, որոնք սպառնում են ամեն «անգլիականին», այց առայժմ իրենց սպառնալիքները գործի չեն դրել: Անջատողական շարժումներ կան նաեւ Մեն կղզում, որը Եվրամիության կազմում չէ ու հասել է նրան, որ կղզի մտնելու համար հարկավոր է մուտքի առանձին արտոնագիր: Կան անջատողականներ եւ Ուայթ կղզում, որոնք վիճարկում են 1293թ. անգլիական թագավորին կղզիների վաճառման սահմանադրականությունը: Սակայն նրանց ժողովրդականությունը փոքր է: Սկանդինավյան երկրների տարածքում գոյություն ունի երկու ճանաչված անջատողական տարածաշրջան: Դրանք Ֆարերյան եւ Ալանդյան կղզիներն են: Ի տար երություն Իսլանդիայի, Ֆարերյան կղզիները չկարողացան Դանիայից անկախություն ստանալ: Թեեւ 1946թ. հանրաքվեին ֆարերցիների մեծամասնությունն արտահայտվեց անկախության օգտին, դանիական թագավորը դրեց իր վետոն` պատճառա անելով, թե հանրաքվեին մասնակցել է կղզիների նակչության սոսկ երկու երրորդը: Այնուամենայնիվ, ֆարերցիներին հաջողվեց հասնել սեփական լեզվի ու դրոշի ճանաչմանը: Ֆարերյան կղզիները հրաժարվեցին մտնել Եվրոպական միություն` այդպիսով խուսափելով ձկան որսի քվոտաներից: Ներկայումս ֆարերցիների շրջանում անկախության կողմնակիցները կազմում են նակչության շուրջ կեսը: Ֆարերյան կղզիներ լողացող ցանկացած նավաստի գիտի, որ պետք է խուսափել դանիական դրոշներից եւ ավելի լավ է խոսել անգլերենով:

Ալանդյան կղզիները Ֆինլանդիայի տարածք են` նակեցված առավելապես շվեդներով: Նրանք ունեն լայն ինքնավարություն, սեփական փոստային նամականիշներ ու ոստիկանություն: «Ալանդյան կղզիների ապագա» անջատողական կուսակցության ժողովրդականությունը հետզհետե աճում է. վերջին ընտրություններին նրանք ստացան քվեների 8 տոկոսը: Գրենլանդիայի համար, որին լիովին ավարարում է իրեն տրամադրված լայն ինքնավարությունը, անկախության հարց չկա (այն նույնպես Եվրամիության կազմում չէ): Վերջում` տարածաշրջանային երկու շարժումների մասին, որոնք ավելի շուտ կրում են մշակութային-լուսավորչական նույթ: Դրանցից մեկը Սկանիան է, որն իր մեջ ընդգրկում է Հալանդը, Բլեքինգեն եւ Սկոնեն` Հարավային Շվեդիայի երեք նահանգները, որոնք ընդհուպ մինչեւ 17-րդ դարը մնացել են դանիական իշխանության տակ, ինչպես նաեւ դանիական Բոռնհոլմ կղզին: Պայքարը գնում է տարածաշրջանային մշակութային ինքնության վերականգնման համար: Մյուս շարժումը էթնիկական է: Խոսքը սաամների մասին է, որոնք նակեցնում են Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Ֆինլանդիայի ու Ռուսաստանի հյուսիսային շրջանները: Անցյալ դարի 80-ական թվականներին ստեղծվեցին սաամ ժողովրդի ազգային դրոշը եւ օրհներգը, իսկ 1989թ. Նորվեգիայում ծնունդ առավ առաջին սաամական խորհրդարանը: Միաժամանակ, ներկա պահին, սաամների հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են` նրանց չափազանց փոքրաթվության պատճառով: ՅՁn.rս «Հանրապետական», 2008, թ. 6

3. ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԵՎՐՈՊԱ

Ալեքսեյ Տերեշչենկո Կոսովոյի նախադեպը չէր կարող աննկատ մնալ Հարավային Եվրոպայի երկրներում: Անգամ ներկայիս դինամիկայի պահպանման պարագայում անջատողական շարժումները Եվրոպայի հարավում տարեցտարի ավելի են աշխուժանում: ճիշտ է, վերջին տարիներին նրանք հիմնականում հրաժարվել են զինված պայքարից, այց դա, թերեւս, կապված է նաեւ խաղաղ ճանապարհով անկախություն ստանալու հույսերի հետ: Ք Ք Ք

Իտալիայում կան ազմաթիվ տարածաշրջանային շարժումներ, սակայն այսօր սոսկ դրանցից երկուսը լուրջ հենք ունեն: Առաջինը Հյուսիսային լիգայի շարժումն է: Նրա հիմնական հենակայաններն են Լոմ արդիան, Վենետոն եւ Պյեմոնտը` Հյուսիսային Իտալիայի խոշոր շրջանները: Դրանցից յուրաքանչյուրում առաջացել են իրենց սեփական ինքնավարական շարժումները: Առաջինը` Վենետոյում, որն Իտալիայի կազմի մեջ է մտել 1866թ.: Այնտեղ եր եք չեն դադարել պնդումները, թե Վենետիկը միանգամայն ինքնուրույն քաղաքակրթություն է եւ Իտալիայի կարիքը չունի: Այս շարժումը կրում է վենետիզմ անվանումը: 1980-ական թվականներին Հյուսիսային Իտալիայի մի քանի անջատ տարածաշրջանային շարժումները, Ում երտո Բոսիի գլխավորությամ , միավորվեցին Հյուսիսային լիգայի մեջ: Լիգան հանդես է գալիս Պադանիայի ինքնավարության կամ լիակատար անկախության օգտին: Թեեւ «Պադանիա» առը նշանակում է Պո գետի հովիտ, այդ անվան տակ հասկացվում է Հյուսիսային եւ Միջին Իտալիան (ընդհուպ մինչեւ Տոսկանա եւ Ում րիա), որը հակադրվում է Հարավին (Հռոմի հետ միասին)` որպես կոռուպցիայի, մաֆիայի եւ ան անների թագավորության: Հյուսիսում, արդեն դարի առաջին կեսին, չէին սիրում նեապոլցիներին ու սիցիլիացիներին, իսկ այժմ նաեւ վախենում են արտասահմանցի ներգաղթյալներից (առաջին

հերթին` արա ական եւ Արեւելյան Եվրոպայի երկրներից): Լիգայի առաջին հաջողությունը 90-ական թվականների կոռուպցիոն սկանդալներից հետո էր, ուր ներքաշված էր Հռոմի կառավարությունը: 1996թ. Լիգան հավաքեց քվեների 10,1 տոկոսը (իսկ Վենետոյում` 30 տոկոսը): Դրանից հետո Մանթուայում անգամ հիմնվեց այլընտրանքային խորհրդարան, եւ անցկացվեցին ընտրություններ: ճիշտ է, հետո իտալացիների մեծ մասը հիասթափվեց Լիգայից: Քչերն էին ցանկանում Հռոմի հետ լիովին խզել կապերը. նրանց միանգամայն ավարարում էր ֆեդերալիզմը, այսինքն` սեփական հարկերն իրենց մոտ ծախսելու լայն հնարավորությունը եւ տեղական մարզային կառավարության մեծ անկախությունը: Այդ իսկ պատճառով 2000թ. Լիգան նույնիսկ դաշինք կնքեց Բեռլուսկոնիի «Առա՛ջ, Իտալիա» կառավարող կուսակցության հետ: Սակայն Լիգայում ձեւավորված է ավական կոշտ ու հետեւողական գաղափարախոսություն: Նա հրաժարվում է մյուս իտալացիների հետ որեւէ ազգակցությունից` իր նախնիներ համարելով ցիզալպինյան գալլերին. ահա այսպես է Իտալիայում աշխատում կելտական առասպելը: Լիգայի մյուս խորհրդանիշը առասպելական զինվորն է, որը մարտնչում է Ֆրիդրիխ Բար արոսայի դեմ: Լիգայի օրհներգը «ԿaՔ6ոՏi6rօ»-ն է` Ջուզեպե Վերդիի «Նաուգոդոնոսոր» օպերայից. հրեա տարագիրների երգչախում , որը ող ում է հայրենի երկրի համար: Հյուսիսային լիգան, որը հասարակական առումով` պահպանողական եւ տնտեսական հարցերում, ազատական կուսակցություն է, նախեւառաջ նախատեսված է միջին խավի համար: 2006թ. վերջին ընտրություններին այն հավաքեց 4,6 տոկոս, ինչն ամենեւին էլ փոքր չէ` հաշվի առնելով, որ այդ տվյալը վերա երում է ողջ Իտալիային: Պո գետից հյուսիս նակվող իտալացիների կեսից ավելին Հարավային Իտալիայից անջատումը համարում է օգտավետ, իսկ 20 տոկոսը` ցանկալի: Լիգան ունի արտահայտիչ կարգախոսներ եւ ցուցապաստառներ: Հատկապես տպավորիչ է այն ցուցապաստառը, որին պատկերված է հյուսիսամերիկյան հնդկացի եւ կողքին մա222

կագրություն. «Նրանք (այսինքն` հնդկացիները–խմ .) չկարողացան սահմանափակել ներգաղթը եւ այժմ ապրում են ռեզերվացիաներում»: Բացառությամ Լիգայի, Իտալիայում միակ իսկական հզոր անջատողական շարժումը գտնվում է Տրենտինո-Ալտո Ադիջեում (Հարավային Թիրոլում)` տարածք, որը 1920թ. ռնի կերպով անջատվել է Ավստրիայից եւ միացվել Իտալիային: Բնակչության մեծամասնությունը գերմանացի է: Ներկայումս ընթանում է երկրամասից իտալացիների աստիճանական դուրսմղում, քանզի ամ ողջը տնօրինում է գերմանացի մեծամասնությունը` փաստացիորեն վերածվելով արտոնյալ դասի: Շատ է դժվարացել իտալացիների ներգաղթը Հարավային Թիրոլ, որովհետեւ այնտեղ չափազանց արձր են հարկերը, իսկ պետական նպաստները շուտ չեն տրվում: Բայց անգամ այն իտալացիները, որոնք այնտեղ ապրում են, կամաց-կամաց հեռանում են: Միեւնույն ժամանակ, Հարավային Թիրոլի իշխող կուսակցությունը փորձում է Ավստրիային համոզել օրինագիծ մտցնելու Հարավային Թիրոլի ինքնորոշման անհրաժեշտության մասին` այն Հյուսիսայինին վերամիավորելու նպատակով: Ներկայումս ծայրահեղական գործունեությունը մարել է, սակայն 50–80-ական թվականների ընթացքում իրականացվել է 300-ից ավելի ահա եկչական գործողություն: Մնացած Իտալիայում շարունակվում է գերիշխել Ռիսորջիմենտոյի` 19-րդ դարում իտալական հողերի միավորման մասին պաշտոնական առասպելը, որտեղ իտալական միասնությունը մատուցվում է որպես գերագույն արժեք ու երկրի արգավաճման միակ նախապայման: Սակայն գրեթե յուրաքանչյուր տարածաշրջան ունի սեփական անջատողական կուսակցությունը: Վենետիզմի մասին վերն արդեն խոսվեց: Լիգուրական ինքնավարական շարժումը պահանջում է Լիգուրիայի ինքնորոշում, որը 700 տարվա անկախությունից հետո անօրինական կերպով միացվել է Պյեմոնտին: Ի տար երություն Հյուսիսային Իտալիայի մյուս շարժումների, լիգուրականը գովերգում է աշխարհաքաղա-

քացիությունը` Ջենովայի Հանրապետության փառավոր ժառանգությունը: Անջատողական շարժումներ կան Սարդինիայում եւ Սիցիլիայում, այց նրանք տեղական ընտրողների ձայների 2-3 տոկոսից ավելին չեն հավաքում: Տարածաշրջանային շարժումներ կան նաեւ Վալ դ’Աոստում, ուր մեծամասնությունը խոսում է ֆրանկո-պրովանսերեն (արպիտաներեն) լեզվով, եւ Ֆրիուլի-Վենետիկ-Ջուլիայում, որտեղ մի քանի սահմանամերձ գյուղեր խոսում են սլովեներենով: Ի վերջո, չնայած Երկրորդ աշխարհամարտում կրած պարտությանը, դեռ ապրում է իտալական իռեդենտիզմը` Իտալիային ոլոր այն հողերի վերամիավորման ձգտումը, որոնք այսպես թե այնպես կապված են իտալական պատմությանն ու մշակույթին: Իտալիայի խոշոր պետական պաշտոնյաների եւ կուսակցական առաջնորդների ելույթներում հաճախ են սպրդում ակնարկներ, թե Իստրիան, ինչպես նաեւ Դալմացիան եւ Կորսիկան նիկ իտալական հողեր են: Ք Ք Ք Իսպանիայում ասկերի շարժումն իր թափով գերազանցում է Իտալիայի ցանկացած անջատողական գործունեությանը: Բասկյան անջատողականության սպեկտրը շատ լայն է, որը միավորում է ծայրահեղ աջից մինչեւ ծայրահեղ ձախ քաղաքական ուժերը: Այն կապված է պատմության հետ: 19-րդ դարում Իսպանիայում պայքար էր գնում կառլականների (ա սոլյուտիստների) եւ ազատականների միջեւ: Քանի որ ազատականները ձգտում էին երկրի ունիֆորմացման, տարօրինակ կերպով այնպես ստացվեց, որ հենց ա սոլյուտիստները պաշտպանեցին ասկերի, Կատալոնիայի եւ Իսպանիայի այլ երկրամասերի հինավուրց արտոնությունները: Ուստի ասկերը պաշտպանեցին կառլականներին, ու եր կառլիզմն անհետացավ (դա տեղի ունեցավ միայն 20-րդ դարում), ասկյան ազգային շարժման աջ թեւը նրանից ժառանգեց կաթոլիկ հոգեւորականության հետ սերտ կապերը: Բասկյան քաղաքական սպեկտրի ձախ թեւն առաջացավ այն քաղաքներում, որոնք 20-րդ դարի

սկզ ին դարձան արդյունա երական կենտրոններ (առաջին հերթին` Բիլ աոյում): Հենց իրենց ձախ թեւի շնորհիվ ասկ ազգայնականները Քաղաքացիական պատերազմում հանդես եկան Հանրապետության կողմից: Իսկ 50-ական թվականներին ստեղծվեց ասկյան էՏԱ ահա եկչական կազմակերպությունը, որի գործունեության արդյունքում զոհվել է 800-ից ավելի մարդ: Բասկերի երկիրն ինքնավարություն ստացավ սոսկ 1978թ., Ֆրանկոյի մահից հետո: Այդ ինքնավարությունը շատ լայն է. օրինակ` Բասկերի երկիրն ունի սեփական ոստիկանական ուժեր: Սակայն նրանց մեջ այնքան մեծ է ահա եկիչներին համակրողների տոկոսը, որ Իսպանիայի ՆԳ նախարարությունը նրանց Ինտերպոլի տվյալների ազային մոտ չի թողնում: Ներկայումս էՏԱ-ն, ինչպես եւ մյուս անօրինական կազմակերպությունները, շարունակում են գործել: Բասկ ազգայնականների այցեքարտը քաղաքային անկարգություններն են` ցուցափեղկերի փշրմամ , մեքենաների հրկիզմամ եւ ոստիկանների վրա հարձակմամ : Գոյություն ունեն նաեւ ազմաթիվ կազմակերպություններ, որոնք պահպանում են հավասարակշռությունն օրինականության եւ անօրինականության սահմանագծին: Նրանց մի մասը (օրինակ` «Բատասունա»-ն) արգելվել է, քանզի ընկալվում է որպես էՏԱ-ի լեգալ թեւ: Իսպանիայում, որտեղ «արյան մաքրությունը» շատ կարեւոր հասկացություն է, ասկերը, որ համարվում են Եվրոպայի մինչհնդեվրոպական նակչության հետնորդներ, ինքնա երա ար ստացվում են «ամենազտարյունները»: Բասկերի երկրից ացի, նրանք հավակնում են նաեւ Նավարային ու ֆրանսիական երկու դեպարտամենտներին: Սակայն Նավարայում նրանք կազմում են նակչության մեկ երրորդից ոչ ավելին, իսկ ասկյան կուսակցությունը մարզում հավաքել է 23 տոկոս: Բասկ անջատողականները տար եր կերպ ընկալեցին կոսովյան անկախությունը: Եթե աջերը ցնծությամ պաշտպանեցին կոսովցիներին, ապա ձախերը Կոսովոյի ճանաչումը խարանեցին որպես կեղծ եւ ֆաշիստական:

Կատալոնիայում այս հարցում առավել համերաշխություն էր տիրում: Կատալոնյան կառավարությունը միահամուռ պաշտպանեց Կոսովոյի անկախությունը եւ Իսպանիայից պահանջեց ճանաչել այն: Ներկայումս Կատալոնիան Իսպանիայի ամենազարգացած երկրամասն է, ինչը լրացուցիչ կերպով ազդում է անկախության գաղափարի ժողովրդականության վրա, որը կիսում է նակչության շուրջ մեկ երրորդը: Կատալոներեն լեզուն իսպաներենը հետզհետե մղում է հետին պլան: Սակայն կատալոնյան շարժումն անհամեմատ ավելի խաղաղ է, քան ասկյանը. կատալոնյան ահա եկչական կազմակերպություններ այսօր չկան: Կատալոնյան շարժումն իր արմատներով ձգվում է մինչեւ միջնադար: Ներկայումս փոխվում են գիտական ուսմունքները` գրվում են նոր ծանրակշիռ աշխատություններ, որտեղ ամ ողջովին վերանայվում է Պիրենեյան թերակղզու պատմությունը: Կատալոնյան քաղաքակրթությունը դիտվում է որպես իրավահավասար կաստիլյանին, այց կեղեքված ռնակալ հարեւանների կողմից: Մենագրություններում խոսքը Վալենսիայից մինչեւ Սիցիլիա կատալոնյան աղեղի մասին է: Սակայն կատալոնցի ազգայնականները չեն հավակնում այդ ոլոր հողերին: Նրանց պահանջները տարածվում են «Կատալոնյան երկրների»` ուն Կատալոնիայի հողերի, Վալենսիայի, Արագոնի որոշ սահմանային շրջանների, որտեղ խոսում են կատալոներեն, Հյուսիսային Կատալոնիայի (այսինքն` Ֆրանսիական Ռուսիլյոնի), ինչպես նաեւ Բալեարյան կղզիների եւ Սարդինիայի Ալգեր քաղաքի վրա, ուր մինչ այժմ խոսում են կատալոնյան ար առով: «Կատալոնյան երկրներում» այս գաղափարները տար եր կերպ են ընկալվում: Եթե Բալեարյան կղզիներում դրանք, հիմնականում, ընդունվում են (թեեւ 70-ական թվականներին գոյություն ուներ շարժում, որը Բալեարյան կղզիների անկախության կոչ էր անում), ապա Վալենսիայում կատալոնյան նկրտումները վրդովմունք են առաջացնում:

Իսպանիայում այլ լուրջ անջատողական շարժումներ չկան, իսկ ահա ինքնավարականներ գործնականում կան յուրաքանչյուր տարածաշրջանում: Դրանցից ամենաէականն, անշուշտ, գալիսիականն է: Այն նրանով է հետաքրքիր, որ հավակնում է կելտական աշխարհի հետ ծագումնա անական ազգակցությանը` առավել հետեւողականորեն, քան Պադանիան: Չնայած նրան, որ գալիսիացիները խոսում են ռոմաներենով, նրանք մասնակցում են կելտական մշակույթին նվիրված ոլոր ցույցերին: Ակտիվորեն զարգանում են գալիսերեն լեզուն ու գալիսիական ինքնագիտակցությունը: Շատերը հանգում են այն եզրակացության, որ հյուսիսային պորտուգալացիներն իրենց ավելի մոտ են, քան իսպանացիները: Իրոք, Հյուսիսային Պորտուգալիայի, ինչպես եւ գալիսիական մշակույթը համահունչ են կելտական աշխարհին: Միաժամանակ, Իսպանիայից անջատման օգտին հանդես է գալիս գալիսիացիների մեկ տոկոսից ոչ ավելին: Տարածաշրջանային շարժումներն Արագոնում եւ Աստուրիայում հանգում են կրկին իրենց ար առներով խոսելու եւ մշակութային առումով սեփական առանձնահատկությունը գիտակցելու փորձերին: Կաստիլյան հինգ շրջաններում (Կանտա րիա, Կաստիլիա եւ Լեոն, Մադրիդ, Լա Ռիոհա եւ Կաստիլիա լա Մանչա) աճում է Մեծ Կաստիլիայի մեջ նրանց միավորման շարժումը, որը կարող է կազմել Իսպանիայի միատարր կորիզը: Լեոնում նույնիսկ առկա են անջատողական շարժումներ, որոնք միջնադարյան Լեոնի Թագավորության հողերի միավորման (Լեոնի մարզին Սամորայի, Սալամանկայի եւ անգամ պորտուգալական Բրագանցայի նահանգի միացման) կոչ են անում: Սակայն Աստուրիային լեոնական անջատողականները չեն հավակնում, թեեւ այն նույնպես մտել է Լեոնի Թագավորության մեջ, քանզի նախընտրում են չգժտվել աստուրիացիների հետ: Հզոր ինքնավարական շարժում կա Անդալուսիայում, որտեղ Բասկերի երկրի ու Կատալոնիայի ինքնավարության ճանաչումը զանգվածային փողոցային ողոքներ եւ ցույցեր առաջացրեց, որոնք, վերջիվերջո, հանգեցրին Անդալուսիայի ինքնավարության

ճանաչման: Սակայն անկախության համար լուրջ շարժում Անդալուսիայում չկա: 70-ական թվականների վերջին նկատելի անջատողական շարժում կար Կանարյան կղզիներում, որը սատարվում էր Ալժիրից եւ հիմնված էր եր երյան միասնության գաղափարների վրա (Կանարյան կղզիների նակչության մեծամասնությունը էթնիկ եր երներ են): Բայց վերջին 20 տարիներին այս շարժումը տեղի նակչության կողմից ոչ մի աջակցություն չի վայելում: Իսպանիան հավակնում է Ջի րալթարին, որը 18-րդ դարից պատկանում է Մեծ Բրիտանիային: Սակայն ջի րալթարցիների մեծամասնությունը (90 տոկոսից ավելին) մերժում է ոչ միայն Ջի րալթարի հանձնումը Իսպանիային, այլեւ նույնիսկ այդ վիճելի տարածքի վրա անգլո-իսպանական համատեղ սյուզերենությունը: Իր հերթին, Մարոկկոն հավակնում է իսպանական Սեուտա եւ Մելիլյա անկլավներին, որոնք նույնպես նախընտրում են մնալ իսպանական իշխանության ներքո: Վերջապես, գոյություն ունի չլուծված հակամարտություն Իսպանիայի ու Պորտուգալիայի միջեւ` Օլիվենս քաղաքի պատճառով, որը նապոլեոնյան պատերազմների շրջանում գրավվել էր իսպանացիների կողմից: Այնուամենայնիվ, Եվրամիություն եւ Շենգենյան տարածություն երկու պետությունների մուտք գործելու պահից ի վեր Օլիվենսի պատկանելության հարցը կորցրել է անցյալի արդիականությունը: Ք Ք Ք

Ֆրանսիայում անջատողականության խնդիրն ավելի քիչ սրությամ է դրված, քան Իտալիայում կամ Իսպանիայում: Կոշտ ունիտար պետության երկար տարիներն իրենց գործն արեցին. Ֆրանսիայի նակչությունն ամենատար եր ժողովուրդների խառնակույտից վերածվեց ֆրանսիացիների, որոնց միավորում են ընդհանուր լեզուն եւ մշակույթը: Այնուամենայնիվ, վերջին 50 տարում Ֆրանսիայի շատ շրջաններում հասունացան ինքնավարական շարժումներ: Նկատելի անջատողական շարժմամ միակ մարզը Ֆրանսիայում Կորսիկան է: Կղզում անկախության կողմնակիցները հարգում են Պաոլիի` առաջին ժամանակակից ժողովրդավարական պետու228

թյան հիմնադրի հիշատակը, իսկ ֆրանսիական իշխանությունն ընկալում են որպես գաղութային: Սակայն նավ ոչ ոլոր կորսիկացիներն են անկախություն ցանկանում, իսկ ովքեր այն ուզում են, ծվատվել են կոնֆլիկտներից: Կղզու նակչության մեծ մասը պատրաստ է ավարարվել լայն ինքնավարությամ , կորսիկերեն լեզվի առանձին իրավունքներով եւ մի շարք ազգային հարկերից ազատմամ : Ահա եկչական սպառնալիք կա. կորսիկացիները հարձակվում են վարչական, ռազմական ու զ ոսաշրջության օ յեկտների վրա, որոնք ներկայացնում են ֆրանսիական իշխանության խորհրդանիշները: Բայց հարձակումներն ուղղված են շենքերի, այլ ոչ թե մարդկանց դեմ: Ֆրանսիայում, ինչպես եւ Իսպանիայում, գործում են ասկյան (Բայոնա, Անգլե եւ Բիարից քաղաքների շրջանում) եւ կատալոնյան (Ռուսիլյոնում կամ Հյուսիսային Կատալոնիայում) կազմակերպություններ: Որպես կանոն, ասկերը կենտրոնացել են Իսպանիայի դեմ պատերազմի վրա` ֆրանսիական հողերն օգտագործելով որպես նահանջի հենակայաններ: Այնուամենայնիվ, 70–80-ական թվականներին Ֆրանսիայում գործում էր ասկյան ահա եկչական կազմակերպություն: Ռուսիլյոնում կատալոնյան շարժումը գրեթե աննկատելի է. տեղի նակչությունը գործնականում կորցրել է իր ավանդույթները եւ ուծացվել: Ֆրանսիայի մնացած տարածաշրջանային շարժումներից ամենահզորը րետոնյանն է: Բրետանն առավելագույնս է օգտագործում իր պատկանելությունը կելտական աշխարհին, որպեսզի ցույց տա իր տար երությունը ֆրանսիացիներից: Բրետանում ամենապաշտելի հերոսուհին դքսուհի Աննա Բրետոնացին է, որն ամեն ինչ արել է, որպեսզի րետոնները պահպանեն իրենց անկախությունը Ֆրանսիայից: Բրետոներեն լեզվի հետ կապված են ազմաթիվ մշակութային միջոցառումներ, այն սովորեցնում են դպրոցում, այդ լեզվով երգչախմ եր են երգում: Բրետանում անկախության կողմնակիցները ացարձակ փոքրամասնություն են: Գաղափարը, թե Բրետանը կարող է անկախանալ, թվում է այնքան անհավանական, որ րետոն մեծամասնությանը դուր է գալիս նրա հետ «խաղալ»: Բրետոնների հիմ229

նական պահանջը Բրետանին նրա պատմական մայրաքաղաքի` Նանտի վերամիավորումն է, որն այժմ գտնվում է Լուար Ատլանտիկի դեպարտամենտում: Նանտում րետոնները փոքրամասնություն են, սակայն ոչ մի տեղ Բրետանում չես տեսնի այնքան անզուսպ հակաֆրանսիական կարգախոսներ, որքան այնտեղ: Ինչպես եւ ասկերի դեպքում, լինում են ցանկացած համոզմունքի րետոն ազգայնականներ` ծայրահեղ ձախերից (էմգանականներ. մոտ են անարխիստներին) մինչեւ ծայրահեղ աջեր (ադսավականներ. պահանջում են Եվրոպայից ներգաղթյալների վտարում): Բրետոնները վաղուց կապեր են պահպանում ասկերի հետ, եւ ժամանակին էՏԱ-ն օգնել է ահա եկչական խմ ի` Բրետոնական հեղափոխական անակի կազմակերպմանը: Սակայն րետոն ահա եկիչների հաշվին մահափորձեր քիչ կան, զոհեր գրեթե չկան: Ֆրանսիայի հարավում, 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, ծնվեց օքսիտանական հզոր շարժումը` հենված պրովանսերեն լեզվի վրա, որը գրական էր դարձել դեռեւս տրու ադուրների ժամանակաշրջանում: Սակայն Օքսիտանիան, որը պոտենցիալ կերպով կարող էր դառնալ «ֆրանսիական Ուկրաինա», այդպես էլ չկայացավ: Այժմ նրանից ոչինչ չի մնացել, ացի մշակութային առանձնահատկության գիտակցումից եւ ֆրանսերեն լեզվի յուրահատուկ ակցենտից: Օքսիտանիայի միակ հատվածը, ուր գոյություն ունի անջատողական շարժում` Նիցցան է, որը Ֆրանսիայի կազմի մեջ է մտել 1860թ.` Սարդինիայի Թագավորության հետ պայմանագրի համաձայն: Անկախության կողմնակիցները պնդում են, որ Նիցցայից կարող է ստացվել երկրորդ Մոնակո եւ մատնանշում, որ պայմանագիրն, ըստ որի` Նիցցան գտնվում է Ֆրանսիայի կազմում, ազմիցս խախտվել է, իսկ 1940թ. ընդհանրապես չեղյալ է հայտարարվել: Եվս մեկ նկատելի անջատողական շարժում գործում է Սավոյայում: «Նիցցայի անկախության շարժմանը» համանման այս շարժումն սկսվեց Սավոյան ու Նիցցան Ֆրանսիային միացնելու 100-ամյա հո ելյանի տոնակատարություններից շատ չանցած: Փոքրիկ «Սավոյայի սավոյցիների ակում ը» հետզհետե աճեց

«Սավոյական լիգայի», որը «Եվրոպական ազատ դաշինքի» անդամ է: էլզասում, չնայած չափազանց ուժեղ տարածաշրջանային ինքնությանը, անջատողական շարժում չկա: Երկրամասի պատմությունն իր դերը խաղացել է` Ֆրանսիայից անկախության ձգտումը վերածվել է ացարձակ տա ուի: էլզասում կա ավական խոշոր տարածաշրջանային կուսակցություն` «Ամենից առաջ էլզասը» եւ նրան հարող «Երիտասարդ էլզաս» երիտասարդական շարժումը, որն ունի կապեր Ֆլանդրիայի ու Պադանիայի երիտասարդական ազգայնական շարժումների հետ: Սակայն այդ կուսակցությունների գործիչները չեն էլ մտածում կասկածի ենթարկել, թե իրենք ֆրանսիացի են: Դրանք ծայրահեղ աջ շարժումներ են, որոնք կտրուկ հանդես են գալիս իրենց ինքնության (որը նրանք սահմանում են որպես երկակի` ֆրանսիական եւ էլզասական) կորստի դեմ. ինքնություն, որին, իրենց տեսանկյունից, սպառնում են Երրորդ աշխարհի երկրներից ներգաղթյալները: Եվս մեկ տարածաշրջան, որի պատկանելությունը Ֆլանդրիայի անկախության ձեռք երման դեպքում կարող է կասկածի ենթարկվել, Հարավային Ֆլանդրիան է (Լիլ, Դուե եւ Դյունկերք քաղաքների շրջանը): Բայց մինչ ֆլամանդական անկախության նվաճումը, այդ հարցը հաստատ չի ծառանա: ՅՁn.rս «Հանրապետական», 2008, թ. 7

4. ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԵՎՐՈՊԱ

Օլեգ Նեմենսկի Կոսովոյի անկախության հռչակումը Կենտրոնական Եվրոպայում հանդիպեց ոչ միանշանակ արձագանքի: Որոշ երկրներ (Լեհաստան, Հունգարիա, Լատվիա, էստոնիա) ավական արագ ճանաչեցին նոր պետականությունը, մյուսներն (Սլովակիա, Ռումինիա) արդեն արտահայտել են իրենց միանգամայն որոշակի անհամաձայնությունն ինքնահռչակ անկախությանը: Կան նաեւ տատանվողներ, որոնք, թերեւս, հակված են ճանաչմանը (Լիտվա, Չեխիա): Հասկանալի է, որ նման տար եր վերա երմունքը միայն ընդգծում է այս իրադարձության` որպես հնարավոր նախադեպի, ընդունումը: Այս երկրներից յուրաքանչյուրն ունի տարածքային իր խնդիրները, եւ ամեն մեկը կոսովյան անկախության հետեւանքները զգում է իր վրա: Ք Ք Ք

Մերձ ալթյան երկրների շարքում էթնիկապես առավել յուրօրինակ շրջանը Ժեմայտիան է Լիտվայում կամ, ինչպես այն ավանդա ար ռուսերեն անվանում են, Ժմուդը: Ժեմայտիան պետության արեւմտյան մասն է, ունի չափազանց ընդգծված պատմական, լեզվական ու մշակութային առանձնահատկություններ: Այն լիտվական պետականության վաղ պատմությանը չի մասնակցել, քրիստոնեությունն այստեղ հայտնվել է 15րդ դարում: Վիճելի է մնում այն հարցը, թե արդյոք ժմուդերենն առանձին ալթյան լեզու պետք է համարել: Պաշտոնական տար երակով` այն ստորին լիտվական ար առ է, այն հակադրում են վերին լիտվականին` աուկշայթերենին, որի հիման վրա են ձեւավորվել լիտվական գրական կանոնները: Ինչեւէ, այն ունի սեփական գիրը եւ դեռեւս պատանի գրական ավանդույթը: Ժմուդերենով ռադիոհաղորդում է տրվում, հրատարակվում թերթ: 1997թ. նրան տրվել է տեղական կարգավիճակ, առկա է համապետական մակարդակով նրա պաշտոնական կարգավիճակի ճանաչմանն ուղղված շարժում: Ժմուդական ինքնագիտակցության ձեւավորմանը զգալիորեն խանգարեց այն փաստը, որ 19-րդ դարում լիտվական ազգային

վերածնունդը տեղի ունեցավ հիմնականում հենց ժմուդական հողում, ինչը նրա նակչությանը խիստ մերձեցրեց ուն լիտվական (աուկշայթական) ազգային նախագծին: Սակայն 20-րդ դարի առաջին կեսին, այնուամենայնիվ, ծնվեց ժմուդական գիրը, արվեցին գրական ստեղծագործության առաջին փորձերը: Լիտվայից անջատվելու գաղափարը եր եմն արտահայտվում է արմատական ակտիվիստների շրջանում, այց, ընդհանուր առմամ , դեռեւս վաղ է խոսել նկատելի անջատողականության մասին: Համենայնդեպս, արդեն հետխորհրդային տարիներին Ժմուդը դրսեւորեց ավական ուժեղ տարածաշրջանային ինքնագիտակցություն եւ իր մշակույթն ու լեզուն առավել արձր կարգավիճակի հասցնելու միտում: Ի տար երություն էթնիկապես խիստ միատարր Ժմուդի, լիտվական պետության հարավը եւ, առաջին հերթին, Վիլենշչինան, ազմազգ է: 1897թ. մարդահամարի տվյալներով` Վիլնոյի լիտվացի նակիչները կազմում էին նակչության 2,1 տոկոսը, մինչդեռ ռուսները ( ելառուսների հետ միասին) նակչության գրեթե մեկ քառորդ մասն էին, ամենամեծ տոկոս էին կազմում հրեաները եւ լեհերը (համապատասխանա ար 40 եւ 30,9 տոկոս): Այսօր իրավիճակը փոքր-ինչ այլ է, սակայն, ընդհանուր առմամ , քաղաքի ազմազգ դիմանկարը պահպանվել է: Լիտվացիները կազմում են նակչության առավել քան կեսը, գրեթե յուրաքանչյուր հինգերորդը լեհ է, վեց-յոթերորդը` ռուս: Պատկերը նույնն է ողջ տարածաշրջանում: Ընդ որում, պետք է նկատի ունենալ այն, որ լիտվացիներից ացի, առնվազն երկու այլ ժողովուրդ եւս` ելառուսները եւ լեհերը, հակված են Վիլենշչինան համարել իրենց պատմական հողը: Հետխորհրդային ժամանակաշրջանում, եր Լիտվայի մշակութային միասնականացման քաղաքականությունը նկատելիորեն սաստկացավ, երեւան եկավ ազմազգության` որպես տարածաշրջանային պատմական յուրահատկության, արմատավորման գաղափարը: Այն արտահայտվում է Վիլնյուսի մարզի եւ ողջ Հարավարեւելյան Լիտվայի (Ձուկիայի) քաղաքական կյանքում: Օրինակ` այստեղ գործում է Լեհական ժողովրդական կուսակցությունը, որը

Եվրոպական ազատ դաշինքի անդամ է: Աստիճանա ար ակտիվանում են նաեւ ռուսական կազմակերպությունները: Սակայն Վիլնյուսի մայրաքաղաք լինելու կարգավիճակը հազիվ թե ապագայի շոշափելի հնարավորություն թողնի այդ գաղափարին: Արժե նաեւ նշել, որ «Ձուկիայի տարածաշրջան» պատմական հասկացության մեջ լիտվացիները փաստորեն ներառում են ամ ողջ Սեւ Ռուսիան, այսինքն` Լեհաստանի Պոդլյաշի վոյեվոդության մի մասը եւ Բելառուսի ողջ Գրոդնոյի մարզը, ինչը անդրսահմանային համագործակցության գաղափարական հենքերից մեկն է: Բազմէթնիկ տարածաշրջանային ինքնության ձեւավորման համար անհամեմատ մեծ հնարավորություններ են ստեղծվել հարեւան Լատվիայում: Լատգալիան խիստ առանձնահատուկ տարածաշրջան է, որը զ աղեցնում է Լատվիայի տարածքի մոտ մեկ քառորդը եւ գտնվում է նրա արեւելյան մասում: Պատմական Լատգալիան հաճախ հայտնվել է այլ պետական կազմավորումների մեջ եւ այդ պատճառով պահպանել է կաթոլիկ հավատքի գերակայությունը` ի տար երություն Լատվիայի մնացած` առավելապես լյութերական տարածքի: Լատգալերեն լեզվի շուրջ ընթանում են վեճեր, ինչպես եւ ժմուդերենի պարագայում էր. այն լատիշերենի ար ա՞ռ է (վերին լատիշերեն), թե՞ ինքնուրույն ալթյան լեզու: Այնուամենայնիվ, լատգալերենը գրական լեզու դարձավ արդեն 18-րդ դարում, եր նրանով արվեցին գրական ստեղծագործության առաջին փորձերը: Ներկայումս նրա կրողն է համարվում շուրջ 150 հազար մարդ, թեեւ լատգալիական ինքնության կրողները, որոշ հաշվարկներով, շատ ավելին են` մոտ 400 հազար, այսինքն` Լատվիայի նակչության գրեթե 20 տոկոսը: 1919թ. Պյոտր (Պետերիս) Ստուչկայի խորհրդային կառավարության կողմից լատգալերենը հռչակվեց որպես տարածաշրջանային պաշտոնական լեզու: 1934թ. Կառլիս Ուլմանիսն այն փաստորեն արգելեց, այնուհետեւ, 1940թ. լատգալերենը կրկին թույլատրվեց, այց 1959-1989թթ. փաստացիորեն նորից հայտնվեց օրենքից դուրս վիճակում: Այժմ լատգալերեն լեզվի օգտագործման արգելքը հանվել է, սակայն «լատգալ» ազգություն Լատվիայում նախկինի պես գոյություն չունի:

Իրադրությունը Լատգալիայում խիստ տար երվում է Ժմուդում տիրող իրավիճակից: Ինչպես Վիլենշչինայում, ժամանակակից Լատգալիայի կարեւոր յուրահատկությունը նրա ազմազգ նակչությունն է: Այստեղ եւս զգալի տոկոս են կազմում ռուսները, ինչպես նաեւ լեհերը (հիմնականում` ռուսալեզու): Մեծ նշանակություն ունի ռուսական հասարակական ու քաղաքական կազմակերպությունների գործունեությունը, որոնք հանձն են առել պաշտպանել նաեւ մյուս ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները: 2005թ. համալատվիական սեյմում ներկայացված ռուսալեզու փոքրամասնության «Միասնական Լատվիայում մարդու իրավունքների համար» կուսակցությունը փաստորեն կարողացավ իշխանության գալ Լատգալիայի երկու խոշորագույն քաղաքներում` Դվինսկում (Դաուգավպիլսում) եւ Ռեժիցայում (Ռեզեկնեում): Արդյունքում` ներկայումս ձեւավորվում է Լատգալիայի նոր իմիջը` որպես ազգային փոքրամասնությունների տարածաշրջան, որը պահանջում է իր ճանաչումն ու սեփական իրավունքները: Լատգալիական ավանդույթների հիման վրա ձեւավորվում է տարածաշրջանային ացառիկ ինքնությունը` ազմազգությունը նախանշելով որպես երկրամասի կարեւորագույն առանձնահատկություն, որը հակադրվում է պաշտոնապես անցկացվող լատիշացման ուղեգծին: Այլ իրավիճակում հայտնվեց Հյուսիսարեւելյան էստոնիայի ռուսալեզու նակչությունը, որտեղ այն մեծամասնություն է կազմում: Սա հիմնականում վերա երում է Իդա-Վիրումաայի մարզին, որն էստոնիայի ամենամեծ երկրամասն է (երկրի տարածքի 7,4 տոկոսը): Ռուսները կազմում են նրա նակչության 70,8 տոկոսը, էստոնացիները` 20 տոկոսից էլ պակաս, թեեւ Յիխվի կենտրոնական քաղաքում նրանց տոկոսը փոքր-ինչ արձր է` 37 (գրեթե այնքան, որքան Տալլինի ռուսները): Մարզի ամենամեծ քաղաքում` Նարվայում (մեծությամ երկրորդն էստոնիայում), ռուսները կազմում են նակչության 88 տոկոսը: Նման կացությունը, հատկապես պաշտոնական իշխանության չափազանց կոշտ ազգային քաղաքականության պայմաններում, անխուսափելիորեն հանգեցնում է ռուսական ինքնավարության հռչակման, իսկ եր եմն էլ` նույնիսկ էստոնիայից անջատման (հետագայում Ռուսաստանին միանալու համար) գաղափարների:

Սակայն այդ գաղափարները, չնայած դրանց ժողովրդականության ալիքաձեւ նույթին, ոչ մի էական հաջողության դեռ չեն հասել: Իդա-Վիրումաայի իրավիճակը շատ անով հիշեցնում է Կենտրոնական Եվրոպայի մի շարք այլ տարածաշրջանային խնդիրները, որտեղ ժամանակակից պետությունների սահմանները չեն համընկնում իրենց ժողովուրդների էթնիկ նակեցման սահմաններին (դա հատկապես վերա երում է հունգարական խնդրին, որին կանդրադառնանք ստորեւ): Եվրոպայի մյուս պետությունների համեմատ Լեհաստանը էթնոտարածքային չափանիշներով ավական միատարր է: Դրան նպաստել են թե՛ լեհական իշխանությունների ավանդական կոշտ քաղաքականությունն էթնիկ փոքրամասնությունների նկատմամ , թե՛ էթնիկ զտումները Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ, թե՛ ժողովուրդների վերա նակեցման հետպատերազմյան գործընթացը: Այնուամենայնիվ, այստեղ եւս առկա են սեփական տարածաշրջանային շարժումներ եւ ինքնագիտակցության նկատելի յուրահատկություններ: էթնիկ եւ պատմական խիստ ակնառու առանձնահատկություն ունի Կաշու շչինան: Այն կաշու ների (արեւմտասլավոնական ժողովուրդ, որը ներկայացնում է վաղուց արդեն ոչնչացած պոմորյան սլավոնների մինչեւ մեր օրերը պահպանված մի հատվածը) անջատ նակության տարածք է: Կաշու ների պատմական տարածքն ընդունված է համարել ողջ Պոմորիեն (Գդանսկից արեւմուտք` մինչեւ Շչեցին), սակայն ներկայումս նրանց նակության տարածքը Պոմորիեի վոյեվոդության` Գդանսկից արեւմուտք եւ հարավ ընկած մի քանի գմինաներն են` Կարտուզա կենտրոնով: Ըստ 2002թ. մարդահամարի` իրեն կաշու է անվանում սոսկ 5100 մարդ, թեպետ նրանց թվաքանակի մասին ընդհանուր գնահատումներն այլ են` մոտ 300 հազար (որոշ կաշու գործիչների մեկնա անմամ ` այդ թիվը պետք է գերազանցի կես միլիոնը): Կաշու երեն լեզուն դեռեւս 15-16-րդ դարերից պահպանել է իր գրավոր հուշարձանները, թեեւ արդի կաշու ական գրականությունը ստեղծվել է 19-րդ դարի երկրորդ կեսին: Համեմատա ար վերջերս (Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ եւ դրանից հետո) տեղի ունեցան լեհ-կաշու ական ընդհարումներ: Դրան նպաստեց այն, որ Բեռլինը հակված էր հանձինս

կաշու ների սլավոնացած գերմանացիների տեսնել, ուստի նրանց ավելի մեծ իրավունքներ եւ ազատություններ էր տվել, քան լեհերին: Պատերազմից հետո նոր իշխանությունը մտադիր էր կաշու ներին գերմանացիների հետ միասին վտարել գերմանական հողեր, սակայն այդ քայլը կասեցվեց: Հետպատերազմյան քաղաքականությունն ուղղվեց կաշու ներին լեհերի հետ միաձուլելուն, ինչը ավական արդյունավետ եղավ: Ներկայումս կաշու ների մեծամասնությունը համատեղում է կաշու ական ու լեհական ինքնությունները: Երկրի երկու ամենահզոր կուսակցություններից մեկի` «Քաղաքացիական պլատֆորմի» առաջնորդ Դոնալդ Տուսկը կաշու է եւ քիչ ան չի արել իր ժողովրդի կրթության զարգացման ու մշակութային վերածննդի համար: Այնուամենայնիվ, նրա կաշու ական ծագումը չի խանգարում ոչ իրեն, ոչ էլ մյուս լեհերին` նրա մեջ տեսնելու լեհ հայրենասերի: Այսօր կենցաղում կաշու երեն խոսում է շուրջ 50 հազար մարդ: Գործում է կաշու երեն լեզվի դասավանդմամ մի քանի տասնյակ դպրոց, գոյություն ունեն կաշու ական ռադիո-հեռուստաալիքներ, թերթեր, հանդեսներ: Կաշու ական ազգային շարժումը, որը հիմնականում ներկայանում է «Կաշու ա-պոմորյան միությամ », հեռու է մնում անջատողականության մեղադրանքներից, առավել եւս, որ գլխավոր խնդիրն այժմ Լեհաստանի կողմից առանձին կաշու ազգության ճանաչումն է: Կաշու ները պաշտոնապես ընդունվում են որպես լեհ ժողովրդի էթնիկ խում , իսկ կաշու երենը` ար առ: Նախկին գերմանացումը փոխարինվել է լեհացմամ : Լեհաստանի մյուս խոշոր տարածաշրջանը, որն ունի սեփական էթնիկ ու պատմական ընդգծված առանձնահատկություն, Սիլեզիան է: Ընդ որում, այս տարածաշրջանն անդրազգային է. այն հիմնականում ընդգրկում է Լեհաստանի Ստորին Սիլեզիայի, Սիլեզիայի եւ Օպոլեի վոյեվոդությունները, ինչպես նաեւ Չեխիայի Սիլեզա-մորավական մարզի հյուսիսը: Լեհաստանում ու Չեխիայում սիլեզցիները ճանաչվել են էթնիկ փոքրամասնություն, այց չունեն ազգային փոքրամասնության կարգավիճակ, փոխարենը` այդպիսին ճանաչվել են Սլովակիայում: 2002թ. լեհական մարդահամարի համաձայն` իրեն

սիլեզցի է համարում 173 հազարից ավելի մարդ: 2001թ. Չեխիայում այդպիսիներն ընդամենը 10 հազ. 878-ն էին, թեեւ 1991թ. նրանք անհամեմատ ավելին էին` 44,5 հազար: Սեփական գրական ավանդույթներ սիլեզերենը չունի, թեպետ դեռ 19-րդ դարի սլավոնագետների կողմից ընդունվել է որպես առանձին լեզու: 1930-ական թվականներին գրականագետների խմ ի կողմից (Օ.Լիսոգորսկու գլխավորությամ ) Սիլեզիայի համար մշակվեց այսպես կոչված լյախերեն լեզուն, որով այն ժամանակ ու հետպատերազմյան տարիներին գրվեցին մի քանի չափածո եւ արձակ ստեղծագործություններ: Լյախերենը մոտ է չեխերենին, ուստի շատ անասերների կողմից դիտվում է որպես երեւույթ չեխերեն լեզվի ներսում: Այնուամենայնիվ, այն այդպես էլ տարածում չստացավ: Սիլեզերենի օրինականացման այս եւ մյուս փորձերը որոշակի հաջողություններ երեցին արդեն մեր օրերում. սիլեզերեն լեզուն գրանցվեց Ստանդարտացման միջազգային կազմակերպությունում: 2007թ. ամռանը ԱՄՆ Կոնգրեսի գրադարանը սիլեզերենը ներառեց աշխարհի լեզուների գրանցամատյանում: 2007թ. սեպտեմերին Սեյմի 23 պատգամավորներ սիլեզերենին տարածաշրջանային կարգավիճակ շնորհելու մասին օրինագիծ մտցրին: Բայց պաշտոնական Վարշավան նախկինի պես սիլեզցիներին առանձին ժողովուրդ չի ճանաչում, իսկ լեզուն համարում է լեհերենի ար առ կամ անցողիկ ար առ լեհերենի ու չեխերենի միջեւ: Վերջին ժամանակներս սիլեզյան շարժումը հիմնականում գործում է Լեհաստանում, ուր նկատվում է նրա ակնհայտ աշխուժացում: Սիլեզերեն լեզվի կրողների թիվն այստեղ գնահատվում է մոտ 60-70 հազար մարդ: 2003թ. պատմա ան Դարիուշ Երչինսկու կողմից լույս ընծայվեց «Սիլեզցի ժողովրդի պատմությունը», որը սիլեզյան ազգային պատմության սինթեզի փորձ է: 1990թ. ստեղծվեց Սիլեզիայի ինքնավարության շարժումը: Նրա առաջնորդ Եժի Գոժելիկը ավական արմատական դիրքորոշում ունի («Ես սիլեզցի եմ, այլ ոչ թե լեհ»): Սակայն շարժման քաղաքական ծրագիրը ավական չափավոր է. այն պայքարում է Վարշավայի կողմից սիլեզցի ազգության ճանաչման ու երկու տարածաշրջանների` Վերին եւ Ստորին Սիլեզիաների ինքնավարության կարգավիճակի համար:

Այնուամենայնիվ, Սիլեզիայի նակչության մեջ սիլեզցիների իրական աժնեմասը ավական փոքր է, եւ դա անդրադառնում է նաեւ սիլեզցի ինքնավարականների քաղաքական պահանջների վրա: Սիլեզիայի նակչության զգալի մասն ավանդա ար կազմել են գերմանացիները: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո գերմանացիների մեծ մասն արտաքսվեց: Այսօր Վերին Սիլեզիայում ապրում է Լեհաստանի ողջ գերմանացիների 92 տոկոսը` գրեթե 140 հազար մարդ. այն ամենամեծ ազգային փոքրամասնությունն է երկրում: Օպոլեի վոյեվոդությունում նրանք շուրջ 10 տոկոս են, եւ նույնիսկ կան գերմանացի գերակշիռ նակչությամ գմինաներ: Բացի դրանից, Սիլեզիայի նակչության կազմի վրա մեծ ազդեցություն է գործել հետպատերազմյան վերա նակեցման քաղաքականությունը. այստեղ Արեւմտյան Ուկրաինայից վերա նակեցվեցին մեծ թվով լեհեր: Այդ մարդիկ ունեն համալեհական ինքնագիտակցություն եւ հակված չեն սովորելու յուրօրինակ սիլեզերեն լեզուն: Սակայն սիլեզյան վոյեվոդություններում, ընդհանուր առմամ , ապրում է Լեհաստանի ոլոր քաղաքացիների 67,8 տոկոսը, որոնց հատուկ է ոչ լեհական ինքնագիտակցությունը: Գերմանիայում, Սիլեզիայի հարեւանությամ , գտնվում է Լուժիցայի պատմական մարզը, որն օժտված է մեծ էթնոմշակութային առանձնահատկությամ : Լուժիցցիները (լուժիցցի սեր երը) Գերմանիայի` պաշտոնապես ճանաչված չորս ազգային փոքրամասնություններից են (գնչուների, ֆրիզների եւ դանիացիների հետ միասին): Նրանք շուրջ 60 հազար են, որոնցից 20 հազարն ապրում է Ստորին Լուժիցայում (Բրանդեն ուրգի երկրամաս), իսկ 40 հազարը` Վերին Լուժիցայում (Սաքսոնիայի երկրամաս): Լուժիցցիներն արեւմտասլավոնական ժողովուրդների գրեթե անհետացած ճյուղի` պոլա ների չորրորդ սերնդի ներկայացուցիչներն են եւ ունեն լեզվի ու մշակույթի ավական նկատելի յուրահատկություն: Ինչպես պոմորցի կաշու ների պարագայում, լուժիցցիների պատմության մեծ մասը կազմում է նրանց գերմանացման աստիճանական գործընթացը: Սեր ալուժիցական գրերը ստեղծվել են դեռեւս 16-րդ դարում, իսկ 18-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչեւ 19-րդ դարի առաջին կեսը ձեւավորվել է նաեւ սեփական գրական ավանդույթը: Օրինակարգված են լուժիցերեն լեզվի

երկու տար երակները, այց այժմ ստորին լուժիցերենն արդեն մոտ է անհետանալուն, մինչդեռ վերին լուժիցերենը դեռ պահպանում է իր նշանակությունը (այնուամենայնիվ, լուժիցցի գործիչները կարծում են, որ երկու-երեք սերունդ անց այն եւս կարող է անհետանալ): Վերին եւ Ստորին Լուժիցաներն ունեն նկատելի մշակութային առանձնահատկություն. օրինակ` Վերին Լուժիցայում գերակշռում է կաթոլիկությունը, իսկ Ստորինում` ողոքականությունը: Թեեւ 20-րդ դարի սկզ ին լուժիցցիների թիվը 150 հազարից ավելին էր, Առաջին աշխարհամարտից հետո իրենց ինքնավարական իրավունքներ տրամադրելու նրանց պահանջները հաշվի չառնվեցին: Երրորդ Ռեյխի տարիներին լուժիցցիները ենթարկվեցին ցեղասպանության (20 հազարից ավելի սպանվածներ` գումարած մեծ թվով արտաքսվածներ): Արդեն պատերազմից հետո ակտիվորեն առաջադրվեց Սեր ալուժիցական պետության ստեղծման գաղափարը (ինքնուրույն կամ Չեխոսլովակիայի կազմում), սակայն դա էլ չկենսագործվեց: 1989-1990թթ., Գերմանիայի միավորման շրջանում, լուժիցցի գործիչները ձգտում էին ինքնավարության, այց այս անգամ էլ նրանց պահանջները չ ավարարվեցին: Այժմ լուժիցցիները շատ արագ ուծացվող ժողովուրդ են հանդիսանում: Լուժիցական դպրոցներն իրենց տեղն էլ ավելի են զիջում գերմանականին, իսկ լեզուն գործածությունից դուրս է գալիս: Վերադառնալով Լեհաստան` կարելի է ասել, որ մի ամ ողջ շարք մարզեր եւս ունեն իրենց պատմական եւ էթնիկական յուրահատկությունները, որոնք շատ անգամ նշանակալի դեր են խաղացել սահմաններն անցկացնելիս, սակայն 20-րդ դարում դրանց լեհացման եռանդուն քաղաքականությունից հետո նրանք հազիվ թե կարողանան իրենց մասին լրջորեն հայտարարել: Առաջին հերթին, դա վերա երում է պետության արեւելյան մարզերին: Դեռ 100 տարի առաջ լեհական ինքնագիտակցությունն ամրապնդված չէր մազուրների` Մազուրիայի նակիչների շրջանում, որը նախկինում Արեւելյան Պրուսիայի մասն էր: Նրանք ունեն ավական հզոր ար առային առանձնահատկություններ, սակայն ժամանակակից լեհ ազգի մեջ նրանց դերակատարությունն արդեն ավական որոշակի է: Այլ են գործերը Պոդլյաշիեում (Պոդլյաշիեի վոյեվոդության մաս), Խոլմշչինայում (Լյու լինի վոյեվոդության

մաս) եւ Նադսյանիեում (Մերձկարպատյան վոյեվոդության մաս)` պատմական արեւելասլավոնական հողերում, որտեղ դեռ 20-րդ դարի սկզ ին գերակշռում էր ուղղափառ նակչությունը: Մինչ օրս ելառուսները եւ ուկրաինացիները դրանք համարում են իրենց էթնիկ տարածքները: 20-րդ դարում երկու անգամ (Առաջին աշխարհամարտից առաջ ու Երկրորդից հետո) դրանք ընդգրկվեցին ռուսական (կամ ուկրաինական եւ ելառուսական) վարչական կազմավորումների մեջ, այց արդյունքում, այնուամենայնիվ, մնացին Լեհաստանինը: 1940-ական թվականների երկրորդ կեսին 100 հազարավոր արեւելյան սլավոնների վերա նակեցման (Ուկրաինա, Բելառուս ու Լեհաստանի արեւմտյան հողեր` ըստ «Վիսլա» գործողության) արդյունքում այդ տարածքների նակիչների էթնիկ կազմն արմատապես փոխվեց: Չնայած նակչության լեհացված լինելուն, մինչ օրս տարածաշրջանում զգալի դեր է խաղում ուղղափառ եւ, ընդհանրապես, արեւելասլավոնական ավանդույթը: Բելոստոկը Լեհական ինքնուրույն ուղղափառ եկեղեցու (որը, պաշտոնական տվյալներով, ունի 600 հազարից ավելի հետեւորդ) կենտրոնն է: Գործում են ելառուսական եւ ուկրաինական ուղղվածության մի շարք կազմակերպություններ, սակայն նրանց ուշադրությունը կենտրոնացած է մշակութա-լուսավորչական գործունեության վրա: Ուղղափառ եկեղեցու պահպանված ենթակառուցվածքն ու հարեւան Բելառուսի եւ Ուկրաինայի հետ տարածաշրջանների համագործակցության ակտիվությունն օգնում են մասնակիորեն պահպանել նրանց պատմական նկարագիրը, իսկ վերջին տարիներին դիտվում է տեղի մշակութային վերածննդի ակնհայտ գործընթաց` հատկապես եկեղեցա-կրոնական հենքով: Նկատելի գործունեություն է ծավալվել Լեհաստանի մյուս արեւելասլավոնական հողերում` Լեմկովշչինայում (սահմանամերձ տարածք Մերձկարպատյան եւ Փոքրկարպատյան վոյեվոդություններում): Այստեղ արեւելասլավոնական նակչությունն, արտաքսման երկու ալիքից հետո, նույնպես մնացուկային նույթ է կրում եւ, այնուամենայնիվ, կարողացել է մինչ օրս պահպանել իր ինքնությունը: Ըստ 2002թ. մարդահամարի` տեղի ռուսինները` լեմկերը, հաշվվում են 6000 մարդ, այց լեմկական կազմակերպությունների սեփական հաշվարկները խոսում են 60 հազարի

մասին: Վերջերս օրինակարգվեց նաեւ ռուսիներեն լեզվի (ճանաչվել է 2000թ.) լեմկերեն կանոնը, թեեւ տեղի ար առով գրականությունը (այդ թվում նաեւ թերթերի ու հանդեսների հրատարակությունը) գոյություն է ունեցել դեռեւս 19-րդ դարի վերջից: Չնայած հետպատերազմյան քաղաքականությանը, որը լեմկերին ընդունում է որպես ուկրաինացիներ, նրանք չենթարկվեցին լրիվ ուկրաինացման: Ներկայումս նրանց շրջանում գերիշխող հոսանքը ռուսինական ազգային նախագծի (Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի եւ Սլովակիայի Պրյաշեւյան Ռուսիայի հետ միասին վերցրած) կողմնակից է, թեպետ նախկինի պես ոչ քիչ դեր է խաղում ուկրաինասիրական հոսանքը: Լեմկերը լույս են ընծայում սեփական հանդեսներ, տարվում է մշակութային եւ կրթական ակտիվ գործունեություն: Հարեւան Սլովակիայում` Պրյաշեւշչինայում, ռուսինական շարժումը եւս խիստ նկատելի է: 1989թ. հետո կրկին սկսեցին հրատարակվել ռուսինալեզու հանդեսներ ու թերթեր, առարաններ ու ձեռնարկներ: Պրյաշեւ քաղաքը դարձավ ռուսինական ազգային շարժման հիմնական կենտրոններից մեկը: 1990-ական թվականներին ռուսինների թիվն ավելացավ ավելի քան 40 տոկոսով (ըստ 1991 եւ 2001թթ. մարդահամարների` նրանք շուրջ 25 հազար են), իսկ նրանց իրական թիվը Սլովակիայում կազմում է մոտ 130 հազար: 1999թ. ացվեց Պրյաշեւի համալսարանի Ազգային փոքրամասնությունների եւ օտար լեզուների ինստիտուտի ռուսիներեն լեզվի ու ռուսինական մշակույթի աժանմունքը: Ռուսիներենով անցկացվում է նաեւ ռադիոհաղորդում: Ընդ որում, տեղի ռուսինական կազմակերպություններն ունեն ավելի չափավոր դիրքորոշում, քան ուկրաինական Անդրկարպատների ռուսինները եւ հանդես չեն գալիս սեփական ինքնավարության ստեղծման կոչերով: Սլովակիայում ռուսինական ազգային նախագծի ընդհանրությունն Անդրկարպատների ու Լեմկովշչինայի հետ, ուկրաինացման/սլովակացման/լեհացման գործընթացներին դիմակայելու ընդհանուր խնդիրը եւ վերջին երկու տասնամյակներին այդ շարժման նկատելի աշխուժացումը` այս ոլորը ռուսինությունը դարձնում են ավական նշանակալի գործոն: Հարեւան Չեխիայում կարեւոր տեղ է զ աղեցնում Մորավիայի էթնոքաղաքական շարժումը: Մինչեւ 19-րդ դարի սկիզ ը կարելի

էր խոսել մորավների ազգային ինքնագիտակցության ձեւավորման գործընթացի մասին, սակայն, ավելի ուշ, տեղական շարժումը դարձավ չեխական ազգային վերածննդի մաս: Առանձին մորավերեն լեզու ստեղծելու փորձեր ձեռնարկվեցին 18201830թթ. (քերականության հրատարակում), այց դրանք լուրջ շարունակություն չունեցան: Այնուամենայնիվ, Մորավիայի մշակութային յուրօրինակությունը պահպանվեց: 1945թ. Մորավիային տրվեց ինքնավարություն, որը շուտով լուծարվեց (1949թ.): 1968թ. մորավական Բռնո գլխավոր քաղաքում ստեղծվեց «Մորավիայի եւ Սիլեզիայի ընկերակցությունը», որը պայքարում էր տարածաշրջանի ինքնավարության կարգավիճակի վերականգնման համար: 1989թ. հիմնվեց «Մորավական քաղաքացիական շարժումը», որը պահանջում էր «մորավ ժողովրդի գոյության ճանաչում` չեխերին ու սլովակներին իրավահավասար»: 1990-ական թվականները մորավական ինքնության վերածննդի ակտիվ ժամանակներ էին: 1991թ. մարդահամարը Չեխոսլովակիայում արձանագրեց 1 մլն 360 հազար մորավ: 1990թ. վերջին կազմավորվեց «Մորավական ազգային կուսակցությունը»: 1990-ականների վերջին եւ 2000-ականների սկզ ին մորավական ազգայնականության ժողովրդականությունը սկսեց մարել, եւ, այնուամենայնիվ, այն մնում է որպես տարածաշրջանային ինքնագիտակցության դրսեւորման կարեւոր ձեւ: Մեր ժամանակներում Մորավիայի ինքնավարության համար պայքարում են մի ամ ողջ շարք քաղաքական կազմակերպություններ` «Մորավիայի ազգային կուսակցությունը», «Մորավիայի եւ Սիլեզիայի միությունը», «Մորավիայի դեմոկրատական կուսակցությունը» եւ այլն: Եվրոպական միության նոր պայմաններում մորավական թեման կրկին արթնանում է: Կենտրոնական Եվրոպայի տարածաշրջանի համար շատ կարեւոր է նաեւ վերա նակիչների խնդիրը: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո նոր հողերում վերա նակեցված մարդկանց վիթխարի զանգվածները պահպանում են կորուսյալ հայրենիքի հիշողությունը եւ ստեղծում են ազմաթիվ «վտարանդիների միություններ», որոնք պայքարում են վերա նակեցման քաղաքականության դատապարտման ու իրենց վերադարձի իրավունքի ճանաչման համար: Այդ կազմակերպությունները պահպանում են արդեն

գոյություն չունեցող տարածաշրջանների` լեհական «արեւելյան կրեսների», Պրուսիայի, Սուդեթների եւ մյուսների ինքնությունը: Սակայն չի կարելի ժխտել, թե նշված միություններն, այնուամենայնիվ, կհասնեն իրենց նպատակին. վերջին մեկուկես տասնամյակի ոլոր իրադարձությունները հանգեցնում են անցած պատերազմի արդյունքների վերանայման իրագործելիության մտքին: Այդ մասին է վկայում նաեւ կոսովյան նախադեպը. չէ՞ որ Կոսովոյի անկախությունը Մեծ Ալ անիայի վերածննդի մի աստիճանն է, որը գոյություն է ունեցել ֆաշիստական Իտալիայի ու նացիստական Գերմանիայի պրոտեկտորատի ներքո: Վտարանդիներին նախկին հողեր վերադառնալու իրական թույլտվության դեպքում ներկայիս ավական միատարր մարզերի էթնիկ կազմում կարող են տեղի ունենալ նկատելի փոփոխություններ. ընդ որում, դա վերա երելու է հենց նակչության ամենաակտիվ շերտերին: Խոսքն, առաջին հերթին, նախկին տարածքներ գերմանացի, լեհ եւ ուկրաինացի նակչության մեծ խմ երի վերադարձի մասին է: Հայրենադարձներն, անշուշտ, իրենց հետ կ երեն նաեւ հին տարածաշրջանային գաղափարախոսությունները, որոնք նորովի կլուսա անեն այդ տարածաշրջանների ապագան: Սակայն այս գործընթացներին դեռեւս մեկնարկ չի տրվել, ուստի այդ ինքնություններն ու դրանց վրա հիմնված անջատողականությունն այստեղ հատուկ չեն դիտարկվի: Այս գործընթացը, թերեւս, ունի եւս մեկ կողմ, որն արդեն սկսել է կյանքի կոչվել. դա նակչության այն հատվածի վերադարձն է նախկին ինքնությանը, որը պատերազմից հետո այլ ինքնություն է ձեռք երել: Օրինակ, Լեհաստանի կողմից 2008թ. գարնանը արտերկրի լեհերին հատուկ արտոնություններ տրամադրելու վերա երյալ հրապարակված ծրագիրը, որոշ հաշվարկներով, կարող է լրջորեն փոխել Արեւմտյան Ուկրաինայի էթնիկ իրավիճակը, ուր լեհական ինքնությանը վերադառնալ է ցանկանում շուրջ 1,5 միլիոն մարդ: Այդ նույն հիմունքով են ընթանում հունգարական ազգային փոքրամասնությունների աճի գործընթացները: Եվ այնուամենայնիվ, արժե նշել, որ նման «ինտելեկտուալ հայրենադարձությունից» մինչեւ իրապես արժեքավոր տարածաշրջանային ինքնությունների ձեւավորումն ու դրանց վրա հենվող շարժում244

ները` մի քայլ չեն: Թե որքան հեռու կարող են գնալ գործընթացները` ապագայի հարց է: Ներկայումս առավել կարեւոր են այն տարածաշրջանները, որոնք Երկրորդ աշխարհամարտից հետո ընդգրկվել են նոր ազգային պետությունների մեջ, այց որոնցից չի տարհանվել տեղի այլազգի նակչությունը: Խոսքն, առաջին հերթին, հունգարների մասին է, որոնք այսօր Հունգարիայի հարեւան մի շարք երկրներում խիստ զգալի ազգային փոքրամասնություն են կազմում: Սլովակիայում հունգար փոքրամասնությունը կազմում է նակչության գրեթե 10 տոկոսը եւ հարավում` Հունգարիայի հետ սահմանի երկայնքով զ աղեցնում է լայն գոտի: «Հունգարական կոալիցիայի կուսակցությունը», որը ներկայացնում է սլովակ հունգարներին, Սլովակիայի քաղաքական կյանքում չափազանց ակնառու դեր է խաղում, սակայն սլովակյան պետականության նկատմամ լոյալ դիրքորոշում ունի: Նույնը չի կարելի ասել մի շարք հունգարական հասարակական կազմակերպությունների եւ առանձին գործիչների մասին, որոնք մշտապես արձրացնում են հունգարական ինքնավարության եւ անգամ Հունգարիայի կազմ վերադառնալու հարցը: Առավել փոքր նշանակություն ունի Ուկրաինայի Անդրկարպատյան մարզի հունգար ազգային փոքրամասնությունը: Սակայն այստեղ էլ նա չափազանց ակտիվ է: Երկրամասի կյանքում մեծ դեր են խաղում Վոյեվոդինայի հունգարները (14 տոկոս), որոնք մեծ չափով վերահսկում են նրա տնտեսությունը: Առավել նշանակալի է հունգարական ակտիվությունը ռումինական Տրանսիլվանիայում, ուր այն ուղղված է ինքնավարական իրավունքների ճանաչմանը, նաեւ ողջ տարածաշրջանի համար պաշտոնական հունգարերենի ընդունմանը: Հունգարական ինքնավար օկրուգ Տրանսիլվանիայի մի մասում 1952-1967թթ. արդեն գոյություն ունեցել է: Այժմ հունգարների թիվը Ռումինիայում կազմում է շուրջ 1,5 մլն մարդ, ընդ որում, այդ թիվն աճելու միտում ունի: 2007թ. մարտի վերջին տրանսիլվանյան երեք շրջաններում անցկացվեցին հանրաքվեներ, որտեղ նակչությունն արտահայտվեց Բուխարեստից առավելագույն ինքնավարության եւ Հունգարիայի հետ առանձնակի հարա երությունների օգտին: Հունգարիայի նախագահ Լասլո Շոյոմը դրանից հետո ացահայտ

հայտարարել է Տրանսիլվանիայում հունգարական տարածքային ինքնավարության ստեղծման հնարավորության մասին: Ռումինիայի ապագայի համար մեծ նշանակություն ունի նաեւ հեռանկարում իրեն Մոլդովայի Հանրապետության (Բեսարաիայի) միացումը: Այսօր Ռումինիան ունիտար պետություն է` սոսկ պատմականորեն աժանված երեք մասի` Վալախիայի, Մոլդովայի ու Տրանսիլվանիայի: Ի տար երություն Տրանսիլվանիայի, Մոլդովայի տարածաշրջանում ինքնավարական շարժումները ավական թույլ են եւ ավելի կենտրոնացած են տեղական ինքնագիտակցության զարգացման վրա: Սակայն պետության կազմում Բեսարա իայի ընդգրկման դեպքում (որը, ամենայն հավանականությամ , կստանա ինքնավարության իրավունք), ռումինական Մոլդովայի կարգավիճակի արձրացման համար շարժումն, անշուշտ, կսաստկանա: Հավանա ար, վերստին հրատապ կդառնա նաեւ մոլդովականության գաղափարախոսությունը` այժմ արդեն համամոլդովական ծավալով, որի հիման վրա եւ կարող է տեղի ունենալ պատմական Մոլդովայի վերամիավորումը: Նման տարածաշրջանին ինքնավարության իրավունքների տրամադրումն անխուսափելիորեն կհանգեցնի ողջ Ռումինիայի ֆեդերալացման: Եթե Եվրոպայի հետագա զարգացումն այսուհետեւ էլ ընթանա «Եվրոպայի տարածաշրջանների» ուղղությամ , ապա Ռումինիայի ամ ողջական ընկալումն ապագայում կարող է այլեւս ժամանակավրեպ լինել: ՅՁn.rս «Հանրապետական», 2008, թ. 8

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԱԼԳՈՐԻԹՄԸ

Նոր պետությունների կազմավորման արդությունները հաճախ կապված են հետեւյալ անհստակության հետ. ո՞րն է միջազգային իրավունքի երկու հիմնարար սկզ ունքներից առավել կարեւորը` սահմանների անխախտելիությո՞ւնը, թե՞ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը: Սովորա ար, միջազգային ընկերակցությունն ավելի արժեւորում է առաջին սկզ ունքը, քանզի երկյուղում է ազմազգ պետությունների փլուզման անկառավարելի շղթայական ռեակցիայից: Պետությունների տարածքային ամ ողջականության սկզ ունքն առաջին անգամ սահմանվեց 1648թ.: Այն ժամանակ կնքվեց Վեստֆալյան հաշտության պայմանագիրը, ինչը վերջ դրեց եվրոպական աշխարհամասում մոլեգնող պատերազմների շարքին: Վեստֆալիայի անակցությունները վերջ տվեցին ողոքականների եւ կաթոլիկների միջեւ Երեսնամյա պատերազմին, ուր մի կողմից մարտնչում էին Շվեդիան, Բոհեմիան, Դանիան, Նիդեռլանդները, Շոտլանդիան, Անգլիան ու Սաքսոնիան, իսկ մյուս կողմից` Իսպանիան, Հռոմեական սր ազան կայսրությունը եւ այլք: Վեստֆալյան հաշտության պայմանագրի (որը վերաձեւեց պետական սահմանները Եվրոպայում) դրույթներից մեկը դարձավ այն սկզ ունքը, որով անօրինական ճանաչվեց պետության ներքին գործերին արտաքին միջամտությունը, այսինքն` պետության տարածքային ամ ողջականության սկզ ունքը: Այժմ այն համընդհանուր ընդունված կանխադրույթ է եւ ներառված է ոլոր հիմնարար միջազգային համաձայնագրերում: Սակայն, միաժամանակ, Վեստֆալյան հաշտությունը, փաստորեն, հաստատեց ազգերի ինքնորոշման իրավունքի սկզ ունքը: Բանն այն է, որ մինչ Իսպանիայի դեմ հոլանդացիների ապստամությունը, կասկածի չէր ենթարկվում միապետների` իրենց հպատակների ճակատագրերը վճռելու իրավունքը: Բայց Նիդեռլանդների դեպքում հպատակների դժգոհությունը հանգեցրեց նրան, որ միապետը կորցրեց այդ իրավունքը: Վեստֆալյան հաշտության պայմանագրի ստորագրման ժամանակ եվրոպական տերությունները փաստորեն ընդունեցին այն եւ համաձայնեցին ճանաչել

անկախ Նիդեռլանդների սահմանները: Երկարաժամկետ հեռանկարում այդ որոշումը հանգեցրեց եվրոպական միապետությունների մեծ մասի կործանման, ազմաթիվ անկախ պետությունների առաջացման եւ պետական սահմանների լուրջ վերաձեւման: Ամերիկյան պատմա ան, «Անկախության հռչակագիր. գլո ալ պատմություն» գրքի հեղինակ Դեւիդ Արմիթաջը պնդում է, թե միջազգային նշանակության հաջորդ փաստաթուղթը, որը հաստատեց ազգերի ինքնորոշման իրավունքը, դարձավ 1776թ. ընդունված ԱՄՆ անկախության հռչակագիրը: Հատկանշական է, որ Բրիտանական կայսրությունից անկախություն ստանալու 13 հյուսիսամերիկյան գաղութների փորձը շատ ժամանակակիցների կողմից խիստ ացասա ար ընդունվեց: Արմիթաջի կարծիքով, ԱՄՆ անկախության հռչակագիրն արմատապես փոխեց աշխարհը` այն «կայսրությունների աշխարհից» վերածելով «ինքնիշխան պետությունների աշխարհի»: Ամերիկյան հռչակագրի մոդելով ու նմանությամ գրվեցին 100-ից ավելի պետությունների անկախության հռչակագրեր: 1945թ. ընդունվեց ՄԱԿ Կանոնադրությունը, որը խարսխվում է պետությունների տարածքային ամ ողջականության սկզ ունքի վրա. այդ սկզ ունքն արգելում է միջազգային վեճերի լուծման համար ուժի օգտագործումը: Այսպես, Հոդված 2-ն (Կետ 4) ասում է, որ «ՄԱԿ ոլոր անդամներն իրենց միջազգային հարա երություններում ձեռնպահ են մնում ուժի սպառնալիքից կամ նրա կիրառումից` ինչպես ցանկացած պետության տարածքային անձեռնմխելիության կամ քաղաքական անկախության դեմ, այնպես էլ Միավորված ազգերի նպատակների հետ անհամատեղելի որեւէ այլ ձեւով»: 1970թ. ՄԱԿ Գլխավոր վեհաժողովը հավանություն տվեց «Պետությունների միջեւ արեկամական հարա երություններին եւ համագործակցությանը վերա երող միջազգային իրավունքի սկզ ունքների մասին հռչակագրին», որտեղ նշվում է, թե «պետությունների տարածքային ամ ողջականությունն ու քաղաքական անկախությունն անձեռնմխելի են»: Նույն փաստաթղթում նաեւ նշված է, որ «ինքնիշխան եւ անկախ պետության ստեղծումը (...) կամ ժողովրդի կողմից ազատորեն որոշված ցանկացած այլ կարգավիճակի սահմանումը հանդիսանում են այդ ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի կենսագործման ձեւ» եւ որ «յուրա248

քանչյուր պետություն պարտավոր է ձեռնպահ մնալ որեւէ ռնի գործողությունից, որը կզրկի վերոհիշյալ ժողովուրդներին (...) ինքնորոշման, ազատության եւ անկախության իրավունքից»: 1960թ. ՄԱԿ Գլխավոր վեհաժողովն ընդունեց Գաղութային երկրներին ու ժողովուրդներին անկախություն տալու մասին հռչակագիրը: Այնտեղ եւս առկա են փոխադարձա ար ացառող դրույթներ: Այսպես, Կետ 1-ն ասում է, թե «ժողովուրդների ենթարկումը օտարերկրյա լծի եւ տիրապետության (...) հանդիսանում է մարդու հիմնարար իրավունքների մերժում, ինչը հակասում է ՄԱԿ Կանոնադրությանը», իսկ Կետ 6-ը` որ «երկրի ազգային միասնությունը եւ տարածքային ամ ողջականությունը մասնակիորեն կամ լիովին քայքայող յուրաքանչյուր փորձ անհամատեղելի է ՄԱԿ Կանոնադրության նպատակների ու սկզ ունքների հետ»: Միեւնույն ժամանակ, Կետ 2-ը նշում է, որ « ոլոր ժողովուրդներն ունեն ինքնորոշման իրավունք, այդ իրավունքից ելնելով` նրանք ազատորեն որոշում են իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ իրականացնում սեփական տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացումը»: 1966թ. Տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային իրավունքների մասին միջազգային համաձայնագրի մեջ այս դրույթը (« ոլոր ժողովուրդներն ունեն ինքնորոշման իրավունք, այդ իրավունքից ելնելով` նրանք ազատորեն որոշում են իրենց քաղաքական կարգավիճակը եւ իրականացնում սեփական տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացումը») ներառվեց ամողջովին (Մաս 1, Գլուխ 1), իսկ պետությունների տարածքային ամ ողջականության իրավունքի մասին այդ փաստաթղթում հիշատակված չէ: 1975թ. ստորագրվեց Եվրոպայում անվտանգության եւ համագործակցության գծով Հելսինկյան խորհրդակցության եզրափակիչ ակտը: Այն նույնպես հաստատեց Երկրորդ աշխարհամարտից հետո Եվրոպայում ձեւավորված պետական սահմանների անխախտելիության սկզ ունքը: Համաձայնագրի տեքստում, մասնավորապես, նշված է, որ «մասնակից պետությունները հարգելու են միմյանց ինքնիշխան հավասարությունն ու յուրօրինակությունը, ինչպես նաեւ իրենց անկախությանը հատուկ եւ նրա ընդգրկած ոլոր իրավունքները, որոնց թվում է, մասնավորապես, յուրաքանչյուր պետության իրավական հավասարության, տարածքային

ամ ողջականության, ազատության եւ քաղաքական անկախության իրավունքը» (Հոդված 2) եւ «մասնակից պետություններն անխախտելի են համարում ինչպես միմյանց, այնպես էլ Եվրոպայի ոլոր պետությունների սահմանները, ուստի եւ նրանք այժմ ու ապագայում էլ ձեռնպահ են մնալու այդ սահմանների նկատմամ ցանկացած ոտնձգությունից» (Հոդված 3): Միաժամանակ, այդ նույն փաստաթղթի Հոդված 8-ն ասում է. «Մասնակից պետությունները հարգելու են ժողովուրդների իրավահավասարությունը եւ իրենց ճակատագիրը տնօրինելու իրավունքը` մշտապես գործելով ՄԱԿ Կանոնադրության նպատակներին ու սկզ ունքներին եւ միջազգային իրավունքի համապատասխան նորմերի համաձայն` ներառյալ նրանք, որոնք վերա երում են պետությունների տարածքային ամ ողջականությանը (...): Բոլոր ժողովուրդները միշտ իրավունք ունեն լիակատար ազատության պայմաններում, եր եւ ինչպես իրենք ցանկանում են, առանց արտաքին միջամտության, որոշել իրենց ներքին ու արտաքին քաղաքական կարգավիճակը եւ իրենց հայեցողությամ իրականացնել սեփական քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական ու մշակութային զարգացումը»: ՄԱԿ Կանոնադրության եւ Հելսինկյան ակտի փոխադարձա ար ացառող դրույթները ազմիցս հաստատվել են միջազգային այլ պայմանագրերի ու համաձայնագրերի շրջանակներում, այդ թվում նաեւ եվրոպական մակարդակով: Միջազգային իրավունքի ճանաչված մասնագետ, Քեմ րիջի համալսարանի աշխատակից Մարկ Վելերն այս պարադոքսն անվանում է «ինքնորոշման ծուղակ»: «Ինքնորոշման դեպք» գրքի հեղինակ Կարեն Փարկերը նշում է, թե ժամանակակից միջազգային իրավունքը չի կարող միանշանակորեն պատասխանել «ի՞նչ է անհրաժեշտ անել նոր պետություն ստեղծելու համար» հարցին: 20-րդ դարում, գաղութային կայսրությունների փլուզման արդյունքում, երեւան եկավ այսպես կոչված «հռչակագրային» եղանակը, այսինքն` որեւէ տարածք պարզապես հայտարարում է այն մասին, թե ինքն իրենից ներկայացնում է անկախ պետություն: Ավանդական, այսպես կոչված «սահմանադրական» ճանապարհն առավել արդ է: Այն հռչակում է, որ լիարժեք կարգավիճակի ձեռք երման համար ինքնահռչակ պետություններին անհրաժեշտ է միջազգային ճանաչում: Դիվանագիտական ճանաչման ֆորմալ գործողությունը նշանակում է,

որ մի պետությունը ճանաչում է մյուսի անկախ կարգավիճակը եւ նրա կառավարության լիազորությունները (միջազգային պրակտիկայում միշտ ճանաչվում է այս կամ այն երկրի կառավարությունը եւ ոչ թե ուն երկիրը): Գոյություն ունի պաշտոնական ճանաչման երկու տեսակ` «դեֆակտո» եւ «դե-յուրե»: «Դե-ֆակտո» ճանաչումն (այսինքն` տվյալ կառույցի գոյության փաստի հիման վրա) ունի «ոչ պաշտոնական» նույթ, սակայն դա ավարար է, որպեսզի երկու պետությունները կարողանան հաստատել դիվանագիտական հարա երություններ, փոխադարձա ար ճանաչեն անձնագրերն ու մուտքի արտոնագրերը եւ այլն: «Դե-յուրե» ճանաչումը (այսինքն` գոյություն ունեցող միջազգային նորմերի հիման վրա) նախատեսում է ողջ ծավալով միջպետական հարա երությունների հաստատում: Եր եմն «դե-ֆակտո» ճանաչումը նախորդում է «դե-յուրե» ճանաչմանը: Օրինակ, 1921թ. Մեծ Բրիտանիան ոլշեւիկների կառավարությանը «դե-ֆակտո» ճանաչեց որպես Ռուսաստանի օրինական իշխանություն, իսկ «դե-յուրե»` սոսկ երեք տարի անց: ճանաչումը նաեւ անհրաժեշտ է, եթե երկրում իշխանությունը փոխվում է ոչ սովորական ճանապարհով, օրինակ` հեղաշրջման, հեղափոխության կամ արտաքին ներխուժման արդյունքում: «Թալի անի» կառավարությանը, որը 1996–2001թթ. «դե-ֆակտո» ղեկավարում էր Աֆղանստանի տարածքի մեծ մասը, ճանաչեց միայն աշխարհի երեք պետություն, մինչդեռ նրանց կողմից տապալված կառավարությանը, որը վերահսկում էր երկրի տարածքի 12 տոկոսից ոչ ավելին, օրինական ճանաչեց առավել քան 70 պետություն: 1940թ. հունիսին խորհրդային զորքերի կողմից գրավվեցին Լատվիան, Լիտվան ու էստոնիան: Այդ երկրները կորցրին իրենց պետականությունը եւ ներառվեցին ԽՍՀՄ կազմի մեջ` միութենական հանրապետությունների կարգավիճակով: ԱՄՆ-ը չճանաչեց ԽՍՀՄ այդ գործողությունների օրինականությունը եւ Բալթիայի երկրները համարեց անկախ, այց օկուպացված պետություններ: Այդ հանրապետությունների դեսպանատները, չնայած Մոսկվայի ողոքներին, շարունակեցին գործել Վաշինգտոնում: ՄaՏհiոցtօո ՔrօԲil6, 29.08.2008 «Հանրապետական», 2008, թ. 8

Զ. Բժեզինսկի. «ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԿՈՐՑՐԵԼ է

ԻՆՔՆԱՎՍՏԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ»

Ամերիկյան արտաքին քաղաքականության ամենահարգարժան գործիչներից Զ իգնեւ Բժեզինսկին եւ Բրենթ Սքոուքրոֆթը ստորեւ քննարկում են աշխարհում ԱՄՆ դիրքի մասին հարցը: Բժեզինսկին եղել է նախագահ Քարտերի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականը, Սքոուքրոֆթը զ աղեցրել է նույն պաշտոնը Ջորջ Բուշ-ավագի եւ Ջերալդ Ֆորդի վարչակազմերում: Բանավեճը, որ կայացել է այս տարվա գարնանը, վարել է «ՄaՏհiոցtօո ՔօՏt»-ի տեսա ան Դեւիդ Իգնատիուսը: Բժեզինսկի: Վերջերս ինձ ապշեցրեց այն փաստը, որ Կոնգրեսին հղած իր ուղերձում նախագահն «ահա եկչության դեմ պատերազմն» անվանեց մեր հարյուրամյակի գլխավոր գաղափարախոսական հակամարտություն: Ես մտածեցի. «Արդյո՞ք դա չափից ավելի ինքնավստահություն չէ»: Դրսում նոր միայն 2008 թվականն է, եւ մեզ ասում են, թե ինչ գաղափարախոսական կոնֆլիկտ վճռորոշ դեր կխաղա ողջ հարյուրամյակի ընթացքում: Պատկերացնենք, որ 1908թ. մեզ խնդրեին ասել, թե ինչպիսի գաղափարախոսական հակամարտություն կկանխորոշի 20-րդ դարի նույթը: Արդյո՞ք շատերն այդ ժամանակ կպատասխանեին, որ այն լինելու է աջ եւ ձախ, կարմիր եւ դարչնագույն ամ ողջատիրական գաղափարախոսությունների միջեւ հակամարտությունը: Կամ 1808թ., Վիեննայի կոնգրեսում պահպանողականության հաղթանակի նախօրեին, արդյո՞ք շատերը կկարողանային կանխատեսել, որ 19-րդ դարը Եվրոպայի շատ տարածաշրջաններում կանցնի ազգայնական կրքերի ներքո: Մեր հարյուրամյակի որոշիչ գաղափարախոսական մարտահրավերն ահա եկչության դեմ պատերազմը չի լինի: Այն կլինի ոչ այդքան կոնկրետ որեւէ ան: Ըստ իս, խոսքը երեք հիմնարար փոփոխությունների մասին է:

Այդ երեւույթներից մեկը ես կոչում եմ «քաղաքական զարթոնք»` համաշխարհային մասշտա ի: Պատմության մեջ առաջին անգամ համայն մարդկությունը դարձել է քաղաքականապես ակտիվ: Եվ դա արմատական առաջընթաց է: Երկրորդ. տեղի է ունենում ազդեցության համաշխարհային կենտրոնի տեղաշարժ Ատլանտյան տարածաշրջանից դեպի Արեւելյան Ասիա: Խոսքն Ատլանտյան աշխարհի կործանման մասին չէ, այլ գերիշխանության կորստի, որից նա 500 տարի օգտվել է: Եվ երրորդ. մակերես դուրս եկան գլո ալ մասշտա ի ընդհանուր խնդիրներ, որոնք պետք է միասին լուծել, այլապես կտուժեն ոլորը: Ես նկատի ունեմ ոչ միայն կլիման ու նապահպանությունը, այլեւ աղքատության եւ անարդարության հիմնախնդիրը:

Իգնատիուս: Որպեսզի ավարտեք Ձեր միտքը` ի՞նչն է այսօր խանգարում այդ խնդիրները լուծելու մեր կարողությանը: Բժեզինսկի: Եթե այն վերածենք մի գործոնի, ես կասեի` Ամերիկան կորցրել է ինքնավստահությունը: Հասուն մարդու իմ ողջ փորձը կապված է համաշխարհային մասշտա ի վիթխարի հակամարտության` «սառը պատերազմի» հետ: Սակայն մենք այն վստահորեն ենք վարել: Իսկ այսօր ինձ սարսափեցնում է այդ «վախի մշակույթը», որին ամենուրեք ախվում ես: Պարզ է, որ դա կապված է սեպտեմ երի 11-ի շոկի հետ: Այն, որ ողջ երկիրը հեռուստատեսությամ հետեւում էր այդ իրադարձություններին, սասանեց ամերիկացիների հավատը: Եվ, որքան էլ դա ցավալի է, այդ վախը, իմ կարծիքով, որ ոքվեց նաեւ քարոզչության միջոցով: Այն հակաարդյունավետ էր: Խնդիրները, որոնք մեզ հարկավոր է լուծել, անհնարին է հաջողությամ հաղթահարել, եր երկրին կառավարում է վախը:

Իգնատիուս: Բրե՛նթ, այժմ մեր խնդիրների էության գնահատման Ձեր հերթն է: Ի՞նչն է խանգարում կատարվածին անդրադարձելու մեր կարողությանը: Սքոուքրոֆթ: Աշխարհում տիրող իրավիճակի իմ գնահատականը հիմնականում համընկնում է Զ իգի տեսակետին: Սակայն

թույլ տվեք ինձ սկզ ում նկարագրել, այսպես ասած, պատմական խորապատկերը: Ըստ իս, «սառը պատերազմի» ավարտը, պատմական տեսանկյունից, դարձավ ժառանգականության որոշակի խզում համաշխարհային իրադրության մեջ: «Սառը պատերազմը» մեզ ստիպեց սեւեռվել մեկ խնդրի վրա: Այն մո իլիզացրեց մեզ, մո իլիզացրեց մեր արեկամներին ու դաշնակիցներին` միակ դաշինքի դեմ պայքարում: Այն ազդեց մեր մտածելակերպի վրա, ներգործեց մեր ինստիտուտների, այն ամենի վրա, ինչ անում էինք: Չգիտեմ, մեր պատմության մեջ եղե՞լ է, արդյոք, նույնատիպ մեկ այլ ժամանակաշրջան: Եվ հանկարծ` պատմական չափանիշներով, մեկ ակնթարթում, այդ աշխարհը հեռացավ անցյալ, ու նրան փոխարինման եկավ մի աշխարհ, ուր չկային սպառնալիքներ մեր ուն գոյությանը, ինչպես «սառը պատերազմի» ժամանակներում: Այն ժամանակ մեր ցանկացած սխալը կարող էր դառնալ մոլորակի կործանման պատճառ. այժմ այդպիսի ան արդեն չկար: Դրա փոխարեն, անմիջապես ծագեցին հարյուրավոր մանր խնդիրներ` նման քորոցի ծակոցներին: Եվ մենք փորձեցինք դրանք լուծել նախկին իրավիճակին հարմարեցված մտածողության ու ինստիտուտների օգնությամ :

Իգնատիուս: Ինչպե՞ս էիք զգում` գտնվելով Սպիտակ տանը, եր առկա էր միջուկային ոչնչացման սպառնալիքը: Սքոուքրոֆթ: Մշտապես առկա էր միտքը` եթե կողմերից մեկը թույլ տա լուրջ սխալ, հետեւանքները կարող են լինել աղետալի համայն մարդկության համար: Արդյո՞ք մենք այդ մասին օր ու գիշեր մտածում էինք: Իհարկե` ոչ: Բայց կար զուգակցումը այդ վախի եւ ձգտման` հասկանալու, թե Սովետների մտքին ինչ է, եւ ունե՞ն, արդյոք, նրանք, ասենք, որեւէ տեխնիկական լուծման համար ներուժ, որը մեզ կդարձնի խոցելի եւ կողմերի համաչափությունը կվերածի անհամաչափության:

Իգնատիուս: Զ ի՛գ, իսկ Դուք ի՞նչ էիք զգում` գտնվելով «նավապետական կամրջակին»:

Բժեզինսկի: Իմ խնդիրներից մեկն էր միջուկային հարձակման դեպքում` նախագահի որոշման պատրաստման ժամանակ գործողությունների կոորդինացումը: Չհայտնելով ոչ մի գաղտնիք` ասեմ, որ սկզ ունքորեն իրավիճակն այս տեսքն ուներ. խորհրդային հրթիռների զանգվածային արձակումից րոպե անց մենք կստանայինք առաջին նախազգուշացումը: Մոտավորապես երկրորդ րոպեին հարվածի մասշտա ների ու հավանական թիրախների մասին, որոնց այն հասցվում է, մենք կունենայինք ավական ճշգրիտ պատկերացում: Երրորդ րոպեին մենք արդեն կիմանայինք, թե մարտագլխիկները եր կխոցեն մեր տարածքը եւ այլն: Եվ ահա այդ երրորդ րոպեին ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականի խնդիրն այն էր, որպեսզի հայտներ նախագահին կատարվածի մասին` փոխանցեր նրան այն տեղեկատվությունը, որ մենք ունեինք: Այնուհետեւ, նախագահը պետք է որոշեր, թե ինչպես հակադարձել: Եվ այստեղ սկսում էին արդությունները: Եթե խոսքը լայնածավալ հարձակման մասին է, որոշում ընդունելն ակնհայտորեն հեշտ է: Դուք պատասխան հարվածը հասցնում եք ոլոր միջուկային ուժերով: Բայց պատկերացրեք, որ խոսքը «ընտրովի» հարվածների մասին է: Այդ դեպքում անհրաժեշտ է ընտրություն կատարել: Նախագահը պետք է կշռադատի ունեցած ոլոր տարերակները: Մենք ինչպե՞ս պետք է հակադարձենք: Այստեղ առկա էր անորոշության տարր: Ամեն դեպքում` որոշման ընդունման ողջ գործընթացը պետք է ավարտվեր մոտավորապես յոթերորդ րոպեին: Յոթերորդ րոպեին տրվում է արձակման հրաման, եւ այն, ինչ մենք որոշել էինք, արդեն սկսում է կատարվել: Գրեթե 28 րոպե հետո խորհրդային հրթիռները պետք է հասնեն մեր տարածք: Դա նշանակում է, որ դու ինքդ եւ քո ընտանիքը զոհված են: Վաշինգտոնն այլեւս չկա: Մեր ռազմական ներուժի զգալի մասը ոչնչացված է: Սակայն պարզ է, որ նախագահն արդեն պատասխան գործողությունների վերա երյալ ընդունել է կշռադատված որոշում: Մենք արդեն արձակել ենք սեփական հրթիռները: Վեց ժամ անց 150 մլն ամերիկյան ու խորհրդային քաղաքացիներ

այլեւս ողջ չեն լինի: Ահա այսպիսի իրականությամ էր մեզ վիճակված ապրել: Եվ մենք անում էինք ամեն ինչ, ինչ կարող էինք, որպեսզի իրավիճակին տանք առավելագույն կայունություն, առավելագույն տրամա անական վերահսկելիություն: Չպահել քեզ սադրիչ ձեւով, այց պահպանել զգոնությունն ու վճռականությունը, որպեսզի մյուս կողմից ոչ ոք չմտածի, թե կարող է հարված հասցնել եւ, ընդ որում, մնալ ողջ: Այսօր ամեն ինչ լիովին փոխվել է: Իմ կարծիքով, Բրենթը գերազանց նկարագրեց իրադրությունը` հարյուրավոր «քորոցի ծակոցներ»: Այժմ մենք գտնվում ենք, այսպես կոչված, «ցրված տուր ուլենտության» իրավիճակում: Եվ դրա համար, ըստ իս, պահանջվում է այլ մտայնություն, աշխարհում կատարվող փոփոխությունների արդ նույթի խոր ընկալում:

Իգնատիուս: Ցանկալի կլիներ, որ Դուք մանրամասն կանգ առնեիք այս չափազանց արդ իրադրությունում ամերիկյան առաջատարության նույթին վերա երող հարցի վրա: Նախեւառաջ` կա՞, արդյոք, դրա անհրաժեշտությունն ընդհանրապես: Բժեզինսկի: Այն կարող է խթանիչի դեր խաղալ: Ոչ այն իմաստով, որ Միացյալ Նահանգները կհրամայի ոլորին` ինչ անել, այլ գործողությունների պլանում, որոնց պատրաստ է հավաքական կերպով աջակցել, այսպես ասենք` կողմերի ընկերակցությունը, որոնք շահագրգռված են միջազգային համակարգի պահպանմամ : Նման կարգի առաջատարության անհրաժեշտություն կա: Բայց որպեսզի Ամերիկան կարողանա այդպիսի առաջատարի դեր խաղալ, մեզ անհրաժեշտ են ոչ միայն ականավոր ղեկավարներ (իսկ այդպիսի մարդիկ ղեկի մոտ հայտնվում են ոչ միշտ), այլեւ, ընդհանուր առմամ , առավել կրթված հասարակություն: Իմ կարծիքով, Ամերիկայում ձեւավորվել է զարմանալի, տարօրինակ իրավիճակ` մենք միաժամանակ ե՛ւ արձրակիրթ ենք, ե՛ւ (ապշեցուցիչ է) անկիրթ: Մենք ինքնամփոփ հասարակություն ենք: Մեզ չի հետաքրքրում այլ երկրների պատմությունը:

Օրինակ, այսօր մեզ մոտ խնդիր է ծագել Իրանի հետ: Բայց, արդյո՞ք շատ ամերիկացիներ կգտնվեն, որոնք գեթ ինչ-որ ան կիմանան այդ երկրի պատմությունից: Գիտե՞ն, արդյոք, նրանք, որ Իրանն ունի «երկատված» պատմություն: Ըստ էության, խոսքը «երկու Իրանի» մասին է: Եվ այդ երկու ժամանակաշրջանները` մինչիսլամական եւ իսլամական, դիալեկտիկորեն սահմանում են ներկայիս Իրանի լարվածության կետերն ու իրողությունները: Ամերիկացիներն այդ մասին ոչինչ չգիտեն: Բավական շատ ամերիկացիներ քոլեջ ընդունվելիս չեն կարողանում քարտեզի վրա գտնել Մեծ Բրիտանիան: Իրաքի պատերազմն արդեն հինգ տարի գնում է, իսկ նրանք չեն կարողանում քարտեզի վրա գտնել եւ այդ երկիրը: Շրջանավարտների 30 տոկոսը չի կարողանում ցույց տալ որտեղ է գտնվում Խաղաղ օվկիանոսը: Մեզ մոտ համաշխարհային պատմություն, այլ երկրների աշխարհագրություն չեն դասավանդում: Կարծում եմ, ամերիկացիների մեծամասնությունը չի տիրապետում գիտելիքների այն անհրաժեշտ մակարդակին, որպեսզի մեր երկիրը կարողանա ոգեւորել, իսկ նշանակում է` նաեւ առաջնորդել մյուսներին, այսինքն` անել այն, ինչ մեզանից պահանջում են 21-րդ դարի իրողությունները: Սքոուքրոֆթ: Ես կարող էի պարզապես հեշտությամ համաձայնել: Սակայն այդ իրադրությունը մասամ կապված է մեր հասարակության նույթի եւ «արմատների» հետ: Մեր պատմության գրեթե ողջ ընթացքում մեզ պաշտպանել են երկու օվկիանոսներ, իսկ մեր հյուսիսի եւ հարավի հարեւանները թույլ են եղել: Ամերիկացիներին կարիք չկա սովորել օտար լեզուներ: Նրանք կարող են ամեն տեղ այցելել` չլքելով Միացյալ Նահանգների տարածքը: Ուստի ամերիկացիների մեծ մասը նազդորեն ուզում է, որպեսզի իրեն հանգիստ թողնեն: Կարծում եմ, նրանք չեն կամենում խճճվել շրջապատող աշխարհի խնդիրների մեջ: Նրանք պարզապես ցանկանում են վայելել կյանքը: Եվ մեր քաղաքական համակարգը կարծես ավելի է սպասարկում ամերիկացիների այս նեղ շահերը, քան նրանց շահերը

լայն իմաստով: Սոսկ վտանգի շրջանում են մեր առաջնորդները նպատակասլաց կերպով ուշադրություն հատկացնում միջազգային ասպարեզում կատարվող իրադարձություններին` օրինակ, Երկրորդ աշխարհամարտի նախօրեին, եր Ռուզվելտը փորձեց երկիրն անհրաժեշտ հունի երել, կամ եր էյզենհաուերը կարգավորեց համագործակցությունը Եվրոպայի հետ` ստեղծելով ՆԱՏՕ-ն: Այս ամենի համար հենց նման մակարդակի ղեկավարություն է պետք: Անհրաժեշտ ազդակների առկայության դեպքում, ամերիկացիներն, ըստ իս, ավական մեծահոգի են: Մենք նեղմտություն կամ ժլատություն չենք դրսեւորում: Եվ ներկայիս աշխարհում միայն Միացյալ Նահանգներն է կրթյալ առաջնորդի դերին պիտանի, որը մարդկանց չի հրամայում` ինչ անել, այլ ասում է. «Եկե՛ք համախմ վենք: Ահա՛ ճանապարհը, որով պետք է շարժվի համաշխարհային ընկերակցությունը»: Մենք միակն ենք, որն ընդունակ է ցույց տալ դեպի առաջ ճանապարհը: «ԼօՏ Ճոց6l6Տ Լiո6Տ», 29.09.2008 «Հանրապետական», 2008, թ. 9

ԱՄՆ ՇԱՀԵՐԻ ԿԵՆՍԱԳՈՐԾՄԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԸ

ԵՎՐԱՍԻԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

Յուրի Պանասիկ Հետխորհրդային տարածքը Ռուսաստանի համար խնդրահարույց է: Այս տեսանկյունից օգտակար է դիտարկել, թե նորանկախ պետություններում ինչպես է ներկայացնում իր շահերը եւ ինչ գործիքներ է օգտագործում ԱՄՆ-ը: ԱՄՆ-ը կառուցել է սեփական շահերի ներկայացման ու առաջմղման ազմամակարդակ ուղղաձիգ համակարգ: Համակարգող եւ ուղղորդող օղակը պետությունն է: Առաջին մակարդակում տեղադրված են պետական մարմինները` Ազգային անվտանգության խորհուրդը, փոխնախագահի վարչակազմը, սակայն, ամենից առաջ, Պետդեպարտամենտը` հետխորհրդային (եվրասիական) տարածքին վերա երող ծրագրերի ռազմավարն ու մշակողը եւ, միաժամանակ, այդ ոլորտի յուջետային միջոցների հիմնական աշխողը: Գործնականում հարցերի ու հետաքրքրությունների ողջ սպեկտրը` ՆԱՏՕ-ից մինչեւ ժողովրդավարության հաստատում, ծածկվում է պետական մակարդակով, եւ գործի են դրվում ոլոր միջոցները` ոչ կառավարական կազմակերպություններից (ՈԿԿ) մինչեւ կոնգրեսականների ու սենատորների այցերը: Երկրորդ մակարդակը ոչ պետական հատվածն է: Այն գործիքների ամ ողջություն է` կատարողներ, որոնք, ըստ էության, իրականացնում են Պետդեպի եւ ԱՄՆ մյուս գերատեսչությունների քաղաքականությունը: Որպես կանոն, նրանք ենթարկվում են պետական որոշումների աստիճանակարգին ու խիստ հազվադեպ են շեղվում «կուսակցության ուղեգծից»: Այն ՈԿԿ-ների առանձնահատուկ եւ առավել ազդեցիկ խում է, որն ստանում է պետական ֆինանսավորում: ՈԿԿ-ների մեջ առանձնանում է կազմակերպությունների երկու տիպ: Առաջինը հասարակական միավորումներն են, որոնք, որպես օրենք, զ աղվում են քաղաքական հարցերով (ժողովրդավարության տարածում, քաղտեխնոլոգիաների, ընտրական գործընթացի

ուսուցում եւ այլն) եւ հազվադեպ` արեգործությամ , եթե ղեկավարության մեջ մտնում է պետության առաջնորդների մերձավոր շրջապատը (օրինակ` նրանց հարազատները): Երկրորդ տիպը ուղեղային կենտրոններն են կամ, այսպես կոչված, ամերիկյան tհiոո taոո-երը: Նրանց համար ազդեցության չափորոշիչներն են կուսակցական կողմնորոշումը, գոյատեւման ժամկետը (ոչ մեկ տարի) ու երկրում համակարգված աշխատանքը (կանոնավոր փաստաթղթեր, մասնաճյուղի առկայություն, փորձագետների խում ): Հատկապես առանձնանում են Միջազգային հանրապետական ինստիտուտը (տնօրեն` սենատոր Ջոն Մակքեյն), որը ֆինանսավորվում է ԱՄՆ կառավարության կողմից, «Հանուն ժողովրդավարության» ազգային հիմնադրամի միջոցով եւ Ազգային ժողովրդավարական ինստիտուտը (տնօրեն` ԱՄՆ նախկին պետքարտուղար Մադլեն Օլ րայթ), որը ֆինանսավորվում է Պետդեպին առընթեր Միջազգային զարգացման գործակալության եւ դեմոկրատական կուսակցության կողմից: Ընդհանուր առմամ , քաղաքական կուսակցությունների հետ փոխգործակցության ընթացքում ամերիկյան ՈԿԿ-ներն անցկացնում են հավանական ու խոստումնալից առաջնորդների ակտիվ «ուսումնասիրություն» եւ հայտնա երում: Ընտրախավերի հետ աշխատանքի ոլորտում Վրաստանի օրինակն առավել ցուցադրական է: Այստեղ ՈԿԿ-ները ոչ միայն ուսուցանել են ընտրանուն, այլեւ ձեւավորում են այն, ստեղծում հնարավորություններ նրա թարմացման համար: Սահակաշվիլու շրջապատում առավել ազդեցիկ է այսպես կոչված Ազատության ինստիտուտի խմ ավորումը, որը կազմված է համանուն ՈԿԿ անդամներից կամ կողմնակիցներից, որոնք ունեն լայն կապեր ԱՄՆ-ում ու Եվրոպայում` հատկապես ժողովրդավարական հեղափոխությունների արտահանմամ զ աղվող քաղաքական եւ հասարակական շրջաններում: Ինստիտուտի անդամները Սահակաշվիլու վրա աշխատել են դեռեւս 1995 թվականից, եր նա ԱՄՆ-ից վերադառնալուց հետո առաջին անգամ հայտնվեց քաղաքական ասպարեզում: Ինստիտուտը վարդերի հեղափոխության գլխավոր ճարտարապետներից է: Սահակաշվիլու իշխանության գալուց հետո ինստիտուտն սկսեց

նախագահական «ինտելեկտուալ շտա ի» դեր խաղալ: Հեղափոխությունից հետո ինստիտուտի առաջնորդները եւ նրա հետ ասոցիացված մարդիկ զ աղեցրին մի շարք ազդեցիկ պաշտոններ: Այսպիսով, իր շահերի առաջադրման համար ԱՄՆ-ը եռանդագին օգտագործում է ՈԿԿ-ների աշխատանքների մեխանիզմը, ինչը չես ասի Ռուսաստանի մասին: Ընդ որում, ՈԿԿ-ները գործում են թե՛ որպես այլընտրանք կուսակցություններին եւ թե՛ ի րեւ երկրում դրանց ձեւավորման ակունք: ՈԿԿ-ները նաեւ ԱՄՆ-ին լոյալ վերնախավերի համար կադրային նստարան են եւ նոր ընտրանու հավաքագրման աղ յուր: Այնուամենայնիվ, նշենք, որ արդյունավետության տեսանկյունից նման գործիքն անթերի չէ: Այն, որպես կանոն, աշխատում է այնպիսի երկրում, որտեղ թուլացած է կենտրոնական իշխանությունը, ոչ առեւտրային հատվածի գործունեությունը կարգավորվում է հարա երականորեն ազատական օրենսդրությամ , համեմատա ար մեծ չեն ուժային մարմինների հնարավորությունները: Այդ պատճառով, ամերիկյան ՈԿԿ-ներն ազդեցիկ են Ղրղըզստանում, Վրաստանում եւ Ուկրաինայում, ավելի քիչ ազդեցիկ` Ղազախստանում, Ադր եջանում: Գործնականում ազդեցություն չունեն Թուրքմենստանում, Ուզ եկստանում, Բելառուսում: Կարեւոր է նշել, որ Պետդեպի հետ կապված ՈԿԿ-ները եւ ուղեղային կենտրոնները հաղորդակից անոթներով համակարգ են: Այդպիսի համակարգ Ռուսաստանում մշակված չէ (առավել եւս, որ ռուսաստանյան մարմինները նորանկախ պետություններում այդ գործիքները չեն օգտագործում): ԱՄՆ-ում այս կամ այն երկրի, տարածաշրջանի կամ թեմատիկ հարցերի գծով պետական հատվածի մասնագետները հաճախ անցնում են ՈԿԿ-ներ եւ հակառակը: Հետխորհրդային երկրների ԱՄՆ նախկին շատ դեսպաններ հետագայում դառնում են նշանավոր փորձագետներ, եւ նրանց փորձը պետության կողմից պահանջարկ է վայելում, ընդ որում` ինստիտուցիոնալ կերպով: Ռուսաստանում պաշտոնյայի հեռանալը ՈԿԿ ընկալվում է որպես աքսոր: Անգամ պետական մարմիններում հետխորհրդային ուղղությամ աշխատանքը հեղինակավոր չի համարվում, չնայած նրան, որ հետխորհրդային տարածությունը պաշտոնապես առաջնային հետաքրքրությունների գոտի է:

Երրորդ մակարդակը լո իստական կազմակերպություններն են (իրավա անական, ՕR եւ ՔR կազմակերպություններ): Լո իստական ծառայությունների շուկան ԱՄՆ-ում խիստ զարգացած է: Այստեղ առանձնանում է կազմակերպությունների մի խում , որը մասնագիտանում է այսպես կոչված զարգացող ու երրորդ երկրներում շահերի առաջադրման մեջ: Իրենց շահերը Վաշինգտոնում պաշտպանելու համար հետխորհրդային պետությունների առաջնորդները հաճախ են դիմում նրանց ծառայություններին: Բայց չնայած այդ հատվածի հանդեպ մեծ հետաքրքրությանը, նրա ազդեցությունը չի կարելի չափազանցել: Այն սաստիկ կախվածության մեջ է Պետդեպից, պետական այլ մարմիններից եւ հիմնականում կատարում է միջնորդական գործառույթներ: Կադրերի հոսք պետական ծառայությունից դեպի լո իստական կազմակերպություններ եւ հակառակը նույնպես հնարավոր է: Այսպես, Եվրոպայի ու Ասիայի հարցերով պետքարտուղարի նախկին տեղակալ էլիզա եթ Ջոնսն աշխատել է կասպյան տարածաշրջանի գծով հատուկ խորհրդական, դեսպան Ղազախստանում: 2005թ. սեպտեմ երից դարձել է ՃՔՇՕ Մօrlժwiժ6 լո իստական կազմակերպության գործադիր փոխնախագահ, որը, օրինակ, հասել է ամերիկյան քաղաքական գործիչների կողմից ÞÊÎԿ ընկերության աջակցմանը` ռուսական պետական կառույցների հետ նրա կոնֆլիկտում եւ ներկայացրել ռուսական ՏՔ| ՏքiritՏ ընկերության շահերը ռուսական պետության հետ «Կòîëè÷íàÿ» օղու իրավունքի համար դատական վեճում: էլիզա եթ Ջոնսը նեոպահպանողական Ռիչարդ Փերլի ու դեմոկրատ Ռիչարդ Հոլ րուքի հետ ընդգրկված է ոչ պետական խմ ում: Խում ը հենվում է փոխնախագահ Դիք Չեյնիի վրա: Ջոնսն ինքը 2004թ. զ աղվել է նախագահ Նուրսուլթան Նազարաեւի սատարման իմիջային ծրագրերով: Այդ խում ը Վաշինգտոնին ներկայացրեց Ղազախստանի` որպես չափավոր, աշխարհիկ եւ արեւմտամետ պետության, մասին իր պատկերացումները: Ամերիկյան ռազմավարության մեջ Ղազախստանը պետք է դառնա Կենտրոնական Ասիայի երկրների եւ մյուս մուսուլմանական պետությունների համար մոդել: Այս մոտեցման արդյունքը եղավ Ղազախստանի իշխող վերնախավի փոփոխումից հրաժարումը եւ կառավարման առկա մոդելի ամրապնդմանն ուղղված հրահանգը:

Այդ խմ ի ջանքերի շնորհիվ, 2006թ. սեպտեմ երին Ղազախստանի նախագահ Նազար աեւի ԱՄՆ կատարած այցի ընթացքում անցկացված անակցություններում ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների հարցեր չ արձրացվեցին: Խում ը նմանապես եռանդագին պաշտպանեց Ղազախստանին 2010թ. ԵԱՀԿ-ում նախագահող երկիր ընտրելը: ԱՄՆ-ը Ռուսաստանից տար երող եւս մեկ առանձնահատկություն` կուսակցությունների մեծ դերը ՈԿԿ-ների գործունեության մեջ: Քանի որ այդ ու նաեւ նորանկախ պետություններում փորձագիտական կենտրոնների եւ լո իստական կազմակերպությունների գործունեությունը վերահսկվում է ԱՄՆ պետական մարմինների կողմից, ապա այստեղ ուժերի դասավորությունն անմիջականորեն կախված է նրանից, թե որ կուսակցությունն է գտնվում իշխանության ղեկին: Վերջապես, նորանկախ պետություններում շահերի առաջմղման առումով` ԱՄՆ-ի համար քաղաքականությունը տնտեսությունից ավելի կարեւոր է: Եթե Ռուսաստանում ավանդա ար համարվում է, որ հարեւան երկրներում իզնեսի ներկայությունը կարող է քաղաքական ազդեցության գրավական հանդիսանալ, ապա ԱՄՆ-ում` ոչ: ԱՄՆ-ը ապավինում է քաղաքական (աշխատանք ՈԿԿ-ների, քաղաքական հատվածի, կուսակցությունների, ընդդիմության, ԶԼՄ-ի հետ) եւ վարչարարական (Պետդեպի, պաշտպանության նախարարության, հատուկ ծառայությունների զգալի դերը) միջոցներին: Օրինակ` վերջին տարիներին Վրաստանում հիմնականում ներդրումներ կատարել են ռուսական, ղազախական եւ թուրքական ընկերությունները, այց ոչ ամերիկյան: Սակայն, ինչպես տեսնում ենք, այն վրացական քաղաքական համակարգում չի ստեղծել ռուսամետ քաղաքական լո ի: Եվ նման օրինաչափություն դիտվում է ոլոր նորանկախ պետություններում: 6սraՏiaոհօո6.օrց

«Եվրասիայի ժառանգություն» հիմնադրամ «Հանրապետական», 2008, թ. 10

Իգոր Պանարին. «ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԱՅԼԵՎՍ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՂ ՉԻ ԼԻՆԻ»

Իգոր Պանարին – քաղաքագիտության դոկտոր, ՌԴ ԱԳՆ Դիվանագիտական ակադեմիայի միջազգային հարա երությունների ֆակուլտետի դեկան: Հարց – Իգոր Նիկոլաեւիչ, որտեղի՞ց Ձեզ մոտ ծագեց ԱՄՆ փլուզման գաղափարը` այն էլ 1998թ., եր այդ երկիրը ծաղկում էր եւ անվերապահորեն համաշխարհային առաջատարն էր: Պատ.– Արդեն այն ժամանակ պարզ էր, որ ԱՄՆ-ի համար գլխավոր կործանիչ ուժը ֆինանսատնտեսականն է: Դոլարը ոչնչով ապահովված չէ: Երկրի արտաքին պարտքը սրընթաց աճել է, թեեւ 1980թ. այն նավ էլ չկար: 1998թ., եր ես իմ կանխատեսումն արեցի, այն գերազանցում էր երկու տրիլիոն դոլարը: Այժմ 11 տրիլիոնից ավելին է: Դա ուրգ է, որն անպայման կփլուզվի: Հարց – Կփլուզվի ո՞ղջ ամերիկյան տնտեսությունը: Պատ.– Այն արդեն փլուզվում է: Ֆինանսական ճգնաժամը հանգեցրեց նրան, որ Ուոլ-սթրիթի հինգ խոշորագույն ու հին դրամատներից երեքն այլեւս դադարեցին գոյություն ունենալ, իսկ երկուսը գտնվում են գոյատեւման եզրին: Նրանց կորուստները պատմության մեջ ամենամեծն են: Այժմ խոսքը կարգավորման համակարգի` գլո ալ ֆինանսական մասշտա ով փոփոխման մասին է. Ամերիկան այլեւս համաշխարհային կարգավորող չի լինի: Հարց – Իսկ ո՞վ նրան կփոխարինի: Պատ.– Այդ դերին հավակնում են երկու պետություն. Չինաստանն` իր վիթխարի պաշարներով եւ Ռուսաստանը` որպես երկիր, որը կարող է կարգավորող դեր խաղալ եվրասիական տարածքում: Վերջերս Վաշինգտոնում ավարտվեց «քսանի» գագաթաժողովը, ուր տեղի ունեցավ շատ ուշագրավ իրադարձություն: Մասնակիցներն առաջադրեցին միջազգային հարա երություն264

ների նոր ճարտարապետություն, որտեղ առանցքային դերը պատկանելու է Արժույթի միջազգային հիմնադրամին: Սակայն վերջինս կարիք ունի ֆինանսների: Գագաթաժողովի մասնակիցները գումարի տրամադրման խնդրանքով դիմեցին Չինաստանին ու ճապոնիային: Չինաստանի ոսկու եւ արժույթի պաշարները կազմում են երկու տրիլիոնից ավելի դոլար, նա ԱՄՆ խոշորագույն վարկատուն է եւ այժմ անխուսափելիորեն ազդելու է հիմնադրամի քաղաքականության վրա: Ի դեպ, պատահական չէր, որ գագաթաժողովում պարոն Հու Ցզինթաոն հանդիպեց երկու առաջնորդների` ՌԴ նախագահի եւ Մեծ Բրիտանիայի վարչապետի հետ: Հենց Անգլիայում է ենթադրվում անցկացնել «քսանի» գարնանային հանդիպումը: Իսկ Ռուսաստանի հետ հանդիպումը` որպես երկրի, որն առաջադրում է համաշխարհային ֆինանսական համակարգի վերակառուցման նոր սկզ ունքներ, եւս հստակ տեղավորվում է չինական արեփոխման գործընթացի մեջ: Հարց – Համաշխարհային առաջատարների հետ ամեն ինչ պարզ է: Սակայն վերադառնանք ԱՄՆ-ին: Ի՞նչն է վկայում այս երկրի հնարավոր պառակտման մասին: Պատ.– Պատճառների մի ողջ համալիր: Առաջին. ֆինանսական խնդիրներն ԱՄՆ-ում սաստկանալու են: Այստեղ միլիոնավոր քաղաքացիներ զրկվել են իրենց խնայողություններից: Երկրում աճում են գներն ու գործազրկությունը: Կործանման եզրին են «Ջեներալ մոթորսը» եւ «Ֆորդը», իսկ դա նշանակում է, որ ամ ողջ քաղաքներ կմնան առանց աշխատանքի: Նահանգապետերն արդեն դաշնային կենտրոնից կոշտ ձեւով փող են պահանջում: Աճում է դժգոհությունը. մինչեւ այժմ այն զսպում էին միայն ընտրություններն ու հույսը, թե Օ աման հրաշք կգործի: Բայց արդեն գարնանը պարզ կլինի, որ հրաշք չկա: Երկրորդ գործոնը ԱՄՆ քաղաքական կառուցվածքի խոցելիությունն է: Երկրի տարածքում գոյություն չունի միասնական օրենսդրություն: Չկան անգամ ճանապարհային երթեւեկության ընդհանուր կանոններ: Հենքը, որը միավորում է ԱՄՆ-ին, ավական փխրուն է: Նույնիսկ Իրաքում զինված ուժերը հիմնականում ներկայացնում են ոչ ամերիկյան քաղաքացիները. նրանք կռվում են,

որովհետեւ իրենց խոստանում են ամերիկյան քաղաքացիություն: Այսպիսով, անակը, որպես ձուլման կաթսա, արդեն դադարել է կատարել ամերիկյան պետության ամրացման գործառույթը: Եվ, վերջապես, նաեւ վերնախավերի պառակտումը, ինչը ճգնաժամի պայմաններում վառ արտահայտվեց: Հարց – Ինչպե՞ս է տրոհվելու երկիրը: Պատ.– Ընդամենը վեց մասի: Առաջինը ԱՄՆ Խաղաղօվկիանոսյան ափն է: Այստեղ կարելի է մեկ օրինակ երել. Սան Ֆրանցիսկոյի նակչության 53 տոկոսը չինացիներ են: Վաշինգտոնի նահանգի նահանգապետն էթնիկ չինացի էր, նրա մայրաքաղաք Սիեթլը կոչում են ԱՄՆ-ում չինական ներգաղթի դարպաս: Խաղաղօվկիանոսյան ափը հետզհետե ընկնում է Չինաստանի ազդեցության տակ. դա ակնառու է: Երկրորդ մասը հարավն է, ուր մեքսիկացիներ են: Այնտեղ իսպաներենը որոշ տեղեր արդեն դարձել է պետական լեզու: Հետո Տեխասը, որը ացահայտ պայքարում է անկախության համար: ԱՄՆ Ատլանտյան ափը ներկայացնում է միանգամայն այլ էթնոս ու հոգեմտածելակերպ, այն եւս կարելի է աժանել երկու մասի: Եվ նաեւ կենտրոնական անկումային շրջանները: Ես հիշեցնեմ, որ ԱՄՆ հինգ կենտրոնական նահանգներ, ուր հնդկացիներ են ապրում, հայտարարել են իրենց անկախության մասին: Այն ընկալվեց որպես կատակ, քաղաքական շոու: Սակայն փաստը մնում է փաստ: Հյուսիսում մեծ է Կանադայի ազդեցությունը: Ալյասկան, ի դեպ, կարող ենք մենք պահանջել: Չէ՞ որ այն տրվել է վարձակալության: Հարց – Իսկ ի՞նչ է այդ դեպքում լինելու դոլարի հետ: Պատ.– 2008թ. Կանադայի, Մեքսիկայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ ամերոյի` որպես նոր դրամական միավորի, ներդրման նախապատրաստման մասին գաղտնի համաձայնություն ընդունվեց: Սա կարող է նշանակել դոլարի փոխարինման պատրաստություն: Ընդ որում, 100 դոլարանոց թղթադրամները, որոնք հեղեղել են աշխարհը, պարզապես կարող են «սառեցվել»: Ասենք` պատրվակով, թե ահա եկիչները դրանք կեղծում են:

Հարց – Դուք խոսեցիք վերնախավերի պառակտման մասին: Դրանք դեմոկրատներն ու հանրապետականնե՞րն են: Պատ.– Ամենեւին ոչ: ԱՄՆ ղեկավարությունում կա երկու խմ ավորում: Առաջինին կարելի է կոչել «գլո ալիստներ» կամ «տրոցկիստներ»: Նրանց գաղափարը ժամանակին ձեւակերպել է Տրոցկին. «Մեզ պետք է ոչ թե Ռուսաստանը, այլ համաշխարհային հեղափոխություն»: Խորհրդային Ռուսաստանը նրանք դիտում էին որպես աշխարհը վերահսկելու հենակայան: Երկրորդ խմ ավորումը պետականամետներն են, որոնք ցանկանում են իրենց երկրի արգավաճումը: Այս երկու կլանների ներկայացուցիչները կան թե՛ դեմոկրատական, թե՛ հանրապետական կուսակցությունում: Հարց – Իսկ ովքե՞ր են ղեկավարում կլանները: Պատ.– Գլո ալիստների առանցքային դեմքերն են պետքարտուղար Քոնդոլիզա Ռայսը եւ փոխնախագահ Դիք Չեյնին: Պետականամետներինը` պաշտպանության նախարար Ռո երտ Գեյթսը, ԿՀՎ տնօրեն Մայքլ Հայդենը եւ ազգային հետախուզության տնօրեն, ծովակալ Մայք Մակքոնելը: Գլո ալիստները հիմնականում ֆինանսական վերնախավն են, իսկ պետականամետները` զինված ուժերը, հատուկ ծառայությունները եւ ռազմարդյունա երական համալիրը: Վերջին ժամանակներս այդ երկու կլանների միջեւ դիմակայությունը դարձել է ացահայտ: Անցյալ դեկտեմ երին պետականամետները հանդես եկան զեկույցով, որը լիովին ացառում էր Իրանում ռազմական միջուկային ծրագրի առկայությունը: Այն ուղղակիորեն հակասում էր Չեյնիի ու Ռայսի եզրակացություններին: Երկրորդ` անչափ կարեւոր իրադարձությունը տեղի ունեցավ հնգօրյա կովկասյան պատերազմի առիթով ԱՄՆ Կոնգրեսի լսումներում: Գլո ալիստները` ի դեմս Քոնդոլիզա Ռայսի, հաստատում էին, թե պատերազմը սկսել է Ռուսաստանը, եւ դրա համար նա կպատժվի: Վրաստանը Քոնդոլիզայի նախագիծն էր: Իսկ հետախուզական ընկերակցության ներկայացուցիչները հանդես եկան տրամագծորեն հակառակ հայտարարությամ ` որ պատերազմը սկսել է Վրաստանը: Առկա է շատ նշանավոր քաղաքական դեմքերի ացահայտ ընդհարում:

Հարց – Իսկ ո՞ւմ հետ է Օ աման: Պատ.– Պետականամետները, Գեյթսի գլխավորությամ , հիմնական խաղացողներն էին, որոնք Օ ամային երեցին հաղթանակի: Դրա փոխարեն նրանից պահանջում են գլխավոր ուղեգծի փոփոխում: Այդ իմաստով շատ հետաքրքիր է այն փաստը, որ հանրապետական Գեյթսը դիտվում է ԱՄՆ պաշտպանության նախարարի ամենահիմնական թեկնածուն (նա Օ ամայի կողմից արդեն վերանշանակվել է այդ պաշտոնում – խմ .): Դա նախագահի վրա պետականամետների ազդեցության հետեւանք է: Ի դեպ, իր առաջին խորհրդակցությունն Օ աման անցկացրել է հենց ամերիկյան հետախուզական ընկերակցության հետ: Հարց – Ի՞նչ պիտի անի Ռուսաստանը, որպեսզի խուսափի ցնցումներից` կապված ԱՄՆ տնտեսական անկման հետ: Պատ.– Զարգացնել ռու լին որպես տարածաշրջանային արժույթ: Ստեղծել լիարժեք նավթային որսա, որն առեւտրային գործարքները կիրականացնի ռու լով: Վերջերս Ռուսաստանի ու Բելառուսի միջեւ, ի վերջո, կնքվեց նավթի ու գազի դիմաց վճարումներում ռու լու անցման մասին համաձայնագիր: Ղազախստանի եւ Բելառուսի հետ էլեկտրականության դիմաց վճարումներում Ռուսաստանն արդեն անցել է սեփական արժույթին: Իսկ ներկայիս խնդիրն է` ջանալ 2009թ. համար հնարավորինս շատ պայմանագրեր կնքել ռու լով: Այս դեպքում Ռուսաստանը կկարողանա խուսափել գլո ալ ճգնաժամից, որը սաստկանում է: «Íօ8օ6 քóՇՇաօ6 Շոօ8օ», ԱՄՆ «Հանրապետական», 2008, թ. 11

Հենրի Քիսինջեր. «ԱՄԵՐԻԿԱՆ ԿՀԱՂԹԱՀԱՐԻ ճԳՆԱԺԱՄԸ» Նորընտիր նախագահ Բարաք Օ ամայի վարչակազմում ազգային անվտանգության ոլորտի քաղաքականությամ զ աղվելու է միանգամայն ոչ սովորական թիմ: Առաջին հայացքից` նրա կազմը հակասում է կադրերի ընտրության որոշ ընդունված չափորոշիչների. համարվում է, որ եթե նախագահը կառավարության կազմում ընդգրկում է աջակցության սեփական քաղաքական ազա ունեցող մարդկանց (որոնց, այդ իսկ պատճառով, որեւէ դեպքում հեշտ չի լինի ազատել), նա դրանով թուլացնում է վերահսկողության իր լծակները: Նմանօրինակ կերպով, ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականի, պետքարտուղարի եւ պաշտպանության նախարարի պաշտոններին երկրի քաղաքական ուղեգծի վերա երյալ հաստատուն հայացքների տեր անձանց նշանակումը ստիպելու է նախագահին իր «կամային» խորհրդականների միջեւ վեճերի հարթեցման վրա շատ ուժ վատնել: Հենց այսպիսի «աստղա ույլ» հավաքելու համար նորընտիր նախագահին հարկավոր են եղել ոչ քիչ քաղաքական արիություն եւ ինքնավստահություն. խիստ արժեքավոր որակներ մարդու համար, որի առջեւ հառնած է փլուզվող միջազգային կառուցվածքի կարգի երման խնդիրը: Այդ պայմաններում, հնարավոր է, որ հենց ավանդական չափորոշիչների արհամարհումն ապահովի նախադրյալներ ստեղծագործական մոտեցման համար: Պետք է ենթադրել, որ Օ աման եւ պետքարտուղարի պաշտոնի նրա թեկնածուն` սենատոր Հիլարի Քլինթոնը, եկել են այն հետեւության, որ երկրի ու հասարակության շահը ներկայում իրենցից համագործակցություն է պահանջում: Նրանք, ովքեր առացիորեն են ընկալում « արեկամ-ախոյան» արտահայտությունը, չեն հասկանում նախագահի եւ պետքարտուղարի միջեւ փոխհարա երությունների էությունը: Ես չգիտեմ ոչ մի ացառություն հետեւյալ կանոնից. պետքարտուղարն ազդեցություն է վայելում սոսկ այն դեպքում, եթե նրան ընդունում են որպես «նախագահի ձեռք»: Ցանկացած այլ իրավիճակ թուլացնում է նախագահի դիրքերը, իսկ պետքարտուղարին պարզապես «նետում է ճամփեզրին»: Արտահոսքերի ու զրպարտության

վաշինգտոնյան ջրաղացն աշխատում է ողջ հզորությամ ` ջանալով առավելագույնս խորացնել նրանց միջեւ ցանկացած տեսանելի խզում: Մյուս երկրների կառավարությունները նույնպես ջանում են օգտվել նման տարաձայնություններից` Սպիտակ տան եւ Պետդեպարտամենտի նկատմամ մշակելով այլընտրանքային ուղեգծեր: Որպեսզի արտաքին քաղաքականությունն իրականացվի արդյունավետ, իսկ Պետդեպարտամենտն այնտեղ էական դեր խաղա, անհրաժեշտ է, որ նախագահն ու պետքարտուղարը ունենան միջազգային կարգի վերա երյալ միատեսակ հայացքներ, ընդհանուր ռազմավարական նպատակներ եւ դրանց հասնելու ընդհանուր մարտավարություն: Անխուսափելի տարաձայնությունները պետք է հարթել փակ դռների հետեւում. ավելին` պետքարտուղարը սեփական մտահոգություններն ու կասկածներն արտահայտելիս որքան ավելի լավ կարողանա պահպանել գաղտնիությունը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ նախագահը դրանց ականջալուր կլինի: Ամերիկյան դիվանագիտական ծառայությունն անգնահատելի գործիք է, որը հղկվել է գործին նվիրված արհեստավարժների շատ սերունդների կողմից: Ինչպես ցանկացած էլիտար կառույց, այն առանձնանում է որոշակի կլանայնությամ : Մարդկանց կարծիքը, որոնք ծառայողական սանդուղքով ճանապարհ չեն անցել` սկսած ամենաստորին աստիճանից, այստեղ ոչ միշտ են լուրջ ընդունում (ելնելով այն տեսակետից, թե այդ մարդիկ կարող են դիվանագիտական արհեստավարժության «քննությունը» չհանձնել): Պետքարտուղարներին հաճախ հունից հանում է ներքին ընթացակարգերի խճճվածությունը, իսկ նախագահներն իրենց հուշերում գանգատվում են Պետդեպարտամենտի դանդաղկոտությունից: Ամենօրյա աշխատանքում Պետդեպարտամենտն, ըստ էության, հեռագրեր մշակող վիթխարի մեքենա է, որն արձագանքում է ողջ աշխարհի ներկայացուցչություններից ստացված հազարավոր հաղորդագրություններին: Դեպքերի ճնշող մեծամասնությունում խոսքը ընթացիկ հարցերի մասին է. որեւէ ինստիտուցիոնալ ֆիլտր, որը զատում է երկրորդականը գլխավորից, արտաքին քաղաքական գերատեսչությունում չկա: Հեռագրերի ու նրանց պատասխանների մեծ մասն անցնում է պետքարտուղարի ազմա270

թիվ տեղակալների մոտով. սոսկ աննշան տոկոսն է հասնում հենց իրեն եւ ավելի քիչը` Սպիտակ տուն: Պետդեպարտամենտում չկան կառույցներ, որոնք թույլ տան օրգանապես նրա գործունեության մեջ ներառել աշխարհաքաղաքական ու ռազմավարական նկատառումներ: Թեեւ այնտեղ գոյություն ունի Քաղաքական պլանավորման խորհուրդ, սակայն այդ մարմնի գործունեությունը հաճախ հանգում է երկրորդական, կիսավերացական անավեճերի, որոնք կապ չունեն օպերատիվ աշխատանքի, իսկ ավելի հաճախ` ղեկավարության ելույթների տեքստերի պատրաստման հետ: Պետքարտուղարի ներկայիս թեկնածուն, անշուշտ, ունի առաջնորդի որակներ, որը թույլ կտա կոտրել քարացած կարծրատիպերը եւ ցանկացած անակցությունում վճռորոշ դեր խաղալ: Նրա առաջնահերթ խնդիրներն են. ապահովել ռազմավարական ղեկավար ցուցումները եւ Պետդեպարտամենտը վերակառուցել այնպես, որպեսզի տեղեկատվության հավաքման ու մշակման պլանում դիվանագիտական ծառայության արտակարգ ներուժը լրացվի որոշումների ընդունման նույնքան մեծ արդյունավետությամ : Պետքարտուղարի այս դերն ունի ացառիկ նշանակություն, քանզի Պետդեպարտամենտը կազմակերպչական առումով առավել կողմնորոշված է դեպի սեփական ղեկավարը, քան Սպիտակ տուն: Դեռ եր եք Ազգային անվտանգության հարցերով նախագահի խորհրդական չի նշանակվել ռազմական ղեկավարման նման փորձով անձնավորություն, ինչպիսին պաշտոնաթող գեներալ, Եվրոպայում ՆԱՏՕ Միացյալ զինված ուժերի եւ ծովային հետեւակային կորպուսի նախկին հրամանատար Ջեյմս Լ. Ջոնսն է: Արդյունքում` խորհրդականն անխուսափելիորեն կդառնա ոչ միայն նախագահի օգնական, այլեւ էական դեր կխաղա քաղաքական ուղեգծի մշակման գործում` հիմնվելով իր վիթխարի, գրեթե եզակի փորձի վրա: Պնդումները, թե ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականը պետք է «շարժման կարգավորիչի», այլ ոչ թե քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացի մասնակցի դեր խաղա, կրում են ավելի շատ տեսական, քան գործնական նույթ: Ոչ մի նախագահ չի ցանկանա, որ իր խորհրդականի դերը սահմանափակվի տեղեկատվական հոսքերի սխեմաների կազմ271

մամ , ինչպես սովորեցնում են պետական կառավարման ֆակուլտետներում: Բացի այդ, քանզի ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականը կանոնավոր կերպով հանդիպում է նախագահի հետ, կառավարչական գործառույթների եւ քաղաքական որոշումների վերա երյալ խորհուրդների միջեւ տար երակում դնելը, զուտ հոգե անական պատճառներով, գործնականում անհնարին է: Իդեալում` ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականի խնդիրն է. հոգ տանել, որպեսզի քաղաքական քայլերը հանգամանքների երումով (որոնք հարկավոր է նախապես կանխագուշակել) անհաջողություն չկրեն, իսկ հնարավորությունները աց չթողնվեն` դրանք ժամանակին չնկատելու պատճառով: Խորհրդականը պետք է երաշխավորի, որ նախագահին կներկայացվեն գործողությունների ոլոր տար երակները, իսկ ընդունված որոշման կատարումը կհամապատասխանի նրա պահանջներին: Գերատեսչությունները հաճախ սեփական առաջարկությունների ընդունումը դիտում են որպես հեղինակության հարց եւ ընդունված որոշումները մեկնա անում այն իմաստով, որը համապատասխանում է իրենց առաջարկությունների ոգուն: Այսպիսով, ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականի դերը, որը պետք է անհրաժեշտության դեպքում պահանջի գործողությունների լրացուցիչ տար երակների տրամադրում կամ նրանց առավել մանրակրկիտ մշակում, ինչպես նաեւ որոշումների կատարման ճշտություն, ոչ միշտ է խանդավառությամ ընդունվում: Խորհրդականը, ըստ սահմանման, ունի այնպիսի կարեւոր առավելություն, ինչպիսին է «մուտքի հնարավորությունը»: Նրա աշխատասենյակը գտնվում է նախագահականից 50 ֆուտ հեռավորության վրա (համեմատության համար` պետքարտուղարին Սպիտակ տնից աժանում է մեքենայով 10 րոպեի ճանապարհը): Համարվում է, որ դա խորհրդականին տալիս է առաջին դեմքի մոտ մուտքի հատուկ թույլտվություն: Բացի այդ, նրա պաշտոնական պարտականությունները կապված են գրեթե ացառապես այն խնդիրների հետ, որոնք հուզում են անձամ նախագահին: Պետքարտուղարն ունի շատ «հաճախորդներ» աշխարհի ոլոր ծայրերից, որոնք նրա ուշադրությունն են պահանջում, իսկ պետության ղեկավարին ամենեւին ոչ ոլորն են հետաքրքրում:

Բացի այդ, պետքարտուղարը հաճախ է գտնվում արտասահմանյան ուղեւորություններում, իսկ ազգային անվտանգության հարցերով խորհրդականը գրեթե միշտ գտնվում է նախագահի «ձեռքի տակ»: Պետության ղեկավարի հետ նրա առանձնակի հարա երությունները պահանջում են հատուկ վարվելակերպ, որը խորհրդականները (ներառյալ ինձ) ոչ միշտ են դրսեւորում: Այն փաստը, որ պաշտպանության նախարարի պաշտոնը Օ աման թողեց Ռո երտ Գեյթսին, նոր թիմի ձեւավորման գործընթացում ներմուծեց կարեւոր հավասարակշռող տարր: Նա հիմնական խաղացողներից միակն է, որի համար այն եղավ քաղաքական գործընթացի մասնակցության ավարտական, այլ ոչ թե սկզ նական փուլը: Համաձայնելով անցողիկ ժամանակահատվածում մնալ Պենտագոնի ղեկին` նա «գորգի տակ» պայքարի անձնական շահագրգռվածություն չունի, որը ցանկացած նոր վարչակազմի իշխանության գալու ուղեկիցն է: Կանգ առնելով Գեյթսի թեկնածության վրա` Օ աման ու նրա խորհրդականներն, անշուշտ, հասկանում էին, որ նա պահպանելու է հավատարմությունն իր նախկին համոզմունքներին: Գեյթսին սպասվում է դժվարին ադապտացիա նոր գործընկերների հետ. համոզմունքը, որ դա նրա ուժերից վեր չէ, տալիս է Բուշի վարչակազմում նրա գործունեությունը, որը ացարձակապես զուրկ է եղել նեղ կուսակցական մոտեցումներից: Նրա խնդիրն է ապահովել հաջորդականությունը եւ, միաժամանակ, մաքրել ճանապարհը նորի համար: Ձեւն, անշուշտ, ովանդակությանը փոխարինող չէ: Բայց անգամ այս վերապահումով` ազգային անվտանգության ոլորտի նոր թիմի կազմը հույս է արթնացնում, որ Ամերիկան կհաղթահարի ճգնաժամը եւ կկարողանա լիովին օգտվել իր հնարավորություններից: §Լհ6 ՄaՏհiոցtօո ՔօՏt» «Հանրապետական», 2008, թ. 11

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Սամուել Հանտինգտոն. Արեւմուտքը եւ մյուսները ……………. 3 Հենրի Քիսինջեր. Տեղեկատվություն եւ գիտելիք ……………… 8 Անդրեյ Վոզմիտել. Գլո ալացումը Ռուսաստանի համար ……. 14 Պատրիկ Բյուքենեն. Արեւմուտքի վախճանը …………………. 19 Ֆրենսիս Ֆուկույամա. Մեծ վերակառուցում ………………… 23 Սամուել Հանտինգտոն. Առողջ ազգայնականություն ………. 29 Ալեքսանդր Դուգին. Դրույթներ գլո ալացման մասին ……… 35 Սամուել Հանտինգտոն. Ամերիկան եւ աշխարհը …………….. 39 Գաղտնի իշխանություն …………………………………………. 44

Իեն Թրեյնոր. Ժողովրդավարացման ամերիկյան կաղապարը …………………………………………………. 49

Ալեն Մենկ. Հին աշխարհը եւ Ամերիկան ……………………….. 54 Վլադիսլավ Ինոզեմցեւ, Սերգեյ Կարագանով. 21-րդ դարի աշխարհակարգի վերա երյալ ……………………………… 61 էթնիկական պատերազմներ ……………………………............. 68

Ե. Սատանովսկի. Նոր Մերձավոր Արեւելք …………………….. 74 էրիկ Հո ս աում. Ձգտումը համաշխարհային տիրապետության դատապարտված է ձախողման ………….… 83

Վենսան Ժովեր. Հեղափոխություն կերտողները ……………… 88 Յու եր Վեդրին. Եվրոպական ինտեգրումը մտնում է «դադարի» փուլ ……………………………………………… 99 Բr66ժօո ՒօսՏ6. «Ազատության» տուն ……………………….. 106

Սերգեյ Կարագանով. 21-րդ դարի աշխարհակարգի ուրվագծեր …………………………………………………… 111

Շամիլ Սուլթանով. Քաղաքակրթական ինքնասպանություն…119 Ալեքսանդր Դուգին. Աշխարհը ռնկված է ցանցային պատերազմներով ………………………………………….. 125 Մարդու իրավունքների եւ արժանապատվության մասին հռչակագիր …………………………………………………… 131

Գեորգի Վելյամինով. Արդի գլո ալացման մասին …………… 134 Հենրի Քիսինջեր. Ընդհանրական արժեքներ, ուրույն մոտեցումներ ……………………………………….. 140

Ռիչարդ Հաաս. Նոր Մերձավոր Արեւելք ………………………. 145 Ա. Գոնչարենկո. Համաշխարհային էներգետիկա. հայացք ապագային ……………………………………….. 152

Ժակ Դելոր. «Պահպանել եվրոպական ժողովուրդների մշակութային տար երությունները» ……………………. 161

Պատրիկ Բյուքենեն. «Արեւմուտքը մահանում է ներսից» …. 168 Պատերազմ հանուն ժողովրդավարության ………………….. 176

Վիկտոր Մյասնիկով. Մարդասիրական ինտերվենցիա …….. 181 Օ. Սկոպիչ. Մերձավոր Արեւելքի ապաքրիստոնեացումը … 187 Յու եր Վեդրին. «Մենք շարժվում ենք դեպի ազմա եւեռ քաոսային աշխարհ» ……………………… 192 Ժողովրդավարության պարադոքսներից. քվեարկություն …. 198 Անջատողական եւ ռեգիոնալ շարժումները Եվրոպայում

Գեորգի էնգելգարդտ. Արեւմտյան Բալկաններ ..................... 204 Ալեքսեյ Տերեշչենկո. Հյուսիսային Եվրոպա ........................... 213 Ալեքսեյ Տերեշչենկո. Հարավային Եվրոպա ........................... 221 Օլեգ Նեմենսկի. Կենտրոնական Եվրոպա ............................. 232 Պետության ստեղծման ալգորիթմը....................................... 247

Զ.Բժեզինսկի. «Ամերիկան կորցրել է ինքնավստահությունը»................................................... 252

Յուրի Պանասիկ. ԱՄՆ շահերի կենսագործման մեխանիզմները Եվրասիական տարածքում ............................ 259

Իգոր Պանարին. «Ամերիկան այլեւս համաշխարհային կարգավորող չի լինի» ...................................................... 264

Հենրի Քիսինջեր. «Ամերիկան կհաղթահարի ճգնաժամը»..... 269