Գրական հորիզոններ

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԺԵՆՅԱ øԱÈԱՆԹԱՐՅԱՆ

¶ՐԱÎԱՆ

ÐՈՐԻ¼ՈՆՆԵՐ

(ՈՒՍՈՒØՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՒ

ÐՈ¸ՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈÔՈՎԱԾՈՒ)

ԵäՀ Հð Ր î Ր ðՐ Î â Չ Ո Â Ú Չ ՈՒ

ՀՏԴ 891.981.0 ԳՄԴ 83.3 Հ Բ 141

ԵðԵìՐՒ - 2008 Տւադրված է ւեւական ւաւվերով

ԽոնարՀումով նվիրում են ծնողներիս` Անդրանիկ Բալանթարյանի ն Զինա Խեմչյանի ւայծառ Հիչաւակին:

Բալանթարյան Ժենյա Բ 141 Գրական Հորիղոններ (Ուսումնասիրությունների ն Հոդվածների ժողովածու): - Եր.: ԵՊՀ Հրաւ., 2008 թ., 280 էջ:

ԳՄԴ 83.3Հ

ISBN 978-5-8084-1045-9

© ԵՊՀ Շրաւարակչություն, 2008 թ. © Ժենյա Քալանթարյան, 2008 թ.

ԳՐՈՂ, ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԸՆԹԵՐՑՈՂ

Պաւմությունը կրկնվելու Հաւկանիչ ունի, ուսւի ւարբերաբար Հանրության ուչադրության կենւրոնում են Հայւնվում խնդիրներ, որոնք, թվում է, վաղուց Հսւակեցված են ն նոր քննության անՀրաժեչւություն չեն Հարուցում, սակայն ւիրաւեւող դաղա÷արախոսությունների ÷ո÷ոխությունը, դիւության ղարդացման ասւիճանական ընթացքը, ւիեղերական դաղւնիքների մեջ ավելի խոր թա÷անցելու Հարաւն ձդւումը մարդկային միւքն անվերջ վերադարձնում են դեւի սկիղբը, սւիւում Հայւնի երնույթը քննել կամ նոր դիւանկյունից, կամ երբեմն էլ Հարություն ւալ մոռացվածին: Թեն մչւաւես դրողի ու դրականության խնդիրները եղել են ւեսաբանների ու դրականադեւների ուչադրության կենւրոնում, նորադույն ժամանակներում` 20-21-րդ դարերում նս այդ խնդիրները չարունակում են մնալ օրակարդում: Հարց է առաջանում` ի՞նչ չա÷ով են այդ խնդիրները արդիական ու կարնոր Հայ դրականադիւության Համար: Բսաներորդ դարի վերջին ւասնամյակի ն նոր դարասկղբի Հայ դրականությունը կրեց որակական ղդալի ÷ո÷ոխություններ, որոնք ւեսական Հիմնավորում են ւաՀանջում: Փոխվեց դրականության թեմաւիկան, Հասարակականորեն կարնոր խնդիրները իրենց ւեղը ղիջեցին մարդ անՀաւի կյանքի ու ճակաւադրի Հեւ կաւված ավելի մասնավոր բնույթի Հարցերին, նախկին դրական ու առաքինի Հերոսը ÷ոխարինվեց մանր ու մեծ մեղքերով ծանրաբեռնված, ներքին Հակասություններից բղկւվող, Հաճախ էլ կյանքի ընդՀանուր Հոսանքից դուրս մնացած լուսանցքային կերւարներով: Ոճական առումով ւիրաւեւող դարձավ երդիծանքը` երբեմն Հեդնանքի, երբեմն էլ` սարկաղմի դրսնորումներով: Գրողներն սկսեցին ավելի Հաճախ դիմել այլաբանությանը: Ռեալիղմի որոչակի նաՀանջը չեչւադրեց դրականության ւայմանականությունը` լայն ասւարեղ բացելով նան միֆակիրառության Համար: Վերացան բաղմաթիվ ւաբուներ ն այլն: Որակական նոր ÷ո÷ոխությունները Հաճախ ղուդակցվեցին սերնդա÷ոխության Հեւ: Անցման այս ընթացքը, որ որոչակի ժամանակ էր ւաՀանջում,

÷ոքր-ինչ ուչացումով ընկալվեց քննադաւության կողմից ն դեռնս կարու է ւեսական լուրջ Հիմնավորման: Խնդիրն այն է, որ դրականության աղաւականացման բուռն ւոռթկումին քննադաւությունը Հակադրեց դրողի ն դրականության դերի ավանդական ըմբռնման վրա Հիմնված իր չա÷անիչները, որը որոչակի խղում առաջացրեց դրականության ն քննադաւության միջն: Դա որոչակիորեն դրսնորվեց թե՛ անւիւոեղիայի ն թե՛ Գ. Խանջյանի ու Ա. Ոսկանյանի սւեղծադործությունների չուրջ ծավալված բանավեճերում: Գրողներից ոմանք ÷որձեցին դրողին աղաւել Հասարակության մւավոր առաջնորդը լինելու ւաւվավոր բեռից, ոմանք Հիչեցրին դրողի ւաւասխանաւվության խնդիրը: Այսօր ինչ-որ չա÷ով կարծես մուենում են Հակադիր դիրքորոչումների եղրերը: Մեր դրական կյանքում կաւարվող երնույթները թելադրում են Հարցերը քննել Համեմաւության մեջ` դրականության մասին ժամանակակից ւեսությունների Համաւաւկերում` ւարղելու Համար այլոց Հեւ մեր ըմբռնումների նմանություններն ու ւարբերությունները: Մեղանում, որւես կանոն, առանձին բացառությունները չՀաչված, մչւաւես առավել մեծ Հեւաքրքրություն են առաջացրել դրականության դերի, նրա աղդային ու Հասարակական դործառույթի խնդիրները, քան, եթե կարելի ասել, նրա «անաւոմիան», նրա ներքին բաղադրության ն Հաւկաւես սաՀմանների Հարցերը: Մինչդեռ մեղ նս չեն կարող չՀեւաքրքրել առարկայի սաՀմանները ճչդրւող այն Հարցերը, թե որւեղից ն ինչից է սկսում ն որւեղ է վերջանում դրականությունը: Թեն դրող, դրականություն, ընթերցող ըմբռնումները սերւորեն կաւված են իրար Հեւ ն դրեթե անւրոՀելի են, բայց Հարաբերականորեն կարելի է առանձնացնել Հարցերը` նրանց էության մեջ ավելի մուիկից թա÷անցելու Համար: Եվ այսւես, առաջին Հարցը, որ ծադում է, այն է, թե ո՞վ է դրողը: Եթե ÷որձենք ւարբերություններն անւեսելով ու նմանությունները Հաչվի առնելով` Հնարավորի սաՀմաններում ընդՀանրացնել անւիկ ու միջնադարյան մւածողների, Հին ու նոր ÷իլիսո÷աների բացաւրությունները (Հաճախ ոչ միայն ւարբեր, այլն իրարամերժ) սւեղծադործողի մասին ն դրանք Համադրենք ժամանակակից ւեսաբանների բնորոչումների Հեւ, աւա կարող ենք ասել, որ դրողը նա է, ով օժւված լինելով անվերծանելի չնորՀով (ւիեղերական ոդու ÷ոխանցող, Սուրբ Հոդու ներչնչման կրող, իդեաներ մարմնավորող, Հայւնության միջոց, նան` ընդՀանրացման, կենւրոնացման Հաւ4

կանիչով օժւված ւաղանդ ...)` սւեղծում է Հավելյալ ու մւացածին մի իրականություն, ինչն աւրում է սե÷ական օրենքներով: Այսւեղից էլ` դրողի յուրաւեսակ արարիչ լինելու Հանդամանքը, նրա միսւիկ ու խորՀրդավոր բնույթը: Բայց, ւարրալուծելով դրողի` իբրն առանձնաՀաւուկ երնույթի դործոնը` ժամանակակից ւեսաբանները երկու կողմ են ւեսնում նրա մեջ: Նախ` դրողը մարդ է, ֆիղիկական էակ, որն ունի սե÷ական կենսադրություն, անձնական ու Հասարակական կյանք, Հեղինակային իրավունքի սուբյեկւ է, ունի իրավունքներ ու ւարւականություններ ն այլն: Դա դրողի կյանքն է դրականությունից դուրս, որւեղ նա Հանդես է դալիս իբրն քաղաքացի ու սոցիալական անՀաւ: Այս առումով «դրող» երնույթի ն դրողդրականություն Հարաբերության Հեւ առնչվող Հարցերի բաղմությունից առավել Հեւաքրքրական ու միաժամանակ վիճաՀարույց է թվում այն Հարցը, թե դրողն ինչւե՞ս է դրսնորվում սե÷ական դրականության մեջ: կարնո՞ր է արդյոք նրա կենսադրությունը, իր սե÷ական կերւա՞րն է նա սւեղծում, ի՞նչ է նչանակում խոսել ես-ի անունից, ու՞մ անունից է ներկայանում դրողը ն այլն: Այս Հարցադրումները Հավասարաւես Հասւաւական ու ժխւական վերաբերմունքի են արժանանում: Գրողի կենսադրության խնդիրը դայթակղության առարկա է ոչ միայն Հասարակ ամբոխի Համար, որ Հաճույքով կլանում ու արադությամբ ւարածում է նչանավոր մարդկանց անձնական կյանքի դաղւնիքները, այլն` դիւնականների: Սակայն այս Հարցի վերաբերյալ Հեւաքրքրության ւաւճառները ւարբեր են: Գրողի անձնական կյանքի դաղւնիքների, Հաւկաւես մոլորությունների ու արաւների Հրաւարակումը կարծես ինչ-որ ւեղ մխիթարում է Հասարակ մարդկանց, նրանց Հույս ներչնչում, որ դրողն էլ իրենց ւես մարդ է, այդւիսով ցրվում է դրողին չրջաւաւող միսւիկ մչուչը, կրճաւվում է արարիչ դրողի ն Հասարակ մարդու միջն ընկած ւարածությունը: Սակայն դա Հաճախ ունենում է անցանկալի Հեւնանքներ, քանի որ դրողի նկաւմամբ Հեւաքրքրությունն սւանում է անառողջ բնույթ ն սւեղծադործությունից ւեղա÷ոխվում է նրա անձի վրա: Այս երնույթի դեմ էր բողոքում դեռնս Պուչկինը` Պ.Ա. Վյաղեմսկուն դրած իր նամակում. «Մենք բավականաչա÷ դիւենք Բայրոնին: Նրան ւեսել ենք ÷առքի դադաթին, ւեսել ենք Հղոր Հոդու ւառաւանքները, ւեսել ենք դադաղի մեջ` վերածնված Հունասւանի միջավայրում: Ցանկություն կա ւեսնել նրան դիչերանոթի վրա: Ամբոխը ադաՀորեն խոսւովանություն է ուղում, դրառումներ ն այլն, որովՀեւն իր

սւորության ւաւճառով ուրախանում է բարձրի նվասւացմամբ, Հղորի թուլություններով: Ամեն մի սւորության բացաՀայւման ւաՀին նա Հիացմունքի մեջ է ընկնում: Նա ÷ոքր է, ինչւես մենք, սւոր է, ինչւես մենք: Սւում եք, սրիկանե՛ր, նա ÷ոքր է ն սւոր, բայց ոչ ձեղ նման»1: Պուչկինից Հեւո բաղմաթիվ նոր դրքեր են լույս ւեսել թե՛ Բայրոնի, թե՛ Բալղակի ն թե՛ ուրիչների մասին` առաջացնելով Հակասական արձադանքներ: Հայ իրականության մեջ նս Հասարակությունը երբեք անւարբեր չի եղել դրողի կյանքի Հանդամանքների նկաւմամբ, մասնավորաւես առանձնաՀաւուկ Հեւաքրքրություն է դրսնորել Զարենցի վարքի, Ն. Զարյանի քաղաքացիական վարքադծի, Պ. Սնակի կյանքի, սիրո առանձին դրվադների, մաՀվան նկաւմամբ: Նման ւարադաներում Հասարակության Հեւաքրքրությունը կենւրոնանում է դրողի բարոյական կերւարի վրա, որը կարող է ղուդաՀեռվել նրա սւեղծադործության ն սւեղծած կերւարների Հեւ դրսից (դրողն իր սւեղծադործությունից դուրս է): Այսինքն կա երկու իրականություն, երկու ժամանակ (դրողի ժամանակ ն դեղարվեսւական ժամանակ), երկու ւարածություն (դրողի ն դեղարվեսւական) ն այլն, որոնց կարելի է Համեմաւել ն դւնել նմանություններն ու նույնությունները: Սակայն դրողի կենսադրության կարնորումը չւեւք է սաՀմանա÷ակել Հասարակական Հեւաքրքրության չրջանակներում: Որոչ ւեսաբաններ նս չա÷աղանց կարնոր էին Համարում դրողի կյանքի իմացությունը: Այդ խնդրին ֆրանսիացի ւեսաբան Սենւ-Բյովը այնքան կարնոր ւեղ էր Հաւկացնում, որ Հայւարարում էր, թե իր Համար ամենալավ դիրքը դրողի կենսադրության մասին դրված վեւն է: «Բննադաւության ն ւաւմության բնադավառում չկա թերնս ավելի Հեւաքրքիր, ավելի Հաճելի ն դրա Հեւ միասին ավելի ուսանելի րնթերցանություն, քան մեծ մարդկանց լավ դրված կենսադրությունն է»2,- դրում է նա` խոսքը մասնավորեցնելով դրողի առիթով: Գիւնականներին առավել Հեւաքրքրում է այն խնդիրը, թե դրողն ինչքանո՞վ է ներկա սե÷ական երկերում: Սովորաբար նման Հարցադրումն առաջին Հերթին կաւում են Զ. Ֆրոյդի ու նրա Հոդեվերլուծական մեթոդի Հեւ, սակայն իրականում այդ խնդիրը ւեսաբաններին Հուղել է Ֆրոյդից առաջ: Հաւկանչական է, որ Հոդեբանական դրականադիւական դւրոցի ներկայացուցիչները նս չաւ կարնորում էին դրողի Հոդեբանությունը, խառնվածքը, բայց, դրանով Հան1

Пушкин А. С., Полное соб. соч. В 10 т., Л., 1979, т.10, с.1448.

Сент- Бёв Ш., Литературные портреты, Критические очерки, М., 1970, с 47:

դերձ, կարնոր ւեղ չէին ւալիս դրողի կենսադրությանը: Նրանք Համողված էին, որ դրողի սւեղծադործությունից կարելի է դաղա÷ար կաղմել նրա անՀաւականության ու Հոդեկան խառնվածքի մասին` առանց ծանոթ լինելու նրա կենսադրական ւվյալներին: Հոդեբանական դւրոցի ներկայացուցիչները Համողված էին, որ դրականությունը դրողի Հոդեկան դործունեության արդյունքն է: Ըսւ այդմ էլ դւրոցի Հիմնադիր էմիլ Հենեկենը դւնում էր, որ դրողի դեղադիւության Հիմքը նրա կենսադրությունն է: Հոդեվերլուծական մեթոդի Հիմնադիր Զ. Ֆրոյդը ուչադրությունը սնեռեց ենթադիւակցության վրա` մարդկային վարքադծի ու Հիվանդությունների (ննրողներ, Հոդեկան խանդարումներ...), ինչւես նան դեղարվեսւական սւեղծադործությունների վերլուծության ելակեւ դարձնելով մանկության ւարիներին անՀաւի (դրողի) ճնչված ենթադիւակցական ես-ն ու սեռական էներդիան` լիբիդոն: Սակայն Ֆրոյդի Հեւնորդներից կ.Գ. Ցունդը ուղիղ չդնաց ուսուցչի ճանաւարՀով` անՀաւի Հոդեկան կայացման դործում բավարար չՀամարելով անՀաւական-կենսադրական ÷որձը: Նա Համողված էր, որ Ֆրոյդի ուսմունքը ննրողների ն վաղ չրջանի սեռական աւրումների մասին, արվեսւի սւեղծադործությունների վրա կիրառելիս սաՀմանա÷ակում է սւեղծադործության բովանդակությունը ն նույնացնում է ննրողը սւեղծադործելու դործողության Հեւ: Ցունդը Հարսւացրեց Հոդեվերլուծության մեթոդը կամ վերա÷ոխեց այն վերլուծական Հոդեբանության մեթոդի` կոլեկւիվ անդիւակցության մասին իր ւեսությամբ: Նա արվեսւի սւեղծադործության մեջ ւեսնում էր երկու կողմ` անՀաւական ն Հավաքական (կոլեկւիվ), արվեսւի երկը Համարում երկու Հաւկանիչների ղուդորդում: Փոքր-ինչ ւարբեր է ռուսական Հոդեբանական դրականադիւական դւրոցի ներկայացուցիչ Դ. Օվսյանիկո-կուլիկովսկու մուեցումը այս Հարցին: Նա սւեղծադործական արարումը Համարում էր երկու մեթոդների` ÷որձարարական (այսինքն անՀաւական) ն դիւողական (այսինքն ուրիչների ÷որձի ուսումնասիրություն) ղուդակցում: Տարբերությունն այն է, որ Ցունդը չեչւում է անդիւակցությամբ ւրվածը, Օվսյանիկո-կուլիկովսկին` դիւակցությամբ ձեռք բերվածը: Ցունդի ւեսությունը չՀամարելով բացարձակ այն իմասւով, որ արւաքին (քաղաքական, սոցիալական, կենցաղային ն այլն) Հանդամանքները նս Հաճախ ունեն վճռորոչ նչանակություն դրողի ու նրա սւեղծադործության կայացման առումով, այնուամենայնիվ, այդ ւեսությամբ կարելի է բացաւրել դրական որոչ երնույթներ: Արւա7

քին դործոնները օդնում են Հասկանալու այն, ինչ կարելի է բացաւրել դիւակցությամբ, Ցունդի ւեսությունը օդնում է ւաւկերացնել այն, ինչ Հնարավոր չէ բացաւրել դիւակցությամբ: Ըսւ Ցունդի` Հավաքական (կոլեկւիվ) անդիւակցությունը բաղադրվում է Հաղարամյակների ընթացքում մարդկության ձեռք բերած ÷որձի, սիմվոլների, ւաւկերների` մարդու ներաչխարՀի անՀայւ ծալքերում ւեղակայված չերւերից: ԱՀա սւեղծադործական արարման ընթացքում այդ չերւերը, ւաւկերներն ու խորՀրդանիչերը անակնկալ, անսւասելի ու անկարելի Հորդումով ղուդորդվում են: Թե ինչու, ինչ ւաւճառով ն ինչ մեխանիղմով են այդ ւաւկերները խմբավորվում ու վերածվում խոսքի, դեռնս առեղծված է: Բայց Հոդեվերլուծաբաններից էլ դեռ չաւ առաջ, դեռնս 19-րդ դարի 30-40-ական թթ. Գերմանիայում, դիցաբանական դւրոցի ներկայացուցիչները արարման ւաՀը ւաւկերացնում էին ջրի Հորդման ձնով` միանդամից, Հանկարծակի, ինքնաբուխ: Այդ երնույթը սւացել է նան «ներչնչանք» անվանումը: Այդւիսի դերադույն ներչնչանքի ւաՀին է, որ Նարեկացին, Զուանյանի Հավասւմամբ, «Ասւված ւեսած է»: Անչուչւ, սա ղոււ բանասւեղծական ձնակերւում է, բայց Ցունդի ւեսությունը սւիւում է մւածել: Եթե մարդկային Հավաքական անդիւակցության խոր չերւերում ւրոյեկցված է Ասւծո ւաւկեր-դաղա÷արը իբրն նախաւաւմական ժամանակներից մնացած սւացվածք, աւա սւեղծադործական արարման միսւիկ-առեղծվածային ւաՀին (անչուչւ, ներչնչանքով սւեղծադործողների մու, ինչւիսին Նարեկացին էր), Հնարավոր է, որ ենթադիւակցության (անդիւակցության) մութ չերւերից Ասւծո ւաւկերը բարձրանա մակերես` բանասւեղծի աչքին երնալու Համար: Գուցե սա մաքուր միսւիկա է, որն սկսվում է այնւեղ, երբ դիւությունը դադարում է բացաւրություններ ւալ: Նման երնույթի Հեւ դործ ունենք նան Աբովյանի ւարադայում: «Վերքի» առաջաբանում Աբովյանը խոսում է ենթադիւակցության նիրՀած չերւերի` մանկության Հուչերի, դեւքերի, անունների այնւիսի անակնկալ Հորդման մասին, երբ դրիչը չէր Հասնում մւքերի Հեւնից: Անչուչւ, երնույթը նույնը չէ, քանի որ Նարեկացու ւարադայում դործ ունենք մարդկության` դենեւիկորեն ժառանդած սւացվածքների Հեւ, իսկ Աբովյանի դեւքում` իրաւես աւրված ղդայությունների ու վերՀուչի արթնացման Հեւ, բայց երկու դեւքում էլ խոսքը վերաբերում է ենթադիւակցությունից ն անդիւակցությունից դեւի դիւակցության անցման մեխանիղմին: Վերը Հիչաւակված բոլոր դեւքերում դրողի անձը (Նարեկացի,

Աբովյան) դիւակցվում է նյութից դուրս, իբրն դրական սւեղծադործությանը դրսից էներդիա Հաղորդող: Գրողը ճանաչելի է իր ֆիղիկական, Հասարական էությամբ, անուն-աղդանունով իբրն սոցիալական անՀաւ: Ժամանակակից ւեսաբաններին դրողը Հեւաքրքրում է, եթե կարելի է ասել, իր սւեղծադործության ներսում` վերա÷ոխված ու ւարրալուծված վիճակում: ի դեւ, այսւեղ կա մի միջանկյալ օղակ նս, երբ դրողի անձը միջնորդավորված է կեղծանունով: Ռուս ւեսաբանը, խոսելով ւեքսւում դրողի կերւարի անուղղակի ներկայության մասին (վերնադիր, կառուցվածք, առաջաբան, վերջաբան ն այլն)` առանձնաՀաւուկ ձն է Համարում նան արւաՀայւիչ կեղծանունների ընւրությունը, ինչւես` Սաչա Զորնի, Անդրեյ Բելի, Դեմյան Բեդնի, Մաքսիմ Գորկի. «Դա նույնւես Հեղինակի կերւարի կառուցման Հաւուկ միջոց է` նւաւակաուղղված աղդելու ընթերցողի վրա»1,- դրում է ւեսաբանը: Նման կեղծանուններ կարելի է Հիչել նան Հայ դրողներից` Ֆրիկ, Զարենց, ՄաՀարի ն այլն: Հասկանալի է, որ խոսքը վերաբերում է ոչ բոլոր կեղծանուններին (ենթադրենք` «Գրիչ»), այլ միայն նրանց, որոնք Հուչում են դրողի խառնվածքի կամ ասելիքի բովանդակության մասին (Գորկի, Զարենց): Գրական երկում Հեղինակի ներկայության մասին որոչ թյուրիմացություններ կարող է առաջացնել ես-ի անունից չարադրվող ւաւումը: Ես-ի ն ընդՀանրաւես անձնական դերանվան կիրառռւթյունը սւեղծադործության մեջ ւայմանականություն է ն Հաղվադեւ կարող է Համընկնել Հեղինակային ես-ի Հեւ: Բաղմանչանակ է դրական ւեքսւում Հանդես եկող դրողական ես-ը: Այսւեղ խոսքը չի վերաբերում միայն վերջին չրջանում Հաճախակի դարձած այն երնույթին, երբ դրողը ւեքսւում Հանդես է դալիս սե÷ական անուն-աղդանունով (էկոյի կարծիքով «Հանդդնություն է ունենում» մւնել ւեքսւ իր կերւարով)/, մի բան, որ վաղ անցյալում Հանդիւում էր միայն աչուղական ւոեղիայում: Խոսքը վերաբերում է նան այն դեւքերին, երբ սւեղծադործությունը ներկայացվում է առաջին դեմքով, բայց ակնՀայւ է դառնում, որ այդ ւաւմողը չի կարող դրողը լինել: Երբեմն խոսողը կամ ւաւմողը կարող է լինել կենդանի: Համասւեղի «Նաւասւակի մը օրադիրը» ւաւմվածքը ւաւմում է նաւասւակը` ես-ով, որը, Հականալի է, դրողը չէ ն ոչ էլ բնականաբար նաւասւակը: Ուրեմն` անձնական դերանվան կիրառությունն այսւեղ բացարձակ ւայմանականություն է: Գրողը Հաճախ դործողություն1 Введение в литературоведение, Москва, изд- во «Высшая школа», под редакцией Л. В. Чернец, 2000, с15.

ների ղարդացման թելը Հանձնում է ւաւմողին, երբեմն ւեսանելի անջրւեւ է սւեղծվում դրողի ու ւաւմողի միջն, երբեմն էլ նրանց ւարբերակելը դառնում է դրեթե անՀնարին: Օրինակ` Զարենցի «Երկիր Նաիրի» վեւում դրողն ու ւաւմողն այնւես են ներՀյուսված իրար, որ դժվար է ղանաղանել նրանց իրարից: Վեւում դործողություններին ընթացք ւվողը մերթ Նաիրի երկրի ճակաւադիրը ողբերդականորեն վերաւրող Զարենցն է, մերթ էլ, դուցե ավելի Հաճախ` նաիրյան դավառական քաղքենին, որի նկաւմամբ որոչակի երդիծական վերաբերմունք ունի Հեղինակը: Նույն` այսինքն դրողի ն քնարական Հերոսի ղուդորդման, բայց ոչ նույնացման երնույթը առկա է նան «Տաղարանում»: Գրողի անձի, անՀաւական կենսադրության ն նրա դեղադիւության դրսնորման առումով ժամանակակից Հայ դրականությունը բավականաչա÷ Հեւաքրքրական ւաւկեր է ներկայացնում: Անչուչւ, Հարցադրման մեջ առկա երկու ւարբեր ւաՀերը ւեւք է անջաւել իրարից: Գրողը միչւ ն ամենուր արւաՀայւում է իր դեղադիւությունը ն Հաղվադեւ միայն իր կենսադրությունը: Այսօր բաղմաթիվ Հայ Հեղինակներ (Ն. Ադալյան, Ա. Հարությունյան, Ա. Շեկոյան...) ոչ միայն սոսկ Հիչաւակում են իրենց անունը սե÷ական սւեղծադործություններում, այլն որոչակի կենսադրական քաղվածքներ են անում: Օրինակ` Ա. Հարությունյանը «Հուդայի արձակուրդը» ժողովածուի առանձին բանասւեղծություններում ւարբեր առիթներով Հիչաւակում է իր կենսադրության ւարբեր դրվադներ, իսկ «Ընդվղում-բախում» երկի մեջ դրեթե ամբողջական կենսադրություն է սւեղծում` «Ծնվել եմ Սւե÷անակերւում...,Դոկւոր եմ դարձել Մոսկվայի սառնաչունչ....Պրոֆեսոր եմ, Հինավուրց աղդի ինւելեկւուալ ն Հալածական ժողովրդի բանասւեղծ...»: Վավերական-կենսադրական ÷ասւ է Հիչաւակում նան Ն. Ադալյանը «Թաղման թա÷որ» ւաւմվածքում. «կարդինալը աչքերը եւ արեց ն Հաղարավոր մարդկանց մեջ ւեսավ այս ւաւմվածքի Հեղինակին, որը երեք ամիս կւել էր իրեն, թե` ÷ող ւուր իմ «կինը ն ւղամարդը» դրքի ււադրության Համար»: Օրինակները կարելի է չարունակել, բայց չի կարելի ւնդել, թե Լ, Խեչոյանի կենսադրության դրվադները չկան իր, ասենք, «Խնկի ծառեր» վիւակում կամ «Սն դիրք, ծանր բղեղ» վեւում, քանի որ Հեղինակն իր մասին վավերական անուն, աղդանունով չի խոսում: Այսւեղից կարելի է եղրակացնել, որ Հեղինակի ն Հերոսի անվան Համընկնումով կամ Հեղինակի անվան չեչւադրումով չի որոչվում նրա` իբրն անՀաւական

կենսադրություն ունեցողի ներկայությունը սւեղծադործության մեջ: ի դեւ, անունների վավերականությունը Հեւմոդեռնիղմի Հաւկանիչներից մեկն է, որոչ իմասւով դա դրողի մարւաՀրավերն է Հասարակությանն այն մասին, որ ինքը չի ուղում թաքնվել Հերոսի մւացածին անունների Հեւնում: Սակայն մեր կարծիքով, դրողի վավերական անվան կամ կենսադրության առանձին դրվադների Հիչաւակությունը ավելի չաւ դեղարվեսւական Հնարանք է, ուչադրություն դրավելու միջոց, որն էականորեն չի ÷ոխում դրողի ներկայության խնդիրը: Ես-ը ղոււ ւայմանականություն է, ու ւարբեր անունների (Հեղինակ, ւաւմող, Հերոս) ւակ դրողն արւաՀայւում է նախ ն առաջ սե÷ական աչխարՀայացքը: «Գրականությունը դրողական ես-ի արւածումն է, եթե դու մարդ ես, դրող ես, քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի Հայ դրող ես, եթե իսկաւես դրող ես, կամ քո դրվածքները ցողված են ամենաչնչին իսկ անկեղծությամբ, աւա չի կարող ւաւաՀել, որ քո ծնած մարդիկ լինեն ւասնյոթերորդ դարի չվեդներ»1,- դրում է Հրանւ Մաթնոսյանը: Մաթնոսյանը ընդդծում է մի չաւ Հեւաքրքրական Հաւկանիչ, որ դեռ Նարեկացուց է դալիս: Եթե դրողն արւաՀայւում է անդամ ուրիչների ÷որձը, միննույնն է, այդ ամենը նա անցկացնում է սե÷ական Հայացքի ու Հույղերի ւրիղմայով: «...«կռունկ» երդի Հեղինակը չի չա÷ել այսքան ու այսքան ւանդուխւների կարուները ն սւացել նրանց Համար կարուների «կռունկ» քանորդը. «կռունկ» երդի Հեղինակը չա÷ել է ի՛ր կարուը, որ կարուն է աչխարՀի բոլոր ւանդուխւների»2,- խնդիրը Հսւակեցնում է դրողը: Եթե այսւեղ ÷որձենք Համեմաւություն անցկացնել Հայ ն եվրուական կամ, ավելի լայն իմասւով` արնմւյան դրողների ու ւեսաբանների միջն, աւա նկաւելի կդառնա մի ւարբերություն: Եթե ընդՀանրաւես Հեւմոդեռնիղմի ներկայացուցիչները չեչւը դնում են աչխարՀի անՀաւական ընկալման վրա, աւա Հայ դրողը, ւվյալ դեւքում` Մաթնոսյանը, ընդդծում է դրականության ընդՀանրացնող նչանակությունը: «իրականությունն արդեն ունի ընդՀանրացման օրենքը: Այդ օրենքն ունի առավել նս դրողական իրականությունը»,- նույն ւեղում նչում է դրողը: Երնույթի նման ընկալումը ամեննին էլ չի նվաղեցնում դրողի անՀաւականության կարնորությունը, որովՀեւն Հենց նույն Մաթնոսյանի կարծիքով, դրողն իր դրականության մեջ իրացնում է սեՀրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, «Հայդիւակ» Հրաւ., 2004, էջ 36: Նույն ւեղում:

÷ական ÷իլիսո÷այությունը: ԸնդՀանուրը մասնավորի միջոցով արւաՀայւելու նարեկացիական Հայւնի դրույթը այսօր ւարբեր դրողների մու ւարբեր կերւ է ձնակերւվում, թեն դրանից Հիմնական իմասւը չի ÷ոխվում: Անչուչւ, դրողն արւաՀայւում է սե÷ական ես-ը, որը կարող է դառնալ նան ուրիչինը: «Բնականաբար, բանասւեղծը մի ես է, ով արւաՀայւում է ինքն իրեն, սակայն այդ ես-ը այնւիսի ես է, ում մեջ կարող են ւեղավորվել բոլոր «եսերը»: Այսինքն նա ն ես է, ն ես չէ»1,- դրում է Հ. էդոյանը: Այսւիսով` սե÷ական կենսա÷որձի ն կենսադրության դրսնորման առումով ժամանակակից Հայ դրական դաչւը թե ւեսության ն թե ղոււ դեղարվեսւական ւեսանկյունից ուսումնասիրության Հարուսւ նյութ է ւալիս` երնան Հանելով այն իրողությունը, որ մեղ մու նս դրական ընթացքը ղուդաՀեռ ւեսական Հիմնավորում է սւանում, թեն Հաճախ դա մնում է աննկաւ: Ասել, թե ւեսաբանները Հսւակ բանաձնում են, թե դրողն ինչւես ն ինչքանով կարող է առկա լինել սե÷ական սւեղծադործության մեջ, իՀարկե, ճիչւ չի լինի: Մի բան ւարղ է. եթե դրողը ածանցյալ (մւացածին) իրականության սւեղծողն է, արարիչը, ուրեմն այդ իրականությունը չարժման մեջ է դրվում դրողի կամքով, թեն այդ կամքը, ինչւես վկայում է դրականության ւաւմությունը, Հաճախ ւեղի է ւալիս նյութի դիմադրության ւաւճառով: Ռուս դրականությունից Հայւնի են Ա. Պուչկինի ն Լ. Տոլսւոյի խոսւովանություններն այն մասին, թե ինչւես Տաւյանան («Եվդենի Օնեդին») «վերցրեց ու մարդու դնաց»` Հակառակ Հեղինակի կամքին, նույն կերւ «վարվեց» Աննա կարենինան Լ. Տոլսւոյի Հեւ, երբ իրեն նեւեց դնացքի ւակ` ավարւին Հասցնելով վեւի Հանդուցալուծումը: Նմանաւիւ մի արւաՀայւություն է անում Ալ. Շիրվանղադեն իր «Ցավադար» վիւակի ավարւի առթիվ: «Բաղմավեւի» դրախոսը դրական դնաՀաւելով վիւակը` նկաւում է. «Եթե ւարսկուՀին իրեն Հաւուցումը կամ ւաւիժը չունենար, վեւը թերի ւիւի ըլլար ն ղուրկ բարոյական ուժեն»: Շիրվանղադեն չի բաժանում այդ կարծիքը ն դւնում է, որ վիւակում Հերոսը ւաւժվում է «ոչ թե Հեղինակի կամքով, որւեսղի առաքինությունը Հաղթի ն վեւը մի բարոյական խրաւ ւա ընթերցողին, այլ որովՀեւն այդւես է ւաՀանջում վեւի մեջ նկարադրված երնույթի Հոդեբանական կողմը»2: Հայ դրականության մեջ նյութի դիմադրության մասին թերնս ավելի չաւ խոսել է

«Գարուն», 2005, թիվ 9, էջ 10: Ալ. Շիրվանղադե, Երկերի ժողովածու, Հ. 10, Երնան, 1962, էջ 162:

Հրանւ Մաթնոսյանը: «ԽումՀար» («կենդանին ն մեռյալը») վիւակում ն ղանաղան այլ Հարցաղրույցներում նա նս Հաճախ Հեղինակային կամքը սւորադասում է նյութի ւրամաբանությանը. «Գործի ւարերքը ինչւես ւանում է, ես այնւես էլ դնում եմ ն ինչքան Հիչում եմ, երբ ÷որձել էլ եմ դրել նախաւես մչակված ֆաբուլայով ն սյուժեով, այդ սյուժեն ու ֆաբուլան ավելորդ կամ կարկաւանի նման են սւացվել»1: Մի ւաՀ Մաթնոսյանը նույնիսկ դերադնաՀաւում էր նյութի դերը` դւնելով, թե կավն է քանդակադործին թելադրում, թե իրենից ինչ կսւացվի: ԱյսուՀանդերձ, այս մւայնությունը, որ ÷ոքրացնում է դրողի ընւրող-կաղմակերւող դերը նյութի դերակայության Հանդեւ, կարելի է ասել, իչխող չէ: կա նան ւրամադծորեն Հակառակ ւեսակեւը, ըսւ որի դրականության մեջ կարնորվում է ոչ թե Հեղինակը, նրա կենսադրությունը կամ դաղա÷արը, այլ լեղուն իբրն ինքնին, Հեղինակից անկախ դոյություն ունեցող երնույթ: Նման ւեսակեւ է Հայւնում Ռ. Բարւը «Հեղինակի մաՀը» Հոդվածում, ուր նա դրական ւեքսւը դիւում է իբրն լեղվական Հնարավորությունների դրսնորում: «Թեն Հեղինակի իչխանությունը դեռնս չաւ ուժեղ է (նոր քննադաւությունը Հաճախ միայն ամրաւնդել է այն), անկասկած է ն այն, որ մի քանի դրողներ վաղուց արդեն ÷որձում են այն սասանել: Ֆրանսիայում առաջինը Հավանաբար Մալարմեն էր, որ լիարժեքորեն ւեսավ ն նախաւեսեց այն բանի անՀրաժեչւությունը, որ լեղուն ւեւք է դնել նրա ւեղը, ով Համարվում էր նրան ւիրաւեւողը»2,- դրում է Բարւը: Նա դւնում է, որ լեղուն ինքնին ղարդացող երնույթ է, ն Հարկ չկա այն Համալրել խոսող անՀաւականություններով (իմա` Հեղինակով): Նրա կարծիքով օրեցօր ÷ոքրանում է Հեղինակի ֆիդուրան բուն դրականության մեջ, ն նրանք, ովքեր դեռ Հավաւում են Հեղինակին, մւածում են Հին ձնով, որ իբրն թե Հեղինակը նախորդում է ւեքսւին, ինքն է սւեղծում ւեքսւը: Նոր ձնով մւածողները, ըսւ Բարւի, Հավաւացած են, որ ւեքսւից առաջ դոյություն չունի Հեղինակ, նա ծնվում է ւեքսւի Հեւ: Զկա անցյալ ն աւադա, կա միայն ւեքսւում առկա խոսքի դործողության ժամանակը: Մեղ Համար անընդունելի է այսւիսի ւեսակեւը, թե Հեղինակը դոյություն չունի ւեքսւից առաջ ն Հեւո, որ նա ծնվում ու մեռնում է ւեքսւի Հեւ: Անչուչւ, միանդամայն այլ բան է Հավաւացած լինել կամ մւածել, որ Հեղինակը երկը արարում է Հենց դրելու ւաՀին ն ոչ

Հրանւ Մաթնոսյան, Երկեր, Հ, 1, Երնան, 1985, էջ 6: Ролан Барт, Избранные работы Ն Семиотика, Поетика Ն, М., 1994, с 385.

թե նախաւես սւեղծածն է ÷ոխադրում թղթի վրա, բայց այս դեւքում էլ ւեքսւից դուրս նա դոյություն ունի ոչ միայն իբրն ֆիղիկական անձ, այլ նան իբրն որոչակի Հայացքի ու դեղադիւության կրող: Հայ իրականության մեջ, մասնավորաւես դրողների մու, Հեղինակլեղու Հարաբերության վերաբերյալ դոյություն ունեն ւարբեր դիրքորոչումներ: Հայ դրողները (Հ. Մաթնոսյան, Լ. Խեչոյան, Վ. Այվաղյան ...) նս իրենց Հոդվածներում, Հարցաղրույցներում ն այլ առիթներով բաղմիցս չեչւել են լեղվի (խոսքի, բանի) առաջնաՀերթ նչանակությունը դրականության Համար, ընդդծել խոսքի արարչական ուժը, բայց ոչ Հեղինակի անՀեւացման Հաչվին: Մեր ււավորությամբ Ռ. Բարւի ւեսակեւին առավել մու է Հնչում Վ. Այվաղյանի կարծիքը. «Գոնե դրականության մեջ մի Մեծ Ասելիքի բեկորներն են այս ու այն մեծի լեղվով, որովՀեւն իրականում մարդու բուն Ասելիքը Հենց իր այդ լեղուն է, ն մարդն իր այդ լեղվից ավելին չի կարող ասել, քանի որ Ասւված նրան ճանաչում է Հենց լեղվով»1: Այս խոսքի մեջ որքան էլ չեչւված լինի լեղվի դերակայությունը, այնուամենայնիվ, ի ւարբերություն Բարւի, Այվաղյանը լեղվի Հեւնում մարդուն է ւեսնում: Բանի արարչական խորՀուրդը թերնս ամենից չաւ Հասու էր Հրանւ Մաթնոսյանին, որը, Սուրբ Գրքի Հեւնությամբ, դրում էր. «Բանը ն Ասւված Հոմանիչ են»: Նա Հավաւացած էր, որ խոսքը, բանը, լոդոսն է կառավարում աչխարՀը, «քանի որ երկրի վրա ինչ որ լինում է` լինում է նախ խոսքի մեջ»2: Սակայն ի ւարբերություն Բարւի ն արնմւյան այլ ւեսաբանների, ոչ Հ. Մաթնոսյանը, ոչ էլ մյուս Հեղինակները խոսքի Հաչվին բնավ էլ չեն ւակասեցնում դրողի (այսինքն Բարւի նչած Հեղինակի) ւաւասխանաւվությունը իր սւեղծած դրականության Հանդեւ ն ոչ էլ դրականությունը դարձնում են ղոււ լեղվական արւաՀայւություն` անւեսելով նրա մյուս բաղադրիչները (Հարաբերությունը ժամանակի, աղդի, Հասարակության, մարդկության Հեւ): Այսինքն` Հայ դրողները լեղվի Հեւ միասին չեչւում են դրողի անՀաւականության խնդիրը: Օրինակ` Լ. Խեչոյանը իր Հարցաղրուցներից մեկում3 կարնորելով լեղվի` Բանի դերը` միաժամանակ դւնում է, որ Բանին չունչ է Հաղորդում անՀաւը` ընւրյալը, այսինքն` Հեղինակը, ն Համողված է, որ լեղուն դրողի բանական վերաՀսկողությունից դուրս ինքնակա երնույթ չէ: «Գուցե Բանը մեր կյանքի աղբյուր Հանդիսացող սրւի խորքում է

«Գրական թերթ», 2005, թիվ 10 (Վ. Այվաղյանի, «Հայ վեւը» Հոդվածը): Հր. Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, էջ 29: «Գրական թերթ», 2004, թիվ 36:

կամ ավելի ճիչւ` այդ դաղւնի էությունը մչւաւես ÷ակված է այնւեղ, այն ւեղում, որւեղ աւրում է մեր սրւի բնական ջերմությունը, որի մեջ է բոլոր դոյերի ււղաբեր ներքին ուժը: ... Այնուամենայնիվ, աՀա այսւեղ է Հրաչքը` առեղծվածը, Բան-ի եւնից, յոթ սարի եւն, լույս ու մութ աչխարՀ դնացած մարդու որդիներից քչերի Համար է այդ ձվից Հաղարան բլբուլը ծնվում, չաւերի Համար նրանից սովորական թռչուն` Հավ է դուրս դալիս»: Այսւես, թե այնւես խնդիրը կրկին Հանդում է դրողի անՀաւականության դրսնորմանը, նրա կարնորության ընդդծմանը: Այս առումով թերնս արժե Հիչել Բախւինի այն միւքը, ըսւ որի լեղուն դրողի Համար ճիչւ այնւիսի դործիք է, ինչւես քարն ու մարմարը քանդակադործի Համար: Սե÷ական սւեղծադործության մեջ արվեսւադեւի (դրողի) աննյութական, ոչ առարկայական ներկայության մասին խոսում էր դեռնս Զ. Զոյսը: իՀարկե, ինչւես ընդունված է նան Հիմա, Զոյսը դրական ւարբեր սեռերում ւարբեր ասւիճանի է ւեսնում Հեղինակի ներկայությունը: Նրա կարծիքով արվեսւադեւը կաւարելության է Հասնում այն դեւքում, երբ լիովին անդեմանում ու անէանում է: Դա կաւարվում է թաւերդության մեջ: «Արվեսւադեւը Արարչի նման մնում է իր կերւածի ներսում, Հեւնում, վերնում կամ դրսում անւեսանելի, անէանալու ասւիճան Հղկված, եղունդները սառնասրւորեն խարւոցելով»1: Թաւերադիր Հեղինակի անէանալու մասին Զոյսի ասած խոսքը Ումբերւո էկոն ւարածում է ընդՀանրաւես Հեղինակների վրա ն Զոյսին լրացնում է մյուս կողմից: Ըսւ էկոյի, այնուամենայնիվ, դրական երկից (որին նչանադեւ դիւնականը միչւ նայում է իբրն ւեքսւի) լսելի է Հեղինակի ձայնը, որ ընթերցողին ուղում է ւեսնել իր կողքին: «Այդ ձայնը երնան է դալիս իբրն դեղարվեսւական Հնարքների Հանրադումար, իբրն կառույց, իբրն այն կեւերի ցանկ, որոնց մենք ւեւք է Հեւնենք, եթե ուղում ենք լինել օրինակելի ընթերցող»2,-դրում է էկոն: ի վերջո, էկոն դալիս է այն անվերաւաՀ եղրակացության, որ Հեղինակը մչւաւես առկա է իր սւեղծած կառույցում. «Օրինակելի Հեղինակը ներկա է ն իրեն ցույց է ւալիս նույնիսկ ամենացածրակարդ ւոռնոդրաֆիական վեւերում, որւեղ արվեսւի ւաւկերացումն անդամ չի դիչերել» (նույն ւեղում, էջ 35): (ի դեւ, նման ւեսակեւ է Հայւնում նան Բախւինը, որի Զեյմս Զոյս, Արվեսւադեւի նկարը ւաւանության Հասակում, Երնան, «Հույս ն սեր» Հրաւ., /անդլերենից թարդմ. Հ. Շարուրյանի /, 2006, էջ 314: Умберто Эко, Шесть прогулок в литературных лесах, СП., изд-во «Симпозиум», 2002, с 32 .

կարծիքով դրողն իր սւեղծադործության մեջ ներկա է ավելի չաւ իբրն սկղբունք, քան կերւար, ն նա «...ւեւք է մնա իր իսկ կառուցած աչխարՀի սաՀմանադծի վրա իբրն նրա ակւիվ սւեղծողը, քանի որ նրա ներխուժումը այդ աչխարՀ քանդում է նրա դեղադիւական կայունությունը»)1: Զի կարելի չՀամաձայնվել էկոյի ւեսակեւի Հեւ, որը միաժամանակ ցույց է ւալիս դայթակղիչ Հարցադրումների ավելորդությունը: Անվիճելի է, որ դրողր մչւաւես ներկա է իր սւեղծադործության մեջ, ն Հարցը կարող է վերաբերել սոսկ նրա ներկայության ձնին, որ կարող է լինել ն էմւիրիկ-անՀաւական կենսադրությամբ դրողը, ն նրա սւեղծած այլ անունով ու կենսադրությամբ կերւար, ն կարող է արւաՀայւվել իբրն ոճ, ժանրային նախասիրություն, կոմւողիցիոն ձն ն այլն: Թվում է, թե արձակ սւեղծադործություններից Հաւկաւես ւաւմավեւերում ն ընդՀանրաւես ւաւմության թեմայով դրված որնէ երկում դրողն իբրն կերւար չի կարող ներկա լինել, որովՀեւն դա կլիներ ժամանակավրեւություն (անախրոնիղմ): Բայց դեղարվեսւական երնակայությունը սաՀմաններ չի ճանաչում, ն նորադույն ւաւմավեւերում անդամ կարելի է Հանդիւել դրողների խորՀրդանչանային կերւարների: Օրինակ` Արծրուն Պեւանյանի «Ալեքսանդր` որդի Ամմոնի» ւաւմավեւում քրմի Հանդերձանքով «ներկա է» ինքը` Հեղինակը` Նուրծ Րա անունով, որը Արծրուն անվան չրջված ձնն է: Այդ կերւարը կա նան նույն Հեղինակի «Այրվելու դնացողը» ւաւմավեւում: Ամեն դեւքում ւեսությունը չի կարող սաՀմանա÷ակել կամ ուղղորդել դրողի նախասիրությունը, որովՀեւն դրողը ջանում է սւեղծված կաղաւարները քանդելով դւնել նոր ձներ, իսկ ւեսությունը սոսկ Հայւնաբերում է դոյություն ունեցող օրինաչա÷ությունները: կարելի է անվարան ասել, որ նույնքան ւարակարծությունների ու նան երբեմն արւառոց ւեսակեւների Հիմք է ւալիս դրականության ըմբռնումը: Այդ Հասկացության «անաւոմիական» ւարրալուծումը սւիւում է ւարբեր կողմերից ն ւարբեր Հարաբերություններում դիւարկել երնույթը, որը չաւ անդամ Հանդեցնում է նրան, որ նախկինում ինքնին Հասկանալի խնդիրը դառնում է անՀասկանալի: Գրականությունը խոսքի արվեսւ է, իսկ խոսքը ն նրա ամենա÷ոքր միավորը` բառը արդեն իսկ բաղմիմասւ է ն ենթադրում է ընկալման բաղմիմասւություն: Դեռնս Պուեբնյան էր ասում, որ բառը Հավասա16

Բաղվածքն ըսւ «Введение в литературоведение» նչված աչխաւության, էջ 18:

րաւես ւաւկանում է ն արւասանողին, ն ընկալողին, որովՀեւն բառի արւաբերումը դրդռում է լսողի բանականությունը ն նրա մեջ արթնացնում սե÷ականը, որը կարող է չՀամընկնել արւասանողի ըմբռնման Հեւ: Եթե նկաւի ունենանք այն Հանդամանքը, որ մարդու ղդայությունների ու ենթադիւակցության մեջ ծնունդ առած ղդացմունքը, միւքը, ււավորությունը բառի ÷ոխվելիս իմասւային կորուսւ է ունենում, աւա ւարղ կդառնա, որ դրողի մւքում ծնված բառն արդեն ընթերցողին է Հասնում կրկնակի (ղդայություն - բառ ն բառ - ընկալող ճանաւարՀներ) կորսւով: ԱՀա այս նույն օրինաչա÷ությունը դործում է դրականության մեջ (խոսքի արվեսւում): Տեսաբաններից ոմանք վաղուց չեն բավարարվում դրականությունը խոսքի արվեսւ կոչելու բացաւրությամբ ն կարնորելով Հանդերձ խոսքի նչանակությունը` ընդդծում են խաղի ւաՀը: ՑոՀան Հեյղինդան մչակույթը ն մասնավորաւես ւոեղիան Համարում է խաղ: Պոեղիան ծնվել է խաղից ն խաղի մեջ էլ իրեն ղդում է, ինչւես ւանը: Բայց ւոեղիան միայն դեղադիւական Հաճույք ւաւճառելու Համար չէ, Հիչեցնում է ւեսաբանը: Հնադույն ժամանակներում ւոեղիան եղել է ւաչւամունք, ւոնական ուրախություն, Հավաքական խաղ, իմասւուն խրաւ, ւայծառաւեսություն, սրբաղան ծես ն այլն: Միֆական սւեղծադործություններում բանասւեղծը ներկայացվում է իբրն ամենադեւ, որը ւաւասխանում է բոլոր Հարցերին: «Բանասւեղծ ւայծառաւեսից միայն ասւիճանաբար են առանձնանում մարդարեի, քուրմի, առաքյալի, դեմադոդի, սոֆիսւի ն Հռեւորի ֆիդուրաները»1,- դրում է Հեյղինդան: Ըսւ էության ժամանակակից ւեսաբաններից չաւերը դրողի ն դրականության դործառույթները կարծես թե կենւրոնացված վիճակից կրկին ցրում, ւարածում են նչված բնադավառների վրա` անէացնելով ու ւարրալուծելով դրականության Հսւակ սաՀմանները: Ամերիկյան ւեսաբան Զոնաթան Բուլլերը կարծում է, որ Հսւակ չեն այն չա÷անիչները, որոնք թույլ կւան դրականությունը ւարբերակել դրավոր խոսքի մյուս ւեսակներից: Նա կարծում է, որ չկա մի այնւիսի ւեսւ, որի Հիման վրա, ասենք, մարսեցիները կողնորոչվեն, թե ինչ է դրականությունը: Նրա կարծիքով ամեն ինչ Հարաբերական է` կախված Հանդամանքներից ն այն բանից, թե մենք ինչքանով ենք ւաւրասւ ւվյալ խոսքն ընդունել իբրն դրականություն: Նա վկայակոչում է մոլախուի օրինակը: Խնամված ւարւեղում վայրի մի Самосознание культуры и искусства XX века, Москва -Санкт Петербург, «Уни­вер­си­тетская книга», 2000, с 79.

բույս մոլախու է, բայց արձակ դաչւում, բնության մեջ այդ բույսը իր ւեղում է ն չի կարող իր նման բույսերի չարքում մոլախու կոչվել: Նույն կերւ, ասում է ւեսաբանը, եթե մենք Հակված ենք ւվյալ ւեքսւը ընդունելու իբրն դրականություն, ուրեմն նա դրականություն է ն Հակառակը: Պաւմությունը Հասւաւում է երնույթի Հարաբերականությունը: Մինչն 18-րդ դարը դրավոր բոլոր դրքերը Համարվում էին դրականություն: Նույնիսկ 19-րդ դարում չաւերը (մխիթարյաններ, Գր. Արծրունի ն ուրիչներ) Հսւակ անջրւեւ չէին դնում դիւական ու դեղարվեսւական դրականության միջն: Ըսւ էության նման դիւարկումներով Բուլլերը մեղ Հեւ է ւանում ժամանակների միջով` առաջարկելով դւնել դրականության Համար նոր սաՀմանումներ: Զ. Բուլլերն իր աչխաւության մեջ1 ÷որձում է ինչ-որ կողմնորոչիչներ դւնել, որոնք կարող են օդնել դրական ւեքսւը խոսքի մյուս ւեսակներից ւարբերակելու: Նա թվարկում է այդ Հաւկանիչները, որոնցից մի քանիսն են` ա) դրականությունը չունի դործնական նչանակություն. բ) ունի արւաՀայւման Հաւուկ ձն (չա÷ածո, Հնչյունների դասավորություն). դ) Հաղորդակցման միջոց է . դ) մւացածին է, Հնարովի, ն ոչ ոք չի Հարցնում, թե այդ ւաւմությունն իրոք կաւարվել է, թե ոչ: Ենթադրյալ լսարանը լռությամբ ընդունում է ւեքսւում ներկայացված իրողությունների ւայմանականությունը, մանավանդ որ լեղվի մի չարք կողմնորոչիչներ (անձնական դերանուններ, մակբայներ) դրական ւեքսւում ունեն Հարաբերական ու ւայմանական նչանակություն: Օրինակ, դրականության մեջ ես-ը չի Համընկնում Հեղինակի կամ ւաւմողի Հեւ, «Հիմա» բառը մաւնանչում է մի ժամանակ, որ չի Համընկնում կարդացողի ժամանակի Հեւ, նույնը` «այսւեղ» բառը ն այլ մակբայներ: Այդ բառերը Հասկացվում են դեղարվեսւական կոնւեքսւում. ե) դրականության կաւը աչխարՀի Հեւ դրականության Հաւկանիչը չէ, այլ մեկնության արդյունք, որովՀեւն այդ կաւը մեկնության չնորՀիվ է ւեսանելի դառնում. ղ) դրականությունը ինւերւեքսւային երնույթ է, դրական ւեքսւում քննարկվում է մի բան, որ իմասւ ունի այլ Հարաբերություններում, ւվյալ ւեքսւը դոյություն ունի այլ ւեքսւերի մեջ, դրանց Տե՛ս, Jօոճէհճո Cսllօո, Liէօոճոy Tհօօոy (A Vօոy Sհօոէ 1ոէոօմսօէiօո), Oxfօոմ, UոivօոՏiէy ԵոօՏՏ, 1997»:

չնորՀիվ: Որոչ ւեսաբանների Համար, ինչւես արդեն առիթ ունեցանք ասելու, դրականությունը ւարղաւես լեղվական կառույց է, լեղվի կաղմակերւման միջոց: Այդ ւեսակեւն են ւաչււանում կառուցվածքաբանները, Հեւկառուցվածքաբանները, նչանադեւները: Նրանց Համար դրականությունն առաջին Հերթին ւեքսւ է, ն այդ ւեքսւը կարդալու Համար վերը նչված ւեսություններից յուրաքանչյուրը մչակում ն սւեղծում է իր յուրաՀաւուկ Համակարդը` Համաւաւասխան եղրաբանությամբ: Տրամաբանական Հարց է առաջանում` ո՞րն է «դրական երկ» ն «ւեքսւ» Հասկացությունների ւարբերությունը: «Սւեղծադործությունից դեւի ւեքսւ» Հոդվածում Ռոլան Բարւը դրում է. «Սւեղծադործությունը դա դասականություն է ՆклассикаՆ, իսկ ւեքսւը` ավանդարդ»1: Դա չւեւք է անվերաւաՀորեն ընդունել, բացաւրում է Բարւը, որովՀեւն Հին սւեղծադործություններում էլ կարելի է ւեքսւ դւնել, իսկ բաղմաթիվ նորադույն սւեղծադործություններում Հաճախ ւեքսւ չկա: Ուրեմն` ո՞րն է ւարբերությունը: Սւեղծադործությունը իրեղեն երնույթ է, որ կարելի է ւաՀել դրադարանում, ւաՀել ձեռքում, ընթերցել մեւրոյում, իսկ «ւեքսւը ւեղավորվում է լեղվի վրա», ւեքսւը չոչա÷ելի է դառնում միայն նրա Հեւ աչխաւելու ընթացքում: Տեքսւի դոյությունը սւեղծադործության անկմամբ չի ւայմանավորված, որովՀեւն այն կա, «անցնում է սւեղծադործության միջով»: Զծանրանալով ւեքսւի ղանաղան բնութադրությունների վրա, անՀրաժեչւ է, այնուամենայնիվ, նչել, որ սւեղծադործություն ւեքսւ ÷ոխակերւությունն իր Հերթին առաջացնում է քննադաւընթերցող ւեղաչարժը: ինչ-որ ւեղ դրա Հեւ է կաւվում քննադաւի դերի նկաւելի նվաղումը: Խնդիրն այն է, որ ժամանակակից Հիչյալ կարդի ւեսաբանները ւեքսւի ընթերցումը կաւում են ոչ թե քննադաւի, այլ մեկնաբանի կամ ընթերցողի Հեւ: Օրինակ, Բարւը դւնում է, որ քանի կա, ւիրաւեւում է Հեղինակի դաղա÷արը (Հաւկաւես ուսումնական դասընթացներում, լինի դւրոց, թե բուՀ), դոյություն ունի ն քննադաւը: Հեղինակի մաՀը (ոչ ֆիղիկական), այսինքն ւեքսւի ծնունդն իբրն լեղվական կառույցի, ծնունդ է ւալիս ընթերցողին: Այս մւայնությամբ էլ Բարւը քննադաւությունը բաժանում էր երկու խմբի` Համալսարանական ն մեկնաբանական (ինւերւրեւացիոն): Համալսարանական քննադաւության Հիմքը ւո1

Ռոլան Բարւ, նչված աչխաւությունը / ռուսերեն /, էջ 414:

ղիւիվիղմն է, դեւերմինիղմը` ւաւճառականությունը: Այդ քննադաւությունը վերլուծություն է կաւարում` Հենվելով անալոդիայի` նմանության վրա: Այսինքն` քննադաւը դրական երկը բացաւրում է Հասարակական, քաղաքական, կենցաղային, Հոդեբանական ն այլ ւվյալների Հիման վրա, Հաչվի է առնում երկի ծննդյան Հանդամանքները (ւաւմություն), Հեղինակի ու նրա Հերոսների Հոդեկան աւրումները (Հոդեբանություն), նրանց կենսադրության ու կենսաբանության (Հոդեվերլուծական մեթոդի դեւքում) էական կողմերը կամ մանրամասները ն այլ դիւությունների (վիճակադրություն, աչխարՀադրություն ...) ընձեռած Հնարավորությունները: Ըսւ Բարւի` սա նչանակում է, որ դրականությունը վերլուծվում է իրենից դուրս դւնվող երնույթների օդնությամբ: Երկրորդ` ինւերւրեւացիոն քննադաւության Հիմքը էկղիսւենցիալիղմն է ն ֆենոմենոլոդիան: Այդ քննադաւությունը ւեքսւը վերլուծում է ինքն իր մեջ, առանց արւաքին Հանդամանքների Հաչվառման: Տեքսւի մեջ մեռնում է Հեղինակի ձայնը, ն անկենդան խոսքը դառնում է մի ուրույն «լեղվական ինքնադործունեություն», որին կենդանացնում է ընթերցողը: Ըմբռնման ասւիճանի ւեսակեւից ւարբեր են լինում ւեքսւերը: կան ւեքսւեր, որոնց կոդը Հանրամաւչելի է, ընկալելի է ընթերցողի Համար: Օրինակ, երբ ընթերցողը կարդում է Հ. Թումանյանի «Շունն ու կաւուն», լռելյայն ընդունում է, որ ոչ չունն է խոսում, ոչ կաւուն, նրա Համար ինքնին Հասկանալի է խոսքի ւայմանականությունը: կան ւեքսւեր, որոնք ուղղված են որոչակի Հասցեաւիրոջ` երեխաներին, դյուղաւնւեսության աչխաւողներին, բժիչկներին ն ըսւ այդմ Հասկանալի են նրանց: Բայց ւեքսւերը Հաճախ կարող են չդւնել իրենց Հասցեաւիրոջը ն ընկնել Համաւաւասխան կոդին չւիրաւեւող ընթերցողի ձեռք: Օրինակ, ռոմանւիղմին բնորոչ է Հակադրության սկղբունքը (անՀաւ - Հասարակություն), իդեալի անմաւչելիությունը ն այլն, ն եթե այդւիսի սւեղծադործությունը Հայւնվում է այս սկղբունքները չիմացող (կոդին չւիրաւեւող) մեկնաբանի (ընթերցողի) ձեռքը, արդյունքը լինում է չնախաւեսված ու անսւասելի: Խոսելով ւեքսւի բնույթի ն այն վերծանող ընթերցողի դերի կարնորության մասին` Ումբերւո էկոն սաՀմանում է ւեքսւի երկու ւեսակներ` բաց ն ÷ակ ւեքսւեր: Բաց ւեքսւերը նրանք են, որոնք ունեն որոչակի Հասցեաւեր (ասենք` երեխաների Համար դրված ղրույցներ, Հեքիաթներ ու ւաւմվածքներ) ն Հասկանալի են նրանց Համար (ն ոչ միայն) ն ունեն Համեմաւաբար սաՀմանա÷ակ մեկնա20

բանություն: ի ւարբերություն բաց ւեքսւերի` ÷ակ ւեքսւերը ւալիս են աւակոդացման բաղմաթիվ Հնարավորություններ, ւարբեր մարդիկ (ընթերցողներ) ւարբեր կերւ կարող են ընկալել ու բացաւրել, ն կարող են նան ընթերցվել Հեղինակի կողմից չնախաւեսված ւարբերակով: իբրն աւացույց վերջին մւքի` նա բերում է էժեն Սյուի «Փարիղի դաղւնիքները» վեւի օրինակը, որը Հեղինակի կողմից նախաւեսված էր բարձր դասի ղվարճության Համար, բայց ւրոլեւարիաւի ձեռքին այն դարձավ Հեղա÷ոխության աղդակ: Երկու ւիւի ւեքսւերի մեջ էկոն առաջնությունը ւալիս է բարդ, լաբիրինթոս Հիչեցնող կառուցվածք ունեցող ÷ակ ւեքսւին` ըսւ երնույթին այն ւաւճառով, որ նման ւեքսւի «ընթերցումը» կարող է ավելի մեծ դեղադիւական բավականություն ւաւճառել1: կարելի է ասել, որ ղուդաՀեռի Համար Հայ դրականադիւությունը բավականաչա÷ նյութ չի ւալիս: Այնուամենայնիվ, դրողները (որ Հաճախ նան դրականադեւներ են, բայց Հարցին մուենում են դրողի ւեսանկյունից) անդրադառնում են դրականության էության խնդիրներին` երնան Հանելով ւեսակեւների բաղմաղանություն, ինչը միաժամանակ վկայությունն է մեր դրական կյանքում ւարբեր Հոսանքների կամ թերնս ավելի ճիչւ կլիներ ասել` չերւերի առկայության մասին: Ժամանակակից Հայ դրողների մու կարելի է Հանդիւել դրականության` մասնավորաւես ւոեղիայի ւրամադծորեն Հակառակ ըմբռնումների: Օրինակ` բանասւեղծ Հակոբ Մովսեսը իր «Եվ ձայն է բարձրանում` օվսաննա՛, օվսաննա՛» Հարցաղրույցում անդրադառնում է ւոեղիայի ւաւմությանը, չեչւում նրա` ծադումնաբանորեն ամրադրված կրոնա-խորՀրդածիսական բնույթը, մերժում նրա անիջական կաւը որոչակի ժամանակի Հեւ ն, մեր միջնադարյան մւածողների նման, ւոեղիան Համարում է Սուրբ Հոդու դրսնորում. «Պաւմությունը իրենից ոչինչ չի ներկայացնում, որ բանասւեղծը նրան կողմ կամ դեմ լինի: Բանասւեղծությունը իր սե÷ական ւաւմությունն է կերւում, որն էլ բուն Համաւիեղերական ւաւմությունն է. դա կարող ենք անվանել Սուրբ Հոդու ւաւմություն, որւեղ դուցե ն ձնծաղիկների երթը լանջերն ի վար ւակաս կարնոր չէ, քան սուվորովյան բանակի երթը Ալւերով: Եղելությունը դեռ ւաւմություն չէ: Եղելության ն կեցության ամրադրմամբ ղբաղվում է ւարեդրությունը, այն, ինչ Հույները Հիսւորիա էին կոչում: իսկ բուն դոյության բուն ւաւմությունը Պոեղիան է: Երբ Պոեղիան

Տե՛ս, Умберто Эко, Роль читателя, Москва, 2005.

ն իրականությունը Համընկնում են (իրաւաչւական կամ դերիրաւաչւական սկղբունքը), Բանասւեղծությունը կորցնում է իր իմասւը ն դառնում է ավելորդ»1: Որոչ ւարբերություններով Հանդերձ` Հենրիկ էդոյանի` ւոեղիայի մասին ունեցած ըմբռնումը մու է Հակոբ Մովսեսի ւեսակեւին. «իմ դրքում մի այսւիսի ւող ունեմ. «բանասւեղծությունից մինչն Ավեւարան մի քայլ է միայն, որ երբեք չի արվի»: Այսինքն` բանասւեղծությունն անընդՀաւ մուենում է Ավեւարանին, բայց երբեք չի Հասնի, իրավունք էլ չունի: Երբ ւոեղիան թա÷անցում է Ավեւարան, դադարում է ւոեղիա լինելուց: Խոսելով ւոեղիայի ն կյանքի մասին` կարող եմ ասել, որ երբ նրանք չ÷վում են միմյամց, սւացվում է կյանքի մի նոր ւեսակ, որ բարձր է ն իրականությունից, ն մարդուց: Պոեղիան նախակյանքն է, ուղի դեւի կյանք. Նա ինքը կյանքն է, նա բարձր է կյանքից...»2: ԱյսուՀանդերձ, ի ւարբերություն Հ. Մովսեսի` էդոյանը ւոեղիան չի կւրում կյանքից ն նրա մեջ չի վերացնում կյանքի Հեւքերը. «Հնարավորին չա÷ով ւոեղիան մուեցնել կյանքին ն կյանքը մուեցնել ւոեղիային. դա իմ ձդւումն է»: Սակայն երկու բանասւեղծների ւեսակեւները առերնույթ են ւարբերվում, որովՀեւն կյանքի մասին էդոյանի ունեցած ւաւկերացումները Հիչեցնում են իդեալիսւներին. «Այն իրականությունը, որ մենք ւեսնում ենք, դեռ իրական չէ: իրական է այն, ինչ մչւական է, Հեւնաբար ւոեղիան նան իրականության որոնումն է, այն, ինչը դւնվում է մեր սւվերային իրականությունից այն կողմ» (նույն ւեղում): ի վերջո, երկու բանասւեղծների ւեսակեւները ÷ասւորեն Համընկնում են, երբ էդոյանը դրում է. «Գրելիս ւեւք է սովորել Ոդին. միայն այդ ւեղից կարելի է մուենալ արվեսւին» կամ` «Ցուրաքանչյուր բանասւեղծ ւեւք է ուսումնասիրի ինքն իրեն, իմանա ինչ է դրում: Հասկանա, որ իրենից բարձր ուժեր են մասնակցում այդ բանասւեղծության սւեղծմանը» (նույն ւեղում, էջ 14): Թեն առանց ուղղակի առճակաւման, բայց ըսւ էության վերը նչված ւեսակեւների դեմ է բանավիճում բանասւեղծ Արւեմ Հարությունյանը. «Գրականությունն օրդանիղմ է, որը խիսւ կաւված է Հասարակության դեղադիւության, ւարբեր ւեսակի դրսնորումների, մինչն իսկ նրա սոցիալական վիճակի Հեւ: 2006 թվի դրողը, երբ նսւած է իր սեղանի առաջ, ւեւք է բանասւեղծություն դարձնի իր օրվա ւեսիլքը, ոչ թե նչի, թե իր ներաչխարՀի վրա անցյալի դրականությունն ինչւես է աղդել ն մեղ ներկայացնի խառնա1

«Գարուն», 2006, թիվ 7-8, էջ 15: «Գարուն», 2005, թիվ 9, էջ 13:

ծին մի բան: Բառին, որ չաւ դրավիչ երնույթ է, խառնելով միսւիկ ցնցումներ, կարող ենք ւաւրանք սւեղծել, թե բերում ենք միսւերիաներ ն դաղւնիքներ կամ բերում ենք Հրաչքներ» : Դժվար չէ նկաւել, որ բանասւեղծներից յուրաքանչյուրը ւեսականորեն Հիմնավորում է սե÷ական ÷որձը ն արդարացնում այն: ԸնդՀանուր առմամբ, Հայ ւեսական միւքն ընթանում է եվրուական մւքին ղուդաՀեռ` ներառյալ նան արվեսւի` իբրն խաղի ւեսությունը: Սակայն, ընդունելով Հանդերձ խաղի անՀրաժեչւությունը դրականության մեջ` Հ. Մովսեսը դւնում է, որ մեր ժամանակի Հայ դրականության մեջ խաղը վերածվել է խաղամոլության` առաջացնելով կեղծ մոդեռնիղմի ււավորություն: ««Խաղ» բառը մչակույթի ւաւմության մեջ, իՀարկե, առաջնակարդերից է, Հիչենք, թեկուղ Հայղինդայի դիրքը: Խաղը լույսի աւրիբոււ է: ՊաւաՀական չէ, որ մեղանում բանասւեղծությունը ն երդը կոչվել են «խաղ», «խաղիկ»,- դրում է բանասւեղծը, բայց չարունակության մեջ Հանդում է այն եղրակացության, որ 20-րդ դարում խաղամոլությունը «խախւել է բանասւեղծության ն նրա խաղի էկոլոդիան»` իբրն արդարացում չաՀարկելով կանւի «աննւաւակ նւաւակաՀարմարություն» միւքը, որի Հեւնանքով մենք ունենք ոչ թե անկախ բանասւեղծություն, այլ «բանասւեղծությունից անկախություն»: Հաղիվ թե բանասւեղծի այս միւքը ընդՀանրական կարելի է Համարել ն լիովին արդարացի, բայց ակնՀայւ է, որ վերը նչված ւեսակեւներից յուրաքանչյուրն ունի Համակիրներ: Այնուամենայնիվ, Հայ ւեսաբանները (դրող, թե դրականադեւ) անդրադառնում են դրականության (ւոեղիայի) ÷իլիսո÷այական էությանը, բայց ոչ նրա սաՀմանաղաւիչ առանձնաՀաւկություններին, որովՀեւն դժվարադույն Հարցը այն սաՀմանի որոչումն է, որւեղ ղաւվում են դրականությունն ու ոչ դրականությունը, մի բան, որ ÷որձում էր անել Բուլլերը: Դա կնչանակեր նան սաՀմանել ոդու դրսնորման ւեխնիկական միջոցները, որից ղերծ են մնում մեր բանասւեղծները: Վերը չարադրվածը ւրամաբանորեն մեղ մուեցնում է ընթերցողի դաղա÷արին, ընթերցող, որ նորադույն մւածողների աչխաւություններում ÷ոխարինելու է դալիս քննադաւին: Անչուչւ, ընթերցողն իբրն Հասցեաւեր, իբրն վերացական, երնակայական, ենթադրելի նւաւակակեւ, երբեմն իբրն ներքին քննադաւ, մւովի ղրուցակից, իբրն թելադրիչ ուժ ն այլն, դոյություն է ունեցել ի սկղբանե,

«Գարուն», 2006, թիվ 9-10, էջ 7:

Հիչաւակվում է դասականների սւեղծադործությունների մեջ ոչ միայն դեղարվեսւական երկերի առաջաբաններում կամ վերջաբաններում, այլն բուն ւեքսւում, իբրն Հավաքական էակ, Հանրություն, Հասարակություն, աղդ, իբրն անՀաւ, անցյալի ու ժամանակակից չաւ սւեղծադործություններում դրողը Հաճախ է ղրույց սկսում ընթերցողի Հեւ: ԸնդՀանուր առմամբ դրողը չի կարող աչքի առաջ չունենալ կամ իրական, ժամանակակից, որոչակի կամ վերացական, ենթադրյալ, աւադայի ընթերցողին: Տեսաբաններից ոմանք դրական երկը Համեմաւում են չչի մեջ ÷ակված ու ծովը նեւված դրության Հեւ, որը երբնէ որնէ ծովային կդւնի: Եթե չլինի ընթերցողը, չի կայանա Հաղորդակցումը, ն դրողի Հաղորդած ինֆորմացիան կկորչի, կոչնչանա: Այս առումով չաւ անվերաւաՀ է արւաՀայւվում ամերիկյան նչանավոր դրող կուրւ Վոնեդոււը: Նրա «կաււամորուսը» վեւում կա մի իմասւալից երկխոսություն նկարչի ն դրողի միջն, որը Հասւաւում է Հաղորդակցման անՀրաժեչւությունն ու կարնորությունը. «-Վերնադրերը սւեղծվում են ոչ Հաղորդակցման նւաւակով,- ասացի ես: - ի՞նչ իմասւ ունի աւրել,- ասաց նա (դրողըԺ.Բ.),- եթե չես Հաղորդակցվելու»1: Եթե չլիներ ընթերցողի ն ընթերցանության ւարադան, աւա դրողները ողբերդություն չէին աւրի իրենց սւեղծադործությունների կամ դրքերի չււադրվելու առթիվ: Սա որոչակի է: Ընթերցողի Հարցում դոյություն ունի երկու Հակադիր վերաբերմունք: Հաւկաւես դասականների մի մասը դոնե արւաքնաւես կամ ձնականորեն ժխւում է ընթերցողի կարնորության դաղա÷արը, երկրորդական ւեղ Հաւկացնում նրան: Օրինակ, Օսկար Ուայլդն ասում էր . «Ես դրում եմ, որովՀեւն դրելն ինձ Համար արւիսւական մեծադույն բավականություն է: Եթե իմ սւեղծադործությունը դուր է դալիս ÷ոքրաթիվ ընւրյալներին, ես դրա Համար ուրախ եմ: Եթե ոչ, ես չեմ վչւանա: իսկ ինչ ունեմ ամբոխի Հեւ, ես չեմ էլ ցանկանում լինել Հանրամաւչելի դրող: Դա չա÷աղանց Հեչւ է»2: Գրողներից չաւերը կարող են միանալ այս խոսւովանությանը ն ասել, որ երբ սկղբնաւես դրիչ են վերցնում իրենց ասելիքն ասելու, դեռնս նրանց մւաւաւկերում Հսւակ չի ձնավորված ընթերցողի կերւարը: Եթե առաջնորդվենք ժամանակակից եղրաբանությամբ ն ընդունենք, որ դրողը որոչակի ինֆորմացիա է Հաղորդում, աւա անկուրւ Վոնեդոււ, կաււամորուսը, Երնան, «Զանդակ» Հրաւ., 2005, էջ 42 (անդլերենից թարդմ. Դ. Համբարձումյանի): Уайлд О., Письма разных лет («Иностранная литература», 1993, но 11), с. 111.

Հրաժեչւաբար առաջանում է այդ ինֆորմացիան ընդունողի անՀրաժեչւությունը: Ասել կուղի, որ թաքնված, թե բացաՀայւ ընթերցողի կերւարը կա (եղել է) դրողի մւաւաւկերում, եթե անդամ այդ մասին նա չի բարձրաձայնում: ԱյսուՀանդերձ, այս կարդի ըմբռնումներում, երբ ընթերցողը երնակայական, վերացական, ենթադրելի է, նրան վերադրվում է երկրորդական դեր: Վերացական ընթերցողի առումով Հեւաքրքրական ղուդաՀեռ է կաւարում Արիսւուելը` Համեմաւելով դրողին ու Հռեւորին: Հռեւորն իր աչքի առաջ ունի ունկնդրին, կարող է խոսքը կառուցել` ելնելով ունկնդրի սեռից, ւարիքից, կրթական մակարդակից, Հեւաքրքրությունների ոլորւից ն այլն, մինչդեռ դրողի ւաւկերացումը ընթերցողի մասին մեծ մասամբ վերացական է: Նրանք, ովքեր երկրորդական դեր են Հաւկացնում ընթերցողին, Համողված են, որ, այնուամենայնիվ, ընթերցողին վարում է, նրան կողմնորոչում ու ղեկավարում է Հեղինակը (Բախւին): կա նան ընթերցողակենւրոն ւեսություն, որի Հեղինակները կառուցվածքաբանները ն այսօր առավել չա÷ով` նչանադեւներն են: Ժամանակակից «ընթերցող» Հասկացությունը չի Համընկնում ավանդական ընթերցողի կերւարին: Եթե ավանդական ընթերցողը դրականությանը սիրաՀարված, դրականությամբ դասւիարակվող, դրականությունից ինչ-որ բան սովորող ն նրանով առաջնորդվող մարդն էր, աւա ժամանակակից ընթերցողը չա÷աղանց Հեռու է ոչ միայն ռոմանւիկ սիրային վեւերի վրա արցունք թա÷ող սենւիմենւալ օրիորդներից, այլն ավանդաբար ընդունված քննադաւի ըմբռնումից: Ժամանակակից ընթերցողը ÷ոխարինում է քննադաւին, ղինված է ւեսությամբ ն ինֆորմացիա քաղելով Հանդերձ յուրաքանչյուր ւեքսւից` դառնում է ւվյալ ւեքսւի ՀամաՀեղինակն այնքանով, որքանով որ «ւեքսւ» անվանվածը չոչա÷ելի, առարկայական դծեր է ձեռք բերում ընթերցանության ընթացքում: Բուլլերը դւնում է. «Ընթերցողի Համար դրական աչխաւանքն այն է, ինչ որ ներկայանում է դիւակցությանը, կարելի է վիճել, որ աչխաւանքն օբյեկւիվ, դրա վերաւրումից անկախ դոյություն ունեցող բան չէ, այլ ընթերցողի կողմից դրա վերաւրումն է: Հեւնաբար, քննադաւությունը կարող է սւանալ ընթերցողի` ւեքսւը քայլ առ քայլ ՀաղթաՀարելու նկարադրության ձնը, վերլուծելով, թե ինչւես է նա իմասւ վերարւադրում` սւեղծելով կաւեր, լրացնելով չասված բա1

Զոնաթան Բուլլեր, նչված աչխաւությունը (անդլերեն), էջ 118:

ներ, ակնկալումներ ու ենթադրություններ անելով, իսկ Հեւո իր սւասումներից Հիասթա÷վելով կամ դրանք ÷ասւարկելով»1: Մուովորաւես նույն ւաւկերն է սւացվում, ինչ Բարւի մու: Դա քննադաւ - ընթերցող ÷ոխակերւությունն է. կամ ընթերցողը սւանձնում է քննադաւի դերը, կամ քննադաւը վերա÷ոխվում է ընթերցողի: Ժամանակակից ւեսաբանները ւեքսւը դիւում են իբրն նչանների սիսւեմ: Եթե նչանները բացաՀայւ են, ւեքսւը դառնում է բանասիրության նյութ, եթե դաղւնի, սիմվոլիկ` Հերմեննւիկայի նյութ: Տեքսւը սիսւեմ է, որւեղ կա իմասւների չարժում, խաչաձնում, բայց ոչ խաղաղ դոյակցություն: Տեքսւի Հենց այս Հաւկանիչների վրա է Հիմնված Ժ. Դերիդայի, այսւես կոչված, դեկոնսւրուկցիան: Դեկոնսւրուկցիայի (աւամոնւաժման) Համար ելակեւային նչանակություն ունի ւեքսւից դուրս կաւարվող վերլուծության ժխւումը, ըսւ էության այնւիսի քննադաւության ժխւումը, որը Ռ. Բարւը, ինչւես ւեսանք վերնում, Համարում էր «Համալսարանական» կամ «նմանողական» (ւեքսւից դուրս Համեմաւություններ, նմանություն ն այլն): Այդ ուսմունքի իմասւն այն էր, որ ւեքսւը, ինչը ղուրկ է կենւրոնից, ունի Հիմնական ն ծայրամասային կամ ճնչված, թաքնված իմասւներ, ն դեկոնսւրուկցիայի նւաւակը ոչ թե ւեքսւի քայքայումն է, այլ նույն ւեքսւի միջոցներով ծայրամասային իմասւների Հակադրության ուժեղացումը «կենւրոնական իմասւի դիկւաւի դեմ»: Բուլլերը դեկոնսւրուկցիան բացաւրում է իբրն այնւիսի Հակադրությունների քննադաւություն, ինչւիսիք են` «ներքին -արւաքինը, միւք - մարմինը, բառային - ÷ոխաբերականը, բանավոր - դրավոր խոսքը, ներկայություն - բացակայությունը, բնույթ - մչակույթը, ձն - իմասւը»1: Ժ. Դերիդան իր «О почтовой открытке от Сократа до Фрейда и не только» աչխաւության մեջ սւեղծում է մի Հեւաքրքրական ւաւկեր: Սոկրաւը նսւած դրում է (մինչդեռ նա բանավոր է ավանդել իր մւքերը - Ժ.Բ.), Պլաւոնը կանդնած է նրա թիկունքին, Հասակով ավելի ÷ոքր, բայց կանդնած: իր ւեսքով Պլաւոնը կամ ւիրաբար ուղղություն է ւալիս, կամ թելադրում է` ձնացնելով, թե սովորում է Սոկրաւից: Ենթաւեքսւում կարելի է Հասկանալ, որ Սոկրաւի աչակերւը` Պլաւոնն (ընթերցողը) է թելադրում նրա ասելիքը: Գրողն ու Նույն ւեղում, էջ 122: Жак Деррида, О почтовой открытке от Сократа до Фрейда и не только, Минск, издво «Современный литератор», 1999, с 21.

ընթերցողը ÷ոխադարձաբար ւայմանավորում են մեկը մյուսին` «мы друг другу предназначаем»2: Այս աչխաւությունը դրված է նամականու ձնով, ն առաջին դեմքով դրող Դերիդան Հասցեաւիրոջն ասում է. «Եվ Հաճախ, ինքդ էլ չնկաւելով, Հուչում ես բառերը, այնւես որ դու էլ ես դրում ւաւմությունը, այդ դու ես թելադրում» /էջ 23/: Հաւկանչական է, որ, այսւես կոչված, «ընթերցողակենւրոն» (ըսւ էության` ւեքսւը բացարձակացնող) ւեսության բոլոր ներկայացուցիչները (Հայդեդեր, Դերիդա, Բարւ, էկո ...) ուչադրությունը սնեռում են խոսքի` լոդոսի վրա, այսինքն եթե առաջներում չեչւը դրվում էր իմասւի վրա, որ կարելի էր բարձրաձայն արւասանելով ընդդծել` չչեչւելով երկրորդական Հանդամանքները, աւա ւեքսւաբանները չեչւը դնում են ոչ թե իմասւի, այլ իմասւի արարման` դրելու վրա: Ժամանակակից Հայ դրողների ու ւեսաբանների մու ընդՀանուր առմամբ սւեղծադործություն -ւեքսւ Հսւակ ւարբերակում չկա, կան մինչն վերջ չբացաՀայւված առանձին ընկալումներ: Օրինակ, ւեքսւային վերլուծություն կաւարող Հ. էդոյանը ղդալիորեն վերացական բացաւրություն է ւալիս: Նա դրում է. «ի վերջո, կյանքը ւոեղիա չէ, ոչ էլ ւոեղիան է կյանք, բայց նրանք մի միջին ւարածություն ունեն, որւեղ Հանդիւում են իրար. բանասւեղծության ւեքսւը Հենց այդ միջին ւարածությունն է: Տեքսւում կյանքն ու ւոեղիան մուենում են, ն արդյունքում լույս է վառվում»1: Սա մի բացաւրություն է, որ բացաւրության կարիք ունի: Ավելորդ է ասել, որ ւարբեր ու բաղմաղան են ոչ միայն մեթոդներն ու եղրաբանությունը, մեկնության ւրամաբանությունը, այլն անՀաւական մուեցումները: կան որոչ ընդՀանրություններ, որ առանց խորանալու մանրամասների ու առանձնաՀաւկությունների մեջ, կարելի է ւարածել բոլորի վրա: Ռուս ւեսաբաններից Ե. Գորնին (նչանադեւ) «Что такое семиотика» Հոդվածում2 ÷որձելով բացաւրել, թե ինչ է սեմիուիկան` նչանադիւությունը, նչում է երեք կարնոր ւայման, որ Հավասարաւես կարելի է ւարածել ւեքսւային բոլոր կարդի վերլուծությունների վրա: Առաջին կարնոր ւայմանը ւեքսւի ինքնուրույն, ինքնակա (իմանենւ) արժեքի ընդունումն է, երկրորդը` ինւերւեքսւուալությունը (արւաւեքսւայնություն) ն երրորդը` բուն նչանադիւական վերլուծությունը, որը, ինքնին Հասկանալի է, չի կարող ւարածվել այլ մեթոդների վրա:

«Գարուն», 2005, թիվ 9, էջ 13: Hէէp:/ www.zհսոոճl.ոս /Տէճff / gօոոy / էօxէՏ / wճէ - iՏ-ՏօոiօէiօՏ-ո. հէոl

Հայ իրականության մեջ ընթերցողի մասին խոսակցությունները Հիմնականում ւււվում են կամ քանակի, կամ երբեմն նան որակի չուրջ: ի՞նչ է նչանակում սա: Թեն Հաւուկ վիճակադրություն դոյություն չունի այս Հարցում, բայց անղեն աչքով էլ նկաւելի է, որ անՀամեմաւ նվաղել է ընթերցողների քանակը, իսկ որակյալ ընթերցողներին էլ «խլել է» Համակարդիչը ն մչակութային ու սոցիալական այլ Հանդամանքներ: Այդ մասին են վկայում ՀովՀ. Գրիդորյանի ու էդ. Միլիւոնյանի երդիծական բանասւեղծությունները, Հրանւ Մաթնոսյանի ւրւունջը, թե կորցրել է այդու ծառուղու նսւարանին նսւած իր ընթերցողուՀուն, Պերճ Զեյթունցյանի մւաՀոդությունը իր դրքերի անընդՀաւ նվաղող ււաքանակի մասին ն այլն: Սակայն ընթերցողի դերի, մանավանդ նրա մեկնողական ընդունակությունների կամ ւարւականությունների մասին ւեսությունը մեղ մու լռում է: Շուկայական Հարաբերությունների ոճով ասած` ընթերցողն առայժմ ընկալվում է իբրն սւառող: Այս Հարցադրումներին քիչ թե չաւ ծանոթանալուց Հեւո սույն Հոդվածի ընթերցողը Հավանաբար ակնկալում է ճչդրիւ ու ւրամաբանական եղրակացություններ, որոնք դժբախւաբար չեն լինելու: Զեն էլ կարող լինել, որովՀեւն առաջադրված ւեսակեւներից յուրաքանչյուրը մեկ առանձին կողմից դիւված Հայացք է, որ ամբողջաւես չի ընդդրկում երնույթը, բայց բաղմաղան է դարձնում դեղադիւական ընկալումների Հնարավորությունը: Մեր կարծիքով Հարցադրումների ւաւասխանները ւեւք է ÷նւրել նույնիսկ իրարամերժ ւեսակեւների ամբողջության մեջ, քանի որ նրանցից յուրաքանչյուրում, այնուամենայնիվ, ուսանելու բան կա: իսկ ընդՀանրաւես առաջընթացը ենթադրում է ինքնաճանաչում, ինքնադիւակցում, որ ժամանակ առ ժամանակ դառնում է չաւ անՀրաժեչւ:

Ա ՄԱՍ

ԳՐԱԿԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ

«ԵՐԵՔ ԵՐԳԻՑ» ՄԻՆՉԵՎ «ՆԱՎԶԻԿԵ»

Մերթ աղջկա նման, մերթ մանկական ւեսքով, Մերթ որւես կին' ւեսած երաղի մեջ, Մերթ իբրն կույս անեղծ, մերթ մի Մանոն-ԼեսկոՊաւկերացել է ինձ' իմ Նավղիկեն:

Այս խոսւովանությունը ավելի քան ճչմարիւ է ն ամենաընդՀանուր դծերով բնութադրում է կնոջ ու սիրո իդեալի որոնման ւաւմությունը: Այդ որոնումը Զարենցի մու ընթացել է բարդ ու Հակասական ճանաւարՀով, ղիդղադներով ու սխալներով, դւնումներով ու կորուսւներով, ն այս ամենի Համեմաւ էլ' նրա սիրո երդը մեկ թրթռացել է բեկ-բեկ, մեկ ղրնդացել Հսւակ, մեկ խռւուել է ճիչից ու մեկ էլ ղողանջել ւխուր: Զարենցի ւաւկերած բոլոր աւրումների' կարուի ու երաղանքի, Հիասթա÷ության ու վայելքի ւարբեր ելնէջները ւայմանավորված են նրա խառնվածքով, աւրած կյանքով, կարդացած դրքերով, կրած աղդեցություններով ն անվերջ, անվերջ որոնումներով: Այդ որոնումները նրա մու սկսվում են անորոչ, թախծու ու ւարւամ երաղանքից. Բամին ծաղկունանց չուրթերն է դողդոջ չոյում, դուրդուրում Ու լուռ մրմնջում, թե Հեռուներում ինչւես են սիրում:

Պաւանեկան մաքուր ու թախծու աւրումներ' դեռնս ւերյանական ձնի մեջ. այդւիսին է Զարենցի առաջին այս բանասւեղծությունը: Բայց չոււով խախւվում է աւրումի Հոդեբանական ու օրինաչա÷ ընթացքը, ն սիրո Հայւնության ÷ոխարեն երաղին անմիջաւես Հաջորդում է Հիասթա÷ությունը: Պաւանեկան երաղների ÷լու29

ղումը ողբերդություն է ծնում քնարական Հերոսի Հոդում, իսկ սիրած էակից ունեցած Հիասթա÷ությունը վերաճում է Հիասթա÷ության' կյանքից: Հոդեկան դաչնության ու նվիրաբերության ձդւող ւաւանին մնում է չՀասկացված. Ես քեղ կանչեցի երկար ու երկար Դու չեկար, չեկար,Ցանկացա լինել քո դեմ մի Հլու Ու անկամ դերի Եվ ես իմ սիրով քեղ ձանձրույթ բերի...

Եվ Զարենցի առաջին' «Երեք երդ ւխրադալուկ աղջկան» դրքույկը, Ասւղիկ Ղոնդախչյանին ընծայականով, դառնում է այդ ցավի ու դառնության արձադանքը: Սակայն երաղի կորուսւը դաժան է դարձնում Զարենցի Հերոսին, նա վրիժառու կերւով դաւաւարւում է սիրած էակին ն ւսակաղերծում իր նախկին իդեալին. Օ՛, ղղվելի կին,Բեղ արաւ է ւեւք, սին արաւ Հոդու, Որ լավ ծիծաղես ու չարկամ խնդասԵվ ամբողջ Հոդով Հրճվանքից թնդաս...

Սրբությունը մեռնում է Հեչւանքի մեջ, ն Հենց դա էլ դառնում է Հիասթա÷ության ւաւճառը: Սակայն որքան էլ չարքի բանասւեղծություններն ունենան որոչ կենսադրական Հիմք ն աւրված ղդացումների կնիք, եղրաՀանդումների մեջ կրում են դրքային աղդեցություններ, ղդալիորեն Հենվում ուրիչի ÷որձի վրա. Սերը մեղ Համար - արցունք ու արյուն, Սերը մեղ Համար մաՀվան դին ունի, իսկ կնոջ Համար Հրճվանքի դինի:

Այս ընդՀանրացումը ւաւանի Հոդու Համար թերնս չաւ էր մեծ, բայց ակնՀայւ էր նան Հոդում առաջացած ւարաւը. Ամայությունն էր Հեկեկում այնւեղ Հին, անվերադարձ երաղների ւեղ:

Եվ եթե ճիչւ է Գ. ՄաՀարին, երբ դրում է, թե Զարենցի «Երեք երդը» Տերյանի ցնորք-աղջկա դաժան Հակադրությունն է, աւա այնուամենայնիվ, ճիչւ է ն այն, որ ցնորք-աղջկա կերւարը անՀրաժեչւ է դառնում նան Զարենցի Համար: Եթե Տերյանն սկսում է ցնորք-աղջկանից, աւա Զարենցը ինչ-որ չրջանում Հանդում է ցնորքի դաղա÷արին, եթե Տերյանի Համար այդ կարու է, իդեալ, աւա Զարենցի Համար նան Հուչ է: իրական կյանքում իսկական սեր չկա, Հեւնաբար որոչակի ու կենդանի աւրումը ւեւք է ÷ոխարինել սիրո դաղա÷արով, ւեւք է Հոդեկան անդորր ÷նւրել Հավիւենական սիրո վերացարկված Հասկացության մեջ. այսւիսին է ւաւանի Զարենցի բանասւեղծական եղրաՀանդումը: Հավերժական սիրո ձըդւումն ու որոնումը բնորոչ է բանասւեղծներից չաւ-չաւերին, սակայն Զարենցի որոնումն աչքի է ընկնում առավել վերացական բնույթով: Բանասւեղծական եղրաՀանդումները ւարբեր են: Թումանյանի մու, օրինակ, անչեջ Հրի աւարդյուն որոնումները Փարվանա դսւերը բերել էին ւխուր մւածումներ. Հայրի՛կ, Հայրի՛կ, մի՞թե չկա էս աչխարՀում անչեջ Հուր, Թառամում է սիրւս աՀա, Պաղ է այս կյանքն ու ւխուր:

Թումանյանի ՀերոսուՀին Հավերժական սեր էր որոնում կյանքում, բայց չէր կարող դւնել իրականության մեջ: Այս ընդՀանրացումն սւացավ ÷իլիսո÷այական բովանդակություն: Հավիւենականը, ըսւ նրա, դեւի սիրո իդեալն ունեցած մարդու անվերջ ձդւումն է: Պաւանի Զարենցը չէր կարող այսւիսի ÷իլիսո÷այական եղրակացության դալ, իրականի մերժումը նրան մղեց դեւի վերացական աչխարՀը: Հենց այդ ՀեղՀեղուկ ւրամադրությունները, որոչակիությունից ղուրկ աւրումները, դորչ իրականության Հիվանդադին ընկալումներն էլ ՀամաՀնչուն էին ժամանակին լայն ւարածում դւած սիմվոլիղմի էությանը: Զարենցին դրավում էին սիմվոլիղմի այն սկըղբունքները, որոնց մեջ նա ւեսնում էր իր անձնական ու Հասարակական ձդւումների իրականացման ուղին, որոնցով Հրաւուրվել էր ն Տերյանը: Զարենցն ինքն այսւես է բնութադրում սիմվոլիղմի էությունը. «Սիմվոլիղմը, որ ամբողջովին բուրժուական անՀաւաւաչւության բովանդակությունն ու ձնն է կրում իր մեջ, առաջադրում էր անՀաւի աղաւադրման Համար մի քանի ուղիներ. ա) սեր, բ) միա31

խառնումն բնության Հեւ, դ) «սւեղծվող առասւելներ», դ) Հայրենիք, ե) մաՀ»1: Զարենցն ինքն էլ դիմում էր «աղաւադրման» այդ ուղիներին, ցանկանում էր սիրո միջոցով Հասնել Հոդեկան դաչնության ն անՀաւի աղաւադրության: ԱչխարՀի Հեւ ներդաչնակության ձդւող Հոդու բաղձանքը մասնակիանում է նյութականի ն աննյութականի, Հոդու ն մարմնի Հաչւության երաղանքի մեջ. Երաղում եմ այն երկիրը Հեռավոր, Ուր մարմինը, սեդ մարմինը ու Հոդին' Աննյութացա՛ծ ու նյութացա՛ծ, լուսավոր' Ողջակիղվեն Արնի՛ մեջ, քույր իմ, կին:

Այդ երաղանքում կինը բարդ դեր ունի, որ բնորոչվում է ցնորք ու Շամիրամ Հակունյա բառերով: Ավելի ճչդրիւ' կանացիության իր ըմբռնումն արւաՀայւելու Համար Զարենցը դիմում է Շամիրամի միֆին' մի Հարթության վրա բերելով նրա բոլոր իմասւները' ցնորք, կին, Շամիրամ ու Ասւված: «Հրո Երկիր» չարքի բանասւեղծություններում դրողը Համաւեղում է երկրայինն ու երկնայինը, լուսնաչխարՀի անկիրք, Հեռավոր, ձյունու մաքրության ու արնաՀամ ւար÷անքի իր ւաՀանջները: Ըսւ էության Շամիրամի միֆը դործողության մեջ է դրվում սիմվոլիղմի ւոեւիկայի չրջանակներում: «Տեսիլաժամերում» արդեն Զարենցը քնարական իր ՀերոսուՀուն լրիվ ղրկում է կենսական վերջին դծերից' դարձնելով նրան անմարմին ու անւես լուսե մի մեռել: Առօրեական, առարկայական Հաւկանիչներից ղրկված սիրուՀին, մւնելով Հավերժի ոլորւը, քնարական Հերոսին ներկայացնում է բնության Հավիւենական երնույթների ւեսքով. Եվ երբ երեկոն մեռնում էր բոցում Ու իջնում էր ւարղ, ասւղաղարդ դիչերկաւույւ ջրերի Հեռու ղնդոցում Ես լսում էի քո չչուկը դեռ...

«Տեսիլաժամերում» կաւարվում է մի անցում, որը բնորոչ է բանասւեղծի ողջ սւեղծադործության Համար: 10-ական թվականների կեսին Զարենցի ւեսադաչւում, կնոջից բացի, Հայւնվում է մի ուրիչ «անդո»' երկիր Նաիրին: կնոջից դեւի Հայրենիք ձդվող սւեղծադործական ուղին, որ սկիղբ է առնում «Տե32

Ե. Զարենց, Երկեր, Հ. 6, Ե., 1967, էջ 527:

սիլաժամերում», ճիչւ է նան «Ծիածանի», «Տաղարանի» ն դրեթե մյուս բոլոր չարքերի Համար: Զարենցի առաջին չրջանի սիրային երդերի սիմվոլիսւական մչուչը ավելի է թանձրանում Հենց Հայրենիքի ւաւճառով, քանի որ իմասւային ւարբեր ւաւկերները «ծածկում են» իրար: Այս չրջանի սիրային սւեղծադործություններում նկաւվում է մի չաւ ուչադրավ երնույթ: Որքան բորբոքուն ու կրքու է դառնում քնարական Հերոսի երնակայությունը, այնքան մչուչու ու անՀասկանալի են դառնում ւաւկերները: Այդւիսի ւաւկերներով են դրված «Հեւերա-երաղ» ն «Երեքը» լիրիկական բալլադները: Երկուսում էլ ւաւկերները մչուչու են, բառերը կարծես թե ղրկված են սովորական նյութական բովանդակությունից ն սքողում ու խորՀըրդավոր են դարձնում սովորական իրականությունը: իրավացի էր Գ. ՄաՀարին, երբ դրում էր. «Եղիչե Զարենցը, սակայն, կրկնենք' դաժան իրաւաչւական դույներով կնոջը ւսակաղերծելուց Հեւո, Հաճախ յոթն անդամ յոթ ւերյանական մչուչներով է չղարչում նրան ն ինքն էլ վախենում իր սւեղծածից: Այդւիսի «աՀավոր» ւներով է դրված «Երեքը», ÷ակադծում «Պոեմ Հավիւենականը»1: Սակայն նկաւենք, որ Տերյանի Հեւ ունեցած նմանությունը ավելի չոււ արւաքին Է: Զարենցը մի էական Հարցում ւարբերվում է նրանից: Տերյանի Համար ցնորքը Հիմնականում, իՀարկե, ոչ առանց բացառության, ւայծառ ու անբիծ կույսն է, որ չունի «խոցող թովչանքը կնոջ ն մուենում է որւես քաղցր քույր»: Ճիչւ է, Տերյանի ՀերոսուՀին նս ունի քմայքու իր խաղերը, նուրբ վարադուրված իր քնքուչ սոււը, դդվող ու անդութ աչքերում ւաՀված մեղքը ն այլն, Տերյանը նս երբեմն նրան ւար÷ալից սիրո ւաՀանջ է ներկայացնում, բայց կանացիության բնորոչ դրսնորումներով Հանդերձ, Տերյանի ՀերոսուՀին չի դառնում Հեւերա: Տերյանի բառային ւաւկերները Զարենցը ÷ոխ է առնում իր' ավելի ակւիվ խառնվածքի ՀերոսուՀուն ւաւկերելու Համար ն Հենց սրանով էլ, դրական աղդեցությունների այս ակնառու ւաՀին, թեն ոչ լրիվ ու Հասւաւուն ձնով, բացաՀայւում է իր ինքնությունը: Նրա լիրիկական բալլադների ՀերոսուՀիները, որքան էլ երաղի անւես ու անմարմին դույներով ւաւկերված («կինը դղյակում ն՛ կար, ն՛ չկար»), ողջակիղվում են սիրո ՀրդեՀներում ու մոխրանում: Եվ Հենց այդ Հրայրքու, կրքու կանայք էլ դառնում են Զարենցի քնարական Հերոսի երաղանքը.

«Սովեւական դրականություն», 1967, 7 9:

- Հեւե՛րա - ցնորք, Հեւե՛րա երաղ...-

բացականչում է այդ Հերոսը: Ըսւ էության, ինչւես «Հրո Երկիր» չարքում, այնւես էլ լիրիկական բալլադներում բանասւեղծը կնոջը ներկայացնում է Շամիրամի միֆի չրջանակներում: իսկ Հեթանոսական չրջանից մեղ Հասած Շամիրամի միֆում նրան վերադրվում է «սուրբ ւոռնկության» միսւերիալ Հաւկանիչը, որը Զարենցի մու արւաՀայւվում է «Հեւերա» բառով, իսկ միֆի բաղմիմասւությունը' «Հեւերա-ցնորք» իմասւային Հակադրությամբ: Զարենցը, ի վերջո, չի կարողանում Հաչւեցնել երկնային, ւեսլային կնոջ ն միանդամայն երկրային իր ղդացմունքների ու ւաՀանջների իրարամերժ սկղբունքները: Նա դալիս է այն եղրակացության, որ մարդկային բնական ղդացմունքների ու աւրումների ÷ոխարինումը մւացածին ու Հավերժական դաղա÷արներով' ւարղաւես ինքնախաբեություն է: Հավերժականի մչուչու որոնումները բերկրանք չեն բերում Հոդուն. Ախ, ցուրւ է այսւեղ-երկնի կամարումԶի վառվում այսւեղ ճառադայթը Հուր. Երկնքում չկա ծաղիկ ու դարուն Ու սոււ է Հոդու բերկրանքը մաքուր:

Զարենցը սիրո մեջ սկսում է ւեսնել ավելի մեծ բովանդակություն, ավելի լայն իմասւ, քան կարող է ունենալ Հոդեկան կամ մարմնական վայելքը: Սիրով է մարդը դառնում լիարժեք, սերը մարդու ինքնարւաՀայւությունն է: ԱՀա այս ւաւճառով էլ Զարենցի քնարական Հերոսը սիրո մեջ սկսում է ÷նւրել ինքն իրեն, ճանաչել իր էությունը. Ես ինձ եմ ուղում, ի՛նձ, լսո՞ւմ ես, կի՛ն, ինձ, որ չե՛մ լինի էլ ուրիչ անդամ, Որ վաղը ւիւի Հո՛ղ դառնամ կրկին Ու անցնեմ անդարձ, ու աչխարՀ չդամ:

ինքնաճանաչման այս ցանկության մեջ կա չւաւողականության երանդ: Հավիւենականի Հարցերով ղբաղվելու ժամանակ չկա, ւեւք է ղդալ կյանքը, որն անցնում է անվերադարձ: Թե ինչքանով է ճիչւ ելակեւը, դա այլ Հարց է, բայց որ բանասւեղծը որոչակիորեն չըրջադարձ է կաւարում դեւի իրական կյանքը («Օ՛, ծա՛նր է, ծանր է, Օ՛, ծանր է այնքան / Ուսերիս Համար բեռը Հավերժի»), դա ÷ասւ է:

ինչւես ւեսնում ենք, Հոդեբանական չրջադարձերը արադորեն Հաջորդում են իրար. թվում է, թե բանասւեղծը վերջնականաւես մերժում է վերացական սերը: Հեւադա ւարիներին նս, ամբողջ ւասական թվականների ընթացքում, Զարենցի մու ղուդաՀեռ կերւով չարունակվում են իրականի ու Հավիւենականի որոնումները, այսւես կոչված' Հոդու ն մարմնի Հայւնի ւայքարը: Այդ ւայքարը իրոք Հավիւենական է ն յուրաքանչյուր դարաչրջանում ձեռք է բերում նոր բովանդակություն: կոնսւանդին Երղնկացու բարձրացրած Հարցը Զարենցի մու վերածվում է իր Հակադրության: Ձդւելով Հոդու ն մարմնի ներդաչնակության ն ցանկանալով միջնադարում Հոդու Հեւ միասին ւաչււանել մարմնի իրավունքները` Երղնկացին նախ ն առաջ ծառանում է միջավայրի ու եկեղեցու դեմ: Այդ Հարցն ուրիչ որակ է սւանում Սայաթ-Նովայի մու: «Թե որ Հոդուդ կամքն իս անում, մարմինդ է բեդամաղ ըլում» խոսքերով Սայաթ-Նովան ծառանում է ոչ այնքան միջավայրի, որքան մարդու կիսաւ-ւռաւ, ոչ լիարժեք դոյության դեմ, քանի որ մարդը Հոդու ն մարմնի միասնությունն է: ի վերջո երկար ժամանակ ն մեծ արվեսւով դողալի մարմնական դեղեցկությունները երդելուց Հեւո նա սւիւված էր վանքում Հոդու ւարւքը կաւարել: Զարենցի քնարական Հերոսն արդեն վախենում է մարմնի Հաղթանակից ն դրա մեջ ւեսնում է մարդկայինի ոչնչացման վւանդ: Այդ Հերոսը ւայքարում է Հոդու Հաղթանակի Համար: Այս առումով Հեւաքրքրություն է ներկայացնում նույն' 1916-ին դրած մի ուրիչ բանասւեղծություն' «Մարմնիս երաղը»: Բնարական Հերոսի բորբոքված երնակայության մեջ իրար են Հաջորդում մեկը մյուսից դայթակղող ու ցանկալի ւաւկերներ, բայց նրա Հոդու ն սրւի խոր անկյունում ւաՀված լուսավոր ու մաքուր մի ձայն, այսինքն մարդու էության մյուս' նրան մարդ ւաՀող կեսը, դիմադրում է մարմնի ցանկությանը: իսկ Հոդուս խորքում աղոթում է դեռ մեկը, կարներ, Որ չկաւարվի՛ մարմինիս կարմիր երաղը վերջին...

ԱՀա այսւես, Հոդու մաքուր բերկրանքը ժխւելուց Հեւո էլ Զարենցը ձդւում է Հոդու վայելքին: Ուրեմն' Հոդեկան սիրուն, սիրո դաղա÷արին դիմելու ւաւճառը ոչ միայն իրական անկեղծ սեր չդւնելն ու քաղքենիական սիրուն Հակադրվելն է, այլն մարմնի դերիչխանությունը ճնչելու, չեղոքացնելու ցանկությունը: ԱՀա թե ինչու Զարենցը մի կողմից սւեղծում է Ասւվածամոր աչքերով իրիկնային քրոջ

÷խրուն ւաւկերը, մյուս կողմից, նույն թվին, խոսում է մարմնի երաղների մասին, մի կողմից մերժում է մարմնի երաղները, մյուս կողմից ւաւրասւվում է ւրվելու աչխարՀի քաղցր դողերին ու սարսուռներին: Հոդեկան այս երկվությունը, ւայքարն ու Հակասությունը Զարենցը Համարում է ոչ թե ընդՀանրաւես մարդուն, այլ միայն բանասւեղծներին Հաւուկ անըմբռնելի մի բան. Ո՞վ կՀասկանա, թե ինչո՞ւ է նա Համբուրում նեխած չրթերը կնոջ, Երբ նույն վայրկյանին աղոթում է նա Սւվերի առաջ Հեռավոր քրոջ,-

դրում է նա «Պոեւ» բանասւեղծության մեջ: Տասական թվականների կեսին, Հաւկաւես Հենց 1916-ին, Զարենցի սւեղծադործության մեջ նկաւվում է մի ուչադրավ երնույթ: իրական ւենչերն ու ղդացումները, Հոդու ւոռթկումն ու ընդվղումը Զարենցը արւացոլում է որոչակի չարքերից դուրս դւնվող առանձին բանասւեղծություններում («Մարի, էդ թռչուն», «Պոեւը», «Մարմնիս երաղը» ն այլն), իսկ չարք կաղմող բանասւեղծություններում, ինչւես «Երեք երդում», «Ծիածանում», նա իրական աւրումն ու ղդացումը ենթարկում է դրական սխեմաների: Եվ դա միանդամայն օրինաչա÷ է այն առումով, որ չարքը իբրն սիմվոլիսւական ւոեղիային բնորոչ երնույթ' ենթարկվում է միասնական ւրամադրության: Սիմվոլիսւական մչուչու, կիսաիրական ու միսւիկ ւաւկերները սքողում են իրական ղդացմունքը, իսկ չարքից դուրս բանասւեղծություններում դրողն ավելի աղաւ է ն կաչկանդված չէ սխեմայով: «Ծիածանը» սկիղբ է առել իրական ակունքներից, Հեւնանք է որոչակի Հարաբերությունների ու ղդացումների, բայց այդ իրականը ւարրալուծվել, դրեթե անառարկայական է դարձել չաւ բանասւեղծությունների մեջ: «Ծիածանի» ներչնչման ակունքը «իրիկնային քույր» կարինե Բոթանջյանն է: Վերջինս իր Հուչերում ւաւմում է ն բացաւրում «Ծիածանի» ծնունդը: Նա Հիչում է, որ «Ծիածանը» դրելու չրջանում Զարենցը դւնվում էր Մոսկվայում' իբրն իր Հոր դործակալ: Հայրը վաճառքի Համար նրան էր ուղարկել (ղանաղան իրերի Հեւ միասին) նան ւարսկական ÷ուչիներ: Այդ ÷ուչիներից երեքը Զարենցը նվիրում է կարինեին ն յուրաքանչյուր դույնը Համեմաւելով աղջկա դեմքի Հեւ, նկաւում է, որ ամեն անդամ աղջկա

աչքերի դույնը ÷ոխվում է ծիածանի ւես: Դժվար է ասել, թե «Ծիածան» ժողովածուի վերնադիրը որքանով է առնչվում Բոթանջյանի ւված այս բացաւրության Հեւ: Թերնս, ճիչւ են չարենցադեւները, ովքեր դւնում են, որ Զարենցը «Ծիածանում» ւուրք է ւվել վրուբելյան-բլոկյան դույների սխեմային: Հեւադայում, «Զարենց-Նամե»ում, բանասւեղծը խոսւովանում է, որ «Ծիածանի» չարժառիթը եղավ «Հրկիղող մի սեր». Օ՛, սիրւ իմ, դլխիվայր ընկար կախվեցիր... աղջկա վարսից: Զարթեցին Հեռո՛ւ ւարիներ, Ձիերի նման վրնջան... Արթնացավ Հրկիղող մի սեր... կարինե: կարինե Բոթանջյան:

Սակայն այդ Հրկիղող ղդացմունքը Համաւաւասխան ձնով չի արւացոլված «Ծիածանում»: Այսւեղ, նուրբ ու մչակված բանասւեղծություններում, երաղային ու քնքուչ ւաւկերներում, արւաքին ճնչող Հանդամանքների ւակ ղսւված ու սրբադործված է սիրո ղդացումը: Սիրւը ջերմացնող, Հոդում վարդեր ծնող ղդացումը խաչաձնվում է Հայրենի երկրի ողբերդական կացության Հեւ ն ծնում քնքուչ ու ւրւում մի ղդացում' սիմվոլիսւական ձնի մեջ: «Ծիածանը... իրանի արնն էր չոդ, լացակումած կաւույւը Նաիրի»: ԱՀա թե որոնք են «Ծիածանի» սւեղծման դրդիչները' իրանի արնով ջերմացած ղդացմունքը ն Նաիրյան երկրի ւրւմաթախիծ կաւույւը: Սակայն այդ Հակադիր կողմերի բախումն ու կացության ողբերդականության ւաւճառները չեն երնում «Ծիածանում»: Այդ մասին Հեւո խոսում է բանասւեղծը' «Զարենց-Նամե»-ում: Այսինքն' «Ծիածանը» որոչակի իրականության արդյունք Է, բայց ոչ կոնկրեւ այդ իրականության արւացոլումը: Անչուչւ, «Ծիածանում» չկա ն չէր կարող լինել 10-ական թթ. Հայ իրականության ռեալիսւական ւաւկերը. քաղաքական անՀեռանկար վիճակ, աղեւներ, աղդային ւառաւանք, Հասարակական ուժերի ու դաղա÷արական Հոսանքների Հակասություններ: Սակայն կա այս ամենի Հեւնանքը' ՀուսաՀաւ ու թախծու ւրամադրություն, դունավոր երաղներով կյանքի ւառաւանքին Հակադրվելու ցանկություն: Սա Էլ Շենց «Ծիածանի» իրական Շիմքն Է՝ սիմվոլիս37

ւական անդրադարձով: Այս իմասւով ուչադրավ է Հենց առաջին բանասւեղծությունը, որն ինչ-որ չա÷ով բացաւրում է չարքի նւաւակը: Այնքան ւրւում է Հոդիս, բայց միչւ ժււում է Հոդուդ, Որ երաղը չդառնա Գողդոթայի ճանաւարՀ:

Որոչակի Հաջորդականությամբ ընւրված դույները ծառայում են ինչւես օրվա, այնւես էլ սիրո ու մարդկային կյանքի առավուը, միջօրեն ու մայրամոււը ցույց ւալուն: կաւույւն ու կաւույւ աղջիկը խորՀրդանչում են կյանքի, օրվա, սիրո առավուը, մաքրությունն ու ւրւմությունը: Լուսածադին, ասւղերը մարելու ն ջինջ կաւույւը Հայւնվելու ւաՀին, երբ դեռնս կարաւները քնած են ջրերի ու լճերի վրա, երբ մեղմ ղողանջում են լուսաբացի ղանդերը ն ավեւում օրվա ծնունդը, քնած է կաւույւ աղջիկը' ասւվածամոր աչքերով նուրբ ու ÷խրուն կույսը: Լուսաբացի ւես մաքուր է այդ աղջիկը ն երաղի նման անմարմին. Լուսամ÷ո÷ի՛ ւես աղջիկ, ասւվածամոր աչքերով, Թոքախւավոր, թա÷անցիկ, մարմնի՛ ւես երաղի, կաւո՛ւյւ աղջիկ, ակաթի ու կաթի ւես Հոդեթով, Լուսամ÷ո÷ի՛ ւես աղջիկ:

կաւույւ աղջիկը քնարական Հերոսի իրիկնային, ասւղային քույրն է: Տերյանի բառարանից վերցրած այս բառն այն ամենաչաւ դործածականն է, որով դիմում է Զարենցի քնարական Հերոսը սիրած աղջկան: «Բույր» բառն արդեն ղսւում է քնարական Հերոսի կրքերը ն դրեթե բացառում սիրո ղդայական կողմը: Սիրո մեջ արդեն մնում է միայն մեղմություն, կարու, երաղանք: Պիւի ասել, որ «Ծիածանը» ւարբերվում է Զարենցի առաջին սիմվոլիսւական դործերից: Նրանցում' «Տեսիլաժամերում», «Երեք երդում» ն այլն, ինչքան էլ ւաւկերները մչուչու են, այնուամենայնիվ, դործողություն են ցույց ւալիս, չարժում կա, ինչ-որ բան է ւաւմվում: «Ծիածանում» դործողության ÷ոխարեն իչխում է ւրամադրությունը: Տրամադրության ÷ո÷ոխությունը դառնում է չարքի ղարդացման Հիմքը: կաւույւին Հաջորդում է ոսկին' Հաջորդ դունային սիմվոլը, որը օրվա, կյանքի միջօրեի Հեւ միասին խորՀրդանչում է սիրո միջօրեն, Հասունացումը: կաւույւից-ոսկի ղդացմունքն աճում է վերընթաց

ուղիով: Ոսկի չղթա է վառվում կաւույւ աղջկա աչքերում: Ոսկին դառնում է ՀրդեՀված սիրո, Հրկիղված սիրո սիմվոլը. Հրու, Հրաչեկ, ոսկին արնի' ՀրդեՀված Հոդուս Հովն է երնի...

Օրվա մայրամոււի, վերջալույսի ւրւում-մանուչակադույն ցոլքերի Հեւ չքանում է երջանկությունը, ւեղը ղիջելով թախծու վերՀուչին: Մեռնում է օրը, մեռնում է սերը, մեռնում է կյանքը, ւրւում Հրաժեչւով բաժանվում են քնարական Հերոսն ու ՀերոսուՀին' այնաչխարՀում Հանդիւելու Հույսով: Հրաժեչւի ւաՀին առավել խորանում է ւրւմությունը, ն աճում է անբավականությունը կաւույւից: կաւույւը անդորրություն չի բերում կարուակեղ Հոդուն: Ցրւություն ու սառնություն կա «Ծիածանում», այն ամբողջովին չի բացում բանասւեղծի ներաչխարՀը: Եվ այս անդամ էլ, ինչւես նախորդ դեւքում, սխեմայով կաչկանդված ղդացմունքն իր լիարժեք դրսնորումն սւանում է չարքից դուրս դւնվող «Հեռացումի խոսքերից» բանասւեղծության մեջ: Երդերիս մեջ - դու դիւե՞ս - ինձ ոչ ոք չի ճանաչում, կարծես ուրիչն է երդում կաւույւ կարուը Հոդուս:

Բանասւեղծի անուղղակի խոսւովանությունն է սա: Նա իր ամբողջ Հոդին չի դրել երդերում, այդ Հոդին մնացել է դոց ու անխոս, կյանքը' ÷ակ ու օւար ուրիչների Համար: «Ծիածանը» միայն սիրո, կարուի, իրիկնային քրոջ աչքերի սրբաղան ւխրության երդն է, մինչդեռ բանասւեղծն ղդում է, որ ուրիչ ւարւք էլ ունի իր օրերի, իր ժամանակի ու Հայրենիքի Հանդեւ' ինչւե՞ս, ինչւես ընդունեմ կյանքիս բաժակը քամած, Որ ձեռքերս չդողան, որ օրերս ներե՛ն ինձ:

Այս բանասւեղծությունը, ինչւես ւաւմում է կ. Բոթանջյանը, դրված է Զարենցի Մոսկվայից մեկնելու առթիվ: կայարանում Զարենցը այն կարդում է կարինեի Համար ն Հուղված ու ղդացված ասում, որ ինքը ոչ ոք չունի, ն որ կարինեն նրա մայրն է, քույրը, ամեն ինչը: Բանասւեղծությունը խիսւ Համակող է' ողողված ւերյանական ւրամադրությամբ ու լուսավոր թախիծով:

Փոխվում է օրերի ռիթմը, նոր ուժեր են երնան դալիս Հասարակական կյանքում, նոր ւաՀանջներ ծնվում, ÷ոխվում է նան դրականության դերի ըմբռնումը: Փոխվում են նան Զարենցի երդերի դույները, կաւույւն ու մանուչակադույնը իրենց ւեղը ղիջում են բրոնղին ու կարմրին: Ծնվում են «Սոմա», «Ամբոխները խելադարված» ւոեմները: Եթե առաջ կինը Հաճախ դառնում էր Հայրենիքի սիմվոլ, Հիմա էլ խորՀրդանչում է աղաւությունը, Հեղա÷ոխական ւարերքը: Այսւես' «Ողջակիղվող կրակ» չարքում «Բրոնղե Հարս», «Բրոնղե քույր» արւաՀայւությունները, «Սոմա» ւոեմում Հնդկական ասւվածուՀու կերւարը, անկախ նրանց ուղղված ներբողային խոսքերից, մարմնավորում են առաջին դեւքում Հայասւանը, երկրորդ դեւքում' Հեղա÷ոխությունը: 1920-ական թվականների սկղբին արդեն Զարենցն իր քնարական ՀերոսուՀուն' իրիկնային ու երկնային քրոջը, իջեցնում է իրական Հողի վրա, ւանում կենցաղային մթնոլորւ, սւեղծում նախկին ցնորքի մի քանի ւարբեր մարմնավորումներ: Ցնորք աղջիկը, կաւույւ աղջիկն ու Երկնային քույրը մեկ մարմնանում է էմալե ւրոֆիլով դեղանի Տիկնոջ, մեկ Հմայքները վաճառքի Հանած ÷ողոցային ւչրուՀու ն մեկ էլ կիսաասւվածացված դողալի կերւարներում: Հարկ է նչել, սակայն, որ այս չարքերում Զարենցը դրսնորում է ոչ միայն սիրո իր նոր ըմբռնումը, այլն ն՛ իրականության արւացոլման, ն՛ արվեսւի ղարդացման ուղիների իր սկղբունքները' իՀարկե, որոչ բանավիճային բնույթով: Նախ' «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքի մասին: Այս կաւակցությամբ չարենցադիւության մեջ իրարամերժ կարծիքներ են Հայւնվել. ոմանք չարքը Համարում են Տերյանի ակնՀայւ աղդեցությամբ դրված երդերի ÷ունջ, որւեղ դործում է ւերյանական' արւաքին մեծարման, ներքին ւսակաղերծման սկղբունքը (Ս. Աղաբաբյան, Հ. Սալախյան), ոմանք (Ա. Գրիդորյան) չարքը Հակադրում են Տերյանին' Զարենցի ՀերոսուՀու արւաքին սառնությունը Համարելով ներքին Հույղերն ու աւրումները սքողելու միջոց, իսկ մի երրորդ մասը (Հարությունով) բանասւեղծին վերադրում է Պիդմալիոնի ողբերդությունը, թե իբրն Զարենցն ինչքան չաւ է մեծարում ու ասւվածացնում իր ՀերոսուՀուն, այնքան Հուսախաբ է լինում իր իսկ սւեղծած կանացի այդ կերւարից: Ո՞վ է ճչմարիւ: Մեր կարծիքով, Պիդմալիոնի ն դիմակի ւարբերակները բավարար Հիմնավորվածություն չունեն: ԽորՀրդանիչներ ÷նւրելու ջանքը այս ւեսակեւների Հեղինակներին ղդալիորեն Հեռացնում է թե՛ իրականությունից ն թե՛

«էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքից: Ավելի լուրջ մւորումների առիթ են ւալիս մի կողմից ւառնասականների, մյուս կողմից` Տերյանի Հեւ կաւարվող Համեմաւությունները: Լը կոնւ դը Լիլի, Գոթյեի ն մյուս ւառնասականների Հեւ անցկացվող ղուդաՀեռները արդարացի են այնքանով, որքան որ Հայ նախընթաց բանասւեղծությունը ն ընդՀանրաւես Հայ իրականությունը չա÷աղանց քիչ Հիմք են ւալիս սալոնային ւոեղիայի ղարդացման Համար: Այս իմասւով Զարենցի Հիչյալ բանասւեղծությունների արմաւները կարող են դալ եվրուական բանասւեղծությունից: Տերյանն էլ է նույն ակունքին դիմել, ձնի ընդօրինակումը կարող էր կաւարվել ուղղակիորեն, առանց Տերյանի միջնորդության, այսւեղից ն կարող էր առաջանալ նրանց նմանությունը: Զի ժխւվում նան Տերյանի աղդեցությունը, մանավանդ որ որոչ ւեղերում այն ակնՀայւ է: Համեմաւությունը Տերյանի Հեւ կարելի է սկսել վերնադրից: Տերյանի «կաւվի դրախւ» վերնադիրը չաւ խոսուն է, Հեդնանքը առկա է վերնադրում ն չարունակվում է բանասւեղծություններում: Զարենցի վերնադիրը' «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» բավականաչա÷ ղուսւ է ու Հարդալից, սակայն «Գալանւ երդեր» ենթավերնադիրը Զարենցի խառնվածքին ծանոթ ընթերցողի մու կասկած է ծնում նրա' Շաւկաւես չեչւվող դենդիության նկաւմամբ: Եվ եթե Տերյանի վերնադիրը չաւ բան է ասում, Զարենցի վերնադիրը որոչ բան է ասում: Զարենցի կաւակցությամբ այդ որոչ ւարակույսներն արդարանում են. նրա մու նս առկա է ւերյանական Հեդնանքի մի որակը, ւսակաղերծման որոչ ւաՀը: Հասմիկի նմանվող դունաւ չրթունքները, առանց ներքին կրակի աչքերը, աւակե բարակ մաւները, թիթեղից չինած դիակառքի վարդերի Հիչաւակումը, ջաՀաղարդ սենյակի ւաղ ձանձրույթը, դեմքի էմալի աւակեւաւ բնույթը,- աՀա բանասւեղծի կողմից թվարկվող դրեթե այն բոլոր Հաւկանիչները, որոնք չեչւում են քնարական ՀերոսուՀու անկենդան դեղեցկությունը, անկրակ ղդացմունքներն ու սառն էությունը, թեն այս Հաւկանիչները, այլ կերւ մուենալու դեւքում, կարելի է դիւել իբրն արիսւոկրաւական ընդդծված ու սառը նրբադեղության աւացույցներ: Թերնս Հարցը Հենց այս ւեսակեւից են արծարծել ւառնասական բանասւեղծները: Սակայն Լը կոնւ դը Լիլի Հիչաւակումը Զարենցին չի ւանում դեւի ւառնաս, այլ միայն մաւնացույց է անում իր նրբադեղ ոճի արմաւները: ՀերոսուՀու այդւիսի սառն դեղեցկությունը առաջացնում է անբավականություն ու Հեդնանք.

Ով երդ ունի իր սրւում ու սովոր է դեղեցկի' Նա ւարւավոր է Ձեղ բյուր, Հաղա՛ր սոնեւ նվիրել:

Առկա է Հեդնանքը, սոնեւը ւարւավորությամբ չեն նվիրում, սւեղծադործությունը ւեւք է Հոդեբուխ լինի: Սա մուավորաւես նույնն է, ինչ Տերյանի մու. Ո՞վ կարող է չսիրել Ձեղ, չսւրկանալ Ձեր կամքին...

Սակայն Զարենցը կանդ չի առնում Տերյանի Հեւ ունեցած նմանության այս կեւում: Բարեբախւաբար, ւսակաղերծումն ու Հեդնանքը Զարենցի չարքի լոկ մի կողմն է. նա, կրկնելով' չարունակում է Տերյանին: Շարքի սւեղծման կոնկրեւ Հիմքը Զարենցին ւանում է Տերյանից ւարբեր, բայց խիսւ Հակասական մի ուղիով: «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» բանասւեղծությունների չարքը նվիրված է բանասւեղծուՀի ԱրմենուՀի Տիդրանյանին' նչանավոր կոմւողիւորի քրոջը ն Ավեւիս ԱՀարոնյանի որդու' Վարդդես ԱՀարոնյանի կնոջը: Պոեղիայի ն երաժչւության մթնոլորւում աւրող բանասւեղծուՀին Զարենցի աչքում կարող էր երնալ սալոնային ւիկին եթե ոչ իր սոցիալական դրությամբ, աւա դոնե մւքի ն Հույղի արիսւոկրաւական նրբադեղությամբ: Փասւորեն առաջին Հայ դրողի Հեւ Հանդիւումը Զարենցին առիթ է ւալիս մւորելու ւոեղիայի ու արվեսւի էության մասին: Այս Հանդիւման մասին Հր. Թամրաղյանը դրում է. «Առաջին անդամ Զարենցը ուք է դնում դրական չրջանակից ներս: ԱրմենուՀի Տիդրանյանը նրան Հանդիւած առաջին Հայ դրողն էր, եթե չՀիչենք մի երկու «ծանոթություն»1: իսկ այդ «ծանոթությունները» իսաՀակյանի ու Տերյանի Հեւ, ըսւ էության ծանոթություն չեն եղել: Հայոց դրական ւառնասի Հեւ չ÷ումը մի կողմից, մյուս կողմից ԱրմենուՀի Տիդրանյանի Հեւ ունեցած մւերմությունը ծնունդ են ւալիս «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքին, որը եթե մի կողմից արւաՀայւում է Զարենցի նուրբ-Հեդնական վերաբերմունքը դեւի ւառնասական արվեսւը, մյուս կողմից էլ դրսնորում է ջերմ քնարական ղդացմունք դեւի բանասւեղծուՀին, դեւի կինը, որը միաժամանակ Հայ դրական չրջանակի ներկայացուցիչն էր Զարենցի Համար: Այսւեղ չւեւք է բացառել բացաւրության երկրորդ ւարբերակը: ԱրմենուՀի Տիդրանյանը Զարենցի դաղա÷արական Հակառակորդների' դաչնակցական ԱՀարոնյանների ընւանիքի անդամն էր, ն ըսւ

Հր. Թամրաղյան, Երիւասարդ Զարենցը, Ե., 1979:

այդմ բանասւեղծի Հեդնանքն ուղղված է ոչ այնքան ւառնասական ւոեղիայի դեմ, որքան այդ ւոեղիայի ձները միջոց են ԱրմենուՀու ընւանեկան միջավայրը (իմա' սալոնը) ծաղրելու Համար: Ամեն դեւքում' կինն ու բանասւեղծուՇին երբեմն անջաւվում, երբեմն միանում են իրար ն ծնում են Հակասությունը: Սակայն Հակասությունը չաւ ավելի բարդ է, մի քանի ասւիճանի: Այն առկա է ՀերոսուՀու արւաքին Հաւկանիչների թվարկման, նրա ներքին ու արւաքին աչխարՀի, նրա կանացիության ն բանասւեղծ լինելու միջն: Միչւ չէ, որ քնարական ՀերոսուՀու աչքերը սառն են, երբեմն նրանք լի են կրակով, այն ասւիճան, որ Հուղմունք ու վախ են ւաւճառում Հերոսին («Վախենում եմ, երբ Դուք / Նայում եք աչքերիս / Հայացքներով բորբոք»), ան÷ույթ ու նաղանքով լի ժւիւները դերում են, ն Հերոսը բացակայում է. Ես երդով միչւ Ձեղ Հե՛ւ եմ' Ձեր բույրից Հավիւյա՛ն դոՀ:

Հեւաքրքիրն այն է, որ Չարենցի վերաբերմունքը չաւ Հաճախ ն ավելի չաւ դրական Է բանասւեղծուՇու երդերի, քան նրա արւաքին դեղեցկության նկաւմամբ, թեն Հակասական է նան ՀերոսուՀու արւաքին նկարադիրը: ԲանասւեղծուՀու երկերի նկաւմամբ ունեցած դրական վերաբերմունքը կասկածի ւակ է դնում չարենցադիւության մեջ Հայւնված այն կարծիքի ճչմարւացիությունը, ըսւ որի Զարենցն այս չարքով Հերքում է ւառնասական ւոեղիան: Հիչենք ՀերոսուՀու երդերին ւված Զարենցի դնաՀաւականները. «կուղեի լսել ես Հար, / Ձեր վճիւ երդերը վառ... կուղեի անվերջ խմել / Լաղուրե երդերը Ձեր... Բայց ես սիրում եմ Ձեղ / Ու ջինջ երդերը Ձեր... կարդում էիք դուք թավ ձայնով / Տարօրինակ ու կանացի / Երդերը Ձեր մարմանդ ու մով»: Տիկնոջ երդերը խոսում են քնարական Հերոսի Հոդու Հեւ, այդ երդերը թրթռում են լույսի օրորի ւես ն թավջութակային նվադներ ծնում նրա Հոդում: Ճիչւ է, այդ երդերից ւխրություն է ծորում, բայց այդ ւխրությունը նս Համակող է. Սիրում է սիրւս բիլ, Երաղներով անՀույս, կաթի՛լ-կաթի՛լ խմել Տխրությունը Ձեր լույս:

Տխրությունը նչում է բանասւեղծը, բայց չի Հեդնում այն, ծաղր չկա այդ ւխրության նկաւմամբ: Վերջաւես նույն' «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքում մի՞թե բանասւեղծը Հսւակ չի դրում. Ես Հիմա օրՀներդում եմ, Մի անուչ ւխրություն, որ իմ Հոդին ամոքում է Ձեր Հեռու կարուով նոր:

Շարքի երկրորդ' «Տրիոլեւներ» բաժինը բավականաչա÷ ւարբերվում է առաջին մասից: Բնարական Հերոսի Հոդին, թվում է, ձերբաղաւվում է իրեն բնորոչ թախծից, թարմանում է դարնան չնչով, ն նա չւաւում է կյանքի ու դարնան կանչը Հասցնել էմալե ւրոֆիլով Տիկնոջը: Գարուն է, դյութում են վարդե չրթերը, մարդկանց սրւերը կրակ ու բոց են դարձել, մարդիկ թա÷վել են ÷ողոց, դարնան Հմայքն իրենց վրա առած չրջում են կանայք, չրչում են չորերը նրանց, ղարթնում է բնությունը, աչխարՀը, քնարական Հերոսի սիրւը: Եվ երբ ղարթնում է սերն անչուքԵրդում է ծովը, դաչւը, Հովը...

Զարենցի վերաբերմունքը այս չարքի նկաւմամբ ւարղելու Համար չաւ կարնոր է այն, որ նրա քնարական Հերոսը, ւրված դարնան Հմայքին, չի Շրաժարվում սառն ու ւխուր նրբադեղ Տիկնոջից, այլ աչխաւում է նրան նս լսելի դարձնել նոր կյանքի ռիթմերը, կիսել նրա Հեւ իրեն Համակած Հույղերը, այսինքն դրսնորում Է մի որակ, որ չկա նախորդ չրջանում. Ես անդարձ Ձեղ սիրել եմ, ն իմ սիրւը Հուր է, Թող ցրե՛ իմ Հուրը ւխրությունը Ձեր...

Այսւիսով, եթե ի մի բերենք վերը ասվածը, կւեսնենք, որ Զարենցի վերաբերմունքը թե՛ դեւի ւիկինը, թե՛ դեւի նրա երկերը միանդամայն դրական է` Հեդնանքի որոչ երանդներով: Սիրո ղդացումն ու բանասւեղծական ուղու բնորոչման Հարցերն այնւես սերւորեն են միաՀյուսված, որ Հաճախ թյուր ըմբռնումների ւեղիք են ւալիս: Միննույն ժամանակ «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքը ցույց է

ւալիս, որ թե՛ մեկ, թե՛ մյուս բնադավառում բանասւեղծի որոնումները դեռնս ավարւին չեն Հասել: Զարենցը դեռնս չարունակում էր իր որոնումները: Այդ որոնումներն իրենց կնիքն են դնում նան նրա սիրային երկերի վրա ն եթե մի կողմից Հարսւացնում են բանասւեղծությունների բովանդակությունը, Հարցադրումների որակը, մյուս կողմից էլ երկ÷եղկում են ւրամադրությունը: Նոր որակի բանասւեղծություն էր նույն' 1920-ին դրած «Ասւղիկը»: Ասւվածամոր աչքերով թոքախւավոր կույսը ÷ոխարինվում է Հրաբորբոք Հեթանոս ասւծով' Ասւղիկով: Զարենցն առաջադրում է ոչ միայն նոր սիրո, այլն նոր բանասւեղծության Հարցը: Հեղա÷ոխական դաղա÷արներով աւրող, Հին կյանքը ÷լուղող, նոր կյանք արարող քնարական Հերոսին այլնս չեն բավարարում լուսնաՀար ու դողդոջ կնոջ դունաւ սերը, ւոռթկուն ն Հերոսական բնավորությունը կրքու սեր է ւաՀանջում: Անցյալում երդած սերը, որ այսօր էլ չարունակում են երդել ուրիչները, Զարենցը Համարում էր անկիրք, մեռած ու խեղճ: Նրանք սրինդ ունեն, ունեն քնքուչ քնար, Գեղդեղ երդում են մութ, ւարւամ սերերն իրենց, Սիրում են քո քրոջ մարմինը ւաղ մարմար, Սիրով անկիրք ու մեղկ, սրւով մեռած ու խեղճ:

կյանքն առանց Ասւղիկի, այսինքն' առանց լիարժեք կնոջ դարձել է սոււ, դիչեր, ցնորք: իսկական կյանքի Համար անՀրաժեչւ են ասւղիկներ, որոնցից բանասւեղծն ունի արդեն նոր կյանքի արարման, դալիք ծնելու ւաՀանջ, մի բան, որ նա չէր կարող ներկայացնել Ասւղիկի «Հիվանդ քրոջը» մեղկ: կանդնե՛լ եմ ես, Հղոր, դալիք կյանքի առաջ, Ու կիրքը անսանձ Հորդե ւիւի Հիմա. Ասւղի՛կ, իջի՛ր, նորից, որ իմ Հրով վառած' Արյունդ արն՛ ծնի դալիք կյանքի Համար:

Թերնս Ասւղիկի' Հենց այս կյանքն սւեղծելու Հաւկության Համար է, որ Զարենցը իր նոր սիրո որակի Համեմաւ կերւար է ÷նւրել Հայոց Հեթանոսական ւանթեոնում' ընւրելով սիրո ու ււղաբերության ասւվածուՀուն:

Նոր որակի, նոր բովանդակության ւաՀանջի Հեւ միասին բանասւեղծը առաջադրում է նան այդ սիրո ն ընդՀանրաւես կյանքի արւացոլման նոր ձների, դրականության նոր միջոցների, քնարն ու սրինդը չե÷որով ÷ոխարինելու խնդիրը. Բնար չկա ձեռքիս ն ոչ սրինդ անուչԶե՛մ էլ ուղում նրանց երդերը մեղմ, Հուղիչ,Շե÷ո՛րն եմ ես կյանքի' Համակ կորով ու ուժ, Շե÷ո՛ր եմ ես աՀեղ' մի նո՛ր կյանքի երդիչ:

Նախորդ չարքերի որոչ ւրամադրություններ նոր որակով ու դաղա÷արական այլ ելակեւով չարունակվում են Հաջորդ չարքերում: Զարենցը Հրաժարվում է երաղային ու անիրական կնոջից, այլնս չի վերադառնում նրան: Եթե մի դեւքում իրական Հողի վրա ւեղա÷ոխված երաղի կինը սառն է, ղուսւ ու արիսւոկրաւական բարոյականության կրողը, աւա «Փողոցային ւչրուՀին» չարքի բալլադներում բանասւեղծը բացաՀայւում է բարոյականության մի նոր, անկումային որակ: Փողոցային կնոջ Հրաւույրները նույնքան կեղծ են ու սոււ, որքան սառն ու անկյանք են սալոնային կնոջ Հմայքները: Ըսւ էության այս ւչրուՀին' առանց վարսավիրի կախարդանքի, սալոնային կնոջ նման անկենդան է ու ւաղ' առանց այդ կնոջ արիսւոկրաւիկ վեՀության: Այս չարքի բալլադներում Զարենցն արդեն առանց նուրբ ու թաքնված Հեդնանքի, այլ որոչակի ու բացաՀայւ, խարաղանում է Հոդու աղքաւությունն ու բարոյական սնանկությունը: Այդ մարդկանց Հոդու աղքաւությունն իսկույն նչմարվում է դեւի ծախու Հմայքները նրանց ունեցած թուլությունից: Այս իմասւով Հաւկանչական է «Շամիրամ» բանասւեղծությունը: Հիմա, Հինավուրց Նաիրիում, այլնս կնոջ ամենակարող Հմայքին չենթարկվող արքաներ չկան, Հիմա մի ժւիւից ու մի թեթն ակնարկից նրանք ւաւրասւ են Հալվելու ու ւրվելու ւար÷անքին, որովՀեւն նրանք ւաչււանելու ու ւաՀւանելու ոչինչ չունեն, ավելի ճիչւ' այլնս չեն կարող ոչինչ ւաՀել: Ըսւ էության բարոյական թուլությունը բանասւեղծի Համար քաղաքական անկարողության Հավասարաղոր երնույթ է, առՀասարակ մարդու ֆիղիկական ու Հոդնոր ուժերի կորուսւ: Ճչմարիւ սիրո կորուսւը նչանակում է մարդկային բարձրադույն առաքինությունների կորուսւ: Սիրո ղդացմունքի ու կարուի վերադարձը կօդնի մարդուն վերադւնելու ու Հասւաւելու ինքն իրեն, կօդնի նրան վերածնվելու' Հոդով ու մարմնով դեղեցիկ.

... Բայց կլինի մի դիչեր - ու Հմայքով նայիրյան, կբարձրանա մչուչից մանկաժւիւ քո Արան: ... Եվ որւեսղի չւրվի նա ախւաժեւ քո ՀրինՈւքի կելնե նրա Հեւ Հաղարամյա Նայիրին:

Թվում է, ինչ որ մի կեւում Զարենցը Հիչեցնում է Վարուժանին: Եթե մյունխենյան մի բաժակ դարեջրով վաճառվող սերը Վարուժանը Համարում է մարդու Հոդնոր անկման ն ի վերջո' քաղաքական ւայքարի Համար նրա աւիկարության նչան, աւա Զարենցը նս Նաիրի երկրի վերածնվելու դաղա÷արը կաւում է բարոյական ամրություն ունեցող մանկաժւիւ արաների դոյության Հեւ: Երկուսի Համար էլ դրեթե ելակեւը նույնն է. Վարուժանի Համար' Հոդով ու մարմնով, Զարենցի Համար' Հոդով առողջ մարդու ւաՀանջը ձեռք է բերում լայն բովանդակություն: Փասւորեն, Զարենցի Համար, «Շամիրամ» բանասւեղծության մեջ սերը դառնում է մարդու քաղաքացիականության սւուդման չա÷անիչ: Շամիրամի Հմայքները մերժելու ուժ ունեցող Արան իր մեջ բարոյական ղորություն կդւնի նան երկիրը ւաչււանելու. Եվ դաչւերում Նայիրյան կւարւվի նորից նա, կնաՀանջե ղորքը Հեւ, երկիրը քեղ կմնա, Նա կմեռնի, որւես ղոՀ - Բայց չե՛ս Հաղթի դու նրան, - Դառն է խորՀուրդը սիրո, չամբչուաչո՛ւրթ Շամիրամ...

«Շամիրամ» բանասւեղծության մեջ նկաւվում է մի Հեւաքրքըրական չրջադարձ: Եթե 10-ական թթ. ւոեղիայում Շամիրամի կերւարն ընկալվում է Հեթանոսական միֆին բնորոչ դործառույթներով ն մի դծի վրա են Հայւնվում կինն ու Ասւված, աւա այսւեղ արդեն Շամիրամը նույնական է Հայկական առասւելի միջոցով ավանդված ւարբերակի Հեւ, ունի Հակաբարոյական ու նան քաղաքական բովանդակություն: «Փողոցային ւչրուՀին» չարքի, ինչւես Զարենցի դրեթե ողջ սւեղծադործության Համար, բնորոչ է սիրո ու Հայրենիքի թեմաների միաՀյուսումը: Արդեն «Շամիրամ» բանասւեղծության մեջ ւեսանք, որ սիրո խնդիրը Զարենցը քննում է Հայրենիքի ն մարդկային բարձր առաքինությունների ւեսանկյունից: Բարոյականության կորուսւի նկաւմամբ ունեցած ւխուր ա÷սոսանքն ու դառը թախիծը ւայմանավորված են Նաիրյան երկրի օրՀասական ճակաւադրի դիւակ47

ցությամբ: Այդ դիւակցության լավադույն վկայությունը չարքի մեջ մւնող «Անկումների սարսա÷ից» բանասւեղծությունն է: Բանասւեղծի Համար միակ չոչա÷ելին մնում է լուսավոր ու ÷արթամ սոււը: Սոււը դառնում է Հիասթա÷ությունը վարադուրելու, երկրի ողբերդությունը խեղկաւակությամբ սւանելու վերջին ու երերուն միջոցը: Եվ այդ սւի Համար նուրբ, Հրաւուրիչ ու ÷արթամ Ես իմ Հոդու ամբողջ որբ ճչմարւությունը կւամ,-

դրում է Զարենցը «Վարսավիրի Հմայքներ» բալլադի ւարբերակներից մեկում: Եվ այսւես, 1912-1920 թթ. ձդվող սւեղծադործական Հարուսւ ճանաւարՀին Զարենցն անընդՀաւ որոնել, բայց չի դւել սիրո իր իրական ու դրական իդեալը: Նրա դւածը մեկ դրական էր, բայց վերացական ու երկնային, մեկ իրական էր ու չոչա÷ելի, բայց բացասական ու անընդունելի: Եվ աՀա որոնումները Զարենցին Հասցնում են Սայաթ-Նովային, դառնում աղդակ «Տաղարանի» Համար: «Տաղարանում» արւացոլված ղդացումները իրական-ռեալիսւական աւրումի Հեւնանք են, ունեն կենսական Հիմք: «Տաղարանը» ձոնված է բանասւեղծի առաջին մեծ սիրուն' Ար÷իկին": Սիրած կնոջ մեջ դողալ ւեսնելու ձդւումը բանասւեղծին ւարել է դեւի ՍայաթՆովան' դեւի Հավլաբարի դողալների անղուդական երդիչը: «Տաղարանի» սւեղծումն ուրիչ, լուրջ ւաւճառներ էլ ունի: «Տաղարանի» ոճավորման, Սայաթ-Նովայի թողած աղդեցության, դեւի աչուղական ւոեղիան ունեցած այս չեղման մասին բավականաչա÷ դրվել է " Ըսւ Ալմասւ Զաքարյանի մեկնաբանության' «Տաղարանի» բանասւեղծությունները, մասնավորաւես ԺԵ, ԺԶ, Զէ, ԶԸ ւաղերը ձոնված են Ա. Տիդրանյանին' նրանց բաժանումից Հեւո, ն ամբողջ չարքը Հեւադայում է միայն ընծայվել Ար÷ենիկին: «Ուրեմն ն չարքը Ար÷ենիկին է նվիրվել Հեւադայում' սկղբում Հավելված երկու քառաւողով, որոնք, ի դեւ, ոճով, ւրամադրությամբ, խնդության նորովի ւենդով ու ղդացողությամբ որոչակիորեն ւարբերվում են «Տաղարանի» բուն երդերի, յոթը բալլադների ցավու սիրերդությունից»,- դրում է դրականադեւը (Ալմասւ Զաքարյան, Եղիչե Զարենց, կյանքը, դործը ն ժամանակը, դիրք 1, Ե., 1997, էջ 728): Ամեն դեւքում «Տաղարանն» ունի կենսական Հիմք, աւրված ղդացումների արդյունք է: ինչ վերաբերում է Սայաթ-Նովայի ոճավորմանը, աւա դա բնական էր, քանի որ Զարենցի երկու սերերի' թե ԱրմենուՀու, թե Ար÷ենիկի Համար, ըսւ Հուչադիրների վկայությունների, Սայաթ-Նովան եղել է սիրված երդիչ, նրանց միջավայրը` Հադեցած Սայաթ-Նովայով:

չարենցադիւության մեջ (Խ. Սարդսյան, Ս. Աղաբաբյան, Հր. Թամրաղյան, էդ. Զրբաչյան, Հ. Սալախյան): Որոչ վեճեր ունենալով ոճավորման Հարցի չուրջը` դրականադեւները եկել են այն ճչմարիւ ու ընդՀանուր եղրակացության, որ արդեն 20-ական թթ. ÷ոխված քաղաքական իրադրության ւայմաններում ժողովրդական առողջ ռեալիղմով, առողջ կենսասիրությամբ երդեր սւեղծելու ւրամադրությունը Զարենցին ւարել է դեւի Սայաթ-Նովան: Թվում է, այս Հարցը բավարար Համողչականությամբ բացաՀայւել է Հ. Սալախյանը. «Զարենցին դրավել է նախ ն առաջ սայաթ-նովյան ւոեղիայի ժողովրդական ոդին, որի չնորՀիվ 18-րդ դարի երդիչն արւակարդ ւարղությամբ ու Հսւակությամբ իմասւավորել է մարդկային կյանքի բաղմաւիսի կողմերը, մարդկային Հոդու, մարդկային ղդացմունքների նուրբ ու անկրկնելի դրսնորումները»1: «Տաղարանում» ամենաարժեքավոր դիծը այն Հումանիղմն է, որը բանասւեղծը թեն ժառանդել է Սայաթ-Նովայից, բայց դարձրել է իր ժողովածուի ուղն ու ծուծը: Այս Հումանիղմը, ամբողջությամբ վերցրած, նոր որակ է Զարենցի քնարական Հերոսի Համար, ոչ «Ծիածանի», ոչ էլ «Փողոցային ւչրուՀու» ն ոչ էլ մյուս չարքերի քնարական Հերոսը չուներ անձնաղոՀության ու նվիրաբերումի այն Հաւկանիչը (թույլ կերւով դրսնորվում է նան «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքում), որ ունի «Տաղարանի» Հերոսը. ինչքան որ Հուր կա իմ սրւում - բոլորը քեղ...

Ընծայականի այս ւողերը դառնում են սկղբունք ամբողջ «Տաղարանի» Համար, Հասւաւվում են ուրիչ բանասւեղծությունների, ուրիչ ւրամադրությունների միջոցով, ինչւես. կուղես' Հոդի՛ս ճամ÷ա անեմ, սիրւս դնեմ ուքերիդ ւակ' Սրւիցս արյուն է Հոսում - ինչ որ ուղես կանի էն, ջա՛ն:

Երկրորդ կարնոր Հաւկանիչն այն է, որ բանասւեղծը կանացի դեղեցկությունը դարձնում է կյանքի ու աչխարՀի դեղեցկության իմասւավորման սիմվոլ: Եթե կինը կյանքի դեղեցկություն կրողն է, աւա լիարժեք մարդն էլ այդ դեղեցկության ղդացողն է.

Հ. Սալախյան, Ժամանակիդ չունչը դարձիր, 1967, էջ 48-49:

Եվ էն սրւին, որ իր խորքում սիրո երդեր ունի ու սեր Ես էն սրւին դրախւային մրդերի բաղ ւիւի ասեմ:

Այս ւաւճառով էլ նա դողալին օժւում է ասւվածային այն դեղեցկությամբ, որին միչւ ձդւում է Հոդին, դողալը վեր է կանդնած առօրյայի դորչությունից, կյանքի ւրողայից, ն՛ սովորական մարդ է, ն՛ իդեալ: Որքան որ քնարական Հերոսի Հոդին ւենչում է դողալին, նույնքան ն ուղում է, որ ւարածություն մնա իր ն նրա միջն, ւարածության վերացումը կնչանակի անսովորի ն դեղեցիկի ձդւման մաՀացում: Գեղեցիկի Հավերժական այս ձդւումը ընդդծվում է կնոջ մեջ անսովորը ւեսնելու ն նրանով չՀադենալու բուռն ւենչանքով: էս ÷ուչ կյանքում սրւիս ւված անմաՀական ղարդ ես, դողալ, էնւես արա, որ քեղ չասեմ' դո՛ւ էլ ինձ ւես մարդ ես, դողալ,Թե լի մնաց սիրւս քեղնով' ա÷սոս ու ախ ւիւի ասեմ:

Որւեղ սեր' այնւեղ սիրված լինելու ւանջադին կասկած, մերժումի դառնություն, վչւից ծնվող խենթություն, Հիացում ու ւառաւանք: Այս ամենը կա «Տաղարանում»: Բնարական Հերոսի Հիացումը դողալով Հանդիւում է դողալի սառնությանը: Ծնվում է ւառաւանքը, որը արւացոլվում է Հոդեբանական աւրումներով ու անՀաւական ձնով: Տառաւանքը չի վերածվում անՀույս ւխրության, լուռ բողոքի ու ւանջանքի: Նրա Հերոսը բուռն խառնվածք ունի ն իր դարմանը ÷նւրում է ուրիչ դողալների դրկում: Այս իմասւով խիսւ Հեւաքրքիր է «կուղեմ Հիմի ÷չի ղուռնեն» բանասւեղծությունը: Այսւեղ քնարական Հերոսը ինքն է ցանկանում, որ դողալի էչխը ընկնի իր սիրւը, նա չի դիմադրում այդ էչխին, այլ դնում է ընդառաջ. էչխդ անքուն սիրւս ընկնի ու լաց ըլիմ մինչն էդուց:

Գողալից մերժվածը մխիթարություն է ÷նւրում մարդկանց ընկերության, դինու մեջ ն... ուրիչ դողալների դրկում. Երթամ - ուրիչ դողալների դիրկը դնեմ դլուխս ւաք' Բու էդ անուչ, աղի՛ղ ւեսքով Հարբած ըլիմ մինչն էդուց:

Այս ւողերը երբեմն սւացել են այնւիսի մեկնաբանություն, թե բանասւեղծը, անւաւասխան սիրուց դառնացած, ÷որձում է վաւնել իրեն կյանքի վայելքներում: Թերնս ճիչւ է:

Ամեն դեւքում դժվար է բացաւրել ուրիչ կանանց դրկում սիրած էակի «աղիղ ւեսքով» Հարբած լինելու, ըսւ էության նրան Հավաւարիմ լինելու Հոդեբանական ւաՀը, թեն դա Զարենցի մու կարծես կրկնվող ւրամադրություն է: կրկին Հիչենք «Պոեւ» բանասւեղծության ւողերը. Ո՞վ կՀասկանա, թե ինչո՞ւ է նա Համբուրում նեխած չրթերը կնոջ, Երբ նույն վայրկյանին աղոթում է նա Սւվերի առաջ Հեռավոր քրոջ:

Պեւք է նկաւել, որ կնոջ նկաւմամբ երկակի վերաբերմունքը' Հիացում, ւաչւամունք ու ւսակաղերծում, սեր, բայց ն մերժման դեւքում' վրիժառության չար ղդացում, բնորոչ է Զարենցի Հախուռն խառնվածքին, որ այս կամ այն չա÷ով իր դրսնորումն է դւնում նրա ւոեղիայում: Դա ինչ-որ չա÷ով նկաւելի էր «էմալե ւրոֆիլը Ձեր» չարքում դեռնս նուրբ Հեդնանքի ձնով, ավելի Հսւակ' «Փողոցային ւչրուՀուն» չարքում, առկա է նան «Տաղարանում», Հաւկաւես ԺԳ ւաղում, ուր ասվում է նան. ինչքան էլ խաս, աւլաս Հադնի, երեսը ալ, դողալ անիԱքլորների Հոդի Հանող սիրեկանդ Հա՛վ է էլի:

Բանասւեղծի խառնվածքի այս աններդաչնակությունը երբեմն անցանկալի Հեւնանքներ է ունենում թե նրա անձնական կյանքում, թե ւոեղիայում: Փոքր-ինչ խախւելով ժամանակադրությունը ն առաջ անցնելով` Հիչենք, թե նա ինչւես անՀունորեն սիրելով Ար÷ենիկին' ւարվեց ուրիչ կնոջով, կրակեց նրա վրա ն Հայւնվեց ուղղիչ ւանը: Պոեղիայում կնոջ նկաւմամբ անՀարդալից վերաբերմունքի արւաՀայւությունը «Ռոմանս անսեր» ւոեմն է (թեն ինքը ռոմանս է անվանում) ն Հեւադայում Հոդեկան անՀավասարակչիռ վիճակում դրված այլ անւիւներ: Սակայն վերադառնանք «Տաղարանին»: «Տաղարանում» ամբողջ խորությամբ դրսնորվում է քնարական Հերոսի սիրված լինելու ձդւումը: Գողալի կեցվածքի թռուցիկ Հիչաւակումները բացաՀայւում են նրա ներքին աչխարՀը: Զդացմունքի ÷ոխադարձության ն Հոդեկան դաչնության Հասնելու ձդւումը մնում է անկաւար.

Ասի թե' ուքերդ ընկնեմ, բայց ւեղում կեցած մնացի` Այւերիդ կարմիր կրակին աչքերդ անմաս էին:

«Տաղարանի» իչխող մուիվը Հիացումն է դողալով, նրա անվերաւաՀ դովքը, անձնաղոՀության ձդւումը, բայց բանասւեղծի ներսում նսւած «սաւանան» ինչւես նչվեց, այսւեղ էլ մեկ-մեկ դլուխ է բարձրացնում ն սւիւում նրան' դողալին ւաւվանդանից իջեցնել ն երբեմն էլ ւսակաղերծել: Գողալի ւված դաղերի Հեւնանք է սա, բայց ի վերջո կարծում է, որ ամենից լավն ու անուչը սիրեկանի ւված դաղն է էլի: Լավաւեսությունը, ի վերջո, Հաղթում է, մերժումից ու սառնությունից ծնված Հիասթա÷ությունը ւեղի է ւալիս մի լուսավոր ղդացման: Սիրո ւաւճառած վչւի մեջ անդամ բանասւեղծը դւնում է մխիթարություն, ւեսնում իմասւ: Վերջաւես, այդ վիչւը նս կյանքի նչան է, աւրելու, աչխարՀն ու դեղեցկությունը ղդալու նչան: Գողալը նորից դառնում է կենսաւու աղբյուր. էչխդ Հին յարա է, դողալ, վառվում է կրակի նմանՈւ էն յարեն ւվող ձեռքին չաՀնչաՀի ձեռք եմ ասում:

Ալմասւ Զաքարյանի դիւարկմամբ այս ւաղը (Ժէ) նվիրված է Ա. Տիդրանյանին ն արւաՀայւում է նրանից բաժանվելու ւաւճառով բանասւեղծի աւրած ւառաւանքը: իր մեծ, ամեն ինչ ներող, ամեն ինչ Հանդուրժող սիրո բարձրությունից քնարական Հերոսը Հաչւ սրւով նայում է դողալի մեղքերին, ոչ մի դանդաւ չունի նրանից, ավելին' նրա այդ Համաւարած սերն ու նվիրումը ÷ոխանցվում են դողալից մարդկանց ու դալիքին: Գողալից, մարդկանցից, չրջաւաւից ու ժամանակից սւացած դառնությունները ծնում են լուսավոր մի թախիծ: Սիրո, կարուի, ա÷սոսանքի, թախծի, Հավաւի ու լավաւեսության մի լուսեղեն խառնուրդ է «էլի դարուն կդա, կբացվի վարդը» բանասւեղծությունը: կյանքի Հավերժական նորոդման, մարդկության Հավիւենական ընթացքով ւայմանավորված լավաւեսությունը մի քիչ դառնանում է մարդու մաՀկանացու լինելու Հանդամանքով: Մարդկությունը Հավերժ է, սակայն մարդը անցողիկ, սրանից էլ ծնվում է թախիծը.

Ուրիչ բլբուլ կդա կմւնի բաղը, Ուրիչ աչուղ կասե աչխարՀի խաղը...

«Տաղարանի» Համար նս բնորոչ է կնոջից - Հայրենիք այն անցումը, որ արդեն նկաւեցինք Զարենցի մյուս բանասւեղծական չարքերում: Այսւեղ էլ Հաղթում է Զարենցի մեծ սերը, կնոջից - Հայրենիք ղդացումն աճում է վերընթաց ուղիով: Ծնվում է անղուդական «Ես իմ անուչ Հայասւանին»: Հայասւանն այն միակ ու ան÷ոխարինելի յարն է, որին երբեք չի դավաճանում բանասւեղծը. էլի՛ ես որբ ու արնավառ, իմ Հայասւան յա՛րն եմ սիրում...

Սիրո ղդացման արւացոլման ն կյանքի վայելքի դրսնորման առումով «Տաղարանի» բանասւեղծություններին մու են Ար÷իկին նվիրված ւրիոլեւները ն «Ութնյակներ արնին» չարքը: կյանքի ու սիրո բուռն ձդւումն այս բանասւեղծություններում ուրույն ձն է սւանում: Զդացմունքի ուժդնությունն արւաՀայւելու Համար նա դիմում է ւաք դույների ու սիմվոլների օդնությանը, ամենից Հաճախ' միջօրեի Հրակեղ արնի սիմվոլին: Նրա քնարական Հերոսին Համակում է բուռն, Հրճվալից ղդացումն ու անմնացորդ, ամբողջովին կյանքի Հնոցում այրվելու ցանկությունը. Մոխրացի՛ր արնի Հրում, Արնից թող ոչինչ չմնա,Այս արն, այս վառ աչխարՀում Բանի կաս' վառվի՛ր ու դնա:

Լուսավոր Հրճվանքի ու վայելքի այս ուժդին ղդացումը նոր որակ է Զարենցի սիրային երդերի մեջ: Բանասւեղծի այսօրինակ ւրամադրությունն ունի կենսադրական Հիմք, անմիջականորեն բխում է այդ օրերի նրա անձնական աւրումներից, կյանքից: կարճաւն անդորրի, Հոդու խաղաղության մի ւաՀ է սա: Երբ դեռ չէր Հասցրել Հիասթա÷վել նոր կարդերից, Հին արվեսւի դեմ դրոՀի ւրամադրությունը դեռ չէր Հասունացել: Անձնական կյանքում նս ւեղի էր ունեցել նչանակալից իրադարձություն. նա ամուսնացել էր սիրած աղջկա Հեւ: Հաւկաւես այս վերջին Հանդամանքով էլ ւայմանավորված է նրա ութնյակների լուսաչող ղդացումն ու բուռն կենսասիրությունը.

կարծես ես ճամ÷ա եմ ընկել Երկնքի դաչւերում կաւույւ Ու դնում եմ ղվարթ ու ան÷ույթ, Եվ ունեմ լուսե մի ընկեր: Նա ն՛ կին է, ն՛ քույր, ն՛ Հոդի, Այրվում է, ն այրում է խենթ, Խառնվել եմ կյանքին ամենքիԵվ իմ կյանքը Հրաչք է ու ւենդ:

Սակայն այս չրջանում նս բանասւեղծը մեկ-մեկ անդրադառնում է բարեկրթության ւակ թաքնված սառը Հոդիներին ն անսիրւ մարդկանց քաղքենիական չւարին Հակադրում է միւումնավոր դռեՀկացված անղսւությունը, իրեն որոչակիորեն սաՀմանաղաւում է կեղծ նրբադեղությունից ն Հոդեկան Հարաղաւություն է դւնում ÷ողոցի ընկած մարդկանց' ւոռնիկների ու չների Հեւ. Ձեր Հոդին նուրբ - օսլայած, Ձեր սիրւը - դուրդուրած չնիկ: իսկ ես սովորել եմ, դիւե՞ք, Որ Հոդիս ÷ողոցում քնի:

ԽորՀրդային իչխանության առաջին ւարիներին Զարենցը, բնականաբար, Հնի դեմ ւարվող ւայքարի առաջին դծում էր, Հեւնաբար առաջին որոնողն էր ու առաջին սխալվողը: Հին Հոդեբանության ժխւումը Հասցրեց այն բանին, որ ամենամարդկային Հոդեկան աւրումները դիւվեցին իբրն քաղքենիական ւրամադրություններ, սերը Համարվեց քաղքենիական, բուրժուական ղդացում: Լիարժեք մարդը ÷ոխարինվեց միուանի ու միաչքանի սխեմայով, մարդկային Հոդեկան աւրումների ւեղ բանասւեղծներն սկսեցին դովերդել երկաթը, չոդին: Հոդեկան աւրումների ւաւկերման բնադավառում Ե. Զարենցի որոնումները ւայմանավորված էին նորօրյա Հոդեբանության ռեալիսւական արւացոլման ներքին անկեղծ մղումով: «Ով որ դիւե ի՞նչ է նչանակում «ւրոլեւարական» աչխարՀղդացում` Շուղական առումով- թող բարձրաձայն ասե: Մանավանդ սիրո խնդրում»1: Զարենցի այս ւողերը վկայում են նրա ւանջադին որոնումների մասին: Բարձրաձայն ասողն ինքը եղավ, երբ «Երեքի դեկլարացիայում» Եղիչե Զարենց, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, Ե., 1967, էջ 40, ՀՍՍՀ ԳԱ Հրաւարակչություն:

կրակի ւակ առավ սալոնային կանանց ն մերժեց սերը' նրան Հակադրելով սեռական առողջ բնաղդը: Դեկլարացիայի այս դրույթի ցավալի ււուղը եղավ «Ռոմանս անսերը» (1922 թ.): Սե՛ր էսօր Բերել եմ քեղ - մաՀ Ես - Հոնն:

Ժխւելով սիրո ռոմանւիկան, աւրումի Հոդեբանական խորությունը, դիւակցական ու Հուղական կողմը, բանասւեղծն այս բոլորին Հակադրում էր մերկ, անսքող ու դռեՀկացված սեռական մղումը: Ընդ որում նա ժխւում էր ոչ միայն սերը, այլն կնոջը' նրա մարդկային արժանիքները Հավասարեցնելով ղրոյի: կին չկա՞ Գործածեք Հաչիչ, կոկաին:

Բանավեճ մղելով ւրոլեւարականների դեմ, որոնք ընդՀանրաւես ավելորդ էին Համարում դրել սիրո մասին, Զարենցն ըսւ էության արդարանում է, որ թեն ինքը սիրո ն ոչ թե երկաթի մասին է դրել, բայց դրել է ւրոլեւարիաւի դիրքերից: Բանն այն է, որ «Ռոմանսը» խիսւ բացասական վերաբերմունքի արժանացավ բոլոր դրական խմբակցությունների ն անՀաւների կողմից, այն չընդունեցին ոչ Հները, ոչ նորերը: Աբովն այն Համարում էր դաղաղած ւրամադրության արդյունք, Սուրխաթյանը դրում էր, թե Զարենցը սիրո ւրոբլեմն ուղում է լուծել, բայց այդ ւրոբլեմի մեջ է ներխուժում իբրն երիվար, Արւ. կարինյանը այնւեղ ւեսնում էր նէւմանական ւրամադրություններ ն «ռուսական քաղքենիության վերջին ներկայացուցիչների»' Մարիենդոֆի ու Շերչեննիչի «ինւելիդենւական անարխիղմի» աղդեցությունը: ինքն իրեն արդարացնող Հոդվածում (Եոօ մօոօ Տսճ) Զարենցը բացաւրում էր իր սկղբունքները. «ի՞նչ է նրա («Ռոմանս անսերի»- Ժ. Բ.) բովանդակությունը: Սերը: Եվ ոչ երկաթը կամ չոդին, ինչւես ասված է ւոեմիս սկղբում: ինչո՞ւ: ՈրովՀեւն ո՛չ թե իրն ինքն է բնորոչում մեր Հեղա÷ոխական կամ «Հակա» լինելը, այլ մեր վերաբերմունքը դեւի իրը»1: կամ' «իմ «Ռոմանս անսերով» ես դուրս եմ եկել մի կողմից մեր Հին (ւերյանական)

Ե. Զարենց, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, էջ 37-38:

ւոեղիայի, մյուս կողմից` մեր «ւրոլեւարականների» դեմ»1: Սակայն եթե Հների բացասական վերաբերմունքն ինքնին ենթադրվում էր, աւա ւրոլեւարականները նս նկաւեցին, որ կնոջ մարդկային արժանաւաւվությունը ունաՀարված է, իսկ դա Հակասում էր կնոջ ն ւղամարդու Հավասարության' ւրոլեւարականների որդեդրած սկղբունքին: Թեն Զարենցը իր կողմից սիրո այդ դռեՀկացված ըմբռնումն արդարացնում էր, ասելով, թե «ի՞նչ սեր, երբ միլիոններն են եկել Հանդես», այնուամենայնիվ, ւրոլեւարականներն այն դիւեցին իբրն բուրժուական դաղա÷արախոսության ու Հոդեբանության դրսնորում: Բանն այն է, որ «Ռոմանս...»-ի բորբոքած կրքերն ու ղայրույթը ւայմանավորված էին ոչ միայն նրա բովանդակությամբ, այլն ձնով: Ռոմանսը դրված է դռեՀիկ ոճով ու դարձվածքներով: Զարենցը սոսկ չի մերժում սերը, այլ աւաէսթեւիղացնում է այն: Հենց այդ ձներն ու ոճերն էին, որ Հիմնականում վանեցին «Ռոմանս...»-ի ընթերցողին, մինչդեռ այդ ընթերցողը այլ կերւ ընկալեց «Ասւեւականը», թեն վերջինս, որքան էլ ւարօրինակ լինի, որոչ իմասւով Հարաղաւ է «Ռոմանս անսեր»-ին: Պեւք է ասել, որ «Ասւեւականի» մասին ընդՀանրաւես քիչ են խոսում, եղած սակավաթիվ կարծիքները Հակասական են, Հակասական է ինքը' ռաւսոդիան: Բայց, ընդՀանուր առմամբ, «Ասւեւականի» նկաւմամբ ւրամադրություններն ավելի լավ են, քան «Ռոմանս»-ի: Հ. Սուրխաթյանը այն Համարում էր խորը ներչնչանքով ն մեծ չնորՀքով դրված «Սիրո ռոմանս», «Ռոմանս անսերի» ուղղակի Հակադրությունը' «թանձր ռոմանւիկական սիրո ւնական ողբերդությամբ»2: Տ. Հախումյանն այն Համարում էր բանասւեղծական նվաճում: Սակայն մյուս կողմից' Հ. Սալախյանը դրում է, որ «Ասւեւականում» ւիրում է անսանձ կրքերի, Համաւար÷ակ ղդացմունքների մթնոլորւ: Այդ կրքերն ու ղդացմունքներն ամբողջովին Համակել են ուխւադնաց ասւեւին, ծերունի Ալֆոնս Անդոյին, «Հուր դեղանի կույսերին»: Գ. Աբովը այս երկը նս Համարում է դաղաղած ւրամադրության արդյունք": Ո՞վ է ճչմարիւ ն ինչւիսի՞ կաւ դոյություն ունի Ե. Զարենց, Հ. 6, էջ 38: Հ. Սուրխաթյան, Գրականության Հարցեր, Երնան, 1970, էջ 343: " «Ասւեւականը» բոլորովին այլ դիրքերից է դնաՀաւում Ա. Զաքարյանը: Նա «Ասւեւականում» Ալֆոնս Անդոյի կերւարում ւեսնում է... Աղաւ Վչւունուն, իսկ երկու դեղանի կույսերին Համարում է Զարենցի «ԵրկՀորձանք-երկալիք» մուսան ն նրանց նկարադրով արւաՀայւում է... իր աւաչխարանքը «Երեք դեկլարացիայի» Համար (ւե՛ս Ալմասւ Զաքարյան, Եղիչե Զարենց, կյանքը, դործը, ժամանակը, դիրք 1, 1997, էջ 929-948): Մեկնաբանությունները թողնում ենք ընթերցողին:

«Ռոմանս...»-ի ու «Ասւեւական»-ի միջն: Պեւք է ասել, որ մի կողմից` բանասիրական բնույթի ÷ասւերը, մյուս կողմից` ռաւսոդիայի ուչադիր ընթերցումը մեղ Հնարավորություն են ւալիս ւնդելու, որ վերոՀիչյալ սւեղծադործությունների ուղղակի Հակադրությունը անՀիմն է: Ընդունված է, թե «Ասւեւականը» դրվել է 1923-ին, այսինքն մի այնւիսի ժամանակ, երբ Զարենցը մի ÷ոքր եւ էր կանդնել 1922-ի դիրքերից: Բայց իրողությունն այլ է: Նախ' «Ասւեւականը» դրվել է 1922-ի օդոսւոսին, իսկ «Ռոմանս անսերը» լույս է ւեսել 1922 թ. դեկւեմբերին, այսինքն «Ասւեւականը» դրվել է այն ժամանակ, երբ դեռնս «Ռոմանսը» լույս չէր ւեսել: Եթե Զարենցի վերաբերմունքը դեւի կինն ու սերը ÷ոխված լինեին «Ասւեւականը» դրելու ժամանակ, աւա ւարղ ւրամաբանությամբ Զարենցը չւիւի ււադրեր «Ռոմանսը», վերջինիս ււադրությունն արդելելու Համար նա ամենաքիչը երեք ամիս ժամանակ ուներ: Երկրորդ' «Ռոմանսի» ւաչււանական Հոդվածը (Եոօ մօոօ Տսճ) դրվել է 1923-ի Հունվարին, այսինքն այն ժամանակ, երբ «Ասւեւականը» Հանձնվել էր «Նորք» Հանդեսին (այն լույս ւեսավ «Նորքի» 1923 թվականի 7 2-ում) ն Մ. Գնորդյանին դրած նամակում Զարենցը Հեւաքրքրվում էր ււադրության Հարցով: Այսինքն՝ այն ւաՇին, երբ Չարենցն ամեն օր սւասում Էր «Ասւեւականի» լույս ւեսնելուն, ամեն ջանք դործադրում Էր ռոմանսյան իր ւեսակեւները ւաչււանելու Շամար: իսկ նույն օրերին, նույն ւաՀին բանասւեղծը ն առՀասարակ մարդը չէր կարող ունենալ երկու ւարբեր Համողմունքներ: «Ասւեւականի» ընթերցումը ցույց է ւալիս, որ նա չէր կեղծում, նույն Համողմունքին էր, ինչ որ «Ռոմանս»-ում: Սակայն «Ասւեւականը» միադիծ չի դրված, այն բարդ է, Հակասական ն ունի անթերի դեղարվեսւական ձն: «Ասւեւականի» ամենաէական արժանիքն այն է, որ դրված է ղրնդուն, արնային ւաւկերներով, ղողանջող ւողերով, երդային չա÷ով: Նա սւեղծում է կանացի անղուդական դեղեցկության ւաւկերներ. Բեդվինի խարույկներ էին խոլ Սնամած աչքերը մեկի, Մյուսի աչքերը - ւխուր Միրաժներ էին անմեկին: ... Մեկը բիլ դաղե՛լ էր կաւոււաչ, Մեկը Հուր նժո՛ւյդ սնաչյա:

Եվ աւա' եթե «Ռոմանս»-ում Զարենցը աւաէսթեւիղացիայի է ենթարկում սերը, «Ասւեւականում» բանասւեղծականացնում է կիրքը, բնաղդը: Գեղարվեսւական արւաՀայւչականության ինչինչ կողմեր, թվում է, ÷ոխել են իրենց դերն ու ւեղը այս երկու սւեղծադործություններում: «Ասւեւականի» մյուս առանձնաՀաւկությունն այն է, որ այսւեղ Շեղինակային վերաբերմունքը Հնարավորին չա÷ թաքնված է, որի ւաւճառով էլ ընթերցելուց Հեւո մնում են առեղծվածային ւեղեր: Թվում է, թե բանասւեղծն ուղում է ասել, թե ես կարող եմ ÷ոխել ոճս, լեղուս, ւաւկերները կարող են լինել դեղեցիկ, անթերի, բայց դրանից դործի էությունը չի ÷ոխվում, իրերը կկոչվեն իրենց անունով, թե ռոմանւիկ-բանասւեղծական երանդավորում կսւանան' միննույնն է: Այս առումով Հեւաքրքիր է նան դործի վերնադիրը' «Ասւեւական»: Ավանդաբար ասւեւական սիրո ւակ Հասկացվել է բարեկիրթ, ռոմանւիկ, անբիծ, իդեալական ու ւլաւոնական սերը: Ասւեւական սիրո նման ըմբռնում է ցուցաբերում նան Պուչկինը: Նրա անվերնադիր բանասւեղծություններից մեկում Հերոս ասւեւը մի անդամ, «մի խաչի մու մեկուսի», ւեսիլքի նման ւեսնում է Հիսուսի չքնաղ մորը' Մարիամին, սիրաՀարվում է նրան ն ամբողջ կյանքում Հավաւարիմ մնում այդ սիրուն: Այդ օրվանից, սերը սրւում, էլ չէր նայում նա կանանց, Եվ ոչ մեկին իր ողջ կյանքում Հրաւուրել չջանաց:

Պուչկինն այսւեղ Հավաւարիմ է մնում ասւեւական սիրո ավանդաբար ընդունված Հասկացությանը: Բայց ինչւիսի՞ն է խաչակիր ասւեւը Զարենցի մու: Նա, որ իր սրւի թադուՀու մի կես Հայացքի Համար դարձել է խաչակիր ու թա÷առական, որ սուրբ քաղաքի ճամ÷աներին ւանջվել է ւարիներ չարունակ, Հենց որ ւեսնում է դեղանի կույսերին, իսկույն մոռանում է սիրած կնոջը: Հենց այսւեղ երնան է դալիս առաջին Շակասությունը: Աղնվության ու բարոյականության առումով ասւեւը չւեւք է դավաճաներ սիրած կնոջը, չւեւք է արաւ բերեր նրա ւաւվին: Բայց Հեւաքրքիրն այն է, որ այդ դավաճանությունը ավելի քան բնական է: Նրա երաղի կինը եղել է Հեռու, անիրական, թվում է, անառարկայական, այդ կինը չի թողել ւնական Հիչաւակ, ուսւի ւարիների ընթացքում մչուչվել է ու մոռացվել.

Մոռացել էի արդեն ես իմ սրւի թադուՀուն լուսե, Որի դեմքը կյանքում Հողմածեծ Տարիներ էի երաղել:

Մինչդեռ Ալֆոնս Անդոյի կույսերը, դեղանի, կենսաթրթիռ, դայթակղիչ, այնքա՛ն կանացի ու այնքա՛ն մուիկ, բնականաբար Հրաւուրում են սիրակարու ասւեւին: Ուրեմն ի՞նչ. ասւեւական սերը ւաւրանք է, երաղ, իդեալ, այն չկա: կա միայն իրական, կոնկրեւ, չոչա÷ելի ղդացմունքը, դա է կյանքի ւրամաբանությունը, այդ է ասում բանասւեղծը: Երկրորդ Հարցը, որ ծադում է այս կաւակցությամբ, այն է, թե ասւեւին Համակած ղդացումը սե՞ր էր, թե՞ սոսկ կիրք: Անկասկած սոսկ կիրք: Նախ' ասւեւին Հավասարակչռությունից Հանողը կույսերի մարմիններն են' լույս ու լուսե, խանդու, Հրկեղ, Հրեղեն, ալ-կրակ, օձաձն մակդիրներով որակված: Այդ մարմինների առաջացրած կարուը էդ բորենու նման ոււում է ասւեւի սիրւը, դարձնում նրան վադր մի չար, արնախում բորենի ն այլն: ԱՀա լոկ մարմնական Հմայքն էլ ւայմանավորում է ասւեւի ղդացմունքի որակը: Այդ վայրկյանը Հուր արյունի Զառանցանք էր' խո՛լ միսւերի: Ու Հոսում էր ալ մի դինի Դեւի սիրւս նրանց ղիսւերից...

Հեւաքրքրության արժանի է նան մի այլ Հանդամանք: Հնարավոր է, որ բանասւեղծի մւաՀղացման մեջ կույսերի թիվը որնէ դեր չի խաղացել, բայց երբ դործ ունենք արդեն դեղարվեսւական ÷ասւի Հեւ, չենք կարող այդ թիվը Հաչվի չառնել: Ասւեւը չի դերադասում կույսերից ոչ մեկին, նրան Հավասարաւես դուր են դալիս երկուսն էլ, երկուսին էլ նա ցանկանում է, որնէ մեկին նախընւրելու Հոդեկան ւայքար չկա, ինչը բնորոչ կլիներ իրական սիրուն: կարելի է ասել, որ կույսերը նս չէին սիրում Ալֆոնս Անդոյին: Սիրած մարդուն չեն կիսում ուրիչի Հեւ: Այս ւարադայում կույսերը ւեւք է խանդեին իրար ն չէին կարող այդւես Համերաչխորեն Հավաւարիմ լինել Անդոյին ն աւել ասւեւին: Ընդ որում կույսերի բնութադրերը միայն արւաքնաւես են ւարբեր: Մւածողությամբ ն արարքներով նրանք նույնն

են: Այս Հակասությունից ծնվում է առեղծվածային Հարցը. իսկ ինչո՞ւ էին կույսերը այդւես Հավաւարիմ ծերունուն' չար ու անդութ Ալֆոնս Անդոյին: կույսերի այդ Հավաւարմությունը ծերունուն, բանասւեղծի Համար էլ առեղծվածային է, կամ ավելի ճիչւ' նրան դուր չի դալիս: Բանասւեղծը դա Համարում է ոչ ճիչւ, անբնական, անՀասկանալի: Նույն դեղանի կույսերի նկարադրության ւայծառ ու վառ դույները ÷ոխվում են, Հրեչւակները սւանում են վանող նկարադիր, որով էլ Հենց արւաՀայւվում է բանասւեղծի վերաբերմունքը նրանց արարքի նկաւմամբ. Երկու Երկու Երկու Երկու

բոց' սւիւակ ու սն, Հուր Հրեչներ է՛դ, չար ոսոխներ օձաձն, խոլ չարքե՛ր Հուսաբեկ:

Եվ աՀա վերջին Հակասությունը: Ասւեւը չի մոռանում կույսերին, նրանց Հմայքը չարունակում է իչխել, ն նա օրերի դորչ ճամ÷եքին երդում է նրանց դովքը, իր կարուն ու սերը: Թվում է, թե կա Հոդեբանական ինչ-որ վրիւում: Միայն սերը կարող էր այդւես Հարաւնել, միայն սերը կարող էր այդւես մխալ ւարիներ չարունակ, վերջաւես սերը միայն կարող էր մարդուն մղել մեծ դործերի. Ես կարող էի նրանց Հեւ Ասւծո դաՀին ւիրանալ, Դամասկի վրա Հարձակվել Մեն-մենակ` Հաղթ ու անաՀ: Ես կարող էի որւես չուն. Հավիւյան նրանց ո՛ւքը լիղել,Օ՛, նրանց ուքերի՛ ÷ոչում ինձ Համար դրա՛խւ էր լուսե:

Եվ եթե ռաւսոդիայում ծավալվող դործողությունների Հիմքը կիրքն է, աւա կույսերի չարունակվող Հմայքի Հիմքը սերը կարող է լինել: Հենց այսւեղ է Հոդեբանական Հակասությունը: Եվ եթե, Հ. Սալախյանի բառերով ասած, «Համաւարած կրքի» ւաւկերման առումով «Ասւեւականը» չարունակում է «Ռոմանս...»-ի դիծը, մյուս կողմից էլ, վերը նչված Հակասությունների ւաւճառով, Զարենցը

երկ÷եղկում է իր սւեղծադործությունը, ւալիս նրան վիճելի բնույթ: Հենց այդ վիճելի, Հակասական, այսինքն ոչ միադիծ լինելու մեջ է «Ասւեւականի» արժեքավորման դաղւնիքը: Վերջաւես, «Ասւեւականի» դրական ընթերցման ւեսակեւից անւայման կարնոր դեր է խաղում դեղարվեսւական նրբադեղությունը, որն արդեն ավելանալով նչված Հակասական կողմերին, արւաքնաւես նրան չաւ է Հեռացնում «Ռոմանսից»: Այսւիսով, Զարենցը մի կարճ ժամանակ դնում է խուոր ճանաւարՀով ն, թվում է, կանացի ու սիրո իր իդեալների Հակասական ÷նւրւուքի ընթացքում մի ւաՀ կորցնում է այդ իդեալները: Գործնական կյանքի Հրամայականը սւեղծադործության մեջ ւեղ չի թողնում կյանքի բանասւեղծական ընկալման Համար, կյանքի ւոեղիան ղոՀ է դնում ւրողային, օդւակարության սկղբունքին. Ռե՛լս չինի՛ մաչինի, թե կարաս, Երդել աղջիկ, թե չոդի - օդոււ չկա:

«կոմալմանախից» («Բոլոր ւոեւներին») վերցրած այս ւողերը, կյանքի նկաւմամբ այսւիսի մուեցումը դառնում է իչխող ամբողջ «Պոեղողուռնա» ն «կոմալմանախ» ժողովածուների Համար: Սակայն Զարենցը նույն կեւում երկար չէր մնում: Սւեղծադործական, դաղա÷արական, ւեսական որոնումները ամենաարադ կերւով նրան սւեղծադործական մի ւրամադրությունից ÷ոխադրում էին մյուսը, սւեղծում էին նորանոր որակներ: Պեւք է ասել, սակայն, որ կնոջ մասին այդւիսի բուռն ելույթից Հեւո Զարենցը չաւ սակավ է անդրադառնում սիրուն: իչխող մւայնությունը, քննադաւության վերաբերմունքը, անձնական սիրո ողբերդական վախճանը (կնոջ մաՀը) նրան դարձնում են ավելի ղուսւ ու Հավասարակչռված. Ես այն չեմ Հիմա... Հույղերիս քամին, Որ քչում էր ինձ անկումից-անկումՀանդսւացել ու նսւել է Հիմի Եվ ամեն կանչի չի արձադանքում:

Եվ եթե մի ւաՀ բանասւեղծը սերը' մարդկային այդ ամենախորունկ աւրումը ղրկում էր Հոդեդիւակցական Հաւկանիչներից, աւա չոււով Հասնում է իր իսկ սկղբունքի լիակաւար բացասմանը,

սիրո մեջ լիովին անջաւում է մարմնական ու Հոդեկան մղումները: Այս իմասւով չաւ բնորոչ է «Մանոն Լեսկոն» բանասւեղծությունը (1929-1936 թթ.): Այս բանասւեղծության Համար կարնորն այն չէ, որ Զարենցը դրականորեն է դնաՀաւում նչանավոր կուրւիղանուՀուն: Բալղակը, Դյումա-որդին, Աբբա Պրեվոն ն ուրիչներ չաւ բան էին ասել այս բնադավառում: Բանասւեղծի մեջ կաւարված բեկման ւեսակեւից կարնորն այն է, որ նա իսկական սերը ւեսնում է Հոդեկան նվիրումի մեջ, դալիս է այն Համողման, որ մարդը կյանքի ճաՀճում, բարոյական անկման մեջ անդամ կարող է մնալ Հոդով բարձր ու վեՀ' Հավաւարիմ իր բարձրադույն իդեալին. Բայց միչւ դերի սիրույն այն վեՀ' Սրւով մաքուր,- ն ո՛չ ոսկով,իր ասւեւի՛ն սիրեց Հավեւ,Եվ ուրիչի մաՀճում անդամ իր ասւեւից չբաժանվեց... Եվ մնաց սուրբ, մնաց անեղծՄանոն Լեսկոն:

Զարենցը Հանդում է ւոլսւոյական այն սկղբունքին, թե իսկական դավաճանությունը նախ ն առաջ Հոդեկան անՀավաւարմության մեջ է: Հաջորդ չրջանում դրած սակավաթիվ սոնեւներն ու սիրային մյուս բանասւեղծությունները Հիմնականում նվիրված են վաղամեռիկ կնոջ' Ար÷իկի Հիչաւակին: կարու, կսկիծ կա այդ բանասւեղծություններում, անվերադարձ անցած սիրո ւխուր կանչ ն միաժամանակ այդ ամենին չւրվելու Հերոսական ճիդ ու կամք: Բանասւեղծն ամեն ճիդ դործադրել է անթեղելու անձնական վիչւը, աւրելու ժամանակի չնչով, երկրի կյանքով, ուրիչների, այսինքն' անանձնական ուրախությամբ: Զարենցն այրել է ւխուր ու ւրւում երդերը' ելնելով այն դիւակցությունից, որ սիրած մարդու Հիչաւակը ւայծառ ւաՀելու Համար ւեւք է աւրել, Հավաւարիմ մնալ բանասւեղծի կոչմանը, կյանքի ու աւրողի ւրամաբանությանը. Եվ Հանձնելով իմ կյանքը Հերոսական կամքիդ' Ես այրեցի երդերս' մի երեկո դրած...

կյանքի վերջին ւարիներին, եւնում թողած ջաՀել օրերի խենթ բռնկումները, Զարենցը կյանքին ու մարդկանց նայում է էւիկական Հանդարւությամբ, ավելի խոՀուն, իմասւնացած Հայացքով: Այս չրջանում արդեն նա սերը դիւում է իբրն մարդկային կյանքի մչւաՀոլով, Հավերժական խորՀուրդ, որն ամեն անդամ ծնվում է յուրովի, անՀաւական, անկրկնելի: Սերն անխուսա÷ելի ու Հաճելի անՀրաժեչւություն է. Մեղ բոլորիս Համար սաՀմանված է վերուսւ, Մի քնքչաբույր դարուն անվերադարձ, Երբ յուրաքանչյուր վայրկյանը ն՛ դյոււ է, ն՛ կորուսւ, Ե՛վ դաչւ է արնանիսւ, ն՛ խավարով Հղի մի անւառ:

Այսւես է դրում Զարենցը «Տաղ սիրո' ձոնված, աւադայի ւարմանիներին» բանասւեղծության մեջ: Սիրով ես Հաղթում կյանքին, սիրով ես չարունակում կյանքը. սա է բանասւեղծի եղրակացությունը, ուսւի նա ի սրւե օրՀնում է իրենց սիրո դարունն աւրող բոլոր ւարմանիներին: Այսւիսով, Զարենցի սիրո երդն անցավ բարդ ու Հակասական մի ճանաւարՀ: Այդ ճանաւարՀին բանասւեղծը որոնեց սիրո իր իդեալը, դւավ ու կորցրեց, ընդունեց ու ժխւեց ն չարունակեց որոնել: Բայց դւածները չեղան վերջնական, նա երբեք չնվադեց նույն լարի վրա ն չկրկնեց նախկին ւրամադրությունները: Հենց ւրամադրությունների ու բարոյական սկղբունքների բաղմաղանության մեջ է (թող որ Հակասական, երբեմն էլ սխալ) Զարենցի սիրո քնարերդության առանձնաՀաւկություններից մեկը: Թերնս ուրիչ ոչ մի դրողի մու սիրո Հոդեբանական աւրումն այնւես սերւորեն միաՀյուսված չէ քնարական Հերոսի աչխարՀընկալման, նրա Հասարակական վարքադծի ու սւեղծադործական որոնումների Հեւ, որքան Զարենցի մու: Եվ, վերջաւես, Զարենցը միւումնավոր կերւով չի դեղեցկացնում ու չի սրբադրում սիրո աւրումը ն սիրո ւոեղիայի Հեւ մեկւեղ, առանց քաչվելու ն առանց կեցվածքի, Հաճախ դաժանորեն, ներկայացնում է սիրո ւրողան: Այս երնույթն անթույլաւրելի ձներով ու ւաւկերներով արւաՀայւվեց նրա կյանքի վերջին' ողբերդական չրջանում դրված անւիւ բանասւեղծություններում, որոնք արդյունք էին նրա ծանր ն, անչուչւ, անառողջ Հոդեկան վիճակի: Մինչդեռ սրան ղուդաՀեռ, Զարենցի երկ÷եղկված Հոդու մյուս կեսը

չարունակում է որոնումը: Ասւիճանաբար նրա երդերը Հանդարւվում են, մւնում են ավելի խոՀուն Հունի մեջ, աւրումը ղուլալվում է, իդեալի որոնումները չարունակվում են: Եվ «Նավղիկե» բանասւեղծությունը, որ Զարենցի սիրո լիրիկայի չաւ ուչադրավ բնութադրումն է, ավարւվում է սիրո իդեալի անվերջ որոնման դաղա÷արով. Եվ մինչն օրն այն սն, մինչն դառնա նսեմ, Մինչն ավյունս ամբողջ նվաղի - քեղ Ես ÷նւրելու եմ իմ ուղիներում լուսե, ԱնՀասնելի՛ իմ սեր, իմ Նավղիկե՛... 1977-2007

ՉԱՐԵՆՑԻ «ԱԹԻԼԼԱ» ՊՈԵՄԸ

1916 թվական... Մարդկային աՀավոր սւանդի ն աղդային աղեւի մղձավանջային ւարիներից մեկը... կամավորական բանակի չարքերը նոր թողած բանասւեղծի Հոդում դեռնս ցավադնորեն թարմ են ւաւերաղմի ւաւկերները: Արդեն Հրաւարակի վրա է «Դանթեական առասւելը»' դաժան օրերի ծանր ււավորությունների ու երաղների ÷լուղման դեղարվեսւական թանձր ւաւմությունը: Պաւանի բանասւեղծը' Եղիչե Զարենցը, կյանքի անսաՀման դեղեցկության դիրքերից ժխւում է ւաւերաղմը' այն Համարելով անւեղի, անմարդկային, անբնական. Ախ, այդ դաչւերի Հեռուն ոսկեդույն, Այդ երկինքների կաւո՛ւյւը ւայծառ... Ամեն ինչ կարծես ասում էր Հոդուն, Որ այս աչխարՀում, քմաՀաճ ու չար' Պեւք չէ՛, որ մարդը Հեկեկա անքունԱչխարՀում մի օր աւրելու Համար:

Թե ովքեր են ձեռք բարձրացնում կյանքի ու դեղեցկության վրա, դեռնս անՀայւ է բանասւեղծին. Եվ ո՞վ է լարում այսւիսի դավերկյանքը դարձնում նղովյա՛լ դեՀեն:

Մինչ բանասւեղծը կդւներ ւաւասխանը, աղեւները բաղմաւաւկվում էին: Աղդային չարունակվող ողբերդությունը նույնքան ողբերդական մի էջ է ավելացնում Զարենցի սւեղծադործության մեջ: 1916 թվականի աչնանը Մոսկվայում նա դրում է «ՎաՀադն» ւոեմը: Բայց սա էլ չի սւառում բանասւեղծի ասելիքը: Պաւերաղմի նկաւմամբ Զարենցն իր վերաբերմունքն ավելի որոչակի դրսնորեց «Աթիլլայում», որը դարձավ նրա աւելության ու Հույսի, վրեժի ու ղայրույթի կրքու, Հղոր ւոռթկումը:

«Դանթեական առասւելից» մինչն «Աթիլլա» ընկած չաւ կարճ ժամանակամիջոցում Զարենցի աչխարՀայացքն ու սւեղծադործությունն աւրում են ւրամաբանական որոչակի ղարդացում: Որքան էլ ներքին սերւ կաւով Հիչյալ երեք ւոեմները կաւված են իրար Հեւ, նրանցից յուրաքանչյուրը սւեղծադործական որոնումների նոր, նախորդից ւարբեր ÷ուլի արւաՀայւություն է: «Աթիլլան» ինչ-որ չա÷ով ւաւասխանում է նան նախորդ ւոեմներում առաջ քաչած Հարցադրումներին: Պաւերաղմի առաջացրած ՀամաչխարՀային խառնաչ÷ոթի օրերին բանասւեղծի միւքը ւենդադին դործում էր, Համեմաւության եղրեր ու սիմվոլներ ÷նւրում ւաւմության Հին ու նոր էջերում: Մերթ ւաւերաղմի առաջացրած դժոխքը նրան ներկայանում էր առավել դերաղանց ու կաւարյալ, քան կարող էր ենթադրել մեծ իւալացու անսաՀման վառ երնակայությունը, մերթ խորւակվող կյանքի ւաւկերներից նրա միւքը թնածում էր Հեթանոս Հղոր կուռքերի կործանված դիակների վրա ն մերթ էլ ÷արում ւաւմական որոչակի ու կայուն իմասւ սւացած անուններին: Անունների այդ չարքում էր ն Աթիլլան: կարծես ինչ-որ ւեղ նույնիսկ օրինաչա÷ է, որ Հնադույն բարբարոս ցեղի այդ Հղոր առաջնորդը արյունալի նախճիրների իր կրքով դառնում է 20-րդ դարի եղեռնական իրադարձությունների մասնակիցը: Բայց Զարենցի սւեղծած Աթիլլայի կերւարը միանչանակ չէ, այն դուրս է դալիս ւաւմական Աթիլլայի ըմբռնման չրջանակներից ն ձեռք է բերում Հակասական դծեր: Այս Հանդամանքը ինչ-որ չա÷ով ւայմանավորված է ռուս սիմվոլիսւական ւոեղիայի աղդեցությամբ: Զարենցից առաջ ռուս բանասւեղծներն էին դիմել Աթիլլային ն նրան ւվել որոչակի սիմվոլիսւական նչանակություն: Զարենցը, որ դեռ կարսից դիւեր սիմվոլիսւներին, «Աթիլլան» դրելու օրերին դւնվում էր նրանց չրջանում, ժամանակակիցների վկայությամբ լինում էր նրանց կաղմակերւած երեկոներին, մուիկից չ÷վում էր Վ. Բրյուսովի, Ա. Բելու ն ուրիչների Հեւ, աւրում էր նրանց մթնոլորւում: Այդ միջավայրը որոչակի ուղղություն է ւալիս բանասւեղծի ներքին մղումներին, օդնում դւնելու ասելիքի միջոցն ու ձնը: Ամեննին էլ ւաւաՀական չէ, որ նա իր ւոեմի Համար բնաբան է վերցնում Վյաչեսլավ իվանովի «Êî÷åâíè6è 6ðàñîò8» բանասւեղծության «Òîï÷è èõ ðàé, Àòòèëëà» ւողը: Ուչադրավ է այն Հանդամանքը, որ ւոեմի առաջին Հրաւարակության մեջ նույնիսկ որոչ բառեր ունեն դրության ռուսական ձն, ինչւես' Հուններ, Աւիլլ ն այլն: ԱյսուՀանդերձ, Զարենցի «Աթիլլայի» կաւակցությամբ եր66

բեք չի կարող խոսք լինել մեխանիկական աղդեցության կամ նմանության մասին: Երնույթը չաւ ավելի բարդ է ու խոր: Զարենցը սիմվոլը վերցրել է սիմվոլիսւներից ն այդ ւաւյանի մեջ դրել է նոր, ինքնուրույն ու աղդային բովանդակություն: «Աթիլլան» կենսական ու դրական չ÷ումների Հեւնանք է: Մի կողմից դաժան ւաւերաղմական իրականությունը, մյուս կողմից սե÷ական նախընթաց սւեղծադործության ւրամաբանությունը ն վերջաւես ինչ-որ ւեղ նան ռուս բանասւեղծների աղդեցությունը ւայմանավորում են «Աթիլլայի» բնույթը: Այս սւեղծադործության արժեքը որոչում են նրա կենսական արմաւները: կերւարի մեկնաբանման Հարցում սիմվոլիսւներից ունեցած ւարբերություններն արդյունք են աղդային իրականության ու ւոեղիայի ավանդների: Հնադույն ցեղերի սիմվոլներին դիմելու ավանդները ռուսական ւոեղիայում սկիղբ են առել 19-րդ դարի վերջից: Մոնղոլների, սկյութների, Հոների ն ւաւմական այս կարդի Հնադույն ցեղերի նկաւմամբ սկսած Հեւաքրքրությունը ւնում է ւասնամյակներ' ւարբերաբար ուժեղանալով: կարելի է ասել, որ ւոեղիայում այդ Հեւաքրքրության Հիմքը դրեց Վլադիմիր Սոլովյովը: Պաւմական Հնադույն ցեղերի սիմվոլին դիմում էին նան սլավոնաֆիլները' ցանկանալով ցույց ւալ ռուս աղդի ւաւմական վաղեմությունը ն դրանից ելնելով' չեչւել նան աւադայում նրան վերաւաՀված մեծ դերը: Այս ւարադայում Հոներից ավելի չեչւվում էր Հարաղաւությունը սկյութների Հեւ", որոնք ավելի վաղ ժամանակից ունեին (մ. թ. ա. 7-րդ դար) էթնիկական միասնություն, մչակույթ, քաղաքակրթություն: Ցույց ւալով իրենց Հարաղաւությունն այդ Հնադույն ցեղերի Հեւ` սիմվոլիսւները, Հաւկաւես աղդայնական, չովինիսւական ւրամադրությամբ Համակվածները Հակադրվում էին ժամանակակից քաղաքակիրթ Եվրուային ն քաղաքակրթության Հնադույն օջախները ւեսնում էին Արնելքում: Վլադիմիր Սոլովյովն, օրինակ, դրում էր. Ñ 1îñòî6à ñâåò, ñ 1îñòî6à ñèë8 կամ' Íî íå íàïðàñíî Ïðî8åòåÿ Íåáåñí8é äàð Ýëëàäå äàí. " Որոչ դրականադեւների կարծիքով «Աթիլլան» կոչվել է նան «Սկյութացոց երդ»: Այդ անունը դրել էր Դ. Անանունը, բայց Զարենցը ււադրելիս վերականդնել է «Աթիլլա» վերնադիրը:

Այս կարդի սւեղծադործություններում Ռուսասւանը դիւվում էր իբրն Արնելքի Հնադույն քաղաքակրթության ժառանդորդը ներկայում, որն ուներ Համա÷րկչական-քրիսւոնեական միսիա: ինչւես սկյութները, այնւես էլ Հոներն ու մոնղոլները ռուս բանասւեղծների Համար ոչ այնքան չարիքի ու բարբարոսության մարմնացումներ էին, ինչւիսիք եղել էին իրականում, այլ դիւվում էին իբրն Արնելքի ն առՀասարակ Հղորության խորՀրդանիչներ: Արնելքի ու Արնմոււքի Հակադրության թեման ռուսական ւոեղիայում առավել ուժդին Հընչեց Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ն աւա' Հեղա÷ոխության ւարիներին: Ռուսական Հեղա÷ոխության Հաղթանակը որոչ բանասւեղծների մու ամրաւնդեց այն դիւակցությունը, թե նոր քաղաքակրթության լույսը ւեւք է ծադի Արնելքից: Նորից ասւարեղ քաչվեց սկյութների խնդիրը: Մոսկվայում կաղմակերւվեց դրական մի խմբակցություն, որ կոչվում էր «Սկյութներ» («Ñ6èô8»): Նրա մեջ մւնում էին Ս. Եսենինը, Ա. Բելին ն ուրիչներ: Այս չրջանում (1918 թ.) Ալ. Բլոկը իր «Սկյութներ» բանասւեղծության մեջ մի անդամ նս ընդդծեց ռուսների ն սկյութների, այսինքն Հին ու նոր քաղաքակրթությունների ներքին սերւ կաւը. Ìèëüîí8 âàñ - Íàñ òü88, è òü88, è òü88, Ïîïðîáóéòå, ñðàçèòåñü ñ íà8è! Äà, ñ6èô8 - 88! Äà - àçèàò8 - 88, Ñ ðàñ6îñ88è è æàäí88è î÷à8è! Äëÿ âàñ - âå6à, äëÿ íàñ - åäèí8é ÷àñ. ն այլն:

Եվրուան, ըսւ Բլոկի, նոր քաղաքակրթության կրողն է, քաղաքակրթություն, որ դարերով է չա÷վում, մինչդեռ այդ դարերը լոկ ժամեր են Արնելքի Հաղարամյակներով Հիչվող ւաւմության մեջ: Հարց է առաջանում. Աթիլլայի կերւարի չարենցյան մեկնաբանությունն արդյոք առնչվո՞ւմ է Արնմոււքի ն Արնելքի Հակադրության' ռուսական ւոեղիայում ւարածված սկղբունքի Հեւ: Սկղբից նեթ կարելի է ասել, որ Զարենցի ելակեւը բոլորովին ուրիչ է: Նրա Աթիլլան, որ նչանակում է, առՀասարակ Հոները, չարի ու բարբարոսության մարմնացում է, բարբարոս, որի Համար Արնմոււք ն Արնելք դոյություն չունեն, որի Համար երկուսն էլ Հավասարաւես ենթակա են քանդումի ու ավերումի:

Հե՛յ, արնմոււքից մինչն արնելք Պիւի ՀրդեՀեմ ու քանդե՛մ Հիմա...

Ճիչւ է, ւոեմում Աթիլլան իր սւառնալիքն ուղղում է ամենից առաջ Հռոմին, բայց Հեղինակը, Հռոմը չի դիւում իբրն Արնմոււքի սիմվոլը: Զարենցը Հռոմը Հիչում է ւաւամական կոլորիւ սւեղծելու Համար, որովՀեւն ւաւմական Աթիլլան իր դաՀակալության օրերին ավերել էր Հյուսիսային իւալիան, ÷րկավճար վերցրել Հռոմից, իսկ Արնելյան կայսրության ւիրակալ Թեոդոսին չաւ անդամ էր ւարւադրել սւորացուցիչ Հաչւության: ԱՀա իր սւեղծադործության մեջ էլ բանասւեղծն անդրադառնում է այս անցքերին, սւեղծում ւաւմական կոլորիւ' առանց առաջին ւլան մղելու Հիմնախնդիրը. Ես կրկին աՀա քանդում եմ, վառում, Բաղաքներ, դյուղեր ÷լչում են իմ դեմ: Եվ այս անդամ ես' դո՛ռ, անՀա՛ղթ արդեն' Մի կարմիր դիչեր կմւնեմ Հռոմ...

Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի դաժան օրերին, երբ մարդկությունը ղոՀ էր դնում աչխարՀի ւերերի բարբարոս կամքին, երբ աղդեր ու անՀաւներ ոչնչացվում էին անխնա, աՀա այդ օրերին Աթիլլան արյան ու նախճիրի իր կրքով դառնում է Հավերժական չարիքի խորՀրդանիչ: Եվ չըդիւեին, որ ես չեմ մեռել, Որ ես չեմ մեռնի, որ եղել եմ, կամ' Նորի՛ց կքնեմ, նորի՛ց կարթնանամ,Ես - Հաղարանուն' ՄաՀ, Ավերք ու Նեռ...

կամ' Ես - արքա՛, ասւվա՛ծ, ւե՛նդ, դժո՛խք ու մա՛Հ, Ես - ճչմարւության խարաղանը մերկ:

Տեսնելով մաՀվան ու սարսա÷ի դաժան իրականությունը` Զարենցը կորցնում է լավ Հեռանկարի Հույսը, ու ւաւմության այդ ւաՀը, որը Հավերժի լոկ մի ակնթարթ է, նրա Համար դառնում է Հավիւենական, անվախճան ու անխուսա÷ելի: «Ես ճչմարւության խարաղանը

մերկ» ւողը Հենց բանասւեղծական այդ եղրաՀանդման վկայությունն է: Ճչմարիւ է լոկ չարի անվախճան ւիրակալությունը, մաՀվան ւրամաբանությունն ու սարսա÷ը, որ ւարածվում է անցյալի ու աւադայի վրա. Եվ թո՛ղ աչխարՀի ւերերն իմանան, Եվ խոր ըմբռնեն մի վերջին անդամ, Որ եղե՛լ եմ ես, կլինե՛մ ու կա՛մ, Ես- անՀերքելի ու Հավերժական...

Հեւադայում, 1922-ին, Զարենցն ինքը բացաւրում է «Աթիլլայի» բովանդակությունը: «Նրանում («Աթիլլայում»- Ժ. Բ.) ւաւկերացված է «Հոների արքա Հղոր Աթիլլը», որւես ւաւերաղմի աՀավոր սւառնալիք, որ կախված է բուրժուական Հասարակարդի վրա ն կախված կմնա, քանի այդ Հասարակարդը կա»1: Զարենցի այս բացաւրությունը, որքան էլ ճիչւ, այնուամենայնիվ, թերի է, որովՀեւն չի սւառում ւոեմի բովանդակությունը: Բանասւեղծն այս ւոեմին անդրադառնում է բանավեճային մի Հոդվածում ն ելնելով ժամանակից ու իրադրությունից' ընդդծում է Աթիլլայի կերւարի միայն մի կողմը: Բանասւեղծի Հեւնությամբ Աթիլլայի կերւարի այդ կողմի վրա է ուչադրություն Հրավիրում նան Ս. Աղաբաբյանը: «Ըսւ էության Զարենցի «Աթիլլան» ոչ թե մենախոսություն է, այլ ւարոդիաա մենախոսություն»2: Դա Աթիլլայի Հղորության դեմ ուղղված բանասւեղծական ճիչ է: Դա Աթիլլայի անդադար ւիրաւեւությունը սանձելու, նրա ցնծությունը' «մաՀվան Հեւ կնքած դաչինքը» խա÷անելու բանասւեղծական կրքու ՀրաՀանդ է: Այս երակով է, որ «Աթիլլան» կաւվում է ւաւերաղմի դեմ ուղղված խռովությանը' «Դանթեական առասւելին»3: Զարենցի Աթիլլայի այս կողմը նկաւում է նան Հ. Սալախյանը: «Բանասւեղծը կարծեք թե ղուդաՀեռ է անցկացնում Աթիլլայի ն ՀամաչխարՀային առաջին ւաւերաղմը սանձաղերծած իմւերիալիսւական ուժերի միջն»4,- դրում է նա: Սակայն ի ւարբերություն դրեթե բոլոր չարենցադեւների, Սալախյանը կերւարը դիւում է ամբողջության մեջ ն Հավասար ուչադրություն դարձնում Աթիլլայի մյուս առանձնաՀաւկություններին նս: Ե. Զարենց, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, 1967, էջ 34-35: Ընդդծված բնորոչումը Ս. Աղաբաբյանը վերցրել է Հ. Սալախյանից: Ս. Աղաբաբյան, Եղիչե Զարենց, Հ. 1, 1973, էջ 129-130: Հ. Սալախյան, Ժամանակիդ չունչը դարձիր, 1967, էջ 21:

Զարենցի սւեղծադործության մեջ Աթիլլայի կերւարը ղարդանում է երկու ւլանով, ղարդացման ընթացքում ձեռք է բերում նոր, Հակասական Հաւկանիչներ: Շարունակելով «Դանթեական առասւելում» սկսած ւաւերաղմի դաւաւարւման դիծը` Զարենցը Աթիլլայի կերւարում չեչւում է մաՀվան ու ավերումի Հաւկանիչը, չար ուժը, բայց ն ւոեմը վերջացնում է այդ չար ուժի անՀրաժեչւության դիւակցությամբ: Աթիլլայի կերւարն օժւված է այնւիսի դծերով, որոնք նրան դարձնում են ցանկալի ու անՀրաժեչւ: Ժամանակին դրականադեւներից ոմանք չա÷աղանցրել են Աթիլլայի դրական դնաՀաւման նրբերանդը ն Զարենցին մեղադրել բարբարոս Հոների իդեալականացման մեջ: Պողոս Մակինցյանն, օրինակ, բանասւեղծին Հանդիմանում էր նրա «աթիլլայան երաղների» Համար ն այդ երաղները Հակադրում էր մարքսիսւական առողջ մւածողությանը1: կերւարի որոչ իդեալականացում էր նկաւում նան Հ. Սալախյանը, բայց մի ÷ոքր այլ ւեսանկյունից էր մուենում խնդրին: Սալախյանը ոչ այնքան դեմ էր Աթիլլայի այս նոր, դրական դերին, որքան որ դա արդարացի չէր Համարում ւաւմական ւեսակեւից: «ի միջի այլոց, իսկական ւաւմական Հոները, ի ւարբերություն այնւիսի «բարբարոսների», ինչւիսիք Հնադույն դերմանացիներն ու Հնադույն սլավոններն են, անւիկ աչխարՀին բերեցին ոչ թե կյանքի վերանորոդում, այլ չւեսնված ավերածություններ ու դժբախւություններ»2,- դրում է նա: Հարց է առաջանում, թե Զարենցի սւեղծադործությունը որքանո՞վ է Հիմք ւալիս նման եղրակացությունների Համար ն մինչն ի՞նչ ասւիճանի դրական վերաբերմունք ունի բանասւեղծն իր սւեղծած կերւարի նկաւմամբ: Աթիլլայի դրական դնաՀաւման Հարցում Զարենցը չ÷ման եղրեր է ձեռք բերում ռուս բանասւեղծների Հեւ: ՊաւաՀական չէ, որ Զարենցին դրավել է Վյաչեսլավ իվանովի «Տրորիր նրանց դրախւը, Աթիլլա» կրքով ասված ւողը: ԸնդՀանուր առմամբ իվանովն ու Զարենցը ւարբեր ւեսանկյուններից են մուենում խնդրին, բայց նրանց երկուսին էլ դրավում է Աթիլլայի մի' ուրիչների, ւերերի ու արքաների դրախւը ւրորելու դերը: իվանովը Հոներին դնաՀաւում է դեղեցկության առումով. Հոները նրա Համար արվեսւադեւի Հոդով օժւված մարդիկ են' աչքերում անծայրածիր Հեռուների կարուը, սրւում' մրրկե արչավների բաղձանքը: Նրանց Համար նեղ են մարդ1

Տե՛ս «ԽորՀրդային Հայասւան», 1922, 7 157: Հ. Սալախյան, Ժամանակիդ չունչը դարձիր, էջ 20:

կային ւայմանականությամբ որոչված սաՀմանները, աւոււաւերի դյուղերն ու դերեղմանները. Íà8 - âîëüí8å 6î÷åâüÿ Ñóäèëà Êðàñîòà.

Այսւես են դաւում իվանովի Հոները: Սիմվոլիսւ բանասւեղծը նըրանց մեջ ւեսնում է բնության աղաւ որդիներին, որոնք ընդունակ են ղդալու դարնանային ղմրուխւե կանաչի, երկնքի անսաՀման լայնության ն անընդՀաւ չարժման ամբողջ Հմայքը. Î, âåðüòå äàëåé ÷óäó È ñ6àç6å âñåõ çàâåñ, 1ñåõ âåñåí èçó8ðóäó, 1ñåõ øèðîòå íåáåñ!

Վյաչեսլավ իվանովը` սիմվոլիղմի նչանավոր ւեսաբանը, ինչւես ասում էին, սիմվոլիսւների սիմվոլիսւը, Հոներին իդեալականացնում է ուժի ն դեղեցկության դիրքերից, այսինքն դեղեցիկ է Համարում նրանց անւարւելի ուժը: իվանովի ամբողջ բանասւեղծությունը չնչում է «Êî÷åâíè6è 6ðàñîò8-â8 õóäîæíè6è» ւողի ոդով: Զարենցի Հոները, ինչւես ւեսանք, Հեռու են դեղեցիկի կրողներ լինելուց, որովՀեւն նրանք մաՀվան, դժոխքի խորՀրդանիչներ են: Բայց Զարենցի Համար նս Աթիլլայի ուժը նախընւրելի է, որովՀեւն ուղղված է աչխարՀի Հղորների դեմ: Պոեմում Աթիլլայի սւառնալիքներն ամենից առաջ վերաբերում են աչխարՀի ւերերին, թադավորներին, որոնց կործանման կիրքն էլ Հենց առաջնորդում է նրան. Եվ իմ երկաթե բռունցքովը ես Ձեր ւաճարները անդարձ կքանդեմ, Նորի՛ց կսողան արքաներն իմ դեմ' Մանր, ճաՀճային ճիճուների ւես...

Աթիլլայի մեջ բացաՀայւորեն խոսում է Հղորների նկաւմամբ ունեցած աւելությունը: Վրեժի ու աւելության այս ւաթոսով Աթիլլան Հարաղաւություն է դրսնորում Վալերի Բրյուսովի Հոների Հեւ: Բրյուսովը նս իր «Աւադայի Հոները» բանասւեղծության Համար իբրն բնաբան է վերց72

րել իվանովի նույն' «Òîï÷è èõ ðàé, Àòèëëà» ւողը: Բրյուսովը բանասւեղծությունը դրել է 1905 թվականին, ռուսական առաջին Հեղա÷ոխության օրերին ն իր վրա կրում է ժամանակի Հեղա÷ոխական դաղա÷արների աղդեցությունը: «Գալիքի Հոները» բանասւեղծության մեջ Հոները խորՀրդանչում են ղանդվածների Հեղա÷ոխական ւարերքը. Դրեք դուք, անաղաւ ձեռքեր, Պալաւի ÷ոխարեն Հյուղակ, ԳաՀաղարդ դաՀլիճը ոսկե, Հերկեցեք ուրախ ու անՀադ:

Բրյուսովը Հոներին օժւել է դասակարդային վրեժխնդրության ոդով, չեչւել Հաւկաւես ւալաւ ն Հյուղակ Հակադրությունը: Զարենցն իր ւոեմը դրել է ւաւերաղմի օրերին ն իր Հերոսի վրեժխնդիր աւելությունն ուղղել է ընդՀանրաւես աչխարՀի Հղորների դեմ: Աթիլլան Հին աչխարՀի դեմ ուղղված ւայքարի սիմվոլն է: Զարենցի ւոեմի վերջում Աթիլլան դրսնորում է այնւիսի Հաւկանիչներ, որոնք Հակասում են նրա Հիմնական էությանը: Զարի խորՀրդանիչ լինելով Հանդերձ` Աթիլլան ւայքարում է չարի դեմ ն ձդւում է երկրի վրա վերականդնել արդարությունը: Այս իմասւով ուչադրավ է ւոեմի վերջին քառաւողը. Որւեսղի կրկին, երբ երկրի Հրից Երկնի ասւղերը դանդաւվեն քարինիր Հին երաղին միչւ Հավաւարիմ Արքա Աթի՛լլը բարձրանա նորից...

Այսինքն, Աթիլլան վերսւին կսկսի իր արյունալի նախճիրը, երբ երկրի վրա չաւանա չարիքը, ւառաւանքը, անարդարությունը, չաւանա այնքան, որ երկնքի ասւղերը ւեսնեն երկրի վրայի Հուրը ն այդ մասին ւաւմեն Աթիլլայի քարին: Այդ ւաՀին աՀա կարթնանա Աթիլլայի վրեժխնդրությունը: ի՞նչ է սւացվում, Հակասությո՞ւն: Աթիլլան, որ սւեղծադործության սկղբում ւաւերաղմի դաւաւարւման սիմվոլ էր, մաՀվան ու սարսա÷ի նչան, Հանկարծ ինչո՞ւ է ըսւ էության դառնում ւաւերաղմի արդարացման միջոց: Զէ՞ որ եթե նա ւեւք է ոսկե դադաղից ելնի երկրի Հուրը վերացնելու Համար, աւա վարած ւաւերաղմը արդարացի է: Այդւես էլ կար. աչ73

խարՀի Հղորների ՀրաՀրած անարդարացի ւաւերաղմներին Զարենցն ուղում էր Հակադրել աթիլլայական ուժով բռնկվող արդարացի, ÷ոքր աղդերի մղած ւաւերաղմները: Այսւիսի բացաւրությունը կարող է թվալ չինծու, եթե «Աթիլլան» դիւենք բանասւեղծի սւեղծադործության ընդՀանուր չղթայից դուրս: Աթիլլայի կերւարի Հակասության ւաւճառները նրանից դուրս են: Այդ Հակասությունները ւարղաբանելու Համար մենք ուղում ենք ուչադրություն Հրավիրել «ՎաՀադն» ւոեմի վրա: Բանն այն է, որ «Աթիլլա» ւոեմն առաջին անդամ ււադրվել է երկերի ժողովածուի մոսկովյան Հրաւարակության երկրորդ Հաւորում' «ՎաՀադն-Աթիլլա» ընդՇանուր, դծիկով միացած խորադրի ւակ, «ՎաՀադն» ւոեմից Հեւո: Այս երկու ւոեմն էլ դրվել են Մոսկվայում, սեււեմբերից Հեւո, դրեթե նույն օրերին, դաղա÷արաւես սերւ կաւված են իրար Հեւ ն վըսւաՀորեն կարելի է ասել, որ «Աթիլլան» լրացնում է «ՎաՀադնին»: Զի կարելի անւեսել այն ÷ասւը, որ բանասւեղծը երկու ւոեմների Համար ընդՀանուր վերնադիր է ընւրել: Մեր ենթադրությունն անուղղակիորեն Հասւաւում է ինքը' Զարենցը: Երկերի մոսկովյան Հրաւարակության առաջաբանում նա Հարկ է Համարում բացաւրություն ւալ սւեղծադործությունների դասավորության Համար: «ինչւես առաջին, նույնւես ն երկրորդ Հաւորում,- դրում է Զարենցը,- ես բանասւեղծություններն ու ւոեմները դասավորել եմ ժամանակադրական կարդով, ի նկաւի ունենալով այն Հանդամանքը, որ Հիչյալ բանասւեղծությունը դրվում է ւվյալ թվականին ոչ թե ւաւաՇմամբ (ընդդծումը մերն է - Ժ. Բ.), այլ, եթե կարելի է այսւես արւաՀայւվել, ներքին ժամանակադրական կարդով, որը ն ամենաէականն է որնէ բանասւեղծի Հասկանալու Համար»1: Նչանակում էր' նչված ւոեմների նման դասավորությունը բխում էր նրանց բովանդակությունից: Երկուսի արմաւներն էլ սկսում են «Դանթեական առասւելից», «ՎաՀադն»-ում առանձնացված ու ընդդծված են Հայ ժողովրդի դլխին բախւի ու ւաւմության կողմից ծանրացած Հարվածները: ՊաւաՀական չէ, որ Զարենցը 16 ւողանոց այդ բանասւեղծությունը ւոեմ է անվանել. այնւեղ խւացված է աղդային մի մեծ ողբերդություն ն անսաՀման ցավ ու ա÷սոսանք մեր անճարակության, անօդնականության ու խեղճության Համար: Մեր երբեմնի ուժն այժմ անվերադարձ անցյալ է, ասում է բանասւեղծը.

Ե. Զարենց, Երկերի ժողովածու, Հ. 6, էջ 8:

Եվ Հավաւացինք, Հարբած ու դինով, Որ դու կաս' Հղոր, մարմնացում Ուժի իսկ նրանք եկան' արյունով, Հրով Մեր երկիրը Հին դարձրին ÷ոչի...

իսկ Աթիլլա՞ն... Նա թեն չար, բայց դիմադիր ոդին է, այն ուժի մարմնացումը, որ ւակասում էր կործանված ՎաՀադնին: Եթե ՎաՀադնը սոււ ու միֆ չլիներ, եթե նա իրական ուժ լիներ, մեր կյանքի Հիմերը անդունդը չէին ընկնի: Մեռել է Հայերի ՀրդեՀի բոց ու կրակ ասւվածը, ն թչնամիները քրքջում ու ծիծաղում են նրա վրա: Մարդիկ այդւես ծիծաղում էին նան Աթիլլայի վրա: Վիճակը դրեթե նույնն է երկուսի մու էլ. ՀրդեՀի ասւված, ՀրդեՀ ու կրակ, Օ, ՎաՀադն արի: Տեսնում եմ աՀա, Որ ծիծաղում ու քրքջում են նրանք Արնաքամ ընկած դիակիդ վրա:

ԱՀա ն Աթիլլայի նկարադիրը. Մոռացե՛լ էին արքա Աթիլլին Եվ Հեդնում էին երաղը նրա... Եվ կարծում էին, որ մեռել է նա... իսկ ես - բարձրացել, անցնում եմ կրկին:

Թվում է, թե մարդկության Հեդնանքը նույնն է երկուսի նկաւմամբ էլ, բայց ՎաՀադնը իսկաւես չկա, նա միֆ է եղել, մինչդեռ Աթիլլան, որ ոչ միայն ուժ է, այլն չար ուժ, կենսունակ է ավելի ն ւվյալ ւարադայում` նախընւրելի: ԱյսուՀանդերձ, ուժի առումով դնաՀաւելով Հանդերձ Աթիլլային, Զարենցը նրան իդեալի լուսաւսակով չի ղարդարում: Բանասւեղծը այդ ուժը դնաՀաւում է միայն վրեժխնդրության առումով: Հենց այս սկղբունքով էլ Աթիլլայի կերւարը մեկնաբանում է Հր. Թամրաղյանը: «Աթիլլը, օրինակ, նորադույն բանասւեղծության մեջ դառնում է մի ղորեղ ուժ, որ կոչում ունի Հիմնովին ավերելու Հին աչխարՀը: Զարենցի սւեղծադործության ւրամաբանական ուղին ւանում է դեւի վրեժխնդրություն»,- դրում է նա1: Այսքանով էլ ավարւվում է Աթիլլայի դրական դերը. դեռ ավելին'

Հր. Թամրաղյան, Երիւասարդ Զարենցը, 1974, էջ 149:

չարիքի դեմ ւայքարելով Հանդերձ` Աթիլլան չի դադարում չարիքի աղբյուր լինելուց: Այլնս խու չի բուսնում երկրի այն ւեղերում, որւեղով անցել է Աթիլլայի Հին ձին: Աթիլլան ւեւք է միայն Հին աչխարՀը կործանելու, ավերելու, ոչնչացնելու Համար, բացառված չէ, որ նա կարող է ոչնչացնել նան լավը, բայց բացառված է, որ նա լավ բան սւեղծի: Առայժմ բանասւեղծին չի մւաՀոդում այն Հարցը, թե ինչ կլինի աչխարՀը կործանելուց Հեւո, առայժմ աչխարՀի վերանորոդման խնդիրները դուրս են մնում նրա սւեղծադործության նւաւակադրումից: Զարը ւաւժելու, իր ոսկե դադաղում ժամանակավորաւես ննջելու առումով Աթիլլային չարենցադիւության մեջ Համեմաւել են Հայ ժողովրդական էւոսի Փոքր ՄՀերի կերւարի Հեւ: Զէ՞ որ Փոքր ՄՀերը նս որոչակի ւայմանով ÷ակվում է քարայրում' Հոդնած ն անղոր չարիքի դեմ ւայքարելուց: Բայց այս Համեմաւությունը վիճելի է. Աթիլլան ոսկե դադաղում ÷ակվում է ոչ թե անղորությունից, այլ արյունից Հադենալու ւաւճառով (իսկ երբ մի դիչեր կրկին Հադենամ, երբ Հոդնի խաղից մարմինս արի...) ն ղարթնում է կրկին չարիք դործելու Համար: Մինչդեռ Փոքր ՄՀերն ինքը չարիք չի սւեղծում ն ժամանակավորաւես ւայքարից Հեռանում է աչխարՀը երբնէ վերանորոդված ւեսնելու Հույսով: Վերջաւես, Հումանիսւ ժողովուրդն իր Հերոսին չէր կարող դարձնել չարի մարմնացում: Հեւադայում, Զարենցից բավական ուչ, 1932-ին, Աթիլլայի կերւարին անդրադարձավ նան Ավ. իսաՀակյանը' «Աթիլլան ն իր սուրը» լեդենդում: իսաՀակյանը նս ռուս բանասւեղծների նման Աթիլլայի մեջ ւեսավ Արնմոււքի դեմ ուղղված սւառնալիք. Արդ, դողացեք, սասանեցեք Արնմոււքի խարդախ ցեղեր, Դուք, Հեսւ Հռովմ, մեղկ Բյուղանդիոն, Բերում եմ ժանւ վախճանը ձեր:

Լեդենդում կարնորը Աթիլլայի վախճանն է: Նրա վայրադ սուրը, որ երբեք չէր Հադենում արյունից, Հանդարւվում է միայն այն դեւքում, երբ մխրճվում է Աթիլլայի սիրւը ն սւանում նրան: Այսինքն, ըսւ իսաՀակյանի, չարիքը վերանում է բուն չարիքի աղբյուրը վերացնելուց Հեւո միայն: իսաՀակյանը խնդրին մուեցել է ժողովրդական Հումանիղմի դիրքերից, ասելիքն արւաՀայւել է Հսւակ մւածողությամբ ն առանց կերւարի դեղարվեսւական բարդացումների:

Այսւիսով, Հոների ն Աթիլլայի կերւարի բոլոր անդրադարձումների մեջ Զարենցը մնում է ինքնուրույն ն կերւարը որոչ աղդեցություններով ու Հակասություններով Հանդերձ, բովանդակավորում է' ելնելով իր օրերի ւրամադրությունից ն իր սւեղծադործության ւրամաբանական ղարդացումից: Զարենցի «Աթիլլայի» Հմայքը ւայմանավորված է ոչ միայն դաղա÷արական Հեւաքրքիր Հարցադրումներով, այլն առաջադրած Հարցերի անթերի արւաՀայւչականությամբ: իղուր չէ, որ Պարույր Սնակն այն անվանում էր «արու ն անթերի» սւեղծադործություն: Զարենցն սւեղծել է ժամանակի վաղեմության ւաւրանք, ւաւմական ու կենցաղային («Նորից կթաղեն դադաղում ոսկի ն թաղողները կթաղվեն ինձ Հեւ») կոլորիւ, միաՀեծան բռնակալի ոճավորված խոսք, կուռ ն նւաւակասլաց կոմւողիցիա: Սւեղծադործությունը դրված է Հղոր չնչով ու թա÷ով, որն ավելի է ընդդծում բանասւեղծի վրեժի ու աւելության չա÷ը: «Աթիլլան» Զարենցի սւեղծադործության չղթայի սկղբի օղակներից մեկն է ն կարնոր նչանակություն ունի բանասւեղծի աչխարՀայացքի էվոլյուցիան ըմբռնելու ւեսակեւից:

ՉԱՐԵՆՑՅԱՆ ԻՆՉ-ԻՆՉ ԱԶԴԱԿՆԵՐ ՀԱՅ ԱՐԴԻ ՊՈԵԶԻԱՅՈՒՄ

Ֆիղիկայում Հայւնի` նյութի /մաւերիայի/ ւաՀւանության օրենքի սկղբունքը դործում է նան Հոդնոր մչակույթի բնադավառում: Եթե օրենքն աղդարարում է, որ բնության մեջ ոչինչ չի կորչում ն ոչինչ չի ավելանում, նյութի մի ւեսակը ÷ոխարկվում է մի ուրիչ ւեսակի, աւա Հոդնոր մչակույթի ոչ մի ձեռքբերում անՀեւնանք ու անՀեւք չի անցնում, ղարդացման ամեն Հաջորդ ÷ուլ ւեսանելի ն Հաճախ անւեսանելի կերւով իր մեջ ներառում է նախորդ ÷ուլերի առանձին ւարրեր: Զարդացման ւարբեր ասւիճաններն ու նոր որակն առաջանում են նախորդ վիճակում դոյություն ունեցող ւարրերի ղուդակցման կերւից: Ուղղությունների, Հոսանքների, ժանրերի, ոճերի, թեմաների, սյուժեների, ւաւկերավորման միջոցների, բանասւեղծական ւան կառուցման ձների ն այլնայլ Հանդամանքների ղուդորդումը դրականության մեջ ն արվեսւում առաջացնում է անսաՀմանության ձդւող Հնարավորություններ: Սա, անչուչւ, չի նվաղեցնում իրական կյանքի թելադրիչ դերը, որ մչւաւես մնում է առաջնային, եթե անդամ Հսւակ չի ընդդծվում, բայց խոսքն այսւեղ վերաբերում է ոչ թե դրականության նյութին, այլ մւածողությանը ն նրա դրսնորման եղանակներին: Այսինքն` մւածողությունը նս չի կարող անվերջ թարմանալ ու բոլորովին նոր լինել, մւածողության ամեն մի նոր եղանակի մեջ նս Հնի ու կրկնության ւարրեր կան: իՀարկե, արդի դրականության ն մչակույթի մեջ ցույց ւալ ւարբեր ւարրերի ու չերւերի դոյությունը, ինչւես դա կարելի է անել երկրաբանական դոյացության չերւերի դիւարկման դեւքում/ որն, անչուչւ, մասնադիւական դիւելիքներ ու աչք է ւաՀանջում /, բարդ ու ւնական աչխաւանք է ն ոչ կարճառու խոսքի նյութ: Բայց ժամանակային կարճ Հաւվածում, թեկուղ Հւանցիկ, կարելի է Հեւնել բանասւեղծական մւածողության ÷ոխակերւումներին: Այս առումով չաւ կողմերով ելակեւային կարող է լինել Եղիչե Զարենցի ւոեղիան, որի արմաւները ձդվում են մինչն Հնադար, իսկ, ւաւկերավոր ասած, ճյուղերը ւարածվում մինչն դալիք ժամանակները: Ամեննին էլ ւաւաՀական չէ, որ չարենցյան ոճերը, դարձվածներն ու ւաւկերները չարունակում են աղդել ժամանակակից բանասւեղծ78

ների վրա` երբեմն նախորդ սերնդով միջնորդավորված, ավելի Հաճախ` ուղղակիորեն: Խոսքն այսւեղ չի վերաբերում չարենցյան ավանդների ամբողջ Համակարդին, այլ Զարենցի ւոեղիայի այն Հաւկանիչներին, որոնք այսօր, Հեւմոդեռնիղմի ւիրաւեւության չրջանում նս ընկալվում են իբրն արդիական ն չարունակվում են ժամանակակից բանասւեղծների երկերում: Համողվելու Համար դիւարկենք մեկ-երկու խնդիր: Որւես օրինակ վերցնենք ժամանակի ընկալման Հարցը: ԱռՀասարակ մեր դիւակցության մեջ ւիեղերական անսկիղբ ու անվախճան ժամանակը ւրոՀվում է երեք չա÷ումների` անցյալ, ներկա, աւառնի: Այսւիսի ըմբռնումը երկրաչա÷որեն կարելի է ւաւկերել ուղիղ դծի ձնով, որի որնէ կեւից սկսում ենք Հաչվել մեղ անՀրաժեչւ ժամանակը, որը մեր ընկալման սաՀմաններից դուրս չարունակվում է մինչն անսաՀմանություն: կարելի է ասել, որ նորադույն դրականության մեջ Զարենցն առաջինն է, որ իր ւոեղիայում ժամանակի ուղիղ դիծը կորացնում է դեւի Հեւ` աւադայից դնալով դեւի անցյալ. Աչքերս Հառել եմ անցյալին` աւադայի նժույդը նսւած...

Թերնս մի ÷ոքր վերաւաՀում կարելի է անել Սիամանթոյի Համար, որ Հաւկաւես իր «Դյուցաղնորեն» չարքում ոդեկոչում է անցյալի մեռելներին` Հանուն դալիք Հույսի ու արչալույսների. «Եվ վայրկյան մը մթասւվերին մեջեն, Եթե կրնաս, անՀունորեն եւիդ դարձիր, Ու ւես մեռելներուն Հողեն ժայթքումն Հանկարծական Որ դերեղմաններուն ու քանդված քաղաքներուն ւակեն, Մեկենիմեկ ÷րկության ոդորումներեն չնչավորված` Մեր եւնեն, այս իրիկուն, ւենդուորեն ուքի` Դեւի Հույսին բացասւանները ւիւի քալեն»:

Սիամանթոյի բանասւեղծության մեջ թեն առկա են ժամանակային երեք չա÷ումները, բայց մի դծի վրա, ներկա ւաՀին, այսինքն անչարժ կեւում բանասւեղծը ոդեկոչում է անցյալը Հանուն աւադայի: Սակայն Զարենցի ւաւկերավոր ւողը Հուչում է, որ անցյալի իմասւավորումը ոչ թե ներկայի, ւվյալ ւաՀի, այլ աւադայի դիւանկյունից է կաւարվում: Տարբերությունը ոչ այնքան իմասւի մեջ է /Սիամանթոն էլ Հանուն աւադայի` Հույսի, է դիմում անցյալին/, որ79

քան ւաւկերի կառուցման առանձնաՀաւկության: Զարենցի ւոեմում ժամանակի կորադիծը ÷ակվում է չրջանաձն: ինչւես Հայւնի է` «ՄաՀվան ւեսիլ» ւոեմի վերջում լաււերով մարդը /Լենինը/ ÷րկում է անցյալի մղձավանջից ն` Այն ոսկյա լաււերի լույսով ես դարձա Գալիքի երդիչ,-

Այսինքն` աւադայի նժույդը նսւած բանասւեղծը, չրջելով անցյալում, վերադառնում է դալիք, որ նույնն է, թե` աւադա: Մասնակիորեն ժամանակի` իրարից Հակառակ ուղղությամբ ընթացող թները Զարենցը ի մի է բերում նան «Ցոթը խորՀուրդ քաղաքը կառուցողներինե երկում, ուր դրում է. Եվ յոթերորդ խորՀուրդը, որ ւալիս եմ ես ձեղկառուցելուց առաջ ձեր քաղաքը` Այրեցե՛ք մադաղաթյա մարմինը ննջեցյալի Եվ մոխիրը նրա Հաղարամյա Խառնեցե՛ք ձեր աւադա ւարիսւների քարին:

Այսւեղ նս կա վերադարձ աւադայից դեւի անցյալ, բայց դա ÷ակ ու անչարժ չրջան է, ուր չարժումը մի ուղղությամբ է` աւադայից անցյալ, թեն ինքնըսւինքյան ենթադրվում է անցյալի ներկայությունն աւադայում: Զարենցի անմիջական Հաջորդների մու ընդՀանուր առմամբ աւադա-անցյալ-աւադա սխեման չի դործում, ժամանակն ընթանում է ուղիղ դծով կամ առաջ, կամ Հեւ, լավադույն դեւքում` Հեւ ու առաջ, իբրն ներկայի ու անցյալի Հակադրություն: Որւես ցայւուն օրինակներ կարելի է Հիչել Հ. ՍաՀյանի «Հայասւանը երդերի մեջ», «Մի ÷ոչուված ÷չաւենի...», Ս. կաւոււիկյանի «Երդ քարերի մասին» («Սն են եղել ու մութ մեր չենքերը դարեր...») բանասւեղծությունները: Այս սերնդի բանասւեղծների մու եթե կան էլ երնույթների դիալեկւիկ կրկնության ւաՀեր, աւա կրկնությունները ւարույրաձն են, ոչ չրջանաձն: Այլ կերւ Հնարավոր էլ չէր, որովՀեւն խորՀրդային դաղա÷արախոսությունը Հենվում էր, այսւես կոչված, օրենսդիր, այսինքն` աչխարՀը կարդավորող բանականության ու ւրամաբանության վրա ն չէր կարող Հանդուրժել, այսւես ասած, Հակաւրամաբանական «խաղեր»: իՀարկե, Հեւչարենցյան սերնդի մու էլ երբեմն առանձին չեղում80

ներ են նկաւվում, որոնք սակայն ժամանակի չարժումը չեն դարձնում չրջանաձն: Օրինակ, այս առումով բավականաչա÷ Հեւաքրքրական է Պ. Սնակի «Բայլող Հիչողություն կամ վառվող արյուն» բանասւեղծությունը, ուր Հեղինակը դրում է. Ե՛ս, որ կարող եմ ինքըս ինձ կոչել Եկած աւադա, Ես նան քայլող Հիչողություն եմ` Աւրո՛ղ ւաւմություն:

Այս ւողերում թեն կա ժամանակի երեք չա÷ումների ըմբռնումը, բայց չի չեչւադրվում ժամանակի չարժման ուղղության Հարցը, որովՀեւն ներկա ւաՀն իր մեջ խւացնում է ն՛ աւադան, ն՛ անցյալը` Հիչողությունը: Պ. Սնակի մու դարձյալ կարելի է Հանդիւել այլ օրինակների, երբ ւաՀն իր մեջ ամ÷ո÷ում է ժամանակային բոլոր չա÷ումները: Փիլիսո÷այական առումով դա ընդՀանրական ժամանակն է, թեն դիւակցության մեջ ւրոՀված, բայց յուրաքանչյուր ւաՀի մեջ` եռամաս: Սոսա÷ն եմ լսում ա՛յն անւառների, Որոնք բյուրՀաղար ւարիներ Հեւո Այս քարածուխին ւիւի վերածվեն... Եվ ձայնը նան իմ նախա-նախա-նախաւաւերի, Որ որս են անում այդ անւառներում... («Վառարանի առաջ»)

Զարենցի մու ժամանակն ընթացքի մեջ է (նժույդն ինքը չարժման խորՀրդանիչ է), Սնակի մու` կայուն ու բաղադրյալ ներկա: իսկ արդեն 60-ական թվականներին դրական ասւարեղ իջած բանասւեղծական սերնդի մու առկա է ժամանակի չրջանաձն ղարդացման, իբրն օրինաչա÷ության ըմբռնումը, որի Հիմքը Հեւմոդեռնիղմի դեղադիւությունն է: Երբ Ռաղմիկ Դավոյանը դրեց` Բայլիր մի ւարի, ն միլիոն ւարի, մինչն որ Հասնես նախաւաւերիդ,

քննադաւությունը դա անւրամաբանական Համարեց: կարելի էր սա նս ուղիղ դծով Հեւընթաց չարժում Համարել ժամանակի մեջ, եթե բանասւեղծն անցյալում չւեսներ աւադան. ... ն նրանք են, որ մուիկ են արդեն աւադաներին բոլոր Հին ու նոր:

Այսւեղ խախւվել է ժամանակի առօրյա ըմբռնումը. Հեւընթաց չարժումը ւանում է դեւի աւադա: Դավոյանի մու նս ժամանակի չարժումը չրջանաձն է, ուսւի ÷ակ չրջանի մեջ անցյալն ու աւադան կարող են Հանդիւել: Սա բանասւեղծական խաղ չէ, այլ Համողմունք, որովՀեւն բանասւեղծի կարծիքով ճիչւ է այն ընթացքը, երբ Հին ու նոր սերունդների ճանաւարՀները Հանդիւում են: Գաղա÷արական իմասւով սա ժառանդական կաւի ւաՀւանման, ավանդների չարունակության խնդիր է. Եվ եթե Հանկարծ քո ճանաւարՀին նախաւաւերիդ դու չՀանդիւես, ուրեմն` սխալ ճամ÷ով ես դնում, ն ոչ մի Հրաչք չի ÷րկելու քեղ:

Փիլիսո÷այական առումով խնդիրը Հանդում է ժամանակի անւրոՀելիության, միասնականության դաղա÷արին. չկա անցյալ ու աւադա, կա ժամանակի Հավերժական չրջաււույւ: Այս ւարադայում ժամանակի անսաՀմանությունը դժվար է ւաւկերացնել ուղիղ դծի ձնով, ուսւի անսաՀմանության ւոեւիկական ձնը դառնում է չրջանը, որը մչակույթի ւաւմության մեջ վաղուց է ընկալվում իբրն Հավերժության խորՀրդանիչ: Բայց, Համողվելու Համար, որ արդի բանասւեղծության մեջ ժամանակի չրջանաձն չարժման ըմբռնումը օրինաչա÷ երնույթ է, բերենք ուրիչ օրինակներ նս: Արնչաւ Ավադյանի ւոեղիայում անցյալն ու աւադան անվերջ Հերթադայում են իրար, որ Հնարավոր է միայն չրջանաձն ււույւի միջոցով: Նա դրում է.

Ես ծնվել եմ իմ երբեմնի որդու` Հորս կողմից, Նրա երակներում

Բոցավառված արյունը Հին Այսօր ջաՀելացել ու Հոսում է Որդուս երակներում... («Տիեղերական»)

ԱռՀասարակ Ա. Ավադյանի ւոեղիայում կարնոր ւեղ է դրավում ոչ միայն ժամանակի, այլն ընդՀանրաւես ւիեղերական երնույթների ւարբերականության, անվախճան կրկնության խնդիրը: Այս առումով բնութադրական կարող են լինել «Պորւալար» բանասւեղծության Հեւնյալ ւողերը. Ես չդիւեմ` ծնվել, թե մաՀացել եմ այն օրը, երբ մորս երկունքի ցավերով աւրող իմ ւաւմերը կւրել է մայր բնությանն ու անՀունին կաւված իմ ւորւալարը:

Ժամանակի անւրոՀելիության դաղա÷արն այլնս դառնում է ւիրաւեւող 60-ականների սերնդի բանասւեղծների` ՀովՀ. Գրիդորյանի, էդ. Միլիւոնյանի, Հ. էդոյանի ն ուրիչ չաւերի Համար: Օրինակ` ՀովՀ. Գրիդորյանը դրում է. Եվ ջաՀել մայրը կարող է բացել դուռը ծերացած որդու առաջ... («կդա օրը»)

իսկ Հ. էդոյանը ուղղակի Հայւարարում է ժամանակի ÷ակվող չրջանի մասին. Ժամանակ, դու չես կարող կանդ առնել այսւեղ, Այս երկրում, ուր կրկնվում է ամեն ինչ սկղբից ն վերադառնում` որւեղից սկսել էր: («Առանց ւաւասխանի սւասման»)

Ժամանակների ներթա÷անցման Հեւաքրքիր երնույթի, երբ աւադան Հայւնվում է անցյալում, Հանդիւում ենք էդ. Միլիւոնյանի

«Պենելուե» բանասւեղծության մեջ, ուր Պենելուեն իր անվերջ Հյուսվող-քանդվող դործվածքի մեջ ներառում է աւադայի դեւքերը. Բայց ինչւե՞ս ն ինչու՞, Պենելուե, Հանկարծ այս դասական դործվածքի մեջ Ներմուծվեցին սոցիալիղմի կայսրության ՆորաՀայւ երկրների սաՀմանադծեր, Ռմբակոծված, քրքրված ւիրությունների չալմայակիր չեյխեր, Եվ էլի բաներ, որ ոչ մի կերւ չեն կաւվում Ոդիսնսի Հեւ:

Թերնս նոր օրինակների կարիք չկա, բայց անՀրաժեչւ է ընդդծել մի կարնոր Հանդամանք: Մեր կարծիքով, Զարենցի Համար աւադայի նժույդի վրայից անցյալին նայելը ավելի ւոեւիկական, բանասւեղծական, քան ÷իլիսո÷այական արժեք ունի, իսկ արդի բանասւեղծների Համար դա դերաղանցաւես ÷իլիսո÷այական ըմբռնում է: Զարենցի Համար ժամանակն, այնուամենայնիվ, ունի մեկ, այն է` առաջընթաց ուղղություն (Հիչենք ռուբայիներից մեկի ւողը` «Զի ընթանում սակայն ւաւմությունը դեւի եւ»): Այսինքն` Զարենցը աչխարՀայացքով ն, անչուչւ, ժամանակի թելադրանքով, բանականությամբ կարդավորվող աչխարՀի կողմնակից է, ուր իրերն ու երնույթները դւնվում են ւրամաբանական, ւաւճառաՀեւնանքային կաւի մեջ, ն ընդՀանուր առմամբ էլ ժամանակն անցյալից չարժվում է դեւի աւադա: Ժամանակակից բանասւեղծների Համար ժամանակը ւիեղերական քաոսի մի արւաՀայւությունն է: Հեւմոդեռնիղմի ÷իլիսո÷աները մերժելով ւիեղերքի ռացիոնալ, ւրամաբանական կառուցվածքը ն բանականության կարդավորող դերը` կարդավորված աչխարՀի մոդելի ÷ոխարեն առաջարկում են անորոչ, ւաւճառի ու Հեւնանքի կաւը ժխւող քաոսային մի իրականություն, ուր ճչմարւությունը կարելի է որոնել սոսկ այս ւաՀին ն այսւեղ ն ոչ ավելին: Այսւիսի ըմբռնումով ժամանակի Հավերժական ււույւը նույն ուղեծրով, այսինքն ÷ակ չրջանով, չի թողնում առաջընթացի Հնարավորություն, քանի որ անցյալն անվերջ Հայւնվում է աւադայում ն Հակառակը: Ըսւ մչակութաբանների` Հեւմոդեռնիղմը Հասել է ծայրաՀեղությունների` «ջնջելով անուններն ու թվերը, ոճերն ու ժամանակները» ն այլն (Культурология,­2001,­с.­335,­Ростов на Дону,­под ре­дакцием Г.­В.­Драча): Սա նչանակում է, որ ժամանակի արւաՀայւման չարենցյան ւաւկերը մնում է ւոեւիկայի սաՀմաններում` առանց աղդելու ժամանակակից բանասւեղծների իմացաբանության վրա:

Նույն Հեւմոդեռնիղմի ÷իլիսո÷այության ւեսանկյունով են բացաւրվում նան արդի բանասւեղծության մեջ սյուրռեալիսւական, սիմվոլիսւական, այլաբանական ւաւկերները, որոնք ծնվում են ոչ թե արւաքին կամ թեկուղ մարդու ներքին աչխարՀի ճանաչողությունից, այլ ենթադիւակցության կամ անդիւակցության թելադրանքով: Ժամանակին (1964) բուռն արձադանքի արժանացավ ՀովՀ. Գրիդորյանի «Աչուն» բանասւեղծությունը. Փողոցներում ծառերից կախված օրորվում են բանասւեղծները: Դեղին ժւիւ կա դեմքերին նրանց, ձեռքերին` Հանդած ծխախու:

Սյուրռեալիսւական աղմկաՀարույց այս ւաւկերը ոչ իմացաբանական Հիմքով, այլ ղոււ ւաւկերային առումով ըսւ էության նորություն չէ: Զարենցի «ՄաՀվան ւեսիլ» ւոեմում նման ւաւկերները, որոնք ւարղաւես անվանվում են իբրն դրուեսկային (սյուրռեալիղմը այն ժամանակ չէր դիւակցվում, ւարղաւես «մոդա» չէր), աղաւորեն կարող են նախաՀիմք լինել ժամանակակից բանասւեղծների Համար: Եվ ւեսնում ենք աւա, այլայլված Հայացքով նայում ենք երբ վեր Ծառերի ճյուղքերից կախված կմախքներ` ւաւից չորացած: կամ` իսկ ծառի ճյուղքերրից կախված կմախքները այն չորացած, Շարժելով ծնուներն իրենց` սկսեցին ամեՀի կա÷կա÷ելԵվ լուսինը, ի վերուսւ ւրված իր ժւիւը անդարձ մոռացած, Սկսեց քրքջալ ն վերից մեր դլխին ւաղ մոխիր թա÷ել:

Անչուչւ, Զարենցի ւաւկերի Հիմքը աղդային ողբերդության ւաւճառով առաջացած իրական դժոխքն է իր քսւմնելի ւարունակներով, բայց նան դրան դումարվում է բանասւեղծի երնակայությունը ն ենթադիւակցության մութ չերւերում ձնավորված աղավաղված ու աղճաւված ւեսարանները, որոնք, բնականաբար, չեն ղիջում ոչ մի սյուրռեալիսւական ւաւկերի: Զարենցի ւաւկերի

Հիմքում ողբերդությունն է, ՀովՀ. Գրիդորյանի ւաւկերի Հիմքում` երդիծանքը: Գաղա÷արական իմասւով թերնս Հակադիր, բայց ւաւկերակառուցման իմասւով նույնական: Զարենցն իր Հերթին աղդակ է սւացել Սիամանթոյից, Սիամանթոն` երնի վկայաբանական, վարքադրական ւեսիլներից: Այսինքն` մենք դործ ունենք ասելիքով ն ուղղվածությամբ ւարբեր, բայց ւաւկերի կառուցման իմասւով նույնական երնույթի Հեւ: Զարենցի մու կմախքները չարժում են իրենց ծնուները, Հ. Գրիդորյանի մու` բանասւեղծների դեմքերից ընկնում են դիմակները` ժւիւները վրան ն այլն: ԸնդՀանուր առմամբ ժամանակակից ւոեղիայում իռացիոնալ (ւրամաբանությունից դուրս) ւաւկերները եղակի չեն, որոնք մարդու ենթադիւակցական ու անդիւակցական աչխարՀի դրսնորումներ են, ն որոնց մասին Հրաչյա Թամրաղյանն ասում է. «Մենք Հաճախ ենք մւածում / դերիրական ւաւկերների մասին/, որոնցով թունավորված է մեր բանականությունը» («Եղծված բնություն»): Զ. Ֆրոյդի, կ. Ցունդի ն նրանց Հեւնորդների Հոդեվերլուծական ւեսություններում կարնոր ւեղ է դրավում երաղը: Ցունդը դւնում է, որ մարդու ես-ի դիւակցությունը սաՀմանա÷ակ է, բայց երաղի մեջ մարդը կարծես վերադառնում է այն ամբողջական, Հավերժական ու նախասւեղծ էակին, որը դեռնս բաժանված չէ բնությունից ն աւրում է նախնական ւիեղերական խավարի մեջ: Հենց այսւեղից էլ ծնունդ առած երաղի մեջ մարդը անդիւակցաբար Հաղորդակցվում է առօրյա դիւակցությանն անմաւչելի ղդայությունների Հեւ: Զարենցի` երաղ ւաւկերող բանասւեղծությունները, որ վերաբերում են Հաւկաւես կյանքի վերջին չրջանին (թեն սւեղծադործական կյանքի առաջին չջանում նս` 1917-ին է դրել «Աղդային երաղը»), սերւորեն կաւված են իր օրերի ծանր աւրումների, ւադնաւների ն, ինչու՞ ոչ` վախի ն մաՀվան այն մութ ղդայությունների Հեւ, որոնց դիւակցությունը դեռնս Հսւակ բանաձնում չէր կարող ւալ: Նրա «Պոեմ անվերնադիր»-ի առաջին դլուխը կոչվում է «Երաղների մասին», ն այդւեղ ւարղորոչ երնում են բանասւեղծի ենթադիւակցաբար ծնված մւորումները. Զարմանալի չ÷ոթ, ու անՀեթեթ ու մութ Ես մի երաղ ւեսա այն երեկո Հանկարծ: Ո՛չ թե երաղ էր այդ, այլ էաւես մի մութ Զառանցական ւեսիլ, կամ Հոդնոր արկած...

Պաւկերը կրկնվելով` բացվում է «էկլեղիասւես» (ւրիււիքոս) սւեղծադործության մեջ, որի ենթավերնադիրն է` «Խոսք առաջին Հյուդոս (ղառանցանք)», ն որն սկսվում է. Աւամնաթա÷ մի մարդ, դանդով կաւկի, Նսւել էր մերկ կրծքիս,- ն ինձ խեղդում էր...

Զարենցի երաղի մեջ դիչերվա ու մաՀվան ղուդորդումը դուրս է դալիս որոչակիության չրջանակից ն ձեռք է բերում ավելի ընդՀանրական իմասւ ու Հանդում Հավերժական ւխրության ու կյանքի ունայնության դաղա÷արին, որն ածանցվում է ժողովողի առաջացրած ւրամադրությունից. Եվ դոյության անՀուն ւխրությունն էր նայում Այդ աչքերով, - կյանքի, մաՀվան ւխրությունը:

Անչուչւ, ուղղակի աղդեցություններ, ւաւկերների չաւ թե քիչ ղդալի նմանություններ Զարենցի երկի ն ժամանակակից բանասւեղծության մեջ դւնելն անիմասւ է, այնուամենայնիվ, մեղ թվում է, կա կյանքի ն երաղի կաւի մի ւրամաբանություն, որն իրաւես դործում է թե՛ Թումանյանի, թե՛ Զարենցի, թե՛ ժամանակակից բանասւեղծների, մասնավորաւես Ռ. Դավոյանի ւոեղիայում` անկախ երաղների բովանդակությունից: Հոդեվերլուծաբանների նչած մարդու ամբողջության վերականդնումը երաղի միջոցով, ըսւ էության ընդՀաւվում է արթնացման ւաւճառով, երբ մարդն անմիջաւես կորցնում է կաւը անդիւակցական, քաոսային աչխարՀի Հեւ ն սկսում է մւորել իր երաղի մասին: Մարդու ն, բնականաբար, բանասւեղծության մեջ դա կաւարվում է օրինաչա÷որեն նույնակերւ: Թումանյանը «Դեւի ԱնՀունը» ւոեմում դրում է. « Վեր թռա քնից, դուրսը նայեցի», Զարենցը դնաՀաւում է ւեսածը. «Զարմանալի չ÷ոթ, ու անՀեթեթ ու մութ/ Ես մի երաղ ւեսա այս երեկո Հանկարծ», Ռ. Դավոյանը «Երաղ ն արթնություն» բանասւեղծության մեջ դրում է. «կեսդիչերին Հանկարծ / մեկն ինձ արթնացրեց, / չաւ իրական ձայնով ինձ ձայն ւվեց` / վեր կաց...»: Երաղը նույն աղդեցությունն է թողնում Թումանյանի ն Զարենցի վրա. Գիչերն անցել էր, բայց իր եւնից

Մըռայլ էր թողել դեռ ցած` Հովիւում: էդւես ւակավին անցած երաղից Խավար մի բան էր նըսւած իմ սըրւում: («Դեւի ԱնՀունը») Գիչերը դնաց, բայց երկա՛ր, երկա՛ր իմ սրւի վրա ծանր, որւես քար, Մի թախիծ մնաց երաղից էն մութՄի ճնչող թախիծ, ծանր մի խորՀուրդ: («Աղդային երաղ»)

Տեսած երաղի մռայլը ՀաղթաՀարելու Համար բոլորն էլ աւավինում են երաղի սոււ լինելու Հանդամանքին: Թումանյանն ասում է. կյանքը երաղ է, երաղն էլ մի կյանք, Երկուսն էլ անցվոր, երկուսն էլ ւաւրանք:

Բայց, այնուամենայնիվ, Թումանյանը դւնում է երաղի ու իրականության կաւը` «Արդյոք իմասւուն Հոդին չի՞ միայն նա», որ թե երաղում, թե կյանքում «Աւրում է, ւեսնում, ըղդում ու Հուղվում...»: Զարենցը նս թեն «Աղդային երաղում», դուցե Հենց Թումանյանի աղդեցությամբ, դրում էր . «Միրաժ է կյանքը, երաղ ու ւեսիլ, / Բո այդ երաղում դու կյանքն ես ւեսել», բայց Հեւադայում «էկլեղիասւես»-ի մեջ ուղում է թոթա÷ել ծանր ււավորությունը ն աւավինում է երաղի սոււ լինելու դաղա÷արին. Ոչ թե երաղ էր այդ, այլ էաւես մի սոււ...

Դավոյանի բանասւեղծության մեջ երաղը թեն մղձավանջային չէ, բայց նա նս երաղի ււավորությունը ՀաղթաՀարում է նույն կերւ. ...ն Հասկացա, որ դա անիմասւ է ն սոււկյանքի Հոդսի դիմաց երաղն ո՞վ է Հիչում:

Զարենցյան երաղի ղառանցական ու մղձավանջային բնույթը

Դավոյանի ւոեղիայում արձադանքվում է մղձավանջների («Հեքիաթ մղձավանջներով») ն ւեսիլների մեջ, որոնք ընդՀանուր առմամբ ոչ թե իսկական, այլ արթմնի երաղներ են: Բովանդակային առումով կարելի է Հիչել «Մղձավանջ-21»-երկը, որւեղ ասվում է. Սիրւս այնւես է ւրո÷ում` ւունն է ցնցվում աՀից, ինձ ասին` սն ժաւավենով թուղթ է եկել մաՀից:

Մեր կարծիքով նույն դաչւում կարելի է դիւարկել նան Հ. էդոյանի «կեսդիչերային մղձավանջ» բանասւեղծությունն այն առումով, որ էդոյանը նս խոսում է կյանքի սարսա÷ից (չարենցյան ղառանցանքն ու էդոյանական մղձավանջը կարող են իբրն Հոմանիչներ ըմբռնվել) ն դեւի մաՀը սլացող մարդկանցից. Բամին լռում է դիչերվա միջանցքներում: դժոխքի ձայներից Հեռադրասյուները դողում են սարսա÷աՀար իրենց քնի մեջ: Փողոցում Հոսում է մարմինների մի դեւ ոււղիղ դեւի անդունդ: կանդնեցրու Հոսքը նրանց, Հավերժի Ականաւես:

Այսւեղ թերնս ավելորդ չի լինի Հիչել մչակութաբանների այն դիւարկումը, թե ըսւ Հեւմոդեռնիսւ ÷իլիսո÷աների, մարդը դւնվում է Հաղորդակցման անսաՀման ւարածության մեջ, ուր ինֆորմացիան թա÷առում է` Հայւնի չէ` որւեղից սկիղբ առնելով ն ինչ Հասցեաւեր ÷նւրելով: Ըսւ այդմ կարելի է ասել նան, որ վերը նչված Հեղինակները ոչ թե աղդակ են սւացել միմյանցից, այլ դւնվել են, այսւես կոչված, նույն ինֆորմացիոն դաչւում: կա նս մի խնդիր, որ կողմնակիորեն է առնչվում Զարենցի Հեւ, բայց Հեւաքրքրական է իբրն երնույթ: Խոսքը վերաբերում է ինւերւեքսւուալությանը կամ արւաւեքսւայնությանը: Այդ ըմբռնումը կաւվում է Հեւմոդեռնիղմի դեղադիւության Հեւ, չրջանառության մեջ է մւել 1960-ական թվականներից: Ըսւ ինւերւեքսւուալության ըմբռնման` ամբողջ մարդկային մչակույթը Համարվում է մեկ

ընդՀանուր ւեքսւ, յուրաքանչյուր Հեղինակ ակամա երկխոսության մեջ է մւնում իրենից առաջ ն իր կողքին դոյություն ունեցող դրականության Հեւ, ուսւի ամեն մի ւեքսւ իրենից ներկայացնում է մի ինւերւեքսւ, որւեղ ւարբեր մակարդակներով ու ւարբեր ձներով ներկա են նախորդ ն չրջաւաւող մչակույթի ւեքսւերը: ինւերւեքսւուալությունը անանուն բանաձների ընդՀանուր դաչւ է, որւեղ Հաղվադեւ կարելի է Հայւնաբերել ղանաղան քաղվածքների ծադումը, որոնք Հաճախ անանուն են, անդիւակցաբար Հղված ն առանց չակերւների: Ժամանակակից Հայ բանասւեղծներից մեծ մասի սւեղծադործության մեջ առկա են նախորդ մչակույթի անանուն Հիչաւակություններ: Օրինակ` երբ «Հայոց լեղու» բանասւեղծության մեջ Հակոբ Մովսեսը դրում է. Ասում եմ` աՀա մարմինս միակ, ասում եմ` աՀա արյունս արդար,Ձեռքս դնում եմ բառերիդ մաքուր ղոՀասեղանին, աչքերս ÷ակում...,

աւա Հասկանալի է, որ նրա ւեքսւ է թա÷անցել աչակերւների Հեւ վերջին ընթրիքի ւաՀին Հիսուսի ասած խոսքը` «Առեք ն կերեք, այս է իմ մարմինը...»: կամ` արւասաՀմանյան դրականության մի ամբողջ Հաւված կա ՀովՀ. Գրիդորյանի «Վերջին դուբլ» բանասւեղծության մեջ. « Զդիւեմ` ո՞ր մեղքիս Համար` ղանաղան ՀեռախոսաՀամարների, աղդական-բարեկամների, նախարարների ու ԱԺ ւաւդամավորների Հեւ մինչն ի մաՀ ւիւի Հեւս քարչ ւամ նան Սւիվեն Դեդալին, որը նույն ինքը Տելեմաքն է, Լեուոլդ Բլումին, որւես Ոդիսնս, Բլումի կնոջն առ այն, որ նա կալիւսոն է, որն ինչւես Հայւնի է, կաչկանդել էր Ոդիսնսին միայն Հոմերոսին Հայւնի ւաւճառներով...»: Նման օրինակները բաղմաթիվ են: Սակայն, այնուամենայնիվ, երնույթը թեն կաւվում է Հեւմոդեռնիղմի Հեւ, բայց առկա է նրանից չաւ վաղ, երնույթի դիւակցումն է ուչ ձնակերւվել: Այս առումով ժամանակակից բանասւեղծների ամենամուիկ նախորդը կարող է լինել Զարենցը, որից այսւեղ կարելի է Հիչել սոսկ մի նմուչ.

Օ՛, Ալեքսա՛նդր,-ոչ Հռչակ, ոչ դանձ Ես չեմ երաղում օրերիս նաչում: - Ախ, կյանքում եթե ւրվե՛ր ինձ Հանկարծ

Մի «Բոլդինյան» աչուն...

«Բոլդինյան աչունը» Ա. Պուչկինի սւեղծադործական վերելքի բարձրադույն ն բեղմնավոր ւաՀն է, երբ 1830 թ. Նա Նիժնի Նովդորոդի Բոլդինո դյուղում երեք ամսվա ընթացքում սւեղծեց ւարբեր ժանրերի Հիսուն երկ: ԱյսուՀանդերձ, Զարենցը չէ ինւերւեքսւուալության սկղբնավորողը Հայ դրականության մեջ: Առանց մանրամասնելու Հիչենք Նարեկացու «Մաւյանի» բաղում Հիչաւակումները /ոչ խորՀրդանիչերը/, որոնք ակնարկ-Հղում են այս կամ այն ասւվածաչնչյան ւաւմությանը, սրբերին, մարդարեներին, առաքյալներին ու նրանց դործերին: Այս Հանդամանքը թույլ է ւալիս վերադառնալու Հոդվածի սկղբում արված այն դիւարկմանը, որ դրականությունը թե՛ ժամանակային, թե՛ բովանդակային, թե՛ խորՀրդանչային ու ւաւկերային առումով բաղմաչերւ է, ն ամեն մի նոր չերւի մեջ Հնի կրկնությունը կա: Այս երնույթի արմաւներն ավելի խորն են ն կաւվում են մարդկային կյանքի ու ւիեղերական օրինաչա÷ությունների ւարբերականության Հեւ, որի անդրադարձը մեղ չա÷աղանց Հեռու կւանի: Վերադառնալով Զարենցին` նկաւենք, որ նա Հրաչալի դիւակցել է մչակույթի ղարդացման չղթայում իր միջանկյալ դերը, որ չարունակելով նախորդներին` սկիղբ է դառնալու Հաջորդների Համար. Լավ իմացիր, որ եթե դու ուղում ես մի օր չւնել, Բեղ լոկ օղակ Համարիր, ն ոչ թե սկիղբ կամ վախճան:

իր բաղմաչերւ ու բաղմաբովանդակ սւեղծադործությամբ Ե. Զարենցը կանդնած է այսօրվա ւոեղիայի ակունքներում ն Հաճախ անւեսանելիորեն չնչավորում է ժամանակակից բանասւեղծների մւածողությունը:

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԱՐÒԱԳԱՆՔԸ

Գրականության ւաւմաբանները Հաճախ են նկաւել, որ դրականության ւաւմության միջոցով կարելի է վերականդնել ժողովրդի ւաւմությունը: Գրողն իր ժամանակի ւարեդիրն է, եթե անդամ նա դրում է ուրիչ ժամանակների մասին: Եվ Հաճախ նա իր ժամանակի մասին ասում է չաւ ավելին, քան ւաւմիչն ու ւաւմաբանը: Պաւմությունը մեկն է, անկրկնելի ու անսրբադրելի, բայց ւարբեր են ւաւմության մեկնաբանությունները ն Հաճախ էլ' իրարամերժ: Պաւմադիւությունն, այնուամենայնիվ, սուբյեկւիվ է, քանի որ այն իր վրա կրում է այս կամ այն դաղա÷արախոսության արւաՀայւությունը, եթե ամբողջովին չի ւոդորված նրանով: Մի՞թե մինչն այսօր ւարբեր դաղա÷արական դիրքերից չեն մեկնաբանվում 19181921 թթ. Հայասւանում ծավալվող քաղաքական իրադարձությունները: Մենք ուչացած դաւավոր լինելու Հավակնություն չունենք ն մեր առջն խնդիր չենք դնում ւաւմության էջերը նորովի ընթերցելու: Դա ւաւմաբանների դործն է: Բայց կա այդ օրերի արձադանքը դրականության մեջ, որ լրացուցիչ նյութ է ւալիս ւաւմությանը: Մենք աչքի առաջ ունենք այն երկերը, որոնց Հեղինակները ականաւեսը, մասնակիցն ու ժամանակակիցն են 1918-1921 թթ. Հայասւանի ւաւմության: Եղիչե Զարենցը, Սւ. Զորյանը, կոսւան Զարյանը, Նաիրի Զարյանը, ՎաՀան Թոթովենցը, Գուրդեն ՄաՀարին ն դարձյալ չաւերը ւարեդրել են իրենց աւրած ժամանակը ու թեն ւաւմավեւեր չեն դրել, բայց դրել են վեւեր վավերական ւաւմության մասին: Օրինական Հարց է ծադում, մի՞թե դրողն իբրն արվեսւադեւ ավելի սուբյեկւիվ չէ, մի՞թե նա աղաւ չէ ÷ասւացի լինելու ւարւադրանքից ն, վերջաւես, այս դրողները (որոչ բացառությամբ կոսւան Զարյանի) չե՞ն չարադրել իրենց երկերը «Համայնավարական վարդաւեւության» սկղբունքներով: ի Հակակչիռ վերոՀիչյալ ÷ասւարկների, անՀրաժեչւ է անել երկու կարնոր վերաւաՀում: Նախ' յուրաքանչյուր դրողի արւացոլած կենսական ւարերքը չաւ ավելի Հարուսւ է ցանկացած դաղա÷արախոսությունից: Մա92

սամբ իր դաղա÷արները կենսական ւարածքում դնելու Համար, մասամբ ենթադիւակցորեն դրողն ընդդրկում է չաւ ավելի Հարուսւ նյութ, ավելի լայն կյանք, քան անՀրաժեչւ է մերկ դաղա÷արներ քարողելու Համար: «Հավելյալ նյութը» բերում է Հավելյալ Հարցադրումներ ն, որ ավելի կարնոր է, կենդանի իրականության բաբախը, որն ունի ան÷ոխարինելի ճանաչողական արժեք: էլ չենք խոսում այն մասին, որ իսկական դրողները դաղա÷արներ չեն քարողում, այլ վերարւադրելով իրական կյանքը' ընթերցողին են թողնում եղրակացություններ անել-չանելու իրավունքը: Երկրորդ' Համադրելով նույն երնույթի մասին ւարբեր դրողների ւաւկերները, մենք կարող ենք ընդՀոււ մուենալ ճչմարւությանը: Մեր խնդիրն է' քննել Հայւնի դեղարվեսւական երկերի էջերում ամ÷ո÷ված այն «Հավելյալ չերւը», որն անՀրաժեչւ չա÷ով չի արժանացել դրականադեւների ուչադրությանը, որովՀեւն այդ երկերի մարքսիսւական դաղա÷արական ուղղվածությունը ւայմանավորել է նան վերլուծության որոչակի բնույթը: Հայասւանի Համար բախւորոչ այդ ւարիների կյանքին դրողներն անդրադարձել են ժամանակային ւարբեր Հեռավորությունից: Դեւքերին ավելի մու է կանդնած Ե. Զարենցն իր «Երկիր Նաիրի» վեւով, որը դրվել է 1921-1924 թթ., այսինքն դեւքերի անմիջական ււավորության ւակ: Ցավն ու ղայրույթը երկսայրի բնույթ են ւվել քաղաքական այդ վեւին: Սւանիչ ծաղրի ենթարկելով դաչնակցական դործիչներին' դրողն անսաՀման ողբերդությամբ իր վեւի «ւողաչար դադաղով» ւանում է թաղելու երկիր Նաիրիի' այսինքն մեծ, աղաւ ու անկախ Հայասւանի դաղա÷արը ն իբրն ÷ըրկության վերջին խարիսխ աւավինում է ԽորՀրդային Հայասւանին: Բայց սա դեռ ամբողջը չէ: Խորքում, երդիծական չղարչի ւակ Զարենցը Հայասւանի առաջին Հանրաւեւության սւեղծումը դիւում է իբրն Հայ ժողովրդի դարավոր երաղանքի արւաՀայւություն, որը սակայն իրականացավ ւաւմական անբարենւասւ ւայմաններում: Երբ «Մաղութի Համոն մնաց, ոչ միայն մնաց, այլն իր վրա վերցրեց բովանդակ իչխանությունը... ուչ էր , բավականին ուչ էր արդեն»: Ուչ էր, որովՀեւն խախւվել էին բնական կյանքի բոլոր ւայմանները, ինչւես կարող են քանդվել մարդու Հադուսւի բոլոր կարերը. դաղթականներ, դասալիքներ, քաոս, իրարանցում. «Ո՞նց, ո՞նց ÷ըրկեր դրությունը Մաղութի Համոն, երբ, ինչւես ասացինք, քանդվել էին արդեն քաղաքի բոլոր կարերը ն ոչ մի, թեկուղն Հանճարեղա93

դույն դերձակ չէր կարող այլնս իրար միացնել թա÷ով իրարից խույս ւալ սկսող մասերը: Համո Համբարձումովիչի բացակայության ընթացքում այնւիսի մի չւեսնված ղարդացման էին Հասել քաղաքի, ինչւես ասում են' կենւրոնախույս ուժերը, որ այլնս անՀնարին էր դրանք ոչ միայն ոչնչացնել, այլն չեղոքացնել»: Դժվար չէ Հասկանալ, որ կենւրոնախույս ուժերի մեջ առաջին Հերթին մւնում էին բոլչնիկները: կարերը քանդված ու կենւրոնախույս ուժերի ձեռքին բղկւվող այդ քաղաքը (երկիրը) Հասւաւաւես այն չէր, ինչին ձըդւել էին Հայերը դարերի ընթացքում. «Մի՞թե այսւես է երաղել Մաղութի Համոն այս օրը...»: Երաղն ուրիչ, կյանքն ուրիչ, բայց կյանքն, այնուամենայնիվ, անսւասելի ընթացք ւվեց երաղին: «Օրը եկավ: Դեւքերի անսւասելի Հեքիաթային բերումով' քաչվեցին բանակները Նաիրյան աչխարՀից, դեւքերի անսւասելի, Հեքիաթային բերումով' Հանկարծ մարմնավորվեց, իրողություն դարձավ երկիրը Նաիրի...»: Սակայն կարերը քանդված այդ երկրի սաՀմաններին ն սաՀմաններից ներս նսւել էին Հավիւենական Հիվանդի' Թուրքիայի բանակները: Եվ նաիրյան «եռադույնի դողդոջ ÷այւին կռթնած», մաղերը ւոկուող երդիծական Հերոսները ղոՀվում են ողբերդականորեն, քանի որ նրանք արժանանում են կախաղանի... Դեւքերի ընթացքը կասեցնել անկարող չարենցյան Հերոսները, որոնք մինչն վերջ մնացին իրենց դիրքերում, եռադույն դրոչի Հովանու ւակ, նաՀաւակվեցին Բրիսւոսի նման... Հաղիվ թե սա ծիծաղելի Հնչի: Այսւեղ Հեւաքրքրական է մի Հանդամանք նս. նաիրյան դավառական քաղաքը երկրի խորՀրդանիչն է: Այդ քաղաքը (կարսը) թուրքերը երկրորդ անդամ դրավեցին 1920 թ., ուսւի Զարենցի ւաւկերը ւաւմականորեն ճիչւ է: իսկ եթե քաղաքի կործանման ւաւկերին ւանք ընդՀանրական իմասւ, աւա կսւացվի, որ Երկիր Նաիրին նս կործանեցին թուրքերը: Պաւմական առումով դա թերնս ճիչւ չԷ ուղղակի իմասւով, բայց ճչմարիւ է այնքանով, որ թուրքերը նւասւեցին Հայասւանի Հանրաւեւության կործանմանը: Նման ււավորություն, ինչւես կւեսնենք Հեւո, թողնում է նան կ. Զարյանի վեւը: Ամեն ւարադայում, Զարենցի նկարադրած դեւքերի ընթացքը ողբերդական է, ն ողբերդական դեւքերի Հորձանոււում Հայւնված նրա երդիծական Հերոսները ձեռք են բերում ողբերդական դծեր ն վախճան: Սա էլ Հենց ցույց է ւալիս ւաւմության ընթացքի Հանդեւ դրողի ղդացած դառնությունը: Նրա երդիծանքի մեջ չկա Հաղթողի Հրճվանքը:

Պեւք է ասել, որ այդ Հրճվանքը բացակայում է նան խորՀրդային այն դրողների մու, որոնց նւաւակն էր ցույց ւալ խորՀրդային կարդերի Հասւաւումն իբրն ւաւմականորեն միակ ճիչւ ուղին Հայ ժողովրդի Համար: Դեւքերի անմիջական աղդեցության ւակ Սւ. Զորյանը նախ դրեց «Բսանումեկ թիվը» (1921 թ.), Հեւադայում այն վերանվանվեց «Ամիրյանի ընւանիքը», աւա դրեց «Հեղկոմի նախադաՀը» (1923) վիւակը: Բաղաքացիական ւաւերաղմի օրերն արւացոլող այդ երկու դործերը Հեղինակին Հնարավորություն էին ւալիս Հին ու նոր կառավարությունների վերաբերյալ ճչւել դիրքորոչումը, ցույց ւալ ժողովրդի վերաբերմունքը ն ւաՀվածքը դաչնակցականների ու կոմունիսւների նկաւմամբ: Առաջին Հայացքից թվում է, թե նախաւես կարելի է ասել, թե ինչ կարող է դրել դրողը կոմունիսւական վարչակարդի օրոք, կոմունիսւների առավելությունները ւաւկերելիս: Լինելով ղուսւ ու Հավասարակչիռ արվեսւադեւ' Զորյանը, սակայն, ավելորդ խանդավառություն չի ցուցաբերում բոլչնիկներին նկարադրելիս, իսկ երբ ւաւկերում է ղանաղան խավերի ներկայացուցիչներին, ւարղվում է մի Հեւաքրքրական իրավիճակ: Հասարակության ւարբեր խավերի ներկայացուցիչները միանդամայն վերաւաՀ վերաբերմունք ունեն բոլչնիկների նկաւմամբ: Եթե դինեդործ Զալյանը չի սիրում կարմիրներին, ավելի քան Հասկանալի է: Նրա ողջ ունեցվածքը ձեռքից խլել են, խեղճացրել ն չարունակում են Հալածել: Եթե դյուղաւնւես Ամիրյանը չի սիրում նորերին, թերնս ւաւճառն այն է, որ նա Հսւակ չի ւաւկերացնում բոլչնիկների քաղաքականությունը ն Համողված է, որ նրանք Հայրենիքի դավաճաններ են: Բայց նորերի Հեւ չէ նան ÷իլիսո÷այության դոկւոր Ռուբենը (վերջում է ÷ոխվում), որովՀեւն սկղբունքով չի ընդունում Հեղա÷ոխություն ն արյունաՀեղություն, նորերի Հեւ չէ Տեր-Մեսրու քաՀանան, Ռուբենի ւանւեր Մարւին Մարւինիչը ն դարձյալ չաւերը... Եթե Ամիրյանի ու նրա ՀամախոՀների Համար թանկ է Հայրենիքի դաղա÷արը, աւա նրանց կասկածելի են թվում բոլչնիկների քարողները: Ոմանք կասկածում են, ոմանք դժդոՀում նրանցից. «Այն, որ ժողովուրդը դժդոՀ է սրանցից, այսինքն քո ընկերներից,- չարունակեց Ամիրյանը նույն ւխուր չեչւով: Լսել եմ, որ ձերոնք, այսինքն' քո ընկերները, անկարդ են ւաՀում իրենց դյուղերում, ն դյուղացիներն էլ...»: Գյուղացիներն էլ դրդռվում ն ւաւրասւվում են աւսւամբության, որովՀեւն «Դուք' այսինքն ձեր ընկերները չեն կարողանում լեղու դւնել մարդկանց Հեւ: Սե÷ականություն չեն ճանաչում, բա95

վական չէ, վիրավորում են մարդկանց նվիրական' աղդային ու կրոնական ղդացումները...»: իսկ «Հեղկոմի նախադաՀը» վիւակում Զորյանը ցույց է ւալիս, որ Հասարակ մարդիկ ւարղաւես Հոդնել են ներքաղաքական ու կուսակցական ւայքարից, կյանքի անկայունությունից, մչւական վախի ու լարվածության մեջ աւրելուց. «էրեկ կաթն ու կորեկ, ախւեր ւղերք ին, էսօր' թուր ու թվանք... Հասկանը՛մ չեմ... Բալչովիկ, դաչնակցական, էլ ինչ' չես իմանում... կուսվացկություն, կուսվացկություն. Բանի՛սն են... Խռով կենա ձեր դլխին ձեր կուսվացկությունը... Մինը դնում ա, մի ուրիչը դալի, թողըմ չեն մի էս խալխը Հանդիսւ վեր ընկնի... Նա նրան ա բռնում, նա' նրան, նա նրան ա բռնում, նա' նրան...»: Այսօր, երբ չեղոք Հեռավորությունից նայում ես «Հեղկոմի նախադաՀը» ն «Ամիրյանի ընւանիքը» երկերում ւաւկերված դեւքերին, Համողվում ես, որ բուն ժողովուրդն ուներ ղուսւ ու վերաւաՀ վերաբերմունք, կռվողները ÷ոքրամասնություն էին կաղմում, իսկ Հասարակ մարդիկ չէին խրախուսում նրանց. «ի՛նչ բան է սա, ւե՛ր ասւված,- ասում էին Հասարակ քաղաքացիներից ոմանք: - Մինչն Հիմա թուրքն ու ւարսիկն էին Հային թչնամություն անում, Հայ սւանում, էսօր Հայն է Հայի Հեւ կռվում, Հա՛յն է Հայ սւանում»: Հասարակ մարդիկ ւրւնջում էին, որ բոլոր կուսակցություններն էլ խոսում են ժողովրդի բարեկեցության ու աւաՀովության մասին, բայց բոլոր դեւքերում ժողովուրդն է ւուժում: Ոմանք դա Համարում էին չար անՀաւների դործ, ոմանք' երկու կուսակցությունների թույլ ւված սխալների արդյունք, իսկ չեղոքները չարախնդում էին, թե թող բոլչնիկներն իրենց արածների Համար ւաւժվեն, դաչնակներն' իրենց... Այս «ոմանքների» չարքը, որ վեւում' մաւուցվում է իբրն ժողովրդական բամբասանքի ու ասեկոսեների ամբողջություն, դաղա÷ար է ւալիս ժողովրդական լայն ղանդվածների ւրամադրության ու կեցվածքի մասին: Պաւերաղմը ւաւերաղմ է, ն Հակառակորդներից յուրաքանչյուրը ձդւում է մյուսի ոչնչացմանը: Հայր Ամիրյանը Հանուն դաղա÷արի ղենք է վերցնում որդու կողմնակիցների դեմ, իսկ որդուն բնավ չի վախեցնում թա÷վող արյունը: «Մենք արյան մեջ կխեղդենք նրանց դավերը»,- ասում է Արամը ն չարունակում. «Թող մեր Հակառակորդներն իմանան, որ մեղ սարսա÷ելի չէ քաղաքացիական կռիվը»: Զորյանի Հերոսները իդեալի լուսաւսակ չունեն (թեն այն օրերին Հերոսների նման վճռականությունը դիւվում էր իբրն Հեղա÷ոխական սկղբունքայնություն) ն նրանք իրենց ուղղա÷առ վարքադծով երնան են Հանում ոչ այնքան անՀաւական, որքան դա96

սակարդային ու կուսակցական դործելակերւի արաւները: «Թող լավ իմանան, որ մեղ վրա ձեռք բարձրացնողը, լինի դա խմբակ, թե անՀաւ, կխեղդվի սե÷ական արյան մեջ»,- ասում է Արամը: Արյունը դին չուներ, իսկ այդ արյունը ժողովրդինն էր: Նույնքան վճռական են նան «Հեղկոմի նախադաՀը» վիւակում Հեղկոմի անդամները: Առանց ձնականությունների նրանք ւաւրասւ են ոչնչացնելու ոչ միայն թչնամիներին, այլն թչնամության մեջ կասկածվողներին: Հեղկոմի անդամ Սերդեյը Ասլանյան եղբայրների մասին ասում է. «Ո՛չ, դրանց ւեւք է բեղւաչչադնո... Թուլության ռեղուլւաւը ա՛յ դա է: Եթե Երնանում բեղւաչչադնի ըլեին' ըսօր էդ վաղսւանիեն չէր ըլի... Հասկանո՞ւմ եք, մենք չաւ ցերեմոնիւսյա ենք ըլում դրանց Հեւ...»: Անողոք, անխնա, անղիջում ւայքար. աՀա թե ինչ էր ւեղի ունենում 1920-1921 թթ. Հայասւանում: Եվ այսօր դժվար է ասել, թե դրողն ուղեցել է այդ, թե ոչ, բայց նրա վեւից այն ււավորությունն է սւացվում, որ կռիվ էր մղվում ոչ այնքան Հանուն դաղա÷արի, որքան Հանուն իչխանության: Զարենցի քննադաւությունն ուղղված էր դաչնակցության կուսակցության դեմ, որը վեւի միայն վերջին դրվադներում է իր ձեռքը վերցնում «բովանդակ իչխանությունը» ն դործում եռադույնի չուքի ւակ, բայց նրա վեւն ավելի դաղա÷արների, քան դործողությունների վեւ է: Վեւում Հերոսները ղդալիորեն վերացական են ն, չնայած դրողի կիրառած դեղարվեսւական Հնարանքների բաղմաղանությանն ու ինքնաւիւությանը, կյանքի Հսւակ ւաւկերները, որոնք ւեւք է Հիմք ւային Զարենցի քննադաւությանը, բացակայում են: Սւ. Զորյանը դրում է բոլչնիկների ւիրաւեւության ն քաղաքացիական ւաւերաղմի խառնակ օրերի մասին ն ցույց է ւալիս, որ կասկածների, ւադնաւների, թերաՀավաւության, ինչւես նան որոչ չերւի կայուն Համողմունքների խառնարանում ւարուբերվող ժողովրդին ւաւմությունը Հանում է մի նոր ա÷, ուր դլխավոր դերը վերաւաՀված էր բոլչնիկներին: Ու թեն խորՀրդային դրող Զորյանը չէր կարող դրել ՀակախորՀրդային որնէ էջ, այնուամենայնիվ, նա Հանդես է դալիս ավելի իբրն ղդասւ ւարեդիր, քան իբրն կոմունիսւական կուսակցության դաղա÷արախոս (ՊաւաՀական չէ, որ նրա «Հեղկոմի նախադաՀը» քննադաւվեց, իսկ «Ամիրյանի ընւանիքը» լույս ւեսավ դրելուց ւասնամյակներ անց, 1963 թ.): Այսւեղ Հիչաւակվող երկերի դեղարվեսւական արժեքը ւարբեր

է, երբեմն' վիճելի, բայց այդ մասին կարելի է լրջորեն խոսել միայն ւվյալ երկերը ամբողջությամբ քննելիս, մինչդեռ մենք նւաւակադիր կերւով առանձնացնում ենք որոչակի Հարցեր: Ս÷յուռքաՀայ դրող կոսւան Զարյանը 1919 թ. իբրն իւալական թերթերի Հաւուկ թղթակից լինում է Հայասւանում ու Վրասւանում ն իր սւացած այդ օրերի ււավորություններով դրում է «Նավը լեռան վրա» վեւը (1943 թ.): Վեւը վերամչակումից Հեւո վեճերի ւեղիք է ւվել, ն չաւերը մեղադրել են Հեղինակին այն ÷ո÷ոխությունների Համար, որ նա կաւարել է' Համակրանքի նժարը թեքելով դեւի խորՀրդային կարդերը: Ս÷յուռքաՀայ քննադաւությունը (Շ. ՇաՀնուր, Պ. Սնաւյան...) կ. Զարյանի այդ վերամչակումը Համարեց անբարոյականություն: Այսւեղ ւեղը չէ խորանալու այդ Հարցերի մեջ: Նկաւենք միայն, որ իրավունք չունենք Հաչվի չառնելու Հեղինակային սրբադրումները: ինչւե՞ս է ւեսնում նորասւեղծ Հանրաւեւությունը կ. Զարյանը: Սարդարաւաւի ճակաւամարւի Հաղթական ավարւից Հեւո վեւի Հերոս Հերյանը մւնում է մայրաքաղաք, ն առաջին ււավորությունը ցնցող է. «Հասւ ÷ոչի, ւակնուվրա եղած մայթեր, կիսա÷ուլ ւներ: Երկար ւաւերաղմի ն աղքաւության մոխիրների ւակ ընկած այդ վայրը նմանվում էր դեղնած, մաչված, ւաւռված դրոչմանիչի... Թրիքի կույւեր, եռադույն դրոչակներ, ւների բոլոր անկյուններում ւառկած' ÷լած դեմքերով ն մարմիններով դաղթականներ»: կ. Զարյանը երկիրը դիւում է ւեւություն կառուցելու ջանքերի մեջ: Նավը Հենց այդ ւեւության խորՀրդանիչն է: Գրողը չի ուղում դաւաւարւել, նա ÷որձում է բացաւրել, ըմբռնել այն իրավիճակը, որի մեջ Հայւնվել էր Հայասւանը. «կովկասը վայր ընկած Հախճաւակիի նման բաժանվել էր ւասը մասերի: Թիֆլիսի, Բաքվի ն Երնանի քաղաքաւեւության Համեսւ չենքերի կաւարին չւեսնված ն չերնակայված անկախության դրոչակներ էին ծածանվում»: Հիչենք Զարենցին «... դեւքերի անսւասելի, Հեքիաթային բերումով Հանկարծ մարմնավորվեց, իրողություն դարձավ երկիրը Նաիրի...»: Հեւաքրքրականն այն Է, որ դաղաւարական ւարբեր դիրքորոչում ունեցող դրողները՝ Զարենցն ու կ. Զարյանը, նույն կերւ են ընկալում Հանրաւեւության սւեղծումը, ինչը ւվյալ դեւքում Հավասար է ճչմարւության: կ. Զարյանն ղդում է Հայասւանի դաժան մենակությունը, նրա վիճակի ողբերդականությունը: «Հայասւանը մրրիկներից թա÷աՀարված ծառի նման մնացել էր ւլոկված ն մենակ: Բայց սաՀ98

մանների կողմից վւանդված ն էժան չթի եռադույն դրոչակներով ղարդարված»,- դրում է նա: Եվ արյունաքամ ու մաՀամերձ այս երկրում ծաղկող չքեղ երաղներ, որի թներին աչխարՀի ւարբեր երկրներից Հայեր են եկել' լծվելու իրենց Հայրենիքի կերւմանը, թեն դրանց մեջ քիչ չեն Պեւրոս Մարկի ւես անււուղ Հայեցողները: Եկել են երաղելով, որովՀեւն «Երաղի աչքերը միչւ էլ մեծ են ն չա÷աղանցված»: Թչվառ իրականությանը Հակադարձ Համեմաւական է մարդկանց երաղների չքեղությունը: «Ավելի ուչ, երբ դաչնակիցները վերջնական որոչում ւան Հայասւանի սաՀմանների մասին ն իրադործեն Միացյալ Հայասւանի ծրադիրը, մենք կունենանք մի նավաՀանդիսւ Սն ծովի վրա»,- ասում է ւեւական ւաչւոնյան: Հակառակ ծայրաՀեղ թչվառության, արւաքին ներխուժման իրական վւանդին, ւնւեսական ÷լուղման, երբ ÷ողն ավելի քիչ արժեք ուներ, քան այն թուղթը, որի վրա ււում էին այն, մեծ էր ընդՀանուր ոդնորությունը ն Հավաւը աւադայի նկաւմամբ: Թաւերական դաՀլիճը վերածվել էր ւառլամենւի, «ուր դավառներից եկած անՀայւ մարդիկ չեքսւիրյան ճառեր են արւասանում»: իսկ Հերյանը, Սնանում նայելով առույդ ւարող երիւասարդներին, մւածում է. «Ճկուն, կայւառ, աղաւ Հայություն էր այդ, որի դեղեցիկ չարժումների մեջ թաքնված էր ն՛ վեՀություն, ն՛ ուժ, ն՛ խորՀուրդ»: Որոչակի վերաւաՀումով այդ օրերի ոդնորության մասին խոսում է նան Նաիրի Զարյանն իր «Պարոն Պեւրոսն ու իր նախարարները» (1958) դրքում: Երբ աղդային խորՀրդարանն իր անդրանիկ նիսւով Հայասւանը Հռչակում է անկախ Հանրաւեւություն, ուրախության ալիքը Հասնում է նան որբանոցները: ՄեծաՀասակ որբերը դիւեին, որ իրենց աղդը «Հինդ Հարյուրամյակ ի վեր ղրկված էր ւեւական անկախությունից ու բաժանված օւար ւերությունների միջն: Այժմ նա ձեռք էր բերել անկախություն Շիչեցնող մի բան (ընդդծումը մերն է - Ժ. Բ.): Մեր ւղաները դրանով, այնուամենայնիվ, ւարծենում էին»: Հաջորդ էջերը ցույց են ւալիս, որ ուրախությունը եղել է Համաղդային: Պարոն Պեւրոսը որբերին թույլ է ւալիս անցնել «Հայոց ւառլամենւի մուով» ն ւեսնել Հայոց ւեւական դրոչակը: իսկ ւղաները ոդնորությունից ÷ոխադարձաբար ներում են վիրավորանքները: «Համաղդային ուրախության ջերմությունից Հալվեցին բոլոր անձնական վեճերն ու թչնամանքները»,- դրում է Ն. Զարյանը: իՀարկե, ւեւք է նկաւի ունենալ, որ Ն. Զարյանի վեւում իրադարձությունները ներկայացվում են ւաւանի Հերոսների չձնավորված,

չՀասունացած աչխարՀայացքի ւեսանկյունից, ն դրողը չի կարող ւալ իրավիճակի ողջ բարդության վերլուծությունը, որն անՀամաւաւասխան կլիներ Հերոսների դիւակցությանը: Եվ, այնուամենայնիվ, Ն. Զարյանը նս չի կարող չրջանցել իրականությունը: «Պեւություն ն Հեղա÷ոխություն» կարդացող նրա Հերոսները սրւի խորքերում ÷այ÷այում են կորցրած Հայրենիք վերադառնալու Հույսերը ն, արդելքին Հակառակ, ոդնորվում Զորավար Անդրանիկի կերւարով: ՇաՀեն Թորդոմյանը ղոՀվում է Սարդարաւաւի ճակաւամարւում, Հայրենիքի Համար կռվելու ն ղոՀվելու առաքինությունից ղուրկ չեն ւաւանիներից չաւերը: ԱյսուՀանդերձ, վեւում Զարյանը չեչւը դնում է «ձախ թութակների» սւեղծած կառավարությանը վարկաբեկող երնույթների վրա: Բժիչկ Ողջակիղյանը, օրիորդ կոթողյանը, ւարոն Պեւրոսն ինքը, Նորքի Վարդաղարը ն ընդՀանրաւես մաուղերիսւները նոր կառավարության անճարակության արւաՀայւությունն են վեւում: Որքան էլ իրականության մեջ Հիմք ունենար դրողը, վեւում եղրակացություններն արվում են չաւ արադ: «Ուրախություններն ու Հույսերը ւնեցին միայն մի չաբաթ: Հայասւանի նորակաղմ կառավարությունը ոչնչով չլավացրեց երկրի վիճակը»,- դրում է Ն. Զարյանը' չմւաՀոդվելով իր ւված մի չաբաթ ժամկեւի Համար: կոսւան Զարյանի վեւում չեչւը դրված է առարկայական դժվարությունների վրա: Նա նս, ինչւես Ն. Զարյանը, ÷որձում է ւաւճառաբանել իչխանության անցումը դաչնակցականներից բոլչնիկներին: Այդ ւաւճառները առարկայական են ու ենթակայական: Սովի ու թչվառության երկիրը բղկւվում է ւաւերաղմից: Հերթով ընկնում են կարսը, իդդիրը, Ալեքսանդրաւոլը, թչնամին ընդՀոււ մուենում է Երնանին: կարծես երկրաչարժ էր սկսվել, ամեն ինչ ÷լուղվում էր ու կործանվում. «Արարաւի դլխին եռադույն դրոչակ ւիւի ցցվեր... մինչդեռ Արարաւը ÷ա÷ուչները ձեռքը ուաբոբիկ ÷ախչում է... ԱՀա, նայիր, այսւեղ է ն այսւեղ չէ...»: Գուրդեն ՄաՀարին նս «Երիւասարդության սեմին» վեւում Հեւաքրքրական էջեր է դրել այդ օրերի քաղաքական վիճակի մասին: ԱՀա Թիֆլիս-Երնան դնացքը կանդ է առնում Ալեքսանդրաւոլում. «- Ասացեք խնդրեմ, ճի՞չւ է, որ Ալեքսանդրաւոլը... Նա չթողեց, որ ես վերջացնեմ. - Այո՛, այո՛, Ալեքսանդրաւոլը թուրքերի ձեռքին է: - Ճի՞չւ է, որ կայարանում թուրք ասկյարները... - Այո՛, այո՛, թուրք ասկյարները խուղարկում են վադոններն ու

ւղամարդկանց վար են իջեցնում»: իսկ ժողովուրդը նույնն է ինչ Հայւնի է մյուս վեւերից. «Երեխաները դունաւ են ու նիՀար, վավերացված ու Հասւաւված քաղցի կնիքով: ՃանաւարՀորդները չար են, անղիջում, բծախնդիր ու կըռվարար: Այդ նչանակում է, որ նրանք քաղցած են»: կ. Զարյանի «Նավը լեռան վրա» վեւում Հաճախ է չոչա÷վում դաչնակից ւեւությունների դիրքորոչումը ն ցավով նկաւվում, որ այդ ւեւությունները նրանց Հեւ են, ովքեր նավթ ու Հանք ունեն: «Մեր երկիրը քանդված է ու աղքաւ, իսկ նրանց երկրները լցված են Հանքերով: Այդ ւաւճառով էլ ոչ ոք չի ուղում օդնել»,- ասում է վեւի Հերոսներից Պերոնյանը: Եվ դրա Հեւնանքն այն է, որ թըչնամին օդւադործում էր նան ճակաւի այս կողմում դւնվող իրեն բարեկամ ւարրերին: «կռիվների ամենաւաք վայրկյաններին, չսւասված ւեղերից, թիկունքի ւարբեր վայրերից Հանկարծ սկըսվում էր կրակ ւեղալ...»: Այս ծանր ւայմաններում էլ երկրի ներսում աչխուժանում են բոլչնիկները: Առարկայական դժվարություններին ավելանում է կառավարողների անկարողությունը: «Ընդունում եմ, որ մեր աղդային ճակաւադիրը դւնվում է միջակ ն անւաւասխանաւու մարդկանց ձեռքում... Մեղ ւակասում են խորիմասւ ն Հանճարեղ ւեւական դործիչներ... որոնք դերի չլինեն սւորադասության ղդացումի ձեռքում... ընդունակ լինեն սւեղծադործական թռիչքի... իսկ ինչ են Երնանի նախարարները... ողորմելի վարժաւեւներ...»,- ասում է վեւի դլխավոր Հերոս նավաւեւ Հերյանը: Նրանք ւառլամենւում ն Հասարակական վայրերում դեղեցիկ, ÷քուն ու Հուղիչ ճառեր են ասում, բայց չեն կարողանում դրությունը ÷րկել, որովՀեւն «Եվրուական դիվանադիւության դայլերի դեմ Հանեցինք ծխական դըւրոցների նախկին վարժաւեւներ»: Բաղաքացիական կռիվների վրայով Զարյանն անցնում է Հւանցիկ: Վեւն ավարւվում է բոլչնիկների Հաղթանակով ն նրանց նկաւմամբ ընդդծված Համակրանքով, բայց դա չի նչանակում, թե դրողը չի ւեսնում նրանց թերությունները: Նախկին թչվառ վիճակը սկղբնական չրջանում ոչ միայն չարունակվում է, այլն Հներին ավելանում են ÷ողոց նեւված նախկին ւաչւոնյաները, ծառայողները, Հարուսւները, ղանաղան խավերի ու ղդացմունքների ւեր մարդիկ, որոնք իրենց ւեղը չեն դւնում նոր սւեղծված կացության մեջ: կար ավելի վաւը. մի կողմից քաղաքական Հողի վրա սկսվում են ձերբակալություններն ու խուղարկությունները, մյուս կողմից'

չարդարացված բռնություններն ու կողուոււը: «էդւես, ամբողջ դիչերը... մինչն լուսաբաց...,- չարունակում էր Մաթոսը,- քաղաքում ոչ ոք աչք չի ÷ակել... Մեկ էլ ւեսար եկան, բոլորովին անսւասելի կերւով... կես դիչերին կամ ավելի ուչ... դալիս են ղինվորներով ւունը չրջաւաւում, մւնում ներս ն սկսում խուղարկություն...»: «Տանում են, եղած չեղածը ւանում են... էլ ալյուր ասես, լավաչ ասես, միս, Հավ, մեղր, չորթան, լուբիա...»: ԱյսուՀանդերձ, երբ դաչնակները ժամանակավորաւես վերադառնում են, նրանք Հոդնած ու ուժասւառ ժողովրդի մեջ այլնս Հենարան չեն դւնում: Սակայն Զարյանի դլխավոր Հերոսի ընդվղումն ավելի վերացական, ընդՀանուր բնույթ ունի, քան թե ուղղված է դաչնակների դեմ. «... անիծյալ երկիր է, անիծյալ երկիր... կաւաղությամբ, թչվառությամբ, արյունով, մաՀով լցված երկիր է... Տասնյակ դարեր չարունակ... ւասնյակ դարեր անդադրում կռիվ, ջարդ, ւաւերաղմ, անոթություն... ի՞նչ է այդ, եղբայր, ե՞րբ ւիւի վերջանա, ե՞րբ...»: Վերը Հիչաւակված վեւերից մասնակիորեն քաղված ւաւկերները ն, ավելի մեծ չա÷ով, խորՀրդածությունները վեւերի Հիմնական դաղա÷արներին ղուդաՀեռ ւարղում են 1918-1921 թթ. Հայասւանի քաղաքական կացությունը: Այս երկերն, իՀարկե, Հրաւարակախոսական ղդալի լիցք ունեն (վիւականությամբ ն կենսական ւաւկերների Հարսւությամբ առանձնանում են Սւ. Զորյանի ն Գ. ՄաՀարու վեւերը) ն որոչակի միւումնավորություն: Պաւմականորեն կոմունիսւների իչխանությունը Հաջորդել է դաչնակների իչխանությանը, ն օրինաչա÷ է նան այդ անցումը վեւերում: ինչ-որ ւեղ օրինաչա÷ ւեւք է Համարել ն այն, որ խորՀրդային կարդերի օրոք (÷ոքր-ինչ ւարբերվում է կ. Զարյանի ւարադան) դրված սւեղծադործությունները ընդդծված կերւով առավելությունը ւալիս են սովեւական իչխանությանը: Սակայն վեւերը բացաՀայւում են չաւ ավելի բարդ ու ողբերդական մի իրավիճակ, քան կարելի է ւաւկերացնել իչխանությունների սովորական Հերթա÷ոխի դեւքում: Պաւերաղմից, եղեռնից, ռուսական Հեղա÷ոխությունից ն կովկասի մասնաւումից ծնված Հայասւանի առաջին Հանրաւեւությունը, որ վերածվել էր դաղթականների, ÷ախսւականների, որբերի, քաղցածների ու մեռնողների մի քաոսի, սւիւված էր օրՀասական ճիդերով կռվել երկիրը ներխուժած թուրքերի ն ռուսական Հեղա÷ոխության դաղա÷արները քարողող բոլչնիկների դեմ: Եվ այս անլուծելի Հարցերը լուծել չկարողացող դաչնակցականների սխալներից օդւվեցին բոլչնիկները' ռուսական բանակի

օդնությամբ անցնելով իչխանության դլուխ: Թեն բոլոր վեւերում (Զարենցի «Երկիր Նաիրի» բացառությամբ) խոսվում է բոլչնիկների սկղբունքների ու իդեալների մասին (Հողը դյուղացուն, Հաց, խաղաղություն ն այլն), բայց ււավորությունն այն է, որ կռիվը մղվում էր ոչ թե Հանուն իդեալների, այլ Հանուն իչխանության: Եվ իչխանությունը նվաճեցին նրանք, ովքեր դւան իրական դաչնակից, մանավանդ որ այդ դաչնակիցը դալիս էր միանդամայն մարդասիրական կարդախոսներով, ն, իՀարկե... կարմիր բանակով:

ՆՈՐúՐՅԱ ԽՈՀԵՐ ՀԻՆ ԴՐԱՄԱՅԻ ՇՈՒՐæ

Այսօր մենք Հաճախ ենք ւրւնջում, թե Հայ դրողների թղթաւանակներում չաւ քիչ բան կա անՀաւի ւաչւամունքի ւարիների ն ընդՀանրաւես ժամանակին արդելված թեմաների մասին: ԱյսուՀանդերձ, Զարենցի անւիւ երկերի նորանոր Հրաւարակությունները, ՄաՀարու «Ծաղկած ÷չալարերը», նույն ՄաՀարու ն Արմենի ավելի վաղ լույս ւեսած ւաւմվածքները ն այլ դործեր ցույց են ւալիս, որ դրողներից չաւերն են քաղաքացիական արիություն ունեցել իրենց խոՀերը ժամանակին թղթին Հանձնելու: Ժամանակի դեղարվեսւական արձադանքը, սակայն, չւեւք է ÷նւրել սոսկ իրականության ուղղակի արւացոլման մեջ: Գրողները Հաճախ են դիմում այլաբանության, սիմվոլիկայի, ÷նւրում են ասելիքն արւաՀայւելու ւարբեր ուղիներ: Զարենցի ողբերդական բանասւեղծությունների կողքին ւակաս արժեք չունի «Աքիլլե՞ս, թե՞ Պյերո» ինւերմեդիան, որի սիմվոլների ւակ չաՀադրդռված ընթերցողներն անմիջաւես նկաւեցին նրա ժամանակակից ուղղվածությունը: Շաւ ուսանելի է Ավ. իսաՀակյանի «Ժողովրդի քնար» լեդենդի ւաւմությունը, որը նա դրել էր 1937 թ. ն, ինչւես վկայում է Գ. Սարյանը, թվադրել 1917թ.: «Այդ դործը ես ավարւեցի երեկ: Բայց ւակը դրել եմ 1917թ., Ժնն: Այս դաղւնիքը ավանդ եմ թողնում քեղ: Եթե դու ինձնից Հեւո կլինես աչխարՀում, երբ Հարմար կՀամարես, Հայւնիր Հայ ժողովրդի սերունդներին, որ իսաՀակյանը այս լեդենդը դրել է ոչ թե 1917թ. Ժննում, այլ 1937թ. Երնանում»,- Հիչում է Գ. Սարյանը1: Ժողովրդի չսւող քնարի մասին իր երկը իսաՀակյանը դրեց ի ւաւասխան այն Հորդորների, որոնց նւաւակն էր իսաՀակյանին սւիւել ներբողներ դրելու: Եվ վերջաւես, ինչւես Հաճախ է ւաւաՀել, 30-ական թվականներին նս դրողները դիմում էին ւաւմությանը` Հուղող որոչ դաղա÷արներին ւաւմական ղդեսւ Հադցնելու Համար: ԱՀա այս ւեսանկյունից նայելով, մեր կարծիքով, քննադաւությունը չրջանցել է Դեմիրճյանի «Երկիր Հայրենի» դրամայի ժամանակակից նչանակու1

Գ. Սարյան, Եժ, Հ. 6, 1971, էջ 142:

թյան խնդիրը: Պիեսը դրվել է 1937-1938 թթ. ընթացքում ն բեմադրվել է 1939 թվականին: Արդեն քրեսւոմաւիական դարձած ճչմարւության Համաձայն ւաւմության յուրաքանչյուր անդրադարձ դրականության մեջ ունի ոչ միայն ղոււ ճանաչողական արժեք, այլն Հայւնաբերում է ւարբեր ժամանակների ներքին կաւը, այլ կերւ ասած` անցյալի Հուղող Հարցերի ժամանակակից Հնչեղությունը: ԱՀա Հարց է առաջանում, թե ի՞նչը կարող էր 11-րդ դարի Հայոց ւաւմության ամենաողբերդական չրջանում ՀամաՀունչ լինել 1930-ական թվականների վերջերի իրադարձություններին, այսինքն ւիեսում առաջ քաչած դաղա÷արները որքանո՞վ կարող էին արդիական լինել: իր «ինքնակենսադրության» մեջ Դեմիրճյանը դրում է. «Պաւերաղմը մուենում էր: Ֆինլանդական նախաբանը սւասեցնել էր ւալիս: Ես Հանձն առա դրել մի Հայրենասիրական ւաւմական դրամա, որի մեջ երնար Հայ ժողովրդի դիմադրությունը երկիր խուժած արւաքին նվաճողների դեմ»1: Թեն դրողին չՀավաւալու բարոյական իրավունք չունենք, բայց դժվար է Համողվել, որ 1937 մաՀաչունչ ւարին նրան ավելի չաւ Հուղում էր դեռնս որոչակիորեն չուրվադծվող ֆիննական ւաւերաղմը, մանավանդ վերջինս իր բնույթով չի Համաւաւասխանում ւիեսում ծավալված իրադարձությունների բնույթին: Զմոռանանք, որ Դեմիրճյանը չէր կարող կռաՀել երկու ւարի Հեւո սկսված կարճաւն ւաւերաղմի սկիղբն ու վախճանը ն Հաղիվ թե կարելի է ասել, թե երկիրն այդ ժամանակ ւաւերաղմի էր ւաւրասւվում: Դեմիրճյանի այս բացաւրությունը մեղ ինչ-որ ւեղ Հիչեցնում է իսաՀակյանի «Ժողովրդի քնարը» լեդենդի թվադրությունը: ինչ էլ եղած լինի չարժառիթը, Դեմիրճյանը դրել է խորաւես ւաւմական ու Հերոսական դրամա: Մենք Հեռու ենք ւիեսը դեղարվեսւական կաւարելություն Համարելուց, քանի որ Հերոսները Հոդեբանորեն թույլ են, դրամայի կոնֆլիկւը կառուցելիս Դեմիրճյանը լիարժեք չի օդւվել ւաւմական ÷ասւերից ն այլն, բայց դւնում ենք, որ Հերոսների դործողությունների նւաւակաուղղվածությունը ն քաղաքական ու անձնական չարժառիթները ւաւմականորեն Հավասւի են ու արւաՀայւում են դարի ու ժամանակի, Հայ ժողովրդի մղած Հերոսական ու ողբերդական ւայքարի ոդին: Թե Հանդիսաւեսի, թե ընթերցողի Համար ւեսանելի էր Հենց այս ւայքարի ւրամաբանությունը, երկրի անկախության ւաՀւանման դաղա÷արը, բայց ւիեսն ունի ավելի խոր ենթաւեքսւ, որի կաւակցությամբ էլ ուղում

Դերենիկ Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 14, Երնան, 1987, էջ 16-17:

ենք անդրադառնալ մեկ-երկու Հարցի: Նախ` թեմայի ընւրության Հարցը: Խնդիրն այն է, որ ւիեսում արւացոլվող ժամանակը ավելի ողբերդական էր, քան Հերոսական, իսկ օւար նվաճողների դեմ Հայ ժողովրդի մղած ւայքարի ն Հաւկաւես Գադիկ 2-րդ թադավորի վախճանն էլ` բնավ ոչ ցանկալի (այս բանը ժամանակին նկաւել է Տ. Հախումյանը): Հայւնի է, որ ՀովՀաննես - Սմբաւ թադավորի ն Պեւրոս Գեւադարձ կաթողիկոսի ջանքերով վաճառված Անին ի վերջո անցավ բյուղանդացիների ձեռքը ն ավերվեց ինչւես նրանց, այնւես էլ սելջուկների ձեռքով` Հեւադայում նս ենթարկվելով նորանոր աղեւների, իսկ Գադիկին էլ խաբեությամբ ւարան Բյուղանդիա: Ըսւ Արիսւակես Լասւիվերցու` «Գադիկն աւրեց մի կյանքով, որ ծանր էր մաՀից»: Մաւթեոս ՈւռՀայեցին, կիրակոս Գանձակեցին նս խոսում են Գադիկի ւխուր վախճանի մասին: Ժողովուրդը չկարողացավ ւաՀել ոչ Անին, ոչ էլ թադավորին: Այս ողբերդական իրադարձությունների մասին Արիսւակես Լասւիվերցին` 11-րդ դարի ւաւմիչը, դրում է. «Այս օրերում Հոռոմոց ղորքերը չորս անդամ իրար եւնից մւան Հայոց աչխարՀը, սրով, Հրով ու դերությամբ անմարդաբնակ դարձրին ամբողջ երկիրը: Երբ մւաբերում եմ այդ աղեւները, խելքս թռչում է, միւքս` ցնորվում ն աՀավոր ղարՀուրանքից ձեռներս դողալուց` չեմ կարողանում չարունակել չարադրանքս, որովՀեւն դառն է այս ւաւմությունը ն անՀաւնում ողբերի արժանի»1: Նույնքան անմխիթար է նան ավելի ուչ չրջանի` 13-րդ դարի ւաւմիչ կիրակոս Գանձակեցու վկայությունը: Գադիկի մասին նա դրում է. «Բայց որովՀեւն նա մանկությունից դրքերի ուսումնասիրությամբ էր ղբաղված, նրանցով էլ ղվարճանում էր: Հույներն այս բանն իմանալով` խաբեությամբ իրենց մու կանչեցին, առավելաւես (դա եղավ) իչխանների սադրանքով, որոնք իրենց վրա նրա իչխանությունը աննենդ ւաՀւանելու նրանց Հեւ կնքած ուխւը դրժեցին ն չմնացին այդ ուխւի վրա: Եվ դործի վախճանը կորսւաբեր եղավ այդ անձանց ու մեր երկրի Համար...»2: ի վերջո, Գադիկ Բ-ն սւանվում է բյուղանդացիների ձեռքով3: Սակայն Դեմիրճյանի ւիեսը ունի Հաղթական ավարւ. Գադիկը Հաղթում է ն ներքին թչնամիներին, ն եւ է մղում բյուղանդացիների արչավանքը: Այդ ւաւճառով էլ դրամայի ոդին Հերոսական է, ն

Արիսւակես Լասւիվերցի, Պաւմություն, Երնան, 1971, էջ 33: կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց ւաւմություն, Երնան, 1982, էջ 75; Տե՛ս, Հայկական սովեւական Հանրադիւարան, Հ. 2, Եր., 1976, էջ 638:

Հանդիսաւեսն ու ընթերցողն էլ ոդնորվում են այդ Հերոսականությամբ: Հարց է առաջանում` ինչո՞վ է ւայմանավորված այդ Հերոսականությունը: Գադիկի դործունեության որոչակի ւաՀի ընւրությամբ ու չեչւադրությամբ: Նախ` ամբողջ ւիեսում արւաքին թչնամու դեմ ւայքարը թեն անընդՀաւ չեչւվում է, ւրամադրություն ու ոդի սւեղծում, բայց դրեթե չի արւացոլվում: Եթե չՀաչվենք բյուղանդական դեսւանի Հեւ երկու-երեք կարճառու Հանդիւումները, աւա ուրիչ որնէ Հաւվածում բախում ու այսւես կոչված առերեսում չկա Հայերի ու նրա թչնամիների միջն (ինչ- որ չա÷ով դա կարող է դալ ժանրի ու բեմի Հնարավորություններից), բախում ւեղի է ունենում կուլիսների եւնում, դործողությունից ու բեմից դուրս: Դրամայի կոնֆլիկւը ոչ այնքան Հայերի ն բյուղանդացիների միջն է, որքան դավադիր ու Հայրենասեր ուժերի միջն, այսինքն երկրի ներքին կյանքում: Ամբողջ դրամայում ւայքար դնում է իչխանության Համար, անվերջ դավեր, որոդայթներ, Հայրենասեր ուժերի ճնչվածություն, մոլորություն, դավաճան ու իչխանաւենչ ուժերի դաժանություն, նւաւակասլացություն: Դավաճան իչխան Վեսւ - Սարդիսը իչխանությունը իր ձեռքում ւաՀելու Համար ոչնչի առջն կանդ չի առնում. նա դավեր է լարում ÷եսայի դեմ, սւառնում է քրոջը սւանել, բանւերն է լցնում չինարար վարւեւներին, կեղծ Հավաւարմություն ցույց ւալու Համար առանց աչքը թարթելու սւանում է իրեն դավակից իչխաններից մեկին, մոլորության մեջ է դցում Մադիսւրոս իչխանին ն այլն: Այս ժամանակների ու դեւքերի մասին կ. Գանձակեցին դրում է. «իսկ մեր երկրի բնակիչները միմյանց դեմ դրդռվելով` անՀեթեթ Հոխորւանքով ու խորամանկությամբ միմյանց վրա Հարձակվելով` սւախոսությամբ Հղանում էին միմյանց կայսրին մաւնելու նենդ խորՀուրդներ...»1: Այս բնութադիրը Համաւաւասխանում է բոլոր դարերի բոլոր իչխանաւենչ դավաճաններին, բայց միննույն ժամանակ ինչ-որ Հիչեցնում է 30-ական թվականներին սւեղծված ծանր մթնոլորւը: Զունենալով ւիեսում ւաւկերվող ւաւմական ժամանակի ն 30ական թվականների ուղղակի ղուդաՀեռի առարկայական աւացույցներ` այնուամենայնիվ, չենք կարող ղերծ մնալ խաբեությամբ Բյուղանդիա կանչված Գադիկի ն նույն ձնով Թբիլիսի կանչված Խանջյանի ճակաւադրերի նույնության ղուդաՀեռից: Պիեսում կաւարվող դործողությունները դրա Հիմքը չեն ւալիս, Հիմքը ւիեսից դուրս, ւաւմության մեջ է:

կիրակոս Գանձակեցի, Հայոց ւաւմություն, էջ 75:

Պարսւի վրա աչխաւող վարւեւները ղդուչությամբ են խոսում, որովՀեւն դիւեն, որ Դավթակ ւալաւականը լրւեսությամբ է ղբաղվում ու ւրովակաւոր է: Նա կեղծ երաղներով ու ողբով ուղում է մարդկանց նախաւաւրասւել Անին Հանձնելու, բայց միննույն ժամանակ ականջը լարած է, որւեսղի լսի, թե ով ինչ է ասում: Երբ Գորդ վարւեւը ցանկություն է Հայւնում թադավորի դալսւյան վերաբերյալ, Դավթակն իսկույն վրա է Հասնում . «ի՞նչ... ի՞նչ խոսեցիր խնամակալին, կաթողիկոսին ընդդեմ, անօրե՞ն ես»: իսկ երբ ւարիսւներն է այցելում խնամակալ իչխանը, նույն Դավթակն իսկույն մաւնում է` ցույց ւալով Զենոնին. «կեղծ քարող ւվեց... թոնդրակ է»: Բնական միւքը Հալածված էր, որովՀեւն իսկույն մարդկանց ճակաւին էին կւցնում աղանդավորության ւիւակը: Աղանդավորության թեման ունի այսւեղ, մեր կարծիքով, ոչ միայն ւաւմական, այլն արդիական Հնչեղություն: ինչ խոսք, Դեմիրճյանը ոչ մի չեղում թույլ չի ւվել ւաւմականության առումով, նրա Հերոսները` Զենոնը, Գորդը, Փիլոն ն մյուսները, իրենց դարի ու ժամանակի մեջ են, սակայն այդ թեման, աղանդավորների նկաւմամբ Հալածանքը ն վերաբերմունքը, կարող էր ՀամաՀնչուն լինել աջ ու ձախ թեքումների, ւեռորի ու նացիոնալիղմի, լրւեսության ու այլ յոթնաւաւիկ մեղքերի մեջ մեղադրվող մարդկանց Հոդեվիճակին: Պիեսում, երբ ՎեսւՍարդսի Հրամանով բանւարկում են բոլոր աղանդավորներին` ճարւարաւեւն ըմբոսւանում է. «Ռամիկը` բանւ, արՀեսւավորը` բանւ, ղինվորը` բանւ, աւա բերդն ու խրամաւն ո՞վ չինի»: Մի՞թե սա Հենց 30-ական թվականներին սւեղծված իրավիճակի անուղղակի արւացոլումը չէ, մանավանդ եթե ի նկաւի ունենանք, որ միջնադարում աղանդավորներին ավելի չաւ սւանում էին, խարանում աղվեսադրոչմով, արւաքսում երկրից, քան թե ղանդվածաբար բանւարկում: ԱնՀրաժեչւ է ուչադրություն դարձնել մի նրբության վրա նս: Պաւմությունից Հայւնի է, թե ինչ բացասական վերաբերմունք ուներ Գրիդոր Մադիսւրոսը թոնդրակեցիների նկաւմամբ ն ինչ դեր է կաւարել նրանց ճնչելու դործում: Պիեսի ւարբերակներից մեկում նս Դեմիրճյանը Մադիսւրոսի կերւարն օժւել է Հակաժողովրդական բովանդակությամբ, բայց վերջնական ւարբերակում նա մեղմացրել է Մադիսւրոսի կերւարի այդ դծերը, նրան դարձրել մոլորված մի մւավորական ն նրա բացասական Հաւկանիչները նս վերադրել Վեսւ-Սարդսին, որը ոչ թե սոսկ դավաճան է, այլ արյունարբու բռնակալ, Հակաժողովրդական մի ւիրակալ, որ այրում, մոխրացնում

է իր երկիրը ն որն սւացել է «կրակե իչխան» մականունը: Երնի ւուն չկար, որ ւուժած չլիներ կրակե իչխանի ձեռքից: նրա ղոՀերից մեկին` Բրաբիոնին Հանդսւացնելով` Այծեմնիկն ասում է. «կրակե իչխան, կրակե իչխան», «Եղբորս դլուխն էլ չկերա՞վ կրակե իչխանը»: Եվ աՀա Վեսւ-Սարդսին ÷ոխարինելու եկած Գադիկ 2-րդին Դեմիրճյանը, Հավաւարիմ մնալով ւաւմությանը, օժւել է Հայրենասիրության, քաջության ու առաքինության դծերով: Սակայն Գադիկի կերւարը կերւելիս Դեմիրճյանը չի մնացել ւաւմության վավերադրողի դերում, նա Գադիկի կերւարում արւացոլել է թադավորի ու երկրի ւիրակալի իր իդեալը: Գադիկը ժողովրդասեր թադավոր է, նրա կերւարով դրողն ընդդծել է թադավորի ու ժողովրդի միասնության դաղա÷արը: Դեմիրճյանի Համար չաւ կարնոր էր այդ դաղա÷արը, ուսւի թեն նա մի ÷ոքր ւաւանումներ ունենում է ժողովրդասեր ւաւկերելու Հարցում (դա չէր Համաւաւասխանում դռեՀիկ սոցիոլոդիղմի ւարւադրած սխեմաներին), այնուամենայնիվ, ւիեսում ընդդծում է Գադիկի դրական վերաբերմունքը ղորք-ժողովրդի նկաւմամբ: Նա Հանդիմանում է Մադիսւրոսին. «Բրիսւոնյա չեք, Հեթանոս եք, չունեք Հեղություն դեւի ռամիկը», իսկ Մադիսւրոսը ւաւասխանում է, թե թադավորին կամ իչխանին վայել չէ ռամիկին սիրել: ԳԱԳիկ: Ոչ է Հակառակ քրիսւոնեի` սիրել ղմարդ, ÷իլիսո÷ոս իչխան: Ռամիկը ղորքն է, Հիմը ւերության... Տրդաւ Ճարւարաւեւ, ինչու՞ ես կիսաւ նորոդել խրամաւը: ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ: Խնամակալը բանւարկել է վարւեւներիս, ւեր արքա... ԳԱԳիկ: իսկ որւե՞ղ է քո աչքը Մադիսւրոս իչխան: Բյուղանդը կանդնում է դռներիս առաջ, մեղ ւարիսւ ու դիրք են ւեւք: Արձակիր վարւեւներին, լսեցի՞ր: Վաղն նեթ արձակած լինեն»: Գադիկ-Դեմիրճյանի այս մւաՀոդությունը խիսւ արդիական էր 30-ական թվականների Համար: Եթե ոչ ֆիննական ւաւերաղմը, աւա ֆաչիղմի վւանդը կախված էր մարդկության դլխին, ն մեր երկրում, երկրի ւաչււանությունը Հղորացնելու ÷ոխարեն բանւերն ամեն օր Համալրվում էին Հաղարավոր անմեղ մարդկանցով, որոնք ւեւք է «ւարիսւ ու դիրք սւեղծեին»: 30-ական թվականներին, Սւալինի Հակաժողովրդական քաղաքականության ւարիներին Դեմիրճյանին անՀրաժեչւ էր Հաւկաւես ընդդծել ժողովրդի ու ղեկավարի միասնության դաղա÷արը: Դեմիրճյանն, իՀարկե, մի կողմից վախենում էր մոդեռնացումից, մյուս

կողմից` դռեՀիկ սոցիոլոդիղմի կաղաւարներից ն այս կաւակցությամբ Հնարավոր ընդդիմախոսներին առարկելով` դրում էր. «Պաւմական ճչմարւությունը ւաՀանջում էր ւեղ ւալ նան թադավորին ն նախարարությանը: ԱՀա այսւեղ ւեւք է դւնել այն կոնդակը, որով ւայմանավորված է Գադիկի ն ժողովրդի դաչինքը ընդդեմ թչնամու:... իՀարկե, նա (ն նախարարների մի մասը) ղուրկ չէ Հայրենիքի դաղա÷արից (որի մեջ մւնում է այդ ղորք-ժողովուրդը) ն Հայրենասեր է նա իբրն թադավոր: Սա ւաւմային է»1: Դեմիրճյանը, սակայն, այնքան չաւ է ոդնորվել ու մւաՀոդվել Գադիկ 2-րդին իբրն ժողովրդասեր կերւար սւեղծելու խնդրով, որ ինչ-որ չա÷ով Հեռացել է ւաւմականությունից, մոդեռնացրել է Հերոսին, նրան վերադրել դրեթե ժամանակակից մւածողություն: Հակառակ որոչ դեմիրճյանադեւների այն կարծիքի, թե «Երկիր Հայրենին» չեքսւիրյան ւիւի դրամա է, Դեմիրճյանը ռոմանւիկների նման (չիլլերյան ւիւ) դաղա÷արից է դնացել դեւի կերւար: Արդեն ասացինք, որ 30- ական թվականներին Դեմիրճյանին Հուղող այդ դաղա÷արը երկրի ղեկավարի ն երկրի ÷ասւական ւիրոջ` ժողովրդի չաՀերի միասնության դաղա÷արն է: ԱՀա այս ւաւճառով է դրամայում Դեմիրճյանը չեչւը դրել երկրի ներքին կյանքում կաւարվող իրադարձությունների վրա: Արդեն ւեւք է Հասկանալի լինի նան այն, թե ինչու Դեմիրճյանը ընւրել է Անիի ու Գադիկի Հեւ կաւված ւաւմության ոչ վախճանական ու ողբերդական ւաՀը, այլ այն չրջանը, երբ նա Հաղթում է իր դաղա÷արական Հակառակորդին ն ամրաւնդում իր իչխանությունը: Հաւուկ վերաբերմունքի է արժանի ժողովրդի դերի խնդիրը: Առաջին Հայացքից միանդամայն օրինաչա÷ է, որ 30-ական թվականներին աւրող սովեւական դրողը Հաւուկ ընդդծում է ժողովրդի կարնոր դերը երկրի ճակաւադրի Հարցում: Զէ՞ որ մարքսիսւական դաղա÷արախոսությունը ւաւմության կերւման Հարցում էական դերը Հաւկացնում է ժողովրդին ն ժամանակի դիւության, Հրաւարակախոսության, դրականության մեջ, մամուլում ամենուրեք խոսվում է ժողովրդի անունից, ժողովրդի մասին: Բայց Հենց նույն 30ական թվականներին ամենադործածական «ժողովուրդ» դոյականը ուներ կամ չաւ նեղ դասակարդային, կամ վերացական բովանդակություն, ն ժողովրդի այդ վերացական-միֆական անդեմ ղանդվածի եւնում բարձրացել էր անՀաւի վիթխարի ու մասչւաբային կեր1

Դ. Դեմիրճյան, Եժ, Հ. 11, էջ 604:

ւար` Սւալինի կերւարը: Դեմիրճյանն իր դրամայում ÷որձել է ցույց ւալ ժողովրդի իրական ուժը, ժողովրդի անդեմ ղանդվածի ÷ոխարեն սւեղծել է կենդանի անՀաւականություններ (Զենոն, Գորդ, Փիլո ն ուրիչներ): Այդ խնդիրը եղել է նրա դեղադիւական ծրադրի Հիմնական կողմերից մեկը: «Այսւեղ ժողովուրդը ւեւք է «կեցցե» ն «կորչի» կոչող կոլեկւիվ-մանեկենի Հեւին ւլանից Հանել, բերել նախաբեմ` դլխավոր ն իսկական Հերոսի դերակաւարության»,-նկաւում է դրողը: Դեմիրճյանն իՀարկե անՀաւի դերը չէր ժխւում, ն դրա աւացույցը Գադիկ թադավորի կերւարի կարնորումն է նան իբրն ժողովրդական չարժման ու ւարերքի կաղմակերւչի, քանի որ դրողի կարծիքով ժողովուրդը երբեք չէր կարողացել ն չէր էլ ÷որձել առանց ղեկավարի ու կաղմակերւչի դուրս դալու թչնամու դեմ: ԱյսուՀանդերձ, դրողն ամենամեծ անՀաւի դերն անդամ սաՀմանա÷ակ էր Համարում: Պիեսի վերաբերյալ դրառումներում Հանդիւում ենք այս մւքերին. «Ոչ ոք չի կարող ժողովրդի բախւը ւնօրինել, բացի ժողովրդից: Ամենքը դնում են, ժողովուրդը մնում: Ցույց ւալ, որ երկիրն աղաւադրում է ոչ թե իչխանական դասը, այլ ժողովուրդը: կամ` «Թադավորը լավ»: ինչու՞ է լավ: Նրա լավը սաՀմանա÷ակ է Ամենամեծ ասւեւն անդամ վերջիվերջո սաՀմանա÷ակ է: Մեծ է ժողովուրդը»1: ԱՀա այսւես, Դ. Դեմիրճյանը Հարցադրումներ ուներ իր ժամանակի Համար ն ինչ-որ ւեղ դժդոՀ էր, որ իր դրաման մինչն վերջ չի ընկալվում: իՀարկե, ժամանակին ն Հեւո դնաՀաւվել է «Երկիր Հայրենի» դրամայի Հերոսական ոդին, երկրի անկախության սրբաղան դաղա÷արը ն այլն, բայց որնէ մեկը չի ÷որձել դրաման դնաՀաւել 30-ական թվականների վերջի Հասարակական-քաղաքական կյանքի Համաւաւկերում: Գուցե այդ Հանդամանքն ի նկաւի ուներ Դեմիրճյանը, երբ ասում էր. «Բացաւրեց, ասաց, թե երբ իր մասին դրվի, անչուչւ կչւամբանքով կանդրադառնան ն նրանց, որ ժամանակին չեն կարողացել իր ւիեսը դնաՀաւել ինչւես ւեւք է»2: կրկին անդրադառնալով ժողովրդի դերի դեմիրճանական ըմբռնմանը` նկաւենք, որ այդ դաղա÷արը թեն ծնունդ էր առնում մարքսիսւական դաղա÷արախոսությունից, բայց որոչակիորեն ուղղված էր անՀաւի դերի բացարձակացման դեմ. չէ՞ որ Դեմիրճյանի Համողմամբ ամենամեծ անՀաւն անդամ ÷ոքր է ժողովրդից: Թերնս այսւեղից է դալիս ժողովրդի դերի որոչ մոդեռնացումը, Հաճախ

Դ. Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, Հ. 11, էջ 604: Ռ. Զարյան, Հուչաւաւում, Հ. 1, 1975, էջ 114:

ավելորդ, աչքի ընկնող չեչւվածությունը, որն ավելի նկաւելի դարձավ «Վարդանանքում» (ի դեւ, դրամայի առանձին երկխոսություններ դրեթե ան÷ո÷ոխ անցել են ւաւմավեւ): Ուչադրության է արժանի այն ÷ասւը, որ դրամայի իր վերլուծության մեջ Տ. Հախումյանը Հաւկաւես չեչւում է ժողովուրդ-անՀաւ Հարաբերությունը: «Երկիր Հայրենին» իբրն Հայրենասիրական աղնիվ թեման չոչա÷ող մի դործ, իբրն մի երկ, որը կոչված է մեկ անդամ նս Հասւաւելու այն թեղը, որ ժողովրդի դեմ դավեր լարողը, նրան դավաճանողը, որքան էլ խորամակ ու դիվային լինեն նրա ոճրադործ, միւումները,- դա միննույն է, ւիւի մերկացվի ն ւարւվի, որովՀեւն ժողովուրդն անւարւելի է»1: Հախումյանի կարծիքով ւիեսը Հասնում է իր նւաւակին ոչ այն ւաւճառով, որ լավ էր դրված, այլ որովՀեւն «ճչմարիւ է ինքը իդեան»: Այս ճիչւ դիւողությունը, սակայն, Հախումյանը չէր կաւում (ն չէր էլ կարող) դրողի աւրած ժամանակի Հեւ: Բերված մի քանի ÷ասւարկները առիթ են ւալիս մւորելու, որ «Երկիր Հայրենի» դրամայում Դեմիրճյանը Հավասւիորեն արւաՀայւելով ւաւմական ժամանակը` առաջադրել է իր աւրած օրերի Համար կենսական նչանակություն ունեցող դաղա÷արներ:

Տիդրան Հախումյան, Դ. Դեմիրճյանի դրամաւուրդիան, 1958, էջ 328:

ՔՐԻՍՏՈՆԵԱԿԱՆ ԹԵՄԱՆԵՐՆ ՈՒ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇՆԵՐԸ

ՎԱՀԱԳՆ ԴԱՎԹՅԱՆԻ ՊՈԵԶԻԱՅՈՒՄ

Գրեթե երկու Հաղար ւարի Սուրբ Գիրքը եղել է աչխարՀի բաղում արվեսւադեւների սւեղծադործական ներչնչման աղբյուրը: Եթե միջնադարում այն Հիմնականում ծառայել է իբրն Հավաւի դրսնորման ու Հասւաւման դլխավոր աղբյուր, աւա ավելի ուչ ժամանակներում' մասնավորաւես 19-20-րդ դարերում, արվեսւադեւները դիմել են Ասւվածաչնչին իբրն մչակութային Հուչարձանի' վերցնելով սյուժեներ, բարոյական սկղբունքներ, խորՀրդանիչներ: Ասւվածաչունչ մաւյանն իր մեջ ամ÷ո÷ում է մարդկության Հաղարամյակների ÷որձը ն այն ներկայացնում է առանց երեսւաչւության, որովՀեւն այնւեղ Հավասարաւես նկարադրվում են բարին ու չարը, մարդու առաքինությունը, Հղորությունը, բայց ն միաժամանակ' նրա սւորությունը, անբարոյականությունը, դավաճանությունը ն այն ամենը, ինչը Հակասում է Ասւծո ւաւվիրաններին: Մարդկային կյանքի Հավերժորեն կրկնվող Հոլովույթի մեջ ամեն մի դեւք իր ղուդաՀեռն ունի Ասւվածաչնչում, իր նախօրինակը, ն այս Հանդամանքը չի կարող չվառել արվեսւադեւի երնակայությունը: Այս իրողությանը ղուդաՀեռ' արվեսւի մեջ առկա է նան քրիսւոնեական ուսմունքի դրույթների ն Սուրբ Գրքի դաղա÷արների նկաւմամբ արվեսւադեւների, մեղմ ասած, բանավիճային դիրքորոչումը, կասկածը, Հաճախ նան' վերաբերմունքի երկակիությունը: Արդեն 19-րդ դարավերջի դիւական նվաճումները բնադիւության ու ֆիղիկայի բնադավառում ղդալիորեն թուլացրին քրիսւոնեության դերը' առաջ բերելով Հակաքրիսւոնեական ու Հեթանոսական դաղա÷արներ: 20-րդ դարասկղբին այս ամենը նիցչեականության ու Հեթանոսության ւեսքով իր արւաՀայւությունը դւավ ժամանակի դրականության մեջ: 20-րդ դարի ղարմանաՀրաչ դյոււերը' ւիեղերադնացության, Հեռուսւաւեսության, Համակարդիչների ն բաղում այլ բնադավառներում, առավել երերուն դարձրին քրիսւոնեության դերը: Բաղաքական ու սոցիալական բնույթի անւաւասխան մնացած Հարցերը, աղդակործան աղեւներն ու ւաւերաղմները առաջացրին ասւվածամերժության ըմբոսւ մի ալիք:

ԽորՀրդային չրջանում Հակակրոնական քարողչությունը նույնւես կաւարեց իր դերը: ԸնդՀանուր այս երնույթներին մասնավոր երանդ Հաղորդեցին Հայոց աղդային ւաւմության ու ճակաւադրի ընկալումները' քրիսւոնեական դաղա÷արախոսության ղուդադրությամբ, ինչը լայնորեն ւարածվեց դրականության մեջ: ՎաՀադն Դավթյանի ւոեղիան ձեվավորվել է վերը նչված դաղա÷արական ու բարոյաՀոդեբանական նախադրյալների ու 20-րդ դարի երկրորդ կեսի դիւական նվաճումների ու Համարժեք դաղա÷արախոսությունների Հաւման ւիրույթում: Պարույր Սնակի Հեւ միասին Դավթյանը խորՀրդաՀայ առաջին բանասւեղծներից էր, որ դեռնս 60-ական թվականներին սկսեց Հաճախակի դիմել Սուրբ Գրքին ն առՀասարակ քրիսւոնեությանն առնչվող թեմաներին: Անկախ դաղա÷արական իր դիրքորոչումներից' Վ. Դավթյանն ունի խնդրո առարկա բնադավառի լայն իմացություն, Հարուսւ դիւելիքներ ն ճկուն կիրառություն: Այս ւարադայում, սակայն, ամենից կարնորը չէ քրիսւոնեական ու ասւվածաչնչյան թեմաների ու սյուժեների քանակի առկայությունը որնէ դրողի' այս թվում ն Դավթյանի սւեղծադործության մեջ: Նման Հաչվարկը կարող է լինել ղոււ մեխանիկական, եթե չդիւվի դրողի աչխարՀայացքի ու դեղադիւության Համակարդում: Դավթյանի աչխարՀընկալումը Հասկանալի ւաւճառներով միանդամայն ւարբեր է քրիսւոնեականից, բայց բանասւեղծը չի դիմում ւարղունակ Հակադրությունների ու կուիւ ժխւումների: Ամեն անդամ նա ÷որձում է վիճելի Հարցը ւեղա÷ոխել ÷իլիսո÷այական Հարթություն կամ ենթաւեքսւ, ինչը, բանասւեղծական դրավչություն Հաղորդելով նրա խոսքին, խորՀելու առիթ է ւալիս նան ընթերցողին: Փոքր-ինչ վերադասավորելով նրա սւեղծադործությունների ժամանակադրությունը' ծանոթանանք նրա աչխարՀընկալմանը: Թեն «Թոնդրակեցիները» Դավթյանը դրել է ավելի վաղ (առաջին ւարբերակը լույս է ւեսել 1961-ին), բայց աչխարՀայացքային իմասւով ավելի էական նչանակություն ունի 1970-ին դրած «Գիրք ծննդոց» չարք-ւոեմը, որը Հեւո վերանվանվեց ն սւացավ «Արարչություն» վերնադիրը: իՀարկե, ասւվածային արարչադործության ժխւումը ոչ 70-ական թվականներին ն ոչ էլ Հեւո, ինքնաւիւության վկայություն չէ, բայց Դավթյանը չաւ նրբորեն ն իսկաւես ինքնաւիւորեն է Հարցն արծարծել' առանց ուղղակի Հակադրության.

... Եվ դրախւ չեղավ աչխարՀի վրա, Ցուրւ Հողմեր եղան, Ու թախիծ եղավ քարանձավային:

Եվ իր քարանձավային խավարի մեջ դեռ մարդ չդարձած վայրենին (ի դեւ, բանասւեղծը նրան մարդ է Համարում վերջինիս երաղի ւեր դառնալուց Հեւո միայն) երաղեց լույս, չող ու ցող: Ծնվեց երաղը, որն էլ վայրենուն մարդ դարձրեց, իսկ մարդը երաղեց սեր, դինի, երդ, կրակ ու Հավաւ. Ու մարդն արարիչ, Երբ այդ ամենը արարեց այդւես, Զարմանքով ւեսավ, Որ անասւված է աչխարՀը դարձյալ:

«Եվ եղավ Ասւված»,- աղդարարում է բանասւեղծը: Դավթյանը նս կրկնում է վաղուց չրջանառության մեջ մւած այն միւքը, թե մարդն է սւեղծել Ասւծուն' ւալով նրան իր ւաւկերը, բարձրացնելով նրան ամւերից ու ասւղերից վեր: Տարբեր բանասւեղծություններում Դավթյանն Ասւծուն ւաւկերում է իբրն ձյունաճերմակ մի ծերունի. ... Ձյուն է ւեղում Հանկարծակի, Ասւծո ւես ճերմակ մի ձյուն...

Թվում է, թե նա կրկնում է ՀովՀ. Շիրաղի «Բիբլիական» ւոեմում արւաՀայւված միւքը, բայց Դավթյանի լուծումը ւարբեր է: Շիրաղի ւոեմում նս մարդն է արարում Ասւծուն, բայց այնւեղ ծանրության կենւրոնը մարդու ասւվածացումն է, մինչդեռ Դավթյանի մու ոչ թե մարդու ասւվածացման, այլ մարդացման ընթացքի ւաւմությունն է: Եվ աւա Շիրաղի ւոեմում Ասւված մարդու ներսում է («Այնինչ նիրՀում էր Ասւված իր Հոդում»), մինչդեռ Դավթյանի մու' իրենից դուրս, աննյութ ւարածության մեջ. ... Հանեց ամւերից, Ասւղերից էլ վեր Եվ կոչեց Ասւված...

Թերնս Հեւաքրքրությունից ղուրկ չէ այն Հանդամանքը, որ երկու բանասւեղծների մու էլ Ասւված Հայւնվում է որոնումների ն աչխարՀաճանաչման կես ճանաւարՀին, ինչը ցույց է ւալիս, որ մարդու դոյաւնման ու մաքառման ընթացքում Հավաւը չաւ ավելի ուչ ծնված երնույթ է, Ասւծո Հայւնադործումը' Հոդնոր ւաՀանջ: Սակայն առավել Հեւաքրքրականն այն է, որ այսւիսի մւայնությունը ոչ միայն 20-րդ դարի բանասւեղծության Համար առավել կամ ւակաս չա÷ով ընդՀանրական երնույթ է, այլն երնան է դալիս բանասւեղծական նման ձների մեջ կամ ւրամաբանական եղրաՀանդման նույն ուղիով: Այս ւեսակեւից խիսւ դայթակղիչ ղուդաՀեռ կարելի է անցկացնել անդլիացի բանասւեղծ Թեդ Հյուղի «ՏոՀմածառ» բանասւեղծության ն Դավթյանի «Արարչություն» ւոեմի միջն: Հյուղը նս մարդկության ճանաւարՀն սկսում է ոչ նրա ֆիղիկական դոյությունից, այլ աչխարՀաճանաչողության սկղբից: Սկղբում Որ ծնեց Որ ծնեց Որ ծնեց Որ ծնեց

ճիչն էր Աչքեր Արյուն Վախ Թն...

Այս ընթացքը Հյուղի մու ի վերջո ծնում է Ասւծուն, որը ամեննին էլ վերջը չէ, այլ աչխարՀաճանաչման ընթացքի սոսկ մի Հանդրվան. ... Որ ծնեց Ադամին Որ ծնեց Տիրամորը Որ ծնեց Ասւված Որ ծնեց Անդունդ Որ ծնեց Հավերժը Հավերժը Հավերժը...

Թեդ Հյուղի բանասւեղծությունն ունի միսւիկ ու Հոռեւեսական վերջաբան, ուր չեչւը ի վերջո դրվում է աչխարՀի դիչաւչական ու չար էության վրա, քանի որ այս չարունակվող ծնունդները Հասցնում են Ադռավի, որն էլ Արյուն է ւաՀանջում' Ցնցելով ան÷եւուր թները ւաք բնի լորձանքում:

կրկին Շիրաղի Հեւ ղուդաՀեռին վերադառնալիս նկաւելի է, որ եթե Ասւծո ւեղի Հայւնադործումից Հեւո Շիրաղն ավարւում է «Բիբլիականը»' լուծելով իր առջն դրված սւեղծադործական խընդիրը, աւա Դավթյանը չարունակում է' իր Հիմնական ասելիքը դնելով ւոեմի վերջին դլխում: «Բայց չեղավ կիրակի յոթերորդ օրը, կըրկին թախիծ ու ցուրւ եղավ, ու ամեն ինչ սկսվեց նորից»,- միւքը ամ÷ո÷ում է բանասւեղծը: Այսւեղ արդեն ւարբերությունը խորանում է ոչ միայն Շիրաղի, այլն Սուրբ Գրքի Հեւ: Նախ' Ծննդոց դիրքը մարդկային սերնդի ֆիղիկական չարունակության մասին է խոսում (Ադամը ծնեց կայենին, Աբելին, Սեթին ն այլն), Դավթյանը մարդու ւաւմությունը դիւում է նրա Հոդնոր որոնումների ու մարդու կաւարելադործման ւեսանկյունից, բացում է մարդու ներաչխարՀի Հարսւացման դաղւնիքն ու ընթացքը: Աւա' ասւվածաչնչյան արարչադործությունից ունեցած երկրորդ էական ւարբերությունը Հեւնանքների մեջ է: Ըսւ Ասւվածաչնչի' Ասւված աչխարՀը սւեղծել է ն ւվել Ադամին' ի վայելում, նրա Համար կին է սւեղծել (որոնք սերունդներ են ունեցել) ն այդքանով կարելի է ասել ավարւել է իր սւեղծադործական աչխաւանքը: Դավթյանի Համար արարչադործությունը Հավերժորեն կրկնվող, անդադար երնույթ է, մարդը սւեղծում է, կորցնում, կրկին երաղում, կրկին սւեղծում ն այսւես չարունակ: Երեկո եղավ, Եղավ վաղորդայն Եվ եղավ Հոդնած Հավիւենություն:

Թվում է, թե սա ղոււ բանասւեղծական լուծում է, չէ՞ որ մարդն ու աչխարՀը ֆիղիկական ռեալություն են: Հարցն ավելի ÷իլիսո÷այական խորք ունի, եթե անդամ Ասւված սւեղծեց մարդուն ֆիղիկաւես, միննույնն է, նրա մարդացումը ւեղի ունեցավ Հոդնոր որոնումների ճանաւարՀով: Բանասւեղծի ներքին վեճն այս մասին է: Գեղարվեսւական լուծման ւեսակեւից Դավթյանի ւոեմի ավարւն ավելի Հաջող է, քան Թեդ Հյուղի մու' այն առումով, որ Դավթյանը Հավերժը կրկին չի մասնաւում չարի ու բարու միջն, մինչդեռ անդլիացի բանասւեղծը Հանդում է չարի Հավերժական դոյությանը' չթողնելով Հույսի ւեղ: ինչւես ւաւմության, այնւես էլ քրիսւոնեության Հեւ կաւված թեմաներին դիմելիս (իսկ դրանք Հաճախ ներթա÷անցված են մի117

մյանց մեջ) Դավթյանին դլխավորաւես ղբաղեցնում են բարոյաՀոդեբանական խնդիրներ, որոնք Հաճախ ունեն արդիական նչանակություն, ն որոնց Հեղինակը մուենում է ոչ ուղղադիծ, այլ ւաւմակրոնական թեմայով միջնորդավորված: Այս ւեսակեւից ղդալի Հեւաքրքրություն ն միաժամանակ բարդություն է ներկայացնում «Թոնդրակեցիներ» ւոեմը, որը ւարընթերցումների ու ւարբեր դնաՀաւականների ւեղիք է ւվել: Պոեմի վերամչակված Հրաւարակությունը ջերմորեն ընդունվեց քննադաւության ու ընթերցողների կողմից: Այնւեղ արծարծված օւար բռնակալության դեմ ւայքարի, սոցիալական ու Հավաւի խնդիրները ՀամաՀունչ էին խորՀըրդային ւաւմադիւության էությանը ն ըսւ այդմ թոնդրակյան չարժումը դիւվում էր իբրն կրոնի, եկեղեցու ն բռնության դեմ ուղղված առաջադիմական ընդվղում: Սակայն քրիսւոնեության վերաղարթոնքի նոր ւայմաններում ÷ոխվել է վերաբերմունքը աղանդավորական չարժման նկաւմամբ: Թոնդրակյան չարժումն այժմ վերադնաՀաւվում է ն ընկալվում իբրն եկեղեցու միասնականության դեմ ուղղված, Հայ առաքելական եկեղեցին քայքայող երնույթ: (ի դեւ, ասենք, որ ւրամադծորեն Հակադիր մեկնաբանությունների ու դնաՀաւականների է արժանացել նան Նարեկացու կենսադրության' թոնդրակեցիների Հեւ առնչվող էջը): ԱնՀիմն ոդնորությունը վաւ խորՀրդաւու է, ուսւի չարժե ընկնել ծայրաՀեղությունների ու չա÷աղանցությունների մեջ: «Թոնդրակեցիներ» ւոեմի դեղարվեսւական արժեքը առաջին Հերթին ւեւք է ÷նւրել ճչմարւության մեջ: Ո՞րն է ճչմարւությունը: Թոնդրակյան չարժումը ւաւմական երնույթ է, ունեցել է կրոնական ու սոցիալական ուղղվածություն ն անկախ այն բանից, թե դա եկեղեցու կողմ է եղել, թե դեմ' անՀրաժեչւ է, ւաւմության մեկնաբանություններն աչքի առաջ ունենալով, Հիմնավորել դեղարվեսւորեն: Պաւմական երնույթը կա, ն բանասւեղծն իրավունք ունի այն մեկնաբանելու: «Թոնդրակեցիներ» ւոեմում չարժման մասնակիցները չեն Հասնում ասւվածամերժության, նրանք ժխւում են սոսկ եկեղեցու դերը, դաղա÷ար, որ բաղմիցս Հնչել է բուն միջնադարում: Պոեմում աղանդի ղեկավարի' Սմբաւ ԶարեՀավանցու խոսքը լի է առ Ասւված ունեցած սիրով ու Հավաւով, ասւվածային ղորության նկաւմամբ երկյուղածությամբ: Նրա խոսքը ոճավորված է միջնադարյան մւածողության Համաւաւասխան, ինչ-որ ւեղ Հիչեցնում է Նարեկացուն.

- Տեր ամենաւես ն ամենադութ ն ամենասեր Դու լույս անսւառ, անսւառ չնորՀ, անսւառ ներում,... Եվ քեղանով է ներչնչվել, դիւեմ, կավը մարդկային Ու քո կերւարանքն սւացել, Ասւված...

Եվ թվարկվում են Ասւծո կողմից մարդուն ւրված չնորՀները. Եվ այդ ամենը, ո՛վ չնորՀաբաչխ, դու մարդուն ւվիր, Որ նա աչխարՀում քո մրցակիցը դառնա արդարն Եվ դառնա Հւարւ ախոյանը քո:

Այսւես միջնադարյան Հավաւացյալն ու աղանդավորն է մւածում ն քանի որ աղանդավոր է, ոչ թե եկեղեցում, այլ լեռան վրա է աղոթում. Պանծալի օրվա ն աՀեղ օրվա դալսւից առաջ Այս լեռան վրա քեղ Հեւ մերձենալ Եվ ղրուցել է կամենում մի ւաՀ:

Պոեմի ղարդացման ընթացքում բանասւեղծը նրբորեն, դրեթե աննկաւ անցում է կաւարում ղոււ կրոնական թեմայից դեւի աղդային վարքադծի ու կեցության ÷իլիսո÷այությունը: Ըսւ էության աղանդավորների դաղա÷արախոսության դնաՀաւությունը Դավթյանի Համար ղոււ կրոնական խնդիր չէր, քանի որ դրանով էր որոչվում աղդի ճակաւադրի նկաւմամբ Հակադիր դիրքորոչումը: Այո՛, ԶարեՀավանցու դաղա÷արներն ու դործողությունները ւառակւում էին ժողովրդին եկեղեցուց, ն դա չի ժխւում ինքը' դլխավոր աղանդավորը. Պառակւում եմ, քանղի ձեր Հեղության կոչով Ճորւություն եք սնում Հայի Հոդում, Որ նա անվերջ մխա:

իսկ վանաՀայրը Հենց այդ ւնական մխալու կողմնակիցն է: Մխանք ւիւի, որդի՛ս, Մխանք ւիւի այսւես, որ չՀանդչենք երբեք:

Բանասւեղծը ի դեմս ԶարեՀավանցու, մխալու ÷ոխարեն վճռականորեն դերադասում է կայծակի ւես չառաչելը, որովՀեւն կայծակը. Մի վայրկյան է ւնում, բայց այդ վայրկենական Հղոր բռնկումից երնում է ճամ÷ան, Եվ Հորիղոնն է ողջ ւեսանելի դառնում:

ՎանաՀոր ն ԶարեՀավանցու այս ւրամախոսության ենթաւեքսւում աղդային ճակաւադրի նկաւմամբ դիրքորոչման Հարցն է' Համբերել կամ ընդվղել: Նույն այս Հարցը, սակայն, նույնքան ուղղադիծ ձնակերւում չի սւանում «Գիչերային ղրույց Նարեկացու Հեւ» ւոեմում: ԸնդՀանրաւես Նարեկացին ն՛ իբրն բանասւեղծ, ն՛ իբրն մւածող, չաւ կարնոր ւեղ է ղբաղեցնում Դավթյանի Հոդնոր աչխարՀում' բանասւեղծության ու քննադաւության մեջ: Եվ Հաճախ «Նարեկա սուրբը» դառնում է այն անուղղակի միջոցը, որը Հնարավորություն է ւալիս բանասւեղծին խոսելու քրիսւոնեական դաղա÷արախոսության մասին: Դավթյանի Համար Նարեկացին վավերական սուրբ է, որ կարող է իսկաւես ամոքել մարդկանց սրւերը («Տողեր ասեմ Նարեկից ու ցաված սիրւն ամոքեմ»): Հեւաքրքրական է, որ Դավթյանը ÷որձում է դիւական բացաւրություն ւալ Նարեկացու ժողովրդականությանը, բացաւրել, թե ինչու է ժողովուրդը Հիվանդի սնարի մու Նարեկ կարդացել ն դրանով բուժել: Դավթյանը դա միսւիցիղմ չի Համարում, որովՀեւն Հավաւացած է, որ ժողովուրդը երբեք միսւիկ չի եղել, որովՀեւն «նա աչքով ւեսածին, ձեռքով չոչա÷ածին, սե÷ական ÷որձով բաղմիցս սւացածին է Հավաւացել»: Այդ առողջ ÷իլիսո÷այություն ունեցող ժողովուրդը դեռ դարերի խորքում սրբացրել է Նարեկացուն: Ժողովուրդը չի սխալվել: Գիւությունը Հայւնադործել է, որ դրական, Հաճելի ղդացումները մարդու մարմնի մեջ սկսում են մորֆիի նման աղդող, բայց նրա վնասակար Հաւկանիչներից ղերծ մի նյութ արւադրել, որը մարդկանց ցավերը թեթնացնելու Հաւկություն ունի: «Նարեկացու մաւյանի ընթերցանությունը Հիվանդների, անդամ նրա դրաբարին անՀաղորդ մարդկանց վրա իր խոսքի խորՀրդավոր ու վսեմ վայելչությամբ մոդական աղդեցություն ունենալով, ի՞նչ է արել, եթե ոչ ծնել դրական, Հաճելի ղդացմունքներ»1,- դրում է Դավթյանը: Այս ամենը լոկ աւացույց էր այն բանի, որ Հայ ժողովրդի աղդային

ՎաՀադն Դավթյան, ի սկղբանե էր բանն..., Ե., «ԽորՀրդային դրող», 1989, էջ 308:

բնավորությունը ղդալիորեն ձնավորվել է նան Նարեկացու աղդեցությամբ ն որ Հաճախ Հայ մարդը քրիսւոնեությունն ըմբռնել է Նարեկացու օդնությամբ, ն Նարեկացին Հայ ժողովրդի մեջ արմաւավորել է կեցության կերւ: Այսւիսի ըմբռնումն է ւաւճառը, որ ոմանք Հայ ժողովրդի կրավորական վարքադծի ւաւճառը Համարել են Նարեկացուն: Վկա ՇաՀնուրը: (Անչուչւ, կան նան Նարեկացու դնաՀաւության Հակադիր ւեսակեւներ, որոնց լավադույն արւաՀայւիչը Լ. Շանթն է): Դավթյանի դիչերային ղրույցը Նարեկացու Հեւ ն՛ Նարեկացու սւեղծադործության էության բացաՀայւումն է ու նրա կերւարի սւեղծումը, ն՛ աղդային ճակաւադրում բանասւեղծի ունեցած դերի ճանաչումը, ն՛ իր' Դավթյանի վերաբերմունքը Հիչաւակված Հարցերի նկաւմամբ: Նարեկացին սովորեցրել է խղճալ ու դթալ, երբ դարն ու ժամանակը այլ բան էին ւաՀանջում, երբ աւրելու Համար Հարկավոր էր սրել ժանիքները ն ղինվել նույն ղենքով, ինչով ղինված էր թչնամին. Լսի՛ր ինձ, անո՛խ, Եվ ես ոխ ունեմ, քեն ունեմ քո դեմ Ու դանդաւ ունեմ ն ունեմ անեծք, ինչո՞ւ սուղվեցիր Դու ասւվածային ոլորւն այն վսեմ, ինչո՞ւ բերեցիր ու դրիր իմ մեջ Այս խիղճը անեղծ... Եվ ինչո՞ւ ւիւի Բո ասւվածային ու սուրբ բարբառով Մեր անձն ու Հոդին Այդ անղոր խղճին մենք առնչեինք, կանդնած վայրենի այս լեռների մեջ' վայրենի քարով Մեր ժանիքները ւիւի սրեինք ու կռնչայինք:

Այսւես, ղրույցի ծավալմանը ղուդընթաց, ղարդանում են կեցության ու բարոյական սկղբունքների երկու ւարբերակները: Առաջին ւարբերակն այն է, ինչը մենք ունենք ն ինչը ավանդել է Նարեկացին' խիղճ, դթասրւություն, առաքինություն: Երկրորդ ւարբերակը' անդթությունը, անբարոյականությունը, դաղանությունը, բնորոչ չէ մեր ժողովրդին, բայց կենսունակ է ւաՀում մեր թչնամիներին: կյանքի ու կենսաւարածքի Համար մղվող ւայքարում խիղճը ւարւվում է.

Եվ քերթողները, Որոնց ճակաւին քւ մաւն էր վերին, Եվ ամեն մեկը լույսի ճամբորդ էր, Խղճի սուրբ մի ասւղ, Անաւաւների ճանաւարՀներին Զարդված դանդերով ընկան դիւաւասւ:

Պարղ է, որ վերջին դարերի, մասնավորաւես 20-րդ դարի ւաւմական եղեռնական իրադարձությունների լույսի ւակ բանասւեղծն ուղում է վերանայել ու վերադնաՀաւել աղդային քրիսւոնեական վարքադիծը' այն ավելի դործնական ու մարւնչող դարձնելու ցանկությամբ: Մի՞թե կրավորական խեղճության վարքադիծը Հավիւենության Համար ւրված ւաւդամ է ու անեծք, մի՞թե չի կարելի Հրաժարվել ւարւություն կրած այդ դաղա÷արախոսությունից: Թըվում էր, թե բանասւեղծի ւաւասխանն ու կողմնորոչումը այլնս կասկած չՀարուցող ժխւական է մեր սւացած բարոյական ժառանդության Հանդեւ, բայց Դավթյանը կանդ է առնում կես ճանաւարՀին: Այն ւաՀին, երբ նրան ւաչարում են դառն ու ըմբոսւ խոՀերը, աղդային էության ու խառնվածքի մասին կասկածները, աղդային վարքադծի դաւաւարւումը, դրան Հեւնում է մեղան' «Խա÷անիր, քավի՛չ, խոսքն իմ սնասուն, Լուսե Հեղեղիդ աՀեղ չառաչով» կամ «Բայց մեղա՛, մեղա՛, ներիր քուչանիս ու Հոնիս կուիւ... Ներիր կամ չանթիր ինձ որւես Հոբի» ն այլն: Փակադծում նկաւենք, որ ներելու կամ չանթելու, այսւես կոչված, դործառույթը, որ միայն Ասւծուն կարող է բնորոչ լինել, վերադրվում է Նարեկացուն' դավթյանական ընկալմամբ' վավերական սրբին: Այսւեղ կա նս մեկ նրբություն. եթե խոսքը վերաբերում է Նարեկացուն, աւա նրան ուղղված կոչերն ու դիմումները ւեւք է ընկալել ոչ միայն որւես սուրբ քրիսւոնյայի, այլն դրողի, բանասւեղծի ժառանդության, այլ կերւ ասած' իբրն դրականության ու մչակույթի դնաՀաւություն: Թերնս սա է դլխավոր ւաւճառը, որ կենսաւայքարի ÷ոթորկաՀույղ ծովում դոյության ավելի արմաւական ուղիներ ÷նւրող Դավթյանը մի անդամ նս սւուդում է դրականության առաքելության բարու ն դեղեցիկի սերմանողի դերը: Ո՞րը ւեւք է լինի քրիսւոնյա դրողի դերը' կռվի՞, թե՞ դթության կոչը: կարծես Հեղության դեմ այդքան ուժդին ըմբոսւացող Դավթյանն անվերաւաՀորեն ւեւք է որդեդրի կռվի բարոյախոսությունը, բայց ւեղի է ունենում Հակառակը:

Ների՛ր, բարեդո՛ւթ, Փարաւիր մաղձի մոլուցքն այս դեղին Եվ կասկածանքիս ամւերը ցրիր, Հուչիր ինձ նորից Դու ճչմարւությունն այն Հայւնի ու Հին, Որ նա, ով սուր է իր ձեռքը առնում, Ընկնում է սրից:

Դավթյանը վեճն ավարւում է Նարեկացու ճչմարւության (որ նչանակում է նան դրականության առաքելության), նրա քրիսւոնեական-մարդասիրական դաղա÷արախոսության Հաղթանակով: Եթե խնդիրը մասնավորեցնենք դրականության Համար, թերնս Համաձայնենք Դավթյանի Հեւ, որովՀեւն բանասւեղծությունը թեն որոչակի ւաՀից ու ժամանակից է ծնվում, բայց միայն այդ ւաՀի Համար չի դրվում, ուսւի Դավթյանը սերունդներին է ավանդում մի ւաւդամ, որն արդարացի է ավելի ւնական ժամանակների Համար: ինչ վերաբերում է Նարեկացու միջոցով աղդային Հավաքական բնավորության ն քրիսւոնեական դաղա÷արախոսության դնաՀաւությանը, աւա այսւեղ եղրակացությունը երկակի է: Ճիչւ է, Դավթյանը կարծես Հասւաւում է սրի դեմ սուր չվերցնելու կրավորական դաղա÷արը, բայց ամբողջ ղրույցի ընթացքում ծավալվում է ըմբոսւությունն այդ մւայնության դեմ ն ընթերցողին է ÷ոխանցվում դրողի վերջնական եղրակացությանը Հավասար ուժով: Թվում է' ընթերցողին է մնում ըսւ ւաՀի ու անՀրաժեչւության ընւրել իր առջն դրված երկու ւարբերակներից մեկը: Ոչ միայն «Գիչերային ղրույց Նարեկացու Հեւ» քնարական մենախոսության մեջ, այլն բաղում բանասւեղծություններում Դավթյանին Հուղում է քրիսւոնեական խեղճության խնդիրը, որ սկիղբ է առնում Հենց Բրիսւոսից: Ասում են, որ Հին Հրեաները թեն ճիչւ ւաւկերացում ունեին Փրկչի' Բրիսւոսի վերաբերյալ, բայց երբ վերջինս երնաց Հրեաների մեջ, նրանք դայթակղվեցին Բրիսւոսի արւաքին խոնարՀ ու ւկար ւեսքից: Անչուչւ, Նոր կւակարանը Բրիսւոսի ղորությունը նրա ներքին ուժի, ասւվածային էության մեջ է ւեսնում ն ոչ արւաքին խոնարՀ կերւարանքի: Դավթյանի ւոեղիայում Բրիսւոսը ւաւկերվում է Հենց իր խեղճության մեջ, բայց ոչ երբեք ասւվածային Հղորությամբ: Հիսուսն անվերաւաՀորեն դրական կերւար է' մարդու ցավին Հաղորդակից, խոնարՀ, ղոՀաբերվող: Դժբախւաբար, ըսւ Դավթյանի, Հիսուսի բարությունը ուժ չունի, այն Հավասար է խեղճության.

Հիսո՛ւս, բոբիկ Հիսո՛ւս, Այնւեղ ÷ուչ է ու քար, Եվ դու իղուր, Հիսուս, Այս երկիրը եկար: («Գիչեր»)

Դավթյանի ւաւկերած Հիսուսն ավելի չաւ օդնության կարիք ունի, քան ինքը կարող է օդնել, որովՀեւն ւաւկերում է կա՛մ խաչն ուսին Գողդոթա դնալիս, կա՛մ խաչից վար բերված, կա՛մ խեղճ ու բոբիկ: Նա ւառաւանքի խորՀրդանիչ է. Խաչից վար բերված Հիսուսի նման ÷լվեի չեմքիդ, Փլվեի չեմքիդ խաչից վար բերված ւառաւանքի ւես...

Բնական է, որ այս կերւ' այսինքն ւառաւած ու խաչված Հիսուսը դառնում է նույնքան ւառաւյալ ու խաչված Հայասւանի խորՀրդանիչը: Ճիչւ է, Հայասւանը, դիմելով Հնդեվրուացիներին, Հւարւությամբ ասում է' Հիսուսի առաջ ես եմ առաջինն իմ դուռը բացել...

Բայց այդ Հիսուսը ավելի չաւ Հայասւանի ւառաւանքի վկան է եղել: «Ասք Սարդարաւաւի» բանասւեղծության մեջ Հիսուսը խորՀըրդանչում է կյանքի ու մաՀվան ւայքարի մեջ իր աւադան որոչող Հայ ժողովրդին.

... Հայոց աչխարՀում կարմիր մայիս է ու կաւույւ մի լույս: Եվ լույսերի մեջ կանդնած է մենակ բոբիկ մի Հիսուս, Շուրթերի վրա Դեռ դեթսեմենյան դավաթի լեղին, կանդնել է մենակ, Լալու չա÷ չվար, մաՀու չա÷ դեղին, Ամենայն ինչից Եվ անդամ չնչից արյուն է ծորում, Եվ սիրւն է միայն Սն սքեմի ւակ ասւղի ւես ցոլում... կանդնել է մենակ...

ի վերջո, Հիսուս-Հայ ժողովուրդ ղուդաՀեռը ոչ միայն անուղղակիորեն բխեցվում է ենթաւեքսւից, այլն աղդարարվում է ուղղակի. Նա խաչին դամված Հայորեն այնւես Հեղ է ու ւրւում, Ասես ծնվել է, որ ցեղիս բախւը կրի իր սրւում: («Գովք մանրանկարչության»)

Հասկանալի է, որ Հիսուսի այսւիսի կերւարը չի դոՀացնում բանասւեղծին, ն նա բարձրաձայն իր բողոքն է արւաՀայւում. Տե՛ր, առաքիր վերից քո ւառաւյալ որդուն, Բայց խաչի ւեղ ձեռքին դիր ոխի չեկ մի չանթ... («Անեծք դարավերջի»)

Արդեն բաղմիցս նչվեց, որ ն՛ քրիսւոնեական ուսմունքի սկըղբունքները, ն՛ Հայր ու Որդի Ասւվածների վարքը Դավթյանը դնաՀաւում է աղդային ճակաւադրի ւեսանկյունից: Եթե իր ճակաւադրին Հլու խոնարՀ Բրիսւոսը ղոՀաբերվում է ն կարեկցանք ու սեր առաջացնում իր նկաւմամբ, աւա Հայր Ասւծուն է անցնում աչխարՀի անարդարության ողջ ւաւասխանաւվությունը: իսկ անարդարությունը, չարը չւաւժելու ասւվածային վարքադիծը ուղիղ դծով կաւվում է Հայոց աղդային ճակաւադրի Հեւ, որին ւարբեր անդրադարձների դեւքում բանասւեղծն անվերջ ղդում է Ասւծո անբարյացակամությունը Հայ ժողովրդի նկաւմամբ: Արդեն որերորդ անդամ մւովի վերաւրելով Հայրենիքի կորսւյան ցավը' բանասւեղծը դառն ըմբոսւությամբ բացականչում է. Ու ես խորՀում էի իմ մեջ' եթե իրոք Ասւված է նա, Մեր դեմ ծունկի ւիւի իջնի, խղճի խայթից ւիւի ոռնա: («Եկել էի ու քեղ դւել»)

Առ Ասւված բանասւեղծի վերաբերմունքի ամւլիւուդը ւաւանվում է սիրուց մինչն անեծք, դոՀաբանական աղոթքից մինչն ասւվածամերժություն, ն դրա մեջ արւաՀայւվում է նան բանասւեղծի ներքին Հոդեկան ալեկոծությունը, նրա երկաւված եսի վեճն ինքն իր Հեւ:

Բրիսւոնեական դարաչրջանի իր Հերոսների վարքուբարքի կամ ժամանակի այլնայլ խնդիրների արծարծմանը ղուդաՀեռ' Դավթյանը կարնոր ւեղ է Հաւկացնում Հեթանոսական ասւվածներին, ծեսերին, սովորույթներին: Դա կաւարվում է երկու եղանակով, Հաճախ Դավթյանը առանձին, նյութով ն ասելիքով միանդամայն ինքնուրույն բանասւեղծությունների մեջ անդրադառնում է Հեթանոսական կյանքի ւաւկերներին, երբեմն էլ սւեղծում է մի ւեսակ երկկրոնական մի միջավայր, ուր քրիսւոնեական դարաչրջանի դեւքերն ու անձինք ներկայանում են Հեթանոսական դույներով: Դա նկաւելի է ն ասքերում, ն ծննդավայրին նվիրված երդերում: Թերնս ինչ-որ ւեղ դեռ կարելի է ւաւկերացնել, թե ինչու է «Ասք սիրո ն սրի» երկում Փառանձեմի ն Գնելի սերը նմանեցվում Հեթանոս ասւվածների սիրուն. Եվ այդ սերը վսեմ, ասւվածային Հույժ Հաճելի եղավ ասւվածներին, Հույժ Հաճելի եղավ քաջ ՎաՀադնին, Եվ ամուսնուն նրա' լույս Ասւղկան:

Այս մասին վկայում է դուսանը, իսկ դուսանական արվեսւը Հենց ծադում էր Հեթանոսական ժամանակներից ն բնական է, որ դուսանը Հավաւարիմ է մնում նախնյաց ավանդներին: Ու թեն դործողությունները կաւարվում են չորրորդ դարում, Արչակ Երկրորդի ն Ներսես Մեծի օրոք, վերը նչված իներցիայով ու նան այն ւաւճառով, որ չորրորդ դարում ժողովրդի մեջ դեռ կենդանի էին Հեթանոսական ղրույցներն ու առասւելները, դուսանն իր խոսքն ամ÷ո÷ում է «Հեթանոսավարի». Եվ ի՞նչ... Սերը մեռավ... Ասւվածները Հայոց, ղայրացած ու վրդով, Թողին իրենց դաՀերն ամւածրար Ու ÷ակվեցին մթին անձավներում...

Փոքր-ինչ ւարօրինակ կարող է թվալ, որ դրողը դեղարվեսւական նույն սկղբունքն է կիրառում նան «Թոնդրակեցիներ» ւոեմում: Այսւեղ քրիսւոնյա Հավաւացյալ ժողովուրդը խոսում է նոր Փրկչի' Սմբաւ ԶարեՀավանցու մասին, նրան վերադրում է ÷րկչական առա126

քելություն (այսինքն դործունեության իմասւը ընկալվում է քրիսւոնեական ւեսանկյունից), բայց ներկայացնում կամ երնակայելով ւաւկերացնում է իբրն մի նոր... ՎաՀադն ասւված' Հաւկաւես իր արւաքին Հաւկանիչներով. Բոցամորուս ու բոցադանդուր, Աչքը լույս ու բաղուկը' կուռ Փրկիչն է Հայւնվել Հայոց, Եկել է Հասւաւի բարին, Եկել է մաՀու ւա չարին, Գերդարձ անի դերելոց:

Նման առինքնող արւաքին ու վճռական դործողություններ, իՀարկե, Հաւուկ չեն Բրիսւոսին, որը բաղուկի ուժը չէ, որ դործի է դնում, այլ լեղվի ճարւարությունը: Գրողի սւեղծադործական սկըղբունքը նույնն է, դուսանն է դարձյալ ներկայացնում ԶարեՀավանցուն, Հավիւյան Հեթանոս դուսանը, որին ըմբռնում է Հեթանոսությունը չմոռացած ժողովուրդը: Ըսւ Հեղինակային նկարադրի' Սըմբաւ ԶարեՀավանցին նման է ավելի չաւ Հրեա Բրիսւոսին. Գունաւ է, նիՀար ու ճաւուկիրան, Աչքերն ածուխ են, ու ճակաւը լայն, Թուխ-մելան մաղերն ուսերին իր չոր իջնում, ծ÷ում են ալիք առ ալիք:

Հիչաւակված սւեղծադործությունների մեջ Դավթյանն անուղղակիորեն, ոչ Հեղինակային, այլ դուսանների խոսքով է մաւնացույց անում Հեթանոսականը իբրն իդեալ, որ դեռ աւրում է ժողովրդի մեջ: Այս երնույթը դրեթե անչեղ օրինաչա÷ությամբ առկա է Դավթյանի բոլոր այն սւեղծադործություններում, որոնց նյութը ւաւմությունն է' անկախ դարաչրջանից: «Ծիրանի ծառ» ւիեսի նյութը նս միջնադարն է: ԱՀա դուսանը ողբում է Անիի կործանումը. Սուրբ արնադալ, օդնական ինձ լեր, Որ ես կարենամ ճչմարիւ խոսքով Սն ողբը Հյուսել Անի քաղաքի...

Հաւկանչական է, որ ներչնչման Համար դուսանը Ասւծուց չէ, որ Հայւնության չնորՀ է խնդրում, ինչւես վայել է քրիսւոնյային, այլ' արնադալից: Բայց իր Հոդու բաղձանք-աղոթքը նույն ձնով է արւաՀայւում նան նախկին վանական, ալքիմիայով ղբաղվող Աղամոսը. Մեծ արնադա՛լ, օդնական ինձ լեր, Օդնական ինձ լեր, ով լյառ Արադած...

Նույն երնույթին Հանդիւում ենք նոր ժամանակների (ն Հավիւենության) դինեսւեղծման ծեսի աղոթքներում. Գարնան արեդակ Արդար արեդակ' Ակունք բարության, Շողա՛ վերսւին Եվ աչխարՀն արար Բարությամբ օծիր:

Դժվար չէ նկաւել, որ այսւեղ արնին վերադրվում են Ասւծո Հաւկանիչներ: Մի ուրիչ բանասւեղծության մեջ Դավթյանն ուղղակի ղուդաՀեռ է ւանում Ասւծո ն արնի միջն. Ես դիւեմ, արեդակն արդար, Որ Հեւո կոչվել է Ասւված...

Այս ամենը ինքնանւաւակ չէ, քանի որ Հեթանոսական ժամանակները, կենցաղն ու բարքերը երնում են ւայծառ լույսի ւակ' ի Հակադրություն քրիսւոնեական խեղճության ու մռայլի: Արդարությունը ւաՀանջում է ասել, որ Դավթյանը կողք կողքի չի դնում ն չի Հակադրում երկու աչխարՀընկալումները, ղուդաՀեռը ծնվում է ակամա: Դա նկաւելի է Հաւկաւես կորցրած Հայրենիքի ւաւկերներում (թեն Հայրենիքի ղավթումը չի եղել Հեթանոսական ժամանակներում), ուր երանելի ժամանակները ղուդաՀեռվում են Հեթանոսական ծեսերի ու ավանդությունների Հեւ.

Այսւեղ ւոն է եղել, Հող ու ջրի Հանդես, Ասւվածներն են այսւեղ խրախճանել Հարբած, Եվ ամառն իր խարւյաչ դիսակները քանդել, Նրանց Համար այսւեղ ւարել է մերկ ու բաց:

ՎաՀադնի ն Ասւղիկի Հայրենիքն է այդ, Ե÷րաւի Հովիւը' լցված Հեռավոր Հեթանոս ժամանակների բաղում ւեսիլներով, որոնք լիարժեք կյանքի ւաւրանք են սւեղծում: Ըսւ էության Դավթյանը չարունակում է 20-րդ դարասկղբի Հեթանոսական դրական չարժման ավանդները' ուժ, Հղորություն ու դեղեցկություն ÷նւրելով Հեթանոսական Հայրենիքի Հաճախադեւ այցելող ւեսիլներում: Այդ ւեսիլները ւարուրված են կարուով, որի մեջ կորսւի ա÷սոսանքը կա: կորուսւը ժամանակի ու ւարածության բովանդակություն ունի, Հեթանոսական այդ ուժն ու դեղեցկությունը ոչ միայն անցյալում էին, այլն այդ ուժի ֆիղիկական Հայրենիքը նս ուրիչինն է ն դարձել է վիրավոր մի Հուչ: Բանասւեղծի Համար կրկնակի այդ կորուսւը վերադւնման անՀնարինության ւաւճառով առավել դեղեցիկ ու բաղձալի է թվում. Ու ես չիմացա. ցնո՞րք էր, ւեսի՞լք: Եվ սակայն Հանկարծ Դարեր թաքնված Հեթանոսները դուրս եկան այրից: Ասւվածների ւես կիսամերկ էին ու կարծրամկան. Ու դրաբարյան ւղինձն էր ղնդում նրանց բարբառից: ... ... ... ... ... ... ... Եվ նրանց Համար չկար աչխարՀում դրախւ ու դժոխք, Եվ նրանց Համար դոյություն չուներ մեղք ու քավարան, ԱչխարՀն այս արար լոկ Հող էր ու ջուր, կրակ էր ու չողք' Գեղեցիկ, ինչւես Հարության ասւվածն' այն մանուկ Արան: («Ես ճամ÷ա ընկա»)

Այսւիսի մուեցումը սոսկ ավանդների չարունակությամբ չի կարելի բացաւրել. դա Հեղինակային ներքին խառնվածքի դրսնորման, աչխարՀընկալման արւաՀայւություն է, մանավանդ լույս է սը÷ռում դեւի ակունքները դնալու, ռեալիղմի նախաՀիմքերը ÷նւրելու դավթյանական այն մւաՀոդության վրա, որը 1965 թ. «Ժամանակակից ւոեղիան ն ռեալիղմի նախաՀիմքերը» Հոդվածի ւեսքով ծնունդ ւվեց դրական մի բուռն ու իմասւալից բանավեճի: Այո՛, դեղադիւական իր ÷նւրւուքներում Դավթյանը Հաճախ է դնում դեւի ակունքները, դեւի քրիսւոնեությունից անդին ընկած Հեթանոսական ժամանակները ն աղդային վարքադծի թուլություններն ու բացթողումներն ուղում է լրացնել ու խմբադրել Հեթանոսական կենսակերւի առանձին Հաւկանիչներով: Այդ ցանկությունն առավել որոչակի է դառնում «ԱնաՀիւ» բանասւեղծության մեջ.

Ո՞ւր ես, ԱնաՀիւ, ո՞ւր ես մեծամայր, Ո՞ւր ես, ոսկեբուռ ու ոսկեծղի, Դու, որ արարման մեծ ոդին անմար, ՊաՀաւանն էիր մեր Հաց ու ծխի, Ո՞ւր ես, Հայւնվիր, դաչւերը մեր կեղ Ու արւերը մեր կարուել են քեղ:

Դավթյանական այս Հղումը ուղիղ դծով կաւվում է Սիամանթոյի «Նավասարդյան աղոթք առ դիցուՀի ԱնաՀիւ», Վարուժանի «Նավասարդյան» բանասւեղծությունների, ՇաՀնուրի «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքի Հեւ: ինչւես 20-րդ դարասկղբի բանասւեղծների, այնւես էլ Դավթյանի Համար ավելորդ ու անցանկալի Հաւկանիչներից մաքրված իդեալական Հեթանոսությունը ղոււ բանասւեղծական, դեղարվեսւական միջոց էր արդիական խնդիրներ արծարծելու Համար: Դավթյանի Համար թե՛ քիրսւոնեությունը, թե՛ Հեթանոսությունը իրենց խորքային բովանդակությամբ չեն ընկալվում իբրն կրոն ու ուսմունք, ծես ու արարողություն: Երկու կրոնների ասւվածներին Հավասարաւես դիմելու Հանդամանքը ցույց է ւալիս, որ բանասւեղծի Համար դրանք Հոդնոր մչակույթի այնւիսի բնադավառներ են, որոնք օդնում են նրան կերւավորելու, ձնավորելու իր արդիական իդեալներն ու մւաՀոդությունները: Դավթյանը երկուսից էլ բարոյական դասեր է քաղում, ւաւկերներ ու խորՀրդանիչներ վերցնում, մեկի ւակասը լրացնում մյուսով: Բանասւեղծն իրեն կաչկանդված չի ղդում որնէ կրոնի կաղաւարներով: «ի սկղբանե էր բանն...»,- այսւես է վերնադրված Վ. Դավթյանի քննադաւական ու Հրաւարակախոսական Հոդվածների վերջին ժողովածուն (1989 թ.): Այս արւաՀայւությամբ է սկսվում ՀովՀաննեսի Ավեւարանը. «Սկղբից էր բանը, ն Բանը Ասւծո մու էր: Ամեն ինչ նրանով եղավ, ն առանց նրա չեղավ ոչինչ, որ եղել է»: Բանն ինքը Ասւված էր, կամ, ինչւես վկայում են Ս. Գրքի մեկնիչները, «Երրորդության երկրորդ անձը», որ մարմնանում է խոսքով, այսինքն երնան է դալիս իր խոսքով: Գրականության մեջ բանը ընկալվում է իբրն ասւվածային ղորությամբ օժւված, խորախորՀուրդ խոսք: Գիրքը վերնադրելով նչված արւաՀայւությամբ' Դավթյանը նւաւակ ուներ կարնորելու խոսքի արժեքը մեր կյանքում, դիւակցության ու դործունեության մեջ: Այդ դրքում, մասնավորաւես բանասւեղծների խոսքի նուրբ ու խորաթա÷անց մեկնաբանություննե130

րի մեջ, Դավթյանն իսկաւես ընդդծում է խոսքի ղորավոր ուժը: Նույն դրքում նա նան ւաւասխան է ւալիս այն Հարցին, թե ինչն է իրեն ւանում դեւի Ասւվածաչունչ մաւյանի դրվադներն ու սյուժեները: «Ես մեծ ակնածանք ունեմ Հին կւակարանի առասւելների ու լեդենդների նկաւմամբ, քանի որ նրանց մեջ ժողովրդական Հիչողությունն է ու իմասւությունը»1: Այս խոսւովանության մեջ երկու ուչադրավ ւաՀ կա. նախ' առասւելներ ու լեդենդներ են այնւեղ չարադրված ւաւմություններից չաւերը ն աւա' իրեն դրավողը ժողովրդական Հիչողությունն է ու իմասւությունը: Այսւիսի մեկնաբանությունը կարող է ելակեւային նչանակություն ունենալ Դավթյանի «Բիբլիական մուիվներ» ն «Սաղմոսարան» չարքերի էությունը ըմբռնելու առումով: Շարքերի վերնադրերը ցույց են ւալիս բանասւեղծական ներչնչանքի աղբյուրը, բայց չարքերը ւարբեր են ձնով ն բովանդակությամբ: «Սաղմոսարանը» աղոթքների չարք է, որ արւաՀայւում է ոչ միայն բանասւեղծի բաղձանքը, այլն Տիրոջն ուղղված Հարցերի չարան է, մենախոսություն, որ սակայն երկրորդ խոսակից է ենթադրում ն առաջարկված Հարցերի ւաւասխան: Բովանդակությամբ դրանք խոՀա÷իլիսո÷այական բանասւեղծություններ են, որոնցում Հեղինակի միւքը թնածում է մարդկային Հարաբերություններից, չարից ու բարուց դեւի աչխարՀի անկաւարությունը: Ասւվածաչնչյան Հասկացությունները սաղմոսներում օդնում են բանասւեղծին կենւրոնացնելու խոՀը ն խուսա÷ելու վերացականությունից: Ասւծուն բողոքելով' բանասւեղծը խորՀում է, որ մարդուն ւրված Հինդ ղդայարանները քիչ են' դունեղ ու բաղմաձայն ւիեղերքն ըմբռնելու Համար. ի՞նչ ես ինձ ւվել... Միայն ու միայն Հինդ ղդայարան: Մինչդեռ կուղեի իմանալ այնւես Համն արչալույսի... («Սաղմոս Ա»)

Սակայն բանասւեղծի որոնող միւքը կանդ է առնում կես ճանաւարՀին, դլուխ է բարձրացնում կասկածը. դուցե ճիչւ է, որ մարդուն սաՀմանա÷ակ Հնարավորություն է ւրված աչխարՀը ճանաչելու, ն մի՞թե ամեն ինչի իմացությունը, որին ձդւում է մարդու քննախույղ ոդին, չի դարձնի նրան դժբախւ:

ՎաՀադն Դավթյան, ի սկղբանե էր բանն..., Ե., «ԽորՀրդային դրող», 1989, էջ 241:

Եվ դիչերային խոր լռության մեջ Լսվում է նան քո ձայնը դուժկան, Ես ասում եմ ձեղ. Երբ իմացության Ծառի ււուղը կողոււվի իսւառ, Հուրը Հանճարի կ÷ոխվի չարի, Եվ կդան օրեր Առավել դժնի ու օրՀասական... («Սաղմոս է»)

Շարքի վերնադիրը արդարացված է. ո՞ւմ կարող է դիմել բանասւեղծը մարդկային բանականության սաՀմաններն ու Հնարավորությունները որոչելու Համար, ո՞ր մաւերիալիսւը կարող է սւույդ որոչել «մւածող մաւերիայի» կարողության չա÷ը: Եվ բանասւեղծը իր սաղմոս-աղոթքում դիմում է Հավերժական ու Անքննելի ոդուն, Տիրոջը, Ասւծուն կամ ԱնՀայւ ոդուն, բայց ւաւասխան, այնուամենայնիվ, դւնում է իր մեջ: Մի՞թե մարդն ամբողջովին օդւադործում է իրեն ւրված Հնարավորությունները, ն կամ մի՞թե քիչ է ւրված մարդուն: Բանասւեղծը վերադառնում է դեւի իր եսը' այնւեղ դւնելու Հավերժական Հարցերի ւաւասխանը. Պեղի՛ր քո Հոդին, Պեղի՛ր քո դրած դրքերը բոլոր, Հանիր դեղեցիկ ու դաւարկ ւողեր Ու սիրւդ խրիր խղճի խայթի ւես: Ես լսում էի այդ ձայնը աՀեղ, Եվ թվում էր ինձ, թե ես եմ, որ կամ Ավեւարանի անառակ որդին, Եվ չկա մեկը, որ դլխիս դնի իր աջը ներող...

Ասւվածաչնչյան թեմաները Դավթյանի խոՀա÷իլիսո÷այական բանասւեղծություններում սւեղծադործական կարնոր բեռ են վերցնում իրենց վրա, ընթացք են ւալիս բանասւեղծի խոՀին, որը կարող է չարունակության մեջ անակնկալ չրջադարձեր ունենալ: Ե սաղմոսում բանասւեղծը Հիչում է «ոսկեւավիղ սաղմոսողի»

ամենաւխուր սաղմոսը, որի մեջ ւաւմում է իսրայելցիների բաբելոնյան դերության մասին, երբ դերյալները լաց էին լինում, իսկ դերիչները նրանց սւիւում էին ուրախ երդեր երդել: ԶուդաՀեռը չի ուչանում, Դավթյանը Հիչում է կորցրած իր Հայրենիքը ն այն երդելու անՀնարինությունը: Ավեւյաց երկրի երդերը ուրախ ինչւե՞ս երդեին...

Հարցադրումը վերաբերում է դերված իսրայելցիներին, բայց Հաջորդ ւողից արդեն սյուժեն ն խոՀը ÷ոխվում են. ինչւե՞ս երդեի...

Բանասւեղծն էլ իր ավեւյաց երկիրն ուներ, բայց երկար ժամանակ չէր կարող երդել այդ մասին. Դու ինքդ դիւես, Որ երբ աչխարՀում աչքերս բացի Ու ձեռքս դրի իմ ղարկերակին, Ասես կրակի դիւա ես Հանկարծ... Վերուվարում էր իմ ալ արյան մեջ Հրեղեն ցավը դողացված Հողիս, Եվ իմ մարմնի մեջ թւրւում էր լուռ Վիրավոր մի Հավք, Որ անկարող էր թները բացել: ինչւե՞ս երդեի...

Ըսւ էության բանասւեղծի խոՀերն արժեք են սւանում արդիական չեչւադրությամբ ն բարոյախոսական եղրակացություններով: Վ. Դավթյանի սւեղծադործական նախասիրություններից է ւաւմության բարոյական դասերի բանասւեղծականացումը: Սւեղծադործական կյանքի վերջին չրջանում ւաւմությանն ավելացավ Ասւվածաչունչը, որից քաղած սյուժեները նույնւես Դավթյանի Համար դարձան բարոյախոսական եղրաՀանդումների Հիմք: Այդ սկըղբունքով է սւեղծվել «Բիբլիական մուիվներ» չարքը, որը սակայն ծառայում է ոչ ասւվածաչնչյան, այլ սե÷ական բարոյական ւաւվիրանների արւաՀայւմանը: Շարքի Հենց առաջին' «Լույսը» բանաս133

ւեղծությունը ընդվղում է իմացությունն արդելող Ասւծո ւաւվիրանի դեմ: իմացության ծառի ււուղը կերած Ադամի միւքը ւայծառանում է, ն նա ղարմացած Հարց է ւալիս. Ասւված ինչո՞ւ էր կուրության մութը ւվել իրեն, Երբ լույսը, լույսը այնքան բարի է ու դեղեցիկ...

Ասւվածաչնչյան լեդենդի սյուժեն ան÷ո÷ոխ է. Ասւված ւաւժում է Ադամին ու Եվային, նրանց վռնդում է դրախւից, իսկ Եվային իբրն Հավելյալ ւաւիժ' երկունքի ցավեր ւաւճառում: Նորը բանասւեղծի վերաբերմունքն է այդ ւաւժի նկաւմամբ, թո՛ղ որ մարդը ւառաւի ու ւանջվի, թո՛ղ որ դառնա մաՀկանացու, բայց դոնե իմասւ ու բովանդակություն ունենա այդ ւառաւանքը, այլաւես ո՞ւմ է ւեւք մւքով կույր մարդու անիմասւ դեդերումը ձանձրալի ու անՀամ դրախւում. Եվ ելած ւաղւուկ ն ելած անՀամ այդ դրախւից, Գնում այր ու կին ու ժււում էին իրար անվերջ... ... ... ... ... ... ... ... Ողջույն քեղ արն, ողջույն քեղ լույս, Ողջույն քեղ, ողջույն, սո՛ւրբ ւառաւանք...

Թեն բանասւեղծը մարդկային ÷որձի ու իմասւության վկայություններ է Համարում ասւվածաչնչյան առասւելներն ու լեդենդները, բայց Հաճախ ինքը Համաձայն չէ այնւեղ քարողվող իմասւություններին: Բանասւեղծին առանձնաւես ղայրացնում է Ղովւի կնոջ Հեւ կաւված ւաւմությունը, ն բնավ էլ իմասւուն չի Համարվում ասւվածային ւաւիժը: Ամբողջ խնդիրն այն է, որ Ասւվածաչնչում չեչւը դրված է ասւվածային ւաւվիրանը անչեղ կաւարելու վրա, Դավթյանի «Հուչը» բանասւեղծության մեջ' ւաւվիրանի իմասւի ու բովանդակության վրա: ինչւես երնում է, այդ խնդիրը չա÷ից չաւ է Հուղել նրան, ն նա այդ լեդենդին անդրադարձել է նան Հոդվածներում: «Բայց աՀա այդ լեդենդներից մեկի Հեւ ոչ մի կերւ չեմ կարողանում Հաչւվել: Ղովւի կնոջ մասին լեդենդն է դ-ս... Հին կւակարանը չի բացաւրում, ու ես էլ ոչ մի կերւ չեմ կարողանում Հասկանալ, թե Ասւված ինչո՞ւ Հեւ չնայելու ւաւվիրանը ւվեց նրանց»1: ինչւես Հայւնի է' մեղավորներին ւաւժելու Համար Ասւված այրում է Սոդոմը ն Գոմորը ու որոչում է արդարներին' Ղովւին

ՎաՀադն Դավթյան, ի սկղբանե էր բանն..., Ե., «ԽորՀրդային դրող», 1989, էջ 241:

ն նրա ընւանիքը ÷րկել, բայց ւաւվիրում է Հեւ չնայել, չւեսնել այրվող քաղաքները: Դավթյանն այդ ւաւվիրանը Համարում է անւրամաբանական ն ընդվղում է այդւիսի որոչման դեմ. «Ո՛չ, Ղովւի կինը չէր, որ ւիւի աղե արձան դառնար, աղե արձան ւիւի դառնային ու չկարողանային իրենց ճանաւարՀը չարունակել նրանք, ովքեր Հեւնում թողած թանկ Հիչաւակների նկաւմամբ Հարդանք չունեցան» (նույն ւեղում): Բանասւեղծության մեջ Դավթյանն այս միւքը Հիմնավորում է Հոդեբանորեն: Ղովւի կինը չէր կարող Հեւ չնայել, որովՀեւն այնւեղ էր թողել իր մանկությունը, ւաւանեկությունը, առաջին սերը ն այլ թանկ Հիչաւակներ: իր անՀամաձայնությունը ւաւժի նկաւմամբ բանասւեղծն արւաՀայւում է սյուժեն ÷ոխելով. Եվ... ո՛չ, չդարձավ, սոււ է, չդարձավ աղե արձան, Սրբաղան սոււ է, որ երկարում է դար ու դարեր... Բարացան նրանք, ովքեր չուղեցին նայել Հեւն, Հիչել, թե ի՞նչ են թողել այդ աՀեղ բոցերի մեջ:

Դժվար չէ ըմբռնել անՀամաձայնության ենթաւեքսւը: Բանասւեղծը բողոքում է աղդային Հիչողությունը կորցրած մարդկանց դեմ: Սովորաբար դրական մչակումների դեւքում Հեղինակները կա՛մ աչխաւում են Հավաւարիմ մնալ բանաՀյուսական սկղբնաղբյուրի ÷իլիսո÷այությանը ն խորացնել այն, կա՛մ էլ սե÷ական դիրքորոչումն են ընդդծում' նյութի մչակումը ւանելով սե÷ական Հունով: Դավթյանն այս ւարադայում Հիմնականում առաջնորդվում է երկրորդ սկղբունքով: «Բիբլիական մուիվներ» չարքի «Զարը» բանասւեղծության մեջ Դավթյանն իր բողոքը արւաՀայւել է չարը չւաւժելու ասւվածային վարքադծի դեմ: Ըսւ ավանդության' եղբորը' Աբելին սւանող կայենին Ասւված չի ւաւժում ն ըսւ այդմ կամքի աղաւություն չնորՀած մարդուն չարի ու բարու միջն աղաւ ընւրություն կաւարելու Հնարավորություն է ւալիս: Բանասւեղծը դեմ է ոչ թե կամքի աղաւությանը, այլ չարն անւաւիժ թողնելու երեվույթին, որի Հեւնանքով այն անվերջ ծավալվում է ն նորանոր ղոՀեր խլում: Նրանց արյունը ճչում է անվերջ երկինքն ի վեր, Եվ սակայն Ասւված ձնացնում է, թե բան չի լսում, իբր թե անւեր իր ծերությունից Խլացել է խիսւ...

Մի կողմ թողնենք Ասւծուն մաՀկանացու մարդու չա÷անիչներով (ծերանալ ն խլանալ) կերւավորելու նուրբ երդիծանքը: Ավելի կարնոր է Հարցի ÷իլիսո÷այական էությունը, որը Հանդում է չարիքի Հավիւենական դոյության դիւակցությանը: Դավթյանի դիւարկումը Հանդում է մարդկության ն աչխարՀի անարդար կառուցվածքի խոՀին: Անարդարության այդ դիւակցությունը չարունակվում է չարքի մի քանի ուրիչ բանասւեղծություններում, բայց արդեն առանց Հակադրության: Բաղում ուսանելի ւաւմություններ կան Ասւվածաչնչում, որոնք արւացոլելով մարդկության դարավոր ÷որձը, առանց Հաւուկ բարոյախոսության էլ, սնունդ են ւալիս մարդու մւքին ու երնակայությանը, ունեն դասւիարակչական նչանակություն: Նման դեւքերում, վերարծարծելով սյուժեները' Դավթյանը կա՛մ նոր Հնչեղություն է ւալիս դրանց, կա՛մ կաւարում լայն ընդՀանրացումներ («Դավը», «Բողոքը» ն այլն): Որոչակի օրինաչա÷ությամբ սւեղծադործական կյանքի վերջին ւարիներին Դավթյանի ւոեղիայում նկաւելիորեն մեծանում է ասւվածաչնչյան Հղումների քանակը: Դժվար է ասել, թե դա ինչով է ւայմանավորված' առաջացած ւարիքո՞վ, քրիսւոնեության բացաՀայւ քարողո՞վ, որ սկսվել է Հաւկաւես անկախության ւարիներին ն նույնիսկ ավելի վաղ' այսւես կոչված, դորբաչովյան վերակառուցման չրջանում: ինչ էլ լինի ւաւճառը, ÷ասւն այն է, որ քրիսւոնեական խորՀրդանիչներն ու սյուժեները ավելի ու ավելի մեծ դեր են կաւարում Դավթյանի ւոեղիայի ւաւկերավորման Համակարդում ու բարոյախոսության մեջ: Դա առանձնաւես նկաւելի է բանասւեղծի վերջին ժողովածուներում' «Գիրք ողբի ն դովքի» (1994) ն «Հողմաչունչ դիչերներ» (1995) դրքերում: Այդ երնույթը ղդալիորեն ւայմանավորված է նան վերջին ւասնամյակում կամ, ավելի ճչդրիւ, 1988 թվականից Հեւո Հայ ժողովրդի կյանքում ւեղի ունեցած ճակաւադրական իրադարձություններով: Դավթյանի դեռնս վաղ չրջանի ւոեղիայում կրոնական առանձին Հասկացություններ դառնում էին ւաւկերավորման բաղադրիչ ւարրեր, թեն իմասւային մեծ բեռ չէին վերցնում իրենց վրա: Նման օրինակներից կարելի է Հիչել մի քանիսը' «Սերդ, սերդ էր իմ մեջ ւաւարադում», «Ավաղանն այդ... այնւեղ մկրւվում էր առաջ Սիրւս-լուսաթաթախ մանկան նման», «Ձեղ եմ ձայնում, ծառեր, Մարդարեներ կանաչ», «Բարդիները լույս ւաղաւող Սրբի ձեռքեր

են բարակ» ն այլն: Սակայն Հեւադայում այս «անմեղ» միջոցները ÷ոխարինվում են արդեն իրենց մեջ ավելի ւարողունակ ւաւմություն կրող ու իմասւ արւաՀայւող խորՀրդանիչներով: Սովորական է դառնում Պիղաւոս, Սավուղ, Դավիթ, Հոբ, Հեսու ն այլ խորՀրդանիչ դարձած անունների կիրառությունը' երբեմն իրենց խորՀուրդը բացաւրող ւաւմությամբ, ավելի Հաճախ' իբրն սովորական խորՀըրդանիչ: Օրինակ. «Բիբլիական մուիվներ» երկմասանոց բանասւեղծության մեջ (1988), Բ Հաւվածում Դավթյանն ամբողջովին ւաւմում է Պիղաւոսի վարքադծի, Բարաբբայի ու խաչվող Հիսուսի մասին: Ուրիչ դեւքում սոսկ Պիղաւոս անունն արդեն խորՀրդանչում է որոչակի վարքադիծ, Հայւնի ւաՀվածք. ... Հեռացող դիչերն իբրն Պիղաւոս Գունաւ ձեռքերն էր լվանում դանդաղ:

Այս օրինաչա÷ությանը ենթակա են նան մյուս խորՀրդանիչները: Եթե մի ւեղ բանասւեղծը ւաւմում է Հեսու Բարաբբայի մասին, մնացած դեւքերում Հեսու անվան Հիչաւակությունն արդեն մաւնանչում է Հայւնի բովանդակություն. Դեռ երեկ չէ՞ր միթե, որ մոլեդնել, դարձել ժանիք ու ոխ, Բղկւում էր մեր սիրւն այն ավաղակ Հեսուն...

Երբեմն, իՀարկե, կարելի է այնւիսի ււավորություն սւանալ, թե Համեմաւություններն ու ղուդաՀեռները ասւվածաչնչյան կերւարների Հեւ ուղղակի ղարդարում են բանասւեղծությունը ն նւաւակ ունեն ւարղաւես ււավորություն առաջացնելու: ԼեռնաչխարՀն էր Սասնա, որւես Հոբի բողոք, Եվ դեղեցիկ էր, որւես Դավիթ Հրաչալին:

Ասւվածաչնչյան Հերոսները Հիմնականում խորՀրդանչում են կայուն Հաւկանիչներ. Հոբը' ւառաւանք, Դավիթը' բանասւեղծական անղուդական չնորՀք, Հեսուն' բախւը բերող ավաղակ, Պիղաւոսը' ւաւասխանաւվությունից խուսա÷ող, «ձեռքերը լվացող» մարդ ն այսւես չարունակ: Սակայն երբեմն բանասւեղծը բաղմիմասւություն է Հաղորդում

Հայւնի խորՀրդանիչներին, ընդարձակում է որոչակի իմասւը, նույն խորՀրդանիչը կիրառում ւարբեր բովանդակությամբ: «Ելից» դըրքում այսւես է նկարադրվում անկեղ մորենին. «Մովսեսն արածեցնում էր իր աներոջ' Ցոթորի' մադիանացիների քրմի ոչխարները: Նա ոչխարները ւարավ անաւաւ ու Հասավ Ասւծո լեռը' Բորեբ: Տիրոջ Հրեչւակը երնաց նրան մորենու միջից կրակի բոցով: Մովսեսը ւեսնում էր, որ մորենին Հրով վառվում էր, բայց չէր այրվում»: Այս ղարմանալի երնույթը ւարղելու Համար Մովսեսը մուենում է մորենու թ÷ին, ն խոսակցություն է սկսվում նրա ն բոցով ւարուրված Ասւծո միջն: Երբեմն ճիչւ նույն ըմբռնումով էլ Դավթյանն անդրադառնում է անկեղ մորենու խորՀրդանիչին. իսկ ւվայւանքն իմ Նման է եղել անկեղ մորենու, Բոցերի միջից դու ես ցոլացել, Ու ես Հարցեր եմ Հղել քեղ, աՀեղ... («Սաղմոս Բ»)

Ավելի Հաճախ բանասւեղծը ÷ոխում է իմասւային չեչւը, անկեղ մորենին ւաւկերում իբրն Հավիւենաւես վառվող ու չմոխրացող թու÷: Ուչադրության արժանի է այն Հանդամանքը, որ «Ելից» դըրքում բոցավառվող ու չմոխրացող մորենին Ասւծո Հայւնության միջոցն է, ձնը, որով նա կաւի մեջ է մւնում իր ընւրյալների Հեւ, ն չարունակությունից ամեննին էլ Հայւնի չէ, թե Ասւծո Հեռանալուց Հեւո ի՞նչ եղավ մորենին, չարունակեց վառվե՞լ, թե՞ բոցը Հանդավ առանց մորենուն վնասելու: Դավթյանը մւովի չարունակում է այս ւաւմությունը' անկեղ մորենին դիւելով ոչ իբրն ասւվածային Հայւնության միջոց, այլն իբրն Հավիւենական մորմոքի, ցավի ու կրակի խորՀրդանիչ: Այսւես ւեւք է բացաւրել նրա «Անկեղ մորենի» ժողովածուի վերնադիրը, որւեղ չեչւը դրված է Հենց Հայրենիքի կորսւի այրող ցավի Հավիւենության վրա.

Այրվում է, այրվում... Եվ բոցը բոսոր, կաւույւ է ու Հիր, Այրվում է, այրվում... Եվ բոցը մորմոք, կարու է ու կանչ, Անկեղ մորենին այրվում է, այրվում Եվ չկա մոխիր,

Զկա սւասում ն չկա վախճան...

Այս կերւ բանասւեղծը, ÷ասւորեն, ընդլայնելով խորՀրդանիչի ներքին բովանդակությունը' մեծացնում է նրա կիրառության չրջանակներն ու աղդեցության ուժը: ՎաՀադն Դավթյանի ւոեղիան չա÷աղանց Հարուսւ նյութ է ւալիս սուրբդրային անդրադարձների առումով, որոնք իրենց արւաՀայւությունն են դւել բանասւեղծի դեղադիւության մեջ, կարնոր դեր կաւարել Հեղինակային բարոյախոսության, ւաւկերային Համակարդի կառուցման, խորՀրդանիչների կիրառության ն այլ բնադավառներում: Այդ անդրադարձները բացաՀայւում են օրինաչա÷ություններ, որոնք օդնում են բանասւեղծի սւեղծադործության ամբողջական ընկալմանը ն միաժամանակ ղդալի չա÷ով ընդՀանրական են Դավթյանի աւրած ժամանակաչրջանի դրականության Համար:

ԳԻՇԵՐԵՐԳՈՒԹՅԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

ԱչխարՀի արարչադործության ւաւմությունն սկսվում է Ասւծո կողմից լույսը խավարից բաժանելով, որի Հեւնանքով առաջանում են դիչերն ու ցերեկը. «Եվ Ասւված ասաց. թող լույս լինի: Եվ լույս եղավ: Եվ Ասւված ւեսավ, որ լույսը լավ է, ն Ասւված լույսը բաժանեց խավարից: Ասւված լույսը կոչեց ցերեկ, իսկ խավարը կոչեց դիչեր (Գիրք ծննդոց, 1): Բրիսւոնեական այս Հայացքը դիչեր-խավար-քաոս-մութ-առեղծվածային ու անիմանալի ուժեր Հեւադծով կամա թե ակամա վախ ու ժխւական ւրամադրություն է առաջացնում դիչերվա նկաւմամբ: Միաժամանակ մարդու կենսաբանական կառուցվածքը, դիչերային Հանդսւի ւաՀանջը, որ քնի միջոցով նրան անջաւում է դիչերվանից ն աղաւում խավարի Հեւ առնչվելու անՀրաժեչւությունից, Հասւաւում են, որ մարդը Հոդեբանորեն նս ցերեկը դերադասում է դիչերից: Մարդու դիւակցության մեջ լույսի Հեւ կաւվում է բարին, դեղեցիկը, իսկ դիչերը ներչնչում է աՀ ու սարսա÷, քողարկում չարի դործունեությունը: Գիչերվա ու մթի Հեւ կաւված մարդու վախը նախաքրիսւոնեական, թերնս բնաղդային ակունքներ ունի ն ամուր նսւած է ժողովրդի դիւակցության մեջ: Լավադույն աւացույցը դրականության մեջ երնի Լոռեցի Սաքոյի խելադարվելն է. էն մութ, աՀավոր դիչերվա կեսին Վաղում է Սաքոն Լոռու ձորերում...

Ժողովրդական նույնօրինակ Հոդեբանության դրսնորումն է նան իսաՀակյանի ՀանրաՀայւ բանասւեղծությունը, որի «Մութը ա՛Հ է, չարքեր չա՛ւ կան,- «Սն աչերը մի սիրե» ւողերը, իՀարկե, ունեն ÷ոխաբերական նչանակություն: Գրականության մեջ ոչ միայն վախը, այլն ւառաւանքը, Հոդեկան ւվայւանքները, նույնիսկ ֆիղիկական ցավերն ավելի ղդալի ու ւանջալի են դառնում դիչերային մենության մեջ, դիչերն ասես խւացնում է բոլոր ւեսակի ւադնաւները.

Տանջվում եմ անքուն դիչերն անկողնում, Տանջվում ՀուսաՀաւ, վասւակած, ւըկար, Ու մըւքերն Հոդիս Հանդիսւ չեն թողնում, Ու դիչերը մո՛ւթ, դիչերը երկար: (Հ. Թումանյան, «Առավու»)

ի Հակադրություն մռայլ դիչերվա, լուսաբացը Հույս, ուրախություն ու Հրճվանք է բերում. Սրւամաչ ւաղւուկ ծանըր դիչերի... ... Թառանչում էի ն լալաՀառաջ Միմիայն արնի լույս էի խնդրում... (Հ. Թումանյան, «Առավու»)

կարելի է վսւաՀորեն ասել, որ նմանաւիւ օրինակների Հաճախ կարելի է Հանդիւել դրականության, Հաւկաւես բանասւեղծության մեջ, թեն արձակը նս բացառություն չէ այս առումով: Գուցե միայն բաղմաղանության Համար կարելի է Հիչել նան Ե. Զարենցի' վերը նչված առումով չաւ խոսուն ւողերը. Գիչերը ամբողջ Հիվանդ, խելադար Ես երաղեցի արնի մասին:

Բոլորին Հայւնի այս օրինակներն այսւեղ կրկնելու անՀրաժեչւություն չէր լինի, եթե դրականության մեջ դիչերվա ւաւկերն ունենար մեկընդմիչւ ւրված նույն իմասւը, ն եթե ղարդացման ընթացքում այդ իմասւը չվերածվեր իր Հակադրությանը: Գիչերվա ւաւկերի դեղադիւական ընկալման բաղմաղանությունը ցույց ւալու Համար մաւնանչենք 20-րդ դարասկղբի դրականության մի քանի բնորոչ օրինակներ: Ժամանակաչրջանի ընւրությունը մեծաւես ւայմանավորված է այն Հանդամանքով, որ այդ չրջանում ռեալիղմի որոչակի նաՀանջի ւայմաններում ղդալի աչխուժություն էին աւրում դրական ւարաբնույթ Հոսանքները ն ուղղությունները, որոնք Հաճախ դլխիվայր չրջեցին ավանդական ւաւկերացումները: Դեռնս ռոմանւիկ դրողները, առավել նս բանասւեղծները դիչերվա ւադնաւաՀարույց ւաւկերներին ղուդաՀեռ ւնական ներչնչման աղբյուր դարձրին դիչերվա լռությունը, մենությունը, ասւ141

ղաղարդ երկինքն ու լուսինը: Հաւկաւես սիրային բանասւեղծություններում կայուն ւեղ նվաճեցին երկնային լուսաւուները' լուսինն ու ասւղերը, որոնք չաւ «դործածվելուց» կորցրին իրենց ÷այլը: Գիչերը դարձավ ոչ թե չարի, այլ ւխրության, երաղի խորՀրդանիչ, ասւղերն ու լուսինը' ղրուցակից: ԽորՀրդավոր դեղեցկության, երաղի ու ւաւրանքի ղդայությունները լուսավոր ճառադայթ մւցրին դիչերային մռայլության մեջ ու Հույսի ճանաւարՀ բացեցին. Գիչերն եկավ, ղով-Հովն ընկավ, Ասւղունք լուսնին ձայն ւվին...

Սակայն որքան էլ ռոմանւիկները ղմայլվեին դիչերվա դեղեցկությամբ, ւադնաւեին խավարից կամ անրջեին լուսաբացի մասին, ւրվեին խոՀերին կամ վայելեին լռությունը, դիչերին նոր իմասւ Հաղորդեին Հաւկաւես սիմվոլիսւները: Այսւեղ անՀրաժեչւ է մի Հւանցիկ վերաւաՀում անել սիմվոլիսւ դրողների մասին, որոնք, անդամ ՀամաչխարՀային ճանաչում սւացածները, անխառն սիմվոլիսւներ չեն ն իրենց սւեղծադործական կյանքի այս կամ այն ÷ուլում Հարել են այլ ուղղությունների ու Հոսանքների նս (Մեւերլինկ, Հաուււման, Ռեմբո ն ուրիչներ): Նույնը առավել մեծ չա÷ով կարելի է ասել Հայ դրողների մասին (Տերյան, Զարենց, Մեծարենց, Շանթ, Զրաքյան...), որոնք երբեք անխառն կամ ամբողջ սւեղծադործական կյանքում սիմվոլիսւ չեղան: Սա նչանակում է, որ նկաւված օրինաչա÷ությունները չեն կարող բացարձակ լինել, քանի որ ղուդաՀեռվում են դեղադիւական այլ ակունքներից ն ւրամադրություններից ծնված օրինաչա÷ությունների Հեւ: Սիմվոլիղմի իմացաբանական Հիմքերն ու դեղադիւական սկըղբունքները որոչակի ուղղվածություն էին ւալիս դիչերերդությանը: Սիմվոլիղմի Հիմքում ընկած է ՇուենՀաուերի իմացաբանությունը, ըսւ որի աչխարՀը ղեկավարում է ՀամաչխարՀային կամքը, ճակաւադիրը, որից չի կարելի խուսա÷ել: Ըսւ նրա' աչխարՀը կարելի է ճանաչել միայն արվեսւի միջոցով, միայն արվեսւադեւը կարող է թա÷անցել աչխարՀի էության մեջ' ենթադիւակցորեն, Հոդու միջոցով: ԸնդՀանրաւես սիմվոլիսւները ոչ միայն ՇուենՀաուերի նման անճանաչելի, այլն անիրական էին Համարում «այսկողմնային» կյանքը ն մաՀվան միջոցով ձդւում էին «այնկողմնային, իրական» կյան142

քին: Գրականության մեջ մաՀվան դաղա÷արը ղուդորդվում էր դիչերվա ւաւկերի Հեւ: Փիլիսո÷այական Հիմքին ավելանում էր նան դժդոՀությունը Հասարակությունից, իրական կյանքից, որն արւաՀայւվում է ÷ախուսւի ու մենության ւրամադրությունների ձնով: Սիմվոլիսւական ւոեղիայում դիչերը դառնում է բաղձալի ւաՀ, երաղված վիճակ, քանի որ այդ ւաՀին կյանքի ժխորից աղաւադրված անՀաւը Հնարավորություն է սւանում նայել ինչւես իրերի, այնւես էլ սե÷ական Հոդու խորքը: Գուցե որոչ վերաւաՀումով, բայց կարելի է ասել, որ ռոմանւիկների դիչերային խոՀերը չեն վերածվում առարկայական աչխարՀի կամ սե÷ական Հոդու ւարրալուծման, մինչդեռ դա Հենց սիմվոլիսւների ւարերքն է: կոսւան Զարյանի կարծիքով' արւաՀայւել դաղա÷արը, նչանակում է մնալ մակերեսի վրա, դաղա÷արը ընդամենը Հեչւ Հասկանալի լինելու երաչխիք է: «ԱրւաՀայւել Հոդին' աւիկա ամենեն ավելի մուեն Հւիլն է կենսական խորՀրդավոր ույժերուն, քանի որ Հոդին մւաւանջությունն իսկ է կյանքին»1,- դրում է Զարյանը «Սենւոլիղմ ն քլասիցիղմ» Հոդվածում: Այս ւաՀանջին լիովին Համաւաւասխանում է Տ. Զրաքյանի (ինւրայի) «ՆերաչխարՀը», որը, ինչւես Հուչում է վերնադիրը, Հոդու քննություն է Հիմնականում դիչերվա ւաՀերին: ինչո՞վ է Հաւկանչվում ինւրայի դիչերը: Գիչերվա Համաւարած լռությունը դրողին ւալիս է բացարձակ կենւրոնացման Շնարավորություն, որը թույլ է ւալիս դիւել սե÷ական ես-ը: «Մութ ւաւուՀանին աւակիին մեջ' դիչերին վրա բացված վարադույրներուն միջն' կողմնակի լուսավորված սւվեր մը կա, իմ ցոլքս է, ես եմ. եսս է. ինչ ղվարճություն, եթե ո՛չ ւրւմություն: Նոճեղեն խավարին մեջ աղուադծված Եսն է: Մարմինիս ւես կը դիւեմ ղինքը, որ իմ աննյութացումս, իմ իդեական էությունս կթվի, իսկությանս մեկ արւաքնումը»2: Գրողը անաւոմիական ղննության է ենթարկում սե÷ական Հոդին, մեկ առ մեկ ուսումնասիրում նրա վիճակները, որւեսղի կրկին միացնելով' սւանա իր ինքնության ամբողջությունը: «Եվ ո՞չ աւաքեն ինքնությունս, որ օրԷն ղերծ դիչերիս մեջ վերադարձած (ընդդծումը մերն է - Ժ. Բ.), իր ընդՀանրացած, կենսացած Հուչքերը կդւնե իբր իր կաղմիչ ւարրերը, Հովին անՀաւնում չչընջյունին մեջ, ո՞չ աւաքեն իմ ինքնությունս ուրիչ բան չէ արդեն, այլ իմ ընդՀանրությո՛ւնս»3: Ընդդծված արւաՀայւությունը ցույց է ւակոսւան Զարյան, Նավաւոմար, Երնան, 1999, էջ 37: Տիրան Զրաքյան, Երկեր, Երնան, 1981, էջ 31: Նույն ւեղում, էջ 34:

լիս, որ դիչերվա իմասւը ցերեկվա լույսով լուսավորված արւաքին առարկայական աչխարՀի ււավորություններից ձերբաղաւվելն է: Գիչերը ջնջում է ցերեկվա Հեւքերը, օրվա ււավորությունը, կենցաղի Հոդսերը ն անՀաւին կաւարյալ աղաւություն է ւալիս ինքն իրենով ղբաղվելու. «... մինչն որ արչալույսը ծադի, լամբարիս լույսին մեջ ղւվող ինքնությունս ւիւի աւրիմ»: ինւրայի Համար դիչերը սոսկ ինքնավերլուծման Համար չէ, այն առՀասարակ խոկման, մւածմունքի, ւիեղերքի անՀունության Հեւ Հաղորդակցվելու ւաՀ է. «Ա՛լ վայրենի դիչեր մըն էր Հոն. ձյունաւաւ, անմարդաձայն: Պարւեղին ճերմակ խավարը լեցուն էր մւածմամբը ժամուն դորչ կույւին, որ Հոն դիչերաՀած մւածությունները կամ÷ո÷եր մթության մեջ... ն այլն (էջ 35): Եթե դիչերվա ւաՀին Զրաքյանը սե÷ական ներաչխարՀն է քրքըրում, աւա Ավ. ԱՀարոնյանը ÷որձում է թա÷անցել իրերի ու առարկաների էության խորքը: Ճիչւ է, ԱՀարոնյանի «Մանկությունը», որից սւորն օրինակ կբերենք, դրվել է չաւ ավելի ուչ (1927), բայց դիչերվա դերի ըմբռնումը թույլ է ւալիս ղուդաՀեռներ անցկացնել: ինչւես Զրաքյանի, այնւես էլ ԱՀարոնյանի Համար դիչերը ւեսողությունից ծածկում է չրջաւաւող աչխարՀի առարկայական, նյութական դծերը: Խավարում առարկայական որոչակիությունից ղրկված իրերը բացվում են իրենց իսկական էությամբ, ՀաղթաՀարում են նյութական կաւանքները ն վերամարմնավորվում են ուրիչ ձների մեջ: «Հասնում է դիչերը. Հանդչում է կեանքը ն ղարթնում է ւան Հոդին անձեւ ն ձեւերին ձդւող: Առասւաղի սեւն ու խաւարը եղբայրացած' օձերի ւէս իրար ւլլուած' իջնում են խոնջած ւան վրա, ճրադկալն է դալիս Հեռաւոր անկիւնից, ինչւէս թադնուած մի ուանի ասւուած, որ սւասում էր իր ժամին...»1,- խավարի մեջ դւնվող իրերը նրանց ÷ոխակերւված էությամբ ներկայացնում է դրողը: «Վախենում էի խաւար ւնից ու մի անդիմադրելի մղումն ունէի նայել ներսը: Ու կ՛ուղէի, որ ոչ ոք չւեսնէր այդ, ասես յանցանք Էի դործում իրերի Շոդին ւնւռելով (ընդդծումը մերն է - Ժ. Բ.): Երբ չուրջս ամէնքը Հանդչում էին խորը քնով' ես կամացուկ ու դաղւադողի դուրս էի սողում անկողնից ու կռանում Հերդիկի վրա, վար, վար. ÷նւռում էի խաւարի մէջ ինձ ծանօթ առարկաները, անկողինների ծալքը, յօրանջուն սա÷որները, մեր մեծ բղուղը, աղամանը: Եւ բոլորի ÷ոխարէն միաւաղաղ սեւու1

Աւեւիս ԱՀարոնեան, իմ դիրքը, Անթիլիաս, 1992, էջ 25-26:

թեան մեջ ւեսնում էի դալարուող ձեւեր, որոնք չչնջում էին իրար» (նույն ւեղում, էջ 27): Մի այլ դեւքում դրողին թվում է, թե եկեղեցու դրքերը դիչերը աղավնի դարձած' խորանից դեւի սեղան են թռչում ն Հակառակը: Գիչերը Զրաքյանը Հոդին է ղննում, ԱՀարոնյանը' իրերի խորքը, իսկ Դ. Դեմիրճյանը ւիեղերքի, անՀունի ու Հավերժի Հեւ Հաղորդակցվելու միջոց է ÷նւրում: Այս բնութադրումը որոչակիորեն ւայմանական է, քանի որ նչված Հաւկանիչները ւարբեր ձներով ու չա÷երով արւաՀայւվում են դրեթե բոլորի մու: Շաւերի կողմից է նկաւված, որ դիչերն առՀասարակ այնկողմնային աչխարՀի (ւրանսցենդենւալ) առնչությունների միսւիկ ւաՀն է: Ռուս Հայւնի ÷իլիսո÷ա Ն. Բերդյանը դրում է. «Գիչերվա թախիծը բոլորովին այլ է, քան մթնչաղինը, այն (դիչերային - Ժ. Բ.) ավելի խոր է ն ւրանսցենդենւալ»1: Դեմիրճյանի' այդւես էլ լայն ընդունելություն չդւած ւոեմներից մի քանիսը' «կյանքի ւեսիլը», «Սրբի աղջիկը», «Ոչ այս աչխարՀի» երկերն ուղղակիորեն առնչվում են սիմվոլիղմի Հեւ, թեն քննադաւության կողմից նման վերադրում չի եղել: «կյանքի ւեսիլ» ւոեմի վրա ղդացվում է աղդեցություն Գյոթեից մինչն Թումանյան. Հաւկաւես դիչերային ւեսարանները Հիչեցնում են «Ֆաուսւի» վալւուրդյան դիչերը: Դա երնում է կյանքի դառը վայելքը ե÷ող ջադուի ն ՀավերժաՀարսերի կերւարներում: Գյոթեի աղդեցությունը խոսւովանում է նան Դեմիրճյանը: Գրողն այս ւոեմում ուղում է լուծել կյանք-մաՀ առեղծվածը' սիմվոլիսւների նման այն դիւելով իբրն մի ÷ակ չղթա, ուր կյանքը ձեռք է բերվում ուրիչ մաՀերի Հաչվին, իսկ մաՀը անցում է Հավիւենականության: Մեղ Հեւաքրքրող Հարցի ւեսանկյունից կարնորը դիչերվա ւաՀին ւիեղերքի ւարրալուծումն է կամ, ավելի սւույդ, ւիեղերական անւեսանելի ու անանուն ձների Հայւնադործումը: Գիչերվա խավարում դաւարկ քարանձավը լիքն է ոդիներով ու անսաՀման ձներով. Դե չոււ եկե՛ք Դո՛ւք, որ նույնն եք' Բայց ղանաղան ձներում ձեր: Դո՛ւք անանուն էություններ, Եկե՛ք Հադած անունը ձեր: 1 Í. A. Áåðäÿåâ, Ñà8îïîçíàíèå, Ìîñ6âà, 1991, ñ. 53.

Դեմիրճյանի Համար դիչերային խավարը ÷ոխանակ ծածկելու, ընդՀակառակը, երնան է Հանում անսաՀման ւիեղերքի բաղում անւեսանելի կողմեր: ԽորՀրդավոր դիչերը մի այլ' առավելաւես միսւիկ բովանդակություն է սւանում կոսւան Զարյանի «Երեք երդեր ասելու Համար վիչւը երկրի ն վիչւը երկնքի» ւոեմի Հաւկաւես երկրորդ' «Ձայներ եկեղեցում» մասում: Գիչերը խորացնում է միսւիկ ւրամադրությունները. արթնանում է Հոդիների աչխարՀը, կենդանանում են եկեղեցու ւաւերի սրբերի նկարները ն ւաւմում իրենց կրած չարչարանքների մասին, եկեղեցին լցվում է Հառաչանքներով ու Հեծկըլւոցներով: Թեն այսւեղ կա նան աղդային ողբերդության Հեռավոր արձադանքը, բայց իչխում է միսւիկան, արթնացած ոդիների ւաւճառած սարսուռը: ԱյսուՀանդերձ, կ. Զարյանի Համար նս (ինչւես Դեմիրճյանի) դիչերը կենդանություն է ւալիս անանուն ձներին, մեռած Հոդիներին: «Ասւղերի քերթվածը» մասում ւաՀւանելով միսւիկան, Զարյանն ավելի մեծ դեր է վերադրում դիչերվան: Ըսւ բանասւեղծի' դիչերն աչխարՀը լուսավորվում է մի այլ լույսով. «ԱչխարՀը' ներքին լույսով լուսավոր' իր մեծ սրւից ասւվածություն է ճառադայթում»1: Ըսւ էության ւարբեր բանասւեղծների մու Հաճախ կրկնվում են ւրամադրություններն ու ըմբռնումները, դա անխուսա÷ելի է, ուսւի ւարբերությունները ոչ այնքան դաղա÷արական ընկալումների, որքան դրանց դրսնորման ձների ն անՀաւականությունների մեջ ւեւք է ÷նւրել: ինչւես ուրիչ չաւ դրողների, այնւես էլ կ. Զարյանի Համար դիչերը դաղւնաղերծում է չաւ իրողություններ. «Ձայների բոցեր են սուրում, անՀայւ Հոսանքներ են անցնում ու անՀունը չերւ առ չերւ բաց է անում իր եղերական դաղւնիքը» (նույն ւեղում, էջ 137): ինչւես վերը նչված, այնւես էլ մի քանի այլ նկաւառումներով, Հաւկաւես սիմվոլիսւ բանասւեղծները ÷առաբանում են դիչերը, անձկությամբ սւասում նրա դալուն: Թող ւարօրինակ չթվա, բայց ինչ-որ ւեղ դիչերվան սւասելու կերւից ու ւաւճառներից ելնելով' կարելի է որոչել բանասւեղծի դեղադիւական նախասիրությունները: Օրինակ, դիչերը ÷առաբանում են ն՛ կ. Զարյանը, ն՛ Մեծարենցը, բայց չարժառիթները ւարբեր են: կ. Զարյանը դրում է. կոսւան Զարյան, Երեք երդեր ասելու Համար վիչւը երկրի ն վիչւը երկնքի, Վիեննա, 1932, էջ 129:

Գիչե՛ր' Համերդ դաչնալի, Գիչե՛ր' ւրւում թադուՀի, Գիչե՛ր' խոյանք ոսկեման...

Եվ ասւիճանաբար ւոեմի դործող անձերից մեներդողը լայնացնում է դիչերվա նկարադիրը. «Ո՛ դիչեր, ո՛ դիչեր, չեմիդ առջն կանդնած, լսում եմ սարսուն քնարիդ ձայնը' բյուրեղ ն օրորուն, ... Եվ աՀա բաց ես անում Հոդուդ Հրաչալիորեն դեղեցիկ անդունդը, ս÷ռում ես լայն սրւիդ լուռ ւրո÷ում, ուր սաՀում է երաղիս Հայւնաւես նավը...» ն այլն (էջ 109): Բայց, ի վերջո, դիչերը մեռելների ժամն է, ն ամեն մեռնող ասւղի Հեւ «Հեկեկալով Հոդիս ընդմիչւ անՀեւացավ»: Այսինքն' դիչերը դեւի մաՀ է ւանում, որը սիմվոլիսւների սիրած դաղա÷արն է, քանի որ նրանց կարծիքով' մաՀն ինքը Հավերժությունն է: Գիչերվա ն մաՀվան ղուդորդման աւացույցներից մեկը Տ. Զրաքյանի խոսւովանությունն է. «Ա՛Հ, լուսինը կծադի՛ լաջվարդ դիչերին մեջ. ասւղերը կթուլանան Հաճույքե, ի՛նչ դեղեցիկ դիչեր, ի՛նչ աղվոր կմեռնվի Հիմա...»1: Այլ է Մեծարենցի դեւքում: ի ւարբերություն Զարյանի ն սիմվոլիսւների, Մեծարենցը դիչերվա մեջ կյանք է ÷նւրում. Համբույրիդ, դիչե՛ր, ւաւուՀանս է բաց, Թո՛ղ որ լիառաւ ծծեմ Հեչւադին, կաթը մեղմաՀոս լույսիդ ւար÷անքին' Ու ղով չաղերուդ կախարդանքը թաց:

Մեծարենցի դիչերները Հաճախ ռոմանւիկական անրջանքի բովանդակություն ունեն. Մութ սենյակիս մեջ կը չրջիմ առջի Համբույրն անրջելով...

Մեծարենցյան դիչերները մաՀվան ւադնաւ չեն բերում, դրանք, այսւես կոչված, լուսնադիչերներն են. լի անձկությամբ, սիրով, մւածումով: ի դեւ, ւեւք է նկաւել, որ «լուսնադիչեր» արւաՀայւությունը դալիս է ինւրայից: Նրա դիչերը նս լի է լույսով, ու նա որքան էլ մղվում է դեւի դիչերը, մութը, նույնքան ծարավի է լույսի: ԸնդՀանրաւես «ՆերաչխարՀը» Հարուսւ է լույսի ն դույների ւարբեր

Տիրան Զրաքյան, Երկեր, Երնան, 1981, էջ 190:

երանդներով. թերնս այս Հանդամանքը ւայմանավորված էր ինւրայի նկարիչ լինելով: իՀարկե, ինւրայի Համար այդ երնույթի ակունքը նախ ն առաջ սիմվոլիղմն էր: Հեւաքրքրական է, որ լույսի ու խավարի Հարաբերության նման Հաւկանիչ է ընդդծում Հ. Բախչինյանը Բոդլերի ւոեղիայում. «Նրա (Բոդլերի - Ժ. Բ.) ւոեղիային բնորոչ է լույսի ու խավարի մղձավանջային խաղը, դոյության իմասւի ջղաձիդ ÷նւրւուքը»1: Վերադառնալով Մեծարենցին' նկաւենք, որ նրա ւոեղիայում նս առավել կամ ւակաս չա÷ով առկա են այն Հաւկանիչները, որոնք բնորոչ են դիչերերդությանը: Բայց կան նան Հաւկանիչներ, որոնք անկախ ժամանակից ն դրողի դավանանքից, նրա այս կամ այն ուղղությանը ւաւկանելուց, խորաւես մարդկային են ն Հաւուկ են չաւերին: Գիչերը խորՀելու, մւածելու, կենւրոնանալու Հնարավորություն է ւալիս ոչ միայն բանասւեղծներին, բայց ն այնւես, Հաւկաւես նրանց, ուսւի ւաւաՀական չէ Մեծարենցի դեղեցիկ ձնակերւումը. «Գիչերին մեջ չէ աւաքեն, որ երաղները ավելի վառ ու արադ վերթնումները կ՛ունենան, դիչերին մեջ, ուր չրջանկարը այնքա՛ն Հմայիչ կ՛ըլլա, ն սւասումը' այնքան քաղցրորեն ւաժանադին»2: Բանասւեղծի ասելով' դիչերվա նկաւմամբ իր սերը Հասնում է ւաչւամունքի այն ասւիճան, որ նա ցանկանում է «Գիչերին Հավիւենությունը». կ՛ուղեմ որ դադրին ձայներն այս ւաւիր, Ու նեկւարիդ դողն ըմւեմ ես անՀադ...

Ու թեն բանասւեղծն ակնարկում է միսւիկ ւրամադրության մասին («Ցնորաբե՛ր դիչեր, ա՛Հ, ընդունե ղիս, / Ընդունե՛, միսւիք ո՛վ անդորրություն»), բայց նրա դիչերերդության մեջ իչխողը լուսավոր թախիծն է, երաղանքը, ն իՀարկե, մւածելու (խոկալու) ձդւումը. Գիչերն է լուռ, մութը ւաւած է չորսդին, Մըւածում մը կը սավառնի վեր, եւին Սւվերած ու մթասքող ամւերուն, Եվ կիսաւված խորՀուրդներս թն կ՛առնուն:

Գաղա÷արական առումով դրականության մեջ դիչերվա ւաւ1

«Ֆրանսիական ւոեղիա», Երնան, 1984, էջ 19: Միսաք Մեծարենց, Երկերի ժողովածու, Երնան, 1956, էջ 277:

կերներին լրացնում են մեռնող, իրիկնացող օրվա ւաՀերը, որոնք մարդուն Համակում են անՀուսության, անեղրության, կյանքի անցողիկության ւրամադրություններով: «իրիկունը միթե ամեն բանի ւիեղերականությունը չէ՞: ի՛նչ խորին է խաղաղությունդ, Ասւված: իրիկունն ի՛նչւես ղԲեղ կՀիչեցնե, ինչւես, արդեն, սկիղբներն ու վախճանները Հավիւենությունը կւաւմեն»1,- դրում է ինւրան (Զրաքյանը): Նրա բանասւեղծությունները («Նոճասւան») Հարուսւ են մեռնող օրվա մռայլ ու Հարուսւ ւրամադրություններով, մաՀվան ղդացողությամբ: Մեռնող, իրիկնացող օրվա մթնչաղի թախծու ւրամադրությունները խորաւես մարդկային են, Հաճախ սուբյեկւիվ, կաւված մարդու անՀաւականության Հեւ: Թեն նման ւրամադրությունները ավելի բնորոչ են սիմվոլիսւներին, Հաճախ ունեն դաղա÷արական ու դեղադիւական Հիմք, բայց բնավ էլ ւարւադիր չէ երնույթը անւայման կաւել դրական որնէ դավանանքի Հեւ: կարծում ենք, որ երնույթն ավելի Հոդեբանական է ն մարող օրվա առաջացրած ղդացումը կաւվում է լույսից մութին, որոչակի վերջավոր օրվանից Հավիւենական թվացող դիչերվան, ինչ-որ ւեղ Հասկանալիից դեւի առեղծվածայինն անցնելու մւաՀոդության Հեւ: Վերը Հիչաւակած ÷իլիսո÷ա Ն. Բերդյանը, բնորոչելով թախծի ւեսակները (ւաւանեկան, երիւասարդական, սեռային ն այլն)' առանձնաՀաւուկ նչանակություն է ւալիս «Մթնչաղի անուրջներին»' երեկոյի առաջացրած թախիծին. «Ես ընդՀանրաւես վաւ էի ւանում մթնչաղը: Մթնչաղը անցումային վիճակ է լույսի ն խավարի միջն, երբ ցերեկվա լույսի աղբյուրը արդեն մարել է, բայց դեռ չի եկել ուրիչ լույսի ժամանակը, որը կա դիչերվա կամ մարդու արՀեսւական լույսի մեջ, որը ւաՀւանում է մարդուն խավարի ւարերքից կամ ասւղային լույսից: Հաւկաւես մթնչաղն է սրում Հավերժության, Հավերժական լույսի կարուը»2: Բերդյանի դիւարկումներում կա մի կեւ, որն ուղղակիորեն առնչվում է ւերյանական ւրամադրություններին: Բերդյանը նկաւում է, որ մեծ քաղաքի մթնչաղում առավել չա÷ով է ի Հայւ դալիս մարդկային կյանքի չարիքը: իսկ Վ. Տերյանը առավելաւես քաղաքային մթնչաղի երդիչն է: Վ. Տերյանի բանասւեղծություններում նս (դրանք բաղմաթիվ են) կարնոր ւեղ են դրավում մեռնող օրվա, իրիկվա ւաւկերները: Երնի իրիկնային ւաՀի դասական ւաւկեր են Տերյանի

Տիրան Զրաքյան, Երկեր, Երնան, 1981, էջ 174:

2 Í. A. Áåðäÿåâ, Ñà8îïîçíàíèå, Ìîñ6âà, 1991, ñ. 53.

Լույսն էր մեռնում, օրը մթնում, Մութը ւնից ւուն էր մւնում

ւողերը: Բանասւեղծի անսաՀման քնքչության մեջ կա ավելի չաւ խոնարՀ Համակերւում, քան բաղձանք, ավելի ՀուսաՀաւություն, քան խանդավառություն. Տխուր ու մենակ լուսնյակն է վառվում իմ սիրւն է լալիս մենակ ու ցավու, Լուսնյակն արնի ըսւվերն է աղու, Արնի ցոլքն է լուսնյակը ւրւում:

կամ' Ցերեկը լռեց... Երկինքը վառեց ոսկե բուրվառներ, Լույսերը քնքուչ դրկեցին անուչ երկինք, ծով ու Հող, - Ա՛խ, եթե մեկը իմ Հոդին այդ մեղմ լույսերին խառներ Եվ ÷այ÷այեր իմ Հոդնաւանջ սրւի թախիծը մաչող...

ի ւարբերություն վերը նչված Հեղինակների' Տերյանի Համար դիչերը ոչ թե իրերը, աչխարՀն ու իր Հոդին ւարրալուծելու, իրերի, այսւես կոչված, այնկողմնային էությունը բացաՀայւելու, այլ կյանքի աղմուկից, իրականության Հոդսերից Հեռանալու ն անուրջներով նրան Հակադրվելու միջոց է: Տերյանի դեղադիւության մեջ դիչերը կաւարում է մի ÷ոքր այլ դեր, քան, ասենք, ինւրայի կամ Դեմիրճյանի մու: Տերյանը Հեւնում է սիմվոլիղմի մի ուրիչ սկղբունքի, այն է' ւեսիլներով ու Հեքիաթներով Հակադրվել դորչ իրականությանը ն սւեղծել վերացական ու դաղա÷արական մի աչխարՀ' իրականի Հակադրությունը. Լայն ըսւվերները ընկան անաղմուկ, Անուչ նիրՀեցին ծով, անւառ ու լեռ... Ես քեղ կւաւմեմ ոսկե Հեքիաթներ, իմ սիրուն մանուկ, իմ քնքուչ մանուկ...

Նման ւրամադրությունները եղակի չեն Տերյանի մու, ւարբերաբար կրկնվում են ւարբեր բանասւեղծություններում ն Հուչում Հե150

ղինակի կայուն սկղբունքների մասին. կա խորՀրդավոր, դյութող մի խավար, ... Մի քաղցր վիչւ կա անդարձ անցածում, ՎերՀուչների մեջ - մի անսոււ դրախւ...

Այս մի քանի թռուցիկ, ոչ սւառիչ դիւարկումները Հուչում են, որ բնության ն մեղ չրջաւաւող իրականության մեջ կան կայուն ն կրկնվող երնույթներ (ւարվա եղանակ, օրվա ւաՀ, կյանքի ÷ուլ ն այլն), որոնք ունեն արդեն որոչակի, իրենց ամրադրված բովանդակություն, ինչն էլ անխուսա÷ելիորեն որոչակի ընդՀանրություններ է սւեղծում այդ երնույթներն արւացոլող դրական ւարբեր սւեղծադործություններում, անդամ եթե խոսքը վերաբերում է մեծ անՀաւականությամբ օժւված դրողներին: Ավելորդ է ասել, որ նրանց մեծությունը ւարբերությունների մեջ ւեւք է ÷նւրել:

Բ ՄԱՍ

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԸ

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅ ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅԱՆ

ԳՆԱՀԱՏՈՒԹՅԱՄԲ

Աբովյանի ողբերդական անՀայւացման առեղծվածը' միացած նրա Հրաբորբոք Հայրենասիրության Հեւ' նաՀաւակի լուսաւսակով ղարդարեց դրողի անունը: Այդ անունն այլնս անբաժան մնաց Հայ ժողովրդից ն դարձավ նրա Հավերժական երթի մչւական ուղեկիցը: Նոր ժամանակների Հայության Հոդնոր վերածննդի, նրա աղդային ինքնաճանաչման ու ղարթոնքի, լուսավորության ու առաջադիմության ձդւումի բացառիկ արւաՀայւիչն է Աբովյանը, որ Հսկայական քայլերով առաջ մղեց Հայ ժողովրդի Հոդնոր ղարդացումը: Նա ձն ու կերւարանք ւվեց Հայ Հասարակության ընդերքում վաղուց ի վեր խմորվող, Հասունացող, բայց դեռնս չՀսւակված, չկայունացած, որոչակիություն չսւացած դաղա÷արներին ու երաղանքներին, խոսեց բոլորից առաջ, բոլորի ÷ոխարեն, բոլորի Համար, բայց անՀաւական անկրկնելի ձայնով, որը Հաղվադյոււ է ն անչ÷ոթելի Հայ դւրության դարավոր ւաւմության մեջ: Թչնամիներն, իՀարկե, չուչացան, ն սքեմաՀանդերձ խավարամիւներն ու ւաչւոնաղդեսւ ասւիճանավորները ուժերը ներածին չա÷ թունավորեցին Աբովյանի կյանքը, բայց ժողովուրդը սիրեց ու ընդունեց նրան, ն այդ սիրո մեջ անմասն չմնաց արնմւաՀայ Հաւվածը: Դեռնս «Վերք Հայասւանի» վեւի լույս ւեսնելուց էլ առաջ, Պոլսի «Մեղուն» 1857 թ. մի Հաւված ււադրեց «Աղասիի երդը» վերնադրով: Դա, իՀարկե, ղարմանալի չէր, քանի որ Աբովյանի աչակերւների ձեռքով վեւի ձեռադիր օրինակը մինչն ււադրվելը ւարածվել էր ն ծանոթ էր չաւերին, իսկ վեւի մի քանի Հաւվածներ Աբովյանն ինքը 1844 թ. ւրամադրել էր դերմանացի բանասւեղծ ու թարդմանիչ Ֆրիդրիխ Բոդենչւեդին, երբ վերջինս ժամանել էր կովկաս: Աբովյանի նվիրական ձդւումն էր վեւի թարդմանության մի153

ջոցով օւար աղդերին ցույց ւալ, որ Հայերը չաՀամոլ վաչխառուներ չեն, ինչւես մւածում են նրանց մասին եվրուացիները, որ Հայերն էլ ունեն բարձր ու սուրբ ղդացմունքներ, որոնք սակայն բավարար չա÷ով չեն արւաՀայւվել դրականության մեջ ն Հայւնի չեն օւարներին: Աբովյանի անունը մոււք է դործում Արնմւյան Հայասւան` սկսած 50-ական թվականներից, երնում է մամուլում, առաջաբաններում, ժողովածուներում, սակայն նրա մասին առաջին իսկական դնաՀաւող խոսքն ասաց Սւե÷ան Ոսկանը: 1859 թ. «Վերքի» լույս ւեսնելուց անմիջաւես Հեւո, Փարիղում լույս ւեսնող «Արնմոււք» Հանդեսում ընդարձակ Հոդվածաչարով Հանդես եկավ նրա խմբադիր Սւ. Ոսկանը: Անչա÷ մեծ էր Աբովյանի Հմայքը ն դեռնս չաւ թարմ' նրա կորսւի կսկիծը, ուսւի Ոսկանը Հանդամանալից խոսեց Աբովյանի անձնավորության ն կյանքի մասին, ընդդծեց մարդու ն Հայրենասերի նրա առինքնող Հաւկանիչները: Առաջին ււավորությունը, որ սւանում է ընթերցողը Ոսկանի Հոդվածից, անվերաւաՀ սերն է Աբովյանի անձի ն լիակաւար Համակրանքը' նրա բռնած դործի նկաւմամբ: Հոդվածադիրը վկայում էր, որ Աբովյանի անունը վաղուց էր Հայւնի իրեն, քանի որ օւարաղդիները վաղուց ի վեր դովեսւով են խոսում նրա մասին, Հիացմունքով նչում նրա դիւելիքները, մանկավարժական Հմւությունը, մարդկային մեղմ բնավորությունը: Ոսկանը քաղվածքներ է անում դերմանացի ճանաւարՀորդ Վադների ն մի անՀայւ ֆրանսիացու ճամ÷որդական ււավորություններից, որոնց մեջ նրանց Հեղինակները ղարմանքով ու Հիացմունքով են նչում եվրուական, մասնավորաւես դերմանական դրականության ու ÷իլիսո÷այության Աբովյանի Հրաչալի իմացության մասին, վկայում, թե Աբովյանը «Շիլլերը ջուրի ւես դիւե, Լեսինկին, Լեյւնիսին կարծիքները մաղե անցուցեր է ն իր ասիական երնակայությունով անոնց նոր դույն մը կոււա»1: Ոսկանի' օւարներից արած քաղվածքները բացաՀայւում են մի չաւ կարնոր բան' Աբովյանը ւեղական նչանակություն ունեցող ֆենոմեն չԷ, նա մեծ մւածող Է այն ժամանակվա եվրուական իմասւով: «Տարօրինակ երնույթ մարդկային լուսավորության. Հայու մը բերան արձադանք է այնւիսի ւեսիլներու, որք մեր մեջ դեռ նոր կը ւարածվին: Շիլլերին, Լեսինկին դրությունները կովկասի լեռների մեջ կը Հասւաւվին ն լսելի կըլլան ն դեռ Եվրուայի մեջ ժողովուրդ կա, որ այս Հեղինակներու անունը անդամ լսած չէ: Զարմանալի բան ւիւի

«Հայ դրական քննադաւության քրեսւոմաւիա», Ե., 1981, էջ 351:

ըլլա, եթե Ասիայի լուսավորությունը կովկասեն սկսի, ն Բրոմեթեին ժայռը ւեսնե իր չարչարանքին արդյունքը»1,- դրում էր ֆրանսիացի ճանաւարՀորդը: Օւարների օդնությամբ չեչւելով Աբովյանի մեծ իմացականությունը ն ւարբերակներ առաջարկելով նրա անՀայւացման առեղծվածի չուրջ' Ոսկանը դրդռում է ընթերցողների Հեւաքրքրությունը, Աբովյանի նկաւմամբ սիրո ու Համակրանքի կոչ անում. «Ոչ, չւիւի ըսվի, որ իրավունք ուներ, երբ կը դրեր. «մեկ օր էլ դու վեր կընկնիս, կը մեռնիս, մեկ ողորմի ասող էլ չես ունենա»: իր աչակերւները ն այս ւողերը դրողը իր վրա ւիւի դթան միչւ, երբեք չւիւի դասեն ղինքը այն սոււ աղդասերներու կարդը, որք անձնական ÷առքի Համար ամեն իրավունք ուքի ւակ կառնեն ն որք դրիչ ունենալով ձեռքներնին, երկու ւող չուղեցին իր վրա դրել»2: Այս ամենի մեջ ամենակարնորն այն է, որ Աբովյանի անձն ու դործը Ոսկանը դիւում է միասնության մեջ ն Աբովյանի անձնական ճակաւադիրը չի բաժանում նրա սւեղծադործության բովանդակությունից: Սա Հենց Աբովյանի կերւարի իդեալական ըմբռնումն է, որ Հեւադայում, արխիվային ինչ-ինչ ÷ասւերի Հայւնաբերման ւաւճառով, եթե ճեղքվածքներ էլ ւալիս է, այնուամենայնիվ, մնում է ղարմանալի ամբողջական: ի ւաւիվ Ոսկանի, ւեւք է ասել, որ նա ճիչւ Հասկացավ Աբովյանի վեւի աղդային նչանակությունը, Նալբանդյանի բառերով ասած' դրքի խորՀուրդը: Նալբանդյանը իրավացիորեն Ոսկանի մասին նկաւում էր, թե «Արնմոււքի» դիւուն Հրաւարակողը «Հասկացել է բոլորովին թե՛ դրքի խորՀուրդը ն թե՛ Հեղինակի արժանավորությունը»: «Վերքի» արժանիքները Ոսկանը խմբավորում էր աղդային ն բանասիրական Հաւկանիչների ւակ: Աղդայինը Հոդվածադիրը ւեսնում էր ն՛ Հերոսի ընւրության, ն՛ լեղվի մեջ' նչված առումներով Աբովյանի Հայրենասիրությունը Համարելով «Հեռաւես աղդասիրություն»: Թե՛ ղոււ աղդային ն թե՛ ընդՀանրաւես դեմոկրաւական նկաւառումներով Ոսկանը բարձր է դնաՀաւում Աղասուն Հերոս ընւրելու ÷ասւը, որովՀեւն այդ չրջանում Ոսկանն ինքը ւարված էր ֆրանսիական Հեղա÷ոխության դաղա÷արներով, ուսւի նրա Համար Հավասարաւես սիրելի էին թե՛ աղդային, թե՛ օւարաղդի բռնակալների դեմ ւայքարող Հերոսները: Այս ւաւճառով էլ Հերոսի ընւրության Հարցում նա լիովին ՀամախոՀ է Աբովյանի Հեւ

«Հայ դրական քննադաւության քրեսւոմաւիա», Ե., 1981, էջ 351: Նույն ւեղում, էջ 352:

ն բաժանում է նրա դեմոկրաւական Հայացքները. «Պ. Աբովյանին այս ընւրությունը իր անձը կաւարելաւես կՀայւնե ն մեր Համակրությունը բոլորովին կը դրավե: Ժամանակը եկավ, որ Հայ ռամիկն ալ ղդա, որ իր ռամկությունովը մեծ բաներ կրնա ընել ն ուրիչ ժողովուրդներե վար չմնար թե՛ աղդային ն թե՛ օւարաղդի բռնավորներու դեմ ղինելու աւեն...»1: «Վերքի» աղդային նչանակությունը, Ոսկանի ըմբռնմամբ, չէր սաՀմանա÷ակվում Հերոսի ընւրությամբ: կարնորը բուն Հայկական կյանքի նկարադրությունն էր, Հայ մարդու ընւանեկան, կրոնական ու կենցաղային առօրյայի Հարաղաւ վերարւադրությունը, այն ասւիճան Հարաղաւ, որ «Այս դիրքին չնորՀիվ վերջաւես վւարանդի Հայ մը կրնա դոնե ւեսիլ մը ունենալ աղդային բարքին, սովորություններու ն վիճակին»: Ոսկանը չի մոռանում չեչւելու Աբովյանի վիւասանական ւաղանդի Հղորությունն ու նրբությունը միաժամանակ, նրան Համեմաւում է եվրուական Հռչակավոր դրողների Հեւ. «Տեղ-ւեղ այնւիսի մանր ն ÷ա÷ուկ նկարադրություններ կան, որք Պալղաքի կամ էոժեն Սյուի դրածներեն վար չեն մնար ն վիւաբանի թանկադին ւաղանդ մը կը Հայւնեն»2: Աբովյանի վեւից ելնելով' Ոսկանն անում է անՀրաժեչւ Հեւնություններ աղդային դրականության ղարդացման ուղիների վերաբերյալ: Աբովյանը ցույց էր ւալիս դրականության ղարդացման արմաւական ուղին, որը ւարբեր էր սնուի աղդասիրությունից ն Հենվում է առողջ սկղբունքների վրա: Պեւք է Հենվել ժողովրդական բարքերի, ժողովրդի ավանդությունների ն ւաւմության վրա, սւեղծել աչխարՀիկ բովանդակությամբ դրականություն ն աղդը Հանել մւավոր աղքաւության վիճակից: «Պ. Աբովյանին դրածը, եթե ուրիչ ուսումնականներե չարունակվի, կրնա վերջ դնել մեր մւական աղքաւության ն ÷ոխանակ սնուի կամ օւարաղդի դրածներու, ւոՀմային դրադիւություն մը Հասւաւել: Ժողովուրդին սիրւը' աՀա՛ դրադիւության աղբյուրը, իր անցյալը ն ավանդությունները' աՀա՛ դրելու նյութերը. աղդ ն մարդկություն. աՀա՛ նւաւակ, ուր ճչմարիւ բանասերը կաչխաւի ուղղիլ ն իր Հեւ ւանիլ բաղմությունը, որու անդամ է» (նույն ւեղում): կարելի է ասել, որ Աբովյանը Հասնում էր իր նւաւակին, ն Ոսկանն առաջիններից մեկն էր, որ անդամադրվում էր նրա Հեւնորդների բանակում ն ուրիչներին նս կոչ էր անում Հեւնելու Աբովյանի օրինակին: Նա Հաւուկ ուչադրություն է Հրավի1

«Հայ դրական քննադաւության քրեսւոմաւիա», Ե., 1981, էջ 355: Նույն ւեղում, էջ 356:

րում նան Աբովյանի լեղվի վրա ն առիթն օդւադործելով առաջ քաչում խիսւ առաջադիմական ւեսակեւներ, չարունակում է Աբովյանին' այս անդամ արդեն ձայնակցելով Մ. Նալբանդյանին: «Լեղվի միությունը ն դյուրությունը աղդի մը խարիսխն է» նչանաբանով նա առաջ էր քաչում լեղվի միասնության խնդիրը' լեղուն դիւելով իբրն աւադա միասնական աղդի դոյության անՀրաժեչւ ւայմաններից մեկը: Ըսւ էության, նա ոչ միայն ճիչւ է դնաՀաւում Աբովյանի աղդային ու դրական դործունեությունը, այլն դառնում է նրա դործի քարողիչը ու չարունակողը աղդային ու Հասարակական Հարաբերությունների ղարդացման նոր չրջանում: Դիւելի է նան այն Հանդամանքը, որ Ոսկանը Աբովյանին դնաՀաւում է Համաղդային ւեսանկյունով' առանց խնդիրը մասնավորեցնելու արնելաՀայ կամ արնմւաՀայ չրջանակներում: ԱրնմւաՀայ իրականության մեջ էլ սակայն Աբովյանը դւավ իր թչնամիներին: Եթե «Մեղուն», «Արնմոււքը», «Արծվի Վասւուրականի»-ն Հաւվածներ էին ււադրում ն սիրով արւաՀայւվում մեծ Հայրենասերի ու լուսավորչի մասին, աւա Հեւադիմականները, ղայրացած Աբովյանի Հակակղերական Հայացքներից, չէին վարանում օրը ցերեկով նրան ւկարամիւ անվանել: 1864 թ. Զամուռճյանի խմբադրած «Երնակը», «Աղոթք ընելուն Հարկը ն ւաւչաճությունը» վերնադրով Հոդվածին իբրն վերջաբան մի Հաւված դրեց «Վերքից» ն աւա դնաՀաւեց Աբովյանին. «... Թող որ միչւ ուղած աղաւության միջոցը Հրաչքի ւես բաներ են, որ սովորական չեն. թող որ ըսածին ւես կկարծե նե Աբովյանը' ւկարամիւ է, թե որ բարեւաչւության դործքերը ծաղրել է միւքը նե' ինչւես որ իրոք կերնի, ամբարիչւ է»1: Զամուռճյանի այս աւելությունն ու կիրքը ցույց են ւալիս, որ Աբովյանի Հակակղերական Հայացքները կաւարել էին իրենց դրական դերը. նրանք վւանդավոր էին եկեղեցու Համար, ն եկեղեցին ի դեմս Զամուռճյանի, ւկարամւության մեղադրանքով ձդւում էր չեղոքացնել Աբովյանի աղդեցությունը: 19-րդ դարի 60-70-ական թթ. արնմւաՀայ մամուլում, Հրաւարակախոսության ու դրականության մեջ Աբովյանն ընկալվում է իբրն աղդային նաՀաւակ, որ դարձել է քաղաքական բռնության ղոՀ: Այդ ւեսանկյունով է նրա մասին խոսում Տեր-Սարդսենցը իր «ՇաՀենն ի Սիւիր» վեւում, այդ ւեսանկյունով է նրան դնաՀաւում Մ. Մամուրյանը: Մամուրյանը ցավով նկաւում է, որ աղդային թչվառ վիճակը, սւրկությունն ու բռնությունը Հնարավորություն չեն ւալիս

«Երնակ», 1862 թ., 7 10:

աղդային դրականություն սւեղծելու ն նման ÷որձերի Համար Աբովյանն ու Նալբանդյանը Հաւուցեցին իրենց կյանքով. «Ուրեմն ո՞ւր է Հայ Պերանժեն, Հայ Պայրն, Հայ կեոթեն, Հայ Հյուկոն, Հայ էոժեն Սյուն ն այլն: Բայց, ավա՛ղ, ո՛վ ւիւի սնուցանե, քաջալերե, մեծարե նորածին կամ թադուն Հայ քերթողը, վիւասանը, իմասւասերը, թչվառության, սւրկության ն բռնության Հողին վրա. ո՛վ ւիւի կերակրե, ւաչււանե, աղաւե Աբովյան մը, որ Հայասւանի վերքը ցույց ւալու ն ողբալու աւենը' անւեսանելի ձեռքե Հանդունդ կը դլորի, Նալբանդյանց մը, որ ուղիղ ճանաւարՇը Հայւնելուն' արծիվին ճիրանին ւակ կը ճնչի ն աղաւություն դոչելով' Հոդին կը ÷չե, Պաւկանյան մը, որ ÷լած սրւերու Հայրենասիրության թելերը կը թնդե, այլ վարադույրի մը եւնեն ն այլն»1: 60-70-ական, մասնավորաւես 60-ական թվականները արնմւաՀայ իրականության մեջ աղդային ղարթոնքի, անկախության Համար ւայքարի, աղդային իդեալների Հասւաւման ւարիներ էին (Հիչենք Զեյթունի աւսւամբությունը, Աղդային ՍաՀմանադրությունը ն այլն), ն Աբովյանն ու նրա «Վերքը» ընկալվում էին դերաղանցաւես աղդային առումով: Հեւադա ւասնամյակներում' 80-90-ական թթ., Աբովյանի անունը ավելի Հաճախ է չոչա÷վում արնմւաՀայ մամուլում: Սակայն այս չրջանում, մի չարք ւաւճառներով, չեչւը դրվում է ընդՀանրաւես Աբովյանի կաւարած դործի օդւակարության ն նրա վեւի ռեալիսւական դծերի վրա: Նախ' սուլթանական Թուրքիայի դրաքննությունը չա÷աղանց ուչադիր էր արնմւաՀայ մամուլում Հայրենասիրական ու աղդասիրական բնույթի խնդիրներ արծարծելու նկաւմամբ, ն դրողներն ու Հրաւարակախոսները սւիւված էին բավարարվել սոսկ Հւանցիկ ակնարկներով, կիսաւ-ւռաւ ասած մի քանի խոսքերով: ՊաւաՀական չէ, որ կիսաւ մնաց Ար÷իարյանի «Րաֆֆի ն Հայ վիւասանությունը» Հոդվածաչարը, Րաֆֆու «Խամսայի մելիքությունների» սյուժեի վերաւաւմումը: Եվ քանի որ մամուլում աղդային ու քաղաքական խնդիրներ չոչա÷ել Հնարավոր չէր, իսկ արնմւաՀայ ոչ միայն քննադաւությունը, այլն դրականությունը ղարդանում էր Հիմնականում մամուլում, աւա, բնականաբար, անկարելի է դառնում Աբովյանի դործի աղդային Հայրենասիրական կողմի արծարծումը: Մյուս կողմից էլ, 80-ական թթ. ռեալիսւական չարժման մասնակիցները «դեւի դավառը, դեւի ժողովուրդը» իրենց նչանաբանի իրադործման ճանաւարՀին մաւնացույց էին անում Աբովյանի ժողովրդասիրությունը, ժողովրդի Համար կաւարած օդ1

Վոլթեր Սքոթ, իվանոե, Զմյուռնիա, 1872 թ.:

ւակար դործը: Այս առումով Աբովյանը դարձավ արնմւաՀայերի Համար օրինակ ու չա÷անիչ, Համեմաւության եղր: Խոսուն է Տիդրան կամսարականին Աբովյանի Հեւ Համեմաւելու երնույթը: Աբովյանի դործն ու սւեղծադործությունն ունի Համաղդային նչանակություն, իսկ Տիդրան կամսարականի «Վարժաւեւին աղջիկը» վեւը Աբովյանի «Վերքի» Համեմաւությամբ չաւ ավելի մասնավոր երնույթ է ն ավելի Համեսւ նչանակություն ունի: Բայց մյուս կողմից էլ, եթե Պարոնյանի երդիծական սւեղծադործությունը չՀաչվենք, աւա ըսւ էության կամսարականի վեւը առաջին ռեալիսւական սւեղծադործությունն էր արնմւաՀայ արձակում' ռոմանւիղմի որոչ ւարրերով, բայց ն Հասարակության սոցիալական կառուցվածքի, ասել է թե ժողովրդի կյանքի Հիանալի իմացությամբ: Հաւկաւես այս վերջին Հանդամանքն էր թույլ ւալիս նրան Համեմաւել Աբովյանի Հեւ: 1888 թ. «Արնելքի» Հոդվածներից մեկում Ար÷. Ար÷իարյանը կամսարականի մասին խոսելիս վկայակոչում է Մարկոս Աղաբեկյանին. «ինչւե՛ս ժողովրդի լեղուն, ժողովրդի Հոդին կը ÷այլի այդ վեւին մեջ. միայն թե չարունակեր ինչւես սկսած է: Այդ երիւասարդը չաւ սիրեցի, անդամ մը դա ղիս ւեսնե, չաւ կը ցանկամ ւեսնել ղնա: Մեր Աբովյանը ւիւի լինի: Մենք ալ բան մը ւիւի ցուցնենք ռուսաՀայոց»1: «ԱրնմւաՀայոց Աբովյան, Պոլսո Աբովյան» արւաՀայւությունները մամուլում սւանում են այն արժեքը, ինչ որ «Հայ Պալղաք, Հայ Պերանժե» կաւակցությունները, այսինքն Աբովյանը ընկալվում է իբրն սւույդ ու վավերական մեծություն ն նրա Հեւ Համեմաւվելը' բարձրադույն ւաւիվ: Դժվար չէ նկաւել սակայն, որ նման Համեմաւության Համար Հիմք է ծառայում Աբովյանի վեւի բաղմաթիվ Հաւկանիչներից մեկը, դուցե ն դլխավորը' ժողովրդական կյանքի իմացությունը ն վեւի ռեալիսւական դծերը, թեն վերջին Հաչվով «Վերքը» ռեալիսւական վեւ չէ, այլ դեղարվեսւական ւարբեր մեթոդների Համադրություն: 80-ական թթ. դրական չարժման կողմնակիցները «Վերքը» դնաՀաւում էին իրենց որդեդրած մյուս սկղբունքի' օդւակարության առումով նս: 1893 թ. ԱբրաՀամ Այվաղյանը Հրաւարակեց «Շար Հայ կենսադրությանց» դիրքը, որի մեջ ւեղադրել էր նան Աբովյանի ու Նալբանդյանի կենսադրությունները: Գիրքը, կաւարման ցածր որակով Հանդերձ, ընդՀանուր առմամբ դրական արձադանք դւավ մամուլում, ն դրախոսները, կարծես խոսքները մեկ արած, բաղմաթիվ երկրորդական ու երրորդական կարդի մարդկանց կենսադրություն1

«Արնելք», 1888 թ., թիվ 1338:

ների չարքում առանձնացրին Աբովյանի ու Նալբանդյանի անունները: Արչակ Զուանյանը չաւ որոչակի դրսնորեց բոլորի մեջ նրանց դերադասելու իր ցանկությունը. «Ու Հեւո, ծանոթ ն անծանոթ չաւ մը երկրորդական դեմքերու մեջ, կը դւնենք երկու մեծ ու սիրելի անունները Բանաքեռցի Խաչաւուրին ն Մ. Ղաղարյան Պայւարյանցին, ղորս մենք քանի մը ուանավորով ու քանի մը դեւքով միայն կը ճանչնայինք ն որոնց վրա աՀա առաւ ւեղեկություններ կոււա մեղի ւ. Այվաղյան»1: Բաղմաթիվ կենսադրությունների մեջ նույն անունները առանձնացրեց նան Ար÷. Ար÷իարյանը «Օդւակար ըլլալ» Հոդվածում'2 չեչւը դնելով նրանց կաւարած դործի օդւակարության, ժողովրդի դործին նրանց նվիրվածության վրա: Ար÷իարյանը առանձին ջերմությամբ է խոսում Աբովյանի մասին. «Առաջինը (երկու դեմքերից - Ժ. Բ.) կը վերաբերի Բանաքեռցի Խաչաւուրին: Այդ չաՀեկան մեծ դեմքը մասնավոր չողով մը կը ÷այլի այն մութին մեջ, ուր կորսված է, ն իր վրա բերնե-բերան լսված ւաւմությունները' արի ու վեՀ Հոդիի մը ւեղը կոււան իրեն մեր մեջ: Ամենեն առաջ ինքն է, որ Հասկցած է ժողովրդական լեղվին ինչ Հարուսւ դանձարան մը ըլլալը ու այդ լեղվով երդած է ընւանեկան անոր ուրախություններն ու վչւերը: Հանկարծական բան մը եղած չէ այդ բերումն իր մեջ, այլ երկարաւն խորՀրդածության ու դաւողության արդյունք»: ԱյնուՀեւն Ար÷իարյանը Հիչում է իր Հայրենակիցներին օդւակար լինելու Համար Աբովյանի կողմից Դորւաւում Հաց թխելու եղանակներ սովորելու ÷ասւը, նման երնույթ Հիչում է Մ. Նալբանդյանի կյանքից, երբ վերջինս չերամաւաՀության մասին դիրք էր դրում ն խրաւներ ու խորՀուրդներ ւալիս ընթերցողին' դարձյալ նրանց օդւակար լինելու նւաւակով: Երկու մեծ մարդկանց կյանքից վերցրած այդ դեւքերը կողք կողքի դնելով' Ար÷իարյանը եղրակացնում է. «ԱՀա երկու մարդիկ, որք իրենց ժամանակին բաղդադմամբ, մթերած են դիւության ու դւրությանց մեծ ւաչար մը, որք դիւեին, թե դասարանական ամւիոնեն կամ մամուլի միջոցով կըրնային աղդել իրենց Հասարակության վրա, բարե÷ոխելով մւքերը, ջնջելով նախաւաչարումները ն ÷ւած սովորությունները, Հառաջադիմության ուղին ցույց ւալով լայն ն անսաՀման: Եվ ասոր Հեւ մեկւեղ ըմբռնած են, թե ժողովրդի նյութական օրինակներով ալ խոսելու ւեւք կա, Հառաջադիմությունը իրական ու դրական կերւերով

«Հայրենիք», 1893 թ., 7 462: «Հայրենիք», 1893 թ., 7 464:

ցույց ւալու Հարկ կա, ւակսեցնելով Հոդնությունները կամ ավելցնելով դյուրակեցության միջոցները: Ու այսւես մին, Հացադործության ավելի Հարմար կամ աժան եղանակ մը կը սորվի' իրեններուն սորվեցընելու Համար, ն մյուսը ժողովրդական խրաւները կը դրե չերամի մչակության Համար: իրեններուն օդւակար ըլլալու ÷ա÷աքը ամենեն ավելի կ՛երնի մասնավորաւես երկու մեծ մարդերուն այս ÷ոքր դործերուն մեջ»1: Եթե Հնարավորության առումով ն Հանդամանքների բերումով Ար÷իարյանը, առաջնորդվելով իր Հեւաւնդած Հարցերի բնույթով, չեչւը դնում էր Աբովյանի դործի մեկ կամ մյուս առանձին կողմի վրա, բնավ չի նչանակում, թե նա լիովին չէր դիւակցում Աբովյանի դործի մեծությունը ամբողջությամբ վերցրած ն աղդային առումով ընդՀանրաւես: կարելի է նույնիսկ ւնդել, որ այդ մեծության լիակաւար դիւակցությունն էր Հենց Հիմք ւալիս Ար÷իարյանին այս կամ այն մասնավոր առիթով դիմելու Աբովյանին: Առիթը ներկայացած դեւքում Ար÷իարյանը Աբովյանին ւալիս է ամենաբարձր դնաՀաւականը ն երբեմն նույնիսկ չա÷աղանցությունների մեջ ընկնում: Այդւիսի առիթներից մեկը եղավ Խորենացու ւաւմության աչխարՀաբար թարդմանության Հարցը, որից ծնված վեճը վերածվեց ընդՀանրաւես դրաբար-աչխարՀաբար վեճի: Գրաբարի երդվյալ ւաչււանները ծաղրում էին աչխարՀաբարի կողմնակիցներին ն առաջին Հերթին` Աբովյանին: Դրանց թվում էր էմանուել Եսայանը, որ Հարձակվում էր Աբովյանի աչխարՀաբարի վրա, ծաղրում նրան, ասելով թե նրա լեղուն «բարեՀիչաւակն Ծերենց թերեքեմի բարբառ' կ՛անվաներ»: Ար÷իարյանը կրքով ւաչււանում էր Աբովյանին Եսայանի Հարձակումներից, ւաչււանում էր նրա լեղուն ն այդ լեղուն դործածելու աբովյանական նւաւակը: Հանրությանը օդւակար լինելու աբովյանական Հումանիղմը նա Հակադրում էր եսայանների մանր եսասիրությանը. «Աբովյանի «Վերքը», որ ամբողջ մի ժողովուրդ մը ցնցած է, սրւերը դալարած է ն արդի դրականության նոր ուղի մը բացած է, ւ. Եսայանի կողմե ծաղրի առարկա կըլլա. բայց ի՞նչ սւասել այդ եսական Եսայաններե, որք լեղվական խնդիրներու մեջ վայրկյան մը չեն խորՀիր ժողովրդի, աղդի Համար ն միչւ ինքղինքնուն վրա կը մւածեն: Ո՛չ, ւ. Եսայան, Վերքը ծաղրելու Համար անսիրւ, անղդա ըլլալու է Հայ մը: Բայց թե մեր Աբովյանի Վերքը այդքան ծաղրելի է, ի՞նչ են ձեր

«Հայրենիք», 1893 թ., 7 464:

Վիրդիլիոսի Մչակականք ն նմանները: Եթե Վերքը, մեր սրւերը թունդ Հանող այդ դիրքն անՀասկանալի է, կը Հասկնա՞նք Վիրդիլիոսը»: Ցույց ւալու Համար Վիրդիլիոսի անՀասկանալի լինելը, Ար÷իարյանը մի քանի Հաւվածներ է բերում Մխիթարյանների դրաբար թարդմանություններից (իր ասելով' ամենաւարղ ւեղերից) ն եղրակացնում. «Այս ւեսակ դրքեր աչակերւներու կոււաք դւրոցներու մեջ, օւարների բանասւեղծությամբն ու ւաւմությամբը կը սնուցանեք աչակերւները, կը չարչարեք խեղճերն Հասկնալու Համար այս անՀասկանալի ւխմարաբանություններու դեղեցկությունը ն կծաղրեք Աբովյանը, որու մեկ ւողին իսկ արժանի չեն ձեր ւաչւած Մչակականքը ն նմանները»1: Անչուչւ, բանավիճային կիրքը Ար÷իարյանին դցում է չա÷աղանցության մեջ, ն նա թերադնաՀաւում է Վիրդիլիոսին: Այդւիսի դնաՀաւականի Համար ղդալիորեն Հիմք էին ծառայում Մխիթարյանների թարդմանությունները, որոնք կաւարվում էին դրաբարով, որը ասես բանասւեղծությունների միջից Հանում էր կենդանի Հույղն ու ղդացմունքը ն այն, ինչ իսկաւես բանասւեղծական է: Բայց Ար÷իարյանը ճիչւ էր Հարցադրման մեջ, քանի որ աչակերւների Հայեցի դասւիարակության Համար անՀրաժեչւ էր Համարում աղդային ւաւմության ու բանասւեղծության ուսուցումը ն այս Հարցում առաջին ւեղը Հաւկացնում էր Աբովյանին: ԱրնմւաՀայ դրականադիւական միւքը, ինչ խոսք, չէր կարող իր խորությամբ ու Հարցադրումներով Համեմաւվել արնելաՀայ իրականության մեջ սկիղբ առած աբովյանադիւության Հեւ, որն արդեն ճյուղավորվում էր բանասիրության, Հուչադրության, ւեքսւաբանության ն այլն: Բայց արնմւաՀայ դրականադիւությունն, Հաւկաւես քննադաւությունը, ղդայուն էր Աբովյանի անվան ու Հիչաւակի Հանդեւ ն յուրովի ձայնակցում էր մեծ լուսավորչի չուրջը ծավալված միջոցառումներին ու խոսակցություններին: ԱրնմւաՀայ ւարբերականներն անդրադարձան Աբովյանի մաՀարձանի կառուցման արնելաՀայերի միջոցառմանը ն դրվաւանքով խոսեցին այդ մասին: «Մասիսի» աչխաւակից Տիդրան Ար÷իարյանը, անդրադառնալով Աբովյանի արձանի կառուցման արնելաՀայոց ջանքերին' կարնորում էր նան այսւես կոչված «թուղթի ÷առքի» արժեքը' ի նկաւի ունենալով ււադիր խոսքը: Այդւիսի «թուղթի ÷առքի» դրսնորումներից էր նա Համարում «Բաղմավեւում» Հրաւարակված «Հայ լեղվի ուսումն յԵվրուա» ուսումնասիրության մեջ Աբովյանին նվիր1

«Մասիս», 1890 թ., 7 3944:

ված մի քանի էջը, Այվաղյանի' արդեն Հիչաւակված «Շար կենսադրությանց» դիրքը ն այլն: Այսւեղ նչված ու չնչված բաղմաթիվ Հոդվածների ու դնաՀաւականների մեջ առանձնանում են Արչակ Զուանյանի երկու Հոդվածները: Նրանցից առաջինը դրվել է 1898 թ.' Աբովյանի անՀայւացման 50-ամյակի ն երկրորդը' 1906 թ.' նրա ծննդյան Հարյուրամյակի առթիվ (Հեւադայում ճչւվեց Աբովյանի ծննդյան թիվը' 1809): Զուանյանը մասամբ չարունակում է Սւ. Ոսկանի սկղբնավորած ավանդները, բայց չաւ կողմերով Հարսւացնում է Ոսկանի ասածը ն դա ոչ միայն աբովյանադիւության նոր ւվյալների Հայւնաբերման ւաւճառով, այլն Հմոււ ու բարձրաճաչակ դրականադեւի իր նուրբ դիւողականության, նյութի ավելի խոր ընթերցման ն անՀամեմաւ ավելի լայն իմացության չնորՀիվ: Ոսկանի նման Զուանյանը նս առանձնաՀաւուկ ուչադրություն է դարձնում Աբովյանի անձնավորության ու կյանքի վրա' մեծ Հիացումով խոսելով նրա մասին: Աբովյանի անձի նկաւմամբ ունեցած Հեւաքրքրությունը բաղում ւաւճառներ ունի: Նախ' Հոդվածների դրության առիթները անՀրաժեչւություն էին դարձնում Աբովյանի անձի ու աւրած կյանքի մասին խոսելը: Երկրորդ' խավարի ու նախաւաչարումների դեմ Աբովյանի ւնական ու ՀուսաՀաւ ւայքարի ողբերդական ավարւը սւիւում էր խոսել Աբովյանի աւրած ողբերդության մասին: Երրորդ' Աբովյանի անձն ու դործը կաղմում են ղարմանալի ու ներդաչնակ մի ամբողջություն ն այդ ամբողջության ւրոՀումը միայն կվնասեր նրա դործի դիւական մեկնաբանությանը: Եվ վերջաւես, դրականադիւական աչխաւանքի մեջ Զուանյանը նախընւրում էր Հեղինակի կյանքի, նրա աւրած միջավայրի ու ժամանակի միասնական քննությունը: Նա այդ սկղբունքով է առաջնորդվում նան Աբովյանի ւարադայում. «Աբովյանի դործը անոնցմե է, ղոր անկարելի է ամբողջաւես ն իրաւես Հասկընալ առանց արւադրողին կյանքը մուեն ճանչնալու: Գործը բացաւրելու Համար անՀրաժեչւ ւայման մըն է մանրամասնաբար ուսումնասիրել կյանքը, որ անոր ծնունդ ւվավ, ն որ ինքն իսկ արդեն աւրված քերթված մըն է»1: Սակայն կենսադրական ւեղեկություններ Հաղորդելուց ավելի Զուանյանին Հեւաքրքրում էր Աբովյանի բարոյական կերւարը: Աբովյանը այն Հաղվադյոււ, բացառիկ անՀաւներից է, որ իր ժողովրդին վերադարձրեց նրա աղդային դեմքն ու ոդին ն դարձավ նոր ւաւմաչրջանի Հայության Հիմնա1

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 306-307:

դիրներից մեկը: ԱՀա թե ինչու Զուանյանը նկաւում է. «Տոնելով Աբովյանի մաՀվան Հիսնամյակը, Հայ ժողովուրդը իր բարոյական ղարթնումին մեկ մեծ թվականը ւոնած կըլլա»1: Շաւ բարձր կարծիք ունենալով Աբովյանի բարոյական կերւարի մասին` Զուանյանը չի ուղում ընդունել նրա լուսավոր անունը սւվերող որնէ վարկած, նրա անՀեւացման առեղծվածը լուծող այնւիսի ենթադրություն, որ կարող է Աբովյանին իջեցնել իր ÷առքի ւաւվանդանից: Զուանյանը չաւ լավ ըմբռնում է, որ Հայ ժողովրդին ւեւք են Աբովյանի նման իդեալական կերւարներ, որոնք օրինակի ուժ ունեն ն ւեւք է ւաՀեն ժողովրդի ոդին ու Հույսը, ուսւի չւեւք է որնէ բիծ լինի նրանց վրա: Այս առումով նա մերժում է Աբովյանի անՀեւացման դործում թուրքի կնոջ Հեւ կաւի վարկածը: Նկաւելի է նույնիսկ, որ այդ վարկածի Հավանականությանն ու անՀավանականությանը նա առանձին կարնորություն չի ւալիս, այլ ցանկություն է Հայւնում այն մեջւեղից Հանել, «որովՀեւն Աբովյանի կյանքին ամբողջ Հոյակաւ միություն ունեցող դույնը ւիւի ավըրվեր, ւիւի դռեՀկանար այդւիսի վախճանով մը»2: Զուանյանի Համար Աբովյանը դեղեցիկ ն իրենով ժողովրդին դեղեցկացնող երնույթ է: Նրա դործը անընդՀաւ ւեւք է քարողել, ւեւք է կենդանի ւաՀել նրա Հիչաւակը, ժողովրդին վարժեցնել նրա անմաՀության Հեւ: Նա մի դեղեցիկ ն խոսուն Համեմաւություն է կաւարում: Մայր դարձող կանանց դեղեցիկ ւաւկերներ են ցույց ւալիս, որ մանուկները այդ դեղեցկության ցոլքի ւակ ծնվեն, այդւես էլ մեծ մարդկանց դեմքը միչւ ւեւք է ցույց ւալ ժողովրդին, որ այդ մեծության ցոլքի ւակ աճեն սերունդները: «Ու չեմ դիւեր ավելի դեղեցիկ ու դեղեցկացնող դեմք, քան դեմքն այդ դյուցաղնական դեղջուկին, որ ամբողջ կյանքին մեջ դաղա÷արի մը սիրույն մաչեցավ»3: Աբովյանը, սակայն, սոսկ դեղեցիկ երնույթ չէ, նա իր անձով օւարներին է ներկայացնում Հայությունը, ուսւի ւաւաՀական չէ, որ «դերմանացիները Աբովյանին վրայեն Հայությունը սիրեցին, կըմբռնեին, որ Ասիո մեջ խրած այդ ւարրը եվրուական ւարր մըն է, քաղաքակրթության կարող»4: Ա. Զուանյանը կարնորում է Աբովյանի դործը, նրան որակում իբրն արնելաՀայ դրականության Հիմնադիր, ասելով, որ Հեւադա Հայ դրողները ընթացան Աբովյանի բացած ճանաւարՀով: իսկ ՀաԱ. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 305: Նույն ւեղում, էջ 317: Նույն ւեղում, էջ 325: Նույն ւեղում, էջ 309:

ճախ էլ, դուրս դալով Աբովյանի մեծությունը ղոււ արնելաՀայերի Համար սաՀմանելու նեղմւությունից, նա ավելի լայնախոՀորեն է մուենում խնդրին, որոչ վերաւաՀությամբ դւնելով, որ Աբովյանը դրեց ընդՀանրաւես Հայ նոր դրականության սկիղբը: «ինքղինքը մխիթարելու Համար ն իրականացնելու Համար միանդամայն իր ւենչանքներուն ամենեն սիրականը, կքաչվեր ւարաւ ժամերուն ու կդրեր իր Հրաչակերւը' «Վերք Հայասւանի»-ն, որով Հիմը կդներ ռուսաՀայոց, ն թերնս ամբողջ Շայոց նոր դրականության»,ա դրում է դրականադեւը1 (ընդդծումն մերն է - Ժ. Բ.): Այս վերջին միւքը Զուանյանը Հեւնողականորեն չի ւաչււանում ն թվում է նույնիսկ թռուցիկ ասված բան, բայց նրա կողմնակի դիւողությունները դալիս են Հասւաւելու այդ միւքը: Թեն արնմւաՀայ դրականության Համար Զուանյանը ղարթոնքի սկիղբ Համարում է Մխիթարի ն Մխիթարյանների դործունեությունը ն նրանց սկղբնավորած ավանդների կիրառությունը Պոլսում ն իղմիրում, այսուՀանդերձ, նա խոսւովանում է, որ նախ' արնմւաՀայերը ուչացան դրաբար-աչխարՀաբար ձդձդված վեճը լուծելու Հարցում ն աւա բուն դրականության բնադավառում նրանք չունեն Աբովյանի կողքը դրվելու արժանի մեծություն: Աբովյանի դերը նա դնաՀաւում է երկկողմանիորեն, դրականության Հիմնադրի Հարցը քննելիս Հաչվի է առնում նրա ն՛ լեղուն, ն՛ սւեղծադործության դեղարվեսւականությունը, դրականության որակը: «ինքը նոր Հայերենին կյանքը Հասւաւեց ն առջի ÷որձեն իսկ Հաղթանակը ւարավ, որովՀեւն իր դործը կաւարեց դրական Հրաչակերւով մը, մինչդեռ թրքաՀայոց մեջ Հաղթանակը ուչացավ, որովՀեւն առաջ վիճաբանություններն սկսան ն ճչմարիւ աչխարՀաբար կենդանի դրականությունը եւքը եկավ»2: Լեղվի ն դրականության նորացման Հարցը միասնաբար լուծելու առումով նա Աբովյանին Համեմաւում է Դանթեի Հեւ: Ճիչւ է, նկաւում է Զուանյանը, Հայերն այնւես Հաճությամբ չընդունեցին Աբովյանի բերած նորությունը, ինչւես իւալացիները Դանթեինը ն ւեւք եղավ, որ Աբովյանից Հեւո Նալբանդյանն ու Նաղարյանը ւայքարը չարունակեին, այսուՀանդերձ, սկղբնավորողն ու Հիմնադիրը Աբովյանն է: Զուանյանը չեչւը դնում է Աբովյանի կաւարած դործի ամենաէական կողմերի վրա, ընդդծում է դլխավորը, կենւրոնականը: Նա չաւ լավ ըմբռնում է, որ Աբովյանը սոսկ դործիչ չէ, մանկավարժ ու լուսավորիչ, որ նա առաջին Հերթին դրող է ն ւեւք է նրան

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 313: Նույն ւեղում, էջ 306:

դնաՀաւել իբրն արվեսւադեւի ու սւեղծադործողի: Այս իմասւով Աբովյանի մասին նրա դրած երկու Հոդվածները որոչ չա÷ով ւարբերվում են: Առաջինում դրականադեւը Աբովյանին դնաՀաւում է նրա դործի կարնորության բարձր դիւակցությամբ ն այդ կարնորությունը ցույց ւալու ձդւումով, երկրորդ Հոդվածում, արդեն Հասւաւած դրողի մեծությունը, նա թույլ է ւալիս իրեն արդեն նկաւելու նան Աբովյանի սւեղծադործության թերություններն ու ւակասությունները: Սակայն թե՛ առաջին ն թե՛ երկրորդ դեւքում անսաՀման է Զուանյանի Հիացումը արվեսւադեւ Աբովյանով: Աբովյանը Զուանյանի Համար Հղոր, կրքու, ÷ոթորկաչունչ, մրրկածու÷ ւաղանդ է' իր իսկ վիթխարի ւենչանքների ու ղդայությունների ւակ ողբերդականորեն ճղմված, Հրաբուխ մարդ, որ իրեն իբրն նախորդ կարող է ունենալ միայն Նարեկացուն: Ուչադրավ է այն Համեմաւությունը, որ կաւարում է Զուանյանը Նարեկացու ն Աբովյանի միջն, քանի որ այդ Համեմաւությունը Հենվում է ոչ միայն երկու խոչոր անՀաւների Հղոր ւաղանդի, այլն այդ ւաղանդների բնութադրական Հաւկանիչի' քնարականության վրա: Այսինքն Աբովյանի կրակված սրւի ու Հրեղեն խոսքի մեջ Զուանյանը առաջին Հերթին Հայւնաբերում է Հղոր բանասւեղծին ն Հենց բանասւեղծականության առումով էլ նրան Համեմաւում է Նարեկացու Հեւ: «Բառական կոււակումը, կրկնությանց ու անՀադ ընդլայնմանց ձդւումը, ղդացման ծայրաՀեղ ջղայնությունը, բացաւրությանց վայրենի ուժդնությունը, կոչւության ու ÷ա÷կության ւարօրինակ խառնուրդը, ծանր ու դանդաղ երկարաբանությունը ն միանդամայն' երբեմն ÷այլակնաՀանդույն արադությունն ու ÷այլը, աՀավասիկ ինչ որ կդւնենք Նարեկացիին «Ողբերդության մաւյան»-ին ու Աբովյանի «Հայրենասերի ողբ»-ին մեջ, երկու ամենեն Հայ դրքերը, որ ունինք ն որոնցմե միայն ւիւի կրնա ծնիլ Հայ ճչմարիւ բանասւեղծություն մը»1: Ոչ միայն ւաղանդի բնույթով, այլն ներչնչման ուժով նման են այս երկու Հանճարները, որոնք «երկուքն ալ Հիմարության մուեցող Հուղման մը մեջ դրած են» ն «երկուքն ալ իրենց ցեղին ղդայնության բարձրադույն արւաՀայւությունը կներկայացնեն»: Նա Համեմաւում է երկու մեծ Հայերի ոճերը ն նկաւում, որ եթե Նարեկացու ոճը նուրբ է ու կաւարյալ, աւա Աբովյանինը Հուղական է ու ավելի կենդանի: Զուանյանն իր առջն դրած խնդրին մուենում է իբրն դիւնական

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 319:

ու արվեսւադեւ, նրա մեջ եղած դիւնականը Հայւնաբերում է օրինաչա÷ությունը, Հիմնական խնդիրները, սկղբունքային նչանակություն ունեցող Հարցերը, իսկ արվեսւադեւը բանասւեղծական չունչ է ւալիս դիւնականի Հայւնաբերածին, ներկայացնում է այն ներչնչումով ու ոդնորությամբ: Ասվածի Համար լավադույն օրինակ կարող է ծառայել Հեւնյալ նկարադրությունը. «Աբովյանի ոճը իրական մրրիկն իսկ է, ինչւես արնելքի ամառներուն կւեսնենք վրանիս Հեղակարծ խուժելը կարմրած երկնքեն, դորչ ու կանանչ ու մռնչող անՀունածավալ առաձդական դալարաւանջ էակը, որ Հաղար երախներով կւոռա, Հաղար աչվըներով կ÷այլաւակե, Հաղար ռնդունքե ÷ոչի, ծուխ, քար, կայծակ ու արՀավիրք կս÷ռե, աղաղակելով երկինքն ի վեր ցավ մը Հսկայական ու մոլեդին, ն սակայն իր ամեՀի անցքեն անմիջաւես Հեւո, դեռ չ÷արաւած ամւերուն մեջեն կախելով ծիածաններ անուչության, ու Հողին վրա, օդին մեջ ձդելով ղովություն մը, որ ճնչողական ու բարբարոս ւաքության սւանիչ քամին միայն կրնա ծնուցանե»1: Զուանյանի ուչադրությունից չեն վրիւում Աբովյանի ւաղանդի մյուս բնորոչ Հաւկանիչները' երդիծականությունը, բաղմաթեմայնությունն ու բաղմաժանրությունը: Անչուչւ, Աբովյանի սւեղծադործության բոլոր էջերը չէ, որ բավարարում են Զուանյանի ւաՀանջները: Նա, Հաւկաւես երկրորդ Հոդվածում, բաղմաթիվ թերություններ է ւեսնում Աբովյանի սւեղծադործության մեջ, առանձնաւես չեչւում է բայաթիների ու դրաբար բանասւեղծությունների թուլությունը, ձդձդվածությունն ու ճաւաղությունը, մաւնանչում է «Վերքի» կառուցվածքի մի չարք էական թերություններ' կրկնություններ, երկարաբանություններ, չեղումներ սյուժեւային դծից, լեղվական անճաչակություններ ն այլն: Սակայն միաժամանակ նա նկաւում է, որ «Վերքի» թերությունները կարող են քամաՀրանք առաջացնել միայն խիսւ նրբաճաչակների մու, բայց նույն «Վերքի» լավադույն Հաւվածները այնքան բարձրորակ դեղեցիկ են ն այնքան անղուդականորեն Հղոր, որ թողնում են ընկճող Հիացումի ււավորություն, իսկ այդ Հաւվածների վերընթերցումը ւարղաւես ջախջախիչ աղդեցություն է թողնում: Աբովյանի դործունեության ու սւեղծադործության, մասնավորաւես «Վերքի» մեջ Զուանյանը բարձր է դնաՀաւում նրա ժողովրդասիրությունը, որն արւաՀայւվում է թե՛ լեղվի ընւրության ու կիրառության, թե՛ ժողովրդական կյանքի Հրաչալի իմացության ու վերարւադրության մեջ: «Վեւը ծայրեծայր ամբոխ կՀուի»1

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 320:

դրում է նա: Աբովյանը մի Հասարակ դեղջուկի չա÷ դիւե դյուղը ու մեծ դրադեւի ւես կարողացել է վերարւադրել այդ դյուղի կյանքը. «... Աբովյան իր վեւին մեջ կմնա դեղջուկ մը, որուն արձակը ուրիչ բան մը չէ, բայց եթե կոււակումն ու խւացումը Հայ Հողին բոլոր աչուղի երդերուն, ու նույնիսկ Հողին բոլոր աղաղակներուն ու մըրմունջներուն: Բայց ճիչւ անոր Համար, այդ դեղջուկը դրադեւ ն մեծ դրադեւ է, որով դիւցած է խւացնել իր էջերուն մեջ ն Հղոր Համադրությամբ մը ներկայացնել Հայ դյուղը, ամբողջ դյուղը»1: Նչելով Աբովյանի դերն ու նչանակությունը' Զուանյանը միաժամանակ ցավ է Հայւնում, որ արնմւաՀայ իրականության մեջ Աբովյանին դիւեն միայն մի քանի մւավորականներ ն որ նրա սւեղծադործությունը, լեղվի անՀասկանալիության ւաւճառով, մաւչելի չէ արնմւաՀայ ընթերցող Հասարակությանը ն «Վերքը» թարդմանելու խնդիր է դնում: Նա անչուչւ Հասկանում էր, որ թարդմանության դեւքում վեւը կկորցներ չաւ մասնավոր Հրաւույրներ, բայց կսւանար ավելի ընդՀանրական ճանաչում: Սակայն խնդիրը չի վերաբերում միայն Աբովյանի լայն ճանաչմանը, «Վերքի» թարդմանությունը ամենից առաջ անՀրաժեչւ էր արնմւաՀայ դրականության Հայեցի ղարդացման Համար, որովՀեւն արնմւաՀայ դրականության մեջ «ուր եվրուացումը չաւ ավելի առաջ դացած է, բայց որ Հայկական դրոչմը դրողներուն ամենամեծ մասին մեջ քիչ ղդալի է, ւիւի ճոխանար ու Հայանար, եթե Աբովյան մեր մեջ ժողովրդական դառնար»2: Զուանյանն ինքը մւադրություն է ունեցել թարդմանելու «Վերքը», ն դրա վկայությունը ւալիս է Տիդրան կամսարականը: 1899 թ. Ա. Զուանյանին Հղած նամակներից մեկում կամսարականը դրում է. «Պուքրեչեն մորեղբորորդիս ւ. Ճաւուրովը, որ ԱնաՇիւիդ ջերմ Համակրող մըն է, կը դրե ինծի Աբովյանը աչխարՀաբարի (խոսքը արնմւաՀայերենի մասին է - Ժ. Բ.) վերածելու մւադրությանդ առթիվ' «Բառսուն ւարի առաջ, երբ Օրթադյուղ Եղիա Տընւեսյանի Հեւ մեկ ւուն կը բնակեինք, Տնւեսյան կը թարդմաներ «Վերք Հայասւանի»-ն, ն ե՛ս կ՛աչխաւակցեի իրեն. չեմ դիւեր, թե այդ թարդմանությունը ի՛նչ ճակաւադիր ունեցավ. անՀավանական չէ, որ իբր դրական նչխար մը Հեդ վեղամեռ երդաՀանին ընւանիքը երկյուղածությամբ ւաՀած ըլլա ղայն»3: Մեղ անՀայւ է Եղիա Տնւեսյանի ձեռնարկի վախճանը, բայց դրականության ն արվեսւի Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 318: Նույն ւեղում, էջ 329: «ԱրնմւաՀայ դրողների նամականի», Ե., 1972, էջ 59:

թանդարանում այսօր ւաՀւանվում է Մելքոն կյուրճյանի' «Վերքի» թարդմանության ինքնադիրը (ւե՛ս նույն ւեղը, էջ 411): «Վերքի» թարդմանության Հաջողված կամ թեկուղ անկաւար մնացած ÷որձերն անդամ ցույց են ւալիս, որ արնմւաՀայերի Համար Աբովյանի նման Հայադրոչմ Հեղինակի ժողովրդականացումը եղել է առաջին անՀրաժեչւություն: ՌուսաՀայոց թե ընդՀանուր Հայոց նոր դրականության Հիմնադիր, միննույնն է, Աբովյանի բացած ճանաւարՀը չէր կարող ընդունելի չլինել նան արնմւաՀայերի Համար: Այդ ճանաւարՀի էությունը բնութադրում է Զուանյանը. «ՊաՀւանում ու ղարդացում Հայ ցեղին, Հայ լեղվին, Հայ դրականության, մոււքը Հայ ւարրին եվրուական քաղաքակրթության մեջ, աՀա ճամ÷ան, ղոր Աբովյանը կցուցաներ»1: ԱրնմւաՀայերի մեջ այդ ուղին առաջինը ողջունեց Սւ. Ոսկանը, բայց առավել խոր, Համողիչ, բաղմակողմանի ու մեծ արվեսւով բնութադրեց Ա. Զուանյանը: Նրա Հոդվածները կարելի է Համարել լավադույնները արնմւաՀայ դրականադիւության ն լավադույններից մեկը ընդՀանրաւես աբովյանադիւության մեջ: Անչուչւ, Զուանյանը ÷ասւ չի ճչւում կամ Հայւնաբերում, մանրամասն վերլուծություն չի կաւարում, բայց մեծ արվեսւով ու նուրբ դիւողականությամբ, թեն խոչոր, ռելիեֆ դծերով, բնութադրում է Աբովյանի դործի ու սւեղծադործության Հիմնական, դլխավոր Հաւկանիչները ն, որ կարնոր է, սեր ու Հարդանք է ղարթեցնում Աբովյանի նկաւմամբ: Սկսած Սւ. Ոսկանից' արնմւաՀայ դրեթե բոլոր քննադաւները այս կամ այն չա÷ով անդրադարձել են «Վերքի» ժանրի խնդրին: Ոսկանը թեն չաւ բարձր է դնաՀաւում «Վերքը», բայց ն այնւես Համողված է, որ ժանրային առումով այն եվրուական վեւ չէ, դըրված է ռամիկի Համար ն ռամիկի ոճով ն «իբրն դրական չենք մը չընծայվիր մեր առջն»: Հայւնի է նան, որ Նալբանդյանը ընդՀանրաւես Հավանելով Ոսկանի Հոդվածը, չէր կիսում նրա այս կարծիքը ն դւնում էր, որ «Վերքը» միայն եվրուական իմասւով կարելի է ընդունել ու դնաՀաւել: Մեղ թվում է, որ վիճաբանողները ւարբեր կողմեր ի նկաւի ունեն, ն ըսւ էության մեջւեղ վեճի խնդիր չկա: Նալբանդյանը դւնում էր, որ «եթե Աբովյանի «Վերք Հայասւանին» ունի արժանավորություն, ն եթե այդ արժանավորությունը կարելի է դնաՀաւել, աւա ուրեմն միմիայն եվրուական կանոնով, որ նայում է միչւ դործի խորՀրդին ն թե Հեղինակը մինչն որ

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 328: Մ. Նալբանդյան, Երկերի լիակաւար ժողովածու, Եր., 1979, էջ 312:

ասւիճան կարողացել էր Հասկանալ ն լուծանել յուր առաջ դրած խնդիրը»2: Այսինքն եվրուականի ւակ Նալբանդյանը Հասկանում էր դաղա÷արի ն նրա դրսնորման եղանակի, բովանդակության ն ձնի Համաւաւասխանության խնդիրը ն ճիչւ էր յուրովի, երբ ասում էր, թե ոչ եվրուական ւեսանկյունով նայելու դեւքում վեւը կՀնչի իբրն առասւել: Սակայն Ոսկանը ի նկաւի ուներ ոչ թե դաղա÷արական, այլ կառուցվածքային կողմը, լեղվական անՀարթությունները, ճաւաղությունն ու կրկնությունները, այսինքն թերություններ, որ նկաւում է նան Նալբանդյանը ն նրբորեն արդարացնում Աբովյանին. «Այո՛, Աբովյանցը յուր բանասւեղծությանը չէ ւվել այնւիսի ընթացք կամ վերջ, որ սովորական է եվրուական բանասւեղծների, չէ երնում նա որւես մի անՀաւ կաղմած, այլ որւես մի Հանդիսարան որոչ ւաւկերների, բայց դորա առաջը առել է նա մի ընդՀանուր անուն ւալով յուր աչխաւությանը- Վերք Հայասւանի»1: Սւ. Ոսկանը Հենց այս վերջին Հանդամանքն էլ ի նկաւի ուներ: Վեւի կառուցվածքային նույն թերությունները նկաւում է նան Զուանյանը, կանդ է առնում այդ թերությունների վրա, բայց ժանրը բնորոչելիս Հաչվի է նսւում նան վեւի բովանդակության Հեւ: Ելնելով վեւի մեջ ժողովրդի ընդդրկման ծավալից ու խորքից' Զուանյանը վեւն անվանում է ժողովրդական դյուցաղներդություն. «Ժողովրդական դյուցաղներդություն մըն է ան, ուր ժողովրդին կյանքը կբաբախե, ու կւառաւի ու կՀնա, արւաՀայւված այնւես, ինչւես ժողովուրդը կխոսի, բայց արւաՀայւված այնւիսի Հոդիի մը մեջեն, որ ինքը մինակը ավելի Հղոր ու ընդարձակ կղդա, քան ամբողջ ժողովուրդ մը մեկեն»2: Այս Հաւկանիչից ելնելով է նա Հայւարարում, թե վեւը իր ւեսակի մեջ իր նմանը քիչ ունի «ամեն աղդի, ամեն ժամանակի դրականություններուն մեջ»: Ժանրային նույն' դյուցաղներդության բնութադիրն է ւալիս «Վերքին» նան Ռուբեն Զարդարյանը: իր «Գրականություն» աչխաւության մեջ Զարդարյանը բնութադրում է դյուցաղներդության ժանրը ն օրինակներ բերում Հին ու նոր դրականություններից: «Մեծ դյուցաղներդություն մը ուրիչ բան չէ ուրեմն, եթե ոչ սերունդներու Հավաքական սւեղծադործությունը, ուր կխւանա, կ÷ոխարկվի ն կմիանա մեծ բանասւեղծի մը Հանճարին մեջ»3: Այդւիսին են Հոմերոսի «իլիականն» ու «Ոդիսականը», Միլւոնի «կորուսյալ դրախՄ. Նալբանդյան, նչվ. աչխ., էջ 312: Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1966, էջ 318: Ռ. Զարդարյան, Ցայդալույս, Ե., 1959, էջ 463:

ւը», Տասսոյի «Աղաւադրված Երուսաղեմը» ն այլն: Հայ նոր դրականության մեջ Զարդարյանը երկու դյուցաղներդություն է նչում, մեկը' Ա. Բադրաւունու «Հայկ Դյուցաղնը» ն մյուսը' Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին»: Բայց այդ երկու դործերին ւված Զարդարյանի դնաՀաւականները չաւ ւարբեր են: Բադրաւունին չի ւեսել ու չի աւրել իր ւաւկերածը, ողջը սոսկ երնակայության արդյունք է ն ջերմություն չունի, որովՀեւն Հեղինակը, «Հաղորդակից չէ երբեք իր վերսւեղծվելիք աչխարՀին արնուն ու կյանքին, ն այս ւաւճառով ալ դործը ըլլա թերնս չքեղ, բայց ցուրւ, Հոյակառույց, բայց անկենդան»1: Զարդարյանը Հակադրում է «Վերքը» Բադրաւունու երկին, բարձր է դնաՀաւում Աբովյանի սւեղծադործական Հնարավորություններն ու նրա վեւի արժանիքները: «Այդւես չէ սակայն Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանին», որ դերաղանցորեն կւաւկերացնե իր ժամանակակից Հայ կյանքը' իր ներքին մռայլ Հոսանքին ն իր քաղաքական ծ÷անքներուն մեջ,- Հայ դյուղացիին ւդիւությունը, նիսւ ու կացը, Հայ եկեղեցականությունը իր Հեւադիմական խաղացքով, ւարսիկ իչխաններու բռնակալությունը Հայ ժողովրդի վրա ն ընդվղումի, ըմբոսւության այն բուռն ղդացումը, որ կբարձրանա այդ բոլորին դեմ: «Վերք Հայասւանին» կարելի է ընդունիլ Հայ դյուցաղներդության միակ մեծարժեք դործը»2: Եվ այսւես, առաջադեմ մւավորականների' դրողների ու դրականադեւների ջանքերով Աբովյանի Համար ճանաւարՀ էր Հարթվում արնմւաՀայ իրականության մեջ: կարելի է ասել, որ արնմւաՀայերին Աբովյանի մեջ դրավում էր այն, ինչը ւակասում էր արնմւաՀայ դրականությանը' Հայկական անխառն ոդին, Հայ ժողովրդական կյանքի Հարաղաւ ւաւկերը, բուն Հայ ժողովուրդը: Գաղթավայրերում' Պոլսում, Զմյուռնիայում ն այլուր ղարդացած Հայ դրականությունը, որքան էլ ձնի առումով մչակվեր եվրուական դրականության աղդեցության ւակ, թույլ էր արւաՀայւում աղդային ոդին ու բնավորությունը, քանի որ կւրված էր բուն Հայկական Հողից ն ժողովրդական ւարերքից: Աբովյանը, իսկ Հեւադայում նան նրա Հեւնորդները, արնելաՀայերի Համար աւաՀովում էին այդ առավելությունը, ն դա դիւեին արնմւաՀայ դրողներն ու դրականադեւները: Բնորոչ է Վարուժանի խոսւովանությունը. «Եթե Ձեղ Հավասար թա÷ով կսիրեմ Աբովյանը, իր ցոլացիկ Հայությունն է' կրթված ու

Ռ. Զարդարյան, Ցայդալույս, Ե., 1959, էջ 467: Նույն ւեղում, էջ 467:

եվրուականացած կենդանացնող ոդիի մը չուրջը: Ո՛ւր էր նան ւաճկաՀայերու նոր դրականությունն ալ ունենար այդւես Հայադրոչմ Հիմնադիր մը»1,- դրում է Վարուժանը Զուանյանին: կարելի է ասել, որ Վարուժանի այս անՀաւական կարծիքը ընդՀանրացնում է արնմւաՀայ այլ մւավորականների ցանկությունը նս: ԸնդՀանրաւես Վարուժանը Հաւուկ սեր ուներ Աբովյանի ու Րաֆֆու նկաւմամբ, որոնք արնելաՀայ դրականության մեջ ամենից ուժդին ու բարձր ւաթոսով ներբողեցին աղդային աղաւադրական ւայքարը: Բայց Աբովյանը Վարուժանին դրավում էր ոչ միայն իր դաղա÷արներով, այլն' իր աւրած կյանքով, իր անձով, ճակաւադրով ու ողբերդությամբ: Այդ է ւաւճառը, որ բանասւեղծը ձդւում էր սւեղծել Աբովյանի դեղարվեսւական կերւարը ն ÷ասւեր էր Հավաքում դրա Համար: «Ես այնւես կՀիչեմ, թե Հին «ԱնաՀիւ»-ներուն մեկին մեջ կարդացած եմ Աբովյանի կենսադրությունը. կրնա ըլլալ սխալիմ: Եթե այնւես է, մեծ Հաճույք ւիւի ընեք այդ թիվը ուղարկել. կարդալես վերջ անմիջաւես կվերադարձնեմ: Մւադիր եմ իր վրա վիւերդ մը դրել, Հոդեբանական կւոր մը դուցե»2,- դրում է նա Զուանյանին 1906 թ.: Ըսւ երնույթին Վարուժանն ակնարկում էր Աբովյանի մասին Զուանյանի առաջին Հոդվածը, որը լույս էր ւեսել 1898 թ. «ԱնաՀիւ» 7 2-ում: Հավանաբար Վարուժանը կամ չի դրել մւադրված վիւերդը, կամ, թերնս, չի ւաՀւանվել այն: Վարուժանի Համար նս Աբովյանը մեծության չա÷անիչ է, որի Հեւ Համեմաւվելիս նա Համեսւաբար նվաղեցնում է իր դերը: «իսկ իմ քերթվածներս!! ով Հեդնություն, երբ անդին Ալիչանի ն Աբովյանի ւես Հանճարներ կաչւարակվեն վիթխարիորեն»3,- դրում էր նա Թեոդիկին` իբրն ւաւասխան վերջինիս այն նամակի, որով նա խնդրում էր Վարուժանի նկարն ու քերթվածները' «Ամենուն ւարեցույցում» ղեւեղելու Համար: Խաչաւուր Աբովյանին ջերմորեն, բայց ինքնաւիւ կերւով է դնաՀաւում Հակոբ Օչականը: Աբովյանին դասում է Հայ Հանճարների' Նարեկացու, Բուչակի, ՇնորՀալու ու Սայաթ-Նովայի կողքին: Օչականի Համար նս անվիճելի է, Վարուժանի բառերով ասած, Աբովյանի ցոլացիկ Հայությունը: Նա Հանճարների բնույթի իմասւով Համեմաւում է Աբովյանին ու Դուրյանին ն դւնում է, որ առաջինը առավելաւես աղդային երնույթ է, երկրորդը' Համամարդկային: ԴուրԴ. Վարուժան, Նամականի, Ե., 1965, էջ 63: Նույն ւեղում, էջ 138-139: Նույն ւեղում, էջ 157:

յանի Համար Օչականը Հարց է ւալիս. «Հա՞յ է այդ ւղան: Այս Հարցականը ծիծաղելի սո÷եսւություն մը ւիւի նչանակեր Աբովյանի մը Համար: Այս Հարցականը չքեղ Հասւաւական մը ւիւի դառնար մեր մւքին, երբ ւրվեր օրինակի մը Համար Վարուժանին, Մեծարենցին, նույնիսկ Թեքեյանին Հեւ, որոնք ավելի նոր ժամանակներու ծնունդ, ւարւավոր էին ւարաղը ենթարկել կասկածի: Պեւրոս Դուրյան, առաջին Հաղորդումով մը, մեղ կը ււավորե անբացաւրելի խորՀուրդ մը իբրն: Հա՞յ է այդ ւղան, կը Հարցնեմ կրկին, թե որնէ աղդային Հանդամանքե դուրս ւեսակ մը կախարդություն, ւեսակ մը Հրաչք, որ առեր է մեր լեղվին բառերը արւաՀայւելու Համար քանի մը չաւ ւարղ, նախնական, բայց անդընդախոր վիճակներ, որոնք ըլլային Հաղորդ բոլոր սիրւերը բոլոր ժամանակներուն ու ւեղերուն»1: Օչականի նւաւակը, ինչւես ւեսնում ենք, Դուրյանի ւաղանդի Համամարդկային բնույթի ընդդծումն է, բայց ղուդաՀեռի միջոցով նա Հասւաւում է Աբովյանի աղդային էությունը' ծիծաղելի դւնելով այդ առթիվ ծադած ամեն մի կասկած: Սակայն Օչականի' Աբովյանին ւված դնաՀաւականը որոչ իմասւով Հակասական է: Նա մի կողմից Աբովյանին բնութադրում է իբրն ղոււ Հայկական երնույթ, մյուս կողմից Հրաժարվում է նրա դոյության ÷ասւը բացաւրել ւեղի ու ժամանակի Հանդամանքներով: «Որոչ բանդեւությամբ մը ղրաՀավոր, չըսելու Համար քաչքչուքե չվախցող Հոդեբանությամբ մը, մեր օրերու քննադաւ մը թերնս Հավւա բացաւրած ըլլալ Վերք Հայասւանիին ներքին խորՀուրդը, կրակը, երբ աճաւարե Հաւորին մթնոլորւը Հաչւեցնել մեր ժողովրդի ընդՀանուր Հոդեխառնության ու այն մասնավոր ալ ւադնաւներուն, որոնք կը Հուղեն մեր 1830-ը»2,- դրում է դրականադեւը: Եթե Աբովյանը Հեւներ ժամանակի ու միջավայրի ավանդներին, աւա Բանաքեռցի ւանոււերի ւղան ւիւի ձդւեր սոսկ Վենեւիկի Մխիթարյանների նման դրաբար ուանավորներ դրել ն դրանից ավելի ÷առք չւիւի երաղեր էլ: Սակայն Աբովյանի Հեւադա դործունեությունը, նրա «ւարօրինակ, եղերա÷առ վճռականությունը», նրա «Համակ խանդ, կրակ իմացականությունը» անբացաւրելի են Օչականի Համար ն կամ ավելի ճիչւ կլինի ասել' դերաղանցում են ժամանակի ընձեռած Հնարավորությունների սաՀմանները: Օչականի կարծիքով Աբովյանը բարձր է իր ժամանակից ու միջավայրից. «Խաչաւուր Աբովյան վեր Հ. Օչական, Համայնաւաւկեր արնմւաՀայ դրականության, Հ. 2-րդ, Երուսաղեմ, 1953, էջ 300: Նույն ւեղում, էջ 293:

է արնելաՀայ դրականության ժամանակեն, ւայմաններեն, կնիքեն ու ւարիքեն: Թող ւաւռե ինքղինքը քննադաւը, ւարաղներ մուրա բացաւրելու Համար այս անբնական իրողությունը: Բաչքչուկ միայն ըրած ւիւի ըլլա»1: Հ. Օչականը յուրովի է Հասւաւում Աբովյանի մեծությունը, բայց այն այնքան է ընդդծում, որ Աբովյանի դոյությունը դարձնում է անբացաւրելի առեղծված. «... կան մարդեր, չե՛ս դիւե ուրկե՛ ն ինչո՛ւ եկած, մանավանդ ինչւե՞ս են եկած: Առանց մունեւիկի: Ու առանց չքախմբի: Գրեթե միս մինակ: Երբեմն' ւե՛րճ, իրենց ցավերու խարույկին վերն, լուսաւսակ, երաղային, դեղեցիկ, լքված, բայց Հավաւավոր» (նույն ւեղում): Հ. Օչականի դնաՀաւականը, թեն լավ չՀիմնավորված, բայց նույնքան ջերմ է ու Հիացական, ինչւես նախորդներինը: ԱրնմւաՀայ դրականադիւության ու քննադաւության մեջ Աբովյանի անձի ու դործի այլ անդրադարձումներ նս եղան: Հւանցիկ կամ Համեմաւաբար ծավալուն կերւով Աբովյանի անձի ու անվան չուրջը խոսվում էր աչխարՀաբարի անՀրաժեչւության, դրականության աղդային ոդու, ժողովրդական կյանքի ու ւարերքի Հարաղաւ նկարադրության ն այլ առումներով: ԱրնմւաՀայ առաջադեմ մւավորականությունը' դրողներն ու քննադաւները, սիրեցին, ընդունեցին Աբովյանին ու ւաչււանեցին նրան ւաՀւանողականների Հարձակումներից: Այդ մւավորականության լավադույն մասը ըմբռնեց նան Աբովյանի ՀամաՀայկական նչանակությունը: Այդ ըմբռնումը լավադույն ձնով դրսնորվեց Ա. Զուանյանի խոսքերում, թե Աբովյանի դործը «Հայկական ւանթեոնին մեջ ւիւի կանդնի Հավիւենաւես կենդանի ու Հաղթական' իբրն մեծադույն Հիչաւակարաններեն մին Հայ Հանճարի բարձրության ու Հայ սրւի դեղեցկության»2:

Հ. Օչական, նչվ. աչխ., էջ 294: Ա. Զուանյան, Երկեր, էջ 342:

ԱՐՇԱԿ ՉՈՊԱՆՅԱՆԸ ՍöՅՈՒՌՔԱՀԱՅ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՔՆՆԱԴԱՏ

Ս÷յուռքի դրականության նկաւմամբ Զուանյանի վերաբերմունքը նրա դրական քննադաւության անբաժանելի մասն է ն ւեւք է դիւվի ինչւես Ս÷յուռքի ամբողջ դրականության, այնւես էլ քննադաւի ընդՀանուր դործունեության մթնոլորւում: Ժամանակակից իմասւով Ս÷յուռքի դոյացումից դեռ չաւ առաջ, իր քննադաւական դործունեության Հենց սկղբից, ելնելով աղդային մչակույթի միասնության դաղա÷արից' Զուանյանն աչխաւում էր Հավասարաւես իր ւեսադաչւում ւաՀել Հայ ժողովրդի երկու Հաւվածների դրականությունը, թեն չաւ լավ դիւակցում էր այդ դրականությունը ծնող Հիմքերի Հասարակական ու քաղաքական ւարբերությունները: Նույն դիրքորոչումը նա ւաՀւանեց 20-30-ական ն Հեւադա ւարիներին, որքան դրա Հնարավորությունը ւալիս էր քաղաքական բարդ իրավիճակը: Զուանյանը Համողված էր, որ Հայ դրականություն Հասկացությունը ենթադրում է ԽորՀրդային Հայասւանում, մայր Հողի վրա սւեղծվող ն արւասաՀմանյան բաղմաթիվ դաղթավայրերում ծնվող դրական երկերի ամբողջությունը, ն որ սրանցից յուրաքանչյուրն առանձին վերցրած թերի է ամբողջական Հայ դրականություն կոչվելու Համար: «Հայասւանի ն արւասաՀմանի դրական արւադրությանց ղույդ չարքերը' երկու կեսեր են, երկուքն ալ ւակասավոր, ն անոնց միացումովը միայն Հայ աղդի այժմյան մւավոր աչխարՀին դրական արւաՀայւության ամբողջությունը կարելի է կաղմել»1,- դրում է նա «Մեր դրականությունը» աչխաւության մեջ: Ընդդծենք, որ սա մի դաղա÷ար է, որ նոր որակով ն քաղաքական նոր իրադրության մեջ Հարություն է առնում մեր օրերում: Զուանյանը չաւ բարձր էր դնաՀաւում ԽորՀրդային Հայասւանի դոյության ÷ասւը ն այնւեղ սւեղծվող դրականությունը Համարում «իր իսկությամբ Հիմնական ւարրը բովանդակ Հայ ցեղին արդի դրական արւադրությանց մեջ» (էջ 32): Ս÷յուռքի դրողներն, անչուչւ, չէին կարող ունենալ Հողի Հեւ անմիջականորեն կաւված Ա. Զուանյան, Մեր դրականությունը, Փարիղ, 1926, էջ 31: ԱյսուՀեւն ւեքսւում' էջաՀամարը:

դրականության կենսականությունը, բայց, քննադաւի կարծիքով, դրականության խնդիրը միայն նյութական աչխարՀի Հարաբերությունների արւացոլումը չէ, քանի որ «բոլոր դրականությանց բարձրադույն արւաՀայւությունը' մարդկային ճակաւադրի առեղծվածներուն ու ւիեղերական դոյության աղբյուրի ու վախճանի Հավիւենական խորՀուրդի Հեւախուղմանց, անՀաւական Հոդիներու սիրո ու ցավի, անձկության ու լույսի, ընդվղման ու Հավաւքի Հույղերուն, բնական ն ընկերական անարդարությանց Հանդեւ Համամարդկային մեծ վրդովմունքներուն դեղարվեսւական թարդմանության մեջ է որ կը դւնվի» (էջ 33), ն այս առումով դաղթավայրերի դրականությունը չաւ բանով կարող էր լրացնել դասակարդային դաղա÷արախոսության ւարւադրանքի ւակ ղարդացման միակողմանի ուղղվածություն ունեցող խորՀրդաՀայ դրականությանը: Բննադաւ լինելուց առաջ Զուանյանը Հանդես է դալիս իբրն ս÷յուռքաՀայ դրական կյանքի կաղմակերւիչներից մեկը ն ծրադրեր է մչակում դրական կյանքի կաղմավորման ու ղարդացման Համար: Դեռնս «Մեր դրականությունը» աչխաւանքում Զուանյանը մաւնանչում էր այն ուղիները, որոնցով ւեւք է ընթանար ս÷յուռքաՀայ դրական կյանքը: Առաջին կարնոր խնդիրը նա Համարում էր «արնմւաՀայ դրականության չանթաՀար չենքը կանդուն ու կենդանի ւաՀելու սրւառուչ ու նվիրական ւարւականությունը» ն աւա «Հայրենիքի Հայության աղդային ու մչակութային վերաչինական աչխաւանքին իր լրացուցիչ բաժինը, Հայրենիքին ղորացման ու մեծացման Համաղդային դործին իր սրւադին նւասւը բերելու խորունկ ցանկությունը» (էջ 11): Սակայն այս ւաՀանջները ընդՀանրական չեն Ս÷յուռքի դրականության ձնավորման բարդ ու Հակասական չրջանում: Բուն Ս÷յուռքում ձնավորված դրողներից ոմանք դեմ էին դուրս դալիս թե՛ Հուչի ու կարուի դրականությանը, թե՛ Հնի ւարղ չարունակությանը' ընդվղելով Հնի, արյունու, ռոմանւիկ ու Հուսախաբ արած անցյալի դեմ' ÷որձելով ս÷յուռքաՀայ դրողի ուչադրությունը սնեռել Ս÷յուռքի ներկա վիճակի ն ւարադիր Հոդիներում խմորվող նոր երնույթների վրա: Խնդիրն այն չէ, սակայն, որ Զուանյանն իբրն վերաւրողների սերնդի ներկայացուցիչ, Հոդեբանորեն կաւված էր արնմւաՀայ մչակույթի Հեւ ն ձդւում էր սւեղծել նրա չարունակությունը: Զուանյանը բարձրանում էր անՀաւի ու սերնդի Հոդեբանությունից ն խնդրին նայում էր լայն' աղդային Հեռանկարի դիրքերից' չաւ լավ ըմբռնելով, որ ցեղային արմաւներից կւրված, երեկը մոռացած ու միայն այսօրվա Հոդսերով աւրող

դրականությունը, որքան էլ ուժեղ լինի այն, վաղ թե ուչ կորցնելու է աղդային դեմքը: Հենց աղդային դեմքն ու արմաւները ւաՀելու Համար էլ նա առաջարկում էր նաՀաւակ ն աւա վերաւրող դրողների երկերի Հրաւարակությունը' ընդՀանրաւես Հայ դասական ն ՀամաչխարՀային դրականության դլուխդործոցների թարդմանությունների Հեւ միասին: Այս բոլորի կողքին ինքնին Հասկանալի էր դառնում նորաՀայւ ւաղանդների խրախուսումը, նրանց երկերի ււադրությունը, որը Զուանյանը Համարում էր այնքան բնական երնույթ, որի մասին առանձին խոսելու Հարկ չէր ւեսնում: Բայց Հենց նոր ւաղանդների երնան դալու ն նրանց ղարդանալու Համար անՀրաժեչւ էր սւեղծել Հայեցի, աղդային մթնոլորւ, ինչը կարելի էր անել միայն Հին ու նոր դասական երկերի Հրաւարակությամբ: «Զարենց չէր ըլլար ինչ որ է, եթե Տերյանը, Սիամանթոն, ՎերՀարնը, Սամենը, Վերլենը ն քանի մը ռուս բանասւեղծներ խորաւես ճանչըցած ու սիրած չըլլար: «Համասւեղ» չէր ըլլար ինչ որ է, եթե Թլկաւինցին, Զարդարյանը ու քանի մը եվրուացի մեծ վիւողներ իր առաջին քայլերուն իբր ուղեցույց առած չըլլար» (էջ 29): Ոչ ւակաս կարնորություն էր սւանում նան ս÷յուռքաՀայ դրականության լեղվի խնդիրը: Շաւերը, այդ թվում ն կոսւան Զարյանը, առաջարկում էին դրել արնելաՀայերեն' ւաւճառաբանելով, որ Հայ քաղաքական կյանքի կենւրոնը ւեղա÷ոխվել է Արնելյան Հայասւան: Զուանյանը դեմ է կանդնում նան այս մւայնությանը' բացաւրելով, որ նախ' արնմւաՀայերենն ու նրանով սւեղծված դրականությունը աղդային Հարսւություն են ն աւա' ւեւք է դուրդուրել թրքաՀայերի բղկւված բեկորների լեղուն ն ւաՀւանել «Ալիչաններու, Պեչիկթաչլյաններու, Թերղյաններու, Եղիաներու, ԶոՀրաւներու, Զրաքյաններու, Սիամանթոներու, Զարդարյաններու, Վարուժաններու դեղակերւած բարբառն ու դրականությունը»: իսկ երկու լեղուների միացման Հնարավորությունը նա թողնում է բնական Հանդամանքներին ու բնական ճանաւարՀին: իր այս ծրադրերը կամ ամբողջությամբ, կամ մասնակիորեն սկըսում է քարողել 1929-ից վերսկսած «ԱնաՀիւի» էջերում: կոչ անելով դաղթավայրերում չարունակելու ն ղարդացնելու Հայ մչակույթը' Զուանյանը այդւեղ է ւեսնում մեր ցեղի կոչումը: Աղդային կյանքում մչակույթի, դրողի ու դրականության կարնոր դերը ցույց ւալու Համար Զուանյանը վկայակոչում է կարլայլի խոսքը, թե Անդլիան ավելի չոււ կարող է Հրաժարվել Հնդկասւանից, քան Շեքսւիրից: «Մենք չունինք Շեքս÷իր: Բայց մեր ւարւքն է, մեր իրավունքն է

ձդւիլ օր մը մեր Շեքս÷իրն ունենալու»1,- դրում է նա: Այս դիւակցությամբ «ԱնաՀիւի» էջերում նա ւեղ էր Հաւկացնում ու խրախուսում նոր ու ւաղանդավոր այն դրողներին, որոնք Հույսեր էին ներչնչում ն որոնք մեծ մասամբ արդարացրին նրա Հույսերը: «ԱնաՀիւի» Հյուրընկալ էջերում են ււադրվել ՎաՀե ՎաՀյանը, Նիկողոս Սարաֆյանը, Հարութ կոսւանդյանը, Միսաք Մանուչյանը, Սեման, Լուիղա Ասլանյանը ն էլի չաւ ուրիչներ: «ԱնաՀիւի» էջերում է Զուանյանը ւրուադանդել Համասւեղին, ՇաՀնուրին, կոսւան Զարյանին, ԶարեՀ Որբունուն, Ն. Սարաֆյանին, ՎաՀե Հայկին ն դարձյալ չաւերին: իբրն խմբադիր «ԱնաՀիւը» դարձնելով դրական նոր ուժերի ղարդացման ասւարեղ, իբրն քննադաւ նա բացաւրելով ու վերլուծելով ներկայացնում էր այդ ուժերին' Հեւաւնդելով առանձին, թեկուղ ւաղանդավոր սկսնակներին խրախուսելու նւաւակից ավելի բարձր խնդիր, այն է' Հասւաւել ու աւացուցել, որ, Հակառակ որոչ Հոռեւեսական ւրամադրությունների, դաղթավայրերում նույնւես կարող է ղարդանալ Հայ դրականություն: իՀարկե, Զուանյանը մյուսներից ոչ ւակաս լավ դիւե կանոնը «աղդային մչակույթը Հայրենի աղաւ Հողին վրա» ն ինքն էլ այդ ւեսակեւից ամենաանձնվեր կերւով ւաչււանում ու դնաՀաւում էր ԽորՀրդային Հայասւանի մչակույթը, բայց քանի որ Հայության սւվար մասը դուրս էր մնացել Հայասւանից, անՀրաժեչւ էր Հոդալ այդ Հայերի դրականության մասին նս: Եվ Զուանյանը չաւ ս÷ո÷իչ ÷ասւ է Համարում ղանաղան դաղթավայրերում նոր ւաղանդների երնան դալը: Նա դրում է. «Պեւք է դիւնալ ղանոնք նկաւել, խմբավորել ն անոնց նչանակությունը ըմբռնել: Այդ երնույթները ցույց կոււան, որ մեր ժողովուրդը, թեն թվով նվաղած, մւավոր կորովի մեջ - այս Հասւաւումը կը կրկնեմ մի անդամ նս - Հառաջադիմելու, բարձրանալու վրա է»2: Նա դրողների Հեւ միասին մեծ խանդավառությամբ նչում է նան մչակույթի մյուս բնադավառների նորաՀայւ ւաղանդներին' կինոռեժիսոր Ռուբեն Մամուլյանին, Մեւրուոլիւենի օւերային երդիչ Արամ Թոքաթյանին, կոմւողիւոր Ալ. Սւենդիարյանին ն էլի չաւերի: Պարղ դրախոսություններ չեն սոսկ, որ Զուանյանը դրում է նորաՀայւ ւաղանդների մասին: Զուանյանի քննադաւական դործունեության արժեքավոր կողմերից մեկն այն է, որ նա մի անդամ Հայւնաբերած ւաղանդին այնուՀեւն մչւաւես ւաՀում է իր ւե1

«ԱնաՀիւ», 1929 թ., թիվ 1, էջ 6: «ԱնաՀիւ», 1931 թ., թիվ 3-4, էջ 163:

սադաչւում, Հեւնում նրա Հաջորդական քայլերին, մաւնանչում աճը կամ թերությունները: Եվ, սակայն, ամենակարնորը դրողին դրականության չղթայում դիւելու, նրա բերած նորությունը նչելու ն աղդային դրականության սաՀմաններց դուրս, ՀամաչխարՀային դրականության երնույթների Համաւաւկերում դիւելու չուանյանական չա÷անիչն է: Բնորոչ օրինակ կարող է լինել Համասւեղի ւարադան: «Համասւեղը ն դյուղը Հայ դրականության մեջ» Հոդվածում բանավիճելով Օչականի Հեւ, որը ժխւում էր Հայ դրականության մեջ դյուղի արւացոլման ÷ասւը, Զուանյանը երնան է Հանում այն Հարուսւ ավանդները, որ սւեղծվել էին Հայ դրականության մեջ դյուղի ւաւկերման Հարցում ն Համասւեղին դիւում է այդ ավանդների չարունակման չղթայի մեջ, իբրն Թլկաւինցու, Զարդարյանի ու նան Թումանյանի Հաջորդ: Շաւ բան ժառանդելով դյուղը ւաւկերող վարւեւներից' Համասւեղը նոր ճանաւարՀ չի բացում դրականության մեջ, չարունակում է նախորդներին, բայց նորությունն ինքն է' Համասւեղը, իր թարմ ւաղանդով, իրերն ու երնույթներն ընկալելու իր կերւով, արձակի բանասւեղծականությամբ: Եթե դյուղը ւաւկերող Հեղինակներից չաւերը որնէ ւիրաւեւող դաղա÷արի աղդեցությամբ են անդրադարձել դյուղին կամ ունեցել են խոր ÷իլիսո÷այական աչխարՀայացք, ինչւես Զարդարյանն ու Թումանյանը, աւա «Համասւեղ Հարաղաւ ու վճիւ ձայն մըն է, որուն մեջեն դյուղն ինքղինքը կերդե, ան մւած է իր նկարած ւիւարներուն մորթի մեջ, խառնված է անոնց, յուրաքանչյուր ւաւմվածքի մեջ անոր դերակաւարները միայն կւեսնենք, որ կչարժին, կխոսին, կը դործեն' իրենց ուրույն Հոդեբանության Համեմաւ, Հեղինակը թաքուն է անոնց մեջ անոնց չարժիչ ուժն է»1: Այսւիսով, նախորդների Համեմաւությամբ նրա ւեսողությունը բացարձակաւես իրաւաչւական է, առարկայական, ու «լիակաւար իրաւաչւն է ինքն»: Ու թեն Համասւեղը Հոդեբանական բարդ վերլուծություններ չի անում, բայց նա Հեռու է նան ւարղ վերարւադրող լինելուց: Նկաւի ունենալով Համասւեղի ւարղ ու նախնական կրքերով աւրող կերւարները' Զուանյանը դրում է. «Անոնք ոչ լուսավորված են ւեսածն ընդօրինակողի Համբերաւար ու չոր արվեսւով մը, ոչ ալ մեկնաբանված են Հոդեբան դիւողի երկայն ու կնճռու վերլուծումներով: ՇնորՀիվ Համասւեղի ւաղանդի Հմայքին, անոնք դրքին էջերեն դուրս կցաւքեն ու կաւրին, կչարժին, կխոսին իրենք իրենց մեջ ամ÷ո÷ված, Հանդիսաւես չունեցողի ւես ն իրենց չար1

Ա. Զուանյան, Երկեր, Եր., 1988, էջ 760:

ժումներովն ու խոսքերովն իսկ կդծեն իրենց Հոդին: Համասւեղ Շիրվանղադեեն ի վեր մեր մեջ երնցած ամենեն ճչմարիւ ու կաւարյալ իրաւաչւն է»1: Հաւկաւես վերջին նախադասությունը սկսնակ դրողի Համար չա÷աղանց ւաւվաբեր է, որովՀեւն նա միանդամից դրվում էր անվանի վարւեւի կողքին: Մյուս կողմից Զուանյանը ղուդաՀեռներ է անցկացնում եվրուական դրողների' Շաւոբրիանի, Ֆլոբերի, Ֆրանսի, Դոդեի Հեւ' բանասւեղծականության առումով: ինչւես ւեսնում ենք, այսւիսի վերլուծությամբ Համասւեղը միանդամից մւնում էր լիարժեք դրական կյանքի մեջ' աղդեցությունների, ուսումնառության ն բերած նորությունների իմասւով կաւվելով նախորդների Հեւ: Անդրադառնալով դրողի արձակի Հաւկանիչներին' Զուանյանը չա÷աղանց բարձր է դնաՀաւում նրան, դուչակում խոսւումնալից աւադա ն աւա եղրակացնում, որ իր Հնարավորությունների բարձրադույնին Հասնելու Համար «Համասւեղ Հայասւան երթալու է», որ այդ Հայ Հողի ծաղիկներով Հորինված երանդաւնակն ունեցող թանկադին արվեսւադեւը ւեւք չէ ձդել, որ Ամերիկայի դործարանների ծուխի մեջ դժդունի, իր ւեղը Հայասւանն է: իր Հենց առաջին' «Գյուղը», ժողովածուով Համասւեղն այնւիսի Համարում է ձեռք բերում Զուանյանի Համար, որ վերջինս նրան մւցնում է Հայ ւաղանդավոր, արդեն Հայւնի դրողների չարքը ն Հաճախ նոր լույս ւեսած դրքերի մասին խոսում է' չա÷անիչ ունենալով Համասւեղի արվեսւը: Զուանյանն ուչադիր Հեւնում է Համասւեղի դործունեությանը, բարձր դնաՀաւում նրա Հաջորդ' «Անձրն» ժողովածուն, իսկ մի ուրիչ առիթով անդրադառնում է նրա «Սւիւակ ձիավորը» վեւի Հաւվածներին: Բննադաւը «Անձրն» ժողովածուից Հաւկաւես բարձր է դնաՀաւում «Համբույրը» ն «Զրույց չան մը Հեւ» ւաւմըվածքները, ամբողջ դիրքը դիւում իբրն նախորդի չարունակությունը: Համասւեղի դնաՀաւության մեջ կարնոր է նան Հարցի ւեսական, սկղբունքային կողմը: Համասւեղը վերակենդանացնում էր կորած Հայրենիքի, այսինքն անցյալի ւաւկերը, սւեղծում էր Հուչի ու կարուի դրականությունը, ինչը մերժվում էր չաւերի կողմից: Պաչււանելով Համասւեղին' Զուանյանը ւաչււանում էր նան այդ դրականությունը, որ Հիմնականում դյուղադրություն էր: կոսւան Զարյանն, օրինակ, «Զվարթնոց» ւարբերականում Հեդնում էր

Ա. Զուանյան, Երկեր, Ե., 1988, էջ 761-762:

Եվրուայի ն Ամերիկայի քաղաքակրթության կենւրոններում աւրող այն դրողներին, որոնք չարունակում էին իրենց դյուղի մասին դրել, մինչդեռ, ինչւես Համողված էր նա, անՀրաժեչւ էր սւեղծել Համամարդկային դրականություն: Բանավիճելով Զարյանի Հեւ' Զուանյանը դրում է. «Ես ալ կը ցանկամ, որ Համամարդկային մեծ ւարողություն ունեցող դործեր մեր մեջ երնան, որովՀեւն դերադույն դրականությունն անոնց մեջ է, բայց աւոր Համար չեմ ենթադնաՀաւեր դյուղի կյանքին նվիրված Համեղ ու ինքնաւիւ դրական էջերը»: Գրական ւեսակեւից յուրաքանչյուրն իր ւեղն ունի կյանքում, իսկ թրքաՀայ ավերված, անՀեւացած դյուղի ւաւկերումը ւարղաւես անՀրաժեչւություն էր: Այնուամենայնիվ, Զուանյանը ավելի լայն Հեռանկարներ է ւեսնում Համասւեղի Համար. «Բայց Համասւեղի ւես դրադեւներ, որ ավելին կրնան ընել, դյուղերդության մեջ մչւնջենաւես սաՀմանա÷ակվելու չեն անչուչւ»1: Փասւորեն նույն' այսինքն կորած Հայրենիքի Հարաղաւ ւաւկերը դրականության մեջ բարձր արվեսւով ւաւկերելու չա÷անիչով է Զուանյանը դնաՀաւում նան Թորոս Աղաւյանի «Բառասնակը», ՎաՀե Հայկի «Ծուխ ծխանի» ն աւա մի քանի ւարի անց' նան Բենիամին Նուրիկյանի «Այդեկութք» ժողովածուները, նույն ւեսանկյունից անդրադառնում կ. Խրայանի, ՎաՀրամ կաքավյանի ւաւմվածքների ժողովածուներին: Առանձնաւես ջերմ է քննադաւի վերաբերմունքը ՎաՀե Հայկի նկաւմամբ, նրա «Հայրենի ծխան» ժողովածուի մի քանի ւաւմվածքների («Այդին ն Այդեկութքը», «իմ սերս», «իմ դարունս», «Սրբոյն Հակոբայ» ն այլն) մասին դրում է, թե դրանք «ղմայլելի էջեր են, ուր կը ւեսնենք դյուղական ինքնաւիւ ու խորունկ կյանքի մը բանասւեղծության Հին ւաւկերներուն վերաղաւումը' ինքնաբուխ, անսեթնեթ, բնականորեն քնքուչ ու խանդաղաւադին ոճի մը Հմայքին մեջ»2: Զուանյանը ՎաՀե Հայկին դասում է «Խարբերդեն բխած մւավորական չքեղ Հույլի մեջ»' Թլկաւինցու, Ռուբեն Զարդարյանի, Համասւեղի չարքում, թեն ոչ նրանց Հավասար: ՎաՀե Հայկի սւեղծադործության վրա ւեսնում է Զարդարյանի աղդեցությունը, թեն արւաՀայւած ււավորությունները Համարում է սե÷ականը: Որոչ թերություններ է ւեսնում նան լեղվի ու ոճի մեջ: Հեւադայում' 1938 թվականին «ԱնաՀիւի» էջերում (թիվ 1-3, էջ 93) Զուանյանը Խարբերդցի մւավորականների բույլի մեջ է մւցնում

«ԱնաՀիւ», 1930 թ., թիվ 2, էջ 98: Նույն ւեղում, էջ 100:

նան Բենիամին Նուրիկյանին' վերջինս «Այդեկութք» ժողովածուի Համար, որի մեջ քննադաւն ընդդծում էր սուր դիւողականությունը, չա÷ի ղդացումը, նուրբ ճաչակը, ւեղական ճոխ կոլորիւը, աղդային ոդին ն դւնում էր, որ այդ ամենի Համար ժողովածուին սաՀմանված է ւնական կյանք: Բերված օրինակները չեն նչանակում, սակայն, թե Զուանյանն անքննադաւ մուեցում ուներ ցանկալի թեման արծարծող դեղարվեսւական դործերի նկաւմամբ: Նա, օրինակ, բավականաչա÷ սառն ու ղուսւ է արձադանքում նման թեմաներ չոչա÷ող Հրանւ ՀրաՀանի «Խղճի խայթեր» ւաւմվածքների ն Խ. Վեմյանի «Երիցուկի թերթիկներ» բանասւեղծական ժողովածուներին' չդւնելով նրանցում դեղարվեսւական բարձր մակարդակ: Սակայն չւեւք է սւեղծվի այն սխալ ււավորությունը, թե Զուանյանը անւարբեր էր Ս÷յուռքի ներկա կյանքը ւաւկերող դրականության նկաւմամբ: իր կյանքի երկրորդ կեսին Զուանյանը վերաւրողների սերնդի սոսկական ներկայացուցիչը չէր, այլ բոլորանվեր, անձնվեր ս÷յուռքաՀայ մւավորականը, որը Հենց առաջինը արժեքավորեց ս÷յուռքաՀայ կյանքը, այսինքն օւարության մեջ Հասակ նեւած ւարադիրների ոդորումները ւաւկերող դրական երկերը' ՇաՀնուրի «ՆաՀանջը առանց երդի», ԶարեՀ Որբունու «Փորձը» ն ավելի ուչ ու ավելի ղուսւ' Հրաչ Զարդարյանի «Մեր կյանքը» վեւերը: ՇաՀնուրի ն Որբունու վեւերը Համեմաւելով' քննադաւը, այնուամենայնիվ, առաջնությունը ւալիս է ՇաՀնուրին, որովՀեւն ՇաՀնուրի վեւն ավելի բաղմակողմանի ու լայն ւլանով էր ներկայացնում մեծ աղեւներից Հեւո Եվրուա աւասւանած Հայ դաղթականների ուծացման, սիրո ւաւկերը ն ընդՀանրաւես ղեկակորույս կյանքը: Երիւասարդ ՇաՀնուրի մեջ Զուանյանը ւեսնում էր ւոՀմիկ արվեսւադեւին, որն ուներ «Հոդեբանական բարդ վիճակներ թա÷անցելու ն արւաՀայւելու ձիրք, ւիւարներ դծելու, բնանկարներ, բարքերու ւաւկերներ ւրո÷ուն կյանքով մը վերարւադրելու չնորՀք»1, ճկուն, դունադեղ ու արդիական ոճ: Զուանյանը, սակայն, ՇաՀնուրին քննադաւում է ֆրանսիացիների նկաւմամբ թույլ ւված անՀարդալից ու վիրավորական արւաՀայւությունների Համար' ղդուչացնելով, որ առանձին թա÷թը÷ուկներից ելնելով' չի կարելի Հաւճեւ եղրակացությունների դալ մեծ ավանդներ ու մչակույթ ունեցող աղդի մասին: Նա երիւասարդ

«ԱնաՀիւ», 1930, թիվ 6, էջ 110:

Հեղինակին ղդուչացնում էր նան ւար÷ալից ւեսարաններով Հրաւուրվելու վւանդից, ասելով, որ աչխարՀի մեծադույն դրողները միչւ էլ կարողացել են ւաՀել չա÷ի ղդացումը: Եվ, այնուամենայնիվ, թերությունները նչելուց Հեւո քննադաւը նորից է ընդդըծում արժանիքը ն սկսնակի մեջ ւեսնում է աւադա ունեցող դրողին. «Այս նորեկեն չաւ մեծ բաներ կարելի է սւասել, ն այս առաջին դիրքն իսկ մեր մեջ երնցած ամենեն արւակարդորեն Հղոր ու ինքնաւիւ դործերեն մին է»1: Թեն Հոդեբանական նկաւելի վրիւումներ է արձանադրում Զուանյանը Որբունու «Փորձ» վեւում, բայց ընդՀանուր առմամբ Որբունու «ջղոււ» ն թրթռուն խառնվածքի մեջ նս նկաւում է խոսւումնալից դրողին. «Որբունի լավ վիւող է ն խորքին մեջ' բանասւեղծ. ան ունի նուրբ դիւողության կարողություն, իրերն ու մարդիկը ցայւուն նկարումով ցույց ւալու չնորՀք, դեւքերն ուժեղ ու Հակիրճ ձնով ւարղելու ձիրք, սիրուն Համեղ Հեդնություն մը' դունադեղ, Հոծ, ւրո÷ուն քնարերդության մը Հեւ, որ վիւումին արադությունը երբեք չի ծանրացներ, այլ ղայն կը դարձնե ավելի կենդանի, ււավորիչ ու Հանկուցիչ»2: Որբունու ն ՇաՀնուրի վեւերի կաւակցությամբ Զուանյանն անում է մի էական դիւողություն, որ, դուրս դալով այս վեւերի չրջանակներից, սւանում է Ս÷յուռքի դրականության Համար էական նչանակություն: Մեծ եղեռնից Հեւո ւարադրված Հայերի բեկորներին ւեւք չէ կրկին Հուսալքել' սւեղծելով մեծ քաղաքների ւարերքներին կուլ դնացող, աղդային դեմքը կորցնող կամ բարոյաղրկվող Հերոսներ: Օւար երկնքների ւակ Հայն ավելի չաւ դիմադրում է, քան կուլ դնում (Համենայն դեւս, չաւ են դիմադրողները), ն դրականության մեջ Հենց այդ կերւարները ւեւք է իդեալի ուժ սւանան: Հավանաբար այսւիսի Հերոսներ կընւրեին Հեղինակները, եթե ղդային, որ եղեռնի դրած «առաջին ւարւքը Հայ երիւասարդության ուսերուն' ցեղին աւադային վրա չւարակուսիլն է ն երեկվան ուժերու կորուսւը Համարժեք ն նույնիսկ բարձրադույն ուժերու դարբնումով լեցնելու ճդնիլն է ն եթե մանավանդ իրենց մւքին առջն ունենային միչւ' թե ւարադնաց Հայության մը Հեւ որուն մեջ ՀեւըղՀեւե աճող ու ծաղկող այնքան կարնոր ուժեր կան, մենք ունեինք նան այսօր Հայրենի Հողի վրա Հավաքված Հայ ժողովուրդ մը, որ' ինչ ալ ըլլա րեժիմը' իր ւունը կը վերաչինե ւաժանելի ու օրՀնյալ

«ԱնաՀիւ», 1930, թիվ 6, էջ 113: Նույն ւեղում, էջ 107:

աչխաւանքով մը, ն թե Հոն է մեր աղդին աւաՀով, ամուր, դեղեցիկ աւադան, որուն չՀասկանալը մեծադույնն է աղւներուն» («ԱնաՀիւ», 1930, թիվ 6, էջ 114): Բննադաւը չարունակում է իր ւեսադաչւում ւաՀել այս Հեղինակներին: 1933 թ. նա նկաւում ն դարձյալ բարձր է դնաՀաւում ՇաՀնուրի «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ւաւմվածքների ժողովածուն, որւեղ նա ՇաՀնուրի արվեսւը ւեսնում է ավելի նս խորացած ու ղւված: Բննադաւի Հավանությանն են արժանանում Հաւկաւես «Հարալեղներուն դավաճանությունը» ն «Պճեղ մը անուչ սիրւ» իր որակումով' ղմայլելի ւաւմվածքները, որոնց մեջ սովորական թվացող նյութը Հեղինակը «կընդլայնե, կը մեծցընե, կը դեղեցկացնե»: Այս ամենով Հանդերձ, Զուանյանը, սակայն, որոչակի ւարբերություն էր ւեսնում ՇաՀնուր արվեսւադեւի ու ՇաՀնուր Հրաւարակադրի ու քննադաւի միջն: ՇաՀնուրը մասամբ «ՆաՀանջը...» վեւում, Հիմնականում «Վավերաթուղթը» Հոդվածաչարում ծայրաՀեղության Հասնող ժխւական վերաբերմունք ուներ Հայ անցյալ ու ներկա կյանքի ն Հոդնոր մչակույթի նկաւմամբ: ՇաՀնուրի նւաւակն, անչուչւ, աղնիվ էր, նա ուղում էր սին ւաւրանքներից աղաւադրել իր ժողովրդին ն իրական ու դործնական Հողի վրա դնել նրա իդեալները, բայց Հաճախ նրա ժխւման ւաթոսը չաւ մեծ չա÷եր էր ընդունում, որի ւաւճառով էլ բուռն բանավեճ սկըսվեց նրա Հոդվածաչարի չուրջ: Զուանյանը ւարբեր անդամներ անդրադարձավ այդ Հոդվածաչարին ն դրեց, թե «լավ վիւողին քով Հոռի քննադաւը ի Հայւ եկած է»1: ՇաՀնուրի' իր կարծիքով երկաւված էության մասին Զուանյանն ավելի Հանդամանալից է խոսում «Առողջն ու վաւառողջը ՇաՀան ՇաՀնուրի դրականության մեջ» Հոդվածում: ինչւես ուրիչ առիթներով, այնւես էլ այս անդամ Զուանյանը դւնում է, որ Հուսաբեկ ժողովրդին անՀրաժեչւ է Հավաւ ներչնչել սե÷ական ուժերի նկաւմամբ ն ոչ թե թնաթա÷ անել նրան. «Պեւք չէ անչուչւ որ մեր չունեցած մեծությունները վերադրենք մեղի ն կամ մեր ունեցած արժեքները չա÷աղանցնենք, բայց մեր ունեցածը նսեմացնելը ոչ միայն սխալ է, այլ Հանցանք»2: Ս÷յուռքի դրականությունը նկաւելի վերելք է աւրում 20-ական թվականների վերջերին ն 30-ական թվականներին, ն այս չրջանում էլ առանձնաւես բեղմնավոր է դառնում Զուանյանի առանց այդ էլ միչւ բեղմնավոր դրիչը: Այս չրջանում նրա քննադաւության մեջ դե1

«ԱնաՀիւ», 1938 թ., թիվ 6, էջ 94: «ԱնաՀիւ», 1939 թ., թիվ 1-2, էջ 90:

րակչիռ ւեղը Հաւկացված է արձակին, ն դա օրինաչա÷ է: Ս÷յուռքի դրականության ձնավորման ն ղարդացման առաջին ւասնամյակներում ւոեղիան ղիջում էր արձակին, չա÷ածո դրողները չաւ էին, բայց բանասւեղծները' սակավաթիվ, իսկ Զուանյանը չէր ուղում դառնալ, ինչւես ինքն էր ասում, «ււադրած թղթի վաճառական» ն ձդւում էր իր Հանդեսում ւեղ ւալ (ււադրել կամ խրախուսել) դրական մնայուն արժեք սւեղծող դրողների: Եվ աՀա նա անմիջաւես ւեսնում ու դնաՀաւում է կոսւան Զարյանի «Տաւրադոմի Հարսը»: Այդ ւոեմի մասին նա դրում է. «Այդ դյուցաղնական քերթվածը այդ սեռին մեջ երնցած Հղորադույն արւադրությունն է որ մեր ժամանակակից քերթության մեջ կը Հայւնվի Սիամանթոյի ն Վարուժանի արոյրե մեծաՀունչ քնարներուն լռելեն ի վեր»1: Բուն սւեղծադործությունը դնաՀաւելու Համար Զուանյանը Հարկ է Համարում քննել Հեղինակի խառնվածքը, կրած աղդեցությունը, աւրած միջավայրը, դրած նախորդ դործերը: Խառնվածքով Զարյանը, ըսւ քննադաւի, բանասւեղծ է' Հերարձակ, մոլեդին, ÷ոթորկաչունչ ն ընդունակ քնարերդականը ղուդորդելու երդիծականի Հեւ: Զարյանի նախորդ' «Օրերի ւսակը» ն «Երեք երդ» ժողովածուների Համեմաւությամբ «Տաւրադոմի Հարսը» Համարում է չաւ ավելի նչանակալից երնույթ, թեն առաջինները նույնւես բարձր դնաՀաւականի էին արժանացել մամուլում: Որքան էլ սակայն դեղադեւ Զուանյանը բարձր դնաՀաւեր Զարյան արվեսւադեւին, չաւ ղդոն էր ն աններող նրա քաղաքական վրիւումների նկաւմամբ: Օրինակ, «Անցորդը ն իր ճամ÷ան» դնաՀաւելով ղոււ դրական ւեսակեւից' Զուանյանը դաւաւարւում է նրա կողմնակալ վերաբերմունքը ԽորՀրդային Հայասւանի նկաւմամբ, դւնում, որ թերությունները չա÷աղանցված են, ն լավը անւեսված: «Այդ դործն իր ղուդյակն ուներ Զարենցի Երկիր Նաիրի վեւին մեջ ուր նույնւես երդիծանք ու քնարերդություն ղուդորդված կը թավալին նույնւես արդիամոլ մրրկային նվադայնությամբ ոճի մը մեջ' որ սակայն որակով ու չեչւով ւարբեր Զարյանինեն ն ուր երդիծական սլաքները Հակառակ ուղղությամբ կարձակվին»2: Երկուսին էլ երդիծանքի ու քնարերդության ղուդորդման առումով Համեմաւում է Հայնեի Հեւ: Թեն Զարյանի մեջ Զուանյանը ւեսնում էր ճչմարիւ արվեսւադեւին, բայց չէր նախընւրում նրա ոճը, որը խորչանք ուներ ւարղ ու բնականի նկաւմամբ ն միւում էր դեւի բարդը, խճճվածը, դրդռված երնա1

«ԱնաՀիւ», 1930 թ., թիվ 2, էջ 111: «ԱնաՀիւ», 1930 թ., թիվ 4, էջ 108:

կայությունը ն ուներ Հոդնեցուցիչ մրրկաթավալումներ: Զուանյանը ոչ այնքան դաւաւարւում է, որքան դրան Հակադրում է իր նախասիրությունը. «Ես կը սիրեմ ւարղը, խորություն ունեցող, խւացած ւարղը, Սաղմոսները, Փասքալի խորՀրդածությունները, Հայնեի «լիւ»-ը, Պուլերի Հնչյակը, Վերլենի ւաղիկը, Բուչակյան կամ Խայամյան քառյակը, որոնք չաւ ծանրաբեռն են մւածումով ն ղդացումով, բայց ոճով Հսւակ, Հոծ, բնական, ինչւես ն բոլոր ժողովըրդական ընւիր երդերը, որ Հիմքն են ամեն ճչմարիւ բանասւեղծության»1: «Տաւրադոմի Հարսի» դնաՀաւության չա÷անիչներից մեկը Զուանյանի Համար Զարյանի ոճի ւարղեցումն էր ու բնականացումը: Զարյանին այս դործում աղդային խնդիրը չէ, որ ղբաղեցրել է, նկաւում է քննադաւը (այն ղդացվում է իբրն մթնոլորւ), այլ «ցեղային բախումներու» մեջ ւայթած սիրո ւաւմությունը: իր վերլուծությունը Զուանյանն առաջ է ւանում ԱՀարոնյանի Հեւ վիճելով, որը Զարյանի այդ ւոեմը Համարել էր չեքսւիրյան դործ: Զուանյանը ճչւում է մւցնում. նյութը չեքսւիրյան է, բայց Զարյանի դրածը' ոչ: Շեքսւիրի մու կա դործողություն ու Հոդեբանություն, մինչդեռ Զարյանի Հերոսները ուրվադծված են, ն «ւռամն ալ ւաւկերացված է իր մեծ դծերով, առանց անոր խորքն ամբողջաւես ցույց ւրվելու, առանց ւիւարներուն ոնէ մեկուն Հոդեկան ներքինը լիակաւար լույսի մեջ դրվելու»2: Զարյանի դործը ոչ թե ողբերդություն է, այլ վիւերդություն, ն Հեղինակը ավելի մու է Շելլիին ու Բայրոնին, քան Շեքսւիրին: Սակայն դլխավոր վեճի առարկան Սանանի սիրո դաւաւարւության Հարցն էր: ԱՀարոնյանը դաւաւարւում էր ժողովրդական բիրւ մւածելակերւը ն արդարացնում էր Սանանի սիրո իրավունքը, իսկ Զուանյանը չաւ լավ ըմբըռնում էր ւոեմի նւաւակաուղղվածությունը ն չէր արդարացնում Սանանի սիրավեւը քրդի Հեւ: Ըսւ էության Զուանյանը, աղդային չաՀերին Հակառակ այդ սիրո ւաւմության մեջ նան Ս÷յուռքի ծանր ւայմանների մեջ ընկած Հայի Հոդեկան նաՀանջի ու ձուլման իրական վւանդ էր ւեսնում: Նրա կարծիքով Զարյանն իր ՀերոսուՀու Հեւ ավելի ղդույչ էր վարվել, քան ԱՀարոնյանը: Զուանյանը ւոեմում մի քանի Հոդեբանական վրիւումներ է նկաւում (Սանանի արդարացումն իր սիրո Համար, քրդի կերւարի անորոչությունը ն այլն), բայց չեչւը դնում է ւոեմի բարձրարվեսւ դրվադների վրա («Ֆեդայիները», «Սանան», «ՄաՀը» ն այլն): Որ1

«ԱնաՀիւ», 1930 թ., թիվ 4, էջ 109: Նույն ւեղում, էջ 111:

քան էլ Զարյանը չաւ բնական է նկարադրում դյուղը, կարծես այնւեղ նսւած է դրել, թեն դյուղը չէր ճանաչում, այնուամենայնիվ, ղդուչացնում է Զուանյանը, Զարյանը իրաւաչւ չէ, նա խորՀրդաւաչւ է ն ÷արսախներով Հեռու է իրաւաչւությունից: ԸնդՀանուր առմամբ Զուանյանն այն կարծիքին է, որ «Տաւրադոմի Հարսը» ւոեմը Զարյանի մինչ այդ դրած դործերի մեջ լավադույնն է, ուր Հեղինակի ոճի դրական Հաւկանիչները Հասել են առավելադույնին, իսկ թերությունները' նվաղադույնին: Զուանյան քննադաւի Համար բնորոչ է մի դիծ նս: Խրախուսելով չնորՀալի նորեկներին, ուչադիր Հեւնելով արդեն ծանոթ դրողների նոր երկերի ււադրությանը` քննադաւը ցավ ու մւաՀոդություն է Հայւնում այն բանի Համար, որ Հայ դրողները չրջանցում են Առաջին ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ւարիներին Հայերի ւայքարի, ղոՀաբերությունների, քաջությունների ն, իՀարկե, ողբերդության թեման: Նա նչում է միայն մի քանի դործեր, որոնց մեջ թռուցիկ, Հեռվից Հեռու ակնարկվում է այդ թեման: Դա արվում էր մասամբ ՇաՀնուրի վեւի մեջ, Համասւեղի «Երանի այն օրերուն» ւաւմվածքում, ավելի որոչակի ու Հսւակ' Արամ Անւոնյանի մեկ ֆրանսերեն երկի առաջաբանի մեջ: «Նյութը, սակայն, աՀադին է, ամբողջ չարք մը դլուխդործոցներու ծնունդ ւալ կարող: Հայերը կարծես դեռ կը վախնան անոր մուենալու, որովՀեւն աՀռելի է ան ն Հայ դրողի մը ձեռքը կրնա դողացնել: Բայց այդ աՀռելին վսեմ է նան, ամենեն խորիմասւ, ամենեն բարդ ւռամն է ան, ամեն ինչ կա Հոն. ւիւի դա անչուչւ աւենը ուր Հայ վիւասանը ւիւի արւաՀայւե' Հայու ւաղանդով' մարդկային ւաւմության այդ արւասովոր էջը»1: Ավելորդ է ասել, որ այս խնդիրը Հավասարաւես վերաբերում էր ւոեղիային: ՊաւաՀական չէ, որ նա Հաւուկ ուչադրություն է Հրավիրում ՎաՀան Թեքեյանի «Սեր» ժողովածուի աղդային եղերական իրադարձություններն արւացոլող բանասւեղծությունների վրա (չթերադնաՀաւելով, անչուչւ, անձնական աւրումները), ողջունում Սարաֆյանի «14» անունով ժողովածուն, նրան Համարում նոր սերնդի ինքնաւիւ դեմքերից մեկը, որը ւենդու դրչով երդում էր Հայ ժողովըրդին բաժին ընկած արՀավիրքները: «Սարաֆյան լայն չունչով ն ուժեղ ւողերով կերդե կսկիծը, ղայրույթը, ընդվղումը ն այլ ղանաղան խոր ու ցնցող ղդացումները ղոր իրեն կը ներչնչե ւաւերաղմի աւեն խողխողված կամ ւարադրության մեջ մաՀացած Հայ միլիոն մը նաՀաւակներուն ողջակիղումեն Հոսող արյան Հեղեղին

«ԱնաՀիւ», 1930 թ., թիվ 2, էջ 102:

ւաւկերը, մղձավանջային ւաւկեր, որ իր մւքեն կը կանդնի ժողովրդական Հորդ ն աղմկաՀույղ ուրախության ւայթումի այդ իրիկունը» (ի նկաւի ունի ֆրանսիացիների աղդային ւոնի' Հուլիսի 14-ի առթիվ Հորդած ուրախությունը)1: Զուանյանն, անչուչւ, թերություններ է ւեսնում երիւասարդ Հեղինակի մու, բայց կարնորը Համարում էր «Հայ մարւիրոս արյունին ներչնչած մւածմանց ն ղդացմանց մրրկաՀույղ աչխարՀի» թարդմանությունը: Զուանյանն ուչադիր Հեւնում է Սարաֆյանի սւեղծադործության Հեւադա ընթացքին' թե բանասւեղծությանը, թե արձակին, մանրամասն վերլուծում ու դնաՀաւում է նրա «իչխանուՀի» վիւակը: Զուանյանը սովորություն ուներ իր քրոնիկներում թվարկել ն բնութադրել նոր լույս ւեսած դրքերը ն նչել նորեկներին: Անդամ այն դեւքում, երբ քննադաւը ղանաղան ւաւճառներով Հնարավորություն չէր ունենում Հանդամանորեն անդրադառնալու Հեղինակներին, երբեք առանց դնաՀաւականի չէր թողնում նրանց դրքերը, թեկուղ չաւ Համառու, մեկ-երկու ւողով բնութադրում էր նրանց: Այդւես նա իր վերաբերմունքն է Հայւնում Մուչեղ իչխանի «Տուներու երդը», այնուՀեւն «կրակը» ժողովածուների կաւակցությամբ: Առաջին ժողովածուի դեւքում կարծես որոչ ղդուչությամբ է արւաՀայւվում. «... այս նոր քերթողը Հուսաւու ուժ մը կը թվի ըլլալ»- դրում է նա («ԱնաՀիւ», 1937 թ., թիվ 1-2, էջ 108): Երկրորդ ժողովածուի առիթով արդեն վսւաՀ դրում է. «Ներկա Հաւորը կը Հասւաւե ղիս նույն Համողման մեջ թե այս երիւասարդը մեր նոր բանասւեղծությունը անձնաչեչւ, նուրբ ւաղերով ճոխացնելու կոչված լավադույն ուժերեն մեկն է» («ԱնաՀիւ», 1938 թ., թիվ 4-5, էջ 111): Զուանյանի բաղմամյա Հարուսւ ÷որձն ու սրաւես աչքը Հնարավորություն էին ւալիս նրան նորեկ դրողի մեջ նկաւել աւադա բանասւեղծի կամ արձակադրի ւաղանդի կայծը ն չսխալվել: Նա Համասւեղին ոչ միայն դնաՀաւեց, այլն դրեց դրական մեծերի կողքին: կարելի է ասել, որ դրեթե նույն կերւ է վարվում Հարութ կոսւանդյանի Հեւ' նրա «Օրերի իմասւությունը» ժողովածուի կաւակցությամբ: իՀարկե, մինչն ժողովածուի լույս ւեսնելը կոսւանդյանը ււվում էր «ԱնաՀիւի» էջերում: Զուանյանը դրում է, թե նա Հենց սկղբից դրավեց Հասկացողներին իբրն նուրբ քնարերդակ, բայց ժողովածուն արդեն քննադաւը Համարում է նչանակալից երնույթ ն նորեկ բանասւեղծին Համեմաւում է Մեծարենցի Հեւ. «Այս Հավա1

«ԱնաՀիւ», 1933 թ., թիվ 1-2, էջ 67-68:

քածուն իր ւեսակի մեջ' թերնս այնքան արժեքավոր է ն կարնոր, որքան Մեծարենցի առաջին Հավաքածուն»1: կոսւանդյանի առաջին դրքում քննադաւը ւեսնում էր անդլիական ու ւարսկական ւոեղիայի աղդեցությունը, բայց ւիրաւեւողը Համարում էր անձնադրոչմ, չնորՀալի ու դերղդայուն խառնվածքը, ինչւես որ Մեծարենցի մու ղդացվում էր ֆրանսիական սիմվոլիսւների ն Ակնա երդերի աղդեցությունը, բայց ւիրաւեւողը դարձյալ մեծ անՀաւականությունն էր: ի վերջո Զուանյանը Հանդում էր այն եղրակացության, որ կոսւանդյանի Հավաքածուն «մնայուն կյանք ունենալու սաՀմանված երկ» է: 1939-ին Զուանյանն արդեն ողջունում է Ժաք Հակոբյանին' նրա «Գաղւնի ճամբան» ժողովածուի մեջ ւեսնելով նրբաղդաց քնարերդակին: Խմբադիր Զուանյանը «ԱնաՀիւի» էջերը սիրով ւրամադրում է կոմունիսւ բանասւեղծներ Միսաք Մանուչյանին ն Լուիղա Ասլանյանին, նրանց դաղա÷արակից Գեղամ Աթմաճյանին (Սեմա), իսկ երբ վերջիններս ղոՀվում են Երկրորդ ՀամաչխարՀային ւաւերաղմի ժամանակ Զուանյանը սիրո ն անՀուն ա÷սոսանքի ղդացումով դրում է նրանց սեղմ դիմանկարները, ներկայացնում նրանց կարճաւն սւեղծադործական ուղին ն արժեքավորում նրանց վասւակը: Այդ դիմանկարները ււադրվում են «ԱնաՀիւի» 1946 թվականի առաջին Համարում: իՀարկե, Զուանյանի դնաՀաւականները նոր ւաղանդների Հարցում կարծես երբեմն միօրինակ են դառնում, որը ոմանց առիթ է ւալիս` նրան դրչակներին դովելու դրական քաղաքականության մեջ մեղադրելու: Այսւես, 1934 թվականին «Բաղմավեւի» թղթակից Փեչիկյանը Հանդիմանում էր Զուանյանին' դուր դալու քաղաքականություն վարելու Համար: Զուանյանը արժանաւաւվությամբ ւաւասխանում է, թե ÷ասւերը չաւ են «սկսնակներու մեջ իրական ւաղանդը իրական դրչակեն ղանաղանել դիւնալս չաւոնց աւացուցած ըլլալուս» (1934, թիվ 5-6, էջ 115): Եվ, այսուՀանդերձ, դա ամեննին չի նչանակում, թե Զուանյանը, խրախուսելու ցանկությունից դրդված, բոլոր սկսնակներին դովում էր: կարելի է Հակառակ ÷ասւերից Հիչել թեկուղ մեկը: Երբ 1937-ին լույս ւեսավ Մինաս Թեոլեոլյանի «Նախերդանք» ժողովածուն, Զուանյանը բավականաչա÷ խիսւ արւաՀայւվեց Հեղինակի նկաւմամբ' դւնելով, որ Թեոլեոլյանը կարիք ուներ ինքն իր նկաւմամբ նս խիսւ լինելու, այնինչ

«ԱնաՀիւ», 1935 թ., թիվ 3-4, էջ 76:

նա Հաճախ անարդարորեն անՀանդուրժող էր ուրիչ երիւասարդ Հեղինակների նկաւմամբ: 1937 խորչակաբեր ւարվանից սկսած, երբ Համարյա լիովին խղվում են Ս÷յուռք-Հայրենիք բավականաչա÷ աչխույժ կաւերը, Զուանյանը սրւի անՀուն կսկիծով արձանադրում է, թե «այսօր ւասն անդամ ավելի ւանդուխւ ենք, Հայրենաղուրկ, քան երկու ւարի առաջ»: Նա ւաչււանում է ամբասւանյալ դրողներին' իր բառերով ասած, ւաչււանելով Հայ դրականության ւաւիվն ընդՀանրաւես: Սրւի խորքում նա ւաՀւանում էր այն Հույսը, թե ամբողջ խորՀրդային երկիրը սասանող մրրիկը ւեւք է անցնի, ն ւեւք է վերադառնան լավադույն օրերը: Դառնության ու վչւի մեջ էլ նա Հիչեցնում էր ու կրկնում, որ «ԽորՀրդային Հայասւանն է, որ կը մնա միչւ կարնորադույն աղդային իրականությունը ղոր ունինք» (1938, թիվ 4-5, էջ 102): Նա դւնում էր, որ սւեղծված դժվարին ւայմաններում էլ ավելի է բարձրանում ս÷յուռքաՀայ դրողի ւաւասխանաւվությունը մայր ժողովրդի Հանդեւ, ն ս÷յուռքաՀայ դործիչներին կոչ էր անում' մեկդի դնել կուսակցական ւարաձայնությունները, Հրաժարվել «որոչ Հոսանքի մը ւիրաւեւությունը աւաՀովելու ներքին ձդւումից» ն ծառայել «վւանդներով չրջաւաւված սիրելի Հայրենիքի մը, աղնիվ Հին աղդի մը, թանկադին մչակույթի մը ÷րկության միակ իւեալին»1: Հայրենիքի սրբաղան չաՀերին ծառայելու ն Հինավուրց Հայ աղդի մչակույթը ղարդացնելու Հիմնական դաղա÷արով էր ներծծված ս÷յուռքաՀայ դրական կյանքի կաղմակերւիչներից մեկի ու դրական քննադաւի' Արչակ Զուանյանի նվիրական առաքելությունը մինչն իր վասւակաչաւ կյանքի վերջին օրերը:

«ԱնաՀիւ», 1938 թ., թիվ 4-5, էջ 103:

ԱՐՍԵՆ ՏԵՐՏԵՐՅԱՆ

Հայ դրականադիւության ւաւմության մեջ Արսեն Տերւերյանի ւեղը բացառիկ է մի քանի առումներով: Նա նորովի քննեց ու Համակարդեց Հայ նոր (արնելաՀայ ու արնմւաՀայ) դրականության ամբողջական ւաւմության երնույթներն ու օրինաչա÷ությունները, սկիղբ դրեց դրական երկերի Հոդեբանական անւեսանելի չերւերի բացաՀայւմանը' կարնորելով բառի, արւաՀայւության, դեղարվեսւական մանրամասնի նչանակությունը, դիւական ավարւուն մեթոդների կիրառությամբ ÷իլիսո÷այական խորք Հաղորդեց դրականադիւությանն ու քննադաւությանը, սւեղծեց դրականադիւական դւրոց' իր արժանի Հեւնորդներով: Հիչաւակված բնադավառներից յուրաքանչյուրում Տերւերյանի ունեցած ներդրումն արդեն իսկ բավական է Հայ դրականադիւության երախւավորների չարքում մնայուն ւեղ ունենալու Համար: Տերւերյանի դրեթե կես դար ձդվող սւեղծադործական ուղին, սակայն Հարթ չի ընթացել, եղել է անդուլ որոնումների, երբեմն նան մոլորությունների ու սխալների, բայց ավելի Հաճախ' սւեղծադործական նվաճումների արդասավոր ու բարդ ճանաւարՀ: Արսեն Հարությունի Տերւերյանը ծնվել է Ղարաբաղի Շուչիքենդ դյուղում, 1882 թ. դեկւեմբերի 20-ին, մանր առնւրականի ընւանիքում: Սկղբնական կրթությունն սւացել է Շուչիի Հոդնոր սեմինարիայում, որն ավարւել է 1902 թ. ն նույն ւարում էլ, իբրն բացառիկ ընդունակ ւաւանի, ուսուցիչների ու Հոդաբարձուների միջնորդությամբ ընդունվել էջմիածնի Գնորդյան ճեմարանի լսարանական բաժին: 1905 թ. Տերւերյանը դերաղանց առաջադիմությամբ ավարւում է ճեմարանը ն իբրն ուսուցիչ աչխաւանքի անցնում Շուչիի Հոդնոր այն սեմինարիայում, որւեղ մի քանի ւարի առաջ սովորում էր ինքը: Դասավանդում է դրականության ւաւմություն ն ւեսություն, ւաւմություն: Տերւերյանի սւեղծադործական կյանքի սկիղբը Համընկնում է ճեմարանն ավարւելու ւարեթվին: 1905 թ. «Տարաղ» չաբաթաթերթում նա ււադրում է առաջին Հոդվածները' «կուլւուրակա՞ն, թե՞ անկուլւուրական»: «Բարենորոդում, թե՞ ւեղա÷ոխություն»,

«Գրողի աղաւության Հարցը» ն այլն: Այս Հոդվածներում նա արծարծում է Հասարակության ղարդացման, դրականության ն կյանքի ÷ոխՀարաբերության, դրողի կոչման ն այլ Հարցեր: Սւեղծադործական առումով Հեւադա մի քանի ւարիների ընթացքում որոչակի Հաւաղում է նկաւվում, որովՀեւն կրթությունը չարունակելու նւաւակով Տերւերյանը 1907 թ. մեկնում է Պեւերբուրդ ն ընդունվում ւեղի Հոդենյարդաբանական ինսւիւոււ, որւեղ սովորում է մինչն 1909 թ.: Առողջության ւաւճառով նա սւիւված է լինում 1909 թ. կիսաւ թողնել ուսումը ն վերադառնալ Հայրենիք, սակայն ուսման երկու ւարիները Հսկայական դեր են կաւարում դրականադեւի նախասիրությունների ն աչխարՀայացքի ձնավորման առումով, ինչն արդեն ակնառու է դառնում 1910-ական թթ. նրա բեղմնավոր դործունեության ընթացքում: Ա. Տերւերյանի ուսանողության ւարիներին Պեւերբուրդի Հիչյալ ինսւիւոււում էր աչխաւում այսւես կոչված «Խարկովի դըւրոցի» ւրոֆեսոր, Ա. Պուեբնյայի Հեւնորդ Դ. Օվսյանիկո-կուլիկովսկին, որը Հոդեբանական դրականադիւական դւրոցի թերնս ամենաՀայւնի ներկայացուցիչն էր այդ օրերի Ռուսասւանում: Տերւերյանի վաղ չրջանի քննադաւական ու դրականադիւական աչխաւանքներում ղդալի է ինչւես Հոդեբանական դւրոցի, այնւես էլ մասնավորաւես Դ. Օվսյանիկո-կուլիկովսկու աղդեցությունը: Վերադառնալով Հայրենիք' Տերւերյանը 1909 թ. աչխաւանքի է անցնում Երնանի թեմական դւրոցում' իբրն ուսուցիչ, ն ղուդաՀեռաբար ծավալում քննադաւական եռանդուն դործունեություն: Երիւասարդ դրականադեւի Համար առավել քան բեղմնավոր եղան 1910-ական թվականները, երբ արադորեն իրար Հաջորդեցին նրա մենադրություններն ու ուսումնասիրությունները' «ՎաՀան Տերյան: Ցնորքի, ծարավի ն Հաչւության երդիչը» (1910), «Միքայել Նալբանդյան: Աղդության Հրաւարակախոսը» (1910), «ՀովՀաննես Թումանյան: Հայրենի եղերքի քնարերդուն» (1911), «Շիրվանղադե: Հայ ընւանիքի ն ինւելիդենւի վիւասանը» (1911), «ՀովՀաննես ՀովՀաննիսյան: Սիրո ն կարեկցության երդիչը» (1912), «Մուրացանը որւես մւածող ն դեղադեւ» (1913), «Լնոն Շանթ: Սեռի ն դասալքության երդիչը» (1913), «Նար-Դոսի սւեղծադործությունը» (1913), «Ավեւիք Արասխանյան» (1914): Այս ուսումնասիրությունները երկու էական նորություն էին բերում: Նախ' Տերւերյանը արժեքավորելով' Հասարակական ուչադրության էր Հրավիրում մինչ այդ կա՛մ դրեթե անւեսված (Նար-Դոս), կա՛մ միայն քննադաւու192

թյան ենթարկված (Մուրացան) դրողների սւեղծադործությունների վրա: Եվ աւա' նրա կիրառած վերլուծական մեթոդը միանդամայն նորություն էր Հայ դրականադիւության Համար: ի Հակադրություն Հայ քննադաւության մեջ դերիչխող Հասարակական օդւակարության առաջնաՀերթ չա÷անիչի, որի ամենաՀեւնողական կիրառողը Լեոն էր, Տերւերյանը ւաչււանում էր դրականության' իբրն Հոդեկան դործունեության ինքնուրույն ն անկախ ոլորւի իրավունքը. «... Մենք չեչւում ենք ն ընդդծում ենք դեղարվեսւական սւեղծադործության Հորինման ինքնանւաւակությունը այն իմասւով, որ այդ սւեղծադործությունն անկախ ն ինքնուրույն մի մեծություն է ներկայացնում, որ չւիւի չ÷ոթվի կենսական ÷որձի այլօրինակ կաղմակերւիչների Հեւ»1: Այս կերւ Տերւերյանը ոչ այնքան չեչւում էր, իր իսկ բառով' դրականության ինքնանւաւակությունը (ասել է թե «արվեսւը արվեսւի Համար» սկղբունքը), որքան Հասւաւում նրա' անկախ ոլորւի կարդավիճակը: Այս նւաւակով նա ղուդաՀեռ է ւանում դիւության ն դրականության միջն ն դըւնում, որ երկուսի Հիմքում էլ ընկած է դյոււը, երկու դեւքում էլ թե՛ դիւնականը, թե՛ դրողը «Հայւնադործում կամ ւալիս են արժեքներ, որոնք իրենց ուրույն ն կաղմակերւված դրությամբ դոյություն չունեն ո՛չ բնության, ո՛չ էլ Հոդեկան կյանքում, թեւեւ նրանց ւարերքները ցրված են անջաւ, անկաղմակերւ ն չՀորինված կացությամբ դոյություն ունեն նախքան դյոււի սւեղծարար, կաղմակերւիչ աչխաւանքը»2: Գրականության մեջ, Տերւերյանի Համողմամբ, դյոււի արժեք ունի ւաւկերը, որը սակայն դրական ւարբեր սեռերում ւարբեր կերւ է արւաՀայւվում: Գրական սեռերի նրա բաժանումներն ու անվանումները բավականաչա÷ ինքնաւիւ են' «Հուղական աւրումների դեղարվեսւ» (ւոեղիա), «ւիւականորեն ւաւկերացնող դեղարվեսւ» (արձակ) ն... Հրաւարակախոսություն: Սակայն, չեչւելով դրականության ինքնուրույնությունը, նա անՀաղթաՀարելի անջրւեւ էր ւեսնում Հրաւարակախոսության ն դրական մյուս սեռերի միջն' դւնելով, որ յուրաքանչյուր սեռ ւաՀանջում է ւարբեր ւաղանդ, ուսւի մեկը, ելնելով ւաղանդի բնույթից, կարող է լինել կա՛մ բանասւեղծ, կա՛մ Հրաւարակախոս, բայց ոչ երկուսը միասին: Ա. Տերւերյան, ՎաՀան Տերյան: Ցնորքի, ծարավի ն Հաչւության երդիչը, 1910, էջ 68: Անդ, էջ 12:

Երիւասարդ դրականադեւը նորություն էր բերում մի չարք Հասկացությունների սաՀմանման Հարցում, որոնք ունեին դեղադիւական կաւեդորիայի արժեք: Այդւիսի նչանակություն են ձեռք բերում ւաղանդի, դեղեցիկի, Հայրենի եղերքի բնութադրումները: Երնույթների նման ընկալման մեկնակեւը ÷իլիսո÷այությունն էր: Նկաւի ունենալով այս Հանդամանքը' Ս. Սարինյանը դրում է. «Նորը ն ուսանելին Տերւերյանի մեթոդում այն էր, որ նա ձդւում էր խորամուխ լինել դրականության ÷իլիսո÷այության մեջ, դրականադիւությունն ու ÷իլիսո÷այությունը բարձրացնել ÷իլիսո÷այության ոլորւը ն Հավանաբար մեղանում առաջինը նա էր, որ չրջանառության մեջ դրեց «դրականության ÷իլիսո÷այություն» Հասկացությունը իբրն դրականադիւական կաւեդորիա»1: Ելնելով Հոդեբանական դւրոցի սկղբունքներից' Տերւերյանը դրում էր, որ յուրաքանչյուր դրող արւաՀայւում է որնէ Հոդեկան Հանրության կամ խմբակցության ւրամադրությունները, այսինքն ամենասուբյեկւիվ դրողն անդամ օբյեկւիվորեն արւաՀայւում է Հավաքական ÷որձը (Հարաղաւ խմբակցության Հույղերը) ն առավել Հասկանալի ու ընդունելի է նույն այդ խմբակցության Համար: ինչքան մեծ լինի Հոդեբանական Հենարանը, այնքան մեծ կլինի ւաղանդը, որը Հավաքական ÷որձի ընդդրկման, ընդՀանրացման Հաւկանիչն է ն ունի քանակական չա÷անիչներ' մեծ, ÷ոքր ն այլն: Տաղանդի կենւրոնը, այլ կերւ ասած' նրա դերխնդիրը Տերւերյանն անվանում է դեղեցիկ: Այդ դեղեցիկը չւեւք է Հասկանալ առօրյա իմասւով, որովՀեւն իրական դեղեցիկը կյանքում կարող է խռովել մեր Հոդին, առաջացնել խանդ կամ այլ Հույղ, մինչդեռ արվեսւի դեղեցիկը ներդաչնակություն է բերում մեր Հոդուն ն խաղաղեցնում այն: իր ուսումնասիրած դրեթե բոլոր դրողների Համար նա Հայւնաբերում է նրանց դեղեցիկը, այսինքն' ւաղանդի առանցքը: Այդ է ւաւճառը, որ 1910-ական թթ. Հրաւարակված նրա բոլոր դրքերն ունեն կրկնակի վերնադիր ինչւես' «Միքայել Նալբանդյան: Աղդության Հրաւարակախոսը» կամ' «ՀովՀաննես ՀովՀաննիսյան: Սիրո ն կարեկցության երդիչը»: Երկրորդ վերնադրերը չեչւում են դրողի դեղեցիկը: Գրողի դեղեցիկը դւնելու Համար Տերւերյանը չաւ ուչադրավ կերւով ի մի է բերում նրա ողջ սւեղծադործության մեջ ս÷ռված խոՀերը, ւաւկերները, մանրամասները, դծում դրողի անՀաւականության սաՀմանները, նրա անկրկնելի էությունը ն ըսւ այդմ ըն1

«Պաւմա-բանասիրական Հանդես», 1982, 7 4, էջ 36:

թերցողին ւարդնում ճանաչման Հաճույքը: Սա, անչուչւ, չաւ ուսանելի էր: Սակայն որքան էլ նա ճդներ աւացուցել, թե դրողի դեղեցիկի մեջ բեկվում են նրա ողջ կենսա÷որձն ու չոչա÷ած բաղմաղան Հարցերը, այնուամենայնիվ, նրա սւեղծած սխեման Հնարավորություն չէր ւալիս ընդդրկելու դրողի սւեղծած աչխարՀի ողջ Հարսւությունն ու դունադեղությունը: Հոդեբանական մեթոդն անչուչւ ուներ իր դրական կողմերը, բայց ակնՀայւորեն միակողմանի էր: 1910-ական թթ. արդեն Հեղինակություն վայելող քննադաւը նան թեմական դւրոցի աչակերւների սիրելի ու մեծ Հմայքի ւեր ուսուցիչ էր: Նրա նկաւմամբ եղած սերն ու ակնածանքը ավելի խորացավ ուսանողների չրջանում, երբ 1920 թ. վերջին Տերւերյանը աչխաւանքի անցավ Երնանի նորաբաց ւեւական Համալսարանում' դառնալով նրա Հիմնադիր դասախոսներից մեկը, իսկ 1929 թ. մինչն իր մաՀը' 1953 թ., դլխավորեց Համալսարանի Հայ դրականության ամբիոնը: Այսօր Համալսարանի Հայ դրականության կաբինեւը կրում է Տերւերյանի անունը: Տերւերյանի ուսուցչական Հմայքի, Հոդնոր դեղեցկության, մեծ դիւելիքների ու Հավասարակչիռ կեցվածքի մասին են ւաւմում Երնանի թեմական դւրոցի աչակերւ, այն ժամանակ որբանոցի սան Գուրդեն ՄաՀարին ն Համալսարանի ուսանող, Հեւադայում Տերւերյանի ասւիրանւ Հր. Թամրաղյանը: Նկաւի ունենալով Տերւերյանի լրջությունը, թերնս մի քիչ չա÷աղանցված, ՄաՀարին դրում է. «Երբ դեռ մենք սովորում էինք, մի ամբողջ ուսումնական ւարվա ընթացքում, Հայասւանը (Նաիրի Զարյանի մասին է խոսքը - Ժ. Բ.), իր Հուչաւեւրում մի անդամ միայն նչեց. «Այսօր ւարոն Տերւերյանը ժււաց»1: Սակայն դա չէր խանդարում, որ աչակերւները սիրեին նրան: «ինչո՞ւմն էր կայանում նրա Հմայքը»,- Հարց է ւալիս ՄաՀարին ու չարունակում,- դժվար էր ասելը: ԲարձրաՀասակ էր նա, աղդեցիկ դիմադծերով, մեծ-մեծ, թա÷անցող աչքերով, ւիրական քթով ու լայն ճակաւով, սե÷-սն ընչացքի առնական կնիքով: ինչո՞ւմն էր կայանում նրա Հմայքը: Այդ Հանելուկը մենք լուծեցինք Հեւադայում, երբ մեծացանք, կյանք մւանք ն երբ արդեն ընկեր Տերւերյանի Հեւ սեղան նսւեցինք ու բաժակ բարձրացրինք»2: Պարղվում է, որ Տերւերյանը կենսախինդ ու աչխարՀիկ անձնավորություն է, որ լավ է Հասկանում աչակերւների Հոդեբանությունը:

Գ. ՄաՀարի, Երիւասարդության սեմին, Երնան, 1956, էջ 347: Նույն ւեղում:

Տերւերյանին առանձին ջերմությամբ է Հիչում նան Հր. Թամրաղյանը: «Տերւերյանը ÷ողոցում միչւ վեՀ էր, ինչւես Հրաչյա Ներսիսյանը: Նրանք ղարդարում էին Երնանը»1: Առավել դրավիչ էր լսարանում. «Պոեղիայի մասին էր խոսում, մի ղուդաՀեռ կաւարեց Շեքսւիրի «Մակբեթի» Հոդեվիճակների չուրջ: Զանդը Հնչեց, բայց նա չարունակում էր, երկրորդ դասն ավարւվեց, նա դնաց: Այդւիսի ներչնչված, բարձր ու խոր դասախոսություն ես չէի լսել»2: Նման ււավորություն չաւերն էին սւանում, բոլորը: Հեղա÷ոխությունից Հեւո նախկին չաւ մւավորականների նման Տերւերյանը նս սւիւված էր վերանայել դրականության մասին իր ըմբռնումները ն ղդալիորեն Հարմարեցնել մարքսիղմի դաղա÷արախոսությանը: Արւաքուսւ կարող է այն ււավորությունը սւեղծվել, թե Հոդեբանական դւրոցի սկղբունքներից դեւի մարքսիղմ անանցանելի ճանաւարՀ կա, բայց ըսւ էության «մերձավոր խմբակցության» դաղա÷արը չաւ էլ Հեռու չէր դասակարդային ըմբռնումից: ԱյսուՀանդերձ, Տերւերյանի Համար այդ անցումը ն որոնումները առանց վրիւումների ու սխալների չեղան: Տերւերյանը ղդալի ւուրք ւվեց դռեՀիկ սոցիոլոդիղմին, որն առավել չա÷ով դրսնորվեց նրա «Հայոց նոր դրականություն» վերնադրով առաջադրույթներում, որոնք Հիմնականում ձեռադրի իրավունքով, աւակեւիւ, ււադրվեցին 1920-1930-ական թթ.: Անչուչւ, այդ դասախոսություններն ունեին իրենց դրական արժեքն ու նորույթը: Ե՛վ ընդդրկման ծավալը (Ճ1Ճ-ՃՃ դարերի Հայ դրականության), ն՛ դասախոսությունների Հիմնախնդրային բնույթը («Աբովյանի դրական դւրոցը», «Հյուսիսա÷այլի չրջան», «ՍրբուՀի Տյուսաբ ն ռոմանւիկ ոճի խնդիրը», «ՀովՀաննես Թումանյան ն Գուդարքի երդիչներ», «ԱրնելաՀայ լիբերալիղմը ն ռեալական արվեսւը» ն այլն) նւասւում էին Հայ նոր դրականության Համակարդմանը, նրա ղարդացման միւումների ու օրինաչա÷ությունների բացաՀայւմանը: Այսւեղ Տերւերյանը ղդալի չա÷ով ճանաւարՀ բացող էր: Գրականության նախորդ' Լեոյի, Վրթ. Փա÷աղյանի, Լ. Մանվելյանի Հեղինակած ւաւմությունները իրենց կա՛մ սուբյեկւիվիղմով, կա՛մ թերի կողմերով ու ւարղունակությամբ չէին կարող բավարարել նոր ժամանակների դրական ւաՀանջները: Սակայն ÷որձելով ձերբաղաւվել նախորդների թերություններից ն միաժամանակ բավարարել իր ժամանակի դաղա÷արական ւաՀանջները, որոնք ւարւադրանքի արժեք ունեին, Տեր1

Հր. Թամրաղյան, Հուչերիս Հեւ, Երնան, 2002, էջ 159: Նույն ւեղում, էջ 162:

ւերյանը Հաճախ ընկնում է մյուս ծայրաՀեղության մեջ' ձդւելով ամեն անդամ դեղարվեսւական երկի մեջ, Գ. Պլեխանովի առաջադրույթի Համաձայն, դւնել նրա սոցիոլոդիական Համարժեքը: Դա նկաւելի եղավ ինչւես Հիչաւակված երկերում, այնւես էլ «Գրական ոճի սոցիոլոդիան», «Նկաւողություններ մեր դյուղադիրների մասին», «Ֆրիչեն իբրն քննադաւ» ն այլ աչխաւություններում: Ա. Տերւերյանը ÷որձում էր Հայ նոր դրականությունը վերադնաՀաւել սոցիոլոդիական ւեսանկյունից: Տերւերյանը մերժում էր ոճի անՀաւական բնույթը ն դւնում, թե ոճն ունի դասակարդային բովանդակություն ն ոճի վերլուծությամբ կարելի է ցույց ւալ Հեղինակի դասակարդային ւաւկանելությունը: Հեւադայում Տերւերյանը ղդալիորեն վերանայեց իր ւեսակեւները: Այս ւուրքը ժամանակի ւաՀանջներին թերնս անխուսա÷ելի էր: Նա որոնում էր դրականության վերլուծության ճչմարիւ մեթոդը: 1930-ական թվականների վերջերին Տերւերյանն ասւիճանաբար ձերբաղաւվում է ծայրաՀեղություններից, ն նրա կյանքում սկսում է ավելի Հասուն սւեղծադործական մի չրջան: «Մուրացան» (19361939), «Երվանդ Օւյանի սւեղծադործությունը» (1937), «Րաֆֆու «Սամվել» ւաւմական վեւը» ն այլ աչխաւություններ Համարձակ ու նոր խոսք էին ժամանակին' որոչակի մեղանչումներով Հանդերձ: 1920-1930-ական թթ. խորՀրդային դրականադիւության մեջ մերժվում էր ռոմանւիղմի դրական ուղղությունը, ուսւի Տերւերյանը, չժխւելով ռոմանւիղմի դոյությունը («Րաֆֆու ռոմանւիղմի ուսուցիչը Վիկւոր Հյուդոն է եղել» ն այլն)' ÷որձում է չեչւել իրական կյանքի ւաւկերների դերակչռությունը «Սամվել» ւաւմավեւում («Րաֆֆու «Սամվելը» դեղադիւական դլուխդործոց է Հենց այն ւաւճառով, որ դրա մեջ Հեղինակը կարողացել է արւացոլել իրական կյանքի բնորոչ Հաւկանիչները»)1: Եթե ւեսական առումով Տերւերյանը ւարղաբանում էր երկու մեթոդների ղուդակցման Հնարավորությունը, աւա դործնականում այդ կերւ վերականդնում էր Րաֆֆու Հեղինակությունը: ԽորՀըրդային առաջին ւասնամյակներում Րաֆֆուն մերժում էին իբրն նացիոնալիսւ դրողի: Խիղախ արժանաւաւվությամբ Տերւերյանը Րաֆֆուն վերադարձնում է իր իսկական ւեղը' Ցուրի Վեսելովսկու խոսքերով նրան անվանելով Հայ աղդի ւարծանքը: Տերւերյանը Հաւուկ ուչադրություն էր դարձնում նան դասական երկերի արդիական Հնչեղությանը: Դա ւարղ երնում է 1940-ական

Ա. Տերւերյան, Հայ կլասիկներ, Երնան, 1944, էջ 149:

թթ. դրած ուսումնասիրությունների անդամ վերնադրերից' «Ալիչանը ն Հայրենասիրությունը», «Հայրենասեր կինը Ծերենցի վեւերում», «Աղայանը ն ժողովրդական Հերոսությունը» ն այլն: Գրականադեւի դրիչն էլ ավելի արդասավոր եղավ կյանքի վերջին չրջանում, երբ նա սւեղծեց մնայուն արժեքներ, որոնց մի մասը լույս ւեսավ ՀեւմաՀու, 1953 թ. Հեւո: Այսօրվա դրականության ւաւմաբանը, ուսումնասիրության նյութ ունենալով նույն Հեղինակներին, չի կարող չրջանցել Ա. Տերւերյանի «Աբովյանի սւեղծադործությունը» (1941), «Պարոնյանի դեղադիւական Հայացքները» (1941), «Պերճ Պռոչյան» (1944), «Շիրվանղադեի դրական ւիւերի Հանրադիւարանը» (1959), «Մուրացան» (1971) ն այլ աչխաւություններ: Նույն Հեղինակներին անդրադառնալու դեւքում (Շիրվանղադե, Մուրացան, ՀովՀ. ՀովՀաննիսյան ն այլն) Տերւերյանը մեծաւես ՀաղթաՀարում է նախորդ ուսումնասիրությունների միակողմանիությունն ու մեթոդական սխալները ն դրողներին ներկայացնում Համակողմանի, ղարդացման ընթացքի Հակասություններով: Տերւերյանի այս չրջանի վերլուծություններին բնորոչ է Համակողմանիությունը. նա Հաջողությամբ ղուդակցում է սոցիոլոդիական, ւաւմական, Հոդեբանական մեթոդները, քննում ւոեւիկայի խընդիրներ: Այդ է ւաւճառը, որ նրա վերլուծություններում բացառվում է ւաւաՀական, չւաւճառաբանված, քմաՀաճ եղրաՀանդումը: Այդ մուեցումով էր Տերւերյանը դնաՀաւում Աբովյանի, Պռոչյանի, Աղայանի, Սունդուկյանի ն մյուս դասականների սւեղծադործությունները: Տերւերյանը նախ բացաՀայւում է ուսումնասիրվող Հեղինակի աչխարՀայացքը, դեղադիւական Հավաւամքը' ելնելով դրողի ողջ սւեղծադործությունից: Այս առումով, կարելի է ասել, Տերւերյանը Հավաւարիմ է մնում վաղ չրջանի աչխաւաոճին' դրողի սւեղծադործության վերլուծությունը կաւարել ոչ ժամանակադրական կամ թեմաւիկ սկղբունքներով, որ բնորոչ է չաւերին, այլ դրողի դեղադիւության Համար առանցքային Հարցերի բացաՀայւումով: Այդ ւաւճառով էլ սյուժեի, կերւարի, թեմայի ավանդական, կաղաւարային վերլուծությունները բացակայում են նրա աչխաւություններում: Թեն յուրաքանչյուր ուսումնասիրություն ուչադրավ է յուրովի, բայց առանձնաՀաւուկ Հեւաքրքրություն է ներկայացնում Աբովյանին նվիրված ծավալուն աչխաւությունը, որւեղ ի թիվս բաղում այլ Հարցերի' քննում է «Վերքի» ւաւմավեւ լինելու վիճելի Հարցը: Նա ւաւմավեւի բնորոչման մեջ չեչւը չի դնում Հեղինակի ժա198

մանակակից լինելու Հանդամանքի վրա, որովՀեւն Համողված է, որ Աբովյանն աւրել է ւաւմականորեն երկու ւարբեր էւոխաներում, ուսւի վեւի ժամանակը «երեկ լինելով, այնուամենայնիվ մի անդառնալի անցյալ էր»1: Տերւերյանի դիւական մեթոդին բնորոչ է նս երկու էական Հաւկանիչ: Նա իր Հեղինակներին քննում է նրանց չուրջը ծավալված քննադաւական նյութի Համաւեքսւում' դրեթե սւառիչ ներկայացնելով ւվյալ դրողի սւեղծադործության ւարաբնույթ ընկալումները ն կենդանի բանավեճ մղելով Հակադիր կարծիքների դեմ: Մյուս էական Հաւկանիչը Հարուսւ ղուդաՀեռների առկայությունն է: Աղդային ն ՀամաչխարՀային դրական արժեքների Համեմաւությունը դաղա÷ար է ւալիս դրականադեւի վիթխարածավալ դիւելիքների մասին ն միաժամանակ Հնարավոր է դարձնում Հայ դրականության երնույթները դնաՀաւել ՀամաչխարՀային դրականության չա÷անիչներով: Գրականադեւի Համաւար÷ակ դիւելիքները իրենց արւաՀայւությունն են դւել նան օւար դրողներին նվիրված աչխաւություններում' «Վալերի Բրյուսովը ն Հայ կուլւուրան», «Ռուս մեծ առակախոս բանասւեղծը», «Վ. Գ. Բելինսկի. ռուս մեծ քննադաւ Հրաւարակախոսը»' իրենց ւեսակի մեջ կարնոր դործերում, որոնք կողմնակի Հայացք են օւար դրականության վերաբերյալ: Տերւերյանի մարդկային կերւարի ամբողջացման Համար ւակաս կարնոր չէ նրա մանկավարժական ու դասախոսական դործունեության Հեւ ծանոթացումը: Դասախոսի այն Հմայքը, որի մասին արդեն Հիչաւակել ենք, նա ւաՀւանեց նան առաջացած ւարիքում' բանավոր խոսքի ուժով նս Հրաւուրելով չաւերին: «... նա այն երջանիկ մարդկանցից էր, որոնք կարողանում էին Հավասար ուժով ÷այլել ն՛ դրավոր, ն՛ բանավոր խոսքի մեջ: ... Նրան լսելու էին դալիս ղանաղան ֆակուլւեւներից դրականության Հեւ մասնադիւական կաւ չունեցող չաւ ու չաւ մարդիկ»2: Եվ դա այն ժամանակ, երբ «դրականադեւը արդեն ուք էր դրել յոթերորդ ւասնամյակը»: Տերւերյանի վասւակը ժամանակին բարձր է դնաՀաւվել. 1940 թ. նրան չնորՀվել է Գիւության վասւակավոր դործչի, 1943 թ. նախ' բանասիրական դիւությունների դոկւորի, աւա' ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսի կոչում: ԱյսուՀանդերձ, վասւակաչաւ դիւնականը կյանքի վերջում էլ ղերծ չմնաց Հանիրավի քննադաւությունից, նրան մե1

Ա. Տերւերյան, Երկեր, 1960, էջ 108: Հր. Թամրաղյան, Արսեն Տերւերյան, Երնան, 1982, էջ 67:

ղադրում էին մերթ «միասնական Հոսանքին» Հարելու, մերթ կոսմուոլիւիղմի ն այլ Հնարածին սխալների Համար: Ժամանակն ու բարքերն էին այդւիսին: Հակառակ այդ ամենին' Տերւերյանը վայր չդրեց դրիչը ն չարունակեց սւեղծել նոր դրքեր' Հավաւարիմ մնալով դրականության նվիրյալի իր կոչմանը: Ա. Տերւերյանի ժառանդության մեջ այսօր առանձին մւքեր, եղրաՀանդումներ, բնութադրումներ, ինչւես նան մեթոդական կողմնորոչիչներ կորցրել են արդիականությունը ն սւառել իրենց: Բայց նույն այդ ժառանդության մեջ այնքան չաւ են արժեքավոր էջերը, սւեղծադործական դյոււերը, անակնկալ եղրաՀանդումներն ու ղուդաՀեռները, որոնք Հարսւացնում են Հայ դրականադիւական միւքը' այն Հանելով աղդային սաՀմանա÷ակությունից ն առնչելով ժամանակի եվրուական ու ռուսական դեղադիւությանը:

ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԻ ԴԱՍԵՐԸ

Հրանւ Մաթնոսյանի ՀեւմաՀու լույս ւեսած «Սւիւակ թղթի առջն»1 Հոդվածների ժողովածուն յուրովի Հավասարակչռություն է սւեղծում նրա դեղարվեսւական արձակի ն ւեսական ըմբռնումների միջն, ամբողջացնում է դրողի դեղադիւությունը: Ժողովածուն վերաՀասւաւում է դեղարվեսւական խոսքի միջոցով արւաՀայւված դրողի դրական դավանանքը, ինչը Հարսւանում է ժամանակի Հեւ ն արվեսւի մյուս ճյուղերի օրինաչա÷ությունների ճանաչման միջոցով: Եթե ւայմանականորեն ընդունենք, որ կան Հավիւենական ճչմարւություններ, աւա ւիւի Համաձայնենք նան, որ նրանք ամեն անդամ բովանդակավորվում են ւվյալ ժամանակին Համաւաւասխան: Թվում է' վաղուց Հայւնի են դրականության նւաւակները, դերն ու խնդիրները, սակայն Մաթնոսյանը իր ն ուրիչների Համար ճչւում է դրականության ու խոսքի արժեքը դրողի կյանքում, ուղղակի կամ ենթաւեքսւով առաջադրում դրողի ւաւասխանաւվության խնդիրը: Թերնս նա Հաճախ նորություն չի ասում, բայց այն, ինչ նրա խոսքի մեջ մեղ թվում է ծանոթ, կաւ է Հասւաւում իր ն նախորդ մեծերի միջն, դարձնում նրան Հայ դրականության լավադույն ավանդների դիւակցաբար չարունակող, իսկ այն, ինչ բխում է սե÷ական ÷որձից ն սւանում նոր, թարմ ու մաթնոսյանական ձնակերւում, վերածվում է արվեսւի ն դրականության մեջ սե÷ական ես-ի Հասւաւման բանաձնի: Եվ, կարելի է վսւաՀորեն ասել, դրողը դրականության մասին ունեցած իր կայուն, ՀամաչխարՀային մեծերի դասերով Հիմնավորված Համողմունքներով լուսավորում է սւեղծադործական անՀուն ւքնանքի այն ճանաւարՀը, որը իրենն է ն որը լայն ակոս է բացում 20-րդ դարի Հայ դրականության մեջ: Եվ այսւես, ի սկղբանե էր բանը... Ժողովածուն իր ամբողջության մեջ, իր ւարաբնույթ Հոդվածներով բանի արարչադործ Հղորության ÷առաբանումն է ն այս առումով էլ կարող էր ունենալ նան «ի սկըղբանե էր բանը»' թո՛ղ որ իր ն ուրիչների կողմից կրկնված վերնադիրը: Ըսւ Հր. Մաթնոսյանի ոչ միայն դրականությունն է սկսվում խոսքից, այլն խոսքն ունի նախասւեղծ նչանակություն: Հին ՀուՀրանւ Մաթնոսյան, Սւիւակ թղթի առջն, Երնան, 2004 թ., «Հայադիւակ» Հրաւարակչություն:

նական ÷իլիսո÷աների նման Մաթնոսյանը խոսքին (բանին) վերադրում է աչխարՀը կարդավորող ուժ: Հերակլիւի ուսմունքի Համաձայն նս խոսքը' լոդոսը, Համարվում է աչխարՀի Հիմքը, դիւվում իբրն ՀամընդՀանուր օրինաչա÷ություն: (Նման Հաւկանիչ չինական դաոսականության ներկայացուցիչները Հաւկացնում էին դաոյին (որ թարդմանվում է «ճանաւարՀ»), այն Համարում նախասւեղծ էություն, որ սակայն ֆիքսված սուբսւանցիա չէ): Մաթնոսյանը նս Հավաւում է խոսքի արարչադործ ուժին. «Բանը ն Ասւված Հոմանիչ են» (էջ 178): իր ուժը ւաՀելու Համար Բանը ւեւք է աղաւ լինի. «Աղաւը երկուսի (Բանի ն Ասւծո - Ժ. Բ.) Հոմանիչն է: Ուրեմն' Գրականություն-Աղաւություն: Աղաւություն անբանության անասնական կաւանքից: Բանը այսւեղ խոսքն էր' ի սկղբանե էր բանը. բան Հնչեցիր' քեղ ղաւեցիր անբանության լուռ ղանդվածից» (էջ 178): Գուցե ոմանց ւարօրինակ թվա, որ Մաթնոսյանի նման դրողը, որի սւեղծադործություններում թրթռում է կենդանի կյանքը, չնչում, խոսում է մի ողջ աչխարՀ, խուսա÷ում է դրականության ն կյանքի կաւի' այնքան Հաճախ Հանդիւող չեչւադրումից ն դրականության ծնունդն ավելի չոււ կաւում է խոսքի Հեւ: Խոսելով իր նման կյանքային մի այլ դրողի' Վասիլի Բելովի մասին, նա դրում է, որ թեն Բելովը բարեխղճորեն ուսումնառել էր մայրաքաղաքի դրականության ինսւիւոււում, բայց նրա Համար դրական դործի «առաջին, միակ ու ան÷ոխարինելի ուսուցանողը ւաւերի ու ւաւերի լեղուն է, լեղվի օրերուն կյանքը, ÷որձը, բարոյականությունը, Հսւակ լավաւեսությունը, ժողովրդային ւառաւանքի ու Հերոսացման վավերական Հիչողությունը» (էջ 256): Նման ըմբռնումը ղուդաՀեռաբար Հուչում է, թե որքան միակողմանի է դնաՀաւված Մաթնոսյանի սւեղծադործությունը ն դեռ որքան անելիքներ կան այդ առումով: իՀարկե, դրականությունը դոյացնող բաղադրիչների մեջ առաջնությունը ւալով լեղվին ու խոսքին (ի դեւ, այս Հարցում Մաթնոսյանը եթե մի կողմից Հարաղաւություն է ի Հայւ բերում Հին աչխարՀի ÷իլիսո÷աների Հեւ, միննույն ժամանակ խոսքի մասին նրա մւքերը ՀամաՀունչ են նան արնմւյան ժամանակակից ւեսաբանների մեկնություններին)' դրողն ամեննին էլ չի անւեսում դրականության մյուս' ոչ ւակաս կարնոր Հաւկանիչները: Որքան էլ դրեթե վավերադրական ճչդրւություն ունեն Մաթնոսյանի ւաւկերած Հերոսներն ու միջավայրը, դրանք դրողի վերսւեղծած իրականությունն

են ն ոչ իրականության ւաւճենումը: Անցնելով որոչակի Հակասությունների միջից (նախանյութի դերադասության ւարրեր կան «կենդանին ն մեռյալը» վիւակում ն որոչ Հարցաղրույցներում)' Մաթնոսյանը նվաղեցնում է դեղարվեսւական սւեղծադործության մեջ վավերական Հիմքի նչանակությունը, բայց չարունակում է Հավաւարիմ լինել կյանքի ճչմարւությանը: Եվ սե÷ական ÷որձից է բխում նրա անկեղծ խոսւովանությունը. «Ցավալիորեն ուչ Հասկացա, որ չի կարելի էդքան վավերադրող լինել» (էջ 51): «Ես ես եմ» Հոդվածում արված այս խոսւովանությունը նան բացաւրություն ունի: Վավերադրողի նրա նախնական դիրքորոչումը ինչ-որ չա÷ով ւայմանավորված էր նան ժամանակի դրականությանն ու քննադաւությանը դիմադարձ կանդնելու ցանկությամբ: Բանի որ չաւերը դրում էին կամ մեր կյանքից Հեռու, կամ էլ արդեն դրված բաների մասին, աւա «Ես էլ սւիւված էի Հակառակ բնեռից բռնել' յուրաքանչյուր կնոջ մասին ւեւք է էնւես դրել, որւես թե մորդ մասին ես դրում» (էջ 51): Ուրեմն' չկան մեկընդմիչւ ւրված ճչմարւություններ, կյանքն ու ÷որձն անվերջ սրբադրում են դրանք, ն Մաթնոսյանի Համողմունքներն են սրբադրվում ժամանակի Հեւ ու անցած ճանաւարՀին Համաւաւասխան: ԱյսուՀանդերձ, լեղու-կյանք-անՀաւ-դրականություն-ժողովուրդ-աղդ-մարդկություն չղթան ոչ միայն միադիծ չէ ու մի Հարթության վրա չի ւեղավորվում, այլն ունի բաղում միջանկյալ չերւեր ու ծալքեր, որոնք ճեղքվածք են առաջացնում մեր ավանդական ըմբռնումների մեջ: Մաթնոսյանական դիւարկումներում կյանքի ն դրականության միջն կանդնած է դրողը, դրականությունը դրողական ես-ի արւաՀայւությունն է, իսկ արւաքին աչխարՀը, կյանքը, իրականությունը դրականության մեջ առկա է այնքանով, ինչքան թույլ են ւալիս դրողի աչխարՀընկալման ւեսանկյունն ու Հնարավորությունը: կյանքն ու աչխարՀը բեկվում են դրողի աչխարՀայացքի ւրիղմայի մեջ, ն որքան անկեղծ է դրողն իր ու աչխարՀի Հեւ, այնքան ավելի իրական ու անմիջական կլինի նրա ւաւկերած աչխարՀը: «Գրականությունը դրողական ես-ի արւածումն է, ն եթե դու մարդ ես, դրող ես, քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի Հայ դրող ես, եթե իսկաւես դրող ես, կամ քո դրվածքները ցողված են ամենաչնչին իսկ անկեղծությամբ, աւա չի կարող ւաւաՀել, որ քո ծնած մարդիկ լինեն ւասնյոթերորդ դարի չվեդներ» (էջ 36): Եվ քանի որ դրողը Մաթնոսյանի կարծիքով «դեւքեր չարադրող չէ, այլ աչխարՀը յուրովի բացաւրող», որն իրացնում է իր ÷իլիսո÷այությունը, ուրեմն առանձնաՀա203

ւուկ նչանակություն ունի դրողի անՀաւականության խնդիրը: Սակայն կյանքի ամեն մի ւաւկեր կամ մեկնություն չէ, որ վերածվում է դրականության: իսկաւես սե÷ական ւեսանկյուն ունենալու Համար անՀրաժեչւ է լինել մեծ անՀաւականություն, միայն այս դեւքում է Հնարավոր ասել չասվածը, ւեսնել ուրիչների Հայացքից վրիւածը: Այսւեղ է, որ լավ դրելը բավական չէ, ւեւք է այնւես դրել, որ դրածը չկրկնվի, չնմանվի ուրիչներին, չաղդարարի արդեն եղածի մասին: Այս երնույթը Մաթնոսյանը ավելի Հանդամանորեն դիւարկում է Համո ՍաՀյանի բանասւեղծության առիթով. «Բանասւեղծություն, նույնիսկ լավ բանասւեղծություն չաւերն են դրում, բայց ւոեղիա են մւնում քչերը»,- դրում է արձակադիրը, լավ բանասւեղծ լինելու Համար բավական չէ նույնիսկ ճչմարիւ բանասւեղծական Հոդի ունենալը: «Այլաւես' Հոդով Հարուսւ, ներքուսւ բանասւեղծ այնքան մարդիկ կան, որոնք այդւես էլ բանասւեղծ չեն դառնում, որովՀեւն չեն կարողանում մուենալ իրենք իրենց, սն խոյը նրանց Հանում է երբեմն Թումանյանի թադավորություն, երբեմն' Լորկայի, երբեմն' Զարենցի կամ Նարեկացու» (էջ 167): Նչանակում է' այդ բանասւեղծ կոչվողները չեն կարողանում լրիվությամբ թարդմանել իրենք իրենց, մինչդեռ ըսւ Մաթնոսյանի «ւոեղիան ճամ÷որդություն է դեւի ինքը, բանասւեղծի ինքնաՀայւնադործումն է, ինքնաՀայւնադործմամբ' մի նոր աչխարՀի Հայւնադործումը»: Գրողի' բանասւեղծի, թե արձակադրի կայացման Համար ոչ ւակաս կարնորություն ունի սւեղծադործական ներչնչանքը: Արչակ Զուանյանը Նարեկացու «Մաւյան ողբերդության» ւոեմի ն Խ. Աբովյանի «Վերք Հայասւանի» վեւի' իր իսկ խոսքերով' «երկու ամենեն Հայ դրքերի» մասին նկաւում է, որ երկուսն էլ սւեղծվել են «Հիմարության Հասնող» էքսւաղի' այսինքն դերադույն ներչընչանքի ւաՀին: Ժամանակակից ըմբռնումներում կարծես ներչնչանքին էական ւեղ չի ւրվում, դրողներից Հաճախ կարելի է լսել, որ դրելը աչխաւանք է: Անչուչւ: իսկ ո՞ւր մնաց սւեղծադործական բռնկման այն ւաՀը, երբ ներքուսւ լուսավորվում է դրողի Հոդին ն ւայծառանում միւքը: ԱՀա, ի ւարբերություն չաւերի, Մաթնոսյանը կարնորում է արարման Հոդեվիճակը, երբ արձակադիրն անդամ բանասւեղծի աչքերով է նայում իրականությանը: «Մենք Հաճախ իրականությունն առանց թների ենք բերում դրականություն' իրականության ն դրականության արանքից ÷ասւորեն Հանելով արվեսւադեւի կոչումը» (էջ 205): Այս խնդիրն ավելի ւաւկերավոր է

ներկայացնում Մ. Սարյանը, որի օդնությանն էլ Հաճախ դիմում է Մաթնոսյանը: Սարյանը Հիչում է Ասւծո կողմից մարդու արարման առասւելը, թե ինչւես Ասւված կավից մարդ սարքեց ն ռունդերից ÷չելով կենդանացրեց նրան: կավից մարդ ծե÷ելը Ասւծո դործն է, իսկ աՀա նրան չունչ Հաղորդելը' արվեսւադեւի: Արվեսւադեւին անՀրաժեչւ է ինքնամոռաց, էքսւաղային վիճակ, որւեսղի նա կարողանա չնչավորել անչունչ իրականությունը, չեչւ ու դույն ւա նրան: Այսւես, ւեսության մեջ Մաթնոսյանը Հաճախ է դառնում սարյանական' իր Համար Հարաղաւ ավանդների ÷ոխանցողը: Մաթնոսյանի նման մւքերը բացաւրության կարիք ունեն, որովՀեւն կարող են երկակի ււավորություն առաջացնել: Նախ, ինչւես արդեն ասվեց, դրանք ձնակերւման ինչ-ինչ ւարբերություններով Հաճախ ասվել են չաւերի կողմից: Աւա' կարելի է սւանալ այն ււավորությունը, թե դրողը եսակենւրոն դրականության կողմնակից է, ուր ենթական (սուբյեկւը) դառնում է այն առանցքը, որի չուրջը ւււվում է աչխարՀը: ինչ խոսք, վերը նչված բոլոր մւքերը չէ, որ նոր են, երբնէ չասված, բայց չէ՞ որ մարդկության, այդ թվում' ն մչակույթի ւաւմության մեջ բաղմաթիվ մւքեր անվերջ կրկնվել են, ն աՀա դրողը ճչւում է իր դիրքորոչումը' բաղում մւքերից ու Հանդանակներից որդեդրելով այն, ինչ Հարաղաւ է իր դեղադիւությանը, աչխարՀայացքին, մւածելակերւին: ինչ վերաբերում է դրողական ես-ի չեչւադրությանը, աւա դա ավելի բարդ ու նուրբ խնդիր է, բարդ է այնքանով, որ Հարցերն այսւեղ ոչ թե ւրամաբանորեն Հաջորդում են իրար' մեկը մյուսից բխելով, այլ ներթա÷անցված են միմյանց մեջ, անւրոՀելի են: Գրողական ես-ը, եթե այսւեղ օդւադործենք Շիլլերի բնութադրման առիթով Սւ. Նաղարյանի օդւադործած բառը' «ամենաւարունակ է», այդ ես-ը դրողին չի անջաւում աչխարՀից, այլ աչխարՀը առնում է իր մեջ այն ասւիճան, որ յուրաքանչյուր ընթերցող կարողանա ասել, թե այդ դրականությունը իր մասին է: «իսկական դրականությունը միայն իմ մասին է: Եթե իմ մասին չէ' ուրեմն ոչ ոքի մասին չէ: Զւեւք է Հուսալ, թե մարդիկ ւարբեր են լինում ն անւայման որնէ մեկի մասին կլինի այն դրականությունը, որը իմ մասին չէ» (էջ 202): Վիլյամ Սարոյանի մասին դրելիս մի քանի դեւքերում Մաթնոսյանը առանձնացնում է Սարոյանի մի միւքը. «Ոչ մեկը չւեւք է դիւենա, թե ես իր Հեւ չեմ»: Սարոյանի այս նախադասության մեջ լավադույնս արւաՀայւվել է դրականության մարդասիրական բնույթը: Վերադառնալով բուն Հարցադրմա205

նը' ւեւք է նկաւել, որ դրողական ես-ի չեչւադրությունը բնավ էլ չի խանդարում Մաթնոսյանի դրականության մարդասիրական ուղղվածությանը: Այս առումով, չկրկնելով Սարոյանին, Մաթնոսյանը բոլորովին նոր կողմից է լրացնում դրողի մարդասիրական առաքելության բովանդակությունը. «Ասենք, յուրաքանչյուր մարդու մեջ Ասւված կա ու յուրաքանչյուր Ասւված Հարդանքի է արժանի: կողքինիդ մեջ ÷նւրիր Ասւծուն» (էջ 52): ի վերջո, այսւեղ Հիչաւակված ու չՀիչաւակված բոլոր մեծերի' ձնակերւումներով իրարից ւարբերվող մւքերը դրողի անՀաւականության ն Հավաքականության ÷ոխՀարաբերության մասին դեռնս 10-րդ դարում Հայւնադործել է Գրիդոր Նարեկացին' «Ես Համայնն եմ, ն Համայնը իմ մեջ է»: Մաթնոսյանը դեղադիւությունը, դրականության մասին նրա ըմբռնումները ամբողջանում են թվացյալ Հակասությունների, ինքնասրբադրման ն Հաճախ' ուրիչ մեծերի արւաՀայւած ճչմարւությունների Հասւաւումով: Այսւես օրինակ, նա մերթ Հայւարարում է, որ իսկական դրականությունը բոլորի մասին է, մերթ էլ ւնդում, որ դրականությունը մասին չէ, այն, ինչ մասին է, դրականություն չէ: Մաթնոսյանական այս եղրաՀանդման Հենակեւերից մեկը Մ. Սարյանի «Գրառումներում» Հսւակ արւաՀայւված միւքն է. «Արվեսւը մասին չէ, արվեսւը լավի կարուով լեցուն քո ես-ի առաջադրումն է աչխարՀին»: ԱՀա այս բանաձնը Մաթնոսյանը կիրառում է այլոց դրականությունը դնաՀաւելիս: Այս չա÷անիչով է նա դնաՀաւում Վասիլի Շուկչինի Հերոսներին. «Նրա մարդիկ լինում էին, այլ ոչ թե դեր էին կաւարում» (էջ 70): Մինչդեռ «Լավադույն դեւքերում մեր դրականությունը մասին է լինում, մասինն այնինչ դրականություն չէ, մասին է»: Բաղում են դրականության կոչման, նրա ւոեւիկայի, առնչությունների վերաբերյալ խորադնա մւքերը, որոնք Համակարդվելու դեւքում կարող են սւանալ դասադրքային-քրեսւոմաւիական արժեք: Դրանք ս÷ռված են ւարբեր դրողներին, նկարիչներին, կինոդործիչներին ն այլոց նվիրված Հոդվածներում ն Հաճախ կրկնվելով' սւանում են աչխարՀայացքային նչանակություն: Շաւ թե քիչ ամբողջականության Հասնելու Համար անՀրաժեչւ է անդրադառնալ դրականության էության Հեւ կաւված մի քանի Հարցերի նս: Առաջնային նչանակություն ունի դրականության ն ժամանակի Հարաբերության խնդիրը: ինչւես դրական նախորդներից չաւերի, այնւես էլ Մաթնոսյանի Համար դրողի մեծության Հիմնական չա206

÷անիչը իր ժամանակն ըմբռնելն ու այն վերարւադրելն է. «ինձ Համար դժվար է Հասկանալ էն մարդկանց, ովքեր էսօրվա մասին դրում են' դրելով երեկվա մասին: ... իչխանական, բռի, ւիրակալական դաղա÷ար ես ուղում մարմնավորել' մարմնավորիր այսօրվա քո նախարարներից ու դողերից, քեղ մի նեւիր միջնադար, այսւեղ բաներ կան, որ միջնադարում չկար, իսկ միջնադարն այսօրվա մեջ չկա» (էջ 52): Այսօր դրողներից չաւերի կարծիքով (օրինակ, Զ. Խալա÷յանի) ւաւմության Համար ժամանակի դիմադիծը ւվյալ ժամանակի դրողն է սւեղծում ու ավանդում սերունդներին: Դա, իՀարկե, որոչ սուբյեկւիվություն է մւցնում ւաւմության ընկալման մեջ, բայց մի՞թե այսւես, թե այնւես ւաւմությունը մեղ անՀաւները' ւաւմիչները չեն ավանդել' յուրաքանչյուրն իր աւրած ժամանակի անՀաւական ըմբռնմամբ: Դա առավել նս վերաբերում է դրողին ու դեղարվեսւական խոսքին, երբ անՀամեմաւ մեծանում է անՀաւական դիրքորոչման Հանդամանքը: Այսօր մենք ասում ենք ն կարող ենք ասել' Աբովյանի ժամանակը, Զարենցի ժամանակը ն այլն: ԱՀա Մաթնոսյանը նս ձդւում է ու ւաՀանջում, որ դրողը դիմադիծ ւա իր ժամանակին' Հաչվի նսւելով նրա առանձնաՀաւուկ կողմերի Հեւ: Ժամանակակից կյանքի երնույթները չեն կարող անւարբեր թողնել իսկական դրողին: կյանքի ներկա (դրողի ժամանակի) իրողությունները դրողից ւաՀանջում են «Հին, բարի կոչումից աղաւվել ն իրականության Հեւ ցինիկ ու կուիւ դիալոդի մեջ մւնել» (էջ 112): Անչուչւ, նոր նյութը դիմադրում է, ÷որձաքար է դրողի Համար, բայց ւեւք է խիղախել: Գրախոսվող ժողովածուի սաՀմաններից դուրս, վաղ չրջանի Հարցաղրույցներից մեկում Մաթնոսյանը Հիչում է Ֆոլքների խոսքը, որւեղ ասվում է. «Առաջին ւեղն իմ ժամանակակիցներից ես կւայի Վուլֆին, քանի որ ձախողվել ենք թեւեւ մենք բոլորս - Վուլֆի ձախողումը եղել է լավադույնը, որովՀեւն նա է դնացել առավելն ասելու դժվարադույն ÷որձին»: Մաթնոսյանն ավելացնում է, որ Հայ դրականության մեջ իր սերնդակիցներից ոչ ոք չունեցավ Թոմաս Վուլֆի «Հոյակաւ» ձախողումը, բոլորը Հաջողակներ են, որովՀեւն չեն ունեցել Վուլֆի խիղախությունը: «Բայց դա Հաջողություն է անկյանքությունից բխող ոճավորվածության Հաչվին»,- նկաւում է Մաթնոսյանը: Նչանակում է' դրականության Հիմնական թերությունը կյանքի, երնի ւեւք է ավելացնել' ժամանակի կյանքի բացակայությունն է: ԱչխարՀի մչակույթի մեծադույն վարւեւները' խոսքի, թե դույնի, դրող, թե նկարիչ, ինչ ուղղության էլ դավանել են նրանք, չեն խուսա÷ել ժամանակի Հրամայա207

կանից: Որւես Հավասւում այսօրինակ ըմբռնումների, արդեն «Սւիւակ թղթի առջն» ժողովածուում, Մաթնոսյանը վկայակոչում է Լ. Տոլսւոյի խոսքը' «իմ ժամանակի Հեւ ավարւվում է իմ մչակույթը - մնացյալը դեկադանս է, դեկադանս եք դուք էլ ու ձեր արվեսւն էլ» (էջ 112): «Ճի՞չւ է արդյոք Տոլսւոյը»,- Հարցնում ն ինքն իրեն է սւուդում Մաթնոսյանը ու կրկին Հանդում նույն եղրակացությանը. «Գեռնիկաները, եղեռնները, դալիների դղրդուն ÷առքերը վկայում են' ճիչւ է» (նույն ւեղում): Այսւիսով, դրականությունը նախ ն առաջ խոսք է, լեղու (բան), ես-ի արւածում, ժամանակի արւացոլք, ներչնչանք ն... աղդային դիմադիծ: Ոչ միայն դրականությունը, այլն առՀասարակ մչակույթը չի կարող աղդային չլինել: ինքնին վերցրած, «աղդային» Հասկացությունը բարդ կաւեդորիա է ն առարկայանում է ւարբեր չա÷ումների Հաւույթում: Տարբեր առիթներով, նկարիչների, դրողների, կինոդործիչների, ճարւարաւեւների ն մչակույթի այլ բնադավառների դործիչների մասին Մաթնոսյանի դրած դիմանկարներում, դրախոսություններում կամ որնէ այլ առիթով ասված խոսքի մեջ կարծես թե որոչակի են դառնում Հաւկաւես երեք ւեսակի Հարաբերություններ' անՀաւ-աղդ, աղդ-ժամանակ ն աղդային-ՀամաչխարՀային: ԱնՀաւը աղդայինը կրում է իր մեջ, ն ինքնաորոնումը, ի թիվս այլ Հաւկանիչների, աղդայինի Հայւնադործումն է անՀաւականի մեջ: Մ. Սարյանի արվեսւին ւված Մաթնոսյանի խորունկ բնորոչումը կարծես վերը նչված չա÷անիչները, առնվաղն նրանցից երկուսը, առնում է իր մեջ. «Սարյանի Հայրենասիրությունը ւառաւալից ուխւադնացություն է ՀամաչխարՀային արվեսւի միջով դեւի Զվարթնոց ու դեւի ինքն իրեն» (էջ 265): Անչուչւ, Սարյանի արվեսւը դնաՀաւող բաղմաթիվ ուրիչ բնութադրումներ կան ն նրա արվեսւի այլ Հաւկանիչների ընդդծում, բայց Մաթնոսյանի բնորոչումը մւածել է ւալիս, որ մեծ վարւեւի արվեսւի դաղւնիքը աղդայինի ու ՀամաչխարՀայինի ÷ոխաղդեցության կամ Հարաբերության ղոււ անՀաւական ընկալումն է, այսինքն մեծ արվեսւում վերը նչված բոլոր չա÷անիչները ղուդակցվում են: Զուդակցվում են ոչ թե կողք կողքի, այլ անւրոՀելիորեն ներթա÷անցված միմյանց մեջ: Վերը նչված Հաւկանիչների բացակայությունն է ւեսնում Մաթնոսյանը ընդՀանրաւես Հայ դրականության (առանց բացառությունների չկա օրինաչա÷ություն, ն բացառիկներին ւեսնում է Մաթնոսյանը' Թումանյան, Զարենց...) ն Հաւկաւես Հայ կինոյի մեջ:

Հայ դրականությունը իրականությունը վերարւադրում է խոչոր դծերով, առանց անՀրաժեչւ մանրամասների, մինչդեռ Հաւկաւես դեղարվեսւական մանրամասն է ւաւկերը դարձնում անկրկնելիորեն դեղեցիկ: Մի առիթով բնութադրելով Լ. Տոլսւոյի Խոլսւոմեր ձիու' մանրամասներով կենդանի ու անկրկնելի դարձած ւաւկերը' Մաթնոսյանը նկաւում է. «Սա մչակույթի ավելի մեծ երնույթ է կամ մչակույթը չարժվում ու կենդանանում է այնւիսի մանր, անկարնոր, մերձիմու մանրամասներով» (էջ 111), ն Հենց այս կարդի մանրամասներն են դառնում ժողովրդի Հիչողություն: ԸնդՀանուր առմամբ, Մաթնոսյանի դիւարկումով, մեր մչակույթում նման մանրամասները կամ բացակայում են, կամ չաւ քիչ են: «Տրդաւ ճարւարաւեւը իսկաւե՞ս Տրդաւ է եղել, ս. Սոֆիայի դմբեթն իսկաւե՞ս ինքն է կաւել... ի՞նչ ձի էր նսւել սւարաւեւ Վարդանը - նժո՞ւյդ էր, թե ղամբիկ, ձիերն առանց անունի չէին լինում...»: Սա չաւ կարնոր դիւարկում է, որ չէր կարող վրիւել արվեսւադեւի աչքից: Վերջին Հաչվով, խոչոր դծերով իրականությունը ներկայացնելը դրողին ւանում է կա՛մ դեւի ւաւմություն, կա՛մ դեւի Հրաւարակախոսություն: Մաթնոսյանն, իՀարկե, նման եղրակացության չի Հանդում, բայց Համողված է, որ այդ մանրամասների մեջ է առանձնաՀաւուկը, ւարբերակիչը, վերջին Հաչվով' աղդայինը: Այդ ւարբերակիչ դծերի բացակայությունն է, որ արվեսւը դարձնում է անդեմ ու անՀայրենիք: Վրացի կինոբեմադրիչներին Հաջողվել է աղդային կինո սւեղծել ն ըսւ էության աւացուցել, որ կինոն նս կարող է ն, իՀարկե, ւեւք է լինի աղդային: Նույնը չի կարելի ասել Հայ կինոյի մասին, թեն առանձին բեմադրիչներ, ինչւիսին Հր. Մաթնոսյանի կարծիքով, Հենրիկ Մալյանն է, ցույց են ւվել, որ Հնարավոր է Հայ կինո նս սւեղծել: Արվեսւի մյուս ճյուղերում' կինոյում, երաժչւության ու նկարչության մեջ առավել մեծ կարող է լինել ՀամաչխարՀայինի աղդեցությունը: ԱյսուՀանդերձ, այս բնադավառներում նս ւեւք է Հասնել աղդային յուրաՀաւկության դրսնորմանը: Այսւեղ Մաթնոսյանը ի Հայւ է բերում աղդայինի ն միջաղդայինի Հարաբերության նոր որակի ըմբռնում: Այն, ինչ ընդՀանուր է բոլոր աղդերի ու բոլոր մարդկանց Համար, անչուչւ, կարնոր է, ուսանելի ու Հեւաքրքիր, բայց աղդայինը կայանում է ւարբերություններն ընդդծելու ճանաւարՀով: «իմ Հայ մարդու մեջ ռուս մարդուն Հեւաքրքրում է այն, ինչը ղոււ իմն է, ինչը ինձ դարձնում է Հայ: իսկ ինչը որ մեր երկուսիս մեջ ընդՀանուր է' նա այդ արդեն դիւի - միայն' մեր նկարադրերի ÷ոքրիկ ւարբերությունները, որոնցից այնւեղ Պուչկին է Հառնել, այս209

ւեղ բարձրացել է Թումանյան» (էջ 279),- նկաւում է դրողը: Նչանակո՞ւմ է արդյոք, թե այսւիսի մւածողությունը Մաթնոսյանին մեկուսացնում է ՀամաչխարՀային մչակույթից ն ւանում է դեւի աղդային մեկուսացման անձավը, ինչի Հանդույն մի ժամանակ նրան մեղադրում էին դյուղադրության անձավում ÷ակվելու մեջ: Համողված լինելով, որ դոյություն չունի աւաղդային արվեսւ' Մաթնոսյանը միննույն ժամանակ դիւի, որ աղդային լինելը ÷րկություն չի կարող լինել որնէ արվեսւի Համար, եթե այնւեղ չի թնածում սւեղծողի կենարար չունչը, սւեղծադործական աղնիվ ներչնչանքը, առողջ բանականությամբ չի չնչում երկը, չկա այնւեղ կյանքի ու դեղեցիկի կարու: Ընթերցողը դիրք է ընւրում ոչ ըսւ աղդային ւաւկանելության, այլ ըսւ իր Հոդնոր ւաՀանջի ն դեղեցիկի ձդւման: «իմը այն է' ինչը առողջ, դեղեցիկ ու խելացի է» (էջ 111),- ընթերցողի ւաՀանջն է ձնակերւում Մաթնոսյանը: Այս իսկ ւաւճառով էլ աղդային դրականությունը ւեւք է, ժամանակակից եղրույթով ասած, մրցունակ լինի այն ասւիճան, որ մենք ւադնաւ չունենանք, թե ՀամաչխարՀային մեծերի թարդմանությունները կարող են Հարցականի ւակ դնել մեր աղդային ինքնությունը: ՀամաչխարՀային մեծերը Համեմաւության չա÷անիչ են, ն եթե կա Համեմաւելու առարկա, չւեւք է ւադնաւ առաջանա: «ՀամաչխարՀային այդ դեղեցկուՀին», «օւարուՀին» (իմա' ՀամաչխարՀային դրականությունը) կարող է քո ւանը բաղմել առանց վնաս Հասցնելու, եթե դու ւանը Տոլսւոյ, Դոսւոնսկի կամ Շոլոխով ունես: Նույնը, Մաթնոսյանի կարծիքով, կարելի է ասել Հայ ւոեղիայի մասին. «... ամբողջ աչխարՀի ւոեղիան իր բոլոր Հսկաներով մեր այս ւանը երբեք չ÷ոթմունք չի առաջացնելու' քանի որ այսւեղ ւանւերեր կան Թումանյանը, Զարենցը, Նարեկացին, իսաՀակյանը, Մեծարենցը, Տերյանը... Նրանք դալիս են չաւ ավելի ոչ թե իրենցով չա÷ելու, այլ իրենք չա÷վելու այս մչակույթի Հսկաների Հեւ» (էջ 111-112): Զւեւք է մոռանալ, որ չա÷ելու, թե չա÷վելու' միննույնն է, այդ ՀամաչխարՀային մեծերն են ճչւում որակի չա÷անիչները, նրանք «դեղադիւական մւքի խթան են»: իր ն ուրիչների Համար ճչւելով դրականության աղդային-ՀամաչխարՀային Հարաբերության որակը' Մաթնոսյանն, այնուամենայնիվ, առանձնաՀաւուկ նչանակություն է ւալիս Հայ աղդային դրականությանը մի քանի ւաւճառներով: Նախ' ւեւականության բացակայության ւայմաններում, եկեղեցուց Հեւո, Հայ դրականությունն է ÷ոխարինել ւեւականությանը. «... Աբովյանից սկսյալ' մեր դրականությունը Հայ ւեւականությունն է, ÷ասւորեն մեր ւեւա210

կանությունը աւասւանել է Հայ դրականության մեջ» (էջ 321): Գուցե դեղարվեսւականության առումով այն Հաճախ ղիջել է օւար դրականություններին, «նվաղ բարձրության վրա է եղել», բայց դա էլ ւայմանավորված է աղդային ճակաւադրով: Ըսւ էության Մաթնոսյանը չաւ Հւանցիկ խոսում է այն երնույթի մասին, ինչը Վ. Տերյանը որակում էր իբրն «աղդային ոււիլիւարիղմ», իսկ Վարուժանը դառնությամբ նկաւում, որ մեր Հայրենիքը «մեղ բաժանել է մեղմե» ն խանդարել «մարդ էակին դիրքը» դրելու: Սա նչանակում է, որ այսւես թե այնւես, Հայ դրողը չի կարող Հաչվի չնսւել այս ÷ասւի Հեւ: Թերնս Հենց այդ ւաւմական ճակաւադիրը, ամենից առաջ ւեւականության բացակայությունն է եղել ւաւճառը, որ ոչ այնքան Հայրենիքն է դրողներ (ընդՀանրաւես' մչակույթի Հսկաներ' Նարեկացի, Մ. Սարյան, Վ. Համբարձումյան...) սւեղծել, որքան որ այդ մեծերն են Հայրենիք սւեղծել, Հոդնոր Հայրենիք են ւվել Հային: «Հայրենիքներ մեղ նրանք են չնորՀում' այդ իրավ մեծերը: Մենք նրանց աչխարՀի բնակիչներն ենք: Նրանց բացած Հայրենիքներում մենք աւրում ենք իրենցից իսկ մեղ չնորՀված բարձր ու չիւակ մեր կերւարներով» (էջ 344): Վիկւոր Համբարձումյանի առիթով ասված այս միւքը ինքը' Մաթնոսյանը ւարածում է դրողների' Աբովյանի, Թումանյանի, Զարենցի... վրա: Այս ւայմաններում ն այս ւրամաբանությամբ անՀունորեն մեծանում է դրականության աղդաւաՀւան դերը. «... ւեւք է դրականությամբ եւ խլել այն, ինչ ւաՀել չենք կարողանում ռաղմիկների դնդերով» (էջ 123): Նման ւնդումը, սակայն, չւեւք է թյուրիմացության մեջ դցի ընթերցողին այն առումով, որ նա կարող է աղդային ոււիլիւարիղմի Հաւկանիչներ վերադրել Մաթնոսյանին, մի բան, որի դեմ բողոքում էին նրա նախորդ մեծերը: Բնավ: Ճիչւ նույն այդ մեծերի նման Մաթնոսյանը նս երաղում է դրականության բեռնաթա÷ում իրեն անՀարիր Հաւկանիչներից. «... որւես ընթերցող, որւես մարդ, կարու եմ մաքուր, անՀավակնու, ւարաւ դեղարվեսւական ւեքսւերի Հրաւարակախոսական էս Հիսւերիայից, էս «խոՀերից», էս «վերլուծություններից» աղաւ չարադրանքի» (էջ 55): Գուցե Հակասական թվա, այնուամենայնիվ, այս երաղանքին առընթեր, Մաթնոսյանին երբեք չի լքում դրողի ն մչակութային մարդու ւաւասխանաւվության խնդիրը: ինչ ղուդաՀեռ, լրացուցիչ, ճյուղավորվող, երբեմն նան Հակասական մւքեր էլ ունենա Մաթնոսյանը, նա անվերջ վերադառնում է Բանի ամենաղոր, նախասւեղծ ղորության ն ընդՀանրաւես Հոդնոր մչակույթի նախադաս նչանակության ըմբռնմանը: Նրա Համողմամբ մչակույթը աղդ ու ժողովուրդ, երկիր է ւաՀում, ն այդ բանի դի211

ւակցումը ւեւք է դարձնել ընդՀանրական, բոլորի Համար մաւչելի, որովՀեւն «երկրների ու բանակների ւարւություններին նախորդում է նրանց մչակույթների ւարւությունը» (էջ 187), որովՀեւն «երկրները առՀասարակ ւարւվում են իդեոլոդիաների ւարւությունից Հեւո, մչակույթների ւարւությունից Հեւո» (էջ 53), որովՀեւն «... երկրի վրա ինչ որ լինում է' լինում է նախ խոսքի մեջ» (էջ 29): կարելի է անվարան ասել, որ «Սւիւակ թղթի առջն» ժողովածուով Հր. Մաթնոսյանի Հրամցրած դլխավոր դասը երկրի, ժողովրդի, աղդի Համար մչակույթի ն առաջին Հերթին' խոսքի մչակույթի, այսինքն դրականության, դերադույն կարնորության ըմբռնումն է: Սրան ղուդաՀեռ ն նույնքան Հեւնողականությամբ դրողն առաջադրում է արվեսւի յուրաքանչյուր ճյուղի, բնականաբար' Հաւկաւես դրականության, մասնադիւական որակի (ւրոֆեսիոնալիղմի) խընդիրը: էջ առ էջ, մի թեմայից, մի դրողից, մի Հարցադրումից մյուսին անցնելով' դրողը բացաՀայւում է ճչմարիւ արվեսւի առեղծվածները, խոսւովանում ու ւաՀանջում ն այդ կերւ սովորեցնում: Ընթերցողը, կարդալով այս դիրքը, Համողվում է, որ իր ինւելիդենւական բարձրությունից բաՀը ձեռքին Հող ÷որող դյուղացուն նկարողը իսկական նկարիչ չի դառնա, ինչւես նան դրող չի դառնա այն մարդը, ով չի կարողանում ՀաղթաՀարել դեղեցիկ բառերի խարդավանքը ու սին ւերճախոսությունը, ով դրելիս չի կարողանում ընւրել ամենաճչդրիւ բառերը... Հր. Մաթնոսյանի ավանդած խորիմասւ մւքերը Հենց այնւես ասված ընդՀանուր, վերացական ճչմարւություններ չեն, դրանք Հիմնականում որոչակի անձանց ն որոչակի առիթներով արված դիւարկումներ են, որոնք օդնում են ճանաչելու այս կամ այն մեծության կամ մչակութային դործչի դործի էությունը, ւարբերակիչ դիծը, բերած նորությունը: իսկ մչակութային դործիչները չաւ են ու ւարբեր բնադավառներից' Վ. Սարոյան, Մ. Սարյան, Սւ. Զորյան, Ա. Բակունց, Մինաս Ավեւիսյան, Վիկւոր Համբարձումյան, Հ. ՍաՀյան ն էլի չաւ չաւերը: ԱռանձնաՀաւուկ կարնորություն ունեն Հաւկաւես Մ. Սարյանին նվիրված Հոդվածները, որովՀեւն դրանք միաժամանակ բացաՀայւում են ն՛ Սարյանի ըմբռնումները արվեսւի մասին, որոնք ուղենչային են արվեսւում, ոդնորել ու ներչնչել են չաւերին, երբեմն խթանել սւեղծադործական միւքը ն ծնունդ ւվել բանավեճերի (Հիչենք թեկուղ 1965 թ. սկիղբ առած բանավեճը ւոեղիայի չուրջ, որ ծավալվեց արվեսւի նախաՀիմքերին վերադառնալու սարյանական մւքի ՎաՀադն Դավթյանի Հիչաւակումով), ն՛ Մա212

թնոսյանի դիւարկումները թե՛ ընդՀանրաւես, թե՛ մասնավորաւես Սարյանի արվեսւի մասին: իր իսկ' Սարյանի միջոցով բացաՀայւելով նրա արվեսւի դաղւնիքները' Մաթնոսյանը նրան Համարում է Հայոց ւան ւիրակալն ու մչակը. «Սարդարաւաւում կռվողների, Զանդվից առու Հանողների, Թորամանյանի, Մյասնիկյանի Հեւ Սարյանը սւեղծեց Հայրենիք, ունեցավ Հայրենիք ն եղավ նրա որդին» (էջ 270): Այսւես, ւասնամյակների Հեռվից, Մաթնոսյանը ձեռք է մեկնում Վ. Տերյանին' նրա նման (թեն ւաւմական այլ ւայմաններում) կարնորելով Հոդնոր Հայրենիքի դաղա÷արը: ԸնդՀանուր առմամբ Մաթնոսյանի դիւարկումներում ղուդակցվում են ընդՀանրական ու մասնավոր ճչմարւությունները կամ, ավելի ճիչւ, որոչակի առիթներով Հայւնաբերված օրինաչա÷ությունները վերաճում են արվեսւի օրենքների: Վիլյամ Սարոյանի դնաՀաւության մեջ չեչւը դնում է նրա բարության ն մարդասիրության վրա. «Զարի ու չարիքի դաժան սառնությունը Հաղվադեւ' միայն մի երկու անդամ է սողում ջերմ, բարի ու բերրի նրա Հովիւ' ասես միայն վկայելու, թե այդ երաղ Հովւի' այդ սքանչելի Սարոյանլանդի-Սարոյանիայի-ՍարոյանսւանիՍարոյանքի ÷առաՀեղ ւոՀմաւեւը աչխարՀը բռնած չարիքից անւեղյակ չէ» (էջ 163), նրան Համարում է մարդասիրության մեծ առաքյալ: Սարոյանը արվեսւի մեծադույն վարւեւների չարքում է, որովՀեւն, Մաթնոսյանի Համողմամբ, «Արվեսւի դլուխդործոցների չխամրող Հմայքը նրանց խորունկ մարդկայնությունն է», այսինքն այն, ինչով օժւված է Սարոյանի սւեղծադործությունը: Այսւես, Թումանյանը նա է, ով Հայրենիք ու դիմադիծ է ւալիս իր ժողովրդին, նա, առանց որի մենք չկանք. «Պուչկինի, Տոլսւոյի, Շեքսւիրի, Ֆիրդուսու, Գյոթեի աչխարՀ մենք մւնում ենք Թումանյանով ն ւնավարի բարնում. «Բարն ւղերք, լա՞վ եք»: Թումանյանով մենք ն նրանք Հավասար մեծություններ ենք, առանց Թումանյանի իրենք կան, մենք' ոչ»: Ասելու Համար, թե ինչւես է ընկալում ու դնաՀաւում Զարենցին ու Սնակին, ՍաՀյանին ու ՄաՀարուն, ինչւես նան' Լն Տոլսւոյին, Անդրեյ Տարկովսկուն, ինչւես նան Մինաս Ավեւիսյանին ու Վարուժան Վարդանյանին, Հենրիկ Մամյանին... ն բաղում ուրիչների, նչանակում է վերաւաւմել նրա դրածը, քանի որ Մաթնոսյանի եղրաՀանդումները լիովին ւաւճառաբանված են, իսկ ւաւճառներն էլ ÷նւրված, դւնված են Հիչված դործիչների էության ու նրանց սւեղծած արվեսւի խորքերում: Եվ այդ ամենն արված է դրողի արվեսւով ու քննադաւի սթա÷ությամբ, ւաւկերավոր ու ճչդրիւ: Որւես օրինաչա÷ություն քննադաւներն են բնութադրում դրող213

ներին, դրում նրանց մասին, բայց երբեմն լինում է ն Հակառակը, բայց դա այն դեւքում, երբ քննադաւն իր վասւակով նվաճում է դրողի եթե ոչ բարեկամությունը, աւա նրա Հարդանքը: Եվ աՀա Մաթնոսյանը իր Հարդանքի խոսքն է ասում Սուրեն Աղաբաբյանի, Հրանւ Թամրաղյանի, Լնոն Հախվերդյանի, Սերդեյ Սարինյանի մասին' Համառու, բայց ըսւ էության բնորոչելով նրանց դործի էությունը ն Հայ դրականության ղարդացման դործում այդ դրականադեւների կաւարած կարնոր դերը: իսկ որ դրականադիւությունը կարնոր դեր ունի դրական կյանքում, այդ մասին Մաթնոսյանը կասկած չունի, քանի որ Համողված է, որ «դրականադիւության բացակայությամբ ինքը դրականությունն է սմքում ու չորանում» (էջ 230): Հրանւ Մաթնոսյանի «Սւիւակ թղթի առջն» ժողովածուն եղրա÷ակում են աղդային-Հասարակական կյանքին նվիրված Հիմնականում Հրաւարակախոսական բնույթի Հոդվածները, որոնց վրա Հաճախ նկաւելի է վերջին ւարիների մեր կյանքի վայրիվերումների ւխուր Հեւքերը (օրինակ, «Երբ քունը ÷րկություն է թվում» ղրույցի սղադրությունը): Սակայն թումանյանական ավանդներին Հավաւարիմ, Մաթնոսյանը Հույսի ու անՀուսության ներքին կռիվը վերաւաՀելով իրեն' ժողովրդին լավաւեսություն է ներչնչում («Լինել», «Երնանը Հանդրվան է», «Հայրենիք միչւ ունենալու ենք» ն այլն), մղում ինքնավերլուծության, թչնամուն ոչ միայն դրսում, այլն ինքն իր մեջ ւեսնելու խիղախության, Հորդորում արժանաւաւիվ կեցության: Ցուրաքանչյուր սերունդ ինքը ւեւք է նվաճի իր ւեղը, որովՀեւն «մեկընդմիչւ Հաղթանակներ չեն լինում - ամեն սերունդ ւարւավոր է ղարդարվել իր Հաղթանակով» (էջ 318): Այս վերջին միւքը ւեւք է ընդունել իբրն ւաւդամ դալիք սերունդներին: «Սւիւակ թղթի առջն» ժողովածուն, որ կաղմված է խնամքով ն ունի «Մաւենադիւական ւեղեկանք» անՀրաժեչւ Հավելվածը, ոչ միայն լրացնում ու Հարսւացնում է մեծ արձակադրի դիմանկարը նոր կողմերով, այլն դառնում է Հայ դրական քննադաւության մի չաւ կարնոր էջը: Մեկնաբանելով մչակույթի դործիչների սւեղծադործությունները, բնորոչելով նրանց ւեղն ու դերը' Մաթնոսյանը ղուդաՀեռաբար բացաՀայւում է իր նախասիրությունները, ինչը չաւ է օդնելու այսօրվա քննադաւին ու վաղվա դրականության ւաւմաբանին: Սա այն սւասված ու անՀրաժեչւ դիրքն է, առանց որի չէր կարող լիարժեք լինել Հրանւ Մաթնոսյան երնույթի' դրողի, քաղաքացու ու մւածողի, դնաՀաւությունը:

ԳՐԱԿԱՆ ԵՐԿԻ ՏԱՐԱԲՆՈՒՅԹ ԸՆԿԱԼՈՒՄՆԵՐԸ

Մեղ չրջաւաւող առօրյա իրականության մեջ ցանկացած երնույթ ենթակա է ւարբեր, երբեմն Հակասական ընկալումների ու մեկնաբանության: Նույն օրինաչա÷ությունը, ավելի լայն մասչւաբով, առկա է դրականության նկաւմամբ մեր վերաբերմունքի մեջ, որը Հաճախ ւեղի է ւալիս նույն դրական երկի բաղմիմասւ, Հակասական, իրարամերժ մեկնաբանությունների: կյանքի յուրաքանչյուր բնադավառում նման երնույթն ունի իր Հաւուկ ւաւճառները, դրական երկի ւարբեր մեկնությունները' Հավանական ու ենթադրվող բացաւրությունների մի ամբողջ Համակարդ' իրարից բխող ենթաՀարցերի բաղմությամբ: Երնույթի մասին լրիվ ւաւկերացում ունենալու Համար անՀրաժեչւ է թեկուղ Հւանցիկ անդրադառնալ դրականություն-մեկնաբանություն (քննադաւություն, դրականադիւություն) Հարաբերության երկու կողմերին առանձին-առանձին ն աւա նոր միայն դրանք քննել միասնության մեջ: ի՞նչ է դրականությունը ն ինչւե՞ս է այն սւեղծվում Հարցը սկղբունքային կարնոր նչանակություն ունի: Բննադաւությունը դեկոնսւրուկցիայի, աւամոնւաժման, դրական երկի ւարրալուծման ճանաւարՀով ÷որձում է Հասնել սւեղծադործության ակունքներին' վերականդնելով երկի սւեղծման դաղա÷արական ու բարոյաՀոդեբանական դրդիչները ն սւացած արդյունքները Համալրում է սւեղծադործական ւաւմության ÷ասւերով: Գրական երկի ւարաբնույթ մեկնության էական ւաւճառներից մեկը Հենց դրականության էության մեջ է: Արիսւուելից սկսած' ւոեղիայի բնութադրությունը Հնարավոր է դարձնում նրա ւարբեր ընկալումները: Եթե ըսւ Արիսւուելի բանասւեղծը նկարադրում է ոչ թե կաւարված եղելությունը, այլ այն, ինչ Հնարավոր է, Հավանական կամ անՀրաժեչւ, աւա այդ Հնարավորի ու Հավանականի սաՀմանները խիսւ ւաւանվող կարող են լինել ն բնականաբար կարող են Հիմք դառնալ սուբյեկւիվ ընկալումների: Պոեղիայի ն իրականության Հարաբերության բնույթը ցույց ւալու Համար Արիսւուելը երեք Հիմնական

դրություն է մաւնանչում. բանասւեղծը նկարադրում է իրերը այնւես, ինչւես է կամ եղել է, այնւես, ինչւես նրանց մասին խոսում են ու մւածում ն կամ էլ այնւես, ինչւես ւեւք է լինեն1: Բավական է ուչադրություն դարձնել միայն երկրորդ ւայմանի վրա, այն է' իրերը ներկայացնել այնւես, ինչւես նրանց մասին մւածում են ու խոսում: Եթե ճիչւ է այս բնորոչումը, աւա կարելի է միայն ւաւկերացնել ընկալման ու մեկնաբանման այն Հարսւությունը, որ կարելի է արւածել այս ւայմանի իրադործումից: իՀարկե, Արիսւուելից Հեւո բաղում դարեր են անցել ու բաղում ջրեր Հոսել, բայց դեղարվեսւի էությունը չի ÷ոխվել ն նրա մեկնության ոչ միանչանակության մասին ւարբեր դարերում խոսել են ւարբեր մւածողներ: Գրականությունը խոսքի արվեսւ է, իսկ խոսքն արդեն, ինքնին վերցրած, նույնիսկ ոչ դեղարվեսւական սւեղծադործության մեջ, բաղմիմասւ է:Նույն ձնով արւասանվող ու դրվող խոսքի մեջ, նույն մարդիկ ւարբեր իմասւ են դնում: Գւնելով, որ բառը Հավասարաւես «ւաւկանում է ն՛ խոսողին, ն՛ ունկնդրին»' Ա.Ա. Պուեբնյան լայն դուռ էր բացում արվեսւի երկերի ամենաւարբեր ընկալումների Համար: «Արվեսւը արվեսւադեւի լեղուն է, ն ինչւես բառի միջնորդությամբ անկարելի է ուրիչին ÷ոխանցել միւքը, այլ միայն կարելի է նրա մեջ արթնացնել սե÷ականը, այդւես էլ անկարելի է այն Հաղորդել նան արվեսւի սւեղծադործության մեջ, այդ ւաւճառով այս վերջինի բովանդակությունը / երբ այն ավարւված է/ ղարդանում է արդեն ոչ թե արվեսւադեւի, այլ ընկալողների մեջ»2: Թեն Պուեբնյան չաւ է ընդդծում բառի բաղմիմասւության ն ընթերցողի ընկալման նչանակությունը ն կարծես ÷ոքր-ինչ էլ նսեմացնում սւեղծադործող Հեղինակի դերը, բայց ն չի կարելի անւեսել այն ղդալի ճչմարւությունը, որ կա նրա ասածի մեջ բառի բաղմիմասւության վերաբերյալ: Ըսւ էության նմանաւիւ մուեցում էր ընկած նան 20-րդ դարի երկրորդ կեսի «նոր» քննադաւների ւեսությունների Հիմքում, ըսւ որի նրանք ընթերցողին Համարում էին / ն քննադաւին/ ւեքսւի ՀամաՀեղինակ, քանի որ ընթերցողը կամ քննադաւը ընթերցանության ժամանակ վերսւեղծում է ւեքսւը յուրովի: Ժամանակակից եվրուական ւեսաբաններից չաւերը նս Հաւուկ ուչադրություն են դարձնում ընկալման ակւի սուբյեկւիվ ւաՀի

Àðèñòîòåëü, Ïîýòè6à, 1951, Ì., ñ. 127. Ïîòåáíÿ À. À., Ýñòåòè6à è ïîýòè6à, Ì., 1976, ñ. 180.

վրա: Օրինակ, իւալացի նչանավոր դրող ու ւեսաբան Ումբերւո էկոն իր «Վեց ղբոսանքներ դրական անւառում»1 դասախոսությունների մեջ Հանդամանորեն անդրադառնում է ընթերցողի /որ միննույն է, թե դրական երկի Հասցեաւիրոջ/ խնդրին' առանձնացնելով էմւիրիկ ն իդեալական ւեսակները: Ըսւ նրա էմւիրիկ ընթերցողը նա է, ով դրական ւեքսւին նայում է իբրն սե÷ական ղդացումների ւեղադրման օբյեկւ ն կարդում ու ըմբռնում է, ինչւես ուղում է, մինչդեռ իդեալական ընթերցողը Հեղինակի նախընւրած ձնով է ընկալում նրա ասածը2: Գրական երկի ընթերցման անՀաւական բնույթն են չեչւում անդլիացի ւեսաբան Զոնաթան Բուլլերը, ֆրանսիացի քննադաւ Ֆիլիւ Ռենյեն ն չաւ չաւերը: Ռենյեն, օրինակ, դւնում է, որ դրական ւեքսւը մեռած ւառ չէ, այլ նման է Հեքիաթի ՀերոսուՀու, որ սւասում է, թե երբ են իրեն արթնացնելու: Ժամանակակից քննադաւներից չաւերը ւեսություններ են մչակում դրականության սաՀմանները որոչելու: Նույնը կաւարվում է նան քննադաւության բնադավառում: Արդեն Հիչաւակված Բուլլերը քննադաւությունը Համարում է միջդիսցիւլինային դիւություն, որն իրականում ոչ այնքան անկախ դոյություն ունի, որքան որ կաւ է Հասւաւում ւարբեր դիւությունների միջն կամ, ավելի ճչդրիւ, Հենվում է ւարբեր դիւությունների ւվյալների վրա: Ուրեմն' անկայուն է ոչ միայն դրականության, այլն քննադաւության էությունը: Ամենասովորական ւեքսւի Հեւ դործ ունենալիս քննադաւը (երբեմն նան դիւակ ընթերցողը) բախվում է վերը նչված երնույթների Հեւ, եթե անդամ Հաւուկ ւեքսւային վերլուծություն չի կաւարում, ինչը ւաՀանջում է լրացուցիչ դիւելիքներ ն յուրաՀաւուկ մեթոդներ: Նչանադեւները (սեմիոլոդները) դասակարդում են ւեքսւի մեջ ւարունակվող ինֆորմացիոն չերւերը կամ մակարդակները' ղդայական, Հրամայական, դեղադիւական, մեւալեղվական ն այլն, ն այլն, ընդ որում ւարբեր ւեսաբաններ' (Ցակոբսոն, էկո, Բենլե ն այլք) ւարասեռ դասակարդումներ են անում: Խնդիրը չաւ ավելի բարդանում է, եթե խոսքը վերաբերում է այնւիսի ուղղությունների ու կամ Հոսանքների, ինչւիսիք են սիմվոլիղմը, սյուրռեալիղմը, աբսուրդը ն այլն, որոնք արդեն ի սկղբանե խոսքին ւալիս են երկիմասւ բովանդակություն: Հարնանցի նկաւենք, որ երկիմասւության կամ բաղմիմասւության Հաւկանիչը Հաւուկ է ոչ միայն խոսքի արվեսւին' դրականությանը, այլ նան նկարչությանը: Շաւ

Տե՛ս, Ó8áåðòî Ý6î, Øåñòü ïpîãóëî6 â ëèòåðàòóðí8õ ëåñàõ, Ñ-Ï, 2002, էջ19. Նույն ւեղում, էջ 19:

խոսուն է մի օրինակ: Սյուրռեալիսւ նկարիչ Ռենե Մադրիւը, նկարելով ծխամորճ, ւակը դրում է. «Սա ծխամորճ չէ», ինչը ն սւիւում է մւածել ծխամորճի թաքնված իմասւի մասին: Սակայն նման մւորումները կարող են մեղ չաւ Հեռուն ւանել ն Հանդեցնել դրական երկի իմասւի ընկալման անՀնարինությանը: Դա կլիներ, իՀարկե, անընդունելի ու նան վւանդավոր, մանավանդ եթե նկաւի ունենանք, որ ժամանակակից ւեսությունները չա÷աղանց չաւ են սրում ենթիմասւի, ենթադիւակցականի ու անդիւակցականի դրսնորման Հնարավորությունները ն անվերջ չեղում են ընթերցողի ուչադրությունը ւեսանելի, չոչա÷ելի ու առարկայական աչխարՀից դեւի Հոդու ն դիւակցության անւեսանելի ոլորւները: ԱյսուՀանդերձ, եթե վերադառնանք դրական երկի ընկալման ւարբեր Հնարավորություններին ն չքննարկենք նորադույն ւեսաբանների ւաՀանջները ն բառի, ւաւկերի, առՀասարակ խոսքի բաղմիմասւության Հարցերը, այսւես ասած, անղեն աչքերով, կարելի է առանձնացնել ւարընթերցման մի քանի ւաւճառներ: Ժամանակի դործոնն այս ւարադայում այնքան ակներն է ու ւեսանելի, որ չարժե դրա վրա Հանդամանորեն կանդ առնել: Ամեն ժամանակ ունի ոչ միայն իր ւաՀանջները, այլն ոճը, որն իր անխուսա÷ելի կնիքն է դնում քննվող երկի մեկնության վրա: Ավելորդ է ասել, որ 1920-30-ական թթ. սոցիոլոդիական քննադաւության' Րաֆֆու երկերի մեկնությունները խսւորեն ւարբերվում են նույն Հեղինակի' Հիչյալ դարի վերջին քառորդի մեկնություններից: Նույնը կարելի է ասել յուրաքանչյուր Հեղինակի սւեղծադործության ժամանակային ւարբեր ÷ուլերի մեկնությունների մասին: Առավել Հեւաքրքրական են նույն սւեղծադործության Համաժամանակյա քննադաւական ւարբեր ընկալումները, որոնք ւայմանավորված են` ա) քննադաւի նախասիրությամբ, անՀաւականությամբ ն մեթոդով, բ) դրական երկի բաղմաչերւությամբ: Վերացական չլինելու Համար ասվածը կարելի է դիւարկել Վ. Տերյանի «Մթնչաղի անուրջներ» ժողովածուի օրինակով: Նախ' դիւարկենք առաջին ւայմանը օրինակներով: Արդեն դրեթե մեկ դար Հեռավորությունից Համաժամանակյա են թվում ՎաՀան Տերյանի «Մթնչաղի անուրջներ» ժողովածուի առաջին արձադանք-մեկնաբանությունները, որոնք իրարից ղդալիորեն ւարբերվում են: Ն. Աղբալյանի, Հ. Սոլովյանի դրախոսությունները լույս են ւեսել նույն 1908 թ., իսկ Ա. Տերւերյանի դրքույկը' մի ÷ոքր ավելի ուչ' 1910թ.: Դրանք դաղա÷արաւես ու մեթոդաւես ւարբեր

աչխաւանքներ են ն ւայմանավորված են Հեղինակների աչխարՀայացքով ու դեղադիւական դավանանքով: Ն. Աղբալյանի մինչ այդ դրած Հոդվածները Ավ. իսաՀակյանի, Լ. Շանթի ն այլոց մասին ցույց են ւալիս նրա նախասիրությունների ուղղվածությունը: Դաչնակցության Հեւադա նչանավոր դործիչը արդեն սկղբից դրականության մեջ դնաՀաւում էր Հասարակական իդեալների առկայությունը, Հերոսների դաղա÷արականությունը, ասելիքի բովանդակությունը: Այսինքն քննադաւը, չբացառելով ինչւես-ի կարնորությունը, չեչւը դնում է ինչ-ի վրա: Սակայն Տերյանի մասին Հոդվածը1 կարծես ինչ-որ չա÷ով չեղվում է Աղբալյանի նախկին Հեւաքրքրություններից այն առումով, որ այսւեղ նա Հաւուկ ուչադրություն է դարձնում Հաւկաւես ինչւես-ի' արվեսւի վրա ն անում է ոչ Համողիչ ու սխալ եղրակացություններ: Նա ճիչւ է այն դեւքում, երբ Տերյանի բանասւեղծությունների մեջ ւեսնում է մաքուր ու անկեղծ աւրումներ ն ւադնաւ է Հայւնում կյանքի աւականության մեջ այդ ղդացումների անաղարւությունը ւաՀելու դժվարության վերաբերյալ: Զարմանալին այն է, որ նրա կարծիքով Տերյանի բանասւեղծությունների մեջ «ւակասում է արվեսւը»,որ «ձնի ղդացումն ընդՀանրաւես կարծես անծանոթ է նրան» ն այլն: Բննադաւի անՀաւականության ճանաչման առումով Հեւաքրքրական է մի Հանդամանք: Եթե նախորդ դրախոսություններում Աղբալյանի Հասարակական ու դեղադիւական ելակեւերը չաւ ավելի Հսւակ են դրսնորված, աւա Տերյանի ւարադայում թվում է, քննադաւի խոսքի ուղղվածությունը Հիմնականում ւայմանավորված է դրական նյութով' այսինքն Տերյանի բանասւեղծությունների բնույթով: Այսւեղ բացակայում է Հասարակական իդեալի ւաՀանջը, չեչւը դրված է բանասւեղծի ւրամադրությունների նրբության ու քնքչության վրա: Բննադաւի վերլուծական մեթոդը Հսւակ չէ, Հսւակ է միայն բովանդակության ու ձնի Համաւաւասխանության ւաՀանջը, արվեսւի Հարցերի քննությունը, որը, ցավոք, միչւ չէ, որ Համողիչ է: Անչուչւ, Տերյանի մասին դրած Աղբալյանի այս դրախոսությունը նրա լավադույն աչխաւանքներից դժվար է Համարել: Այսւեղ քննադաւի մեթոդի անլիարժեքությունը ինչ-որ չա÷ով կարծես ÷ոխՀաւուցվում է վերլուծաբանի անՀաւականության Հաւկանիչների դրսնորումով: իր նախասիրությունների Համաձայն' Աղբալյանը այսւեղ նս

«Զանդակ», 1908, թիվ 13:

÷որձում է' դուչակել սկսնակի աւադան, իՀարկե, բավականին Հակասական: Մի դեւքում նա դւնում է. «Տերյանի ութսուն էջի մեջ չկա մի կաւարյալ կւոր, որ ղարմանալի չէ, մի կւոր, որ մնա դոնե մի դար ն մի դար Հուղել կարողանա մարդկանց Հոդին»: Ավելորդ է ասել, որ Տերյանի ւաչւամունքով լի անցած դարը ժխւում է Աղբալյանի ասածը: Թերնս առավել Հեւաքրքրականն ու ղարմանալին այն է, որ քննադաւը սկսնակ բանասւեղծի առաջին դրքույկում դարավոր արժեք ունեցող սւեղծադործություն է ÷նւրում,ինչը անուղղակիորեն Հասւաւում է բանասւեղծի նկաւմամբ նրա դրական վերաբերմունքը: Գուցե Հենց սա էլ քննադաւի անուղղակիորեն արւաՀայւված դնաՀաւությունն է, որ Հասւաւվում է նան ուղղակի: Աղբալյանը եղրակացնում է, որ կյանքի աւականությունից խուսա÷ելու դեւքում Տերյանը «կարող է ղարդանալով դառնալ մի մեծություն մեր դրականության Համար»: Նույն' 1908թ. Հովակիմ Սոլովյանի դրած մեկնաբանությունը1 էականորեն ւարբերվում է Ն. Աղբալյանի դրախոսությունից: Նախ' եթե Աղբալյանի մու չի նկաւվում որնէ կանխակալ, դաղա÷արական ինչ-որ դրույթից թելադրված մուեցում, քննադաւը ենթարկվում է նյութի ւրամաբանությանը, աւա Սոլովյանը որոչակիորեն սոցիոլոդիական մեթոդի ւեսանկյունից է քննում Տերյանի ժողովածուն: Այսւեղ, կարելի է ասել, Հեղինակի նախասիրությունները դրսնորվում են նրա ընւրած վերլուծական մեթոդի միջոցով, նրա չրջանակներում: Սոլովյանը դրեթե Հաչվի չի առնում Հեղինակի ւաղանդի բնույթը /անչուչւ, նկաւում է Հեղինակի քնարերդակ լինելը, բայց դա չաւ ընդՀանուր դիւողություն է ն բավարար չէ դրողին բնութադրելու Համար /, նա իր ւաՀանջներն ունի դրողից ն այդ էլ ÷նւրում է նրա սւեղծադործության մեջ: Մերժելով «դեղարվեսւը դեղարվեսւի Համար» սկղբունքը' Սոլովյանը որոչակի սոցիոլոդիական ուղղվածություն է ւալիս «արվեսւը կյանքի Համար» սկղբունքին ն այդ ւաՀանջով էլ մուենում է Տերյանի սւեղծադործությանը: «Սակայն ներկայումս Հասարակական խավերի չերւավորման չնորՀիվ առաջ է դալիս թե Եվրուայում ն թե Ռուսասւանում բուն ժողովրդական, այսւես կոչված քաղաքական-սոցիալական վեւ կամ բանասւեղծություն: Աւադան անւայման սրան է ւաւկանում: Այս ուղղությունը վաղ թե ուչ, ղորեղ կերւով երնան կդա: Հայ դրականությունն էլ ւիւի ունենա իր ներկայացուցիչները այս ուղղությամբ», /էջ 93/, - դրում է քննադաւը: Այս ելակեւով էլ մուենալով Տերյանի սւեղծադործությանը' նա դւնում է, որ ՎաՀան

«Գեղարվեսւ», 1908, թիվ 2:

Տերյանի «լիրիղմը չի ւալիս մեղ ժամանակակից Հասարակության լավադույն խավերի ււավորություններն ու ւրամադրությունները: Երիւասարդ բանասւեղծի Հույսերն ու ւենչերը, ճիչւ է, մաքուր են ն անկեղծ, բայց չա÷աղանց միակողմանի»: Աղբալյանի Հեւ Համեմաւած' Սոլովյանը ւրամադծորեն Հակառակ կարծիքի է Տերյանի բանասւեղծական արվեսւի մասին. «ԱռՀասարակ արվեսւը, չեչւականությունը ն Հանդ ու վանկը' ռիթմիկան- Հաճելի են ն ընթերցանությունը դարձնում են երաժչւական» /էջ 95/: իՀարկե, այս Հարցում Սոլովյանն ավելի իրավացի է, քան Աղբալյանը, բայց Սոլովյանն այդ խնդրի վրա չաւ Հւանցիկ է ուչադրություն դարձնում, բավարարվում է լոկ Հայւարարությամբ: Արդեն իսկ սոցիոլոդիական մեթոդի առանձնաՀաւկությունն էր' չեչւը դնել բովանդակության վրա, ընդդծել Հասարակականը: ի ւաւիվ քննադաւների, ւեւք է ասել, որ նրանցից յուրաքանչյուրը յուրովի ձնակերւումով, լավ աւադա է ւեսնում բանասւեղծի Համար, միայն թե Աղբալյանը խորՀուրդ է ւալիս բանասւեղծին' կաւարելադործել արվեսւը, իսկ Սոլովյանը' լայնացնել աչխարՀայացքը: Հենց այս խորՀուրդների ւարբերության մեջ էլ կարելի է ÷նւրել քննադաւների նախասիրությունների ու անՀաւականությունների ւարբերությունները: Երկու, եթե ոչ իրարամերժ, աւա չաւ ւարբեր, երբեմն Հակասական այս ւեսակեւներից ո՞րն է ճչմարիւը, որւե՞ղ ւեւք է ÷նւրել իսկական Տերյանին ն ինչքանո՞վ ւեւք է Հավասւի Համարել նրա բանասւեղծությունների վերլուծությունը: Նման ւարադայում ընթերցողի վրա աղդող դործոններից կարնոր են երկուսը: Նա Հավանաբար ւեւք է ընդունի այն, ինչ Համընկնում է դրախոսության երկու ւարբերակներում, այն է' Տերյանը անՀաւական (սուբյեկւիվ) քնարերդու է, դրում է նուրբ, քնքուչ, ւխուր, երբեմն ՀուսաՀաւություն արւաՀայւող բանասւեղծություններ, թախծի ու մենության երդիչ է: Այն, ինչ ընդՀանուր է երկու ւարբերակներում, բխում է բանասւեղծի ւոեղիայի օբյեկւիվ բովանդակությունից: Երկրորդ դործոնը թաքնված է իր' ընթերցողի մեջ: Տարբերակներից մեկին կամ մյուսին առաջնություն ւալը կախված է ընթերցողի անՀաւականությունից, նախասիրություններից, դրական ճաչակից, ղարդացման մակարդակից, բանասւեղծության իմացությունից ն այլն: Ըսւ վերոնչյալի էլ ընթերցողի վերաբերմունքն է ձնավորվում քննադաւական ւարբերակների չուրջ: Ըսւ էության քննադաւական յուրաքանչյուր ւարբերակ կյանք ունի այնքան ժամանակ, քանի

դեռ չարունակում է բավարարել ընթերցողների այս կամ այն խավի դեղադիւական ւաՀանջները: Բնականաբար ոչ բոլոր ւարբերակներն են լուրջ խոսակցության Հիմք ւալիս: Օրինակ, Գ. Ենդիբարյանը չէր Հավաւում Տերյանի ղդացմունքների աղնվությանը ն Հեդնական ոճով դրում էր. «Շաւ ա÷սոսում եմ, որ անձամբ ծանոթ չեմ այս երիւասարդի Հեւ, ւեւք է, որ նա չաւ սրամիւ ն կոմիկ մարդ լինի: Այսւիսի երիւասարդները, որոնք կյանքում չաւ կենսուրախ են լինում ն լավ քեֆ անողներ' չաւ ղարՀուրելի բաներ են դրում առՀասարակ: Մոդա է...»: ԶարՀուրելին, անչուչւ, ւոեղիայի դեղեցկությունը ւեսնելու անկարողությունն է: Որոչակի դիւական վերլուծական մեթոդի կիրառությամբ ն Հեղինակային նախասիրությունների Հսւակ չեչւադրությամբ է առանձնանում Ա. Տերւերյանի «ՎաՀան Տերյան, Ցնորքի, ծարավի ն Հաչւության երդիչը» մենադրությունը, որը լույս ւեսավ 1910 թ., Թիֆլիսում: Թեն մի ÷ոքր ուչացումով, Տերւերյանի դրքույկը նս վերաբերում է Տերյանի առաջին ժողովածուին, բանասւեղծի երկրորդ դիրքը դեռնս լույս չէր ւեսել: Այս առումով Հարկ է մաւնանչել մի Հանդամանք: Առաջին արձադանքողը միչւ անբարենւասւ վիճակում է Հայւնվում, քանի որ Հեւադա քննադաւները Հնարավորություն են ունենում (թեկուղ ժամանակի աննչան ւարբերությամբ, անդամ դրեթե նույն օրերին ու ամիսներին) անդրադառնալ նախորդներին, ճչդրւել իրենց ասելիքը նան նախորդ քննադաւներին դնաՀաւելու միջոցով: Բանի որ Տերւերյանի աչխաւանքը լույս է ւեսել վերը Հիչաւակած դրախոսություններից Հեւո, աւա Տերւերյանը Հնարավորություն է ունեցել Հսւակ չարադրել դիւական իր մեթոդը' իրեն որոչակիորեն սաՀմանաղաւելով նախորդներից: «...Ցույց ւալու Համար, որ մեր «քննադաւները» Տերյանին արժանավորաւես չեն դնաՀաւել, մենք ւեւք է աւացուցենք նրանց քննադաւական մեթոդի սխալները, ուրիչ խոսքով' Հրաւարակախոսության անկիրառելիությունը դեղարվեսւի բնադավառում»1: Նա այսւիսի անթույլաւրելի սխալ է Համարում Հրաւարակախոսության միջամւությունը դեղարվեսւին, որի Հեւնանքով «Լեո-Բերբերյան «քննադաւական» չկոլան յուր Հոյակաւ աղդեցությունն է ունեցել Վ. Տերյանի «քննադաւների» վրա: Հ. Սոլովյան, Գ. Ենդիբարյան, Ավ. Տեր- Հարությունյան մի սրւաչարժ ներդաչնակությամբ նաՀաւակում են «Մթնչաղի անուրջները» (էջ 64): Նա Հրաւարակախոսությունն ու Ա. Տերւերյան, ՎաՀան Տերյան, Ցնորքի, ծարավի ն Հաչւության երդիչը, Թիֆլիս, 1910 թ., էջ 7:

դեղարվեսւը Հոդեբանորեն միանդամայն ւարբեր երնույթներ է Համարում, առաջինը, նրա կարծիքով, արւաՀայւում է կռվի աւրումներ, երկրորդը' ներդաչնակություն է սւեղծում մարդու մեջ, Հեւնաբար, նրանց ւեւք չէ խառնել կամ չ÷ոթել: Գեղարվեսւի նկաւմամբ իր Հաւուկ վերաբերմունքը ճչւելուց Հեւո Տերւերյանը Տերյանին բնութադրում է իբրն մաքուր արվեսւադեւ (նա ւաղանդի մեծության Հարց չի դնում, այլ' բնույթի), նրա սւեղծադործությունը' իբրն Հասարակական աղդակներից կւրված դեղարվեսւական ներ÷ակ երնույթ, ուր Հեղինակային ւրամադրությունները դիւվում են որւես որակաւես ւարբեր Հույղերի ÷ոխանցման ու ղարդացման արդյունք, իբրն ղոււ Հեղինակային ներաչխարՀի դրսնորումներ: իսկական դեղարվեսւի, մաքուր արվեսւի կոչումը Տերւերյանը ÷նւրում է կյանքի Հեւ կուիւ կաւերի Հեւքերը խնամքով թաքցրած ւերյանական ւոեղիայում ն Տերյանին Հռչակում է միակ իրական, իր կոչմանը Հավաւարիմ բանասւեղծ: Տերւերյանն ունի դիւակցորեն ընւրած ակադեմիական դիւական մեթոդ: Նա բնութադրում է իր դիւական մեթոդը' ղդալիորեն ընդունելով իր վրա Հոդեբանական դրականադիւական դւրոցի, մասնավորաւես Օվսյանիկո-կուլիկովսկու աղդեցությունը ն ընդդծելով նան վերջինիցս ունեցած իր ւարբերությունները: Հոդեբանական իր վերլուծությունները Հիմնավորելու Համար Տերւերյանը վկայակոչում է ւրոֆեսոր Լ.Պեւրաժիցկու «Հոյակաւ թեորիան» Հույղերի մասին: Պրոֆեսոր Պեւրաժիցկու կարծիքով «կա մի Հոդեկան ուժ, որ նա կոչում է Հույղ, որ ըսւ ամենայնի իրավունք ունի Հոդու առաջմղիչ աղդակը Համարվելու, բացաՀայւելու նրա ամբողջ Հոդեկան կյանքը, աղդելով բոլոր Հաւկությունների վրա ն իրենով ամեն ինչ դունավորելով» (էջ 18): Ըսւ այդ ւեսության էլ Տերւերյանը Տերյանի ւոեղիայում առանձնացնում է երեք կարնոր Հույղ' ցնորքի (կամ ոչնչացման), ծարավի ն Հաչւության, բնութադրում նրանցից յուրաքանչյուրը, ղուդորդում մարդկային Հոդեբանության ւեսակների (դոնկիխույան, Համլեւյան, ռեալիսւական) Հեւ, ցույց ւալիս դրանց ղարդացումներն ու ÷ոխանցումները Տերյանի ւոեղիայում: Սակայն դիւական մեթոդին Հեւնելը նրա Հեղինակին չի աղաւում սխալներից ն նրա մեթոդը չի դարձնում անխոցելի: Նկաւելի է որոչակի արՀեսւականություն ն Տերյանի սւեղծադործությունը կաղաւարների մեջ դնելու ակնՀայւ ջանք: Անչուչւ, «Մթնչաղի անուրջների» քննությունը չարունակվում է ն՛ Համաժամանակյա, ն՛ ւարժամանակյա ուղղություններով, ընդ223

դրկում նոր անուններ ն՛ Հենց սկղբից (Գ. Ենդիբարյան, Ավ. Տեր-Հարությունյան, Վ. ԱՀարոնյան, Մ. Մաւենճյան...), ն՛ ժամանակի ընթացքում (Խ. Սարդսյան, Ս. Սուքիասյան, Ս. Սարինյան, Հր. Թամրաղյան, Վ. Պարւիղունի...), սակայն սույն Հոդվածում քննվող խնդիրը ոչ թե քննադաւության կողմից Տերյանի դնաՀաւությունն է (որ ւարբեր չա÷ով անդրադարձ է ունեցել ւերյանադիւության մեջ), այլ նրա մեկ ժողովածուի մեթոդական ւարբեր ընկալումները ժամանակային կարճ Հաւվածում (դրեթե Համաժամանակյա): Դիւարկումից դուրս են, Հասկանալի ւաւճառով, ն՛ ընթերցողների բանավոր կարծիքներն ու ընկալումները, ն՛ թեկուղ Համաժամանակյա այն անդրադարձները, որոնք չունեն դաղա÷արական ու մեթոդական ընդդծված ւարբերություններ: Դարձյալ ւեւք է ընդդծել Տերյանի բանասւեղծությունների բաղմաչերւությունն ու Հարսւությունը, որ Հնարավորություն է սւեղծել քննադաւական այսքան ւարբեր ն ւարբերության մեջ ւաւճառաբանված ընկալումների Համար: ՊաւաՀական չէ, որ դեղարվեսւական բարձրարժեք ու Հարուսւ ենթաչերւեր ունեցող սւեղծադործություններն են Հիմք դառնում մեթոդական ւարբեր արձադանքների Համար: Լավադույն օրինակը Եղիչե Զարենցի սւեղծադործությունն է: Բավական է ասել, որ միայն «Տաղարանը» դարձել է որակաւես ն մեթոդաւես ւարբեր բաղում մեկնությունների առարկա: Խ. Սարդսյանի, Ս. Աղաբաբյանի, էդ. Զրբաչյանի, Հր. Թամրաղյանի, Հ. էդոյանի, Դ. Սլիվնյակի, Ա. Աղաբաբյանի... կողմից «Տաղարանը» ենթարկվել է դեղադիւական, Հոդեբանական, ւաւմասոցիոլոդիական, Համեմաւական, ւեքսւաբանական, կառուցվածքաբանական վերլուծությունների ն դեռ ենթաչերւում ունի նոր ընթերցումների Հարուսւ Հնարավորություններ: Հաճախ դրական երկի բաղմաչերւությունից, նրա Հակասականությունից է կախված նան բանավեճի ծնունդը, որն արդեն ոչ միայն ւարբեր, այլն Հակադիր ընկալումների բախում է: Ոչ վաղ անցյալում լայնամասչւաբ բանավեճի առիթ ւվեց Գ. ՄաՀարու «Այրվող Այդեսւաններ» վեւը, որը, թվում է, ինքն իր մեջ արդեն ուներ Հակադիր ընկալումների Հիմքեր: Սակայն բանավեճի Հնարավորությունը միայն վեւի Հաւկանիչների մեջ չէր, այլ նան ընթերցողների ւարաբնույթ ակնկալիքների մեջ: Հայրենի քաղաքն ու երկիրը կորցրած վանեցիները, ինքնաւաչււանական կռիվը կաղմակերւած Հերոսների դաղա÷արակից Հեւնորդները, աղաւադրական ղինված ւայքարը մերժողները, ռուսական կողմնորոչում ունեցողները, վեւի սո224

ցիալական Հարսւությունը ն ոճական ինքնաւիւությունը ւեսնողները, ՄաՀարու երդիծանքի ուժը դնաՀաւողները, ժողովրդական ողբերդությունը երդիծանքով ւաւկերելու Հակառակորդները ն ղանաղան այլ դիրքորոչում ունեցողները խմբավորվեցին բանավեճի ընթացքում: Այսինքն` բանավեճը ծնվեց դրողի դաղա÷արական-դեղադիւական դավանանքի ն Հասարակական ւաՀանջարկի բախումից: Այս դեւքում կարելի է ասել, որ դրական երկի ւարընթերցումները ւայմանավորված են' ա) դրական երկի ւված Հնարավորությամբ, բ) ընթերցողի ընկալման կարողությամբ, դ) դրողի ն ընթերցողի դեղադիւական իդեալների նույնությամբ կամ ւարբերությամբ: Այս Հանդամանքները սւեղծում են ւարընթերցումների բաղմություն: Տարընթերցման ու բանավեճի ավելի թարմ ու ժամանակակից օրինակ է Գ. Խանջյանի «Նսւիր Ա դնացքը» վեւի Հակադիր ընկալումները մի կողմից Ս. Սարինյանի, մյուս դեւքերում' Ա. ՍաՀինյանի ն Դ. Գասւարյանի կողմից: Հեւմոդեռնիղմի դեղադիւությունը չեչւը դնում է արվեսւի սուբյեկւիվ բնույթի ն նրա անՀաւական ընկալման վրա: Սակայն անՀաւական ընկալման կարնորությունը ւայմանավորված է անՀաւի մեծությամբ, քանի որ մեծ անՀաւն է միայն կարող երնույթն ընդդրկել ամբողջությամբ ու բաղմակողմանիորեն: Այսինքն' կամա թե ակամա դրական երկի արժեքը, եթե այն չի մնում իբրն ինքնին իր, մեծաւես կախում ունի ընթերցողի ընկալման կարողությունից:

ՄԻ ՔԱՆԻ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ ԱՐԴԻ ՀԱՅ ՎԵՊԻ ՆԵՐԺԱՆՐԱՅԻՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

Վերջին երկու ւասնամյակում լույս ւեսած վեւերի ւաւկառելի քանակը Հուչում է, որ առանձին երկերի արժեքավորումից ղաւ, որ քննադաւության առաջին ու կարնոր ւարւքն է, ն դրական մամուլը այս կամ այն չա÷ով անդրադարձել է այդ խնդրին, անՀրաժեչւ է նան Հնարավորինս ւարղել, թե քանակն ինչ որակական ւեղաչարժեր է առաջացրել բուն ժանրի ներսում, ն թեմաւիկ ու դաղա÷արական ÷ո÷ոխությունները ինչ աղդեցություն են թողել ժանրաձների բաղմաղանության վրա: իՀարկե, այս ւարադայում իբրն Համեմաւության եղր կարող է ծառայել ոչ թե ընդՀանրաւես ՀամաչխարՀային, այլ խորՀրդային չրջանի Հայ վեւը, ընդ որում առանց ուղղակի ղուդաՀեռների, որովՀեւն այն, ինչ ընկալվում է իբրն նոր, արդեն իսկ ւարբեր է նախորդ չրջանում եղածից: Ուրեմն` ի՞նչ նոր երնույթներ կարելի է ւեսնել արդի Հայ վեւի ներժանրային որոնումների, ժանրի ներքին սաՀմանները ընդարձակելու առումով: Հակառակ այն իրողության, որ վեւի մասին Հաղարավոր էջեր են դրվել, ւրվել բաղմաւիսի, Հաճախ իրար լրացնող, երբեմն Հակասող բնութադրություններ` վեւի ժանրային սաՀմանումն առ այսօր, որքան էլ ւարօրինակ Հնչի, ամբողջական ու ավարւուն չէ: Վեւին ւրված բաղմաթիվ որակումներից չաւերը չարունակում են մնալ արդիական, բայց չեն սւառում նրա ժանրային Հնարավորություններն ու բաղմաղանությունը: Վեւի ժանրային դլխավոր Հաւկանիչներից մեկը մնում է նրա օրինաղանցությունը, որնէ կանոնի չենթարկվելու աղաւությունը ն ներժանրային բաղմաղանությունը /ւաւմական վեւ, կենսադրական վեւ, Հոդեբանական վեւ, սոցիալական վեւ, երդիծական վեւ, քաղաքական վեւ, վեւ-առակ, վեւէւուեա, սիրավեւ, ֆանւասւիկ վեւ, անւիվեւ.../: Ժանրը չա÷աղանց ճկուն է ն ժամանակի Հեւ ÷ոխում է ւոեւիկան, ծավալը, կոնֆլիկւի բնույթը, ընդդրկման լայնությունը ն այլն: Այդ է ւաւճառը, որ անւիկ չրջանից իր նախնական դրսնորումներն ունեցած ժանրը /«Ոսկե ավանակ», «Դա÷նի ն Բլեյա».../ ղարդացման չրջադարձային ÷ուլերում /ասւեւական վեւ -«Դոն կիխու», արկածա226

յին վեւ- «Ռոբինղոն կռուղո», Հոդեբանական վեւ- «Մանոն Լեսկո», 19-րդ դարի դասական ռեալիսւական վեւ- (Բալղակ, Ֆլոբեր, Դոսւոնսկի, Տոլսւոյ...) երնան է եկել միանդամայն նոր արվեսւով, ուղղվածությամբ ն, իՀարկե, դերով: Ժանրի կերւարանա÷ոխվելու Հաւկանիչը չաւերին է դցել մոլորությունների մեջ, ն արդեն մեկ դարից ավելի է, որ ժամանակ առ ժամանակ Հնչում են վեւի մաՀացման, ժանրի Հնարավորությունների սւառման մասին ւեսակեւները: Սակայն ւխուր դուչակությունները չեն արդարանում, ն վեւի ու վիւասանի նչանակությունը աչխարՀը չարունակում է կարնորել: Հեւաքրքրությունից ղուրկ չէ այն ÷ասւը, որ «Ðóññ6èé ðåïîðòåð» ւաբերականն իր 2007 թ. սեււեմբերյան Համարում Հրաւարակել է աչխարՀի ւասը նչանավոր դրողների անուններ, որոնք «÷ոխել են աչխարՀը»: ԱչխարՀը ÷ոխող այդ դրողների ղդալի մասը` Գաբրիել Գարսիա Մարկեսը, Ալեքսանդր Սոլժենիցինը, սնամորթ Թոնի Մորրիսոնը, ՕրՀան Փամուքը, Հարրի Փոթերի մասին յոթ վեւերի Հեղինակ Զոուան Ռոուլինդը ն էլի ուրիչներ վիւասաններ են: Ու թեն աչխարՀը կարնորում է վեւն ու վիւասանին, վիւասաններն իրենք կասկածում են, թե դասական ժանրի սե÷ական վերաձնումները կարելի է ւեղավորել վեւի չրջանակներում: Հաւկանչական է «1îïðîñ8 ëèòåðàòóð8» ամսադրի 2005 թ. թիվ 2-ում ււադրված «Ðî8àí ëè òî,÷òî ÿ ïèøó?» Հրաւարակումը իբրն բուկերյան կոնֆերանսի Հաչվեւվություն: Մասնակիցների Հիմնական եղրակացությունն այն է, որ վեւի Հիմնական օրենքը օրենքի բացակայությունն է: Նման ձնակերւումը Հաղիվ թե մեղ օդնի բացաՀայւելու այն ÷ո÷ոխությունները, որ կաւարվել են ժամանակակից Հայ վեւում, բայց միաժամանակ երբեմն կարող է ունենալ թելադրիչ նչանակություն: Ժամանակակից վեւի ղարդացման միւումներն ու ÷ո÷ոխությունների բնույթը ւայմանավորված են մի չարք դործոններով: Որքան էլ ÷որձենք խուսա÷ել ւաւմական ու մչակութային երնույթների ղուդաՀեռից` ղդուչանալով մւածողության մեխանիկական կաղաւարներից, այնուամենայնիվ, այդ ղուդաՀեռի Հիմքը երբեմն ւեսանելի է դառնում անղեն աչքով: Թերնս սոցիալական ու քաղաքական նկաւելի ւեղաչարժերը բնավ էլ ւարւադիր չեն ն այս կարդի Հիմքերի ավելի խոր թաքնված լինելու դեւքում չրջադարձը կարող է առաջանալ նան աչխարՀընկալման սկղբունքների, ÷իլիսո÷այական մւածողության «մաչվածության», «Հոդնածության» ւաւճառով, երբ մարդկային միւքը անՀրաժեչւաբար ÷նւրում է աչխարՀի

նկաւմամբ վերաբերմունք արւաՀայւելու այլ ձներ ու միջոցներ: Այսւես թե այնւես, ՀեւխորՀրդային ւաւմական իրականությունը Հնարավոր դարձրեց դեղադիւական նոր չա÷անիչների արմաւավորում ոչ թե ն ոչ միայն այն ւաւճառով, որ այդ չա÷անիչները Համաւաւասխանում էին նոր իրականության օրինաչա÷ություններին, այլ որովՀեւն այդ չա÷անիչները կիրառելի դարձան արդելքների բացակայության ւաւճառով, այսինքն` դրանք կային ուրիչ`արւախորՀրդային դրականության մեջ, մոււք դործեցին նան Հայ դրականություն: Խոսքն այսւեղ առաջին Հերթին վերաբերում է Հեւմոդեռնիղմի դեղադիւությանը, որն, ի թիվս այլ սկղբունքների, Հռչակում է «այսւեղի ն այս ւաՀի» իրականության յուրացում, ժամանակի ւաւմականությունը ÷ոխարինում է իրար մեջ ներթա÷անցված ներկա ու միաժամանակ Հավերժական ժամանակով, չեղոքացնում է կյանքի ÷որձը` այն ÷ոխարինելով ւաՀի ւրամադրությամբ, անՀաւին ղրկում է սոցիալական որոչակիությունից, դրականությունը բնակեցնում է «միջին մարդկային ւիւի» Հերոսներով, դեղարվեսւական երկի ասելիքի իմասւի ÷ոխարեն չեչւը դնում է բուն ւաւմությունը ներկայացնելու դործողության /ւաւմելու/ վրա, դրականությունը դիւարկում է իբրն անՀեղինակ Համաւարած մի ւեքսւ ն այլն: Անչուչւ, Հայ վեւն այս ամենին արձադանքեց մասնակիորեն, ոչ միչւ ն վերը նչված երնույթների էկղիսւենցիալիսւական ÷իլիսո÷այական Հիմքի յուրաՀաւուկ մեկնաբանությամբ: Փորձենք երնույթը բացաւրել մի քանի օրինակներով: Ժամանակի քննադաւության մեջ, ընդ որում ոչ առանց լուրջ ւաւճառի, աղմուկ առաջացավ Ն.Ադալյանի «Աւոկալիւսիս», Գ. Խանջյանի «Նսւիր Ա դնացքը» վեւերի չուրջ, բայց ւոեւիկայի առումով սրանց չարքին կարելի է դասել նույն Ադալյանի «Համաճարակ»,Վ. Մարւիրոսյանի «Սողանք», Ալ. Թո÷չյանի «կիրկե կղղին» վեւերը ն այլ դործեր /առաջադրված Հարցի առումով խսւիվ ժամանակադրության ւաՀւանումն էական չէ, ինչւես էական չէ նան թվարկվող անունների Հարնանությունը/: Որոչակի վերաւաՀումներ ունենալով Հիչյալ երկերի դեղարվեսւական արժեքի ու նրանցում ւեղ դւած առանձին էջերի ու ւաւկերների վերաբերյալ` միաժամանակ ուղում ենք նչել այս երկերի ժանրային նոր որակը, վեւի ընդունված կաղաւարներից չեղվելու Հեղինակների ցանկությունը: Լինելով իրական կյանքի անւրամաբանական, քաոսային ընթացքի Համաւաւասխան արւացոլանքը` նչված վեւերը նս դառնում են անւրամաբանական, աբսուրդ

վեւեր: Մերժելով նոր իրականությունը` Հեղինակները ոչ թե ռեալիղմի ծանոթ միջոցներով, այլ կյանքի Հաճախ իռացիոնալ ւաւկերներով, անւրամաբանական իրողությունների բացաՀայւումով են իրականացնում իրենց քննադաւությունը: Ըսւ էության խոր սարկաղմ ւարունակելով իրենց մեջ` այս վեւերը երդիծական վեւեր չեն, այլ վեւ-առակ, վեւ-այլաբանություն: Այսինքն` եթե այդ վեւերը քննենք երդիծանքի դասական միջոցների` խոսքի կամ դրության կոմիղմի ւեսանկյունով, աւա ըսւ էության նրանցում չենք դւնի ոչ սրամիւ, թնավոր խոսքեր (բացառությունները չեն խախւում օրինաչա÷ությունը), այսւես ասած, խոսքի սուսերամարւ, ոչ էլ մեղ ծանոթ դրության կոմիղմի ւաՀեր: Օրինակ, Վ. Մարւիրոսյանի «Սողանք» վեւի Հերոսը, բանական մի արարած, սթա÷ մւածողությամբ, դործում է անւրամաբանական, իռացիոնալ իրականության մեջ, Հաճախում է «կենացի ւուն»` կենաց ասելու, ղեկավարում է «Օդնեցեք 38 ւարեկաններին» անՀեթեթ կաղմակերւությունը, Հայւնվում է սողանքի Հեւնանքով առաջացած սւորերկրյա աչխարՀում, ուր դործում են երկրի երեսի վրայից ավելի սւոր ու դաժան օրենքներ ն այլն: Այսինքն բանական էակը աւրում ու դործում է անբանական իրականության մեջ: Սա էլ Հենց աբսուրդ վեւն է, որի Հիմքը իրականության աբսուրդն է: Հղացքով վեւ- այլաբանություն են նան Ն.Ադալյանի «Աւոկալիւսիս» ն «Համաճարակ» երկերը: Երկու վեւերում էլ իրադարձությունները ւեղի են ունենում անբանական, աբսուրդային իրավիճակում, առաջին վեւում աղբի խորՀրդանչանային թադավորություն է` իբրն աւականված երկրի դեղարվեսւական Համարժեք, երկրորդում` Հասարակական Հիվանդադին, անՀեթեթության Հասնող էքսւաղ, առաջինի ւոեւիկայի Հիմքում քրիսւոնեական միֆն է, երկրորդի ւոեւիկայում իչխում է Հիւերբոլան` չա÷աղանցությունը, դրուեսկը: «Համաճարակ» վեւում թադուՀու դրուեսկային ծննդաբերությունն ավարւվում մեկ արուի ÷ոխարեն երկու աղջկա ծննդով, ըսւ որում` մեկը ւոչավոր, ն ւալաւական վերնախավի ջանքերը` Համողել Հասարակությանը, թե դա նույնն է, ինչ մեկ արու ղավակը կամ դեռ ավելին, անցնում է աւարդյուն` այլաբանորեն ընթերցողին Հուչելով իչխանություններից ունեցած Հիասթա÷ության մասին (ւղայի ÷ոխարեն` աղջիկ): Նույն չա÷աղանցությունն ու դրուեսկն է իչխում նան Ալ. Թո÷չյանի «կիրկե կղղին» վեւում, ուր մարդիկ Համաւարած խող են դառնում: Անչուչւ, դրողներից յուրաքանչյուրը իր վեւի Հաւակա229

դիծը կառուցում է յուրովի: Թո÷չյանի վեւի Հիմքում Հունական միֆն է էվրիլոքի մասին, Ն. Ադալյանի «Աւոկալիւսիս» վեւի Հիմքում` Բրիսւոսի միֆը, իսկ Վ. Մարւիրոսյանը առավելաւես Հենվում խորՀրդանիչների վրա, խորՀրդանիչ է նան ÷ակուղի մւած դնացքը Գ. Խանջյանի վեւում: Եթե Ադալյանի վեւերում իչխում է չա÷աղանցությունը, աւա Վ. Մարւիրոսյանի «Սողանքում» մեծ ւեղ են դրավում երդիծանքին ավելի մու ձները` խոսուն անվանումները, ինչւես` «Բարե÷ոխումներ ն վրեժ». «Գթացեք 29 ւարեկաններին», «Վերջին Համբույր» ն այլն, որոնք դարձյալ այլաբանորեն Հուչում են երկրում ընթացող դործընթացների մասին: Որոչ դեւքերում անուններն ավելի քան թա÷անցիկ են` «Հյուսիսային Մեծ երկիր», «Պաւմական թչնամի» ն այլն ն այս իմասւով Հիչեցնում են Զարենցի «Երկիր Նաիրի» վեւը: Վեւ-այլաբանությունը կամ վեւ-÷ոխաբերությունը բնորոչ է ավելի անցումային, քան կայուն ւաւմական չրջաններին: Հայ դրականության Համար նս անցումային չրջանում սւեղծված այս կարդի վեւերն ունեն երկու կարնոր Հաւկանիչ: Նախ` աբսուրդ վեւի Հիմքը իրականության աբսուրդն է: Այս առումով Հեւաքրքրությունից ղուրկ չի լինի Հիչել մի ÷ասւ. Ֆրանց կաֆկայի ժողովածուներից մեկը վերնադրված է «Ðåàëüíîñòü àáñóðäà» (Սիմֆերուոլ, 2003), որի մեջ չի խոսվում աբսուրդի մասին, այն ւաւկերվում է: Ըսւ էության Հրաւարակիչները այդ վերնադրով չեչւել են աբսուրդի մեծ վարւեւի սւեղծադործության Հիմքում ընկած իրականությունը: Եվ երկրորդ` կաֆկայի կամ եվրուական այլ Հեղինակների աբսուրդ սւեղծադործությունների Հիմքում էկղիսւենցիալիսւական աչխարՀայացքն է, ըսւ որի մարդն ի սկղբանե դաւաւարւված է, ն կյանքի մեջ իմասւ ÷նւրելն անիմասւություն է: Հայ Հեղինակների վերոնչյալ դործերում կյանքն անՀեթեթ է դառնում միայն որոչակի դեւքերից, ավելի սւույդ` նախկին կարդերի ÷լուղումից (սողանքից) Հեւո ն Հասնում է վախճանի (աւոկալիւսիսի), որը ւվյալ իրադրության վախճանն է, ոչ թե ընդՀանրաւես դոյի, այսինքն Հեղինակների աչխարՀամերժումը չի դառնում Համաւար÷ակ, անցյալն ու աւադան ընդդրկող: Սա էլ նչանակում է, որ խոսել Հայ Հեղինակների ավարւուն ու ամբողջական էկղիսւենցիալիսւական աչխարՀայացքի մասին` կլիներ սխալ ու չարդարացված: Եվ քանի որ աչխարՀայացքը մուավոր կամ մասնակի չի լինում, այս դեւքում մենք կարող ենք խոսել լոկ աղդեցության մասին: Հիչյալ վեւերը, լինելով որոչակի ժամանակաչրջանի արդյունք, լավ թե վաւ, իրենց դերը կաւարել են

այդ ժամանակ: կՀեւաքրքրե՞ն նրանք աւադա ընթերցողին, ցույց կւա ժամանակը: կյանքի կայունացմանը ղուդաՀեռ աբսուրդ վեւերը նույն ն ուրիչ Հեղինակների մու ւեղի են ւալիս ներժանրային այլ ւեսակների: Այս իմասւով ՎաՀադն Գրիդորյանի «Առաջնորդի կյանքը ն մաՀը» վեւը արդեն դասական իմասւով երդիծական վեւ է` Հիմնված Հիմնականում դրության կոմիղմի վրա: Այս վեւն արդեն այլ ւեսանկյունից կյանքին նեւված Հայացք է, ուր Հեղինակը անՀեթեթ է Համարում ոչ թե ամբողջ կյանքը, այլ իր Հերոսի ու նրա կուսակիցների դործունեությունը: Սա դաղա÷արաւես, իսկ ժանրի ն ոճի առումով Հեղինակն իր Հերոսին ներկայացնում է միանդամայն իրական Հանդամանքներում, բայց Հերոսը Հայւնվում է անՀեթեթ իրավիճակներում իրադրությունը դնաՀաւել չկարողանալու, մեծամւության, իր ռոմանւիկ ւաւկերացումների, մի խոսքով` անձնային որակների ւաւճառով: Վեւի Հերոս Վասիլի իվանիչը, որ Հիչեցնում է Զաւանին` իր օդնական Պեւյայի Հեւ, մեծախոսության, սնա÷առ միամւության թե անդիւության դասական օրինակ է, որի մեջ Հեղինակը ÷որձում է Համաւեղել «քաղաքակրթված» Փանջունու, ռուսական Զաւանի ն խորՀրդային կուսակցական դործչի վարքադծի ու մաՀվան Հանդամանքները: իր իրական ու դրական նախաՀիմքերով երդիծական այս վեւն, անչուչւ, ավելի կենդանի ժանրաձն է: Վեւի բնադավառում կաւարված ւեղաչարժերը ներժանրային ÷ո÷ոխություններ են, որոնք վերաբերում են կառուցվածքին, Հերոսմիջավայր Հարաբերությանը, էւիկականի ու ավանդական վեւի Համար ոչ յուրաՀաւուկ քնարականի ղուդակցմանը, ընդՀանուր առմամբ` ւոեւիկային: Այսինքն` ժանրն արւաքնաւես ւաՀում է իր ձնը, բայց ÷ոխվում է ներսից, դեղարվեսւական կառույցի մասերը ÷ոխում են իրենց ւեղն ու Հարաբերակցությունը: Եթե դասական վեւում սյուժեն կարող էր չՀամաւաւասխանել ֆաբուլային, աւա ժամանակակից վեւի Համար օրինաչա÷ը Հենց այդ անՀամաւաւասխանությունն է, դործողությունների ժամանակաւարածքային Հեւուդարձը: իբրն օրինակներ կարելի է Հիչել Լ. Խեչոյանի «Սն դիրք, ծանր բղեղ» ն Ռ. Հովսե÷յանի «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւերը (օրինակներն, իՀարկե, բաղմաթիվ են, բայց մեր ասելիքի ւեսակեւից մեկ-երկու օրինակը բավարար է): «Սն դիրքը...» ոճի առումով Համադրական վեւ է, որի բաղադրիչները Համասեռ չեն, կյանքի ռեալիսւական նկարադրությունների կողքին կան վավերականՀրաւարակախոսական ւարրեր Հաւկաւես Վրասւանի Հայերի

վիճակի մասին: Եթե ընդունենք, որ օրադրային դրառումներն ու նամակը սոսկ դեղարվեսւական միջոցներ են վեւն ավելի Հեւաքրքիր դարձնելու Համար (օրադրերը միաժամանակ չարունակվող են դարձնում ւաւերաղմական դործողությունները), այնուամենայնիվ, նրանք ժանրային յուրօրինականություն են Հաղորդում վեւին: «Սն դրքում...» օրադրերը, «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւում Հերոսի Հիչողությունները ընդՀաւում են ներկայի դործողությունների ընթացքը, Հեղինակին ժամանակավորաւես Հեռացնում ներկա իրականությունից: Այս Հաւկանիչը բնորոչ է ժամանակակից Հայ վեւին ն ընդՀանրաւես 20-րդ դարի եվրուական վեւին: 20-րդ դարի վեւի Հաւվածային բնույթի մասին Ալբերւո Մորավիան դրում է, որ ժամանակակից վեւը ձեռք է բերել «ֆրադմենւարության Հաւկանիչ, եթե ֆրադմենւարության ւակ Հասկանանք... դրողի ն իրականության միջն մչւական, նույնական կաւի անՀնարինությունը»1: Դասական վեւին ավելի Հարաղաւ է Ռ. Հովսե÷յանի վեւը, ուր դործողություններն ընդՀաւվելով ու վերականդնվելով կամ, ավելի ճիչւ, ժամանակային էքսկուրսներով, այնուամենայնիվ, Հասնում է մի ւրամաբանական Հանդրվանի, մինչդեռ Լ. Խեչոյանի վեւը իր, այսւես ասած, անավարւ ավարւով կարծես ղուդաՀեռվում է ընթացող, չարունակվող կյանքին: «Սն դրքի...» կառուցվածքային նորություններից են կրկնվող կաւակցությունները, ւողերը, ւարբերություններն ու Հաւվածները /խնոցի Հեծած յոթ վՀուկները, ծանր բղեղը, եբրայերեն իմացող Հյուսքավոր կույսը, նրա մաՀվան, Հոր խելադարության ւաւկերները/, որոնք, անկախ բովանդակությունից, առաջացնում են ճակաւադրականության, նախասաՀմանվածության ու միսւիկական ւրամադրություն, ձեռք բերում խորՀրդանիչի իմասւ: Խոսելով Գյունւեր Գրասի «Թիթեղյա թմբուկը» վեւի մեջ Հաճախակի օդւադործվող «վերջ» բառի մասին` Դ. Զաւոնսկին նկաւում է, որ դրողը կարծես խաղում է նրանով, չրջում է ւարբեր կողմերի վրա, ղրկում է իմասւից ն օժւում Հաղար իմասւով, մինչն այն ձեռք է բերում խորՀրդանիչի իմասւ, դառնում ÷ոխաբերություն2: կրկնվոր ւողերն ու ւաւկերները Խեչոյանի դրքում կաւարում են նույն դերը:

Բաղվածքն ըսւ Ä. Çàòîíñ6èé, “Èñ6óññòâî ðî8àíà è ÕÕ âå6”, Ìîñ6âà, 1973,

դրքի, էջ 489:

Տե՛ս վերը նչված դիրքը, էջ 488:

«1îïðîñ8 ëèòåðàòóð8» ամսադրի 2007 թ. 2-րդ ն 5-րդ Համարների Համաւաւասխանաբար անդլիական ու ֆրանսիական ժամանակակից վեւին նվիրված Հոդվածներում Հեղինակներ Օ. Զումայլոն ն Վ. Շերվաչիձեն, իրարից անկախ, Հավասւում են, որ այդ դրականություններն ասւիճանաբար Հրաժարվում են Հեւմոդեռնիղմի խաղերից ն ÷որձում են իրենց ասելիքը Հիմնել ÷ասւի, իրական Հույղի ն աւրված ցավի վրա: Ըսւ այս Հեղինակների` ժամանակակից վիւասանները չեն Հավաւում ոչ վեւի, ոչ էլ «Հեղինակի մաՀվան» ն իրենց ւեղն են ÷նւրում այս Հեթանոս, բաղմակարծիք աչխարՀում: իբրն այս կարծիքի Հավասւում` Զումայլոն Հիչաւակում է անդլիացի վիւադիր ԳրեՀեմ Սվիֆւի խոսքը. «...դրականության Հուղական կողմն ինձ Համար առավել կարնոր է: Ես ուղում եմ, որ իմ ընթերցողները ÷որձ ձեռք բերեն, որ ւեքսւը նրանց ցնցի, Հուղի: Եվ եթե դրականությունը չի ւանում դեւի ճչմարւություն, այն ւեւք է ւանի դեւի կարեկցություն ն ւառաւանք»: Այս իմասւով ժամանակակից Հայ դրականության մեջ իբրն ժամանակակից կյանքի արւացոլում ւեւք է չեչւել Ռ. Հովսե÷յանի «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւի դերը: իր կառուցվածքով նոր լինելով Հանդերձ, միավորելով քաղաքական ու Հոդեբանական վեւի Հաւկանիչները` այս երկը նան ավանդական է, որի առանցքը անՀաւի ճակաւադիրն է ժամանակակից իրականության մեջ: Հենց այդ ավանդականության չնորՀիվ էլ դրականություն է վերադառնում բոլոր ժամանակների Համար էականը` կենդանի մարդու ցավը, ւառաւանքն ու ճակաւադիրը: Այսինքն` իր մեթոդական ու ւոեւիկական առումով այս վեւը նս դեւի կենդանի իրականություն չրջադարձի վկայությունն է: Վեւի ներժանրային ւեսակներից թերնս ւաւմավեւն է առավել չա÷ով ÷ո÷ոխությունների ենթարկվել: Փո÷ոխությունները բաղմաչերւ են` կաւված դրողների աչխարՀայացքի ու ւաւմական անցյալի վերադնաՀաւության, թե դարաչրջանի, թե աչխարՀադրության իմասւով ընդդրկման չրջանակների լայնացման, վիւական կառույցի ու նրա բաղադրամասերի Հարաբերության, վիւական Հերոսների ընւրության ն այլ Հարցերի Հեւ: Վերջին երկու ւասնամյակում ւաւմավեւը, քանակական առումով, ունեցավ աննախընթաց աճ` անկախ առանձին երկերի դեղարվեսւական արժեքից: Ընթերցողին ձանձրացնելու չա÷ երկար ցանկը չնչելու Համար ասենք լոկ, որ ւաւմավեւ դրող Հայւնի անունների կողքին ավելացել են բաղմաթիվ նորերը, որոնցից ոմանք, ինչւես կասեր Շիրվանղադեն, իրենց դրական մոււքը ւաւմավեւով են սկսում այնւես, ինչւես

եթե դերասանն իր դեբյոււն սկսեր Շեքսւիրով: Արդի ւաւմավեւի ընդդրկման ժամանակը ձդվում է նախաքրիսւոնեությունից մինչն անցած դարասկղբի ւաւմական եղելությունները: Սակայն ւաւմավեւի բնադավառում կաւարված ւեղաչարժերը ւեւք է ÷նւրել ւաւմության վերադնաՀաւության, ւաւմական Հիմքի ն դրանով ւայմանավորված` վեւի ւոեւիկայի ու Հերոսի ընւրության մեջ: Ավելորդ է ասել, որ ինչւես դրականության մյուս սեռերի ու ժանրերի, այնւես էլ վեւի բնադավառում չարունակվում են ավանդական ւեսակները, ւաՀւանվում են Հայ դասական վեւի ավանդները: Վիւադիր Հեղինակների մի ղդալի մասը` թե արդեն Հայւնի, թե նոր ասւարեղ մւնող (Հայկ Խաչաւրյան, Աննա Պեւրոսյան, էդվարդ Խաչիկյան...), վիւական կառույցի, վեւի առանցքային Հաւկանիչի` անՀաւի ն Հասարակության Հարաբերության ւաւկերման առումով Հավաւարիմ են մնացել դասական ավանդներին: (Այս Հայւարարությունը էական նչանակություն չունի վիւական արժեքների դնաՀաւության առումով, որովՀեւն լավ ու վաւ դրված դործեր կան թե ավանդական, թե նորարական ոճի երկերում): Օրինակ, Աննա Պեւրոսյանի «Մող քաղաքի կործանումը» վեւն ավանդական է իր ւոեւիկայով, ուր Հեղինակը խոսքի անչւաւ Հյուսվածքով, Հաճախ ւաւումի առանցքային դիծը ծանրաբեռնող մանրամասներով սւեղծում է 8-րդ դարի արաբական ւիրաւեւության չրջանի Հայոց` Հիմնականում ներքին կյանքի, նրա ւարբեր` աչխարՀիկ ու Հոդնոր բնադավառների բախումների, Հակասությունների, մարդկային բարության ու չարության` ւվյալ ւաՀից բարձրացող ն մարդկության Համար ընդՀանրական դարձած ւայքարի ւաւմությունը` կենւրոնում ունենալով 8-րդ դարի նչանավոր մւավորականներ Սւե÷անոս Սյունեցուն ու նրա ՍաՀակդուխւ քրոջը: Այս ամենն իրենց Հեւ բերում են մեծ ծավալ, որը նույնւես ավանդական վեւի Հաւկանիչն է: Պաւմության նկաւմամբ նոր մուեցումով ն նոր ւոեւիկայով են դրված Լ. Խեչոյանի «Արչակ արքա, Դրասւամաւ ներքինի». Զ. Խալա÷յանի «Վասիլ Մեծ...», Պ. Զեյթունցյանի «Գողացված ձյուն», Արմեն Մարւիրոսյանի «Մաղե կամուրջ», ՎաՀրամ Մարւիրոսյանի «Խաչի անունով ծււվածները», Արծրուն Պեւանյանի «Ալեքսանդր` որդի Ամմոնի», «կալիդուլա», «Այրվելու դնացողը» ն այլ վեւեր: Պ. Զեյթունցյանը նույնիսկ ÷որձեց սւեղծել նոր ժանր` միավորելով վեւի ն դրամայի Հաւկանիչները: Ըսւ էության, մինչն այդ էլ վեւի ժանրային նկարադրի մեջ մւնում է դրամաւիղմը, բայց ոչ իբրն կառուցվածքի ւարր, այլ իբրն բովանդակություն, որի ձնային առանձ234

նացումը ÷ասւորեն չսւացվեց: Գաղա÷արական առումով նոր ւաւմավեւին բնորոչ է Հրաժարումը ւաւմության Հերոսականության ըմբռնումից, աւամիֆականացումը (ւեւք չէ չ÷ոթել միֆի կիրառության Հեւ), որն առավել բնորոչ է Զեյթունցյանի ու Խեչոյանի երկերին: Ժամանակակից ւաւմավեւում ւաւմական օրինաչա÷ությունը, ւաւճառի ու Հեւնանքի կաւը ÷ոխարինվում է ւաւաՀականությամբ, ճակաւադրաւաչւությամբ, միսւիկայով: Այս վերջին Հաւկանիչով Հաւկաւես աչքի են ընկնում Արծրուն Պեւանյանի ւաւմավեւերը, որւեղ Հեղինակը Հաճախ ÷որձում է ւաւմության ընթացքը բացաւրել դերբնական, վերերկրային ուժերի միջամւությամբ («Այրվելու ցնացողը», «Մեդիրա»): ԸնդՀանուր առմամբ ւաւաՀականության ու ճակաւադրականության կարնորումը ւաւմավեւերում դրսնորվում է ւեսիլների, միֆերի ու երաղների ւոեւիկական միջոցներով, որոնք Հնարավորություն են ւալիս դուչակել ն ինչ-որ կերւ նախաւաւրասւվել դալիք իրադարձություններին, ինչն էլ որոչակի միսւիկականություն է Հաղորդում վեւին: Այս Հաւկանիչը առավել կամ ւակաս չա÷ով բնորոչ է «Վասիլ Մեծ...», «Մաղե կամուրջ», «Խաչի անունով ծււվածները» վեւերին: իՀարկե, կոմւողիցիոն այլ Հաւկանիչների առումով նչվածները բոլորովին ւարբեր վեւեր են. իբրն ժամանակի ՀարաՀոսության, անընդՀաւության նչան Խալա÷յանն իր վեւում որնէ բաժանում չի անում, Արմեն Մարւիրոսյանը դիրքը բաժանում է մի քանի Հաւորների, իսկ ՎաՀրամ Մարւիրոսյանը ամբողջ վեւը չարադրում է ւարեդիր Մարւիրոս ՈւռՀայեցու անունից` չարադրանքը բաժանելով դլուխների: Հասկանալի է, որ մենք դործ ունենք միանդամայն ւարբեր որակի ւաւմավեւերի Հեւ, որոնց ւարբերություններն անՀամեմաւ ավելի չաւ են (այլաւես էլ ինչ ւաղանդ ու անՀաւականություն), բայց առաջադիր խնդրի ւեսանկյունից մեղ Հեւաքրքրում են նմանությունները: Պաւմական Հերոսների ընւրությունը նս որոչակի ÷ո÷ոխություն է կրել: Դասկան ւաւմավեւի Հերոսները, եթե անդամ ւաւմիչների կողմից չեն վկայված իբրն նչանավոր անՀաւներ (օրինակ, Սամվելը), ինչւես ասենք Արչակ Երկրորդը կամ Վարդան Մամիկոնյանը, այնուՀանդերձ, ւաւմության թաւերաբեմ են իջնում մեծ առաքելությամբ, մինչդեռ ժամանակակից վեւերի Հերոսները մի ւեսակ երկրորդ էչելոնի մարդիկ են, որոնց ւաւմադրությունը երես չի ւվել: Ոչ Մեծ անվանված բյուղանդական Հղոր կայսր Վասիլը («Վասիլ Մեծ...»), ոչ Զուրջը

(«Մաղե կամուրջ»), ոչ կիլիկիայի Ռուբինյան իչխանները («Խաչի անունով ծււվածնեը») առաքյալի լուսաւսակ չունեն, ւաւմության առաջնադծում նրանք Հայւնվում են Հանդամանքների բերումով, էլ չենք խոսում վիւական ւակաս կարնոր կերւարների մասին: Նման Հերոսների ընւրությունը ավելի մեծ աղաւություն է ւալիս դրողին: Ժամանակակից ւաւմավեւին բնորոչ է նան Հերոսների Համեմաւաբար ÷ոքր քանակը ն ընդՀանուր առմամբ ÷ոքր ծավալը: Մնում է ավելացնել, որ ժանրային ինչ-ինչ նմանություններով Հանդերձ` վեւերը ւարբերվում են դործողությունների Հադեցվածությամբ, ասելիքի կենւրոնացմամբ, ւաւումի էւիկականությամբ ն այլ Հաւկանիչներով: Արդի վեւի ներժանրային բաղմաղանության մեջ ավելի թարմ ւեսակ է ժամանցային վեւը, որի ցայւուն օրինակը Արմեն Շեկոյանի` «Առավու» օրաթերթում ււադրվող. «Հայկական ժամանակ» վեւն է ն որի ավարւված մասերն արդեն ււադրվել են առանձին դրքերով: Ժամանցային վեւը (որ անվանվում է նան թերթոն վեւ) ղանդվածային դրականության ւեսակ է, ունի որոչակի կաղաւարներ ն կոչված է բավարարելու Հասարակության առօրյա ւաՀանջները: Ժամանցային վեւն ունի Հեւաքրքրական սյուժե` արկածային-դեդեկւիվ-բարքադրական բովանդակությամբ, ւարղ, բանաՀյուսական խոսք, Հադեցած է կրկնություններով, բայց միաժամանակ աչքի է ընկնում ւաւումի լարվածությամբ: Տեսաբանները ղանդվածային (իմա` Հանրամաւչելի, ժամանցային) դրականության մեջ առանձնացնում են մի քանի ւեսակ` լրւեսական վեւ, մարւավեւ, քրեական, վեւ, թրիլլեր (սարսա÷ի վեւ), մելոդրամա, սենւիմենւալ վեւ, ւոռնոդրաֆիկ վեւ ն այլն: Այս վեւերը լայն Հեւաքրքրություն են առաջացնում, այսւես կոչված, ոչ էլիւար, այլ ղանդվածային ընթերցողի մու: ի ւարբերություն այլաբանական, ÷ոխաբերական վեւերի` ժամանցային վեւի բնադիրն ունի ուղղակի, առանց ենթաւեքսւի իմասւ: Վիւական այս ժանրաձնի բնորոչ Հաւկանիչներից մեկը դործող անձանց ն իրադարձությունների վավերականությունն է, ինչը մեծացնում է Հեւաքրքրությունը ծանոթ ու Հայւնի մարդկանց վարքադծի նկաւմամբ: Օրինակ, Շեկոյանի վեւի դործող անձանց ղդալի մասը (եթե ոչ բոլորը) ժամանակակից ընթերցողին Հայւնի մւավորականներ են` Հր. Թամրաղյան, Լ. Ներսիսյան, Ֆ. Մկրւչյան...ն Հանրությանը լավ ծանոթ, բայց ոչ նույնքան Հայւնի բաղմաթիվ անձնավորություններ: Ժամանցային վեւին բնորոչ է դրամաւուրդիական կառուցվածքը, որն առաջին Հերթին

արւաՀայւվում է երկխոսությունների միջոցով: Ա. Շեկոյանի «Հայկական ժամանակի» մեջ նս կարնոր ւեղ են դրավում երկխոսությունները, Հաւկանիչ, որ Հասւաւում է նան Հեղինակը. «Նախորդ երկու դիրքս, ի ւարբերություն առաջինի, անՀամեմաւ Հեչւ ու թեթն առաջ դնաց, որովՀեւն երկրորդը Հիմնականում բաղկացած էր երկխոսություններից, չնայած մեծ Հաչվով էս ամբողջ վեւս էլ մի անվերջանալի երկխոսություն է իմ ու ընթերցողիս միջն...»1: Ժամանցային վեւը թերթոն վեւ է, բայց ամեն թերթոն (ավելի ճիչւ կլինի այս ւարադայում ասել` թերթում չարունակաբար ււվող) վեւ դեռնս ժամանցային չէ: Օրինակ, թերթում էր ււվում նան Վ. Մարւիրոսյանի «Խաչի անունով ծււվածները» ւաւմավեւը: Երվանդ Օւյանի թերթոն վեւերին նվիրված իր ուչադրավ աչխաւության («Թերթոն վեւի ւեսությունը. Երվանդ Օւյան», Ե., 2002) մեջ Գր. Հակոբյանը Հեւաքրքրական ղուդաՀեռ է անցկացնում թերթոն վեւի ն սերիալների ու չոուների միջն: Նա նկաւում է, որ թերթոն վեւում «անչուչւ դործում է նան «ղանդվածային արվեսւին» բնորոչ սերիալների ֆենոմենը» (էջ 57): Եթե սերիալները Հիչեցնում են ուղիղ եթերով ւրվող Հաղորդումները, աւա Շեկոյանի վեւը կարելի է անվանել ռեւորւաժ կյանքից: Այդ դիւակցությամբ էլ Հեղինակն սւեղծել է իր վեւը: Վեւի դրախոսների Հեւ Հաչւ, բայց նրանց Հեւ ոչ մչւաւես Համաձայն Շեկոյանը դրում է. «...այլ դրականադեւներ էլ կան, որ կարդում, դրում ու ասում են, թե` էս վեւովս, ÷ասւորեն, չարունակում եմ Հայոց թերթոն վեւի աղքաւիկ ավանդույթները, ն չնայած կյանքումս երբնէ թերթոն վեւ չեմ կարդացել, բայց դլուխս իմասւալից ւմբւմբացնում եմ, որովՀեւն Հոդուս խորքում լավ էլ Համաձայն եմ, որ ինձ որնէ ավանդույթի չարունակող Համարեն, քանի որ էդ ւարբերակն ինձ անՀամեմաւ ձեռնւու է, քան իսկականը, քանղի ÷ասւն այն է, որ Հենց սերիալներ թարդմանելու դործը ձեռիցս խլվեց, ես սւիւված եղա իմ սե÷ական սերիալն սկսել...»2: Հենց սերիալների ձդձդված դործողություններին Համարժեք Շեկոյանի ւաւումը նս ւեղաււույւ է ւալիս, ինչը ղդալիորեն թուլացնում է լարվածությունը ն դործողությունների ղարդացման ընթացքը: Ա. Շեկոյանի «Հայկական ժամանակ» վեւի մյուս ծայրաբնեռում, ժանրային իմասւով, Վ. Այվաղյանի «Ճանճի ամիսը» ն «Համեմա1

«Առավու», 27-ը մայիսի, 2006:

«Առավու», 19-ը Հունվարի, 2008:

ւական կենսադրություններ» վեւերն են: Շեկոյանի վեւը, որ կարելի է անվանել ռեւորւաժ կյանքից, Հասցեադրված է ընթերցողների լայն չրջանի, Այվաղյանի վեւերն ըսւ երնույթին ուղղված են, այսւես ասած, դրական էլիւային: Վ. Այվաղյանի երկու վեւերի սւեղծման բանալին նույնն է` ւեքսւի բաղմաձայնությունը, կյանքի բաղմաւարբերակ ընկալումը, այդ ւարբերակների չՀամընկնելու Հնարավորությունը ն նրանցից յուրաքանչյուրի դոյության իրավունքը: Դասական վեւի ընդունված միջին կաղաւարից (որ ենթադրում է ավելի կամ ւակաս ընդդծված սյուժե ն անՀաւի ու Հասարակության միջն ծավալվող Հարաբերություն կամ կոնֆլիկւ) Այվաղյանի վեւերն ունեն ամենամեծ չեղումը: «Ճանճի ամիսը» վեւում նույն իրադարձությունները չորս Հերոսներից յուրաքանչյուրը մեկնաբանում է յուրովի, բայց «Համեմաւական կենսադրություններ» վեւն ունի ավելի բարդ կառուցվածք ն ընդՀանրաւես այն դժվար է վեւ անվանել, թեն դրքի անուացիայում Հենց վեւ էլ նչված է: Այս վեւում էլ կարելի է դւնել նախորդի բանալին «... բուքը ամեն մեկիս միջով ւարբեր ուղղությամբ էր անցնում» (էջ 70) կամ` «Նույն ջուրը, ինչւես նույն կյանքը, բայց երեք ւարբեր արադությամբ, երեք ւարբեր Համարձակությամբ, երեք ւարբեր ժամանակ-վախճանով, չդիւեմ` մյուս երեքն էլ դուք մւածեք» (էջ 76) Հուչող արւաՀայւությունների միջոցով: Բայց, այնուամենայնիվ, վեւը խաղ կամ ռեբուս է Հիչեցնում, քանի որ վեւի ւիրույթում ս÷ռված բաղմաթիվ անՀասկանալի (որւեղից իմանանք, որ «ւունը» կայունություն ու խաղաղություն է նչանակում, իսկ, ասենք, «առաջին Հյուրանոցը»` կասկածների ու դայթակղությունների ւարիք ն այլն) խորՀրդանիչների բացաւրությունը Հեղինակը, նման դիւական աչխաւանքների ծանոթադրություններին, ւալիս է յուրաքանչյուր դլխի վերջում` բացաւրելով, որ դիրքը Հարկավոր է կարդալ վերջից: «Փորձելով ւաՀւանել ծերունու իսկական ւաւմությունը` վերաւաւմեցի առերնույթ դեւքերի Հերթականությամբ, բայց իրականում այն ւեւք է կարդալ վերջից, որովՀեւն Գրի Հայելու վերնի կեսը իսկականն է ցույց ւալիս, ներքնի կեսը` Հակառակը: Այդ ւաւճառով էլ որնէ խոսքի վերնադիր եթե վերջում է, նչանակում է` Հենց այդ թվացյալ վերջն է նրա իրական սկիղբը»,- դրում է Հեղինակը1: Եթե ավելացնելու լինենք, որ կյանքի ու մաՀվան մասին Հեղինակի խորՀրդածություններն արւաՀայւվում են Հեթանոսական ու քրիսւոնեական անունների ու

Վարուժան Այվաղյան, Համեմաւական կենսադրություններ, Ե.,2004, էջ 177:

միֆերի ենթաբնադրային ղուդաՀեռներով, կանացի ն ւղամարդու սկիղբների նախասաՀմանված Հակադրությամբ, վերացականի ու թանձրացականի ղուդորդմամբ ն այլն, աւա ւարղ կարող է դառնալ, որ վիւական նման կառույցը, լինելով անվերծանելի, դառնում է ինքնանւաւակ: Դժվարությամբ իբրն վեւ ընկալվող այս սւեղծադործությունը կարող է դառնալ դիւական մեկնաբանության առարկա, բայց ոչ լայն Հասարակության ընթերցանության նյութ: Հասկանալի է, որ Հեղինակն առաջնորդվել է ինքնօրինակ լինելու աղնիվ մղումով, նոր խոսք ասելու ցանկությամբ, բայց յուրաքանչյուր դրող, դոնե ենթադիւակցության խորքերում, ւեւք է ունենա իր խոսքի Հասցեաւիրոջը: Եթե կա այդ Հասցեաւերը, աւա ժանրաձնի այս ÷նւրւուքն էլ կունենա չարունակություն: Վերը չարադրվածը, թեկուղ մուավոր, թեկուղ Հւանցիկ, ցույց է ւալիս, որ վեւի ներժանրային ւեսակների որոնումներն ընթանում են սւեղծադործական դժվարին ճանաւարՀով, երբեմն ձեռքբերումները ժամանակավոր բնույթ են կրում, ն միչւ չէ, որ նորը նան լավ է նչանակում: Բայց ով չի ÷որձում, նա չի էլ սխալվում, ն չի կարելի դրողին ւաւկերացնել առանց որոնման ճիդերի, որոնման ճանաւարՀն է ւանում դեւի կաւարյալը: ԱյսուՀանդերձ, անՀրաժեչւ է Հսւակ դիւակցել, որ ՀեւխորՀրդային ւարիներին լույս ւեսած վեւերի ւաւկառելի քանակը բնավ էլ ուղիղ Համեմաւական չէ ժանրաձների որոնման քանակին: Ժամանակակից Հայ վեւն ունի թեմաւիկ բաղմաղանություն` աղաւադրական ու ինքնաւաչււանական կռիվներ, եղեռն, արցախյան ւաւերաղմ, Հոդեբանական ու դիւական Հարցադրումներ, մեծ անՀաւների կենսադրություն, մեր օրերի քաղաքական անցուդարձի իմասւավորում, մարդու անդեմացում ու անՀաւի օւարում Հասարակությունից... Շարքը կարելի է անվերջ չարունակել, որովՀեւն յուրաքանչյուր նույնիսկ վաւ վեւ ունի իր ասելիքը, ասելիքի ձնը, ն այդ ամենի մասին բաղմակողմանիորեն կարելի է խոսել առնվաղն մեկ վեւի ծավալով: Վեւերի մի մասը դրախոսվել է մամուլում, մի մասը վրիւել է քննադաւության ուչադրությունից, մի մասն էլ սւասում է բարեխիղճ քննադաւի... Սակայն, մեր խորին Համողմամբ, ինչւես յուրաքանչյուր սւեղծադործություն, այդ թվում ն վեւը, կարող է ճիչւ դնաՀաւվել միայն դրական ընդՀանուր Համաւաւկերն աչքի առաջ ունենալու, ղարդացման ուղղությունը ճանաչելու ն քննարկվող երկի ինքնաւիւությունն ու մյուսներից ունեցած ւարբերությունները ընդդծելու դեւքում, քանի որ չկան բացարձակ

արժեքներ, կան Համեմաւելի արժեքներ: ԱՀա այս Հւանցիկ ակնարկն էլ միայն մի Հարցի չրջանակում վիւական Համաւաւկերին նեւված Հայացք է, որն, անչուչւ, կարող է ն վիճարկվել:

Գ ՄԱՍ

ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՎԵՏԻՍ ԱՀԱՐՈՆՅԱՆԻ «ԳԻՐՔԸ»

Հայւնի Հանդամանքների ւաւճառով դարասկղբի Հայ նչանավոր դրողներից ոմանք դուրս են մնացել ւաւմության չղթայից ն իրենց բացակայությամբ խախւել Հայ դրականության ամբողջականությունն ու նրա ւարբեր չերւերի Հարաբերակցությունը: Լնոն Շանթի, Հակոբ Օչականի, կոսւան Զարյանի, Ավեւիս ԱՀարոնյանի, ավելի ուչ դրական ասւարեղ իջած Համասւեղի, Մուչեղ իչխանի ն այլոց «վերադարձը» էաւես ÷ոխում է 20-րդ դարի Հայ դրականության ւաւկերը ն անՀրաժեչւաբար թելադրում նորովի իմասւավորել դարի Հաւկաւես առաջին կեսի դրականության ընթացքն ու սւեղծված արժեքները: Սակայն որքան էլ մեծ լինի «վերադարձողներին» ողջունելու խանդավառությունը, արդարությունը ւաՀանջում է ւալ «Ասւծունը' Ասւծուն, կեսարինը' կեսարին»: Բանն այն է, որ Հանիրավի մոռացության ւրված Հեղինակների նկաւմամբ մեղավորության ղդացումը երբեմն արժանիքներ է վերադրում նրանց, ն նախորդ ծայրաՀեղությունը ÷ոխարինվում է Հակառակ բնույթի ծայրաՀեղությամբ: Այդւիսին է, օրինակ, Հակոբ Օչականի ւարադան: Բննադաւ Օչականը ւասնամյակներ չարունակ վրիժառու կերւով ժխւվել է' կարծես ի ւրիւուր արնելաՀայ դրականության առանձին Հեղինակների նկաւմամբ նրա ունեցած արՀամարՀական կարծիքի: Այսօր վիւասան Օչականը Հայւնվում է նոր լույսի ւակ' ղարմանք ու Հիացմունք ւաւճառելով Հայ վեւի բոլորովին ուրիչ ւեսակին վարժված ընթերցողին: ԱնվերաւաՀ ժխւման ու անքըննադաւ Հիացման բնեռների միջն' Օչականն այսօր դրականության ւաւմաբանից սւասում է իր իսկական ւեղի Հայւնաբերմանը: Ճչմարւությունն այն է, որ երբ Հիչյալ դրողները ւեղ են դրավում իրենց ժամանակակիցների չարքում, նոր լույսի ւակ են երնում թե իրենց, թե սերնդակիցների սւեղծադործությունները ն ղդալիորեն խախւում են մեր' Հայ դրականության մասին արդեն կայունացած ւաւկերացումները:

Նմանօրինակ խոՀերի առիթը այսօր Ավեւիս ԱՀարոնյանի «իմ դիրքը» սւեղծադործությունն է: Այն լույս է ւեսել Բեյրութում, 1992 թ., ԱբրաՀամ Ալիքյանի առաջաբանով ն ընդդրկում է ԱՀարոնյանի «Մանկություն» ն «Պաւանեկություն» երկերը, որոնցից առաջինը լույս է ւեսել Փարիղում, 1927 թ., իսկ երկրորդը' 1931-ին: Դրանք Հեղինակի վերջին' անավարւ սւեղծադործության ամբողջացած ու Հրաւարակված մասն են, իսկ չարունակությունը նա այդւես էլ չկարողացավ դրել, որովՀեւն անողոք ճակաւադիրը դրողին ւասնչորս երկար ւարիներ կաթվածաՀար դամեց անկողնուն: Դեռնս 1991 թ. «Լույս» Հրաւարակչությունը Երնանում Հրաւարակեց ԱՀարոնյանի երկերի երկՀաւորյակը' «Խավարի մեջ» վերնադրով (կաղմողներ' Խ. Սամվելյան, Սւ. Թո÷չյան): ԱՀարոնյանի սւեղծադործական դիմանկարի ÷ոխարեն «իմ դրքի» առանձնացումը նրա դրական ժառանդությունից թելադրվում է 20-30-ական թվականներին Հրաւարակած ինքնակենսադրական երկերի ցանկը Համալրելու ու ղուդաՀեռների մեջ այն քննելու անՀրաժեչւությամբ: Երբ մեղանում երկար ւարիներ խոսվում էր ինքնակենսադրական երկերի' ՄաՀարու «Մանկություն» ն «Պաւանեկություն» («Երիւասարդության սեմին» ն անավարւ «Երիւասարդությունը» Հեւադա ւասնամյակներին են վերաբերում), Սւ. Զորյանի «Մի կյանքի ւաւմություն», Զաւել Եսայանի «ՍիլիՀւարի ւարւեղները», ՎաՀան Թոթովենցի «կյանքը Հին Հռովմեական ճանաւարՀի վրա» վիւակների ու վեւերի մասին, բնականաբար ԱՀարոնյանի անունը չէինք Հիչաւակում: Ու նան չդիւեինք այդ մասին: Պարղվում է, որ ԱՀարոնյանի երկերը ÷ասւորեն նախորդել են վերը Հիչված սւեղծադործություններին (նույնիսկ նույնն են ԱՀարոնյանի ու ՄաՀարու վերնադրերը), դուցե ինչ-որ ւեղ աղդակ են դարձել նրանց Համար: Վերջին միւքը դժվար է ւնդել, որովՀեւն Զորյանն, օրինակ, Հիչում է, որ իր վեւը ծրադրել ն նույնիսկ որոչ դլուխներ դրել էր դեռնս 1919 թվականին: ինչ էլ լինի, չւեւք է անուչադրության մաւնել այն Հանդամանքը, որ դրեթե բոլոր ինքնակենսադրական երկերը դրվել են մուավորաւես նույն ւասնամյակի ընթացքում, կյանքի ու ւաւմության նույն Հրամայականի թելադրությամբ, մուիկ անցյալը վերաարժեքավորելու ներքին մղումով: Հայ ժողովրդի քաղաքական կյանքի բաղմաթիվ վայրիվերումներից Հեւո ժողովրդի դլխին եկածը վերլուծելու ն դեղարվեսւորեն վերարւադրելու ձդւումը ընդՀանուր էր, ն յուրաքանչյուր դրող յուրովի ÷որձում էր վերականդնել իրադարձությունների չղթան ու քննել անՀաւի ճակաւադիրը այդ Համաւաւկերում:

Ավեւիս ԱՀարոնյանը դարասկղբի Հասարակական լայն աղդեցություն ունեցող դրողներից է, թեն միանչանակ չէր քննադաւության վերաբերմունքը նրա նկաւմամբ: Ոդնորվելով ԱՀարոնյանի աղդային իդեալներով' Լեոն, նկաւելով Հանդերձ դրողի թերությունները' ասւվածացնում էր նրան ն Հայ արձակի ղարդացման Հեռանկարը կաւում նրա անվան Հեւ, մինչդեռ նորերը' Վ. Տերյանը, Ց. Խանղադյանը ն ուրիչներ, վիճարկում էին ԱՀարոնյանի մեծությունը ն մերժում նրա դրական մեթոդը: Տասնամյակների ընդմիջումով ԱՀարոնյանն այսօր Հայ ընթերցողին է ներկայանում իր արվեսւի Հակասական կողմերով: Եթե նա դրած լիներ սոսկ «իմ դիրքը» անավարւ երկը, աւա բավական կլիներ որոչակի դաղա÷ար կաղմելու նրա ոճի, դրական ւաղանդի, արձակի ուժեղ ն թույլ կողմերի մասին: Ավեւիս ԱՀարոնյանը եղել է 20-րդ դարի առաջին ւասնամյակների Հայ ժողովրդի ւաւմության Հանդուցային դրվադների ականաւեսն ու մասնակիցը, ն ավելի քան բնական է, որ նա առաջինը ւաՀանջ ղդաց խոսելու այդ մասին: Ըսւ էության, նա չի մւածել դրել վեւ կամ ւաւմություն: Նա բաղմիցս կրկնում է. «Ես ւաւմություն չեմ դրում, այլ Հուչեր...»: ինչւիսին էլ եղած լինի դրողի նախնական մւաՀղացումը, նրա դրածը դուրս է դալիս սոսկ Հուչադրության չրջանակներից: «իմ դրքի» մեջ իրար են միաՀյուսված Հուչը, իսկական վիւական ւաւումը, քնարական չեղումը ն Հրաւարակախոսական խորՀրդածությունները: Եվ քանի որ ԱՀարոնյանի «Մանկությունն» ու «Պաւանեկությունը» չունեն անխառն ժանրային նկարադիր, աւա որոչ վերաւաՀությամբ միայն կարելի է նրանց Համեմաւել ինքնակենսադրական երկերի Հեւ: ՄւաՀղացումով լինելով Հուչադրություն' «իմ դիրքը» լիովին վավերական է, ն Հեղինակը ւարիների Հեռվից դրելով անցած-դարձածի մասին, ժամանակի Հեռավորությունից է իմասւավորվում անցյալը (այս Հանդամանքը ինչ-որ չա÷ով առկա է նան Թոթովենցի մու), մինչդեռ, ասենք, ՄաՀարին կամ Զորյանը, աչխարՀընկալումով ու Հոդեբանությամբ լիովին, «ւեղա÷ոխվում են» մանկական Հասակ: ԱՀարոնյանի դրքի չաւ էջեր ու դլուխները ավարւվում են ընդՀանրացում մեկնաբանություններով, որոնք առաջացնում են ժամանակային երկու չերւեր' վերաւրվող մանկության ւաՀը ն այն իմասւավորելու ժամանակը: էական ւարբերությունները, սակայն, ւայմանավորված են ոչ այնքան ժանրային բնույթով, որքան բխում

են դրողական խառնվածքի ու աչխարՀընկալման առանձնաՀաւկություններից: Խառնվածքով լինելով «խորՀրդաւաչւ ու ւրւմորեն երաղուն»` ԱՀարոնյանը Հաճախ իրականությունը ւեսնում է երնակայության միջոցով ն ավելի վերարւադրում է իր ղդացածը, քան ւեսածը, նրա լեղուն ւաւկերավոր է, ն ւաւկերավորությունը նրա մւածողության կերւն է: «Մեր ւան ւերը թոնիրն է, մի Հինավուրց ու Հարուսւ ւոեմ, որ Հեթանոս ւաւերն են վառել ու երդել: կյանքի ւաճար, որի քրմուՀին մայրս է, նա դիւե բոցերի ու կյանքի լեղուն», այս ոճով ն այս լեղվով է նկարադրում իրերն ու առարկաները դրողը: Թերնս Հակասական թվա, բայց նկարադրությունների մեջ է ԱՀարոնյանի ն՛ ուժը, ն՛ թուլությունը: Մի դեւքում դրանք վերացական դեղեցկախոսություններ են, նյութի չուրջը ւււվող, ն նյութը ւարղաւես առիթ է ծավալուն խորՀրդածությունների Համար: Երբեմն այդ նկարադրությունները վերամբարձ են ն նյութին անՀարիր: Օրինակ. «Զո՛ւր մանավանդ քնքույչ բամբակին, որ ծարավին չի դիմանա մի օր իսկ, ինչւես դեղանի կույսը խաբված սիրո կսկիծին»: Մյուս դեւքում առարկաների թաքուն խորՀուրդները վերծանելու միջոցով դրողը մեծացնում է առարկայական աչխարՀի ծավալները ն ներքին կաւ սւեղծում առարկաների ու մարդկանց միջն: ԱՀա թե ինչւես է մանուկն ընկալում դիչերային իրենց խրճիթը, որի ւաւկերը լիովին Համաւաւասխանում է մթից վախեցած երեխայի աւրումներին. «Սյուները անծայր ւանջանքից Հոդնած ու ըմբոսւ, օրորվում են լույսի թրթիռով, ասես ճիդ են անում ձդել դերանն ու Հեռանալ, աղաւվել, իսկ դերանը վերից սեղմում է ավելի թա÷ով: Անդուռ ակնաւը բացերես մերկությունը ծածկում է սւվերի դոդնոցով, որ ճրադկալն է ղրկում նրան իր թիկունքից, աղամանը' մի այլանդակ Հրեչ, ծալքի ւակ չնթռկած' աւակե աչքերն այս ու այն կողմ է դարձնում իր ղոՀը ÷նւրելով»1: ինչ-որ չա÷ով խորՀրդաւաչւ դրողի Համար «մեր էության մեջ դրոչմվող իրերը Հոդի ունեն, որ մեր Հոդու մասերն են»: ԱՀարոնյանին բնորոչ է կյանքի ողբերդական ընկալումը: ՊաւաՀական չէ, որ նրա սւեղծադործությունների դերակչռող մեծամասնությունը ողբերդական ավարւ ունի: Մրրիկ, ÷ոթորիկ, սառնամանիք, Հեղեղ, քամի, խավար, որոնք քանդում են, ավերում, սառեցնում ու սոսկում բերում, աՀա ԱՀարոնյանի նկարադրությունների դերա1

Ավեւիս ԱՀարոնյան, իմ դիրքը, Անթիլիաս, 1992, էջ 26:

կչռող նյութը: Նրա դրչից կարծես արցունք է ծորում: Եթե ՄաՀարու Հերոսը մաՀվան երեսին ծուռ ժււում է, աւա ԱՀարոնյանի ÷ոթորկից մրսած Հոդին արնի ւակ էլ չի ւաքանում, խանձվում է: ԱՀարոնյանի ընկալմամբ կյանքը արցունքի անսաՀման Հովիւ է, որւեղ ւիրություն են անում վիչւը, թչվառությունը, սոսկումը, «ղուլումը»: ՄաՀարու Հերոսի ճակաւադիրն ավելի ողբերդական է: Նա անցնում է բաղմաթիվ կորուսւների միջով, դաղթի ճամ÷աներով ն ճաչակում որբանոցային կյանքի դառնությունները, բայց նրա ւաւումը երբեք սրւաճմլիկ երանդներ չի ընդունում, ն իր կենսաՀասւաւ ոդով նա Հեդնում է կյանքի Հարվածները: Զաւել Եսայանի ՀերոսուՀու (որ ինքը Հեղինակն է) մայրը Հոդեկան Հիվանդ է, իսկ նրա նկարադրած ժամանակի երիւասարդությունն էլ աւրում է Հիասթա÷ության ու Հուսախաբության օրեր, բայց Հեղինակը չաւ ավելի ղուսւ ու ղդասւ է նայում երնույթներին: ԱՀարոնյանը չաւ ավելի ղդայուն է: Բոլոր ռոմանւիկների նման (անխառն չէ նրա դրական մեթոդը) նա չա÷աղանցնում է երնույթները, խւացնում ն ղդացմունքների բուռն Հեղեղով է արւաՀայւում իր վերաբերմունքը: ԱՀարոնյանի «Մանկության» ու «Պաւանեկության» մեջ ողբերդականի կողքին առկա է Հերոսականի ձդւումը: Որքան ծանր է կյանքը, այնքան ուժեղ է նրա դեմ ընդվղման ցանկությունը: ԱՀարոնյանի «Մանկություն» ն «Պաւանեկություն» երկերով մեծանում է ինքնակենսադրական երկերից մեղ ծանոթ աչխարՀադրական ւարածքը ն ընդլայնվում ընդդրկման ժամանակը' Հասնելով մինչն 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական ւաւերաղմը: Գեղարվեսւական դրականության ոլորւն է մւնում կենւրոնական Հայասւանի նոր բնակավայրերից մեկը' Մասիսի Հայացքի ւակ ÷ռված Սուրմալուի դավառը, իդդիր քաղաքի, իդդիրմավա դյուղի ու չրջակայքի Հայ կյանքը: Եվ այն, ինչ ղդալի չա÷ով Հայւնի էր դրողի ւաւմվածքներից ու վիւակներից ն ինչ-որ չա÷ով ունի կենսադրական Հիմք, որոչակիանում ու ծավալվում է «Մանկության» ու «Պաւանեկության» մեջ: Արարաւյան երկրի մի Հաւվածն աւրում ու չնչում է իր բաղմաբնույթ Հոդսերով, կենդանանում մրու սյուների ու երդիկավոր խրճիթների անՀուն խեղճությամբ, բախւին Հլու ու Հնաղանդ մարդկանց անօդնականությամբ: ԱՀարոնյանի մանուկ Հերոսի Հոդին աւրում է ողբերդականի ու Հերոսականի ÷ոխնի÷ոխ աղդեցության ւակ: Այս իմասւով ծնողների կերւարները մարմնավորում են կյանքի ւարբեր լիցքերը: Մինչ այս երկերը այդ կերւարներն իրենց բնորոչ դծերով, յուրաքանչյուրը միչւ նույն կենսա÷իլիսո245

÷այությանը Հավաւարիմ, արդեն կային ւաւմվածքներում (օրինակ, «Մրրիկը» ւաւմվածքը): Հայրը' ասւվածավախ, աչխաւասեր ու Հավաւավոր մի դարբին է, մայրը' խսւաբարո, դեղեցիկ ու վըճռական մի կին: Հայրը բարության ու նան խոնարՀության խորՀըրդանիչ է, մայրը' իմասւության ու Հերոսականի: Հայրն անդրադեւ' մեծ սեր ուներ ուսման նկաւմամբ ն ուղում էր որդուն ուսումնական դարձնել, ինքը վախկու' չթաքցրած Հիացմունք ուներ Հերոսականի նկաւմամբ, ինչը անՀասկանալի էր իրեն: Բայց մանուկ Հոդու վրա ավելի ւիրական է մոր աղդեցությունը: Ընթերցողը չոչա÷ելիորեն ւեսնում է ԱՀարոնյանի բնավորության ժառանդական դծերը' Հայրական ւադնաւներն ու անիմանալի երկյուղը անՀայւի ու չարի Հանդեւ ն մոր ներչնչած Հերոսականի ծարավը, որ Հադուրդ է սւանում կա՛մ մոր առաջին ամուսնու ու նրա ղավակի Հերոսությունները լսելով, կա՛մ դնում ÷արվում ւաչարված Բայաղեդից դեներալ Տեր-Ղուկասովին լուր ւանող խենթի Հերոսական կերւարին: «Մայրս բերեց մեր ւուն Հերոսականն ու վսեմը», Հիչում է դրողը (էջ 108): Հեղինակը մոր մասին դրում է անՀուն սիրով ու Հւարւությամբ. «Սնաչյա, թխադեմ, բարեկաղմ մի դեղեցկուՀի' մայրս նախ իդդիրցի մի նույնքան դեղեցիկ ու կւրիճ մի երիւասարդի' մի Հանդուդն մաքսանենդի Հեւ էր ամուսնացել: Սիրո կաւ էր: Խառնվածքով Հերոսականն ու խորՀրդավորը ւաչւող' նա Հա÷ըչւակվել էր իր ընւրածի ոչ միայն Հրաւուրիչ արւաքինով, աւա ն նրա արկածալից, ÷ոթորկու, անՀանդիսւ կյանքով» (էջ 108): Այս կինն ուներ անկուրում ոդի' կյանքի չարիքի դեմ ւայքարելու ն նույնը ներչնչում էր յուրայիններին: «- ինչ անենք, մայրիկ, անՀոդի, անասւված Հարնանի դեմ: Գլուխը ջարդիր, դեղը վառիր, թող մյուս անդամ քո ջրին չմուենա, լինում էր ւաւասխանը, կամ ւղամարդ ես, կամ' կնիկ»: Հերոսական խառնվածքով այս կինը նան դրադեւ էր, ն նա է ներչնչել ուսման ծարավը իր որդուն ն ամեն դնով սաւարել նրան' ուսում առնելու: ԱՀարոնյանի դրքում առՀասարակ կարնորվում է Հայ մոր դերը, որը Հայասւանի բոլոր անկյուններում' Արցախում, Գուդարքում թե Արարաւյան դաչւում, ճախարակի առջն նսւած' մանել է, դործել, կարել ու կարկաւել ն չեն ւաՀել Հայոց ւունը: «Համակ ւիեղերքը մի ճախարակ է լոկ, ն նրան դարձնողը մի Մայր, որ ոչ արցունք ունի, ն ոչ ծիծաղ...» (էջ 215),- ընդՀանրացնում է դրողը: Գրքի ժանրային առանձնաՀաւկությամբ ւայմանավորված' նրա

առանձին դլուխներն ու Հաւվածներն ունեն անՀավասար դեղարվեսւական մակարդակ: Եթե «Ձուկը», «Մարւոյի բոսւանը», «Զունկն», «Փըմ÷ուլով վառեկը» ն այլ դլուխներ իսկական դեղարվեսւական Հաւվածներ են ւաւումի վիւականությամբ ն Հերոսի Հոդեբանությամբ, աւա նույնը չի կարելի ասել «իմ առաջին ուսուցիչը», «Արաքսի խաղերը», «Աչխաւանք», «Հայրենաչունչ դաղա÷արական վարւեւը» ն այլ դլուխների մասին, որոնք Հուչադրական-Հրաւարակախոսական բնույթ ունեն: Հուչերը սկիղբ են առնում ամենավաղ ւարիքից, երբ ÷ոքր եղբոր առեղծվածային ծնունդը Ավեւիսի Համար մի նոր «թչնամի» է երեվան Հանում, քանի որ կիսում ն իր կողմն է ւանում ծնողների ուչադրությունն ու դուրդուրանքը: Այդ ÷ոքրիկ էակի մաՀը, որ բնական ճանաւարՀով վերացնում է «թչնամուն», մաՀվան երկյուղն է թողնում կենդանի մնացած եղբոր սրւում: Սա դեղարվեսւական ւաւում է, Հոդեբանորեն Հավասւի, որը չոււով ընդՀաւվում է Մասիսի մասին Հեղինակի բավականին երկար խորՀրդածություններով: կամ աՀա «ԽորՀուրդը» դլուխը, որւեղ ւաւմում է Նալբանդյանի «Աղաւություն» բանասւեղծության առաջին դաղւնի ընթերցանության մասին ն այն ավարւում դեղարվեսւական այլ ժամանակի խոՀով. «Ես դեռ աւրում եմ ւարիների բեռն ուսերիս ն ւայքարը դեռ առջնս է... Աղաւության ն դեղեցկության Համար» (էջ 58): Ավելի Հաճախ են Հրաւարակախոսական բնույթի ավարւները (օրինակ' «Նղովված Ասիա, ինչւես աւում եմ քեղ: իմ խեղճ, իմ աղնիվ Հայրենիք, ո՞վ չա÷եց, ձնեց քո բախւը» ն այլն): Մանկաւաւանեկան կյանքի ղանաղան դիւվածները դրքում վերաւրված են ցավադնորեն, Հեղինակի Հոդին վերսւին ցավում է Հուչերի արթնացումից: Եվ չաւերի Համար մանկական Հասակի չաւ արարքներ ընկալվում են իբրն ղվարճալի չարաճճիություններ, աւա ԱՀարոնյանի մու դրանք կամ բարոյախոսական («Փըմ÷ուլով վառեկը»), կամ սենւիմենւալ երանդ են սւանում («Ձուկը»): Թերնս ւարբեր է «Ո՞վ է ւերը մեր բախւի» դլուխը, որւեղ կան իսկական Հումորիկ Հաւվածներ: իդդիրի դւրոցն ավարւած ւաւանին ւաւրասւվում է ընդունվել էջմիածնի ճեմարան, բայց քննություններին նախաւաւրասւվելու ժամանակ չունի: Նա է ւան ւղամարդը ն սւիւված է քերականություն սերւելը Հարմարեցնել կովեր արածացնելու Հեւ, մինչդեռ անՀասկացող անասունները չաւ աննրբանկաւ են վարվում քերականության Հեւ. «Ամենից մաւաղ երինջը' մյուսներից ղաւված, բերանն էր առել իմ թչվառ քերականությունը

ն Համբերաւարորեն ծամում էր թերթերը: Վրա ւրծա, խլեցի, ցրիվ թերթերը Հավաքեցի: Երինջը ÷ախավ առջնիցս' ւանելով բերնին երեսի առաջին թերթերը, որի «Հայր Արսենը» կերել էր արդեն, իսկ «Բադրաւունին» քարչ էր ընկած չրթունքներից» (էջ 324): Նման Հաւվածները կարելի է մաւնանչել նան «Ձուկն» դլխում, որում ւաւկերված արկածի մասին Հեղինակը դրում է, թե «սիրով ւաւմում էի ընկերներիս' որւես ղվարճալիք»: ԱՀարոնյանը դաղա÷արների դրող է, ն նրա դրքում վառ արւաՀայւություն են սւացել նրա սոցիալական, քաղաքական ու աղդային իդեալները: Դրանք որոչակիանում են քնարական չեղումներում ու խորՀրդածություններում, երբեմն էլ վերածվում Հրաւարակախոսական կրքու ելույթների: Ցավադնորեն աւրելով դյուղացու խոնարՀ ու ճորւական վիճակի դառնությունը' դրողն ընդվղում է սոցիալական անարդարության դեմ' վեճի մեջ մւնելով կյանքը դունաղարդողների Հեւ: ԱՀարոնյանը կանդնած է Հաւուկ բնեռում: Եթե ոմանք դյուղում Հովվերդություն էին ւեսնում առանց ուչադրություն դարձնելու կյանքի ծանր ւայմաններին, աւա ԱՀարոնյանը ւեսնում է միայն դժոխային աչխաւանք' առանց վասւակավոր մարդու Հոդուն անդորր բերող բավականության: «Երդի՛ր բանասւեղծ, այս ÷խրուն, դողւրիկ աղջկա դլխի ւսակը երդի՛ր... Անասունի թրջված ւոչին ու աղբին, խայթող մժեղների բղղոցին ն չանթող արնին, ÷չրվող ցորենից բարձրացող նուրբ, խեղդող ÷ոչուն չնայես. կանաչ ւսակը, ւսակը ւես, օրՀնվա՛ծ աչխաւանք...»,- (էջ 140) Հեդնում է դրողը: Երբեմն, Հաւկաւես Հոր ն եղբայրների դեղեցիկ ու ներդաչնակ աչխաւանքը դարբնոցում նկարադրելիս դրողը ոդնորվում է, բարձր ներչնչանքով դրում նրանց մասին, բայց ընդՀանուր առմամբ նա ճորւական է Համարում դյուղական աչխաւանքը ն ÷արսեցիություն' «օրՀնյալ է աչխաւանքը» կարդախոսը: «Մեր դյուղերի երդը Համակ ւնքոց է, աչխաւանքը' անեծք, ուրախությունը' վաղամեռիկ մի ցոլք» ընդՀանրացումը ւարածվում է ամբողջ Արնելքի վրա, ուր «ծնկաչոք, բաղկաւարած ամբոխները քըրւինքի ու ÷ոչու չաղախի մեջ» վասւակում են թույնի ւես դառը օրվա Հացը: իր դեղարվեսւական մյուս սւեղծադործություններում նս նա ւաւկերում է աղաւ, սւեղծադործ աչխաւանքի անՀնարինությունը ն ցույց ւալիս, թե ինչւես է խաղաղ աչխաւանքի երաղանքը ÷չրվում խուժադուժ ցեղերի ոճրադործությունների ւաւճառով («Զարթիր, Ասւված»): Գրողի իդեալը այն ներդաչնակ աչխարՀն է, ուր քաղաքակրթության լույսը Հավասարաւես ւարած248

վում է բոլորի վրա, այլաւես «կեղծիք է քաղաքակրթությունը, քանի նա չի իջել մինչն վասւակավորի Հեւին խրճիթը» (էջ 143): Սւանձնելով ղրկվածների ու ւանջվածների դաւի ւաչււանությունը' ԱՀարոնյանը աչխարՀը ւեսնում է ընդՀանրական ու վերացական չարի ու բարու Հավիւենական ւայքարի ւեսքով, ն չարը նսւած է բոլորի ու ամեն մարդու մեջ: Անդիւակից արարքներ կաւարող երեխան, Հասուն մարդը, ամբոխները, մինչն իսկ ժողովուրդները ենթակա են չարի ներդործությանը ն Հակված են չարամիւ արարքների. «Մարդն առՀասարակ ի բնե չար է, ն այդ նղովված ղդացումը իր Հեւ ծնվում է ն իր Հեւ դերեղման է իջնում» (էջ 241): Այս միւքը դրքում դեղարվեսւական մարմնավորում է սւանում Բյաչալ Թաթոսի կերւարում, «Վայ Խուդա», «ԶՀուդը» դլուխներում ն ղանաղան Հաւվածներում: Հիչաւակված դլուխներում դրողը կարողանում է դեղարվեսւական Համողիչ ւաւկերներով ւեսանելի դարձնել աղդային խւրականության Համամարդկային բնույթը ն ցույց ւալ, որ ցեղային աւելությունից բխող չարությունը մարդկային վաւթարադույն ղդացումն է: Բնորոչ է քրդին Հալածելու բարբարոս ւեսարանը («Վայ Խուդա»): Երբ քաղցած ու ցնցուիավոր երեխաների Համար քուրդը նվադելով Հաց էր մուրում, անդութ ու անկարեկից երեխաների ամբոխը Հալածում էր նրան ու քարկոծում: Երեխաները լսել էին, որ Ալաչկերւի Հայերին քրդերն են Հալածել, ն դա բավական էր, որ քաղցած ու անղոր այդ քուրդը դառնար թըչնամու խորՀրդանիչ: Եվ երբ մարդկային չարության դեմ անղոր քուրդը կուրում էր մղկւացող սրինդը ն չւրւում իրեն Հալածողների երեսին, վերջիններս Հանկարծ սթա÷վում են: «Մանուկ էինք ու երդն սւանեցինք: Նղովված մարդ-դաղանը ւեսա, ւեսա ու դողացի ինքս ինձնից: իմ սե÷ական Հոդին աւելի էր ինձ: Ցեղական աւելությունը մարդկային ամենադարչ, ամենաանարդ ղդացումն է» (էջ 180): Խնդիրը ÷ոխվում է, երբ դրողը խոսում է Հայերի աղդային ճակաւադրի, Հայ որբերի ու դաղթականների մասին: Հասկանալի ւաւճառներով դրողի Հոդին ծառս է լինում, ու նա չի կարողանում ղսւել իր Հուղումը («Ե՞րբ ւիւի դադարես, թուրք, ե՞րբ ւիւի Հոդնես» կամ «Համայն Թուրքիան, նոր թե Հին, կմնա բնության մի վիժվածք»): Դեռնս անՀոդ մանկան դիւակցության մեջ աղդային ցավը մոււք

է դործում ղուլումից ÷ախած դաղթականների' դղրարների, ռանչւարների, մչակների ւաւմածներից, նրանց աւրածների վերՀուչներից: «Ու այսւես բոլոր կարիբ կուրբաթները, դաղթականները, խայեր, դղրար, վոչիկ, մչակ, թա÷առական քաՀանա մի Հաւիկ ւրւում ն սրւաճմլիկ Հանկերդ ունեին' ղուլումը...» (էջ 149): Նրանք էլ բերում են միասնական Հայ ժողովրդի դաղա÷արը, Հասւաւում արյունակից եղբայրների դոյությունը սաՀմանից ու Բարդողյան լեռներից անդին, եղբայրներ, որոնք խոսում ու աղոթում են նույն լեղվով ն ւարբերվում են այսւեղի եղբայրներից լոկ իրենց ւառաւանքի խորությամբ: ԱՀա այդ «ղուլումը» դեռնս ռուս-թուրքական ւաւերաղմից էլ առաջ աՀաղանդեց արնմւաՀայ ողբերդական կացության մասին, մինչն որ Հին ղուլումներին անընդՀաւ ավելացան նորերը... «Հաղիվ ւասներեք ւարեկան էի ն իմ Հոդում աւրում էր ու աճում «Հայ Հայրենիքի քաղաքացին»... իղուր չէր, որ ես ծնվել էի Մասսի սւորուում, Հայասւանի կենւրոնում, որւեսղի ես ոչ ռուսաՀայ լինեմ, ոչ ւարսկաՀայ ն ոչ թուրքաՀայ, այլ միայն Հայ» (էջ 293): Աղդային ցավու Հարցին առնչվելիս դրողը լիովին անցնում է Հրաւարակախոսության բնադավառը ն երբեմն նույնիսկ կրքու վեճ մղում ընդդիմախոսների դեմ' ւաչււանելով իր կուսակցության չաՀերը: Նա Հերքում է այն կարծիքը, թե «Հայ Հեղա÷ոխության երեսից ջարդվեց մեր ժողովուրդը Հայկական բարձրավանդակում: «Հեղա÷ոխությունն ո՞ւր էր, երբ դղրարների դործիքն էր լալիս մեր դռներում' դառն, դառն, երբ Հաղարդլխյան Զուլումը ճարակում էր Թուրքաց Հայասւանում, երբ Բայաղիդ, Ալաչկերւ ու Բադրեվանդ մեր խեղճ ու անւեր ժողովրդին դերեղման էին դառնում» (էջ 151): ԹուրքաՀայասւանի Հարցը դրքի Հերոսին առավելաւես մւաՀոդում է ւաւանեկան Հասակում: Նախ' իդդիրի դւրոցում սովորելիս, ուսուցչի' Դավիթ Բալանթարյանի աղդեցությամբ ն նրա ջանքերով աչակերւները ոդնորվում են «Թուրքաց Հայասւանի» դաղա÷արով (այս ուսուցչին էլ ձոնված է ԱՀարոնյանի «Պաւանեկություն» երկը' իբրն երախւիքի ւուրք իր նկաւմամբ ուսուցչի ցուցաբերած Հայրական Հոդաւարության): Հեւադայում աղդային դիւակցությունը խորանում է ճեմարանական ւարիներին, էջմիածնում սովորելիս, երբ դւրոցի ւաւերից ներս ու դուրս սկղբից չչուկով, Հեւո ավելի ու ավելի աղդու լսվում է «Թուրքաց Հայասւանի» Հառաչանքը: Գրողը կրկին բանակռիվ է մղում նրանց դեմ, ովքեր Հայ աղդային դաղա÷արախոսության Հիմքը ÷նւրում են կովկասում: Հրաւարակախոսական Հախուռն կրքով, Հենվելով իր ու սերնդի անցած ուղու վրա,

ինչ-որ ւեղ կրկնելով իրեն ու նան «Բրիսւա÷որ Միքայելյան» ու «Րաֆֆի» դիմանկարներում ասվածը, ԱՀարոնյանը Հավասւում է, որ Գամառ-Բաթիւայի աղաւաւենչ երդերի Հեւ Հավասար ն դուցե ավելի, երիւասարդ Հոդիներին ւիրում էին Ալիչանն ու Պեչիկթաչլյանը, Նար-Պեյը, Թերղյանը, Խրիմյան Հայրիկը... ւաւմական ողբերդությունները' «Արչակ Բ», «Սանդուխւ կույս», «Բաջն Վարդան» ն այլն: Եվ Հեւո է միայն, որ Րաֆֆու' ւեսանողի Հայացքի ւակ ղարթնեցին աղդային առաջին Հերոսները: Ըսւ էության ամբողջ Հայ մչակույթը' դրականությունը, Հրաւարակախոսությունը, թաւրոնը Հասունացրել էին աղդային ինքնադիւակցությունը ն դարավերջին, արդեն 80-ական թվականներին, երբ դրողը սովորում էր ճեմարանում, մթնոլորւը չնչում էր Արնմւյան Հայասւանի աղաւադրության դաղա÷արով: Եվ այնուՀեւն, Հակառակ ընդունված ւեսակեւի, թե կովկասաՀայերն էին միայն քարողչական նւաւակներով անցնում սաՀմանը, դրողը Հիչում է, թե ինչւես էին սաՀմանամերձ իրենց ÷ոքրիկ քաղաքում Հայւնվում «այն կողմից» եկածները' Մկրւիչ Պորւուդալյանը ն ուրիչներ, որոնք սաՀմանն անցնում էին «Ս. կարաւեւի ուխւավորներ» անվան ւակ: ԱյնուՀեւն Հուչադրության մեջ ու դրքի Հրաւարակախոսական չաւ էջերում դրողը բարձրացնում է աղդային կյանքի ու դոյի Հեւ կաւված բաղում Հարցեր, որոնք երբեմն կարող են քաղաքական վիճաբանությունների ւեղիք ւալ: Մի բան ւարղ է. թե՛ դեղարվեսւական ւաւկերներում, թե՛ քնարական խորՀրդածություններում դրողն ըմբոսւանում է ժողովրդի խոնարՀ, սւրկական վիճակի դեմ ն ւար÷ողում աղաւության ու ւայքարի դաղա÷արները: Նւաւակ ունենալով ժողովրդին մղել դեւի Հերոսական ընդվղումը' ԱՀարոնյանը առանձնաւես նրբանկաւ չէ ածականներ ընւրելիս. «Ա՛Հ, քաղաքական աղաւ կյանքից ղուրկ ն եկեղեցու երկյուղած չնչի ւակ Հնացող ու աղոթող ժողովուրդ, ինչ եղկելի ես դու քո ավեր ու ÷ոչեւաւ Հիչողությամբ»,- բացականչում է դրողը: Գրողի իդեալը, սակայն, կռվող ժողովուրդն է: Այդ դաղա÷արը լավ է երնում նրա, «Մրրիկի սուրբը» վեւում (թեն այդ դործը թույլ է, ն Հերոսը' անիրական). «ժողովուրդն էր այն) իր ըմբոսւ ու խենթ մի վայրկյանում, որ դնում էր մեռնելու ո՛չ սողալով, ո՛չ ճիճվի ւես ւրորվելով կրունկների ւակ, այլ ուքի վրա, առանց արցունքի»1:

Ավեւիս ԱՀարոնյան, Խավարի մեջ, դիրք Ա, Եր., «Լույս», 1991, էջ 220:

կրոնական Հեղության դաւաւարւումն ու Հերոսական ընդվըղման դաղա÷արը, որ սկիղբ է առնում Րաֆֆուց, ԱՀարոնյանի դրչի ւակ ձուլվում է լալկանության Հեւ' սւեղծելով դրողական յուրաՀաւուկ նկարադիր: Ցավալի է, անչուչւ, որ դիրքն ընդՀաւվում է, որ ւեւք է սկսվեր ԱՀարոնյանի ուսանողական կյանքը, դիւակցական Հասունացումը ն մանավանդ, դործունեությունը, երբ դրողին բախւ է վիճակվում, ի թիվս այլ դործերի, սւորադրել Սնրի դաչնադիրը («կյանքիս ամենաերջանիկ օրն է այս»,- այլ առիթով Հիչում է դրողը), բայց Հաչւվենք այն մւքի Հեւ, որ սովորական ւայմաններում անդամ չարունակությունը կարող էր չդրվել: ԱՀարոնյանի «Մանկությունն» ու «Պաւանեկությունը» միջանկյալ ւեղ են դրավում առօրյա Հուչադրությունների ն ինքնակենսադրական դեղարվեսւական երկերի միջն: «իմ դիրքը» ÷ակում ես այն Համողումով, որ դրողի ողջ սւեղծադործության մեջ Հանդիւող առօրյա կենցաղային ւաւկերները, կյանքի առանձին դրվադներ, դաղա÷արական եղրաՀանդումներ ու ւրամադրություններ բխում են դրողի անձնական կյանքից ու կենսադրությունից: Ծանոթանալով ԱՀարոնյանի կյանքին' Համողվում ես, որ նրա ես-ը մեծ չա÷ով առկա է նրա սւեղծադործության մեջ: Միննույն ժամանակ դրողի «Մանկությունն» ու «Պաւանեկությունն» ամ÷ո÷ող «իմ դիրքը» կարող է լինել նրա սերնդի մարդկանցից չաւերի դիրքը, նրանց, ովքեր անցել են այդ ÷ոթորկու ժամանակների միջով' իրենց Հոդում ն անձի վրա կրելով ւեսածի ու աւրածի Հոդեբանական նսւվածքները:

ԷՍՔԻԶ՝ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ՀԱՄԱՐ

Արնչաւ Ավադյանի խնամքով կաղմած «Հանդրվաններ» ժողովածուն' Հեղինակային առաջաբանով, Հրաւարակած Հերթական ժողովածուների ընւրաքաղով ն մչակութային դործիչների' բանասւեղծի մասին բնութադրումներով, նւասւավոր Հիմք է սւեղծում դրողի մասին ամբողջական դաղա÷ար կաղմելու Համար: Այս կերւ Հնարավոր է դառնում ճչւել բանասւեղծի անՀաւականության սաՀմանները' աչքի առաջ ունենալով ժամանակի մեջ դրողի ղարդացման Հեւադիծը ն մի Հարթության վրա ի մի բերված նրա դրեթե ողջ սւեղծադործության ինքնաՀաւուկ այն Հաւկանիչները, որոնք կայուն են նրա բանասւեղծության Համակարդում ն միննույն ժամանակ' ւարբեր մյուս դրողներից: Ա. Ավադյանի «Ակունքներ» առաջին ժողովածուն (1963), որն աղդարարում է բանասւեղծի մոււքը դրականություն, վկայում է Հեղինակի բանասւեղծական ակնՀայւ ձիրքը, բայց դեռնս չաւ են ղդալի դրական աղդեցությունները, ն դա ինչ-որ ւեղ օրինաչա÷ է: Թերնս ավելորդ չի լինի Հիչեցնել Հ. Թումանյանի խոսքը. «Աղդեցությունը էն սանդուղքն է, որով սկսնակը բարձրանում է դեւի ինքնուրույնությունը»: Եվ աՀա Ա. Ավադյանի «Երդեր Հայ ժողովրդի մասին» չարքի բանասւեղծությունները կառուցված են 20-րդ դարի 50-60-ական թվականների Հայրենասիրական բանասւեղծությունների դաղա÷արական ելակեւով, այն է' մի կողմից Հնի ն նորի ն աւա' Հայ ժողովրդի աղդային խառնվածքի, Հոդեբանության ն ւաւմության ընձեռած Հնարավորությունների Հակադրության սկղբունքով. Դու երդասեր, երդիդ, սակայն, միչւ արցունք են խառնել, Դու կառուցող, ւունդ, սակայն, ավերակ են արել:

Հակադրության ճիչւ այս սկղբունքով են դրված 40-ական թթ. դրական սերնդի նմանաւիւ բանասւեղծությունները: ԸնդՀանուր առմամբ առաջին ժողովածուում չաւ են դրքային աղդեցությունները' Ավ. իսաՀակյանից («Դու լինեիր մի թու÷ մասրի / Ես քու կողքից

բխող աղբյուր...») մինչն Ս. կաւոււիկյան («Թե նամակում «ոչ» ես դրել / Մերժելով սերն իմ առաջին, / էլ ինչո՞ւ ես վարդ նկարել / Սիրո մերժող ւողի ւակին...»): Ձնի առումով նս Ավադյանն իր ժամանակի մեջ է, դրում է Հանդավոր ն կանոնավոր կառուցվածքով բանասւեղծություններ: Սակայն, ինչ խոսք, այսքանը բավարար չէր իսկական բանասւեղծ դառնալու Համար, որովՀեւն բանասւեղծները ն ընդՀանրաւես արվեսւադեւները կայանում են մյուսներից ունեցած ւարբերությունների չնորՀիվ: Առաջին իսկ ժողովածուում երնան եկավ Ավադյանի' բնանկար սւեղծելու ւաղանդը: Անչուչւ, բնանկարն ինքնին նորություն չէր Հայ ւոեղիայի Համար, մանավանդ որ 60ականներին իր սւեղծադործական վերելքի մեջ էր բնանկարի վարւեւ Համո ՍաՀյանը: Սակայն սկսնակ բանասւեղծի բնանկարը աչքի է ընկնում վառ, ւաք ու լուսավոր դույների ներդաչնակ ղուդորդումով, որն անդամ մեռնող աչնան ւաւկերի մեջ սւասվող ւխրության ÷ոխարեն ւայծառ երանդներ է մւցնում. Շուրջը կարմի՛ր, չուրջը դեղին կրակ ու բոց, ՀրդեՀվել են աչնան դույնով բակ ու ÷ողոց: ... Շուրջը կրակ, չուրջը ՀրդեՀ դեղի՛ն, դեղի՛ն, Ու թա÷վում են ւերնները, թա÷վում Հողին:

Ավադյանի առաջին ժողովածուն սկիղբն էր նան նրա լուսերդության: Փորձելով դիմադրել դայթակղությանը' բոլոր քննադաւների ու արվեսւաբանների նման ղուդաՀեռ չւանել Արնչաւ Ավադյանի երկ÷եղկված ւաղանդի' բանասւեղծական ու նկարչական ոլորւների միջն, այնուամենայնիվ, չեմ կարող չասել, որ ինչւես Ավադյանի նկարներում, այնւես էլ բանասւեղծության մեջ չաւ է լույսը, ընդ որում եթե նկարչության մեջ լույսը բնության մեջ է, այսւես ասած, արւաքին աչխարՀում, բանասւեղծության մեջ լույսը նան բխում է ներքին էությունից, լցնում է քնարական Հերոսի Հոդեկան ներքին ւարածքը ն արւացոլանքներ ւալիս նրա խոսքի արւաքին մակերեսին: ՊաւաՀական չէ, որ Ավադյանի բանասւեղծական բոլոր ժողովածուներն ունեն լուսերդության չարքեր' «Լույսերի խճանկար» («Օրերի Հայւնությունը» ժողովածու), «Լույսի Հաւիկներ» («Մաքըրվող Հեռուներ» ժող.), «Լույսի Հովիւներ» («Նավը ուռկանի վրա» ժող.), «Լույսի արմաւներ» (ժողովածուի վերնադիրն է), «Մի օր ես լույս կդառնամ» (ւոեմ «Անվայրէջք թռիչքներ» ժողովածուում) ն այլն:

Արդեն Հաջորդ' «Օրերի Հայւնությունը» (1968), ժողովածուն աղդարարում էր, որ բանասւեղծը իր ժամանակի մեջ է, ձերբաղաւվում է աղդեցություններից ն իր սերնդակիցների նման դրում է աղաւ ուանավորներ, Հրաժարվում է Հանդից: Պաւկերների մեջ դերակչռում է բնանկարը, որն օժւված է դույների առաւությամբ ու Համադրումով («Արւին թեքված սն ամւերի սարսա÷ի մեջ / Ոսկեժւիւ Հույսերի մեջ / ու վարդադույն երաղների ճանաւարՀին...» (ընդդծումներն իմն են - Ժ. Բ.): Ավադյանն սկսում է նկարել բառերով, լավադույն օրինակը «Նաւյուրմորւ» բանասւեղծությունն է: Ձուկը ա÷սեում միչւ թարմ է, կիսված լիմոնը Հյութեղ է, ինչւես երեկ ն վաղն էլ Հյութեղ կլինի... Նկարում Դեռ ոչ ոքի չի Հաջողվել ւեսնել ձկան ÷չերը, ոչ ոքի չի Հաջողվել Հաչվել լիմոնի կորիղները: Ձուկը ա÷սեում միչւ թարմ է, ն կաւվի Հայացքը միչւ կախված է չրջանակից...

Շոչա÷ելիության ասւիճանի ւեսանելի այս ւաւկերը, սակայն, ունի չաւ ավելի կարնոր ենթաւեքսւ, որը վերաբերում է արվեսւի էությանը: Արվեսւը Հավերժացնում է ակնթարթը ն սւիւում, որ ժամանակը կանդ առնի: Այդ է ւաւճառը, որ լիմոնը միչւ Հյութեղ է, ն ձուկը' թարմ: Գւնված է ասելիքի կարնորությանը Համարժեք դեղարվեսւական ձնը: Ավադյանի խոՀը առօրեական չէ, այսինքն չի կաւվում իրադարձությունների Հեւ, բայց ծնվում է կյանքի Հարաւն չարժումից: Շարժումը ւարածաժամանակային է, բանասւեղծի միւքը ÷որձում է թա÷անցել անցյալից աւադա ն Հակառակը («Ես ծնվել եմ / իմ երբեմնի որդու / Հորս կողմից, / Նրա երակներում / բոցավառված արյունը Հին / Այսօր ջաՀելացել ու Հոսում է / Որդուս երակներում» «Տիեղերական»): Ավադյանի ւոեղիայում յուրօրինակ դրսնորում է սւանում ւարածության ն ժամանակի ըմբռնումը: Նրա մու դեղարվեսւական ժամանակը բաղմաչա÷ է ն քիչ է Համընկնում սւեղծադործության

ներկա ժամանակի Հեւ: Այս երնույթը ակնառու է Ավադյանի բոլոր ժողովածուներում: ԱրւաՀայւության ձնի առումով անցյալը վերՀուչ չէ ներկայի անունից խոսողի Համար, այլ ինչ-որ ավելի վաղ անցյալի Համեմաւ' աւադա Բո կինը, որ իմ մայրը ւիւի լիներ...

Մի այլ դեւքում ներկան Հենց ինքը անցյալն է. իմ ւաւը իր ընկերների Հեւ իջնում է դեւի Հոսանքն ի վար...

Անցյալ է, որովՀեւն' Ես դեռ չեմ աւրում Նրա թոռների մեջ...

կարելի է ասել, որ նույն կերւ ներկայի մեջ արւացոլվում է նան աւադան. Ուր որ է խուերը կդորչանան, Ուր որ է խրճիթները կՀալվեն խավարում...

Ուր որ է' այսինքն քիչ Հեւո, ներկային Հաջորդող ժամանակում ւեւք է դիւարկվող երնույթները (օդում թռչող ճնճղուկը, ընթացքի մեջ դւնվող մեկը, քամին ն այլն) կմնան կիսաւ, կես ճանաւարՀին: Ըսւ էության դեղարվեսւական ներկա ժամանակը մի դեւքում անցյալ է խորՀրդանչում, մի այլ դեւքում' աւադա, իսկ ընդՀանրաւես Ավադյանի Համար ժամանակները ներթա÷անցված են միմյանց մեջ ն կաղմում են Հավիւենական անւրոՀելի ժամանակը, ուր վերջը նոր սկիղբ է ն Հակառակը: Ամենաբնորոչը այս առումով «Պորւալար» բանասւեղծությունն է.

Ես չդիւեմ' ծնվել, թե մաՀացել եմ այն օրը, երբ մորս երկունքի ցավերով աւրող

իմ ւաւմերը կւրել է մայր բնությանն ու անՀունին կաւված իմ ւորւալարը:

Սկղբի ու վերջի նման միացումով սւեղծվում է մի ÷ակ չղթա, Հավիւենության խորՀրդանիչը, որը Ավադյանի նկարչության մեջ (ինչքան ես եմ Հասկանում) արւաՀայւվում է չրջանի, դնդի ձնով: Նրա դեղանկարչության մեջ (նան դծանկարներում) որակ են կաղմում չրջանաձն կորություններն ու դնդերը, անդամ ծառի ճյուղը, թռչունի ւոչը ն այլն, դնդաձն են: Գուցե ձնակերւումս անՀեթեթ Հնչի, բայց այս կերւ ւիեղերքը ներկայանում է իբրն ավարւուն անսաՀմանություն (չրջանն ավարւուն է, բայց կրկնվում է անսաՀմանորեն), որւեղ ինչ-որ բանի վախճանը մի ուրիչ բանի սկիղբ է: Նույնը կարելի է ասել նան ւարածության ըմբռնման մասին: Բանասւեղծության մեջ ւարածության բաղմաչերւության ըմբըռնումը ւարղ թվարկմամբ չի արւաՀայւվում, այլ Հերոսի Հոդնոր ւեղա÷ոխության արդյունք է: ԱՀա «Սովորական անձրն» բանասւեղծության մեջ առկա են ւարածքային ւարբեր չերւեր. Դաչւերի մեջ Հողը ւառկել է մեջքի վրա...

Հողը Հերոսի Հայացքի առջն է, Հեւո նրա Հայացքը թա÷անցում է Հակառակ բնեռ' երկինք: Երկնքի մեջ Ես ամւեղեն մի քաղաք եմ ւեսնում, որի անկայուն ւաւերի մեջ աւրում են ոդիները Հեռավոր Բաբելոնի:

Անցումն այսւեղ ժամանակաւարածքային է, որովՀեւն Բաբելոնը ւարածք է այլ ժամանակի մեջ: Ըսւ էության թե՛ ժամանակի, թե՛ ւարածության առումով չարժումը ուղղադիծ եւ կամ ուղղադիծ առաջ չէ, այլ չրջանաձն, որի դեւքում անցյալն ու աւադան, Հեռավորն ու մուիկը կարող են Հայւնվել կողք կողքի: Սա էլ Հենց Արնչաւ Ավադյանի ւոեղիայի առանձնաՀաւկություններից մեկն է: ԱյսուՀանդերձ, Ավադյանի խոՀը Հաճախ է մնում վերացականի

ու դաւողականի սաՀմաններում ն չի առարկայանում: Սա թերնս ինչ-որ չա÷ով ւայմանավորված է ւոեղիայի դերի' բանասւեղծի ըմբռնումով, ըսւ որի' ւոեղիան ունի Հոդնոր ու բարոյական արժեք ն ոչ թե դործնական դեր. Ես ասում եմ. երդը բանասւեղծի ւարւքն է աչխարՀին, ն ւոեղիան նրա արյան խոսքն է' ուղղված աչխարՀի ւառաւող Հոդիներին...

Ժամանակի ընթացքում ժողովածուից ժողովածու խորանում են վերը նչված Հաւկանիչները ն Համալրվում նորերով: Բանասւեղծը ÷նւրում է իր ակունքները ւաւմության մեջ ու իրական աչխարՀում («Մաքրվող Հեռուներ», 1974) դրանք Հիմնականում Հորը ն որդուն նվիրված բանասւեղծություններն են: Արնչաւ Ավադյանի ւոեղիայում ուչադրություն է դրավում նկարչական կոմւողիցիան, բառերով նկարելը, որի ցայւուն օրինակները «ինքնանկար բնանկարի մեջ», «Խոսւովանություն» բանասւեղծություններն են: Երբեմն կարող է թվալ, թե բանասւեղծը ւեխնիկական խնդիրներ է լուծում, բայց նման բանասւեղծություններում Հեղինակը ն՛ Հոդեբանություն է արւացոլում, ն՛ ւաւկերվող երնույթի նկաւմամբ Հեղինակային վերաբերմունք: Ծառը ես ÷ողոցից վերցրի, ÷ողոցից վերցրած ծառը ես ւեղավորեցի առաջին ւողում, իսկ երկրորդ ւողը ես կարող էի ն չդրել, բայց դրեցի, որ այս քառյակը թերի չմնար...

Նախորդ ժողովածուների բնանկարը, որքան էլ Հուղական լիցք ունենար ն իմասւավորված մարդու դոյությամբ ու նրա Հայացքով, այսուՀանդերձ, իր մեջ չէր ներառում մարդուն: Նրա ժողովածուներում, սկսած «Մաքրվող Հեռուներից», բնությունը կա՛մ չրջանակ է դառնում մարդու ՀուղաչխարՀի սւեղծման Համար, կա՛մ մարդն իր աւրումներով ղուդաՀեռվում է բնությանը.

- Ամւի բացվածքում ծաղկում է մի ասւղ - (ես ւառկել էի խուերի վրա):

- Ծղրիդի ձայնը դալիս էր Հեռվից (ես կարծում էի ծով է իմ կողքին):

կամ' Ձմեռը անձրն է մուրացել երկնքից, քաղաքը դողում է անձրնի ւուրակում. չդիւեմ, թե ինչւես իմացա դաղւնիքը իրիկվա, չդիւեմ, թե ինչւես Հեռացա ÷ակուղուց:

Նման սկղբունքը Հիչեցնում է Վարուժանին, որը բնաւաւկերը ղուդորդում է մարդու ներքին աւրումների Հեւ («Հունձք կը ժողվեմ»): Ավադյանի բնաւաւկերն ունի նս մի ւարբերակիչ Հաւկանիչ: Այն որքան էլ Հուղական ու նյութական, կարծես իրական է, բայց միաժամանակ Հեքիաթային է, ֆանւասւիկ: Պաւկերի Հիմքը իրականությունն է' դիւուկ դիւված նրբադծերով, սակայն այդ նրբադծերը կողք կողքի չեն թվարկվում, որւեսղի սւեղծեն երնույթի առարկայական ւաւկերը, նրանք չաղախվում են բանասւեղծի Հույղերով կամ, ավելի ճչդրիւ, իբրն միջանկյալ օղակ անցնում են դրողի Հոդնոր Հայացքի միջով ն նոր միայն վերածվում խոսքի: Այդ է ւաւճառը, որ «Ծովը լցված է մեռած ամւերով, / մեռած ամւերի չերւերի միջից / ձկներն են լողում»: (ի դեւ, այս ձկները կարնոր ւեղ ունեն Ավադյանի ւոեւիկայում, ընդ որում թե՛ բանասւեղծության, թե՛ նկարչության մեջ, թե՛ դրքերի ձնավորումներում: ՀանրաՀայւ է, որ ձուկը քրիսւոնեության խորՀրդանիչ է, բայց թե ինչ Հավելյալ դեր է կաւարում Ավադյանի Համար, դժվար է ասել): Ավադյանն ինքն է դրում իր բանասւեղծական սկղբի մասին. «Մեջս մի անՀանդսւություն կար' չաւ բան ւեսնելու, լսելու, ասելու ու ղրուցելու: Ես աննկաւելի դնում էի Հեքիաթի ճանաւարՀով»1: Շոււով, իՀարկե, ֆանւասւիկ Հեքիաթը վերածվում է իրաւաւում Հեքիաթի, չար ու բարի ուժերը Հեքիաթներից դուրս են լողում ն մչւական բնակություն Հասւաւում իրական աչխարՀում, բայց, այնուամենայնիվ, բանասւեղծի Համար անխախւ է մնում իրական ու Հեքիաթային աչխարՀների, ւիեղերական առեղծվածների էության մեջ թա÷անցելու անՀադ ցանկությունը: Դեռնս «Ակունքներում» բանասւեղծը ւոդորված էր ւիեղերքի միասնականության ղդացումով, բայց

Արնչաւ Ավադյան, Հանդրվաններ, Ե., 2003, էջ 4:

այդքանը չի բավարարում դրողին, ն նա իր Հեւադա բանասւեղծություններում, ընդՀոււ մինչն վերջին' «Հոդենյութ» ժողովածուն, ÷որձում է, Հանուն ճանաչման, ւրոՀել միասնականությունը չերւերի ն ÷նւրել սկիղբների սկիղբն ու Հայւնաբերել երնույթների ÷ոխադարձ կաւերն ու առնչությունները: Բանասւեղծի որոնումները Հանդեցնում են երնույթների երկբնեռ, երկանդամ միասնականության, քանի որ բնեռները նրա ւոեղիայում ոչ այնքան Հակադրության, որքան անւեսանելի, աննյութական կաւի մեջ են: Երկինքն ու երկիրը (որ միանում են կենաց ծառով կամ ասւղածառով), անցյալն ու աւադան, լույսն ու խավարը, չարն ու բարին, ծովն ու լեռը դոյի միննույն ւիրույթում են' կաւված անւեսանելի ճառադայթներով, Հավերժական ÷ոխակերւումների ու ընթացքի մեջ: Ժամանակների մակընթացության ու ւեղաւվության մեջ երնույթներն ու էությունները ÷ոխակերւվում, ÷ոխում են նան իրենց ւեղերը, բայց ւաՀւանում են ւիեղերքի ներդաչնակ Հավասարակչռությունը: Եվ երբ կդա ժամը երբ դու կուղես աչխարՀին Հրաժեչւի խոսքեր ասել, բայց ուժ չես ունենա, մի՛ սարսա÷իր իղուր, մի՛ սարսա÷իր, որովՀեւն ճանաւարՀները Հավաւի միջով դեւի անՀուն են դնում, որովՀեւն անՀունը քո սկիղբն է ու վախճանը:

Սա Հավերժական ժամանակն է չրջաււույւի մեջ: Ա. Ավադյանի դեղարվեսւական Համակարդում ւարածությունը նս միասնական է: Նրա նկարներից մեկում մարդիկ ճանաւարՀ են ընկել դեւի երկինք' առաջին ւլանում ավելի խոչոր, աւա ասւիճանաբար ÷ոքրացող ֆիդուրներով: Մարդկային այդ չարանը կենդանի կաւ է վերնի ու ներքնի, երկնքի ու երկրի միջն: Բանասւեղծության մեջ ւարածության չերւերն իրար են կաւում բնության երնույթները, ինչը, անչուչւ, ղերծ չէ նան որոչակի միսւիկայից: Բանասւեղծական ճանաւարՀի սկղբում սաղմնավորված ւիեղերական առեղծվածների ւաւճառների որոնումը «Լույսի արմաւներ» ն «Անվայրէջք թռիչքներ» ժողովածուներում Հանդում է արարչադործության դաղա÷արին, որն արդեն սւեղծադործական ու դաղա÷արական ելակեւ է

դառնում «Հոդենյութ» ժողովածուում: Այս, ինչւես նան մի քանի այլ առումներով «Հոդենյութն», ըսւ իս, չրջադարձային է դառնում բանասւեղծի Համար: «Հոդենյութում» ւաւճառն ու Հեւնանքը ձուլվում են ասւվածային էության մեջ, որն իրար է միացնում սկիղբն ու վախճանը: ԱչխարՀայացքային առումով ես չեմ ուղում վիճել Հեղինակի Հեւ, այս կամ այն կերւ մւածելը նրա անկաււելի իրավունքն է: Բայց չեմ կարող չասել, որ սւեղծադործական ու դաղա÷արական առումով դա որոչակի սաՀմանա÷ակություն է մւցնում դրողի որոնումների մեջ, քանի որ եթե Հայւնի է թե՛ սկիղբը, թե՛ վախճանը, էլ ի՞նչ արժեք կարող է ունենալ որոնումը: Այս իմասւով որոնումը չաւ ավելի դրավիչ է ու բանասւեղծական, քան եղրաՀանդումը: Նախորդ բոլոր ժողովածուների Համեմաւությամբ «Հոդենյութն» իսկաւես նոր Հանդրվան է Արնչաւ Ավադյանի Համար: Այսւեղ Հավերժական ժամանակը դառնում է բանասւեղծի աւրած որոչակի' անկախության չրջանը, միասնական ւարածքից ւրոՀվում-առանձնանում է Հայասւան երկիրը, ընդՀանուր-վերացական մարդկությունը վերածվում է մոլորված, աղեւյալ ու արաւավոր մի Հասարակության, որի Համար կարծես Ֆրիկից այս կողմ ոչինչ չի ÷ոխվել, որովՀեւն ամեն ինչ ւրված է մեկին, մյուսից վերցրած ամեն ինչը:

Այս դրքում առավել, քան իր որնէ ժողովածուում Ավադյանը մու է կանդնած իր ժամանակի Հասարակությանը, բայց ժամանակի արձադանքը միչւ չէ, որ ուղղադիծ է դրսնորվում, այլ դեղարվեսւական նորաՀնար միջոցներով, ինչւես, օրինակ, «Անկաւ թվաբանություն» բանասւեղծությունն է, որի արմաւները ձդվում են մինչն ԶաՀրաւի «կիկոն». Պլյուս դումարած ւլյուս, Հույսը դումարած Հավաւին, մինուս Հանած մինուս, ոչինչը Հանած ոչնչից...

Բանասւեղծը չի խոսում կյանքի աբսուրդի մասին, այլ ներկայացնում է նույն այդ աբսուրդը: Երբեմն դիմում է խոսուն այլաբանության, որի Հիմքը թեն որոչակի իրականությունն է, բայց ընդՀան-

րացումը դուրս է դալիս ժամանակի ն միջավայրի որոչակիությունից ն ւարածվում է անցած ու դալիք Համանման ժամանակների վրա: «իրավիճակների ւաւմություն» բանասւեղծության մեջ խոսելով մեր աներաղ ժամանակների մասին, երբ թռչուններն անդամ մոռացել են թռչելը (թեկուղ դա երաղում է) ն լողում են, բանասւեղծն անում է կարնոր ընդՀանրացում. - Թռիչքների ժամանակն սւառվել է,ասաց երամի անդամներից մեկը,Հիմա ւիւի լողալ սովորենք:

Բերված օրինակները ամեննին էլ չեն նչանակում, թե Արնչաւ Ավադյանն ղբաղված է վերացական ÷իլիսո÷այությամբ: Նրա չաւ բանասւեղծություններ ժամանակակից Հայասւանի, Երնանի թերթերի, անդամ Արաբկիր ու Զեյթուն թաղամասերի վերաբերյալ են («Փորձարկումներ Հայասւանում», «Անկախություն», «կյանքը 1992 թվականի աչնանը», «Հայոց թերթերը մեր օրերում», «Առավուից դուռը թակում են» ն այլն): կարելի է ասել, որ բանասւեղծի Հայեցողական ÷իլիսո÷այությունը ւեղի է ւալիս իր ժամանակի Հոդսերով աւրող քաղաքացու ներդործուն անՀանդսւությանը (բնականաբար, ոչ ամբողջովին. «կրակ ու մոխիր», «Ծիր կաթին» երկերը վկայում են ÷իլիսո÷այական խոՀի նախասիրության մասին): իրականությունից դժդոՀ ն ÷ակուղու մեջ Հայւնված բանասւեղծը ելք է որոնում ն չարունակում երաղել լույսի մասին. Գոնե մեկը ծիծաղեր խավարում, խելադարի նման երջանիկ մեկը, ծիծաղեր ու կանչեր մեկին, ու նրան ւաւասխաներ դիչերվա մեջ Հնչող... լույսի ձայնը:

Արնչաւ Ավադյանի նախասիրությունների մեջ կայուն է մնում լույսի երաղը ն թռիչքի կարուը: Վերջին' «Հոդենյութ» ժողովածուում թե՛ առօրյա, թե՛ բանական լույսը վերա÷ոխվում են ասւվածային Հոդեղեն, լուսային ճառադման, Հոդենյութը դառնում է Հոդնոր նյութ, վերածվում աղոթքի, ÷առաբանության ու երկրւադության: «Հոդենյութ» ժողովածուում

իրար են Հանդուցվում վերացականն ու առօրեականը, Հոդնորն ու առարկայականը, աղդայինն ու մարդկայինը: Սակայն թվում է, որ Ավադյանի ասւվածերդությունն ու աղոթքները (որքան էլ Հեղինակի Համար սրւաբուխ) չեն վերաճում իսկական բանասւեղծության ու մի ւեսակ ժամանակավրեւ են: Նույնը կարելի է ասել նան Հորդոր, ւաւդամ, խրաւ արւաՀայւող երկերի մասին, որոնք ձնի առումով աւրել են իրենց դարը: Վերադառնալով «Հոդենյութին»' ւեւք է ասել, որ ոչ թե բուն բանասւեղծությունների, այլ սւեղծադործական Հաւկանիչների առումով այդ ժողովածուն յուրաՀաւուկ ընւրանի է, որ նոր ասւիճանի վրա ի մի է բերում դրողի անՀաւականության եղրերը: «Հանդրվանները» այդ անՀաւականության ձնավորման ւաւմությունն է: Վերոնչյալ դիւարկումները թույլ են ւալիս եղրակացնելու, որ ժամանակակից Հայ ւոեղիայի բավականաչա÷ դունեղ Համաւաւկերում Արնչաւ Ավադյանը վաղուց արդեն իր սե÷ական դույնն ու ձայնը ունեցող բանասւեղծ է:

ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆԻ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրականության ւաւմական ղարդացման ընթացքը վերջին երկու ւասնամյակներում երնան Հանեց ուղղությունների, ոճերի, թեմաների, ժանրերի ÷ո÷ոխման, նորոդման ու թարմացման որոչակի մի չարժում, որը բնորոչ է ոչ միայն երիւասարդ սերնդին: Անդամ սւեղծադործական երկար ճանաւարՀ անցած չաւ դրողներ նս աչխաւում են անւայման ÷ոխել ւաւումի կամ բանասւեղծության կառուցվածքը, ոճը, բառաւաչարը, Հերոսին... Դա առավել քան բնական է այն առումով, որ ժամանակը իր կնիքն է դնում դրականության ոչ միայն դաղա÷արական, այլն արւաՀայւչական կողմի վրա: Փոխվում է բուն դեղարվեսւական մւածողության բնույթը: Գեղարվեսւական նոր մւածողության բնորոչ կողմերից մեկը իրականության սաՀմանների ընդլայնումն է առարկայական ւեսանելի աչխարՀից դեւի, քիչ է ասել, երնակայությունն ու անւեսանելին, այլ ընդՀանրաւես դեւի այն ամենը, ինչը իբրն ռեալություն կարող է ըմբռնվել մարդու ենթադիւակցության խոր չերւերում: Այս Համաւաւկերում որոնողական Հեւաքրքիր ճանաւարՀ անցավ նան արձակադիր ու դրամաւուրդ Նորայր Ադալյանը: «Շոդ ամառ», «կաւույւ Երղնկա», «Դավայաթաղ ն այլ արձակ երկերից մինչն «Աւոկալիւսիս» ու «Համաճարակ» վեւերը, «Սւանության վկաները» ն «Բորենու ժամանակը» բնույթի ւիեսներից մինչն «կինը ն Տղամարդը», «Մարկոս» դրամաները (անցումը ոչ այնքան ժամանակային է, որքան որակական) ուրվադծվում են ռեալիղմից դեւի սյուրռեալիղմ, աբսուրդ ն կամ այդ ամենի Համադրությանն անցնելու սւեղծադործական մի նոր Հանդրվան, ուր առարկայականը ÷ոխարինվում է երնակայականով, արւաքինը' ներքինով, իրականը' ւայմանականով, եղելությունը' «Հնարավոր է, որ լինի»-ի ւարբերակով... Վերջին Հակադրության սկղբունքով է կառուցված նան Հեղինակի նոր' «Մրջնանոց» վեւը1: Վեւն ունի նվաղադույնի Հասցված սյուժե ն դործողություններ: ՍաՀակ անունով նախկին լրադրողը, թողնելով

Նորայր Ադալյան, Մրջնանոց, Երնան, 2006 թ.:

քաղաքը, Հեռացել է ամառանոց, ուր վարում է բացարձակ մեկուսի կյանք: Նրա կաւարյալ մենությունը երբեմն-երբեմն խախւում է սիրած կինը, որ այցելում է քաղաքից: ՍաՀակի անխոս ընկերներն են միայն օձը, մողեսը ն բաղմաՀաղար մրջյունները, որոնք ամառանոցում Հայւնվում են դոդաՀովւի կակւուսները այրելուց Հեւո: Մրջյունները սակայն Հանդիւս չեն ւալիս Հերոսին, դրոՀում են նրա վրա, մւնում անկողին, մինչն իսկ մարմնի մեջ: ի վերջո, չդիմանալով մրջյունների աննաՀանջ Հարձակմանը' ՍաՀակը Հրկիղում է իրեն: ԱնՀավանական այս ւաւմությունը ոչ այնքան իրական է, որքան Հեղինակի սւեղծած ւայմանական մի իրականություն, որ ծառայում է դաղա÷արական ու դեղարվեսւական մի քանի խնդիրներ առաջադրելու նւաւակին: Վեւի ընթերցման բանալին ւալիս է Հեղինակը, որի Համար այն դոյության արդարացման միջոց է ն ւայքարի ձն: «Մեծ վեւը մարդու մաքառումն է իրենից դուրս աչխարՀի դեմ, երբ նա Հաղթում է նույնիսկ ւարւվելու դեւքում»1: Բայց այս բնութադրությունը լիարժեք չէ, որովՀեւն ինչ-որ բան, այնուամենայնիվ, կիսաւ է մնում, ուսւի դրողը լրացնում է միւքը. «... ոչ, ամենամեծ վեւը նա է, որ ցույց է ւալիս քո մաքառումը քո դեմ, վեւ-դրամա, որւեղ... երկուսն էլ ւարւվում են»: Ուրեմն` «Մրջնանոց» վեւի Համար առանցքային են անՀաւ-Հասարակություն (իրենից դուրս աչխարՀ) Հարաբերությունը ն մարդու սե÷ական ւեղի որոնումը, ինքնաբացաՀայւումը (ինքն իր դեմ մաքառումը): Թեն վեւի Հերոսը, մերժելով քաղաքը' Հեռանում է դեւի բնություն, բայց բնությունը նս անաղարւ չի մնում. մարդը մոււք է դործում կակւուսների անմարդաբնակ Հովիւ, ժամանակակից ւեխնիկայով քարուքանդ անում այն ու ւեղը մի «բողանոց-Հյուրանոց» սարքում: Բաղաքային աւականված բարքերը ւեղա÷ոխվում են Հյուրանոց, առաջացնում Սոդոմ-Գոմորի ւաւմության կրկնությունը: Գրողը չի Հիչաւակում ասւվածաչնչյան ւաւմությունը, բայց այն առկա է ենթաւեքսւում. «ԳոդաՀովւում Հյուրանոցն էին Հօդս ցնդեցրել: Լալոչ Դերոն ն նրա երեք նանարները ւկլոր մնացին ÷լաւակների ւակ, նրանց լույս աչխարՀ չՀանեցին» (էջ 189): Ըսւ էության, այսւեղ նս, իբրն ենթաթեմա, չարունակվում է Հեղինակի «Աւոկալիւսիս» վեւի Հիմնական' մեղքի ն Հաւուցման դաղա÷արը: Ժամանակակից կյանքն անդրադարձնող վերջին ւարիների ար1

Նույն ւեղում, էջ 48: ԱյսուՀեւն` էջերը կնչվեն ւեղում:

ձակի մեջ ՍաՀակն ղդալիորեն նոր երնույթ է այն առումով, որ չի դնում Հոսանքին Համընթաց, չի դառնում մեղքի ու աւականության Հեւ Հաչւվող չաւերից մեկը: Բայց ՍաՀակի ինքնամեկուսացումը ինքնությունը ւաՀւանելու կրավորական եղանակ է: Նրա ւայքարը իրական Հասարակական կյանքից ւեղա÷ոխվում է խորՀրդանչային մի դաչւ, ուր մարդկանց ÷ոխարինում են մրջյունները: Ըսւ երնույթին, Ադալյանի կարծիքով, իր Հերոսը ոչ թե կրավորական, այլ ըմբոսւ մարդ է, որ մարւաՀրավեր է նեւել անՀաւականությունը ճնչող Հասարակությանը: Հասարակության մեջ մարդը մանրանում է, կորցնում իր դեմքը, իսկ մենության մեջ ւաՀում է իր ինքնությունը: «Մարդիկ էլ են մրջնանում, դա է սարսա÷ելին,- ասաց ՍաՀակը,իսկ վադրը' ոչ, նա աւրում է Հւարւ ու միայնակ: Դու վադր ես,ասաց կինը: Ես ուղում եմ ինձ չկորցնել»,- ասաց ւղամարդը»,- այսւես է Հիմնավորում Հերոսի վարքադիծը դրողը: Անչուչւ, սե÷ական դեմքը ւաՀւանելու Համար դրողի առաջարկած միջոցը ռոմանւիկ դեղեցկություն ունի, բայց որքանո՞վ է այն իրադործելի: իՀարկե, Ադալյանն էլ դիւե, որ դա ելք չէ, ուսւի ւաւաՀական չէ, որ նրա վեւի Հերոսն իր անՀավասար ւայքարում ւարւվելով Հաղթում է ն Հաղթելով' ւարւվում: Սա ւարադոքս չէ: ՍաՀակը ֆիղիկաւես ւարւվում է, որովՀեւն մրջյուններից աղաւվելու Համար ինքն իրեն Հրկիղում է: Բայց նա Հաղթում է այնքանով, որ չի կորցնում իր Ես-ը ն ղոՀվում է Հանուն այդ Ես-ի ւաՀւանման: Գրողի կարծիքով դրան ընդունակ է միայն ուժեղ մարդը, ոչ մրջնակերւը: Նայելով դըլխամասային մրջյունի Հրամանով խիսւ կանոնակարդով ընթացող մրջյունների չարքին' ՍաՀակը մւորում է. «Ոնց որ եսաղուրկ, անՀոդի մարդկանցից բաղկացած սւրկամիւ ժողովուրդ: ... Գոնե նրանցից մեկը, մեկնումեկը ըմբոսւանար Հրամանին, դուրս դար չարքից ու չարունակեր առաջ չարժվել' թեկուղ ն իր մաՀվան դնով, մի՞թե աղաւ Հոդին, քո ինքնությունը չարժեն մի մաՀ, երբ անէանում է ընդամենը քո ողորմելի ֆիղիկական մարմինը» (էջ 91): ՍաՀակը Հենց այդ աղաւ Հոդին է: Ադալյանի բողոքը մարդու մրջնանալու-մանրանալու դեմ է: Մանրացած, ինքնությունը ն նախաձեռնությունը կորցրած մարդիկ վերածվում են կույր ու բթամիւ ամբոխի, որը թունավորում է անՀաւի կյանքը' աչխաւելով նրան դարձնել իր նման: Սե÷ական դեմքն ունեցող անՀաւի կարնորման առումով խորՀրդանչային իմասւ ունի վեւի վերջին ւաւկերը: ՍաՀակի դերեղմանի վրա ամռանը «Հայւնվեց արւակարդ դեղեցկության, երկնադույն մի կակ266

ւուս' լայն բացված թներով, ասես խաչքարի ÷որադրանկար լիներ» (էջ 216): Այսինքն' եթե մարդը Հավաւարիմ մնա իր կոչմանն ու էությանը, բնության մեջ նս Հավասարակչռություն ու ներդաչնակություն կսւեղծվի (այրված կակւուսի ÷ոխարեն նոր ու ավելի դեղեցիկն է աճում): Ադալյանի կարծիքով' մարդու ն բնության ներդաչնակությունը ւիեղերքի միասնականության առանցքն է: Վեւում մարդը, օձը, արւույւը, մողեսը, մրջյունը մեկ միասնական ամբողջի մասերն են, ւայմանավորված մեկը մյուսով: Այդ ղդացողությունն է թերնս ւաւճառը, որ ՍաՀակը, բավարար Հիմքեր ունենալով' չի սւանում օձին, ընդՀակառակը, Հիանում է նրա դեղեցկությամբ: Գուցե (վըսւաՀ չեմ) մարդու, բնության, ւիեղերքի միասնականության ըմբըռնումով է ւայմանավորված վեւի չւրոՀված կառուցվածքը, այն դլուխների ու մասերի չբաժանելը: Արձակի մեջ նկաւվող այս միւումը (այդւիսի չւրոՀված կառուցվածք ունի նան Զ. Խալա÷յանի «Վասիլ Մեծ...» վեւը), ինչով էլ այն ւայմանավորված լինի, դժվար է դարձնում ընթերցանությունը: իբրն բնության մի անբաժանելի մաս, վեւում Հեւաքրքրական դեր ունի օձը: Այդ դերն իրական է ու խորՀրդանչային: Դա ԳոդաՀովւի ՀրդեՀից այրվածքներով ÷րկված մի օձ է, որ աւասւան է դւնում ՍաՀակի ամառանոցի ղովասուն ւարւեղում ն ի վերջո բուժվում: Բայց միննույն ժամանակ դա Եվային Հեւամոււ ասւվածաչնչյան օձն է, ՀերոսուՀուն' ԱնաՀիւին սիրաՀարված, որ սողոսկում է նրա ծոցը ն վերջինիս Հոդով Հեռացնում ՍաՀակից: Գայթակղիչ, դեղեցիկ ու թունավոր օձը կնոջ երկմւության ակունքն է, նրան սաՀմանադծի վրա ւաՀող կասկածը, որ երերուն է դարձնում նրա Հավաւարմությունը: ՊաւաՀական չէ, որ օձի մերձեցումից Հեւո ԱնաՀիւը քաղաք է դնում ն չի վերադառնում մինչն ՍաՀակի մաՀը: «Մրջնանոց» վեւի Հերոսն աւրում է որոչակի ւաւմական ժամանակաչրջանում: Նա ոդնորվել է Համաղդային իդեալներով, ողջունել իր երկրի անկախությունը, Հույսեր ÷այ÷այել ու Հիասթա÷վել, որովՀեւն Հասկացել է, որ «անկախությունը ոսկեւառ թուղթ է, ոչ Հոդու բառ», որ ամեն մեկը սրբադրում է իր էությանը Համաւաւասխան' «դողը' դողավարի, սւախոսը' սւաւաճույճ...»: Բայց նույն այդ որոչակի ւարածքում ու որոչակի ժամանակում աւրող մարդն իր էության մեջ միացնում է բոլոր ժամանակները ն բոլոր ւարածքները: Այս իմասւով Հաւկանչական է վեւում կրկնվող մի

ւաւկեր-ւեսիլ, որ ժամանակաւարածքային խնդիր է լուծում: Երբեմն Հսւակ, երբեմն մչուչաւաւ (նայած ւրամադրության), Հերոսի աչքին Հեռվից երնում են (Հաճախ Հսւակ թվարկվում է, որ դրանք չեն երնում) Զինական մեծ ւարիսւը, Բեո÷սի բուրդը, Պիղայի աչւարակը, Պարթենոնը, Զվարթնոցը... Այսինքն' դրողն ուղում է ասել, որ ւարբեր դարերում ն ւարբեր երկրներում նույնն է եղել իր դեմքն ունեցող անՀաւի ն կույր ու բթամիւ ամբոխի Հակամարւությունը: Այս կերւ ՍաՀակի աւրած որոչակի ժամանակը մւնում է Հավերժական ժամանակի չրջաււույւի մեջ, ժամանակը նս դառնում է միասնական: Մարդու մենակության ն ողբերդության մասին այս ւաւմության մեջ խաչաձնվում են կյանքից ծնված բաղմաթիվ մւաՀոդություններ ու Հարցադրումներ: Բայց ավանդական իմասւով սա կյանքի վեւ չէ, այլ դաղա÷արների: Փոքր է Հերոսի դործունեության կենսաւարածքը, նա աւրում է ոչ թե մարդկանց, այլ խորՀրդանիչների աչխարՀում: ԱնՀաւ-Հասարակություն բախման ռոմանւիկական մոդելը ՀամաչխարՀային դրականության մեջ ամենաւարածված ւեսակներից է' բնորոչ Բայրոնի, Լերմոնւովի, իսաՀակյանի ն ուրիչ չաւերի սւեղծադործությանը: Նոր չէ նան Հասարակությունից ÷ախուսւը իբրն նրա մերժման եղանակ (վկա' Աբու-Լալա ՄաՀարին): Ուրեմն' ի՞նչն է նոր «Մրջնանոց» վեւում, ն որւե՞ղ ւեւք է ÷նւրել նրա արժեքը: Նոր են միջավայրը, ժամանակը, անՀաւին ու Հասարակությանը իրար դեմ Հանող ւաւճառները, թերնս ժանրը (թեման ավելի չաւ արծարծվել է ւոեղիայում), Հեղինակի ÷ոխաբերական մւածողությունը, Հարուսւ լեղուն, նկարադրության արվեսւը: Ցուրաքանչյուր ժամանակ ծանոթ մոդելի մեջ դնում է ւվյալ ժամանակին Համաւաւասխան բովանդակություն: ԱՀա Հակադրության ծանոթ կաղաւարը Ն. Ադալյանը իմասւավորել է նոր' մեր ժամանակների բովանդակությամբ ն դրանով իսկ կաւ Հասւաւել Բեո÷սի բուրդի ժամանակների ն մեր օրերի միջն' Հավասւելով մարդու ն մարդկանց կաւի նույնօրինակ բնույթը: Սրա մեջ էլ երնի ւեւք է ւեսնել վեւի արժեքը:

ՈՉ ՌՈՄԱՆՏԻԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ժամանակի Հախուռն ւարերքի մեջ դժվար են ղանաղանվում իրադարձությունների Հիմնական ու երկրորդական կողմերը, ն միայն մեծերը կարող են կռաՀել «... թե ի՞նչն է, որ // Դառնալու է էդուց անցյալ, // Եվ ի՞նչն է, որ, Հեռու մի օր, // Պիւի կանդնի բա՛րձր ու ւայծառ...»: Օրինաչա÷ը դրականության, մասնավորաւես արձակի Համար կոււակումների անՀրաժեչւությունն է, որ ընդՀանրացումների Հիմք է ւալիս: Փոքր-ինչ Հեռվից կյանքի ավարւված ÷ուլն ավելի Հսւակ է երնում, ն մի Հարթության վրա կողք-կողքի եկած դեւքերն ու դեմքերը ներկայանում են ւաւճառաՀեւնանքային կաւերի մեջ: Այս ւրամաբանությամբ է Հավանաբար սւեղծվել Ռուբեն Հովսե÷յանի «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւը1: Սարյանական բնանկարից ներչնչված վերնադիրը, որ կարծես թելադրում է եթե ոչ ռոմանւիկ կամ Հովվերդական, աւա դոնե խաղաղ, բանասւեղծական կամ սւեղծարար-աչխաւանքային Հոդեվիճակ, սւեղծադործության ամբողջ ընթացքում առաջացնում է Հակառակ ւրամադրությունը, ընթերցողի առաջ բացելով բարդ ու դաժան իրականության ւաւկերը: Նախկին անաւաւում նկարի Հանդույն սւեղծված ծիրանիների այդին ւարիների ընթացքում կրկին ամայի է դառնում (ծառերը ծերացել էին ն սղոցվել), բայց այդու երաղանքը, նրա ւեսիլն իբրն խաղաղ ու սւեղծադործ կյանքի խորՀըրդանիչ մնում է Հերոսի մւաւաւկերում: Վեւն ավանդական է ն միաժամանակ նոր, քաղաքական է ն սովորական, կենցաղային է ու Հոդեբանական: Այս, թվում է, իրարամերժ Հաւկանիչները ղուդորդվում են ներդաչնակորեն ն երնան Հանում վեւի ժանրային ÷ո÷ոխությունների ւարբերակներից մեկը: Ավանդական է այնքանով, որ վեւի առանցքում մի ընւանիքի ողբերդական ւաւմությունն է, որը կարող է ընդՀանրացում լինել բաղում այլ ընւանեկան ճակաւադրերի: Ավանդական է այնքանով, որ վեւի Հերոսը անւոՀմ, անընւանիք ն Հասարակությունից մեկուսացած անՀաւը չէ (ինչւես նորադույն արձակ երկերից չաւերում), որը ոչ անցյալ ունի, ոչ աւադա: Ավեւիքի արմաւները ձդվում են

Ռուբեն Հովսե÷յան, Ծիրանի ծառերի ւակ, Երնան, 2006:

մինչն ւաւ ու ւաւ ն ճյուղավորվում որդու ն աւա ... մուրացիկ երեխայի մեջ: կարնորը, որ դալիս է ավանդական վեւից, մարդու, ընւանիքի ճակաւադիրն է Հասարակության ն ժողովրդի նորադույն ւաւմության Համաւաւկերում' ւայմանավորված այդ ւաւմության դրվադներով: Վեւը նոր է իր ւոեւիկայով, կառուցվածքով, ոճով: Վեւի դործողությունների իրական ժամանակն ավելի մեծ է, քան դեղարվեսւական ժամանակը, ֆաբուլան ավելի ընդարձակ է, քան սյուժեն: Գործողությունները դերաղանցաւես անցյալում են կաւարվում, Հերոսը դրանք Հիչում է իբրն կաւարված իրողություններ: Այսինքն' ինչւես նորադույն վեւերից չաւերում, սյուժեն Հերոսի խոՀերի ու Հիչողությունների ձնով ծավալվում է դեւի եւ, դեւի անցյալ, իսկ դեղարվեսւական ներկա ժամանակում այն չաւ ÷ոքր ւարածություն է ղբաղեցնում: Ավեւիքը դյուղից սայլով չիր է բերում քաղաքում վաճառելու, դնորդի Հեւ սուրճ է խմում, խանութից մթերք առնում, Հանդիւում է խնամուն, ծիրանի ÷այւից դեղարվեսւական իրեր սարքող Վարոսի որդուն ն մի մուրացիկ երեխայի ձեռքից բըռնած, վերադառնում դյուղ: Եվ այս ընթացքում, դրվադ առ դրվադ, Հիչում է անցած կյանքը: «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւը քաղաքական է, որովՀեւն այնւեղ մարմին է առել մեր նորադույն ւաւմության վերջին չրջանի մի որոչակի Հաւվածի քաղաքական կյանքը, Հեղա÷ոխությամբ ու Հեղա÷ոխականությամբ, կամ, ավելի ճիչւ' իչխանա÷ոխությամբ, բռնաւեւության, քծնանքի, լրւեսների, Հանցադործների, ղոՀերի ն այլ ւաւկերներով: Համաժողովրդական էքսւաղի, բռունցքված ձեռքերի, անձնաղոՀ նաՀաւակների ÷ոխարեն վեւում երնում են ժողովրդի խանդավառության Հաչվին ւուրակով ÷ող Հավաքողների, նույն ժողովրդի աչքին «թող ÷չող» կեղծ Հացադուլավորների (որ սովորական ջրի ÷ոխարեն Հավի արդանակ էին խմում), դեռնս կենդանի ղինվորների ենթադրվող դիակների վրա սակարկող մեռելավաճառների, սե÷ական անձի աւաՀովության Համար բոլոր կասկածյալներին վերացնող, Հանուն անձնական չաՀերի կալանավայրերի մարդասւաններին օդւադործող իչխանավորների քսւմնելի կերւարները: «կերւար» բառի առիթով ւեւք է վերաւաՀում անել, որովՀեւն վերը նչվածներից ոչ բոլորն են դառնում կերւար, ավելի ճիչւ կլինի նրանց մասին խոսել իբրն խորՀրդանիչների: Եվս մի առանձնաՀաւկություն: Պաւմական Հայւնի դեւքերի ականաւեսներից չաւերն այսօր կարող են Մորուքավորի կամ ներքին դործոց

նախարարի կերւարներում ւեսնել իրական մարդկանց, ճանաչել նրանց նախաւիւերին: Սակայն Հեղինակը ւաւմական վեւ չի դրում, այլ' քաղաքական, ուսւի նրա կերւարները նույնական չեն իրենց նախաւիւերի Հեւ, դրանք լինելով իրական' միաժամանակ ընդՀանրացում են: Դրա լավադույն օրինակը Մորուքավորն է, որն իր մեջ միավորում է Շարժման մի քանի դեմքերի: Շաւ ավելի թա÷անցիկ, ակնառու է դաչնակցական կուսակցության դեմ նախկին իչխանությունների վարած քաղաքականության քննադաւությունը' երդիծանքի ղդալի ւարրերով: կեղծիքի, քծնանքի, չաՀի, Հանցանքի, իր «ղավակներին ոււող Հեղա÷ոխությունից» Հեւո չարունակվող ավելորդ Հեղա÷ոխականության ւայմաններում ծիրանիների ւակ կյանքը դժոխքի է վերածվում: Ավեւիքի ն Օվսաննայի որդուն' Գոռին, որ կռվել էր թե՛ Աֆղանսւանում ն թե՛ Ղարաբաղում, ձերբակալում են' ղենք ւաՀելու մեղադրանքով: իսկ ղենքը, որ կբավարարեր մի ամբողջ ջոկաւի, Հենց իրենք էին դրել ձերբակալվածի ւանը... Գոռի մայրը որդուն ձերբակալելու կսկիծից մաՀանում է, Հորը թույլ չեն ւալիս բանւ այցելել, որդուն' մոր դերեղմանին: Ասված է. երբ Հուը չրջվում է, Հեւիններն առաջ են անցնում: Նախկինում երբնէ ÷ողկաւ չկաւած ն այժմ միայն արւասաՀման դնալու նկարի Համար ÷ողկաւ կաւած ու դրանից նեղվող երիւասարդը բարեխիղճ աչխաւող Ավեւիքին աչխաւանքից Հանում ն մի անբանի նսւեցնում է նրա ÷ոխարեն, նախկին դողը բանւաւան է դառնում, Ավեւիքի խնամի նախկին դասախոս ւրոֆեսորը դրադարանի դրքերը Հերթով վաճառելով' Հաց ու կարւոֆիլ է աւաՀովում աւրուսւի Համար: «իսկ անկախ մեր երկրում ամեն բան խառնվել է... Ո՞վ է դողը, ո՞վ է բողը' ոչ ոք չդիւե...»,- մւորում է Հերոսը: «Երկիրը կւրուկ ջաՀելացել էր, Հեղա÷ոխության ճարւիկ ւղերքը բուռն դրոՀով դրավել էին ոչ միայն դրամաւունը, ÷ոսւը, ռադիոն, Հեռուսւաւեսությունը, իչխանության ւալաւները ն առաջին կարնորադույն միացյալ Հիմնարկները, ինչւես ուսուցանել էր դասական Հեղա÷ոխությունների Հանրամաւչելի ձեռնարկը, այլ' ւնւեսության, կառավարման միջին ու սւորին բոլոր օղակները... Միայն թե, չան ծիծ կերածներ, կյանքը Հո ուսանողական Հանրակացարան չէ, որ միայն ջաՀելներով բնակեցվի...» (էջ 22, 23): Փոխվում են ւաչւոնյաները, բարոյական սկղբունքները, մարդկանց սոցիալական վիճակը: Մարդու քաղաքական վարքադիծը, սոցիալական վիճակն ու Հոդեբանությունը ÷ոխկաւակցված են, ն Հենց սրանով է ւայմա271

նավորված վիւական կառույցի բաղմաչերւությունը: Այս երնույթների ւաւճառաՀեւնանքային կաւը վեւում ունի խորքային դըրսնորում, այսինքն' ընթերցողին է վերաւաՀված Հերոսի Հուչերի Հաւվածները ն ներկայի դործողությունները դիւել մեկ ամբողջության մեջ ն անել եղրակացություններ: Վեւի առանձին դրվադները' կաւված Գոռի, Մանչուկի, Լողլողի Հեւ, առարկայացնում են երկրի ներքին կյանքի մասին ընդՀանրական դաւողությունները, որոնք ղդալի ւեղ են դրավում: Դա վեւի ոճակառուցվածքային Հաւկանիչներով է ւայմանավորված: Ամեն ինչի մասին ւաւմվում է իբրն անցյալում (խոսքի ւաՀից առաջ) կաւարված դործողություն, ինչւես արդեն նչվել է' ոչ որւես դեղարվեսւական ներկա: Սակայն դա չի խանդարել Հեղինակին' մի քանի բնորոչ ւաւկերներով ւեսանելի դարձնել վերացական թվացող բնութադրությունները: Բավական է Հիչել Մորուքավորի, ներքին դործոց, անվւանդության ն այլ նախարարների «թարմանալն» ու խնջույքը քաղաքից դուրս, նրանց ÷ոխՀարաբերություններում ւիրող սւորաքարչության, կեղծիքի, սնա÷առ մեծամւության ոդին: Վեւում երկու չերւ են կաղմում Հերոսները. մի կողմում Հանցադործ ու սադիսւ վերնախավն է ն նրանց սւասարկող լրւեսները, մյուս կողմում' նրանց ղոՀերը, Ավեւիքի ընւանիքը, Վարոսն ու նրա որդու աղաւամարւիկ ընկերները, մուրացիկ երեխաները: Հեղինակը ցույց է ւալիս, որ ըմբոսւության ոդին բոլորի մեջ չէ, որ մեռել է: Եթե Ավեւիքի Հարնանները Գոռին ձերբակալելիս դուռ ու լուսամոււ ÷ակում ն վարադույրի Հեւնից են նայում իրադարձություններին (մեղքը նրանցը չէր, այլ վախի մթնոլորւ սւեղծողներինը), աւա Վարոսի որդու ընկեր-աղաւամարւիկները մի լավ դաս են ւալիս մուրացիկ երեխաներին չաՀադործող ն միայն աքլորի մսով սնվող Բոքոնին: Համաւարած այս մռայլության մեջ, Հեռաւաւկերում, իբրն խաղաղ դոյության խորՀրդանիչ, իբրն ւեսիլք ու երաղանք, միչւ առկա է ծիրանի ծառերի այդին: Վեւի կենցաղային ու Հոդեբանական չերւում կյանքը բացաՀայւվում է ճչդրիւ մանրամասներով: Այս ոլորւում կյանքի դույներն ավելի իրական, թերնս ավելի ծանոթ են: Դա վերաբերում է Արարաւյան դաչւի բնանկարին, ուր բնորոչ մանրամասներով են ներկայանում ելակի մարդերի իրար Հյուսված թելիկներով ւաւկերները, Հավանոց քչվող Հավերը, Ենոքի' ներծծած նավթից ամբողջովին սնացած սայլը, վրիժառու կաչաղակը... Արարաւյան դաչւավայրում, ուր ջրի առկայությունը դյուղացուն ամրացնում է Հողին ն

Հողի վրա կենւրոնացնում նրա բոլոր Հեւաքրքրությունները, մնացած ամեն ինչ դառնում է երկրորդական: Այս առումով չաւ դիւուկ է Հեղինակի բնութադրությունը. «իսկական Բրիսւոսն էլ իր առաքյալների Հեւ եթե Արմավիր դար, Հրաւարակում երկու Հարյուրից ավելի ունկնդիր Հաղիվ Հավաքվեր, քանղի Հայի արմավիրցի ւեսակը անասելի դժվարությամբ է ւոկվում ւնից, Հողից, չուկայից ու մըւնում այն ւաճարը, ուր Հավաւ է քարողվում, դաղա÷արներ են առկայծում, քաղաքականություն է խմորվում» (էջ 48): Արձակադրի դրիչը նույնքան վսւաՀ է թուրքմենական անաւաւներում աչխաւող երկրաբանների, օձաորսների կենցաղի, դործողությունների, մասնադիւական կարողությունների, միջավայրին բնորոչ մարդկային բնավորությունների ւաւկերման Հարցում: Զուսւ ու Համողիչ դույներով է Հեղինակը ներկայացնում Ավեւիքի ու Օվսաննայի սերը, նրանց ծնողական ղդացումները, Գոռի Հայրենասիրությունը: ԱռՀասարակ դրողի խոր դիւողականությունը օդնում է նրան դւնելու երնույթի բնութադրական Հաւկանիչը, բնորոչ մակդիրը ն կամ Հարմար ÷ոխաբերությունը: Այս Հաւկանիչներն օդնում են արձակադրին խուսա÷ելու չաւախոսությունից ն Համառու խոսքով Հասնելու մեծ ււավորության: Օրինակ. Հայերի արւադաղթը, օւար երկրների մարդաորսական քաղաքականությունը, այդ երնույթների ւաւճառները Հանդամանորեն նկարադրելու ÷ոխարեն Հովսե÷յանն սւեղծում է մի ււավորիչ ÷ոխաբերություն. «Զե՞ս ւեսնում, դեսւանաւները ողջ-ողջ ոնց են կուլ ւալիս մայթով անցնողներին»: «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւը ծնում է նան մւաՀոդություններ: Ճիչւ է, որ ժամանակը դեմքերն ու դեւքերը իրենց ւեղն է դնում ն օդնում ավելի սթա÷ դնաՀաւելու եղելությունը, բայց դա միանչանակ չէ, որովՀեւն ժամանակը նան կորուսւներ է ւալիս: Զէ՞ որ ժամանակին, դեռնս անւեղյակ իրեն խաբողների դավերին ու կեղծիքներին, ժողովուրդն աւրեց իր մեծադույն ոդնորություններից մեկը ն Հաղթանակների ու նաՀաւակների արյան դնով սկսեց աղաւվել Հավերժական ղոՀի իր բարդույթից: Այո, ժողովուրդն անասելի Հիասթա÷վեց ու ողբերդություն աւրեց, բայց դա Հաջորդեց Հավաւին: Նչանակում է, որ այդ օրերի կյանքի ւաւկերը ինչ-որ չա÷ով միակողմանի է վեւում: ինչ խոսք, դրողից չի կարելի ւաՀանջել այն, ինչ նա չի էլ ծրադրել իր վեւը դրելիս: Հասկանալի է նան, որ իսկական դրականությունը միչւ ընդդիմություն է, ն դրողի վրա է դրված իրականության արաւները բացաՀայւելու առաքելությունը:

Եվ ամենադլխավորը. չւեւք է մոռանալ, որ Հեղինակը քաղաքական վեւ է դրում, ն նրա նւաւակը կյանքի Համակողմանի նկարադիրը չէ: իբրն քաղաքական վեւ, «Ծիրանի ծառերի ւակ» երկն ուղղված է նախկին իչխանությունների դեմ, դա քննադաւություն է երբեմն դրուեսկի Հասնող ւաւկերներով, Հեւնաբար դրուեսկի կողքին դրական կողմերի ընդդծումը կսւեղծեր ոճական աններդաչնակություն: Այնուամենայնիվ, եթե ոչ ոճական աններդաչնակություն, աւա առնվաղն ն՛ ոճի, ն՛ Հեղինակային դիրքորոչման ւարբերություն կա քաղաքական վերնախավի ն Հասարակ մարդկանց նկաւմամբ ունեցած վերաբերմունքում: Ծիրանի այդի, ասել է, թե արդար աչխաւանքի երկիր սւեղծելու Հեռանկարը, դոյի Հիմքերն ու կեցության Հենարանները դրողը ւեսնում է չարաւավորված խղճով ու վարքադծով մարդկանց մեջ: Եվ լավ է, որ Ռ. Հովսե÷յանի վեւում, Համաւարած արաւների, սւի ու կեղծիքի ծովում կան նան Ավեւիքի նման անՀաւներ, որոնք իրենց աչխաւասիրությամբ ու անաղարւ բարոյականությամբ դառնում են երկրի ջիղը: Ավեւիքի վարքադծի Հիմքը բարությունն է: Դա աւրելու Համար բավական է թե ոչ, դըժվար է ասել, բայց դրողը Հավաւացած է, որ միայն ուժեղ մարդը կարող է բարի լինել, որովՀեւն «Զենքն էլ թույլի սւեղծած է»: Գուցե դա է ւաւճառը, որ դրողը, Հավաւալով բարու ուժին, վսւաՀ չէ նրա Հաղթանակին, որովՀեւն «կյանքի ամենամեծ առեղծվածն այն է, որ չաւ Հաճախ այդ ւայքարում Հաղթում է թույլը» (էջ 94): Վեւի կառուցվածքի Հիմնական բաղադրիչը Հիչողությունն է, որի միջոցով էլ ամբողջանում է Հերոսի կյանքի ւաւկերը: Գուցե անլուրջ Հնչի, բայց, եթե կարելի է ասել, Հուչերը երբեմն ճիչւ չեն ւեղաբաչխված: Արմավիրից քաղաք եկող Հերոսին մենք Հանդիւում ենք քաղաքի մոււքի մու, լույսը բացվելու ւաՀին: (ի դեւ, այսւեղ կա մի չաւ լավ ւաւկեր, որ դարձյալ վկայում է դրողի նուրբ դիւողականության մասին. «... նոր օրվա լույսը, որւես սքանչելի մւրուկ, սայլակից քիչ առաջ ընկած էր քաղաք մւնում ն ոչ թե վերից Հավասարաչա÷ թա÷վում...»): Հերոսն անցնում է քաղաքամոււքից չուկա ն մինչն Սարյանի արձան, աւա խանութ ն խնամու ւուն ճանաւարՀը ն այդ ոչ երկար ճանաւարՀին, ւուրնառի ու մարդկանց Հեւ Հանդիւումին ղուդաՀեռ, դրվադ առ դրվադ Հիչում է կյանքի դեւքերը, որոնք էլ իրենց Հերթին ընդմիջվում են Հեղինակային խոսքով: Հուչերի այդւիսի Հորդումը կարճ ւարածության վրա (մանավանդ որ Արմավիրից Երնան ամբողջ ճանաւարՀն անցել է ներքին

խոՀը լռեցրած) թվում է ոչ այնքան Համողիչ: Երբեմն անՀամողիչ են նան սյուժեւային դրվադների ն Հուչերի ւաւառիկների ղուդորդումները: Օրինակ. չուկայում Շերե÷ուկին չիր վաճառելիս, երբ վերջինս Հարցնում է ծիրանի չրի մասին, Ավեւիքն այդ դործնական խոսակցության ւաՀին ւարվում է Հուչերով, որոնք մի քանի էջ են ղբաղեցնում վեւում: Սա, իՀարկե, անբնական է, որքան էլ նկաւի ունենանք, որ մւքի թռիչքը սաՀմաններ չի ճանաչում ո՛չ ժամանակի, ո՛չ էլ ւարածության իմաւով: ԸնդՀանրաւես Հուչային վերաւրումները չաւ ւեղ են ղբաղեցնում վեւում, որոնք արՀեսւականորեն դանդաղեցնում են սյուժեի ընթացքը: Ռուբեն Հովսե÷յանի «Ծիրանի ծառերի ւակ» վեւը մեր նորադույն ւաւմության չրջադարձային ւաՀերից մեկի դեղարվեսւական ընդՀանրացումն է: ի ւարբերություն նույն կամ նման թեմա չոչա÷ող մի քանի երկերի, Հովսե÷յանի վեւի Հիմքում որոչակի մարդու, մարդ անՀաւի ճակաւադիրն է' լծորդված երկրի ճակաւադրին: Վեւում մարդը ոչ թե միջոց է ինչ-ինչ խնդիրներ բացաՀայւելու, այլ' նւաւակ: իսկ սա ամեննին էլ ÷ոքր արժանիք չէ:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Գրող, դրականություն, ընթերցող .......................................................................« Ա մաս

ԳՐԱԿԱՆ ՈՒՂԻՆԵՐՈՒՄ

«Երեք երդից» մինչն Նավղիկե...........................................................................29 Չարենցի «Աթիլլա» ւոեմը .................................................................................65 Չարենցյան ինչ-ինչ աղդակներ արդի Շայ ւոեղիայում..................................78 Պաւմության դեղարվեսւական արձադանքը .................................................92 Նորօրյա խոՇեր Շին դրամայի չուրջ ................................................................104 Քրիսւոնեական թեմաներն ու խորՇրդանիչները ՎաՇադն Դավթյանի ւոեղիայում ....................................................................................................11« Գիչերերդության խորՇուրդը.............................................................................140 Բ մաս

ՔՆՆԱԴԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Խ. Աբովյանը արնմւաՇայ քննադաւության դնաՇաւությամբ .................15« Ա. Չուանյանը սւյուռքաՇայ դրականության քննադաւ............................175 Արսեն Տերւերյան...............................................................................................191 Հրանւ Մաթնոսյանի դասերը...........................................................................201 Գրական երկի ւարաբնույթ ընկալումները....................................................215 Մի քանի դիւարկումներ արդի Շայ վեւի ներժանրային ղարդացումների մասին ................................................................................226

Գ մաս

ԳՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ

Ավեւիս ԱՇարոնյանի «Գիրքը» .......................................................................241 Էսքիղ՝ դիմանկարի Շամար................................................................................25« Պայմանականի ւրամաբանությունը ...............................................................264 Ոչ ռոմանւիկ ւաւմություն .............................................................................269

ՔԱԼԱՆԹԱՐՅԱՆ ԺԵՆՅԱ

ԳՐԱԿԱՆ ՀՈՐԻԶՈՆՆԵՐ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ

ՀՈԴՎԱԾՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎԱԾՈՒ)

Տեխ. խմբադիր՝ Վ. Զ. Բդոյան

Համակարդչային չարվածքը` Թ. Շ. Վարդանյանի Համակարդչային ձնավորումը՝ Թ. Շ. Վարդանյանի Ա. Խ. Աղուղումցյանի

Սւորադրված Է ււադրության 12.12.08 թ.: Չաւսը՝ 60x84 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթ: Հրաւ. 15.8 մամուլ, ււադր. 17.5 մամուլ = 16.« ւայմ. մամուլի: Տւաքանակ՝ 500: Պաւվեր՝ 101:

ԵՊՀ Շրաւարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1

ԵՊՀ ււադրաւուն, Երնան, Աբովյան 52