Հայ – ադրբեջանական հակամարտության նկարագիրը. Հայաստանի Հանրապետության և Արցախի հոգեբանական անվտանգության խնդիրները հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ
ՀԱՄԱԼՍԱՐԱ

ԼԱՅ-ԱԴՐԲԵՑԱՆԱԿԱՆ
ԼԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ
ՔԱՐՈԶՉԱԿԱՆ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՀ ԼԱԲՈՐԱՏՈՐԻԱ

Դավիթ Ջամալյան

Հայ - ադրբեջանական
հակամարտության
քարոզչական նկարագիրը

Հայաստանի Դանքաղետության ն Ա՛ցախի
հոգեբանական անվտանգության իխննդիհնեը
հայ-ադրբեջանական հակամարտության համաՏեւստում

Երեան
ԵՊՀ հրատարակչություն
2015

ՀՏԴ 323.232:327
ԳՄԴ 66.3-:66.4
Ջ 240
-՛ատաւակության է եաՇխավուել
ԵՊԴ3Հ ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետի
գիտական խուհուդը

Խմբագիր՝ բան. գիտ. թեկնածու, դոցենտ Ն. Մարտիրոսյան

Ջամալյան Դ. Վ.

Ջ 240 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը.
Հայաստանի Հանրապետության ն Արցախի հոգեբանական անվտան-
գության խնդիրները հայ - ադրբեջանական հակամարտության հա-
մատեքստում/Դ. Վ. Ջամալյան. - Երեան, ԵՊՀ հրատ., 2015 թ. 164 էջ:

Գիրքը վերաբերում է հայ - ադրբեջանական հակամարտության
քարոզչական նկարագրին: Գրքում խոսվում է Գայաստանի Հանրա-
պետության դեմ պաշտոնական Բաքվի ծավալած քարոզչության ուղ-
ղությունների, այդ ուղղություններից յուրաքանչյուրի նպատակների,
ռազմավարության ու թեզերի մասին: Առանձնահատուկ ուշադրութ-
յուն է դարձված թշնամական քարոզչության «հայաստանյան ուղ-
ղությանը»՝ այն թեզերին, որոնք ադրբեջանական քարոզչամեքենան
փորձում է զարգացնել մեզանում:

Գրքում անդրադարձ է արված ադրբեջանական քարոզչության
խոցելի կողմերին, մանրամասնորեն ներկայացված են ադրբեջանա-
կան քարոզչական ագրեսիային դիմակայելու ն հաջողությամբ հա-
կազդելու ուղիները:

ՀՏԴ 323.232:327
ԳՄԴ 66.3:66.4
ԷՏՑԻ| 978-5-8084-1952-0

Թ ԵՊՀ հրատ., 2015
Թ Ջամալյան Դ. Վ., 2015

Հեղինակի կողմից

Ընթերցողի դատին է ներկայացվում «Հայ -
ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական
ասպեկտները» աշխատությունը: Այն նվիրված է
մեր երկրի համար հրատապ մի խնդրի՝ Հայաստա-
նի դեմ տարվող թուրք - ադրբեջանական քարոզ-
չությանը:

1994-ից առ այսօր` Ադրբեջանի հետ հայոց
երկու պետությունների սահմանին հաստատվել է
հրադադար: Արդեն քսան տարի է, ինչ ազատագըր-
ված է 11432 քառ. կմ հայրենիք, քսան տարի է, ինչ
Արցախը հայապատկան է, սակայն հայ - ադրբե-
ջանական հակամարտությունը կարգավորված չէ.
կարգավորված չէ, քանզի Ադրբեջանը դեռնս հա-
վակնում է Արցախի տարածքի հանդեպ: Եվ ահա
երկու տասնամյակ է, ինչ այդ հակամարտությունը
մոլեգնում է դիվանագիտական ն տեղեկատվա-
կան հարթակներում: Մասնավորապես, տարիներ
շարունակ Բաքվում ն Անկարայում փորձում են
Հայաստանի հանդեպ տնտեսական, դիվանագի-
տական ն հոգեբանական ճնշումներ բանեցնելով՝
Հայաստանում հասունացնել Արցախն Ադրբեջա-
նին հանձնելու դիրքորոշումներ:

Այսօր արդեն առավել քան ակնհայտ է, որ
թուրք - ադրբեջանական քարոզչությունը վտան-
գում է մեր երկրի անվտանգությունը: Ավելին, այդ
քարոզչությունը իրավամբ պետք է գնահատել որ-
պես Հայաստանի անվտանգությանը սպառնացող
արտաքին մարտահրավեր: Հետնաբար` Բաքվի
քարոզչամեքենային հաջողությամբ դիմակայելն
ու երկրում առողջ բարոյահոգեբանական մթնո-
լորտ ապահովելը մեզ համար եղել ն մնալու է որ-
պես առաջնահերթություն:

Ի՞նչ է «հոգեբանական անվտանգություն»

Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ասվածը, ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում ադրբե-
ջանական քարոզչությունը, ի՞նչ թեզեր է օգտա-
գործում թշնամին իր քարոզչական նպատակը
ձեռք բերելու համար, որո՞նք են թշնամական քա-
րոզչության առավելություններն ու խոցելի կողմե-
րը: Եվ թերնս ամենակարնորը՝ ինչպե՞ս հակազդել
թուրք - ադրբեջանական քարոզչական ագրեսիա-
յին, ինչպե՞ս չեզոքացնել նրանից բխող սպառ-
նալիքները: Ահա հարցերի այն շրջանակը, որոնց
անդրադարձ է արված աշխատությունում:

Հույս ունենք, որ աշխատությունը օգտակար
կլինի Հայաստանի անվտանգության խնդիրներով
զբաղվող մասնագետների լայն շրջանակների հա-
մար:

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

ԳԼՈՒԽ 1

Ի՞ՆՉ է ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ
ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

1.1. Պատկերացում հոգեբանական
անվտանգության մասին

Հոգեբանական անվտանգությունը երկրի
անվտանգության համակարգի բաղադրիչներից է,
առանց որի այն լիարժեքորեն ապահովել հնարա-
վոր չէ: Գոգեբանական անվտանգությունը հրադա-
դարի պայմաններում ապրող մեր երկրի կենսունա-
կության գրավականներից է:

Գաղտնիք չէ, որ սեփական շահերը կենսագոր-
ծելու նպատակով պետությունները գտնվում են
մշտական հոգեբանական տայքաւի մեջ: Վերջինս
մի գործընթաց է՝ բաղկացած երկու բաղադրիչնե-
րից` հոգեբանական պատերազմից ն հոգեբանա-
կան անվտանգության ապահովումից: Այսպես,
եթե հոգեբանական տլատեւազմը հակառակորդի
դեմ ուղղված մի շարք մասնավոր հոգեբանական
դիվերսիաների ամբողջություն է, հոգեբանական
ազդեցության տարբեր ձների հանրագումար, ապա
հոգեբանական անվտանգության առղահովում ասե-
լով պետք է հասկանալ հակառակորդի համանման
ազդեցություններին հակազդելու միջոցառումների
ամբողջությունը, ըստ էության, անընդհատ մի գոր-
ծընթաց":

' Այստեղ անհրաժեշտ է զանազանել միմյանցից «հոգեբա-
նական պայքար», «հոգեբանական պատերազմ» ն «հոգե-
բանական անվտանգություն» եզրույթները ընդհանուրի ն
մասնավորի տրամաբանությամբ: Բանն այն է, որ «պայքար»
եզրը մենք տվյալ դեպքում դիտարկում ենք որպես մի ընդ-
գրկուն հասկացություն, որտեղ առկա է ե հակառակորդի
դեմ իրականացվող ակտիվությունը, ե հակառակորդի հա-

- Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

«Հոգեբանական պատերազմ» հասկացությունը
մենք դիտարկում ենք իբրն հոգեբանական պայ-
քարի, այսպես կոչված, «հարձակողական» կողմը,
որի թիրախը հակառակորդ երկրի բնակչությունն
է առանձին խմբերի կամ էլ` ողջ հասարակության
հանրային հոգեկանը: Հոգեբանական պատե-

րազմն որնէ երկրի հատուկ մար-
Հոգեբանական պատերազմի մինների կողմից իրականացվող
նպատակն է ցանկալի ուղղու- րոգեբանական հատուկ համալիր

մ ե մ այն
Աա հակամ ազդեցություն է այլ երկրի քաղա-

կորդ երկրի ազգաբնակչու- քացիական բնակչության կամ զին-
թյան. ինչպես առանձին մարդ- ված ուժերի անձնակազմի վրա՝
կանց, այնպես էլ առանձին քաղաքական, զուտ ռազմական
խմբերի, այդ թվում նան ողջ նպատակների իրականացման
հանրության դիրքորոշումնե- համար: Տվյալ դեպքում «հատուկ

աա ւմ համալիր ազդեցություն» ասելով
կազմալուծել խմբինպատա- հոգեկանի վրա ննրգործելու տար-
կաուղղված - կազմակերպված
գործունեությունը` մարդկանց բեր ձների ամբողջություն:
հնարավորինս կառավարելի Դոգեբանական պատերազ-
դարձնելով: մի նպատակն է ցանկալի ուղ-
ղությամբ փոփոխել այս կամ այն
հարցի վերաբերյալ հակառակորդ երկրի ազգաբ-
նակչության` ինչպես առանձին մարդկանց, այն-
պես էլ առանձին խմբերի, այդ թվում նան ողջ հան-
րության դիրքորոշումները, խախտել մարդկանց
հոգեկան հավասարակշռությունը, կազմալուծել
խմբի նպատակաուղղված -- կազմակերպված գոր-
ծունեությունը` մարդկանց հնարավորինս կառա-
վարելի դարձնելով:
Ժամանակակից հոգեբանության բնագավառում

մանման ազդեցություններից պաշտպանվելուն ուղղված
ակտիվությունը:

2 ՍքԵլՇԵՒՕօ 8. Լ, Շճւք6-Ել ոօ «օոՕՈ/ՎՇՇԵՕՄ 8ՕՄԻԵլ (ւլ6ոտ, ՅՁ-
ԱՅՁՎՄ, Ս6ԼՕՈԵլ, ՓօքաԵլ, ՕՈԵՐ:), ՄՄ օգ, 1999, օք 5.

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը 7

դիրքորոշում ասելով հասկանում են համապա-
տասխան կերպով գործելու ներհոգեկան պատ-
րաստականության վիճակը: Դիրքորոշումը հոգե-
բանական կառույց է, համակարգ՝ բաղկացած երեք
բաղադրիչներից: Դրանք են իմացականը (կար-
ծիք), հուզականը (տրամադրություն) ւ վարքայինը
(գործողություններ): ՁԱավորված

դիրքորոշման շնորհիվ անձը ընկա- Երկրի հոգեբանական
լում է ապագա իրադարձություն- անվտանգության ապահով-
ները որոշակի ուղղվածությամբ: ման նպատակն է բացառել
Դիրքորոշումը նախորդում է գոր- ողջ վերը նշվածը` չեզոքացնել
ծունեությանը ն պահպանում նրա հակառակորդի հոգեբանա-

ընթացքը հստակորեն նոպատա- կան դիվերսիաները` երկրում
կաուղղված ձնով: Փոփոխել այս ապահովելով կայունություն
կամ այն խնդրի վերաբերյալ անձի, ն առողջ բարոյահոգեբանա-
խմբի դիրքորոշումը կամ ձնեավո- կան մթնոլորտ: Իսկ վերջինս
րել նորը` նշանակում է դրդել նրան ենթադրում է մեծ թվով հոգե-
հանդես բերել ցանկալի վարք, կա- պես կայուն, իրավիճակին հա-
ռավարել, վերահսկել նրա գործու- մարժեք գործելակերպի ունակ
նեությունը: Հենց այս հեռանկարի ն թշնամուն հաղթելու վճռա-
համար էլ մղվում է հոգեբանական կան դիրքորոշում կրող քաղա-
պատերազմը: քացիների առկայություն:

Երկրի հոգեբանական անվտան-
գության ապահովման նպատակն է բացառել ողջ
վերը նշվածը` չեզոքացնել հակառակուդի հոգեբա-
նական դիվեւսիանեւր` ե՛կւում առղլահովելով կա-
յունություն են առողջ բաղոյահոգեբանական մթնո-
լուտ: Իսկ վերջինս ենթադրում է մեծ թվով հոգեպես
կայուն, իրավիճակին համարժեք գործելակերպի
ունակ ն թշնամուն հաղթելու վճռական դիրքորո-
շում կրող քաղաքացիների առկայություն:

«Հոգեբանական պատերազմ» եզրույթն ավան-
դաբար կիրառվել է «քարոզչություն» իմաստով:
Այդուհանդեձ «հոգեբանական պատերազմ»
եզրույթը լիարժեքորեն նույնական չէ «քարոզ-

3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

չություն» եզրույթին, քանզի հոգեբանական պա-
տերազմի զինանցում կան հոգեբանական ազդե-
ցության մի շարք սպեցիֆիկ ձներ, որոնք չեն տե-
ղավորվում «քարոզչություն» եզրույթի դասական
ըմբռնման շրջանակներում: Մանրամասնենք:

Հոգեբանական պատերազմը ենթադրում է հա-
տուկ հոգեբանական ազդեցության բազմաթիվ
ձներ, որոնք բոլորն ունեն հոգեմետ բնույթ: «Հոգե-
մետ» տերմինը ժամանակակից հոգեբանության,
հոգեբուժության ասպարեզում ընդունված է կիրա-
ռել հագեկանի վրա ազդող զանազան դեղամիջոց-
ները նշելու համար: Այս դեպքում, հիմնվելով «հո-
գեմետ» տերմինի ծագումնաբանության (քտ/Շհօ-
հոգի ն էօքօտ-ուղղություն` հոգուն ուղղված,
փսիխոտրոպ) վրա, մենք ընդլայնում ենք հոգեբու-
ժության ն հոգեբանության ասպարեզում այդ հաս-
կացությանը վերագրվող նշանակության սահման-
ները, դրանում ընդգրկելով նան հոգեբանական
պատերազմի զինանոցի բոլոր այն ազդեցության
ձները, որոնք կոչված են ուղղակիորեն ազդելու
հոգեկանի վրա` նրանում առաջացնելով հոգեծին
փոփոխություններ: Վերջիններս, ըստ դրանցում
խոսքային բաղադրիչի առկայության, նպատակա-
հարմար է խմբավորել երկու հիմնական տեսակի
մեջ՝ խոսքային ն ոչ խոսքային:

Խոսքային ազդեցությունը նույնական է քարոզ-
չությանը: Քարոզչությունը միտված է անձի դիրքո-
րոշումների համակարգին ն ենթադրում է խոսքա-
յին ազդեցություն: Այն կոչված է գրավոր կամ բա-
նավոր տեղեկության հաղորդման միջոցով դոկտ-
րինացիայի (գաղափարականացման) ենթարկել
հակառակորդի զինված ուժերի անձնակազմը,
խաղաղ բնակչությանը` ծրագրավորելով, ստերեո-
տիպացնելով նրանց վարքը ն. մտածողությունը:
Ասվածը ենթադրում է մարդու, խմբի մոտ ձնեա-

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

վորել որոշակի գաղափարներ, համոզմունքներ,
կարծիքներ, դրական կամ բացասական հույզեր
այս կամ այն իրադարձության, երնույթի, մարդու,
խմբի վերաբերյալ:

Հոգեբանական պատերազմի հիմնական նպա-
տակը մարդկանց կառավարելի դարձնելն է. քա-
րոզչությունն այդ վերջնական նպատակին հասնե-
լու հիմնական միջոցներից մեկն է միայն: Մինչդեռ
հոգեբանական պատերազմի հիմնական նպա-
տակին հասնելու համար հարկավոր է անձի մոտ
առաջ բերել նան հոգեֆիզիոլոգիական տարա-
բնույթ վիճակներ: Իսկ վերջինիս համար հարկա-
վոր են մարդկանց հոգեկանին ուղղված հատուկ,
ոչ խոսքային ազդեցության ձներ: Ոչ խոսքային
պետք է համարել մարդու հոգեկանի, խմբի վրա
Ֆիզիկական` լուսային, ձայնային, ջերմային, գույ-
ների, հոտերի, ինֆրակարմիր ճառագայթների,
ցածր հաճախականության ռադիոալիքների, քի-
միական զանազան նյութերի, դեղամիջոցների
ազդեցությունը: Տվյալ դեպքում խոսքը միջավայրի
տարաբնույթ ուժեղ սթրեսորների մասին է: Վերջին-
ներս մարդու հոգեկանում առաջացնում են որոշա-
կի ֆիզիոլոգիական գործընթացներ, որոնք հան-
գեցնում են նրա հոգեվիճակի, առհասարակ` հո-
գեկան ակտիվության որակական փոփոխության:
Հոգեմետ ազդեցությունների հետեանքով մարդու
հոգեկանում, խմբում առաջանում են հոգեծին` հո-
գեկանի վրա ազդելու հետեանքով առաջացած,
զանազան դրսնորումներ: Օրինակ` հայտնի է, որ
կարմիրի, ծիրանագույնի, նարնջագույնի ն դեղի-
նի ընկալման հետեանքով արագանում է շնչառու-
թյունը, հաճախանում է զարկերակը, բարձրանում
է զարկերակային ճնշումը: Գույների այս խումբը
գրգռում, ակտիվացնում է մարդկանց: Իսկ ահա
կանաչը, երկնագույնը, կապույտը ն մանուշա-

Ղ ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կագույնն ունենում են հակառակ` հանգստացնող
ազդեցություն:

Քարոզչության համատեքստում հաճախ կի-
րառվում են նան «տեղեկատվական պատերազմ»
ն «տեղեկատվական անվտանգություն» եզրույթ-
ները: Վերջիններս բովանդակային առումով ունեն
ավելի տարողունակ, ընդգրկուն բնույթ ն կիրառ-
վում են երկու նշանակությամբ` տեխնիկական ն
քարոզչական: Մանրամասնենք:

ա) Տեխնիկական կամ տեղեկատվական - տեխ-
նոլոգիական նշանակություն: Տվյալ դեպքում
խոսքը հակառակորդի տեխնիկական միջոցների,
սպառազինությունների, կապի համակարգերի հա-
մակարգչային կառավարման ծրագրերը խափա-
նելուն ուղղված տարաբնույթ տեխնոլոգիական
ազդեցությունների մասին է՝ այսպես կոչված «կի-
բեռպատերազմներ», ռադիոէլեկտրոնային պայ-
քարի միջոցներ (ՌէՊ) ն. այլն: Յատկանշական է,
որ այս դեպքում հակառակորդին հասցված զուտ
տեխնիակական, նյութական վնասը` տեխնիկա-
կան միջոցների անպիտան դառնալը, անուղղա-
կիորեն հանգեցնում է նան բարոյահոգեբանական
վնասին՝ նրա անձնակազմի բարոյալքմանը:

բ) Տեղեկատվական -- հոգեբանական (քարոզ-
չական) կամ անձի, հանրույթի հոգեկանին միտ-

` Տեղեկատվական -- տեխնոլոգիական պայքարի միջոցների
զինանոցը բազմազան է տարաբնույթ համակարգչային վա-
րակներ, հակառակորդի համակարգչային ցանցեր գաղտ-
նի մուտք գործելու ծրագրեր, ինֆրակարմիր ճառագայթ-
ներով համակարգեր, դյուրակիր միկրոալիքային սպառա-
զինություն, հզոր լազերային կայանքներ, հակառակորդի
էլեկտրոնային սարքավորումների մեջ միկրոպրոցեսորների
ներդրման միջոցներ, իմպուլսային խոցման միջոցներ՝ էլեկտ-
րամագնիսական բաբախող գեներատորներ («էլեկտրոնային
ռումբեր») ն այլն: Առավել մանրամասն տես` Վճքօոօոօ» 4.
Ճ., ՄՓօքաճաոօիոօ6 ՕԾՇՇՈՇԿՇԻՔՇ 8ՕՇոււմւծտԵհ օտ քճծօլել 8
80Օթ»»«6Ի ԵՐԸ ՇմոՅ» ՔՕՇՇոնՇ«օմ Փճղճքուլոտ. ԷԼ: 87, 1998.

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

ված ազդեցության նշանակություն: Ահա այս՝ երկ-
րորդ, իմաստով «տեղեկատվական պատերազմ»,
«տեղեկատվական անվտանգություն» եզրույթնե-
րը նույնական են համապատասխանաբար «հո-
գեբանական պատերազմ» նե «հոգեբանական
անվտանգություն» եզրույթներին: Բանն այն է, որ
այն օբյեկտը, որին ուղղված է տեղեկատվական
ազդեցությունը մարդու հոգեկանն է, մինչդեռ տե-
ղեկատվությունը այն միջոցն է, որով ազդում են
այդ օբյեկտի` հոգեկանի վրա: Այլ կերպ ասած՝
«տեղեկատվականը» մարդու հոգեկանին ուղղված
ազդեցության բնույթն է: Բանն այն է, որ մարդու հո-
գեկանին ուղղված ցանկացած ազդեցություն ըստ
էության նոր տեղեկությունների ստացում է: Տվյալ
դեպքում «տեղեկություն» հասկացությունն օգ-
տագործվում է լայն իմաստով` իր մեջ ընդգրկելով
ցանկացած արտաքին գրգռիչ` լինի դա տեսողա-
կան պատկեր, գրավոր կամ բանավոր խոսք, ձայն,
հոտ, այսինքն այն ամենը, ինչը արտացոլում են
մեր զգայարանները: Այս համատեքստում «հոգե-
բանական» տերմինը ավարտուն, հստակ ն տրա-
մաբանորեն ճիշտ է արտահայտում մարդու հոգե-
կանին ուղղված ազդեցությունը:

Այսպիսով «տեղեկատվական պատերազմ» կամ
«տեղեկատվական անվտանգություն» եզրույթ-
ներով բնորոշվում է զանազան բնույթի տեղեկու-
թյունների միջոցով մարդու հոգեկանին ուղղված
հոգեբանական ազդեցությունը": Այլ կերպ ասած՝

4 Մասնագիտական գրականության մեջ կարելի է հանդիպել
նան «տեղեկատվական պայքար» եզրույթին: Բովանդակային
առումով այն հիմնականում նույնպես կիրառվում է վերը
նշված երկու իմաստներով՝ ա) որպես տեղեկատվական տեխ-
նոլոգիական կամ տեխնիկական պայքար ն բ) տեղեկատ-
վական -- հոգեբանական կամ քարոզչական պայքար: Վեր-
ջին` երկրորդ, իմաստով «տեղեկատվական պայքար» եզրը
նույնական է «հոգեբանական պայքար» եզրին:

ՂՂ

Ղ Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

տվյալ դեպքում խոսքը քարոզչության մասին է:
Սույն աշխատության օբյեկտը «տեղեկատվա-
կան պատերազմ» ն «տեղեկատվական անվտան-
գություն» եզրույթների երկրորդ քարոզչական,
ասպեկտն է: Այդ առումով թերենս առավել ճշգրիտ
կլիներ կիրառել «հոգեբանական - տեղեկատ-
վական պատերազմ» կամ «հոգեբանական -- տե-
ղեկատվական անվտանգություն» եզրույթները:
Սակայն տեքստի դյուրըմբռնման նպատակով
մենք այսուհետ կկիրառենք «հոգեբանական պա-
տերազմ» ե «հոգեբանական անվտանգություն»

եզրույթները:

1.2. Քարոզչության հոգեբանական
նկարագիրը

Քարոզչություն (լատիներեն՝ ՔրօքՅց8ոժ8) եզրույ-
թը լատիներենից բառացի թարգմանվում է որպես
Տա՛ածման ենթակա` (լատիներեն՝ ք՛օք8ցօ, տարա-
ծում եմ):

Սովետական մեծ հանրագիտարանում քարոզ-
չությունը բնորոշվում է որպես «հանրային գիտակ-
ցության վրա ազդելու ն մասսայական որնէ գոր-
ծունեության ակտիվացման համար քաղաքական,
փիլիսոփայական, գիտական, գեղարվեստական ն

Երբեմն «տեղեկատվական պայքար» եզրը օգտագործվում
է նան երրորդ իմաստով: Տվյալ դեպքում խոսքը հակամարտ
կողմերից յուրաքանչյուրին անհրաժեշտ տեղեկություններին
առաջինը տիրապետելու, ն ըստ այդմ նան, ստացված տեղե-
կություններն առաջինը հակառակորդի դեմ կիրառելու մասին
է: Այստեղ մրցակցությունը անհրաժեշտ տեղեկությունները
ժամանակին` առաջինը, ստանալու, այդ տեղեկությունների
հավաստիության ն լիարժեքության, ինչպես նան մշակման
որակի ն հակառակորդի դեմ գործնական կիրառելիության
վիճակին բերելու արագության համար է: Այս դեպքում պայքարը
մղվում է հակառակորդի նկատմամբ տեղեկացվածությամբ
առավելության հասնելուն:

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

այլ տեսակի գաղափարների տարածում»5: Վամա-
ձայն Սովետական մեծ հանրագիտարանի՝ քարոզ-
չության բովանդակությունը, ձներն ու մեթոդները
պայմանավորված են այն հակասություններով,
որոնք առկա են քարոզչություն իրականացնող
սուբյեկտի ն այդ քարոզչության օբյեկտ անձի կամ
խմբի շահերի միջն:

Անգլիական Բրիտանիկա հանրագիտարանը
քարոզչությունը բնորոշում է որպես այս կամ այն
չափով համակարգված գործունեություն մարդ-
կանց կարծիքներն ու համոզմունքները մանի-
պուլյացիայի ենթարկելու համար:: Քարոզչության
նպատակներին հասնելու համար այն իրականաց-
նողները կարող են անտեսել կամ խեղաթյուրել
որոշ կարնոր փաստեր, կամ էլ լսարանի ուշադ-
րությունը շեղել տեղեկության այլ աղբյուրներից:
Տվյալ դեպքում հատկանշականն այն է, որ Բրիտա-
նիկայում քարոզչությունը համեմատվում է ուսուց-
ման հետ: Նշվում է, որ փաստերի կանխամտածված
խեղաթյուրմամբ ու տեղեկատվության զտմամբ է,
որ քարոզչությունը տարբերվում է ուսուցումից:

Ֆրանսիացի փիլիսոփաներ Դուբանի Ա Ժակ
էլյուլլի տեսանկյունից քարոզչությունը նախօրոք
ծրագրված ն նպատակաուղղված հոգեբանական
ազդեցություն է լսարանի վրա, որի նպատակն է
լսարանին տիրապետելը, մարդկանց վարքը վե-
րահսկելը:

Իսկ ահա ազգությամբ հայ հոգեբան Հակոբ Նա-
զարեթյանի բնորոշմամբ՝ «քարոզչությունը հասա-
րակության շրջանում որոշակի գաղափարների,
արժեքների, նորմերի ն վարքի ծրագրերի հետնո-
ղական տարածումն է»:

5 ՔՕՌԵԼԱՅՔ ԸՕ867ՇԽՅ8 3ՒԼ/ՄԿՊՕՈՇՈՄՔ, հ/ՕՇԿՑՁ, 1970-1981, 3. Յո.
օ7ի6 ԷոՇյօ|օք6ժ8 8ոռոու՝Յ, 1997. ՄՕլսոոճ 7, քք. 78-80
7 լոքո Ճ. Ո., ՃքճշշտՑի ոտ 7Օտոտ, ԽՈՅՇՇՕՑՁ8 ՈՅԻՄԵՁ, Շոյ»մ.

13

Ղ Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Քարոզչությունը նպատա- Այսպիսով՝ ծամանակակից հոգե-
կաուղղված ակտիվություն բանության դիրքերից /ա՛ոզչությու-
է, անձի կամ խմբի հոգեկանի նը նողատակաուղղված ակջտիվու-
վրա հետնողական ներգոր- թյուն է, անձի կամ խմբի հոգեկանի
ծություն, որի նպատակն է վա հետնողական նեւգուծություն,

ձնափոխել, թուլացնել կամ ուի նողատակն է ձնափոխել, թու-
ուղղակի վերացնել այս կամ լացնել կամ ուղղակի վեւացնել այս
հանրույթի դիրքորոշումնե- հանույթի դիքուոՇումնեը՝ փոխա-
րը՝ փոխարենը ձնավորելով ենը ձնավուելով նուր ն կամ՝ ընդ-
ամրապնդել եղածները: ը: Իր այդ նպատակին ծառայելու
համար քարոզչությունը պետք է

լինի հստակ ծրագրված, ինտենսիվ

Քարոզչական դիսկուրսն աչքի ն հետնողական: Քարոզչության
է ընկնում հստակ նպատա- թիրախը պետք է հստակ լինի. այն
կով, այն է՝ ձաափոխիչ ազդե- պետք է ուղղված լինի կոնկրետ
ցություն գործել մարդու հա- լսարանի: Ըստ այդմ քարոզչա-
մոզմունքթների վրա: Փաստերի, կան դիսկուրսն աչքի Է ընկնում
ապացույցների, ասեկոսեների, Աւ ծել մարի
ապատեղեկոտվության տա համոզմունքների վրա: «Փաստե-
րի, ապացույցների, ասեկոսենե-
րի, ապատեղեկոտվության տա-
կանց գիտակցությունը՝ ցան- րածմամբ կառավարելի դարձնել
կալիորեն ուղղորդելով նրանց անձի կամ խմբի ակտիվությունը,
վարքը ն գործունեությունը՝ վերահսկել մարդկանց գիտակցու-
թյունը ցանկալիորեն ուղղորդելով

նրանց վարքը ն գործունեությունը՝

ահա այս հեռանկարն է ցանկացած քարոզչության

նպատակը: Իր հենց այդ նպատակով էլ, ի դեպ, քա-

րոզչությունը տարբերվում է լրագրությունից, քան-

զի վերջինիս նպատակն է մարդկանց տեղեկացնե-

րածմամբ կառավարելի դարձ-
նել անձի կամ խմբի ակտի-
վությունը, վերահսկել մարդ-

ի/օՇաՑՅ, 2003, Շ՛ք. 163.

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը Ղ Է»

Լը՝ լրատվությունը բառի բուն իմաստով: Եթե լրագ-

րության պարագայում տեղեկությունը կոչված է

բավարարելու մարդկանց հետաքրքրությունը, տե-

ղեկացված լինելու պահանջմունքը, ապա քարոզ-

չության պարագայում տեղեկությունը վերածվում

է քարոզվող թեզը համոզիչ դարձնելու, մարդկանց
դիրքորոշումները փոփոխելու կամ նորը ձեավորե-

լու միջոցի: Քարոզչության պարա-

գայում մարդկանց տեղեկացված Քարոզչության պարագայում
լինելու պահանջմունքը շահարկ- մարդկանց տեղեկացված լի-
վում է, իսկ տեղեկությունները լսա- նելու պահանջմունքը շահարկ-
րանին մատուցվում են ընտրակա- վում է, իսկ տեղեկությունները

նորեն իրականության աղճատ- լսարանին մատուցվում են
ված, սակայն ցանկալի պատկեր ընտրականորեն՝ իրականու-
ձնավորելու համար: Հարկ է նշել թյան աղճատված, սակայն
սակայն, որ մեր օրերում քարոզ- ցանկալի պատկեր ձնավորե-
չությունը շատ հաճախ իրականաց- լու համար:
վում է լրատվության ընդհանուր

համատեքստում:

Հեշտ գործ չէ քարոզչությամբ մարդկանց դիր-
քորոշումները փոխելը, առավել նս՝ նորերը ձեա-
վորելը: Բանն այն է, որ ցանկացած դիրքորոշում
հոգեբանական համակարգ է ն ինքն իրեն պահպա-
նելու միտում ունի, ինչը նշանակում է, որ մարդն
ակամա դիմադրում է իր դիրքորոշումները փոփո-
խելու նպատակ հետապնդող արտաքին ազդե-
ցություններին: Անվանի հայ հոգեբան Ա. Նալչաջ-
յանը նշում է, որ առավել դժվար են փոփոխվում
այն դիրքորոշումները, որոնք ձենավորվել են ման-
կական տարիներին հեղինակավոր մարդկանց
հետ նույնանալու արդյունքում ու նան այնպիսիք,
որոնք կյանքում օգտակար են եղել մարդուն Ա օգ-
նել են հարմարվել կենսական այս կամ այն իրադ-
րությանը:

Քարոզչությունն իրականացվում է նեղՇնչման ն

Ղ - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

համոզման մեխանիզմների միջոցով:

«Համոզել որնէ մեկին նշանակում է որոշակի
երնույթների մասին տեսակետ ներկայացնել ն
ապա փաստերի ու տրամաբանական փաստարկ-
ների օգնությամբ ցույց տալ, որ այդ տեսակետը

ճիշտ է թե՝ սխալ»: Համոզումը
Քարոզչությունն իրականացվում դիլըալկանում ուղղված է ունկնդի
է ներշնչման ն համոզման մեխա- գիտակցությանը, որից հետո ստաց-
նիզմների միջոցով: ված տեղեկությունները մուտք են
գործում նրա ենթագիտակցություն
ն այնտեղ մշակման ենթարկվում: Համոզման մե-
խանիզմը կոչված է գրավոր կամ բանավոր խոս-
քով, տրամաբանական փաստարկների միջոցով
հիմնավորել սեփական տեսակետը ն փոփոխել
մարդկանց դիրքորոշումները: Համոզվելը միան-
գամայն գիտակցված գործընթաց է: Մարդը հաշիվ
է տալիս իրեն, որ իր նախկին կարծիքը թերի է, խո-
ցելի Ա գիտակցաբար ընդունում է նոր, իր կարծի-
քով, տրամաբանորեն ավելի հիմնավորված տե-
սակետը, այսինքն՝ համոզվում է:

Եթե համոզման գործընթացը հաջողվում է, ապա
ունկնդրի մոտ ստեղծվում է համոզվածություն:
Վերջինս մի հոգեվիճակ է, որը ենթադրում է կա-
յուն հավատ որոշակի գաղափարների 6շմարտա-
ցիության նկատմամբ, ինչը հեշտացնում է հստակ
որոշումների կայացումը ո դրանց իրականացման
համար կամքի գործադրումը: Համոզված մարդը
տվյալ հարցի վերաբերյալ կասկածներ չի ունե-
նում: Վամոզվածությունը այնքան ավելի կայուն է,
որքան ներկայացված տվյալներն ավելի են համա-
պատասխանում իրականությանը:

«Նե՛Շնչումը հոգեկան այն գուծընթացն է, ուի
միջոցով ունէ անհաՏ մեկ այլ անհատի կամ խմբի

8Նալչաջյան Ա., Սոցիալական հոգեբանություն, Երնան, 2004,
էջ 371:

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

նեւաւկում է ուոռակի գաղափաւնեւ, Տեսակետներ
ն վար 6-ջանցելով ն-ա գիտակցությունն ու Էննա-
դատական մտածողությունը: ՆեւղՇնչման մեխա-
նիզմնեւը հիմնականում ենթագիտակցական են,
իսկ բուն գուծընթացն էլ սովուաբար հագեցված է
լինում հուզականությամբ»5: Ներշնչվող անհատը
կամ խումբը իրեն հաշիվ չի տալիս այն բանում, որ
ներշնչվում է: Ներշնչման գործընթացում մարդը չի
գիտակցում շրջապատից տեղեկության ստացման
ընթացքը, «չի նկատում» այն: Մարդու ենթագի-
տակցական ընկալումների վրաուղղվելու դեպքում
քարոզչական ազդեցության արդյունավետությու-
նը հատկապես բարձրանում է: Ներշնչման շնորհիվ
մեծանում է մարդկանց դիրքորոշումները փոխե-
լու, նորերը առաջացնելու հավանականությունը:
Այդ իսկ պատճառով այն կազմում է քարոզչական
զինանոցի ամենահաճախ կիրառվող մեխանիզմը:
Ներշնչման ենթագիտակցական լինելու պատճա-
ռով է, որ անձը հաճախ չի գիտակցում, չի հասկա-
նում թե ինչպես պատահեց, որ ինքը սկսեց հավա-
տալ ինչ-որ տեսակետների, ինչ-որ գործողություն-
ներ կատարեց, նվիրվեց ինչ-որ մարդու ն այլն:
Ինչպես վերը նշեցինք, ներշնչման գործընթացն
ուղեկցվում է լսարանի մոտ բուռն հուզականու-
թյամբ. այսինքն` լսարանին մատուցվող նյութը
բուռն հույզեր է առաջացնում մարդկանց մոտ: Հու-
զականության ազդեցության տակ մարդու գիտակ-
ցության ոլորտը նեղանում է, ինչի հետեանքով
մարդն արդեն անկարող է լինում քննադատաբար
մոտենալ իրեն մատուցվող տեղեկությանը, ինչն էլ
հանգեցնում է այն բանին, որ այդ տեղեկություն-
ներն առանց վերապահումների թափանցում են
հոգեկանի ավելի խորը` ենթագիտակցական մա-

ՑՆույն տեղում, էջ 379:

ւշ

Ղ 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կարդակ: Հուզականությունը ներշնչման արդյու-
նավետության նախադրյալն է: Անհնար է ուղղոր-
դել մարդու վարքը առանց հուզականության. այդ
է պատճառը, որ ցանկացած հուզական ելույթ կամ
կոչ ունի ներշնչման մեծ պոտենցիալ: Ավելին,
ներշնչանքը ոչ միայն հիմնվում է հուզականության
վրա, այլն էլ ավելի է սրում այն: Ասվածը հատկա-
պես վերաբերում է զանգվածային ներշնչմանը, ին-
չի արդյունքում մարդկանց վարքը դառնում է իմ-
պուլսիվ:

Քարոզչության ասպարեզի մի շարք մասնա-
գետներ (Կ. Հովլենդ, Ջ. Լիր, ՈՒ. Մակ Գայր ն ուրիշ-
ներ) մշակել են հնարքներ, որոնք հիմնված լինելով
ներշնչանքի մեխանիզմի վրա՝ առավել արդյունա-
վետ են դարձնում քարոզչության ընթացքը: Այդ
հնարքներն են.

«ՊիՏտակնեւ կողցնելու» հնարքը, որը օգտագործ-
վում է որնէ մարդու կամ գաղափար, տեսակետ հա-
սարկության շրջանում վարկաբեկելու համար: Այս
դեպքում, որնէ անհատի, երնույթի վերագրվում
է ինչ-որ հատկանիշ, կամ կատարվում են հայհո-
յական համեմատություններ, օգտագործվում են
փոխաբերություններ, որոնք ունկնդիրների մեջ բա-
ցասական դիրքորոշումներ են առաջացնում:

«Փայլուն ընդհանՒացման» հնարքը, երբ որնէ
արժեք, անձ կամ գաղափար նշանակում են դրա-
կան հուզականություն կրող բառով: Այս հնարը
օգտագործվում է կարգախոսներ, կազմակերպու-
թյունների անուններ ստեղծելիս:

«Տեղափոխման կամ Տ՛անսֆեւի» հնարքը: Այս
դեպքում որնէ մարդու կամ գաղափար ունկնդիր-
ների համար ընդունելի դարձնելու նպատակով
այն զուգորդում, կապում են ունկնդիրների համար
հեղինակավոր անձի կամ արժեքների հետ: Սյդ
դեպքում տվյալ հեղինակության հանդեպ առկա

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը

վերաբերմունքը որոշ չափով տարածվում է տվյալ
գաղափարի կամ մարդու վրա: Տեղափոխումը կա-
րող է լինել ինչպես դրական, այնպես էլ բացասա-
կան: Վերջինիս նպատակը տվյալ մարդուն կամ
գաղափարը վարկաբեկել է:

«Վկայության» հնարքը, երբ որնէ անձի կամ
գաղափարի հանդեպ ցանկալի դիրքորոշում ստեղ-
ծելու համար վկայակոչում են հայտնի, հեղինակա-
վոր մարդկանց ասույթներ:

«Հասաւակ մարդու դեւ խաղալու» հնարքը, երբ
քարոզիչը հանդես է գալիս իբրն հասարակ մարդ,
ժողովրդի ներկայացուցիչ` ձգտելով ձեռք բերել
ունկնդիրների լայն շրջանակների համակրանքը:
Այս դեպքում լսարանը քարոզիչի հանդեպ կարող
է համակրանքով համակվել` իր հետ նմանություն-
ներ տեսնելու արդյունքում: Իսկ քարոզիչի անձի
հանդեպ համակրանքը կարող է տարածվել նրա
արտահայտած գաղափարների վրա:

«Փաստեւի վեադասավուման» հնարքը: Որնէ
երնույթի նկատմամբ ցանկալի դիրքորոշում ստեղ-
ծելու նպատակով նրա վերաբերյալ հրապարակում
ն լսարաններին բազմիցս ներկայացվում են միայն
փաստերի մի մասը: Արդյունքում տեղեկություննե-
րը դառնում են միակողմանի ն խեղաթյուրված:

«Բանդվագոն» (կառք` նվագախմբի ուղեկցու-
թյամբ): Այս դեպքում լսարանին ներշնչում են ըն-
դունել ներկայացվող գաղափարները այն պատ-
ճառով, որ իբր թե բոլորը դրանց կողմնակիցներն
են: Բոլորի, մեծամասնության կարծիքը ազդեցիկ
է: Մարդկանց մեծամասնությունը կոնֆորմիստներ
են, այդ իսկ պատճառով այս հնարը շատ արդյու-
նավետ է":

Ինչպես արդեն վերը նշել ենք` քարոզչության
դասական ընկալումը ենթադրում է մարդկանց

16Նույն տեղում, էջ 392:

1

Ծ-4 ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

հոգեկանին ուղղված խոսքային ազդեցություն:
Սակայն ինչպես ցույց է տալիս փորձը` քարոզ-
չությունն արադյունավետ է լինում այն դեպքում,
երբ հոգեմետ ներգործությունը կրում է համալիր
բնույթ: Վերջինս ենթադրում է ոչ միայն համոզման
ն ներշնչման մեխանիզմների, այլն հոգեբանա-
կան պատերազմի ոչ խոսքային ազդեցության մի-
ջոցների համատեղում: Այս պարագայում տեղին է
խոսել հոգեբանական -- քարոզչական Օպերացիա-
ների մասին: Օրինակ` կարմիր գույնի երանգների
գրգռող ազդեցությունը լայնորեն օգտագործվում
է քարոզչական գործունեության ընթացքում: Իսկ
երբ հարկավոր է լինում ակտիվացնել լսարանը,
ապա կարելի է զուգորդել կարմիր գույնը առույգ
երաժշտության հետ: Ասվածի տպավորիչ օրինակ
է ուկրաինական «նարնջագույն» հեղափոխությու-
նը, ուր հազարավոր նարնջագույն պաստառներն
ու դրոշակները պետք է, ուղղակիորեն ազդելով
մարդկանց ենթագիտակցության վրա, նրանց պա-
հեին գրգռված, ակտիվ գործողությունների պատ-
րաստ վիճակում` բարձրացնելով նրանց ներշնչվո-
ղության մակարդակը:

՝Չոգեբանական - |ք|աոզչական օՕռղեւացիան
կոնկքետՏ լսա՛անի ուղղված հետեողական հոգեմետ
ազդեցություն է՝ ի՛ ոււույն նողատակով ն թիախ
հանդիսացող հանույթի հոգեկանի վա ազդելու
Տա՛աբնույթ հնաքնեւի զինանոցով: Այդ հետնո-
ղական հոգեմետ ազդեցությունը հաճախ բնորո-
շում են որպես հոգեբանական մանիպուլյացիա՝
աճպարարություն: Հոգեբանական կամ քարոզ-
չական աճպարարության արդյունքը լինում է այս-
պես կոչված կառավարելի գիտակցությունը, երբ
մարդը կամ հանրույթը հոգեկան կախվածության
մեջ է հայտնվում քարոզչություն իրականացնո-
ղից: Ինքնուրույնությունից զրկված լինելով` մար-
դը նման վիճակում վերածվում է կամակատարի.

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը Ծ-4 Ղ

առանց իրեն հաշիվ տալու ուղ- Հոգեբանական կամ քարոզ-
ղորդվում է քարոզչական աճպա- չական աճպարարության
րարության իրականացնողից: Կա- արդյունքը լինում է, այսպես
ռավարելի գիտակցության հիմնա- կոչված, կառավարելի գիտակ-
կան նշաններն են` անվերապահ ն ցությունը, երբ մարդը կամ
կույր նվիրումը մանիպուլյատորի հանրույթը հոգեկան կախվա-
անձին ն նրա կողմից ներշնչված ծության մեջ է հայտնվում քա-
գաղափարին, այդ գաղափարների րոզչություն իրականացնողից:
անքննադատաբար վերարտադրե-

լը: Աճպարարության հաջողության Կառավարելի գիտակցութ-
նախադրյալը մարդու կամ հան- յան հիմնական նշաններն են`
խարխլելն է: Գաստատված է կա- մը մանիպուլյատորի անձին Ա
յուն արժեքային համակարգ ունե- նրա կողմից ներշնչված գաղա-

նալը հոգեբանական աճպարա- փարին, այդ գաղափարների
րություններին տրվելու լրջագույն անքննադատաբար վերար-
խոչընդոտ է: Այդ է պատճառը, որ տադրելը:
հոգեբանական աճպարարության

առաջին քայլը մարդու կամ հան- Կայուն արժեքային համա-

րույթի կողմից նախկինում ընդուն- կարգ ունենալը հոգեբանական
ված արժեքների, գաղափարների :աճպարարություններին տրվե-
ճշմարտացիության հանդեպ կաս- լու լրջագույն խոչընդոտ է:
կածներ առաջացնելն ու, զուգահե-
ռաբար, նոր գաղափարներ ձնավորելն է:
Հոգեբանական աճպարարության համատեքս-
տում տեղին է անդրադառնալ նան ապատեղե-
կատվության տարածման խնդրին: Ապատեղե-
կատվություն ժամանակակից հոգեբանական
քարոզչական օպերացիաների բաղադրիչներից է:
Հոգեբանական քարոզչական օպերացիաներում
ապատեղեկատվությունը ծառայում է հետնյալ
նպատակին` փաստերի խեղաթյուրման, իրակա-
նության առանձին կողմերն ընտրականորեն, ընդ-
հանուր կոնտեքստից դուրս մատուցելու միջոցով,
իսկ երբեմն էլ՝ ակնհայտ կեղծիքն իբրն փաստ ներ-

Ծ-4 Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կայացնելով լսրանաի մոտ ձնեավորել որնէ երնույ-
թի կամ իրավիճակի մասին ցանկալի պատկերա-
ցում, որով հնարավոր կլինի հիմնավորել տարած-
վող քարոզչական թեզը: Այսինքն՝ ապատեղեկատ-
վության տարածումը կոչված է փաստարկված,
ըստ այդմ նան` հնարավորինս համոզիչ դարձնել
շրջանառության մեջ դրված քարոզչական թեզը:
Հարկ է նշել, որ քարոզչական գործունեության
ընթացքում ստի կիրառման արդյունավետության
խնդիրը եղել ն մնում է մասնագետների ուշադրու-
թյան կենտրոնում: Մասնավորապես` մասնագետ-
ներին հետաքրքրում է, թե ի՞նչ չափաբաժիններով
է հարկավոր կիրառել սուտը, որպեսզի այն արդ-
յունավետ դարձնի հոգեբանական -- քարոզչական
օպերացիան: Այս առումով հայտնի է գերմանական
ազգայնամոլության անվանի քարոզիչ, հիտլերյան
Գերմանիայի քարոզչության նախարար Գեբելսի
տեսակետը, ով գտնում էր, թե «նույնիսկ ամենա-
մեծ սուտը, եթե հաճախակի ու տեղին է կրկնվում,
սկսում է ընդունվել որպես ճշմարտություն»:
Ասվածն անշուշտ կարելի է համարել ժամանա-
կի փորձությամբ հաստատված ճշմարտություն:
Այդուհանդերձ, որպեսզի հոգեբանական -- քարոզ-
չական օպերացիան լինի արդյունավետ, այն իրա-
կանացնելիս հարկավոր է օգտագործել որոշ թվով
իրական փաստեր: Առհասարակ ապացուցվել է, որ
սուտը լինում է ազդեցիկ այն դեպքում, երբ մարդ
չի կարող ստուգել իրեն մատուցված տեղեկության
ճշմարիտ լինելը: Մինչդեռ երբ սուտը բացահատ-
վում է, ապա, ըստ Ա. Նալչաջյանի, անխուսափե-
լիորեն հանգեցնում է հիասթափության, տեղեկութ-
յան աղբյուրի հեղինակազրկման, որին արդեն չեն
վստահի, եթե նա անգամ ճշմարտությունն ասի՛շ:

7 Նույն տեղում, էջ 369:
՛2Նույն տեղում, էջ 379:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի --. դ

ԳԼՈՒԽ 2

ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ՔԱՐՈԶՉՈՒԹՅՈՒՆՆ
ԸՆԴԴԵՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

2.1. Ադրբեջանական քարոզչության
ընդհանուր բնութագիրը

«Հոգեբանական պատերազմ» ն «հոգեբանա-
կան անվտանգություն» եզրույթների բովանդա-
կությանը ծանոթանալուց հետո նպատակահար-
մար է անդրադառնալ հայ-ադրբեջանական հո-
գեբանական պատերազմին կամ այլ կերպ ասած՝
հայ-ադրբեջանական հակամարտության քարոզ-
չական նկարագրին:

Եվ այսպես, հրադադարի հաստատումից ի վեր
հայ-ադրբեջանական հակամարտությունը տե-
ղափոխվել է տեղեկատվական-հոգեբանական
հարթություն: Ավելին, այսօր արդեն վստահաբար
կարելի է փաստել, որ հայաստանյան հասարա-
կությունը վերածվել է Ադրբեջանի պետական քա-
րոզչության թիրախի: Այս հանգամանքը հարկ
է դիտարկել իբրն մե եկտի անվտանգությանը
սողառնացող ատամին մաղտահՒավեւ, հետնաբար՝
ադրբեջանական քարոզչությունը պետք է հան-
դիսանա համակողմանի գիտական ուսումնասի-
րության առարկա: Մասնավորապես հարկավոր է
հստակեցնել ադրբեջանական քարոզչամեքենայի
աշխատանքային ուղղություններն,
ապա բացահայտել այդ ուղղութ- Պետական քարոզչությունն
յուններից յուրաքանչյուրի նպատա- ածանցյալ է տվյալ երկրի էթնո-
կը: Ողջ վերը նշվածի հիման վրա քաղաքական շահերից, ըստ
է միայն հնարավոր արդյունավետ այդմ՝ նրա հեռահար, միջնա-
հակազդել հակառակորդի քարոզ- ժամկետ ն մոտալուտ նպա-
չական ներգործությանը: տակներից:

Ծ-4 Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

լը, ապա նան՝ Նախիջնանի քարոզչությունն ածանցյալ է տվյալ

անկլավային վիճակը վերաց- երկրի էթնոքաղաքական շահերից,

նելը, ինչը հնարավոր է միայն ըստ այդմ՝ նրա հեռահար, միջնա-

ՀՀ Սյունիքի մարզի օկուպա- ժամկետ ն մոտալուտ ԸԱպատակ-

ցիայի միջոցով: ներից: Այդպես է նան ադրբեջանա-
կան քարոզչության պարագայում:

Հետնաբար, պարզելու համար ադրբեջանա-

կան քարոզչության ուղղությունները, դրանցից
յուրաքանչյուրի նպատակը, ռազմավարությունն
ու մարտավարական թեզերը հարկավոր է հստակ
ձնակերպել անդրկովկասցի թուրքերի Ադրբե-
ջան պետական կազմավորման էթնոքաղաքական
ռազմավարական նպատակները:3:

Ի թիվս այլոց իբրն այդպիսին հարկ է առանձ-

5 Բացի անդրկովկասցի թուրքերից Ադրբեջանի տարածքում,
ինչպես գիտենք, բնակվում են մի շարք բնիկ ազգեր, որոնք
սակայն այդ պետական կազմավորման սահմաններում են
հայտնվել իրենց կամքին հակառակ: Տասնամյակներ շարունակ
նրանք ենթարկվել ն ենթարկվում են խտրականության ն բըռ-
նաճնշումների, նրանց հանդեպ տարվել ն տարվում է ավտո-
րիտար ասիմիլյացիայի քաղաքականություն: Այս առումով
ժամանակակից Ադրբեջանն իրենից ներկայացնում է սոցիա-
լական գիտություններում նկարագրված «ուղղահայաց
միջէթնիկական փոխհարաբերությունների» դասական օրի-
նակ, որտեղ անդրկովկասցի թուրքերը գտնվում են տիրա-
պետողի, իսկ բնիկ ազգերը հպատակվածի դիրքում: Հետնա-
բար բնիկ ազգերի այն ներկայացուցիչները, ովքեր պահպանել
են իրենց ազգային ինքնագիտակցությունը չեն կարող հո-
գեհարազատություն զգալ այդ պետական կազմավորման
հանդեպ:

Տվյալ դեպքում «պետական կազմավորում» ասելով
մենք ընդգծում ենք Ադրբեջանի կենսունակ չլինելու հան-
գամանքը, ինչը պայմանավորված է այն բնակեցնող բնիկ
ազգերի շրջանում ներկայումս նկատվող ազգային ինքնա-
գիտակցության զարթոնքով, ըստ այդմ՝ նան Ադրբեջանի մաս-
նատման հավանակնության հարաճուն դառնալու միտումով:
Մասնավորապես այդ հավանականությունը կարող է դառնալ
միանգամայն իրական՝ հնարավոր պետերազմում Ադրբեջանի
պարտության դեպքում:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի --. Է

նացնել էթնոքաղաքական ռազմավարական
հետնյալ նպատակը` Առցախին վե՛ւատիւանալը,
աղա նան՝ Նախիջնանի անկլավային վիճակը վե-
ացնելը, ինչը հնա՛ավու է միայն ԴԴ Սյունիքի մա՛-
զի օկուոլացիայի միջոցով:

Այս նպատակը պայմանականո- Այս նպատակը պայմանակա-
րեն կարելի է բաժանել երկու փու- նորեն կարելի է բաժանել եր-
լերի: Մասնավորապես Նախիջնանի կու փուլերի: Մասնավորապես
միացումն Ադրբեջանին հնարավոր Նախիջնանի միացումն Ադրբե-
է միայն այն դեպքում, եթե Ադրբե- ջանին հնարավոր է միայն
ջանը վերատիրանա Արցախին: ան դեպքում, եթե մդրբեջա-
զետնաբար, այս նպատակի երկ- ք Վերատիրանա Արցախին:

բար յ պ ր Հետնաբար այս նպատակի
րորդ փուլի կենսագործումն ուղղա- երկրորդ փուլի կենսագործումն
կիորեն պայմանավորված է առաջի- ուղղակիորեն պայմանավոր-
նի հաջող իրականացմամբ"": Վերը ված է առաջինի հաջող իրա-
նշված ռազմավարական նպատակն կանացմամբ:
ի կատար ածելու համար Ադրբեջա-
նի ներկայիս քաղաքական վերնախավն ունի առա-
վելագույն ն նվազագույն ծրագիր:

Առավելագույնը՝ Արցախին խաղաղ ճանապար-
հով` բանակցությունների միջոցով, վերատիրա-
նալն է, նվազագույնը` Արցախը վերանվաճելն է
պատերազմով: Բնականաբար Բաքվի համար նա-
խապատվելի է առաջին սցենարը: Սակայն փաստը
մնում է փաստ, որ այս երկու սցենարները պաշտո-
նական Բաքուն իրականացնում է զուգահեռաբար՝
մի կողմից Արցախին խաղաղ ճանապարհով վերա-
տիրանալուն ուղղված ակտիվ դիվանագիտական
- քարոզչական ակտիվություն ծավալելով, մյուս
կողմից` պատրաստվելով պատերազմի: Հետնեա-

4 Այս նպատակը մենք հատկապես առանձնացնում ենք,
քանզի այն ունի սկզբունքային նշանակություն խորապես
ըմբռնելու համար ադրբեջանական քարոզչության էությունը,
ինչպես նան` Ադրբեջանի հեռահար շահերի հակահայհական
էությունը:

Ծ-4 - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

բար, հարկ է հատուկ ընդգծել, որ պաշտոնական
Բաքվի ագրեսիվ հռետորաբանությունը լոկ քա-
րոզչություն չէ: Մեր դեմ տարվող հետենողական
քարոզչությանը զուգահեռ պաշտոնական Բաքուն
իսկապես նախապատրաստվում է պատերազմի,
այսինքն` Արցախին վերատիրանալու նվազագույն
ծրագիրն ի կատար ածելուն Ա, անտարակույս, կի-
րականացնի այն, եթե հայկական կողմը թուլանա
ն վերածվի խոցելի թիրախի:

Այսպիսով պաշտոնական Բաքվի կողմից իր
քարոզչամեքենայի առջն դրված նպատակներն
ածանցյալ են Արցախին վերատիրանալու Բաքվի
էթնոքաղաքական -- ռազմավարական նպատակի
ձեռքբերման երկու սցենարներից: Այդ պատճառով
էլ՝ ադրբեջանական քարոզչամեքենայի աշխա-
տանքն ուսումնասիրելիս մենք իբրն մեթոդաբա-
նական հիմք կընդունենք պաշտոնական Բաքվի
կողմից եկու` առավելագույն ն նվազագույն, |ա-
ոզչական ծ՛քագւեւի զուգահեռաբար իացման
հանգամանքը: Այդ ծրագրերից յուրաքանչյուրն
ունի իր նպատակն ու ռազմավարությունը: Այդ
ծրագրերն ադրբեջանական քարոզչամեքենան
փորձում է կենսագործել այդ նպատակով հատուկ
ստեղծված քարոզչական թեզերի միջոցով: Ի դեպ,
ադրբեջանական քարոզչության աշխատանքը
փոխհամաձայնեցված է ադրբեջանական դիվա-
նագիտության աշխատանքի հետ, պաշտոնական
Բաքվի քարոզչական Ա դիվանագիտական թեզերը
նույնական են:

Սակայն մինչ ադրբեջանական քարոզչամեքնա-
յի առավելագույն ն նվազագույն ծրագրերին ման-
րամասնորեն անդրադառնալը տեղին է ներկայաց-
նել ադրբեջանական քարոզչության կառուցված-
քը.

Բանն այն է, որ այսօր արդեն առավել քան ակն-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

հայտ է, որ ի դեմս ադրբեջանական քարոզչության
գործ ունենք մի կենտրոնից ղեկավարվող, ինս-
տիտուցիոնալ տեսք ունեցող, բովանդակային ու
կազմակերպչական հստակ կառուցվածք ունեցող
համակարգի հետ:

Կազմակերպչական առումով այդ համակարգն
ունի ներքո նշյալ կառուցվածքը: «Գլխամասա-
յին» կառույցը, որին վերապահված է ղեկավարել
ադրբեջանական քարոզչության աշխատանքը
Ադրբեջանի նախագահի աշխատակազմի քաղա-
քական վերլուծության ւ տեղեկատվական ապա-
հովման բաժինն է: Ադրբեջանական քարոզչության
«ինտելեկտուալ ապահովումը» վերապահված է
Ադրբեջանի նախագահին առընթեր ռազմավա-
րական հետազոտությունների կենտրոնին, որը
Բաքվում հռչակել են «Ադրբեջանի գլխավոր ուղե-
ղային կենտրոն»: Իսկ ահա բուն քարոզչություն
իրացնելու գործառույթը վերապահված է նախա-
գահ Ալինի աշխատակազմի կողմից վերահսկվող
լրատվամիջոցներին, փորձագետներին, հասարա-
կական, քաղաքական գործիչներին: Ի դեպ, նախա-
գահ Ալինն անձամբ է ընդգրկված քարոզչական
գործին. հաճախ հենց նա է առաջինը բարձրաձայ-
նում ադրբեջանական քարոզչական թեզերը:

Բովանդակային առումով թշնամական քարոզ-
չության կառուցվածքային բաղադրիչների դերում
հանդես են գալիս առանձին աշխատանքային ուղ-
ղությունները: Ի դեպ, այս առումով «քարոզչամե-
քենա» եզրույթը պատկերավոր ն դիպուկ է բնորո-
շում Ադրբեջանի պետական քարոզչության համա-
կարգը: Մասնավորապես ակնհայտ է, որ պաշտո-
նական Բաքուն տարիներ ի վեր վարում է հստակո-
րեն տարբերակված քարոզչություն: Այսպես, ի մի
բերելով վերջին տարիների ադրբեջանական քա-
րոզչության աշխատանքը կարելի է առանձնացնել

2.7

--. -1 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Սեփական լսարանին ուղղված ադրբեջանական քարոզչության
քարոզչական ներգործության երեք հիմնական աշխատանքային

նպատակն է կանխել անդր- ուղղություն.

կովկասցի թուրքերի շրջանում 1. քարոզչություն ուղղված դեպի
արցախյան հակամարտու- սեփական, ներքին լսարանը,

թյան դեակտուալիզացիան, 2. քարոզչություն ուղղված ՀՀ,

այսինքն՝ թույլ չտալ, որպեսզի Արցախի Ա համայն հայության լսա-
անդրկովկասցի թուրքերը հա- րանին,
հարավեն Աոա կորստի Յ. քարոզչություն ուղղված ար-
անանց տաքին լսարանին, միջազգային
շրջանում ագրեսիվ -- ծավա- հանությանը:
լապաշտական նկրտումներն Այս ուղղություններից յուրա-
ամրապնդելը, անդրկովկասցի քանչյուրն ունի իր ուրույն նպա-
թուրքերին նոր պատերազմին տակները, ռազմավարությունն ու
հոգեբանորեն պատրաստելը, մարտավարական թեզերը:
նվաճողական պատերազմի Սեփական լսարանին ուղղ-
զրկանքներին դիմակայելու ն ված քարոզչական ներգործության
հաղթելու համար անհրաժետ նպատակն է կանխել անդ՛կովկաս-
հոգեբանական ռեսուրս ապա- ցի թու՛եւի Շղջանում աղցախյան
հովելը: հակամարտության դեակտուալիզա-
ցիան, այսինքն թույլ չտալ, ուողես-
Այդ նպատակն իրականացնե- զի անդոկովկասցի թուրքերը համա-
լու համար ադրբեջանական կեողվեն Ա՛ցախի կոոստի հետ: Այս-
քարոզչամեքենան որդեգրլ տեղից ածանցյալ է նան սեփական
է հետնյալ ռազմավարու- հանոության Շղջանում ագեսիվ
թյունը «մշակել» սեփական 6.տաալադածտական նկոտումնեւն
հանրույթի գիտակցությունը՝
արմատավորելով հայի` իբրն ամւառլնդելը, անդՒկովկասցի թու՛-
արյունարբու թշնամու կերպա- եղին նող ոյատեազմին հոգեբա-
րը, խորացնելով հայության նուեն ողատւաստելը, նվաճողական
հանդեպ տոտալ ատելությու- դՊաՏտեւազմի զ՛կանէնեւին դիմա-
նը, միաժամանակ ձնավորելով կայելու ն հաղթելու համա անհա-
ռազմական առումով ն տնտե- ժեօՏ հոգեբանական ռեսոււս աղա-
սապես թույլ ձայաստանի, ու- հովելը:
ժեղ ադրբեջանական բանակի Այդ նպատակն իրականացնելու
համոզվածություն: համար ադրբեջանական քարոզչա-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի Ծ-4 3

մեքենան որդեգրել է հետնյալ ռազմավարությունը՝
«մծռակել» սեփական հանույթի գիտակցությունը՝
ամատավուելով հայի` իբն այունաքբու թՇնա-
մու կեռղա՛ը, խուացնելով հայության հանդեղ
Տոտալ աՏելությունը, միաժամանակ
ձեավուելով ռազմական առումով ն Հայկական լսարանին ուղղված
Տնտեսաղես թույլ Հայաստանի, ու- ` քարոզչական ներգործության
ժեղ ադբեջանական բանակի հա- նպատակն է հայաստանյան
մոզվածություն: հանրության վրա հետնողա-
Այս ամենն արվում է, որպես- կան հոգեբնական ճնշումներ
զի ադրբեջանական հանրությունը բանեցնելու միջոցով հասու-
դտատւասՏ լինի ոլատեւազմի վեւսկս- նացնել մեզանում Արցախն
Ադրբեջանին զիջելու գաղա-
մանը ցանկացած ոլահի, ուղեսզի փարը ինչպես նան ««հոգեբա-
դառնա հաղթական ոլատեւազմի

նորեն նախապատրաստել »»
անհւաժեծտության դիքուոծման կո- սեփական հաղթանակը հնա-

ղը: Այսպիսով ալինյան վեղնախավի րավոր պատերազմում՝ հոգե-
ռազմամոլ-ռնանՇիստական հռետո- բանորեն պարտության մատ-
աբանությունը կոչված է աղոբեջա- նելով Գայաստանը դեռ մինչն

նական հանւոությանը հոգեբանուեն պատերազմը:
նախաղաւաստել հաղթական ոլա-
Տեւազմին: Այս ուղղությամբ տարվող քա-

Հայկական լսարանին ուղղված .րոզչության ռազմավարությու-
քարոզչական ներգործության նպա- նը հետնյալն է՝ հակաարցախ-
տակն է հայաստանյան հանոության յան դիրքորոշումներ տարա-
վտա հետնողական հոգեբնական ծելով վարկաբեկել մեզանում
ճնօումնեւ բանեցնելու միջոցով արցախյան հաղթանակը,

Արցախի ազատագրման փաս-
հասունացնել մեզանում Ացախն տը, խորթ դարձնել Արցախը
Ադոբեջանին զիջելու գաղափաը պաշտպանելու գաղափարը՝
ինչողես նան «հոգեբանուեն նա- միաժամանակ բարոյահոգե-
խառլատոաստել» սեփական հաղ- բանորեն թուլացնել Հայաս-
թանակը հնաքավո՛ ողատեւազմում՝ տանն այնքան, որպեսզի պա-
հոգեբանուեն ողաւտության մատնե- տերազմի վերսկսելը դառնա
լով Հայաստանը դեռ մինչն ողատե- հնարավոր, իսկ ռազմական
ազմը: հաղթանակն ու Արցախի օկու-

Այս ուղղությամբ տարվող քա- պացիան՝ դյուրին ն արագ:

3 ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

րոզչության ռազմավարությունը հետնյալն է հա-
կաացախյան դիքուոՇումներ Տաքածելով վակա-
բեկել մեզանում աղցախյան հաղթանակը, Առցա-
խի ազատագւման փաստը, խութ դարձնել Ա՛ցախը
տածտոլանելու գաղափաւը` միաժամանակ բաո-
յահոգեբանուեն թուլացնել Հայաստանն այնքան,
ուղեսզի ողատեւազմի վեւսկսելը դառնա հնաւավու,
իսկ ռազմական հաղթանակն ու Ա՛ցախի օկուռղա-
ցիան՝ դյուղին ն ա՛ագ: Այս նպատակն իրականաց-
նելու համար Բաքվի քարոզչամեքենան մշակել ն
հետնողականորեն փորձում է մեզանում ներդնել
մի շարք ձարտավարական քարոզչական թեզեր,
որոնց մենք կանդրադառնանք ստորն: Նշենք, որ
ադրբեջանական քարոզչության հենց այս՝ հայաս-
տանյան ուղղությունն է սույն ուսումնասիրության
առարկան:
Միջազգային լսարանին ուղղված քարոզչութ-
յան նպատակն է թույլ չտալ ուղղեսզի միջազգային
Միջազգային լսարանին ուղղ- հանւությունը համակեւոլվի Ա-ցա-

ված քարոզչության նպա- խի անկախ լինելու իւողության
տակն է թույլ չտալ որպեսզի հետ` բացառելով Ացախի իողավա-
միջազգային հանրությունը սուբյեկտության ձեռքբեւումը:

համակերպվի Արցախի անկախ Մասնավորապես` այս ուղղութ-
լինելու իրողության հետ՝ բա- յամբ բանեցվում է հետնյալ ռազ-
ցառելով Արցախի իրավասուբ- մավարությունը վա՛կաբեկել ա՛-

յեկտության ձեռքբերումը: ցախահայության ինքնուտօման իա-
վունքը, ընկալելի դարձնել, լեգի-

Մասնավորապես այս ուղ- Տիմիզացնել Ա՛ցախի ն ՀՀ դեմ նոր

ղությամբ բանեցվում է ռազմական ագւեսիան:

հետնյալ ռազմավարությունը՝ Սեփական ն հայկական լսա-

վարկաբեկել արցախահայու- րանին ուղղված քարոզչական
թյան ինքնորոշման իրավունքը, ներգործությանը ո առհասարակ
ընկալելի դարձնել, լեգիտիմի- ի
Հայաստանի հոգեբանական տե
զացնել Արցախի ն ՀՀ դեմ նոր ե ը ը ը ը
ռազմական ագրեսիան: ղեկատվակա անվտանգությա
հիմնախնդիրներին 8,անդրադառ-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

նալիս հարկավոր է ելնել հրադադարի իրողութ-
յունից: Թշնամու քարոզչությունից բխող վտանգի
մասին առավելագույնս իրատեսական պատկերա-
ցում կազմել հնարավոր է միայն այդ քարոզչական
ներգործությունը հրադադարի համատեքստում
դիտարկելու դեպքում: Բանն այն է, որ հրադադա-
րը քարոզչական ներգործության համար բարե-
նպաստ միջավայր է: Այդ իսկ պատճառով ադրբե-
ջանական քարոզչության աշխատանքն ըստ առա-
վելագույն ն. նվազագույն ծրագրերի ուսումնասի-
րելուց առաջ տեղին է անդրադառնալ հրադադարի
սոցիալ -- հոգեբանական նկարագրին:

2.1.1. Գրադադարի ռազմագիտական ս
սոցիալ-հոգեբանական նկարագիրը

«Ննջող պատերազմ» ահա այսպես է սպա-
րապետ Վազգեն Սարգսյանը բնորոշել հրադա-
դարը, որը հաստատվել է հայ-ադրբեջանական
պետական սահմանի ողջ երկայնքով 1994-ի մա-
յիսի 16-ից առ այսօր: Այս տարիներին Հայաստա-
նի Հանրապետությունն ու Արցախը վերածվեցին
Ադրբեջանի ծավալած հոգեբանական պատերազ-
մի թիրախի: Բնականաբար նման պայմաններում,
թե՛ այսօր, թե տեսանելի ապագայում, հայոց երկու
պետությունների հոգեբանական - տեղեկատվա-
կան անվտանգության ապահովումը վերածվում է
հրամայականի: Իսկ Հայաստանի՛տ հոգեբանական
տեղեկատվական անվտանգության հիմնախըն-
դիրները հստակորեն պատկերացնելու համար
առանցքային նշանակություն ունի բացահայտել
հրադադարի ռազմագիտական ն սոցիալհոգեբա-

5 ՎՁայաստան ասելով սույն աշխատանքում ի նկատի ու-
նենք Հայոց երկու պետությունները` Հայաստանի Հանրապե-
տությունն ու Արցախի Հանրապետությունը:

3 Ղ

3 Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

նական նկարագիրը: Հղաղադաւի առկայությունն
այս դեողմում հակ է դիտաւկել իբն հայոց եկու
ղետություննեւի հոգեբանական - Տեղակատվական
անվտանգության խնդիՒհնեւի գիտականուեն հստակ
ձնեակերոլման ն վեւջիննեւիս լուծումնեւի մռակման
ելակետ նախառլայման: Մասնավորապես հարկ է
հաշվի առնել, որ հրադադարը խաղաղություն չէ:
Հրադադարը ենթադրում է չկարգավորված հակա-
մարտություն: Հակամարտության կարգավորված
չլինելն իր հերթին ենթադրում է, որ այն ընթանում
է տեղեկատվական, բարոյահոգեբանական, դիվա-
նագիտական հարթություններում: Հետնեաբար,
այն մեթոդաբանությունը, որը պետք է ուղղոր-
դի մեր երկրի հոգեբանական-տեղեկատվական
անվտանգության ապահովմանն ուղղված լուծում-
ները պետք է լինի հետնյալը՝ ոդատեազմն ավաւտ-
ված չէ, քանզի մե ե՛կիւը հղադադաւի հաստատու-
մից առ այսօր վեւածվել է աղոբեջանական հոգե-
բանական ռդաՏեւազմի թի՛ախնի, ընդ ոում՝ այդողի-
սին է մնալու դեռ Շատ եկա՛, ավելին՝ ԱդՒբեջանի
հետ նու ոատեւազմը վաղ թե ուռ անխուսափելի է:

Պատերազմի անխուսափելիության թեզը տվյալ
դեպքում ընդգծում ենք միտումնավոր: Մեր երկ-
րի տեղեկատվական -- հոգեբանական անվտան-
գության ապահովմանն ուղղված քայլերը մշակե-
լիս հարկավոր է ելնել վատթարագույն սցենարից:
Նոր պատերազմը կանխելու համար պետք է ելնել
այդ պատերազմի անխուսափելիությունից` կան-
խել պատերազմը պատերազմին պատրաստվե-
լով, պատրաստվելով նան բարոյահոգեբանական
հարթությունում:

Եվ այսպես, ի՞նչ է հրադադարը: Ահա՛ թե ինչպես
է բնորոշվում հրադադարը 2001-ին Մոսկվայում
հրատարակված ռազմական հանրագիտարանա-
յին բառարանում. «Ռազմական գործողությունների

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի դ դ

ժամանակավոր դադարեցում՝ պատերազմող կող-
մերի փոխադարձ համաձայնությամբ: Տարբերում
են հրադադարի երկու տեսակ. տեղային՝ մասնակի
ն ընդհանուր: Տեղային հրադադարի արդյունքում
ռազմական գործողությունները դադարեցվում են
առանձին զորամասերի ն ստորաբաժանումների
միջն` ռազմաճակատի սահմանափակ տեղամա-
սում, որոշակի ժամանակով: Ընդհանուր հրադա-
դարի արդյունքում ռազմական գործողությունները
դադարեցվում են անժամկետ` պատերազմի ողջ
թատերաբեմում»:

Այսպիսով, ժամանակակից ռազ-
մական գիտության տեսանկյունից
հրադադարը խաղաղություն չէ, այն
պատերազմի պասիվ փուլ է, երբ չէ, այն պատերազմի պասիվ
չկան լայնամասշտաբ ռազմական փուլ է, երբ չկան լայնամասշ-
գործողություններ, սակայն, միա- տաբ ռազմական գործողու-
ժամանակ, չկա նան խաղաղություն թյուններ, սակայն, միաժամա-
բառի բուն իմաստով: Գրադադարի նակ, չկա նան խաղաղություն՝
«ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղութ- բառի բուն իմաստով: Հրադա-
յուն» պայմաններում խաղաղուք- դարի՝ ««ո՛չ պատերազմ, ո՛չ
յունը հարաբերական է ն անկայուն 25 խաղաղություն»» պայմաննե-
Փոխարենը տեսականորեն առկա րում խաղաղությունը հարա-
է ռազմական գործողությունների բերական է ն անկայուն: Փո-
վերսկսման անընդմեջ պոտենցիալ հարակա գործություն:
վտանգ: Հրադադարին բնորոշ է ների վերսկսման անընդմեջ
ռազմաճակատի տարբեր տեղամա- ւ

պոտենցիալ վտանգ: Հրադա-
սերում իրադրության կարճաժամ- դարին բնորոշ է ռազմաճակա-
կետ կտրուկ ապակայունացումը, տի տարբեր տեղամասերում
դիվերսիոն խմբերի, դիպուկահար- իրադրության կարճաժամկետ
ների ակտիվությունը: Հրադադարի կտրուկ ապակայունացումը,
ժամանակաշրջանում հակամար- դիվերսիոն խմբերի, դիպուկա-
տող երկրների միջ, պետական հարների ակտիվությունը:

ժամանակակից ռազմական
գիտության տեսանկյունից

հրադադարը խաղաղություն

16 ԹՕՇԻԽԵԼՈ ՏԵւտատօՈՅՈ/ՎՇՇԵՈՄ ՇոՕԲՅՁքԵ, Խ/օ0ՇԵՑՁ, 2001, 7ՕԽ
2, օ1ք. 292.

3 Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

սահմանը վերածվում է ռազմաճակատի, որտեղ
մշտական բնույթ են կրում անկանոն կրակոցնե-
րը: ձրադադարի պայմաններում «ակտիվ» պատե-
րազմի վերսկսման հավանականությունը կարող է
նվազել, սակայն վերանալ իբրն այդպիսին՝ երբեք:
Հոգեբանական գիտության տե-
սանկյունից հրադադարը մի իրա-
իրավիճակ է, որը ենթադրում վիճակ է, որը ենթադրում է անորո-
է անորոշություն, մոտալուտ շություն, մոտալուտ հեռանկարի
հեռանկարի անկանխատեսելի անկանխատեսելի լինելու զգա-
լինելու զգացում, ամեն վայրկ- ցում, ամեն վայրկյան պատերազմի
յան պատերազմի վերսկսման վերսկսման պոտենցիալ հավանա-
պոտենցիալ հավանականու- կանություն: Այս ամենի հետնեան-
թյուն: Այս ամենի հետեանքով քով հանրային տրամադրություն-
հանրային տրամադրություննե- ները բնորոշվում են տագնապով,
րը բնորոշվում են տագնապով. տագնապը դառնում է հանրության
տագնապը դառնում է հան- շրջանում տիրապետող հուզական
րության շրջանում տիրապե- վիճակ: Իսկ տագնապած հան-
տող հուզական վիճակ: րույթը ձգտում է առավելագույնս
հստակեցնել հեռանկարը ցրել

անորոշությունը ե այդ կերպ փարատել տագնա-

պը: Միննույն ժամանակ տագնապած մարդը, հան-

րույթը հոգեպես կառավարելի դառնալու, հոգեկան

կախվածության մեջ ընկնելու մեծ հավանակա-

նություն ունի Ա խոցելի է ամեն տեսակ հոգեբանա-

կան աճպարարությունների հանդեպ: Բանն այն է,

որ տագնապած մարդու քննադատական մտածո-

ղությունը թուլանում է, մեծանում է կաղապարված

մտածելու, կարծրատիպացված վարք հանդես բե-

րելու հակվածությունը: Նրա ակտիվության հիմնա-

կան դրդապատճառը դառնում է անվտանգ, ապա-

հով հեռանկար ապահովելը: Այդ է պատճառը, որ

տագնապած հանրույթին հնարավոր է հուշել տա-

րաբնույթ վարքի սցենարներ, ուղղորդել նրա վար-

քը: Հենց այս առումով էլ տագնապած հանրույթը

Հոգեբանական գիտության տե-
սանկյունից հրադադարը մի

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

հարմար թիրախ է հակառակորդ կողմի համար:

Հրադադարի հոգեբանական նկարագրի հա-
մատեքստում անհրաժեշտ է նան անդրադառնալ
ասեկոսեների խնդրին:

Ասեկոսեն որոշակի տեղեկությունների փոխան-
ցում է միջանձնային շփման միջոցով՛՛: Ասեկոսե-
ներում դրսնորվում են տվյալ հանրույթում առկա
քաղաքական դիրքորոշումները, բնակչության վե-
րաբերմունքը երկրի ղեկավարության, պետական
կարգի, լրատվամիջոցների հանդեպ: Ասեկոսենե-
րը արժեքավոր տեղեկությունների աղբյուրներ են:
Շրջանառվող ասեկոսեները վերլուծելով կարելի է
պատկերացում կազմել տվյալ հանրույթում տիրող
իրավիճակի մասին: Ասեկոսեների ուսումնասի-
րությունը թույլ է տալիս կանխատեսումներ կատա-
րել երկրում իրադրության հետագա զարգացման
վերաբերայլ:

Ասեկոսեների նշանակությունը հատկապես մե-
ծանում է այն դեպքում, երբ տեղեկություններ ստա-
նալու այլ աղբյուրները բացակայում են: Հոգեբան-
ներն առանձնացնում են ասեկոսեների առաջաց-
ման երկու հիմնական պատճառ: Դրանցից առաջի-
նը թեմայի հանդեղ Տվյալ խմբի հետարրությունն
է: ձետնաբար ասեկոսեների տարածման շրջանը

սահմանափակվում է տվյալ խնդրով հետաքրքրվող
մարդկանց բնակության շրջանով: Երկրորդ գոր-
ծոնը հուսալի տեղեկության բացակայությունն է:
Ասեկոսեների տարածման համար անհրաժեշտ է
ոչ միայն զուտ հետաքրքրություն, այլն` չբավա-
րարված հետաքրքրություն: Այդ է պատճառը, որ
տեղեկությունների տրամադրման անհարկի մեծա-
ծավալ սահմանափակումները պարարտ հող են
ստեղծում ասեկոսեների տարածման համար: Այդ

17 Ւ| ՅՅՅքօյտի Ճ. Ո., ՃքճօօոՑԻ 8, Լօոոծ, ԽՁՅՁՇՇՕՅՅՑ ՈՅԻՄՒՅ,
ՇՈ, ՇՈՇ, 2003, օք. 90.

3 - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

դեպքում մարդկանց հետաքրքրող տեղեկություն-
ների պակասը լրացնում են ասեկոսեները: Այս տե-
սակետից հետաքրքրական են ամերիկյան հոգե-
բաններ ՈՒորչելի ն Առնոլդի ուսումնասիրություն-
ները: Նրանք նկատել են, որ երբ տեղեկության
հրապարակումն արգելվում է, ապա մեծանում է
մարդկանց հետաքրքրությունը դրա նկատմամբ:
Նրանք սկսում են տարբեր ճանապարհներով տե-
ղեկություններ որոնել, իսկ եթե հաջողվում է ստա-
նալ` սկսում են տարբեր ուղիներով տարածել հա-
սարակության մեջ: Այս մասնագետները նկատել են
նան, որ նույնիսկ մինչե արգելվող տեղեկության
ստանալը, բոլորովին չիմանալով այն, մարդիկ
դրա նկատմամբ ձեռք են բերում դրական դիրքո-
րոշում` այն ըմբռնելու ո դրա ազդեցության տակ
իրենց կարծիքներն ու դիրքորոշումները փոխելու
պատրաստակամություն: Այն հանրույթում, որտեղ
մարդկանց հետաքրքրող թեմայի մասին կան բա-
վարար թվով տեղեկություններ, այնտեղ ասեկոսե-
ների տարածման հավանականությունը նվազում
է: Այնտեղ, որտեղ տեղեկությունը ստացվում է մի
շարք աղբյուրներից, բավարարվում է նան. մարդ-
կանց հետաքրքրությունը, ն նվազում է ասեկոսե-
ների տարածման հավանականությունը: Սակայն,
նկատվել է նան, որ անգամ տեղեկությունների
աղբյուրների մեծաթիվ լինելու պայմաններում էլ
հասարակությունում շրջանառվող ասեկոսեները
էապես ամբողջացնում են որնէ մեկի կամ երնույ-
թի մասին տեղեկությունները: Այստեղ հարկ է նշել
նան, որ տեղեկությունների տրամադրման ռացիո-
նալ սահմանափակումները պարզապես անխու-
սափելի են: Այդ դեպքում սակայն հարկավոր է
լիակատար գաղտնիություն ապահովելուն զուգա-
հեռ նախաձեռնություն հանդես բերել Ա տարածել
ցանկալի բովանդակությամբ ասեկոսեներ:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

Բացի այդ ասեկոսեները նան հասարակական
կարծիք, տրամադրություններ ձեավորելու միջոց-
ներ են: Ասեկոսեները կարող են ուղղորդել մարդ-
կանց վարքը: Այդ է պատճառը, որ ասեկոսեները
հոգեբանական պատերազմի ամենաարդյունա-
վետ միջոցների թվին են դասվում: Հասարակական
կյանքի վրա ասեկոսեների ահռելի նշանակությու-
նը նկատել են դեռ նացիստական Գերմանիայի
առաջնորդները, որտեղ Գեբելսի ղեկավարած Քա-
րոզչության նախարարության՛8 համակարգում այս
երնույթը հետնողականորեն ուսումնասիրվել է ն
օգտագործվել տարատեսակ հոգեբանական օպե-
րացիաների ընթացքում: Երկրորդ Համաշխարհա-
յին պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից
հետո ամերիկյան զինվորականները Ամերիկա-
յի Միացյալ նՆահաններ տեղափոխեցին ոչ միայն
Վերներ Ֆոն Բրաունի հրթիռային տեխնիկային
առնչվող նորամուծություններն ու ոլորտի մասնա-
գետներին, այլն ասեկոսեների խնդրով զբաղվող-
ներին: Ասեկոսեների ուսումնասիրությունը գաղտ-
նիացվեց: Առ այսօր էլ, ըստ խնդրի հայ հետազո-
տող Հակոբ Նազարեթյանի, Միացյալ Նահանգնե-
րն ահռելի ուշադրություն են դարձնում հոգեբանա-
կան պատերազմի այս միջոցին, ինչի վկայությունն
այն է, որ ցանկացած Օտար երկրում գործող ամե-
րիկյան դեսպանատան համակարգում կան հա-
տուկ ստորաբաժանումներ, որոնք էլ զբաղվում են
այդ երկրի ասեկոսեների ուսումնասիրությամբ:

Ասեկոսեները տարածվում են շատ արագ: Ընդ
որում` նկատվել է նան, որ ասեկոսեների տարած-
ման արագությունը հատկապես մեծանում է այն
դեպքում, երբ դրանք պաշտոնական տեղեկություն-
ներին հակասող տեղեկություններ են պարունա-

18 Ժողովրդական լուսավորության ն քարոզչության կայսրա-
կան մինիստրություն: Կազմավորվել է 1933 թ. մարտի 11-ին:

3 7

3 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կում, անգամ այն դեպքում երբ այդ տեղեկություն-
ները բացահայտ սուտ են: Տարածման արագութ-
յունը տվյալ դեպքում պայմանավորված է դրանց
հետաքրքրաշարժ, թարմ լինելով, տվյալ խմբին
հետաքրքրող թեմայի վերաբերյալ պաշտոնական
տեղեկությունների բավարար չլինելով, պաշտոնա-
կան աղբյուրների հանդեպ կանխակալ թերահա-
վատությամբ: Ահա ողջ վերը նշվածի պատճառով
էլ ասեկոսեներով ստացված տվյալները ընդուն-
վում են գրեթե առանց քննադատության: Որպես
կանոն ասեկոսեները բերնեբերան փոխանցվելիս
կապվում են հեղինակավոր աղբյուրի հետ, որի
պատճառով էլ` թվում են հավաստի: Ասեկոսեները
հատկապես խորհրդավոր բնույթ են ստանում, եթե
հաղորդվում են «թաքուն», «որպես գաղտնիք»:
Ասեկոսեներին բնորոշ յուրահատկություններից
մեկը շրջանառվելու ընթացքում նրանց բովանդա-
կության աղճատումն է: Մասնավորապես ասեկո-
սեների մեջ տեղեկության այն մանրամասնություն-
ները, որոնք տվյալ հանրույթի անդամների համար
էական չեն` վերանում են, իսկ ասեկոսեի բովան-
դակությունը դառնում է ավելի կարճ: Այս երնույթը
մասնագետներն անվանում են հարթեցում: Փո-
խարենը չափազանցվում, ընդգծվում են տեղե-
կությունների այն կողմերը, որոնք հետաքրքրում
են տվյալ խմբին: Բացի այդ, ասեկոսեները «հար-
մարվում են» կոնկրետ միջավայրին: Այսինքն,
ասեկոսեներում պարունակվող տվյալները կապ-
վում են տվյալ խմբում տարածված կարծիքների
ն. տրամադրությունների, ցանկությունների հետ:
Որպես կանոն, այս դեպքում փոփոխվում է ասե-
կոսեի մի մասը միայն, սակայն դրա արդյունքում
ասեկոսեն ստանում է միանգամայն այլ բովանդա-
կություն: Հարմարեցման պատճառով է նան, որ
ասեկոսեները կորցնում են իրենց հավաստիությու-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

նը` փոխանցվելով մեկ միջավայրից մյուսը: Այդ է
պատճառը, որ նույն ասեկոսեի բովանդակությունը
տարբեր խմբերում տարբեր է՝ հագեցած տեղական
կարծիքներով, տրամադրություններով ն ստերեո-
տիպերով:

Ասեկոսեները կարող են պարունակել նան բա-
ցահայտ սուտ տեղեկություններ, հագենալ իրա-
կանում գոյություն չունեցող մանրամասնություն-
ներով: Թե ասեկոսեի որ՞ հատվածը կսրվի, ո՞րը
կվերանա, կախված է տվյալ հանրության կարծրա-
տիպերից:

Ասեկոսեները բաղկացած են հուզական Ա տե-
ղեկատվական բաղադրիչներից: Ըստ այդմ` ասե-
կոսները դասակարգվում են ըստ երկու չափանի-
շի ըստ արտահայտչականության` հուզականորեն
հագեցված լինելու, Ա ըստ տեղեկությունների:
Բնագավառի հայ հետազոտող Հակոբ Նազարեց-
յանը, ըստ հուզական չափանիշի, տարբերակում է՝
ասեկոսե-ցանկությունները, ասեկոսե-խրտվիլակ-
ները ն ագրեսիվ ասեկոսեները:

Ասեկոսե-ցանկություններում կարելի է տեսնել
հասարակության սպասումները, նպատակները:
Ցանկություն-ասեկոսեներում հասարակության
համար ցանկալին ներկայացված է որպես իրակա-
նություն: Դրանցում դրսնորվում է հասարակության
որոշ խավերի ցանկությունները, սպասումները այս
կամ այն խնդրի, մարդու, երնույթի մասին: Այդպի-
սիք հիմնականում ունեն դրական ուղղվածություն:

Ասեկոսե-խրտվիլակներում կարող են առկա
լինել թեթջե վատատեսականից ընդհուպ մինչե
բացահայտ խուճապային տրամադրություններ,
չափազանցված վախ: Խրտվիլակ ասեկոսենե-
րը հատկապես լայն տարածում են ստանում սո-
ցիալական լարվածության, տնտեսական, քա-
ղաքական ճգնաժամի, տարերային աղետների,

Դ ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

պատերազմական պայմաններում, երբ ապագան
դառնում է անորոշ: Անորոշության պայմաններում
ասեկոսեները դառնում են հուզականորեն հագե-
ցած Ա շատ ազդեցիկ: Անորոշության պայմաննե-
րում մարդիկ դառնում են ավելի ներշնչվող ն միմ-
յանց են փոխանցում իրենց տագնապները: Այս
առումով պատերազմի պայմանները նպաստում
են ասեկոսեների տարածմանը: Կցկտուր տեղե-
կություններով մարդիկ ձգտում են փարատել անո-
րոշությունը, հստակեցնել ապագան: Նման ասեկո-
սեները կարող են առաջանալ ինչպե՛ս տարերայ-
նորեն, այնպե՛ս էլ միտումնավոր կերպով ներդրվել
շրջանառության մեջ իրադրությունը ապակայու-
նացնելու նպատակով: Խրտվիլակ ասեկոսեները
մեծացնում են մարդկանց ներշնչվողության մա-
կարդակը: Այս դեպքում մարդիկ համակվում են ու-
ժեղ հուզականությամբ ն կարող են կախվածութ-
յան մեջ ընկնել ցանկացած արկածախնդիր մեկից,

ով հավատ կներշնչի մարդկանց:
Սույն համատեքստում տեղին է
մանրամասնորեն անդրադառնալ
գործող գերհզոր սթրեսորների պատերազմական պայմաններում
հանրագումար է, երբ գերլար- խրտվիլակ ասեկոսեների տարած-
ված հոգեվիճակը՝ սթրեսը, ման խնդրին: Ռազմական հոգե-
դառնում է տնական՝ ըստ էութ- բանության տեսանկյունից պատե-
յան վերածվելով կենսակերպի: րազմը մարդկային հոգեկանի վրա
Պատերազմում իրավիճակին ներգործող գերհզոր սթրեսորների
համարժեք կենսագործունեութ- հանրագումար է, երբ գերլարված
յուն իրականացնելու նպա- հոգեվիճակը` սթրեսը, դառնում է
տակով մարդկային հոգեկանը .տնական՝ ըստ էության վերածվե-
ենթարկվում է արմատական վե- լով կենսակերպի: Պատերազմում
է վարքի նոր ռազմավարութ- գործունեություն իրականացնելու
յուն, վերակառուցվում է մարդու ը մ ը հոգենա-
ողջ արժեքային համակարգը: պատակով մարդկային հոգեկա
նը ենթարկվում է արմատական

Ռազմական հոգեբանության
տեսանկյունից պատերազմը
մարդկային հոգեկանի վրա ներ-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

վերակողմնորոշման, ձնեավորվում է վարքի նոր
ռազմավարություն, վերակառուցվում է մարդու ողջ
արժեքային համակարգը:

Ակնհայտ է պատերազմում հաղթելու համար
պատերազմող երկրի հանրույթը պետք է լինի հո-
գեբանորեն կայուն: Եթե այդ հոգեբանական կա-
յունությունը բացակայում է, ապա մեծանում է
հանրության շրջանում խուճապի բռնկման հավա-
նականությունը: Իսկ պատերազմական ժամանա-
կաշրջանում հանրույթի հոգեկան կայունության
հիմնական սպառնալիքներից է բարոյալքող ասե-
կոսեների տարածումը: Ինչպես արդեն վերը նշել
ենք` այդպիսիք կարող են հանգեցնել խուճապի:
Պատերազմական պայմաններում հանրույթի հո-
գեկան կայունության գրավականը պետական
մարմինների անխափան գործունեությունն է, որի
գլխավոր նպատակն է արդյունավետ իրացնել սե-
փական գործառույթները, առավելագույն կազմա-
կերպվածություն հաղորդել պատերազմող երկ-
րի հանրային կյանքին, լիարժեքորեն վերահսկել
իրադրությունը երկրում, ապահովել բանակի կա-
յուն թիկունքը: Իսկ պետական համակարը կարող
է արդյունավետ գործել միայն այն դեպքում, երբ
պետական տարբեր մարմինների միջն առկա է
ներդաշնակ համագործակցություն ն փոխհամա-
ձայնեցված աշխատանք: Ահա վերջիններիս հիմ-
նական խոչընդոտը խուճապն է: կՀետեաբար, պա-
տերազմող երկրի պետական համակարգի առջե
ծառացած գերխնդիրը քաղաքացիական բնակ-
չության շրջանում խուճապը կանխելն է կամ, եթե
այն բռնկվել է՝ վերացնելը:

Խուճապը (պանիկոն` ինքնաբերական սար-
սափ) այնպիսի հուզական վիճակ է, որտեղ վա-
խը ծայրահեղորեն սրվել է վերածվելով սարսա-
փի: Հոգեբանական վարակի մեխանիզմի միջոցով

Դ 1

Դ Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

սարսափը մեկ անհատից անցնում է մյուսներին,
շատ արագ տարածվում հանրույթում, քայքայում
նրա կառուցածքը՝ այն վերածելով խառնամբոխի:
Ընդ որում այդ սարսափի առաջացման պատճառը
կարող է լինել թե՛ իրական, թե՛ մտացածին: Մար-
դը կարող է իրատեսորեն չգնահատել դրությու-
նը Ա չափազանցնել չնչին սպառնալիքն անգամ:
Խուճապով համակված հանրույթի կենսագործու-
նեությունը կազմալուծվում է: Խուճապի հետնան-
քը քաոսն է, երբ հանրային կյանքը զերծ է որնէ
կազմակերպվածությունից: Հայ անվանի հոգեբան
Ալբերտ Նալչաջյանը խուճապը բնորոշում է որպես
ամբոխի վարքի այնպիսի տեսակ, որին հատուկ
են զանգվածային սարսափը որնէ իրական կամ
երեակայական վտանգի հանդեպ: Տվյալ դեպքում
գործ ունենք վախի աֆեկտի հետ, որի ազդեցութ-
յան տակ մեծաթիվ մարդիկ միաժամանակ անմիտ
կամ վտանգավոր գործողություններ են կատա-
րում: Խուճապահար մարդու վարքը չի կառավար-
վում գիտակցության կողմից: Գործում է «թունելա-
յին էֆեկտը», երբ մարդու գիտակցության սահման-
ները նեղանում են, ո մարդ իրեն հաշիվ չի տալիս,
թե ինչ է անում: Խուճապահար մարդն ի վիճակի
չէ սթափ վերլուծել իրավիճակը, չի կողմնորոշ-
վում նրանում, նրա գործողությունները հաշվարկ-
Խուճապահար մարդն ի վիճա- ված չեն, անտրամաբանական
կի չէ սթափ վերլուծել իրավի- են, համարժեք չեն իրադրությա-
ճակը, չի կողմնորոշվում նրա- նը: Խուճապահար մարդու վարքը
նում, նրա գործողություննեը անկազմակերպ է, ինքնաբերական,
հաշվարկված չեն, անտրամա- բնազդային: Խուճապի ժամանակ
բանական են, համարժեք չեն սոցիալական նորմերը մոռացվում
իրադրությանը: Խուճապահար են, մարդիկ ավելի ագրեսիվ ն եսա-
մարդու վարքը անկազմակերպ եր են դառնում փորձելով փրկել
Ե ինքնաբերական, բնազդա- 6 իրենց կյանքը հաշվի չառնելով
յին: մյուսներին: Խուճապահար մարդիկ

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի Ղ դ

կարող են կատարել վայրագություններ:
Պատերազմի պայմաններում սրվում է հավաս-
տի տեղեկություններ ստանալու մարդկանց պա-
հանջը, ինչը պայմանավորված է ռազմաճակատում
իրավիճակի արագ փոփոխվելու հանգամանքով:
Այս համատեքստում նույնպես հարկավոր է համա-
կարգված աշխատանք տարբեր գերատեսչություն-
ների միջն: Պետական այս կամ այն գերատեսչութ-
յան կողմից իր կատարած աշխատանքի մասին
ժամանակին տեղեկություն տալը պատերազմի
պայմաններում խուճապը կանխող վճռորոշ գոր-
ծոններից է: Խուճապի չմատնվելու համար պատե-
րազմող երկրի հանրությունը պետք է համոզված
լինի, որ իշխանությունը վերահսկում է իրավիճա-
կը: Տեղեկությունների օպերատիվ տրամադրումը
ապագայի կանխատեսելիության ։տապավորութ-
յուն է ստեղծում մարդկանց մոտ, վստահություն
ներշնչում նրանց: Հարկավոր է հաշվի առնել, որ
պատերազմի արհավիրքներից տուժած մարդ-
կանց միշտ թվում է, թե օգնությունն Պատերազմի արհավիրքնե-
ուշանում է, որ պետական մարմին- րից տուժած մարդկանց միշտ
ները լավ չեն աշխատում, որ իրենք թվում է, թե օգնությունն ու-
լքված են բոլորի կողմից: Անհրա- շանում է, որ պետական մար-
ժեշտ տեղեկությունների օպերա- մինները լավ չեն աշխատում,
տիվ տրամադրումը կարող է մեղմել որ իրենք լքված են բոլորի
այդ սուբյեկտիվ զգացողությունը: կողմից:
Ագրեսիվ ասեկոսեներում դրսե-
վորվում են հասարակության ագրեսիվ դիրքորո-
շումները կոնկրետ երնույթների մարդկանց հան-
դեպ: Դրանք հագեցած են որնէ խմբի, անհա-
տի, երնույթի հանդեպ թշնամանքով, ատելութ-
յամբ: Ագրեսիվ ասեկոսեները առաջանում են այն
դեպքում, երբ տվյալ հանրույթի տարբեր խմբերի
միջն առկա է լարվածություն, շահերի հակասութ-
յուն: Վետաքրքրականն այն է, որ ագրեսիվ ասեկո-

Դ Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

սեները առաջանում են նան տարերային աղետնե-
րի դեպքում, երբ հարկավոր է լինում մեղավորներ
որոնել: Այս դեպքում ագրեսիվ ասեկոսեների միջո-
ցով որնէ մեկը որպես կանոն երկրի իշխանություն-
ների վրա է ուղղորդում ագրեսիան՝ նրանց վերա-
ծելով քավության նոխազի:

Տեղեկատվական չափանիշի համաձայն առանձնաց-
վում են չորս տեսակի ասեկոսեներ` ըստ դրան-
ցում պարունակվող տվյալների հավաստի լինելու:
Դրանցում հավաստիության ն ստի հարաբերակ-
ցությունը նշանակում են Ժ ն - նշաններով՝ Ժ Հ Հ՝
գրեթե հավաստի, Հ -՝ կիսով չափ հավաստի, Դ -՝
որոշ չափով հավաստի, -` լիովին սուտ: Ըստ այդմ՝
ստի ն իրականության հարաբերակցության չա-
փանիշի առանձնացվում են` ա) բացարձակապես
անհավաստի, բ) մասամբ հավաստի, գ) հիմնակա-
նում հավաստի ն դ) ճշմարտանման ասեկոսեներ:
Հատկանշականն այն է, որ ասեկոսեն երբեք չի լի-
նում լիովին հավաստի, սակայն կարող է լինել լիո-
վին սուտ:

Նացիստական Գերմանիայում ասեկոսեների
ուսումնասիրությունը դրված էր պետական հիմքի
վրա ն խիստ գաղտնիացված էր: Պատերազմից
հետո գերմանացի մասնագետները տեղափոխվե-
ցին ԱՄՆ:

Ասեկոսների տարածման մեխանիզմները դար-
ձան ԱՄՆ հատուկ ծառայությունների ուսումնա-
սիրությունների առարկա: 20-րդ դարի 60-ական
թվականներին արդեն ամերիկյան մասնագետ-
ները հանգել էին այն կարծիքին, որ ասեկոսների
միջոցով իրականացվող քարոզչությունն իր արդ-
յունավետությամբ չի զիջում ԶԼՄ-ների միջոցով
իրականացվողներին: ԱՄՆ-ի դեսպանատներում
աշխատում էին մասնագետներ, որոնք հետնում
էին տվյալ երկրի հասարակության շրջանում տա-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

րածված ասեկոսեներին` ուսումնասիրելով դրանց
բովանդակությունը, դինամիկան:

Եթե քարոզչական թերթիկները մատչելի են
գրագետ մարդկանց համար, ապա ասեկոսները
հասու են բոլորին ն ուղղակիորեն ազդում են հան-
րույթի հուզական վիճակի վրա:

Ասեկոսները կարող են տարածվել կամ ինք-
նաբերաբար` հանրության շրջանում տեղեկատ-
վական վակումի պատճառով, կամ էլ` նպատա-
կաուղղված տարածման շնորհիվ:

Պատերազմների փորձը միաժամանակ վկայում
է, որ ասեկոսների նպատակաուղղված տարածումը
պահանջում է մեծ վարպետություն ու զգուշություն,
քանի որ տարածվելուց հետո դրանք կարող են վե-
րահսկողությունից դուրս գալ: Հասարակության
մեջ շրջանառվող ասեկոսեները հաճախ ենթարկ-
վում են լուրջ բովանդակային փոփոխությունների,
անգամ այնքան, որ երբեմն ստանում են դրանց
ստեղծողների նախատեսած իմաստին միանգա-
մայն հակադիր իմաստ:

Ժողովրդավարական հասարակություններում
ասեկոսեների առկայությունը բնական է համար-
վում այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրանք չեն
սպառնում երկրի անվտանգությանը, ներքին կա-
յունությանը: Այս դեպքում անհրաժեշտությունից
դրդված իշխանությունները ստեղծում են ասեկոս-
ների հանդեպ կայուն հոգեբանական միջավայր,
ինչը ենթադրում է՝

» պաշտոնական տեղեկությունների հանդեպ
մեծ օպերատիվություն ն անընդհատություն,

» հաղորդվող տեղեկություններում հավաս-
տիության բարձր մակարդակ,

»« տեղեկության աղբյուրի ն լսարանի միջն
հստակորեն կարգավորված հետադարձ կապ, որ-
պեսզի հնարավոր լինի արագ արձագանքել իրադ-

ՀՂ5

Դ - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

րության չնչին փոփոխության դեպքում:

. ասեկոսների հանդեպ զգայուն խմբի անդամ-
ների համար հաճելի զբաղվածության ստեղծում,
որպեսզի նրանց առօրյան հագենա հետաքրքրու-
թյամբ:

Վերջին տասնամյակներում գործադրվել են
շրջանառվող ասեկոսեների վերացման մի շարք
ուղիներ: Դրանցից առաջինը ամենապարզունակն
է: Խոսքը ասեկոսեի բովանդակությունը հերքելու
մասին է: Սակայն այս հնարը միշտ չէ, որ արդյու-
նավետ է: Երբեմն, ընդհակառակը, այս պարզունակ
հնարն ուժեղացնում է ասեկոսեների տարածումը:
Ասեկոսեների անտեսումը նույնպես վտանգավոր է:
Արդյունավետ չեն նան զուտ հռետորական բնույթի
արտահայտությունները, ինչպիսին է օրինակ` «մի՛
հավատացեք ասեկոսեներին»:

Ասեկոսեների վերացնելը ստեղծագործական
աշխատանք է: Այստեղ շատ էական է այն աղբյուրի
հեղինակությունը, որը կոչված է հերքելու կամ վե-
րացնելու ասեկոսեն: Եթե աղբյուրը վստահություն
է ներշնչում, ապա արդյունավետ է լինում այսպես
կոչված «Ճակատային գրոհ»: Այս դեպքում ներ-
կայացվում է ասեկոսեի բովանդակությունը, ինք-
նաքննադատաբար նշվում են նրա առաջացման
պատճառները, ապա բերվում են հակափաստարկ-
ներ, որոնցով ն հերքում է ասեկոսեն:

Եթե աղբյուրը անծանոթ է լսարանին, ապա արդ-
յունավետ է «թնանցիկ գրոհը»: Այս դեպքում որնէ
կերպ չհիշատակելով ասեկոսեի բովանդակությու-
նը, տարատեսակ պատրվակներով հետնողակա-
նորեն տրվում է հակառակ բովանդակությամբ տե-
ղեկություն:

Որոշ դեպքերում ասեկոսեի դեմ պայքարի լա-
վագույն միջոցը այն հաստատելն է: Այս դեպքում
ասեկոսեն կորցնում է իր խորհրդավոր բնույթը, ն

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի Ղ 7

կանխվում է նրա բովանդակության չափազանցե-
ցումը խոսքից խոսք անցնելիս:

Այսպիսով, լինելով տագնապահարույց իրա-
վիճակ հրադադարը պոտենցիալ առումով հո-
գեբանորեն խոցելի է դառձնում հակամարտող
կողմերից յուրաքանչյուրի հասարակությունը հա-
կառակ կողմի համար, նպաստավոր պայմաններ
ստեղծում թե սեփական, թե հակառակորդ երկ-
րում անառողջ բարոյահոգեբանական մթնոլորտի
ստեղծման ն տարաբնույթ հոգեբանական դիվեր-
սիաների համար: Այդ իսկ պատճառով հրադադա-
րը հարկ է դիտարկել որպես ադրբեջանական քա-
րոզչության հայաստանյան ուղղության ռազմավա-
րությունն արդյունավետ դարձնող էական գործոն:
Եվ բնավ տարօրինակ չէ, որ Բաքվում փորձում են
օգտվել այս հանգամանքից: Թշնամու հենց այդ
հոգեբանական դիվերսիաներին էլ մենք կանդրա-
դառնանք ստորն` ադրբեջանական քարոզչության
առավելագույն ն. նվազագույն ծրագրերն ուսում-
նասիրելիս:

2.2. Ադրբեջանական քարոզչության
առավելագույն ծրագիրը

Ինչպես վերը նշեցինք, ադրբեջանական քա-
րոզչության առավելագույն ծրագրի նպատակն է՝
հետեողական հոգեբնական - |ա-
ոզչական ճնծռումնեւ բանեցնելու թյան առավելագույն ծրագրի
միջոցով ետ ստանալ Արցախի ողջ նպատակն է՝ հետեողական
Տաւաժ/էը՝ առանց դաՏեւազմի, խա- հոգեբնական -- քարոզչական
ղաղ ճանադաւհով բանակցութ- ճնշումներ բանեցնելու միջո-
յուննեի աւդյունէում: ցով ետ ստանալ Արցախի ողջ

Սույն նպատակն իրականացնե- տարածքը՝ առանց պատերազ-
լու համար ադրբեջանական կողմն մի, խաղաղ ճանապարհով՝ բա-
իր քարոզչական ակտիվությունը նակցությունների արդյունքում:

Ադրբեջանական քարոզչու-

Դ 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ծավալում է թե հայաստանյան, թե միջազգային
լսարանի շրջանում:

Միջազգային լսարանի պա-
րագայում պաշտոնական Բաքվի
նպատակն է Արցախի իրավա- նպատակն է. Աղցախի իւավասուբ-
սուբյեկտություն ձեռք բերելը յեկՏտություն ձեռէ բեւելը բացառելը,
բացառելը, «Ադրբեջանի տա- «Ադոբեջանի Տաքածմային ամբող-

Միջազգային լսարանի պարա-
գայում պաշտոնական Բաքվի

րածքային ամբողջականու- ջականության» սեփական ոլատկե-
թյան» սեփական պատկերա- ղացումները լեգիտՏիմիզացնելը:
ցումները լեգիտիմիզացնելը: Իսկ ահա հայաստանյան լսա-

րանի պարագայում թշնամու

նպատակն է. հայաստանյան հանույթի 6-ջանում

հասունացնել հակամարտությունը միակողմանի

զիջումնեւով կա՛գավուելու դիուոռումը ն, ըստ

այդմ, Հայաստանում հքահւել ճնՇումներ մեր եկի

ռազմաաղահական ղեկավաւութ-

Դատելով ադրբեջանական քա- յան վ՛ա՝ այդ զիջումնեւին գնալու

րոզչության վերջին տարիների Ոոյատակով: Այստեղ տեղին է ման-
ակտիվությունից՝ իրականաց- .րամասնել:

նելու համար իր քարոզչական Վստահաբար կարելի է ասել, որ

առավելագույն ծրագիրը պաշ- մեր երկրի դեմ բանեցվում է բա-

տոնական Բաքուն որդեգրել 6 րոյահոգեբանական ճնշումների

է մի ռազմավարություն, որի ասական քարոզչական սցենար:

էությունը հետնյալն է. շրջա- դ քարոզչ 9 ր:

փակման միջոցով մեր երկրում Ադրբեջանական քարոզչության

անկում, զուգահեռաբար խո- բանությունը կարելի է հանգեցնել

րացնել մեր հանրույթի հրա- հետնԱյալին` սողառնալ ոյատեւազ-
դադարով պայմանավորված մով, բայց չսկսել այն:
տագնապները, ապա միաժա- Դատելով ադրբեջանական քա-

մանակ հուշել այդ տագնապ- րոզչության վերջին տարիների
ներն ու սոցիալ-տնտեսական ակտիվությունից իրականացնելու
զրկանքները ծնող պատճառից համար իր քարոզչական առավե-
ձերբազատվելու ուղին: լագույն ծրագիրը պաշտոնական
Բաքուն որդեգրել է մի ռազմավա-

րություն, որի էությունը հետնյալն է. ՇՈոջափակման

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի Դ 3

միջոցով մե ե՛կւում հահւել կենսամակաւդակի
անկում, զուգահեռաբար խուացնել մե հանւույ-
թի հղադադա/՛ով ոդայմանավուված Տագնառոլնեւը,
աղա միաժամանակ հուծՇել այդ Տագնաողնեւն ու
սոցիալ--ՏնտՏեսական զկանէնեը ծնող ոլատճառից
ձե՛բազատվելու ուղին:
Այսպես, տարիներ շարունակ փորձ է արվում
շրջափակման միջոցով տնտեսապես «խեղդել»
մեր երկիրը ն հրահրել սոցիալտնտեսական բար-
դություններ ե կենսամակարդակի անկում, զուգա-
հեռաբար անընդհատ սպառնալ պատերազմով՝
սրել տագնապներն, ապա` սոցիալտնտեսական
զրկանքների պատճառով առաջացած հանրա-
յին դժգոհություններն ուղղել Արցախի կերպարի
վրա, հանրության լայն շրջաններում վարկաբե-
կել Արցախն ազատագրելու Ա այն պաշտպանելու՝
հաղթանակին տեր կանգնելու գաղափարը, որից
հետո` հուշել պատերազմը կան-
խելու, հանրային տագնապները Պատերազմով սպառնալուն
փարատելու ելքն՝ ի դեմս Արցախը զուգահեռ պաշտոնական
հանձնելու գաղափարի: Պատե- րթա
րազմով սպառնալուն զուգահեռ `
պաշտոնական Բաքուն պարբերա- նը պետական սահմանին

մեզանում ձնավորելով ««ա-
բար ապակայունացնում է իրադ- մեն վայրկյան պատերազմի

րությունը պետական սահմանին՝ վերսկսման հավանականու-
վայրկյան պատերազմի վերսկսման հոգեբանական ֆոնին փոր-

հավանականության» պատրանք, ձում է մեզանում հասունացնել
ն ահա այդ հոգեբանական ֆոնին Արցախը հանձնելու գաղափա-
փորձում է մեզանում հասունացնել րը, հրահրել այն թյուր, բայց
Արցախը հանձնելու գաղափարը, վտանգավոր թեզի տարածու-
հրահրել այն թյուր, բայց վտան- մը, թե իբր Արցախը մեր երկրի
գավոր թեզի տարածումը, թե իբր կայուն տնտեսական զարգաց-
Արցախը մեր երկրի կայուն տնտե- ման ն խաղաղ հեռանկարի
սական զարգացման ն խաղաղ հե- խոչընդոտն է:

Է» ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ռանկարի խոչընդոտն է: Այլ կերպ՝ խորացնել մեր
հանրույթի տագնապները, միաժամանակ հուշել
այդ տագնապները ծնող պատճառից ձերբազատ-
վելու ուղին ի դեմս Արցախը հանձնելու: Հարկ է
նշել, որ այս ռազմավարությունը կյանքի է կոչվում
Թուրքիայի հետ համատեղ, վերջինիս անմիջական
մասնակցությամբ՞5:

Եվ այսպես, մեզանում հակաարցախյան դիր-
քորոշումներ ձնավորելու նպատակով` ադրբեջա-
նական քարոզչությունը հայաստանյան հանրութ-
յան շրջանում հետնողականորեն տարածում է
հետեյալ մարտավարական քարոզչական թեզե-
րը՞":

Լ «Աղցախը հայաստանյան հանչոույջի խաղաղ
ատղագայի սողառնալիՒն է. նու ոլատեւազմը կան-

5 Այս համատեքստում հարկ է շեշտել հետնյալը՝ Ադրբեջանը
թուրքական նախագիծ է, պանթուրքական նպատակների
կենսագործման մի դրսնեորում: Հետնաբար չկա ն չի կա-
րող լինել հակասություններ այս երկու թուրքական պետու-
թյունների ռազմավարական - էթնոքաղաքական շահերի
միջն: Այդ շահերը նույնական են: Հակասությունները կա-
րող են լինել միայն իրադրական հարցերում, այն էլ հիմ-
նականում պայմանավորված ալինյան կլանի քրդական
ծագմամբ: Մասնավորապես հայատյացության հարցում այս
երկու թուրքական պետությունների միջն հակասություններ
չեն կարող լինել անգամ տեսականորեն: Ընդ որում` հայ-
ատյացության դիրքորոշումները թե (Թուրքիայում, թե՛
Ադրբեջանում մնացել են գրեթե անփոփոխ, այնպիսին,
ինչպիսին էին տասնամյակներ առաջ: Պարզապես պատմական
տվյալ ժամանակաշրջանում իր հակահայկական - ագրեսիվ
նկրտումները Թուրքիան փորձում է իրականացնել Ադրբեջանի
միջոցով, որտեղ հայատյացությունը վերածվել է պետական
գաղափարախոսության:

20 Քարոզչական թեզ ասելով պետք է հասկանալ քարոզչա-
կան ազդեցության հիմնական գաղափարական բովան-
դակությունը: Հոգեբանության դիրքերից քարոզչական թեզը
դիրքորոշում է, որը պետք է ներմուծել հանրության գիտակ-
ցության մեջ, այն մարտավարությունը, որը հարկավոր է բա-
նեցնել` առաաջադրված նպատակը ձեռք բերելու համար:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի Է Ղ

խելու միակ հնա՛ավուությունը Մեզանում հակաարցախյան
Ա՛ցախն Ադոբեջանին զիջելն է»: դիրքորոշումներ ձնավորելու

2. «Ա՛ցախը Հայաստանի Տնտե- նպատակով՝ ադրբեջանական
սական զագացման խոչընդոտ է, քարոզչությունը հայաստան-

եկի սոցիալ -- Տնտեսական հիմ- յան հանրության շրջանում
նախնդիւնեւի ողատճառ»: հետնողականորեն տարածում

Այլ կերպ ասած՝ թշնամին անում է հետնյալ մարտավարական
է ամեն ինչ, որպեսզի Արցախը հա- քարոզչական թեզերը:

1. «Արցախը հայաստանյան
հանրույթի խաղաղ ապագա-
յի սպառնալիքն է. նոր պա-

յաստանյան հանրության կողմից
ընկալվի իբրն գլխացավանք, որից

հարկավոր է «ազատվել»: տերազմը կանխելու միակ

Ինչ խոսք, ցանկացած հայ մար- հնարավորությունը Արցախն
դու համար հայրենիք հանձնելու Ադրբեջանին զիջելն է»»:
գաղափարը խորթ է, արգահատե- 2. ««Արցախը Հայաստանի

լի ի սկզբանե: Սակայն թերագնա- տնտեսական զարգացման խո-
հատել թշնամական քարոզչությու- չընդոտ է, երկրի սոցիալ -- տըն-
նից բխող վտանգը չի կարելի: տեսական հիմնախնդիրների
Ադրբեջանական .քարոզչամեքե- պատճառ»:
նան Արցախը զիջելու գաղափարը
զուգորդում է յուրաքանչյուր մար-
դու համար կարնոր կենցաղային քարոզչությունից բխող վտան-
խնդիրների լուծման, ինչպես նան գը չի կարելի: Ադրբեջանական
բոլորի համար ընդունելի արժեք- քարոզչամեքենան Արցախը
ների` խաղաղության, բարեկեցիկ զիջելու գաղափարը զուգոր-
կյանքի, իսկ հայրենիքը պաշտպա- դում է յուրաքանչյուր մարդու
նելու գաղափարը` պատերազմի, համար կարնոր կենցաղային
զոհերի, զրկանքների հետ: Ադրբե- խնդիրների լուծման, ինչպես
ջանական քարոզչության այս մար- նան բոլորի համար ընդունելի
տավարական թեզերի թիրախը արժեքների խաղաղության,
մեր այն հայրենակիցներն են, ով Բարեկեցիկ կյանքի, իսկ հայ-
քեր դժգոհ են իրենց կենցաղային .Րենիքը պաշտպանելու գաղա-
փարը՝ պատերազմի, զոհերի,
պայմաններից, հուսահատված զրկանքների հետ:
են, որոնց մոտ թուլացել են հայ-
րենասիրական դիրքորոշումները:
Թշնամու այս քարոզչական ռազմավարությունը

Թերագնահատել թշնամական

Է» Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կարդակից դժգոհ մարդը միշտ այն է, որ իր կենսամակարդակից
հակված է որոնել մեղավորներ, դժգոհ մարդը միշտ հակված է որո-
որոնց վրա հնարավոր կլինի նել մեղավորներ, որոնց վրա հնա-
բարդել իր կենցաղի բարդու- րավոր կլինի բարդել իր կենցա-
աան ար րր ղի բարդությունների մեղքը: Ահա
ադրբեջանական տանդ թուրք-ադրբեջանական տանդեմի
նպատակն է ամեն ինչ անել, նպատակը է ամեն ինչ անել, որ քա-
որ քաղաքական անցուդարձից
հեռու, իր կենսամակարդակից ղաքական անցուդարձից հեռու, իր
ենսամակարդա ժգոհ Հայաս-
դժգոհ Հայաստանի Հանրապե- կ կարդակից դժգ յ
տության բնակիչը այդ մեղքը տանի Հանրապետության բնակիչը
բարդի Արցախի կերպարի վրա, այդ մեղքը բարդի Արցախի կերպա-
որպեսզի Արցախն ընկալվի րի վրա, որպեսզի Արցախն ընկալ-
իբրն քավության նոխազ: վի իբրն քավության նոխազ:
Տարիներ շարունակ Անկարա-
յում Ա Բաքվում ակնկալում են, որ այս ռազմա-
վարությունը կտա իր ցանկալի արդյունքը, որ
տնտեսական զրկանքները ե պատերազմի մշտա-
կան վտանգն ի վերջո մեզանում կհասունացնեն
«տանք, հանգիստ ապրենք» ինքնակործան դիր-
քորոշումը, որ մեր հասարակության ստվար հատ-
վածի համար «հակամարտության կարգավորում»
ասվածը կնշանակի Արցախի հանձնում, ն. հայաս-
տանյան հանրությունն ի վերջո կգնա զիջումնե-
րի, որ Արցախը պաշտպանելուն ուղղված քայլերն
անհրապուրիչ կդառնան հանրային լայն շրջան-
ների համար, որ հայաստանյան հանրությունը
ճնշումներ կբանեցնի երկրի ռազմաքաղաքական
ղեկավարության վրա՝ դրդելով հանձնել Արցախը:
Ի դեպ՝ ներքին ճնշումների մասին: Ամեն ան-
գամ, երբ բանակցային գործընթացում հավանակն
է դառնում ինչ -- ինչ համաձայնություների ձեռք-
բերումը, ինչ-որ բան ստորագրելն, ապա ադրբե-
ջանական կողմն ավելի ինտենսիվ է դարձնում իր
քարոզչական ներգործությունը հայաստանյան

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

հանրության վրա, որպեսզի վերջինս ճնշումներ
բանեցնի Գայաստանի ռազմաքաղաքական ղեկա-
վարության վրա՝ ստիպելով նրան գնալ զիջումնե-
րի: Որպես կանոն, այդ դեպքում ադրբեջանական
քարոզչամեքենան բազմապատկում է իր ջանքե-
րը կարճաժամկետ հեռանկարում արդյունք ստա-
նալու համար: Մասնավորապես` խաղարկվում է
հետնյալ սցենարը:

Ամենատարբեր աղբյուրներով հայաստանյան
տեղեկատվական դաշտ են ներմուծվում մոտա-
լուտ պատերազմի հավանականության մասին տե-
ղեկություններ: Ընդ որում` այդ տեղեկությունները
մեր հանրությանը մատուցվում են հետնյալ մեկ-
նաբանությամբ. «պատերազմը կարող է վերսկս-
վել, եթե բանակցություններում հայկական կողմը
չընդունի ադրբեջանական պահանջները»: Որպես
կանոն, «պատերազմ կամ զիջումներ» կատեգո-
րիկ երկընտրանքի մասին խոսում են իրենց իբրե
չեզոք ներկայացնող արտերկրացի փորձագետ-
ներն ու վերլուծաբանները, որոնք, սակայն իրա-
կանում ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կապ-
ված են Ադրբեջանի իշխանությունների հետ: Ահա
այս, մեղմ ասած, կանխակալ վերլուծաբանների
խուճապահարույց վերլուծություներին զուգահեռ՝
Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությու-
նը սկսում է առավել ինտենսիվորեն հնչեցնել իր
արդեն հերթապահ սպառնալիքները: Միաժամա-
նակ թշնամին կտրուկ ապակայունացնում է իրա-
վիճակը պետական սահմանին, որպեսզի իր այդ
սպառնալիքներն առավել իրատեսական դառնան,
ն ըստ այդմ մեզանում առկա տագնապներն է՛լ
ավելի սրվեն: Բաքվի հաշվարկը հստակ է. Հայաս-
տանում ձեավորել անառողջ հոգեբանական ֆոն,
ինչը թույլ կտա ավելի արագ հասունացնել Արցա-
խը հանձնելու դիրքորոշումը, Հայաստանի իշխա-

Է» Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

նությունների վրա ներքին ճնշումներ հրահրելը:
Փաստորեն նման դեպքերում գործադրվում է վե-
րը նշված նույն քարոզչական ռազմավարությունը,
միայն ավելի ինտենսիվ, «արագացված» սցենա-
րով: Վերջինս պատկերավոր կերպով կարելի է բնո-
րոշել որպես «ինտենսիվ ահաբեկման սցենար»:

Հայաստանի ռազմաքաղաքական ղեկավա-
րության վրա ներքին ճնշումներ հրահրելու ենթա-
տեքստն ունի նան, այսպես կոչված, դիպուկահա-
րային պատերազմը: Մանրամասնենք:

Կայուն պարբերականությամբ դիպուկահար
կրակով դիրքապահ հայ զինվորներ սպանելը չու-
նի որնէ ռազմական նպատակահարմարություն:
Բանն այն է, որ Բաքվի ռազմաքաղաքական վեր-
նախավը հստակորեն գիտակցում է այն արժեքը,
որն ունի մեզ համար զինվորի կյանքը, ն այն, թե
ինչ ցավոտ է մեր հանրությունը տանում զինվորի
մահը: Այս հանգամանքը Բաքվում, ամենայն հա-
վանականությամբ, դիտարկում են իբրն հայաս-
տանյան հանրության խոցելի կողմ ն փորձում
օգտվել դրանից:

Մասնավորապես` պետական սահմանին լար-
վածության անընդհատությունը, պահպանելը,
դիպուկահար կրակով անընդմեջ հայ դիրքապահ-
ներ սպանելը, ինչպես նան սահմանամերձ գյուղե-
րի ուղղությամբ բացված կրակը, ու զուգահեռա-
բար Արցախը որպես այդ կորուստների պատճառ
հռչակելը նպատակ ունեն հոգեբանական ճնՇում
բանեցնել հայաստանյան հանության վ՛ա, Տոլա-
վուություն ստեղծել, թե իբո իենք են դղության Տե-
Ւը սահմանին, թե իբ ամեն վայ՛կյան ոդղատւաստ
են վեւսկսել լայնամասՇտաբ ռազմական գուժծո-
ղություննեւը: Այդ կերպ թշնամին ձգտում է մեզա-
նում ձնավորել զոհերի անընդհատ լինելու զգացո-
ղություն, անելանելի իրավիճակի տպավորություն,

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

որն իր հերթին կծնի անկումային տրամադրություն-
ներ` հուսալքություն, տագնապներ, դժգոհություն-
ներ ստեղծված իրավիճակից՝ «մինչն ե՞րբ պետք
է այսպես շարունակվի» տրամաբանությամբ հա-
կաարցախյան դիրքորոշումներ, զորակոչի հան-
դեպ ժխտողականություն:

Այսպիսով` թշնամին նախ ձգտում է մեզանում
ստեղծել ահա նման անառողջ, ճնշող բարոյահո-
գեբանական մթնոլորտ, այն հույսով, որ այդ ֆոնին
հնարավոր կլինի հասունացնել Արցախը զիջելու
գաղափարը մեզանում, ավելին` հրահրել ներքին
ճնշումներ մեր երկրի ռազմաքաղաքական ղեկա-
վարության վրա: Ի դեպ այն, որ դիպուկահարային
պատերազմն ունի քաղաքական -. քարոզչական
նպատակահարմարություն, Բաքվում խոստովա-
նում են բացահայտ: Բնավ պատահական չէ, որ
դիպուկահարներին սահմանից հեռացնելն ադրբե-
ջանական կողմը մերժում է հետնյալ մեկնաբա-
նությամբ. «հանձնեք Արցախը ն դիպուկահարների
կարիք այլնս չի լինի»: 2011-ի ապրիլին Ադրբեջա-
նի արտգործնախարար էլմար Մամեդյարովը պաշ-
տոնական Բաքվի այս քաղաքականությունը որա-
կեց որպես «ռազմական դիվանագիտություն», որի
քարոզչական ենթատեքստը պատկերավոր կեր-
պով կարելի է բնորոշել որպես «անընդհատ վնասի
մարտավարություն»:

Այդ, այսպես կոչված, «ռազմական դիվանագի-
տությունն» ունի նան դիվանագիտական-քաղա-
քական կողմ: Բանն այն է, որ ալինյան ռեժիմին
հարկավոր է, որպեսզի թե Հայաստանում, թե՛
տարածաշրջանում սեփական աշխարհաքաղա-
քական շահերը ռազմաքաղաքական վերնախավի
մոտ տպավորություն ստեղծվի, թե իբր Ադրբեջա-
նը պատրաստ է ամեն վայրկյան վերսկսել պատե-
րազմը:

Է» - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Արցախյան հակամարտության կարգավորման
բանակցային գործընթացում պաշտոնական Բա-
քուն պատերազմը չվերսկսելը ներկայացնում է
իբրն իր կողմից արվող հնարավոր առավելագույն
փոխզիջում: Վատկանշական է սակայն, որ Բաքուն
մեծ պատերազմի պատրաստ չէ: Գաղթական պա-
տերազմ վարելու համար անհրաժեշտ ռազմական,
տնտեսական, արտաքին քաղաքական ն ներքա-
ղաքական բարոյահոգեբանական ռեսուրս Ադրբե-
ջանը չունի: ձետնաբար, Ադրբեջանին հարկավոր
է ո՛չ թե պատերազմ, այլ` պատերազմի պատրանք:

Ինչ վերաբերում է էլմար Մամեդյարովի կող-
մից հռչակված, այսպես կոչված, «ռազմական
դիվանագիտությանը», ապա տեղին է անդրա-
դառնալ նան վերջինիս ներքաղաքական ենթա-
տեքստին: Ակնհայտ է, որ ի դեմս հայության, Հա-
յաստանի թշնամու կերպարը վառ պահելով է հնա-
րավոր միայն հիմնավորել ուռճացված ռազմա-
կան բյուջե ունենալու անհրաժեշտությունը, որն
Ադրբեջանի նավթային եկամուտները գրպանելու,
պարզապես «փող լվալու», շատ հարմար միջոց
է ալինյան կլանի համար: Բացի այդ` հանրային
ճգնաժամի շեմին գտնվող Ադրբեջանում թշնամու
կերպարը հարմար միջոց է հանրության ուշադ-
րությունը ներքին խնդիրներից շեղելու, ադրբե-
ջանական հանրության հնարավորինս մեծ մասին
ալինյան իշխանության շուրջ կոնսոլիդացնելու,
այն ամրապընդելու, ավտորիտար իշխանության
գոյությունը հիմնավորելու համար: Հենց այդ նպա-
տակին է ծառայում այն կեղծ թեզը, թե ղարաբա-
յան խնդրի կարգավորված չլինելը խոչնդոտում է
Ադրբեջանի ժողովրդավարացմանը: Եվ ամենա-
կարնորը. պաշտոնական Բաքուն ադրբեջանա-
կան հասարակությանը հոգեբանորեն պատրաս-
տում է պատերազմի, ն սահմանին իրադրության

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

ապակայունացումն անհրաժեշտ է ադրբեջանցի
թուրքերի շրջանում պատերազմի անավարտ լինե-
լու, նախապատերազմական անընդհատ վիճակի
զգացողությունն ու հայերի հանդեպ ատելությունը
վառ պահելու ն ամեն վայրկյան մարտի նետվելու
պատրաստության հոգեվիճակ ձնեավորելու հա-
մար: Այն հարկավոր է նան, որպեսզի ադրբեջան-
ցի թուրքերի նոր սերունդը չհամակերպվի Արցախի
կորստի անդառնալիության հետ:

Այսպիսով խաղաղ բնակավայրերի ն դիրքա-
պահների վրա բացված կրակը ո չ թե պատահա-
կանություն է կամ որնէ առանձին ադրբեջանցի
զինծառայողի քմահաճույք, այլ Ադրբեջանի բարձ-
րագույն ռազմաքաղաքական ղեկավարության
կամքը: Ի դեմս թշնամու դիպուկահարային ակտի-
վության գործ ունենք հայաստանյան հանրույթը
նախ ահաբեկելու, ապա՝ Արցախը հանձնելու դիր-
քորոշումներ ձեավորելու քարոզչական սցենա-
րի հետշ` «հանձնեք Արցախը` կապրեք խաղաղ»

2. Ահաբեկման միջոցով մարդկանց դիրքորոշումները փոփո-
խելու կամ նորերը ձեավորելու խնդիրը հանգամանորեն
ուսումնասիրված է քարոզչության հոգեբանության ասպա-
րեզում: Հատկանշական են ամերիկյան հոգեբան Ուլիամ
Մակ Գայրի հետազոտությունները, որոնց նպատակն էր
վեր հանել վախի Ա դիրքորոշումների փոփոխության միջն
կապը: Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ
դիրքորոշումների խորքային փոփոխություն ունակ է առա-
ջացնել միայն միջին ուժգնության վախը: Բանն այն է, որ
եթե վախը թույլ է, ապա այն հեշտությամբ է հաղթահարվում
ն չի հանգեցնում դիրքորոշումների փոփոխության: Ուժգին
վախը ապակազմակերպում է մարդու գործունեությունը,
այն զրկում կշռադատվածությունից, իսկ ընկալումները
դարձնում իրականությանը անհամարժեք: Ու թեն ուժգին
վախով համակված մարդը հակվում է ելք որոնել ձերբա-
զատվելու համար վախը ծնող պատճառից, սակայն ուժգին
հուզականության ազդեցության տակ ունակ չի լինում ընկալել
իրեն քարոզվող այն տեղեկությունը, որն իրեն մատուցվում է
որպես ելք վախծնող իրավիճակից, ունակ չի լինում հասկանալ,

5 7

Է» 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ենթատեքստով: Այն կարելի է բնորոշել նան որպես
պատերազմի շանտաժ, որի նպատակն է բանակ-
ցություններում կորզել առավելագույնը՝ հետ ստա-
նալու Արցախի տարածքը: Իսկ թե ինչպես է հար-
կավոր հակազդել այդ ուժային դիվանագիտութ-
յուն ասվածին, մենք կանդրադառնանք ստորն:

2.2.1. ««Վամարժեք պատասխանի»»
մարտավարությունը

Վերջին տարիներին թշնամին կայուն պարբե-
րականությամբ, ելնելով քաղաքական ն քարոզ-
չական դրդապատճառներից, ապակայունացնում
է իրավիճակը հայ-ադրբեջանական պետական
սահմանի տարբեր տեղամասերում:

Վերը մենք անդրադարձանք այն հարցին, թե
ինչու՞ է Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական վերնա-
խավին ձեռնտու պետական սահմանին իրավի-
ճակը պահել կայուն -- լարված, իսկ արցախյան
հակամարտության կարգավորման բանակցային
գործընթացում կարնոր զարգացումների նախօ-
րեին կամ մեզ համար նշանակալի տոներից առաջ
կտրուկ ապակայունացնել իրադրությունը սահմա-
նի տարբեր հատվածներում:

թե ինչ է պահանջվում իրենից: Իսկ ահա միջին ուժգնության
վախի դեպքում մարդն ունակ է դառնում համարժեքորեն
ընկալել իրեն քարոզվող տեղեկությունը ն քարոզչին ցանկալի
որոշում կայացնել:

Այստեղ նշենք, որ հակառակորդի կողմից պատերազմով
սպառնալու անընդհատությունն ու այդ սպառնալիքները չի-
րականացնելը, ադրբեջանական քարոզչության թեզերի տա-
րածմանը զուգահեռ մեզանում այլընտրանքային տեղեկու-
թյունների տրամադրման անընդհատությունը, զուգահեռաբար
նան հակառակորդի սպառնալիքները չեզոքացնելուն ունակ
հայկական ռազմական ներուժը պարբերաբար ցուցադրելը
զրկում է ադրբեջանական քարոզչության ահաբեկման սցե-
նարը բավարար արդյունավետությունից:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

Նման իրավիճակում ելքը մեկն է. չտրվել շան-
տաժի ն ապացուցել թշնամուն, որ մենք մեր
ձեռքբերումների տերն ենք լինելու: Օավալվում է
նյարդերի պատերազմ, որտեղ հաղթելու է բարո-
յահոգեբանորեն առավել տոկունը: Մենք տոկուն
չլինելու իրավունք չունենք: Շանտաժի լեզվով խո-
սող թշնամուն հարկավոր է զսպող ուժ հակադրել
«ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման» տրամա-
բանությամբ, ինչը ճիշտ է նան զուտ քարոզչական
տեսակետից:

«Ագրեսիա». այս բնորոշումն է համարժեք կեր-
պով արտահայտում պետական սահմանին առկա
իրողությունները: Ինքնին փաստը, որ ադրբեջա-
նական բանակը կրակ է բացում 33 տարածքի ուղ-
ղությամբ արդեն իսկ բավարար է տեղի ունեցածն
իբրն ագրեսիա բնորոշելու համար: Իսկ եթե հաշվի
ենք առնում այն, որ թշնամու թիրախը Հայաստա-
նի Հանրապետության անզեն քաղաքացիներն են,
ապա «ագրեսիա» բնորոշումն այս դեպքում միան-
գամայն տեղին է: Հարկ է նշել, որ նման դեպքերում
հայկական կողմն ունի իր պաշտպանության իրա-
վունքի իրացման բավարար իրավական հիմք ն
կարող է ընտրել այդ իրավունքի իրացման ցանկա-
ցած սցենար, որ տվյալ դեպքում նպատակահար-
մար կհամարի: Ընդ որում՝ տվյալ դեպքում հայկա-
կան ուժերի պատասխանը չի կարելի դիտարկել
իբրն սադրանք. բնա՛վ: Հայոց զինուժը կատարել ն
կատարելու է երկրի խաղաղ բնակչությանը պաշտ-
պանելու իր գործառույթը, ն այդ առումով սա ո՛չ
թե սադրանքին տրվել է, այլ ստեղծված իրավիճա-
կին` թշնամու ագրեսիային, համարժեք պատաս-
խան: Թշնամու ագրեսիան անպատասխան թողնել
չի կարելի, ն ուրեմն թշնամական կրակակետերը
պետք է լռեցվեն:

Այսպիսով` ստեղծված իրավիճակում հայկա-

- ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կան կողմի միակ հնարավոր արձագանքը հլս-
մարժեք ոլատասխանն է: Իսկ ի՞նչ ասել է «հա-
մարժեք պատասխան»: Անմիջապես ընդգծենք.
Տվյալ դեոլքում խոսքն իմոլուլսիվ, ողառզունակ
վ՛եժխնդւության մասին չէ: Հետնաբաւ` ««հա-
մարժեք ոլղատասխան»» ասվածը չի կաՒելի հան-
Գգեցնել զուջ թշնամուն ողաջճառված մադ-
կային կուուստնեւի Էանակական կողմին, ինչը
խնդի ոլառզունակ ընկալման հետնանք է: Այո՛,
թշնամուն պետք է պատճառվեն ցավոտ կորուստ-
ներ, սակայն վերջինս «համարժեք պատասխան»
ասվածի մի կողմն է միայն ն չի կարող լինել ինք-
նանպատակ, պահի հուզականությամբ դրդված:
Մանրամասնենք:

Եվ այսպես` ««համաւժեք ոլատասխանը»»
Տվյալ դեռլմում թՇնամուն զսոյելու, ն-ա նախա-
հա՛ձակ ագՒեսիան կանխելու միակ հնաՒավու
ն ա՛դյունավետ մեխանիզմն է` զուտ ռազմա-
կան ն քաղաքական - ք|աւոզչական նոլատակ-
նե ենթադւող միջոցառումնեւի ամբողջություն,
բազմակողմանի մարտավարություն, ուն իՒենից
ոլեՏէ է նեՒկայացնի հՒադադաւի ոլայմաննեւում
մեր եկի ոլածտոյանվելու իւավունէի ի՛ացում:

Հայկական կողմի «համարժեք պատասխան»
ասվածն անընդհատ մի գործընթաց է, որի նպա-
տակը պետք է լինի սահմանամերձ բնակավայրե-
րի բնակչության, մարտական հերթապահություն
իրականացնող զինվորական անձնակազմի ֆի-
զիկական անվտանգության, ինչպես նան կոմու-
նիկացիաների սահմանին հարող տեղամասերով
անվտանգ ն անխափան երթնեկության ապահո-
վումը:

«Համարժեք պատասխանի» մարտավարութ-
յան մեջ հարկ է առանձնացնել երկու ուղղություն՝
ռազմական ն /աւոզչական - Ւէաղաժական:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

Ռազմական ուղղությունն իր հերթին նպատա-
կահարմար է բաժանել երկու` կանխարգելիչ ն հա-
կահաւվածային կողմերի: Մանրամասնենք:

Կանխարգելիչ կողմը ենթադրում է մշտական
բնույթ կրող այնպիսի միջոցառումներ, որոնք նվա-
զագույնի կհասցնեն թշնամու դիվերսիոն ն դիպու-
կահարային ակտիվությունը, հետնաբար` կապա-
հովեն նրա հանդեպ մարտավարական առավե-
լություն պետական սահմանի այս կամ այն տեղա-
մասում:

Պատասխան ճնշող կրակի անխուսափելիու-
թյունն ուժերի հավասարակշռություն կստեղծի
սահմանի տվյալ տեղամասում, որով թշնամու
նախահարձակ ակտիվությունը կզսպվի: Հակա-
ռակորդի ակտիվությունը կաշկանդող այդպիսի
միջոցառումների թվին կարելի է դասել` ա) ճակա-
տի որնէ տեղամաս առավելագույնս վերահսկելի
դարձնելու, հնարավորինս մեծ տարածք մեր դիր-
քապահների կրակի տակ պահելու նպատակով
հակառակորդի հանդեպ տիրապետող հենակետե-
րի տեղադրումը, ինչը թույլ կտա տեղային առա-
վելություն ձեռք բերել թշնամու հանդեպ՝ կաշկան-
դելով նրա կրակային ակտիվությունը` պետական
սահմանի տվյալ տեղամասում, բ) տարաբնույթ
օպերատիվ միջոցառումներ, օրինակ` սահմանի
կոնկրետ տեղամասում թշնամու դիպուկահարային
կամ դիվերսիոն ուժերը ոչնչացնելը, գ) պետական
սահմանի ողջ երկայնքով ամրաշինական աշխա-
տանքների իրականացում, այդ թվում` պետական
սահմանի առանձին տեղամասերի ն մարտական
հենակետերի հակադիվերսիոն պաշտպանության
համակարգերի կատարելագործում ն այլն: Այդպի-
սի կանխարգելիչ միջոցառումների վառ օրինակ է
Արցախ-Ադրբեջան պետական սահմանի երկայն-
քով ձգվող ամրաշինական համակարգը: Այդ սահ-

Թ Ղ

- Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

մանը խորը էշելոնացված պաշտպանական համա-
կարգ է, որն ընդունված է կոչել նան «Օհանյանի
գիծ», ե որտեղ ամրաշինական աշխատանքները
երբեք չեն դադարում:

Մեկ այլ օրինակ` վերջին տարիներին պետա-
կան սահմանի ողջ երկայնքով ձնավորվել է մար-
տական հենակետերի հակադիվերսիոն պաշտպա-
նության համակարգ՝ հագեցած բազմաթիվ ինքնա-
տիպ Ա միննույն ժամանակ պարզ լուծումներով,
ինչի արդյունքում մեր մարտական հենակետերը
հնարավորինս անմատչելի են դարձել թշնամու
դիվերսիոն խմբերի համար, իսկ մեր զինվորները՝
մարտական հենակետում՝ առավել հուսալի պաշտ-
պանված: Մարտական հենակետերի հակադիվեր-
սիոն պաշտպանության համակարգն արդեն այսօր
վերածվել է հրադադարի պասիվ պատերազմի
պայմաններում թշնամու հանդեպ մարտավարա-
կան առավելության կարնոր գործոնի:

Դակահաւվածային կողմը ենթադրում է թշնամու
նախահարձակ ագրեսիվությունը զսպելուն ուղղ-
ված ն իրադրական նպատակահարմարությամբ
պայմանավորված այնպիսի պատասխան պատ-
ժիչ միջոցառումների ամբողջություն, ինչպիսիք
են` ա) թշնամու ակտիվ կրակակետերի լռեցնելը,
բ) դրանց անձնակազմի ոչնչացումը, գ) այդ կրա-
կակետերի գրավումը, դ) հակադիպուկահարների
հատուկ միջոցառումները, ե) մեր տարածք ներթա-
փանցած դիվերսիոն խմբերի ոչնչացումը ն այլն:

Ինչպես վերը նշվեց, «համարժեք պատաս-
խանը» ունի ինչպես խաղաղ բնակչության
անվտանգությունն ապահովելու, թշնամուն զսպե-
լու զուտ ռազմական, այնպես էլ հեռահար՝ քաղա-
քական - քարոզչական ենթատեքստ: Վերջինիս
էությունը հետնյալ է:

Տվյալ դեպքում սկզբունքորեն կարնոր է, որ-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

պեսզի «ռազմական դիվանագիտության» դիմաց
ադրբեջանական հասարակությունը թանկ գին

վճարի, որպեսզի մեր համարժեք պատասխանի
արդյունքում թշնամին կրի բազմապատիկ անգամ
ավելի մեծաթիվ, հանրային ընդվզում առաջաց-
նելու ունակ կորուստներ: Այլ կերպ ասած` նման
դեպքերում Հայոց բանակի համաւժեՒ ոլատաս-
խանի աւդյունէքր ոլետք է լինի այն, ու ադբեջա-
նական հանՒհության լայն ՇՒջաննեւն ալինյան
«ռազմական դիվանագիությունը»», այդ նա-
խահաձակ ագեսիվությունը գնահատեն իբն
ակածախնդճություն: Ասվածը ենթադրում է, որ
կանխարգելիչ Ա հատկապես հակահարվածային
ցանկացած միջոցառում ծրագրելիս հարկ է ելնել
թե՛ զուտ ռազմական, թե՛ քաղաքական -- քարոզչա-
կան, այն է՝ հակառակորդին հնարավոր առավելա-
գույն մարդկային կորուստներ պատճառելու նպա-
տակահարմարությունից: Այլ կերպ` անհամաչափ
ուժ կիրառելով է հնարավոր թշնամու հանդեպ բա-
րոյահոգեբանական առավելությունը պահպանել:
Սա է թշնամուն զսպելու միակ ելքն այն դեպքում,
երբ ադրբեջանական նախահարձակ ագրեսիան
զսպելու միջազգային իրավական, դիվանագիտա-
կան մեխանիզմները չեն աշխատում: Այո, Ադրբե-
ջանում հանրային կարծիքը հաշվի առնելու մշա-
կույթ գոյություն չունի: Այո, Ադրբեջանի ռազմա-
քաղաքական ղեկավարությունը առաջին գծում
լարվածությունը պահպանելուց լիովին չի հրա-
ժարվում անգամ կորուստների գնով: Այդուհան-
դերձ, պատասխան պատժիչ գործողություններ
ձեռնարկելն ու հնարավորինս մեծաթիվ կորուստ-
ներ պատճառելը թշնամու նախահարձակ ագրե-
սիան զսպող միակ արդյունավետ միջոցն է: Ընդ
որում՝ որքան անհամաչափ լինի հայկական զինու-
ժի պատասխանը, այնքան ավելի տնական կլինի

- Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

հարաբերական անդորրի ժամանակահատվա-
ծը: Հանրահայտ է միաժամանակյա մեծաթիվ կո-
րուստների բարոյալքող, երկրի հանրային կյանքն
ապակայունացնող պոտենցիալը, ինչն անհնարին
է անտեսել անգամ Ադրբեջանի պես ավտորիտար
երկրում: Ասվածի ապացույցը Ադրբեջանի պաշտ-
պանական գերատեսչության մեզ քաջ հայտնի
պրակտիկան է. սեփական մեծաթիվ միաժամա-
նակյա կորուստների մի մասը թաքցնել, մյուս մա-
սը` հանրությանը ներկայացնել մաս-մաս, երեք-
չորս օրվա ինտերվալով միաժամանակ խեղա-
թյուրելով մերոնց կաղմից ոչնչացրած ասկյարնե-
րի մեծ մասի մահվան իրական հանգամանքները՝
դրանց վերագրելով այլ պատճառներ՝ օձի խայթոց,
կայծակի հարված, գետում խեղդվել, զորամա-
սի տանիքի փլուզում, ինքնասպանություն, զեն-
քի հետ անզգույշ վարվել ն այլն: Որպես կանոն,
մարտական կորուստների մի փոքր մասն է միայն
հաղորդվում որպես այդպիսին: Բնականաբար,
դա արվում է Ադրբեջանում հակապատերազմա-
կան դիրքորոշումների ամրապնդման, Արցախն
անդառնալիորեն կորցրած լինելու գաղափարի
տարածման վախից: Միայն այդպես՝ համոզվելով,
որ դիպուկահարային պատերազմը կարող է հա-
կառակ արդյունքի բերել թշնամին, թող որ ժամա-
նակավորապես, բայց զսպվում է: Պարզ է, որ հրա-
դադարի պայմաններում լիովին բացառել թշնամու
դիպուկահարային ակտիվությունն անհնարին է.
տվյալ դեպքում խոսքը դրա ինտենսիվությունը շեշ-
տակիորեն նվազեցնելու, դրան էպիզոդիկ բնույթ
հաղորդելու մասին կարող է լինել: Քաղաքական
ենթատեքստ ունեցող արկածախնդրություններից
թշնամին միանգամից չի հրաժարվելու, հետնա-
բար հեռանկարում դրանք անխուսափելի են: Մենք
այսուհետ նույնպես պետք է հոգեբանորեն պատ-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

րաստ լինենք ադրբեջանական արկածախնդրութ-
յուններին: Եվ այսպես այնքան ժամանակ, մինչե
ադրբեջանական հանրության գիտակցության մեջ
ամրապնդվի հետնյալ աներկբա ճշմարտությու-
նը. ալինյան արկածախնդրության գինը իրենց
զավակների կյանքն է: Կրկնենք, Ադրբեջանի հետ
«հրադադարային» հարաբերությունների փորձը
հուշում է, որ թշնամին այնքան ավելի երկար չի
դիմի նախահարձակ ագրեսիայի, որքան ավելի
անհամաչափ լինի մեր պատասխանը: Հատկան-
շական է, որ ադրբեջանական կողմը դիմում է նոր
ագրեսիայի ճիշտ այն ժամանակ, երբ նախորդ
միաժամանակյա կորուստների հանրային վտան-
գավորության պոտենցիալը թուլացած է լինում:
Այստեղ հարցն այն է, թե որ՞ն է այդ միաժամա-
նակյա կորուստների հնարավոր վերին շեմը, որից
այն կողմ ալինյան կլանն այլնս չի դիմի նման քայ-
լերի. տրամաբանությունը պարզ է որքան ավելի
մեծ կորուստներ, այնքան ավելի երկար լուռ կմնա
թշնամին: Ըստ ամենայնի՝ այդ վերին շեմը որոշողը
հայկական բանակն է: Հակառակ դեպքում ադրբե-
ջանական ագրեսիան կլինի անընդհատ, անպատ-
ժելիությունը թշնամուն էլ ավելի լկտի Ա սանձար-
ձակ կդառձնի` հետնաբար մենք շատ ավելի մեծա-
թիվ կորուստներ կունենանք, ընդ որում՝ ոչ միայն
զինվորականության, այլն սահմանամերձ գյուղե-
րի բնակչության շրջանում: Ահա կանխարգելիչ,
թշնամուն բառի բուն իմաստով զսպող համարժեք
պատասխանի բանաձնը: Այսպես է ձեռք բերվում
խաղաղությունը, խաղաղություն, որը փխրուն է,
հարաբերական, սակայն միակ հնարավորը ներ-
կա աշխարհաքաղաքական իրողությունների պայ-
մաններում:

Ի դեպ, ակնհայտ է, որ հայկական կողմի նման
հակազդեցության արդյունքում Ադրբեջանում աս-

- - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

տիճանաբար տեղի է տալիս «հզոր ադրբեջանա-
կան բանակի» առասպելը, հանրային գիտակցու-
թյան մեջ ավելի է ամրապնդվում կարճ ն հաղթա-
կան պատերազմի անհնարին լինելու գաղափարը:
Կասկածից վեր է նան այն, որ ցավոտ պատասխա-
նը ընկճող ազդեցություն է ունենում ընդհանուր
առմամբ ադրբեջանական բանակի ն հատկապես
մարտական հերթապահություն իրականացնող
ստորաբաժանումների անձնակազմի վրա. չէ՞ որ
իր կորուստների իրական մասշտաբները պաշտո-
նական Բաքուն սեփական զինվորականությունից
թաքցնել պարզապես չի կարող:

Իսկ ինչ վերաբերում է ադրբեջանական ագրե-
սիային հայաստանյան հանրության ռեակցիային,
ապա այստեղ նման դեպքերում տիրապետողը՝
կտրուկ պատասխանի հասարակական պահանջ
է: Այո, մենք ծանր ենք տանում մեր զինվորների
մահը: Սակայն այդ ամենից հետո բարոյալքվելու
փոխարեն մեզանում ավելի է սրվում ադրբեջանցի
թուրքի հանդեպ թշնամանքը: Իսկ, ինչպես գիտենք,
արտաքին թշնամու կերպարը նպաստում է հասա-
րակության համախմբմանը: Այդ համախմբման
արդյունքը լինում է թշնամուն խաղաղություն պար-
տադրելու նպատակով վճռական գործողություններ
ձեռնարկելու հանրային պահանջի ձնավորումը:

Այս համատեքստում տեղին է անդրադառնալ
մեզանում մերթ ընդ մերթ հնչող այն տեսակե-
տին, թե հայկական կողմի համարժեք պատաս-
խանի արդյունքում ռազմական գործողություն-
ների մասշտաբները աստիճանաբար կծավալվեն
ն, ի վերջո հրադադարի հաճախակի խախտման
դեպքերը սահուն կերպով կվերաճեն լայնամասշ-
տաբ պատերազմի: Եվ ուրեմն` որքանո՞վ է հավա-
նական պատերազմի ինքնաբուխ բռնկման հավա-
նականությունը:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

«Սպոնտան պատերազմի» սցենարը, ըստ իս,
սխալ է մեթոդաբանորեն: Ժամանակակից պատե-
րազմները վարվում են միանգամայն այլ տրամա-
բանությամբ: նախահարձակ կողմը մոբիլիզացնե-
լով իր բոլոր ռեսուրսները ձգտում է հնարավորինս
շուտ ոչնչացնել թշնամու ռազմական ենթակա-
ռուցվածքները: Պատերազմը թանկ հաճույք է ան-
գամ գերտերությունների համար: Տւական պատե-
րազմը ահռելի մարդկային, նյութական, հոգեբա-
նական ռեսուրս է պահանջում: Հետնաբար`՝ կող-
մերը ձգտում են արագ հաղթանակի, որի համար
անհրաժեշտ է ուժերի շեշտակի գերազանցություն:
Սպոնտան պատերազմը թույլ չի տալիս ապահո-
վել արագ հաղթանակ, այն ձգձգված է ի սկզբանե
ն հյուծում է կողմերի ռսուրսները: Գնալ սպոնտան
պատերազմի ուղիով նշանակում է կորցնել նա-
խաձեռնությունը թե՛ ռազմական, թե՛ հոգեբանա-
կան առումով: Բացի այդ, պատերազմը սկսվում է
համապատասխան քաղաքական որոշման առկա-
յության դեպքում: Ես չեմ կարծում, որ ռազմական
գործողությունների սպոնտան բռնկումն է, որ հան-
գեցնելու է Բաքվում պատերազմի քաղաքական
որոշման կայացմանը: Այդ որոշումը կարող է կա-
յացվել միայն այն դեպքում, երբ թշնամին ձեռք բե-
րի մեր հանդեպ ուժերի շեշտակի գերազանցութ-
յուն, հետնաբար նան ունենա երաշխավորված
հաղթանակի հեռանկար, ինչն այսօր չկա:

Ստորն արժե անդրադառնալ նան միջազգային
լսարանի համար նախատեսված ադրբեջանական
քարոզչական թեզերին:

2011-ին բանակցային գործընթացի ակտիվ
շրջանում, պաշտոնական Բաքուն առնվազն երկու
անգամ շրջանառեց, այսպես կոչված մանկասպա-
նության թեզը: Բաքվում փորձեցին միջազգային
հանրությանը Հայաստանը ներկայացնել որպես

27

- 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

«մանկասպան» պետություն, որի զինծառայողնե-
րը դիպուկահար կրակով երեխաներ են սպանում:
Տվյալ դեպքում սակայն առկա էր նան քաղաքա-
կան նկատառումը: Բանն այն է, որ ծավալապաշ-
տական նկրտումներով տարված ալինյան վերնա-
խավի համար բանակցային գործընթացի տրամա-
բանությունն անընդունելի էր, հետնաբար` հար-
կավոր էր մի ինչ-որ «ծանրակշիռ» պատճառ այն
ձախողելու, ինչպես նան պետական սահմանին
իրավիճակը կտրուկ ապակայունացնելու համար:

Այս ամենից զատ` մանկասպանության թեզն
անհրաժեշտ էր նան Ադրբեջանում հայատյա-
ցության քարոզչությանը նոր լիցք հաղորդելու հա-
մար:

Թեզերից հաջորդը, որ ինտենսիվորեն զարգաց-
նում է ադրբեջանական քարոզչամեքենան արտա-
քին հարթակներում, Արցախում 31 քաղաքացինե-
րի զինծառայություն անցնելը շահարկելն է, մաս-
նավորապես՝` այդ հանգամանքը Ադրբեջանի տա-
րածքների ռազմակալման ապացույց ներկայաց-
նելը: Ի պատասխան հարկավոր է հակազդել իրա-
վական առումով գրագետ. համաձայն ՀՀ ազգային
անվտանգության ռազմավարության ն ռազմա-
կան դոկտրինի՝` Հայաստանի Հանրապետությունը
Արցախի ժողովրդի անվտանգության երաշխա-
վորն է, ւ. բնականաբար իր մասնակցությունն է բե-
րում Արցախի պաշտպանությանը:

Թեզերից մյուսը «ադբեջանական հողեւի
վ՛ա հայեՒի մեկից ավելի անգամ ինքնոՒոռվելու
ն անկախ ոլետականություն սՏեղծելու ոչ լեգի-
Տիմ լինելն է»: Այսպես, պաշտոնական Բաքուն
միջազգային դիվանագիտական շրջանառության
մեջ հետնողականորեն ներմուծում է թեզն առ այն,
թե հայերն արդեն մեկ անգամ ինքնորոշվել են,
որ այդ ինքնորոշման արդյունքը ներկայիս Հա-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

յաստանի Հանրապետությունն է, որը ստեղծվել է
պատմական ադրբեջանական հողերի, իսկ ավելի
կոնկրետ Արեմտյան Ադրբեջանի տարածքի վրա,
ն որ ներկայիս Հայաստանի Հանրապետությունն
իր մայրաքաղաք Երեանով հանդերձ ադրբեջան-
ցիների նվերն է մեզ` հայերիս: Իբրն հետնություն
ադրբեջանական քարոզչամեքենան միջազգա-
յին լսարանին մատուցում է հետնյալը՝ համաձայն
հայերի տրամաբանության աշխարհի տարբեր
ծագերում` ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում, Ֆրանսիա-
յում, Վրաստանում ն այլուր ապրող հայերը նույն-
պես պետք է ինքնորոշվեն: Զավեշտականն այն
է, որ Բաքուն սույն թեզը հիմնավորվում է հայկա-
կան Սփյուռքի գոյությամբ, ինչը ներկայացնում են
իբրն հայերի բնիկ չլինելու, աշխարհով մեկ ցաք ու
ցրիվ եղած անհայրենիք ժողովուրդ լինելու ապա-
ցույց: Ի դեպ, սույն թեզի հետնողական տարածու-
մը կոչված է նան մոռացության տալ հայկական
սփյուռքի` ցեղասպանության հետնանք լինելը: ՈՒ-
շագրավ է այն հոգեբանական մանիպուլյացիայի
տրամաբանությունը, որին դիմում է ադրբեջանա-
կան քարոզչամեքենան` զարգացնելով սույն թեզը:
Բանն այն է, որ հայկական հոծ համայնքներ առ-
կա են նան այն երկրներում, որոնք ունեն տարած-
քային ամբողջականության պահպանման խնդիր:
Ադրբեջանական ղեկավարությունը փորձում է
շահարկել այս հանգամանքը` հայերին ներկա-
յացնելով իբրե պոտենցիալ անջատողականներ:
Արցախահայությանը բնորոշելով իբրն «ագրեսիվ
սեպարատիստներ» ադրբեջանցիները ձգտում են
ընդհանուր հակահայկական մթնոլորտ ձնեավո-
րել աշխարհում, այդ կերպ բացասական կարծիք
ստեղծել Արցախի անկախության իրողության հան-
դեպ ն ընդհակառակը՝ ավելի ընկալելի ն ընդունե-
լի դարձնել այդ անկախությունը ոչնչացնելու սե-

7 ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

փական ցանկությունը:

Այսպիսով՝ սույն քարոզչական թեզի նպատակն է
մեզ ներկայացնել իբրն մի անհայրենիք հանրույթ՝
այդ կերպ կասկածի տակ դնելով տարածաշրջա-
նում հայերի բնիկ լինելու իրողությունը: Այն ակն-
հայտորեն նախատեսված է արտերկրացիների
համար, որոնք անտեղյակ են հայ-ադրբեջանական
հակամարտության պատմությանը: Իսկ այդպիսիք
աշխարհում մեծամասնություն են կազմում: Մեզա-
նում տարածված է այն տեսակետը, թե աշխարհը
անտարբեր է պատմական արդարության հան-
դեպ, ուստի մեր արդար դատը միջազգային հան-
րությանն ընկալելի դարձնելու համար խնդիրը
պետք է մատուցել մարդու իրավունքների պաշտ-
պանության ընդհանուր համատեքստում: Բնավ
չվիճարկելով այս տեսակետի իրավացիությունը,
այնուամենայնիվ, չի կարելի լիովին անտեսել նան
հայ-թուրքական ն մասնավորապես Ադրբեջանի
հետ առկա հակամարտության պատմության լայն
լուսաբանման անհրաժեշտությունն առավել նս,
որ Ադրբեջանը ձգտում է միջազգային հանրության
մոտ «հիմնավորել իր պատմական իրավունքնե-
րը» ոչ միայն Արցախի, այլն ՀՀ տարածքի հան-
դեպ: Ընդ որում՝ այս քարոզչական թեզը բազմիցս
հնչեցրել է անձամբ նախագահ Ի. Ալինն արտա-
սահմանյան լրատվամիջոցներին տրվող իր հար-
ցազրույցներում:

2011-ին բանակցային գործընթացում ակտիվ
զարգացումների շրջանում, պաշտոնական Բա-
քուն շրջանառեց՝ «Լեռնային Ղարաբաղի «ադրբե-
ջանական» ն «հայկական» համայնքների երկ-
խոսության» քաղաքական քարոզչական թեզը:
Վերջինիս քարոզչական նպատակը` միջազգային
հանրության մոտ այնպիսի տպավորություն ստեղ-
ծելն է, թե իբր «Ղարաբաղի ադրբեջանական հա-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի 7 Ղ

մայնքը» Արցախի տարածքի հանդեպ ունի նույն-
քան հիմնավոր հավակնություններ, որքան «հայ-
կական համայնքը», իսկ քաղաքականը` ազգերի
ինքնորոշման իրավունքի համատեքստում լեգի-
տիմիզացնել Արցախի հանդեպ Ադրբեջանի հա-
վակնությունները: Բնականաբար «համայնքների
երկխոսություն» կայացնելու համար ադրբեջա-
նական կողմին անհրաժեշտ էին ազգությամբ հա-
յեր: Եվ այդպիսիք գտնվեցին ի դեմս երկու էթնի-
կական մարգինալի՝ տխրահռչակ Գեորգի Վանյա-
նի Ա ծագումով Գանձակից Արթուր Բալան անուն
ազգանունով ոմն մեկի, ում ադրբեջանական քա-
րոզչամաեքենան ներկայացրեց որպես «ադրբե-
ջանական հայ» (836ք68ՄոՁաՇա/տ Ձքոճ Ի): Այս
եզրույթը բնորոշում է Բաքվի համար հայի ընդու-
նելի տեսակը: Այս պարագայում խոսքը թրքասեր
ն մասամբ թրքացած՝ սեփական ազգային ակունք-
ներից Օտարված էթնիկական մարգինալի մասին է,
որին բառի բուն իմաստով հայ կոչել չի կարելի:

2.3. Ադրբեջանական
քարոզչության
նվազագույն ծրագիրը

Քարոզչական ճակատում

Քարոզչական ճակատում հան- հանդես բեմած ետնողական
դես բերած հետնողական ակտի- ակտիվությանը զուգահեռ,
վությանը զուգահեռ, ինչպես վերը Ադրբեջանն իսկապես պատ-
նշեցինք, Ադրբեջանն իսկապես րաստվում է նոր հարձակողա-
պատրաստվում է նոր հարձակողա- կան պատերազմի: Եվ ահա
կան պատերազմի: Եվ ահա այդ մեծ այդ մեծ պատերազմի քարոզ-
պատերազմի քարոզչական նախա- չական նախապատրաստութ-
պատրաստության նպատակնէհա- յան նպատակն է՝ հայաստան-
յաստանյան հանրույթի հանդեպ յան հանրույթի հանդեպ ձեռք
ձեռք բերել բարոյահոգեբանական բերել բարոյահոգեբանական
գերազանցություն: Միայն վերջի- գերազանցություն:

7 Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

նիս առկայության դեպքում այդ մեծ պատերազմը
կդառնա հավանական: Այս դեպքում նույնպես քա-
րոզչական աշխատանքը տարվում է երեք ուղղութ-
յուններով:
Մասնավորապես` հայկական ն հատկապես
հայաստանյան լսարանի պարագայում ադրբե-
ջանական քարոզչամեքենան իր առջն դրել է
հնաքավու ողատեւազմում ադբե-
Հայկական ն հատկապես հա- ջանական բանակի հաղթանակը
յաստանյան լսարանի պա- դյոււին դաւձնելու ն Հայաստանը
րագայում ադրբեջանական ռազմական առումով թուլացնելու
քարոզչամեքենան իր առջն նողատակը: Բանեցվում է հետնյալ
դրել է հնարավոր պատերազ- '
ռազմավարությունը` թուլացնել ՀՀ
մում ադրբեջանական բանակի ե Ա Շուն լ
հաղթանակը դյուրին դարձնե- Ւցախի ողածՇտոլանունակությու
լու ն, Հայաստանը ռազմական ճը, խաթաել վեջինիս բաոյահո-
առումով թուլացնելու նպա- գեբանական հիմքեղը, մասնավո-
տակը: Բանեցվում է հետնյալ ՛աղես` ՀԴ բնակչության 6-ջանում
ռազմավարությունը՝ թուլացնել վա/կաբեկելով հնա՛ավոր ոլատե-
ՀՀ ն Արցախի պաշտպանունա- ազմի դեռլլում Արցախը ողածՏտոլա-
կությունը, խաթարել վերջինիս նելու գաղափարը, այն ուողես անի-
բարոյահոգեբանական հիմքե- 7ականանալի մի բան նե՛կայաց-
րը, մասնավորապես՝ 4Հբնակ- լելով թույլ չտալ Ացախի ոլաօտ-
չության շրջանում վարկաբե- ողանության գաղափաւի Շուջ հա-
կելով հնարավոր պատերազմի յության համախմբումը, այսողիսով՝
դեպքում Արցախը պաշտպա- հոգեբանուեն ողաւտության մատնել
նելու գաղափարը, այն որպես հայաստանյան հանույթին, հայութ-
անիրականանալի մի բան ,

ներկայացնելով՝ թույլ չտալ յանն առհասաւակ մինչն ոլատե-

Արցախի պաշտպանության ազմ սկսելը:

գաղափարի շուրջ հայության Ադրբեջանական քարոզչության
համախմբումը, այսպիսով` նվազագույն ծրագրի այս նպատա-
հոգեբանորեն պարտության կի իրականացմանն է ծառայում
մատնել հայաստանյան հան- «Դայասատանի հանդեղ ռազմա-

րույթին, հայությանն առհասա- լյան գեւազանցություն ունենալու»
րակ մյուս մինչն, պատերազմ մարտավարական -- քարոզչական
սկսելը: թեզը, որը մեզ է մատուցվում ռազ-

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի

մական բյուջեյի հարաճուն լինելու համատեքս-
տում: Ավելին ուռճացված ռազմական բյուջեն
Բաքվի կողմից ներկայացվում է որպես մեր հան-
դեպ ռազմական գերազանցության հիմնական
ապացույց: Բնականաբար` ռազմական կարիքնե-
րին հատկացվող մեծ գումարը դեռ չի նշանակում
մեր հանդեպ ռազմական գերազանցություն: Պետք
է հաշվի առնել սակայն, որ սույն թեզի թիրախը
խնդրին անտեղյակ մեր հայրենակիցներն են:
Զուգահեռաբար ադրբեջանական քարոզչամե-
քենան հետնողականորեն փորձում է հայաստան-
յան հանրության Ա հայոց բանակի միջն անջրպետ
առաջացնել, հակաբանակային դիրքորոշումներ
տարածել մեզանում, բարդություններ ստեղծել
զորակոչի կազմակերպման գործում: -ԴՀայաս-
տանահայության մոտ Հայոց բանակի հանդեպ
անվստահություն սերմանելու նպատակով ադրբե-
ջանական քարոզչությունը օգտագործում է մեր
բանակում տեղ գտած ամենաչնչին միջադեպն
անգամ: Հայոց բանակը վարկաբեկելու ադրբե-
ջանական հոգեբանական դիվերսիան առաջին
հերթին ուղղված է ժամկետային զինծառայողնե-
րի ծնողներին, զորակոչային տարիքի երիտասար-
դությանը ն վերջիններիս ծնողներին: Թշնամու
հաշվարկը կառուցված է այն իրողության վրա, որ
բնակչության այս հատվածին հետաքրքրում է բա-
նակի մասին ամեն ինչ: Միանգամայն բնական է,
որ յուրաքանչյուր ծնող, ով իր զավակին բանակ է
ճանապարհում, անհանգստանում է նրա համար:
Այդ անհանգստությունը լիովին փարատելը շատ
դժվար է, քանզի «աչքից հեռու» լինելը մշտապես
ակտիվ է պահում սեփական զավակի ապահո-
վության հետ կապված տագնապը: Ասվածը հատ-
կապես ակնհայտ է զորակոչին հաջորդող առա-
ջին ամիսներին: Միանգամայն օբյեկտիվորեն մեր

73

7 Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

բնակչության այս հատվածը բանակի մասին ցան-
կացած բացասական տեղեկություն շատ ցավոտ
է ընդունում: Ադրբեջանական քարոզչամեքենան
ձգտում է սրել ահա այս, միանգամայն բնական
ծնողական անհանգստությունը:
Սեփական լսարանի պարագայում ակնառու
է պաշտոնական Բաքվի հետնյալ նպատակը`՝ հո-
գեբանուեն նախառղատւաստել բնակչությանը նու
դտատեւազմին:
Սեփական լսարանի պարագա- Որպես այդ նպատակին հաս-
յում ակնառու է պաշտոնական նելու ռազմավարություն ալինյան
Բաքվի հետնյալ նպատակը՝ վեւ՛նախավը ձգտում է սեփական
հոգեբանորեն նախապատրաս- հան/ության ընկալումնեւում վառ
տել բնակչությանը նոր պատե- ոյահել հայի` ողղես ատելի թՇնա-

րազմին: մու, կեւոյա՛ն ու ամեն վայ՛կյան
Որպես այդ նպատակին հաս- տատեւազմի վեւսկսման հնաւավու
նելու ռազմավարություն՝ լինելու զգացողությունը:

ալինյան վերնախավը ձգտում Այդ նպատակով զարգացվում է

է սեփական հանրության ընկա-

ատելի, բա ույլ հակառակո
լումներում վառ պահել հայի՝ լի, բայց թույլ կ կորդի

որպես ատելի թշնամու, կեր- դեմ արագ ու դյուրին հաղթանակ
տանելու մարտավարական թեզը:

պարն ու ամեն վայրկյան պա- Տ ե մ ե ծ
տերազմի վերսկսման հնարա- վյալ դեպքում իսկապես գոր

վոր լինելու զգացողությունը: ունենք հանրային գիտակցությու-

նը մշակելու հետ: Մեր համոզմամբ

ներկայումս Ադրբեջանում հայատյացությունը

դիտարկվում է իբր, հավանական պատերազմում

հաղթելու հիմնական հոգեբանական ռեսուոս: Ընդ

որում ադրբեջանական կառավարող վերնախա-

վին հայատյացությունն անհրաժեշտ է լինելու այդ

հնարավոր պատերազմի ողջ ընթացքում: Բանն

այն է, որ ռազմական հոգեբանները վաղուց նկա-

տել են, որ հարձակողական պատերազմին անգամ

բարոյահոգեբանորեն լավ նախապատրաստված

հասարակության հայրենասիրական դիրքորո-

շումները միտված են աստիճանաբար թուլանալ

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի 7 Է

պատերազմի ձգձգվելուն զուգահեռ: Պատերազ-
մի հետեանքով անխուսափելի սոցիալտնտեսա-
կան զրկանքների, մարդկային կորուստների թվի
աճի ազդեցության տակ հարձակվող երկրի հասա-
րակության հայրենասիրական դիրքորոշումները
հետզհետե փոխարինվում են հակապատերազմա-
կան դիրքորոշումներով: Այս հանգամանքով է նան
պայմանավորված այն, որ ներկայումս ռազմական
հակամարտության մեջ ներքաշված ցանկացած
երկիր ձգտում է հաղթանակը ձեռք բերել օր առաջ՝
քանի դեռ սեփական հանրությունը չի համակվել
հակապատերազմական դիրքորոշումներով: Նոր
հարձակողական պատերազմի վերսկսումից որոշ
ժամանակ անց մարդկային ահռելի կորուստները,
կենսամակարդակի անկումը կոտրելու են ադրբե-
ջանական հանրույթի մարտական ոգին: Կարծում
ենք, ալինյան վերնախավը հստակորեն գիտակ-
ցում է այդ հեռանկարը, ն որպես վերջինս կանխե-
լու հիմնական միջոց դիտարկում հայատյացութ-
յունը:
Վերը նշվածից զատ, հայատյացության քա-
րոզչությունն ու ռազմամոլ հռետորաբանությունը
նպատակ ունեն նան Իլհամ Ալինի շուրջ ձեավորել
հայրենասեր առաջնորդի կերպար, ինչը թույլ կտա
քողարկել ալինյան կլանի կողմից երկրի նավթա-
յին ռեսուրսները մոնոպոլիզացնե-
լու հանգամանքը: Միջազգային լսարանի պարա-
Միջազգային լսարանի պարա- գայում ադրբեջանական քա-
գայում ադոբեջանական քաւոզչա- .րոզչամեքենայի առջն դրված
մեքենայի առջն դված նողատակը նպատակը հնարավոր պատե-
հնա՛ավու ոլատեւազմի լեգիտիմի- Ա յ
զացիան է, միջազգային հանւութ- շրջանների համար Արցախի
յան լայն օՒջաննեւի համար Առցա-
դեմ նոր ագրեսիան ընկալելի ն
խի դեմ նող ագեսիան ընկալելի ն .
ընդունելի դարձնելը:
ընդունելի դաոձնելը:

7 1-3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Պաշտոնական Բաքուն այդ Պաշտոնական Բաքուն այդ
նպատակին հասնելու համար նպատակին հասնելու համար բա-

բանեցնում է հետնյալ ռազ- նեցնում է հետնյալ ռազմավա-
մավարությունը՝ միջազգա- րությունը միջազգային :Տա՛բեր
յին տարբեր հարթակներում հարթակնեւում հետնողականուեն

հետնողականորեն փորձումէ փոձում է վա՛կաբեկել ացախա-
վարկաբեկել արցախահայու- հայության ազատագւական ոլայ-
թյան ազատագրական պայքա- /ա` այն նեղկայացնելով ուոլես
րը՝ այն ներկայացնելով որպես ,յգ՛եսիվ անջատողականություն»,
«ագրեսիվ անջատողակա- իլ լդրբեջանին՝ ողղես սեփական
նություն»», իսկ Ադրբեջանին լ
Տաւաժծքնեւը «հայկական օկուղյա
որպես սեփական տարածքնե- մ-
րը «հայկական օկուպացիայից Չիայից ՆԱ կողմ. երում
ազատագրող»» կողմ: Միջազգայի արթակներու
պաշտոնական Բաքուն զարգաց-
նում Է «հայկական ագւեսիայի զոհ լինելու» մար-
տավարական թեզը՝ արցախյան պետականությու-
նը որակելով որպես «անջատողական ռեժիմ», իսկ
արցախահայությանը՝ «ագրեսիվ անջատողական-
ներ»:

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Հայաստանի 7 7

ԳԼՈՒԽ 3

ՆԿԱՏԱՌՈՒՄՆԵՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ
ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ
ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

3.1. Ինչպե՞ս պետք է հակազդել
ադրբեջանական քարոզչությանը

Առավել քան ակնհայտ է, որ Թշնամու հանդեպ մեր բարոյա-
թշնամու հանդեպ մեր բարոյահո- հոգեբանական գերազանցու-
գեբանական գերազանցությունն թյունն այն հիմնական գործոն-
այն հիմնական գործոններից մեկն ներից մեկն է, որը կանխում է
է, որը կանխում է մեծ պատերազ- մեծ պատերազմի վերսկսումը:
մի վերսկսումը: Հետեաբար մեր ն
թշնամու միջն բարոյահոգեբանական հաշվեկշռի
խախտումը` մասնավորապես ներքաղաքական
անկայունությունը, հանրության :պպառակտումը՝
նրա տարբեր շերտերի միջն անհանդուրժողա-
կանության խորացման տեսքով, ադրբեջանական
վտանգի հանդեպ մեր հանրության զգոնության
բթացումը,։ նոր պատերազմին հոգեբանորեն
անպատրաստ մնալը կջլատի հայության պաշտ-
պանական (ներուժը, կթուլացնի երկրի պաշտպա-
նունակությունը: Ահա այդ դեպքում մենք կդառնանք
բարոյահոգեբանորեն խոցելի, կվերածվենք թույլ
ն մատչելի թիրախի թշնամու համար, հետնաբար
նան էապես կմեծանա ռազմական գործողություն-
ների վերսկսման հավանականությունը: ՈՒրեմն
մեր երկրի հոգեբանական անվտանգության ապա-
հովման արդյունքը պետք է լինի թշնամու հանդեպ
բարոյահոգեբանական գերազանցության ապահ-
պանումը: Իսկ վերջինս ենթադրում է երկրում բա-
րոյահոգեբանական կայունության ն հանրային
համախմբվածության ապահովում, հանրության

7 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

շրջանում ամեն վայրկյան թշնամական ագրեսիա-
յին դիմակայելու պատրաստականության ն նրան
սեփական ուժերով հաղթելու վստահության ձնեա-
վորում:

Ասվածի համատեքստում առաջին հերթին հար-
կավոր է արդյունավետորեն հակազդել թշնամու
քարոզչությանը: Ըստ այդմ՝ հարկավոր է հստակեց-
նել այդ հակազդեցության ուղղությունները: Նպա-
տակահարմար է առանձնացնել երկու այդպիսի
ուղղություն:

Առաջին՝ ի հայտ բերել Ա չեզոքացնել հակառա-
կորդի տեղեկատվական-հոգեբանական դիվեր-
սիաները:

Երկրորդ կանխարգելիչ ուղղություն. բացահայ-
տել ն վերացնել 3ՀՀ ն Արցախի հանրության հոգե-
բանորեն խոցելի այն կողմերը, որոնք կարող է ի
շահ իրեն օգտագործել ադրբեջանական քարոզ-
չամեքենան:

Ադրբեջանի հետ հայոց երկու պետությունների
հակամարտության համատեքստում հայկական
կողմի ծավալած հակաքարոզչության նպատակը
պետք է լինի թույլ չտալ, որպեսզի մեր հայրենա-
կիցների վարքն ուղղորդվի, կառավարվի հակա-
ռակորդի կողմից, որպեսզի հայաստանյան հան-
րությունը հանդես բերի Հայաստանի ազգային --
պետական շահերին համահունչ գործունեություն՝
միտված հայոց պետականության ամրապնդմանը,
այլ ոչ թե թուլացմանը: Սեփական լսարանին ուղղ-
ված հայկական կողմի հակաքարոզչությունը չի
ենթադրում բռնություն Հայաստանի քաղաքացու
ազատ կամարտահայտության հանդեպ: Տվյալ
դեպքում խոսքը հայրենիքն իբրն բացարձակ ար-
ժեք ընդունող ազգային-քաղաքացիական հասա-
րակություն ձեավորելու մասին է:

Ի դեպ. թյուր տեսակետ կա, թե սեփական լսա-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 7 3

րանին ուղղված քարոզչությունը Թյուր տեսակետ կա, թե սեփա-
բնորոշ է միայն ավտորիտար պե- կան լսարանին ուղղված քա-
տություններին: Մինչդեռ իրակա- րոզչությունը բնորոշ է միայն
նում քարոզչությունը ժամանակա- ավտորիտար պետություննե-
կից հասարակությունների կյանքի րին: Մինչդեռ իրականում քա-
անբաժան մասն է: Այս կամ այն րոզչությունը ժամանակակից
դիրքորոշումը վերացնելու ն նորը հասարակությունների կյանքի
ձնավորելու կամ էլ եղածը փոփո- նի ոորոշումը վերացնի
խելու նպատակով քարոզչություն լուն նորը ձեսվորելու կամ էլ
տարվում է ամենուր, նան` ժո- եղածը փոփոխելու նպատա-
ղովրդավարական արնմուտքում,

կով քարոզչություն տարվում է
ազատականության խորհրդանիշ ամենուր, նան՝ ժողովրդավա-
համարվող երկրներում: րական արնմուտքում, ազա-

տականության խորհրդանիշ
համարվող երկրներում:

3.1.1 Ադրբեջանական

քարոզչության խոցելի կողմերն ու
առավելությունները

Արդյունավե՞տ է արդյոք ադրբեջանական քա-
րոզչության հայաստանյան ուղղության աշխա-
տանքը. ձե՞ռք է բերել արդյոք ադրբեջանական
քարոզչամեքենան իր առջն դրված նպատակը: Այս
հարցերին պատասխանելու համար հարկավոր է
պարզել, թե որո՞նք են այդ քարոզչության առավե-
լություններն ու խոցելի կողմերը:

Բնականաբար չի կարելի ասել, թե հայաստան-
յան ուղղությամբ Բաքվի քարոզչամեքենայի ծա-
վալած քարոզչությունը առհասարակ զերծ է որնէ
առավելությունից: Տվյալ դեպքում առավելություն
ասելով մենք նկատի ունենք ո՛չ միայն Ա ո՛չ այնքան
մեր դեմ իրականացվող քարոզչության ռազմա-
վարության, մարտավարական թեզերի արդյունա-
վետությունը, որքան հայաստանյան հանրության

3 ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

բարոյահոգեբանորեն խոցելի այն կողմերը, որոնք
այս դեպքում ինքնաբերաբար վերածվում են հա-
կառակորդի համար առավելության, քանզի դրանք
Բաքվի քարոզչամեքենան փորձում է օգտագոր-
ծել ի շահ իրեն: Ըստ այդմ, իբրն այդպիսին հարկ
է նշել`

Լ Հայաստանյան հանքության օՒջանում հա-
դադա՛ով, խաղաղության եւեւուն լինելով ողայ-
մանավուված ոլոտենցիալ Տագնաողնե: Բանն այն
է, որ արտաքին քարոզչական ներգործության մի-
ջոցով այդ պոտենցիալ տագնապները սկզբուն-
քորեն հնարավոր է արհեստականորեն է՛լ ավելի
սրել. այն, ինչ տարիներ շարունակ փորձում է անել
թշնամին:

2. Ե՛կւում առկա սոցիալ-Տնտեսական խնդիւնե-
ով ոդայմանավուված դժգոհություննեւ, ուոնցով
համակված բնակչության մի հատված անտաւբեր է
դարձել ե՛կ-ի անվտանգության խնդիւնեւի հանդեոլ:
Բնակչության այդ հատվածը մատչելի թիրախ է
հակառակորդի քարոզչության համար: Հենց բնակ-
չության այս հատվածի դժգոհությունն է հակառա-
կորդը փորձում ուղղորդել Արցախի կերպարի վրա:

3. Հայաստանի այլ Տաքածածքջաննեւի հայու-
թյան ն ա՛ցախահայության միջն անհանդոււժողա-
կանության դիրքուոՇումնեւ: Վերջիններս հետեանք
են Հայաստանի տնտեսական կյանքում արցա-
խահայերի ունեցած դերակատարության, հանրա-
յին կյանքում նրանց ունեցած «արտոնյալ» կար-
գավիճակի վերաբերյալ չափազանցված, երբեմն
թյուր կենցաղային պատկերացումների: ՈՒ թեն
այդ դիրքորոշումներն այժմ համատարած ն սուր
արտահայտված չեն, բայց, ասել, թե այս խնդիրն
այլնս արդիական չէ նույնպես չի կարելի: Ավելին.
«հայաստանցի -- ղարաբաղցի» անհանդուրժողա-
կանությամբ պայմանավորված ներէթնիկական

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 Ղ

պառակտման պոտենցիալ վտանգը պահպան-
ված է: Պառակտման ահա այդ պոտենցիալն էլ
հենց ջանում է ակտուալիզացնել հակառակորդը՝
հետնողականորեն փորձելով հայության այս եր-
կու հատվածների ներկայացուցիչների մի մասի
մոտ առկա, ըստ էության, իրադրական բնույթ կրող
անհանդուրժողականությունը վերածել զանգվա-
ծային կայուն ատելության: Այս հիրավի հոգեբա-
նական դիվերսիայի հեռահար նպատակը Հայաս-
տանի հանրության լայն շրջաններում հակաար-
ցախյան դիրքորոշումների արմատավորումն է, ին-
չը կհեշտացնի Արցախի հանձնումը Ադրբեջանին,
քանզի այդ պարագայում թշնամուն կատարվելիք
միակողմանի զիջումները երկրում

այլնս համատարած ըմբոստութ- Հատկապես վտանգավոր են
յուն, դժգոհություն չեն առաջացնի: հանդուրժողականության տա-

4. Թուղմի (նան` անդւ-կովկասցի րաբնույթ դրամաշնորհային
թուրքեւի) հանդեոը համարժեհ իա- ծրագրերը, որոնք ֆինանսա-
Տեսական ընկալումնեղի աղճատու- վորվում են մի շարք արտա-

մը մե հանքության մի մասի մոտ: սահմանյան ֆոնդերի կողմից:
Այդ առումով հատկապես վտանգա- Բանն այն է, որ այդ ֆոնդերի
վոր են հանդուրժողականության զգալի մասն իրականում իրենց
երկրների աշխարհաքաղա-
տարաբնույթ դրամաշնորհային ական շահերն իրացնո
ծրագրերը, որոնք ֆինանսավոր- Ք 2 բռ իրացնող
այլընտրանքային կառույց-
վում են մի շարք արտասահման- ներ են, որոնք իրենց այդ բուն
յան ֆոնդերի կողմից: Բանն այն է, առաքելությունը քողարկում են
որ այդ ֆոնդերի զգալի մասն իրա- ժողովրդավարական արժեքնե-
կանում իրենց երկրների աշխար- րի տարածման անվան տակ:
հաքաղաքական շահերն իրացնող Եվ բնավ պատահական չէ, որ
այլընտրանքային կառույցներ են, այդ դրամաշնորհային հան-
որոնք իրենց այդ բուն առաքելու- .դուրժողականությունն իր մեջ
թյունը քողարկում են ժողովրդա- պարունակում է միակողմանի
վարական արժեքների տարածման զիջողականության գաղափար,
անվան տակ: Եվ բնավ պատահա- ինչը խիստ վտանգավոր է մեզ
կան չէ, որ այդ դրամաշնորհային համար:

3 Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

հանդուրժողականությունն իր մեջ պարունակում
է միակողմանի զիջողականության գաղափար, ին-
չը խիստ վտանգավոր է մեզ համար: Ադրբեջանա-
կան վայրագություններին, հախուռն ագրեսիվութ-
յամբ հագեցած կույր ռւանշիստական կոչերին ի
պատասխան մեզանում հանդուրժողականություն
քարոզելը նշանակում է ժխտել իրականությու-
նը ն բթացնել հայ հանրույթի զգոնությունը: Որոշ
դեպքերում հանդուրժողականության անվան տակ
այդ ծրագրերում անուղղակիորեն քարոզվում է
Արցախը հանձնելու գաղափարը:

5. Վայաստանյան հասաւակության զգալի հաՏտ-
վածի մոտ անվտանգության մՇակույթի բացակա-
յությունը: Անվտանգության մշակույթ ասվածը,
ըստ էության, կենսակերպ է հիմնված երկրի
անվտանգությանն ակամա չվնասելու դիրքորոշ-
ման վրա: Հենց անվտանգության մշակույթի բա-
ցակայությամբ պետք է բացատրել բնակչության
որոշ մասի կողմից մեր երկրի պաշտպանության,
տեղեկատվական անվտանգության ոլորտներին
առնչվող խնդիրների կարնոր լինելը չըմբռնելը,
անտարբերությունը դրանց հանդեպ: Անվտան-
գության մշակույթի բացակայությունն է պատճա-
ռը, որ մեր հայրենակիցներից ոմանք ադրբեջանա-
կան աղբյուրները համարում են այլընտրանքային
լրատվամիջոցներ, կամ երբ որոշ լրատվամիջոց-
ներ նույնությամբ վերարտադրում են ադրբեջանա-
կան կայքերում տեղադրված տեղեկությունները:

6. Սեփական ուժեւի հանդերը թեահավատութ-
յունը: Փոքր ազգի ներկայացուցիչ լինելու կոչումն
արժանապատվորեն կրելու համար համարձա-
կություն է հարկավոր: Բանն այն է, որ ռեսուրսնե-
րի, հեարավորությունների սահմանափակ լինելու,
թշնամիների առկայությունը գիտակցելու հանգա-
մանքը մեր հայրենակիցներից ոմանց մոտ անընդ-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 3

հատ տագնապների տեղիք է տալիս` առաջ բե-
րելով անօգնականության, թույլ նե անպաշտպան
լինելու զգացում: Ահա այս մարդիկ առավել հակ-
ված են տրվել հակառակորդի քարոզչությանը: Այս
մարդկանց ընկալունակությունն ադրբեջանական
քարոզչական թեզերի հանդեպ պայմանավորված
է իրենց անօգնակնության զգացումը, տագնապնե-
րը փարատելու ակամա ձգտումով22:

Իսկ որո՞նք են այն գործոնները, որոնք օբյեկ-
տիվորեն բարդացնում են ադրբեջանական քա-
րոզչական թեզերի տարածումը մեզանում: Իբրնե
այդպիսին հարկ է առանձնացնել հետնյալները.

Լ Հայաստանյան հանւույթի 6Ւ-ջանում Ա՛ցախը
հանձնելու դիուոՇումնե առաջացնելն ինքնին
բադ նողատակ է, Ւէանզի հայության ընկալումնեւում
Ա՛ցախը հայենիք է: Իսկ հակաարցախյան կենցա-
ղային հակասություններն ուռճացնելով վերածել
Արցախը հանձնելու դիրքորոշման հնարավոր է
միայն առանձին անհատների մոտ, նրանց՝ ովքեր
օտարվել են սեփական ազգային հանրույթից25:

22 Այս դեպքում հատկապես կարնոր է հայոց պետության
իրական ռազմական ներուժի ցուցադրությունը, պաշտպանված
լինելու ապացույցները կայուն պարբերականությամբ ի ցույց
դնելը: Այս մարդիկ մեր հայրենակիցներն են, Ա, ինչպես ցույց է
տալիս փորձը, եթե փաստարկված ապացուցում ես, որ հայոց
պետությունն ունի բավարար ռազմական ներուժ արցախյան
հաղթանակի ձեռքբերումները պաշտպանելու, հակառակորդին
խաղաղության հարկադրելու համար, նրանց մեծ մասը
ժխտողաբար է տրամադրվում ադրբեջանական քարոզչական
թեզերի հանդեպ, ըմբռնում դրանց կործանարար լինելը
հայոց համար: Այլ կեր ասած` գրագետ հակաքարոզչության
դեպքում մեր թերահավատ հայրենակիցների մեծ մասին
կարելի է վերածել «ինքնավստահ հայրենասերների»: Այդ
դեպքում նրանցից քչերը կվերածվեն ապազգային էթնիկական
մարգինալների: էթնիկական մարգինալության խնդրին մենք
կանդրադառնանք ստորն:

5 Տվյալ դեպքում խոսքը, այսպես կոչված, էթնիկական
մարգինալների մասին է: Ժամանակակից էթնոհոգեբանության

3 Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Համատարած արդյունքի մասին այստեղ խոսք լի-
նել չի կարող:

2. Պատեւազմի սոլառնալիքնեւի անընդհատու-
թյունը, ուի հանդեղ մեզանում կաւժես թե ձնավու-
վել է դիմադւողականություն: Պատերազմի անընդ-
մեջ սպառնալիքները պարզապես արժեզրկվում
են, երբ այդպիսիք կատարելուց հետո հակառա-
կորդը խոսքից գործի այդպես էլ չի անցնում ակա-
մա մատնելով իր անպատրաստ լինելը ն հրապա-
րակային հայտարարությունների սին լինելը: Ի
դեպ վերը նշվածը վստահաբար կարելի է որակել

ասպարեզում այդպես են անվանում այն անձանց, որոնց
էթնիկական ինքնագիտակցությունը թուլացել է, ովքեր օտար-
վել են սեփական էթնիկական հանրույթից, ժխտում են այն Ա
ձգտում նույնանալ այլ էթնիկական հանրույթի հետ, դառնալ
այդ նոր հանրույթի անդամը, նրա մասը: Նրանք սեփական
մշակույթը համարում են «հետամնաց», իսկ սեփական
էթնիկական խումբը «ցածրակարգ» ն ամեն կերպ փորձում
են խզել կապերը նրա հետ: էթնիկական մարգինալները բառի
բուն իմաստով չեն սիրում սեփական հանրույթը, անտարբեր են
նրա շահերի հանդեպ: Նրանք ոչ միայն սեփական հայրենիքի
հայրենասերները չեն, այլե սեփական հանրույթի հանդեպ
համակված են ագրեսիայով: Այս մարդիկ օտարամոլներ են:
Ընդ որում նրանց այդ օտարամոլությունը պայմանավորված
է անձնային խորը թերարժեքությամբ, մասնավորապես՝ փոքր
ազգի ներկայացուցիչ լինելու հանգամանքի գիտակցմամբ
պայմանավորված անօգնականության, անապահովության
զգացմամբ:

էթնիկական մարգինալների ողբերգությունն այն է, որ
այն հանրույթը, որին անդամակցելը նրանք համարում են
պատվաբեր, չի ընդունում նրանց, հեռացնում է իրենից: Իբրն
հետնանք նրանց այդպես էլ չի հաջողվում ընդունվել այդ խմբի
կողմից, դառնալ նրա լիիրավ անդամ: Հենց այդ պատճառով էլ
նրանք գտնվում են երկու տարբեր էթնիկական աշխարհների,
մշակույթների միջն, լուսանցքային մարգինալ վիճակում՝
լիարժեքորեն չպատկանելով դրանցից ն ո՛չ մեկին, ն ո՛չ մեկի
կողմից չընկալվելով յուրային, լինելով Օտար երկուսի համար:

Հեռացած լինելով սեփական ազգային արմատներից,
խորթացած` համազգային շահերից` էթնիկական մարգինալ-
ները վերածվում են մատչելի թիրախի ադրբեջանական
քարոզչամեքենայի համար:

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 Է»

նան որպես պաշտոնական Բաքվի ներքին՝ սեփա-
կան լսարանին ուղղված քարոզչության խոցելի
կողմ:

Յ. Ադղբեջանում ատելության |աւոզչության,
ինչոլես նան թռնամանքի դոսնուումնեւի գնալով
ավելի ու ավելի սանձարձակ լինելը, ուի ֆոնին
Առցախը հանձնելու գաղափար մեզանում ըն-
կալվում է անընդունելի: Անդրկովկասցի թուրքերի
ատելությունն այնքան ակնհայտ է, իսկ այդ ատե-
լությունն ավելի ամրապնդելու նպատակով տար-
վող ներքին քարոզչությունն այնքան բացահայտ,
որ մեր հանրության մեծամասնության մոտ առա-
ջանում է բնական պաշտպանական ռեակցիա՝ ի
դեմս տարածք զիջելու գաղափարի անընդունե-
լիության:

Այսպիսով, կարելի է վստահաբար ասել. ադրբե-
ջանական քարոզչությանն առ այսօր չի հաջողվել
ի կատար ածել իր առջն դրված նպատակը. ասել,
թե հայաստանյան հասարակությունը համակված է
հակաարցախյան դիրքորոշումներով ո պատրաստ
է հանձնել Արցախը, անշուշտ չի կարելի: Ընդհա-
կառակը՝ վերջին շրջանում մեզանում նկատելի է
«ոչ մի թիզ հող» հոգեբանորեն առողջ ն կենսա-
հաստատ հանրային դիրքորոշման զանգվածա-
յին դառնալու հարաճուն միտումը, ինչի արդյուն-
քում այսօր մեզանում հող հանձնելու գաղափարը
ժխտելի է ն ընկալվում է որպես ծայրահեղություն:

Սակայն ադրբեջանական քարոզչությանը հա-
ջողվել է ներդնել իր թեզերը մեր հանրության շրջա-
նում` հասնելով այն բանին, որ դրանք մեզանում
ինքնաբերաբար շրջանառվեն: Վերջինս տեղի է ու-
նենում շնորհիվ այն բանի, որ որոշ լրատվամիջոց-
ներ, հասարակական ն քաղաքական գործիչներ
մերթ ընդ մերթ, կամա թե ակամա վերարտադրում
են այդ թեզերը: Վերը նշվածը կարելի է համարել

3 - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ադրբեջանական քարոզչության մարտավարա-
կան, ընթացիկ հաջողություն: Բանն այն է, որ եթե
ադրբեջանական քարոզչության թեզերը Հայաս-
տանում վերարտադրում են ազգությամբ հայերը,
ապա խնդրին անտեղյակ մեր հայրենակիցների
կողմից դրանք դառնում են առավել ընկալելի:

Գետնաբար՝ ադրբեջանական քարոզչությունից
բխող վտանգը թերագնահատել չի կարելի: Վերջի-
նիս հակազդելն անհրաժեշտություն է, առավել նս
հաշվի առնելով այն, որ հայաստանյան հանրույ-
թի դեմ ուղղված Ադրբեջանի պետական քարոզ-
չությունն առաջիկայում նույնպես կրելու է հետնո-
ղական ն ինտենսիվ բնույթ:

3.2. Ադրբեջանական հանրության
հոգեբանորեն խոցելի կողմերը

Մեր դեմ քարոզչություն ծավալող հակառա-
կորդն ինքը զերծ չէ բարոյահոգեբանորեն խոցելի
կողմերից: Վերջիններիս մենք ստորն կանդրադառ-
նանք, սակայն մինչ այդ հարկ է շեշտել հետնյալը:
Թեն Ադրբեջանում սոցիալ-տնտեսական զարգաց-
ման առումով պայմաններն առաջին հայացքից

թվում են ավելի բարենպաստ, քանզի այդ երկիրը
շրջափակված չէ, առկա է նավթագազային եկա-
մուտների գործոնը, սակայն կոռուպցիան ն կլա-
նային համակարգը գրեթե զրոյացնում է Ադրբեջա-
նի այդ բնական առավելությունը: Ի վերջո, Ադրբե-
ջանում նույնպես կա աղքատություն, սոցիալա-
կան դժգոհություններ, արտագաղթ: Հետնեաբար՝
բնավ չթերագնահատելով թշնամուն, փաստենք՝
ներկայիս Ադրբեջանը հաղթահարելի հակառա-
կորդ է: Ավելին, նոր արկածախնդրության դիմե-
լու դեպքում հայոց զինուժը չի բավարարվելու լոկ
Արցախի ներկայիս տարածքի պաշտպանությամբ,

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 7

այլ տեղափոխելու է ռազմական գործողություննե-
րը թշնամու տարածք: Հենց այդ սցենարն է ընկած
Արցախի Պաշտպանության բանակի վերջին տա-
րիների զորավարժությունների հիմքում:

Սակայն վերադառնալով թշնամու բարոյահո-
գեբանորեն խոցելի կողմերին տեղին է կատա-
րել հետնյալ հարցադրումը. արդյո՞ք ադրբեջա-
նական հասարակությունը բարոյահոգեբանորեն
պատրաստ է նոր հարձակողական պատերազմի,
գիտակցու՞մ է արդյոք ադրբեջանական հասարա-
կությունը ալինյան ռազմամոլ հռետորաբանու-
թյան իրական գինը, արդյոք հաշիվ տալի՞ս է իրեն
Ադրբեջանի համար նոր պատերազմի ողբերգա-
կան հետնանքների մասին: Մի բան ակնհայտ է.
պաշտոնական Բաքուն անում է ամեն ինչ, որպես-
զի այդ գիտակցությունը վրա չհասնի:

Եվ այսպես. որո՞նք են մեր թշնամու բարոյահո-
գեբանորեն խոցելի կողմերը:

Վերը մենք անդրադարձանք ռազմական գերա-
զանցության մասին ադրբեջանական քարոզչա-
կան թեզին նախատեսված Ա հայկական, Ա՛ սե-
փական լսարանի համար: Ինչպես արդեն նշել ենք,
Բաքվում այս կերպ հույս ունեն ահաբեկել Հայաս-
տանի հասարակությանը, ձնեավորել հնարավոր
պատերազմում մեր երկրի հաղթելու անհնարի-
նության, մեր ուժերի չնչին լինելու մասին պատ-
կերացումներ: Հենց այդ նպատակին են ծառայում
նախագահ Ալինի անթիվ հայտարարություններն
առ այն, թե Ադրբեջանի ռազմական բյուջեն Հայաս-
տանի պետական բյուջեից ավել է, թե իբր ժամա-
նակն աշխատում է Ադրբեջանի օգտին: Ակնհայտ
է սակայն, որ այս կերպ նախագահ Ալինը ցանկա-
նում է նան վստահություն հաղորդել սեփական
հանրությանը: Սակայն «Հայաստանի հանդեպ
ռազմական գերազանցության» մասին քարոզչա-

3 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կան թեզը պաշտոնական Բաքվի համար պոտեն-
ցիալ վտանգ է պարունակում: Մասնավորապես՝
այս համատեքստում հարկավոր է անդրադառնալ
ռազմական քարոզչության ոլորտում ուսումնա-
սիրված մի օրինաչափության: Մանրամասնենք:
Բանն այն է, որ, բացարձակացնելով ռազմա-
կան ծախսերն ավելացնելու դերը հաղթանակի
ձեռքբերման գործում, ադրբեջանական ղեկավա-
րությունը լռում է հարձակողական
Բացարձակացնելով ռազմա- պատերազմի բազում օբյեկտիվ
կան ծախսերն ավելացնելու դժվարությունների, արհավիրք-
երը հաղթանակի ձեռքբերման
դ ը ում անան րե ների մասին, որոնք արդեն հնա-
գործում, ադրբեջանական ղե- րավոր պատերազմում կարող են
կավարությունը լռում է հար-
ձ ադրբեջանական հասարակության
ակողական պատերազմի բա-
զում օբյեկտիվ դժվարություն- համար լինել անսպասելի ն դառ-
ների, արհավիրքների մասին, նալ անհաղթահարելի: Բանն այն
որոնք արդեն հնարավոր պա- է, որ հարձակողական պատերազ-
տերազմում կարող են ադրբե- մի զրկանքների, արհավիրքների

ջանական հասարակության մասին տեղյակ չլինելը, դրանց հո-
համար լինել անսպասելի ն գեբանորեն պատրաստ չլինելը հե-
դառնալ անհաղթահարելի: ռացնում են ադրբեջանական հա-

սարակությունը իրականությունից,
ն բարոյալքման վտանգ ստեղծում արդեն դրանց
հետ բախվելիս: Մեր կարծիքով, այս պարագայում
միանգամայն հավանական է «ցանկալի ասեկոս-
ների» ֆենոմենի դրսնորումը:

«Ցանկալի ասեկոսե» հասկացողությունն, ինչ-
պես արդեն նշել ենք, գիտական շրջանառություն
է ներմուծել հայ հոգեբան Հակոբ Նազարեթյանը:
Այդպիսին նա անվանում է այն ասեկոսեները, որոնք
արտահայտում են հասարակության ցանկություն-
ները, նպատակները, հույսերը: Ըստ Հ. Նազարեթ-
յանի՝ «ցանկալի ասեկոսեները» կարող են ցանկա-
լի իրականության պատրանք ստեղծել հասարա-
կության մեջ ն հուսահատության, բարոյալքման

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 3

հանգեցնել, երբ այդ հասարակական նպատակ-
ները չիրականանան, հույսերը չարդարացվեն2":
Թեն ռազմական գերազանցության շնորհիվ հաղ-
թանակ տանելու դիրքորոշումներն Ադրբեջանում
տարածվում են ոչ թե ասեկոսեների, այլ պետական
կազմակերպված քարոզչության միջոցով, այնուա-
մենայնիվ վերը նշված օրինաչափության հանդես
գալու հավանականությունը դրանից չի նվազում:
Այս ֆենոմենի դրսնորման վառ օրինակ է Երկրորդ
համաշխարհային պատերազմի սկզբին` 1939-
1940 թթ., ֆրանսիական բանակի անձնակազմի
բարոյալքումը: Բանն այն է, որ մոտ մեկ տասնամ-
յակ, ընդհուպ մինչե, պատերազմի սկիզբը, Ֆրան-
սիայում բացարձակացվում էր «Մաժենոյի գծի»
նշանակությունը, այն ներկայացվում էր ն ընկալ-
վում իբրն անճեղքելի ն գերմանական վտանգին
հանդիման` հուսալի, գրեթե անհաղթահարելի
պատվար: Ինչպես հայտնի է, «Մաժենոյի գիծը»
չկանխեց Ֆրանսիայի օկուպացիան, իսկ վերջինիս
շրջանցումը գերմանացիների կողմից հանգեցրեց
ֆրանսիական բանակի, հասարակության դիմադ-
րական ոգու անկմանը: Այդ կապակցությամբ իր
հուշերում ՈՒ. Չերչիլը նշում է հետնյալը. «...Ինձ
պակաս չզարմացրեց նան ֆրանսիական դիմադ-
րության արագ կրախը` ռազմաճակատի ճեղքու-
մից անմիջապես հետո: Գերմանական ողջ շարժը
իրականացվում էր գլխավոր ճանապարհներով, ե
ոչ մի տեղ նրանք չկանգնեցվեցին»25: Ռազմական
մեծ ծախսերի շնորհիվ արագ ն հեշտ հաղթանակի
հեռանկարը, որը հեռու է իրականությունից, միան-
գամայն հավանական է դարձնում «ցանկալի ասե-

24 ՒԷ|ՅՅՅքօո էւ Ճ. Ո., /Ճքօօօ/ՑԻի տ օտոճ, ԽՁՇՇՕԲՅՋ ՈՅԻՄԵՅ,
ՇՈ, Խ/0ՇԵՅՁ, 2003, Շւք. 95.

25 ԿՏքԿՈՈԵ 5., 87օք8, Խ/տքՕ888 ՑՕՄԻՅ, ՛՛ 2, Ս/ՕՇԵՑՅ, 1998, օք.
37

3 ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կոսեների» սցենարն ինչպես ադրբեջանական բա-
նակում, այնպես էլ հասարակության շրջանում:

Իսկ արդյո՞ք Հայաստանի հանդեպ ռազմական
գերազանցություն ունենալու մասին պաշտոնա-
կան Բաքվի հավաստիացումները տվել են ցանկա-
լի արդյունքը. ձեավորվե՞լ է արդյոք Ադրբեջանում
Հայաստանին հաղթելու համոզվածություն: Մեղմ
ասած` այս առումով Բաքվի քարոզչամեքենայի
հաջողությունները համեստ են:

2011-ի հունիսի 26-ին Բաքվում անցկացվեց
զորահանդես: Առհասարակ զորհանդեսը քա-
ղաքական ենթատեքստ ունեցող միջոցառում է:
Նրա նպատակն է երկրի տնտեսական ու ռազմա-
կան հզորության ցուցադրությունը: Բաքվի զորա-
հանդեսը նպատակ ուներ կրկին անգամ ահաբե-
կել հայաստանյան հանրությունը, բացի այդ՝ այս
կերպ փորձ էր արվում նան ադրբեջանական հա-
սարակության շրջանում ամրապնդել հնարավոր
պատերազմում հաղթանակի հանդեպ հավատը:
Հատկանշական է սակայն այդ զորահանդեսի հան-
դեպ ադրբեջանական «Թուրան» գործակալության
արձագանքը. մեջբերենք. «Պոռոտախոսությունը
երբեք չի եղել լուրջ հերամանատարների Ա ստրա-
տեգների զենքը: կՀայտարարությունները, թե «մենք
պատրաստ ենք ռմբակոծել Հայաստանի տարած-
քում գտնվող ցանկացած օբյեկտ» չգիտես ինչու
հակառակորդի վրա չի ազդում, իսկ Ադրբեջանի
քաղաքացիների շրջանում հարուցում է տրամա-
բանական հարց. Սաֆար Աբին այդ դեպքում ին-
չու՞ չես ռմբակոծում այդ օբյեկտները»25:

Պաշտոնական Բաքվի ներքին քարոզչության
խոցելի կողմերից է նան այն, որ պաշտոնական
Բաքուն ամեն կերպ փորձում է վարկաբեկել այն

25. «Թուրան» գործակալություն, 28 հունիսի, 2011 թ.: հէք:/ԽՈ/ՄՄ.
Ո5ցոսո./ն/Ո6ԽՏ/10-8ԵՐՕ89/826Ո/1419754.հեոթթ222129:8118ս

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 Ղ

ամենն ինչը վկայում է հայկական կողմի առավե-
լությունների, մեր բանակի մարտունակության
մասին: Այս առումով` Հայոց բանակի ցանկացած
զորավարժություն, ցանկացած զորահանդես, ու-
ժի ցուցադրություն ջղագրգիռ ռեակցիա է առաջ
բերում Բաքվում, քանզի հարկ է լինում շինծու
փաստարկներ հորինել հիմնավորելու համար Հա-
յաստանի իբր թույլ հակառակորդ լինելու թեզը:
Այս մարտավարության «գլուխգործոցը» 2011-ի
սեպտեմբերի 21-ի մեր զորահանդեսի վերաբերյալ
նախագահ Ալինի ռեակցիան էր, որն արժե մեջբե-
րել բառացի. «Ես, երենի նան դուք ն ողջ հասարա-
կությունն առաջին անգամ ականատեսը եղանք,
որ ռազմական տեխնիկան ի վիճակի չէր շարժվել
ինքնուրույն: Այն զորահանդեսին ցուցադրվում էր
բեռնատար մեքենաների Ա քարշակների վրա: Դա
կարող է պայմանավորված լինել մի քանի պատ-
ճառով: Կա՛մ այդ տեխնիկան սարքին չէր, կամ
այնտեղ վառելիք չկա, կա՛մ էլ այդ երկու պատճառ-
ները միասին են հանդես եկել»: Բնականաբար
ցանկացած քննադատական միտք ունեցող մար-
դու մոտ հայոց բանակի թույլ լինելը հիմնավորելու
համար բերված նման «փաստարկները» ակնհայ-
տորեն ճիշտ հակառակ հետնության կհանգեցնեն:

Ադրբեջանում հնարավոր պատերազմին բնակ-
չության հոգեպես պատրաստ լինելու մասին շատ
բան է ասում Բաքվի ներկայիս իշխանությանն ըն-
դիմադիր գործիչ Ռասուլ Գուլինի ահա այս հայ-
տարարությունը. «Ի՞նչ է փոխվել այս 17 տարինե-
րի ընթացքում: Փոխվե՞լ է արդյոք մեր ժողովրդի
բնավորությունը, ձնավորվե՞լ է արդյոք դիմադ-
րության Ա ինքնապահպանման բնազդ: Հաղթա-
հարվա՞ծ է արդյոք արկի առաջին իսկ պայթյունի

2՛ հէք://ս.ք-6Տ/Ժ6ոէՅ2/8Ա6|65/3397

3 Ծ-4 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ձայնից հետո սեփական հողերը թողնել փախնե-
լու սովորությունը, վախը, ո՛չ: Ես հիշում եմ, թե
ինչպես 1994 թվականին Բայլական շրջանային
քաղաքի կենտրոնում պատահաբար հայկական
չպայթած արկ էր ընկել: Ո՛չ պայթյուն էր եղել, ոչ
հրետակոծություն, ոչ հարձակում, սակայն բոլոր
բնակիչները զանգվածաբար սկսեցին լքել իրենց
տները, փախուստը խուճապային էր: Ես ստիպված
էի շտապ այնտեղ մեկնել Ա ուժով ստիպել բնակիչ-
ներին վերադառնալ: Ասացե՛ք խնդրեմ, արկի, ռում-
բի, կրակոցի հանդեպ վախը, որ նստած է յուրա-
քանչյուր ադրբեջանցու մեջ, վերացե՞լ է: Իսկ հիմա
պատկերացրեք, եթե Բաքվի վրա արկ ընկնի: Որնէ
մեկը պատկերացնու՞մ է դրա հետնանքները...»25:

Կարծում ենք՝ այս ամենից պետք է կատարենք
հետնյալ հետնությունը. հայոց զինուժի մարտու-
նակության հետնողական ցուցադրությամբ՝ զորա-
հանդեսներով, զորավարժություններով, հարկա-
վոր է աստիճանաբար իրականության հարթություն
տեղափոխել ադրբեջանական հանրությանը: Ավե-
լին, հուսալի խաղաղության համար անհրաժեշտ
է ադրբեջանական հասարակության շրջանում
անհանդուրժողականություն, ժխտողական դիր-
քորոշումներ ձեավորել հարձակողական պատե-
րազմի հանդեպ: Հարկավոր է ադրբեջանական
հանրույթին նե հատկապես անդրկովկասցի թուր-
քերին մատչելի Ա համոզիչ կերպով ներկայացնել
Ադրբեջանի համար պատերազմի կործանարար
հետնանքները: Իրականությունը պետք է հասու
լինի մեր թշնամուն:

Այս համատեքստում հատկապես կարնոր է

28 հէլք://զ8էզ82/ոէօ.82/26-29680969ՇԽ/96-Շ6968Է Ա
Ճ226Շ6008ԷԹԹՈՎՇՃԻԱՃ ԽԿԱԼՆՉ6Շ5409ԷՃԱԾՃ, 846Շ6968
Է21ԼՉ6Շ6968էԷ ՒՈՒ ՝"/Ս«ՍՏՍ ԶՃ:6Շ3946871Թ96Է24680:4690
ՉօԷ296809693 ի/06Շ3069ՇՏՈՒՄՑՉ6-Շ6468Է-2712-»6Ե6.հետ|

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 3

պատերազմի ողբերգական հետնանքների անհա-
տականացումը: Ադրբեջանի յուրաքանչյուր քա-
ղաքացի պետք է հասկանա, որ նոր պատերազմը
անդրադառնալու է անձամբ իրեն, որ այդ պատե-
րազմից տուժելու է անձամբ ինքը, որ պատերազմը
բարդացնելու է իր կենցաղը: Սա կարնոր է, քան-
զի հարձակողական պատերազմի ողբերգական
հետնեանքների մասին ադրբեջանական պետական
քարոզչությունը լռում է:

Կարծում ենք, որ Ադրբեջանի հասարակությա-
նը պետք է հասու լինեն հնարավոր պատերազմի
հետնյալ հետնանքները:

» Նախահարձակ լինելու դեպքում ադրբե-
ջանական կողմի ահռելի կորուստներն
անխուսափելի են: Արցախի վրա հարձակ-
վող ադրբեջանական բանակը հանդիպելու
է համառ դիմադրության Ա անողոք պարտի-
զանական պայքարի: Հարձակողական պա-
տերազմի գինը լինելու է զոհված ադրբե-
ջանցի զինվորների վիթխարի թիվը. այն ինչի
մասին Իլհամ Ալինն ու նրա համախոհները
նախընտրում են լռել: Ադրբեջանցի յուրա-
քանչյուր երիտասարդ պետք է հասկանա.
պատերազմի զոհերց մեկը կարող է լինել
հենց ինքը: Ադրբեջանցի յուրաքանչյուր մայր
պետք է գիտակցի, որ նախագահ Ալինի սան-
ձազերծած պատերազմը կարող է խլել իր
որդու կյանքը: զետնաբար՝ Արցախը ադրբե-
ջանական հանրույթի համար մեծ գլխացա-
վանք է:

» Հնարավոր պատերազմը լինելու է հասարակ
ժողովրդի հաշվին. առաջին գծում կռվելու
են հասարակ ժողովրդի զավակները: Մեծա-
հարուստների, առավել նս երկրի ղեկավար-
ների զավակները շարունակելու են վայելել

3 Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

խաղաղ կյանքը: Ադրբեջանական պետական
ինստիտուտների Ա հատկապես բանակի կո-
ռումպացվածությունը վերը նշվածը դարձ-
նում է միանգամայն իրատեսական:

» Պատերազմի հետնանքով անխուսափելիո-
րեն տեղի կունենա Ադրբեջանի բնակչության
մի ստվար հատվածի կենսամակարդակի
անկում:

» Պատերազմից առաջին հերթին կտուժի
Ադրբեջանի սահմանամերձ բնակավայրերի
բնակչությունը, քանի որ ռազմական գոր-
ծողությունների արդյունքում նրանց բնա-
կավայրերը կավերվեն, իսկ իրենք ստիված
կլինեն լքել իրենց տները: Ստիպված լի-
նելով լքել իրենց տները` նրանք կդառնան
փախստական՝ զրկվելով ամեն ինչից` տնից,
տնտեսությունից, ունեցվածքից:

» Իր իսկ կողմից սանձազերծած պատերազ-
մում Ադրբեջանի հավանական պարտության
հետնանքները ուղղակի կործանարար կլի-
նեն ադրբեջանական պետականության հա-
մար. պարտության դեպքում Ադրբեջանի
արնելքը կկտրվի արնմուտքից: Իրադար-
ձությունների զարգացման այս սցենարը
միանգամայն իրական է. ադրբեջանական
հարձակման առաջին ալիքը կասեցնելու
ն հաջող հակահարձակման արդյունքում
Ադրբեջանը կկորցնի իր տարածքի կեսը:

» Հավանական պատերազմը կարող է պառակ-
տելԼ՝։ ադրբեջանական հասարակությունը՝
սրելով նրա տարբեր շերտերի միջն առկա
հակասությունները: Բանն այն է, որ այն տա-
րածքը, որ այսօր կոչվում է Ադրբեջան, ունի
խայտաբղետ էթնիկ պատկեր: Տասնամյակ-
ներ շարունակ Ադրբեջանում դաժան ճնշում-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 Է»

ների ենթարկված լեզգիների, թալիշների,
ավարների այլ բնիկ ազգերի համար նոր
պատերազմը միանգամայն խորթ, օտար է լի-
նելու: Ավելին, Ադրբեջանի հնարավոր պար-
տության դեպքում պարարտ հող կստեղծվի
այդ բնիկ ազգերի ինքնագիտակցության
զարթոնքի համար, ինչը կարող է հանգեցնել
Ադրբեջանի մասնատմանը: ՈՒ թեն տասնամ-
յակներ շարունակ տարվող բռնի ուծացման
քաղաքականությունը տվել է որոշակի արդ-
յունքներ, այդուհանդերձ խոսել այդ բնիկ
ազգերի, հատկապես լեզգիների ն թալիշնե-
րի ինքնության լիակատար կորստի ն անդր-
կովկասցի թուրքերի հետ նրանց լիակատար
ձուլման մասին դեռ վաղաժամ է: Այստեղ
հարկ է նշել նան, որ արդեն այսօր հակա-
սություններ կան նան Ադրբեջանի տարբեր
շրջանների թուրքերի միջն. հանգամանք,
որը չի կարելի անտեսել:

» Ալինյան կլանն ունի քրդական ծագում: Իր
համար սոցիալական հենարան ստեղծելու
նպատակով` վերջին տարիներին Ադրբեջա-
նի արնմտյան շրջաններում իրականացվել
է ինտենսիվ քրդաբնակեցում: Ալինյան կլա-
նին մոտ կանգնած քրդական ընտանիքնե-
րը մոնոպոլիզացրել են Ադրբեջանի տնտե-
սության ամբողջ ոլորտներ: Պետական իշ-
խանության համակարգի տարբեր մակար-
դակներում զգալի է քրդերի ներգրավվա-
ծությունը: Ավելին, ձեւավորված է քրդերից
կազմված առանձին ոստիկանական ստո-
րաբաժանում` ալինյան իշխանության դեմ
հնարավոր հուզումները զսպելու նպատա-
կով: Բնականաբար այս ամենն առաջացնում
է անդրկովկասցի թուրքերի զայրույթը, ինչն

3 - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

առավել ընդգծված կդառնա հնարավոր պա-
տերազմում:

Սույն համատեքստում տեղին է անդրադառնալ
այն հարցին, թե Ադրբեջանում իրավիճակի հնա-
րավոր ապակայունացման դեպքում կնվազի՞, թե
ընդհակառա՞կը՝ կմեծանա պատերազմի հավանա-
կանությունը: Այս հարցադրումը մեզանում հաճախ
է հնչում, ուստի իմաստ ունի անդրադառնալ վեր-
ջինիս:

Անշուշտ, միանգամայն տրամաբանական է
ենթադրությունը, թե իրավիճակի կտրուկ ապակա-
յունացման դեպքում իշխանությունը չկորցնելու
նպատակով ալինյան կլանը կարող է սանձազերծել
մեծ պատերազմ: Այո՛, արտաքին վտանգի զգացո-
ղությունը, ըստ այդմ նան ի դեմս հայերի՝ թշնամու
կերպարն է լ ավելի սրելով տեսականորեն հնարա-
վոր է կոնսոլիդացնել ադրբեջանական հանրույթն
ալինյան կլանի իշխանության շուրջ: Այս երնույթը
հոգեբանական գիտության մեջ ընդունված է բնո-
րոշել որպես ««ագքեսիայի Տեղափոխում նեքին
միջավայւից ատամին միջավայ»: Այո տե-
սականորեն այս սցենարը կարող է ամրապնդել
ալինյան իշխանությունը: Սակայն հարկ է կատա-
րել հետնյալ վերապահումը. միայն այն դեպքում,
եթե այդ մեծ պատերազմը լինի երաշխավորված
հաղթական, ընդ որում՝ այնպիսին, որ այդ հաղթա-
նակը ձերքբերվի արագ ն դյուրին: Ահա միայն այդ-
պիսի՝ երաշխավորված հաղթանակով պատերազ-
մը կարող է ամրապնդել ալինյան կլանի դիրքերը:
Բոլոր մյուս սցենարների դեպքում պատերազմը
ո չ թե կփրկի ալինյան կլանին, այլ ընդհակառա-
կը՝ կարագացնի նրա կործանումը: Բանն այն է, որ
պարտությունը հնարավոր պատերազմում, ինչ-
պես նան պատերազմի ձգձգվելը, երբ հաղթա-
նակը ավելի ու ավելի անհավանական, մշուշոտ

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 7

է դառնում, զուգահեռաբար` կորուստների հարա-
ճուն բնույթը, պատերազմով պայմանավորված սո-
ցիալ-տնտեսական զրկանքները միայն կխթանեն
հակապատերազմական դիրքորոշումները: Ահա
այս` միանգամայն հավանական զարգացումների
դեպքում այդ հակապատերազմական տրամադ-
րությունները սահուն կվերաճեն հակաալինյա-
նի. հանրային ընդվզման թիրախն այս դեպքում
անխուսափելիորեն կդառնա հենց գործող վարչա-
կարգը:

Ինչպես վերը նշել ենք, հրադադարի պայմաննե-
րում հոգեբանորեն անբարենպաստ իրավիճակում
է գտնվում նան ադրբեջանական հանրությունը:
Ավելին, պաշտոնական Բաքուն հարձակողական
պատերազմում հաղթելու խնդիր է դնում սեփական
հանրույթի առջն: Բայց հանրությանը հարձակո-
ղական պատերազմի բարոյահոգեբանորեն պատ-
րաստելը հեշտ գործ չէ, առավել Աս, որ այդ պատե-
րազմում հաղթելու հավանականությունը ոչ միայն
երաշխավորված չէ, այլն գրեթե անհավանական
է: Ադրբեջանում դեռ երկար պետք է ծանր ու թեթն
անեն մինչ նոր ռազմական արկածախնդրության
դիմելը: Այո՛, պաշտոնական Բաքուն անում է ամեն
ինչ, որպեսզի Արցախը վերանվաճելու նպատակը
անդրկովկասցի թուրքերի ընկալումներում մնա
ակտուալ, որ առկա իրողությունների հետ ադրբե-
ջանական հանրությունը չհամակերպվի, որ անդր-
կովկասցի թուրքի մոտ հաղթահարվի պարտվածի
բարդույթը, որպեսզի նա համակվի հնարավոր պա-
տերազմում հաղթելու վստահությամբ: Այդուհան-
դերձ, այսօր առավել քան ակնհայտ է, որ Ադրբե-
ջանում հայոց պետությունների դեմ կռվելու հա-
մատարած բարոյահոգեբանական պատրաստա-
կամություն չկա: Այսօր Ադրբեջանում կա ախտա-
բանական ատելություն հայոց հանդեպ, բայց ո՛չ

3 3 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ավելին: Հատկապես ընդգծենք, որ ատելությունը
դեռ հարձակողական պատերազմին հոգեպես
պատրաստ լինել չէ, ատելությունն այդ պատրաս-
տակամության նախադրյալներից է միայն: Ատելի
թշնամուց ուժեղ լինելու համոզվածությունն է, որ
ինքնավստահություն է հաղորդում հանրույթին:
Իսկ այդ համոզվածությունն Ադրբեջանում չկա:
Համենայն դեպս, մի բան հստակ է, որ չի կարելի
ասել, թե Ալինի կողմից պատերազմը վերսկսելու
դեպքում Ադրբեջանում ոգնորության պոռթկումներ
կլինեն, թե Ադրբեջանի տարածքային ամբողջա-
կանության համար կյանքը վտանգելու պատրաստ
Ադրբեջանի քաղաքացիների թիվը կլինի մեծ՝ ըն-
դունելով համատարած բնույթ: Բացի այդ՝ մեծ պա-
տերազմ սկսում են ունենալով լրջագույն հանրային
վստահություն: Մինչդեռ ակնհայտ է, որ ալինյան
կլանի հանրային վստահության աստիճանը թույլ
չի տալիս գնալ նման քայլի: Հարկ է հաշվի առնել,
որ այս դեպքում խոսքը հարձակողական պատե-
րազմ սկսելու մասին է, պատերազմ, որը ենթադ-
րում է հիրավի վիթխարի մարդկային կորուստներ:
Իսկ այն նվազագույնը, որ հարկավոր է, որպեսզի
հանրությունն ակտիվորեն ներգրավվի նման պա-
տերազմում իշխանության Ա հանրության միջն
անջրպետի բացառումն է: Ադրբեջանում՝ ճիշտ հա-
կառակը. այդ անջրպետը հիմա արդեն առկա է: Ի
դեպ, մեծ է հավանականությունը, որ նման պայ-
մաններում սանձազերծված պատերազմն Ադրբե-
ջանում շատերն կընկալեն որպես ալինյան կլանի
պատերազմ: Պարզ է, որ այս դեպքում պոպուլյար
պատերազմի մասին խոսք անգամ լինել չի կարող,
առավել նս եթե նկատի ունենանք, որ Ադրբեջա-
նի բնակչության շրջանում զգալի թիվ են կազմում
բնիկ էթնոսները, որոնք մեզ` հայերիս, աստիճա-
նաբար դադարում են ընկալել որպես թշնամի: Ի

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... 3 3

դեպ, առավել քան ակնհայտ է, որ ադրբեջանա-
կան ղեկավարությունն արդեն այսօր չի վստահում
ադրբեջանական բանակի ծագումով ոչ թուրք զին-
ծառայողներին ն մտավախություն ունի, որ թե՛ հի-
մա ն թե՛ մեծ պատերազմի դեպքում բանակ զորա-
կոչված բնիկ ազգերի ներկայացուցիչների կամա-
վոր գերի հանձնվելը հայկական կողմին կարող է
ընդունել զանգվածային բնույթ: Այդ հեռանկարը
կանխելու նպատակով է, որ ադրբեջանական ղե-
կավարությունը սեփական ռազմագերիներին վե-
րաբերվում է որպես դավաճանների: Հանրահայտ
է. վերջին տարիներին ադրբեջանական կողմին
վերադարձված բոլոր ռազմագերիները ենթարկ-
վել են քրեական հետապնդման ն ազատազրկվել
տնական ժամանակահատվածով:

Առավել քան ակնհայտ է, որ Ադրբեջանի ներ-
կայիս բարոյահոգեբանական մթնոլորտի ֆոնին
հարձակողական պատերազմ սանձազերծելու
դեպքում ադրբեջանական հասարակության շրջա-
նում հետզհետե տիրապետող կդառնան հակա-
պատերազմական դիրքորոշումները, զինծառա-
յությունից խուսափելն աստիճանաբար կստանա
մասսայական բնույթ իսկ սպատերազմական
զրկանքների ուժգնացմանը զուգահեռ ալինյան
վերնախավի հանդեպ դժգոհությունները շեշտա-
կիորեն կաճեն, էլ ավելի ընդգծված կդառնա սո-
վորական քաղաքացիների ն կառավարող վերնա-
խավի միջն սոցիալական անհավասարությունը:
Այս ամենի հետեանքով Ադրբեջանի ղեկավարուք-
յան քաղաքական կուրսի վարկաբեկումը կլինի
անխուսափելի: Այստեղ հարկ է նշել նան, որ այժմ
արդեն Ադրբեջանի հասարակության ակտիվ հատ-
վածի ուշադրության կենտրոնում են զինված ուժե-
րում տեղ գտած անարդարությունները: Փաստ է,
որ Ադրբեջանի զինված ուժերի հանդեպ հանրային

Ղ ՕՕ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

վստահություն չկա: Փաստ է նան, որ ամենաթո-
ղության, քրեական բարքերի հետնանք հանդիսա-
ցող կորուստները վարկաբեկում են այդ բանակը
սեփական հասարակության ընկալումներում:

Հնարավոր մեծ պատերազմում ադրբեջանա-
կան կողմի ո՛չ երաշխավորված հաղթանակի, ն ո՛չ
էլ առավել Աս արագ ն դյուրին հաղթակի մասին
խոսք անգամ լինել չի կարող: Մեր հանդեպ ռազ-
մական գերազանցություն ձեռք բերելու ալինյան
փորձերն արդյունք չեն տվել: ՈՒստի՝` նման պայ-
մաններում մեծ պատերազմ վերսկսելը նախագահ
Ալինի կողմից կլինի արկածախնդրություն: Այդ է
պատճառը, որ նման սցենարի հավանականությու-
նը փոքր է:

Իբրնե ամփոփում նշենք, որ տվյալ դեպքում
մեր խնդիրը բնավ հայաստանյան հանրությանը
«հանգստացնելը» չէ: Առավել քան ակնհայտ է,
որ պատերազմի հեռանկարն ամեն գնով ժխտե-
լը խիստ վտանգավոր է մեզ համար: Պատերազ-
մի տեսական հավանականություն կա միշտ: Բայց
«համազգային բանակի» վերածվելու, երկրի
մարդկային ռեսուրսները մոբիլիզացնելուն ուղղ-
ված քայլեր պետք է անել միայն այն դեպքում,
երբ պատերազմի վտանգը պոտենցիալ բնույթից
իսկապես դառնա իրական: Մինչդեռ այսօր գործ

Դատելով այն հանգաման- ունենք պատերազմի հենց պոտեն-
քից, որ թշնամին չի վերսկսում ցիալ վտանգի հետ: Ռազմական
լայնամասշտաբ ռազմական ներուժի հարաբերակցությունն
գործողություններն ալինյան այսօր ի օգուտ Բաքվի չէ: Դատե-
վերնախավը գիտակցում է նոր լով այն հանգամանքից, որ թշնա-
պատերազմի պոտենցիալ ռիս- մին չի վերսկսում լայնամասշտաբ
կերը, գիտակցում է, որ հաղթե- ռազմական գործողությունները,
լու հավանականությունը չնչին ալինյան վերնախավը գիտակցում
է, ւ հենց այդ պատճառով էլչի է նոր պատերազմի պոտենցիալ
հարձակվում: ռիսկերը, գիտակցում է, որ հաղ-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ ո) Ղ

թելու հավանականությունը չնչին է, ն հենց այդ
պատճառով էլ չի հարձակվում:
Հարկ է հաշվի առնել սակայն, որ մեծ պատե-
րազմը կդառնա իրականություն այն դեպքում,
երբ հայկական կողմը թուլանա, վերածվի ագրե-
սիայի համար մատչելի թիրախի, այսինքն երբ
ուժերի հարաբերակցությունը փոխվի ի օգուտ
Ադրբեջանի, երբ թշնամին մեր հանդեպ ձեռք բերի
շեշտակի ռազմական գերազանցություն: Այս հա-
մատեքստում` հայաստանյան հանրության բարո-
յահոգեբանական կայունությունն այն հիմնական
գործոններից մեկն է, որը կանխում է լայնամասշ-
տաբ ռազմական գործողությունների վերսկսումը:
Հետնապես, հակամարտող կողմերի միջն բա-
րոյահոգեբանական հարաբերակցության խախ-
տումն ի վնաս մեզ, մասնավորապես՝ ներքաղաքա-
կան անկայունությունը, ադրբեջանական վտանգի
հանդեպ ՀՀ ն Արցախի հանրության զգոնության
բթացումը, նոր պատերազմին մեր հանրության
անպատրաստ մնալը, կջլատի հայության պաշտ-
պանական ներուժը ն խոցելի կդարձնի մեր երկի-
րը, հետնաբար կապեն մտեժացնի Առավել քան ակներն Է՝ ինչ-
ԱԱ զրա ն Գոր- պիսի իշխանություն էլ որ լինի
ողությունների վերսկսման հավա Ադրբեջանում, այն չի վարանի

նականությունը: պատերազմով զավթել Արցա-

Այդուհանդերձ, առավել քան խը, եթե համոզված լինի, որ
ակներն է ինչպիսի իշխանություն կարող է այդ անել: Այդ սցե-
էլ որ լինի Ադրբեջանում, այն չի վա- նարը կանխելու համար մենք
րանի պատերազմով զավթել Արցա- պետք է ելնենք վատթարա-

խը, եթե համոզված լինի, որ կարող Գույն սցենարից, այն է՝ Ադրբե-
է այդ անել: Այդ սցենարը կանխե- ջանի իշխանությունը վաղ թե
լու համար մենք պետք է ելնենք ուշ նոր պատերազմ է սանձա-
վատթարագույն սցենարից, այն է՝ բզարԳելու: Բար պա-
Ադրբեջանի իշխանությունը վաղթե դուն ինդ ավոր այն կանխել:
ուշ նոր պատերազմ է սանձազեր- :

Ղ 02» Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ծելու: Հետնաբար` պատերազմին պատրաստվե-
լով է միայն հնարավոր այն կանխել:

3.3. Գայաստանյան հանրության դեմ
տարվող թշնամական քարոզչության
հետնանքների չեզոքացման ուղիները

Մեր դեմ ուղղված թշնամու հոգեբանական
դիվերսիաները չեզոքացնելու թերնս առաջին
քայլը հանրությանն այդ մասին տեղեկացնելն է:
Հայաստանյան հանրությունը պետք է տեղյակ լի-
նի, որ թշնամական քարոզչության թիրախ է: Տե-
ղեկացվածությունը մարդու մոտ առաջացնում է
դիմադրություն ամեն տեսակ գաղափարական
«ներարկումների» հանդեպ: Եվ այս առումով անե-
լիք կա անընդհատ: Ընդ որում ադրբեջանական
քարոզչության աշխատանքի՝ թեզերի, դրանք տա-
րածելու հնարքների վերաբերյալ տեղեկություննե-
րը, վերլուծական նյութերը պետք է հայաստանյան
լրատվական դաշտում առկա լինեն անընդհատ՝
հակառակորդի քարոզչական ներգործությանը
զուգահեռ: Այս կերպ հնարավոր կլինի նան նվա-
զագույնի հասցնել մեզանում հակառակորդի քա-
րոզչական թեզերը վերարտադրող հանրային գոր-
ծիչների թիվը:

Սակայն ադրբեջանական քարոզչական դիվեր-
սիաները չեզոքացնելուն զուգահեռ հարկավոր է
պատճառահետնանքայնորեն հիմնավորված կեր-
պով հերքել թշնամու քարոզչական թեզերը: Չետնո-
ղական հակամաւոզչությամբ կանխել բնակչության
սոցիալ -- Տնտեսական դժգոհություննեւն ու հ՛ադա-
դարով ողայմանավուված տՏագնաոլնեւն Աւցախի
կեղղաւի վա ոլւոեկտելու, Ա՛ցախի հետ կատելու
ցանկացած փուձ: Վարկավոր է հանրության շրջա-
նում զարգացնել ադրբեջանական քարոզչական

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ (23

թեզերը ժխտող հետնյալ հակաթեզերը:

Առաջին` Աղցախը ոչ միայն չի կաւող լինել Հա-
յաստանի Տնտեսական զագացման խոչընդոտ, այլե
կա՛ող է խթանել մե եւկ՛ի Տնտեսական զագաց-
մանը: «Դայաստանի սոցիալ - տնտեսական հիմ-
նախնդիւնեւը ոչ միայն չեն լուծվի Ա՛ցախը հանձ-
նելով, այլ էլ ավելի կբա՛դանան»:

Սույն հակաթեզը հարկավոր է հիմնավորել
հետնյալ փաստարկներով:

Թուրք ադրբեջանական տանդեմն Արցախը
հռչակելով որպես Հայաստանի տնտեսական
զարգացման խոչընդոտ, փորձում է մեր հանրութ-
յան համար այդ թեզը հիմնավոր դարձնել` մատ-
նանշելով մեր երկրի կոմունիկացիոն շրջափակ-
ման փաստը: Այն ինչ առաջարկում է թուրք-ադրբե-
ջանական կողմը, կարելի է բանաձնել որպես «հող՝
ճանապարհները բացելու բարի կամքի դիմաց»:
Իրականում այս տրամաբանությունը սնանկ է,
քանզի մենք կորցնում ենք հայրենիք, փոխարենը
ստանալով մեզ չշրջափակելու խոստում, լոկ խոս-
տում, քանզի այդ դեպքում, անգամ Արցախը հետ
ստանալուց հետո էլ, թուրք-ադրբեջանական տան-
դեմը շարունակում է պահպանել մեզ վրա ազդե-
լու գործուն լծակ՝ ի դեմս ճանապարհներ փակե-
լու հնարավորության: Իսկ այդ հնարավորության
առկայության դեպքում ոչ մի իրավապայմանագ-
րային պարտավորություն չի կարող համարվել
այնպիսի հուսալի երաշխիք, որն ունակ է բացառել
թուրք-ադրբեջանական տանդեմի կողմից մեր երկ-
րի կոմունիկացիոն շրջափակումը: Ի վերջո, չի կա-
րելի մոռանալ, որ թե Թուրքիան ն թե Ադրբեջանը
բազմիցս անտեսել են սեփական շահերին հակա-
սող իրենց պայմանագրային պարտավորվածութ-
յուններն այն դեպքերում, երբ վստահ են եղել, որ
նման քայլը կմնա անհետնեանք: Մեր տարածաշըր-

Ղ (21 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ջանում, որտեղ քաղաքական կոնյուկտուրան պայ-
մանավորված է գերտերությունների բանեցրած
երկակի չափանիշներով ո՞վ կարող է երաշխավորել
Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի հավատարմությունը
սեփական պարտավորություններին: Եվ առհասա-
րակ, ինչպե՞ս կարելի է սեփական երկրի ապագան
կառուցել հակառակորդների բարի կամքի, կամ էլ`
այդ հակառակորդի վրա այլոց հայանպաստ պար-
տադրանքի հույսի հիման վրա: Առնվազն պետք
է միամիտ լինել կարծելու համար, թե Արցախը
կորցնելուց հետո շեշտակիորեն թուլացած հայոց
պետականության վրա ազդելու հնարավորությու-
նից թուրք-ադրբեջանական կողմը կհրաժարվի,
առավել նս, որ թուրքական ախորժակը բնավ չի
սահմանափակվում լոկ Արցախով: Հետնեաբար՝
թուրք-ադրբեջանական կողմը Արցախը ետ ստա-
նալուց հետո նույնպես ցանկացած պահի կարող
է փակել սահմանը մեր երկրից հերթական զիջումը
կորզելու նպատակով: Եվ ուրեմն` Արցախի հանձ-
նումը սկզբունքորեն չի կարող վերջ դնել մեր երկ-
րի թուրք-ադրբեջանական կոմունիկացիոն շրջա-
փակմանը: Չկա որնէ հիմնավոր փաստարկ, որով
հնարավոր կլիներ հերքել վերը նշվածը:

Այստեղ սկզբունքորեն կարնոր է նշելը, որ մեր
երկրի գերխնդիրը պետք է լինի այլընտրանքա-
յին ուղիներով չեզոքացնել թուրք-ադրբեջանա-
կան շրջափակման բացասական հետնանքկները, ի
սպառ վերացնել թուրքական կոմունիկացիաների
նշանակությունը մեր երկրի զարգացման համար:
Որպես այդպիսի այլընտրանք հանդես է գալիս
իրանական ուղղությունը: Եվ բնավ պատահական
չէ, որ մեր երկիրը ներկայումս Իրանի հետ զարգաց-
նում է ռազմավարական կոմունիկացիոն ծրագրեր,
ինչն առաջացնում է պաշտոնական Բաքվի անթա-
քույց դժգոհությունը: Եվ ահա այս համատեքստում

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ (3:5

Արցախի նշանակությունն ուղղակի անփոխարինե-
Լի է: Բանն այն է, որ Արցախը մոտ հարյուր կիլոմետ-
րով սահմանակից է Իրանի հետ, ինչը ապագայում
կոմունիկացիոն ծրագրեր զարգացնելու ն թուր-
քական կոմունիկացիոն շանտաժը հաղթահարելու
լրացուցիչ հնարավորություն է ընձեռում: զետնա-
բար՝ ո՛չ թե պետք է տրվել թուրքական շանտաժին
ն զրկվել Արցախից, որը մեր երկրի տնտեսական
զարգացումը խթանելու ահռելի ռեսուրս ունի, այլ`
զարգացնել այդ ռեսուրսը ն վերացնել թուրքական
շանտաժի պատճառը՝ մեր երկրի մասնակի կոմու-
նիկացիոն կախվածությունը թշնամուց:

Երկրորդ հակաթեզը հետնյալն է Արցախի
պաշտպանությունը հայաստանյան հանրույթին
հարկ է հրամցնել որպես համայն Հայաստանի
անվտանգության գրավական, ըստ այդմ ազա-
Տագւված Ա՛ցախն ազգային աժե է ն համայն
Հայաստանի անվտանգության ն ա՛ղժանաղատիվ
գոյության գՒավական, հուսալի խաղաղության
եաՇխիք ն ու ամենակաւնուն է, Աոցախի կուուստը
հանգեցնելու է Սյունիքի կուստին:

Սույն հակաթեզը հարկավոր է հիմնավորել
ներքոնշյալ փաստարկներով:

Բանն այն է, որ հնարավոր պատերազմում հաղ-
թելու դեպքում Ադրբեջանը բնավ չի բավարարվե-
լու Արցախի նվաճմամբ, այլ ամեն գնով փորձելու
է ցամաքային կապ ստեղծել անկլավային վիճա-
կում գտնվող Նախիջնանի հետ, ինչն ադրբեջա-
նական պետականության համար ունի կենսական
նշանակություն: Այսօր ազատագրված Արցախի
գոյությունն անիրականանալի է դարձնում անդր-
կովկասցի թուրքերի այդ նպատակը: Բայց Արցա-
խի տարածքը հետ ստանալուց հետո Նախիջնանի
անկլավային վիճակը վերացնելու թուրք-ադրբե-
ջանական գերնպատակը կդառնա իրատեսա-

Ղ (165 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

կան: Հետնեաբար, եթե մենք տրվենք թուրքական
մոլորությանն ու հանձնենք Արցախը, ապա ոչ թե
կկանխենք պատերազմը, այլ ընդհակառակը՝ նոր
պատերազմի հիմք կդնենք: Արցախը ստանալուց
հետո թուրք-ադրբեջանական տանդեմն իր հա-
յացքն ուղղելու է Սյունիքի վրա: Արցախի կորստից
հետո Սյունիքի պաշտպանությունը կդառնա գրեթե
անհնարին: Արցախը կամ նրա մի մասը հանձնելու
հետեանքով ռազմական առումով շեշտակիորեն
թուլացած Հայաստանից Սյունիքը խլելու ն Նա-
խիջնանի հետ ցամաքային կապ ստեղծելու նպա-
տակով թուրք-ադրբեջանական տանդեմը ցանկա-
ցած պահի կարող է պատերազմ սկսել` հորինելով
ինչ-ինչ պատրվակներ: Հատկապես ընդգծենք, որ
Արցախի կամ նրա մի մասի հանձնումից հետո մեր
տարածաշրջանում միշտ էլ կարող է ստեղծվել մի
այնպիսի ռազմաքաղաքական իրավիճակ, որը
նպաստավոր կլինի Հայաստանի դեմ թուրք-ադր-
բեջանական նոր ագրեսիայի համար: Բնավ պա-
տահական չեն Զանգեզուրի` պատմական ադրբե-
ջանական տարածք լինելու մասին Իլհամ Ալինի
կողմից բազմիցս արված հայտարարություննե-
րը, ինչն ադրբեջանական հեռահար զավթողա-
կան նպատակների հերթական վկայությունն է:
Կրկնենք` ադրբեջանական քաղաքական էլիտայի
համար Սյունիքի զավթումն այսօր դեռ անիրա-
կանանալի երազանք է ն այդպիսին կմնա միայն
ազատագրված Արցախի գոյությամբ:

Սյունիքի հնարավոր կորստով հայոց պետա-
կանությունը կդադարի լինել կենսունակ, քան-
զի զրկվելով Իրանի հետ կապից Հայաստանը
կհայտնվի լիակատար կոմունիկացիոն կախ-
վածության մեջ իր թշնամիներից, ինչն ուղղակի
անհնարին կդարձնի մեր երկրի տնտեսական կա-
յուն զարգացումը: Եվ ուրեմն` Արցախի կորուստը

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 027

նշանակում է հայոց պետականության կորուստ:
Ուստի հայոց պետականության համար կործանա-
րար այս հեռանկարը կանխելու համար հարկավոր
է էլ ավելի ամրապնդել ազատագրված Արցախի
պաշտպանունակությունը:

ՀՎետնաբար Արցախը ոչ թե Հայաստանի
անվտանգության ն տնտեսական զարգացման խո-
չընդոտ է, ինչպես մեզ փորձում են մոլորեցնել մեր
թշնամիները, այլ՝ երաշխիք. պատերազմը հնարա-
վոր է կանխել ոչ թե Ացախը հանձնելով, այլ՝ պաշտ-
պանելով: Ազատագրված Արցախի գոյությունը
պատերազմը կանխող գործոն է Ազատագրված Արցախի
այն պարզ պատճառով, որ այն գոյությունը պատերազմը կան-
անհնարին է դարձնում կԳայաստա- խող գործոն է այն պարզ պատ-

նի դեմ հաղթական պատերազմը: ճառով, որ այն անհնարին է
Վերջում հարկ է ընդգծել, որ դարձնում Վայաստանի դեմ
մեզանում սույն հակաթեզերը հաղթական պատերազմը:

հարկավոր է զարգացնել անընդ-

հատ, քանզի թշնամական քարոզչական ներգոր-
ծությունը նույնպես լինելու է անընդհատ: Ընդ
որում` կախված կոնկրետ իրավիճակի առանձնա-
հատկություններից այս հակաթեզերը մեզանում
նպատակահարմար է զարգացնել կա՛մ սիմետրի-
կորեն` հակառակորդի քարոզչական թեզերը հեր-
քելուն զուգահեռ, կա՛մ ասիմետրիկորեն, այսինքն`
ադրբեջանական քարոզչության կոնտեքստից ան-
կախ:

Ղ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

3.4. Ինչպե՞ս կանխել հայաստանյան
հանրության դեմ տարվող թշնամական
քարոզչությունից բխող վտանգները

Թշնամական քարոզչությանը հակազդելու կարե-
վորագույն ուղղություններից մեկը մեր դեմ ուղղ-
ված քայքայիչ քարոզչական ներգործության
վտանգավոր հետնանքները կանխելն է: Մասնա-
վորապես անհրաժեշտ է բացահայտել ն վերացնել
ՀՀ ն Արցախի հանրության հոգեբանորեն խոցելի
այն կողմերը, որոնք կարող է ի վնաս մեզ օգտա-
գործել թշնամու քարոզչամեքենան: Ստորն մենք
կանդրադառնանք այդ կանխարգելիչ աշխատան-
քի մի շարք կողմերին:

Հրադադարի պայմաններում Հրադադարի պայմաններում
ապրող մեր երկրի պաշտպա- ապրող մեր երկրի պաշտպանու-
նունակության հիմնական գրա- նակության հիմնական գրավական-
վականներից է նրանում առողջ ներից է նրանում առողջ բարոյա-
բարոյահոգեբանական մթնո- հոգեբանական մթնոլորտի առկա-
Աաաա ՈՐ ո յությունը: Վերջինս ենթադրում է
ջինս ենթադրու թվո մեծ թվով հոգեպես կայուն, իրավի-
հոգեպես կայուն, իրավիճակին ճակին համարժեք գործելակերպի

համարժեք գործելակերպի
ունակ ն թշնամուն հաղթելու ունակ ն թշնամուն հաղթելու վճռա-

վճռական դիրքորոշում կրող կան դիրքորոշում կրող քաղաքա-
քաղաքացիների առկայություն: ցիների առկայություն: Ինչպիսի՞ն
է այս տեսակետից ներկայիս հայ
հասարակությունը, ինչպիսի՞ սոցիալ-հոգեբանա-
կան գործընթացներ են նրանում տեղի ունենում,
առո՞ղջ է արդյոք նրանում տիրող բարոյահոգեբա-
նական մթնոլորտը: Ստորն մենք անդրադառնալու
ենք մեր երկրում վերջին տարիներին նկատվող այն
սոցիալ-հոգեբանական զարգացումներին, որոնք
էապես թուլացնում են Վայաստանի պաշտպանու-
նակությունը Ա մասնավորապես՝ նպաստավոր ֆոն
ստեղծում թշնամական քարոզչության համար:

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ

3.4. Լ ԵՒկու խոսք էաղաքական մՇակույթի
մասին

Հաճախ կարելի է լսել, որ մեզանում քաղա-
քական մշակույթը նոր-նոր է ձեավորվում: Հաշվի
առնելով, այն որ մեր երկիրն ապրում է հրադադա-
րի պայմաններում, որ մեր երկրի դեմ պաշտոնա-
կան Բաքուն տանում է ինտենսիվ ն հետենողական
քարոզչություն, ապա մեր քաղաքական մշակույթի
բաղադրիչներից մեկը պետք է լինի ներքաղաքա-
կան դիսկուրսում ադրբեջանական քարոզչական
թեզերն ակամա չվերարտադրելը, դրանք մրցակից
քաղաքական թիմի դեմ չկիրառելը: Հետնոաբար
հարկավոր է մեզանում համատարած դարձնել
ժխտողականությունը հայ հանրային գործչի կող-
մից ադրբեջանական քարոզչական թեզերը, կլի-
շեները վերարտադրելու հանդեպ, ինչը մեզանում
պետք է համարվի անընդունելի, դատապարտելի:

Այս համատեքստում հարկ է անդրադառնալ նան
հետնյալ խնդրին: Հարկավոր է կանխել հայաս-
տանյան հանրույթի շրջանում Հայոց բանակի մա-
սին ադրբեջանական «աղբյուրներից» ստացվող
տեղեկությունների հիման վրա պատկերացումնե-
րի ձեավորումը: Հայաստանյան հանրույթի շրջա-
նում հարկավոր է կայուն հետնողականությամբ
թերահավատություն ձենավորել ադրբեջանական
կայքերում ձայաստանին ն Հայոց բանակին վերա-
բերող նյութերի հանդեպ: Հետեաբար, հարկավոր
է համոզիչ փաստարկներով ապացուցել, որ այդ
հրապարակումներն ի սկզբանե ունեն կանխա-
կալ բնույթ, որ դրանցում ներկայացված «տեղե-
կությունները» սուտ են կամ լավագույն դեպքում՝
խիստ չափազանցված:

Ղ Ղ ո) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

3.4.2. ճՇգՒիՏտ եզոույթնեւի օգջագուծման
անհՒաժեՇջությունը

Մեր երկրի հոգեբանական անվտանգության
ապահովման կարնոր բաղադրիչներից է հակա-
մարտության ինչպես օբյեկտիվ իրողությունները,
այնպես էլ դրա հայանպաստ մեկնաբանությունը
ճշգրիտ բնորոշող եզրույթների ներմուծումը տեղե-
կատվական-քարոզչական ն դիվանագիտական-
քաղաքական ասպարեզ: Բանն այն է, որ եզրույթ-
ները հանրային դիրքորոշումներ են ձեավորում:
Կայուն սպարբերականությամբ շրջանառվելով՝
եզրույթներն աստիճանաբար հանրային գիտակ-
ցության մեջ ամրապնդում են հակամարտության
պատճառների, ընթացքի, կարգավորման սցենար-
ների վերաբերյալ պատկերացումներ ն վերաբեր-
մունք: Այս ակնհայտ ճշմարտությունը Բաքվում
ժամանակին հասկացան, նե այս տարիներին
ստեղծեցին արցախահայության ազատագրական
պայքարը վարկաբեկելու, նրա բնույթը ձեախե-
ղելու ն այդ կերպ արցախահայության ինքնորոշ-
ման իրավունքի վերաբերյալ միջազգային հան-
րության շրջանում թյուր պատկերացում ձեավորե-
լու նպատակ հետապնդող եզրույթների մի փունջ:
Եվ ուրեմն հարկավոր է հակամարտության հա-
յանպաստ կարգավորման սցենարն արտահայտող
եզրույթներ շրջանառել` ինչը թույլ կտա այդ սցե-
նարը կյանքի կոչելու հաստատակամություն ձնա-
վորել մեզանում, կկանխվի թշնամու տեղեկատ-
վական աճպարարություններին տրվելու, ինչպես
նան թշնամուն ձեռնտու վտանգավոր տարածքա-
յին զիջումների գաղափարի տարածման ռիսկը:
Ասվածն առավել քան ակտուալ է, քանզի, ինչպես
բազմիցս նշել ենք, թշնամին մեզանում հետնողա-
կանորեն փորձում է հասունացնել Արցախը զիջե-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ղ Ղ

լու գաղափարը:
Այսպես` տարիներ շարունակ մեզանում շրջա-
նառվում է «հակամարտ զորքերի շփման գիծ»
եզրույթը: Վերջինս կոչված է արտահայտել հրա-
դադարի լայնամասշտաբ ռազմական գործո-
ղությունների, բայց միաժամանակ նան կայուն
խաղաղության բացակայության, հետնաբար նան`
հակամարտության կարգավորված չլինելու հան-
գամանքը: Սակայն արդյո՞ք ողջ վերը նշվածը
ճշգրի՞տ ն որ մեզ համար ամենակարնորն է՝ հա-
յանպաստ, այսինքն` օբյեկտիվորեն է արտահայ-
տում «հակամարտ զորքերի շփման գիծ» եզրույ-
թը: Պատասխանն ակնհայտ է՝ ոչ:
Այո, հակամարտությունը կարգավորված չէ:
Սակայն կայացած է հայոց երկրորդ պետությու-
նը Արցախը: Հետնաբար` «հակամարտ զորքե-
րի շփման գիծ» եզրույթը սկզբունքորեն սխալ
է արտահայտում առկա իրողու-
թյունները: Քաղաքագետ Լեոն «Հակամարտ զորքերի շփման
Մելիք -. Շահնազարյանի կարծի- գիծ» եզրույթը սկզբունքորեն
- սխալ է արտահայտում առկա
քով` Արցախ-Ադրբեջան պետական իրողությունները:
սահմանն այս կերպ ներկայացվում
է իբրն մի անկայուն, փոփոխելի Ա
ժամանակավոր բաժանարար գիծ: Արցախ-Ադրբեջան պետական
Համամիտ լինելով այս տեսակե- սահմանն այս կերպ ներկա-
տին՝ հավելենք, որ Արցախի ներկա յացվում է իբրն մի անկայուն,
փաստացի տարածքի փոփոխելի փոփոխելի ն ժամանակավոր
լինելու ընկալման ամրապնդու- բաժանարար գիծ:
մը հայաստանաբնակ Ա Սփյուռքի
հայության մոտ խիստ վտանգավոր է: Այս կերպ
թյուր պատրանք է ստեղծվում, թե Արցախում
ներդրումներ կատարելը, մշտական բնակություն
հաստատելը մեծ ռիսկ է պարունակում, քանզի
նրա տարածքները վիճելի են: Իսկ այս դիրքորո-
շումն Արցախի սոցիալ-տնտեսական զարգացման,

Ղ Ղ --. Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ժողովրդագրական խնդիրների լուծման լուրջ սպառ-
նալիք է. հենց այն է, ինչ ցանկանում է թշնամին:
Արցախն Ադրբեջանի հետ ունի Այսպիսով Արցախն Ադրբեջա-
պետական սահման: նի հետ ունի ոյեջական սահման:
Պարզապես հրադադարի պայման-
ներում «ոյետական սահման» ն «ռազմաճակատ»
հասկացությունները նույնական են, ինչը սակայն
բնավ չի նշանակում այդ պետական սահմանի
փոփոխելիություն: Հարկ է հստակ
գիտակցել, որ առանց Արցախի
ներկա տարածքի չկա հայկական
հայոց պետականություն իբրն ռազմաքաղաքական տարածք,
աշխարհաքաղաքական իրո- չկա հայոց պետականություն իբրե
ղություն, չկա կենսունակ պե- աշխարհաքաղաքական իրողութ-
տություն կերտելու հեռանկար: յուն, չկա կենսունակ պետություն
կերտելու հեռանկար:

Հաջորդ նկատառումը. մեզանում՝ հայոց երկու
պետությունների փոխհարաբերությունների տար-
բեր կողմերին անդրադառնալիս հաճախ սխալ-
մամբ կիրառվում են «Հայաստան» Ա «Ղարաբաղ»
տեղանունները: Տվյալ դեպքում հատկանշականն
այն է, որ այդ տեղանունները, որպես կանոն, կի-
րառվում են փոխադարձ հակադրության մեջ: Գու-
ցե առաջին հայացքից սա կարող է բնական թվալ,
քանզի գործ ունենք հայոց հայրենիքի վրա ստեղծ-
ված երկու հայաբնակ ն բառի բուն իմաստով
հայկական պետությունների հետ: Ավելին` հարկ է
նշել, որ մեր այն հայրենակիցները, ովքեր նման
հակադրության համատեքստում են կիրառում
«Հայաստան -- Ղարաբաղ» տեղանունները, բնա-
կանաբար, որնէ կերպ կասկածի տակ չեն առնում
«Ղարաբաղ» պետության հայկական լինելը: Այդու-
հանդերձ, այս տեղանունները հակադրության հա-
մատեքստում կիրառելը ոչ միայն հոգեբանորեն
գրագետ չէ, այլն վտանգավոր է, ն ահա թե ինչու:

Առանց Արցախի ներկա տա-
րածքի չկա հայկական ռազ-
մաքաղաքական տարածք, չկա

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ղ 3

«Հայաստան» տեղանունը հայ մարդու մոտ
խորհրդանշում է իր հայրենիքը այն էթնոգենե-
տիկ տարածքը, որի վրա ձնավորվել է հայութ-
յունն իբրն հավաքականություն, իբրն էթնոս: Հա-
յաստանն այն տարածքն է, որին իր էթնոգենեզի
ընթացքում հայ ազգը մշակութային դիմագիծ է
հաղորդել` մնայուն արժեքներ ստեղծելով: Հայրե-
նիքի տարածական պատկերը յուրաքանչյուր հա-
յի էթնիկական ինքնագիտակցության համակարգի
կարնոր բաղադրիչներից է: Հայրենիքի ընկալումը
հայի` ինչպես ցանկացած նստակյաց էթնիկական
հանրույթի ներկայացուցչի մոտ հստակորեն սահ-
մանազատված է այլապատկան տարածքներից:
Եվ ուրեմն` հայի ինքնագիտակ- Հայրենիքի տարածական
ցության տեր, հետնեաբար՝ իրեն հայ պատկերը յուրաքանչյուր հա-
համարող մարդու համար Հայաս- յի էթնիկական ինքնագիտակ-
տան-հայրենիքն իր ազգային-հա- ցության համակարգի կարնոր
վաքական «մենք»-ի տարածական բաղադրիչներից է:
դրսնորումն է: Հետնեաբար` ազգի
հավակնություններն ավարտվում են նրա հայրենի-
քի տարածական ընկալման սահմաններով:
Հայաստան տեղանունը հայի ընկալումներում
ամբողջացնում է ողջ հայոց էթնոգենետիկ տարած-
քը հայրենիքը: Հայաստան ասելով` հայ մարդը
հասկանում է իր ողջ պատմական հայրենիքը՝ իր
ամբողջականության մեջ, բնականաբար` Արցա-
խը ներառյալ: Երբ մենք հակադրում ենք Արցախն
Հայաստանին` նշելու համար երկու հայկական
պետությունները մենք ակամա առանձնացնում
ենք Արցախը Մայր հայրենիքից «Հայաստան»
հավաքական տիրույթից: Այս տեսակետից խոցե-
լի է հատկապես մատաղ սերունդը: Հենց մատաղ
սերնդի մոտ կարող է ամրապնդվել Արցախի՝ իբրն
Հայաստանից դուրս գտնվող տարածքի ընկալում:
Այսինքն` գործ ունենք էթնիկական ինքնագիտակ-

Ղ Ղ Դ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ցության խորքային տրանսֆորմացիայի, ավելի
ճիշտ` ձեաախեղման վտանգի հետ, երբ կարող է
աղճատվել հայրենիքի տարածական ընկալումը:
Հենց դա է այն վտանգը, որը պետք է կանխել ար-
դեն այսօր:

Բանն այն է, որ հայրենասիրությունն, ապա
նան հայրենիքը պաշտպանելու պատրաստակա-
մությունը ձռավորվում է նախնեառաջ հայրենա-
ճանաչության հենքի, այսինքն` սեփական ազգա-
յին «մենք»-ի տարածական սահմանների հստակ
գիտակցման վրա: Արցախը պաշտպանելու պատ-
րաստակամություն կրելու համար յուրաքանչյուր
հայ պատանի այն պետք է իրենը համարի, հո-
գեհարազատություն զգա հայոց հայրենիքի այդ
հատվածի հանդեպ, նույնացնի իրեն այդ տարա-
ծաշրջանում բնակվող հայության հետ:

Այս համատեքստում հարկ է ընդգծել հետնյա-
լը: Հայոց հայրենիքի տարածքի վրա ձնավորվել
են երկու պետություններ՝ Գայաստանի Հանրապե-
տությունն ու Արցախը: Սակայն Արցախի անկա-
խությունը չի նշանակում օտարում հայրենիքից:

Հայոց երկրորդ պետության Հայոց երկրորդ պետության ստեղ-
ստեղծումը, ինչպես հայտնի ծումը, ինչպես հայտնի է, պայմա-
է, պայմանավորված է միջազ- նավորված է միջազգային իրա-
գային իրավունքի նորմերի վունքի նորմերի համատեքստում
համատեքստում Արցախի հա- Արցախի հայապատկանությունն
յապատկանությունն ապահո- ապահովելու նկատառումներով:
վելու նկատառումներով: Սակայն անկախությունը արցախա-
հայության ինքնորոշման իրավուն-

քի մարտավարական, ընթացիկ իրացումն է: Որն է

հայի մոտ չի կարող անգամ կասկած լինել, առ այն,

որ ապագայում այդ իրավունքի իրացումը տրամա-

բանորեն ենթադրելու է վերամիավորում Մայր հայ-

րենիքին: Իսկ մինչ այդ մենք պետք է ամեն կերպ

ամրապնդենք Արցախի պետականությունը, քանզի

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ղ Է»

առանց Արցախի հայոց պետակա- Որնէ հայի մոտ չի կարող ան-
նություն լինել չի կարող: գամ կասկած լինել, առ այն,
Հետնաբար` հարկավոր է հրա- որ ապագայում այդ իրավուն-
ժարվել «Ղարաբաղ -- Հայաստան» քի իրացումը տրամաբանորեն
արհեստական հակադրությունից։ .,.ենթադրելու է վերամիավորում
Չի կարելի Արցախը ներկայաց- մայր հայրենիքին: Իսկ մինչ
նել իբրն Հայաստան հայրենիքից այդ մենք պետք է ամեն կերպ
դուրս գտնվող առանձին միավոր: աորաոնդենք Արցախի Կրո
րքա անկախութունը չաետթ-կլկակոյոնը Քանզի աոանց
է հանգեցնի հայոց հավաքական յուն լինել չի կարող:
«մենք»-ի ն արցախահայության
խզմանը, հայոց «մենք»-ից Արցախի
օտարմանը: Մեզանում Արցախի անկախությունը
չպետք է ընկալվի իբրն անկախություն մայր հայ-
րենիքից, իբրն կԳայաստանի, հայության հետ կապ
չունեցող օտար մի տարածք:
Հայաստան հայրենիքը մեկն Հայոց երկու պետությունների
է: Որքան էլ որ տարօրինակ թվա, փոխհարաբերություններին
այս պարզ ճշմարտությունը հան- անդրադառնալիս հարկա-
րային ընկալումներում կրկին ու վոր է կիրառել «Հայաստանի
կրկին ամրապնդելու կարիք կա: Հանրապետություն», ««Ար-
ՀՎետնաբար` հայոց երկու պետութ- ցախ» տեղանունները, որով

հանրային ընկալումներում
յունների փոխհարաբերություննե- ամրապնդվում է «մեկ ազգ,

րին անդրադառնալիս հարկավոր է մեկ հայրենիք՝ երկու պե-
կիրառել «Հայաստանի Հանրապե- տություն»» իրողությունը: Այս
տություն», «Արցախ» տեղանուն- կերպ մենք ընդգծում ենք, որ
ները, որով հանրային ընկալում- խոսքը երկու տարբեր պե-
ներում ամրապնդվում է «մեկ ազգ, տությունների մասին է, բայց
մեկ հայրենիք՝ երկու պետություն» ո՛չ երբեք տարբեր հայրե-
իրողությունը: Այս կերպ մենք ընդ- նիքների, քանզի մեր օրերի
գծում ենք, որ խոսքը երկու տար- հայապատկան Հայաստան

բեր պետությունների մասին է, բայց հայրենիքը բաղկացած է եր-
ո՛չ երբեք տարբեր հայրենիքների, կու բաղադրիչներից Հայաս-
քանզի մեր օրերի հայապատկան տանի Հանրապետությունից ն
Հայաստան հայրենիքը բաղկացած Արցախից:

Ղ Ղ - Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

է երկու բաղադրիչներից` Հայաստանի Հանրապե-
տությունից ն Արցախից:

Հաջորդ նկատառումը, որը խիստ հրատապ է,
Արցախի որոշ բնակավայրերի հայերեն անվա-
նումների հանրայնացումն է: Ասվածի համատեքս-
տում տեղին է կատարել հետնյալ հարցադրումը.
օբյեկտիվորե՞ն են արդյոք ներկայացված ներկա-
յիս արցախյան իրողությունները հայկական լրատ-
վական դաշտում: Այսպիսի հարցադրումն առաջին
հայացքից կարող է թվալ տարօրինակ, սակայն
միայն առաջին հայացքից: Իրականում այստեղ
խնդիր կա: Բանն այն է, որ հաճախ հայրենի լրատ-
վամիջոցներով Արցախի որոշ բնակավայրեր իրենց
ներկայիս հայերեն անվանումների փոխարեն, մեր
հանրությանը ներկայացվում են նախկին` թուրքե-
րեն անվանումներով: Ավելին՝ այս խնդրին երբեմն
կարելի է հանդիպել անգամ պաշտոնական գրագ-
րության մեջ: Եվ դա այն դեպքում, երբ այդ բնակա-
վայրերը անվանափոխված են պաշտոնապես:

Արցախյան ազատամարտի արդյունքում ազա-
տագրվեց հայոց հայրենիքի մի մասը, որի վրա
վերջին տասնամյակներին խորհրդային Ադրբե-
ջանի իշխանությունները հիմնել էին բազմաթիվ
թրքանուն բնակավայրեր, որտեղ բնակեցրել էին
անդրկովկասցի թուրքերի: Արցախյան շարժման
սկզբին 1988-ի դրությամբ խորհրդային Ադրբե-
ջանի իշխանությունները ԼՂԻՄ-ի շուրջ ձեաավորել
էին թրքաբնակ բնակավայրերի կենդանի շղթա,
որով բառիս բուն իմաստով օղակել էին հայկա-
կան ինքնավարությունը: Բնականաբար, այդ
ամենն Արցախն աստիճանաբար հայաթափելուն
նպատակաուղղված քաղաքականություն էր: Պա-
տերազմի տարիներին այդ բնակավայրերը վե-
րածվեցին ադրբեջանական զինուժի հենակետե-
րի նե պատերազմի տրամաբանության համաձայն՝

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ղ 7

ոչնչացվեցին Արցախի ինքնապաշտպանության
ուժերի կողմից, իսկ թուրք բնակչությունը իր ղե-
կավարության ագրեսիվ արկածախնդրության
ակտիվ մասնակիցը, պարտված ադրբեջանական
ուժերի հետ միասին լքեց դրանք: Հատկապես
շեշտենք այն, որ ներկայիս Արցախի տարածքում
եթե անդրկովկասցի թուրքեր չկան, ապա դա հենց
Ադրբեջան պետության մեղքն է, քանզի հենց նրա
սանձազերծած ագրեսիայի պատճառով են նրանք
ստիպված եղել լքել Արցախի տարածքը: Ընդ
որում՝ այդ բնակչության մի մասը, մասնակից լինե-
լով Արցախի դեմ ռազմական գործողություններին,
շրջափակմանը, եղել է հակամարտության կողմ՝
այս կամ այն չափով:

Արդեն հետպատերազմյան շրջանում մի քանի
տասնամյակի պատմություն ունեցող այդ բնակա-
վայրերը ինտեգրվեցին Արցախ պետությանը: Այ-
սօր նախկին ԼՂԻՄ-ից դուրս գտնվող հայկական
տարածքները, որոնք ազատագրվել են Արցախ-
յան ազատամարտի ընթացքում ներկայումս կազ-
մում են Արցախի անբաժանելի մասը` համաձայն
հայոց երկրորդ պետության սահմանադրության:
Ըստ այդմ` Արցախի կառավարությունը մայր հայ-
րենիքին այդ տարածքների վերաինտեգրմա-
նը տվել է հետեյալ վարչատարածքային տեսքը.
նախկին Ադրբեջանական ԽՍՀ Քելբաջարի շրջա-
նը Ա ադրբեջանական զորքերի կողմից ներկա-
յումս օկուպացված Շահումյանի շրջանը միավոր-
վել են համանուն մեկ շրջանի մեջ: Իսկ որպեսզի
լինենք առավել ճշգրիտ, ապա նախկին խորհր-
դային Ադրբեջանի Քելբաջարի շրջանը ներկա-
յումս կազմում է Արցախի Շահումյանի շրջանի
հարավարնմտյան հատվածը: Շահումյանի շրջա-
նի շրջկենտրոնը Քարվաճառն է: Ադրբեջանական
ԽՍՀ նախկին Լաչինի, Կուբաթլուի, Զանգելանի

Ղ Ղ -1 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

շրջանները, ինտեգրվելով Արցախ պետությանը,
ներկայումս միավորվել են մեկ վարչատարածքա-
յին միավորի մեջ ն կազմում են Արցախի Քաշա-
թաղի շրջանը Բերձոր շրջկենտրոնով: Ադրբեջա-
նական ԽՍՀ նախկին Ջաբրայիլի շրջանը ն Ֆի-
զուլիի շրջանի մի մասը միավորվել են Արցախի
Հադրութի շրջանին: Ֆիզուլիի շրջանի մյուս մասը
միավորվել է Մարտունու շրջանին: Խորհրդային
Ադրբեջանի նախկին Աղդամի շրջանը բաժանվել է
Արցախի Մարտակերտի, Ասկերանի ն Մարտունու
շրջանների միջն, իսկ նախկին Աղդամին՝ Ակնային,
տրվել է Ասկերան քաղաքի արվարձանի կարգա-
վիճակ: Հիմնվելով հենց այդ հանգամանքի վրա՝
Արցախի կառավարության որոշմամբ նախկին
թրքանուն բնակավայրերը վաղուց է, ինչ անվանա-
փոխվել են Ա կամ վերականգնել իրենց նախկին
անվանումները: Այստեղ տեղին է հիշեցնել, որ
նախկին Աղդամը վերանվանվել է Ակնա, նախկին
Ջաբրաիլը Մեխակավան, նախկին Զանգելանը՝
Կովսական, նախկին Կուբաթլուն` ՈՒռջան, նախ-
կին Լաչինը՝ Բե՛ձոՒ, նախկին Քելբաջարը՝ ՔաՒվա-
ճառ:

Ահա այսպիսի վարչատարածքային կառուց-
վածքով է այսօր զարգանում Արցախ պետությունը:
Այսպիսին են ներկայիս արցախյան
իրողությունները: Ի դեպ, խնդիրն
հայերեն անվանումները թե՛ ունի նան քաղաքական ենթա-
մեր երկրում, թե՛ երկրից դուրս, տեքստ: Շրջանառության մեջ դնե-
մենք է լ ավելի կամրապնդեն, ով արցախյան բնակավայրերի
լու անշրջելիությունը: երկրում, թե երկրից դուրս մենք էլ

ավելի կամրապնդենք Արցախի հա-

յապատկան լինելու անշըրջելիությունը:
Սակայն մեզանում հաճախ կիրառվում են այդ
բնակավայրերի նախկին՝ թուրքերեն, անվանումնե-

Շրջանառության մեջ դնելով
արցախյան բնակավայրերի

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ղ 3

րը. հարց է ծագում` ինչու՞: Անտեղյակության արդ-
յու՞նք է, թե՞ իռացիոնալ վախվորածության: Առա-
վել քան ակնհայտ է, որ իրերի նման դրությունն
ուղղակիորեն սպառնում է մեր երկրի հոգեբանա-
կան -- տեղեկատվական անվտանգությանը:

Հարկ է հստակ գիտակցել. ազատագրված
Արցախի որոշ բնակավայրերի նախկին թրքանուն
ձների կիրառությունը հայաստանյան հանրային
գիտակցության մեջ օտարում է այդ բնակավայ-
րերը «մեր»-ի, «հայկականի» տիրույթից: Տպավո-
րություն է ստեղծվում, թե այդ բնակավայրերը հա-
յոց հավաքական «մենք»-ի հետ կապ չունեն: Եթե
այս կերպ շարունակվի, ապա հայաստանյան հան-
րային ընկալումներում այդ բնակավայրերը կարող
են աստիճանաբար նույնանալ «օտարի» հոգեբա-
նական տիրույթի հետ: Այսինքն` առկա է հայաս-
տանյան հանրության մոտ Հայաստան հայրենիքի
ամբողջական, օբյեկտիվ ընկալումների աղճատ-
ման վտանգ:

Առավել քան ակնհայտ է, որ հայապատկան Ա
դարեր շարունակ հայաբնակ տարածքներում՝ Հա-
յաստան հայրենիքում, խորհրդային Ադրբեջանի
կողմից մի քանի տասնամյակ առաջ հիմնած բնա-
կավայրերը հայոց համար չեն կարող լինել օտար:
Հարկ է հիշել նան, որ նախկին ԼՂԻՄ-ին հարակից
հայկական տարածքները բռնի կերպով հայաթափ-
վել են 1918-1920 թվականներին, իսկ անդրկով-
կասցի թուրքերով ինտենսիվ բնակեցվել արդեն
խորհրդային տարիներին:

Հարկ է հիշել. այսօր Արցախի բոլոր բնակավայ-
րերը հայանուն են ե հայաբնակ: Սակայն, որպես-
զի այդպիսին մնան նան հետայսու, հարկավոր է
հայաստանաբնակ հայության հանրային գիտակ-
ցության մեջ ամրապնդել դրանց հայերեն անվա-
նումները, եթե իհարկե ցանկանում ենք, որ Արցա-

Ղ ԾԹ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

խի հանդեպ յուրաքանչյուր հայ ունենա տիրոջ
զգացողություն, այն ընկալի իբրն հող հայրենի: Ի
դեպ, սա ընդամենը ժամանակի խնդիր է: Չէ՞ որ այ-
սօր մեզանում արդեն ոչ ոք Ծաղկաձորի փոխարեն
չի ասում «Դարաչիչակ», «Վարդենիսի» փոխարեն՝
«Բասարգեչար»:

Եվ ուրեմն հարկ է բացառել այս բնակավայ-
րերի նախկին թուրքերեն անվանումների կիրա-
ռությունը ն. պաշտոնական գրագրության մեջ,
ն լրագրության ոլորտում: Ավելին հասարակա-
կան-պետական գործիչները, լրագրողները պետք
է հանրայանացնեն այս բնակավայրերի հայերեն
անվանումները: Ի վերջո` հարկավոր է հարգել
Արցախի կառավարության որոշումները, որոնք
հիմնված են արցախահայության հավաքական
կամքի վրա: Տեղին է հիշեցնել, որ այդ մայր հայրե-

Եվ քանի որ անդրկովկասցի նիքին վերաինտեգրված տարածք-
թուրքերի վերադարձն Արցախ ներում բնակություն են հաստա-
պարզապես նշանակում է նոր տել Ադրբեջանից տեղահանված
հակամարտություն, ն այդ մեր հայրենակիցները: Եվ քանի որ
իսկ պատաճով ժխտելի է ի անդրկովկասցի թուրքերի վերա-
սկզբանե, իսկ հայ փախստա- դարձն Արցախ պարզապես նշա-
կանների վերադարձն Ադրբե- նակում է նոր հակամարտություն,
ջանի վերահսկողության տակ ն այդ իսկ պատաճով ժխտելի է
գտնվող տարածքներ՝ պարզա- ի սկզբանե, իսկ հայ փախստա-
պես անհնարին, ապա՝ ադրբե- կանների վերադարձն Ադրբեջանի
ջանահայության փոխհատուց- երահսկողության տակ գտնվո
ման միակ հնարավոր ձեն վերահսկողութ) ուղ
Արցախի Հանրապետության տարածքներ պարզապես անհնա-
ներկա տարածքում նրանց րին, ապա` ադրբեջանահայության
գոյությունն իբրն իրավաքա- փոխհատուցման միակ հնարավոր
ղաքական իրողություն լեգի- ձենն Արցախի Հանրապետության
տիմիզացնելն է: ներկա տարածքում նրանց գոյու-
թյունն իբրե իրավաքաղաքական

իրողություն լեգիտիմիզացնելԱ է:
Հաջորդ եզրույթը որին կանդրադառնանք

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Ծ-4 Ղ

ստորն, հետնյալն է «Արցախի սահմանադրորեն
ամրագրված տարածքներ»: Տարիներ շարունակ
մեզանում տիրում է կատարյալ տերմինաբանական
շփոք այն հարցի շուրջ, թե ինչպե՞ս անվանել նախ-
կին ԼՂԻՄ-ից դուրս գտնվող ն հայկական զինուժի
կողմից վերահսկվող տարածքները: Այս առումով
ադրբեջանական դիվանագիտությունը, լինելով
առավել ակտիվ ն նախաձեռնող, ստեղծեց «Օկու-
պացված տարածքներ» եզրույթը: Զավեշտականն
այն է, որ վերջինս մերթընդմերթ կիրառվում էր նան
հայաստանյան փորձագիտական ն լրագրողական
շրջաններում` «գրավված տարածքներ» ձնով: Ի
հակադրություն վերջինիս` ներմուծվեց ո աստի-
ճանաբար իր ուղին հարթեց «ազատագրված տա-
րածքներ» եզրույթը, որով ընդգծվում էր ոչ միայն
նախկին ԼՂԻՄ սահմաններից դուրս գտնվող ն ԼՂՀ
Պաշտպանության բանակի կողմից վերահսկվող
տարածքների պատմականորեն հայապատկան
լինելը, այլն Արցախի ինքնապաշտպանության ու-
ժերի կողմից այդ տարածքները վերահսկելու հան-
գամանքի համապատասխանությունը միջազգա-
յին իրավաքաղաքական իրողություներին:

Մեր համոզմամբ, սակայն, ո՛չ «ազատագրված
տարածքներ» ն ո՛չ էլ առավել Աս «ԼՂՀ շուրջ ձեա-
վորված անվտանգության գոտի» եզրույթներն
այլնս ճշգրիտ չեն արտահայտում արցախյան
իրականությունն այն պարզ պատճառով, որ դրանք
կրում են այդ տարածքներն Արցախին չպատկանե-
լու, դրանց վիճահարույց լինելու ենթատեքստը:
Մանրամասնենք:

Մենք հաղթել ենք մեզ պարտադրված պատե-
րազմում ն ագրեսիայի ենթարկված կողմից վե-
րածվել ենք ագրեսորին պատժող, հաղթող կողմի,
ինչը պետք է հստակորեն արտահայտված լինի
Ադրբեջանի ագրեսիայի ձախողման արդյուն-

Ղ 2» Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

քում ձաավորված իրողություններն արտահայտող
եզրույթներում: Կրկին ընդգծենք նախկին ԼՂԻՄ
սահմաններից դուրս գտնվող հայկական տարածք-
ներն ադրբեջանական բանակի համար ծառայել են
իբրն արցախահայության դեմ ագրեսիայի ռազմա-
հենադաշտ Ա ազատագրվել են արցախահայութ-
յանը պարտադրված պատերազմում: Եվ ամենա-
կարնորը. այդ տարածքները ներկայումս ԼՂՀ սահ-
մանադրությամբ հռչակված են որպես նրա բաղ-
կացուցիչ մաս: Հետնաբար` ներկայիս Արցախի
Հանրապետությունը նախկին ԼՂԻՄ-ը չէ: Արցախն
իբրն պետականություն կայանում է ոչ միայն նախ-
կին ԼՂԻՄ սահմաններում, այլն դրանցից դուրս:
Այն, ինչ մենք կոչում ենք «ազատագրված», իսկ
թշնամին` «օկուպացված» տարածքներ, վաղուց
է, ինչ ինտեգրված են Արցախին: Հետնեաբար՝ ներ-
կայիս Արցախը նույնական չէ ԼՂԻՄ-ի հետ, մե-
րօրյա Արցախի սահմանները ԼՂԻՄ-ի սահմաննե-
րը չեն, ներկայիս Արցախը չի սահմանափակվում
ԼՂԻՄ տարածքով: Քանի որ այսօր այն տարածք-
ները, որոնք որակվել են որպես «ազատագրված»,
«ԼՂԻՄ-ին հարակից» կամ «անվտանգության գո-
տի», իրականում Արցախի սահմանադրությամբ
հռչակված են իբրն հայոց երկրորդ պետության
անբաժանելի մաս ն, ինչպես վերը նշեցինք, կազ-
մում են Արցախի Հանրապետության հինգ վարչա-
կան միավորների` Շահումյանի, Քաշաթաղի, Հադ-
րութի, Ասկերանի ն Մարտունու շրջանների մասը,
անորոշության տեղ այլնս չկա: Այսպես կոչված
«անվտանգության գոտու» կամ «ազատագրված
տարածքների» իրավական պատկանելիությունն
Արցախին այլես անվիճարկելի է: Անտրամաբանա-
կան է ներկայիս Արցախի Հանրապետության տա-
րածքը նախկին ԼՂԻՄ-ի տարածքի հետ նույնաց-
նելը: Ներկա իրավաքաղաքական իրողություննե-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 3

րի պայմաններում գոյություն ունի Ներկա իրավաքաղաքական

ազատագրված 11432 քառ. կմ հայ- իրողությունների պայմաննե-
կական տարածք, որի վրա տարի- րում գոյություն ունի ազա-
ներ շարունակ կայացել է երկրորդ տագրված 11432 քառ. կմ
հայկական պետությունը: հայկական տարածք, որի վրա

Ընդ որում Արցախի իշխա- տարիներ շարունակ կայա-
նությունները բազմիցս հայտարա- ցել է երկրորդ հայկական պե-
րել են, որ խնդրի կարգավորումից տությունը:

հետո միջազգայնորեն ճանաչված
Արցախը չի լինելու ԼՂԻՄ սահմաններում: Իսկ թե
ինչպիսի՞ն կլինեն այդ սահմանները ենթադրյալ
խաղաղության պայմանագրից հետո, այսօր ոչ
ոք ասել չի կարող: Եվ եթե երբնէ գա այն օրը, երբ
Ադրբեջանի քաղաքական վերնախավը համարձա-
կություն ունենա հաշտվել անկախ Արցախի գոյութ-
յան անխուսափելիության հետ, ապա այդ դեպքում
միայն կարող է խոսք լինել Արցախի Ա Ադրբեջանի
պետական սահմանների ճշգրտման մասին` բնա-
կանաբար Արցախի օկուպացված շրջանների վե-
րադարձի համատեքստում:
Պետք է իրատես լինել. կարգավորում ասվածն
այսօր այնքան անիրական է, այնքան հեռու, որ
խոսել միջազգայնորեն ճանաչված Արցախի վերջ-
նական սահմանների մասին պարզապես լուրջ չէ:
Հատկապես ընդգծենք, որ ադրբեջանական քա-
ղաքական դաշտում չկա գեթ մեկ քաղաքական
գործիչ, որն ընդուներ ստեղծված իրողություն-
ները: Այս առումով թե՛ ալինյան վերնախավը, թե՛
ադրբեջանական ընդդիմությունը նույն ագրեսիվ
մաքսիմալիստական դիրքորոշումների կրողն են,
ինչը անհնարին է դարձնում խնդրի կարգավորումը
տեսանելի հեռանկարում:
Հետնաբար` չկան ազատագը"- Չկան ազատագւված ՏաՒած/է-
ված Տաւածքէնեւ, կա ազատագը:- նեռ կա ազատագոված Ա՛ցախ
ված Առցախ Ա վերջ: Ներկայիս ն վերջ:

Ղ 2.1 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

իրավաքաղաքական իրողությունների տեսակե-
տից ազատագրված պետք է համարել թե Քար-
վաճառը, թե Շուշին, թե Ստեփանակերտը, թե՛
Կովսականը (Զանգելան) ն թե Արաքսի հովիտը:
Հետնաբար, նշելու համար նախկին ԼՂԻՄ սահ-
մաններից դուրս գտնվող Արցախի հատվածը՝
նպատակահարմար է կիրառել «Արցախի սահմա-
նադրորեն ամրագրված տարածքներ» եզրույթը:
«Արցախի սահմանադրորեն ամրագրված տա-
րածքներ» կամ պարզապես համապատասխան
վարչատարածքային միավորի անունը շեշտելն
առավել ամբողջական է արտահայտում տարա-
ծաշրջանում ձաավորված աշխարհաքաղաքական
իրողությունները, ի ցույց դնում իր ողջ՝ 11432 քառ.
կմ տարածքի վրա Արցախի օրինական իշխանութ-
յան կողմից արդյունավետ վերահսկողություն իրա-
կանացնելու հանգամանքը: Հարկ է հատուկ ընդ-
գծել, որ արտաքին քաղաքական հարթակներից
զատ այս եզրույթն անհրաժեշտ է հետնողականո-
րեն տարածել նան հայաստանյան հանրույթան
շրջանում` հայության ընկալումներում ամրապըն-
դելու համար Արցախի իրական տարածքի մասին
պատկերացումը: Հետնեաբար՝ հարկավոր է հարգել
հայոց երկրորդ պետության սահմանադրությունը,
արցախահայության հավաքական կամքը:

Այստեղ հարկ է նշել հետնյալը. բնական է, որ
Արցախի սահմանադրորեն ամրագրված տարածք-
ներին վերաբերող այս իրողություններն առայժմ
ընդունելի չեն միջազգային կառույցների կողմից:
Միջազգային կառույցների համար ընդունելի չէ
նան Արցախում ընթացող պետական շինարարութ-
յան գործընթացը, առհասարակ Արցախը` իբրն
անկախ պետություն, սակայն ի հեճուկս նման վե-
րաբերումունքի արցախյան պետականությունը
հաստատուն քայլերով ամրապնդվում է: Առնվազն

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 5285

զավեշտական է, որ արնմտյան ժողովրդավա-
րության արժեհամակարգին խորթ զարգացում-
ների արդյունքում սեփական իշխանության հա-
րատնությունն ապահոված ալինյան կլանի լեգի-
տիմությունն ընդունող միջազգային կառույցները
չեն ճանաչում Արցախի խորհրդարանական ընտ-
րություննեը: Իր պետականության կազմակերպվա-
ծությամբ Ադրբեջանին, մեղմ ասած, ոչնչով չզիջող
Արցախը պարզապես չի կարող երբնէ հայտնվել
այդ երկրի կազմում: Աշխարհում դժվար է գտնել
մի ժողովուրդ, որն իր պետականության վերելքի
պայմաններում հրաժարվեր դրանից ն կամավոր
կերպով իրեն դներ թշնամուց ստրկական կախվա-
ծության մեջ: Հետեւաբար` Արցախի սահմանադ-
րորեն ամրագրված տարածքների վերաբերյալ
միջազգային կառույցների ժխտողականությունը
նույնպես չպետք է խոչընդոտի մեզ թե՛ ներքին Ա
թե՛ արտաքին լսարաններում գործածության մեջ
դնել իրականությունն օբյեկտիվորեն արտահայ-
տող այս եզրույթը: Գատկապես ընդգծենք, որ վեր-
ջինս չի կարող բացասաբար ազդել բանակցային
գործընթացի վրա այն պարզ պատճառով, որ դրա
ներմուծմամբ ադրբեջանական կողմի դիրքորո-
շումներն առավել անզիջում ն կոշտ չեն դառնա,
քան հիմա: Առավել ծայրահեղ ն անզիջում դառնա-
լու տեղ դրանք պարզապես չունեն, քանզի ներկա-
յիս ադրբեջանական հանրային ընկալումներում,
հատկապես շեշտենք, ոչ միայն պաշտոնական, այլ
հենց հանրային ընկալումներում «Օկուպացված
տարածքներ» եզրույթը վերաբերում է Արցախին
ամբողջապես` նախկին ԼՂԻՄ-ի տարածքը ներառ-
յալ:

Այս առումով պակաս կարնոր չէ նան մեզանում
Արցախի սահմանադրորեն ամրագրված տարած-
քը ճշգրիտ արտահայտող քարտեզների համա-

Ղ -1-- Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

տարած շրջանառության մեջ դնելը: Երիտասարդ
սերնդի մոտ հայրենաճանաչության, հայրենիքի
տարածքի ադեկվատ ընկալման առումով սա շատ
կարնոր նե ուշացած քայլ էր, քանզի սիրել հայրե-
նիքը, այն պաշտպանելու պատրաստակամություն
ունենալ հնարավոր է միայն այն ճանաչելուց հե-
տո, նրա տարածական պատկերը հստակորեն
պատկերացնելուց հետո:

Այս համատեքստում հատկանշական է «ԼՂՀ
օկուպացված տարածքներ» եզրույթը, որը հայկա-
կան դիվանագիտությունը, ի դեմս փոխարտգործ-
նախարար Շ. Քոչարյանի, արդեն դրել է շրջանա-
ռության մեջ: Այն վերաբերում է դեռես Ադրբեջանի
օկուպացիայի տակ գտնվող Արցախի տարածք-
ներին: Հարկավոր է առավելագույն հետնողակա-
նություն վերջինս տարբեր միջազգային կառույց-
ներում կիրառության մեջ դնելու, նե այն «Ադրբեջա-
նի օկուպացված տարածքներ» եզրույթին հակադ-
րելու նպատակով:

3.4.3. Վոգեբանուեն ոլատհասՏ ոլահել
հայաստանյան հասաւակությունը
ադբեջանական հավանական ագւեսիային

Թուրք-ադրբեջանական նոր

Թուրք-ադրբեջանական նոր ագրեսիան կանխելու միակ ուղին

Անրի աաատ- այդ ագրեսիային պատրաստ: լի-

ղին այդ ագրեսրային պ նելն է, նան` հոգեբանորեն պատ-
րաստ լինելն է, նան՝ հոգե- :

ւ րաստ լինելը: Հայությունը պետք է
բանորեն պատրաստ լինելը:
Հայությունը պետք է գիտակցի, գիտակցի, որ ապրում է ընդամենը
որ ապրում է ընդամենը հրա- հրադադարի պայմաններում: Հա-
դադարի պայմաններում: վանական պատերազմին հայաս-

տանյան հանրույթին հոգեպես նա-
խապատրաստելը Հայաստանի անվտանգության
ապահովման առաջնահերթություններից է ն պետք

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 27

է իրականացվի շարունակաբար:

Բանն այն է, որ պատերազմում հաղթելու արդ-
յունքում մինչն վերջերս ադրբեջանական վտանգի
հանդեպ մեր երկրի, հատկապես Երեանի բնակ-
չության զգոնությունը բթացել էր: Վձասարակության
մի ստվար հատված անտարբերությամբ էր համակ-
ված պատերազմի վերսկսման հավանականության
հանդեպ Ան այլնս չէր ընկալում այդ վտանգը որպես
այդպիսին: Այս ամենը հուշում էր հասարակության
մի մասի մոտ զգոնության թուլացման, ռազմական
հնարավոր իրադրությանը հոգեպես անպատրաստ
լինելու մասին, ինչը էապես սպառնում էր մեր երկ-
րի պաշտպանունակությանը: Մինչդեռ անգամ այդ
ժամանակ կասկածից վեր էր, որ տանուլ տվածը
ռազմական ճանապարհով հետ վերադարձնելու
ռենանշիստական նպատակները դեռ երկար չեն
լքելու ադրբեջանական քաղաքական շրջանակնե-
րին, ուստի` Բաքվի ցանկացած ղեկավարություն
միշտ պատրաստելու է բանակը, երկիրը պատե-
րազմի: Այս իրողությունը մեր հայրենակիցներից
շատերը պարզապես չէին ընկալում: Այս տարինե-
րին մեր հասարակությունն աստիճանաբար հար-
մարվեց հրադադարի պայմաններում ապրելուն:
Սակայն խնդիրն այն է, որ նմանօրինակ հարմարու-
մը ստացել էր որոշակի ախտաբանական երանգ,
քանզի այն արդյունք էր իրականության աղճատ-
ված ընկալման: Այստեղ գործ ունենք իրականութ-
յան ժխտում կոչվող հոգեբանական պաշտպա-
նական մեխանիզմի խմբային դրսնորման հետ,
որը մեր հայրենակիցներից ոմանց մոտ ծայրահեղ,
որոշ դեպքերում ախտաբանականի հասնող դրսե-
վորումներ էր ընդունել: Իրականության ժխտման
էությունն այն է, որ մարդ կարծես չի նկատում, չի
գիտակցում իրեն սպառնացող վտանգը, ինչի արդ-
յունքում նրա հոգեկանը զերծ է մնում տագնապից:

Ղ 2 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Այս ամենը, ի վերջո, հանգեցնում է իրականությու-
նից կտրվելուն, ստեղծված իրականությանը ոչ
համարժեք գործողություններ ձեռնարկելուն: Իսկ
ինչպես հայտնի է, թե՛ անհատական, թե՛ խմբա-
յին մակարդակներում հոգեկան լիարժեք առող-
ջության չափանիշն իրականության համարժեք ըն-
կալումն ու այնպիսի գործունեության ծավալումն
է, որի արդյունքում առկա պրոբլեմը լուծվում է,
վտանգը` վերանում: ՈՒստի՝ հասարակության մեջ
իրականության ժխտմամբ առաջնորդվող մարդ-
կանց ստվար խմբի առկայությունը հուշում է այդ
հասարակության` հոգեպես անառողջ լինելու մա-
սին: Մեր հայրենակիցներից շատերին թվում էր, թե
եթե իրենք չցանկանան պատերազմ, այն չի լինի:
Տվյալ դեպքում տպավորությունն այնպիսին էր, թե
մենք, որ այդ հնարավոր պատերազմում հարձակ-
ման ենթարկվող ւ պաշտպանվող կողմն ենք լինե-
լու, հակառակորդի փոխարեն վճռում ենք, որ նա
մեզ վրա չհարձակվի:

Այդպես էր մի տնական ժամանակ: Վերջին տա-
րիներին սակայն այս պատկերը փոխվեց: Բաք-
վից հնչող անընդմեջ սպառնալիքները, պետական
սահմանին իրավիճակի հետենողական ապակայու-
նացումը թիկունքի բնակչության ընկալումներում
ակտուալիզացրեցին Ադրբեջանից բխող վտանգի
գիտակցումը: Այդուհանդերձ, չի կարելի ասել, թե
ողջ վերը նշված խնդիրներն այսօր այլնս չկան:
Այս առումով անելիք կա անընդհատ: Հարկավոր է
թույլ չտալ, որպեսզի հայաստանյան հանրության
ընկալումներում թուրքական վտանգի զգացումը
մեղմվի, այդ վտանգի հանդեպ զգոնությունը բթա-
նա: Եվ ամենակարնորը՝ հարկավոր է ամրապնդել
հաղթելու վստահությունը մեզանում՝ հաշվի առնե-
լով ադրբեջանական քարոզչական ներգործության
անընդհատ բնույթը:

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 263

Մեր երկրին սպառնացող արտաքին վտան-
գը կրում ն կրելու է անընդհատ բնույթ: Այս իրո-
ղության անխուսափելիության հստակ գիտակ-
ցումն է, որ պետք է ընկած լինի մեր պետակա-
նության, ողջ հանրային կյանքի կազմակերպման
հիմքում: Պատերազմի վերսկսմանը հոգեբանորեն
պատրաստ լինելը, թշնամուն դիմակայելու հայաս-
տանյան հանրույթի պատրաստականության հոգե-
վիճակն այն կանխելու, իսկ դեպքերի անցանկալի
զարգացման դեպքում` հաղթանակի հիմնական
հոգեբանական ռեսուրսներից է: Եվ ընդհակառա-
կը. այդ պատրաստականության բացակայությու-
նը հայոց պետականությունը թուլացնող գործոն
է, հետնաբար նան պատերազմի վերսկսման պայ-
մաններից մեկը, քանզի հարձակվում են խոցելի,
ագրեսիայի համար մատչելի երկրի վրա: Հետնա-
բար` անհրաժեշտ է մեր հասարակության շրջա-
նում ձեավորել հետնյալ դիրքորոշումները. առա-
ջին` ռազմական գուծողություննեւի վեւսկսումը
մեծաղես հավանական է, ն երկրորդ` Ադղբեջանից
բխում է սողառնալիհ նա թջօնամական կեցվածը
կայուն է ն Տնական: Այդ նպատակով հարկավոր
է անընդհատ լուսաբանել պետական սահմանին
առկա իրավիճակը` սահմանից այն կողմ բխող
վտանգը` զուգահեռաբար, սակայն, ցուցադրելով
այդ վտանգը չեզոքացնող ուժը՝ ի դեմս հայոց բա-
նակի դիրքապահ ստորաբաժանումների:

Հարկավոր է հատկապես շեշտել, որ խոսքը
մոտակա պատերազմի հավանականությամբ հա-
սարակությանն անընդհատ, տնական լարված
անորոշության մեջ պահելու մասին չէ, ինչը լուրջ
սթրեսոր է ն իսկապես կարող է կազմալուծել մեր
հասարակության բնականոն կենսագործունեու-
թյունը: Խնդիրը վտանգը սթափ գնահատել կա-
րողանալու նե դրան դիմակայելուն պատրաստ

Ղ ՊԼ) Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

լինելու մասին է: Ցանկացած պետության կենսու-
նակության հոգեբանական գրավականներից մեկն
այն արագությունն է, որով հասարակությունը հա-
մախմբվում, մոբիլիզանում է արտաքին վտանգին
դիմակայելու համար: Որքան արագ հնարավորինս
մեծ թվով մարդիկ խաղաղ քաղաքացիական կեն-
սակերպից անցնեն ռազմական կենսակերպի՝
համալրելով գործող բանակի շարքերը, այնքան
ավելի մեծ կլինի թշնամու բլիցկրիգի ձախողման
հավանականությունը: Ադրբեջանից բխող վտանգի

առողջ զգացողության գիտակցումը պոտենցիալ
վտանգի դեպքում հասարակության համախմբման

կարնոր նախադրյալներից է: Վստահաբար կարե-
լի է ասել. թշնամին չի դիմի արկածախնդրության,
եթե համոզված լինի, որ հայությունը շատ արագ
կբռունցքվի:

Հարկ է նշել, որ հենց նման պատրաստակա-
նության վիճակում է տասնամյակներ շարունակ
ապրում, օրինակ, իսրայելյան հասրակությունը,
որն իրեն ուժեղ է զգում ոչ թե պատերազմի հա-
վանականությունը կուրորեն ժխտելով, այլ իր
թշնամիների հանդեպ ռազմական, տնտեսական
գերազանցություն ապահովելով: Իսրայելի պարա-
գայում արտաքին վտանգը ոչ թե բարոյալքում է
հասարակությանը, այլ էթնոսի ուժերը մոբիլիզաց-
նելու ո այն դեպի արդյունավետ պետական շինա-
նարարություն ուղղորդելու լուրջ խթանի է վերած-
վում: Կայուն թշնամական միջավայրում Իսրայելի
կենսունակության գրավականներից մեկն այն է,
որ այս երկրի հասարակությունը ունակ է խաղաղ,
ստեղծագործ կենսակերպից շատ արագ անցնել
ռազմականացված կենսակերպի: Այդ է պատճառը,
որ անհրաժեշտության դեպքում Իսրայելի Պաշտ-
պանության բանակի շարքերը շատ արագ հա-
մալրվում են ռեզերվիստներով:

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 3 Ղ

Ի դեպ, իսրայելցի մասնագետները ներմուծել
են «երկրի բարոյահոգեբանական դիմադրողակա-
նություն» եզրույթը: Մեր նպատակն է հրադադարի
ժամանակաշրջանում առավելագույնս ամրապըն-
դել այդ դիմադրողականությունը: Մասնավորա-
պես` հնարավոր պատերազմի առաջին օրերին
հակառակորդի հարվածը կասեցնելու, տարած-
քային կորուստները կանխելու գրավականը երկրի
ռեսուրսների արագ մոբիլիզացիան է: Իսկ վերջինս
հնարավոր է այն դեպքում, եթե հնարավորինս մեծ
թվով Հայաստանի քաղաքացիներ հոգեբանո-
րեն պատրաստ լինեն խաղաղ առօրյայից անցնել
ռազմական կենսակերպի: Իսկ դրա համար բնակ-
չությանը հարկավոր է հոգեբանորեն պատրաս-
տել արդեն այսօր. հնարավոր պատերազմը մեր
հանրության համար անակնկալ չպետք է լինի:
Այդ նպատակով հատկապես կարնոր է հանրուք-
յան մոտ ակտիվ պահել վտանգի առողջ, իրատե-
սական զգացումը` զուգահեռաբար ձնավորելով
հակառակորդին ցանկացած պահի դիմակայելու
պատրաստականության հոգեվիճակ: Նման պայ-
մաններում պատերազմ թույլ չտալու համար հար-
կավոր է զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրա-
մանատարի համար հայրենիքի պաշտպանութ-
յանը հոգեբանորեն պատրաստ քաղաքացիների
մեծածավալ ռեզերվ ձնավորել: Ընդ որում՝ այդ ռե-
զերվը հարկավոր է ձեավորել հիմա` հարաբերա-
կան խաղաղության պայմաններում: Իսկ վերջինս
հնարավոր կլինի միայն այն դեպքում, երբ մեր
հասարակության շրջանում առկա լինի արտաքին
ագրեսիայի դեպքում համախմբվելու պատրաս-
տակամություն: Նման սպլյատրաստակամություն
ակնհայտորեն առկա է Արցախում. գուցե այն
պատճառով, որ այստեղ առավել քան Ղայաստանի
որնէ այլ հատվածում գիտակցում են այդ արտա-

Ղ - Է-. Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

քին վտանգը: Սակայն Արցախը մեր Հայաստան
հայրենիքի մի մասն է միայն: Երկրի արդյունավետ
պաշտպանության համար այդ պատրաստակա-
մությունը պետք է առկա լինի նան Հայաստանի այլ
հատվածների բնակչության մոտ: Մասնավորապես
անհրաժեշտ է այաստանի ողջ Տա-

տարածքում ձնավորել կռվի հրո ձնավուել կռվի բռնվելուն
բռնվելուն հոգեպես պատ- ոգեղես դատրասՏտ կ՛իտիկական
րաստ կրիտիկական զանգված` Գանգվաժ այդ կեղ ոլինդ ոլահե-
այդ կերպ պինդ պահելով Հա- լով Հայոց բանակի թիկունքը: Այդ
յոց բանակի թիկունքը: նպատակով անհրաժեշտ է հրադա-
դարի պայմաններում հայաստան-
յան հանրային գիտակցության մեջ
Մենք դատապարտված ամրապնդել հետնյալ աներկբա
ենք զարգանալ մշտական ճշմարտությունները.
արտաքին վտանգի ա) մենք դատապարտված ենք
պայմաններում, քանզի զարգանալ մշտական արտաքին
թուրք - ադրբեջանական
վտանգի պայմաններում, քանզի

տանդեմից Հայաստանին
սպառնացող վտանգը լինելու թուրք-ադրբեջանական տանդեմից

Անհրաժեշտ է Հայաստանի ողջ

է անընդհատ, ն որ ավելի Հայաստանին սպառնացող վտան-
որակյալ խաղաղություն մենք գը լինելու է անընդհատ, Ա որ ավե-
չենք ունենալու տեսանելի լի որակյալ խաղաղություն մենք
հեռանկարում: չենք ունենալու տեսանելի հեռա-
նկարում,

Երկրի պաշտպանունակության բ) երկրի պաշտպանունակու-
ամրապնդման թյան ամրապընդման նպատա-
նպատակով ձեռնարկվող կով ձեռնարկվող միջոցառումների
միջոցառումները կարնոորենն կարնոր ն անայլընտրանքային լի-
անայլընտրանքային: նելը:

Վերը նշվածի գիտակցումը մե-
զանում ունի կենսական նշանակություն: Հարկա-
վոր է հետնողական քարոզչությամբ հայաստան-
յան հանրույթի գիտակցության մեջ ամրապնդել
այս` տրամաբանորեն միմյանց փոխլրացնող դիր-
քորոշումները: Մեր երկրի պաշտպանունակության

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ դդ

ամրապնդումը որոշակի տնտեսական ծանրաբեռն-
վածություն է ենթադրում, ինչի հետեանքով սո-
ցիալ-տնտեսական որոշ բարդություններն անխու-
սափելի են: Մեզանում հարկավոր է ամրապնդել
այդ բարդություններին դիմակայելու հոգեբանա-
կան պատրաստակամությունը: Երկու հակամարտ
կողմերը գտնվում են յուրահատուկ հոգեբանական
դիմակայունության վիճակում: Այդ դիմակայու-
նությունը տանուլ կտա նա, ում «նյարդերը տեղի
կտան» առաջինը, ում զրկանքներին դիմակայե-
լու հոգեբանական ռեսուրսը կլինի անբավարար:
Տվյալ դեպքում անհրաժեշտ է ամրապնդել ապա-
գայի վերաբերյալ մեր հանրության իրատեսա-
կան պատկերացումները: Ձգձգվող, ըստ էության
անընդհատ հակամարտության պայմաններում սա
անհրաժեշտ է հնարավոր սոցիալ-տնտեսական
զրկանքների հանդեպ դիմակայունության հոգեբա-
նական ռեսուրս ձնավորելու համար:

Եվս մեկ կարնոր հանգամանք. հավանական
պատերազմի մասին հանրությունը պետք է հստակ
պատկերացում ունենա: Խոսքն այն անհրաժեշտ
գործողությունների սցենարի մասին է, որ պետք
է իմանա Հայաստանի յուրաքանչյուր քաղաքա-
ցի ռազմական գործողությունների հնարավոր
վերսկսման դեպքում: Դա թույլ կտա պատերազմի
առաջին օրերին կանխել խուճապը ն ապահովել
մարդկանց կազմակերպված գործունեությունը:

Մեկ այ կարնոր հանգամանք. հարկավոր
է պատրաստ լինել կանխելու, պատերազմի
վերսկսման վերաբերյալ տարաբնույթ ասեկոսե-
ները, որոնք կարող են խուճապի մատնել բնակ-
չությանը: Հարկ է հաշվի առնել, որ հրադադարը
ստեղծում է ասեկոսեների տարածման համար
նպաստավոր պայմաններ: Վտանգավորն այն է,
որ մեզանում բարոյալքող ասեկոսեները կարող

Ղ ՞դ:1 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

են տարածվել ոչ միայն միջանձնային հաղորդակ-
ցության միջոցով, այլ հայտնվել մամուլի էջերում,
այս կամ այն կայքում: Մեզանում մամուլի հիրավի
անսահմանափակ ազատության պայմաններում
նման հեռանկարը բնավ բացառված չէ:

Այս համատեքստում տեղին է արծարծել
հետնյալ խնդիրը: Վերը մենք արդեն անդրադար-
ձել ենք մեր հասարակության մի մասի շրջանում
թշնամուն հաջողությամբ դիմադրելու հավանա-
կանության հանդեպ թերահավատությանը, սե-
փական ուժերի հանդեպ միանգամայն իռացիո-
նալ անվստահությանը: Հատկանշականն այն է,
որ արցախյան պատերազմի թե նախօրեին, թե՛
սկզբում, թե՛ ընթացքում նե անգամ նրա հաղթական
ավարտից հետո մեզանում չէին դադարում նման
դիրքորոշումներ կրողների պարտվողական դատո-
ղությունները: Ոմանք այդպես էլ չէին պատկերաց-
նում, որ հայը կարող է հաղթել իրենից ավելի շատ
ռեսուրսներ ն բնակչություն ունեցող Ադրբեջանին:
Չէ՞ որ առ այսօր էլ արցախյան հաղթանակը ոմանց
կարծիքով արտաքին օգնության արդյունք է: Նման
դիրքորոշումը մեր էթնիկական հոգեկերտվածքում
դարերի ընթացքում արմատացած ու սերնդեսե-
րունդ փոխանցվող էթնիկական թերարժեքության
դրսնորում է, կազմավորում, որը զգալիորեն կաշ-
կանդում է ազգի դիմադրողական ներուժը: Դրա
հաղթահարումը տեւական ժամանակ է պահանջում
ն հնարավոր է միայն այն դեպքում, եթե հայ էթնո-
սի կյանքում գրանցվեն ռազմական, արտաքին
քաղաքական, գիտական, մշակութային, տնտեսա-
կան ն այլ կարգի նվաճումներ: Այս տեսակետից
արցախյան հաղթանակը մեր հասարակության հա-
մար ունեցավ յուրահատուկ թերապնտիկ ազդե-
ցություն, հայ հանրության շրջանում ամրապնդեց
հավատը սեփական ուժերի հանդեպ, սակայն, ցա-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Դէ»

վոք` ոչ բոլորի մոտ: Հայաստանյան հանրությունն
այսօր ապահովության, պաշտպանված լինելու
հիմնարար զգացման կարիքն ունի: Հատկապես
ընդգծենք, որ ապահովության հիմնարար զգացու-
մը երկրում բարոյահոգեբանական կայունության
նախադրյալն է, առանց որի հրադադարի պայման-
ներում անհնարին է ապահովել երկրի հոգեբանա-
կան-տեղեկատվական անվտանգությունը: Որքան
ավելի ամրապնդվի հայաստանյան հանրության
մոտ ապահովության, պաշտպանված լինելու հիմ-
նարար զգացումը, այնքան ավելի կնվազի թշնա-
մու քարոզչական մանիպուլյացիաներին տրվելու
հավանականությունը: Ապահովության հիմնարար
զգացումն ամրապնդել նշանակում է կանխել հան-
րության շրջանում անհիմն տագնապների տարա-
ծումը, ինչի վտանգը հրադադարի պայմաններում
առկա է անընդհատ: Հարկ է հստակ գիտակցել, որ
հանիրավի տագնապները, սեփական ուժերի հան-
դեպ անհիմն թերահավատությունը նպաստում են
զիջումների գնալու անառողջ, ըստ էության ինք-
նակործան դիրքորոշումների ձեաավորմանը: Իսկ
այդ ապահովության զգացումը ձեռք է բերվում
աստիճանաբար: Այս առումով շատ կարնոր է բա-
նակի մարտունակությունն ապացուցող կոնկրետ
օրինակներ ի ցույց դնելը: Ընդ որում` որքան ավե-
լի առարկայականորեն ամրապնդված լինեն այդ
հավաստիացումները, այնքան ավելի հիմնավոր Ը
ապացուցելի կընկալվեն դրանք հանրության կող-
մից:

Այս առումով շատ կարնոր է Հայոց բանակի
զորավարժությունների լուսաբանումը: Բանն այն
է, որ զորավարժություններով կարելի է ընդհանուր
պատկերացում կազմել երկրի ռազմական ներուժի
իրական պատկերի մասին: Այսպես կամրապնդի
մեր ժողովրդի հավատը Հայոց բանակի հանդեպ,

Ղ Դ65 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

վստահությունն առ այն, որ մենք ուժեղ ենք, ունակ
պաշտպանվելու թշնամուց: Առհասարակ բանա-
կը, պետական սահմանին տարվող մարտական
հերթապահությունը, թշնամու դիվերսիոն խմբե-
րի ոչնչացման յուրաքանչյուր դեպք, սահմանա-
մերձ գյուղի առօրյան, այստեղի խաղաղ կյանքը,
Արցախյան իրողությունները պետք է լինեն մեր
լրատվամիջոցների անընդհատ ուշադրության
կենտրոնում: Շատ կարնոր է նան զորահանդես-
ների անցկացումը: Զորահանդեսն ուժի ցուցադ-
րություն է, երկրի տնտեսական ներուժի, ռազմա-
կան հզորության արտահայտություն: Այն հզոր
երկրի քաղաքացի լինելու, պաշտպանված լինելու
զգացողություն է հաղորդում մարդկանց: Զուգա-
հեռաբար հարկավոր է նան մեր հասարակության
շրջանում ադրբեջանական զինուժի հանդեպ իրա-
տեսական պատկերացումներ ձնավորել` զերծ սե-
փական հնարավորությունները թերագնահատելու
կամ գերագնահատելու ծայրահեղություններից:
Սույն համատեքստում կարնորագույն խնդիր է
նան նեղլթնիկական ողառակտջտման միտումնեի
կանխումը: Օրվա հրամայականն է ամրապըն-
դել ազգային միասնականությունը` մել ազգ, մեկ
հայՒենին եւկու ոլեջականություն կարգախոսի
շուրջ: Մասնավորապես` հետնողական քարոզ-
չությամբ հարկավոր է առողջացնել Արցախի հան-
դեպ հայաստանյան հանրույթի որոշ հատվածի
դիրքորոշումները, վճռականորեն կանխել բնակ-
չության սոցիալ-տնտեսական դժգոհություններն
Արցախի հետ կապելու ցանկացած փորձ: Դիվա-
նագիտական նկատառումներից ելնելով` Արցախի
անկախ պետականության կարգավիճակով հան-
դես գալը պատճառ դարձավ հայաստանցի-ղա-
րաբաղցի էթնիկական տրոհման ու դրանից բխող
պառակտիչ դիրքորոշումների ձեւավորման հա-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ դ"

մար: Արդյունքում` թե՛ Արցախում, թե՛ Հայաստա-

նի այլ հատվածներում ոմանք Արցախն իսկապես

ընկալեցին որպես «անկախ», Հայաստանից դուրս

մի պետական միավոր: Այստեղ վտանգավորն այն

է, որ ինչպես Արցախի, այնպես էլ Հայաստանի այլ

շրջանների բնակչության մի մասի մոտ կարող են

տեղի ունենալ ազգային ինքնագիտակցության

խորքային փոփոխություններ, երբ արցախցինե-

րի մոտ հայ ազգի հետ սեփական նույնացմանն

աստիճանաբար փոխարինի «ղարաբաղցի» հան-

րույթին նույնացումը, այսինքն նոր` հայ էթնոսից

դուրս գտնվող «ղարաբաղցու» խմբային ինքնա-

գիտակցության ձնավորմանը, իսկ Հայաստանի

տարբեր շրջաններում, ընդհակառակը, արցախա-

հայերին աստիճանաբար ընկալեն հայ էթնիկա-

կան հանրույթից դուրս մի յուրահատուկ հանրույթ:

Գետնաբար` հայաստանցի-ղարաբաղցի դիրքորո-

շումները պառակտող բնույթ ունեն Ա Հայաստանի
պաշտպանունակության համար խիստ վտանգա-

վոր են: ՈՒրեմն` հարկավոր է կանխել ներէթնիկա-

կան պառակտման միտումները` Արցախի հանդեպ

հայաստանյան հանրույթի որոշ հատվածի դիրքո-

րոշումներն առողջացնելով: Հայաստանցի-ղարա-

բաղցի պառակտումը պետք է հաղթահարել ներ-

քին Ա արտաքին տարբերակված քարոզչությամբ՝

թե՛ ՀՀ-ում, թե Արցախում քարոզելով «մեկ ազգ,

մեկ հայրենիք` երկու պետություն» դիրքորոշումը,

ամրապնդելով Հայաստանի տարբեր շրջանների

բնակչության մոտ մեկ ընդհանրական` հայկական
ինքնագիտակցությունը: Այս հա-

մատեքստում Արցախի պաշտպա- Արցախի պաշտպանությունը
նությունը պետք է հրամցվի որպես պետք է հրամցվի որպես Արցա-
Արցախի պաշտպանությունը հա- խի պաշտպանությունը հա-
մայն Հայաստանի պաշտպանվա- մայն Հայաստանի պաշտպան-
ծության գրավական: Զուգահեռա- վածության գրավական:

Ղ --| Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

բար հարկավոր է համոզիչ կերպով ներկայացնել
ՀՀ բնակչությանը, որ երկրի քաղաքական, տնտե-
սական ոլորտներում արցախցիների դերի մասին
պատկերացումները չափազանցված են ն մի-
տումնավոր շահարկվում են մի շարք ուժերի կող-
մից:

3.4.4. Թու՛քեւի հանդեոլ իատեսական
ոլաՏկեացումնեւի ամաոլնդումը

Երկրի հանրությունը հնարավոր պատերազմին
հոգեբանորեն պատրաստելու կարնոր բաղադրիչ-
ներից է մեզանում թուրքերի հանդեպ իրատեսա-
կան պատկերացումների ամրապնդումը: Հարկա-
վոր է անընդմեջ հանրային ընկալումներում թարմ
պահել Թուրքիայից ն Ադրբեջանից բխող սպառնա-
լիքի աներկբայության գիտակցումը, համոզմունքն
առ այն, որ Թուրքիայի Ա Ադրբեջանի թշնամական
կեցվածքը մեր հանդեպ կայուն է, ըստ այդմ՝ տնա-
կան, քանզի պայմանավորված է մեր` հայերիս ն
թուրքերի, այդ թվում ն անդրկովկասցի թուրքերի
էթնոքաղաքական շահերի հակադիր, իրարամերժ
լինելով, ինչպես նան մեր ն նրանց միջն առկա
քաղաքակրթական տարբերություններով: Տվյալ
դեպքում խոսքն իրատեսական, առողջ ոյաՇտոյա-
նական դիրքորոշման մասին է, որն արտահայտում
է առկա իրողությունները:

Այստեղ հատկապես շեշտենք, որ ասվածը չի
ենթադրում թուրքերի, այդ թվում նան անդրկով-

կասցի թուրքի հանդեպ շինծու փաստարկներով
արհեստականորեն տոտալ ն իռացիոնալ անհան-

դուրժողականության սերմանում: Բնավ ո՛չ. խոսքն
առող`՝։ պաշտպանական դիրքորոշման մասին
է, անդրկովկասցի թուրքերի հանրույթից բխող
վտանգի հանդեպ զգոնությունը մշտարթուն պա-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Դճղ

հելու մասին, որն ընդամենը արտահայտում է առ-
կա իրողությունը ն թույլ է տալիս սթափ գնահատել
վտանգը` պատրաստ պահելով դիմակայել դրան:
Հարկ է հստակ գիտակցել, որ վերջին տարիներին
Ադրբեջանում տարվող տոտալ հայատյացության
քարոզչությունն անհետնանք մնալ չի կարող: Եվ
ուրեմն` հարկավոր է հայության գիտակցության
մեջ` հետնողականորեն ակտիվացնել «թուրքը
մնում է թուրք» ճշմարտությունը: Այդ կերպ է միայն
հնարավոր սթափ գնահատել մեզ սպառնացող
վտանգը Աե պատրաստ լինել դիմակայել դրան:
Հակառակ պարագայում թուրքական ցանկացած
վայրագություն մեզ համար կլինի անսպասելի,
հետնաբար՝ կորուստներն էլ` մեծ:

ՀՀ նե Արցախի հանրությանը հնարավոր պա-
տերազմին հոգեպես պատրաստելու, հայության
հոգեկերտվածքում թուրք-ադրբեջանական հան-
րույթի հանդեպ իրատեսական պատկերացման
ամրապնդման, այդ երկրի հանրությունից բխող
վտանգի զգացումը մշտարթուն պահելու նպա-
տակով անհրաժեշտ է հասարակական մեծ հնչո-
ղություն հաղորդել ադրբեջանական ագրեսիայի
յուրաքանչյուր դրսնորման: Այստեղ հարկ է ման-
րամասնել:

Տվյալ դեպքում խոսքն իրականության առան-
ձին կողմերն անհարկի չափազանցնելով թշնա-
մու կերպար ձեավորելու մասին չէ: Մեր հանդեպ
անդրկովկասցի թուրքերի թշնամանքն իրողություն
է. ավելին` ադրբեջանական հանրույթն ագրեսիա-
յի տարատեսակ դրսնորումների կայուն պարբե-
րականությամբ հուշում է մեզ իր թշնամի լինելու
մասին: Այս դեպքում մենք պարզապես պարտա-
վոր ենք մեր հասարակությանը տեղեկացնել այդ
մասին, ի ցույց դնել իրականությունն այնպի-
սին, ինչպիսին որ այն կա: Անտեղյակությունը Ա

Ղ ԴՂԾԹ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Անտեղյակությունը ն կամ կամ ինքնախաբեությունը կբերի
ինքնախաբեությունը կբերի զգոնության կորստի ն հերթա-
զգոնության կորստի ն հերթա. կան ցեղասպանության: Հետնա-
կան ցեղասպանության: բար` հայ հանրույթի զգոնությու-

նը մշտարթուն պահելու համար
անհրաժեշտ է հետնողականորեն, շարունակա-
բար մանրամասնորեն լուսաբանել պատմության
աղավաղման յուրաքանչյուր փորձ, ադրբեջանա-
կան պաշտոնյայի յուրաքանչյուր ագրեսիվ թշնա-
մական հայտարարություն, հրադադարի խախտ-
ման յուրաքանչյուր դեպք, սահմանամերձ գյուղե-
րի գնդակոծության յուրաքանչյուր փաստ, ավելին՝
հնարավորության դեպքում տեսագրել այդ գնդա-
կոծությունը, դրա հետնանքները ն ցուցադրել հե-
ռուստատեսությամբ` զուգահեռաբար ներկայաց-
նելով մեր զորքերի համարժեք պատասխանը: Ընդ
որում ադրբեջանական ագրեսիայի դրսնորում-
ներին անհրաժեշտ է անդրադառնալ դրանց հեր-
թական տարելիցների կապակցությամբ: Այսպես
օրինակ՝ մեզանում քչերին է հայտնի, որ 1991 թ.
հունվարի 22-ին Ադրբեջանի կառավարությունը
որոշում է կայացրել ոչ միայն արգելել Արցախում
հայ եկեղեցու գործունեությունը, այլն վերացնել
Գանձասարի ն Ամարասի վանքերը25: Տեղին կլի-
նի հայության հիշողության մեջ պարբերաբար
թարմացնել այդ բարբարոսական մտադրության
մասին, որն իրականություն չդարձավ մեր հաղթա-
նակի շնորհիվ միայն: Գակառակ դեպքում Գանձա-
սարն ու Ամարասը կկիսեին Ջուղայի խաչքարերի
ճակատագիրը:
Պակաս ազդեցիկ չէ նան ադրբեջանցի թուրքե-
րի կամ նախկին կովկասի թաթարների վայագու-
թյունների մասին օտարերկրացիների, հատկապես

5 Նալչաջյան Ա., «էթնիկական հոգեբանություն», Երնան,
2001, էջ 137:

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Դ Ղ

անվանի անձանց վկայություններն ու բնորոշում-
ները հաճախակի հիշատակելը: Դա է՛լ ավելի կշեշ-
տի ադրբեջանական հանրույթից բխող վտանգի
օբյեկտիվ բնույթը, թույլ կտա մեզանում ակտիվ
պահել Ադրբեջանից բխող վտանգի գիտակցումը:

Ասվածի համատեքստում տեղին է անդրադառ-
նալ պետական անվտանգությանը սպառնացող
մի երնույթի Աս. խոսքն անդրկովկասցի թուրքերի
հանդեպ հանդուրժողականության մակերեսային
քարոզչության մասին է:

Բանն այն է, որ վերջին տարիներին մեզանում
որո. հասարակական կազմակերպությունների
կողմից տարվում է ադրբեջանցի թուրքերի հան-
դեպ հանդուրժողականության քարոզչություն, որի
համար վերջիններս դրամաշնորհներ են ստանում
մի շարք արնմտյան հիմնադրամերից: Իրականում
այդ դրամաշնորհային հանդուրժողականությունը
պարունակում է միակողմանի զիջողականություն
ն հայրենասիրության, առողջ ազգայնականության
վարկաբեկում, երբ վերջիններս որակվում են որ-
պես ծայրահեղականություն: Ասվածի վառ օրի-
նակն է տխրահռչակ Գեորգի Վանյանի նախաձեռ-
նությունը՝ Երւանում ադրբեջանական ֆիլմեր ցու-
ցադրելու վերաբերյալ, ֆիլմեր, որոնք ունեին ակն-
հայտ քաղաքական-քարոզչական ենթատեքստ:
Վանյանի քարոզած հանդուրժողականությունն
ընդամենը ադրբեջանական քարոզչության թեզերը
տարածելու մի ձն է: Ընդ որում՝ այդ քարոզչության
թիրախը ՀՀ ն Արցախի մատաղ սերունդն է, որն
անդրկովկասցի թուրքերի հետ համատեղ կյան-
քի փորձ չունի: Դժվար թե մեզանում գտնվի մեկը,
ով չցանկանա խաղաղություն: Մինչդեռ այն հան-
դուրժողականությունը, որ մեզ է մատուցվում Բաք-
վի դրաճաշնորհային կամակատարների կողմից,
ենթադրում է Արցախի հանձնում, ինչը նշանակում է

Ղ Դ» Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

հայաթափում, այլ ոչ թե խաղաղություն: Եվ դա այն
դեպքում, երբ անդրկովկասցի թուրքերի հանրույթը
մեր հանդեպ բնավ հանդուրժող չէ, ավելին՝ այդպի-
սին չի դառնա նան տեսանելի հեռանկարում, երբ
հայատյացություն քարոզվում է պաշտոնապես:

Ադրբեջանում տիրող հայատյացության մասին
կարելի է պատկերացում կազմել 2005 թ. Հետա-
քննող Լրագրողների «Ռեգիոն» հետազոտական
կենտրոնի կողմից հրապարակված «Ճքոճիոտ տ
Ճ3Յ6ճքԾՅԱՈ ՅԻ ԻԷճ ոճքճոյյետ "Իտ Խոքճ, Էտ. 8ՕՌԻԵԼՈ՞"»
ուսումնասիրությունից: Վերջինիս արժեքն այն է,
որ այստեղ բերված են տվյալներ երկու հասարա-
կությունների փոխադարձ հանդուրժողականութ-
յան մակարդակի մասին: Այդ նպատակով կատար-
ված հարցումներն անց են կացվել ն՛ Ադրբեջա-
նում, ն Վայաստանում: Յուրաքանչյուր երկրում
հարցման է ենթարկվել 1000-ական մարդ: Այստեղ
մենք կանդրադառնանք այդ արժեքավոր ուսում-
նասիրության մի փոքր հատվածին միայն:

Այսպես` պարզվել է, որ Ադրբեջանում հարցման
1000 մասնակիցների 93,546-ը ձայաստանը համա-
րում է թշնամի երկիր: Պարզվել է նան, որ հարցման
մասնակիցների 85,1976-ը հայերին արհամարհում է,
76,996-ը հայերի հանդեպ համակված է զայրույթով,
իսկ 41,696-ը անթաքույց ատելությամբ»: Հարկ
է նշել, որ վերը նշված հետազոտությունն անց էր
կացվել 2005 թ.-ին: Անցել է տասը տարի: Այդ տասը
տարիների ընթացքում Ադրբեջանում կարծես թե
ոչինչ չի փոխվել, հայատյացության քարոզչությու-
նը շարունակվում է նույն թափով, իսկ դա նշանա-
կում է, որ ադրբեջանական հասարակության մի
ստվար հատվածի մոտ հայատյացության դիրքո-

30 ՃքԽՇԻ/Ջ է ՃՅՇքՇԾՅԱՈԿՁԻ Էմ ոճքծոյ ԵՏ "հտ. Խտքճ, Իտ 8ՕՄԻԵԼ.-
Էքծտճի, ՄՇռոճոօտ2716ՈԵՇԽՈԽ պճԷոք "Քճղոօհ՛ 7/քոշոտօւ08-
քՅՇՇոճղօ8816ո6Ա, 2005.

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Դ

րոշումներն ավելի են արմատավորվել:

Այս տվյալները լրացուցիչ մեկնաբանության
կարիք ունեն: Մասնավորապես` հատուկ ուշադ-
րության է արժանի հարցման մասնակիցների
85,126-ի կողմից հայերին արհամարհելու հանգա-
մանքը:

Բանն այն է, որ հույզերի Ա, մասնավորապես
արհամարհանքի ուսումնասիրությունն ի հայտ
է բերում հետնյալ օրինաչափությունը. «արհա-
մարհանքն առաջանում է ոչ միայն միջանձնային
շփումներում, ոչ միայն երկու մարդկանց միջն առ-
կա հարաբերություններում, այլն մրցակցող թիմե-
րի Ա նրանց երկրպագուների միջն: Արհամարհան-
քը կարող է լինել առանձին ընտանիքի, որոշակի
շրջանի կամ քաղաքի բնակիչների, դասակարգի,
էթնիկական խմբի կամ ամբողջ ռասայի բնութա-
Գիրը»3՛-: Բացի այդ, ապացուցված է, որ արհա-
մարհանքը «հաճախ առաջանում է ոչ թե առան-
ձին, մեկուսացված, այլ կամ զայրույթի, կա՛մ
զզվանքի, կա՛մ էլ երկուսի հետ միաժամանակ:
Այս երեք հույզերի խումբն անվանում են թշնամա-
կան եռյակ»3:: Հետնաբար՝ վերը նշված հետազո-
տության արդյունքներն ակնհայտորեն վկայում են,
որ ադրբեջանական հասարակության ճնշող մե-
ծամասնությունը հայության հանդեպ համակված
է թշնամանքով: Ի դեպ, ուշադրության է արժանի
հույզերի հոգեբանության անվանի ամերիկյան հե-
տազոտող Քերոլ է. Իզարդի հետնյալ համոզմուն-
քը, որ «բոլոր նախապաշարմունքները Ա, այսպես
կոչված, «սառնասրտորեն» կատարված սպա-
նություններն արհամարհանքի հետնանք են»33

37 Սօքքօո 3. Ս3Յռթո, Ոռ«օոօոոտ 5Մօպոտ, ՇՈ6, 1999, օք. 281.
3:Նալչաջյան Ա., Հոգեբանության հիմունքներ, Երնան, 1997,
446 էց:

3 Կ«օքքօո 3. Ս3Յոթո, Ոռ«օոօոոտ 5Մօւոտ, ՇՈ6, 1999, օք. 290.

Ղ ՂՅՂ Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Քերոլ է. Իզարդի հետազոտություններով պարզ-
վել է, որ արհամարհանքը սերտորեն կապված
է գերազանցության զգացողության հետ: Բանն
այն է, որ եթե մարդ արհամարհում է որնէ մեկին,
ապա վերջինիս համարում է ցածրակարգ, մարդ-
կային որակներից զուրկ մեկը, որին վնասելու մեջ
դատապարտելի ոչինչ չի տեսնում: Արհամարհան-
քը դյուրացնում է բռնության գործադրումը, հոգե-
բանական տարածություն ստեղծում ագրեսորի
ն զոհի միջն` ազատելով ագրեսորին իր բռնա-
րարքի համար բարոյական ապրումներից` առա-
ջին հերթին մեղքի ն ամոթի զգացումներից: Բնավ
պատահական չէ, որ հիտլերյան քարոզչությունը
հրեաներին, սլավոններին, գնչուներին հռչակում
էր «ենթամարդիկ», ցածրակարգ ռասա՝ այդ կերպ
նրանց հանդեպ գերմանական հասարակության նե
բանակի անձնակազմի մոտ խորը արհամարհանք
առաջացնելով: Վետնաբար՝ պետք է հաշվի առնել,
որ արհամարհանքը վայրագության հոգեբանա-
կան նախադրյալներից է: Հետնաբար` թշնամանք
ասվածը, անկախ այն բանից, թե ում դեմ է այն
ուղղված, հուզական բարդույթ է, զգացմունք, որի
կառուցվածքային բաղադրիչներից մեկն արհա-
մարհանքն է: Այլ կերպ ասած՝ որնէ մեկի հանդեպ
վառ արտահայտված արհամարհանքը մատնում է
նրա հանդեպ թշնամանքի առկայությունը:

Ողջ վերը նշվածից հետնությունը մեկն է, որ
ադրբեջանական հանրույթի մի ստվար հատված
առանց վարանելու պատրաստ է կրկնել Սումգայի-
թը, եթե իհարկե հայությունը թուլանա ն կորցնի իր
զգոնությունը: Հետնեաբար` ինչպիսի՞ հանդուրժո-
ղականություն է մեզ հրամցնում այս դրամաշնոր-
հային իխնաղաղասիրությունը. հանդուրժողակա-
նություն հայի տեսակի հանդեպ թշնամու վայրի
անհանդուրժողականության ու ատելության, նրա

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 155

կողմից մեր իսկ հայրենիքում մեր ապրելու իրա-
վունքը չընդունելու հանդե՞պ: Կրկնենք, անդր-
կովկասցի թուրքերը մեր հանդեպ, մեղմ ասած,
հանդուրժող չեն, այդպիսին չեն դառնա նան
ապագայում: Նման պայմաններում միակողմանի
հանդուրժողականությունը խիստ վտանգավոր է:
Ադրբեջանական վայրագություններին, հախուռն
ագրեսիվությամբ հագեցված կույր ռւանշիստա-
կան կոչերին ի պատասխան հանդուրժողակա-
նություն քարոզելը նշանակում է ժխտել իրակա-
նությունը Ա բթացնել հայ հանրույթի զգոնությունը:
Վտանգն այն է, որ այս դեպքում անդրկովկասցի
թուրքը հային ընկալում է իբրն թույլ զոհ: Ագրե-
սիայի ասպարեզում ժամանակակից հոգեբա-
նության ձեռքբերումները փաստում են, որ զոհի
խաղաղասիրական կեցվածքը ագրեսորի կողմից
ընկալվում է իբրն թուլություն, հեգնանք է առա-
ջացնում Ա ուժեղացնում է նրա ագրեսիվ մղումնե-
րը, առավել Աս, եթե ագրեսորը չի զղջում իր կամ
իր նախնիների կատարած բռնարարքների հա-
մարտ: Միակողմանի հանդուրժողականությունը
վտանգավոր է ն միայն բթացնում է հայ հանրույթի
զգոնությունը: Հետնապես, հարկավոր է խոչընդո-
տել նման գիտականորեն սնանկ, մակերեսային
հանդուրժողականության տարածմանը: Անշուշտ
մենք չպետք է հայելային անդրադարձի տրամա-
բանությամբ կույր ատելության քարոզչություն ծա-
վալենք թուրքերի հանդեպ: Ծայրահեղությունների
տրվել չի կարելի. մենք պետք է պահպանենք մեր
մարդկային դեմքը: Սակայն հայության դիրքորո-
շումները պետք է լինեն առավելագույնս իրատե-
սական: Մենք ապրում ենք թշնամու հարնանութ-

յամբ, որից վտանգ է բխում: Աչք փակել այդ վտան-

3 էՅոՈԿՅՈԵՑՒ Ճ., ՐԻօո«ՕոօՈ/ՎԾՕԵՅՑ ՇՅԽՕ381117718 7 Ձղք6օ-
ՇՄՑ, Էքօ8ՅԻ, 2000, օք. 276, 278.

Ղ «165 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

գի վրա ն տրվել ինքնախաբեության նշանակում է
դատապարտվել նորանոր ցեղասպանությունների:
Ընդ որում` մենք այստեղ միտումնավոր ենք գոր-
ծածում թշնամի բառը, քանզի միայն այդ բառն է
ճշգրտորեն արտահայտում իրարամերժ շահեր հե-
տապընդող երկու էթնիկ հանրույթների հարաբե-
րությունների բնույթը:

Ադրբեջանական հանրույթի թշնամական լի-
նելը, նրանից բխող վտանգը սթափ գիտակցելով
հանդերձ հարկավոր է միաժամանակ պատրաստ
լինել նրա հետ ինչ-ինչ հանգամանքներում հարա-
բերվել: Ասվածը մեկ նախադասությամբ հնչում է
հետնյալ կերպ՝ պատրաստ լինել թշնամուց պաշտ-
պանվելուն, պատրաստ լինել թշնամու հետ հարա-

բերվելուն: Մեզանում պետք է տի-
անդրկովկասցի թուրքի հետ րապետող լինի ոա ԴորՔորո-
փոխշահավետ համագործակ- շումը. պատրաստ լինել անդրկով
ցության, հանդուրժել նրա կասցի թուրքի հետ փոխշահավետ
ապրելու Ա պետություն կեր- համագործակցության, հանդուրժել
տելու իրավունքը, սակայն ո՛չ նրա ապրելու ն պետություն կեր-
ի հաշիվ մեր անվտանգության, տելու իրավունքը, սակայն ո՛չ ի հա-
ո՛չ մեր պատմական հայրենիթջի շիվ մեր անվտանգության, ոչ մեր
տարածքի վրա, ո՛չ մերքաղա- պատմական հայրենիքի տարածքի

Պետք է պատրաստ լինել

քակրթությունը ոչնչացնելու վրա, ո՛չ մեր քաղաքակրթությունը
ն մշակութային կողոպուտի ոչնչացնելու Ա մշակութային կողո-
գնով՝ բացառելով տարածքա- պուտի գնով բացառելով տարած-
յին զիջումները: քային զիջումները:

Ի դեպ, հատկանշական մի
փաստ: Ադրբեջանցիները հրաժարվում են համա-
գործակցել միջազգային կառույցների հետ այն
դեպքերում, երբ դա հակասում է իրենց պետական
շահերին: Այսպես, ադրբեջանցի հոգեբան Ազադ
Իսազադեի վկայությամբ, իրենք ժամանակին հրա-
ժարվել են համագործակցել մի արտասահմանյան
կազմակերպության հետ ադրբեջանցի «փախստա-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ ԴՂ7

կան» երեխաների հոգեբանական վերականգնման
շրջանակներում, քանի որ դրան զուգահեռ խնդիր
էր դրված նան վերացնել հայերի հանդեպ թշնա-
մու կերպարը: Իսազադեն դա հիմնավորում է նրա-
նով, որ դեռ պարզ չէ, թե ինչպիսի վերջ է սպասում
արցախյան հիմնախնդրին: Ըստ նրա` եթե բանը
հասնի պատերազմին, ապա այդ դեպքում հայե-
րի հանդեպ թշնամու կերպարի բացակայությունը
կնշանակի «ռիսկի ենթարկել մարդկանց (ադրբե-
ջանցիների) նս մեկ սերունդ»35:

Պատկերացնելու համար, թե ինչ խորը արմատ-
ներ ունի հայատյացությունը թուրքական, նան
անդրկովկասցի թուրքերի հոգեկերտվածքում,
հարկավոր է ուսումնասիրել հայերի վերաբերյալ
նրանց ասացվածքները: Մեզանում թուրք հանրույ-
թի հանդեպ իրատեսական պատկերացումներն
ամրապնդելու, չխաբվելու, թուրքի իրական կեր-
պարը մշտարթուն պահելու համար հարկավոր է
պարբերաբար հիշատակել դրանք: Ստորն մենք
կհամեմատենք թուրքերի մասին հայոց ասաց-
վածքները հայերի մասին թուրքերի ասացվածք-
ների հետ: Նշենք, որ նման համեմատական հետա-
զոտության գիտագործնական արժեքն ահռելի է,
քանզի թույլ է տալիս իրատեսական պատկերա-
ցում կազմել մեր ն թուրքերի քաղաքակրթական
անհամատեղելիության մասին:

Հարյուրամյակներով թուրքերի հետ հարաբեր-
վելու կենսափորձը, թուրքի մասին պատկերա-
ցումները հայ էթնիկ հանրույթի հոգեկերտվածքում
բյուրեղացել են նրանց մասին մի շարք առողջ դիր-
քորոշումներումներում, որոնք կենցաղում դրսնոր-
վում են ասացվածքների տեսքով: Վերջիններս հա-

35 ՃքՄՇԻՄՋ 7 ՃՅ6քԾՅՁՈԼԹԵՅԻ ԻՁ ոՇքծոմՀԵ6 "Իմ ԽՄքՅՁ, Է/7 ՑՕՄԻԵ/ ''.
- ԷքՅՅԻ, /Շօոճոօ8816ՈԵՕԽ/Մ Լլ6հւք ''Ք6Ո/ՕԻ'" 78/քոՅուտօ108-
քՅօօոճոօՑ876Ո6մ, 2005, Շք. 62.

Ղ 1:23 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

յության հոգեկերտվածքում ակամա ակտիվանում
են ադրբեջանական ագրեսիայի հերթական դրսե-
վորումից հետո: Գատկանշական հանգամանք, որ
մեզանում թուրքերի հանդեպ առկա ասացվածքնե-
րում չկա ագրեսիվ անհանդուրժողական, նվաճո-
ղական բովանդակություն: ճիշտ հակառակը՝ այս-
տեղ առկա է առողջ պաշտպանական դիրքորոշում:

Հայության շրջանում թուրքի հանդեպ տարած-
ված ասացվածքներն իրենցից ներկայացնում են
թուրքի հարնանությամբ առյահով աղղելուն, նա
բռնության զոհի չվեւածվելուն ուղղված հայության
հարմարվողական ռազմավարություն: «Թուրքը
մնում է թուրք» վերջիններիս յուրահատուկ խտա-
ցումը պետք է համարել, որն իդեպ ոչ թե կարծրա-
տիպ է, այլ ասացվածքի տեսք ստացած կենսա-
փորձ, այսինքն` օբյեկտիվ իրականության արտա-
ցոլում հայոց հոգեկերտվածքում: Հետնեապես,
նրանց հաճախակի հիշատակումը հայաստանյան
հանրույթի շրջանում ձեավորում է անդրկովկաս-
ցի թուրքի հանդեպ ոչ թե տոտալ ատելություն ն
անհանդուրժողականություն, այլ նրա պոտենցիալ
բռնությանը հակազդելու առողջ պատրաստակա-
մություն: Այսպես օրինակ, երբ մենք ասում ենք
«թուրքը մնում է թուրք», ապա հասկանում ենք, որ
թուրքն ամեն վայրկյան կարող է շինծու, կեղծ բար-
յացակամությունից անցնել բռնությունների ն ըն-
դամենը:

Մինչդեռ հայերի մասին թուրքերի, այդ թվում ն
ադրբեջանցի թուրքերի մոտ առկա ասացվածքնե-
րը հագեցած են ագրեսիայով: Ըստ էության, դրանք
ակնհայտ անհանդուրժողականություն, նախա-
պաշարմունք սերմանող կարծրատիպեր են: Օրի-
նակ՝ անդրկովկասցի թուրքերի մոտ տարածված է
հետնյալ ասացվածքը՝ «Հասան-Հասան բոյասան,
էրմենին քյոքը քյասասան»` «Հասան-Հասան մե-

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 15

ծացիր, հայի արմատը կտրիր»55: Նույնակա՞ն է
արդյոք իր բովանդակությամբ այս ասացվածքը
մեզանում տարածված «թուրքը մնում է թուրք»-ի
հետ: Իհարկե ո՛չ, քանզի այստեղ առկա է տոտալ
անհանդուրժողականություն, ատելություն ն իռա-
ցիոնալ ագրեսիա ծնող նախապաշարմունք:

Ահա այսպիսի ժողովրդական բանահյուսության
առկայությունը հիմնավորում է այն աներկբա
ճշմարտությունը, որ հայերի ու անդրկովկասցի
թուրքերի համակեցությունն անհամատեղելի է
միննույն պետության շրջանակներում: Ընդ որում՝
այս ասացվածքն իր բնույթով եզակի չէ: Անդրկով-
կասցի թուրքերի ժողովրդական բանահյուսությու-
նը ներծծված է հայատյացությամբ, որ դժվար է բա-
ցատրել զուտ էթնոքաղաքական շահերի բախման
ռացիոնալ բացատրությամբ, հայատյացություն,
որ թերնս ունի զուտ հոգեբանական ծագում՝ ամե-
նայն հավանականությամբ կապված էթնիկա-
կան թերարժեքության բարդույթի հետ: Նման ժԺո-
ղովրդական բանահյուսությունն է պարբերական
դարձրել հայոց հանդեպ բռնությունը ժամանա-
մակից Ադրբեջանի գոյության տարբեր ժամանա-
կահատվածներում, բռնություն, որը հենց նման
ասացվածքների շնորհիվ ի սկզբանե ստացել է
զանգվածային բնույթ: Նման ասացվածքներն են
հոգեբանորեն նախապատրաստում հայերի հան-
դեպ բռնությունը, դյուրացնում նե հավանական
դարձնում այն ցանկացած պահի՝ ձերբազատելով
անդրկովկասցի թուրքին կատարածի համար բա-
րոյական ապրումներից: Այս ասացվածքով անդր-
կովկասցի թուրքերի սերունդներ են ձնեավորվել
ն նորանորներն են ձեավորվում: Այս ասացվածք-

3 ՂաՒախանյան Լ. , էթնիկական ստեեոտիողեի ողառտոլանա-
կան ֆունկցիան, թեկնածուական ատենախոսություն, Եւնան,
2009:

Ղ 50 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ների միջոցով էլ ատելությունը հայոց հանդեպ
փոխանցվում է սերնդեսերունդ: Հենց այս ասաց-
վածքների պատճառով էլ թուրքը մնում է թուրք:

Ժողովրդական բանահյուսությունն ազգի հո-
գեկերտվածքի հայելին է: Ասացվածքները ժԺո-
ղովրդական բանահյուսության մասն են կազմում:
Ժամանակակաից հոգեբանական գիտության դիր-
քերից ասացվածքը սոցիալական դիրքորոշման
տեսակ է: Իսկ սոցիալական դիրքորոշում ասելով
հարկ է հասկանալ այնպիսի հոգեբանական կազ-
մավորում, որը բնորոշ է տվյալ հանրույթի անդամ-
ների մեծամասնությանը. կազմավորում, որը նա-
խորդում է գործունեությանը, պայմանավորում,
ուղղորդում նրա ընթացքը, իմաստավորում է այն:
Ասացվածքներում կարելի է տեսնել ազգի իղձերը,
նպատակները: Կարծրատիպը, էթնիկական դիրքո-
րոշում է, որ իր հերթին սոցիալական դիրքորոշման
տեսակ է: Ինչպես բոլոր մյուս դիրքորոշումները,
այնպես էլ ասացվածքները մոտիվացնում Ա կան-
խորոշում են ազգի մեծ մասի գործունեությունը:
Հարկ է նկատի ունենալ, որ ասացվածքը, իբրն
սոցիալական դիրքորոշման տեսակ, միաժամա-
նակ նան էթնիկական սոցիալականացման միջոց
է. ասացվածքն աշխարհայացք, համոզմունքներ
է ձեավորում: Հենց դրանում է ասացվածքի սո-
ցիալականացնող, դաստիարակող գործառույթը:
Եվ ուրեմն, իմանալ տվյալ էթնոսի ժողովրդական
բանահյուսությունը, ասացվածքները նշանակում
է կանխատեսել այդ էթնոսի ներկայացուցիչնե-
րի հնարավոր վարքը տարաբնույթ պրոբլեմային
իրավիճակներում:

Վերը նշված ասացվածքն ագրեսիվ սոցիալա-
կան դիրքորոշում է ն վառ կերպով արտահայտ-
վում է անդրկովկասցի թուրքերի վերաբերմունքը
հայոց հանդեպ: Այն իր բնույթով շովինիստական է,

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Է» Ղ

իր էությամբ՝ ագրեսիայի դրսնորման նախապատ-
րաստական փուլ: Այն ծնում է հայատյացություն,
մարդատյացություն, արթնացնում է թուրքի վայ-
րի բնազդները: Հատկանշականն այն է, որ վերը
նշված ասացվածքը հստակորեն ուղղորդված է
անդրկովկասցի թուրքերի մատաղ սերնդին: Մինչ-
դեռ ամերիկյան սոցիալական հոգեբանների ն
պերսոնոլոգների հետազոտությունները ցույց են
տալիս, որ մարդկանց մեծամասնությունը նախա-
պաշարմունքները պատրաստի ձնով յուրացնում է
մանուկ հասակում` այդպիսով չունենալով ստաց-
ված տեղեկությանը քննադատաբար մոտենալու
հնարավորություն: Հետագայում, մանավանդ ին-
նից տասնմեկ տարեկանում, մեծահասակների
ազդեցության տակ այդ նախապաշարմունքներն էլ
ավելի են կարծրանում, ինչի արդյունքում դրանք
արդեն հետագայում փոփոխելը դառնում է գրեթե
անհնարին: Ինչպես հայտնի է կարծրատիպերն
ու նախապաշարմունքները տվյալ հանրույթի ինք-
նագիտակցության մի մասն են3տ: Այդ է պատճառը,
որ հակահայկական կարծրատիպացված ագրեսիվ
ասացվածքները կայուն են, այնքան կայուն, որ
չվերացան անգամ յոթանասունամյա խորհրդա-
յին իշխանության կողմից պարտադրված եղբայ-
րության ընթացքում: Ավելորդ է ասելը, որ վերջին
տարիների հայատյացության քարոզչության արդ-
յունքում դրանք էլ ավելի ամրապնդված կլինեն
ադրբեջանական հանրույթի մոտ: Պատահական
չէ, որ վերը հիշատակված «Ռեգիոն» կենտրոնի
հետազոտության համաձայն` Ադրբեջանում հա-
յության հանդեպ ատելությամբ առաջին հերթին

37 յքԵօ Շ. 8., ՄՇ օքոԿՏՇաճտ 51Եօոօրոտ, ՄՕՇՇԵՑՁ, 1998.
38 ՇօոոՅոօ6Յ Լ. 7., ՈՇ»«Օոօոոտ ԽԾՉԵՅՂԻՔՎՇՇԿՕԻ հոթ» ծհԻօՇո/,
Ո/ՕՇԵՑՁ, 1998, Շք. 66.

Ղ 5» Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

աչքի է ընկնում երիտասարդությունը»ջ: Եվ արժե՞
արդյոք զարմանալ, որ Ադրբեջան պետական կազ-
մավորումում Ռամիլ Սաֆարովներ են ծնվում, որ
հենց Ռամիլ Սաֆարովներն են ընկալվում որպես
հերոս: Այդտեղ Սաֆարովները պահանջված են:

Ի դեպ, Սաֆարովի վերաբերյալ. Ալինյան կլանը
նախընտրական շրջանում, այն էլ հարաճուն ճգնա-
ժամի պայմաններում պարզապես չէր հերոսացնի
Ռամիլ Սաֆարովի կերպարը, թույլ չէր տա իր տար-
բեր տրամաչափի չինովնիկներին հնչեցնել հայկա-
կան քաղաքացիական ինքնաթիռները կործանելու
սպառնալիքներ, եթե այդ քայլերն անընդունելի,
մերժելի լինեին անդրկովկասցի թուրքերի հան-
րության համար: Ալինյան կլանը գիտակցում է, որ
այդ քայլերն անդրկովկասցի թուրքերի շրջանում
պոպուլյար են: Ալինը վստահ է, որ քաղաքական
առումով իր այդ քայլն իրեն դիվիդենտներ կբերի,
վստահ է նան, որ թերնս բացի մեծ պատերազմ
սանձազերծելուց աշխարհի «մեծամեծերն» իր
ցանկացած հակահայկական քայլ ներելու են, այդ
իսկ պատճառով դիմել ն դիմելու է նման քայլերի:
Ի դեպ, սա այն եզակի դեպքն է, որ ընդդիմություն
- իշխանություն հակասություն չկա, քանզի անդր-
կովկասցի թուրքերի հանրությունն ապրում է ահա
այսպիսի խեղված արժեքային համակարգով, երբ
ինքնին հայ սպանելն ընկալվում է որպես սխրանք:
Անկասկած Սաֆարովի կերպարն օգտագործվելու
է մեր հանդեպ ատելությունն էլ ավելի սրելու, հնա-
րավոր պատերազմում անդրկովկասցի թուրքերին
վճռական գործողությունների պատրաստելու հա-
մատեքստում:

Ռամիլ Սաֆարովի հերոսացմամբ թուրքերը

Թ. ՃքԶԽՇԻՄՔ Բ /ՃՅՇքԾՅԱՈԿՁԻ ԻՃ ոճքծճոյե6 "ոտ Խտքճ, Իտ 8ՕՄԻԵԼ".-
Էքծտճի, ՄՇռոճոօտ2716ՈԵՇԽՈԽ պճԷոք "Քճղոօհ՛ 7/քոշոտօւ08-
քՅՇՇոճղօ8816ո6Ա, 2005.

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Է |

կրկին անգամ ի ցույց են դնում էթնիկական անհա-
մատեղելիության հանգամանքը, հիմնավորում
այն, որ միննույն պետության կազմում հայի ու
թուրքի համակեցություն ապահովել անհնարին է:
Իսկ ահա անխուսափելի հարնանության խաղաղ
լինելու գրավականը մեկն է՝ անդրկովկասցի քթուր-
քերի ընկալումներում պետք է հստակ լինի՝ իրենց
հայատյացությանը հագուրդ տալու յուրաքանչյուր
փորձ կունենա աղետալի հետնանքներ:
Այսպիսով չի կարելի տրվել պատրանքի, թե
հայատյացությունը միայն ալինյան իշխանության
մենաշնորհն է: Պատրանքների տեղ պարզապես
չկա: Հնարավոր իշխանափոխությունն Ադրբեջա-
նում այդ առումով ոչինչ չի փոխի: Բաքվի պաշ-
տոնական դիրքորոշումը կմնա նույնը: Այդպես է,
քանզի Ադրբեջանում պարզապես չկա մի այնպի-
սի քաղաքական ուժ, այնպիսի հանրային գործիչ,
ում դիրքորոշումները սկզբունքորեն տարբերվեն
ալինյան կլանի դիրքորոշումից: Ագրեսիվ ծավա-
լապաշտությունն ու հայատյացությունը բնորոշ
են Ադրբեջանի քաղաքական դաշտի անխտիր
բոլոր դերակատարներին: Տարօրինակ այստեղ
ոչինչ չկա, քանզի այդ դիրքորոշումները բնորոշ
են անդրկովկասցի թուրքերի ողջ հանրույթին: Այն
հասարակությունը, որի ֆոլկլորը հագեցած է ատե-
լությամբ, պարզապես չի կարող իշխանության
բերել այնպիսի քաղաքական ուժ, որը զերծ լինի
հայատյացության ախտից: Աքրամ Այլիսլիներն
այսպիսի հասարակությունում եզակի բացա-
ռություններ են: Հետեաբար` չկա նան որնէ հիմք
կարծելու, թե Ադրբեջանի «ժողովրդավարացման»
արդյունքում արցախյան կարգավորման գործըն-
թացները կարագանան: Ուստի՝ ինչ իշխանություն
էլ որ լինի Բաքվում, ով էլ որ փոխարինի Ալինին,
չի վարանի հագուրդ տալ իր հայատյացությանը,

Ղ 51 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

եթե զգա, որ ունի այդ հնարավորությունը: ՈՒստի՝
մենք դատապարտված ենք հարաճուն տեմպերով
բազմապատկել մեր պաշտպանական ներուժը,
քանզի դա Արցախի ներկա պետական սահմանի
կոնֆիգուրացիայի հետ միասին այն կայուն երաշ-
խիքն է, որն անհնարին է դարձնում ադրբեջանա-
կան ագրեսիան անկախ այն հանգամանքից, թե
ինչ իշխանություն կլինի Ադրբեջանում: Վակամար-
տությունը ձեր Ա անդրկովկասցի թուրքերի միջն չի
կարգավորվում հենց այն պատճառով, որ հայատ-
յացությունը նրանց արժեքային համակարգի մի
մասն է ն փոխանցվում է անդրկովկասցի թուրքերի
հերթական սերնդին էթնիկական սոցիալականաց-
ման մեխանիզմների միջոցով: Ադրբեջանն անդր-
կովկասցի թուրքերի պետությունն է, որի թշնա-
մական կեցվածքը մեր հանդեպ իրականություն
է, իրականություն երկարաձգված ժամանակի
մեջ: Այս անժխտելի իրողության գիտակցումը հա-
յության հավաքական հոգեկերտվածքում պետք է
միշտ վառ մնա:

Ի դեպ, այս համատեքստում շատ կարնոր է հան-
րային գիտակցությունում ամրապնդել Արցախյան
կարգավորման միակ անայլընտրանքային տար-
բերակը. Արցախը պետք է մնա հայապատկան ն
առնվազն ներկայիս սահմաններում, ն որ հակա-
մարտությունն Ադրբեջանի հետ ունի անընդհատ

Արցախը պետք է մնա հայա- բնույթ: Հայաստանյան լսարանի
պատկան ն առնվազն ներկա- համար պետք է աներկբա լինի, որ
յիս սահմաններում: Վակամար- ադրբեջանցի թուրքերի կայսրա-
տությունն Ադրբեջանի հետ կան նկրտումները տեղի չեն տվել,
ունի անընդհատ բնույթ: որ կարգավորում ասելով նրանք
հասկանում են վերադարձ 1988 թ.

իրողություններին: Հատկապես ընդգծենք, անզի-

ջում մաքսիմալիստական դիրքորոշումները միշտ

բնորոշ են եղել ադրբեջանական հանրույթի ճնշող

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ Լ-1-1

մեծամասնությանը. ալինյան քարոզչությունն
ընդամենը սրել է դրանք: Պետք է իրատես լինել.
ադրբեջանական հանրույթի դիրքորոշումների
խորքային տրանսֆորմացիայի որնէ նախադրյալ
այսօր չկա:

Նման պայմաններում էական է դառնում հայկա-
կան կողմի սկզբունքային նե վճռական կեցվածքի
անհրաժեշտությունը: Որպեսզի անդրկովկասցի
թուրքերի մաքսիմալիստական դիրքորոշումները
տեղի տան, նրանք նախնառաջ պետք է համա-
կերպվեն Արցախի վերագաղութացման անհնա-
րինության հետ: Սա ենթադրում է տեւական հակա-
մարտություն, ն մենք պետք է պատրաստ լինենք
այդ տնական հակամարտությանը: Միայն մեր բա-
րոյահոգեբանական տոկունությունն է, որ վաղ թե
ուշ ստիպելու է թուրքերին համակերպվել առկա
իրողություններին: Սա տնական ժամանակ պա-
հանջող գործընթաց է: Փաստ է, որ անկախացած
ազգերը, որոնք ինքնակազմակերպվել ն ձեավո-
րել են պետական ինստիտուտներ, երբնէ կամա-
վոր չեն հրաժարվել իրենց այդ ձեռքբերումներից,
իսկ նախկին գաղութարարները դժվարությամբ,
սակայն ի վերջո հրաժարվել են այդ ըմբոստացած
ազգերին գաղութացնելու փորձերից` ճանաչելով
նրանց անկախությունը: Այդպիսին է պատմության
տրամաբանությունը, ե Արցախը բացառություն լի-
նել չի կարող: Ի դեպ, համակերպումն առկա իրո-
ղություններին անդրկովկասցի թուրքերի շրջանում
կարծես թե աստիճանաբար հասունանում է: Ահա
թե ինչ է ասում մեր կողմից արդեն հիշատակված
Ռ. Գուլինը. «Հայերը երբեք չեն ստորագրի այն-
պիսի մի փաստաթուղթ, որում հաստատված չլինի
Ղարաբաղի անկախությունը... Անգամ եթե պատ-
կերացնենք, որ Հայաստանի ինչ-որ նախագահ
կստորագրի ինչ-որ փաստաթուղթ դեմ գնալով

Ղ 565 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

ժողովրդի կամքին, ապա այն երբեք չի հաստա-
տի խորհրդարանը, ժողովուրդը կհեռացնի նման
առաջնորդին»: Բաքվում վաղ թե ուշ պետք է ի
վերջո համակերպվեն, որ Արցախն իր ներկա տա-
րածքով այլնս երբեք իրենցը չի լինելու: Բացի այդ
համակերպումից որնէ այլ լուծում չկա: Այլ տարբե-
րակ չկա:

Առաջին հայացքից ողջ վերը նշվածը կարող է
անելանելիության տպավորություն թողնել ընթեր-
ցողի մոտ: Կայուն ն կանխատեսելի խաղաղության
հեռանկարը ցանկացած բանական մարդու ցան-
կությունն է: Սակայն հայոց համար չկա ավելի
վտանգավոր բան քան ինքնախաբեությունը: Ինք-
նախաբեությունը կարող է բերել ազգային աղետի.
այն մեկ անգամ արդեն բերել է ազգային աղետի:
Ազգային աղետների ժամանակները հայոց համար
վերջապես պետք է դառնան անցյալ, անդառնալի
անցյալ: Իսկ դրա համար հարկավոր է իրերը կո-
չել իրենց անուններով, իրականությունն ընկալել
այնպիսին, ինչպիսին այն կա: Իրականության հա-
մարժեք ընկալումն է միայն գրավականը նոր` հա-
յոց համար առավել ցանկալի իրականություն կեր-
տելու համար: Շատ կարնոր է հանրային գիտակ-
ցության մեջ ամրապնդել հետեյալ գաղափարը, որ
եթե Ադրբեջանի ղեկավարությունն իր ժողովրդին
ձգտում է պատրաստել նվաճողական պատերազ-
մի, ապա մեր առջն ծառացած է անհամեմատ ավե-
լի հեշտ խնդիր՝ ամրապնդել հաղթանակը: Հետնա-
բար՝ ի սկզբանե մենք թշնամու հանդեպ ունենք
բարոյահոգեբանական առավելություն:

Անդրկովկասցի թուրքերի հարնանությամբ

«6 հէլք://զ8էզ82/ոէօ.82/26-29680969ՇԽ/96Շ6968Է Ա
Ճ226Շ6008ԷԹԹՈՎՇՃԻԱՃ ԽԿԱԼՆՉ6Շ5409ԷՃԱԾՃ, 846Շ6968
Է21ԼՉ6Շ6968էԷ ՒՈՒ ՝"/Ս«ՍՏՍ ԶՃ:6Շ3946871Թ96Է24680:4690
ՉօԷ296809693 ի/06Շ3069ՇՏՈՒՄՑՉ6-Շ6468Է-2712-»6Ե6.հետ|

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 57

մենք ստիպված ենք ապրել, ապրել` զսպելով այդ
հանրույթի թշնամանքի պոռթկումները, միաժա-
մանակ պատրաստ լինելով խաղաղ հարաբերվել,
ապրել խաղաղություն պարտադրելով, ապրել`
ուժ հակադրելով: Հայոց պետությունները պետք է
պաշտպանված լինեն նման հարնանությունից հու-
սալիորեն պաշտպանված պետական սահմանով:

Ղ 523 Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Գրականություն

1. Ադրբեջանի հակահայկական տեղեկատվական համակարգը:
«Նորավանք» ԳԿՀ, Երեան, 2009: հեք://ոօո8մՅու.Յո/Յոո/ԾօՕԱՏ/Մ6է81.
քհք2|ԾՀ3159

2. Նալչաջյան Ա. Ա., ձոգեբանական բառարան, Երնան, Լույս, 1984:
Յ. Նալչաջյան Ա., էթնիկական հոգեբանություն, Երեան, «Զանգակ
97», «Հոգեբան», 2001:

4. Նալչաջյան Ա., Ղոգեբանության հիմունքներ, Երեան, «Հոգեբան»,
1997:

5. Նալչաջյան Ա. Ա., Սոցիալական հոգեբանություն, Երեան, «Զանգակ
97», 2004:

6. Ղարախանյան Լ., էթնիկական ստերեոտիպերի պաշտպանական
ֆունկցիան, թեկնածուական ատենախոսություն, Երեան, 2010:

7. Ջամալյան Դ., Ռազմական հոգեբանության հիմունքներ, Երնան,
«Լինգվա», 2009, մաս 1, 2:

Ց. Ջամալյան Դ. 3Հ1 հոգեբանական անվտանգության խնդիրները
հայ-ադրբեջանական հակամարտության համատեքստում, ԳԼՈԲՈՒՍ.
ազգային անվտանգություն, «Նորավանք» գիտակրթական համալիր,
2010, թիվ 1, էջ 12 -- 19:

9. Վրթանեսյան Կ., Հայ-ադրբեջանական հակամարտության քարոզ-
չական թեզերը, Գլոբուս. ազգային անվտանգություն, «Նորավանք»
գիտակրթական համալիր, թիվ 2, (6) 2009, էջ 35-47:

10. ՃՈՄԾԾԻՑՒ Ճ., ԾՈՄԾԾՈՕ8Ձ /Ճ., ՃքատոօՓօծո, 8 ՃՅճքՇՅՈրՅՒ6,
Էք., "Լ(Եք ՕՇ6ւլԾՇՐՅԾԻԻԵՏ: Շ8ոՅ տ տ տո Փօքամւատտ" ոքոտ Ճոոմքճւճ
ոքօ3Յ/Ա6ԻՁ ՃքՈ6ԻՄՄ/, 2013.

11. ոօքոօ Լ, /ՇօոճոՕԲՅԻՄ6 88-օքուճքոօտ Ո/ՄՎԻՕՇՐՄ. ԽԼ., ՃԿՅՁոճո Ց
ՄՇՇՈԾԱՕԹՅԻՄՄ Թ/ՈԵՐ/քԵլ, 2001.

12. ՃքԽՓՇԻՄՋՑ, ԷԾ ոՕՇ6Ղ6ԻԻՅՑ Շ/ոԵՇՕՄ, ՇՕՇԼ: Է. «ՁԿՅքՅԻ, Էք.: 88.
ՄՅՈ., 2013.

13. ՃքԽԹԻտտ Մ ՃՅ6քԾՁտաՅի ԻՁ ոտքճոււետ "ոտ Խմքճ, Ետ ՑՕՄԻԵ.-
ԷքԹՅՁի, (ՇռրճտոօԹ8ւճոԵՇաոտ ճԷք "Քճո/օհ" .746/քոՅուտՇ108-
ք8ՇՇՈՅՈՕՑՅՀԼ6Ո6Մ, 2005.

14. ՃքօԻՇօԻ Ջ., ՕԾւլՔ0186ԻԻՕ6 24801 06. հ/., ՃՇՈԿՄ ք666, 1998.
15. ՃՇԽօոօտՑ Ճ. Լ, ՄՍԿԵՕՇԵ Խ«Ձժ ոքճոխժլ ոօռտ«ՕոՕրՈՎՇՇոՕՒՕ
/ՇՇՈՇՈՕԹՅԻՄՋ. հ/., 1984.

16. ԵՏքեօտմւլ 71., ՃՐքճՇՇ/Ջ: ոքՈՎՈՒԵԼ,, ոօՇՈճԱՇ18/Մ8 7 «ՕԻքօոծ. ՇԼԹ.,
"ղքմճոմ-ԷՑՔՕՅՒՒՆ", "/3Ո876ՈԵՇա/տ ոօտ ՔԹՃ", 2001.

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական անվտանգության... Ղ 563

17. ԵՅքօԻ 5, Ք/ՎՅքոօօհ 1., Ճ՛քճօօմտ. ՇՈՇ, 1ու6ք, 2001.

18. ԹՕՏԻԽետ ՅՏՓԵւատատՕՈՅԱ/ՄՎՇՇԵՈ Մ ՇոօՑմքե. - 1,2, Խ., ԷԹյՎԻՕ6
Մ3ՈՅԼՇ6ՈԵՇՐՑ8Օօ "ԵՕՈԵԼԱՁՎՑ ՔօՇՇՈՈՇԵՅՑ ԹՒւպ/ՀատՕՈճոոք", 2001.

19. ԹՕՏԻԽՁՋ ոռ շ«օոօրտտ. օո քօոճայմ6տ Ճ. Լ ԽՄ/Յշոաօտ8, ԽՄ., /ւ6ք,
2005.

20. 8Օ6ԵԱԵՅՁՅՋ ոօ«Օոօրոտ, Բ/., ՑՕԷՒԼ/ՅԱՃԼ 1967.

21. ԹՕՔԵԻՅՑ ոռտչՄՅւքոտ, ՇՈՇ., 8/6, ՓՈԵՌՈ-ՇՈԵ, 2001.

22. ԹՕՏԽԵօՕ-/Ւթ «Իքի, ոռտ«օոօո/տ, Խ., 8ՕԷՒ/Ո/ՅՈՃԼՆ 1970.

23. ՔօուօօԻօՑ Ո. Ճ., ՈՇ»«օՈՕ0Ր/ՈՎՇՇԵՅՋՑ 8ՕՌՒէ 8, /., 8ՔԷԻՈՅԱՃԼ 1983.
24. ԼքումտԻՅ ԷԼ 8., ՈՇ/օոօո/, օ«օեՓումճ, ՇՈՇ., Ո/ւճք, 2003.

25. (Մ3ՅՅՁքո ե. Յ., ՈՇ»«օոօո/տ Յոօւլտտմ, ՇՈԾ., /՛6ք,1999.

26. ճՅքմճտո տ ՃԲ. Լ, ՇեքօխրոտաօՑ Մ. 8. Ոքտճատծոինռ 8ՕՏԻԻՅՑ
ոօտ»«օոօրմ8, ՇՈՇ., |1/6ք, 2006.

27. ճօքօ66ՄոտաօՑ ԽՄ. Ո., Շօ8քտ ԱՑԻ ԻԵւո 607 տ ոքօծԾոծաՄԵւ ոօ օոօո/տ,
Խ., ՑՕԲՒ/ՈՅՈՃԸ 1972.

28. ԿՕօյոոծՒտ Է|, ՈՇօոօո/տ տ Շօոոծո Խ., 8ՔԷՒՈՅՈՃԼՆ 1960.

29. քճքելՇԵսօ 8. Լ, ՇտոքրԵլ ՈՇ»«օոօՈ/ՎԾՇԵՕՄ 8ՕՄԻ Ե. (Լլոտ, 3Յ8ԱՅՁՎՄ,
Խ61ՕՌԵԼ, ՓՕքաԵլ, ՕՈԵՐ), Մու «ԲԾՑԷՇԼ 1999.

30. ԿԻ Լ, 866 1ՁՈՒԵԼ ոօ8Ց6ԱՑԻ/ՄՑ ՎՇՈՕՑԲԵՅ, Խ., "Ոքճտս-ԷՑՔՕՅՒԽԽԵՀ",
"/3ո8Ձ16ՈԵՇա/մ ոօ ՒՔԹՃ", 2005.

31. 0608 8., ԹՕՔԻՒՅՋ »«ւքօՇւէ, Է/., "710-օ6", 2001.

32. ոՄսքետ Շ. 58., ՄՇոօքոԿ6Շաճտ 5-1Իօտօոտ, ԽօՇՇատճ, ՃՇՈՒԽԼ ՈՔԷՇԸ,
1998.

33. Խ/Յոճքօ Ո., ՇօատՅոԵՒՅտ ոօ«օոօո/տ, ՇՈՇ., օք, 1999.

34. ԽՍՅտՁՇ Կ. Ոռա«օոօր/ԿՇՇՅտ ոօուօտօ08եմճ ոօոքճոճոտոտտ Շոճ-
Լա/ՁՈԵՒՕՒԾ ԷՁՅԻԵՁՎՇԻԵՄՑ, Խ., ՓՎՈՔ-ՈՔԷՇԸՇ, 2002.

35. Խ/ՁքոՇ Ա., Լ|Թ/ տ «ՕԻւքօոծ ԻՅո ք8Յ/ՄՕԽՄ. ((8ՈՒՅԶՑ /76-օքմտ ԻՅյա/
ոքճտոտո մտ ՈՕՑԾԱՑԻՈԾԽ ԿՎՇԾոՕՑՑԵՅ.), Խ., "ՍՄԼշ«ԱԲՔՕՈՒԵԼԷ
ՕԼԻԷՕԼԱԷՒԻԼ7", 2003.

36. ԽՈՅւա/Խօ10 Ո., Ո6«օոօոոտ տ Թ/ՈԵՐ/քՅ, ՇՈԾ., "Ոքճտո-ԷԹՔՕՅՒԽԽՀ",
"/3ո8Ձ16ՈԵՇա/մ ոօ ՒՔԹՃ", 2002.

37. ՍյօՕասծոթՑ 5 Մ., ՈՇտ«օոօոոտ ոճքոօ8օքօ8, Խ., Մէ|ՓՔՃ-Մ-
ՇՄԾմտքօՇաՕ6 ՇօԼՈՅԼԱ6ԻՈՑ, 2002.

38. Ւ/(ՅՅՅք6 ՑԻ Ճ. Ո., /ՃՐք6ՇՇՈՑԻՅՋ ՛ԼօոՈՅ, ԽՅՇՇՕՑՁՋ ՈՅԵՄԵՒՅ, ՇՈԾԿՄ,
ՇՈՇ., /6ք, 2003.

39. Է| ՅՈԿՅԱՒԹՅԻ Մ. /Ճ., 1Շ«ՕոօրՈՎՇՇԵՅՑ Ձոմոմւլտ: ԽՓՔ»«ՁԻԵՄՌՅԽԵԼ 7
Շ1ք8768/7, /., ՓՃՇՈ/Օ, 2010.

Ղ |-ո| Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

40. Ւ| ՅՈԿՅՈՒ ԹԻ /. /Խ., ՁԱՕոՇՈ»«ՕՈՕՈ/ՎՇՇԵՅՁՑ ՇՁԽՕՅՅԼլՈՒՁ 7 ՁրքՇՇՄՋ,
Էք6ՅՅԻ, "ՕԼԷԵԽՐՒ)/, 2000.

41. Է| ԾրԿՅո ՔԻ 7. Ճ., ՁԻՄՎՇՇ:ՅՑ «Յքմածքօոօո/ք, Էքօ88Ի, "ՕԼ ՔՈՒ),
2001.

42. ՒԷ|ՅրԿՅո տի 7. Ճ., Ճ'ւքոԾՕ ԱՑ, ԱՈ/ՇՇՕԻՅԻՇ 7 ՇՕԼ/ՄՅՈԵՒՕՔ ՈՕՅՈՅՁԻՄՓ,
Խ., "«Օ1/1Օ-ԼԼԷՒՈՒՔ", 2006.

43. ՒԷ|ՅՈԿՅՈՒԹԻ /1. /Ճ., ՃՈքճՇՇՈՑԻՕՇԼԵ ՎՈՕՑՅԱՅ, Է/., ՇՈԾ., 1/6ք, 2007.
44. ՈօԿՅուլօ8 Ր Լ, /ՊոՓօքամաՈՕԻ ԻԵ 8ՕՄԻ Եւ, ԽԼ., "Ք6ֆո-Քյ/:, "ԹՅԽ-
ոճք", 2000.

45. |ՈՕԿՅուլօ8 է. |., ՈՅՁՅուտւ քոոճումԻՅ ոո, ոքօՓ6ՇՈՕԻՅՁոօտ, Է/., "Ք6ֆո-
ոՇ, "ԹՅւտճք", 2000.

46. (ՈօԿ6ուլօ8 Է. |., ՈՇՄ»«ՕՈՕՐ/ՎՇՇԵ/Ց 8ՕՄԻԵԼ, հ/., "ՔՏՓֆո-Եյո", "ԹՅժտ6ք",
2000.

47. |ԱՇ»Օոօո/ՎԾՇԵՅՑ ՈՄՅՐՈՒՕՇԼՈՒՅ, ոօո քճոմայ ոտ ՃԵՀԽՕԲՁ ի. ե. տ
Բ/ք658ՄՎՅ ե. հ. ՄԼ, Ուօք, 2003.

48. Շ»չ«օոօոոտ ԽՁՇՇ. 7«ք56-օԽՁՈՑ, Շօօւ ՔՅճտոօքօոօատ ո. ՃՔ.,
ՇՅԽՅքՅ, "ԵԽ«ՔԽ»«", 1998.

49. Շ6ԷՎՑՇԵՁ, Է. Շ., ՈՇ«օոօո/տ 8ՕՄԻ Ել 8 4 86ե6, հ/., "ՔՕՇՇՈՅՒ",
1999.

50. Շտոօքոիճ Շ. |էՕ., Ոօո իո տաօՑ Լ 7., ՒԷ|ՅւտօաՅոտտա. Լ6օքտտ տ
ոօու/ՎՓՇԵՅՁՋՑ /Շ1Օքմտ, իՈ/ՕՇԵՅՅՁ, /Յո8-ՑՈԵՇա/տ ոօտ |5/ 8Լ1Ծ, 2006.

51. ՇՕՑքԾԽԹԾԻԻԵՅՑ 8Օ6ԻԻՅՑ ոռտօոօո/տ: 7«ք86710Խ811Մ8, ՇՕօՇԼ 7. 7Ճ.
3քՇԾՅՁԻՕՑՄՎ, Խո/ՒլՇո, «ԲՔԲՑԷՇ՛Լ 2003.

52. Շօող81ՕՑՅ |. 5., ՈՇ7»«օոօր/Ց Խ62ԼԻՈՎՇՇԵՕՄ ԻՅոքՔ6ԻԻՕՇՐ, Խ.,
ՇԽԵԼՇՈ, 1998.

53. ՇրՓՅԻՑԻ աօ 1., ՁԻօոռտշ«Օոօրոտ, /ՕՇԵ-ՑՅ: " ՃԵՅղՏ Ա ՈԿՇՇԹՎՄ ոքՕա",
1999 7.

54. Շք86 ՈՑ ք838/ւյտ. Օ Իաօտօքե. ոքօծոճաՅ» ՒՅւտօԻՁոԵՒօ7
Ծ6ՅՕՈՁՇՒ/ՕՇ1/7, Էքօ8Յ8Ի, ՒԼՕՓ "Է/օՕքմՅՅՁիա՛, 2010

55. 1Ձք86Շ /. Է., ՅՁքյւամ Փ. 1., Ոօոոօ708եՅ ք83Յ86ՈՎՄՒՅ, Մ., «ՃՔՑԷՇՆ
2002.

56. Լ|Ծքաօտու էՕԾ. /Ճ.,. Ո «Օոօո/ՎՇՇա/6 ոքօծոճՄԵլ ԽՅՁՇՇՕՑԵԽ«
ՄոՓօքաՅւՈՕԻԻԵՇՀ« ոքօւլ6ՇՇօ8, հ/., "//ԵւՇՈԵ", 1973.

57. Է|օՆՁոժ Շ., ԼսոՂՏմՅյոճ Ճ. Ձոմ Տհճքո6 մ ք., Էշքոոոճուտ օո ԽՄ/ՅՏՏ
ՇՕՈՈԿՈՒՆՇՁԵօո ՔՈոՇԹԼԵՈ, 1949.

58. ՔՅոօ Բ., ԲՅՇ6 Ձոմ Շսինո6. Օ|ԾոՇօծ (111): Բ66 ՔՈ6ՏՏ, 1950.

59. Տհյ|եսէու Լ Յոժ ԽՀ. Խ. Համո, ԷէհուՇ ՏԵՁԵՑՇՁԱօո: Ճ ՇօորքմոՅիԽ6
ՃքքոօՅՇհ. Ի|Բո `/ՕՌւ: Խ/ՁՇոՁո Շօ., 1965.

Գրականություն Ղ (5 Ղ

60. ՏՅոքՏտօո Է., Տօօլ8| ՔՏ/օհօ|օցյ Ձոմ Շօոէողքօո8ո/ ՏօՇ6եյ/. Կ.՝Լ,
1971.

61. Տէռոճզս:տէ Է. Մ. , հ Խ/ՁՅոցիոՁ| Է/ճո, Կ. `, "ՏօոԾո6ո'Տ", 1937.

62. Մ/ՕՒՇի6| Տ. 8. օ., Սոժ6ոտէճոժյոց ՏօՕՔՅի ՔՏյօհօքօՕցյ. 4ի Էմ., ԱԾ
/Օղւ, 1988, քք. 688.

Ղ Թ» Հայ - ադրբեջանական հակամարտության քարոզչական նկարագիրը

Բովանդակություն

Հեղինակի կողմի... Աոա աաա նանան 3
Գլուխ 1

Ի՞նչ է հոգեբանական անվտանգությունը ............................. 5
1.1. Պատկերացում հոգեբանական անվտանգության

Աամմինմ.եե ը ե... Ա ԱԱ, Աաաա ԱԱ Աման Աաաա կԱ մանո ն 5
1.2. Քարոզչության հոգեբանական նկարագիրը ...................... 12
Գլուխ2

Ադրբեջանական քարոզչությունն ընդդեմ Վայաստանի.... 23
2.1. Ադրբեջանական քարոզչության ընդհանուր

բնդԼթագիրթը ո... Լ... ԱԱ ա ն աաակաաաանան 23
2.1.1. Զրադադարի ռազմագիտական Ը
սոցիալ-հոգեբանական նկարագիրը.................................. 31

2. 2. Ադրբեջանական քարոզչության առավելագույն

Փր.չագիրիըւեե ե... ԱՆԱՆ ԱԱ Աաաա ԱԱ Ակամա անանաս ն 47
2.2.1. «Վամարժեք պատասխանի»
մարտավարությունը Լ... ե... Աաաա անն, 58

2.3. Ադրբեջանական քարոզչության նվազագույն

Փր.չագիրիըւեե ե... ԱՆԱՆ ԱԱ Աաաա ԱԱ Ակամա անանաս ն 71

Գլուխ 3

Նկատառումներ Հայաստանի հոգեբանական

անվտանգության ապահովման վերաբերյալ..................... 77

3.1. Ինչպե՞ս պետք է հակազդել ադրբեջանական

քարոզչՈւթյամնը ւ... ԱԱ, ԱԱ ԱԱ Ա ԱԱ ԱԱ Ա ԱԱ Աաաա Աաաա 77
3.1.1. Ադրբեջանական քարոզչության խոցելի
կողմերն ու առավելությունները......................................... 79

3.2. Ադրբեջանական հանրության հոգեբանորեն

խոցելի կողմերը. ւււ... ւ. Աոա անան 86

3.3. ձայաստանյան հանրության դեմ տարվող

թշնամական քարոզչության հետնեանքների

չեզոքացման ուղիները... աաա 102

Գրականություն Ղ 653

3.4. Ինչպե՞ս կանխել հայաստանյան հանրության
դեմ տարվող թշնամական քարոզչությունից բխող

վտանգները... ՆԱՆԱ Աաաա աա մակա, ն 108
3.4.1. Երկու խոսք քաղաքական մշակույթի մասին........ 109
3.4.2. ճշգրիտ եզրույթների օգտագործման

անհրաժեշտությունըը ւ եե... ամանն աա 110
3.4.3. Վոգեբանորեն պատրաստ պահել
հայաստանյան հասարակությունը ադրբեջանական
հավանական ագրեսիային ԼԼ... Լ... 126
3.4.4. Թուրքերի հանդեպ իրատեսական
պատկերացումների ամրապնդումը.................................. 138
Գրականություն... ուա աաա նան 158

Ջամալյան
Դավիթ Վրույրի

Հայ - ադրբեջանական հակամարտության
քարոզչական նկարագիրը

Հայաստանի ՀանՒաղլետության ն Ա՛ցախի
հոգեբանական անվտանգության խնդիհնեը
հայ-ադոբեջանական հակամաւջության համաՏեքսՏում

Շապիկի ձնավորումը՝ Ա. Աղաբաբյանի
Համակարգչային ձնեավորումը՝ Կ. Չալաբյանի
Հրատ. խմբագրումը՝ Լ. Գովհաննիսյանի

Չափսը՝ 602484 1/16: Տպ. մամուլը՝ 10,25:
Տպաքանակը՝ 150:

ԵՊՀ հրատարակչություն
ք. Երեան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1

իու

ԱԱ
ամե