Հայագիտություն և զուգադրական լեզվաբանություն

ԵՐԵՎԱՆԻ Վ.ԲՐՅՈՒՍՈՎԻ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ

ԶՈՒԳԱԴՐԱԿԱՆ

ԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՊՐԱԿ Ե

ՀԱՅՈò ԳՐԵՐԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ

1600 - ԱՄՅԱԿԻՆ ՆՎԻՐՎԱԾ

ՄԻæԲՈՒՀԱԿԱՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԻ

ՆՅՈՒԹԵՐ

ԵՐԵՎԱՆ «ԼԻՆԳՎԱ» 2006

ՀՏԴ ԳՄԴ Հ

809.198.1 81.2 Հ Տպագրվում է Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի գիտական Ëորհրդի որոßմամբ

Հ 246

Հայագիտություն ն զուգադրական լեզվաբանություն

Հայոց գրերի ստեղծման 1600-ամյակին նվիրված միջբուհական գիտաÅողովի հոդվածներ - Եր.: Լինգվա, 2006, 217 էջ:

Խմբագրական կազմ` պրոֆ. Ս.Զոլյան պրոֆ. ü.Խլղաթյան պրոֆ. Ա.Բարլեզիզյան պրոֆ. Լ.Խաչատրյան դոց. Դ.Գյուրջինյան դոց. Ն. Հեքեքյան

Հ

4602020100 0134(01)06

2006թ.

ISBN 99930-79-75-8

ԳՄԴ 81.2 Հ

© «Լինգվա», 2006թ.

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆ

ԵրՊԼՀ

ԱՇԽԱՐՀԻԿ ՏԱՐՐԵՐԸ ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԻ ՇԱՐԱԿԱՆՆԵՐՈՒՄ

Մեսրոպ Մաշտոցը իրավամբ համարվում է հայոց դպրության սկզբնավորողը: Այդ մասին շատ է գրվել ու խոսվել, տասնյակ հատորների չափ նյութ է շարադրվել: Բայց այն հանգամանքը, որ Մաշտոցով սկզբնավորվել է նան մեր գրավոր խոսքարվեստը, շատ քիչ է ուշադրության արժանացել: Տարօրինակ կլիներ, որ տառեր, գիր ու դպրություն ստեղծող մարդն ինքը չփորձեր ստեղծագործել, գործնականում չօգտագործեր իր իսկ ստեղծած գիրը:Մաշտոցն ու Սահակ Պարթնը մեր պատմության մեջ անմահացել են որպես թարգմանիչներ: Այդպես են նրանց մեծարում իրենց ժամանակակից ն հետագա պատմիչները: Չպետք է, սակայն, մոռանալ, որ Մաշտոցի գրչին են պատկանում (կամ, համենայնդեպս, նրան են վերագրվում) մի շարք գրավոր աշխատություններ, այդ թվում շուրջ երեք տասնյակ շարականներ: Որ Մաշտոցը գրական գործունեությամբ է զբաղվել, վկայում է Կորյունը: «Երանելի Մաշթոցն իր այսպիսի շատ ու բարձրագույն ուսումով սկսեց կարգել ն հորինել հաճախագույն դյուրապատում, շնորհագիր, բազմադիմի ճառեր, մարգարեական գրքերի լուսավորությունից ու հյութից, ավետարանական ճշմարիտ հավատքի ամեն ճաշակներով լիքը»,-- գրում է նա (Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, Երնան, 1979թ, էջ 44): Բազմակողմանի ու լայն է եղել Մաշտոցի գործունեության շրջանակները: Դրանցում կարելի է տեսնել մի քանի ուղղություն. 1) լուսավորական, որ դրսնորվել է դպրության գործի սկզբնավորմամբ ու կազմավորմամբ, 2) քարոզչական, երբ նա զբաղվում էր քրիստոնեական կրոնի քարոզով, 3) թարգմանչական, 4) գրական, որ դրսնորվել է կրոնական բնույթի ճառերի ու շարականների ստեղծմամբ, 5) աշխարհիկ: Մաշտոցի գործունեության վերջին երկու ուղղությունները բավականաչափ չեն լուսաբանված: Կորյունը, որը միշտ առաջին պլան է մղում Մաշտոցի կրոնական-քարոզչական ն լուսավորական աշխատանքը, այդուամենայնիվ, ստեպ-ստեպ կարճառոտ խոսում է նան նրա աշխարհական-քաղաքական գործունեության մասին: Օժտված լինելով մեծ հեղինակությամբ ն դա իբրն իրավունք գործադրելով` նա «շատ բանտարկյալներ ու կալանավորներ ն նեղյալ3

ներ ազատեց` Քրիստոսի զորությամբ կորզելով նրանց բռնակալների ձեռքից: Եվ շատ անիրավ մուրհակներ պատռեց, ն շատ սգավորների ու նեղսրտածների իր մխիթարական վարդապետությամբ ակնկալություն ու հույս տվեց…»(«Վարք Մաշտոցի», էջ 45): Ինչ վերաբերում է նրա գրական գործունեությանը, ապա դրան մակերեսային անդրադարձներ են եղել, հիմնականում երկուերեք ժողովածուների առաջաբաններում: Շարականները հայոց լեզվով գրված առաջին գեղարվեստական ստեղծագործություններն են, պոեզիայի անթառամ նմուշներ, որոնք ցայսօր օգտագործվում են եկեղեցական արարողությունների ժամանակ: Ուստի անհիմն չէ այն պնդումը, թե Մեսրոպ Մաշտոցը նան հայ գրականության հիմնադիրն է: Տարօրինակ չէ, անշուշտ, որ շարական կոչվող բանաստեղծական երկերը կրոնական բնույթ ունեն, քանի որ գրերի գյուտի ն դպրության սկզբնավորման կարնոր դրդապատճառներից մեկը, ի թիվս այլ գործոնների, քրիստոնեության հաստատման ու ամրապնդման ձգտումն էր: Հետքրիստոսյան շրջանի առաջին բանաստեղծական ստեղծագործությունները, անշուշտ, դատարկ տեղում չէին ստեղծվում: Մինչ այդ գոյություն ուներ ժողովրդական հրաշալի բանահյուսություն (ոմանց կարծիքով` նան գրականություն), որից չնայած պատառիկներ են մեզ հասել, բայց դրանցից էլ կարելի է դատել, թե ինչ պատկերային ճոխություն, բանաստեղծական շունչ ն արվեստավոր ոգի է պարունակվել դրանցում: Մաշտոցյան շարականների շարադրմանը նախորդել է նան Աստվածաշնչի թարգմանության ողջ գործընթացը, որն, անշուշտ, լի է որոնումներով ու խոկումներով: Աստվածաշունչը, որի բազմաթիվ էջեր պոեզիայի կատարյալ նմուշներ են, Գողթան երգերի հետ կազմեցին այն հողը, որից ծլեց ու զորացավ 5-րդ դարի մեր գրավոր բանաստեղծությունը: Այդ հողը, անպայմանորեն, նորածիլ բանաստեղծությանը, որքան էլ այն կրոնական բնույթի լիներ, տվել է իր սննդալից նյութերը, հանձինս աշխարհիկ տարրերի: Աշխարհիկ տարրերը, որոշ դեպքերում շատ, մյուսներում` քիչ նկատելի են Մաշտոցի գրեթե բոլոր շարականներում : Նոր պոեզիան ն նրան ուղեկցող երաժշտությունը մի կարնոր առաքելություն ունեին` մոռացության տալ, ժողովրդի հիշողությունից ջնջել հեթանոսական տոներն ու ծեսերը: Այդ պատճառով կրոնական նոր պոեզիան պետք է հնարավորինս մոտ լիներ ժողովըրդին, ներծծեր, իր մեջ առներ նախաքրիստոնեական պոեզիայի լավագույն ավանդույթները:

Հեթանոսական հավատքի մեջ կարնոր տեղ ու դեր ունեին արնն ու կրակը: Հիշենք Վահագնի ծննդյան մասին երգը, որտեղ արններ են համարվում նորածին աստծո աչքերը («Եւ աչքերն էին զույգ արեգակունք»): Նույն խորհրդանիշներն օգտագործում է նան Մաշտոցը: Աստծուն դիմելով` նրան անվանում է արդարության արեգակ ն ճշմարտության լույս. Արեգակն արդարութեան*, Ծագեա ի հոգիս մեր` զլոյս ճշմարտութեան…(էջ 68) Արեգակի հետ զուգորդվում է առավոտը, ուստի նույն կերպ օգտագործվում է նան այդ խորհրդանիշը. Առաւօտ խաղաղութեան ծագեա ի մեզ… (էջ 68) Այս շարականի հետ ուղղակիորեն աղերսվում է հայտնի «Առաւօտ լուսոյ»-ն: Լույսի խորհրդանիշն ընդհանրապես Մաշտոցի սիրած արտահայտչաձներից է ն այն օգտագործում է բազմիցս.

«Իմանալի լուսովդ քո լուսաւորեա զմեր հոգիս», «զլոյս ճշմարտութեան», «ընդ առաւօտո կանխեցից յանդիման լինել քեզ», «ընդ առաւօտ լուիցես ձայնի իմում, Տէր» ն այլն:

Արեգակի, լույսի առավոտի ն բնության այլ երնույթների, իբրն խորհրդանիշների, օգտագործումը, անկասկած, նախաքրիստոնեական պանթեիստական ըմբռնումների անմիջական արգասիք են: Մաշտոցի շրկաններում ոչ մեկ անգամ հանդիպում ենք այնպիսի հասկացությունների, որոնք նույնպես բնապաշտական են ն աշխարհիկ կյանքին են վերաբերում, ինչպիսիք են, օրինակ, ծով, ավազ, նավարկություն, ալիք, նավապետ: Ահա, օրինակ, նրա լավագույն շարականներից մեկից մի հատված, որտեղ մեղքերի մեջ թաղված, թողություն խնդրող հեղինակն իր վիճակը համեմատում է ծովում ընկղմվելու, իսկ իր մեղքերի քանակը` ծովի անհաշիվ ավազի հետ. Ծով կենցաղոյս հանապազ զիս ալեկոծէ, Մրրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ, Նաւապետ բարի, լեր անձն իմ ապաւէն:

Այս ն հետագա օրինակները քաղված են «Անտիկ շրջանից մինչն մինչն Ը դար», ժողովածուից, Երնան, 1981թ.:

Մերձ եմ յընկղմիլ, Օգնեա ինձ, բարի նաւապետ: Մեղք իմ բազում են յոյժ, Ծանր են, քան զաւազ ծովու… Մեկ ուրիշ օրինակ` Ալիք յանցանաց զիս ալեկօծեն Եւ մեղք իմ բազում զիս յանդիմանեն…(էջ 64) Ծովի ալիքների մեջ տարուբերվողին կարող է փրկել նավապետն իր նավով, իսկ մեղքերի ծովում թաղվածին` Տերը, ինչպես բարի նավապետ: Քանզի խորք չարեաց ընկղմեն զիս յանդունդս, -------------------Այլ դու, նաւապետ, լեր ինձ ձեռնտու: Ծով մեղաց իմոց զիս ալեկոծէ, Որ ես նաւապետ բարի Շնորհեա ինձ նաւահանգիստ, Հայր ամենակալ: Խորք պատրանաց զիս կորուսանեն, Այլ դու նաւապետ բարի, Շնորհեա ինձ նաւահանգիստ, Հայր ամենակալ: Մեկ այլ շարականում հեղինակն իրեն ներկայացնում է որպես բազում մեղքերից հիվանդ ն աստծուն է դիմում, որպես բժշկի: Աներնույթից քննող գաղտնեաց Բժշկեա զհոգւոյ իմոյ զհիւանդութիւն, Եւ կեցո, միայն մարդասէր: (էջ 64) -----Կանգնեա զանկեալս ի գլորմանէ, զՎիրաւորեալս ի թշնամւոյն, Որ բժիշկդ ես հիւանդաց, Բժշկեա զիմ հիւանդութիւնս: (էջ 58) Մաշտոցի շարականներում մի շարք անգամ հանդիպում է նան խաղաղությունն իբրն խորհրդանիշ, իսկ աստվածը ներկայանում է որպես թագավոր.

Տուր մեզ, Տէր, զխաղաղութիւն Եւ փրկեա ի նեղչաց մերոց, Հոգիդ ճշմարտութեան, Եւ ողորմեա: (էջ 68) -------------------Վտանգիմ ի բազմութենէ մեղաց իմոց, Աստուած խաղաղութեան, օգնեա ինձ, Ալեկոծիմ հողմով անօրէնութեան իմոյ, Թագաւոր խաղաղութեան, օգնեա ինձ: (էջ 50) Ասվածից չի կարելի եզրակացնել, թե Մաշտոցի շարականները կրոնական բնույթ չունեն: Ընդհակառակը` մեղքերի ծովում տարուբերվող, կենցաղային ախտերով հիվանդ մեղավորը միշտ տիրոջն է դիմում` մեղքերի թողություն խնդրելով: Դիտումները ցույց են տալիս, որ աշխարհիկ տարրերն առավել առատ են առաջին շրջանի շարականներում, իսկ հետագայում կրոնական ոգին ն արտահայտչականությունն ուժեղանում են: Ուշագրավ եզրակացության կարելի է հանգել` համեմատելով Մ.Մաշտոցի ն Ս.Պարթնի շարականները: Գրված լինելով նույն ժամանակ ն նույն թեմատիկայով` դրանք, սակայն, ակներնաբար տարբերվում են արտահայտչաձներով ու ոճով: Սահակ Պարթնի գործերը հիմնականում պատմողական բնույթ ունեն, բանաստեղծորեն վերարտադրում են նոր կտակարանի պատմությունները Քրիստոսի արարքների մասին: Ահա, օրինակ` Յորժամ եկն Յիսուս յԵրուսաղեմ ի քաղաքն, Ընդառաջն ելին Տերքն` Ոստովք ձիթենեօք Եւ զաստուածորդին փառաւորեին: -------------------Ոստովք ն տերնեալ ձիթենեօք Եբրայեցւոց մանկունքն օրհնէին` Ուրախ լեր, Երուսաղեմ քաղաք, Եւ ցնծա’, Սիօն, Մայր եկեղեցի (…Մարգարիտներ, էջ) Մեկ ալ օրինակ`

Պարգնատուն ամենեցուն Այսօր խնդրի պարգնս ի Պիղատոսէ, Եւ արկողն զլոյս որպէս զօթոց` Հաւանի պատիլ ի Յովսեփայ: Կենդանատուն ամենեցուն Այսօր դնի ի նոր գերեզմանի, Եւ գանձն անմահութեան Կնքի մատանեաւ քահանայիցն: (էջ 36) Մաշտոցն, ընդհակառակը` ընտրել է Տիրոջ հետ երկխոսության ձնը: Նրա շարականներում իշխում են հեղինակի հոգեկան տվայտանքները, որոնց մասին նա հաղորդում է Տիրոջը ն օգնություն կամ թողություն խնդրում: Մեղք իմ բազում են յոյժ, Ծանր են քան զաւազ ծովու, Քանզի քեզ միայնոյ մեղայ, Ողորմեա ինձ, աստուած: Բաց, Տէր, զդուռն ողորմութեան, Որ ողբալով կարդամ առ քեզ, Քանզի քեզ միայնոյ մեղայ Ողորմեա ինձ, աստուած: Հեղ յիս զգթութիւնդ քո Բազումողորմ ն մարդասէր, Քանզի քեզ միայնոյ մեղայ, Ողորմեա ինձ, աստուած: (էջ 35) Խոհափիլիսոփայական այս գիծը հետագայում փոխ առավ Գ.Նարեկացին ն նրա կողմից կատարելության հասցվեց «Մատյան ողբերգության» պոեմում: Ուշագրավ է,որ Նարեկացին օգտագործում է նան Մաշտոցի բառապաշարը (բազումողորմ, երկայնամիտ ն այլն ): Բովանդակությունից բացի Մաշտոցը հատուկ ուշադրություն է դարձրել նան շարականների կառուցվածքային- տաղաչափական կողմին: Այդ մասին են վկայում վերջին երկու տողերի կրկնության հնարը գրեթե բոլոր քառատողերում, մի բան, որը շարականը դարձնում է առավել արվեստավոր ու երաժշտական: Այս հնարանքը նկատելի է Մաշտոցի շարականների մեծ մասում: Վաղ միջնադարյան բանաստեղծության, ինչպես նան նա8

խաքրիստոնեական պոեզիայում տողերի, հնչյունների, բառերի, պատկերների նման կրկնությունները փոխարինում էին բանաստեղծական հանգին, չափին ն ոտքին: Դրա լավագույն օրինակները մենք տեսնում ենք Գողթան հայտնի երգերում: Այսպիսով, Մեսրոպ Մաշտոցը ոչ միայն հայոց դպրության, այլն մեր գրավոր գրականության հիմնադիրն է ու նախակարապետը: Նրա գրչին պատկանող շարականների մեծ մասը անցումային օղակ են հանդիսանում նախաքրիստոնեական հեթանոսական բանահյուսության ն քրիստոնեության ուշ շրջանի կրոնական բանաստեղծության միջն:

:

Գ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ԵրՊԼՀ

ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԸ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆ

Կան մարդիկ, ովքեր ապրում են ամեն մեկին միայն մեկ անգամ տրված կյանքը ու թեն մեռնում, հեռանում են, սակայն իրենց լինելիությունը հաստատող զորավոր վկայություններ են թողնում: Այսպիսին էր նան Մեսրոպ Մաշտոցը, որի թողած զորավոր վկայությունը հայոց գրերն էին, որոնց ստեղծումից 16 դար հետո նրանց կատարելությամբ հիացած ֆրանսիացի նշանավոր լեզվաբան Անտուան Մեյեն գրել է. «Հայտնի է, որ հայոց այբբենը գլուխգործոց է: Հայկական յուրաքանչյուր հնչյուն ձայնագրված է առանձին նշանով: Այդ համակարգն այնքան հաջող է, որ հայ ազգի համար հայթայթել է հնչյունաբանության վերջնական արտահայտություն, որը պահպանվել է մինչն այսօր առանց փոփոխություն կրելու, առանց բարեփոխության կարիք զգալու, որովհետն նա կատարյալ էր սկզբից նեթ»: Իրոք, Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը այնքան կատարյալ էր ն այնքան ճշտորեն էր արտացոլում հայերենի հնչյունական համակարգը, որ 5-րդ դարից մինչն այսօր լուրջ փոփոխությունների չի ենթարկվել: Սա, անշուշտ, պայմանավորված էր Մաշտոցի՝ իբրն լեզվաբանի հմտությամբ ն հայերենի հնչյունական համակարգի խոր իմացությամբ: Մինչ հայերեն գրերի ստեղծումը նա, օգտվելով զանազան աղբյուրներից, ուսումնասիրում է տարբեր լեզուների այբուբենները, ծանոթանում դրանց կառուցվածքին, տառերի ձներին, գրության սկզբունքներին՝ գիտակցելով, որ այդ ամենի իմացությունը անհրաժեշտ է տառեր ստեղծելու համար: Դրանք ուսումնասիրելուց հետո նա ձեռնամուխ է լինում հայերեն գրերի ստեղծմանը՝ հետնելով գրության լավագույն սկզբունքներին: Եդեսիայում Մեսրոպի կողմից հայերեն տառերի ստեղծումը Կորյունը ներկայացնում է հետնյալ կերպ. «Եւ այնպէս բազում աշխատութեանց համբերեալ վասն իւրոյ ազգին բարեաց ինչ ոճան գտանելոյ: Որում պարգնէր իսկ վիճակ յամենաշնորհալին Աստուծոյ, հայրական չափուն ծնեալ ծնունդս նորոգ ն սքանչելի սուրբ աջովն իւրով նշանագիրս հայերէն լեզուին: Եւ անդ վաղվաղակի նշանակեալ, անուանեալ ն կարգեալ» /Կորյուն, 2005, էջ 50/: Սա նշանակում է, որ Մաշտոցը Եդեսիայում հորինել, դասավորել է տառերը ըստ այբբենական հաջորդականության ն անվա-

նումներ է տվել դրանց:Այս ամենը պահանջում էր հնչյունաբանի մանրակրկիտ աշխատանք: Դեռնս դանիելյան նշանագրերը գործածելիս նրան արդեն հայտնի էր, թե հայերեն որ հնչյունները տեղ չեն գտել դրանցում, այսինքն՝ Մաշտոցը գրերի ստեղծումից առաջ սկսել էր զբաղվել հայերենի հնչյունական համակարգի քննությամբ: Մաշտոցյան այբուբենը բոլոր ուսումնասիրողների կողմից համարվել է կատարյալ: Այբուբենի կատարելությունը բնութագրող հատկանիշներն են՝ հնչյունական համակարգի համապատասխանությունը, գրության ուղղությունը, տառերից բացի զանազան պամանական նշանների բացակայությունը ն ուղղագրությունը: Տառեր ստեղծելուց առաջ նախապես հարկ էր որոշել գրության ուղղությունը: Հայտնի է, որ այբուբենները գրության երեք ձն ունեն՝ աջընթաց, որի դեպքում տառերը գրվում են ձախից աջ, ձախընթաց, այս դեպքում տառերը գրվում են աջից ձախ, ն վայրընթաց, որի դեպքում գրել սկսում են վերնի աջ անկյունից ն տառերը իրար տակ գրելով՝ աստիճանաբար գնում դեպի ձախ կողմը ն այսպես շարունակ: Մաշտոցին ծանոթ ն ըստ պատմիչների վկայությունների՝ Հայաստանում տարածված այբուբեններից երկուսը՝ ասորերենն ու պահլավերենը, ձախընթաց գրություն ունեին, իսկ հունարենը՝ աջընթաց: Մաշտոցը ընտրել է աջընթաց գրությունը, որը եղածներից ամենահարմարն էր ն գրի զարգացման ամենաբարձր աստիճանն էր ներկայացնում: Մաշտոցի՝ իբրն հնչույթաբանի գիտելիքները ն հմտությունը երնում են նան այբուբենի գրության համակարգի ընտրության մեջ: Ըստ Աճառյանի՝ այն ժամանակ, երբ Մաշտոցը զբաղված էր հայերեն գրեր ստեղծելու խնդրով, Հայաստանում գործածական էին թե` կցողական ն թե` անջատական այբուբենները, քանի որ հունարենը անջատական էր, իսկ ասորերենն ու պահլավերենը՝ կցողական. «Եթե այս երկու այբուբենները միասին առնենք, կարող ենք ասել, թե կցողական գրությունը ավելի տարածված էր հայոց մեջ, քան անջատականը» /Հ, Աճառյան, 1984, էջ 492/: Սակայն Մաշտոցը չի հետնել իրեն ծանոթ պահլավական ն ասորական այբուբենների կցողական համակարգին: Գրության հիշյալ ձնի դեպքում տառերն իրար էին կցվում, որի հետնանքով զանազան կրճատումների էին ենթարկվում ն միայն առանձին գրվելու դեպքում էին ամբողջական տեսքով հանդես գալիս: Այս դեպքում մեկ տառը բառի տարբեր դիրքերում ուներ տարբեր ձներ ն կարող էր հանդես գալ 4, անգամ 5 տարբերակներով:

Ծանոթ լինելով այս համակարգին՝ նա կարողացել է տեսնել դրա թերությունը ն հայերենի համար ընտրել հունարենի նմանողությամբ անջատական համակարգը, որի դեպքում տառերը գրվում էին կողք կողքի, առանց որնէ փոփոխություն կրելու, ն յուրաքանչյուր հնչյուն ուներ մեկ տառաձն: Այս մասին Աճառյանը գրում է. «Բայց իմաստուն Մեսրոպը տեսել է կցողականի անպատեհությունները ն անջատականի առավելությունները ն հակառակ ավելի տարածված ասորական ու պահլավիկ այբուբենների գրության՝ ընդունել է հունական գրությունը» /Հ. Աճառյան, 1984, էջ 494/: Այբուբենները միմյանցից տարբերվւոմ են նան ձայնավորների գործածությամբ: Կան այբուբեններ, որոնք ձայնավորներ չեն գործածում: Դրանք բառի բաղաձայններն են միայն գրում, իսկ ձայնավորները կռահում է ընթերցողը: Այսպիսին էին նան մինչ գրերի գյուտը Հայաստանում գործածվող այբուբեններից պահլավերենը ն ասորերենը, որտեղ ոչ միայն ձայնավորները չէին գրվում, այլն տառերն էլ կցվում էին իրար, որի հետնանքով ընթերցումը բավականին դժվար էր: Մեսրոպի’ իբրն հնչույթաբանի գիտելիքները դրսնորվեցին նան այս ոլորտում: Այս դեպքում էլ նա , գիտակցելով առանց ձայնավոր այբուբենների դժվարությունները, ոչ թե հետնել է ասորական ն պահլավական գրին, որտեղ ձայնավորները սովորաբար բացակայում էին, ն որը հաճախ թյուրիմացությունների տեղիք էր տալիս ու դծվարություններ հարուցում, այլ հետնելով հունականին՝ հայերենի համար նս ստեղծել է ձայնավորներ: Արդյունքում ստացվել է մի այբուբեն, որտեղ հինհայերենյան բոլոր հնչյուններն ունեին իրենց գրային նշանները: Այսպիսով, Մաշտոցը հայերենի համար իր ծանոթ այբուբեններից ընտրել է լավագույնը ն հիմնականում հետնել է հունարենին, որովհետն այն գերազանցում էր մյուսներին: Սակայն նա ոչ թե կուրորեն հետնել է իր ձեռքի տակ եղած այբուբենների սկզբունքներին, այլ հորինել է նոր կանոններ, որով մեսրոպյան այբուբենը հարստացել է նոր հատկանիշներով: Այդ հատկանիշներից մեկն այն է, որ, ի տարբերություն Մաշտոցին ծանոթ այբուբենների, անգամ հունարենի ն լատիներենի, որոնցում նույն հնչյունը կարող էր տարբեր տառերով արտահայտվել կամ հակառակը, մեսրոպյանը ստեղծվեց մեկ հնչյունին մեկ տառ ն մեկ տառին մեկ հնչյուն սկզբունքով: Մեսրոպյան այբուբենը զուրկ է նան այլ այբուբեններին բնորոշ պայմանական նշաններից ն առանց դրանց ամբողջովին արտացոլում է հինհայերենյան արտասանական առանձնահատկությունները:

Հայտնի է, որ 5-րդ դարում Հայաստանի տարբեր շրջաններում կային արտասանական տարբերություններ: Սակայն մեսրոպյան այբուբենը արտացոլում է ոչ թե որնէ գավառի խոսվածքի, այլ ամբողջ հայերենի հնչյունական համակարգը: Մաշտոցը եղել էր Հայաստանի տարբեր գավառներում, հետնաբար ծանոթ էր նան դրանց խոսվածքներին ն կարողացել է ճշգրիտ կերպով որոշել այն հնչյունական հատկանիշները, որոնք ընդհանուրհայերենյան էին, ն դրանց հիման վրա ստեղծել աբուբենը: Դա է պատճառը, որ մեսրոպյան այբուբենը արտահայտում է ոչ թե հայերենի այս կամ այն տարբերակի, այլ ամբողջ հայերենի հնչյունական համակարգը: Սրա լավագույն ապացույցն է այն փաստը, որ Մաշտոցի կողմից ստեղծված ձայնավոր ն բաղաձայն հնչյունները հայերենի պատմական զարգացման ընթացքում հիմնականում շարունակում են գրանցվել գրային նույն համակարգով, իրենց նախնական հնչյունային արժեքներով: Անդրադառնալով այս խնդրին՝ Աճառյանը փորձել է պարզել մեսրոպյան այբուբենի միավորների, այդ թվում նան ձայնավորների հնչյունական արժեքը: Այդ նպատակով նա նախ համեմատել է հայերենի, հունարենի ն հին վրացերենի համապատասխան հնչյունները, որոնց նույնարժեքությունը բացահայտվում է համեմատվող լեզուների այբուբեններում տառերի նույնատիպ դասավորությամբ, քննել է նան օտար լեզուներից հայերենում ն հայերենից օտար լեզուներում տառադարձված բառերը ն այս փաստերի հաշվառմամբ ու գնահատմամբ եկել այն եզրակացության, որ հին հայերենի ա, ի, ու, ը տառերը իրենց արժեքով համապատասխանում են այսօրվա հնչմանը, միայն ե ն է տառերը միմյանցից տարբերվում են արտաբերության եղանակով. «Կը մնա ուրեմն ընդունիլ, թե մեր այս երկու գրերուն /ե ն է/ տարբերությունը Ե դարում կկայանար լոկ բերանի բացվածքի մեջ ն ե կարտասանվեր ավելի բաց, է կարտասանվեր ավելի գոց» /Աճառյան, 1984, էջ 101/: Այս ամենը հաստատում է Մաշտոցի՝ լեզվի հնչյունական համակարգը լավ պատկերացնելու ն լավ ճանաչելու վերոբերյալ միտքը, քանզի միայն այդ դեպքում էր հնարավոր նույն 6 ձայնավորի համար առանձին տառեր ստեղծել, որոնք իրարից շատ քիչ էին տարբերվում: Մեսրոպյան այբուբենի ու գրության կատարելությունը բնորոշող վերոբերյալ հատականիշների թվարկումից պարզ է դառնում, որ Մաշտոցը խորապես ուսումնասիրել էր հայերենը, ծանոթ էր նրա հնչույթային համակարգին ն լավ գիտեր վերջինիս առանձնահատկությունները: Այս ամենի շնորհիվ նա, ուսումնասիրելով իրեն ծանոթ այբուբենները, կարողացել է տեսնել դրանց առավե13

լությունները՝ խուսափելով թերություններից: Այս մասին Աճառյանը գրում է. «Վերոհիշյալ այբուբեններից ոչ մեկը չէր կարող Մեսրոպի փափագը ամբողջապես լրացնել, այսինքն՝ տալ հայերեն լեզվի հնչումները պատկերացնող բոլոր տառերը միանգամայն: Այդ պատճառով Մեսրոպը պարտավորված էր դիմելու մի քանի այբուբենների, նրանցից ընտրությամբ քաղելու համար իրեն պետք եկած նշանները, մեկի պակասը մյուսով լրացնելու ն բնավ չգտածները իրենից հորինելու» /Հ. Աճառյան, 1984, էջ 512/: Մեսրոպյան այբուբենի քննությունից հետնում է, որ Մաշտոցը այդպիսի կատարյալ այբուբեն կարող էր ստեղծել լեզվի հնչյունական համակարգը հստակ պատկերացնելու շնորհիվ միայն, որը մեզ իրավունք է տալիս նրան համարել առաջին հայ հնչույթաբանը:: Վերոնշյալ միտքը մեկ անգամ նս հաստատվում է, երբ ծանոթանում ենք մեսրոպյան ուղղագրության որոշ սկզբունքների կամ կանոնների: Հին հայերենում ձայնավորներից բացի, վանկարար հնչյունների արժեք են ունեցել նան ձայնավորների այնպիսի կապակցություններ, ինչպիսիք են երկբարբարբառները ն եռաբարբառները: Սրանցում սովորաբար ձայնավորներից մեկը իր վրա է վերցնում վանկարարության հիմնական դերը, իսկ մյուս բաղադրիչը վերածվում է ձայնորդ տարրի: Մաշտոցը կազմել է նան հնչյոնական այս զուգորդումների՝ երկբարբառների գրությունը, որը գիտական բարդ համակարգ էր ներկայացնում ն առանց որի հնարավոր չէր գրել, մանավանդ ձայնավորակազմ վանկերը տարբերել երկբարբառային վանկերից: Այսպես՝ երկվանկ բառ է հոգի բառը, ն վանկերից յուրաքանչյուրը ունի մեկ վանկարար ձայնավոր: Երբ այս բառին ավելանում է ակ ածանցը, ի ն ա ձայնավորների համադրմամբ կազմվում է իա երկբարբառը: Եվ որպեսզի այս երկբարբառը տարբերվեր իա տառակապակցությունից ն չնույնանար միակ, միասին ն նման բառերի իա տառակապակցությանը, որոնց մեջ ի ն ա ձայնավորները երկբարբառ չեն կազմում, այլ արտասնվում են իբրն լիարժեք ձայնավորներ ն վանկարար հնչյուններ, Մաշտոցը, Աղայանի կարծիքով, դիմել է հետնյալ միջոցի. «…ի-ա հնչյունակապակցության, որպես երկբարբառի, համար ընդունեց եա տառակապակցությունը /որդեակ/, իսկ ի-ա ձայնավորական հնչյունակաակցության համար՝ իա տառակապակցությունը» / Աղայան, 1986, էջ 59/: Մաշտոցի կողմից ստեղծված գրության կանոնների քննությունից պարզ է դառնում,որ «Նրա ոչ միայն այբուբենը, այլն ուղղագրությունը բացառիկ ճշգրտությամբ են արտահայտում հին հա14

յերենի հնչյունական համակարգի բոլոր առանձնահատկությունները ն արտակարգ համակարգայնության վրա են հիմնված: Զարմանալ կարելի է, թե հինգերորդ դարի այդ գիտնականը ինչպես է կարողացել այդքան ճշգրիտ, այսպիսի նրբություններով, հնչույթների ն ենթահնչույթների, երկբարբառների ն միաբարբառների այդքան նուրբ տարբերակումներով ստեղծել այբուբենը ն մի այնպիսի ուղղագրություն, որի նկատմամբ ոչ մի դիտողություն չի կարելի անել» /Աղայան, 1986, էջ 107/: Ընդունված է մեծագույն հնչույթաբաններ համարել նրանց, ովքեր որնէ լեզվի այբուբեն են ստեղծել: Այդպիսին էր նան Մաշտոցը, որը մեր կարծիքով ոչ միայն հնչույթաբան էր, այլն իր ժամանակի մեծագույն լեզվաբանը: Օգտագործված գրականություն 1. Աբրահամյան Ա., Հայոց գիր ն գրչություն, Երնան, 1973: 2. Աղայան է., Գրաբարի քերականություն, Երնան, 1964: 3. Աղայան է., Նախամաշտոցյան Հայ գրի ու գրականության, մեսրոպյան այբուբենի ն հարակից հարցերի մասին, Երնան, 1977: 4. Աղայան է., Մեսրոպ Մաշտոց, Երնան, 1986: 5. Աճառյան Հ., Հայոց գրերը, Երնան, 1984: 6. Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, Երնան, 2005: 7. Ջահուկյան Գ., Քերականական ն ուղղագրական աշխատությունները հին ն միջնադարյան Հայաստանում, Երնան, 1954:

:

Ս.ՏԻՈՅԱՆ

ԵրՊԼՀ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՓՈԽՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐ

Հայ Առաքելական եկեղեցին թարգմանության նշված դերը գիտակցելով՝ թերնս միակն է քրիստոնյա աշխարհում, որ եկեղեցական տոների շարքում տեղ է հատկացնում Սրբոց Թարգմանչաց գործունեությանը, ն գուցե դարձյալ միակն է, որ ունի Ս. Թարգմանչաց եկեղեցի (կարող ենք վկայել առնվազն երկուսը՝ Թարգմանչաց վանք՝ ներկայումս Ադրբեջանի Դաշքեստանի շրջանի Ղուշչի (Խաչկապ) գյուղում՝ 5-րդ դար, մյուսը Հայաստանի Հանրապետության Փարպի գյուղում՝ քառախորան եկեղեցի՝ 7-րդ դար) (3, էջ 11): Հայաստանում առհասարակ առանձնահատուկ վերաբերմունք է եղել բանասիրության ու տեքստերի ներկայացման նկատմամբ, քանի որ Հայ առաքելական եկեղեցին, որոշակի կեցվածք ընդունելով սրբապատկերների պաշտամունքի նկատմամբ ու չընդունելով դրանք որպես դավանանքի առարկաներ, այնուամենայնիվ չի առարկել դրանց գոյության դեմ՝ հենց որպես մշակույթի արգասիքներ: Իսկ երբ միջնադարում աննախադեպ վերելք ապրեց մանրանկարչությունը, լրացվեց նան գրքերը զարդանախշելու՝ ծաղկելու «բացը»: Սա վկայում է մեր եկեղեցու՝ գրքի ն գրքային մշակույթի հանդեպ տածած յուրահատուկ կեցվածքի մասին: Հայ քրիստոնեական դավանանքը ուրույն ուշադրություն է հատկացրել թարգմանության երնույթին, որովհետն քաջ գիտակցել է դրա դերը դավանանքի տարածման մեջ: Ըստ էության քրիստոնեական հաղթարշավը մեծապես, եթե ոչ լիովին, պարտական է թարգմանությանը: Այսպիսով, ի սկզբանե թարգմանությունը մեզնում ընկալվել է հենց որպես մշակույթների ներթափանցմանը, քաղաքակրթությունների փոխադարձ շփմանը, փոխհարստացմանը նպաստող գործոն: Մ. Մաշտոցի գործունեությունը ն գրերի գյուտն այն ընթացքն ունեցավ, որ Ս. Գրքի տարածմանն ու զանգվածային ընկալմանը զուգընթաց Հայաստանի համար դուռ բացվեց դեպի զարգացած քաղաքակրթությունները. թարգմանության շնորհիվ ամբողջ Մերձավոր Արնելքում տարածվեց քրիստոնեությունը: Հիշենք նան այն հանրահայտ փաստը, որ մի շարք հունական ու լատինական մշակութային գրական կոթողներ մարդկությանը հայտնի են դարձել

դրանց հայկական թարգմանությունների շնորհիվ միայն (նշենք թեկուզ Տիմոթեոս Կուզի «Հակաճառությունը....»:*) Չմոռանանք, որ թարգմանության գործին լծված, դրան նվիրված անհատները քաջ գիտակցում էին իրենց գործի համամարդկային արժեքը, նրանք թարգմանության էության նկատմամբ շատ սրտացավ, խանդոտ վերաբերմունք ունեին. հիշենք, որ միայն 1929 թվականին կաթոլիկ եկեղեցին վերջնական որոշում կայացրեց Աստվածաշնչի լատինական բնագրին (8iԵ|iՅ ՏՅՇrՅ) համարժեք համարել նան արնմտյան սլավոնների մի շարք լեզուներով նրա թարգմանությունները: Հայտնի աստվածաբան Տոմսեն կրտսերը, ուսումնասիրելով միջնադարյան աստվածաբանների ն կրոնի տեսաբանների՝ մեզ հասած հիշատակությունները, ուշագրավ դիտարկումներ է արել այն մասին, թե դրանցում առկա թարգմանված օտարալեզու մեջբերումների թվով կարելի է որոշել տվյալ ժողովրդի՝ այլ ժողովուրդների մշակութային արժեքների հետ շփման չափը: Եվ այդ դիտարկումները նրան հանգեցրել են այն մտքին, թե հենց այդ ժամանակահատվածում հայերի մշակութային գործունեությունը գերադասելի է եղել, քանի որ ուսումնասիրված հայկական աշխատություններում մեջբերումներն ամենաշատն են** (նրա այս դիտարկումները հրապարակված են 1988 թվականի սեպտեմբերին Սոֆիայում կայացած Միջազգային սլավոնագիտական գիտաժողովում (8)): Սա միտում էր, համաձայն ու շնորհիվ որի հայ մտավորականությունը դեպի վերածնունդ էր գնում մյուս ազգերին ու ժողովուրդներին համընթաց: Այդ շրջանում հայերն իրենց ուրույն տեղը գրավեցին, ինչը նույնպես նպաստում էր թարգմանության հատուկ դպրոցի ավանդույթների ձնավորմանը: Թարգմանական արվեստի շարունակական զարգացումը թարգմանություն երնույթի, նրա դրսնորումների, գործունեության շրջանակների, տերմինի մեկնաբանման ու զանազան այլ բնույթի հարցեր էր առաջ քաշում, քանի որ գրեթե բոլոր բանաստեղծների ու թարգմանիչների վկայությամբ՝ անհնար է, օրինակ, պոեզիայի՝ բնագրին համարժեք թարգմանությունը: Թարգմանության մասին եղած բազմաթիվ կարծիքներին այս առումով արժի ավելացնել մի կարծիք նս, որ պատկանում է ֆրանսիական բանաստեղծության " Տիմոթէոսի եպիսկոպոսապետի Աղեքսանդրեայ Հակաճառութիւն առ սահմանեալսն ի ժողովոյն Քաղկեդովնի, աշխ. Կարապետ ծ. վարդապետի ն Երուանդ վարդապետի, էջմիածին, 1908: "" Միջնադարում հղումները նորմատիվ բնույթ չէին կրում. գրիչները երբեմն փոխառյալ հատվածներ մեջբերելիս նշում էին ընդամենը՝ ըստ այսինչի կամ այնինչի. ն ոչ ավելին:

խոշոր բարենորոգիչ Պ. Վալերիին. «Թարգմանությունները ճարտարապետական գծագրեր են...Պակասում է երրորդ չափումը, ինչը մտավոր ստեղծագործությունից դրանք կվերածեր տեսողականի (1, էջ 359-360)»: Ասվածը, եզակի բացառություններով, արդարացի է, այդուհանդերձ որնէ ազգային գրականություն, մշակույթ անհնար է պատկերացնել առանց թարգմանությունների, առանց այլ մշակույթների հետ կապի. մեզ բոլորիս հայտնի ավար բանաստեղծ Ռասուլ Համզատովը հենց թարգմանություններով է հայտնի դարձել: «Հոմերոսը» կմնար միայն նեղ շրջանի բանասերների սեփականությունը, եթե չթարգմանվեր բազմաթիվ լեզուներով: Այս իմաստով թարգմանության հասարակական-մշակութային գործառությունները բացառիկ են: Մասնագիտական գրականության մեջ ընդունված են թարգմանություն տերմինի՝ սկզբունքորեն հնարավոր հետնյալ երեք դրսնորումները. ա) թարգմանությունը կարող է առավելագույնս պահպանել բնագրի բառային, իմաստային, քերականական ն ոճական առանձնահատկությունները, բ) թարգմանությունը, հարազատ մնալով ձնին, միանգամայն ազատ է բովանդակությունը վերարտադրելու հարցում, գ) հարազատ մնալով բնագրի բովանդակությանը՝ թարգմանությունն ազատ է ձնի ընտրության մեջ: Միանգամայն համաձայն լինելով թվակված տարբերակումների հետ, ցանկանում ենք մեր մեկնաբանությամբ անդրադառնալ նշված դրսնորումներից յուրաքանչյուրին: Այսպես, առաջին դեպքը միարժեքորեն ընկալելի չէ. այս կետի մեջ են մտնում, օրինակ, թե՛ Աստվածաշնչի դասական թարգմանությունները, թե՛ թարգմանության մոդեռնացման ուղղությամբ տարբեր երկրներում ու տարբեր լեզուներում կատարվող փորձերը (վերջիններս առանձին ուսումնասիրության աղերս ունեն): Առաջին տիպի թարգմանության օրինակ կարող է ծառայել Ավ. Իսահակյանի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի՝ Վ. Բրյուսովի կողմից կատարված թարգմանությունը (5, էջ 7). ռուս մեծ բանաստեղծը կարողացել է պահպանել բնագրի բոլոր առանձնահատկությունները՝ հանգավորման օրինաչափությունները, շեշտակիր ն ոչ շեշտակիր վանկերի հերթականությունը, յուրաքանչյուր տողի առոգանության հատկությունները ն այդպիսով ռուս ընթերցողին հնարավորություն ընձեռել ոչ միայն ծանոթանալու հայ հանճարեղ բանաստեղծի գործին, այլն ըստ ամենայնի վայելելու այն: Բերենք առաջին սուրահի առաջին տողերը՝ որպես օրինակ. Եվ քարավանը Աբու-Լալայի՝ աղբյուրի նման մեղմ կարկաչելով՝

Քայլում էր հանգիստ, նիրհած գիշերով, հնչուն զանգերի անուշ ղողանջով: Հավասար քայլով չափում էր ճամփան այն քարավանը ոլոր ու մոլոր. Եվ ղողանջները ծորում քաղցրալուր՝ ողողում էին դաշտերը անդորր: И караван Абу Лалы, как ручей, что журча, бежит средь песков, В дремотной ночи неспешно шагал, со зваканьем нежных больших бубенцов, Размеренным шагом путь совершал ночной караван, виясь, как змея, И звон сладкозвучный лился, затоплял погруженный в сон немые поля. Թվարկված հատկություններով են օժտված նան Ս. Մարշակի՝ Շեքսպիրյան սոնետների՝ անգլերենից ռուսերեն թարգմանությունները ն Հ. Թումանյանի «Մի կաթիլ մեղրը» ն «Շունն ու կատուն» ստեղծագործությունների՝ հայերենից ռուսերեն թարգմանությունները (9, էջ 135 ն 177), որոնցում պահպանված են բնագրերի թե՛ իմաստային, թե՛ ձնային հատկությունները: Թարգմանությունների երկրորդ տիպին են պատկանում այն գործերը, որոնք աչքի են ընկնում իրենց ձնակազմավորմամբ ն հնչողությամբ (առոգանական յուրահատկությամբ): Ձնակազմավորման օրինակ կարող է ծառայել Պ. Դուրյանի «Առ կույսն» բանաստեղծությունը՝ գրված եռանկյան տեսքով(2). Ո՛հ, մինչն ց'ե՞րբ, ըսե՛, ո՛ կույս, հոգիս ըլլա գեղույդ գերի, Եվ մինչն ց'ե՞րբ թրթռան աղիք ցաված սրտիս ն քնարի, Լոկ համբուրիկ մ'ուզեցի քաղել այտեդ մեկ թարմ վարդ, ճառագայթ մը խնդրեցի աչերեդ երկնազվարթ Զըլացար դու, անգու՛թ, վարդ մը դժգույն ճակտիս, Եվ ճառագայթ մ'այն անդունդին խոր սրտիս. Ո՛չ, ես չ՛եմ կրնար ապրիլ զուրկ գրկեդ, Ծիծառնիկն ապրի դուրս բույնեն գեթ, Տրտմալար քնարս զարնիմ ջախջախ, Գոցեմ սիրտըս սիրաբախ... Մնայք բարով, կու՛յս ն քնա՛ր, Կույսին տեղ լա՛ց, քար, ճակատս նսեմ Հանգչեցնեմ Մաշող Հող:

Նման գործերի թարգմանությունը գրեթե անհաղթահարելի դժվարությունների է հանգեցնում, թեն կան եզակի դեպքեր, երբ թարգմանչի տաղանդի ու օժտվածության շնորհիվ հաջողվում է հասնել ցանկալի նպատակին: Անթարգմանելի հեղինակների թվին է պատկանում, մասնավորապես, Մայակովսկին, սակայն Սնակը կարողացել է թարգմանել նրա շատ գործեր՝ տեր մնալով բնագրի հնչեղությանը՝ առանց կորցնելու մի կողմից՝ Մայակովսկու խոսքի ուժն ու երանգավորումների բազմազանությունը, մյուս կողմից՝ իր անհատական ոճն ու նկարագիրը: Ահա մի փոքրիկ հատված Մայակովսկու «Վարտիքավոր ամպը» պոեմից. Никогда Ничего не хочу читать. Книги? Что книги!

Երբեք: Ոչ մի բան կարդալ չեմ ուզում: Գրքե՞ր: Ու՞մ են պետք Նոր լինեն թե հին:

Թարգմանության որոշ տեսաբաններ գտնում են, որ նման թարգմանությունը հատուկ վարպետություն է պահանջում ն հանդիսանում է թարգմանական գործի բարդ տիպերից: Սկզբունքորեն անթարգմանելի են Պ. Սնակի շատ բանաստեղծություններ, քանի որ դրանց իմաստավորումը հնչեղության բազմապիսի հնարքներով է իրականացվում: Բերենք «Մարդը ափի մեջ» բանաստեղծությունների շարքից առաջին՝ «Իբրն սկիզբ» ոտանավորից երկու հատված (4). Աշխարհում կա ջահելությու՛ն, Կա կյա՛նք, Կա սե՛ր, Կան տղաներ ու աղջիկնե՛ր, Կա շե՛կ, կա սն... Սկսվում է ... գուշակու՛մը. «- Ապու՛-ապու՛, կապու՛-կապու՛ ... Եկ մի տեսնենք՝ ի՞նչ կա ափում ...» «- Անամ-փերու՛, չանամ-փերու՛ ...» Եվ մի օր էլ չեմ համբերում. - Գիտե՛մ, գիտե՛մ, Գուշակ է՛լ ես, կախարդ է՛լ ես. Չէ՞ որ դու ինձ ոտով-գլխով կախարդել ես...

Նույն առիթով կարելի է հիշատակել նան ֆրանսիական մեծ բանաստեղծ Գիյոմ Ապոլիների գործերը, որոնց թարգմանության դժվարին ու բարդ գործը հաղթահարել են մի քանի ռուս բանաստեղծներ, որոնց թվում՝ Բ. Պաստեռնակը: Միջազգային սլավոնագիտական գիտաժողովներից մեկում հնչել է մի միտք այն մասին, թե վերը նշված յուրահատուկ դժվարությունների հանդիպել ու դրանք մեկնաբանել են դեռնս անտիկ բանաստեղծները, թե հույն անանուն բանաստեղծի՝ հին հունարենով գրված երեք բանաստեղծություններ՝ կացնի, գերանդու ն դանակի տեսքով, փորձել են թարգմանել մի շարք լեզուներով, այդ թվում ն հայերեն, սակայն որնէ հաջողված նմուշ մեզ չի հասել: Փորձեցինք այս շատ հետաքրքիր միտքը հիմնավորող որնէ գրավոր աղբյուր գտնել , սակայն մեր ջանքերը ապարդյուն եղան: Թարգմանությունների երրորդ տիպը ըստ երնույթին ամենատարածվածն է, ն ուշագրավն այստեղ այն է, որ թարգմանության այս տիպին դիմում են կա՛մ հանճարները, կա՛մ սիրող թարգմանիչները: Մյուս հատկանշական պահն էլ այն է, որ իմաստի ընկալումն ու այլ լեզվով դրա շարադրումը հիմնականում ենթադրում է ոչ թե բովանդակային կողմի, այլ բնագրի՝ ամենից ավելի աչք զարնող կողմի վերարտադրում, փոխանցում: Այսպիսի օրինակներ ժամանակակից թարգմանական գրականության մեջ հազվագյուտ են, մինչդեռ մեր օրերում հատկապես կարնորվում է ինֆորմացիայի (տեղեկատվության) արժեքը ն թարգմանիչները, բնականաբար, ձգտում են ընթերցողին իրազեկել ինֆորմացիոն կողմի բոլոր, անգամ աննշան թվացող մանրամասները: Սակայն մեր դասականները դիմել են թարգմանության այս ձնին՝ ստեղծելով հիրավի գլուխգործոցներ: Օրինակներից են Հ. Թումանյանի կողմից Գյոթեի «Վարդի» ն Ա. Պուշկինի «Ձմեռվա իրիկունի» թարգմանությունները: Թարգմանության այս տիպին մոտ է «թափառիկ սյուժեներ» կոչված երնույթը, որին դիմելով Ղ. Աղայանը ստեղծել է մի քանի գլուխգործոցներ, այդ թվում «Հազարան բլբուլը»: Նշված տիպին են հարում Աստվածաշնչյան ամենատարբեր կիրառություններին ուղղված մեկնաբանությունները (Մանուկների համար, Գունազարդ, Տեսաժապավենային ն այլն): Թարգմանությանը նվիրված մեր այս սեղմ անդրադարձից երկու եզրակացություն ենք ցանկանում անել. 1. Թարգմանությունը մի ոլորտ է, որը հարում է թե’ գիտությանը, թե’ արվեստին. նրան առավել, քան այլ ոլորտի, անհրաժեշտ են բարձրորակ, հմուտ, նվիրյալ մասնագետներ, ազգային մշակույ-

թի ոգին ընկալող ու իրենց գործի կարնորությունը խորապես գիտակցող անհատներ: 2. Թարգմանությունն ունի շատ կարնոր առաքելություն. այն լայն ճանապարհ է բացում դեպի քաղաքակրթություն: Հայտնի աստվածաբան Պ. Ֆլորենսկին այն միտքն է հայտնել, թե մշակույթ ն քաղաքակրթություն հասկացությունները, մասի ն ամբողջի իմաստով, չեն համընկնում. մշակույթը ավելի շատ ազգային ընկալումների հետ է կապվում, իսկ քաղաքակրթությունը՝ աշխարհընկալման: Այս տեսակետից հայկական մշակույթը իր էությամբ մոտենում է ինչպես սլավոնական, այնպես էլ արնմտյան քաղաքակրթություններին: Օգտագործված գրականություն 1. Դ. Գասպարյան, Պարույր Սնակ, Երնան, 2001: 2. Պ. Դուրյան, Երկերի ժողովածու (երկու հատորով), Երնան, 1971: 3. Ս. Խոջոյան, Ոչ միայն հացիվ, «Իրավունք», 98(327), 1999: 4. Պ. Սնակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 1, 1972: 5. Аветик Исаакян, Абул Ала Маари, (касит в семи сурах). перевод с арм. В. Брюсова, Ереван, 1975г. 6. В. Брюсов, Поэзия Армении¦ ( с древнейших времен до наших дней), Ереван, 1966г. 7. Л. Мкртчян, О стихах и переводах, Ереван, 1965г. 8. Славянские литературы. Х международный съезд славистов, София, сентярь, 1988г. 9. Ованес Туманян, Стихотворения и поэмы, Ленинград, 1969г.

:

Հ.ԶԱՔԱՐՅԱՆ

5-ՐԴ ԴԱՐԻ ԼԵԶՎԱՎԻճԱԿԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԳՐԵՐԻ ԳՅՈՒՏԻ ԴՐԴԱՊԱՏճԱՌ

Ամեն մի պետական կազմավորում, ձգտելով անկախության ն ինքնուրույնության, իր անվտանգության շահերից ելնելով, ջանում է երկիրը միասնական դարձնել նան լեզվականորեն: Նման ջանքեր անվերապահորեն գործադրում էին նան հայոց թագավորները մասնավորապես հնադարում ն միջնադարում: Վկայություններ ունենք, որ, օրինակ՝ Արարատյան (Վանի) թագավորության Արամ արքայի օրոք (մ.թ.ա. 9-րդ դար) Հայաստանում իշխող լեզուն հայերենն էր, որ փաստորեն պետական-պաշտոնական լեզվի դեր էր կատարում, ն դա մեծապես արքունիքի ջանքերի արդյունքն էր: Ինչպես Մովսես Խորենացին է վկայում, Արամը, գրավելով նոր երկրներ, «բնակիչներին հրաման է տալիս սովորել ն խոսել հայերեն» (Մ. Խորենացի, Հայոց պատմություն, 1-ին գիրք, գլ. ԺԴ): Դա նշանակում է, որ երկրի միալեզվության ապահովումն այդ ժամանակ պետական քաղաքականություն էր: Նույնպիսի ջանքեր են թափել Մեծ Հայքի թագավոր Արտաշես Ա-ն ն Ծոփքի թագավոր Զարեհը մ.թ.ա. 2-րդ դարում: Ինչպես Ստրաբոնն է վկայում, նրանք միավորել են հայկական հողերը, որի արդյունքը միալեզու Հայաստանն էր (Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, Եր., 1981, էջ 196): Սա նախանձելի լեզվավիճակ էր ցանկացած պետության համար: 5-րդ դարում, սակայն, լեզվավիճակը մեծապես փոփոխվել էր: Քրիստոնեության պաշտոնական ընդունումը Հայաստանում տեղի ունեցավ որպես արյունալի ու կործանարար մշակութային հեղափոխություն: Արգելվեց ն ոչնչացվեց ոչ միայն հեթանոսական կրոնական մշակույթը, այլն դրա ամենաոգեղեն դրսնորումը՝ հայալեզու դպրությունը (հայերեն մեհենագրությունը ն հին հայկական հնչյունական գիրը՝ «դանիելյան նշանագրերը»): Գուցե պատահական չէր, որ հեթանոս աստվածներից առաջինը ավերվեց Տիր աստծու տաճարը: Ագաթանգեղոսը վկայում է, որ Տրդատ թագավորը ն զորքը «նախ ճանապարհին հանդիպեցին քրմական գիտության դպիր, Արամազդի գրչի Դիվան կոչված երազացույց, երազահան պաշտամունքի Տիր աստծու ճարտարության ուսման մեհյանը ն ամենից առաջ սկսեցին դա քանդել, ավերել, այրել» (Ագաթանգեղոս, Հայոց պատմություն, 778): Փաստեր կան, որ հայոց մեհենագրությունը գաղտնի շարունակում էր գործածվել: Սակայն պաշտոնապես հայերենը մի ամբողջ հարյուրամյակ մնաց անգիր: ճիշտ է, գրաբարը չկորցրեց

գրական լեզվի իր կերպարանքը ն 5-րդ դարում նորովի գրի առնված վիճակում զարմացնում է իր մշակվածությամբ ու կանոնավորությամբ, սակայն հայոց դպրությունն իսպառ ոչնչացավ: Նոր՝ քրիստոնեական եկեղեցին, ի տարբերություն ն ի հակադրություն հեթանոսականի, սկսեց որպես ծիսակատարությունների, արարողությունների լեզու օգտագործել ասորերենը ն հունարենը: Այդ կարգը հաստատել է Տրդատ Գ արքան: Ինչպես վկայում է Ագաթանգեղոսը, նա «Հայոց երկրի տարբեր կողմերին հրաման տվեց՝ իր իշխանության նահանգներից, գավառներից ուսման համար մատաղ մանուկների բազմություն բերել ն նրանց վրա հմուտ ուսուցիչներ կարգել…. Նրանց երկու մասի բաժանեցին, ոմանց տվեցին ասորի դպրության ն ոմանց՝ հելլենական» (նույն տեղում, 840): Հայերենի փոխարեն ասորերենը ն հունարենը եկեղեցական կարգի լեզու դարձնելը մի կողմից՝ քաղաքական խորհուրդ ուներ հակադրվելու նախկին եկեղեցուն, մյուս կողմից՝ գործնականում հարմար էր, քանի որ հոգնորականության զգալի մասը ասորիներ ու հույներ էին, որոնք եկել էին քրիստոնեությունը Հայաստանում արմատավորելու: Նրանք թեն լեզվականորեն օտարված էին ժողովրդից, սակայն հենց դա էլ Հայաստանում իրենց գոյության միակ արդարացումն էր. եթե նպաստեին եկեղեցու լեզվական ազգայնացմանը, ապա կկորցնեին իրենց հենարանը ն դուրս կմղվեին հայ հոգնորականության կողմից, ինչը ի վերջո եղավ հետագայում: Այս առումով հակամարտություն կար ասորի ու հույն հոգնորականության ն թերնս ավելի փոքրաթիվ հայ հոգնորականության միջն: Առաջինները վերջիններիս հանդուրժում էին, քանի որ նրանք էին թարգմանի դեր կատարում ն ժողովրդի մեջ քարոզչական գործունեություն իրականացնում, սակայն սահմանափակ չափերով: Դրա հետնանքն այն էր, որ Հայաստանում քրիստոնեությունն այդպես էլ լայն ծավալում չստացավ, իսկ որոշ գավառներում գրեթե հալածված էր: Ասորերենն այդ ժամանակներում միջազգային լեզվի դեր էր կատարում Մերձավոր Արնելքում: Պարսից կայսրությունը Հայաստանում արգելում էր հունարենը ն եկեղեցում խրախուսում ասորերենը, իսկ արքունիքում՝ պարսկերենը: Հայաստանի բյուզանդական մասում, ընդհակառակը, արգելված էր ասորերենը ն պարտադրվում էր հունարենը թե՛ եկեղեցում, թե՛ աշխարհիկ իշխանության կառույցներում: Մովսես Խորենացին գրում է. «….բոլոր գավառներում դպրոցներ հիմնեց ն պարսից բաժնի բոլոր կողմերը սովորեցրեց, բացի հունաց մասից, որոնք …. Կեսարիայի աթոռին ենթարկվելով՝ պետք է հունարեն գիր ն լեզու գործածեին ն ոչ ասորերեն» (3-րդ գիրք, գլ ԾԴ): «|Վռամշապուհ թագավորը) քիչ նեղութ24

յուն չէր կրում քարտուղարի պատճառով, որովհետն այն օրից, որ Մեսրոպն արքունական դռնից հեռացավ, նա ոչ մի ճարտար դպիր գտնել չէր կարողանում, որովհետն պարսկական գիր էին գործածում» (3-րդ գիրք, գլ ԾԲ): ճիշտ է, Հայաստանում այդ երեք լեզուն էլ (հունարեն, ասորերեն, պարսկերեն) խիստ օտար էին ու անհասկանալի: Ավելին, թարգմանիչներն էլ հազվագյուտ էին: Խորենացին գրում է նան. «Երբ երանելի Մեսրոպն ուսուցանում էր, ոչ փոքր նեղություն էր կրում, որովհետն ինքն էր թե՛ կարդացողը, թե՛ թարգմանողը, ն եթե մի ուրիշն էր կարդում, երբ ինքն այնտեղ չէր լինում, ժողովրդին անհասկանալի էր մնում՝ թարգմանիչ չլինելու պատճառով» (3-րդ գիրք, գլ. Խէ): Փարպեցին էլ ավելացնում է. «Ասորերեն մեծաջան ն անօգուտ ուսմամբ էինք տանջվում ապարդյուն: Ժողովրդի բազմությունները դատարկ ն անմխիթար հեռանում, գնում էին եկեղեցուց, ն ուսուցիչները հոգոց հանելով ու հառաչելով ափսոսում էին իրենց զուր ջանքերի համար: Ուսումնասեր հավաքվածներից ոչ մեկն օգուտ չէր տեսնում հոգնոր խրատների վարդապետությունից» (գլ. ԺԱ): Փարպեցին օտարալեզու քարոզչությունը նույնիսկ որակում է «անօգուտ մուրացկանություն» (նույն տեղում): Այնուամենայնիվ, վտանգ կար, որ ժողովուրդն աստիճանաբար լեզվափոխ լիներ, ինչը մասամբ կատարվեց Ծոփքում ն Փոքր Հայքում, որտեղ տարածվում էր հունախոսությունը: Առանց այն էլ կիսանկախ Հայաստանը կորցնում էր իր լեզվական, հետնաբար ն մշակութային ու կրոնական անկախությունը: Այս իրավիճակը լրջորեն անհանգստացնում էր թե՛ հոգնոր, թե՛ աշխարհիկ իշխանություններին, որոնք գիտակցում էին, որ տվյալ պահին հայոց համախմբման ն պետության ու եկեղեցու ամրապնդման գլխավոր գործոնը լեզուն էր: Այդ գործոնն ուժեղացնելու համար անհրաժեշտ էր ապահովել լեզվի գրավոր կիրառությունը հատկապես հոգնոր ոլորտում: Հայոց գրերի կարիքը շատերն էին զգում: Ըմբռնելով ստեղծված ծանր իրավիճակը՝ երանելի Մեսրոպը «միտքը դրեց մի հնար գտնել, հայոց լեզվի համար տառեր ստեղծել» (Մ. Խորենացի, նույն տեղում): Մեսրոպից անկախ՝ նույն գաղափարն է արտահայտում Հաբել քահանան՝ Վռամշապուհ արքային խոստանալով «հայերենի համար տառեր ստեղծել, որ հարմարեցրել էր Դանիել եպիսկոպոսը» (Մ. Խորենացի, 3-րդ գիրք, գլ. ԾԲ): Սահակ կաթողիկոսի մոտ է գնում Մեսրոպը «հայերեն գրերի խնդրով ն տեսավ, որ նա ավելի նս փափագում է այդ բանին» (Մ. Խորենացի, 3-րդ գիրք, գլ. ԻԹ): Վռամշապուհ արքան Միջագետքից վերադառնալով՝ տեսնում է, որ «բոլոր եպիսկոպոսները ժողովվել են մեծն Սահակի ն Մեսրոպի

մոտ՝ հայերեն գրերի գյուտի մասին հոգալու» (Մ. Խորենացի, 3-րդ գիրք, գլ. ԾԲ): Եվ թագավորը փառք է տալիս «Աստծուն, որ իր թագավորության ժամանակ նա հոգնոր կյանքի այսպիսի ցանկություն պարգնեց Հայոց աշխարհին» (Ղ. Փարպեցի, Հայոց պատմություն, գլ. Ժ): Քրիստոնեության պաշտոնական ընդունումից գրեթե մեկ դար անց վերացել էր եկեղեցում ասորերենով ու հունարենով հայերենին հակադրվելու քաղաքական նշանակությունը: Ընդհակառակը, օտար լեզուները դարձել էին քրիստոնեության տարածման ու ամրապնդման խոչընդոտներ ն օտարազգի հոգնոր «մաֆիայի» հենարան: «Հայերեն – օտար լեզուներ» հակադրությունը ստացել էր հակառակ նշանակություն. այժմ էլ հայերենն էր քրիստոնեության «բարեկամը»: Գործնականում առաջացել էր հայերենի՝ ժողովրդի մայրենի լեզվի՝ եկեղեցում լայնորեն կիրառելու պահանջ: Դա գիտակցում էին բոլորը, թեն, բնականաբար, հակառակորդներ էլ պիտի լինեին: Դրանում շահագրգռված էին թե՛ Սահակ կաթողիկոսը, թե՛ Վռամշապուհ արքան: Այդ բանում համոզվել էր Մեսրոպը հատկապես Գողթնում ն Սյունիքում քարոզելիս: Այդ խնդրում մտահոգ էին նան շարքային հոգնորականները, օրինակ՝ Հաբել քահանան, որը տեղյակ էր ասորի Դանիել եպիսկոպոսի մոտ պահվող հին հայկական գրերի մասին: Շատերն էին հասկացել, որ հայոց գրերի ոչնչացումը սխալ էր: Բայց խոստովանել չէր կարելի: Ուստի խնդիրը ձնակերպվում էր որպես հայոց լեզվի համար տառերի ստեղծում: Այնուամենայնիվ, Ղազար Փարպեցին գրում է, որ Մեսրոպը դեռնս մինչ Դանիել եպիսկոպոսի մոտ պահվող գրերի մասին լուր առնելը «երկար ժամանակ խորհում էր ու լալիս իր ներսում. չէ՞ որ կային հայոց լեզվի նշանագրեր, որոնցով հնարավոր է սեփական ձայնով ն ոչ թե մուրացածո լեզվով եկեղեցիներում շահել տղամարդկանց ու կանանց ն առհասարակ բազմության սրտերը» (նույն տեղում, գլ.Ժ): Այդ բանը հաստատվում է, երբ Վռամշապուհ արքան հայտնում է, որ Միջագետքում եղած ժամանակ իրեն հայտնի է դարձել Դանիել եպիսկոպոսի հայտնաբերած հայերեն նշանագրերի մասին: Մ. Խորենացին դրանք որակում է որպես «վաղուց գրված տառերի շարք», որ «դասավորված էր հունարենի օրինակով» (3-րդ գիրք, գլ. ԾԲ): Օգտվելով առիթից՝ բոլորը, բնականաբար, նախընտրում են նախ փորձարկել դանիելյան պատրաստի նշանագրերը: Մաշտոցը երկու տարի դրանցով գրավոր հայերեն է դասավանդում ն աշակերտներ կրթում, թարգմանություններ անում: Սակայն կային հունական ու լատինական արդիական գրերի չափանիշները, որոնց չէին համապատասխանում դանիելյան նշանագրերը: Կորյունը

գրում է՝ «Հասկացան, որ այդ նշանագրերը բավական չեն հայերենի սիղոբաները՝ կապերը, ամբողջությամբ արտահայտելու համար», - ն ապա ավելացնում է, - «մանավանդ որ նշանագրերն էլ իսկապես ուրիշ դպրություններից թաղված ն հարություն առած էին» (Կորյուն, Վարք Մաշտոցի, գլ. Զ): Իսկապես, հեթանոսական դպրության գրերը, որ քրիստոնյաների համար այն ժամանակ «ուրիշ» էին, ատելի ու մերժելի, ոչնչացվել թաղվել, մոռացվել էին ն կարծես նորից էին կենդանություն առել: Բայց դրանք ըստ երնույթին ձայնավորներ չունեին, հետնաբար բաղաձայնների կապերը՝ սիղոբաները, այսինքն՝ վանկերը հստակ չէին արտահայտվում, ինչպես հունական կամ լատինական գրերով: Այդ պատճառով էլ Խորենացին ն Փարպեցին դանիելյան նշանագրերը կոչում են «մուրացեալ», այսինքն՝ կցկտուր (Խորենացի, 3-րդ գիրք, գլ. ԾԲ, Փարպեցի, գլ. Ժ): Խորենացին ճշգրտում է, որ դրանք «բավական չէին վանկ առ վանկ ճիշտ արտահայտելու հայերեն բառերի հնչյունները» (նույն տեղում): Փարպեցին կրկնում է բառացիորեն նույնը (նույն տեղում) : Ուստի Մաշտոցը նախընտրեց նոր գրեր ստեղծել: Մանավանդ որ արդեն դրանց մտահղացումը թերնս ուներ: Եվ ահա Մաշտոցը ստեղծում է նոր գրերը Ժամանակակից ստանդարտի համաձայն : Իշխանությունները ցնծությամբ են ընդունում դրանք՝ որպես ազգային փրկություն: Սկսվում է մի կողմից՝ թարգմանչական գործը, մյուս կողմից՝ հայալեզու դպրոցների ստեղծումը: Հայոց դպրությունը տարածվում է նախ արնելյան, ապա արնմտյան Հայաստանում: Միաժամանակ ծավալվում է քրիստոնեության քարոզչությունը հատկապես այն գավառներում, որտեղ դեռ իշխում էին հեթանոսությունը կամ աղանդները: Առաջինը թագավորի հրամանով սկսեցին Վասպուրականի Պարսպատունիք ն Մարանդ գավառներից, ինչպես Կորյունն է ասում, «Մարաց խուժադուժ կողմերը, որոնք դժվար մատչելի էին ոչ միայն իրենց դիվական, սատանայակիր, ճիվաղական բարքի, այլն խեցբեկագույն ն կոշտ ու կոպիտ լեզվի պատճառով» (Կորյուն, գլ. Ժ): Ուսուցման ու քարոզչության արդյունքում նրանց «դարձրին պարզախոս, հռետորաբան, կրթված»: Սա գրական լեզուն տարածելու ն բարբառախոսությունը սահմանափակելու մասին վկայություն է: Կարելի է ասել, որ հայոց նոր գրերի ստեղծումով, դպրոցի ու եկեղեցու ազգայնացմամբ սկսվեց Հայաստանի լեզվական միասնացման խնդրի լուծումը: Այս առթիվ Կորյունը չի թաքցնում իր ցնծությունը. «Այն ժամանակ անպայման սքանչելի դարձավ մեր ե27

րանելի ու ցանկալի Հայաստան աշխարհը, ուր …. հայաբարբառ, հայերենախոս դարձան օրենուսույց Մովսեսը՝ մարգարեական դասի հետ, ն առաջադեմ Պողոսը՝ բոլոր առաքելական գնդով, Քրիստոսի աշխարհակեցույց ավետարանի հետ միասին: Ի՛նչ սրտալիր ուրախություն էր այնտեղ այնուհետն, ն ի՛նչ հաճելի տեսարան աչքի համար: Որովհետն մի երկիր, որ անունն անգամ չէր լսել այն կողմերի, ուր բոլոր աստվածային սքանչելի գործերը կատարվեցին, շատ շուտով իսկույն իմացավ բոլոր եղած բաները …. ն բոլոր աստվածային ավանդությունները» (Կորյուն, գլ. ԺԱ): Սա նշանակում է, որ քրիստոնեական վարդապետությունը դարձավ հայալեզու ն բոլորին մատչելի: Հայերը համոզվել էին, որ օտար լեզվով կրոնափոխ լինել չի հաջողվում: Նոր գրերով, դպրությամբ, կրթությամբ, հայոց լեզվով փաստորեն կատարվեց Հայաստանի վերաքրիստոնեացում: Փարպեցին վկայում է. «Ամեն մարդ սրտագին փափագում էր հայերեն գիտության ուսումը ն ուրախ էր, որ փրկվում էր ասորերենի պատճառած տանջանքներից, որպես խավարից դեպի լույս ելներ» (Ղ. Փարպեցի, գլ. Ժ): «Պայծառացան եկեղեցիները: …. Հայոց ամբողջ երկիրն Աստծու գիտությամբ լցվեց: …. Եվ լուսավորվեց Հայոց աշխարհը», - եզրափակում է Փարպեցին (գլ. ԺԱ): Ուսուցում ն քարոզչություն էր կատարվում թե՛ արքունիքում, թե՛ բանակում, թե՛ հատկապես այն գավառներում, որտեղ դեռ իշխում էր հեթանոսությունը (Գողթն, Սյունիք ն այլն): Նույն գործը Հայաստանի բյուզանդական մասում կատարելու համար հարկ եղավ հաղթահարելու բյուզանդական իշխանության դիմադրությունը, խանդը, նրանց սիրաշահելու համար նորից թարգմանելու Աստվածաշունչը հունարենից, մի շարք այլ թարգմանություններ կատարելու հունալեզու դավանաբանական գրականությունից: Հույները պայման դրեցին նան հալածելու, վերացնելու Արնմտյան Հայաստանում գոյություն ունեցող աղանդները: Հայոց գիրը սկսեցին կիրառել նան աշխարհիկ իշխանությունները: Տնական պայքարի ն մաքառումների արդյունքում վերականգնվեց Հայաստանի միալեզվությունը: Հնարավորություն ըստեղծվեց հոգնոր-մշակութային ոլորտից դուրս մղելու հունական ն ասորական հոգնորականությանը: Հատկապես ասորի հոգնորականությանը դուրս մղելը երկար տնեց: Օրինակ՝ Հովհան Մամիկոնյանը «Տարոնի պատմության» մեջ գրում է. «….բոլոր այն եկեղեցական հայրերը, որոնց անունները հիշատակված են այնտեղ, մինչն Թոդիկ՝ բոլորն էլ ասորիներ էին. ն այդ մեծ գերդաստանի հավատի գործերը ասորական գրով ն դավանանքով էին վարում, մինչն որ Թոդիկը հիմնովին փոխեց այդ կարգը ն ասորական ցեղի մարդկանց առհավետ վտարեց բոլոր վանքերից» (Եր., 1989, էջ 115):

Ազգայնացած եկեղեցին հետագայում պետության բացակայության պայմաններում ի վիճակի եղավ ինքը լուծելու ազգային ինքնագիտակցության խորացման, ազգային համախմբման, ազգային լեզվի ու մշակույթի պահպանման խնդիրները, արծարծելու ազգային պետականության վերականգնման գաղափարները, որոնք բարենպաստ պայմաններում իրականություն դարձան տարբեր վայրերում ն տարբեր ժամանակներում: Հայաստանի համար շահեկան էր, որ քրիստոնեությունն ամրապնդվեր նան հարնան երկրներում՝ Վիրքում ն Աղվանքում, որոնք Հայաստանի մշակութային ազդեցության ոլորտում էին: Այստեղ կիրառվեց նույն կաղապարը: Մաշտոցը տեղական իշխանությունների ն մտավորականների աջակցությամբ գրային համակարգեր ստեղծեց նան վացերենի ն գարգարերենի համար, դպրոցներ հիմնեց այդ երկրներում, հունի մեջ գցեց այդ երկրների լեզվական ազգայնացման գործը ն անձամբ կամ իր աշակերտների միջոցով հետնում էր գործի ընթացքին՝ նան այցելելով այդ երկրներ: Վիրքում լեզվավիճակն անհամեմատ վատ էր, քան Հայաստանում: Այստեղ ազգային-լեզվական համախմբումը հեռու էր այն մակարդակից, որը նվաճվել էր Հայաստանում դեռնս մ.թ.ա. 2-րդ դարում: Վրաստանը դեռնս բաղկացած էր մի քանի ազգային միավորներից՝ երբեմն իրենց ուրույն լեզուներով (քարթվելներ, մեգրելներ, գուրիացիներ, խնսուրներ, իմերելներ, ռաճվելներ, մթիուլիներ, թուշեր, փշավներ, սվաններ, ինգիլոներ, աջարներ, կախեր, ինչպես նան ճաներ՝ լազեր, աբխազներ, ալաններ՝ օսեր): Մինչն այժմ էլ առանձին լեզուներ են վրացերենը, սվաներենը, մեգրելերենը (իբերերեն), ճաներենը (լազերենը), աբխազերենը, օսերենը: Քրիստոնեությունը պաշտոնապես ընդունելուց հետո Վիրքում նույնպես եկեղեցու կարգի լեզուներն էին հունարենն ու ասորերենը: Պետական կարգի լեզուներն էին ասորերենն ու պարսկերենը: Ինչպես Կորյունն է վկայում, Մաշտոցի ստեղծած գրերը ն սկզբնավորած դպրությունը լեզվական ու կրոնական համախմբման ենթարկեցին ն մեկ ազգ դարձրին այդ ժողովրդին. «Նրանց, որ այնքան առանձին ն բաժանված լեզուներից ժողովվեցին, մեկ աստվածային պատգամներով կապեց, դարձրեց մեկ ազգ, մեկ Աստծու փառաբանիչներ» (Կորյուն, գլ. ԺԵ): ճիշտ է, այդ միասնացումը չհասավ այն աստիճանին, ինչ առկա էր Հայաստանում, ն դրա հետնանքները շարունակվում են մինչն այսօր: Այնուամենայնիվ Վրաստանը շատ բան շահեց Մաշտոցի գլխավորած լուսավորական այդ գործից: Աղվանքում վիճակն առավել վատ էր: Այստեղ տարբեր ծագման ազգերն՝ իրենց լեզուներով, ապրում էին կողք կողքի՝ առանց

ազգային միասնության զգացման, ընդամենը իբրն վարչական ամբողջություն: Այդ ազգերից մեկի՝ գարգարների լեզվի համար գրային համակարգի ստեղծումն ու ներդրումը չտվեց նույնիսկ այն արդյունքը, ինչ Վիրքում: Համենայն դեպս, Աղվանքի ժողովրդի՝ մեկ ազգ կամ գոնե միասնական դառնալու մասին ոչ մի վկայություն չկա: Նան հայտնի է, որ Աղվանքում հետագայում ավելի մեծ տարածում գտավ հայկական գիրն ու դպրությունը, իսկ գարգարականն աստիճանաբար դուրս մղվեց, վերացավ ն իսպառ մոռացվեց: Աղվանքն այդպես էլ ազգային-լեզվական միասնացման չենթարկվեց, գնալով կորցրեց իր ուրույն դեմքը, մինչն որ Ադրբեջանի կազմում այդ ազգերի մնացորդները կա՛մ բռնի թուրքացվեցին, կա՛մ արտագաղթեցին, վերացան: Այսպիսով, 5-րդ դարում քաղաքական-մշակութային հանգամանքների բերումով լրջորեն վտանգվել էր Հայաստանի լեզվամշակութային ն պետական միասնականությունը: Իրավիճակը պահանջում էր, ն Մեսրոպ Մաշտոցի ու նրա աջակիցների գլխավորած կրթամշակութային լուսավորական շարժումը էապես փոխեց իրերի դրությունը: Նան դրա շնորհիվ է, որ հետագա անհամեմատ դաժան ժամանակներում հայ ազգը գոյատնեց ն չնայած մեծ կորուստներին՝ հասավ մեր օրերը՝ իր լեզվով, մշակույթով, դպրությամբ: Ներկայիս մշակութային-քաղաքական մարտահրավերները նոր, գուցե ն ճակատագրական կորուստների սառնալիք են առաջ բերել: Եվ այժմ հայոց աշխարհիկ ու հոգնոր իշխանություններից, հայ մտավորականության վերնախավից պահանջվում է գրեթե նույնպիսի լայնածավալ գործունեություն, ինչ 5-րդ դարում՝ ապահովելու համար հայոց լեզվի հարատնությունը մշակույթի զարգացման նոր պայմաններում ն դրա միջոցով երաշխավորելու համար հայ ազգի հարատնությունը աշխարհաքաղաքական ու հասարակական-տնտեսական նոր համակարգում: Խոսքը էլեկտրոնային միջավայրում հայերենի լիարժեք ներդրման ն ազատ փոխարկելիության ապահովման խնդրի մասին է: Սա գրեթե նույնպիսի թարգմանչական գործունեություն է, ինչ 5րդ դարում կատարվածը, ն պահանջում է ոչ պակաս նյութական ու բարոյական ներդրումներ: Սա մի սուրբ գործ է, որ կարող է ներկայիս ղեկավարներին նույնպիսի փառք ու անմահություն բերել, ինչին արժանացան երանելի Սահակ կաթողիկոսն ու Վռամշապուհ թագավորը: Հիշենք մերձավորների խրախույսը Վռամշապուհին. «Շտապի՛ր, որ քո ժամանակում լինի Հայոց աշխարհի համար մեծ ն օգտաբեր այս գյուտը, որն ապագայում պիտի քեզ բերի առավել մեծ շահ, անմոռաց հիշատակ ն երկնային վայելքների օգուտ, քան քո թագավորական իշխանությունն է» (Փարպեցի, գլ. Ժ):

է.ԽՈՆԴԿԱՐՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

«ճԱՆԱՉԵԼ ԶԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ ԶԲԱՆՍ

ՀԱՆճԱՐՈՅ» ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄԸ

Անխոնջ ջանքերի, անդուլ ու անդադրում որոնումների, մտորումների արդյունքում Հեռավոր Միջագետքի Եդեսիա քաղաքում Մեսրոպ Մաշտոցը 404 թվ. հայտնագործեց հայերի լեզվում համընդհանուր ճանաչում գտած 36 հնչույթներին համապատասխան հայերեն 36 նշանագրերը: «Եվ այնտեղ շուտով նշանակեց, անվանեց, դասավորեց (մեկ հնչույթ, մեկ գիր, ձախից աջ, վերից վար, ընթերցում սկզբունքով) ու հորինեց սիղոբաներով ն կապերով: Եվ հենց այնտեղ, նույն քաղաքում գտավ հելլենական դպրության մի գրագիր Հռոփանոս անունով, որի ձեռքով նշանագրերի բոլոր զանազանությունները՝ բարակն ու հաստը, կարճն ու երկայնը, առանձինն ու կրկնավորը ամբողջապես հորինելուց ն վերջացնելուց հետո ձեռնարկեց թարգմանություն անել (Կորյուն): Աստվածաշնչի հունարեն բնագրից թարգմանեց Սողոմոն Իմաստունի առաջին առակի առաջին՝ «ճանաչել զիմաստություն ն զխրատ իմանալ զբանս հանճարոյ» հատվածը ն իր ձեռքով գրեց առաջին հայերեն նախադասությունը: Գրերի գյուտով հայ ժողովուրդը դարձավ գրագետ ն հաստատուն ոտքերով կանգնեց հզոր ու հին գիր ու դպրություն ունեցող հարնանների՝ հույների ու պարսիկների կողքին, որպես հավասարը հավասարի հետ: Վերացավ, իսպառ ի չիք դարձավ կործանման ու բնաջնջման անդնդեզրին ծվարած հայ ժողովրդի՝ հզորների մեջ ձուլվելու, ազգային ինքնատիպ նկարագիրը կորցնելու, ոչնչանալու ահավոր վտանգն ու սպառնալիքը: Հայոց թագավորի ու կաթողիկոսի օժանդակությամբ ու Մեսրոպ Մաշտոցի ընդհանուր ղեկավարությամբ երկրի տարբեր մասերում դպրոցներ հիմնվեցին, որտեղ հայ մանուկներն սկսեցին գրագիտություն ու կրթություն ստանալ մայրենի լեզվով: Մեսրոպ Մաշտոցի առաջնահերթ ու անհետաձգելի խնդիրը եղավ անհապաղ թարգմանել Աստվածաշունչը, ինչը նա սկսել էր Միջագետքում, որովհետն Աստվածաշունչը քրիստոնեության

Հեղինակի պահանջով հոդվածը տպագրվում է առանց խմբագրական փոփոխությունների:

հանրագիտարան լինելուց զատ, նան միակ դասագիրքն էր դպրոցներում, որի վրա էին հայ երեխաները կրթվում ու դաստիարակվում: 406 թվականին Մեսրոպ Մաշտոցի ն Սահակ Պարթնի ձեռքով ն նրանց ավագ ու կրտսեր աշակերտների օգնությամբ թարգմանվեց ու ավարտվեց Աստվածաշնչի առաջին տարբերակը, ինչպես նան մի քանի աղոթքներ, ծիսակատարությունների նյութեր ն այլն: Լայն թափ առավ նան հայ աշխարհիկ դպրությունը՝ մի քանի հարյուրամյակի ընթացքում հայ պատմիչների ու գիտունների ձեռքերով ստեղծվեցին պատմաբանական, փիլիսոփայական, աշխարհագրական ն առհասարակ գիտության ու գրականության բոլոր մասնաճյուղերն առինքնող հարուստ ու բազմաբնույթ գրականություն մեսրոպյան ն ետմեսրոպյան գրաբարով: Սակայն մեր լեզվի զարգացման ու հարստացման հետնանքով գրաբարի ընդերքում սաղմնավորված ու ծլարձակվող աշխարհիկ տարրը աստիճանաբար բարգավաճելով ու հզորանալով գրավում է գրաբարի դիրքերը, լայն տարածում ու գործածություն ստանում՝ դառնալով հայ ժողովրդի միակ հաղորդակցական միջոց: Ընդհակառակը՝ գրաբարը գնալով խամրում, կորցնում է իր գործածության ոլորտները ն թեքվում դեպի մայրամուտ` դառնալով նոր սերնդի համար անհասկանալի ու անգործադրելի: Աշխարհաբարը վերջնականապես դառնում է հայ ժողովրդի համաժողովրդական, պետական ու գրական լեզու՝ արնելահայ ու արնմտահայ տարբերակներով: Այս գործընթացում ժամանակակից համաժողովրդական, պետական ու գրական լեզվի գանձարանը հանդիսացող գրաբարալեզու հարուստ ու բազմաբնույթ գրականությունը մոռացությունից ու կորստից փրկելու գալիք սերոունդներին մատչելի դարձնելու նպատակով հրամայական պահանջ է առաջանում ողջ գրաբարալեզու գրականությունը թարգմանել ժամանակակից հայերենի, ինչը արվեց մեր երախտավորների կողմից ն պիտի արվի այսուհետն, քանի դեռ աշխարհի տարբեր մատենադարաններում ու առանձին անհատների մոտ դեռնս կան բազմաթիվ ձեռագիր ու տպագիր նյութեր գրաբարով ն սպասում են իրենց թարգմանիչներին ու ուսումնասիրողներին: Ի թիվս այլ աշխատությունների Աստվածաշունչը նույնպես ունեցավ իր հատվածաբար ու ամբողջական՝ հին ու նոր կտակարանները միասին թարգմանությունները, որոնց մեջ առանձնակի են Վենետիկի միաբան Հայր Արսեն Բագրատունու 1860թվ.՝ նախորդ ն հունարեն բնագրի համեմատությամբ կատարած առաջին

աշխարհաբար թարգմանությունը արնմտահայերենով ն 1994թվ.: Ամենայն հայոց հայրապետ Վազգեն Սռաջինի հրամանով Մայր աթոռ Սուրբ էջմիածնի մի խումբ բանասերների կողմից: Թարգմանիչները խնդրո առարկա, Սողոմոն Իմաստունի առակի առաջին՝ «ճանաչել զիմաստութիւն ն զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» հատվածը թարգմանելիս հայտնվել են փակուղու առաջ ն ոչ միայն չեն բացատրել հատվածի մթածրար հատվածը, այլն չեն տվել այդ հատվածի աշխարհաբար թարգմանությունը: Խոսենք փաստերով. Արսեն Բագրատունին այդ հատվածը, թարգմանել է այսպես. «Իմաստութիւնը ու խրատը գիտնալու համար, հանճարին խոսքերը հասկընալու համար»: Ինչպես դժվար չի նկատել՝ թարգմանվել է ճանաչելը՝ գիտնալ, իմանալը՝ հասկանալ, զբանս՝ խոսքերը բառերով, որ ներկա հատվածում սխալ են, ավելին. համար կապերը ոչ տեղին ու նպատակին գործածելու հետնանքով հատվածի բուն իմաստը շրջվել է՝ ստացվել է այնպես, թե իմաստությունն ու խրատը գիտնալու համար պետք է հասկանալ հանճարի խոսքերը, ընդհակառակն՝ հանճարի խոսքերը հասկանալու համար պետք է գիտնալ իմաստությունն ու խրատը: Բացի այդ, իբրն աշխարհաբար թարգմանություն Արսեն Բագրատունին ջնջել է գրաբարում շատ կարնոր արժեք ունեցող զ ն ս ձնույթները, որով խաթարվել է գրաբար նախադասության կառույցը: Գրեթե նույնն է 1994թ. էջմիածնի թարգմանությունը, որը մեր կարծիքով իր որոշ թերություններով հանդերձ լավագույնն է. թարգմանիչները ժամանակակից հայերենի օրենքներին ու օրինաչափություններին համապատասխան թարգմանել են Աստվածաշունչը, որը կարդացվում է անձանձրույթ, սահուն ու հետաքրքրությամբ ն որ կարնորն է, հասկանալի է ընթերցող լայն հասարակությանը՝ մեծից փոքրը: Սակայն հիշյալ հատվածը թարգմանելիս դարձյալ մնացել են փակուղու առաջ: Թարգմանիչները, ինչպես իրենք էլ են խոստովանում՝ թարգմանությունը կատարելիս հենվել են Արսեն Բագրատունու թարգմանության վրա ն տվել են հետնյալ տարբերակը.«ճանաչել իմաստությունը ն խրատը, իմանալ հանճարի խոսքերը»: Այսինքն նախորդի նման ջնջվել է զ ն ս ձնույթները ն զբանս բառը թարգմանվել է խոսքերը բառով, որ, ինչպես ասել ենք: Այս խոսքաշարում սխալ է. թե ինչու՞, կբացատրենք ստորն: Այս «թարգմանությունը» ոչ գրաբար է, ոչ էլ աշխարհաբար, որովհետն գրաբարի դեպքում պետք է զ ն ս ձնույթները իրենց տեղը դրվեն ինչպես բնագրում, իսկ աշխարհաբարի դեպքում պետք է թարգմանվեր բոլոր բառերը ն ոչ միայն բան բառը խոսք

բառով, որ սխալ է: Այս դեպքում ակամա հիշեցում ես Հր.Աճառյանի նման առիթով ասաց հետնյալ խոսքը. «Երբ պիտի սովորեն մեր հայկաբանները, հայերենը հայերենից զանազանել» (Հայոց գրերը, էջ 227): Որքան մեզ հայտնի է, մեր օրերում այդ հատվածի թարգմանության ուրիշ փորձեր չեն արվել: Այսպիսով՝ Մեսրոպ Մաշտոցի ձեռքով գրված առաջին հայերեն նախադասությունը, որ Մեսրոպ Մաշտոցի գործունեության նպատակն ու ուղեցույցն էր, մնացել է չթարգմանված ն իմաստն էլ՝ ոչ բոլորին հասկանալի: Արդարամիտ լինելու համար ասենք, որ թարգմանիչները ն այդ հատվածին ծանոթ բոլորը հասկացել ու հասկանում են, որ այդ հատվածն ունի շատ խորիմաստ, խելոք, դաստիարակչական իմաստ, նամանավանդ, որ ձնավորված է իմաստություն, խրատ, հանճար բառերով, բայց թե՝ ինչ իմաստ, բոլորն էլ հայտնվում են չարաբաստիկ փակուղու առաջ: Ասում են, թե տարրական դասարանների մի ուսուցչուհի 3-րդ դասարանում նոր դաս է բացատրում: Հուզված ու ոգնորված՝ մեկ դասագրքին նայելով, մեկ՝ ձեռքի դասի պլանին՝ խոսում է, խոսում...ն երբ վերջացնում է բացատրությունը, հարցով դիմում է երեխաներին. «Երեխանե՛ր, հասկացա՞ք»: Երեխաները միաբերան պատասխանում են. «Ոչ, չհասկացանք...»:Ուսուցչուհին զարմացած՝ նորից է դառնում երեխաներին. «Յա՞, ի՞նչ բթամիտ երեխաներ եք, ես հասկացա, դուք չհասկացա՞ք»: Այս ուսուցչուհու վիճակում են հայտնվում բոլոր նրանք, ովքեր ուզում են թարգմանել ու բացատրել սույն հատվածը: Եվ այսպես, 1600 տարի շարունակ առաջին հայերեն խորիմաստ նախադասությունը տարբեր առիթներով գրվել ու ասվել է որպես թնավոր խոսք ն լայն տարածում գտել՝ դառնալով հասարակության լայն խավերի սեփականությունը, սակայն մնացել է չթարգմանված ու անհասկանալի: Մեր օրերում հազիվ թե գտնվի քիչ թե շատ գրագետ մեկը, որ անգիր կամ գրավոր չասի այդ հատվածը, բայց այն հարցին՝ «Ի՞նչ է նշանակում», ուսերը թոթվելով կպատասխանի. ե ս ի մ»... կամ նախորդների նման բնագիրը կթարգմանի բնագրով, այսինքն՝ անհայտը անհայտով, ինչպես տեսանք վերնում: Այս բոլորով հանդերձ, մեզ զարմացնում է մեր մեծերի վերաբերմունքը այս հարցում: Հր. Աճառյանը, որ «Հայոց գրերը» հանրագիտարանային աշխատության մեջ ամենայն մանրամասնությամբ սրբագրել է Կորյունի ու մյուս բանասերների նույնիսկ աննշան վրիպակներն ու վրիպումները, հիշյալ հատվածը թարգմա34

նելիս վստահել ն ընդօրինակել է Արսեն Բագրատունուն, տվել է հետնյալ տարբերակը. «ճանաչել իմաստությունը ն կրթությունը, հասկանալ հանճարի խոսքերը: Իսկ Մանուկ Աբեղյանը, որ ամենաբարձր մակարդակով թարգմանել է Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» գիրքը ն հաճախ թարգմանության մեջ փակագծերում ավելացրել է լրացուցիչ բառեր բնագրի այս կամ այն արտահայտությունը շարքային ընթերցողին մատչելի ու հասկանալի դարձնելու նպատակով, իսկ թարգմանության վերջում էլ տվել է շուրջ 175 ծավալուն ծանոթագրություններ, հիշյալ հատվածի վերաբերյալ լուռ է: Աշխատանքի ընտացքում մեզ հետաքրքրեց իմանալ, թե ինչպես է թարգմանված մեզ հետաքրքրող հատվածը օտար լեզուներով: Որքան մեզ հաջողվեց պարզել, վիճակը ամենուրեք նույնն է. ոչ ոք չի տվել հատվածի ժամանակակից լեզվով թարգմանությունը, որի հետնանքով այն մնացել է հասարակության լայն խավերի համար անհասկանալի: Այսպես, ռուսները տալիս են հետնյալ տարբերակը. ×Օ11û 116í8Օ0 168ð1ոՕ0 è í8ոՕ8â6åíèå, 11íÿՕ0 è6ðå-åíèÿ ð86618¦ (Евангелие, 1990г., стр. 640) Այստեղ միանգամայն ավելորդ է -Օ11û շաղկապը, որը սխալ տեղ դրված լինելով՝ շրջում է ամբողջ հատվածի իմաստը՝ գլխավոր նախադասությունը դառնում է երկրորդական, իսկ երկրորդականը՝ գլխավոր: Իսկ անհասկանալի պատճառով առակի բնագրային «հանճար» (Гений) բառի փոխարեն տրվել է «ð8661¦ բառը՝ ստեղծելով անհասկանալի արտահայտություն: Եվ այսպես առ այսօր: Բայց պատահական ու անսպասելի մի դիպված մեզ հուշեց ու օգնեց վերջապես ըստ ամենայնի հասկանալ ու ժամանակակից հայերենի թարգմանել հիշյալ հատվածը. Ահա այդ դիպվածը համառոտ. 11-րդ դարի հայտնի գիտնական, աստվածաբան, լեզվաբան, բանաստեղծ ու քաղաքական գործիչ Գրիգոր Մագիստրոսը «թղթեր» ընդհանուր վերնագրի տակ թողել է շուրջ 80 գիտական ու աստվածաբանական բնույթի հոդվածներ՝ բոլորն էլ նամակի տեսքով՝ հասցեագրված ժամանակի նշանավոր գիտնականների, աստվածաբանների ու քաղաքական գործիչների, բայց այնպիսի խրթին ու անհասկանալի լեզվով, որ ոչ միայն շարքային ընթերցողներն ու մտավորականները, այլն հենց իրենք՝ հասցեատերերը, հազիվ կարողացել են մոտավորապես կռահել վերնագրերը ն որոշ մեկ-երկու նամակների մոտավոր բովանդակությունը. ո՞վ ն ինչպես հասկանար, որ Մագիստրոսի լեզվում մակացությունը նշանակում է գիտություն, տախտակը՝ գիրք, կեղերպականը՝ գանգատ,

տելետիսը՝ կատարելիություն, անտուստը՝ փիլիսոփայություն, բնաբանականը՝ ֆիզիկա, ուսումնականը՝ մաթեմատիկա ն այլն: Եվ այսպես շուրջ 800 տարի նույնիսկ բանասերներին անմատչելի ու անհասկանալի են մնացել այդ «թղթերը»: 1900 թվին անվանի բանասեր ու թարգմանիչ Նորայր Բյուզանդացին հանկարծ գտավ այդ թղթերից մեկի՝ «Գամագտականի» վերծանման բանալին ն թարգմանեց դրա մի մասը: Պատահաբար ծանոթանալով Նորայր Բյուզանդացու վերծանման մեթոդին՝ իսկույն հիշեցի մեր «ճանաչել զիմաստութիւն...» հատվածը ն պահանջ առաջացավ նորից առավել ուշադրությամբ ուսումնասիրել Սողոմոն Իմաստունի առաջին առակի առաջին մասը: Պարզվեց, որ հիշյալ առակի առաջին մասը բաղկացած է 6 հատվածներից, որոնցից առաջինը առակի վեռնագիրն է, 2-ը «ճանաչել զիմաստություն...» հատվածն է, իսկ մյւսները, որոնք ավելի ծավալուն են ու իմաստալից ն «ճանաչել զիմաստություն...» հատվածի տրամաբանական շարունակությունը, ն 1994թ. թարգմանիչների կողմից, թերություններով հանդերձ, թարգմանված են բավական հաջող ու մատչելի լեզվով: Ընթերցողիս ճիշտ կողնորոշելու համար բոլոր նկատառումներով ավելորդ չեմ համարում ստորն տալ առակը ամբողջությամբ: « Երուսաղեմում Իսրայելի թագավոր Դավթի որդու Սողոմոնի առակները. ճանաչել զիմաստութիւն ն զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ. Ընկալել խոսքի բարդ դարձվածքները՝ հասկանալ ճշմարիտ արդարությունը ն ուղղել իրավունքը. Պարզամիտներին խորագիտություն ն երիտասարդներին միտք ու հանճար տալու համար: Որպեսզի դրանք լսելով՝ իմաստունն ավելի իմաստուն լինի, իսկ հանճարը առաջնորդություն ստանա. Թափանցի առակների ն խորին ասույթների մեջ, իմաստունների ճառերի ն նրանց այլաբանությունների մեջ»: Մեր ուշադրությունը գրավեց հատկապես վերջին 6-րդ հատվածի այլաբանություններ բառը, ն՝ օգտվելով Նորայր Բյուզանդացու վերծանման մեթոդից՝ պարզվեց, որ առակի «ճանաչել զիմաստություն...» հատվածը հասարակ ու սովորական նախադասություն չէ, այլ մի այլաբանություն, որը չունի նախադասության ոչ ենթական, ոչ ստորոգյալ, ն հատվածի ոչ մի բառը իր գլխավոր ու առաջնային իմաստով չի գործածված:

Գործի դնելով Հայկազյան, բացատրական, հոմանիշների, դարձվածաբանական ն այլ բառարանները` փորձեցինք վերծանել տվյալ այլաբանության բոլոր բառերը՝ չխախտելով անգամ նրանց հաջորդական կարգը: Այսպես՝ 1. ճանաչել - այս բայը մեր լեզվում իր բուն իմաստով շատ սահմանափակ գործունեություն ունի. նշանակում է տարբերել նըմաններից, ջոկել, զանազանել ն այլն: Օրինակ. «Ես ճանաչում եմ Համազասպին ու նրա որդուն» կամ երեխան դեռ դպրոց չի գնում, բայց մեսրոպյան բոլոր գրերը ճանաչում է: Սրանցից դուրս, մյուս գործածություններում մեծ մասամբ փոխաբերական իմաստ է ստանում, օրինակ՝ Նորայրի վերծանման մեթոդը բանասերների կողմից համընդհանուր ճանաչում գտավ, որտեղ ճանաչում բայն ունի հավանություն, համաձայնություն ն այլ իմաստները: Բոլոր բառարաններում ճանաչում բառի դիմաց դնում են որպես նրա առաջնային համանիշ ծանոթանալ բայը, որն ավելի լայն գործածություն ու բազմիմաստություններ ունի. օրինակ՝ ծանոթանալ մեկին կամ մեկի հետ, ծանոթանալ գրությանը, գրքի բովանդակությանը, հիմնական գաղափարներին ն այլն: Մենք ընտրեցինք ծանոթանալ տարբերակը: 2. զիմաստություն - բոլոր բառարաններն էլ դնում են գիտության համանիշը՝ մենք՝ նույնպես: Ստացվում է ծանոթանալ գիտությանը, կամ գիտություններին բառակապակցությունը, որը նշանակում է գիտելիք, գիտություն ստանալ, տիրապետել գիտությունների, այսինքն կրթություն ստանալ, կրթվել: Ասում ենք՝ «Եղբայրս բարձրագույն կրթություն ունի, նրա որդին՝ տարրական»: Հետնաբար, զիմաստություն բառի դիմաց դնում ենք կրթություն տարբերակը: 3 զխրատ - դարձյալ Հայկազյան բառարանը որպես առաջնային հոմանիշ դնում է դաստիարակությունը: Սակայն մեր օրերում հաճախ դաստիարակություն ն կրթություն տարբեր հասկացությունները միավորվում են իբրն մեկ հասկացություն ն գործածվում են մեկը մյուսի իմաստով: Օրինակ՝ շատ կրթված երեխա է: Կրթված բառի տակ հասկանալով դաստիարակությունը, նկատի չունենալով, որ այդ երեխան անչափահաս է ն գիտություններին էլ անծանոթ: Կամ հակառակը՝ ասում ենք. ճիշտ է նա բարձրագույն կրթություն է ստացել, բայց շատ անդաստիարակ մարդ է, հասարակական վայրերում իրեն վայելուչ չի պահում, հայհոյում է աջ ու ձախ, կոպիտ է ու գռեհիկ կանանց ու աղջիկների նկատմամբ, չնչին առիթներով բղավում, անպատվում է ում պատահի:

Մեր օրերում ցավոք այդպիսիներին կարելի է դեռնս հանդիպել բոլոր ատյաններում: Հայր Արսեն Բագրատունին ու Հր. Աճառյանը, ինչպես վերն ասացինք, գործածում են իմաստության կրթություն անհասկանալի արտահայտությունը: Բայց Սողոմոն Իմաստունը շատ որոշակի տարբերում է այդ հասկացությունները. հիշյալ առակի իմաստություն՝ հասկացությունը բնորոշում է վերը հիշված 6 խորիմաստ արտահայտություններով, իսկ առակի երկրորդ հատվածը, որ ունի «Խրատ երիտասարդներին» վերնագիրը՝ մի քանի տասնյակ ոչ պակաս խորիմաստ պահանջներով ու խորհուրդներով: Խրատ, կրթություն ն դաստիարակություն հասկացությունները ունեն իրենց գործածության տարբեր ոլորտները. այսպես, մանուկ հասակից ծնողները, այնուհետն մանկապարտեզներն ու դպրոցները իրենց սաներին դաստիարակում են մարդկային բոլոր բարեմասնություններով՝ խորհուրդների, զրույցների, բացաիտրությունների նկարների, գրքերի ն այլ միջոցներով՝ երեխաներին դարձնելով բարեկիրթ. ն այդ բոլորը սիրով, գուրգուրանքով, հոգատարությամբ: Խրատը բառարաններում ունի պատիժ հոմանիշը, ն որպես այդպիսին կիրառվում է դաստիարակությունից շեղված հանցագործների, կաշառակերների, հասարակական ու պետական օրենքներն ու կարգը չարամտորեն խախտողների նկատմամբ՝ գործադրելով պետական օրենսգրքերով նախատեսված տարբեր պատժամիջոցներ՝ մինչն իսկ մահապատիժ: Այդ դեպքեր ում գործում են օրինապահ ն դատաքննչական մարմինները ն ոչ դաստիարակչուհիներն ու դաստիարակները: Մենք՝ տարբերելով կրթություն, խրատ ն դաստիարակություն հասկացությունները՝ ընդունում ենք դաստիարակութուն տարբերակը: 4. իմանալ - բոլոր բառարաններն էլ դրա դիմաց դնում են հասկանալ, ըմբռնել, կռահել, գիտակցել, պարզել, գլխի ընկնել ն այլ տարբերակները: Մենք ընդունում ենք հասկանալ, ըմբռնել տարբերակները: 5. զբանս - Այս բառը բոլոր բառարաններում այնքան բազմիմաստություն ու գործառույթներ ունի, որ հասարակ թվարկումն իսկ հսկայական տեղ ու ժամանակ կպահանջի: Աստվածաշնչի, մանավանդ մեր քննության առարկա «ճանաչել զիմաստություն ն զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ» հատվածը թարգմանելիս՝ հետնելով Արսեն Բագրատունուն՝ ինչպես տեսանք, բոլոր թարգմանիչները զբանս բառի համանիշ դնում են խոսքեր բառը, որ ինչպես նշել ենք վերնում, սխալ է, ահա թե ինչու: Եթե մեր լեզվում համանիշ ու հոմանիշ բառերը գրավոր ու բանավոր խոսքի մեջ

անհրաժեշտության դեպքում կարող են որոշ նրբերանգներով իրար փոխարինել՝ ինչպես սիրուն- գեղեցիկ, այտ - թուշ մութ - խավար, ն իրար ծածկել. ամբողջովին կամ որոշ տարբերությամբ, ապա բան ն խոսք բառերը ժամանակակից հայերենում այդպիսի գործածություններ չունեն, իրար չեն փոխարինում ն ոչ մի կերպ իրար չեն ծածկում: Բան ն խոսք բառերի միակ համանիշ գործածությունը տվել է Արսեն Բագրատունին առակի զբանս հանճարոյ արտահայտությունը թարգմանելով հանճարի խոսքերը արտահայտությամբ, որը ն նույնությամբ փոխանցվել է մյուս բոլոր թարգմանիչներին: Այդ բառերը ո՛չ գրավոր, ոչ՛ բանավոր, ոչ՛ էլ ժողովրդախոսակցական լեզվում իրար չեն ծածկում, իրար փոխարինել չեն կարող: Բերենք օրինակներ. հենց սկզբից վերցնենք Աստվածաշնչից. «Ի սկզբանէ էր բանն ն բանն էր առ աստված, ն աստված էր բանն». կարելի՞ է այս նույնպես խորիմաստ առակի բանն բառերը փոխել խոսք բառով ն ասել՝ «ի սկզբանե էր խոսքը ն խոսքը աստծո մոտ էր, ն խոսքը աստվածն էր...» կամ երեխան ընկել է լաց է լինում, մայրը գրկել ու հանգստացնում է երեխային ասելով՝ ոչինչ բան չկա, բան չի եղել, փոխենք բան բառը խոսք բառով ն ասենք՝ ոչինչ խոսք չկա, խոսք չի եղել կամ հակառակը՝ ես խոսում եմ, ես բանում եմ, խոսքը տրվում է հաջորդ հռետորին բանը տրվում է հաջորդ հռետորին, խոսքերդ չափավորիր, բաներդ չափավորիր, ն այսպես անվերջ, բառարանների բոլոր տվյալներով. Խոսք բառը ունի իր բազմաթիվ համանիշները ն հոմանիշները, որոնք ոչ թե առանձին բառեր են, այլ դատողություններ. զրույց, ճառ, ասք, նախադասություն, համառոտ կամ ընդարձակ ասույթ, բայց խոսքերն էլ տարբեր են նան իրենց գործածությամբ. օրինակ՝ գրավոր խոսք, թնավոր խոսք, հռետորական խոսք, բանաստեղծի խոսք, գռեհիկ մարդու խոսք ն այլն: Կարելի՞ է այս դեպքում խոսք բառը փոխարինել բան բառով ն ասել՝ թավոր բան, հռետորական բան, բանաստեղծի բան, գռեհիկ մարդու բան ն այլն: Բայց մեր խոսքը վերաբերում է հանճարի խոսքին, որ բոլորովին տարբեր է մյուս բոլոր խոսքերից: Եթե հասարակ մահկանացուներս կարող ենք լսափողը ականջին երկար-բարակ զրույցի բռնվել, ապա հանճարը, որն է ինքը Աստված, այդպիսի ժամանակ չունի, նա իր հպատակների հետ զրույցի չի նստում, չի քննարկում այս կամ այն հարցը, վճիռը ն այլն: Աստծո խոսքը վերջնական, նախապես իր իսկ կողմից քննարկված հաստատված անառարկելի վերջնախոսք է ն բոլոր խոսքերից տարբերվում է նրանով, որ քննարկման, հետաձգման կամ վերափոխման ենթակա չէ: Մեր լեզվում աստծու խոսքին համարժեք 3 բառ կա՝ պատվիրան,

պատգամ ն ավանդ, բառարաններում հանդիպում են հրաման, կարգադրություն, պահանջ ն այլ հոմանիշներ, բայց ներկա դեպքում այդ հոմանիշները գործ չունեն, որովհետն անհրաժեշտության դեպքում խոսակիցը կարող է չընդունել, չենթարկվել կարգադրությանը, հրամանին, խորհուրդներին, այդ դեպքում, աշխարհը չի կործանվի, բայց եթե մերժվի, չկատարվի, անտեսվի Աստծո պատվիրանները, այո՛, աշխարհը կարող է կործանվել, ինչպես եղավ Ջրհեղեղի ժամանակ, եթե հավատանք աստվածաբաններին: Թարգմանիչները սրանք հաշվի չեն առել, մինչ դեռ թարգմանիչը, այն էլ Աստվածաշնչի թարգմանիչը, պետք է զգույշ լինի, ինչպես էր հանճարեղ լեզվաբան Մեսրոպ Մաշտոցը, որ գործածել է զբանս հանճարոյ ն ոչ զխոսքս հանճարոյ տարբերակը: Ի՞նչ է, Մեսրոպ Մաշտոցը խոսք բառի տեղը չգիտե՞ր, թե անծանոթ էր այդ բառին: Նման դեպքերում թարգմանիչը պետք է գտնի անհրաժեշտ բառը, իսկ եթե չկա՝ ստեղծի, որովհետն հենց այս նկատի ունենալով է, որ մեր մեծ բանաստեղծ Հովհ. Թումանյանն ասել է. «Բանաստեղծի (նան թարգմանչի) համար մի բառը մի աշխարհ արժի»: Ափսոս, որ մեր թարգմանիչները ոչ գտել են ն ոչ էլ ստեղծել աշխարհ արժեցող բառը, ինչը ժամանակին արել են Խան Մասեհյանը, Նորայր Բյուզանդացին ն ուրիշներ: Մենք անվարան ընդունում ենք զբանս բառի համարժեք միայն պատվիրան, պատգամ ն ավանդ տարբերակները: 6. հանճարոյ - վերնում մասամբ անդրադարձանք այս բառին, որ բոլոր բառարաններն էլ հանճար համարում են այն անձին, որը իր գիտելիքներով, ստեղծագործելու, արարելու կարողություններով բարձրագույնն է բոլորից, որը անհասանելի անհամեմատելի ու անքննելի է: Բոլոր բացատրությունները ակնարկում են աստծուն, արարչին, բայց ոչ մի բառարան հանճարին համանիշ աստված բառը չի դնում, միայն Հայկազյան բառարանը դնում է «հանճար է իմաստություն աստվածային ն մարդկային ն սոցայն, պատճառաց» (էջ 46): Մենք հանճար բառի դիմաց դնում ենք Աստված, Արարիչ, Բարձրյալ տարբերակները: Այսպիսով, ավարտելով մեր ուսումնասիրությունը, տեղադրելով մեր առաջարկված տարբերակները ն չխախտելով գրաբար բնագրի բառերի հաջորդական կարգը՝ շարադասությունը, ստացանք հետնյալ նախադասությունը. «կրթությամբ ն դաստիարակությամբ միայն կարելի է, հնարավոր է հասկանալ, ըմբռնել, կռահել Աստծու պատվիրանները, պատգամները, ավանդները»:

Մեր թարգմանության վերջնական խմբագրությունը թողնելով տերմինաբանության տեսչությանը՝ մենք տալիս ենք երկու տարբերակ. 1 կրթությամբ ու դաստիարակությամբ միայն կարելի է հասկանալ Աստծու պատվիրանները, 2 գիտություն ու դաստիարակություն ստանալով միայն հնարավոր է ըմբռել Աստծո պատգամների իմաստը: Իսկ ռուսերենի համար՝ Ò16061 11ð861â8íèå1 è â1ո1èՕ8íèå1 11æí1 11íÿՕ0 68âåՕû Á1ã8. Ավելորդ չեմ համարում ասել, որ մեր թարգմանությունը իր հնչեղությամբ, արագ մտապահությամբ ու հակիրճությամբ ոչ միայն չի զիջում գրաբար բնագրին, այլ ձնավորված լինելով ժամանակակից հայերենի օրենքներով ու օրինաչափություններով, ավելի պարզ ու հասկանալի է բոլորին՝ մեծից փոքրը, գիտունից՝ թերուսը: Մեր տված հայերեն ն ռուսերեն թարգմանությունները կարող են կիրառվել նան բոլոր օտար լեզուներում: Հարցի մեր քննությունը ավարտում եմ Եզնիկ Կողբացու «Արարի, զոր ինչ կարացի» խոսքով, իսկ այն հարցին, որ կարող է առաջանալ ոմանց մոտ, թե ինչ անհրաժեշտություն կար անպայման թարգմանել առակի հիշյալ հատվածը», կպատասխանենք բանաստեղծ Սմբատ Շահազիզի հետնյալ քառատողով.. «Ժամանակակից գրում եմ լեզվով, Որ ամենայն մարդ կարդա, հասկանա, Որ նա չնայի այլ ակնոցներով, Եվ իր սեփական քննությունը տա:

:

Լ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ՇԱՊՈՒՀ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԵՐԿԸ ՈՐՊԵՍ ՆԱԽԱՄԻՋԻՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԳՐԱՎՈՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ

Հայ մատենագրության մեջ Շապուհ Բագրատունին ն նրա երկը տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք են տվել1: Նրա մասին համեմատաբար հավաստի վկայություններ են հաղորդում Գ.ՏերՄկրտչյանը ն Մեսրոպ Եպիսկոպոսը, որոնք ժամանակին զբաղվել են պատմիչի երկի քննական բնագրի հրատարակությամբ2: 1917 թ. էջմիածին բերված ձեռագրերի մեջ Մեսրոպ Եպիսկոպոսը հայտնաբերում է մի հետաքրքիր ն անծանոթ բովանդակությամբ հատորյակ, որը տալիս է Գ. Տեր-Մկրտչյանին ուսումնասիրելու: Վերջինս, ծանոթանալով նորահայտ ձեռագրին, հայտարարում է , որ դա Շ.Բագրատունու կորած աշխատանքն է: Գ.Տեր-Մկրտչյանը պատրաստում է երկի քննական բնագիրը, իսկ Մ.Եպիսկոպոսը գրում է ընդարձակ առաջաբան, որտեղ համեմատական խարիսխ նետելով 10-րդ դարի պատմիչների գործերին ն 11-13-րդ դդ. ճառընտիր մատյաններին, եզրակացնում է, որ Շ.Բագրատունին իրոք 10-րդ դարի պատմիչ է, ժամանակակիցը Հովհ. Դրասխանակերտցու ն Թովմա Արծրունու, որին հաջորդել են Ստեփանոս Տարոնեցին ն Ուխտանես Եպիսկոպոսը: Շապուհ Բագրատունու մասին առաջինը հիշատակում է Հովհ. Դրասխանակերտցի Կաթողիկոսը՝ նրան անվանելով «ի մերումս ժամանակի պատմագիր», որը գրել է իրենից առաջ՝ «նախ քան զմեզ պատմեալն Շապհոյ»: Հովհ. Դրասխանակերտցին բավական հանգամանորեն կանգ է առնում իր ավագ ժամանակակցի պատմության վրա. ընդ որում արտահայտում է թե՛ իր վերաբերմունքը նրա պատմության լեզվի վերաբերյալ, թե՛ հիշատակում այդ պատմության ընդհանուր բովանդակությունը: Ըստ Մեսրոպ Եպիսկոպոսի Հովհ. Կաթողիկոսը դա անում է չորս անգամ՝ յուրաքանչյուր դեպքում պատմագրի անվան հիշատակությամբ: 1. Խոսելով առաջին թագակիր Աշոտ Բագրատունու մասին՝ Հովհ. Կաթողիկոսն ավելացնում է. «Զի թէպէտ նախ քան զմեզ

Թ.Ավդալբեգյան, Հայագիտական հետազոտություններ, Ե., 1969: Պատմութիւն Շապհոյ Բագրատունւոյ, ի լոյս ածին Գ.Տէր-Մկրտչեան ն Մեսրոպ Եպիսկոպոս, էջմիածին, 1912:

Շապհոյ Բագրատունւոյ ն մերումս ժամանակի պատմագրի գրով դրոշմեալ է զնորայն գործոց...»: 2. Շատ ավելի ընդարձակ է Հովհ. Կաթողիկոսի երկրորդ հղումը Բագրատունու գրքի բովանդակության մասին, որտեղ ասում է, որ ինքը հետնել է «զրուցաց Շապհոյ Բագրատունւոյ ն մերումս ժամանակի պատմագրի, որ յայտապատում իսկ արարեալ է զրոյցս պայազատութեան որդւոյ Աշոտոյ սպարապետին Սմբատայ զիշխանական պատմութիւնն...»: Այս հատվածում կա քննադատական վերաբերմունք Բագրատունու լեզվի վերաբերյալ: 3. Արաբների տիրապետության շրջանում հայոց իշխանական տները նվազում են: Հովհ. Կաթողիկոսը գրում է. «Զրոյցք իշխանաց մերոց... բաւական քեզ բերցի նախ քան զմեզ պատմեալն Շապհոյ Պատմագրէ»: 4. Արծրունի իշխան Գրիգոր Դերենիկի մասին խոսելիս Հովհ. Կաթողիկոսը վկայում է Շ.Բագրատունուն. «Աւանիկ գրեալ ի գիրս Շապհոյ Բագրատունւոյ բաւական քեզ կացուցանել տեղեկագոյն առնն բարեբաստութեան»: Ուխտանես Պատմիչը իր աշխատության մի գլուխն ամբողջությամբ վերցրել է «Ի պատմութենէ Շապհոյ»՝ այն վերնագրելով «Յաղագս թագին երանելւոյն Կոստանդիանոսի, թէ ուստի կամ որպէս յաջողեալ եղն նմա ի տեառնէ Շապհոյ որդւոյ Աշոտոյ»: Դա միջնադարյան անվավեր մի զրույց է Իսրայելի թագավորական թագի մասին. որն անցել է թագավորից թագավոր. ԴավիթՆաբուգոդոնոսոր-Կյուրոս-Դարեհ-Ալեքսանդր-Արշակ Պահլավ-Շապուհ-Կոստանդին: Ստեփաննոս Ասողիկը նույնպես տալիս է Կոստանդինի թագի պատմությունը. «որպէս ուսուցանէ քեզ Պատմութիւն Շապհոյ Բագրատունւոյ որդւոյ Աշոտոյ»: Ասողիկը Շապուհին հիշատակում է նան իրենից առաջ հանդես եկած պատմագիրների շարքում ն Ղնոնդ Երեցից հետո թվարկում է «պատմութիւնք Շապհոյ Բագրատունւոյ ն Տեառնն Յովհաննիսի Հայոց կաթողիկոսի, որք առ ժամանակօքն Աշոտոյ ն Սմբատայ առաջին թագաւորաց Բագրատունեաց»: Սամուէլ Անեցին պատմագիրների շարքում Շապուհ Բագրատունուն Հովհ. Կաթողիկոսի հետ տեղավորում է Ղնոնդ Երեցից հետո: Շապուհ Բագրատունուն վերագրվող ձեռագրի պատմության մի մեծ հատված, որոշակի լեզվական փոփոխություններով, ընդօրինակել է 13-րդ դարի հայտնի վարդապետներից Մովսես Երզնկացին իր «Ոսկեփորիկ» հայտնի ճառընտիրի մեջ, որտեղ իբրն հաջորդական գլուխներ տրվում են Մորիկ կայսեր, Հացունյաց խաչի,

Սահակ կաթողիկոսի ն արաբ զորավար Մահմետի հանդիպման պատմությունները: Մեսրոպ Եպիսկոպոսը վկայում է, որ Փարիզում կա ընդօրինակված մի ձեռագիր, որտեղ առանց մյուս գլուխների տրված է Հացունյաց խաչի պատմությունը. «Պատմութիւն, որ յաղագս սրբոյ խաչին, որ Հացունեաց կոչի ն թէ որպէս դարձաւ ի Պարսից աշխարհէն խաչն աստուածընկալ ն յայնժամ մասն ընկալեալ տիկնոջն Սիւնեաց»: Այս ձեռագիրը պատկանում է 11-րդ դարին: Պատմիչների ն ճառընտիր ձեռագրերի ժամանակագրական վկայությունները բաղդատելով՝ Մեսրոպ Եպիսկոպոսը եզրակացնում է, որ Շապուհ Բագրատունու «Պատմության» համար կարելի է ավելի հնագույն սահման գծել ն ասել, որ այն 11-րդ դարում արդեն գոյություն ուներ: Պատմագիրների վկայությունները ապացուցում են, որ Շապուհ Բագրատունի անունով պատմիչը ապրել ն ստեղծագործել է 10-րդ դարում, սերում է Բագրատունիների իշխանական տնից: Նա հոգնոր ծառայության չի անցել, մնացել է աշխարհական ն իբրն գրող հարազատ է մնացել աշխարհիկ կյանքին ու լեզվին: Վերջին հանգամանքը քննադատության է ենթարկվել Հովհ. Կաթողիկոսի կողմից. այս վերաբերմունքը անցել է հաջորդ պատմիչներին, որոնք շատ դեպքերում խուսափել են Շապուհի պատմությունը իբրն հավաստի աղբյուր օգտագործելուց: Ի տարբերություն իր ժամանակակից պատմիչների, Շապուհ Բագրատունին ստեղծագործել է մի լեզվով, որ գրաբարի ն ժողովրդախոսակցական լեզվի յուրօրինակ համադրում է: Նրա երկի լեզուն զգալիորեն հեռացել է հետդասական գրաբարի լեզվաքերականական ն լեզվաոճական համակարգային ձներից: Այդ փոփոխություններն արտահայտվում են լեզվի կառուցվածքային գրեթե բոլոր մակարդակներում: Դիտարկենք Շ.Բագրատունու երկում սփռված լեզվի հնչյունական համակարգի, բառային կազմի ն քերականական կառուցվածքի էական տեղաշարժերը: 1) Հնչյունական տարբերակներ. Հանդիպում են երկբարբառների գրության տարընթերցումներ, ձայնավորների հնչական գրություններ, բառասկզբում ձայնորդների (Յ) անկման դեպքեր, վանկային աճականի անսովոր փոփոխություններ (Ե նախահավելվածի փոխարեն). աւ-օ-ո. Կոստանդնուպաւլիս -15, Կոստանդնուպօլիս -16, Կոստանդնուպոլիս – 5

Անդիաւք – 15, ու-ւ. լուան -19, յ-0 արուցեալ – 22, ե-է-ը. էհաս -29,

Անտիօք – 16 լւան – 7 անդգնել – 68 էսպան – 29,

անկարծակի -39 ըսպան – 52

2) Նոր բառեր, բառակապակցություններ. Հանդիպում են փոխառյալ բառեր (չհաշված հետագա ժամանակների նորամուծությունները), բառակազմության մեջ իշխում են հոդակապով, անհոդակապ կազմությունները, անցյալ դերբայաձնի եա-ե հնչյունափոխությունը, որոշակի կշիռ ունի սեռական հոլովաձնը, իբրն բառակազմական սերող հիմք, ֆռանկ (աց զօրք) – 9 հճեպ -53 պարոն – 48 հաճիս -14 հեծել - 51 թամբ (ով) ուղտերամակ – 46 եղջիւրէ -23

բարեպաշտուհի -14 կնկանասէր – 64 վատուժել -30 տաւեղահար – 40 աղեկատեսակ – 42 քվէրորդի – 61 քուրորդի – 48 քոյրադուստր – 39 վարդէջուր -10

Նորահայտ բառակապակցական կաղապարների մեջ իշխում են անվանաբայական հարադրությունները՝ գերազանցապես գոյական անվանական բաղադրիչով, հանդիպում են նան ածական ն մակբայ անվանական բաղադրիչներ. կարմունջ կապել- 31 ի հոս եկի – 42 մէն նստել – 52 շան բնութիւն – 13 ոտէ ի գլուխ – 53

ճար լինել – 33 սուք լինել -52 սն հագնել – 53 կրակ ձգել -56

3) Բարբառային բառեր. խոսակցական ոճ. Հանդիպում են մի շարք բարբառային բառեր, բառաձներ ն արտահայտություններ, որոնք հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում են միայն միջինհայերենյան շրջանից. դրանք չեն պատկանում որոշակի բարբառի, այլ բնութագրական են տարբեր տարածքային տարբերակների. ժուկ – 46

դեհ – 31

մեկալ – 51 ղորդ - 14 էպաք – 14 պաղ -13 աղեկ – 44 կուշտ – 24 Թռիկ հաւիկ Վասպուրականի, մի՛ խռովիր -29 Անցանեն այդ դեհ – 31 4) Նոր հոլովաձներ ն հոլովական զուգաձնություններ Հոլովական համակարգում ի հայտ են գալիս նոր հոլովիչներ, որոշ գոյականներ փոխում են իրենց հոլովման բնույթը, հոլովման ընթացքում տեղի են ունենում գրաբարին ոչ հատուկ հնչյունական փոփոխություններ, հանդիպում են հոլովական զուգաձնություններ. յետ տարուն -6 Հերակլի -15 ոսկոյ -6 ի եզր ծովոյ – ծովու -23

ակամք -13 շինեց զեկեղեցիքն -4 միւսուն - 39 ժամիւ – 29

Ցուցական դերանունները որոշ դեպքերում դերանվանական հոլովումից անցնում են անվանական հոլովման. այնիւ -24 այդով -34 այլին – 37 այդից – 27 Ներգոյական հոլովի իմաստը երբեմն արտահայտվում է -ում մասնիկով կամ աննախդիր տրականով. որում կայ- 9 իր մտին խորհէր – 45 5) Գոյականի հոգնակերտ նոր մասնիկներ. Հոգնակի թվի քերականական իմաստն արտահայտելու համար ի հայտ են գալիս նոր մասնիկներ, որոնք գրաբարում գործածական հիմնական մասնիկների հնչյունափոխական դրսնորումներն են (եայք-այք, անի-նի, եար-եր ն այլն). ղախնայք -( փոխ. եայք) - 17 նաւեր- 23 բերդեր – 34 ամրոցնի – (փոխ. անի) - 28 քաղաքացիք – 23 գեղեր - 34 6) Շեղումներ խոնարհման համակարգում. ա) Բայաձների բաղարկություններ. ուղարկեաց – 24, յուղարկեցին – 19, յղարկեցին -5, յղրկեաց 21 բ) Պատճառական բայերի կառուցվածքային փոփոխություններ. մտուցին -26 շրջուցել -11 նստուց -50 վերուցել -20

գ) Անցյալ կատարյալի հիմքի ածանցի հնչյունափոխություն (3-րդ դեմքում). եաց-եց. կազմեց – 72 մեծարեց -48

ժողովեց - 13 գրեց - 22

դ) Վաղակատար ն հարակատար դերբայների գործածություն դիմավոր բայերի կազմում. մտել է -19 երթվել եմ -29

հեծել էր -45 կախած էր -32

հարբած էին - 43 սպանած է - 5

ե) Տնական կերպի -ան ածանցի անկում. մտանել – մտել -19 արկանել - արկել- 51 (տե՛ս նան պատճառական բայերի կառուցվածքները) զ) Կու մասնիկի ակտիվացում սահմանական եղանակի բայաձների

կազմում (ներկայի իամաստով).

կու տառապի – 35 կու գործեմք – 20 կու սիրէ - 6 է) Ոչ ժխտական մասնիկի փոխարինում օժանդակ բայի ժխտական ձներով կամ չ մասնիկով. չէր ճանաչել -46 (է՞ր) չի հիշես – 84 զմտաւ չէած – 27 չի դառնանք -27 ը) Միադիմի բայերի ն նոր հարադրությունների առաջացում. հերիք է քեզ - 22 ի պետք են քեզ-23 շնորհակալ լինիմ (փոխ. գոհանամ զքէն) - 46 թ) Բայական կառուցվածքային զուգաձնություններ. երկիրպագանել -9 յերկիրպագանել -8 յերկիր պագանել -20 7) Կայուն կապակցություններ. Ի հայտ են գալիս փոխաբերական իմաստ արտահայտող որոշ կայուն կառույցներ, որոնք ունեն դարձվածային միավորների արժեք. ձագն աւձին – 6 աւձին ձագն լաւ է սպանանել, որ ոչ վիշապանան – 15 որչափ ձեռն հասանի – 23 չէ մնանք ոչինչ բարոյ ի նմանէ - 25 այնց իրք չառնէ, որ դու խնդաս – 25 ելնել յերեսաց – 85 վճարել զարիւն – 15 ոչ կայ ճար խօսելոյ -22 ի տարակոյս մատնեցաւ – 30 կարող է Աստուած փրկել զքեզ -33 կարեմ քաւել զանցանս -34

8) Անկանոն նախդրագործածություն. Որոշակի հոլովաձներ իրենց հատուկ շարահյուսական հարաբերությունն արտահայտելիս հանդես են գալիս կա՛մ կրկնակի նախդիրներով, կա՛մ առանց նախդիրների.

ա) կրկնակի նախդիրներ. Ի նախդրի կրկնակի գործածություն. Եւ զՄախազ ոմն ի յաշխարհէն Հայոց կացոյց ի յարեւելս –4: Ապա Հերակլ աքայն Յունաց ճանապարհ արարեալ ի յարեւելք - 6: Եւ հաւանեալ գնաց ն ոչ եմուտ ի յերկիրն Հազարաց – 18: բ) աննախդիր հոլովաձներ. շարահյուսական իմաստների դրսնորում առանց ի, առ, ըստ ն այլ նախդիրների. Ասեն, թէ (առ) նախանձու սպանին զՏաճատ -57: Արքայն Քասրէ հարցաւ ցնա ն ասէ. «(յ)որմէ՞ աշխարհէ ես» -7: Զիս (յ) իմ տանէս հանե՞լ կամիք – 58: Արդ տես արս հարկաւորս ն անցո (յ)այս կոյս գետոյն - 18: Արքայն Հերակլ առաջ ել գնաց (յ)երկիրն Վասբուրականի -9: Անկարծակի կալաւ զնա ն արար (ըստ) կամաց իւրոց -39: Զամենայն մեծքն Յունաց արգելեաց (յ)աքսորս - 4: 9) Շարադասական ն խնդրառական փոփոխություններ, անհամաձայնություն Խախտվում է գրաբարի նախադասության շարադասական կառուցվածքը, փոխվում է որոշ բայերի հոլովական խնդրառությունը, հաճախակի են դառնում լրացում-լրացյալի հոլովի ն թվի անհամաձայնության դեպքերը. ա) նախադաս հատկացուցիչ. Աւձին ձագն լաւ է սպանանել, որ ոչ վիշապանան – 15: Նստեք ընդ իս, մինչ տայք զամենայն բերդերն ի իմ ձեռս – 48: Ընդ լուսանալն առաւօտուն ըզգլուխն նենգաւոր Ապումրվանա իմ առաջքն հասուցէք - 30: Մի՛ հաւատայք դուք Սմպատայ, զի որչափ նորայ ձեռքն հասանի, կորստեան ջանայ ձեզ -23:

բ) անհամաձայնություն.

Բայց չէ հնար ումեքէ ձեռնահաս լինել այն տեղին – 9: Միթէ նա ազատէ զքեզ այդ անհնարին չարեացդ յայդմանէ - 34: Ապայ թէ նենգութիւն գտանեմ ի ձեզ, ոչ կարիք ապրիլ ի ձեռաց իմ – 48: Զօրս, որ շուրջ են զքեւ ն յաղթէ քո ամենայն թշնամեաց – 49: Եւ յայն ժամանակէն (յայնմ ժամանակէն) ի վեր փքայր առաւել քան Յուսեփ- 81: Սովոր էին գալ ն նստել ի սեղանն ամենայն ոք ն ոչ կայր չափ ուտել ն ըմպելոյ – 40:

գ) խնդրառական փոփոխություններ. Զրուցէին զնա (... զնմանէ) առաջի իմ վասն առատութեան մարդոյն այն – 42: Եւ հաւանեցոյց զայրն մեծատուն . եղեն նորա քարոզք ն համբաւեցին զնա (... զնմանէ) – 16: Հայէին իշխանքն, ծիծաղէին ընդ իրար ն կատակէին զնա (... զնմանէ) – 17:

դ) ցուցական դերանունների նախադաս գործածություն արմատական բաղաձայնի կրկնության դեպքում. Լու՛ր արքայ, զոր ասեմ քեզ այս բանքս (բանքս այս), որ այս հրովարտակս (հրովարտակս այս) գրած է, նման է հրովարտակին Ռափսակայ -20: Ինչպես տեսնում ենք, ժողովրդական կամ գեղջուկ բառերի հետ համահունչ են երկի քերականական կառուցվածքը ն լեզվական միջոցների արտահայտման պարզ ձները: Ժամանակին ոչ բնորոշ ուղղագրական դեպքերը ն մանավանդ որոշ բառերի գործածությունը (ֆռանկ, պարոն) անշուշտ ուշ ժամանակի ներմուծություն են որնէ գրչի ձեռքով: Այդ բանի լավագույն ապացույցն է այն, որ Ոսկեփորիկի ձեռագրում չկա ֆռանկաց բառը. այնտեղ կարդում ենք. «Հերակլ արքայն միաբանեաց զզօրս աշխարհին յունաց ն հայոց ն զափխազաց» (Մեսրոպ Եպ., 22): Բնական է, որ Բագրատունու երկում նախապես եղել է «...զզօրս ափխազաց» բառակապակցությունը, որ , ինչպես ենթադրվում է, փոփոխության է ենթարկվել հետագա գրիչների կողմից: Շապուհ Բագրատունու երկում սփռված լեզվական այս իրողությունները որոշ բացառություններով կարելի է ցույց տալ գրաբարի թե՛ դասական, թե՛ հետդասական շջաններում: Սակայն դիտարկվող լեզվական այս իրողությունները, լեզվական համակարգի համալիր այս փոփոխությունները 10-րդ դարում համակարգային բնույթ են կրում, ընդհանրական են, որ հատուկ է ժամանակի ժողովրդախոսակցական լեզվին: Համաժամանակյա կտրվածքով այդ լեզվավիճակը ներկայացնում է լեզվական մի նոր որակ, ինչը բնութագրական է հայերենի զարգացման նախամիջին ենթաշրջանին:

:

Գ.ԹՈՍՈՒՆՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ ՎԱՐԴԱՆ ԱՐԵՎԵԼՑՈՒ «ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ» ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Հայ նշանավոր պատմագիր, աշխարհագրագետ, իմաստասեր, մանկավարժ, թարգմանիչ, մեկնիչ, հասարակական, եկեղեցական գործիչ Վարդան Արնելցին /1198թ., Գանձակ-1271թ., Խոր վիրապ/ թողել է գրական հարուստ ժառանգություն, բայցնայնպես հայ մշակույթի պատմության մեջ նա իր մնայուն տեղն է գրավել «Տիեզերական պատմություն» աշխատությամբ, որն ընդգրկում է արարչագործությունից մինչն 1267 թվականն ընկած ժամանակաշրջանի պատմությունը: Պատմության նյութը նա քաղել է բազմաթիվ սկզբնաղբյուրներից ու գրքերից: Թվարկենք միայն գլխավոր աղբյուրները` Աստվածաշունչ, Եվսեբիոս Կեսարացի, Կորյուն, Մովսես Խորենացի, Սեբեոս, Ղնոնդ, Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Մատթեոս Ուռհայեցի, Մխիթար Անեցի, Կիրակոս Գանձակեցի1 ն ուրիշներ: Դրանցից բացի, նա օգտվել է նան վիմական արձանագրություններից, ժողովրդական պատումներից, զրույցներից, դեպքերի ականատեսների պատմածներից ն այլն: Վ. Արնելցու պատմությունը շատ կարնոր աղբյուր է ոչ միայն հայ ժողովրդի, այլ նան անդրկովկասյան ժողովուրդների, պարսիկների, արաբների, սելջուկների, թաթար-մոնղոլների, խաչակիրների, եգիպտական մամլուքների ն այլ ժողովուրդների պատմության վերաբերյալ: Սույն պատմությունը արժեքավոր տեղեկություններ, փաստագրական տվյալներ է պարունակում նան հայ-վրացական հարաբերությունների, Զաքարյանների, Բագրատունիների, նախարարական այլ տների, տարբեր ամիրայությունների, երկրի ներքին, սոցիալ-տնտեսական դրության, իրավական վիճակի, ազգային-ազատագրական պայքարի, մշակութային, եկեղեցական ու հոգնոր կյանքի վերաբերյալ: Շատ հաճախ նա հաղորդում է ավելի հարուստ տեղեկություններ, քան այն աղբյուրները, որոնցից քաղում է նյութը: Այդ աղբյուրներից քաղած նյութը երբ համեմատում ենք Վարդան Արնելցու պատմության համապատասխան հատվածների հետ, տեսնում ենք, որ նա դրանք նույնությամբ չի վերցրել ու զետեղել իր երկում, այլ դրանք վերաշարադրել է մեծ խտությամբ, այն է` հարյուրավոր, երբեմն հազարավոր տարիների պատմությունը տվել է մի քանի էջում, բացի այդ, վերցրած քաղվածքները նա լեզվական մեծ փոփոխության է ենթարկել. գրել է փոփոխված հայերենով, այն է` իր ժամանակի գրաբարով ու իր ոճով:

Վ. Արնելցին գրել է թե' գրաբարով, թե' միջին հայերենով` ամեն կերպ աշխատելով գրել ժողովրդին հասկանալի լեզվով: Իր գործերի մեծ մասը շարադրել է գրաբարով, ինչպես` «Հաւաքումն պատմութեան»-ը / Հ «Տիեզերական պատմություն»/, մեկնությունները, ներբողները, ճառերը, շարականները, իսկ «Ժղլանքը», զրույցները` միջին հայերենով: Արնելցու լեզուն հարուստ ու մշակված է: Գրաբարով գրված ստեղծագործություններում թեն հեղինակը ամեն կերպ ձգտում է լեզվով նմանվել 5-րդ դարի մատենագիրների ն Աստվածաշնչի լեզվին, այլնուամենայնիվ նրա լեզուն շաղախված է միջին հայերենի ն ժողովրդախոսակցական լեզվի տարրերով2: Վ. Արնելցու «Տիեզերական պատմությունը» գրաբարից արեվելահայ գրական լեզվի վերածելիս3 նկատել ենք, որ այն իրոք գրված է կանոնավոր գրաբարով: Բայց ապրելով 13-րդ դարում, այն է` կիլիկյան հայերենի նորմավորման ենթաշրջանում, հեղինակը չէր կարող ի սպառ զերծ մնալ լեզվական այն փոփոխություններից, որոնց ենթարկվել էր գրաբարը մինչ այդ դարը: Այդ ժամանակաշրջանում գրաբարը դեռնս գործածվում էր որպես գրական լեզու, հատկապես պատմագրության բնագավառում: Հեղինակի լեզվում նկատելի են բազմաթիվ շեղումներ 5-րդ դարի գրաբարից, ինչ խոսք, պատմության հիմնական լեզուն գրաբարն է. օրինակ` «Ի հինգերորդ ամին սորա /Վռամշապհոյ/ ն յառաջին ամին Արտաշրի որդւոյ Շապհոյ` սուրբն Մեսրոպ յօրինէ դպրութիւն հայերէն. քսան ն երկու գիր առ Դանիելի Ասօրւոյ գտեալ ի հին ժամանակաց. ն ոչ Մեսրոպ կարէր նոքօք փոխել զաստուածաշունչ մատեանս ի հայ բարբառ: Վասն որոյ աղօթից տուեալ զանձն գործակցութեամբ սրբոյն Սահակայ, տայ նմա Աստուած զխնդրելին, չորեքտասան գիրս, աջով իւրով դրոշմեալ առաջի նորա որպէս մեծին Մովսեսի ի լեառն Սինայ» (էջ 58)4: Արնելցին գործածել է նան աշխարհաբարյան, միջինհայերենյան, բարբառային բառեր ու բառաձներ: Նրա երկում գրաբարից կատարված շեղումները կարելի է խմբավորել հետնյալ կերպ: 1. Հնչյունական փոփոխություններ, որոնք ամենից շատ հանդիպում են հատուկ անուններում, ինչպես, օրինակ` Արտնան // Արտաւան /էջ 46/, Արփասլան // Ալփասլան /էջ 102/, Բակիարուխ // Բաքարուխ // Բէգիարուխ // Բէկիարուք // Բէկիարուխ /էջ 102, 113, 115/, Բէկդամուր // Բէկդեմուր /էջ 136, 139/, ինչպես նան` թաթար // տատար /էջ 144, 153/, աթաբակ /էջ 133/, փոխանակ` աթաբէգ, յղարկել /էջ 100/, փոխանակ` յուղարկել, երկեղ /էջ 66, 163/, փոխանակ` երկիւղ ն այլն:

2. Ավելի շատ են հոլովման համակարգի շեղումները, այսպես` գեօղօք / էջ 116/, փոխանակ՝ գիւղիւք, յաղբիւրաց /էջ 134/, փոխանակ` յաղբերց կամ յաղբերաց, Յովհաննիսի /էջ 144/, փոխանակ` Յովհաննու, բիւրօք /էջ 116/, փոխանակ` բիւրուք, ապաւինելօք /էջ 148/, փոխանակ` ապաւինելովք, շաբաթի /ն.տ./, փոխանակ` շաբաթու, Հայօք /էջ 79/, փոխանակ` Հայովք, Ասօրւօք /ն.տ./, փոխանակ` Ասօրեաւք, երկերիւրօք /էջ 86/, փոխանակ` երկերիւրովք, աւագունօքն /էջ 157/, փոխանակ` աւագունեաւքն ն այլն: Դժվար է ինչ-որ օրինաչափություն գտնել, քանի որ հեղինակի օգտագործած հոլովման համակարգում չկա միօրինականություն, այսպես, օրինակ` գրաբարյան ՈՒ հոլովման պատկանող գոյականները ենթարկել է տարբեր հոլովումների` Յովհաննիս-ի, բիւր-աւք, շաբաթ-ու: Վ. Արնելցու պատմության մեջ շատ հաճախ նույն բառը հանդես է գալիս տարբեր հոլովումներով, օրինակ` Գրիգորոյ /էջ 108, 134/ // Գրիգորի /էջ 74, 75/, Վարդանաշատոյ /էջ 145/ // Վարդանաշատու /էջ 146/, շաբաթի /էջ 148/ // շաբաթուն /էջ 164/ ն այլն: Գրաբարում հավաքականության իմաստ արտահայտող ն հաճախակի գործածվող մասնիկները Արնելցին գործածել է հոգնակի թվի իմաստով, օրինակ` վանորայ /էջ 112/ կամ վանորեայ /էջ 96/. երկուսն էլ վանքեր իմաստով, գեօղեան /էջ 107/` գյուղեր ն այլն: 3. Հանդիպում ենք բարբառային բառահիմքով կազմված բարդ բառերի, ինչպես` քորորդի /էջ 121/, փոխանակ` քեռորդի, գեղաքաղաք /15 145/, փոխանակ` գիւղաքաղաք ն այլն: 4. Արնելցին գործածել է աշխարհաբարյան բայաձներ, ինչպես, օրինակ` կարդացել ենք /էջ 158/, տուել էր /էջ 159/, յանձնել եմ /ն.տ./, որոնցում եա երկբարբառը պատմական հնչյունափոխության հետնանքով պարզվել ն դարձել է ե, այսինքն` առաջացել է վաղակատար դերբայը, որից էլ կազմվել են վաղակատար ն անցյալի վաղակատար ժամանակները: Ի դեպ, Հր. Աճառյանը5, իբրն աշխարհաբարի հնագույն նմուշ, նման փաստեր է բերում Բջնիի 1358թ. արձանագրությունից` խլել էր, ի սուր քաշեց, գեղ ն այլն: Վերջին բառում եւ կամ իւ երկբարբառը վերածվել է ե-ի: Նման փոփոխության հանդիպում ենք նան Արնելցու պատմության մեջ` վասն երկեղի /էջ 163/, յերկեղէ /էջ 66/: Վ. Արնելցու պատմության մեջ գործածվել են նան հարակատար դերբայը ն նրանով կազմված ժամանակաձները, օրինակ` "... եկած տառապեալն" /էջ 158/, "… այն չէ հաշուած", "... քառասուն եւ ինն է հաշուած" /էջ 39/ ն այլն: Գրաբարին հատուկ անցյալ դերբայով արտահայտված դերբայական դարձվածները Արնելցին ավելի հաճախ կազմում է անո52

րոշ դերբայի գործիական հոլովաձնով. օրինակ` "Ետ հրաման արձակել զգերիս Հրէից, տալով /փոխանակ` տուեալ/ զսպասս տաճարին" /էջ 37/ /տե'ս նան 39, 42, 44, 47, 49, 57, 67, 69, 70, 87, 95, 100, 107- 110, 114, 117, 129 էջերը/: Նա միաժամանակ գործածում է նան գրաբարյան կանոնական ձներ, օրինակ` "Արդ կարգաւորեալ զարքունիսն Վաղարշակայ, պահէ" /էջ 42/ /տե՛ս նան էջ 18, 44, 49, 50, 52, 86 ն այլն/: 5. Վարդան Արնելցին իր պատմության մեջ գործածել է նան զուտ միջինհայերենյան բառաձներ, այսպես` նաքա «... նաքան յոգոց են հանել ն լացել առաջի Աստուծոյ» /էջ 158/, փոխանակ` նոքա, նացա «…նաքա տաճկասէր են եւ տաճկութիւն կայ ի նացա տանն» (էջ 158)6, փոխանակ՝ նոցա, երետ /"Եւ մեք ասացաք զինչ Աստուած երետ ասել բան" -էջ 158/, երեկ "... բոկ երեկ մինչ ի տեղն" /էջ 156/: Թե ինչպես են առաջացել սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալ ժամանակի եզակի երրորդ դեմքի այդ ձները, այդ մասին գերմանացի հայագետ Յոզեֆ Կարստը7 հայտնում է հետնյալ կարծիքը. կիլիկյան հայերենում եկն, եդ, ետ ձները չէին գիտակցվում նախահավելվածով ձներ. ըստ երնույթին դրա պատճառն այն էր, որ ե-ն հանդես էր գալիս բոլոր դեմքերում` եկի, եկիր, եկն, եդի, եդիր, եդ, ետու, ետուր, ետ, ն միջին հայերենին անցած ձներն արտասանվել են յեկ, յետ, յեդ, այնուհետն որպես միավանկ բայաձներ ընդունել են ե նախահավելվածը` եյեկ, եյետ, եյեդ, ն ապա այդ յ-ն արտասանվել է ր-ի նման ն ի վերջո վերածվել ր-ի` երեկ, երետ, երեդ: Կարստն առաջ է քաշում մեկ այլ վարկած նս, ըստ որի արի' ե'կ հրամայական ձները ձուլվել են միմյանց /արի' ե'կ ե'լ յայս այգոյս/, ն ստացվել է արեկ կազմությունը, որի ա-ն ձայնդարձի օրենքով վերածվել է ե-ի` արեկ-երեկ. դրանից հետո այդ ր-ն փոխարինել է նան եյեդ, եյետ բայաձների յ-ին8: Կարծում եմ` ավելի համոզիչ է առաջին վարկածը: Հայտնի է, որ միջին հայերենում վանկային աճեցումը շատ հազվադեպ էր կիրառվում, բայց Արնելցին, հետնելով գրաբարի օրինաչափություններին, ավելի հաճախ է դիմում վանկային աճեցմանը, ինչպես` եբեր /էջ 76/, եսպան /էջ 83-119/, եհար /էջ 107, 119/, եբարձ /էջ 134/, էարբ /էջ 160/ ն այլն: 6. Հանդիպում ենք նան զուտ բարբառային ձնով գործածված բայաձների, օրինակ` մտէ /էջ 100/, փոխանակ` մտանէ, յղարկէ /էջ 100,159/, փոխանակ` յուղարկէ ն այլն: Արնելցու պատմության մեջ տեղ են գտել բարբառային բազմաթիվ բառեր ու քերականական կառույցներ, այսպես, օրինակ` նֆատ /էջ 131/, փոխանակ` նաւթ, յետն /«... որ ոչ յառաջ ն ոչ յետն»- էջ 157/, հէնց «Ի քո դրանս հէնց մարդ կացո՛, որ յԱստուծոյ

երկնչի ն զձեզ սիրէ»-էջ 158/, ոնց /«Ո՞նց է որ զամէն զայն ասացեր որ յիմ սիրտս կայր»-ն. տ./, «Այլղան զնա ո՞նց տեսաւ»-էջ 159/, գալ հիւանդատես / էջ 17, փոխանակ` գալ ի հիւանդատես կամ գալ ի տես հիւանդաց, ի տուէ ն ի գիշերի /էջ 134/, հետ /«Ի շաբաթն երեք հետ խառնին» /էջ 160/, «Մեր եղբարքն հետ մեզ վասն այն են ի կռուիլ, որ մեք քրիստոնասէր ենք» /էջ 150/ ն այլն: Այս վերջին նախադասության մեջ, բացի հետ նախադրության ոչ սովորական գործածությունից, կան նան այլ շեղումներ, այսպես` վասն այն, փոխանակ` վասն այնորիկ, ենք, փոխանակ` եմք, ի Հ անորոշ դերբայ կաղապարով ներկայի կազմություն` են ի կռուիլ: Ավելացնենք, որ «Տիեզերական պատմության» մեջ այդ վերջին կաղապարից բացի, հանդիպում ենք ներկա ժամանակի կազմության երեք այլ ձնի նս` անորոշ դերբայ Հ օժանդակ բայ` «Հաւատալ եմ, որ հէնց է» /էջ 158159/, գրաբարյան կազմության` տեսանէ /էջ 158/ ն -ում վերջավորությամբ անկատար դերբայով կազմված ներկա` «աղօթք են առնում» /էջ 158/: Նման բազմաձնություններ կան նան քերականական այլ երնույթների մեջ, ինչպես, օրինակ` ի դրախտին /էջ 20/, յորում աւուր /էջ 67/ ն այլն, ն -ում վերջավորությամբ ներգոյական հոլովաձնով կազմություն` «Ի սրտումս դրի զքո խօսքդ» /էջ 158/, որին զուգահեռ գործածվել է նան ի նախդիրը: 7. Վ. Արնելցին կրավորական սեռի իմաստը նս արտահայտում է տարբեր ձներով` գրաբարյան /մկրտեցաւ - էջ 163/, կրավորական ածանցի միջոցով /«Կնքուի Ապաղայն, ն ապա առնու» - էջ 162/: Անցյալի անկատար ժամանակի եզակի թվի երրորդ դեմքի իւր վերջավորությամբ կրավորաձն կազմությունը 5-րդ դարի մատենագրության մեջ հազվադեպ է հանդիպում, իսկ Վարդան Արնելցու երկում այն ունի լայն գործածություն. օրինակ` ճանաչիւր /էջ 36/, կոչիւր /էջ 66, 101,105/, փառաւորիւր /"Եւ ի քրիստոնէից փառաւորիւր սուրբ Երրորդութիւնն" - էջ 136/ ն այլն: 8. Պատմության մեջ նախդիրների ու նախադրությունների գրաբարյան կանոնավոր գործածությունների հետ միաժամանակ հանդես են գալիս նան անկանոն կազմություններ, օրինակ` ի վերայ լուսոյն /էջ 16/, բայց նան` յորոյ վերայ /էջ 130/, փոխանակ` ի վերայ որոյ, յանպատրաստ հիման վերայ եդեալ /էջ 15/, փոխանակ` ի վերայ անպատրաստ հիման եդեալ, հետ սմա` Դաւիթ որդի Բագրատայ /էջ 88/ ն այլն: 9. Վարդան Արնելցին իր պատմության մեջ տվել է նան բազմաթիվ բառերի բացատրություններ, որոնց մեծ մասը ոչ թե գիտական ստուգաբանություններ են, այլ ժողովրդական, ինչպես` /Որդիքն Իսրայելի ի կիրակէի անցին ընդ ծովն Կարմիր, եւ աստի կոչե54

ցան Եբրայեցիք /էջ 30-31/: Եւ զի ի դիմաց ն ի թիկանց, յաջմէ ն ի ձախմէ թեւեալ էին չորք ազգք, Պարթնք կոչեցան /էջ 40/: Յիրաւի Եզր կոչեցար, զի յեզեր ելեր յուղղափառութենէ /էջ 69/: Արնելցին կատարում է նան մի քանի ճիշտ ստուգաբանություններ, ինչպես, օրինակ` Ալ-քայուբա, որ է դուռն Աստուծոյ /էջ 71/, Սուրաթ-Ալ-բակարայ, որ է կովու օրէնք /էջ 73/: Քաղաքն Անի, որ կոչի Խնամք /էջ 92/: Յիզտբուզիտ, որ է աստուածապրեցոյց /էջ 65/: Գորգասարն կոչեցաւ, որ է գայլագլուխ ի Պարսից բառն /էջ 97/: Սալահադին` որ է խաղաղութիւն հաւատոց /էջ 134/: 10. Ապրելով սելջուկների արշավանքներից հետո ն մոնղոլթաթարների արշավանքների ժամանակ` պատմիչը չէր կարող զերծ մնալ նրանց լեզուների ազդեցություններից: Եվ նրանցից ու նրանց միջոցով այլ լեզուներից նա վերցրել, օգտագործել է բազմաթիվ բառեր ն տերմիններ, ինչպես, օրինակ` ալամ /աշխարհ, երկիր, տիեզերք ... դրոշ, դրոշակ/, լաղապ /պատվանուն/, սուլտան, խածնաթ /արաբական ծես, որի ժամանակ նորընտիր իշխաններին կապում ն ծեծում էին` ցույց տալու համար, թե նրանք որքան հնազանդ են ամիրապետին/, ամիրա /արաբ.՝ տեր, իշխան, կուսակալ/, հեջուբ /արաբ.՝ դռնապահ կամ սենեկապետ/, մնիրայ /արաբ.՝ մինարա, պարսկ.՝ մանարե, թուրք.՝ մինարե-մզկիթի աշտարակ, մինարեթ/, մուկրի կամ մուղրի /արաբ.՝ մուջրի, պարսկ.՝ մոջրի-Ղուրան կարդացող, մահմեդական կրոնավոր/, աթաբակ /չաղաթ.- թուրք.՝ աթաբէգ- սելջուկական ամիրապետ ն կառավարիչ/, ջնիբայ /արաբ.՝ եդակ ձի, նժույգ/, ղան կամ խան /պարսկ., թաթար-մոնղոլական արքաների ն իշխանների տիտղոսը/, խուռուլթայ /պարսկ., թաթար.-համաժողով/, առլեխ կամ եառլեխ /պարսկ.՝ յառլիգ, թուրք. յառլեգ- հրամանագիր, հրաման/, մէշում /արաբ.- պարսկ.՝ մաշում, թուրք.՝ մեշում- վատ, վատթար, չարաբաստիկ, չարաղետ, չարագուշակ/, ասախ կամ յասախ կամ իասախ /պարսկ.- թուրք.՝ օրենք, արգելք, արգելելը/ ն այլն: 11. Դրանցից բացի, Արնելցու պատմության մեջ գործածվել են նան բազմաթիվ օտար բառեր` վերցված տվյալ ժամանակաշրջանի եվրոպական ն այլ լեզուններից, օրինակ` ճարտրկուց9 /սանսկրիտ` ճատուռանգա, պահլ.- արաբ.՝ ճատրանգ-շախմատ/, տուկ /ֆրանսերեն` իշխան, դուքս/, կատապան /հուն.-բուզանդ.` քաղաքապետ, գլխավոր/, պատրիարգ /հուն.՝ հայրապետ/, մագիստրոս /լատ.` գլխավոր, վարպետ/, կլայ /արաբ.` բերդ, ամրոց/, բեխդ /լատ.՝ զգեստավորող/, պենտեկոստէ /հուն.՝ հոգեգալուստ/, բրինձ /ֆր.` պռինցե-իշխան, թագաժառանգ/, հարամի /արաբ.` ավազակ/, դեսպինայ /հուն.` տիկին, տիրուհի/ ն այլն:

Այսպիսով, Վարդան Արնելցու «Տիեզերական պատմության» լեզվի ուսումնասիրությունից կարելի է եզրակացնել, որ այն ամեննին էլ «դասական գրաբարով»10 չի գրված, այլ հիմնականում գրված լինելով գրաբարով` միաժամանակ հագեցած է միջինհայերենյան, բարբառային ն օտար բազմաթիվ բառերով ու քերականական ձներով, որոնք հատուկ էին այդ ժամանակաշրջանի հայոց լեզվին, այն է` միջին հայերենին, մասնավորապես նրա կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջանին:

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. Վարդան Արնելցու «Տիեզերական պատմության» սկզբնաղբյուրները հանգամանորեն քննել է Փ. Անթապյանը իր «Վարդան Արնելցի. կյանքն ու գործունեությունը» աշխատության մեջ /գիրք Ա, Երնան, 1987, էջ 249-272/: 2. Վարդան Արնելցու պատմության լեզվի վերաբերյալ կարնոր նշումներ է անում է.Լ. Մկրտչյանը /տե'ս նրա "Աշխարհաբարի տարրերը միջնադարի գրական հուշարձաններում" աշխատությունը, Երնան, 1980, էջ 35-37/: 3. Վարդան Արնելցի, Տիեզերական պատմություն. աշխարհաբար թարգմանությունը, ներածությունը ն ծանոթագրությունները Գ.Բ. Թոսունյանի, Երնանի պետ. համալսարանի հրատ., Երնան, 2001 /միայն աշխարհաբար թարգմանությունը/, Երնան, 2001 /գրաբար ն աշխարհաբար բնագրերը/: 4. Այստեղ նշված է Վ. Արնելցու «Տիեզերական պատմության» /Երնան, 2001/ գրաբար-աշխարհաբար հրատարակության էջը: 5. Տե'ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երնան, 1951, մաս 2, էջ 441: 6. Հաւաքումն պատմութեան Վարդանայ Վարդապետի, Վենետիկ, 1862, էջ 158: 7. Յոզեֆ Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Երնան, 2002, էջ 303-305: 8. Նույն տեղում, էջ 305-306: 9. Կան նան ճատրակ, ճատրկոց ձները: 10. Փ. Անթապյանը Վարդան Արնելցու գրաբարը համարում է դասական գրաբար /տե՛ս Փ. Անթապյան, նշված աշխատ., գիրք Բ, Երնան, 1989, էջ 294/:

:

Ա.ԲԱՐԼԵԶԻԶՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՖՐԱՆՍԵՐԵՆ – ՀԱՅԵՐԵՆ ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐԱԿԱՆ

ԵՐԵՔ ԳԼՈՒԽԳՈՐԾՈՑՆԵՐ

Հայ բառարանագրությունը բազմադարյան պատմություն ն ավանդույթներ ունի: Մշակութային մնայուն արժեք ունեցող ամենատարբեր բնույթի բառարանները պատկառելի թիվ են կազմում, իսկ դրանց մի մասն իր կարնորությամբ նան դուրս է գալիս ազգային նվաճումների շրջանակներից: Ֆրանսերեն-հայերեն բառարանագրությունը առանձնահատուկ տեղ է գրավում հայ մշակույթի պատմության ն հայոց լեզվի հարստացման ու կատարելագործման մեջ: Այն սկիզբ է առնում 2|2 դարում, երբ նշանավոր Նոր հայկազյան բառարանը կազմողներից մեկի` Մկրտիչ Ավգերյանի կրտսեր եղբայր, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ Հարություն Ավգերյանը ստեղծում է 25 000 բառահոդված պարունակող ֆրանսերեն-հայերեն առաջին բառարանը ն 1812-ին լույս ընծայում Վենետիկում: 1840-ին Հ. Ավգերյանը հրատարակում է իր երկրորդ բառարանը 35 000 բառահոդվածով, որն առաջինի լրացված ու ամբողջացված վերահրատարակությունն է: 1853-ին Վիեննայում լույս է տեսնում ֆրանսերեն-հայերեն երկրորդ բառարանը: Այն պարունակում է 45 000 բառահոդված: Կազմողը Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության անդամ Սրապիոն էմինյանն է: 1871-ին լույս է տեսում բառարանի երկրորդ հրատարակությունը 47 000 բառահոդվածով: Եվ ահա 1884-ին Կ.Պոլսում լույս է տեսնում ֆրանսերեն-հայերեն բառարանագրության առաջին գլուխգործոցը, որը պատկանում է անվանի բանասեր ն հմուտ լեզվաբան Նորայր Բյուզանդացու գրչին: Այն պարունակում է 50 000 բառահոդված, նույնքան արտահայտություն ն իրավամբ կարող է համարվել հայ բանասիրության ու բառարանագրության կոթողներից մեկը: Ն. Բյուզանդացին ս.Ղազար կղզում աշակերտել է Ղնոնդ Ալիշանին, այնուհետն որպես հայերենի ու ֆրանսերենի ուսուցիչ պաշտոնավարել Ռաֆայելյան վարժարանում: 1867-ին դարձել է «Բազմավեպ»-ի տեսուչը, իսկ 1868-69թթ. եղել է Մխիթարյան միաբանության մատենադարանապետը: 1870-ին հրաժարվել է հոգնորական կոչումից, հեռացել Վենետիկից ն ապրել մերթ Փարիզում, մերթ Կ.Պոլսում: Այնուհետն ամուսնացել է շվեդուհի Սելմա Յակոբսոնի հետ ն բնակություն հաստատել Ստոկհոլմում:

Ն. Բյուզանդացու լեզվաբանական, ն մասնավորապես բառարանագրական, գործունեության ծավալն ու ընդգրկումը ներկայացնելու համար հավելենք, որ նա թողել է մի շարք անտիպ աշխատություններ, որոնցից ամենահիշարժաններն են հին հայերենի ն միջին հայերենի մեծածավալ բառարանները, որոնց կազմության համար հեղինակն աշխատել է ավելի քան կես դար, ինչպես նան Արսեն Այտընտյանի «Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Վիեննա, 1866» նշանավոր գրքի մասին երեք հարյուր էջից բաղկացած տեսությունը: Շուրջ տասնչորս տարի, 1866-1879 թվականներին, նվիրվել է «Բառգիրք ի գաղղիերեն լեզվե ի հայերեն»-ի ստեղծմանը: Ն. Բյուզանդացու բառարանն իր կառուցվածքով տարբերվում է նախորդներից ն նյութի ընդգրկումով ու ճշգրտությամբ զգալիորեն գերազանցում նրանց` ամփոփելով ստուգաբանական, քերականական, ոճաբանական ն իմաստային հարուստ նշումներ ու հայերեն համարժեքների ճշտությունը հավաստող բնագրային օրինակներ: Բառարանի արժանիքն ավելի է մեծանում նրանով, որ հեղինակը խաչանիշով մատնացույց է անում ժամանակի նորամուծությունները, որոնց մի մասն իր ստեղծագործ մտքի արգասիքն է: Նշենք ֆրանսերենից պատճենումների մի քանի օրինակ. դեղաբանություն – քհճrոճօo1oջi6, կոկորդատապ – քհճr7ոջiէ6, հիվանդապահ – ջճrմ6-ոճ1ճմ6, ջրաբուժություն – հ7մroէհծrճքi6, օդերնութաբան – ոծէծoro1oջս6 ն այլն: Ն.Բյուզանդացու նշած նորամուծությունների մեծ մասն ամրացել է հայերենի բառապաշարում ն գործածական է առ այսօր, մի փաստ, որ ապացուցում է դրանց ստեղծման օրինաչափ լինելն ու պիտանիությունը: Ն. Բյուզանդացու բառարանի ֆրանսերեն մասում ներկայացված են որոշակի թիվ կազմող գլխաբառեր ու նշանակություններ, որ արձանագրված չեն էմիլ Լիտրեի ն ֆրանսիական Ակադեմիայի բառարաններում, որոնք հիմք էին ծառայել Ն. Բյուզանդացուն իր բառարանը կազմելիս: Հայտնի է, որ ֆրանսիական Ակադեմիայի բառարանի բոլոր հրատարակություններին առավել կամ պակաս չափով բնորոշ է եղել նորաբանություններն ու հնաբանությունները, գիտական եզրերն ու հասարակաբանությունները բառարանում չզետեղելու պահպանողական սկզբունքը: Ինչ վերաբերում է էմիլ Լիտրեի ֆրանսերեն լեզվի քառահատոր բառարանին (1863-1873), ապա այն շատ ավելի ամբողջական է, քան ակադեմիականը, իր ժամանակի չգերազանցված գլուխգործոցն ու մինչն օրս ֆրանսերենի լիակատար բառարաններից մեկը: Եվ չնայած դրան, նույնիսկ Լիտրեի բառացանկն օգտագործելիս Բյուզանդացին ըստ անհրաժեշտության ճշտել ու ամբողջացրել է այն: Իր կատարած

ճշգրտումների ու լրացումների մասին նա պարբերաբար հայտնել է Լիտրեին ու նրանից ստացել շնորհակալական նամակներ, որ զետեղել է իր բառարանի սկզբում: Ահա դրանք. Պարոն Նորայր Բյուզանդացուն, 8-ը հոկտեմբերի, 1877 Մեծարգո Պարոն, Ստացա ձեր նամակն ու դիտողությունները, որ ցանկացել էիք ինձ հաղորդել: Շնորհակալություն եմ հայտնում բարյացակամ նամակի ն դիտողությունների համար, որոնք նկատի կառնեմ: Այժմ զբաղված եմ մի Հավելվածի տպագրությամբ, որը մոտենում է ավարտին: Աշխատում եմ հնարավորին չափ արագացնել, որովհետն այս ընթացքում ծանր հիվանդանալով մի պահ կասկածեցի, թե չեմ տեսնի դրա ավարտը: Հիմա կասկածներս մասամբ փարատվել են, թեն իմ տարիքն ունեցող ծերունին վաղվա որնէ երաշխիք չունի: Ձեր դիտողությունները կօգտագործեմ ամփոփիչ աշխատանքներիս ընթացքում ն Լրացումների մեջ, որ կհետնեն դրանց: Ընդունեցեք, մեծարգո Պարոն, լավագույն զգացմունքներիս հավաստիքը: է. Լիտրե Պարոն Նորայր Բյուզանդացուն, Փարիզ, 2-ը նոյեմբերի, 1877 Մեծարգո Պարոն, Ստացա ձեր նոր դիտողությունները: Ինչպես առաջինների, այնպես էլ սրանց համար շնորհակալություն եմ հայտնում: Ես դրանցից քաղեցի այն ամենը, ինչը, ըստ իս, կարող է օգտակար լինել իմ Հավելվածին: Ընդունեցեք, մեծարգո Պարոն, լավագույն զգացմունքներիս հավաստիքը: է. Լիտրե Պարոն Նորայր Բյուզանդացուն, Փարիզ, 5-ը հունվարի, 1878 Մեծարգո Պարոն, Շնորհակալություն եմ հայտնում ձեր ուղարկած նոր դիտողությունների համար: Դրանք օգտագործել չեմ կարող, քանի որ Հավելվածս ավարտված է, ն վերջին մամուլներն են լույս տեսնում: Ձեր դիտողությունները թողնում եմ ապագային, սակայն ոչ ինձ համար, քանի որ շատ ծեր լինելով չեմ կարող որնէ նոր գործի մասին մտածել, այլ նրանց, ովքեր մի օր պիտի վերանայեն աշխատությունս: Ընդունեցեք, մեծարգո Պարոն, խորին հարգանացս հավաստիքը: է. Լիտրե

Ավելացնենք, որ բառարանի Հավելվածի համար գրած առաջաբանում է. Լիտրեն նշում է, որ իր նոր ընթերցումները, մտորումներն ու տարբեր վայրերից ստացած դիտողությունները (ընդգծումը մերն է, Ա. Բ.) մղել են գրելու այդ Հավելվածը` երկարաձգելով մի աշխատանք, որն արդեն երեսուն տարի էր խլել իրենից: 1886-ին Վենետիկում տպագրվեց Մխիթարյան միաբանության մեկ այլ անդամի` Սամվել Գանթարյանի ֆրանսերեն-հայերեն բառարանը 30 000 բառահոդվածով, իսկ 1889-ին Կ.Պոլսում հրատարակվեց զմյուռնահայ թարգմանիչ ու հրապարակախոս Մեսրոպ Նուպարյանի բառարանը, որը պարունակում է շուրջ 40000 բառահոդված: Այս երկու բառարաններին հաջորդեց ֆրանսերեն-հայերեն բառարանագրության երկրորդ գլուխգործոցը, նույնպես Մխիթարյան միաբանության անդամ, հայտնի մանկավարժ ու գիտության ջատագով Մանվել Քաջունու «Բառգիրք արվեստից, գիտությանց ն գեղեցիկ դպրությանց» նշանավոր աշխատությունը, որը ֆրանսերեն-հայերեն բառարանների շարքում իր ուրույն ու անկրկնելի տեղն ունի: Բառարանը պատկերազարդ երկու հատորով լույս տեսավ Վենետիկում 1891-1892թթ.: Առաջին հատորն ունի 11 000, երկրորդը` 14 000 բառահոդված: Որպես հանրագիտական բնույթի մասնագիտական-եզրաբանական բառարան, այն առաջինն էր հայ իրականության մեջ ն տարբերվում էր մինչ այդ լույս տեսած ընդհանուր երկլեզվյան բառարաններից, որովհետն ընդգրկում էր բուսաբանության, կենդանաբանության, մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, քիմիայի, մեխանիկայի ու գիտության այլ ճյուղերի, ինչպես նան գրականության, արվեստի, դիցաբանության բնագավառներին վերաբերող եզրերն ու բառերը: Հեղինակը, որ 1848-1851 թթ. եղել է «Բազմավեպ»-ի խմբագրի բնական գիտությունների գծով տեղակալը, քառասուն տարի է նվիրել այս գործին, որը գիտության տարբեր բնագավառներում նրա անխոնջ որոնումների ն դրանց վերաբերյալ գրած մի շարք առանձին ուսումնասիրությունների ն դասագրքերի վերջնարդյունքն ու ամփոփումն է: Ինչպես հայ մտավորականների մեծագույն մասը, այնպես էլ Մ. Քաջունին մշտապես հաղորդակից է եղել ժամանակի առաջընթացին ն ստեղծագործել նորագույն նվաճումներին համաքայլ: Ֆրանսերեն յուրաքանչյուր բառի համարժեքը նշելու համար Մ. Քաջունին շրջանառության մեջ է դրել գրաբարի, միջին հայերենի ն բարբառների բազմաթիվ բառեր ու ստեղծել նորերը, իսկ համարժեքից հետո տվել է նրա մասնագիտական բացատրությունը: Նորահնար բառերը ծանուցել է աստղանիշով. զգայաբանություն – 6ՏէհծՏio1oջi6, հողմածին – ճոծոoջջո6, հոդաբանություն - ճrէհro1oջi6,

շոգեբուժում –ճէոiճէri6, փշակեր – ճօճոէհoքհճջ6, օդակայություն ճծroՏէճէiqս6 ն այլն: Նախորդների համեմատությամբ Մ. Քաջունու բառարանն ունի մի նկատելի առավելություն. նրանում տրվում է ֆրանսերեն յուրաքանչյուր գլխաբառի ստուգաբանությունը, որ եզակի երնույթ էր ն առավել քան գնահատելի այս բնույթի աշխատության համար: 1893-ին Մ. Քաջունին հրատարակեց բառարանի երրորդ` հայերեն-ֆրանսերեն հատորը, որը հանրագիտական բնույթ չուներ ն ինչ-որ առումով ցուցիչ էր ֆրանսերեն-հայերեն բաժնի համար: Այսօր կարող ենք հավաստել, որ այս բառարանի երեք հատորները կարնոր դեր խաղացին հայ գիտական եզրաբանության մշակման ու կատարելագործման մեջ, ի մի բերեցին ու համակարգեցին մինչ այդ գոյություն ունեցող հայերեն գիտաբառերն ու նորակազմությունները ն ամուր հիմք ստեղծեցին 22 դարում հայ գիտական եզրաբանության զարգացման համար: Ֆրանսերեն-հայերեն բառարանագրության երրորդ գլուխգործոցը բանասեր, պատմաբան ու մանկավարժ Գվիտոն Լուսինյանի «Նոր բառգիրք պատկերազարդ ֆրանսահայ» երկհատորյակն է 120 000 բառահոդվածով: Առաջին հատորը լույս է տեսել 1900 թվականին, իսկ երկրորդը` 1903-ին, Փարիզում: Գ.Լուսինյանը սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում` Կ.Պոլսում, այնուհետն ուղարկվել Վենետիկ, որտեղ ուսումնառությունն ավարտելուց հետո գնացել է Փարիզ ն 1855-ին ուսուցիչ նշանակվել նորահաստատ Մուրադյան վարժարանում: Լույս է ընծայել ընդհանուր ն հայոց պատմության, թվաբանության, հայկական գեղագրության դասագրքեր հանրակրթական դպրոցների համար: Գ.Լուսինյանի բառարանը նախորդների համեմատությամբ ամենածավալունն է, մի հանգամանք, որ բավական էր մտավորականության ու լայն հասարակության ուշադրությունը գրավելու համար: Ժամանակի պարբերական մամուլում այս աշխատության մասին շատ է գրվել, տպագրվել են իրարամերժ դրվատական ու քննադատական կարծիքներ: Իրականությունն այն է, որ հեղինակը մեծ մասամբ ի մի հավաքել նախորդ բառարանների նյութը, հաճախ առանց որոշակի տարբերակման: Սրա հետնանքով բառահոդվածների թարգմանական մասերը տեղ-տեղ ծանրաբեռնվել են բառերի ու բացատրությունների շարաններով: Պատճառը, թերնս, աշխատությունը հնարավորին չափ ընդարձակ ու կատարյալ տեսնելու հեղինակի իղձն էր, որը ոչ միշտ է ցանկալի արդյունք տվել: Բառացանկը կազմելիս Գ.Լուսինյանը գլխավորապես հետնել է է. Լիտրեի բառարանին, գրեթե անխտիր ընդգրկելով ամեն ինչ: Այդ իսկ պատճառով մի շարք թարգմանություններ ու պատճենումներ

արհեստական կազմությունների դրոշմ ունեն ն այսօր առանձին հետաքրքրություն չեն ներկայացնում: Սակայն, Լուսինյանը բառարան է ներմուծել նան ժամանակի նորաբանությունները ն ինքն է նոր բառեր կերտել, որոնք, անշուշտ, հարստացրել են հայ եզրաբանությունը: Դժբախտաբար, ի տարբերություն Ն. Բյուզանդացու ն Մ. Քաջունու, նա դրանք աստղանիշով չի ծանուցել, այլ երբեմն նշել է նբ (նորաբանություն) համառոտագրությամբ: Նշվածով հանդերձ, Գ. Լուսինյանի երեսնամյա անխոնջ աշխատանքի արդյունքը հանդիսացող այս մեծածավալ բառարանի հրատարակությունը երնույթ էր հայ իրականության մեջ: 2|2 դարի ֆրանս-հայերեն բառարանագրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, թե ֆրանսերենի հետ ունեցած շփման մեջ ինչպես է հղկվել ու մշակվել թարգմանական բառարանագրությունը, զարգացել ու հարստացել հայերենի բառապաշարը: Այս խոշոր ու անգնահատելի աշխատանքում բառարանագիրներից յուրաքանչյուրն իր որոշակի ներդրումն ունի: Չմոռանանք, որ նրանց մեծ մասը Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության սաներ ու անդամներ էին, այն միաբանության որի առաջատար դերն անժխտելի է 2|2 դարի հայ բառարանագրության ընդհանուր պատմության ն հայ գիտական եզրաբանության մշակման մեջ: Հիշյալ երեք, ինչպես նան 2|2 դարում լույս տեսած ֆրանսերեն-հայերեն մյուս բառարանների ն թարգմանական գրականության նյութն արժանի է մանրակրկիտ ուսումնասիրության, քանի որ քիչ չեն ժամանակի հաջողված նորակազմությունները, որոնք տեղ չեն գտել հայոց լեզվի հետագայում լույս տեսած բառարաններում (դանակաման, դիմանկյուն, զարդաջուր, ժայռաքոս, ծանրահող, ծիծեռնաքար, կարմրանարինջ, կցաժանյակ, հպակետ, մասնորմ, նորավաճառ, նվագուսույց, ոսկեվարդ, ջրալուսին, ցցանկյուն, օձափայտ ն այլն): Կարնոր մի հանգամաք նս. այս երեք բառարանների տվյալները մեզ իրավունք են վերապահում ուղղումներ մտցնել ֆրանսերեն լեզվի ժամանակակից հեղինակավոր բառարաններում մի շարք բառերի առաջին գործածության թվականները ճշգրտելու առումով: Այսպես, Պոլ Ռոբերի ֆրանսերեն լեզվի բառարանում, որն այսօր ամենաճանաչվածն է, մի շարք բառեր դիտվում են 22 դարի կազմություններ, այն դեպքում, երբ դրանք արձանագրված են 2|2 դարի ֆրանս-հայերեն բառարաններում: Բերենք մի քանի օրինակ. օr7oջջո6 (RoԵ. 1903) – սառնածին (Քաջունի, հ.Ա, 1891), օ1iոճէoէհծrճքi6 (RoԵ. 1938) – կլիմայաբուժություն (Լուսինյան, հ.Ա, 1900),

oոօo1oջi6 (RoԵ. 1934) – այտուցաբանություն (Քաջունի, հ.Բ, 1892) rճմio1oջi6 (RoԵ. 1904) – ճառագայթաբանություն (Լուսինյան, հ.Բ, 1903), էհճոճէo1oջi6 (RoԵ. 1966) – մահաբանություն (Լուսինյան, հ.Բ, 1903) ն այլն: 2|2 դարը ֆրանս-հայերեն բառարանագրության ոչ միայն սկզբնավորման, այլ նան զարգացման ու ծաղկման շրջանն է, ինչը չենք կարող ասել 22 դարի մասին:

:

Հ.ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՅԱԿԱՆ ԲԱՌԱՁԵՎԵՐԻ ՀԻՄՔԵՐԸ

Հիմքակազմության մեջ առանձնացվում են բառակազմական հիմք ն ձնակազմական կամ ձնաբանական հիմք հասկացությունները:1 Ձնակազմական հիմքը կապվում է բառերի ձնաբանական կառուցվածքի հետ, ասինքն` նրանց քերականական ձնակազմության, այն է ` բառաձների կազմության հետ: «Հիմքը բառի այն մասն է, որին ավելանում են վերջավորությունները` տվյալ բառիմաստի այս կամ այն քերականական նշանակությունն արտահայտելու համար… ամեն անգամ բառից անջատելով վերջավորությունը`ստանում ենք նրա հիմքը»,- այսպես է բնորոշվում ձնաբանական հիմքը Մ. Ասատրյանի կողմից2: Համանման բնորոշում է տրվում նան ուրիշների կողմից3: Ժամանակակից հայերենում ձնաբանական հիմքը հանդես է գալիս անվանական ն բայական համակարգերում: Անվանական ձնակազմությունն ընդգրկում է գոյականի, նրան հարաբերակից դերանունների հոլովական կազմությունը, թվակազմությունը, առումների (առկայացման) կարգի ձնակազմությունը: Այստեղ ունենք միայն հիմք Հ վերջավորություն կաղապարով բաղադրություն: Բայական ձնակազմությունն ընդգրկում է բայական բառույթի դերբայական ն խոնարհված (եղանակաժամանակադիմաթվային) ձների ամբողջ համակարգը: Այստեղ հիմք Հ քերականական մասնիկ բաղադրությունը բավական բարդ նկարագիր ունի: Ժամանակակից հայերենի բայի բազմազան բառաձների կաղապարների ու մասնակաղապարների մեջ ընդունված է ձնաբանական երեք հիմք` առաջին կամ անորոշի (անկատարի), երկրորդ

Գ.Բ.Ջահուկյան, ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Երնան, 1974, էջ 158-159: Մ.Ե.Ասատրյան, ժամանակակից հայոց լեզու (ձնաբանություն), Երնան, 1983, էջ 27: է.Բ.Աղայան, Ժամանակակից հայերենի հոլովումը ն խոնարհումը, Երնան, 1967, էջ 329, Գ.Բ.Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 158, Հ.Զ.Պետրոսյան, Ս.Ա.Գալստյան, Թ.Ա.Ղարագուլյան, Լեզվաբանական բառարան, Երնան, 1975, էջ 112, Օ.Ը.Àõոàíօ8à, Ըëօ8àքü ëнã8èՇòèՎåՇêèõ òåքոèíօ8, Խ., 1969, էջ 296.

կամ կատարյալի հիմք4 ն երրորդ կամ դերբայական հիմք5: Սակայն, համոզված ենք, բայական բառաձների հիմքերի ամբողջական պատկերը ավելի լայն նկարագրով է ներկայանում: Այդ համոզմանն է հանգեցրել բուհական ուսուցման ժամանակ մեր գիտագործնական աշխատանքի փորձը, ն ուղենիշ է հանդիսացել Գ. Ջահուկյանի շատ սեղմ, բայց տարողունակ այն միտքը, որ արտահայտել է բայահիմքերի առիթով. «Նպատակահարմար է առաջիկայում վերլուծական բառաձների դեպքում խոսել վերլուծական հիմքերի ն վերլուծական վերջավորությունների մասին»6: Սկսենք դերբայական հիմքից: Անշուշտ, դերբայական հիմքի ընդունումը միանգամայն արդարացված է: Սակայն այդ հիմքը ավելի լայն ընդգրկում ունի: Հիմքակազմիչ դերը բայի ձնակազմության մեջ միայն անորոշ դերբային չպետք է վերագրել: Այդպիսի դեր ունեն նան անկատար, վաղակատար, կատարելի ն ժխտման դերբայները, որովհետն դրանք ազատ, ինքնուրույն գործածություն չունեն, լիարժեք բառաձներ չեն, այլ հանդես են գալիս միայն վերլուծական խոնարհված ձների կազմության մեջ: Վերլուծական այդ բառաձներում (որոնք արդի հայերենի բայի համակարգում քանակապես ավելի մեծ կշիռ ունեն) դրանք բայահիմքի դեր են կատարում, ինչպես համադրական ձներում բայի առաջին ն երկրորդ հիմքերը: «Եմ» օժանդակ բայն էլ վերլուծական այս ձներում, լրիվ զրկված լինելով բառային նյութական իմաստից, քերականական մասնիկի դեր է կատարում: Նրա ե (է) արմատը (հիմքը) –մ, -ս, -նք, ք, -ն մասնիկների հետ ձույլ է մտածվում. միասնաբար հանդես են գալիս իբրն քերականական մասնիկի դեր կատարող մեկ միավոր, ինչպես, օրինակ, ըղձական եղանակի բուն մասնիկներն են -ա- ն ե- խոնարհիչների (լծորդների) հետ ձույլ ընկալվում հիմք-վերջավորություն հակադրության մեջ, քանի որ խոնարհիչները իմաստազուրկ միավորներ են (առանձին դեպքեր չհաշված. հմմտ. ծխալ/ծխել) ն բայի ձնակազմության մեջ սոսկ դասակարգող (խոնարհման տիպը որոշող) գործառություն ունեն: Ուրեմն, «եմ» օժանդակ բայը, հիշյալ դերբայների հետ ձնաբանական վերլուծական միավորներ` բայական բառաձներ կազմելով, նրանցում իր ձնավորմամբ քերականական մասնիկի դեր է կատարում, իսկ դերբայները` բայահիմքի: Եվ անկատարի – ում, վաղակատարի - ել , ժխտման դերբայի -ա / -ի , կատարելիի – ու մասնիկները փաստորեն հիմքային ձնույթի արժեք ունեն, իսկ ամբողջ

Մ.Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Երնան, 1965, էջ 328, 330: է. Բ.Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 327-330: Գ.Բ.Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 159:

դերբայները խոնարհման վերլուծական բառաձներում` հիմքակազմիչ դեր. գնում եմ/էի….., գնացել եմ/էի…., գնալու եմ/էի…. ն չեմ/չէի…. գնա վերլուծական բառաձներում դերբայները բայիմաստի հետ արտահայտում են գործողության կերպավիճակային իմաստները, ինչպես համադրական բայաձների հիմքերը նրանցով կազմվող բառաձներում (գնամ, գնացի….): Հիշյալ դերբայների կիրառական այս արժեքի մասին նշել են Ար. Ղարիբյանը, է. Աղայանը, Գ. Ջահուկյանը. Ռ. Իշխանյանը, Մ. Ասատրյանը ն ուրիշներ7: Այնպես որ անկատարը, վաղակատարը, կատարելին ն ժխտման դերբայը հիմքակազմիչ դերբայներ են, ն, հետնաբար, ինչպես անորոշը, սրանք նույնպես դերբայական հիմքեր են: Սակայն ի տարբերություն անորոշ դերբայ հիմքի ` սրանք դերբայական վերլուծական կամ անջատական հիմքեր են: Չնայած անջատականությանը` այդ հիմքերն ու օժանդակ բայը բայաձների բովանդակության պլանում միաձույլ են մտածվում: Արտահայտություն պլանում «եմ» բայը դերբայական հիմքի նկատմամբ ն՛ վերջահար կիրառություն ունի , ն՛ նախահար (կարող է նան ընդմիջվել ուրիշ բառերով):8 Ինչ դիրքով էլ գործածված լինի , այդ բաղադրություններում հիմքակազմիչ դերբայը ինքնուրույնություն չունի, հետնաբար նրա հետ վերլուծաբար զուգորդվող բաղադրիչը ` օժանդակ բայը, նույնպես ինքնուրույնություն չունի. ձնով անջատ, բայց բովանդակությամբ միաձույլ են մտածվում երկու բաղադրիչը: Անկատար, վաղակատար, կատարելի ն ժխտման դերբայները վերլուծական այս ձներում հիմքակազմիչ դերով նույնական են, բայց իրենց տարբեր դերբայական իմաստներով ամբողջ բառաձնին հաղորդում են կերպաժամանակային տարբեր իմաստներ,

Ա.Ս.Ղարիբյան, Հայոց լեզվի դասավանդման մեթոդիկա, Երնան, 1954, էջ 256, է.Բ.Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 211-212, Գ.Բ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի զարգացումը ն կառուցվածքը, Երնան, 1969, էջ 266, Ռ.Ա.Իշխանյան, Արդի հայերենի հոլովումը ն խոնարհումը, Երնան, 1971, էջ 58, 61, 96, 132, Մ.Ե.Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի ձնաբանության հարցեր, Բ հատոր, էջ 208-211 ն այլն: Ձնաբանական այդ վերլուծականությունը հատուկ է նան ուրիշ լեզուների: Նշենք, օրինակ, ռուսերունում 1686 ն 1û բայական մասնիկների անջատական կիրառությունը կամ գերմաներենում հՅԵ6ո, Տ6iո, Մ6rd6ո օժանդակ բայերի նույնանման գործածությունը: Հմմտ Áóäó Շօօáաèòü, Áóäó օá 5òօո օáÿ3àòåëüíօ Շօօáաèòü, ×èòàë áԵ он ïèՇüոօ, ԼԵ áԵՎèòàë 5òó êíèãó, ÅՇëè áԵ ïքօëè8íօé äօշäü íå ïօոåաàë, IԸհ հabճ ցճւսfճո, Eւ 1st sճհւ 1ո AոspւսԸհ ցճոoոոճո.

ն կազմվում են եղանակաժամանակային տարբեր ձներ: Ըստ այդմ էլ վերլուծական այս հիմքերը կարող ենք անվանել ` անկատար դերբայական հիմք, վաղակատար դերբայական հիմք, կատարելի դերբայական հիմք, ժխտման դերբայական հիմք: Սրանց կարող ենք ավելացնել հարակատար դերբայական հիմքը: Սակայն հայտնի է, որ արնելահայ գրական լեզվի հարակատար դերբայի ձնաբանական արժեքի վերաբերյալ տարակարծություններ կան9: Նշենք միայն, որ արնելահայերենում, նայած բայիմաստի ն դրանից բխած հարակատարի դերբայական իմաստի յուրահատկության, հարակատար Հ եմ կաղապարը (այն էլ ոչ բոլոր բայերին հատուկ) որոշ բայերի դեպքում ավելի մոտ է բաղադրյալ ստորոգյալին (հոգնած եմ /ես/է, քնած է, զզված են, թթված է ն այլն), իսկ այլ բայերի դեպքում պարզապես կատարված, ավարտված գործողության իմաստ է արտահայտում ն ժամանակաձնի արժեք ունի (Գրքերը սպառված են, Գրավորները ստուգված են/ ստուգված չեն/ դեռ չեն ստուգված, Շենքը կառուցված է / դեռ չի կառուցված ն այլն ): Այստեղ երկակի մոտեցում է պահանջվում: Երկրորդական վերլուծական խոնարհված ձներում «եմ» բայի փոխարեն գործածվում է «լինել» օժանդակ բայը ` նույն դերով: Այն նույնպես այս դեպքում իր բառային իմաստից վերացարկված է հանդես գալիս (հմմտ. «Լիներ հեռու մի անկյուն….. » ն «Երանի արդեն եկած լիներ». առաջինում «լինել» բայը բառային իր նյութական իմաստով է գործածված, երկրորդում այդ իմաստից լրիվ զրկված է, պարզապես գործողության կատարված վիճակն է ցանկալի մտածվում ): Կանգ չառնենք երկրորդական վերլուծական բայաձների կիրառական յուրահատկությունների,, եղանակաժամանակային նրբիմաստների վրա10: Նշենք, որ այս բայաձներում, ըստ անմիջական կազմիչների, նույնպես ունենք դերբայական հիմք Հ օժանդակ բայ վերլուծական բաղադրություն (գրած/գրելիս/գրելու կլինեմ ն այլն) կամ երկվերլուծական բաղադրություն (գրելիս է լինում, գրած է եղել, գրելու է լինում ն այլն)11: Վերջին դեպքում «եմ» օժանդակ բայը սպասարկու դեր է կատարում «լինել» բայի համար` դրվելով նրա վերլուծական հիմքի վրա. միասին օժանդակ

է.Բ.Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 348-353: Այդ մասին տե՛ս ժամանակակից հայերենի ձնաբանության գրքերում: Հմմտ. ցոյական հիմքով կազմվող կրավորական բայերի անցյալ կատարյալ ժամանակաձնի հիմքը` հեռացվեց-ին:

բայի դեր են կատարում բուն գործողությունը կամ եղելությունը նշող դերբայի համար` վերլուծաբար զուգորդվելով նրա հետ: «Եմ» բայն այս դեպքում էլ է փոփոխուն շարադասությամբ գործածվում (Այդ օրը նամակը արդեն գրված է եղել, Հենց գործը սկսելու է լինում, մի բան դարձյալ խանգարում է , Այդ պահին է ինքը հեռախոսով խոսելիս եղել ն այլն): Անցնենք առաջ: Ժամանակակից հայերենի ենթադրական ն հարկադրական բառաձների եղանակայի՛ն ձնակազմության, ինչպես նան բայերի ժխտական բառաձների մեջ ունենք հետնյալ պատկերը. գնամ – կգնամ, գնամ – պիտի գնամ, գնամ – չգնամ, գնայի – կգնայի, գնայի – պիտի գնայի, գնայի – չգնայի, պիտի գնամ – չպիտի գնամ, պիտի գնայի – չպիտի գնայի, գնացի – չգնացի, գնա՛ - մի՛ գնա: (Ենթադրականի ժխտականը դերբայական վերլուծական հիմքով է կազմվում` կգնամ – չեմ գնա, իսկ ազատ կամ ինքնուրույն գործածություն ունեցող դերբայների ժխտականը` դերբայական համադրական հիմքով` գնալ – չգնալ, գնացող – չգնացող ն այլն): Այս շարքերի աջ կողմի բառաձներում անմիջական կազմիչների վերլուծությամբ ունենում ենք քերականական մասնիկ (կ-, պիտի, չ-, մի՛) Հ դիմավոր բառաձն կաղապարը: Այստեղ` այս կաղապարով կազմված բայական բառաձներում, ո՞րն է ձնաբանական հիմքը: Այժխտելի է, որ, օրինակ, կգնամ բայաձնում եղանակայի՛ն ձնակազմության առումով հիմքը գնամ բայաձնն է , պիտի գնամ-ի համար` նույնը, չգնամ ժխտական ձնի համար` նույնը, մ՛ի՛ գնա - ի համար` գնա-ն ն այլն: Բայց չգիտես ինչու բայահիմք Հ քերականական մասնիկ բաղադրությունների համակարգում նշված բառաձների հարցը մի տեսակ անտեսվում է: Ի՞նչ է թելադրում տրամաբանական հետնողականությունը: Այն, որ ժամանակակից հայերենի բայական բառաձների համակարգում նշված բայաձների համար պետք է ընդունել նախամասնիկ Հ հիմք կաղապարը, իսկ որպես հիմք` ամբողջ խոնարհված բառաձնը: Այդ հիմքը բայի չորրորդ` ստորոգումային հիմքն է12:

Անվանական ձնակազմության մեջ համանման հիմքեր են, օրինակ, սեռական (կամ տրական) հոլովաձնը մի շարք գոյականների բացառական, գործիական հոլովների համար (եղբոր-ից, մոր-ով, գոյականի եզակի թվի բառաձնը հոգնակիի համար (նամակ – նամակներ),վերջինս` հոգնակի թեք հոլովաձների համար (նամակներ-ի, նամակներ-ից ն այլն), սրանք էլ նամակներից–ս, նամակներից-դ բառաձների համար:

Բայի չորս հիմքերի մեջ առաջնային են անորոշի ն կատարյալի հիմքերը, իսկ դերբայական ն ստորոգումային հիմքերը` երկրորդային (բայց ոչ` երկրորդական), քանի որ վերջիններս բաղադրվում են առաջնային հիմքերից. նրանց համար սերող (բաղադրող) սկզբնահիմք են 1-ին ն 2-րդ հիմքերը, օրինակ` գրել – իս, չ - գրել, հեռանում, հեռացել, կ-հեռանամ, պիտի հեռանամ, մ՛ի՛ հեռացիր ն այլն: Բայահիմքերը կազմությամբ լինում են պարզ (միաձնույթ)` գը-րել գտ-ա ն այլն, ու բաղադրյալ (բազմաձնույթ)` վերախմբավորվեց – ին, դասակարգվ-ել, հիշեցր-ի, կտրատեց-ի ն այլն: Առաջնային հիմքերը լինում են ն՛ պարզ, ն՛ բաղադրյալ, երկրորդային հիմքերը` միայն բաղադրյալ: Մեր շարադրանքն ամփոփենք հետնյալ եզրակացություններով. 1. Ժամանակակից հայերենի բայական բառաձները (ձնակազմական լայն ընդգրկմամբ) կազմվում են չորս` առաջին կամ անորոշի, երկրորդ կամ կատարյալի, երրորդ կամ դերբայական, չորրորդ կամ ստորոգումային հիմքերով: 2. Անկատար, վաղակատար, կատարելի ն ժխտման դերբայները միայն հիմքակազմիչ դերբայներ են (այդպես էլ նրանց խումբը կարող ենք անվանել), նույնպես դերբայական հիմքեր են: Հետնաբար «դերբայական հիմք» հասկացության ծավալը ավելի լայն ընդգրկում ունի. նկատի ունենք նան այն, որ ազատ կամ ինքնուրույն գործածություն ունեցող մյուս դերբայները` հարակատարը, համակատարը նույպես, ինչպես անորոշը, դերբայական հիմքի արժեք են ունենում բայական համապատասխան բառաձներում (ենթակայականը դերբայական հիմք է լինում մեկ բառաձնում` իր ժխտական ձնում՝ չսովորող): 3. Անորոշի ն կատարյալի հիմքերը առաջնային, իսկ դերբայական ու ստորոգումային հիմքերը երկրորդային (բայց ոչ` երկրորդական) հիմքեր են: Բայական բառաձների արտահայտության պլանում առաջնային հիմքերը համադրական բնույթի են, երկրորդային հիմքերը` ն’ համադրական, ն’ վերլուծական (անջատական) բնույթի: 4. Ժամանակակից հայերենի բայական բառաձները քանի որ կազմվում են ն՛՛ վերջամասնիկներով (վերջավորություններով), ն՛՛ նախամասնիկներով (կամ այս երկուսի արժեքով գործածվող օժանդակ բայերով), տրամաբանական ենք համարում բայահիմքը բնորոշել այսպես. բայահիմքը բայաձների կառուցվածքում այն բաղադրիչն է, որի վրա ավելանում են քերականական մասնիկները (վերջից կամ

սկզբից) ն կազմում քերականական կարգային ձնաիմաստային միավորները` բայական բառաձները: Ընդհանրապես բառերի ձնաբանական հիմքն էլ կարող ենք բնորոշել այսպես. բառերի ձնաբանական հիմքը նրանց քերականական ձների կառուցվածքում այն բաղադրիչն է, որի վրա ավելանում են քերականական մասնիկները (սկզբից կամ վերջից) ն կազմում նրանց քերականական կարգային ձնաիմաստային միավորները` բառաձները:

:

Ա.ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆԸ | Ը ) ՀՆՉՅՈՒՆԻ, ՎԱՆԿԻ

ԵՎ ՇԵՇՏԻ ՄԱՍԻՆ

Հայ անվանի բանաստեղծ, վիպասան, մանկագիր, մանկավարժ Ղազարոս Աղայանի ստեղծագործության զգալի մասն են կազմում մանկավարժական ու լեզվագիտական հոդվածները, որոնցում հեղինակը անդրադարձել է իր ժամանակի գրական աշխարհաբարի կանոնակարգման զանազան հարցերի, դատողություններ ն հիմնավորումներ կատարել հայագիտական մի շարք խնդիրների առիթով, մասնավորապես՝ հայ գրերի գյուտի, մաշտոցյան այբուբենի տառերի թվի, մեր լեզվի նույնահնչյուն տառերի ն այլ հարցերի շուրջ: Միանշանակ ընդունելով, որ նախամաշտոցյան շրջանում հայերը սեփական գիր ու գրականություն չեն ունեցել, որ Մաշտոցն է հայ գրերի ստեղծողը՝ Ղ. Աղայանը, սակայն, այն կարծիքն է հայտնում, թե Մաշտոցի ստեղծածը պետք է համարել հատկապես այն գրերը, որոնք չկային մեր ժողովրդին հարնան հայտնի լեզուներում: «Եղած բանը չեն հնարել կամ գտել, այլ չեղածը»: Այս առումով նա Մաշտոցի ստեղծածն է համարում մեր այբուբենի յոթ հնչյունները՝ ը, ո, ծ, ձ, ճ, ռ, ց, իսկ չորսը՝ է, վ, ի, յ տառերը, նրա ստեղծածը չի համարում, այլ՝ վերջնամուտ: Մաշտոցի «ստեղծած» գրերի շարքում Աղայանը հատկապես կարնորում է մեր այբուբենի ութերորդ տառը՝ ըթ-ը1: Նշենք, որ ը հնչյունի մասին առաջին տեղեկությունները գտնում ենք Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականութեան» հայերեն թարգմանության մեկնության մեջ, որտեղ ձայնավոր են համարվում ա, է, ե, ի, ո, ւ, ը, ով հնչյունները: Այստեղ, հունարենի նմանությամբ, ձայնավորները բաժանված էին երեք կարգի՝ սուղք (ե, ո, ւ), երկայնք (է, ով), երկամանակք (ա, ը, ի), իսկ ըստ գործածության համարվում էին առաջադիր (ա, է, ե, ը, ի, ո) ն ստորադաս (ի, ւ): Ը հնչյունի մասին տեղեկություններ կան նան 7-րդ դարի քերական Ստեփանոս Սյունեցու աշխատություններում: Ձայնավորները դասակարգելիս նա, առաջինը մեր քերականագիտության մեջ, «առաջ է քաշում մինչ այդ չնշվող ն հնչյունների

Գ.Աւետիքեան, Խ.Սիւրմէլեան, Մ.Աւգերեան , Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, 1979 , հ. 1, էջ 760 (այսուհետն՝ ՆՀԲ): Բառարանում ասվում է, որ ը տառի թվային արժեքը՝ ութերորդ լինելը, «յարմար դիպեալ ձայնի իւրում»:

ֆիզիկական ու ֆիզիոլոգիական հատկանիշներից ելնող մի սկզբունք՝ փակվածքի աստիճանը: Այս սկզբունքը սերտորեն կապվում է տոնի վերաբերյալ ուսմունքի հետ: Այսպես, օրինակ, որպես փակ ն շրթնային ձայնավորներ (փակ ձայնավորները նս դիտվում են որպես շրթունքների նեղացման արդյունք)՝ առանձնացվում են ը, ո ն ւ ձայնավորները, «զի ըստ նեղութեան շրթացն ձայնքն սոցա նեղք եւ տկարք են»2: ՆՀԲ-ն այսպես է բնութագրում ըթ տառը. «Ձայնաւոր տառ՝ միջասահման ընդ է ն ի. ն լծորդ ընդ նոսա, որպէս ն ընդ ո, ւ ն ու: Նմանաւոր հնչումն չիք յայլ լեզուս. միայն առ թուրքս (որպէս ն առ անգղիացիս) կայ այս ձայն որոշակի: Առ յոյնս կա, իթա անուանեալ, այլ այժմ հնչի որպէս ի, ն յոմանց է. գուցէ հնչելի ը. քանզի ն սա նովին անուամբ կոչի ի մեզ ըեթ, ըթ, եթ»3: ՆՀԲ-ն նշում է նան ը հնչյունի այլ հատկանիշներ: Ը-ով սկսվող բառերը կա՛մ հնչյունափոխության հետնանք են, կա՛մ ընդ, ըստ ածանցներից բաղադրված: Բառասկզբում ը է հնչել մի շարք տառակապակցություններից առաջ, ինչպես՝ ըստույգ, ըզգույշ, ըշտապ ն այլն: Ը-ն հնչել, հաճախ էլ գրվել է նան բառամիջում բաղաձայնների կուտակումների ժամանակ՝ հնչյունափոխված տառի փոխարեն: Օրինակ՝ ծնունդ- ծընունդ, ննջել-նընջել, բըծի, գըրոյ, մարմընոյ, ջըրոյ ն այլն: Ղ. Աղայանն այն կարծիքին է, որ յուրաքանչյուր լեզու ունի իր արտասանական յուրահատկությունները, որոնք նման չեն այլ լեզուներում դրսնորվող առանձնահատկություններին, ինչով էլ տարբերվում է մյուս բոլորից: «Ամենքիս հայտնի է, իբրն տար-

րական ճշմարտություն, որ ամեն ազգ կամ ժողովուրդ բառեր արտաբերելու մի ինքնուրույն ն առանձին եղանակ ունի, հնչյունները մի առանձին տեսակ ներդաշնակցելու սովորություն ունի: Բառն ինքնըստինքյան միմիայն մի գաղափար է հայտնում, իսկ նրա հնչելու եղանակը հնչողից է կախված: Հայկական բառերը հայն ուրիշ կերպ է արտաբերում, հայագետ գերմանացին՝ այլ, անգլիացին՝ այլ, ռուսն՝ այլ: Կան հնչյուններ, որ նրան ուղիղ հնչել կարող չէ ոչ մի ուրիշ ազգ: Կարելի չէ ասել, թե մեր այս ինչ հնչյունը հունաց այս ինչ հնչյունն է (ընդգծումն Աղայանինն է): Տառը կարող է լինել, բայց ոչ նրա անփոփոխ հնչյունը: Ոչ մի տառ կարող չէ արտահայտել այնպիսի մի հնչյուն, որ չկա ժողովրդի լեզվումը, ն

Գ.Ջահուկյան, Քերականական ն ուղղագրական աշխատությունները հին ն միջնադարյան Հայաստանում, Ե., 1954, էջ 195: ՆՀԲ, նույն տեղը:

ոչ մի ժողովուրդ կարող չէ տառերն ու բառերը կուլ տալ առանց իր քիմքի համեմատ ծամելու»4: Ը հնչյունի հատկություններին Ղ. Աղայանն առաջին անգամ անդրադարձել է 1883 թ. գրած «Հարկավո՞ր է արդյոք ը հնչյունի օժանդակությունը գրագիտություն ուսուցանելիս» հոդվածում, որով բանավեճ է սկսվում Ղ. Աղայանի ն հայտնի մանկավարժ Սեդրակ Մանդինյանի միջն գրագիտության ուսուցման մեթոդիկայի, մասնավորապես` ը հնչյունի դերի ու նշանակության շուրջ: Մանդինյանը անօգտակար ն ավելորդ է համարում ը-ի դերը ուսուցման գործում, մինչդեռ Աղայանը խիստ կարնորում է այն: Հոդվածի սկզբում Աղայանը բարձր է գնահատում Խ. Աբովյանի խիզախումը՝ տառանվանական ուսուցումը հնչականի փոխելու գործում: «Նա

յուր «Նախաշավիղ» վերնագիրը կրող այբբենարանով պատերազմ հայտնեց հին գիրկապի դեմ, թեն դորանով նա հերետիկոսի անուն վաստակեց»5: Թեն դանդաղ, բայց Աբովյանին հետնեցին

բոլորը: Ուսուցման գործում մեթոդական մի շարք դիտարկումներ անելուց հետո Աղայանը վերոնշյալ հոդվածում կանգ է առնում ը-ի քննության վրա: Ինչպես արդեն ասել ենք, Աղայանը այն կարծիքին էր, որ յուրաքանչյուր լեզու, անգամ բարբառ ունի իր արտասանական առանձնահատկությունը, որով էլ տարբերվում է այլ լեզուներից կամ բարբառներից: Այսպես, Աղայանը նկատում է, որ հայերենը չի սիրում բաղաձայնների կուտակում. դրանց միջն անպայման հնչում է գաղտնավանկի ը-ն: Օրինակ՝ գընալ, Մըկըրտիչ, գըրքի, ջըրի ն այլն: Այս օրենքին են ենթարկվում նան փոխառյալ բառերը, ինչպես՝ Գըլադըստոն, օբըշչեստըվո, ըսկորո, ըզդրաստի: Նման տեղերում ը արտասանելը Աղայանը համարում է ազգային լեզվի առանձնահատկություն: Ուստի ն դրանից հային «զրկել անհնարին

է ն հարկ էլ չկա.- պետք է գիտենալ միայն այդ հատկությունից օգուտ քաղել խելացի կերպով, պետք է այն ճանապարհով երթալ, որ ճանապարհով որ ինքը՝ լեզուն է գնում»6: Այս խնդրում, ըստ Ղ. Աղայանի, ուսուցչին օգնության պետք է գա մեր լեզվի վանկական օրենքը, այսինքն՝ փոխանակ կարդալու մորս, գիրդ, գիրս, տանդ, պիտի կարդան մո-րըս, գի-րըդ, գի-րըս, տա-նըդ: Աղայանը իրավացի է, երբ ասում է, որ մեր լեզվի ը հնչյունը դժվարանում են արտասանել օտարները, ինչպես նան ռուսախոս հայ մանուկները:

«Ռուսախոս հայ մանուկները հայերեն բառերը կարդում են ռուսա4

Ղ. Աղայան, հ. 3, էջ 349: Ղ. Աղայան, հ. 4, էջ 138: Նույն տեղը, էջ 142:

կան արտասանությամբ-առանց ը հնչյունի օժանդակության: Եթե այս հանգամանքի վերա ուշադրություն դարձնե պ. Մանդինյանցը, առանց համառելու կհամոզվի, որ ը հնչյունի ավելորդությունը այնպիսի չարիք չէ, որքան նորա կորուստը, որ միանգամայն խորթացնում է լեզուն: Մեր հեղինակներից միմիայն պ. Ռ. Պատկանյանն է ուշադրություն դարձրել այս հանգամանքի վերա»7: Ղ. Աղայանը ուշադրություն է հրավիրում նան այն հանգամանքի վրա, որ մեր լեզվում ձայնավորներն էլ իրար կողքի չեն հայտնվում. այս դեպքում անպայման հայտնվում է մի ձայնակապ յ կամ ւ: «ճշմարիտ է, մենք գրում ենք «Իտալիա», բայց կարդում ենք

«Իտալյա», գրում ենք՝ էի, էիր, բայց կարդում ենք էյի, էյիր, գրում ենք՝ ուա, ուէ, ուի, բայց կարդում ենք ուվա, ուվե, ուվի»8: Նա նկատում է նան, որ ը հնչյունից հետո նս «ոչ մի ձայնավոր չի գալիս ո’չ կապով ն ո’չ անկապ. մեր լեզվի մեջ չկա ըա կամ ըյա, ըի կամ ըյի: Եվ որովհետն մեզանում այդպես հնչմունք չկա, այդ պատճառով էլ երեխան երբեք չի ասիլ. մըա, հըա, հըու ն այլն: Ուստի անհիմն է այն կարծիքը, որ իբր թե երեխան հնչական մեթոդով սովորելիս՝ փոխանակ ասելու նա, կասե նըա, փոխանակ սա՝ սըա: Կարճ, ինչպես որ լեզվի մեջ եղածը-նորա համար առանձնահատկություն դարձածը չասել կարելի չէ, այնպես էլ, ինչ որ լեզվի մեջ չկա, նորա համար հատկական չէ, այն ասել չի կարող երեխան»9:

Միակ դժվարությունը Աղայանը համարում է բաղաձայնով ավարտվող բառերի որոշ (ը հնչյունի վերջավորությամբ) ն անորոշ (առանց ը հնչյունի) գործածությունը՝ նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ մեր լեզվին հատուկ է առհասարակ բաղաձայններից հետո ը արտասանելը10: Ուրեմն հա՞ց, թե՞ հացը. ինչպե՞ս արտասանել այս ն նման կարգի բառերը: Այստեղ էլ ուսուցիչը, նրա կարծիքով, պետք է դիմի գործնական մի շարք վարժությունների՝ կոնկրետ օրինակներով ցույց տալով դրանց իմաստային տարբերությունները. հաց ձնը անորոշ է գործածված, իսկ հացը ձնը՝ որոշյալ, հայտնի: Այստեղ ուսուցչին կօգնի նան մեր լեզվի վանկական օրենքը՝ ցույց տալու համար «որոշ» ն «անորոշ» ձների մեկ այլ տարբերություն նս. հաց բառը միավանկ է, իսկ ը-ով ձնը՝ երկվանկ՝ հա-ցը: Ը հնչյունի «պաշտպանությունը» նա ավարտում է՝ քննելով Ս. Մանդինյանի՝ իր իսկ այբբենարանում արած մի դատողություն.

Ղ. Աղայան, հ. 4, էջ 143:

Նույն տեղը: Նույն տեղը, էջ 144: Այսպես է վարվել Խ.Աբովյանը իր «Նախաշավիղում», 1950, հ. 5, էջ 12:

«Եթե մանուկներն առաջ մայր կարդալու փոխարեն կարդում էին մենայբյիրե, այժմ նոքա կարդում են մեայրե»11: Մերժելով Մանդինյանցի այս բավականին խոշոր սուտը՝ Աղայանը դարձյալ հիշեցնում է, որ հայ դպրոցը վաղուց է հետնում ուսուցման հնչական եղանակին, ն հայերենում բաղաձայններից հետո հնչվում է միայն ը. «Հայն ասում է գընաց ն ոչ գենաց, գէնաց, գոնաց, գունաց ն այլն...: Ուստի միննույն չէ ասել բը ու բու, բի, բա, բէ ն այլն: Մեր բոլոր բաղաձայններից հետո ը կպցնելը շատ հարմար է մեր լեզվի հատկությանը, միննույնը կարող չենք ասել մյուս ձայնավորների համար»12: Ս. Մանդինյանին էլ Աղայանը մեղադրում է մեր լեզվի արտասանական առանձնահատկությունները չիմանալու մեջ ն հիշեցնում, որ նա, «ը հնչյունի օգտակար օժանդակությունը վնա-

սակար համարելով, երեխաներին սար ու ձոր է ձգում ն նոցա երեսուն հնչյուն սովորեցնելու տեղ հարյուրավոր աննշան ու անբնական վանկեր է բերան անել տալիս ն բացասական արդյունքի հասնում»13: «Նախագիտելիք գիտակցաբար կարդացնելու մասին. վեց օրինակելի դաս վարժապետաց համար» տետրակում, որը գրվել է 1885 թ., Աղայանը դարձյալ կենտրոնական հարց է դարձնում ը ձայնավորի խնդիրը: Սակայն հոդվածը նախ ն առաջ ուշադրություն է գրավում իր մեթոդական կողմով: Այնպես գրագետ են կառուցված այդ վեց դասերը, դրանցում այնքան ուսանելի բան կա, որ, հիրավի, այն արժանի է դառնալու կրտսեր դպրոցի ուսուցիչների, ն ոչ միայն նրանց, սեղանի գիրքը: Աղայանն այստեղ կիրառել է եզակիից դեպի ընդհանուրը, պարզից դեպի բարդը տանող մեթոդը, մեթոդ, որով անգամ օտարախոս երեխային կարելի է հստակ պատկերացում տալ հայերենի արտասանական յուրահատկությունների մասին: Մենք այստեղ, սակայն, նյութի մեթոդական վերլուծություն կատարելու նպատակ չենք հետապնդում: Պարզապես թռուցիկ ուշադրություն հրավիրենք Աղայանի բնատուր մի հատկության վրա նս, որն անվանվում է կոչումն մանկավարժ: Ինչպես արդեն նշել ենք, Աղայանը դասը կառուցել է այնպես, որ երեխան պարզից գնա դեպի բարդը: Այս հոդվածում նս Աղայանն ը-ի ուսուցումը բխեցնում է վանկ հասկացությունից, որի գոյության համար պարտադիր պայման է ձայնավորի առկայությունը: Հետնենք այդ դասերին: Այսպես, առաջին երկու դասերին Աղայանը վանկատում է այնպիսի բառեր, որտեղ երկու ձայնա11

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 148: Նույն տեղը: Նույն տեղը, էջ 149:

վորների միջն առկա է մեկ բաղաձայն: Արդյունքում Աղայանը սահմանում է հետնյալը. բաղաձայնը վանկ է կազմում հաջորդ ձայնավորի հետ: Այս պարզ միտքը ուսուցանելով՝ Աղայանը ընտրում է միավանկ ն բազմավանկ այնպիսի բառեր, որոնք ավարտվում են բաղաձայնով, ն ցույց տալիս, որ, անկախ ձայնավորների քանակից, այս բառերը կարող են մեկ վանկ ավելի ունենալ, եթե գործածվեն որոշյալ առումով կամ հոլովված: Օրինակ՝ հաց-հա-ցը,

հա-ցի, կաթ-կա-թը, կա-թի, պա-տու-հան-պա-տու-հա-նը, պա-տուհա-նի ն այլն: Այդպես է նան այն բառերի դեպքում, որոնք ավարտվում են երկու բաղաձայնով: Օրինակ՝ վարդ - վար-դը, վար-դի, փառք- փառ-քը, փառ-քի, զորք-զոր-քը, զոր-քի ն այլն: Աղայանը նշում է նան բառեր, որոնք բառամիջում ունեն երկու կից բաղաձայն: Օրինակ՝ Արշակ-Ար-շակ, տախտակ-տախ-տակ ն այլն: Երեք բաղաձայնի դեպքում միայն երրորդն է միանում հաջորդ ձայնավորին, իսկ առաջին երկուսը՝ նախորդ ձայնավորին: Օր.՝ թարգմանիչ-թարգ-մա-նիչ, մարդկություն-մարդ-կություն ն այլն: Բացատրվում է, որ սկզբունքը դարձյալ նույնն է. մեկ բաղաձայնը միանում է իրեն հաջորդող ձայնավորին: Այսքանը՝ երկու դասաժամում: Երրորդ դասաժամին Ղ. Աղայանը ներկայացնում է բառեր, որոնք բառասկզբում ունեն երկու, երեք, չորս բաղաձայններ: Բառասկզբում երկու բաղաձայն ունեցող բառերում նս գործում է վանկատման նույն սկզբունքը. բառասկզբի երկու բաղաձայններից մեկը միանում է հաջորդ ձայնավորին, իսկ «մենակ մնացող բաղա-

ձայնները ուղիղ իրանց անունովն են հնչվում, այսինքն՝ ը-ի օգնությամբ ասվում են բը, գը, դը, չը, թը, ճը, լը...»14: Օրինակ՝ բժիշկ-բըժիշկ, լսել-լը-սել, գնաց-գը-նաց ն այլն: Բառասկզբում երեք բաղաձայն ունեցող բառերում առաջին երկու բաղաձայնները ը-ի միջոցով մեկ վանկ են կազմում, իսկ երրորդ բաղաձայնը դարձյալ միանում է հաջորդ ձայնավորին: Օրինակ՝ բռնել-բըռ-նել, գջլելգըջ-լել, թռնել-թըռ-նել ն այլն: Աղայանը նկատում է, որ այդ ը-ն

«մենք զոռով չենք ավելացնում, այլ դա կա, միայն չի գրվում, շուտ գրելու համար: Այդպես տեղերում ասում են՝ ը-ն սղված է, այսինքն՝ կա, բայց չի գրած: Այնքան լավ է, որ մյուս ձայնավորներն էլ ը-ի պես չեն սղվում15: ճշմարիտ, եթե բռնել բառի մեջ սղվածը ը-ն չլիներ... Ի՞նչ կլիներ մեր ճարը, եթե բոլոր ձայնավորները սղվեին. այն ժամանակ մենք ամեն մի այդպիսի բառ մինչն տասը ձնով կկարդայինք ն չէինք իմանալ, թե որն է ուղիղը: Բայց հիմա հեշտ է

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 175:

Սեմական լեզուներում ձայնավորները չէին գրում: Այդպես է նան այժմ պարսկերենում (տե՛ս Գ.Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 34):

նրանով, որ առաջուց գիտենք, թե սղվածը ուրիշ ձայնավոր չէ, այլ ը-ն է, ն նրա օգնությամբ էլ կարդում ենք»16: Բառասկզբում չորս բաղաձայն ունեցող բառերում էլ վերջին բաղաձայնն է միանում հաջորդ ձայնավորին, իսկ առաջին երեքը գաղտնավանկի ը-ով մեկ վանկ են կազմում: Ընդ որում՝ ը-ն «դիրք» է գրավում առաջին բաղաձայնից հետո: Օրինակ՝ քրտնել-քըրտ-նել, խրտնել-խըրտնել, կրկնություն-կըրկ-նություն, վերջնական-վերջ-նական ն այլն: Սակայն Աղայանը նկատում է, որ վանկերի թիվը կարող է ավելանալ, եթե բառի մեջ առկա լինեն նայ17 բաղաձայններ՝ րը կամ նը: «Ուրեմն այն բառերը, որոնցում րը ն նը վանկի վերջումը

բաղաձայնից հետո կարդացվում են ինչպես ըր ն ըն, մի վանկ կամ կես վանկ ավելացնում են- եզր-ե-զըր, իբր-ի-բըր, լիտր-լի-տըր, ծանր-ծա-նըր, կուպր- կու-պըր, ձուկն-ձու-կըն, Մկրտիչ-Մը-կըր-տիչ ն այլն»18: Աղայանը նկատում է, որ եթե վանկը չավարտվեր նայ բաղաձայնով, «եթե փոխանակ մկր լինելու, լիներ մրկ, որ էլի միննույն գրերն են, միայն հետ ու առաջ ընկած, այն ժամանակ դա կդառնար մի վանկ»19: Աղայանը ընդունում է, որ այսպիսի դեպքերում ր-ը կամ ն-ը ձայնորդը կարող է իրենից առաջ գտնված բաղաձայնի հետ վանկ կազմել: Օրինակ՝ կարելի է վանկատել ոչ միայն ապ-րիլ, սանդ-րել, այլն՝ ա-պրիլ, սան-դրել ձներով: «Ուղիղ

այդպես էլ ահա, երբ որ երկու ձայնավորների մեջ երկու կամ երեք կից բաղաձայններ կան, ն վերջինը րը ն նը է, այդ րը-ին պետք է կպցնել իրանից առաջ եղած բաղաձայնը: Օրինակ՝ ոս-կրացավ, Բա-գրատ»20: Նկատենք, որ այս վերջին օրինակներում Աղայանը հեռացել է վանկատման իր իսկ որդեգրած սկզբունքից. մեկ բաղաձայնն է միշտ միանում հաջորդ ձայնավորին, իսկ նախորդ՝ մեկ, երկու, երեք բաղաձայնները գաղտնավանկի ը-ով մեկ վանկ են կազմում: Ղ. Աղայանը նկատում է, որ «բառի վերջն ընկած բաղաձայն-

ները նս «փախչում, կպչում են հետո եկած բառերի սկզբումն եղած ձայնավորին: Գրում ենք բաժան-բաժան՝ Հայրն ու մայրը, փոքր աղջիկը, դու կարդում ես, սակայն կարդում ենք՝ Հայր-նու մայրը, փոք-րաղջիկը, դու կարդու-մես: Եվ հենց այդպես էլ պետք է

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 176: Հ.Զ.Պետրոսյան, Ս.Ա.Գալստյան, Թ.Ա.Ղարագյուլյան, Լեզվաբանական բառարան, նայ հնչյուններ , Ե., 1975, էջ 228: Ղ Աղայան, հ. 4, էջ էջ179:

Նույն տեղը: Նույն տեղը, էջ 181:

կարդանք ն ոչ թե կակազելով ասենք՝ հայրն ու մայրը, դու կարդում ես»21: Ղ. Աղայանը ուշադրություն է հրավիրում նան բնաձայնական բառերի վանկատման ու արտասանության վրա: Նա բերում է մի շարք բնաձայնական բառեր՝ զրնգալ, չրխկալ, չրմփալ, թրխկալ, թրմփալ, ն առաջարկում է դրանք չվանկել զ-րըն-գալ, չ-րըխ-կալ ն այլն ձնով. «Մենք զրընգալ բառը վանկեցինք զ-րըն-գալ, բայց

ավելի լավ կլինի, եթե վանկենք զրըն-գալ, իսկ սրա առաջին մասը փոխանակ վանկելու՝ զը-րընգ, վանկենք զրընգ, որովհետն զրնգ մի ամբողջ ձայն է ն ոչ երկու. ն շատ սաստկության համար կրկնվում է, ինչպես՝ զրընգ-զրընգ, չրըխկ-չրըխկ, թրըխկ-թրըխկ, չրըմփչրըմփ... ճշմարիտ, եթե այս տեսակ բառերը փոխանակ վանկելու՝ չը-րըխկ-չը-րըխ-կալ, վանկենք չրըխկ-չրըխ-կալ, ավելի թունդ կլինի ն կտրուկ»22: Հինգերորդ դասին Ղ. Աղայանը երեխաների ուշադրությունը բնեռում է ան, չ, կ, ըզ, ըշ, ըս մասնիկներով ն բաղաձայնով սկսվող բառերի վանկատման ու արտասանության յուրահատկությունների վրա: Նա ասում է, որ անտուն, անտեղ, անգիր ն նման կարգի բառերը պետք է վանկատել այնպես, ինչպես վանկատում ենք երկու ձայնավորների միջն երկու կից բաղաձայնների դեպքում, ինչպես՝ տախտակ, վաստակ...: Իսկ եթե երկու ձայնավորների միջն կից գտնվում են երեք բաղաձայններ, ինչպես՝ անբնակ, աննշան, անմխիթար, անտրտունջ, ապա նա այդ բառերն առաջարկում է վանկատել ոչ թե հայտնի կանոնով, այլ բառակազմական բաղադրիչներով՝ ան-բնակ, ան-նշան, ան-մխիթար, ան-տրտունջ:

«Դրա պատճառն այն է, որ ան մասնիկը իր համար մի ջոկ բառ է (ածանց է-Ա.Հ.), միայն ուրիշ ամբողջ բառի սկզբից կցված: Որպեսզի վանկելու ժամանակ մեզ չխանգարե, մենք վանկելուց առաջ դրան կառանձնացնենք»23: Չ ժխտական մասնիկը ձայնավորին միանում է առանց ը-ի, ն այն պետք է վանկատել հաջորդ ձայնավորի հետ վանկ կազմած, ինչպես՝ չա-սաց, չե-կավ, չու-ներ, չու-զեց ն այլն: Իսկ եթե այս մասնիկը միանում է բաղաձայնով սկսվող բառի, ապա այն պետք է ան-ի նման առանձնացնել, ինչպես՝ չը-գրել, չը-խոսել, չը-սրբել ն այլն: Այս չ-ը չի կարելի կից բաղաձայն համարել բառասկզբի երկու բաղաձայնների համար ն վանկատել այնպես, ինչպես վանկատում ենք բառասկզբում երեք կից բաղաձայններ ունենալու դեպքում: Այսպես պետք է վարվել ն կ մասնիկի դեպքում, երբ այն երկու բա21

Նույն տեղը:

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 182: Նույն տեղը, էջ 183:

ղաձայնից առաջ է, ինչպես՝ կը-գրեմ, կը-գնամ, կը-մնամ, կը-բռնեմ ն այլն: Այսպիսով, ըստ Աղայանի, ան, չ, կ մասնիկները, միանալով բառերին, խանգարում են նրանց կանոնավոր վանկվիլը: Կանոնավոր վանկատմանը խանգարում են նան բարդ բառերը. «Եթե այդ

տեսակ բառերը մեր գիտցած կանոնով վանկենք, կդառնան՝ մարդաբ-նակ, որ, ինչպես տեսնում եք, սխալ կլինի: Այդպիսի տեղերում վերջին բառերը ինչպես որ ջոկ եղած ժամանակ վանկվում են, էլի այնպես պիտի վանկվին: Օրինակ՝ մարդա-բը-նակ»24: Այսինքն՝

Աղայանը առաջարկում է բարդ բառերը վանկատվել բաղադրիչ մասերով: Ղ. Աղայանը միանգամայն տարբեր է համարում զ, ս, շ հնչյուններով սկսվող բառերի արտասանությունն ու վանկատումը, ինչպես՝ զբաղմունք, զբոսնել, զգալ, զգեստ, սկեսուր, սկիզբ, սկսել, ստեղծել, ստվեր, ստրուկ, սքանչելի ն այլն: Նա նկատում է, որ այդ հնչյունների սկզբում հնչում, բայց չի գրվում ը -ն: Իհարկե, Աղայանը նան դեմ չէ, որ այդ բառերում ը-ը չհայտնվի ո՛չ բաղաձայնից առաջ, ո՛չ բաղաձայնից հետո, այլ այդ կարգի բառերը կարդացվեն միաձույլ. «Աշխատենք առաջին երկու բաղաձայ-

նը միասին կպցնել իրանցից հետո եղած ձայնավորին ն փոխանակ երկու վանկ շինելու, մի վանկ շինեք, փոխանակ երեքի՝ երկու»25: Վերջին՝ վեցերորդ դասին, Աղայանը անդրադառնում է ս, դ հոդեր ունեցող բառերի արտասանությանը, նկատում, որ դրանք գրվում են մի կերպ, կարդացվում՝ մեկ այլ: Նա ուշադրություն է հրավիրում հատկապես այն դեպքերի վրա, երբ այդ հոդերին նախորդում են ր կամ ն ձայնորդները (նայերը): Օրինակ՝ վարդ,

վարս, կարս, մորս, մորդ, հորս, հորդ, գիրս, գիրդ, թունդ, բանդ գինդ ն այլն: «Ահա այսպիսի տեղերումը բաղաձայնից հետո վերջին ս ն դ գրերը կարդացվում են ինչպես ըս, ըդ, բոլորովին այնպես, ինչպես որ ր ն ն ձայներն են կարդացվում վանկի վերջումը, բաղաձայնից հետո, ինչպես՝ եզըն, մեղըր, գառըն, փոքըր...»26: Աղայանը նկատում է նան, որ բառավերջի ս, դ հնչյունները կարող են նան հոդեր չլինել, ինչպես՝ գինդ, բարդ, բերդ, թունդ, գունդ, հանդ, տենդ, կենտ, կոնդ, պինդ, հիվանդ, հնազանդ, դուրս, հորդ, չորս, հարս, անմարս, թռչնորս, ձկնորս, ծախս, ծառս, փախս, Արաքս, Ալեքս, Կարս կամ Ղարս, փուքս. ստամոքս, դուքս, մարդ, վարդ, վարս, քուրդ, սարդ, սանդ ն նման

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 184: Նույն տեղը, էջ 185:

Ղ.Աղայան, հ. 4, էջ 186:

կարգի այլ բառերում: Նա նշում է համապատասխան օրինակներ՝ համանուն բառերով.

Այս աղջիկը քո՞ւրդ է : Այս աղջիկը քո՞ւրըդ է :

Ինչպես տեսնում ենք, աղջիկը մի տեղ քրդի զավակ է դառնում, մեկ այլ տեղ՝ քույր: «Որ լավ իմանանք, թե որ տեղերում

պետք է կարդանք ըս, ըդ, պետք է գիտենանք, թե որ տեղերումն են նրանք իմ ն քո բառերի փոխանակ դրված: ... Միննույն նշանակությունն ունի ասել՝ իմ հայրը, ն առանց իմ բառի ասել՝ հայրս. այսպես էլ փոխանակ ասելու՝ քո հայրը, կարող ենք ասել՝ հայրդ: ... Այսպիսի տեղերում ահա, ուր սը-ն նշանակում է իմ, պետք է կարդալ ըս, իսկ դը-ն, ուր որ նշանակում է քո, պետք է կարդալ ըդ. բայց մյուս տեղերում, ուր դրանք իմ, քո չեն նշանակում, այնպես կկարդացվեն, ինչպես մյուս բոլոր բառերը»27: Նա առաջարկում է, որ գոնե մանկական գրքերում այդպիսի բառերի հոդերը «պետք է ը-ով միասին գրել», ոչ թե գրել գիրս, գիրդ, այլ՝ գիրըս, գիրըդ: Թեման ամփոփվում է նախորդ դասերին քննարկված բոլոր տարբերակների համար համապատասխան օրինակներ նշելու ն այս կամ այն դեպքը պատճառաբանելու պահանջով: Ղ. Աղայանը իր լեզվագիտական հրապարակումների մեծ մասում նս անդրադարձել է ը-ի յուրահատկություններին՝ դրանք դարձյալ բխեցնելով մեր լեզվի հնչական, վանկական օրենքներից:

«Մի թեթն հրահանգ մեր լեզվի ուղղագրության մասին»

հոդվածի «Ձայնավոր ն բաղաձայն» բաժնում Աղայանը խոսում է ը ն ն հոդերի դրսնորումների մասին: Նույն հոդվածում Աղայանը ը-ին անդրադառնում է նան ու ձայնավորի առիթով, որը ամեն տեղ՝ թե՛ Արարատյան բարբառում, թե՛ մյուս բարբառներում, ձայնավորից առաջ հնչյունափոխվել ն դարձել է ւը, «Եթե հաշվի չառնենք ը ձայ-

նը (ընդգծումն Աղայանինն է), ինչպես որ հաշվի չենք առնում մյուս բոլոր բառերում՝ երկու բաղաձայնների մեջ: Գրում ենք տւաւ, բայց կարդում ենք տըւաւ»28: Փակ վանկի ու-ն հնչյունափոխվելով դառնում է ը, ինչպես՝ մանուկ, մանըկանՀմանկան. սուր, սըրիՀսրի, հարուստ. հարըստի Հ հարստի : Բարբառների ում վերջավորությունն էլ (թե՛ գոյականի ներգոյական հոլովի, թե՛ բայի սահմանական ներկայի ն անցյալի) դառնում է ըմ, ինչպես՝ գրքըմը, ջեբըմը, գըրըմ, իմանըմ, դընըմ ն այլն: Նրա կարծիքով, ու-ն գրաբարում ոչ թե ու է հնչել, այլ ուվ, որը Աղայանը մոտ է համարում «զոկերենի օվ հնչելուն, որ այնքան

քաղցր է գալիս մարդու ականջին, ինչպես՝ տունՀտօվն, ու-

Նույն տեղը, էջ 186-187:

Ղ.Աղայան, հ. 3, էջ 319:

նիսՀօվնիս, ուրախՀօվրախ ն այլն, ... կամ ինչպես մեր մատենագիրները գրում էին միւս ն կարդում միւվս, գրում էին հիւսիս ն կարդում հիւվսիս, գրում էին հիւսել ն կարդում հիւվսել: Այս ձնով ահա ու-ն նախքան կորչիլը դառել է ը ն նրա պես սղվել, իսկ ւ-ն մնացել է անփոփոխ ու անկորուստ (ընդգծումն Աղայանինն է), թեն չի եղել գրված: Օրինակ՝ Աս-տու-ւածՀաս-տը-ւածՀաստւած, ՆոււէրՀնը-ւէրՀնւէր. տու-ւաւՀտը-ւաւՀտւաւ, ԶոււարթՀզը-ւարթՀզւարթ»29: Այսինքն՝ մեր նախնիները, ըստ Աղայանի, արտասանել են ձուվ, կատուվ, հատուված, որոնք հնչյունափոխության հետնանքով վերածվել են ձըւի, կատըւի, հատըվածի: Որոշ բարբառներում օժանդակ բայը դարձել է ըմ, ըս, ինչպես՝ գյուդում ըմ, խմում ըմ, կյուրում ըմ ն այլն: Նա առաջարկում է որոշել ն միակերպ արտասանել մի շարք բառեր, ինչպես՝ գտնըւած, մատնըւած, թե՞ գտընւած, մատընւած, խնդըրված, գրել այդ ը-ն, քանի դեռ չի հստակեցվել արտասանությունը: Նա նշում է, որ երկրորդ ձնն ավելի ճիշտ է, քանի որ ժողովուրդն այդպես է արտասանում, ն «այդ ը-ն գրոց լեզվի ա հնչյունն է կամ ի, ը, ինչպես՝ գտանել, խնդիր, մատըն»30: Այս հոդվածում Աղայանը կրկին խոսում է ս, դ հոդերից առաջ գաղտնավանկի ը-ն գրելու մասին. «Մենք հակառակ ենք նույնիսկ

մի որնէ տառի սղման այնպիսի տեղերից, ուր նա իր գոյությունն զգացնել է տալիս, ինչպես է, օրինակ՝ մեր ըթ գիրը, որ անխտիր կերպով սղել են նան այնպիսի բառերում, որ միայն հայ մարդը կարող է ամբողջապես արտասանել, ինչպես՝ գինդ, գիրս, այսինքն՝ գինըդ, գիրըս ն այլն»31: Ը են դառնում նան բառավերջի փակ վանկի ի, ու ձայնավորները, ինչպես՝ շուն-շըներ, ջուր-ջըրեր, գին-գըներ, գիրգըրեր ն այլն: Այս հարցերին Աղայանը կրկին անդրադառնում է «Երկբարբառները մեր լեզվում» հոդվածում: Նա այն կարծիքին է, որ երկբարբառ ասվածը բնությամբ անբաժանելի է: Իսկ շատերը, այդ թվում՝ Մխիթարյանները, «բնությամբ իրարից բաժանելի հնչյունները բռնությամբ անբաժանելի են շինել ն պատվիրել վանկելու այսպես` հիւ-անդ, դիւ-ական, թեւ-ով ձեւ-աւոր, հաւ-ատալ, հաւասար, ծով-ային, հոգեւ-որ: ... Բաժանելի ն անբաժանելի լինելն իմանալու համար մեր լեզվի մեջ մի գեղեցիկ, պարզ ն կարճ օրենք կա, ն այդ օրենքն այս է. ամեն բաղաձայն ն կիսաբաղաձայն իր

Ղ.Աղայան, հ. 3, էջ 343-344: Նույն տեղը, էջ 323: Նույն տեղը, էջ 356:

հաջորդ ձայնավորից անբաժանելի է»32: Նա համարում է, որ անբաժանելին ոչ թե աւ, եւ, էւ,իւ, ու, ւվ, ուվ, օւ երկձայններն են, որ գրոց ն իր ժամանակի գիտական գրականության մեջ կոչվում էին երկբարբառ, ինչպես պնդում են Մխիթարյանները, այլ ւա, ւե, ւէ, ւը, ւի, ւո կամ վո, վու կամ վու, վօ ձայները, որոնք ամեննին էլ երկբարբառ չեն, ինչպես երկբարբառ չեն, բայց անբաժանելի են թա, թե, թի, նա, նե, նի, ն, առհասարակ, բոլոր բաղաձայններն իրենց հաջորդ ձայնավորներից: Ինչպես տեսնում ենք, Աղայանը կարնորում է լեզվի վանկական օրենքը ն համարում, որ այն «ընդհանուր մարդկային չէ» ն տարբեր լեզուներում տարբեր է, որով նս կոնկրետ լեզուն տարբերվում է մյուսներից: Նա հիշեցնում է, որ մեր լեզվի վանկական օրենքը պահանջում է, որ «ամեն ձայնավոր իր նախորդ

բաղաձայնին կպչի, ինչպես, օրինակ՝ ե-կե-ղե-ցի: Այս օրենքը բացառություն չի վերցնում: ... Հայք խոսելիս կարծես երգում լինին, ամեն վանկի վերա շեշտի նման մի բան են դնում ն բառերը երկարացնում: Եվրոպական մի գրված բառի մեջ այնքան վանկ կա, որքան որ պարզ ձայնավոր կամ երկբարբառ ունի իր մեջ, բայց մեզանում այդպես չէ ո՛չ գրվածքում, ո՛չ խոսելում: Այս հատկության շնորհիվ ո՛չ երկու ձայնավոր, ո՛չ երկու բաղաձայն իրար հետ միացնելու սովորություն չունի. բաղաձայնների մեջ գցում է մի ըթ, իսկ ձայնավորների մեջ մի ւ կամ յ»33: ճիշտ է, այդ հնչյունները չեն գրվում, բայց վանկելիս արտասանվում են: Աղայանը կարծում է, որ

«այս հանգամանքի շնորհիվ սղված տառերը գտնվում են, ն սխալ գրություններն էլ՝ շտկվում (ընդգծումն Աղայանինն է:)»34: Հետնյալ բառերը մեկ ձայնավոր ունեն՝ գրի, ջրի, նրա, վրա, գնալ, մնալ ն այլն, բայց վանկում ենք գը-րի, ջը-րի, նը-րա, վը-րա, գը-նալ, մընալ ն այլն: Այսպիսով, պարզվում է, որ վերոհիշյալ բառերում արտասանվող ըթ-ը ու ն ի ձայնավորների հնչյունափոխության արդյունք է: Այդպես էլ, ըստ Աղայանի, պարզվում է, որ ս, դ, ն, հոդերը տառեր չեն: «Վանկական օրենքը ցույց է տալիս, որ դրանք այժմ են

ըս, ըդ, ըն, որ գուցե սկզբումը եղել է այիս, այիդ, ային կամ հենց այըս, այըդ, այըն. վերջը կրճատվելով՝ հասել են մեզ իբրն ըս, ըդ, ըն ն ոչ ս, դ, ն, որ միանգամայն սխալ է»35: Եվ եթե այս հոդերով

Նույն տեղը, էջ 375: Նույն տեղը, էջ 411: Նույն տեղը, էջ 412: Նուն տեղը, էջ 413:

գործածված բառերն ամեն դեպքում ունեն մեկ վանկ ավելի, «ապա վանկական օրենքը լեզվի մեջ ուշադրության արժանի օրենք է»36: Իր իրավացիությունն ապացուցելու համար Աղայանը խորհուրդ է տալիս դիմել մեր շարականներին, մեր բանաստեղծություններին, որոնց միջոցով կարող ենք բացահայտել ճշմարտությունը: «Վերցնենք աստված բառը. ինչպե՞ս է վանկված

ամենահին շարականներից սկսած մինչն ամենանորը, եթե ոչ աստը-ւած: Այս մեսրոպյան ն Հայկազյան սրբազան ըթը, որ հազար ու արժե, լատինահայ գրողների աչքի փուշն է: Այնպես են խրտնում դրանից, ինչպես թուրքը խոզի մսից: Բայց այդ մերն է, մեր սուրբ տառը, մեր հայրենի ն մայրենի սուրբ ձայնը: Մեր մի մասնագետ մանկավարժը, որ հայերեն այնքան գիտե, ինչքան ես զենդերեն, մինչն անգամ պատերազմ հայտնեց ըթի դեմ մի նոր գյուտ արածի պես, փոխանակ սովորելու իր մայրենի լեզվի աթութայքը»37: Վանկական օրենքով էլ, ըստ Աղայանի, պարզվում է, որ ձայնավորից առաջ ու չի կարելի գրել, որ այդպիսի տեղերում, ինչպես՝ բանուոր, զինուոր, տարուայ, խոսուել, յօդուած ն այլն, ւիւն հնչյունը բաղաձայն է: «Եթե վանկական օրենքը մի պակաս բան է թողնում, մենք այդ պակասը կլրացնենք շեշտական օրենքով: Շեշտը պահանջում է ամփոփ, որոշ ն սուր ձայն: Երկու պարզ ձայնավոր միասին մի շեշտի տակ տեղավորվել չեն կարող: Ղարաբաղի բարբառում շեշտն այնքան զորավոր է, որ իր նախորդ ձայնավորներին կուչ է ածում, սղում, լռեցնում, որ միայն ինքը ձայն հանե: Օրինակ, վա՛րթաբեդ (վարդապետ), մին վրթա՛բեդ, վրթըբե՛դին, վրթբդն կամ վըրթըբըդն:... Արդ ինչպե՞ս պետք է շեշտենք ուա, ուե վանկերի վերա, որ այդ ձայնավորներից մեկին մի վնաս չհասնի: Եթե շեշտը դնենք ուի վերա, ջոկ վանկ կկազմե, եթե դնենք այի վերա, ուն կդառնա ւ: Փորձեցեք հետնյալ բառերի վերա. գրուելով, գործուում է, խօսուեցաւ, ազատուել: Միայն շեշտեցեք ամուր... »38: Գաղտնավանկի ը-ի, վանկի ու շեշետի հետ կապված դատողությունները Աղայանը եզրափակում է իր համար «սովորական» համարվող մատնանշումով. «Վանկը ժողովրդինն է, շեշտը ժո36

Նույն տեղը, էջ 414: Ղ.Աղայան, հ.3, էջ 414: Նշենք, որ աթութայք բառը, որ ասորական ծագում ունի ն աթ գիր բառի հոգնակին է՝ հայերենում անեզաբար գործածված, հայերեն մատենագրության մեջ մինչն Դ.Թրակացու «Քերականության» հայերեն թարգմանությունը գործածվել է գիր, վանկ, այբուբեն նշանակությամբ (տե՛սԳ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 34): 11 Նույն տեղը, էջ 415-416:

ղովրդինն է, վերջապես լեզուն ժողովրդինն է: Մենք ի՞նչ ենք, եթե ո՛չ սոսկ պատկերագրող ն ո՛չ ստեղծող, հնարող որնէ բառ կամ հնչյուն: Ասել են քերականությունը, այսինքն՝ գիրքը արվեստ է, այսինքն՝ սովորելու բան է, բայց ո՞վ է ասել, որ լեզուն, ժողովրդի լեզուն արվեստ է ն ոչ բնական մի երնույթ, որ աճում ն զարգանում է հայտնի ն օրինավոր կանոններով»39: Իսկ պոլսեցիներին ու Մխիթարյաններին, որոնք ապրում ն ստեղծագործում են հայրենի հողից հեռու, Աղայանը խորհուրդ է տալիս «մեզ համարեն միջնորդ ժողովրդի ն իրանց մեջ, մեզնից

սովորեն աշխարհիկ լեզու, ինչպես մենք նրանցից ենք սովորել գրոց լեզուն: Նրանք մեզ սովորեցրել են արվեստակյալ կանոններ ն օտարամուտ ուղղագրություն ն սխալներ, իսկ մենք փոխարենը կտանք բնական ն կենդանի կանոններով: Իսկ դրա համար մեզ՝ գրողներիս հարկավոր է միակերպ ուղղագրություն ունենալ: Նախ

տառերը միակերպ գրենք, հետո դառնանք բառերին ն նախադասություններին»40: Եվ, վերջապես, 1911 թ. գրված իր մի հոդվածում՝ «Պարոն Կարապետ Յաղուբյանին: Հորդարական», Աղայանը, ի թիվս այլ

հարցերի, կրկին պաշտպանելով բնությունից լեզվին տրված

հնչական օրենքը, իր ընդդիմախոսին կոչ է անում լինել «օրինասեր ն օրինապահ, երբ այդ օրենքները քմահաճույք չեն, այլ բնական ն ճշմարիտ: Մեր ը տառը դուք համարում եք կիսաձայնավոր (ընդգծումը մերն է): Շատ իզուր: Դա մի այնպիսի տառ է, որ մի տեղ գոռում է ցուլի պես ն մի ուրիշ տեղ ձայնը կտրում չխոսկան հարսի նման: Սա մեր միակ տառն է, որին կարող ենք անվանել հարազատ հայկական (ընդգծումն իմն է- Ա.), որովհետն այդպիսի տառ չեն ունեցել ն այժմ էլ չունին Մեսրոպին հայտնի բոլոր այբուբենները»:41 Նույն վերջածանցներով ն հոմանիշ նախատիպերով բաղադրությունների միջն հոմանիշություն:

:

Նույն տեղը, էջ 419: Նույն տեղը: Նույն տեղը, էջ 490:

Ս.ՊԱՊԻԿՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐՈՒՄ

Հինգից յոթերորդ դարերում Հայաստանում ձնավորվում է մշակութային-թարգմանչական մի ուղղություն, որը հայագիտության մեջ ընդունված է անվանել հունաբան դպրոց, իսկ դասական հայերենից շեղվող լեզուն` հունաբան հայերեն: Գրերի գյուտից անմիջապես հետո Հայասատանում ծավալվում է թարգմանչական հզոր շարժում: Թարգմանվում են Աստվածաշունչը, կրոնական բնույթի բազմաթիվ գործեր ն մեկնություններ: Ժամանակի պայմանները թելադրում էին ունենալ նան այնպիսի քաջահմուտ թարգմանիչներ, որոնք բացի կրոնական բնույթի գրականությունից կարողանային թարգմանել աշխարհիկ բովանդակությամբ երկեր: Այդ նպատակով Աթենք, Ալեքսանդրիա են ուղարկվում «տրամախոհ, փափկանվագ ն երկարոգի» երիտասարդներ: Նրանք վերոհիշյալ լուսավորության կենտրոններում կատարելապես տիրապետում են հունարենին, հմտանում քերականության, ճարտասանության, իմաստասիրության մեջ: Առաջադեմ գաղափարներով տոգորված` այդ երիտասարդները, վերադառնալով հայրենիք, ձեռնամուխ են լինում թարգմանչական գործունեության: Թարգմանվում են Արիստոտելի, Պլատոնի, Փիլոն Եբրայեցու, Դիոնիսիոս Թրակացու ն ուրիշների գործեր, ն հենց այդ ընթացքում էլ պարզվում է, որ գիտական գրականություն թարգմանելու համար անհրաժեշտ է գիտական տերմինաբանություն: Ժամանակի պահանջն էր դասական հայերենը համալրել գիտական հասկացություններով, տերմիններով, որպեսզի գիտական, կրոնադավանաբանական բնույթի թարգմանությունները հնարավորինս ճշգրիտ արտահայտեին փոխատու լեզվի բառերի իմաստային նրբերանգները, քանի որ հատկապես դավանաբանական բնույթի երկերի վիճելի մասերը հաճախ տարբեր կերպ էին մեկնաբանվում ն վեճերի տեղիք տալիս: Հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչները` Մ.Խորենացի, Դավիթ Քերական, Դավիթ Անհաղթ, Մամբրե Վերծանող ն ուրիշներ, ունենալով հունական կրթություն, թարգմանությունների ընթացքում հայերենը մշակեցին հունարենի հետնողությամբ, հայերենի բառապաշարը հարստացրին տերմիններով, բառապատճենումներով, ածանցներով` երբեմն էլ ստեղծելով հայերենին խորթ ու արհեստական ձներ: «Իհարկե,-գրում է ակադ. Գ.Ջահուկյանը,հունաբան դպրոցը, խոշոր դեր կատարելով հայ գիտափիլիսո85

փայական տերմինաբանության ստեղծման համար, ունեցավ ն ծայրահեղություններ, որոնք արտահայտվեցին որոշ ավելորդ տերմիններ, բազմաթիվ քերականական արհեստական ձներ ստեղծելու ն երբեմն հունարենին կուրորեն նմանվելու մեջ: Սակայն սա միայն արտաքին կեղնն է, որի տակ չի կարելի չտեսնել այդ դպրոցի ներկայացուցիչների ջանքերը հայ ինքնուրույն կուլտուրա ստեղծելու ուղղությամբ»1 : Այժմ քննարկենք հունաբան հայերենի շրջանում կերտված մի քանի տերմիններ, որոնք պատմական զարգացման ընթացքում իմաստափոխության են ենթարկվել: Կատակերգություն - Այս տերմինը վկայված է Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերականական արուեստ» աշխատության հայերեն մեկնություններում2: Մեկնիչներից Դավիթ Փիլիսոփան գրում է. «Կատակերգութիւն, որ է արարուածք քերդողացն ըստ իւրում պատշաճի ն բաժան երկակի, ոմանց յանդիմանութիւն վատ կենցաղավարութեան ն ոմանց յաւժարութիւն ի բարի կենցաղավարութեան»3: Մ. Խորենացու հայտնի «Ողբում» վկայված է այս տերմինը. «Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից ն վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց ն կատակերգութեանց» 4: Կատակերգություն տերմինի հինհայերենյան իմաստը հասկանալու համար թերնս հարկավոր է անդրադառնալ նրա կատակ բաղադրիչի իմաստներին: Այս բառը հանդիպում է հինգերորդ դարի գրական հուշարձաններում /Աստվածաշնչում, Փ. Բուզանդի, Մ. Խորենացու ն այլոց մատյաններում/: Այն համարվում է բնիկ հայերեն բառ` հնդեվրոպական ցՅd արմատից: Հին հայերենում կատակ տերմինը բազմիմաստ էր ն նշանակում էր` ա) խաղ, ծաղր, այպանք, կատականք ն բ) կատակերգակ, ծաղրածու, հացկատակ5: Կատակ տերմինին իմաստով համապատսխանում էր

Գ.Բ.Ջահուկյան, Քերականական ն ուղղագրական աշխատանքները հին ն միջնադարյան Հայաստանում, Երնան, 1954, էջ 45: Դ.Թրակացու «Քերականական արուեստ» գործի հայերեն թարգմանությունը ունեցել է տարբեր մեկնություններ: Մեկնիչներն են Դավիթ Փիլիսոփան, Անանուն Մեկնիչը, Մովսես Քերթողը, Ստեփանոս Սյունեցին, Գրիգոր Մագիստրոսը, Համամ Արնելցին: Í. Àäօíւ, ՃèօíèՇèé ՓքàêèéՇêèé è àքոÿíՇêèå òօëêօ8àòåëè, 1åòքօãքàä, 1915, Շòք. 128. Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն հայոց, Տփղիս, 1913, էջ 364: Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի /այսուհետն` ՆՀԲ/, Երնան, 1979, հ.1, էջ 536:

հունարեն միմոս տերմինը, որ նշանակում էր` ա) Հին Հունաստանում ն Հռոմում` ժողովրդական ներկայացում, ուր համադրվում էին իմպրովիզացված երկխոսությունը, երգն ու պարերը, բ) Այդ ներկայացումների դերասանը6: Հունարեն ն հայերեն տերմինների իմաստների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ դրանք համընկնում էին ն’ առաջին, ն’ երկրորդ իմաստներով, այսինքն` ն’ ներկայացումը, ն’ ներկայացման դերասանը անվանվում էին նույն տերմինով7: Այսպես, հինգերորդ դարի կաթողիկոս ն քաղաքական գործիչ Հովհան Մանդակունին գրում է. «…. զի ուր կատակք ն գուսանք ն խաղ ու ծաղր լկտիք, անդ ն դնք ընդ նոսա ի պարու անցանեն ն սերմանեն բազում աղտեղութիւնս….» /Յ. Մանդակունի, ճառք, բ., Վենետիկ, 1860, էջ 133/: Փ.Բուզանդը նույնպես գործածել է կատակ բառը. «Ըմպէին անդ գինի վարձակօք, ն գուսանօք, ն կատակօք» /Փ. Բուզանդացւոյ, Պատմութիւն հայոց, Ս.Պետերբուրգ, 1883, էջ 41 /: Խոսքը Պապ թագավորի մասին է, որ իր եղբոր հետ մտնում է եպիսկոպոսանոցը ն սուրբ ն նվիրական տեղերը ոտնակոխ է անում: Աշխարհաբար թարգմանության ժամանակ կատակ բառը թարգմանված է կատակաբան / Փ. Բուզանդ, Պատմություն հայոց, Երնան, 1968, էջ 105` Ստ. Մալխասյանցի թարգմանությամբ/: Այստեղ խոսքը վերաբերում է գործող անձերին` դերասաններին, իսկ «Տեղի լիցի մեզ ծաղու ն կատակի» /ՆՀԲ, էջ 1060/ խոսքը արդեն վերաբերում է ծաղրին, այպանքին: Կատակ տերմինով հին հայերենով կազմվում էին հետնյալ բառերը` կատակագուսան, կատակախաղ, կատականք, կատակու-

թիւն, կատակերգակ, կատակերգակ, կատակերգու, կատակերգասէր, կատակերգութիւն, այպնակատակ, խաղ/ա/կատակ, խեղկատակ, մնջակատակ, հացկատակ : Կատակ բառով կազմված տերմինային շարքերը դիտարկելիս պարզվում է` այն բառաշարքը, ուր կատակը բաղադրության առաջին բաղադրիչն է, նկատում ենք հետնյալը. ա) կատակ, կատակերգակ, կատակագուսան տերմինները հանդես էին գալիս որպես հոմանիշներ,

Ըëօ8àքü èíօՇòքàííԵõ Շëօ8, ԽօՇê8à, 1949, Շòք. 413. Հետաքրքիր մի փաստ է բերում Լ. Քալանթարը «Հնդկաստանյան տպավորություններում» /Արվեստի մայրուղիներ, 1963, էջ 387/: Նա գրում է, որ Հնդկաստանում կա միմոդրամայի մի տեսակ, որ կոչվում է կատհակ, ըստ որում այդ տերմինով կոչվում են նան իրենք` դերասանները: Այսինքն` ճիշտ այնպես, ինչպես հայերենում կատակ նշանակում էր հատուկ խաղ ու պար, ինչպես ն այդ «խաղ ու պար անողը»:

բ) կատակերգություն բառը հունաբան կազմություն է: Տերմինային մյուս շարքում այպն, խաղ, ծաղր բառերը արտահայտում էին հոմանիշային հարաբերություններ: Բնականաբար, դրանք միանալով միննույն արմատին, ստեղծում էին հոմանիշներ, ինչպես` այպնակատակ, ծաղրակատակ, հացկատակ: Ինչպես նշվեց, կատակերգություն տերմինը կերտվել է հունաբան հայերենի շրջանում: Այն պատճենումն է հունարեն ՇօոօdiՅ տերմինի, որ կապված էր Դիոնիսոս աստծուն նվիրված գեղջկական տոնահանդեսների հետ: Հունարենում այն բարդ բառ է` կազմված ՇօոօՏ-ուրախ, օid6-երգ, iՅ-ություն բաղադրիչներից: Հունարենում այն նշանակում էր` 1. ուրախ երթ, աղմկոտ զբոսանք, 2. հանդիսավոր երթ` ի պատիվ աստծու, խաղերի մեջ հաղթողի, 3. ուրախ բազմություն, 4. երգ, փառաբանություն8: Հին հայերենում կատակերգություն տերմինին համարժեք էր հագներգություն տերմինը, որ նույնպես հունաբան կազմություն է ն վկայված է Դ. Թրակացու հայերեն մեկնություններում: Հագներգություն տերմինը պատճենումն է հունարեն ραφωδια տերմինի, որը ինչպես հունարենում, այնպես էլ հայերենում, ունեցել է տարբեր մեկնություններ: Ըստ Դ. Թրակացու` «Հագներգութիւն է մասն քերթուածաց ներպարառեալ ստորադրութիւն: Եւ ոգեալ է հագներգութիւն ի հագնելոյ կարկատուն բանս, ն կամ ի սարդենի մահակէ պար գալով զհոմերական քերթուածսն»9: Ինչպես նշում է ՆՀԲ-ն, հագներգությունը ոմանց կողմից անվանվում է գավազաներգություն` կապվելով հունարեն ραφδος «գավազան» բառի հետ, մյուսների կողմից` կարկատերգություն` կապվելով հունարեն ραπτω «կարել, կարկատել» բայի հետ, ն կամ ոմանք էլ ածանցում են հագնի բառից, որ անուշահոտ կեղնով գեղեցիկ ծառ է: Ինչպես հունարենում ռապսոդիան, այնպես էլ հայերենում հագներգություն բառը բազմիմաստ էր: Հայերենում այն նշանակում էր` 1. քերթված տաղ, 2. հատուկ քերթված Հոմերոսի` ոչ կարճ ն ոչ լի տողերով, 3. պատմական գիրք. գրքի բաժանումը գլուխների10: Մի քանի օրինակներ մեր մատենագրությունից. «Խնդիր արասցես ի Գեղարքունի, ի գավառին Սիւնեաց, ն գտցես յառաջին հագներգութեանն երեքտասներորդ թուին, զի վկայ` յԵդեսիայ դիւանին լինել ամենայն գործոց առաջնոց թագաւորացն մերոց մինչն ցԱբգար»11:

È.Շ.Ճ8օքåւêèé, Ճքå8íåãքåՎåՇêօ-քóՇՇêèé Շëօ8àքü, Խ. 1958: Ն.Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 4: ՆՀԲ, նշվ. հրտ., հ. 2, էջ 2: Մ. Խորենացի, նշվ. աշխ., էջ 120:

«Բայց զի պատմութեանց, ն ոչ գովեստից է ժամանակս, մանաւանդ զի ն հագներգութիւնս ըստ իւրաքանչիւր պատմագրաց արտասանութեանց ն ոչ հատուկ ի մէնջ շարագրեցաւ, անցցուք ի կարգ բանից որ ինձ յաղագս սորա»12: Գավազաներգություն տերմինը, որ նյութական թարգմանությունն է ραφωδια տերմինի, «վասն զի սարդենի գաւազանաւ` պար գալով ապողոնի երգեն զհոմերական քերթուածսն» /Մագ. ն Երզն. քեր./13, հանդես էր գալիս որպես հոմանիշ հագներգություն տերմինի: Այժմ տեսնենք, թե իմաստային ինչ փոփոխություններ են կրել վերոհիշյալ տերմինները պատմական զարգացման ընթացքում: Ժամանակակից հայերենում կատակ տերմինը նշանակում է առանց լուրջ դիտավորության ասված խոսք կամ ծիծաղելի, սրամիտ արարք: Հին հայերենի կատակ բազմիմաստ բառի իմաստներից մեկը` «կատակերգակ, հացկատակ, ծաղրածու», ընդհանրապես դուրս է եկել գործածությունից. բառի այդ իմաստը մահացել է: Կատակ տերմինով այժմ անվանվում է ոդնիլ կոչված թատերագիտական ժանրը, որը թեթն, զավեշտական բնույթի պիես է, որի մեջ երկխոսություններին հերթագայում են երգային փոքրիկ հատվածները: Այսինքն` կարող ենք ասել, որ այս տերմինի գրաբարյան իմաստը ենթարկվել է փոփոխության: Կատակագուսան տերմինը, որ հոմանիշային հարաբերության մեջ էր կատակ տերմինի հետ, նույնպես այլնս չի գործածվում` կապված այդ հասկացության վերացման հետ: Հունաբան հայերենի շրջանում կատակ տերմինից բաղադրված կատակերգություն տերմինը ժամանակակից հայերենում դրամատիկական ժանրի տեսակներից է, որը ուրախ, ծիծաղաշարժ կամ սատիրական բովանդակությամբ ստեղծագործություն է, որտեղ ծաղրվում կամ խարազանվում են հասարակական կամ կենցաղային արատները: Կատակերգակ տերմինը, որն ավելի շատ ուներ հացկատակ, ծաղրածու իմաստները, նույնպես իմաստային փոփոխություն է կրել: Այն արդի հայերենում ունի 1. կատակերգություններ գրող, կատակերգության հեղինակ ն 2. կատակերգական դերեր կատարող դերասան նշանակությունները: Ինչ վերաբերում է հագներգություն տերմինին, ապա այն ավելի քիչ գործածական է:

Նույն տեղում, էջ 246: Նշվ. աշխ. էջ 532:

Նույն շրջանում կազմված գավազաներգություն տերմինը հանդիպում է Գր. Մագիստրոսի ն Երզնկացու մոտ` որպես թարգմանություն հունարեն ραφωδια տերմինի /Հագներգութիւն ըստ հոռոմին լսի գաւազաներգութիւն, ըստ ՆՀԲ-ի/: Բառը հետագայում դուրս է եկել գործածությունից ն արձանագրված չէ մեզ հայտնի աշխարհաբարյան բառարաններում: Հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչների կողմից կերտված տերմիններից է ողբերգությունը: Այս տերմինը հունարեն θρηνωδια /թրենոդիա/ տերմինի կառուցվածքաիմաստային պատճենումն է` θρην-ողբ, ωδ-երգ ն ιαություն բաղադրիչներից կազմված: Դ. Թրակացու հունարեն բնագրում ողբերգություն տերմինին համապատասխանում է նոխազերգություն տերմինը: ՆՀԲ-ն ողբերգություն գլխաբառի բացատրության մեջ նշում է` «երգ կամ նուագ ողբոց. ողբ, կոծ, սուգ ն եղերգութիւն, նոխազերգութիւն»14: Թե ինչու է ողբերգությանը տրվել նան նոխազերգություն անվանումը, պարզվում է մեր քերականների մեկնություններից: Դավիթ Փիլիսոփան գրում է. «Իսկ ողբերգութիւն նոխազերգութիւն ասի ըստ յունականին առ ի պաշտաւն Դիոնիսեայ ումեմն տուողի որթոյ, որ է պատմութիւն յայտնի»15: Հին Հունաստանում ողբերգությունը դրամատիկական մի ստեղծագործություն էր, որի մեջ ներկայացվում էր Դիոնիսոս աստծու կյանքը: Ներկայացման վերջում, ի պատիվ խաղողի պաշտպան Դիոնիսոսի, նրան զոհաբերում էին նոխազ: Այդ ժամանակ երգվում էին նոխազի զոհաբերությանը նվիրված երգեր, որտեղից էլ առաջացել է հունարեն τραγωδια /նոխազերգություն/ տերմինը: Անանուն Մեկնիչը գտնում է, որ ողբերգության հեղինակները պարգնատրվում էին նոխազով16, այդ պատճառով էլ դրամատիկական այդ ստեղծագործությունը կոչվում էր նոխազերգություն: Ըստ ՆՀԲ-ի, նոխազերգությունը բացատրվում է «տաղ ն խաղ թատրոնական` որ զաղետս նկարագրէ»17: Ինչպես հին հայերենում, այնպես էլ հետագայում տրագեդիա բառի համար գործածվում է ողբերգություն տերմինը: Այս բառը, ինչպես նշվեց, թրենոդիա բառի իմաստային պատճենումն է ն գործածության մեջ է մտել հինգերորդ դարի կեսերից: Ավելի վաղ

ՆՀԲ, նշվ. հրտ., հ. 2, էջ 507: Ն.Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 89: Ն.Ադոնց, նշվ. աշխ., էջ 128: ՆՀԲ, նշվ. հրտ., հ. 2, էջ 438:

շրջանի գրական հուշարձաններում /Աստվածաշունչ, Ագաթանգեղոս/ այս բառին չենք հանդիպում: Աճառյանը այս բառի ողբ արմատը համարում է բնիկ հայերեն բառ` հնդեվրոպական օ|Եհ ձնից, որ նշանակում էր «կանչել, երգել»: Հունարեն տրագոդիան հայերենում թարգմանվել է նան եղերերգություն տերմինով, ընդ որում եղերերգություն տերմինով անվանվել է նան հունարեն էլեգիան: Հավանաբար նկատի ունենալով դրանց իմաստային ընդհանրությունները` մեր մեկնիչները հաճախ ն’ տրագոդիան, ն’ էլեգիան /հունարեն ελеγος-տրտունջ/, թարգմանել են միննույն բառով` եղերերգություն: Ողբ-ը, ինչպես հայտնի է, հին ն միջնադարյան գրականության մեջ տարածված տեսակ էր, որի բովանդակությունը կազմել են անձնական ն հասարակական կյանքի դժբախտությունները: Ինչպես վկայում են մեր պատմիչները, հին Հայաստանում եղել են հատուկ ողբասացներ, որոնք դժբախտ դեպքի կապակցությամբ հորինում ն կատարում էին ողբեր` ողբագին բովանդակությամբ երգեր: Դրանցից ամենահինը Փավստոս Բուզանդի «Պատմության» մեջ Գնելի մահվան ողբի նկարագրությունն է: Տիրիթի մատնությամբ սպանելով Գնելին` Արշակ թագավորը ինքը գնում, նստում է Գնելի դիակի մոտ ն ինքն էլ լալիս ու ողբում է: «Երբ այս կարնոր իրողությունը բացվեց, ամենքին հայտնի դարձավ, ձայնարկուները նս լսեցին, Փառանձեմը ողբի մայր դարձավ, բոլոր ձայնարկուները սկսեցին ողբաձայն խաղի նման երգել Տիրիթի սիրահարությունը, աչք տնկելը, մատնությունը, մահվան հնարք գտնելը, սպանությունը»18: Ձայնարկուները դիակի վրա սուգ կատարելու համար հրավիրված հատուկ կանայք էին, որոնք երգով գովաբանում էին մահացածին: Այս կանանց անվանում էին նան լալականներ կամ եղերամայրեր: Մատենագրության մեջ պահպանված փաստերը անուղղակի կերպով վկայում են, որ ողբային բանահյուսությունը տարածված է եղել միջնադարում: Հայտնի են նան Մովսես Խորենացու «Ողբը», որով ավարտվում է նրա «Հայոց պատմություն» երկը, Դավթակ Քերթողի «Ողբք ի մահվան Ջիվանշիրի» /7-րդ դար/, Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսիոյ» /12-րդ դար/ գործերը: Միջին դարերում ողբերգություն բառը հավանաբար հանդես է եկել որպես հոմանիշ ողբ բառի: Ամենայն հավանականությամբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» պոեմի վերնագրում ողբերգությունը հոմանիշ է ողբ բառին:

Փավստոս Բուզանդ, Պատմություն հայոց, Երնան, 1968, էջ 173 /թարգմանությունը ն ծանոթագրությունները Ստ. Մալխասյանցի/:

Ողբերգություն բառը հետագայում կապվում է միայն թատրոնի ն գրականության հետ. այն թատերական ժանրերից մեկն է, որի մեջ պատկերվում է հերոսի կործանումը հակադիր ուժերի սուր բախման ն պայքարի մեջ, ինչպես նան կոչվում են այդ կարգի ստեղծագործությունների ամբողջությունը` որպես թատերագրական գրականության ն թատերական արվեստի բնագավառ: Բառն ունի նան փախաբերական գործածություն. նշանակում է հոգեկան ծանր ապրումներ, անելանելի հոգեվիճակ, ողբերգական արարք, գործ: Այսպիսով, քննելով հունաբան դպրոցի ներկայացուցիչների կողմից կերտված կատակերգություն, հագներգություն, եղերերգություն, ողբերգություն, նոխազերգություն տերմինները, տեսնում ենք, որ դրանք կրել են իմաստային փոփոխություններ` կապված ինչպես ներլեզվական, այնպես էլ արտալեզվական գործոններով: Այս բառերի մեծ մասը չեն պահպանել իրենց գրաբարյան նշանակությունները, ձեռք են բերել նոր իմաստ ն գործածվում են լեզվական տարբեր շերտերում:

:

Ա.ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՊԱՐՍԿԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՊԱՐՍԻՑ ԴԱՍԱԿԱՆ ՔՆԱՐԵՐԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎՈՒՄ

Հայ ժողովրդի ճակատագիրը սերտորեն կապված է եղել հարնան պարսիկ ժողովրդի հետ: Այս երկու ժողովուրդները, իրենց պատմաքաղաքական ն էթնիկ - մշակութային առանձնահատկություններով հանդերձ, դարերով գոյատնել են կողք կողքի, ապրել մերձեցումների ն օտարումների բազմաթիվ շրջաններ: Ամեն մի մերձեցում, անշուշտ, իր հետ բերել է առնչությունների նոր որակ, նոր ազդեցություններ: Լեզվական փոխազդեցություններն ավելի հաճախ դրսնորվում են թարգմանության ոլորտում: Հայ-պարսկական լեզվական շփումների ձներից մեկը պարսկական դասական քնարերգության թարգմանություններն են` կատարված տարբեր ժամանակներում, տարբեր հեղինակների կողմից: Հայ ընթերցողին վաղուց են ծանոթ պարսկական պոեզիայի դասականներ Ֆիրդուսին, Խայամը, Ռուդաքին, Հաֆեզը, Սաադին ն ուրիշներ1: Բավական է նշել,որ պարսկերեն քառյակի հայատառ առաջին թարգմանությունը պատկանում է Ֆրիկին (13-րդ դ.)2: Սակայն ամեն մի սերունդ նորովի է անդ1

Խաքանիի քառյակների ընտրանին լույս է տեսել Երնանում (թարգմ. Ս.Ումառյան, 1965): Բաբա Թահերի քառյակները թարգմանվել են Թեհրանում (թարգմ. Զ.Միրզայանց, 1923, Ռ.Աբրահանյան,1930), արնմտահայ ն արնելահայ պարբերականներում: Խայամի քառյակները հրատարակվել են Փարիզում (թարգմ. Գ.Փառնակ, 1904, Լնոն Մեսրոպ, 1923, Արամ Չարըգ Վտարանդի,1934), Թեհրանում (թարգմ. Սիմեոն Բազեն 1950, Հ.Միրզայան, 1963, Ա.Հովհաննիսյան, 1965, Ա.Մինասյան, 1978), Բեյրութում (թարգմ, Զ.Նալբանդյան,1976), Պոլսում (թարգմ. Վ.Մաքսուդյան,1922, Տեր-Սահակյան, 1922), Լոս Անջելեսում (թարգմ. Ս.Չըթչյան, 1953), Երնանում (թարգմ. Ա. Աթայան,1959, Ս.Ումառյան,1971, Ա.Կոզմոյան,1990,1991,1993,2004): Հաֆեզի քառյակները ներկայացվել են հայ ընթերցողին Պոլսում (թարգմ. Վ. Մաքսուդյան,1922), Թեհրանում (թարգմ. Ա.Մինասյան,1976), Երնանում (Ս.Ումառյան,1957) նն: Ֆրիկը չի նշել թարգմանված քառյակի պատկանելությունը` ապագա հետազոտողներին (Հ.Թիրյաքյան, Հ.Փափազյան, Վ.Ավթանդիլյան, Ա.Շահսուվարյան, Բ.Չուգասզյան, Հ.Մովսիսյան) դնելով բազմաթիվ դժվարությունների առաջ: Այս քառյակի բնագրի տարբերակը հանգրվանել է տարբեր հեղինակների դիվաններում ն ամենայն հավանականությամբ «թափառող» քառյակ է: Ահա Ֆրիկի թարգմանությունը, որի ձեռագիրը գտնվում է Օքսֆորդի Բոդլեյան ձեռագրատանը.

րադառնում հայրենի ն այլազգի դասականներին, քանի որ թարգմանությունը նույնպես հնանալու հատկություն ունի. փոխվում են ժամանակները, փոխվում են հոգնոր արժեքները ն գնահատման չափանիշները: Պարսից դասականների ստեղծագործությունների հիմքում ընկած են հին պարսկական աղբյուրներն ու իալամական ժողովրդական բանահյուսությունը, որոնցից գալիս են պարսկական արտահայտություններ, պատկերներ, համեմատություններ, դարձվածքներ: Թարգմանության ընթացքում լինելով պարսկերենի ազդեցության տակ` հայ թարգմանիչներն օտար բառերն ու արտահայտություններն աննկատ բերում են մայրենի լեզու` կա’մ չգտնելով հայերենում օտար բառի համարժեքը, կա’մ էլ օտար բառը համարելով ավելի տեղին, հաճախ էլ օտար բառի կողքին զուգահեռաբար գործածում են նան նրա հայերեն համարժեքը: Այս երնույթը ընդհանրապես բնորոշ է թարգմանվածքի լեզվին (որպես Օð8íո6ÿՕ տերմինի հայերեն համարժեք գործածում ենք պրոֆ. Ֆ.Խլղաթյանի առաջարկած թարգմանվածք տերմինը)3: Թարգմանվածքի որակն ու արժեքը պայմանավորված են թարգմանության բնույթով` անմիջական-միջնորդավորված, ուղղակի-տողացի ն այլն: Օտար լեզվական միավորների քննության ժամանակ միշտ էլ հարց է ծագում. արդյոք այդ օտար բառերը փոխառյա՞լ միավորներ են, թե՞ օտարաբանություններ: Թարգմանություններում գործածված օտարաբանությունների ուսումնասիրության ժամանակ կարելի է շրջանառության մեջ դնել տարբեր դասակարգումներ` տարաշխարհիկ (էկզոտիկ) բա-

ռեր, դիպվածային կամ պատահական օտար բառեր, դարձվածային ն ոճական պատճենումներ ն այլն, կամ կարելի է դասակարգել

ըստ կիրառության ոլորտների, խոսքի մասերի ն այլն: Դասակարգման հարցում, կարծում ենք, ճիշտ է նան այն մոտեցումը, երբ առանձնացվում են հաճախական կիրառություն ունեցող օտարաբանությունները նվազ հաճախական, եզակի վկայություններից` հաշվի առնելով նրանց բնույթը ն գործառության շրջանակները: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ պարսից դասական պոեզիայի հայերեն թարգմանությունների լեզվին բնորոշ են այնպիսի պարսկաբանությունները, որոնք չունեն իրենց հայերեն համանշանակնեԻ սուրբ սեղանոյն վերայ քան զաղեկն այլ իրք չի զենեն, Զնիխառն ու զվատուն, եղբայրք աստուծոյ երբ ղբլեն Թո ղորդ սիրելի ես դու, հանց արա, որ զքեզ չհոտեն, Գիտեմ անպիտան դառնայ այն մատաղն, որ զինքն չը զենեն: Ա.Հ.Նազարյան, Հ.Գ.Բաղդասարյան, Թարգմանաբանական ուսումնական ձեռնարկ, Երնան, 2000, էջ 9:

րը, կամ էլ բառային այդ միավորները գործածվում են արնելյան կյանքի գունագեղությունը նկարագրելու, պարսկական կյանքի կոլորիտն արտահայտելու, խոսքը ոճականորեն հարստացնելու ն այլ նպատակներով: Նրանց ընդհանուր թվի մեջ գերիշխողը պարսից պոեզիայի տարբեր ժանրերն ու սեռերի տեսակներն անվանող այնպիսի տերմիններ են (դիվան, դաստան, մուխամմազ, կաֆա, բեյթ, ղազալ, ղասիդե, ռուբայի ն այլն ), որոնց մի մասը թեն վաղուց է թափանցել բուն հայ պոեզիա, սակայն հայերի համար միշտ էլ ընկալվել է օտար, դրանց բուն նշանակությունը երբեք հասկանալի չի եղել հայ ընթերցողին առանց բացատրության: Այդ իսկ պատճառով այսպիսի օտար տերմինների իմաստների վերաբերյալ տրվում են բացատրություններ, կամ թարգմանություններին կից ներկայացվում են ծանոթագրություններ ն օգտագործված պարսկաբանությունների բառարաններ: Թարգմանության ժամանակ պարսկական մշակութային ն լեզվամտածողական ինքնատիպ երնույթներն արտահայտելու համար հայ թարգմանիչները դիմում են թարգմանություններին, բառապատճենումներին ն ուղղակի փոխառության: Ուղղակի փոխառության պարագայում առաջանում են նան տառադարձման, հնչադարձման ն այլ հարցեր, որոնք տարբեր կերպ են լուծվում: Հայտնի է, որ հնչյունագրային փոխարկման գործընթացում փոխատու լեզվի հնչյունական համակարգի հնարավորությունները վճռորոշ նշանակություն ունեն, կարնորվում են նան փոխատու ն փոխառու լեզուների հնչյունական համակարգերի նմանություններն ու տարբերությունները: Ժամանակի ընթացքում օտար բառերի հայերեն տառադարձման սկզբունքներն անընդհատ փոփոխության ն ճշգրտման են ենթարկվել, որի հետնանքով առաջացել են գրության ն արտասանության զուգաձնություններ: Դա վերաբերում է ինչպես անձնանուններին (Հաֆիզ-Հաֆեզ, Ֆիրդովսի-Ֆիր-

դոուսի-Ֆիրդուսի, Ռուդակի-Ռուդաքի, Խայյամ-Խայամ, ՆեզամիՆիզամի), այնպես էլ բանաստեղծական ժանրերն ու սեռերն անվանող տերմիններին (բեյտ-բեյթ, քասիդ-ղասիդ-ղասիդե, գազել-ղազալ, ռոբայի-ռուբայի, ռոբայաթ-ռուբայաթ): Նշված բառատարբե-

րակների մեջ, բնականաբար, միայն մեկն է ընդունելի: Մյուսներն արդյունք են հայերենի զարգացման այս կամ այն փուլում իշխող մտայնությունների, միջնորդավորված թարգմանությունների ն այլ երնույթների, երբեմն էլ` թարգմանիչների չգիտության: Նոր ժամանակներում դեռնս կան չկանոնարկված գրություններ, սակայն տառադարձությունը աղբյուր լեզվի արտասանությանը մոտեցնելու միտումներն ակնհայտ են: Հայոց լեզվի հնչյունական համակարգը թույլ է տալիս հիմնականում հարազատորեն վերարտադրել պարս95

կերեն բառերի հնչյունական պատկերը (ղազալ, ղասիդե ), իսկ նրանց ավելի վաղ փոխառված (գազել, քասիդ ) ձները պայմանավորված են միջնորդավորված թարգմանությամբ, ռուսերենի` իբրն միջնորդ լեզվի, հնչյունական համակարգում համապատասխան հնչյունների բացակայությամբ: Հայ դասական գրողները (Ավ.Իսահակյան, Հ.Թումանյան, Եղ.Չարենց, Գ.Սարյան ն ուրիշներ) հաջողությամբ օգտագործել են պարսկական պոեզիայի մի շարք ժանրեր` փոխառելով նան նրանց անվանումները (ռուբայաթ, բեյթ, ղազալ, ղասիդե, դիվան ն այլն), ն նրանց ստեղծագործությունների միջոցով այդ պարսկաբանությունները թափանցել են նան բուն հայ պոեզիա4: Թարգմանվածքի լեզվում, սակայն, հանդիպում են նան նվազ հաճախական տերմիններ, որոնք այդ խոսքաշարից դուրս չեն գործառում: Այսպես, օրինակ, Ռուդաքիի բանաստեղծությունների թարգմանություններում հայ ընթերցողին է հանդիպում քիթա5 օտար բառը, որը քառյակի մեկ այլ տեսակ է անվանում, կամ` թաղլիդ, նազիրե, ջավաբ, թազմին6 ն այլն, որոնք պարսից պոետիկայում նմանակության երնույթն արտահայտող տարբեր տերմիններ են: Անշուշտ, պարսկերեն այս տերմինները բնորոշվում են բառիմաստների` անհասկանալիության աստիճանի հասնող անհստակությամբ, նեղ իրադրական կիրառությամբ, նվազ հաճախականությամբ. հանգամանքներ, որոնք հիմք են տալիս դրանք չնույնացնելու փոխառյալ շատ տերմինների հետ: Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ պարսից դասական քնարերգուների հայերեն թարգմանությունների լեզվին բնորոշ են

Ավ.Իսահակյանը «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմի սկզբնական հրատարակություններում իր երկը քասիդ է անվանել, իսկ արնելյան գունավորումն ընդգծելու նպատակով պոեմի գլուխներն անվանել է սուրահներ: Սուրահ արաբերեն բառ է ն նշանակում է որնէ գրքի մաս, գլուխ: Այդպես են կոչվում իսլամական կրոնի սուրբ գրքի` Ղուրանի մասերը: Եղ.Չարենցը օգտագործել է արնելյան աշուղական պոեզիայի մի շարք ժանրեր` գազել, ռուբայի, մուխամմազ, բեյթ: Բանաստեղծը իր քառյակները կոչել է ռուբայիներ, իսկ «Գիրք ճանապարհի» ժողովածուի մեջ օգտագործել է արնելյան պոեզիայում գործածական բանաստեղծական տան տեսակ, որ կոչվում է բեյթ: Նրա «Ով երգասան», «Դու ասացիր», «Կյանքի իմաստը» քառյակները պարսկական պոեզիային բնորոշ խոհական բովանդակություն ունեն.

Կյանքի իմաստը գինու մեջ ու ջանի մեջ դու փնտրեցիր,Բայց, ով Խայյամ, կինն ու գինին քյուլհանի մեջ դու փնտրեցիր:

Ռուդաքի, Երնան, 1958 էջ 81: Ռուդաքի, Երնան, 1995, էջ17:

ժամանակակից հայերենում (հիմնականում առօրյա-խոսակցական ոճում ն գեղարվեստական խոսքում) արնելյան բառաշերտը կազմող բառերը, որոնք կարելի է բաժանել երկու խմբի: Առաջին խմբի մեջ են մտնում այն օտար բառերը, որոնք արտահայտում են մահմեդականությանը կամ պարսկական (ն կամ ընդհանրապես արնելյան) իրականությանն առնչվող իրողություններ (ալլահ, մինարե, մզկիթ, նամազ, ազան, սուննի, շիա, մոլլա, մեչիդ ն այլն), անվանում են արնելյան միջավայրին ու կենցաղին յուրահատուկ հասկացություններ (մեջլիս, էֆենդի, ամամե, ղեյլան, չալմա ն այլն), հիմնականում չունեն իրենց համարժեք կամ փոխարինիչ ձները, ինչպես համազգային լեզվի մյուս ոլորտներում, այնպես էլ գրական լեզվում, ուստի ն անհրաժեշտության դեպքում այդ բառերից շատերը անցնում են գրական լեզվի բառաշերտ` գեղարվեստական գրականության անմիջական միջնորդությամբ: Դրանք թարգմանություններում ն գեղարվեստական խոսքի ոլորտում գործածվում են որպես զուտ անվանողական գործառույթ ունեցող բառային անհրաժեշտ միավորներ: Այս բառերը, որոնք չունեն իրենց հայերեն համանշանակները ն ամենայն հավանականությամբ տարաշխարհիկ (էկզոտիկ) կարող են համարվել, հայերենում հաճախ են հանդես գալիս, մեզանում բառարանային գրանցում ունեն ն հայտնի պատճառներով ծանոթ են հայերին7: Տարաշխարհիկ բառերի առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք մեծ մասամբ գործածվում են այն դեպքերում, երբ խոսքը վերաբերում է տվյալ երկրին կամ ժողովրդին, իսկ ավելի հաճախ` թարգմանությունների մեջ: Այս կարգի բառեր շատ կան մեր թարգմանական գրականության մեջ, որոնք հենց միայն թարգմանությունների մեջ են հանդիպում` առանց մեր լեզվի բառապաշարի գործուն սեփականությունը դառնալու: Թերնս բացառված չէ, որ այդ բառերը տարածվելով ստանան սովորական գործածություն, սակայն դրանք միշտ էլ ընկալվում են որպես օտար բառեր:

Իհարկե, այդ բառերի ստուգաբանորեն (արաբերենից կամ արնելյան որնէ այլ լեզվից) ծագման հարցը մեր ուսումնասիրության սահմաններից դուրս է, ուստի հատկապես պարսկերենի միջոցով հայերենին անցած լինելու հանգամանքը հաշվի առնելով` դրանք անվանում ենք պարսկաբանություններ: Հր.Աճառյանը, վերլուծելով պարսկական փոխառությունները ն տալով նրանց փայլուն նկարագիրը, նշում է.« Իրանյան բառերի մի մասը օտար ծագում ունի, այսինքն` փոխ է առնված ասորերենից, արաբերենից ն հունարենից, սակայն այդպիսի բառերը նս դրվել են իրանյան փոխառությունների շարքում, որովհետն իրանյանների միջոցով են անցել մեզ ն իրանյան ձն ունին»:Հր.Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, 1-ին մաս, էջ 292:

Երկրորդ խմբում են ներքին փոխառությունների մեջ մտնող այն հնացած օտար բառերը (օրինակ` պարսկերենից` յար, բոստան, մահանա, հեքիմ, մեյդան, մասխարա, մայմուն ն այլն), որոնք արնելյան լեզուներից թափանցել են մեր բարբառներ ն ժողովրդախոսակցական լեզու: Լեզվի արդի փուլում սրանք երկակի բնույթ ունեն. մի կողմից բարբառներին ու խոսակցական լեզվին անցած օտար բառեր են, մյուս կողմից` բարբառներից ու խոսակցական լեզվից գրականի մեջ թափանցող ներքին փոխառություններ: Այսինքն` արնելյան լեզուներից այս բառաշերտն անմիջապես անցել է ոչ թե ժամանակակից գրական լեզվին, այլ բարբառներին ու խոսակցական լեզվին, ապա սկսել են մուտք գործել նան գրական լեզվի մեջ, սակայն չեն ձուլվել գրական լեզվին, գրական մշակման չեն ենթարկվել: Այդ է պատճառը, որ այդ բառերի մի մասը հարում կամ նույնանում է բարբառայինի հետ, ն դժվարություն է հարուցում դրանց տարբերակումը: Ու թեն բարբառային բառամթերքն իր առանձնահատուկ դերն ունի գրական լեզվում, սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ բարբառների մեջ ավելի կենսունակ ն կարնոր մասն են կազմում հայերեն բառերը, ուստի այս տեսակետից ժամանակակից գրական հայերենի համար որնէ արժեք չի ներկայացնում արնելյան լեզուներից թափանցած բարբառային այս բառաշերտը: ժամանակակից գրական հայերենի չեզոք լեզվաոճում ընդհանուր առմամբ մերժվող արնելյան բառաշերտի գործածությունը, իբրն կանոն, սահմանափակվում է բանաստեղծական խոսքի, միմիայն մեր ժողովրդի անցյալը պատկերող երկերի կամ էլ արնելյան թեմատիկայով գրվածքների ն թարգմանությունների ոլորտով: Սակայն արնելյան այդ բառերը (մուրազ, դարդ, հալալ, հա-

րամ, բլբուլ, օյին, թամաշա, փեշքեշ, ղուրբան, մարալ, ազիզ, ջիգյար, զահրումար, ղոնաղ, ղարիբ, թասիբ, բոոստանչի, խաբար, բայաթի, գյուլլա ն այլն) ոչ միայն թարգմանիչների, այլն հայ հեղի-

նակների կողմից գործածվել ն գործածվում են գեղարվեստական գրականության մեջ միջավայրի բներանգ ստեղծելու նպատակով, կամ ծառայում են իբրն պատկերավորման-արտահայտչական միջոց հերոսների կերպավորման համար: Արնելյան բառաշերտի մեծ զանգվածից գեղարվեստական լեզվի բառապաշարն են մուտք գործել հատկապես այնպիսիները, որոնք ոճական յուրահատուկ նրբերանգներ ունեն: Բերենք բնագրային մի քանի օրինակներ. «Ջիգյարին գյուլլա դիպչի քեզ սիրի ով որ աղջիկ» (ՀԹ, 2, 53), «Բոյ-բուսաթին նայելիս Մարդու զարզանդ էր գալիս» (ն.տ.,9), «Կեցիր, ծիրաններս մի քիչ բոյ քշեն, քեզ մեկ հատ պիտի տամ» (ԱԲ, Երկ., 103) ն այլն: Դժվար է ասել, թե գրական լեզվի ո՞ր համարժեք98

ներով նույնությամբ կարելի է արտահայտել բարբառային ն խոսակցական լեզուներում գործածական այս բառերի իմաստները: Սակայն բոլոր դեպքերում մենք ունենք ոչ թե սովորական, այլ յուրահատուկ խոսքային իրադրություն, որ պայմանավորում է ոչ գործածական շերտին պատկանող արնելյան բառերի գործածությունը: Նշված բառերի մի մասը մասնակցում է հարադրությունների ն դարձվածքների կազմությանը` իբրն հարադրության կամ դարձվածքի բաղադրիչ: Ինչպես` թամաշա անել, օյին խաղալ, ռադ ա-

նել, խաբար տալ, փեշքեշ անել, ղուրբան լինել, ռաստ գալ, դարման անել, բոյ քաշել, բոյ քշել ն այլն: ճիշտ է նկատում Ռ.Իշխան-

յանը, որ «հարադիր բայերը հայ ժողովրդական խոսքի ամենաբնորոշ բաղադրիչներն են…. երբեմն լինելով գեղարվեստական պատկերների յուրահատուկ տեսակներ, անսահմանորեն հարուստ են իրենց արտահայտչական հնարավորություններով, գունագեղ պատկերավորությամբ….»8: Թարգմանվածքի լեզվում հանդիպում են նան այնպիսի պարսկաբանություններ, որոնք հայ իրականությանը անծանոթ կամ ոչ հանրածանոթ, սակայն արնելյան կենցաղի մեջ արմատավորված իրերի ն հասկացությունների անվանումներ են, ն որոնք թարգմանիչը գործածում է միայն խոսքային տվյալ իրադրության համար, ստեղծագործական նպատակադրումով: Չենք ժխտում, իհարկե, որ, ըստ էության, կան այնպիսի օտար բառեր, որոնք իսկապես անթարգմանելի են. նման դեպքերում այդ բառերն ուղեկցվում են անհրաժեշտ բացատրությամբ, թարգմանվածքին կից ներկայացվում են ծանոթագրություններ: Թարգմանությունների լեզվում հանդիպող պարսկաբանությունների մեջ առանձնացվում է մի ենթաշերտ, որի մեջ մտնող բառերը կոչվում են դիպվածական (օկազիոնալ) բառերը: Դրանք մեկանգամյա կիրառություն ունեցող բաղադրյալ կազմություններ են (օտար բառՀմայրենի լեզվի բաղադրիչ), խոսքաշարային նորակազմություններ, որոնք կառուցվում են նմանողության (անալոգիա) հիման վրա, գրական լեզվի բառակազմական հիմնական օրինաչափություններով: Սրանց հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ խոսքաշարային բառային միավորներ են, նվազ հաճախական բառեր, երբեմն էլ` եզակի վկայություններ` պայմանավորված թարգմանչի նախասիրությամբ ն, որպես կանոն, հատուկ են միայն թարգմանվածքի լեզվին: Ինչպես` մագուպատներ, ռաշ-

խաքուռակ, ալլահընտրիչ, քեյանական, չանգահար, դեհկանական, սեմենգանցի, ֆերիդունյան, մոբեթական, հավք-Սիմուրղի ն այլն:

Ռ.Իշխանյան, Բակունցի լեզվական արվեստը, Երնան, 1965, էջ108:

Անշուշտ, թարգմանիչը չպետք է լինի սոսկ արձանագրողը այն փաստերի, որ կան ն գործ են ածված բնագրային լեզվում, այլ անհրաժեշտության դեպքում պետք է լեզվի գանձարանից գտնի ն դուրս բերի այն ամենը, ինչ հարմար ն օգտակար է անծանոթ հասկացություններն արտահայտելու համար, կազմի նոր բառեր գոյություն ունեցող բառական կաղապարներից: Սակայն նկարագրական թարգմանությունների հետնանքով երբեմն ստեղծվում են օտար կաղապարներ, օտար շարահյուսական կառույցներ, որոնք, իբրն «նոր ու թարմ» ձներ, անմիջապես ուշադրություն են գրավում: Այսպիսով, երբ թարգմանվածքի լեզվում օտար միավոր է հանդես գալիս ն տրվում է նրա բացատրությունը, մեկնությունը, ապա գործ ունենք ոչ թե փոխառության, այլ օտար բառարանային միավորի` օտարաբանության հետ, որոնք փոխառու լեզվում գործառում են փոխատու լեզվի տվյալ (հիմնականում չթարգմանվող) հասկացությունները ներկայացնելու համար: Մեր դիտարկումները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ օտարաբանություններ (պարսկաբանություններ) պետք է համարել ոչ միայն այն կազմությունները, որոնց մի բաղադրիչը օտար միավոր է, իսկ մյուսը` մայրենի լեզվի ձնույթ, որոնք գեղարվեստական խոսքում կամ թարգմանվածքի լեզվում հաճախ ծնվում են գրողի կամ թարգմանչի անհատական բառակերտումներով ն տվյալ խոսքաշարից դուրս չեն գործածվում, այլն այն օտար բառերը, որոնք արնելյան լեզուներից անցել են բարբառներին հայերենի զարգացման ավելի վաղ շրջաններում, հետագայում թափանցել են խոսակցական լեզու, ու թեն հանդիպում են թարգմանություններում ն գեղարվեստական գրականության լեզվում, սակայն հանձնարարելի չեն արդի գրական լեզվի չեզոք լեզվաոճում:

:

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ԴԻՊՎԱԾԱՅԻՆ ԲԱՌԵՐԸ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Հայոց լեզվի բառապաշարը` լեզվում գործող բառերի ն դարձվածքների ամբողջությունը, վկայությունն է հայերենի` որպես հարուստ բառագանձ ունեցող լեզվի: Հանրահայտ է, որ բառապաշարը լեզվի ամենազգայուն մակարդակն է, քանի որ այն հեշտությամբ է ենթարկվում արտաքին գործոնների ազդեցությանը, խիստ զգայուն է թե’ հասարակական կյանքում, թե’ բնության մեջ տեղի ունեցող տեղաշարժերին: Սա նպաստում է բառապաշարի զարգացմանը, նրա արդիականացմանը, մի երնույթ, որի հետնանքով ստեղծվում են բազմաթիվ նոր բառեր, կատարվում բազմաթիվ փոխառություններ, տեղի են ունենում բառիմաստի տարբեր փոփոխություններ: Բառապաշարը սերնդեսերունդ փոխանցվող բառամթերք է, սակայն բոլոր ժամանակներում էլ, սրանով հանդերձ, ստեղծվում են բառեր, որոնք, անմիջապես չմտնելով բառապաշարի մեջ, իսկույն նեթ չդառնալով լեզուն կրողների ամենօրյա կամ էլ հաճախադեպ գործածվող բառեր, իրենց արտահայտ չականությամբ, իրենց ունեցած բովանդակությամբ, իրենց թողած ազդեցությամբ յուրահատուկ դեր են խաղում, յուրահատուկ ձնով են ներկայացնում ասելիքը ն տվյալ խոսքաշարում թերնս դառնում անփոխարինելի: Այսպիսի նորաստեղծ բառերը, որոնց «արժեքը պայմանավորված է միմիայն համատեքստով» լեզվաբանության մեջ անվանում են դիպվածային1: Հայերենն ունի բառակազմական ճկուն, հղկված ն հարուստ հնարավորություններ: Եթե լեզուն ունի բառաստեղծման բազմապիսի միջոցներ, ապա անհատական բառաստեղծման գործընթացն ավելի նպաստավոր պայմաններ է ունենում ն դիպվածային բառերի ի հայտ գալը դառնում է դյուրին, հաճախադեպ: Այս երնույթը մեր լեզվում քիչ է ուսումնասիրվել. այն մասնավորապես քննության է ենթարկվել Թ. Ղարագյուլյանի կողմից նրա` «Դիպվածային ն պոտենցիալ բառերը ժամանակակից հայերենի բառաստեղծման համակարգում» հոդվածով, որտեղ հեղինակը ուսումնասիրել է թե’ գրավոր, թե’ բանավոր խոսքում հանդիպած դիպվածային բառերը` նրանց դիտելով ն

Թ.Ղարագյուլյան, Լեզվի ն ոճի հարցեր, պրակ 7, Երնան, 1983:

արժեքավորելով մեր լեզվի բառակազմական օրինաչափությունների տեսակետից: Հովհ. Շիրազի ստեղծագործությանների ուսումնասիրությամբ զբաղվել են շատերը, ն բնական է , որ նրանք ջանացել են հիմնականկում բաղահայտել բանաստեղծի գրական հմտություններն ու բարոյահոգեբանական աշխարհը: 1993 թվականին հրատարակված Ս. Մելքոնյանի «Հովհաննես Շիրազ» աշխատության մեջ, ուր հեղինակը խոսում է բանաստեղծի գեղարվեստական վարպետության մասին, որոշ չափով շոշափվում է նան ստեղծագործությունների լեզվական հարցը: Այսպիսով, դիպվածային են համարվում այն բառերն ու բառակապակցությունները, որոնք ստեղծվում են տվյալ համատեքստի թելադրանքով` չհակասելով լեզվի ընդհանուր համակարգին ն չմտնելով լեզվի բառապաշարի մեջ, հանդես են գալիս որպես ոչ կանոնական լեզվական միավորներ, որոնց արժեքը պայմանավորված է միմիայն տվյալ համատեքստով2: Դիպվածային բառերի կազմության համար օրինակ են ծառայում լեզվում արդեն եղած ն գործող կաղապարները. այս բառերը սովորաբար կազմությամբ բաղադրյալ են, այսինքն` բարդ կամ ածանցավոր: ճիշտ է, կառուցվածքը համապատասխանում է հիմքին` օրինակին, սակայն յուրահատուկը սրանցում բաղադրիչների անսովոր համադրությունն է: Թերնս դրանով են դիպվածային բառերը անմիջապես առանձնանում խոսքաշարում ն այս միջոցով ունենում առանձնակի, ուշադրություն գրավող ազդեցություն. Ու իջանք, որպես սուրբ խղճի նշխար Դեպի դեռ այրող սպին վշտերի. Դեպի Վան, Բիթլիս, դեպի հուշաշխարհ, Դեպի Դեր-Զորի դժոխքն անքարոն, Դեպի աստղաթիվ զոհերն իմ անհետ, Դեպի հայախեղդ գետերն իմ հայոց: Կամ` - Սգա’, Հայաստա’ն, այս ժայռաշրթունք աշխարհը վկա Քո հին եղեռնը նոր շրթունքով էլ սգացող չկա, Դու որ չսգաս քո մարմնացավը ո՞վ է սգալու: Ո’վ մարդ, դու մերթ մարգարտածով, անգին հանք ես ոսկու Մերթ եղնիկ ես որսկանապուրծ, մահաբառաչ փախչող

Թ.Ղարագյուլյան, նույն տեղում:

Մերթ գինեխենթ հարսանքատուն, մերթ թաղումի թափոր, Մերթ որսկան ես` երգիդ նետով` երկնաեղնիկ լուսնի, Մերթ օրորոց հազարամայր, մերթ մահացույց խաչեր, Մերթ հուսընթաց աստղաքարվան, մերթ շանդան ես մթին Մերթ մենընթաց ճամփորդին` ցուպ, մերթ սոխակ ես վարդին, Մերթ հանճարի մայր ես բարի, մերթ ամլակին դաժան…

Հուշաշխարհ, աստղաթիվ, հայախեղդ, ժայռաշրթունք, մարմնացավ, մարգարտածով, որսկանապուրծ, գինեխենթ, երկնաեղնիկ, հուսընթաց, մենընթաց, աստղաքարվան բառերը անհատական բառաստեղծման լավագույն օրինակներ են ն ստեղծվել են լեռնաշխարհ, աստղալից, բքախեղդ, գլխացավ, ժայռաբեկոր, արագընթաց, աստղաբույլ, մարգարտախեցի ն նմանատիպ բառերի օրինակով, սակայն դրանք առավել արտահայտիչ են ն անփոխարինելի տվյալ խոսքաշարում: Ահա դիպվածային բառերի մի փոքրիկ ցանկ` ավարայրա-

սուրբ, ազգաբերդ, ալլահաքրքիջ, աղվամեղմ, աստվածախանդ, անցոփածնունդ, աստղաճեմ, աքիլլավրեժ, բազմահավիտենահառաչ, բյուրացեղ, բազմամահիճ, գորգվել, գանափախ, գինեգիշեր, դրախտապերճ, դառնաբերան, դժոխաքարոն, եղնկահեզ, եղեռնադժոխք, զարհուրաբիբ, հողմախելահեղ, հրաբիբ, համրամըրմունջ, հազարաոհմակ, հիսուսախաչ…

Դիպվածային բառերը հաճախ շատ խոսուն են, գուցե ավելի, քան հիմնօրինակները, սակայն նրանք յուրատեսակ նոր բառեր են` նորաբանություններ: Ի տարբերություն նորաբանությունների` դիպվածային բառերը կարող են երբեք չդառնալ համագործածական, չմտնել բառապաշարի մեջ, չգրանցվել որնէ բառարանում, նրանք գուցե դատապարտված են մնալու միայն իրենց տեղում, գործածված լինել միայն մեկ անգամ, սակայն վկայել իրենց հեղինակի մտքի սլացքը, նրա երնակայության թափը ն նրա ստեղծագործության` խոսքի սրտաբուխ լինելը: Գուցե խիստ է հետնությունը, քանի որ շատ դիպվածային բառեր տեքստից դուրս կարող են հասկանալի լինել ն ինչ-որ մեկի կողմից գործածվել այնպես, ինչպես տերյանական տխրադալուկ բառը (Ե. Չարենց - «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան») կամ աթոռակռիվը -ը3: «Պատկանելով լեզվի կիրարկությանը, այսինքն միայն խոսքին, դիպվածային բառերը հանդես են գալիս որպես խոսքի բառային միավորներ, բայց ոչ` լեզվի ն պայմանավորված են

Թ.Ղարագյուլյան, նույն տեղում:

խոսքային տվյալ իրադրությամբ»,- եզրակացնում է Թ. Ղարագյուլյանը նշված հոդվածում , երբ շփման եզրեր է փնտրում նորաբանությունների ն դիպվածային բառերի միջն: Ինչպիսի՞ն է շիրազյան դիպվածային բառերի կառուցվածքը: Բոլոր բառերի կառուցվածքային քննությունն անելը մեր նպատակը չէ, սակայն ընդհանուր կերպով կարելի է ասել հետնյալը: Հովհ. Շիրազի ստեղծագործություններում հանդիպած դիպվածային բառերի մեծ մասը ա հոդակապով կամ առանց հոդակապի բարդություններ են, կրկնավոր կամ հարադրական բարդ բառեր գրեթե չեն հանդիպում :

Այսպես` աչքաքար, այգահառաչ, աստվածապեղ, աստղացրիվ, աղվաբեղ, աստղաթափոր, աքիլլավրեժ, վայրենաոհմակ, ցոփածնունդ, բազմամահիճ, բազմածաղկաձն, գալիքնատեսիլ, գինեխենթ, գեղակարմիր, գաղտնավիշտ, գետաթառանչ, դրախտապերճ, դանթեադժոխք, դժոխաքարոն, երկնաեղնիկ, եղնկահեզ, զայրահարն, իսլամասյուներ, լեզվածարավ, լեզվաժխոր, խայտաշխարհ, ծովանտառ, կնճռաճակատ, կաթնաոգի, հոծընթաց, հուսընթաց, հայաղեղ, հազարապարզ, համեմահամ, ձիախրխինջ, ճերմակագոռոզ, մշտավեզուվ, մարմնամեղավոր, մեղրահամերգ, մահաբառաչ, մահիկնալաթ : Իհարկե, հոդակապով բարդություններ մեր լեզվում հեշտությամբ են կազմվում, բայց ցանկացած բառ չի կարող համարվել կանոնական, քանի որ դիպվածային շատ բառեր հասկանալի կարող են լինել միայն խոսքաշարում: Այսպես` «Ո’վ քարայր,- ասի,ո’վ մահաքարջիկ, տասներկու հազար կույս մանչ ու աղջիկ, Օ,

թեկուզ մի հասկ, որ գար դարից դար, Տասներկու հազար արտ պիտի ծներ: Երբ չեն երգում, երբ չեն պարում հայերեն, Ինձ թվում է` հայոց բոլոր դարերի Անմահներին իմ երգի հետ կթաղեն լեզվաբահերն օտարի: Ոչ թե դու այլոց երգածը կրկնես` Այլ, այս ծաղկի պես, քո եսաբույրով քո երգը երկնես: Եվ թող բազմանա իմ ստեղծածով` քո կաթիլը` ծով… Ոչ թե վայրենի մոլախոտախիտ դառնախռնվես, Այլ, քոնը ծնես, որ չխառնվես… Հայոց պապերն են ձեր թափառավաչ Արշավել, տիրել պիղծ արյան գնով… » ն այլն:

Ածանցավոր դիպվածային բառերը մեծ մասամբ կազմված են հաճախ կիրառվող – որեն, - յա, - արար, - անի, - ում, - ուկ, - ուն, իկ, - ույց, - յան, - ին, ան - ածանցներով: Ինչպես` դերզորյա,

խայամյան, անանձնյա, խորերկրյա, բյուրարար, բազմապտղանի, գողացում, եղծուկ, հազարախոսուն, հավերժավառիկ, ամենաեղիկ, մշտաթաքույց, յոթնագույնյան, ոգելռին, ոտնամերկիկ, մեղրուն…

Բերված օրինակներից կարելի է եզրակացնել, թե հաճախ նորաստեղծ բառի նախահիմքը (հիմնաբառը) ինքն է ածանցավոր ն բանաստեղծը հենց այդ հիմքի վրա է կառուցել իր բառը` խոսուն –

հազարախոսուն, լռին – ոգելռին: Հետաքրքրական է հավերժավառիկ,ամենաեղիկ բառերի

կազմությունը: Որակական ածականի համար սովորական է փաղաքշական-նվազական ածանց ստանալը, սակայն եթե հավերժավառիկ բառի վառ բաղադրիչը կարող է նշանակել ոչ միայն «վառ», այլն «վառվող» գործողության իմաստը, ապա ածականակերտ ածանցի կցումով այն դարձել է հատկանիշ ցույց տվող ինքնատիպ նոր բառ, որը խոսքաշարում խիստ ազդեցիկ է գործում: Այսպես` «Եվ ահա երբ որ գիշերվա աչքը խավարը կոխեց, Լուսինն Աստծու հավերժավառիկ կանթեղը կախեց…»: Ամենաեղիկ բառի եղ բաղադրիչը լինել բայի կատարյալի հիմքն է. նորից բայական արժեք ունեցող մի ձնույթ, ն այս պարագայում այն ածականակերտ ամենա- ն -իկ ածանցների կցումով գերադրական աստիճանի ածականի արժեք է ձեռք բերել:» նախադասության մեջ այն լավագույն ձնով է կատարել իր դերը: «Մերթ մանրէն ես ամենաեղիկ , մերթ տիեզերքն ես խոր…»: Բավականին արտահայտիչ ն երբեմն անսովոր են Հովհ. Շիրազի ստեղծագործություններում կրավորական բայերը: Նրանք հաճախադեպ են ն կազմված են լինում երբեմն պարզ բայերի հիման վրա, երբեմն էլ հենց իրենք են սկզբնաձները, քանի որ մեր թերթած բառարաններից ոչ մեկում չեն հանդիպել դրանք: Ահա դրանց մի փոքրիկ ցանկ` արարատվել, անտակվել, բազմա -

ցեղվել, գորգվել, դերզորվել, դժոխքվել, դառնախռնվել, երնանվել, թոռնիկվել, թաշկինակվել, լուսնյակվել, վաթանվել, վանքվել, հազարացեղվել, հանկարծակվել, հաշիշվել, ճրագվել, հայաբերդվել, ղուրանվել, մասիսվել, մանուշակվել, մարդացեղվել, նարդոսվել, շիրմաքարվել, շավիղվել, սոխակվել, սադայելվել, սրինգվել, վարշամակվել, քաոսվել ն այլն:

Չնայած իրենց անսովորությանը կամ յուրատիպ լինելուն` խոսքաշարում նրանք հնչում են համոզիչ կերպով: Այսպես`«Բայց ո՞նց թաքցնես այս ամենատես տխրած լուսնյակից Վեր արարատված յոթ լեռնապարից մեն մի Արագած: Թող ցեղավորվի` լցնի հողագունդն այս դեռ դիվային, Որ ծաղկանց նման մարդիկ մեղմանան ու դառնան խոսուն, Բազմացեղվելով,- ամեն մի ցեղը մի ծաղկալեզվով: Հա’յր իմ, Մասիս թոռնիկիդ կրծքիս սեղմած` կշոյեմ, Հոնքիկներից հոնքերըդ են վերածնվում իմ աչքին, Բերանիկն է թոռնիկվել քո բերանի հրաշքին, Համակ դու ես, այնպես, որ քեզ ամեն օր փայփայեմ: Կթաշկինակվի լույսը Սնանա

Հայոց պարբաշի վեր թագադրվող Մասիսի ձեռքին: Ախ, քնքուշ մի կին ինձ մանուշակվեր, Շրշար իմ կողքին, մութս ճրագվեր… ն այլն: Իհարկե այս բայրից շատերը կմնան միայն մեկ անգամ գործածված, որովհետն դժվար թե բանավոր կամ գրավոր որնէ խոսքում համարձակորեն նրանք դառնան նախադասության ստորոգյալ, որոշիչ, կամ էլ այլ անդամ: Հայտնի է, որ հիմնականում ներգործական սեռի բայերն են ստանում վ կրավորական ածանց, մինչդեռ այս բայերի մեծ մասը կրավորաձն չեզոք սեռի է` յուրահատուկ իրենց իմաստով ն անսովոր իրենց ձնով: Բացի այսպիսի բայերից` կան նան այլ կազմության բայեր, որոնք նույնպես կարելի է համարել անհատական բառաստեղծման արդյունք: Օրինակ` Հիշի’ր, թե ոնց ամրոցեցին Վանեցիք ծովն էլ Վանա: Շղթայված էլ` արծվացել Ու կրկին Ահ կռահում` Հայ է պահում Հայ ազգին: Թող բազմախոսի, որ թեթնանա ցավերն էլ իր ծով… Հարբած ընկնեմ քո բաց կրծքին` եկ` մեղրանամ այս գիշեր… Բայց ախ երեսունըն ինչպես վանդակեր հինգ հարյուր հազար ագռավներ ու ցին… ն այլն: Այսպիսով, շիրազյան դիպվածային բառերը կազմությամբ համադրական բարդություններ ն ածանցվոր բառեր են: Դիպվածային բառերի ձնաբանական արժեքը գնահատելիս կարելի է ասել, որ դրանց մեծ մասը ածականներ են ( այգահառաչ,

ավարայրասուրբ, ալլահաքրքիջ, աղվամեղմ, աստվածախանդ, անմարմնախոս, աքիլլավրեժ, գեղակարմիր, գաղտնավիշտ, գետաթառանչ, եղբայրաբույր, եսաբույր, զարհուրաբիբ…), համեմատաբար քիչ են գոյական անունները (իսլամասյուներ, լեզվափշեր, լեզվաբահեր, խայտաշխարհ, ծովահորձանք, ծաղկացեղ, ծովանտառ, կակաչաքույր, կակաչասուգ, կակաչամարդ…) ն առատ են բայերը հաշիշվող, հայաբերդվես, ղուրանվես, մեղվաձայնեց, մասիսված, շիրմաքարվեց, սոխակվեն, սրինգված, սադայելվել, վահագնանալ… :

Չնայած նրան, որ ածական անուններ հաճախ են հանդիպում, սակայն քիչ չեն գոյական անունների ածականական կիրառությունները: Այսպես`¦Լռեց զորավարն այժմ ուրվազեն. Մահից այն կողմ էլ ազգաբերդ բազեն ( միջնաբերդ - ազգաբերդ ), Մերթ ազգերի սիրագոտի ծիածանն ես շքեղ, Մերթ հայրենի վշտաձյունով ալնոր ես, մանուկ» ն այլն: Դիպվածային բառերը թերնս չեն զիջում մյուսներին իրենց արտահայտչականությամբ, նրանք նույնիսկ բաղադրիչների անսովոր համադրությամբ ավելի խոսուն ն ներգործող են: Այսպես` ազգաբերդ ն միջնաբերդ, աղվամեղմ ն աղվամազ, գինեխենթ ն գինեմոլ, գինեգիշեր ն գիշերամոլ, գթաքույր ն բուժքույր,

դերզորված ն սրածված, դժնաքայլ ն դժվարաքայլ, եղնկահեզ ն խոնարհ ն այլն: Տվյալ զույգերում դիպվածային բառերի առավել արտահայտչականությունն ակնհայտ է: Դիպվածային բառերի բնույթը պայմանավորված է ստեղծագործությամբ: Երգիծական երկերում բնական է նրանց կատակային երանգը: Հովհ. Շիրազի «Քնար Հայաստանի» շարքում դիպվածային բառերը մի դեպքում դրական լիցք են պարունակում, մի այլ դեպքում մտահոգիչ են, խորհելու տեղիք տվող, իսկ «Հայոց դանթեականում»` երբեմն սարսափազդու: Ահա վերն ասվածը հաստատող փոքրիկ հատվածներ: Կեռասն անուշ է, բայց մեղրանաուշ է թուզն էլ սիրասիրտ: Թուզը մեղրուն է, բայց ընկույզն ինքն էլ մեղր ու շաքար է: Եվ բուսոց արքան այն լոշտածաղկի լեզուն էլ հանեց, (Այն, որ արմատն է մարդամարմնաձն ) Հանեց ու դրեց վերնաբերանն հեգ մի մարդուկի, Որն իսկույն ասաց. «Ես քույրն եմ, տերն եմ կակաչասուգի»,Ու քաջի մահով օրորվեց մայրը. ընկավ մեղմավազ: Ապշեց զինավառ ոհմակը մի պահ հայ կնոջ առաջ, Ապշեց ժանտ փաշան ոհմակագլուխ ու շշմավայեց… ն Շիրազյան նորաստեղծ բառերի մեծ մասը ամենայն հավանականությամբ համագործածական չեն դառնա, բայց ամբողջական պատկերացում են տալիս բանաստեղծի գրելաոճի, նրա ստեղծագործական ինքնատիպ վարպետության մասին:

:

Ռ.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ ՈճԱԿԱՆ ԴԵՐԸ ԳԵՎՈՐԳ էՄԻՆԻ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԽՈՍՔՈՒՄ

Գ. էմինը, ճշմարտացիորեն վերարտադրելով մարդկային հոգու մակընթացություններն ու տեղատվությունները, մեծ վարպետությամբ կարողանում է գեղարվեստորեն տալ մարդու ն աշխարհի փոխհարաբերության, նրա ներաշխարհի ու արտաքին իրականության փոխադարձ կապի փիլիսոփայական նկարագիրը: Գ. էմինի խոսքը հարուստ է դարձույթներով՝ լեզվական այն միջոցներով, որոնք առարկաներն ու երնույթները ներկայացնում են անուղղակի ձնով ն արդյունք են խոսողի անհատական ընկալման ու մեծ մասամբ անհատական բնույթ ունեն: («Դարձույթների շնորհիվ առարկաների, երնույթների համադրման ու հակադրման միջոցով տրվում է նրանց բնութագրությունը, գնահատականը՝ հիմք ընդունելով առարկաների ու երնույթների զանազան, երբեմն պատահական ն անսպասելի հատկանիշներ»)1: Գ. էմինի բանաստեղծություններն աչքի են ընկնում ոչ միայն ժամանակի լայն ու խոր ընդգրկումով, այլն լեզվական բարձր արվեստով, ոճերի բազմազանությամբ, արտահայտչական նոր ձների ու պատկերավորման միջոցների թարմությամբ: Օգտագործելով մեր դասական պոեզիայի պատկերավորման ավանդույթները՝բանաստեղծն այն հարստացրել է նոր ժամանակների ոգուն համապատասխան արտահայտչամիջոցներով: Գ. էմինի բանաստեղծական խոսքը հարուստ է լեզվաոճական ու արտահայտչական հնարանքներով, ինքնատիպ համեմատություններով ու փոխաբերություններով, նոր ու թարմ մակդիրներով, համահունչ բառերի գործածությամբ: Որպես խոսքի պատկերավորման միջոց, համեմատությունները ընթերցողին հնարավորություն են տալիս ակտիվություն հանդես բերել, այսինքն՝ ընթերցողը պասիվ չէ, միտքն ընկալում է ստեղծագործաբար: Իբրն պատկերավոր մտածողության յուրահատուկ ձներ՝ համեմատությունները զգայական լիցք են հաղորդում խոսքին, հաղորդվող նյութի հանդեպ հաճախ ընդգծում կամային այլնայլ վերաբերություններ:

Ֆ.Խլղաթյան, Ոճաբանական բառարան, Եր., 2000, էջ 54:

Գ. էմինի բանաստեղծական ոճին նս բնորոշ են եռանդամ համեմատությունները .

Բլրակի լանջով թավշապատ ու զով, Կարկաչեց ահա երթն առվակների, Կակաչներն անցան քնքշանքով, նազով, Ինչպես սիրահար խումբն աղջիկների 2 (1, 23): Հայաստանը քարերի երկիր է: Ստեղծագործ հայի ձեռքերն այդ քարերից կերտել են Գառնո ու Զվարթնոցի, Հռիփսիմեի ու Գեղարդի, Աղթամարի ու Տեկորի, Ամաղուի ու Աշտարակի Կարմիր եկեղեցու նման քարակերտ կոթողներ, որոնք քարե մի կնիք են առ այն, որ առասպելական դրախտի տեղում ընկած այս երկիրը մերն է, մեր սեփականը: Դարեր շարունակ եղեռն ու ասպատակություն տեսած հայոց երկիրը թեն ավերվել ու ասպատակվել է, սակայն կանգուն է ու հավերժ.

Հպարտ են հայոց կոթողները վեհ՝ Թառած լեռներին մեր ավանդական. Մեր երկրի նման ավերվող հավետ, Բայց ն մնայուն ու հավերժական … (|, 60): Բանաստեղծը, համեմատելով շարունակ ավերվող հայոց կոթողները ոտնակոխ եղած մեր երկրի հետ, լավատեսական ընդհանրություն է տեսնում մեր կոթողների ու մեր երկրի միջն: Հակիրճ ու սեղմ, առանց խոսքը ծանրաբեռնող ն ուշադրություն շեղող զարդարանքների նկարագրվում են հայոց կոթողները՝ իրենց արտաքին վեհությամբ ու շուքով, իրենց հարատնության խորհուրդով: Եթե երկիրը, հողը հավերժ են, ապա մարդու կյանքը անցողիկ է ն մի ակնթարթ՝ այդ հավերժության մեջ: Մեկ այլ բանաստեղծության մեջ բանաստեծն իր ապրած կյանքի օրերը համեմատում է թազբեհի անդարձ սահող հատիկների հետ ն հասկանում կյանքի մեծ խորհուրդը.

Անցնում են, անցնում օրերը կյանքիս՝ Շարված իմ կյանքի բարակող թելին, Նման թազբեհի սահող հատերին

Գ.էմին, Երկերի ժողովածու, հ. |, ||, Եր., 1985: Այստեղ ն այսուհետն կնշվեն միայն համապատասխան հատորը ն էջը:

Անցնում են օրերն իմ ջահել կյանքի… Ես գիտեմ,- երբեք ետ չեն գա կրկին Անցած օրերիս հատիկները սաթ…(|, 28): Գ. էմինի ստեղծագործություններում բավական շատ են այնպիսի համեմատությունները, որոնց անդամները կապված են համեմատիչ բառերով.

Փռվել են Նորքի այգիներն իմ դեմ, Ինչպես խնջույքի մրգառատ սեղան…(|, 130): Այս հաղթանակի վարդերին չքնաղ Ցողի պես մորս արցունքն է փայլում… (|, 133): Ծափերի ծովում, լույսերի գրկում, Իմ Աշտարակի բարդու պես ճկուն, Իմ լեռնաշխարհի վիթի պես թեթն … Պարում է մի թուխ,, սնաչ հայուհի… (|, 192): Հուզվում եմ հղի կնոջ նայելիս… Նման ռուսական հին խաղալիքի՝ Կրում է իր մեջ դրված յոթ տիկնիկներին, Կրում է իր մեջ նա իր Մանկիկին Եվ դեռ նրանց, որ նա պիտի սերի … (||, 248): Գեղարվեստական գրականության մեջ հաճախ պատահում է, երբ անհատի բնավորության առանձին գծեր, հոգեկան ապրումներ կամ մարմնական արտաքին գծեր ավելի պատկերավոր նկարագրելու համար զուգահեռներ են անցկացվում դրանց ն բնական համապատասխան երնույթների միջն: Բնության երնույթներն ու դրվագները Գ. էմինին առավելապես օգնում են՝ թափանցելու իր քնարական հերոսի ներաշխարհը: Բնությունը ծառայում է իբրն միջոց՝ բացահատելու մարդու հոգեվիճակը.

Ինչպես Սնանը՝ փոթորկին ահեղ՝ Վիշտն է պղտորել ձկնորսի հոգին… (|, 31): Մեկ այլ հատվածում մարդու ներաշխարհի ն բնության զուգահեռ նկարագրությամբ բանստեղծը ընթերցողին է հասցնում բնության փայլն ու մարդկային հոգու նուրբ ելնէջումները.

Անձրնի պես շողշողալեն Մաղում է քո երգը կրկին, Ուռենու պես դողդողալեն

Խոնարհվել է քեզ իմ հոգին…(|, 45): Արնը պայծառության ու կյանքի խորհրդանիշ է: Այս հատկանիշները անբաժան են արեգակից, քանզի բխում են նրա էությունից, ինչպես մարդուց անբաժան է պայծառ, այրող սերը.

Դու դառնում ես հպարտ ու տրտում. Ո՛չ դանդաղում ես, ո՛չ ետ ես նայում, Թեն գիտես, որ հոգուս երկնքում Արնի պես եմ քո սերը պահում… Դու հեռանում ես Արնի նման,Խավարում թողած իմ սիրտը անքուն. Գնա՛, հեռացի՛ր, իմացի՛ր միայն, Որ Արեգակը նորից է ծագում… (|, 181): Այստեղ առկա գողտրիկ պատկերը ներկայացված է խոսուն համեմատությամբ. սերը արեգակի հետ համեմատելու միջոցով բանաստեղծը բացահայտում է նյութի մի հատկանիշ՝ իբրն լույսի ու ջերմության հավերժական աղբյուր, որն ամենաթանկն է ու նվիրականը: Որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում հակադարձ համեմատությունները: Սրա առանձնահատկությունն այն է, որ թեմատիկ նյութի որնէ հատկանիշ բացահայտող համեմատության եզրը իր հերթին դառնում է ենթաթեմա, որի էությունը հակադարձ կերպով բնորոշվում է՝ բուն նյութի հետ յուրատեսակ զուգահեռ անցկացնելով: Օրինակ՝

Անձրնից հետո երկինքը թաց է. Գարուն է. նորից քեզ եմ կարոտում, Մեր սիրո նման անհաս ու բարձր, Ծիածանն էլի ցոլում է օդում (|, 79): Հեշտ է նկատել, որ քնարական հերոսի տածած զգացումը՝ սերը, բարձր ու անհաս է, ինչպես օդում ցոլացող ծիածանը, սակայն հեղինակը շրջում է համեմատության եզրերի հարաբերությունը, ն ստացվում է նոր համեմատություն՝ մեր սիրո նման անհաս ու բարձր ծիածան: Մեկ այլ հատվածում երկրագունդը, որ միշտ պտտվում է արեգակի շուրջը, համեմատվում է դեպի սիրո կրակը ձգտող քնարական հերոսի հետ, իսկ երկրագնդի մշտական պտույտը արեգակի շուրջը բացատրվում է իր պես սիրուց մոլորված լինելով.

Ես գիտեմ, անգի՛ն, այս երկրագունդը Պտտվում է միշտ շուրջն արեգակի, Ինչպես ես-խենթս ն անհագուրդս Ձեռքերս պարզած քո վառ կրակին. Եվ գիտեմ, եթե երկրագունդը մեր Չլիներ սիրուց ինձ պես մոլորված, Վաղուց դեպի նոր արն կդիմեր Եվ չէին կոչի նրան մոլորակ (||, 79): Իր բանաստեղծություններում Գ. էմինը օգտագործում է համեմատության մի այլ տեսակ՝ զուգահեռականությունը, որը դարձյալ համեմատություն է, բայց առանց համեմատության երկու եզրերը իրար կապող համեմատիչ բառերի: Զուգահեռականությունը ներքին համեմատություն է՝ մտքերի զուգորդման միջոցով: Դա շարահյուսական յուրահատուկ կառույց է, որով գրողը նմանեցնում կամ հակադրում է բնության որնէ երնույթ, մարդկային այս կամ այն հոգեվիճակն ու տրամադրությունը՝ դրանց միջն ստեղծելով ներքին ու արտաքին նմանություններ.

Այսպես շուրթերը՝ թերթեր ծաղկի, Այսպես աչքերը՝ խորունկ լճեր… (|, 103):

Այս պատկերում բանաստեղծը քնարական հերոսուհուն ներկայացնում է նկարչին հատուկ նրբերանգներով, ն ընթերցողի մտապատկերում արտացոլվում է մի եթերային կերպար՝ օժտված ծաղկի թերթի քնքշությամբ ու խորունկ լճի խորհրդավորությամբ: Ահա զուգահեռականության մեկ այլ օրինակ, որտեղ բանաստեղծը, զուգորդման միջոցով նմանեցնելով լեռների հոսող գետը ճամփի ու ճամփորդի, դրանց միջն ստեղծում է ներքին ու արտաքին նմանություն ն հոսող գետին վերագրում սիրուց հարբելու հատկանիշ.

Լեռների մեջ գետն է հոսում,Ինքը՝ ճամփորդ, ինքը՝ ճամփա, Դեպի ծովի գիրկն է վազում Ծովի ահեղ սիրուց հարբած (||, 89): Մեկ այլ բանաստեղծության մեջ անպատասխան սիրո սարսուռն ու հոգեկան ներքին խռովքը բանաստեղծը արտահայտում է զուգահեռ համեմատության միջոցով՝ սիրող էակին նմանեցնելով ապակու, իր սիրվողին՝ քարի հետ.

Թե ապակին դիպչի քարինՋարդվողն ո՞վ է, վա՛յ ապակուն, Թե դիպչի քարը ապակունՋարդվողն ո՞վ է, վա՛յ ապակուն. Թե դու անցնես մեր տան մոտով, Թե ես հանկարծ քո դուռը գամ,Սիրվողին ի՛նչ- սիրողն է միշտ Խեղճ ջարդվողը՝ վա՛յ ապակուն… (|, 108): Փշրվող ապակու առարկայական պատկերը սրում է ընթերցողի երնակայությունը ն ստիպում զգալ մարդկային հոգու խլրտումները, հաճախ նան անմեկնելի թվացող զգացումներն ու ապրումները: Եթե նախորդ հատվածում բանաստեղծը զուգորդման միջոցով նմանեցնում է բնության որնէ երնույթ կամ առարկա մարդկային հոգեվիճակի ու տրամադրության հետ՝ ստեղծելով ներքին ու արտաքին նմանություններ, ապա այս հատվածում զուգորդման միջոցով ստեղծվում է հակադրություն.

Կնճռոտում է ծովի երեսը ալիքը, Իսկ ծովը միշտ թարմ է ն նույնն է. Այդպես է ալիքը. Այդպես չէ տարիքը.ճակատի կնճիռը մնում է: Գալիս է ալիքը, խեցիներ է ցրում, Թաքցնում ու նորից հանում է. Տարիքն իր տարածը էլ ետ չի դարձնում.Ինչ տարավ, անդարձ էլ տանում է:.. (|, 301):

Գ. էմինը, զուգահեռ համեմատության միջոցով հակադրելով ծովի ալիքն ու մարդու տարիքը, հանգում է անհերքելի ճշմարտության.

Երբ նման է հնին եկող նոր ալիքը, Դրանից ծովը չի լճանում. Իսկ երբ նույնն է ասում եկող նոր տարիքը, Դատարկվում է հոգին, ուծանում… (|, 301): Պետք է նկատել, որ գեղարվեստական խոսքում եղած համեմատությունները չեն սահմանափակվում միայն այս կամ այն կաղապարներով ն կարող են ունենալ դրսնորման բազմազան ձներ: էմինի սետղծագործություններում հաճախ հանդիպում են

այնպիսի համեմատություններ, որոնք հաջորդում են միմյանց՝ ստեղծելով գեղարվեստական հզոր պատկերներ: Այս կարգի համեմատությունները անվանում են ծավալուն: Գ. էմինը «Մենք» բանաստեղծության մեջ ազգային հպարտության զգացումով ներկայացնում է հայ ժողովրդի ազգային առաքինություններն ու հոգնոր գանձերը ն իրավամբ հպարտանում նրա հարատնման առասպելական ուժով: Դարեր են եկել ու անցել մեր երկրի ու մեր ժողովրդի գլխի վրայով , ն նրանցից ամեն մեկը մի վերք է թողել մեր հողում, մի կնճիռ է պեղել մեր ժողովրդի ճակատին ու նրա սրտում, ն մենք ցավից կծկվել, փոքրացել ենք: Հայ ազգի կամքի ու մաքառման վեհություն էմինը արտահայտել է հետնյալ բնորոշ համեմատությամբ.

Մենք փոքր ենք, այո՛, Փոքր,- լեռների ծերպից սուրացող այն քարի նման, Որ դաշտում ընկած ժայռի ուժն ունի. Փոքր,- լեռնային մեր գետերի պես, Որոնք վիթխարի ուժ են ամբարել… Մենք փոքր ենք, Սակայն մեր երկրի նման, Որի սահմանը Բյուրականից մինչ Լուսին է հասնում, Եվ Լուսավանից՝ մինչն Ուրարտու… Փոքր,- այն հրաշք ուրանի նման, Որ դարեր ու դարեր փայլում է, շողում, Սակայն չի՛ հատնում… (||, 171):

Գ. էմինի բանաստեղծական խոսքը հարուստ է համեմատություններով, նույնիսկ կան ամբողջական բանաստեղծություններ՝ ստեղծված այս միջոցի հիման վրա: Ահա դրանցից մեկը.

Երբ մանուկ էի այգի գնալիս Հետք էի քաշում ճիպոտով փոշում, Մարդ ու անասուն տուն էին գալիս, Ջնջվում էր հետքը ճամփեքի փոշում.Այդ հետքի նման մանկությունս անցավ Հին Աշտարակի ճամփեքի փոշում… (|, 58): Այսպիսով, Գ. էմինը մեծ վարպետությամբ է օգտվել արտահայտչականության այնպիսի տարածված ն արդյունավետ միջոցից, ինչպիսին է համեմատությոնը` ստեղծելով ինքնանիպ ն մնայուն գեղարվեստական պատկերներ:

Ս.ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ՏՆՏԵՍՄԱՆ ( ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅԱՆ) ՕՐԵՆՔԸ ԿԱՄ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵՋ

«Տնտեսման կամ խնայողության օրենք» հասկացությունը լեզվաբանության մեջ հայտնի է նան «տնտեսման կամ խնայողության սկզբունք» անվանումով: Տնտեսման օրենքի կամ սկզբունքի գաղափարը առաջ է քաշվել դեռ 17-18-րդ դարերից` կապված արհեստական լեզուների ստեղծման զանազան ծրագրերի հետ: Սակայն որպես լեզվական սկզբունք այն ընդունվել է 19-րդ դարի վերջում, մասնավորապես 20-րդ դարում ֆրանսիական ֆունկցիոնալ լեզվաբանության մեջ, որի կարկառուն ներկայացուցիչներից մեկն է Անդրե Մարտինեն: Լեզվի փոփոխման ու զարգացման իր տեսության մեջ նա այլ գործոնների հետ կարնորում է նան տնտեսման սկզբունքի դերը: Հայտնի է, օրինակ, նրա «Տնտեսման սկզբունքը հնչյունական փոփոխություններում» վերնագրով աշխատությունը1: Այս սկզբունքի դերը լեզվի մեջ ժամանակին մեծ հետաքրքրություն է առաջացրել: Այն լայնորեն արծարծվել է` կապված լեզվաբանության մեջ մաթեմատիկական (քանակական) մեթոդների կիրառության հետ, կիրառական լեզվաբանության զարգացման հետ: Քննվել է մասնավորապես երկու տեսանկյունից` լեզվի զարգացման մեջ ունեցած դերով ն լեզվի խոսքային դրսնորման ժամանակ կատարած դերով2: Բայց այս սկզբունքի դերը չափազանցվել է լեզվի զարգացման ներքին ն արտաքին այլ գործոնների համեմատությամբ3: Մեր նպատակից դուրս է տնտեսման կամ խնայողության սկզբունքի մասին ավելի հանգամանորեն խոսելը: Նշենք, որ հայ լեզվաբանական գրականության մեջ սակավ են, այն էլ շատ սեղմ արտահայտությամբ, տնտեսման կամ խնայողության սկզբունքի մասին անդրադարձումները: Հրաչյա Աճառյանը «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի…» աշխատության 6-րդ հատորում, քննելով հնչյունափոխական երնույթների պատճառների վերաբերյալ եղած կարծիքները, նշում է նան հետնյալը. «Կան լեզվաբաններ էլ, որ ձայնական փոփոխությունները բացատրում են «նվազագույն

Àíäքå Խàքòèíå, 1քèíւèï 5êօíօոèè 8 ôօíåòèՎåՇêèõ è3ոåíåíèÿõ, Խ., 1960. Ք.À.Âóäàãօ8, Чåëօ8åê è åãօ ÿ3Եê, Խ, 1974, ст. 59 – 66. Փ.Խ.Áåքå3èí, ÈՇòօքèÿ ëèíã8èՇòèՎåՇêèõ óՎåíèé, Խ., 1984

ճիգի» սկզբունքով, իբր թե գործարանները խնայելով իրենց աշխատանքը, պարզում, հեշտացնում են գործը: Այս բացատրությունը ճիշտ է շատ կետերում, օրինակ, ձայնավորի սղումը, բաղաձայնների անկումը կամ զուգակից բաղաձայնների անկումը… ն այլն, բայց չի կարող բացատրել բոլոր ձայնական փոփոխությունները»4: Տնտեսման սկզբունքին համառոտ անդրադարձլ են Գ. Ջահուկյանը5: Հ.Հարությունյանը: «Հայոց լեզուն հազարագանձ» հանրամատչելի գրքում Հ. Հարությունյանը գրում է. «…տնտեսման օրենքը գործում է նան լեզվի մեջ…. Տնտեսման օրենքի գործադրումով խոսքը դառնում է սեղմ, համառոտ, խուսափում ենք ավելորդություններից, հասկանալի, արդեն հայտնի բառերի կրկնությունից ն դրանով խնայում ենք ժամանակ (խոսելիս), տեղ (գրելիս) …»6 Ո՞րն է տնտեսման սկզբունքի էությունը: Ամենասեղմ բացատրությամբ կարող ենք ասել հետնյալը: Մարդն իր ամեն մի գործունեության ընթացքում (ասենք, օրինակ, աշխատանք կատարելիս) ֆիզիկական ն մտավոր էներգիա է ծախսում ն ներքին մղումով գիտակցորեն թե ենթագիտակցորեն միշտ էլ ձգտում է իր ուժերի, էներգիայի (նան ժամանակի) սահմանափակման գնալ, խնայողություն անել, այսինքն` որքան հնարավոր է, քիչ էներգիա, եռանդ ծախսել` որոշակի արդյունքի հասնելու համար: Խոսքային գործունեությունն էլ բացառություն չի կազմում: Այն, ըստ լեզվական հաղորդակցման տեսության նվաճումների7, հոգեբանական, բնախոսական բարդ գործընթաց է, իրականանում է շնչառական ապարատի, հնչարտաբերական օրգանների որոշակի բնախոսական աշխատանքով, նան հիշողության գործադրմամբ: Խոսքային գործունեության ժամանակ մարդը ֆիզիկական ու նյարդային էներգիա է ծախսում: Եվ նույն բնական ներքին դրդմամբ աշխատում է որտեղ կարելի է ն որքան կարելի է խնայել, տնտեսել այդ էնեգիան` ասելիքն արտահայտելով քիչ լեզվանյութով, բայց միաժամանակ ձգտելով ապահովել իր ասելիքի հասկանալիությունն ու ըմբռնելիությունը խոսակցի կամ խոսակիցների համար:

Հր. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի համեմատությամբ 562 լեզուների, հ. V|, Երնան, 1971, էջ 414: Գ. Ջահուկյան, Լեզվաբանության պատմություն, հ. ||, Երնան, 1962, էջ 480, թ. ը. Ճշàóêÿí, Óíè8åքՇàëüíàÿ òåօքèÿ ÿ3Եêà, Խ., 1999, ст. 187. Հ. Հարությունյան, Հայոց լեզուն հազարագանձ, Երնան, 1989, էջ 237, 239: À.À.Ëåօíòüå8, 1Շèõօëèíã8èՇòèՎåՇêèå åäèíèւԵ è ïօքօշäåíèå քåՎå8օãօ 8ԵՇêà3Ե8àíèÿ, Խ., 1969.

Այդ տնտեսումը ն՛ բանավոր, ն՛ գրավոր ձնով հաղորդակցվելիս լինում է լեզվական միավորների արտահայտությա՛ն կողմի, այսինքն` նյութական կողմի հաշվին, բայց ո՛չ` բովանդակության: Տնտեսման սկզբունքը կամ օրենքը գործում է լեզվի բոլոր մակարդակների միավորների ոլորտներում: Արդեն Հր. Աճառյանից բերված քաղվածքում նշվեցին հնչյունական համակարգից բերված որոշ օրինակներ, ավելացնենք բառերի հնչակազմի արտառոց ամփոփումերի դասական դարձած օրինակներից` Եղիսաբեթից` Եղսիկ, Սաբեթ, Խաչատուրից` Չատի, Խեչո ն այլն: Մեր բակում երեխաները ֆուտբոլ խաղալիս (ի դեպ, աղջիկ թե տղա միասին են խաղում) միմյանց դիմում են անունների արտառոց կրճատումներով` Սամվելը` Սմո, Տաթնիկը` Տաթ, Գրիգորը`Գրիգ ն այլն: Նույնանման օրինակներ կարող ենք բերել ձնաբանական միավորներից: Պատճառական ածանց ունեցող բայերի անցյալ կատարյալի երկար (մերժելի) գործածությունների (հասկացրեցի, հասկացրեցիր, հասկացրեցինք ն այլն) փոխարեն կանոնական են ամփոփ ձները (հասկացրի, հասկացրինք ն այլն): Պիտի եղանակիչը բարբառներում գործածվում է տի, տ ն այլ կրճատ տարբերակներով: Նկատելի է, որ ժամանակակից երիտասարդ սերնդի բանավոր խոսքում հրամայական եղանակի եզակի թվի – ի՛ր վերջավորությունը հաճախ արտասանվում է ր-ի անկումով (օրինակ, գրի՛ր, խոսի՛ր, վազի՛ր կանոնական բառաձների փոխարեն գործածվում են գրի՛, խոսի՛, վազի՛ մերժելի ձները): Գրավոր խոսքում խնայողության սկզբունքով են բացատրվում ամբողջ բառերի, բառակապակցությունների համառոտագրությունները, բառերի փոխարինումները պայմանական զանազան նշաններով (օրինակ, լեզվաբանության մեջ վերածման իմաստը |»), հակադրության իմաստը | || ) նշաններով, մաթեմատիկական գործողությունները | Հ ), | - ), | 2 ), | : ) նշաններով, թվականների գրությունը թվանշաններով ն այլն): Բառային մակարդակից տնտեսման սկզբունքի կիրառման տիպիկ օրինակ են, հայտնի է, հապավումները, մանավանդ տառային հապավումները: Բառային շատ բաղադրություններ գոյացել ն գոյանում են «խտացման» ճանապարհով, օրինակ` սուր միտք ունեցող » սրամիտ, բարբառային բառերից` ինչ ցեղ (Հ տեսակ ) կապակցությունից` ինչխ, էն նման կապակցությունից` էմման ն այլն: Հայտնի է, որ բառային բազմիմաստությամբ քիչ միավորներով (բառերով) շատ հասկացություններ ենք արտահայտում: Այստեղ էլ խնայողության սկզբունքն է գործում: Այժմ անցնենք շարահյուսական մակարդակին:

Խնայողության կամ տնտեսման սկզբունքը գործում է ամենատարբեր կաղապարներով նախադասությունների խոսքային իրացումներում` խոսքի մեջ կոնկրետ կիրառված նախադասություններում: Ակադեմիական հրատարակությամբ լույս ընծայված «Ժամանակակից հայոց լեզու» գրքի 3-րդ հատորում կարդում ենք հետնյալ նախադասությունը. «Լեզուն միշտ ձգտում է սեղմության, ն այդ տենդենցի շնորհիվ նախադասության մեջ չի գործածվում այն, ինչ որ առանց գործածվելու հասկանալի է, ինչի գործածության անհրաժեշտություն չկա»8: Դրա լավագույն վկայությունն է, օրինակ, փոխանունությունը: Գիտենք, որ փոխանունությունն իր տարբեր դրսնորումներով ոճական, արտահայտչական արժեք ունեցող լեզվական իրողություն է, մանավանդ գեղարվեստական փոխանունությունը: Մեր խոսքը այստեղ (տնտեսման սկզբունքի հետ կապված) վերաբերում է հատկապես քերականական փոխանունությանը, երբ նախադասության մեջ լրացում-լրացյալ կապակցությունը «խտացվում է», հանդես է գալիս մեկ բառաձնով, այսինքն` ոչ գոյական բառը ժամանակավորապես նախադասության մեջ գործածվում է լրացյալ գոյականի իմաստը ներառած (ըստ որում ն՛ բառային, ն՛ քերականական իմաստները` հոլովական, թվային, առման, շարահյուսական պաշտոնի իմաստները)` առանց հաղորդվող բովանդակության լիարժեք ընկալման վրա ազդելու: Մեկ օրինակ` «Վաճառվում էին սպիտակ ն վարդագույն ծաղիկներ: Սպիտակները նախընտրեցի»: Փոխանակ ասելու «Սպիտակ ծաղիկները նախընտրեցի»` սեղմ ասում ենք. «Սպիտակները նախընտրեցի»: Դրանով նախադասությունը զերծ է լինում ավելորդ կրկնությունից, երկարաբանությունից (մի բառաձնով, այսինքն` խնայողաբար, արտահայտում ենք երկուսի իմաստը), ն խոսքը դառնում է ավելի սեղմ, դիպուկ, դյուրընթաց: Այդպես է նան փոխանուն սեռականի, փոխանուն գործիականի կամ բացառականի դեպքում. «Իմ գրավորը ստուգված է, Աննայինը (Հ Աննայի գրավորը)` դեռ ոչ»: «Բրնձով փլավն ավելի հաճելի է, քան հնդկաձավարովը»: «Քարից շենքը ավելի տաք է լինում, քան երկաթբետոնիցը»: Սակայն այստեղ պետք է նշենք, որ մեր խոսքը, այսինքն` տնտեսման սկզբունքի կիրառությունը, չի վերաբերում գոյականաբար այն գործածություններին, երբ, օրինակ, անորոշ դերբայն է առարկայացված կիրառվում. «Քայլելն առողջարար է»,կամ քանակական թվականն է նման կիրառությամբ հանդես գալիս. «Մեկը եր8

Ա.Գ.Աբրահամյան, Ն.Ա.Պառնասյան, Հ.Ա.Օհանյան, Խ.Գ.Բադիկյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ. 3, Երնան, 1976, էջ 456:

կուսից փոքր է»: Այլ է «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ. մեկը (Հ մի խնձորը)` ինձ, երկուսը (Հ երկու խնձորը)` քեզ»: Խնայողության սկզբունքը ավելի ցայտուն գործում է թերի նախադասություններում, երբ նախադասության խոսքային իրացումներում նրա կառուցվածքային, հաղորդվող բովանդակության համար անհրաժեշտ միավորներից մեկը կամ մյուսը (կամ մի քանիսը) բառային արտահայտուն չի ունենում, զեղչվում է , բայց որոշակիորեն մտածվում է: Նախադասության կառուցվածքային թերիությունը միայն արտահայտության պլանում է լինում, բովանդակության պլանում, խորքային առումով, այն թերի չէ: Զեղչումն իր գործոններն ու պայմաններն ունի: Այստեղ դրանց վրա շատ համառոտ կանգ առնենք: Նշենք միայն, որ հայ շարահյուսագիտության մեջ թերի նախադասությունների ձնավորման համար կարնորվում է հատկապես ոճական գործոնը9, իսկ խնայողության սկզբունքը, ճիշտ է, չի անտեսվել, բայց նրա դերը ընդամենը մեկ-երկու նախադասությամբ է ներկայացվել10: Մեր կարծիքով, զեղչման գործոնների մեջ հիմնականը խնայողության սկզբունքն է: Նախադասության անդամների զեղչման պայմաններն էլ տարաբնույթ են, ն ամեն մի անդամի զեղչումը հնարավոր է դառնում այդ պայմաններից մեկի կամ մյուսի առկայությամբ: Օրինակ, ժամանակակից հայերենում 1-ին ն 2-րդ դեմքերով ենթական զեղչվում է քերականական հիմունքով, որովհետն ստորոգումային հարաբերության մեջ ստորոգյալն իր քերականական ձնավորմամբ (դիմաթվային համաձայնությամբ) հուշում է, թե ո՛րն է կոնկրետ ենթական: Օրինակ «Գնացի» նախադասության համար հնարավոր ենթական ես-ն է. այն ավելորդ տեղը չենք նշում (խնայողություն ենք անում): Միայն երբ կամենում նք ենթական հատուկ շեշտել` հաղորդման մեջ ակտուալ դարձնելու համար, այն գործածում ենք. «Ե՛ս եմ այսօր հերթապահելու»: Նախադասության անդամների զեղչումը մեծ մասամբ խոսքաշարային կամ իրադրական հիմունքով է լինում: Օրինակ, ստորոգյալի զեղչումը (լրիվ կամ մասնակի) հենվում է խոսքաշարի վրա. «Աննան գնաց աշխատանքի, ես` տուն», մինչդեռ ենթակայի կամ ուղիղ խնդրի զեղչումը կարող է լինել իրադրական հիմունքով: Օրինակ, նայում ենք պատից կախված նկարին ն ասում.

Ս. Գյուլբուդաղյան, Ժամանակակից հայերենի շարահյուսություն, Երնան, 1987, էջ 236: Վ.Առաքելյան, Հայերենի շարահյուսություն, հ. Բ, Երնան, 1964, էջ 58, Ռ.Իշխանյան, Արդի հայերենի շարահյուսություն, Երնան, 1986, էջ 296, Հր. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Երնան, 1987, էջ 212:

- Հիանալի է (ենթկայով նշվող առարկան առկա է խոսքային իրադրության մեջ, զգայարանորեն ընկալվում է, ն ավելորդ է այն անվանապես նշելը): Կամ` ծրարը մեկնում ենք մեկին ն ասում. - Վերցրո՛ւ |ծրարը). քեզ է ուղարկված: Տնտեսման սկզբունքը առավելագույն չափով դրսնորվում է երկխոսություններում, երբ խոսողի ն խոսակցի նախադասությունները (երկխոսության բաղադրիչները) շղթայակցմամբ քերականական - իմաստային կապի մեջ են լինում.մեկի ասած նախադասությունը ամբողջությամբ կամ մի մասով խոսքաշարային հենք է լինում մյուսի նախադասության կառուցման համար, ն ստացվում է նախադասությունների առավելագույն փոխկախվածություն` նրանց բաղադրիչ անդամների` առավել մեծ չափով զեղչումներով, հաճախ նույնիսկ այն աստիճանի ծավալային սեղմությամբ` բառային «բեռնաթափությամբ», որ մի ամբողջ նախադասության փոխարեն նրա միայն մեկ անդամն է գործածվում խոսակցի խոսքում կամ պատասխանական «Այո՛» («Ո՛չ») բառ-նախադասությունը: Իհարկե, նման դեպքերում արտալեզվական հանգամանքները (խոսքային իրադրությունը) ն հարալեզվական միջոցների համակարգը (դիմախաղը, ձեռքերի կամ մատների շարժումները) օգնում են, որ նախադասություններից մնացած «բեկորները» երկխոսական շղթայակցման մեջ իմաստավոր լինեն, ն ասվածը հաղորդակից կողմի համար հասկանալի ու լիարժեք լինի: Բերենք օրինակ. - Ձեզանից ո՞վ է այդ օրը դեպքի վայրում եղել: - Գրիգորը: - Իսկ դո՞ւ: - Ո՛չ: - Ինչո՞ւ: - Աշխատանքի էի: Այլ օրինակ` Բժիշկը մատներով զննում է հիվանդի մարմնի այս կամ այն մասը, ն տեղի է ունենում հետնյալ խոսակցությունը. - Ցավո՞ւմ է: - Ոչ: - Իսկ հիմա՞: - Մի քիչ: Մի օրինակ էլ բերենք Կարնո բարբառի խոսվածքներից մեկում հրամայական նախադասության մի հետաքրքրական գործածությունից: Հաճախ, համապատասխան իրադրության պայմաններում, արգելական հրամայականի մի՛ մասնիկը գործածվում է ամ-

բողջ նախադասության փոխարեն: Փոխանակ ասելու` «Մի՛ անի էտ պանը», կարճ, փոքր-ինչ վրդովված, ասում են. «Մի’…»: Տնտեսման կամ խնայողության սկզբունքը դրսնորվում է նան նախադասության ձնավորման մեջ կառուցվածքային այլ իրողությունների հետ կապված: Հարկ է նշել, որ բանավոր ձնով հաղորդակցվելիս տնտեսման սկզբունքն ավելի գործուն է (ն դա իր պատճառներն ունի), մյուս կողմից` լեզվի տարբեր գործառական ոճերում նրա դերը նախադասության շարահյուսական կառուցվածքի ձնավորման մեջ նույն ընդգրկմամբ չի արտահայտվում (օրինակ, գիտական ոճում ավելի սահմանափակ է գործում, քան խոսակցականում): Հարկ է ավելացնել նան. որ նախադասության ձնավորման մեջ վերը նշված իրողությունները միայն տնտեսման սկզբունքով չպետք է մեկնաբանել. քիչ դեր չունի նան ոճաբանական սկզբունքը (խոսքը ավելի գեղեցիկ, կառուցիկ, արտահայտիչ ու ազդեցիկ դարձնելու մղումը):

:

Գ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Ժամանակակից հայերենի բառակազմագիտության մեջ ընդունված է առանձնացնել համադրական ն վերլուծական տիպեր, իսկ վերջինների մեջ` անվանական ն բայական բաղադրություններ: Պետք է նշել, որ եթե բայական վերլուծական կազմությունների դասակարգման ու նկարագրության տեսակետից հետազոտողները հիմնականում միասնական են, ապա նույնը չի կարելի ասել անվանական կազմությունների մասին, որոնց դասդասումներն ու խմբավորումները տարբեր հեղինակներ տարբեր կերպ են կատարում: Այդ տարբերությունները պայմանավորված են մասամբ լեզվական նյութի բազմակողմանի բնույթով, մասամբ հետազոտական սկզբունքներով, մասամբ էլ դասակարգման հիմքում ընկած հատկանիշների ընտրությամբ: Այս է պատճառը, որ միննույն լեզվական երնույթը ստանում է տարբեր մեկնաբանություններ: Տարբեր են նան ոչ բայական վերլուծական կազմությունների զանազան տեսակներին տրվող անվանումները: Այսպես, օրինակ՝ Մ.Աբեղյանը ն Գ.Սնակը չեն գործածում անվանական հարադրություն տերմինը, թեն բայերի համար կիրառում են հարադրական բայեր անվանումը՝ առանձնացնելով նրանց տարբեր տեսակները: Անվանական հարադրությունները Մ.Աբեղյանը միավորում է բաղհյուսականների մեջ, որտեղ առանձնացնում է 1. ու (ն) շաղկապով միացած՝ահ ու սարսափ, 2. առանց շաղկապի հարադրված՝ լռիկ-մնջիկ (նշենք ի դեպ, որ սրանց շարքում բերվում են նան անորոշ դերբայներով կազմված հարադրություններ՝ այրել-մրկել, ինչպես ն քիչ հետո՝ նան դրանց հոլովված ձները՝ գրել-կարդալու, գրել-կարդալուց, ցույց տալու համար, որ հոլովվում է միայն երկրորդ բաղադրիչը) ն 3. թվականների հարադրումով կազմված (քսան-երեսուն) տեսակները: Հարադրության մի տեսակ է համարվում նան կրկնությունը, որտեղ նույնպես խստորեն չեն սահմանազատված ոչ միայն անվանական ու բայական կազմությունները, այլն բայական կրկնավորների մեջ վերլուծական ու համադրական կառուցվածքները: Նշվում է, որ կրկնավոր բայերը «կազմվում են արմատի կրկնությամբ, իսկ հարադրական բայերի համար հարադիրն է կրկնվում»1: Նույնպիսի դասակարգում է կատարում ն Գ.Սնակը, այն տարբերությամբ, որ բաղհյուսականների մեջ ներառում է միայն շաղկապավոր կազ1

Մ.Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 183:

մությունները (թեն դրանց հոլովումը ներկայացնելիս բերում է անշաղկապ հարադրության երկու օրինակ՝ տուն տեղ, ուսուցիչ աշակերտ՝ բաղադրիչների անջատ գրությամբ), իսկ կրկնավորների մեջ քննում է միայն ուղղականաձն բաղադրիչների կրկնությունը: Այսպիսով, անվանական հարադրությունների մյուս տեսակները դուրս են մնում դասակարգումից, հետնաբար նան քննությունից: Ա.Մարգարյանը, առանց տարբերակման, որպես հոմանիշ տերմիններ կիրառում է վերլուծական ն հարադրական անվանումները, ուստի դրանք արտացոլվում են նան վերլուծական բարդությունների դասակարգման մեջ, այսինքն՝ բոլոր վերլուծական ձները կոչվում են հարադրություններ. «վերլուծական բարդությունները լինում են չորս տեսակ՝ ա) կրկնավոր հարադրություններ, բ) անվանական հարադրություններ, գ) բայական հարադրություններ, դ) բաղհյուսական հարադրություններ»2: Այսպիսով, վերլուծական բառակազմության արդյունքում ստացված բոլոր միավորները համարվում են նախ՝ բարդություններ, ապա՝ հարադրություններ, թեն ստեղծված են տարբեր եղանակներով (կրկնություն ն հարադրում): Մյուս կողմից, դրանք դիտվում են հավասար հարթության վրա, որի հետնանքով նույն խոսքիմասային հատկանիշն ունեցող միավորները մտնում են տարբեր խմբերի մեջ. մինչդեռ ն՛ կրկնավորները, ն՛ բաղհյուսականները, ըստ էության, անվանական բաղադրություններ են: Այս տեսակետից ավելի ճիշտ կլիներ նախ առանձնացնել անվանական ու բայական վերլուծական կազմություններ, ապա անվանականների մեջ՝ կրկնավորները, բուն հարադրություններն ու բաղհյուսականները: Այս հակասությունը թերնս զգացել է նան հեղինակը, քանի որ նյութի շարադրանքի մեջ իր նշած տեսակները քննում է այլ հաջորդականությամբ, քան տվել էր դասակարգման մեջ, այսինքն՝ նախ ներկայացնում է ոչ բայական կազմությունները, որոնք բաժանում է (Ա) կրկնավորների, (Բ) «անվանական հարադրությունների» ն (Գ) բաղհյուսականների, իսկ այնուհետն ներկայացնում է (Դ) բայական հարադրությունները: Կրկնավոր հարադրությունների մեջ առանձնացվում են անհնչյունափոխ կրկնավոր բարդություններ, հնչյունափոխված կրկնավոր բարդություններ ն նախդրավոր կրկնավոր բարդություններ: Ա.Սուքիասյանի դասագրքում վերլուծական կազմություններ են համարվում հարադրություններն ու կրկնավորները3, սակայն հետագա շարադրանքում դրանք ներկայացվում են չորս տեսակով՝

Ա.Մարգարյան, Ժամանակակից հայոց լեզու (Բառակազմություն, դարձվածաբանություն, բառարանագրություն), Եր., 1990, էջ 54: Ա.Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու (Հնչյունաբանություն, բառագիտություն, բառակազմություն), Եր., 1999, էջ 232:

1. Հարադրական բարդ բառեր կամ հարադրական բարդություններ (իրենց անվանական ու բայական ենթատեսակներով, ընդ որում անվանականների տակ խմբավորվում են ոչ բայական խոսքի մասերով կազմվածները՝ գոյականական, ածականական, մակբայական, թվականական, ինչպես նան շաղկապներով ու եղանակավորող բայերով կազմված հարադրությունները), 2. բաղհյուսական հարադրություններ, որոնց մեջ ներառվում են շաղկապներով կապակցված (ցան ու ցիր) ն անշաղկապ (հագած-կապած) տեսակները, ինչպես նան կատարվում են բաղադրիչների իմաստային խմբավորումներ, 3. կրկնավոր հարադրություններ կամ կրկնավոր հարադրական բարդություններ, որոնց մեջ կատարվում են խմբավորումներ ըստ բաղադրիչների խոսքիմասային պատկանելության ն ձնավորման ն 4. հատվածական բաղադրություններ՝ համադասական ն ստորադասական տեսակներով: Ա.Սուքիասյանի դասակարգման մեջ նույնպես հաշվի չի առնվում, որ կրկնավորները, բաղհյուսականները ն հատվածական բաղադրությունները իրականում անվանական են (ոչ բայական), իսկ բայականները կազմում են միայն 1-ին խմբի մի ենթատեսակը: Բացի այդ, թեն բաժանման առաջին աստիճանում առանձնացվում են հարադրություններն ու կրկնավորները, բայց հետագայում կրկնավորներն էլ կոչվում են հարադրական բարդություններ: 4-րդ խմբում առանձնացված «հատվածականները» մյուսներից տարբերվում են նրանով, որ կոչվում են ոչ թե բարդություններ, այլ բաղադրություններ: Բացի այդ, այստեղ հստակ չեն առանձնացվում վերլուծական ն համադրական կազմությունները ոչ ուղղագրական տեսակետից, ոչ էլ կազմության առանձնահատկություններով: Այստեղ են խմբավորված մի կողմից՝ հյուսիս-արնելյան, մյուս կողմից ուսումնա-մեթոդական ն բարոյաքաղաքական տիպի կազմությունները: Վերջին տեսակի բառերը (բարոյաքաղաքական) ընդհանրապես արդեն անցել են համադրական կառուցվածքների շարքը: Ավելի հստակ է «Ժամանակակից հայոց լեզու» ակադեմիական քերականության մեջ տրված դասակարգումը (Ս.էլոյան)4: Ամենից առաջ, բառակազմության եղանակները բաժանելով բառաբարդման ն ածանցման, Ս.էլոյանը բառաբարդման մեջ առանձնացնում է համադրական ն հարադրական բարդությունները, որոնց սահմանազատման հիմքը բաղադրիչների կցման եղանակն է: Հարադրական բարդություններն իրենց հերթին բաժանվում են անվանական ն բայական հարադրությունների: Այսպիսով, վերլու4

Վ.Դ.Առաքելյան, Ա.Հ.Խաչատրյան, Ս.Ա.էլոյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, հ. 1, Հնչյունաբանություն ն բառագիտություն, Եր. 1979:

ծական կազմությունների համար (հեղինակի տերմինով՝ համադրական) դասակարգման հիմք է ծառայում բաղադրիչների խոսքիմասային պատկանելությունը: Անվանական հարադրություններն ըստ բաղադրիչների միջն եղած շարահյուսական հարաբերությունների բաժանվում են համադասական ն ստորադասական խմբերի: Համադասականների մեջ առանձնացվում են երեք խումբ՝ ա. կրկնավոր հարադրություններ (խումբ-խումբ), բ. բաղհյուսական հարադրություններ, որոնք բաժանվում են շաղկապավոր (խաղ ու պար) ն անշաղկապ (գիշեր-ցերեկ) տեսակների ն գ. նոր տիպի համադասական հարադրություններ (գրական-գեղարվեստական): Ստորադասական անվանական հարադրությունների մեջ բերվում են դարձյալ «նոր տիպի» հարադրությունները՝ բայց գոյականական բաղադրիչներով (գրադարան-ընթերցարան), իսկ որպես առանձին խումբ ներկայացվում են թվական անուններով կազմված հարադրական բարդությունները (հազար ութ հարյուր յոթանասունվեց) : Ընդհանուր առմամբ, տրված դասակարգումը աչքի է ընկնում հետնողականությամբ, բայց որոշ ճշգրտումների կարիք ունի: Նախ՝ «նոր տիպի» անվանումը անորոշ է ն չի արտացոլում նշված կազմությունների կառուցվածքային առանձնահատկությունները: Բացի դրանից, նրանց մեջ ստորադասական ն համադասական տեսակների սահմանազատումը բավարար հիմքեր չունի, քանի որ դրանք միմյանցից սկզբունքորեն չեն տարբերվում, աղբյուր-հուշարձան կամ դոկտոր-պրոֆեսոր տիպի կազմություններում ավելի ճիշտ կլիներ երկու բաղադրիչներն էլ դիտել որպես համազոր անդամներ ն ոչ թե մեկը մյուսի լրացումը: Ինչ վերաբերում է թվական անուններով կազմված հարադրական բարդություններին, ապա այնքան էլ պարզ չէ, արդյո՞ք դրանք նույնպես ստորադասականների մեջ են զետեղված (նույն ենթավերնագրի տակ են, ավելի մանր տառատեսակով): Պետք է ասել, որ հարյուր մեկ տիպի բաղադրության անդամները նույնպես համադասական հարաբերության մեջ են («հարյուր ն մեկ»): Նույն ենթավերնագրի տակ բերված՝ իրար հաջորդող կամ մոտիկ թվականներով կազմված հինգ-վեց, յոթ-ութ տիպի բաղադրությունները, ըստ հեղինակի դասակարգման, ավելի ճիշտ կլիներ զետեղել անշաղկապ բաղհյուսական կազմությունների մեջ: Մեզ համար առավել ընդունելի է ակադ. է.Աղայանի դասակարգումը5, որին ն հիմնականում հետնել ենք մասնակի տարբերություններով ն լրացումներով՝ նկատի ունենալով մեր հետազոտության կոնկրետ նպատակը:

է.Աղայան, Ընդհանուր ն հայկական բառագիտություն, Եր., 1984, էջ 221-

244:

Հայերենի բաղադրյալ բառերը բաժանելով երեք խմբի՝ վերլուծական, համադրական ն հապավական, է.Աղայանը վերլուծականների մեջ առանձնացնում է չորս տեսակ՝ 1. հարադրական բաղադրություններ կամ հարադրություններ, 2. կրկնավոր բաղադրություններ կամ բառակրկնություններ, 3. կայուն բառակապակցություններ ն 4. հատվածական բաղադրություններ, այնուհետն ըստ բաղադրիչների խոսքիմասային պատկանելության ն կցման եղանակի յուրաքանչյուր խմբում առանձնացնում է ենթատեսակներ: Հարադրական բաղադրությունները բաժանվում են բայական ն անվանական խմբերի՝ իրենց ներքին ստորաբաժանումներով՝ բայականները բաժանվում են հարադրավոր բայերի (դուրս գալ) ն զուգորդական բայերի (ասել-խոսել), իսկ անվանականները՝ շաղկապական (թն ու թիկունք), հարակցական (գիշեր-ցերեկ) ն կապակցական (ոտից գլուխ) բաղադրությունների: Ինչպես տեսնում ենք, է.Աղայանը հրաժարվում է բաղհյուսական տերմինից, որով նախորդ հետազոտողները նկատի էին ունենում կամ միայն շաղկապական, կամ շաղկապական ն անշաղկապ (հարակցական) կառուցվածքները: Կրկնավոր բաղադրությունները ենթաբաժանվում են հարակցական (տեսակ-տեսակ), շաղկապական (մենք ու մենք) ն նախադրական (մերթ ընդ մերթ) տեսակների: Կայուն բառակապակցությունների մեջ առանձնացվում են բաղադրական (ուղիղ խնդիր) ն դարձվածային (կրակի կտոր) ենթատեսակները, իսկ հատվածականները (հայ-ռուսերեն) ներքին ստորաբաժանումներ չունեն: Ելնելով մեր հետազոտության նպատակից՝ ժամանակակից հայերենի բառակազմության վերլուծական տիպի մեջ մտնող կառուցվածքները դասակարգելիս մենք առաջին հերթին հաշվի ենք առնում բաղադրիչների խոսքիմասային պատկանելությունը՝ առանձնացնելով բայական ն անվանական կամ ոչ բայական կազմություններ: Վերջինների մեջ ներառում ենք ոչ միայն անուն խոսքի մասերով (գոյական, ածական, թվական), այլն դերանուններով, մակբայներով ն այլ «սպասարկու» խոսքի մասերով կազմվածները: Այսպիսով «անվանական վերլուծական կազմություններ» տերմինը պայմանականորեն կիրառում ենք ավելի լայն իմաստով՝ հակադրելով նշված կառուցվածքները բայական վերլուծական կազմություններին: Այնուհետն անվանական վերլուծական կազմությունների հետագա դասակարգումները կատարում ենք՝ հիմք ընդունելով բաղադրիչների կցման եղանակը: Ամենից առաջ պետք է նշենք, որ վերլուծական կազմությունների մեջ, ի տարբերություն է.Աղայանի, մենք չենք ներառում կայուն բառակապակցությունները, որոնք համարում ենք ավելի շատ շարահյուսական, քան բառակազմական կառույցներ: Բացի այդ, կայուն բառակապակցությունների մեջ

է.Աղայանը որպես առանձին տեսակ տարբերակում է դարձվածային միավորները, որոնց քննությունը նույնպես մենք դուրս ենք համարում մեր հետազոտության նպատակներից: Ընդհանրապես պետք է նշել, որ բառակապակցությունների ն դարձվածային արտահայտությունների տեղը լեզվական մակարդակների մեջ ն դրանք ուսումնասիրող լեզվաբանական բաժինների դիրքը լեզվաբանական գիտությունների շարքում մինչն օրս տարբեր մեկնաբանությունների տեղիք են տալիս ինչպես հայագետների, այնպես էլ օտար լեզվաբանների շրջանում: Մենք հակված ենք այդ միավորները չհամարել բուն բառակազմական (ըստ Ս.Աբրահամյանի տերմինաբանության՝ կաղապարային) գործընթացների արդյունք: Իրականում դրանք մեր կարծիքով միջանկյալ տեղ են գրավում շարահյուսական ն բառակազմական երնույթների շարքում ն առանձին քննության նյութ են կազմում: Այսպիսով, անվանական վերլուծական կազմություններից մեր քննության մեջ ընդգրկում ենք կրկնավորները, հարադրությունները ն հատվածական բաղադրությունները, ընդ որում վերջիններից ներառում ենք միայն այն կազմությունները (հայ-ռուսերեն, ռուս-թուրքական), որտեղ բաղադրիչների սերտաճում տեղի չի ունեցել ն բաղադրիչները պահպանել են իրենց ինքնուրույն բառային շեշտը: Սրանք բուն հատվածականներն են, քանի որ երկրորդ բաղադրիչի ածանցը հավասարապես վերաբերում է նան առաջինին, որը այստեղ հանդես է գալիս հատված հիմքի տեսքով, կամ, ավելի ճիշտ, հատվել է ածանցը. բաղադրիչների լրիվ ձները պետք է լինեին՝ հայերեն-ռուսերեն (բառարան), ռուսական-թուրքական (պատերազմ) ն այլն: Հատվածականների մեծագույն մասը (ինչպես՝ գիտահանրամատչելի, պատմաբանասիրական ն այլն) գրական արնելահայերենի զարգացման ներկա փուլում բաղադրիչների սերտաճումով ն առաջին բաղադրիչի ինքնուրույն շեշտի կորստով կամ թուլացումով անցել է համադրական բաղադրությունների շարքը: «Այսպիսով,- ինչպես նշում է է.Աղայանը,- բաղադրիչների ստորադասական ն համադասական հարաբերությամբ հատվածական վերլուծական բաղադրությունները վերածվում են բարդությունների ն որպես բուն հատվածական վերլուծական բաղադրություններ առայժմ մնում են միայն փոխադարձ հարաբերություն արտահայտողները (հայ-ռուսական, իտալա-հունական ... ն այլն)»6: Այնուհետն, նպատակահարմար չենք համարում հատվածական բաղադրությունները սահմանազատել որպես առանձին ինքնուրույն տեսակ, քանի որ մեր դասակարգման երկրորդ քայլի հիմ6

է.Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 244:

քում, ինչպես նշեցինք, ընկած է բաղադրիչների կցման եղանակը, իսկ ներքին ստորաբաժանումներն առանձնացվում են բաղադրիչների ձնավորման, նրանց խոսքիմասային պատկանելության, շարահյուսական հարաբերությունների ն կառուցվածքային ու իմաստային այլ հատկանինշների հիման վրա: Իսկ քանի որ հատվածական բաղադրությունների մեջ բաղադրիչների կցման եղանակը այնուամենայնիվ հարադրումն է (անկախ նրանից, թե բաղադրիչներն ինչ ձնավորում կունենան), դրանք ներառում ենք հարադրությունների մեջ` որպես մի ենթատեսակ: Այսինքն՝ վերջին հաշվով, անվանական վերլուծական կազմությունները ժամանակակից հայերենում առաջանում են բառակազմական երկու եղանակով՝ կրկնում ն հարադրում: Ըստ այդմ, որպես արդյունք, դրանք բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ կրկնավորների ն հարադրությունների: Կրկնավորների մեջ, հետնելով է.Աղայանին, առանձնացնում ենք հարակցական (մեծ-մեծ), շաղկապական (հազար ու հազար) ն նախադրական (դեմ առ դեմ) տեսակները, այն տարբերությամբ, որ վերջիններս ի տարբերություն է.Աղայանի, անվանում ենք նախդրական, քանի որ նախադրական անվանումը արտաքուստ կապված է թվում նախադրություն ն ոչ թե նախդիր տերմինի հետ: Այսպիսով, ժամանակակից հայերենի անվանական վերլուծական կազմությունների մեր դասակարգումը կունենա հետնյալ տեսքը. Անվանական վերլուծական կազմություններ Կրկնավորներ Հարադրություններ 1. Հարակցական 1. Հարակցական 2. Շաղկապական 2. Շաղկապական 3. Նախդրական 3. Առդրական 4. Հատվածական 5. Կապակցական Աղյուսակ 5 Բաղադրիչների հարադրությամբ կազմված անվանական վերլուծական բաղադրությունները բաժանում ենք հինգ տեսակի՝ հարակցական, շաղկապական, առդրական, հատվածական ն կապակցական՝ նկատի ունենալով բաղադրիչների կցման առանձահատկությունները:

Հ.ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԵՊԼՀ

ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԵՎ ՄԵՐԺԵԼԻ ԲԱՌԵՐ ՈՒ ԲԱՌԱՁԵՎԵՐ

Բառերի ձնային աղավաղումների պատճառները ամենատարբեր բնույթի կարող են լինել` բաղադրիչի հին իմաստի մթագնում, դրա հարանվան հետ շփոթում, բառի կազմության անգիտություն ն սրա հետնանքով` սխալագրություն, անուշադրության վրիպակ ն այլն: Նման կարգի թյուրըմբռնումների մի մասը, իրոք, հանգեցնում է իմաստափոխության, ն լեզվաբանական գրականության մեջ երնույթն այդպես էլ կոչվում է` «իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հետնանքով»: Բայց մի մասն էլ չի անցնում ձնային պարզ փոփոխությունից, ն դժվար է այն դիտարկել իբրն հիշյալ երնույթի դրսնորումներից: Ընդհանուրն այն է, որ գործ ունենք սխալ բառագործածությունների հետ, որոնք, թվում է, անվերապահորեն պիտի մերժվեին գրական լեզվի կողմից: Իսկապես էլ, մերժված օրինակները ավելին են, ինչպես, ասենք, հետնյալ զույգերում երկրորդները` լուսատտիկ - լուսատիտիկ, ճրագալույց - ճրագալույս, ծնեբեկ - ծնեփուկ (ձնեփուկ)ն այլն: Վերջինները բառարաններում կամ հղվում են ճիշտ ձներին, կամ նշվում իբրն ժողովրդախոսակցականի տարբերակ: Լինում են նան դեպքեր, «երբ այդ սխալներն ընդհանրանում են ն դրանով իսկ «օրինականում» դառնալով կանոնական իրակություններ»1: Այսպես, մոխրատտիկ (մոխրատտնիկ - տուտ, տտուն բաղադրիչներից), որ նշանակել է «մոխրոտ փեշերով` քղանցքով», հայտնի հեքիաթի մեկնաբանությամբ ընկալվել է իբրն «մոխիրի մեջ նստող», ն այդպես էլ` իբրն միակ գործածական ձն, ներառվել արդի հայերենի բառարանները: Ավելի հետաքրքիր է մազապուր բառի հետագա փոփոխությունը: Հասկանալի է, որ այն «ապուր»-ի հետ չէր կարող կապվել: Գրաբարում «ապրել» նշանակել է «ազատվել, պրծնել»: Ուրեմն, «մազ» ն «ապուր» («ապրել»-ի ուղիղ ձնը) բաղադիրչներով բառը ստացել է «մազից ազատվել, պրծնել» նշանակությունը: Եվ քանի որ բառի ներքին իմաստը չի փոխվում, դյուրին է ընթացել մազապուր - մազապուրծ ձնային` արտաքուստ աննշան

է. Աղայան, Ընդհանուր ն հայկական բառագիտություն, Եր., 1984, էջ 91:

փոփոխությունը: Այսինքն` երկրորդը ժամանակակից հայերենում ն՛ ձնով, ն՛ իմաստով գրավել է առաջինի տեղը: Բոլորովին այլ նախապատմություն է ունեցել ինքնահող բառը: Սա է. Աղայանի բացատրությամբ2 առաջացել է գրաբարյան այգողք-ից, որ կազմված է այգ ն ողբք բաղադրիչներից` բ-ի անկումով: Հետագայում բաղադրիչների իմաստային մթագնման հետնանքով այն ենթարկվել է արտասանական աղավաղման` այգողք - ինքնահող, ն ստացել «իր հողին այցելելը» նշանակությունը: Արդի հայերենում ինչպես այգողք-ը, այնպես էլ սրա նույնանիշ այգալաց-ը ըստ էության դուրս են մնացել համագործածական բառաշերտից3: Դրանք այլնս չեն հանդիպում գրական-գեղարվեստական, առավել նս` խոսակցական բառապաշարում (անցել են մաքուր հնաբանությունների շարքը), սակայն այդ բառերի իմաստը վաղուց ի վեր արտահայտվում է ինքնահող բառաձնով` դառնալով համագործածական: Հարց է ծագում. ինչո՞ւ է այդ ինքնահող-ը զրկված արդի հայերենի բառարաններում իր օրինական (առանց վերապահումների) տեղը գրավելու իրավունքից4: Կարծում ենք, որ բառս լիիրավ հիմունքով պիտի գրանցել արդի հայերենի բառարան2

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 88: Հատկանշական է, որ ԳԱ-ի բառարանը, որ բառերի նշանակությունների լուսաբանումը, որպես կանոն, տալիս է հեղինակային մեջբերումներով, այգողք-ի դեպքում (այն էլ` բրբռ. նշումով) դիմել է 19-րդ դարի հեղինակին` Ռ. Պատկանյանին, իսկ այգալաց-ի համար առհասարակ վկայակոչում չի արել (տե՛ս ԺՀԼԲԲ, 1969, հ.1, էջ 62-63): Ավելացնենք նան, որ այգողք-ի վերաբերյալ բրբռ. նշումը, որ արել են ակադեմիական ն Հ.Բարսեղյանի «Հայերեն ուղղագրական...» բառարանները` անկասկած հետնելով Ստ. Մալխասյանցի «Հայերեն բացատրական բառարանին», այնքան էլ միանշանակ չէ, քանի որ այն` իբրն գրաբարյան բառ, գրանցել է «Առձեռն բառարանը» (1865թ., էջ 55): Այս առումով թերնս առավել ընդունելին է. Աղայանի բառարանինն է, ուր բառս դրվել է առանց նման նշումի: Այսուհանդերձ, չանտեսենք, որ առանց բառաձնի փոփոխման` այգողք-ը առկա է Մուշի, Նոր Նախիջնանի, Սեբաստիայի բարբառներում (տե՛ս Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, 2001, հ. Ա, էջ 52): Այս դեպքում այգողք-ը (բարբառայի՛ն) շատ ավելի հեշտ է առաջացած համարել այգահողք-ից, որ գրանցված ենք տեսնում միայն Ստ. Մալխասյանցի բառարանում (հ. 1, էջ 74), որտեղ, ցավոք, բացակայում է որնէ հեղինակային վկայակոչում: Այն հիշատակվում է միայն է. Աղայանի բառարանում` սխ. («սխալ») նշումով հղված այգալաց-ին:

ներում, քանի որ այն ամբողջովին կորցրել է իր գրական զուգահեռները` այգողք-ն ու այգալաց-ը: Խնդրի հետ կապված տեղին է համեմատել որոշ բառերի գրական` մի կողմից ն մյուս կողմից` գրական-խոսակցական ու ժողովրդախոսակցական տարբերակների զուգահեռ կիրառությունները` ճանապարհ - ճամփա, երեկո - իրիկուն, այս - էս, եղբայրախպեր ն այլն: Սրանց երկրորդ ձները, որպես կանոն, այլնս չեն հղվում տե՛ս նշումով, այսինքն` արդարացիորեն չեն մերժվում արդի հայերենի այժմյան գրական նորմայի տեսանկյունից: Արդ, նույն մոտեցումը չպիտի՞ ունենանք հարթուկ-ել բառի վերաբերյալ (որը մերժված է գրական նորմայի հիման վրա): ճիշտ է, վերնում բերված զուգահեռների ն արդուկ - հարթուկ զույգի ներքին կապերը տարբեր բնույթի են, բայց դրանից հարցի էությունը չի փոխվում: Նշված բառաձների առաջացման ուղիներն են տարբեր, իսկ իրողությունը երկու դեպքում էլ նույնն է. դրանք գրական - խոսակցական կամ ժողովրդախոսակցական լեզվի հավասարազոր միավորներ են: Նրանցով կազմված նոր բառերը` ճամփաբաժան, ճամփեզր, իրիկնահաց, իրիկնահով ն այլն, բնականաբար, առավել նս հեռու են զուտ խոսակցական բառաձեվեր համարվելուց: Իսկ դրանցով կազմված դարձվածքներից մի քանիսը առհասարակ չունեն իրենց գրական զուգահեռները: Այս դեպքում էլ չենք կարող անտեսել գլուխ հարթուկել արտահայտությունը: Ուստի թվում է` հարթուկ(ել)-ը բառարանները պիտի գրանցեն առանց տե՛ս նշումի5: Վերջին 2-3 տասնամյակներում մեր գեղարվեստական գրականության մեջ կարծես հաստատորեն հայտնվել է խումհար բառաձնը` դուրս մղելով իր իսկականին` խումար-ին: Բառս մեր լեզվում երկու հիմնական նշանակությամբ է գործածվել` 1. «Փոքրինչ շիլ, բայց անուշ հայացքով» («Աչքդ խումար, ունքդ կամար, անուշիկ յար ջան» - Շերամ), 2. «Հարբածությունը դեռնս չանցած, զարթխում»: Վերջին նշանակությամբ գործածությունը սովորական է անցյալի կամ նորօրյա դասական գրողների կողմից («Ծերանում ենք, Պարո՛ւյր Սնակ, Ծերանում ենք սիրելիս.- Մե՛կ օր խմում Եվ երկո՛ւ օր արդեն խումար ենք ընկնում»): Անցյալ դարի 70-ական թվականներից խումար-ը (որ փոխառված է արաբերենից) իր այդ երկրորդ նշանակությամբ կապելով խում «խմելը» բառի հետ` դարձրել են խումհար, իբրն թե`

Ա.Սուքիասյանի «Հայոց լեզվի հոմանիշների բառարանը» մի տեղ (էջ 94) այն գրանցում է բրբ. («բարբառային») նշումով, մի այլ տեղ (էջ 378)` առանց որնիցե նշումի:

«խմելուց զարկված, հարվածված» (հմմտ.` արնահար, հողմահար ն այլն): Երնույթը լեզվաբանության տեսանկյունից դիտարկվել է6 իբրն «իմաստափոխություն թյուրըմբռնման հետնանքով», որ, ինքնին հասկանալի է, ենթակա է մերժման: Սակայն մի բան է, երբ թյուրըմբռնումը պատահում է մի երրորդական-չորրորդական ստեղծագործության մեջ7, ն բոլորովին այլ է, երբ այն մի առաջնակարգ գրողի, այս դեպքում` Հրանտ Մաթնոսյանի կողմից է կատարվում, ըստ երնույթին, որոշակի միտումնավորությամբ8: Անշուշտ, դա էլ, թեկուզ ն նշանավոր արձակագրի կողմից սխալ բառագործածությունը, դեռնս պայման չէ անվերապահորեն ընդունելու վերափոխված նոր բառաձնը, մանավանդ որ իմաստային վերափոխման պարագա ի հայտ չի եկել. կարելի է համարել տեքստում սպրդած պարզ վրիպակ ն վերջակետ դնել: Բայց իրողությունը, ասես, էականորեն փոխվում է մի յուրօրինակ «դիպվածով». դա այն է, որ «խումհար» նոր բառաձնով Հր. Մաթնոսյանը արդեն իբրն վերնագիր է գործածել իր նշանավոր վիպակներից մեկի համար, որն առաջ, ի դեպ, կրում էր այլ, գուցե ն առավել խոսուն վերնագիր` «Կենդանին ն մեռյալը»9: Ահա ն, հատկապես գրական շրջանակներում, խումհար-ը, շնորհիվ հենց վավերական գրողի ստեղծագործության, տարանջատվելով խումար-ի` բացարձակապես նույն իմաստն ունեցող ընկալումից, առանձնանում է իբրն ինքնուրույն բառ, ինչն էլ, կարծում եմ, պարտադրում է բառարանային գրանցման օրինական իրավունք վերապահել նրան10: Ցարդ խոսվում էր այն բառերի մասին, որոնք տարբեր պատճառներով կա՛մ բոլորովին դուրս են մնացել բառարանները ներառվելուց, կա՛մ պարզապես համարվել են մերժելի տարբերակներ ն որոնք, սակայն, առանց վերապահությունների արդար կլինի դասել «օրինական» բառերի շարքում:

Տե՛ս է.Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 90: Տե՛ս, օրինակ, «Սովետական գրականություն» ամսագիր, 1977, հ.3, էջ 54: Հր.Մաթնոսյանի «հիմնական» խմբագիրը` Ֆ.Մելոյանը, ինձ հետ ունեցած զրույցում աներկբայորեն հավաստում է, որ գրողը արտակարգ բծախնդիր էր այս կամ այն բառի ստուգության վերաբերյալ: Տե՛ս Հր.Մաթնոսյանի երկու տարբեր ժողովածուները` «Ծառերը», 1978թ., ն Երկեր 2 հատորով, հ.2, 1985թ.: Նշենք, որ «խումհար»-ով արդեն նոր բառակապակցություններ են հայտնվել մամուլում, ինչը ն արձանագրել է Ս.էլոյանի «Արդի հայերենի նորաբանությունների բառարանը», 2002թ., էջ 218` «խումհարաթող»:

Հիմա մի քանի խոսք այն բառերի ու բառաձների մասին, որոնք, անվերապահորեն մերժելի են, ն մասնագետների պարտքն է բծախնդիր ու անհանդուրժող լինել լեզվական մեղանչումների հանդեպ: Խոսքը այն մասին չէ, թե ինչքան շատ ու շատ աղավաղումների ենք հանդիպում մեր տպագիր կամ եթերային խոսքում: Սա երնույթի թեկուզ ոչ երկրորդական, բայց քննարկման այլ հարթություն պահանջող կողմն է: Այսուհանդերձ, մի անգամ նս մատնանշենք լեզվականքերականական այն պնդերես շեղումներից մեկը, որը մասնագիտական կամ ոչ մասնագիտական ոլորտների սահմաններ այլնս չի ճանաչում ն որը ընդհանրանալու, ուստի ն` օրինականալու միտում ունի: Դա ացն, եցն, ցն ածանց (կամ իր կազմում նման հնչյունախումբ) ունեցող բայերի անցյալ կատարյալի խոնարհման ձների սխալ կազմությունների, հիրավի, աննախադեպ չափերի հասնող երնույթն է` ներկայացրեցինք, վախեցրեցիր, փախցրեցի, հասկացրեցին, այլն` հարցրեցի, վերցրեցի... Այս ավելորդ` սխալ եց-ից ոչ մի կերպ չեն ազատվում ոչ միայն մեր հեռուստահաղորդավարներն ու թերթերի խմբագիրները (թեն քիչ չի ասվել ու գրվել դրա մասին), այլն որքան էլ զարմանալի է, համբավավոր գրողներն ու տիտղոսավոր գրագետ-գիտնականները: Բայց դժվարալուծելի այս խնդիրը առայժմ մի կողմ թողնենք: Դառնանք նորից մեր նեղ ոլորտներին` ասելու, որ հատկապես մասնագիտական գրականության մեջ` լինի դասագիրք թե ձեռնարկ, բառարան թե գիտական հետազոտություն, պետք է բացառվեն ոչ տպագրական բնույթի ամեն տեսակ վրիպումները: Պատշաճ բծախնդրություն ցուցաբերելիս հազիվ թե ուսումնական ձեռնարկում (այն էլ` ապագա թարգմանիչ պատրաստող) այսպիսի աղճատումներ մնային. «միասին աշխատել ի հօգուտ անվտանգության Հայաստանում»11: Բացի ընդգծված քերականական սխալից` շարադրանքն էլ հայերեն չէ: Կամ` ինչո՞ւ Տ.Պալյանի «Արդի հայերենի սակավադեպ բառերի առձեռն բացատրական բառարանում» (2004թ., էջ 43) պիտի հայտնվեր ոչ թե «սակավադեպ». այլ առհասարակ անգո լախոր-ը, որ ըստ բացատրության` «մտրակ, մահակ, գավազան» է նշանակում, ինչն էլ պարզ հուշում է, որ այդ չեղած «լախորը» ընդամենը լախտ-ի փոխարեն է հայտնվել: Եթե սրանք, ի վերջո, պարզ թափթփվածության հետնանք են, ապա շատ ավելի խիստ պետք է դատել միանգամայն գիտակից

«Թարգմանչի հմտությունների զարգացում», (ընդհ. ղեկ.` պրոֆ. Մ.Արարատյան), մաս 1-ին, Եր., 1999, էջ 94:

վերաբերմունքով արված այն շեղումների պարագայում, որոնք արդյունք են կա՛մ հորինված տեսությունների ու որոշումների12, կա՛մ պարզապես քերականական սովորական կանոնների չիմացության13: Այս մռայլ ու, ցավոք, անծայր հետնախորքից միանգամայն դուրս է մի զարմանալի թյուրատեսություն` կապված գրաբարից փոխանցված հանրահայտ սրբություն սրբոց դարձվածքի հետ: Արտառոցն այն է, որ այս արտահայտության սխալ տարբերակը` «սրբության սրբոց», տեղ է գտել մի քանի, այն էլ` շա՛տ հեղինակավոր բառարաններում14: Սա, իսկապես, պարադոքսալ իրողություն է, մանավանդ որ դրանց նախորդող հայագիտական գրքերը այդպիսի թյուրիմացության առիթ չեն տալիս15: Ուստի դժվար է որնէ այլ բացատրու12 Մի նորահայտ բառարանի հեղինակը, օրինակ, պնդում է, թե տերմինաբանական կոմիտեի ինչ-որ (իրականում` չեղած) որոշման հիմունքով այսուհետն պիտի գրել` կռճտել, կռճտյուն, կռճտացնել..., թե

այցետոմս - այցատոմս, անտեղյակություն - անտեղեկություն, մռթմռթալ մրթմրթալ, կռտել - կրտել զուգաձնություններից ճիշտ են միայն

առաջինները, ն այլն ն այլն (Փ, Մեյթիխանյան, Հայերենի ուղղագրական նոր բառարան, 2005թ.): Արդեն ո՛րերորդ տարին է, դպրոցներին է հրամցվում Լ. Միրզոյանի «Գրպանի ուղղագրական բառարանը» (2003թ.): Ըստ այս բառարանուղեցույցի` դպրոցականը պիտի իրար հակադրի «փռփռացնելը» ն «փրփրացնելը», «կռապաշտը» ն «կրապաշտը» (՞), պիտի սերտի ոսկեվան, այգեվան չեղած բառերը, պիտի արտասանի «էլեկտրոէներգիա», բայց գրի ա-ով..., ն էլի նման գյուտարարություններ: Դրանք են` Ա. Ղարիբյան, Ռուս-հայերեն բառարան, Ե., 1968, էջ 1080 (անփոփոխ` մյուս երկու հրատարակություններում): Հ. Բարսեղյան, Հայերեն ուղղագրական-ուղղախոսական, տերմինաբանական բառարան, Ե., 1973, էջ 852: Ա. Սուքիասյան, Ս. Գալստյան, Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան, Ե., 1975, էջ 357: Հեղ. կոլեկտիվ, Ռուսհայերեն դարձվածաբանական բառարան, Ե., 1975, էջ 455: է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Ե., 1976, էջ 1340: Այլն` Հ. Հակոբյան, Ե. Տեր-Անտոնյանց, Ռուսհայերեն դպրոցական դարձվածաբանական բառարան, Ե., 1986, էջ 280: Ա. Պապոյան, Պ. Սնակի աշխատությունների ն թարգմանությունների բառարան,Ե.:1986, էջ 472: Խ . Բադիկյան , Ուսումնական դարձվածաբանական բառարան, Ե., 2002,էջ 640 (սխալ ձևը մեջ բերված օրինակում է ) ն այլն: Տպագիր մամուլում այդ սխալի կրկնությունը, բնականաբար, անընդհատ է: Պարզապես անհետաքրքիր չէ նկատել, որ Ստ. Մալխասյանցի «Հայերեն բացատրական բառարանը» (1945թ. հ.4, էջ 277) հիշատակում է լոկ «սրբութիւն սրբութեանց» (ոչ թե` «սրբոց») տարբերակը, իսկ Հ. Դաղբաշյանի «Լիակատար բառարանը» (Թիֆլիս, 1906թ., էջ 1005),

թյուն գտնել, քան այն, որ ընդամենը վրիպանքի մեխանիկական փոխանցումներ են եղել: Այս ամենի հեռապատկերում առանձնանում է բառարանային բոլոր կանոններով գրանցված մի «բառ», որն իրականում գոյություն չի ունեցել ն չի գործածվել որնէ հեղինակի կողմից: Դա «լախուրտ» բառն է: Այն առաջին անգամ գրանցվել է ԳԱ լեզվի ինստիտուտի «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանում» (1972թ., հ.2, էջ 371) ն ունի հետնյալ բացատրությունն ու վկայակոչումը. «Լախուրտ, (պատմ.) Զենքի մի տեսակ: Անոնցմե կառնե ճողանը16, ն սաղավարտը, ն լախուրտը, ն նիզակը, ն սուրը (ԴՎ)»: Իրականում Դանիել Վարուժանը այսպիսի բառ չի գործածել (ն չէր էլ կարող գործածել): Վարուժանյան այդ տողը առնված է նրա «Հերոսը» հրապարակախոսական ելույթից, որի գրեթե անվթար տպագրության17, այն է` Երկերի ակադեմիական հրատարակության մեջ (1987, հ. 3, էջ 117) մեզ հետաքրքրող «լախուրտ»-ի փոխարեն լախուր 18 է: Ակադեմիական բառարանի 2-րդ հատորի կազմող Վարագ Առաքելյանը հապա որտեղի՞ց է քաղել այս տողը` չեղած «լախուրտով» հանդերձ: Անկասկած, իր ժամանակվա միակ հրատարակությունից` 1946-ին Երնանում լույս տեսած Վարուժանի Երկերից (էջ 364-365): Հենց ա՛յս հրատարակության մեջ19 է լույս աշխարհ եկել չարաբաստիկ լախուրտ-ը, որն էլ, կասկածի տեղիք չտալով, ակադեմիական բառարանում առոք-փառոք տեղավորվելուց հետո մուտք է գործել է. Աղայանի բառարանը` արդեն առանց հեղինա-

ինչպես նան «Առձեռն բառարանը» (Վենետիկ, 1865թ., էջ 74) ընդհակառակը, միայն` «սրբութիւն սրբոց»: Վրիպակ է, պետք է լինի` ճոշան «լանջապանակ, կրծքի զրահ»: «Հերոսը» առաջին անգամ տպագրվել է 1909-ին Պոլսում լույս տեսնող «Ազդակ» շաբաթաթերթի 37-րդ համարում Լախուր-ը, որ նույն նեխուր-ն է, անկասկած, անպատեհ է զենք ու զինահանդերձ անվանող «լանջապանակի», «նիզակի» ու մյուսների շարքում. ուստի` վրիպակ է: (Հավանականը լախտ-ն է, որ հենց առաջին հրապարակման` «Ազդակի» մեջ անուշադրությամբ լախուր է դարձել: Այդ ժողովածուում (կազմող` Ա. Տարոնցի) զետեղված «Հերոսի» տեքստում տեղ գտած բազում աղավաղումների (այդ թվում` «լախուրտի») մասին տե՛ս մեր հրապարակումը` «Ինչպես ենք տպագրում դասականներին», ԳԹ, 1.4.2005թ.:

կային վկայակոչման (տե՛ս էջ 512) ապա ն իրավունք ձեռք բերել` սողոսկելու ցանկացած բառարան20: Միով բանիվ, լախուրտ-ը` իբրն ապօրինի ծնունդ, անվավեր պիտի ճանաչվի, այն այլնս չի կարող հետայսու հանգըրվանել լույս տեսնող բառարաններում:

:

Տե՛ս, օրինակ, Ռ.Սաքապետոյան, Արնմտահայերեն - արնելահայերեն ուղղախոսական - բացատրական բառարան, Եր., 2000թ., էջ 99:

Ռ.ԹՈԽՄԱԽՅԱÜ

ԵՐՊԼՀ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Հայերենի հնչույթաբանության մի քանի բնորոշ հարցերին անդրադառնալու նպատակով անհրաժեշտ է ներկայացնել որոշ պարզաբանումներ: Նախ հնչույթի ըմբռնման մասին: Առաջին հերթին խոսքը գնում է հնչույթի ինչպես վերացական, այնպես էլ ֆիզիկական հատկանիշների գոյության մասին : Հնչույթի ամեն մի վերացական հատկանիշ իր մեջ ներառնում է որոշակի կոնկրետ ֆիզիկական հատկություններ:Այս առումով պետք է ընդունելի համարել Լենինգրադյան դպրոցի տեսակետը հնչույթի ինքնավար գոյության մասին: Հնչույթը ինքնին արտասանելի ն ընկալելի միավոր է: Այն չի պայմանավորված ձնույթով, այլ իրենով են ձնավորվում ձնույթները: Թեն հնչույթները իրացվում են բառերի հակադրական զույգերում, որոնք կարող են լինել ինչպես նվազագույն հակադրական, այնպես էլ հեռավոր,սակայն հետագայում ձեռք են բերում առանձին, ինքնավար գոյություն այդ լեզուն կրողների գիտակցության մեջ:Եթե համեմատություն անցկացնենք գույների հետ, ապա կարող ենք ասել, որ կարմիր կամ կանաչ գույնը գոյություն չունի,քանի որ բազմաթիվ են այն երանգները, որոնք կարող են դիտարկվել մեկ գույնի սահմաններում: Նույնը ն հնչույթը: Այն ունի դրսնորման բազմաթիվ տարբերակներ, սակայն մնում է մեկ հնչույթի ոլորտում: Իհարկե. երբեմն հնչույթների (ինչպես ն գույների) էական տարբերակիչ հատկանիշների չեզոքացում կարող է նկատվել, սակայն լեզվակիրը այն հատկացնում է այս կամ այն հնչույթին (կամ գույնին), որը այս դեպքում լեզվակրի սուբյեկտիվ զգացողության արդյունք է ն չկա ու չի կարող լինել որնէ միջանկյալ օղակ կամ հնչույթ: Հնչույթի ըմբռնման խիստ ինքնատիպ լուծում է տալիս ակադեմիկոս Գ. Ջահուկյանը: Խոսելով լեզու-խոսք հակադրության մասին նա առաջ է քաշում այն դրույթը, թե չկան առանձին խոսքային կամ լեզվական վիճակներ, այլ իրականում գոյություն ունեն լեզուխոսք-լեզու-խոսք անցումներ: Հենց նման ըմբռնումն է որ միմյանցից չի տարանջատում հնչյունական ն հնչույթային մակարդակները. այլ տեսնում է նրանցում փոխադարձ պայմանավորվածություն ն ներթափանցումներ: Երբ խոսում ենք հնչույթի ինքնավար գոյության մասին, ապա նկատի ունենք, որ լեզվակիրը ունի իր խոսքային համակարգում առկա բոլոր հնչույթները ինչպես զուտ վերացական, այնպես էլ ֆի137

զիկական առումով: Այսինքն համակարգի ցանկացած միավոր իրացվում է ձայնի ֆիզիկական տատանումների իրեն հատուկ պարամետրերով /սահմաններով/, որոնք ընկալելի են հանրության բոլոր ներկայացուցիչների կողմից ն պայմանավորում են նվազագույն հակադրական զույգերի գիտակցումը: ճիշտ է առանձին անհատների արտաբերության ժամանակ կարող են դիտարկվել այդ հնչույթների հիմնական արտաբերական տարբերակից մասնակիորեն զանազանվող տատանումներ, որոնք սակայն չեն խախտում համակարգը, այլապես կդիտարկվեն որպես ատասանական շեղումներ կամ պարզապես սխալներ: Ինքնին չլինելով իմաստակիր հնչույթները ծառայում են լեզվի նվազագույն իմաստակիր միավորների տարբերակմանը նվազագույն հակադրական զույգերի միջոցով: Ընդունված է կարծել, որ հնչույթի գոյությունը տվյալ լեզվում հավաստի է բառային մակարդակում առնվազն մեկ հակադրական զույգի առկայության պայմաններում: Հայտնի է, որ հնչույթների քանակը փոխվում է լեզվից լեզու, այլն արտաբերական համանման կամ մոտ պայմաններում ձնավորվող կազմությունները առանձին լեզուներում բաշխվում են տարբեր հնչույթների վրա: Շչերբան գրում էր, որ ոչ մի լեզվի ա նման չէ մյուս լեզվի ա-ի: Հայերենի հնչյունաբանությանը նվիրված աշխատանքներում երբեմն յ բաղաձայնին տրվոմ է յ կիսաձայն անվանումը: Թերնս այս անվանումը նկատի ունի այն , որ յ բաղաձայնը գրականում հանդես է գալիս հիմնականում ձայնավորական շրջապատում: Նման անվանումը կամ յ բաղաձայնի առանձնացումը նպատակահարմար չէ, քանի որ այս դեպքում մենք բաղաձայնական համակարգը բաժանում ենք ոչ թե երկանդամ հակադրության՝ բաղաձայն-ձայնավոր այլ եռանդամ՝ բաղաձայն-կիսաձայն-ձայնավոր: Կարելի է իհարկե բաղաձայնական ենթահամակարգը բաժանել երկու մասի՝ բաղաձայն-ձայնորդ, հաշվի առնելով վերջիններիս այն դերը ինչ նրանք հանդես են բերում առանձին լեզուներում` երբեմն դրսնորելով վանկակազմիչ հատկանիշներ, սակայն հայերենում այս գործառույթով ձայնորդները հանդես չեն գալիս ն յ-ն նրանց թվում նույպես չի առանձնանում իր հատուկ գործառությամբ: Քանի որ չենք առանձնացնում յ –ն որպես կիսաձայն, գտնում ենք, որ կարելի է խուսափել նան երկհնչյուն հասկացությունից, ինչը նկատի ունի ձայնավոր յ բաղաձայն կապակցությունը:, որը անվանում են երկհնչյուն: Կարելի է իհարկե հայերենի հնչաշղթայում դիտարկել երկհնչյուններ, որպես երկու հնչյունների հաջորդականություններ, սակայն այս դեպքում երկհնչյուն են ցանկացած հնչյունների հաջորդականությունները, թերնս մեկ վանկի սահմաններում: Հայտնի է, որ հայերենը չունի երկբարբառներ, այսինքն եր138

կու ձայնավորների հաջորդական կապակցություններ. որոնք դիտարկվեին մեկ վանկի սահմանում, ընդ որում ձայնավորներից մեկը պետք է հանդես գար որպես ոչ վանկարար: Փաստորեն երկհընչյուն հասկացությունը գալիս է փոխարինելու երկբարբառակերպին կամ դիֆտոնգոիդին: Հնչյունաբանական աշխատանքներում երբեմն կիրառվում է կիսավանկ արտահայտությունը, այն դեպքերում, երբ վանկում հանդես է գալիս ը ձայնավորը: Իհարկե ը-ն ձայնավորական համակարգում հայտնի է, որպես արտաբերությամբ թույլ ձայնավոր, որը առավելագույնս ենթակա է հնչյունափոխության, սակայն բոլոր դեպքերում, երբ այն գործառում է ՝պահպանում է իր վանկակազմիչ հատկությունը, ն չի կարելի խոսել կես վանկի մասին: Այլապես արտաբերության նվազագույն միավոր պետք է ընդունել կիսավանկը ն ոչ թե վանկը: Մյուս կողմից նման մոտեցումը դուռ է բացում ը-ն ձայնավորական համակարգի լիակատար անդամ չհամարելուն, այն դիտարկելու որպես որնէ ձայնավորի արտասանական տարբերակ, որը ինքնին հայերենին խորթ, մերժելի տեսակետ է ն չի ապացուցվում հայերենի փաստերով: Դեռնս հնչյունաբանության դասընթացներում մնում է այն տեսակետը, որ բաղաձայններն ըստ կազմության/ կամ բաղադրության/ լինում են պարզ ն բարդ: Նման բաժանումը նկատի ունի հնչյունների արտաբերության ժամանակ ձնավորվող հնչարտաբերությունը՝ հավանորեն կազմավորման տեղի փոփոխությունը արտաբերության սկզբից ելքին անցնելու ընթացքում: Հայտնի է, որ հնչյունների կազմավորման մեջ կարելի է առանձնացնել երեք փուլ՝ սկիզբ/ելման/ , կացք /հաստատման/ ն ավարտի/ելք/: Այս փուլերի հնչարտաբերական գործընթացները բնականաբար չունեն նույնական պատկերներ՝ հատկապես բոլոր այն հնչույթների իրացման ժամանակ, երբ արտաբերական օրգաններում հնչույթի կազմավորման տեղը տեղաշարժվում է Այսպես է հայերենի հպաշփականների՝ /պայթաշփականների/ դեպքում, երբ հնչույթի կազմավորման սկիզբը կամ առաջին փուլը համընկնում է հպական բաղաձայնին բնորոշ տեղայնացմամբ, մինչդեռ կացքից հետո այն սահուն անցմամբ ունենում է շփականին բնորոշ տեղայնացում: Այսինքն հնչյունի ձայնաբանական պատկերը միատարր չէ: Բայց եթե նկատի ունենանք հնչյունական համակարգի ցանկացած միավորի/՝նույնիսկ ձայնավորի /պատկերը , ապա այն չունի միատարրություն կամ նույնականություն հնչման տարբեր հատույթներում: Միաժամանակ, որքան էլ դիտարկենք հնչյունական ձայնաբանական պատկերները , չպետք է մոռանալ, որ խոսքը գնում է հնչյունական այն պատկերների մասին, որոնք խոսքում ծառայում են ի139

մաստների տարբերակմանը, որպես իմաստների նվազագույն հակադրական միավորներ/ այն է հնչույթներ/: Իսկ այս պարագայում պայտը ն փայտը իրար հակադրվում են, որպես նվազագույն հակադրական զույգ , ուր հակադրվում են ոչ թե պարզ ն բարդ հնչույթները, այլ երկու հնչույթներ իրենց բնորոշ մեկ հակադրական հատկությամբ /շփականություն - ոչ շփականություն/՝ նշույթակիր անդամը փ-ն է: Այսպիսով բաղաձայնական համակարգում պարզ ն բարդ հնչյունների /իմա հնչույթների/ տարբերակումը չի արդարացվում ոչ հնչյունաբանորեն, ոչ հնչույթաբանորեն: Բարդ համարվող հնչույթները երկու պարզ հնչյունների ոչ քիմիական ն ոչ էլ մեխանիկական միացումներ չեն:/Ծառը՝ տառի ու սառի գումար չէ/: Սրանց բարդությունը պայմանավորված է հնչույթի կազմավորման երկրորդ փուլում՝ կացքում արտաբերական դիրքի փոփոխությամբ, երբ հպումին անմիջապես հաջորդում է շփումը, որի հետնանքով հնչման սկզբի ն ավարտի ձայնաբանական պատկերները նույնական չեն: Ձայնաբանական պատկերի մասերը չունեն առանձին հնչույթաբանական միավորներ լինելու հատկանիշներ: Այս հնչույթների տնողությունը չի գերազանցում բաղաձայնական համակարգի մեջ մտնող մյուս հնչույթների տնողության միջին ցուցանիշները: Սովորաբար գրականության մեջ բերվում է Գ.Սնակի կողմից օգտագործվող այն օրինակը, ըստ որի սեփական բառը ստացվել է սեպուհական բառից, սկզբից ու ձայնավորի սղմամբ ն հետո պհ կապակցությունը փ-ի վերածվելու միջոցով: Այն, որ նման հնչյունափոխություն հնարավոր է նկատել հայերենում առարկելի չէ, սակայն սա ոչ թե այս կապակցության հնչյունական միացության, այլ փոխարինման արդյունք է: Ընդունելի չէ նան տատանել ն սասանել բառերը համարել ծածանել բառի տարալուծումից առաջացած միավորներ: Նկատենք նան, որ պայթաշփականությունը հայերենի հնչույթային առանձին տարբերակիչ հատկանիշ էր դիտարկում ակ. է.Աղայանը ն սա իրոք ընդունելի է:: Այսպես Լոռվա խոսվածքում ունենք թհենց բառը, որտեղ իրար կողք կողքի հանդես եկող հնչական միավորները իրար հակադրվում են պայթաշփականություն ն շփականություն հատկանիշներով:

:

Լ.ԱՎԱԳՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ՀԱԿԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈճԱԿԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ ՋԻՎԱՆՈՒ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

Հակադրությունը գեղարվեստական խոսքում կիրառվող շարահյուսական այնպիսի դարձույթ է, ոճական հնար, որն արտահայտվում է հակիմաստ բառերի, մտքերի, պատկերների համադրմամբ ն առավել արտահայտիչ ու պատկերավոր է դարձնում խոսքը: Հակադրություններով ներկայացված խոսքում բառերն ու բառակապակցությունները՝ որպես գեղարվեստական պատկեր ստեղծող լեզվական միավորներ, իրենց անվանողական դերից բացի ձեռք են բերում նան գեղագիտական, հուզաարտահայտչական երանգավորում ստեղծող միջոցի նշանակություն: Կարնորվում է ոչ միայն նրանց քերականական, այլն ոճական գործառույթը: Հակադրությունները Ջիվանու լեզվի գեղարվեստաարտահայտչական համակարգում ուշագրավ են ոչ միայն իրենց բովանդակային խորությամբ, այլն ոճավորման մյուս հնարների հետ փոխկապակցվածության մեջ գտնվելու, ձնաբանական ն շարահյուսական կառուցվածքի, տաղաչափական առանձնահատկությունների առումներով նս: Ջիվանու լեզուն հարուստ է գեղարվեստական բոլոր միջոցներով ընդհանրապես, սակայն նրա հակադրություններով արտահայտված խոսքում է, որ ցայտուն է դրսնորվում դրանց փոխկապակցվածության ն փոխհարաբերակցության փաստը: Բացի այն, որ պատկերավորման ն արտահայտչական միջոցները իրարից անջատ ունեն առանձնահատուկ ոճական արժեք, հակադրությունների մեջ դրանցից յուրաքանչյուրը հանդես է գալիս որպես միջոց մյուսի համար: Գրեթե անհնար է նշել մի հատված, որտեղ հակադրությունը չուղեկցվի համեմատություններով, զուգադրություններով, փոխաբերություններով, ասացվածքներով, առածներով, մակդիրներով, դարձվածքներով, կրկնություններով կամ այլ միջոցներով: Իհարկե, այս երնույթն հատուկ է ժողովրդական բանահյուսության մեջ արմատներ ունեցող աշուղական ժանրին ընդհանրապես, սակայն տվյալ դեպքում դրանց դրսնորման ձներից շատերը զուտ ջիվանական են ն տարբերվում են այլ գրողների ստեղծագործություններում առկա համանման իրողություններից: Հակադրություններով պատկերվող կամ ուղեկցվող միտքը սեղմ ն տպավորիչ մատուցելու համար Ջիվանին գործածում է ինչպես ժողովրդական խոսքում լայն տարածում գտած, այնպես էլ

անհատական ձնակերպումներով հնչող ասացվածքներ, առածներ: Աշուղական բանաստեղծական խոսքին հատուկ ժանրային ն ոճական առանձնահատկություններով պայմանավորված՝ այդ ձնակերպումները հաճախ տարբերվում են մեզ քաջածանոթ ձնակերպումներից: Իմաստային առումով դրանց մի մասն ունի ժողովրդական համարժեքը, իսկ մի մասն էլ հեղինակի անհատական մտածողության, ըմբռնման ն աշխարհընկալման դրսնորումներ են: Շատ առածներ ն ասացվածքներ ուղեկցվում են (նույն կամ այլ բանաստեղծական տան մեջ) հարակից մեկնաբանություններով, պարզաբանումներով, որոնք նս սեղմ ն խտացված ձնով են մատուցված

(«Խնձորի տեղ մի ծախիլ հոտած սոխ ու սխտորդ // Լավ քամեցինք, իմացանք`դատարկ է քո տկճորդ» |1, էջ 64)1«Շունը իրա տիրոջը չի ճանաչում// Գառը գայլի ձեռքին`վայ տեր է կանչում» |1, էջ 101): «Փրկիչը ասել է արդար ն իրավ // - Փրկիչները շատ են, ընտրյալը` սակավ» |1, էջ 159): «Կույրը միշտ վազում է տղմի // Նրան լույս ղամբարն ի՞նչ անե// …. Սնին` սապոն, խնին` խրատ // Ծռին գաղափարն ի՞նչ անե» |2, էջ70)2: «Հաչող շունը ձա’յն է տալիս, որ գալիս է քեզ վրա // Դու ա’յն գամփռից երկյուղ կրե` որ չի հանիլ ձայն ու ձու // …. Լիք կարասը լուռ կմնա, ամեննին ձայն չի տալ // Զանգակի պես ղողանջում է, ուր որ կա դատարկ պուտուկ» |2, էջ 170): «Գիտունի հետ քար քաշելը հեշտ է, խիստ // Տգետի հետ մեղր ուտելը դժվար է» | 2, էջ 209)): Որպես ասացվածքներով ն առածներով ուղեկցվող հակադրությունների իմաստային ամփոփում ն գնահատական`Ջիվանին ընդհանրացումներ է կատարում կրկնություն հանդիսացող բառակապակցություններով կամ տողերով, որոնց արտահայտման քերականական ձնը կամ շարահյուսական կառուցվածքը կարող է համահունչ չլինել նախորդող լեզվական իրողություններին: Այս ոճական հնարանքին զուգահեռ կատարում է նան մտքի ն խոսքի կարճումներ, մի դատողությունից մեկ այլ դատողության հանկարծակի անցումներ, որոնց մի մասը հենց իրենք կարող են համարվել առանձին ասացվածքներ, առածներ, ն որոնք միավորվելով իրար հետ` մբողջացնում են հակադրությամբ պատկերվող միտքը («Հիմարն էլ իմաստուն կարծում է իրան// Նիհար

հավը պարարտ, մեծ սագի նման // Ուզում է ձու ածել, խելքի՛ աշեցեք» |2, էջ 300): «Կույրի համար արն, լուսին // Եղած` չեղած-մեկ հաշիվ է // .… Անզգամին պատիվ, հարգանք// Եղած`չեղած- մեկ

Ջիվանի, Անհայտ երգեր /բանաստեղծություններ/` աշխատասիրությամբ Թ.Պողոսյանի, Երնան, «Հայաստան» հրատարակչություն, 1996: Ջիվանի, Եգեր, գչական-գեղարեստական հրատարակություն, Եր., Սովետ. գրող, 1988:

հաշիվ է» |2,էջ 294): «Անհարազատ ընկերից հավատարիմ շունն է լավ // Խռովահույզ պալատից խաղաղ գեղջուկ տունն է լավ // .… « Գիտությունն է աշխարհի կամարակապ մեծ սյունը // Տասը հազար հիմարից մեկ հատ իմաստունն է լավ» |2,էջ 173): «Կակուղ փուշը ձեռ չի ծակիլ, արյուն կառնե կամացուկ // Խաղաղ ջուրը ձայն չի հանիլ, մարդ կխեղդե միշտ ծածուկ» |2, էջ 170): «Կամաց, դանդաղ գնացողը շատ կգնա` ասած է // - Հիվանդություն կպատահի, զուր տեղը մի քրտընի» |2, էջ 234): «Երախտագետ լավ դրացին // Ապերախտ եղբորից լավ է // Բարի, համեստ քաղաքացին // Բարբարոս, վատ հորից լավ է // …. Սանի համար քաջ վարժուհին // Խենթ ու խենեշ մորից լավ է |2, էջ 222): «Ինչ մարդ չունի համբերանք // Ծառա լինել չի կարող // …. Հիվանդը առողջ կուսին // Փեսա լինել չի կարող» |1, էջ 82)): Ջիվանու հակադրությունների առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ դրանցում ակնհայտորեն տարանջատվում են հակադրության եզրերը, կատարվում են բացահայտ կամ ներթաքույց համեմատություններ ն զուգադրումներ: Ակտիվացվում է ընթերցողի ուշադրությունը, այն սնեռվում է իմաստով ներհակ բառերի ն բառակապակցությունների վրա, տեղի է ունենում իմաստի ընդգծում, կատարվում են որակումներ: Որակումներ կատարելիս Ջիվանին իր խոսքն համեմում է ոչ միայն հակադրություններում անհրաժեշտություն հանդիսացող տրամաբանական որոշիչներով, այլն մակդիրներով: Վերջիններս հանդես գալով որպես հակադրություն ձնավորող բաղադրիչներ՝ իրենցով են պայմանավորում որակվող օբյեկտները ն երնույթները բնորոշող հատվածը: Մակադրություններով արտահայտվում են Ջիվանու հատկապես իրադրական (համատեքստային) հակադրությունները3, որոնցում առավել քան բառական հակադրություններում4 անհրաժեշտություն է առաջանում ընդարձակել մտքի իմաստը լրացուցիչ մեկնաբանություններով

(«Հայը պայծառ աստղածին է // Նրան խավար մի իմանա//.… Արիական շառավիղ է // Հային թաթար մի իմանա» |1, էջ 109): «Հոյակապ տները մարդկանց տխուր գերեզման են դարձել // Դրախտ այգիները ամբողջ դժոխք ու դարան են դարձել» |1, էջ 117): «Նախկին սիգաճեմ բախտիս փոխանակ // Տվին ներկայիս կաղ ու սն բախտը // ճիշտ նախահոր պես ն նույն օրինակ // Դժոխքն եմ ընկել` թողած դրախտը» |1, էջ 130): «Լուսո որդիք խավարի ժառանգներուն գերի դարձան» |2, էջ 122): «Կղզիացած ուննորը պիտանի չէ, անպիտան

Լ.Ավագյան, Հակադրությունները որպես Ջիվանու խոսքի իմաստային միջոց, Երնան, Գարուն ամսագիր, 2005, թիվ 9, էջ 40-43: Ա.Մարության, Հայոց լեզվի ոճաբանություն, Երնան 2000, էջ 173:

է» |1, էջ 191): «Երանի դադարի մահաշունչ քամին // Հեզասյուք զեփյուռը գա տեղը բռնե» |2,էջ 153): «Նախանձ, ժանգոտ մարդը չի սիրիլ աշուղ // Աշուղ սիրող մարդը ուրիշ է, ուրիշ» |2, ջ 188)): Երբեմն հակադրության եզրերը Ջիվանին կառուցում է փոխանվանությունով’ երնույթի փոխարեն օգտագործելով այդ երնույթի հետ զուգորդվող անձի անունը («Վասակ լինես, անդնդային թագավոր // Թե սուրբ Վարդան լինես, երկնային ժառանգ» |2, էջ 99): «Հայ եմ

ծնվել, հայ կմնամ, հայ կմեռնիմ, հայի պես // Սն դավաճան, տերը մատնող չեմ լինի Հուդայի պես // Հայկա թոռն եմ, ն Արամա արյունը կա իմ մեջս // Չեմ փոխիլ Շամիրամի հետ Նուարդը Արայի պես» |1, էջ 34)): Երկրորդ օրինակում շեշտադրում ու արժեվորում է հային ն նրանով մարմնավորված հավատարմության զգացումը՝ հակադրելով այն Հուդայի կերպարով արտահայտած դավաճանությանը: Որպես ասածի պարզաբանում ն ամրագրում համեմատություն է կատարում (ի դեմս Արայի)՝ խոսքը դարձնելով առավել պատկերավոր ն տպավորիչ: Ձնաբանական-ձնակազմական առումով Ջիվանու հակադրությունները կառուցվում են տարբեր խոսքի մասերով: Այս պարագայում օրինաչափությունն այն է, որ հատկապես բառական հակադրության դեպքում հականշություն արտահայտող բառերը հիմնականում պատկանում են միննույն բառաքերականական կարգին (երկուսն էլ կամ ածական են, կամ բայ, կամ մակբայ, կամ գոյական): Բառակազմական առումով դրանցում առկա են ն՛տարարմատ, ն՛ նույնարմատ ձներ: Որպես հականիշների կապակցման եղանակ Ջիվանին գերադասում է շաղկապականը: Թե՛ անմիջական ն թե՛ միջնորդավորված կապակցման դեպքում գործածում է շաղկապների գրեթե բոլոր տեսակները, որոնցից թերնս ամենաքիչը հանդիպում ենք ն, ու միավորիչ պարզ շաղկապներով կառուցվածքին, այն էլ հիմնականում այնպիսի հակադրամիասնություններում5, որոնք ձնավորվում են հարադիր բարդություններով (սար ու

ձոր, քաղցր ու դառն, լաց ու ծիծաղ, մութ ու լույս, չար ու բարի, գիշեր ու ցերեկ, ելնիս ու ընկնիս, ծնի ու կմեռնի, լավ ն վատ ն այլն):

Ըստ հակադրության եզրերը բնութագրող ն հակադրվող միավորները կազմավորող բառերի թվի՝ Ջիվանու մոտ առկա են միանդամ ն բազմանդամ հակադրությունների տեսակները: Թե՛ միանդամ հակադրության դեպքում (որում հակիմաստ որակներ կրող օբյեկտը մեկն է) ն թե՛ երկանդամ հակադրությունների դեպքում Ջիվանին գործածում է թե… թե , մերթ… մերթ, ոչ … ոչ, էլ… էլ,

Հ.Հարությունյան, Գրողի լեզվի ն ոճի հարցր, Երնան, 1979, էջ 127:

ինչպես նան ժողովրդախոսակցական լեզվում հաճախ հանդիպող համ…համ, հա … հա կրկնավոր շաղկապները, որոնք նրա մոտ փոխարինելով մերթ թե … թե -ին, մերթ ն… ն -ին, մերթ կամ…կամ ին թվարկման իմաստ ունեն ն երկընտնարք պարունակող հակադիր իրավիճակներ են արտացոլում: Այս շաղկապներով են հիմնականում կառուցվում նան որոշ հակադրամիասնություններ («Թե

լավ ն թե վատ օրերը, անշուշտ // Չեն մնալ հավետ շարունակ, կանցնին // Ողջը կմեռնեն, թե քաղցած, թե կուշտ // Մարդ թե կենդանի գետնի տակ կանցնին» |1, էջ 73): «Մերթ պայծառ է, մերթ խավար է արնդ» |1, էջ 57): «Համ լավ է, համ շատ վատ է, իմ կարծիքով, այժմյան դարը» |2, էջ 62): «Ուխտի պոչ է բախտը հայոց // Ոչ կավելնա, ոչ կպակսի // Դնես հազար տեսակ հալոց // Ոչ կավելնա, ոչ կպակսի» |2, էջ 97): «Ո՞վ է հարցնողը, ո՞վ է քննողը // Մեղավորն էլ մեկ է, արդարն էլ մեկ է // Ո՞վ է հասկացողը, ո՞վ է զննողը // Իմաստունն էլ մեկ է, հիմարն էլ մեկ է» |2 էջ 212): «Հա բարձ, հա կախաղան-երկուսը մեկ է // ….Հա պառավ, հա ջիվան-երկուսը մեկ է» |2, էջ 73): «Ոչ ուժեղը թող պարծենա, ոչ տկարը տխրի // Փոփոխակի անցքեր զանազան կուգան ու կերթան» |2, էջ 90)): «Որն է լավ» բանաստեղծության մեջ Ջիվանին ինքնատիպ ձնով է մատուցում երկընտրանք պարունակող հակադիր իրավիճակների զուգորդումը (« Հատուկ լինես, քեզ նախանձեն լավ է թե // Թե

անարժան լինես, չունենաս հարգանք // Մի բան գրես, քննադատեն լավ է թե // Թե անպիտան լինես, առնես քամահրանք// …. Շնորհալի լինես, ոսոխ ունենա՞ս // Թե անշնորհք լինես, վարես թերի կյանք // …. Վասակ լինես, անդնդային թագավոր // Թե սուրբ Վարդան լինես, երկնային ժառանգ |2, էջ 99)): Իմաստային առումով իրադրական հանդիսացող այս հակադրության մեջ թե շաղկապի միջոցով

կապակցված եզրերը համադրելիս հարաբերության մեջ է դնում մարդուն բնորոշ որակներ, որոնց գնահատականը բանաստեղծության մեջ բացահայտ ձնով չի տրվում: Առաջին հատվածում թե -ի տրոհական իմաստով կրկնակի գործածությունը կապակցված նախադասություններին հարցական երանգ է հաղորդում: Երկրորդ տողում թե-ի կրկնությունը պայմանավորված է տաղաչափական դրդապատճառներով (յուրաքանչյուր տողում 11-ական վանկ ն երաժշտական համաչափություն ապահովելու նպատակ): Արդյունքում, տաղաչափական կանոնների պահպանման անհրաժեշտությունից բխող ձնական հնարանքը իր ոճական դրսնորումն է ստացել ոչ թե ընդունված քերականական չափանմուշին համարժեք իմաստային ընկալման շնորհիվ, այլ մեկ ուրիշ իմաստային ընկալման շնորհիվ (թվարկման իմաստը փոխվել է տրոհականի):

Ջիվանու հակադրություններում կան նան թե պայմանի շաղկապով կառուցվածքներ: Սրանցում թե -ն հաճախ եթե պայմանի շաղկապի իմաստ է ձեռք բերում ն ոճական տեսանկյունից խոսքն ավելի է մոտեցնում ժողովրդախոսակցական լեզվին ( « Թե չը լինի

օրենք, կրթություն, ուսում // Ուժեղը անուժին կուլ կուտա հումհում» |2, էջ 177): «Թե գիտուն ես, շուտ կը մաշվիս // Խելագար ես`վնաս չունի // …. Զգայուն ես, շուտ կը մաշվիս // Իսկ թե քար ես`վնաս չունի // …. Իմաստուն ես, շուտ կմաշվիս // Թե հիմար ես`վնաս չունի» |2, էջ 115)): Կան հակադրություններ, որոնցում թեն արտահայտում է տրոհական հարաբերություն: «Վերջն է գովելի» բանաստեղծության մեջ հարցական երանգով գործածված թե տրոհական շաղկապը բառական հակադրության մեջ արտահայտում է անորոշ ելքով իրավիճակ, որն ուղեկցվում է հակադրությանը հաջորդող «վերջն է գովելի» կրկնությամբ (« Լացի ն խնդության մեջ-

տեղն ենք այսօր // Կուլանք թե կը խնդանք`վերջն է գովելի // .… Տրտմենք թե կը ցնծանք` վերջն է գովելի// ….Հրճվենք թե կը ողբանք` վերջն է գովելի // …. Մեռնինք թե կը մնանք`վերջն է գովելի»

|2, էջ 102)): Ջիվանին ունի հակադրություններ՝ կառուցված ոչ թե ներհակական շաղկապով, կարծես թե համեմատության շաղկապով

(«Թռչի, խայտա ինչպես կայտառ մի մանուկ // Ոչ թե թոշնած ծաղկի նման վաղանցուկ» |1, էջ 136): «Ոչ թե ուզենք ձգել մեկս մեկու վար // Այլն բարձրացուցիչ ապաստան մնանք» |2, էջ 37): «Կարծես թե ծռվել է ամբողջ աշխարհը // Իսկ ուղիղ մնացած մեկ անկյուն չկա» |2, էջ 53)): Սրանք իրար են կապում ամբողջական նախադասութ-

յուններ ն արտահայտելով համապատասխանաբար ժխտման ն անհամապատասխանության հարաբերություններ, ուղեկցվում են պատկերավորման ն արտահայտչական տարբեր միջոցներով: Որոշ բանաստեղծություններում հակադրությունները կառուցվում են ոչ թե շաղկապներով, այլ բայական հարադրություններով: Սրանցում արտահայտված մտքերը գնահատողական իմաստ ունեն ն ցույց են տալիս հեղինակի բացասական վերաբերմունքը հակադրությամբ ներկայացվող որակներից մեկի նկատմամբ

(«Մարդ կա, որ միշտ խոսում է սուտ // Խոսելուց` չխոսելն է լավ // Մարդ կա, խոսի`ունի օգուտ // Չխոսելուց` խոսելն է լավ» |2, էջ 229): «Ծույլ, անպիտան, անգործ մարդը // Եղած` չեղած- մեկ հաշիվ է // .… Տգետ, մոլի կարգավորը// Եղած` չեղած-մեկ հաշիվ է//.… Հորը համար անպետք որդին // Եղած`չեղած- մեկ հաշիվ է // …. Կույրի համար արն, լուսին // Եղած`չեղած- մեկ հաշիվ է// .… Անզգամին պատիվ, հարգանք // Եղած`չեղած –մեկ հաշիվ է» |2, էջ 293)):

Մի շարք բանաստեղծություններում Ջիվանին հակադրություններ է ստեղծում եղականավորող բառերով: Օրինակ, «Երանի ն վայ» խոհափիլիսոփայական բնույթի բանաստեղծության ամեն տան մեջ նախօրոք կատարելով որոշակի երնույթների վերաբերյալ դատողություններ, տան վերջին երկու տողով ցուցանում է իր վերաբերմունքը դրանց նկատմամբ, որն արտահայտում է խտացված, սեղմ ն հակիրճ ձնով՝ երանի վերաբերականի ն վայ ձայնարկության միջոցով: Մինչ այդ ասվածի ընդհանրացում հանդիսացող վերջին երկու տողերն էլ հենց հակադրություն են ձնավորում: Ընդ որում, հակադրություն կազմող միավորների մի մասը արտահայտվում է մակդիրներով, մի մասը տրամաբանական որոշիչներով, մի մասն էլ ժխտական ձներով (« Երանի պարզ խնդացողին // Վայ գա

ազատ մտածողին // .… Երանի մեղմ խոսացողին // Վայ գա կրքոտ բարկացողին // …. Երանի չըկարդացողին // Վայ գա կիսատ հասկացողին// .… Երանի հաց մուրացողին // Վայ գա հոգի որսացողին // .… Երանի չխոսացողին // Վայ խոսքը չկատարողին // .… Երանի քաջ մահացողին // Վայ կենդանի ուրացողին» |2, էջ 124)): Ժխտական ձներով հակադրությունների (չ ժխտական մասնիկով, ան նախածանցով, մի արգելական հրամայականի միջոցով) հանդիպում ենք շատ այլ բանաստեղծություններում («Աստծո չմարած`վառած կրակն եմ» |2, էջ 102): «Կղզիացած ուննորը պիտանի չէ, անպիտան է» |1, էջ 191): «Անհարազատ ընկերից հավատարիմ շունն է լավ» |2, էջ 173): «Գեշ եղիր, էշ մի լինիր, որ վրադ չնստեն մարդիկ // Սպանիր, մի սպանվիր` կռվի մեջը եղիր ճարպիկ // Վախեցուր, մի վախենար` կտրիճ եղիր աշխարհի մեջ // …. Թույն եղիր, կաթ մի լինիր`որ չշինեն ուտելու սեր // …. ժիր եղիր, խեղճ մի լինիր, հասկացիր, թե ինչ ես անում» |2, էջ 402)): Բերված օրինակներից վերջի-

նում առկա է կրավորական կառույցով հակադրություն: Հատկապես պատմողական, խրատական բանաստեղծություններում Ջիվանին շատ է դիմում հակադրություն կառուցելու այս ձնին: Վ ածանցի միջոցով ներգործական սեռի բայերը փոխելով կրավորականի’ նա փոխում է գործողություն իրականացնող ն գործողությունն իր վրա կրող օբյեկտների տեղերը (այսինքն’ գործողության ուղղվածությունը)՝ դրանով իսկ խուսափելով լրացուցիչ մեկնաբանություններից («Զարկինք, զարկվանք, շատ բաներ արինք // Մեզ

ինչ բաշխեցին, ինչ եղավ վերջը // Ծեծեցինք, ծեծվանք, առանք ու տվինք // Ով առողջ մնաց, ով մեռավ վերջը» |1, էջ 183)):

Ջիվանու խոսքաշարում հանդիպում ենք հակադրությունների, որոնցում պատկերված երնույթները գրեթե անհավանական են: Ոճական առումով սրանց առանձնահատկությունն այն է, որ սաստկացնում են հակասությունը՝ դարձնելով այն ավելի արտահայտիչ

(«Ամուլ կինը ծնավ բերեց մանչ զավակ // Փտած կոճը ծաղկեց որպես մանիշակ // Մնջի լեզուն բացվեց, խոսավ համարձակ // Թն սարքեց, թռավ խեղ, կաղ հավիկը // Գամ-գամու սարն եղավ, չեկավ հայրիկը» |2, էջ 138)): Մի շարք երկանդամ հակադրություններում ներհակ բառերով կամ հասկացություններով են կազմված ինչպես հակադրության եզրերը բնորոշող մասերը, այնպես էլ հակադրությունն իրենց վրա կրող միավոր բաղադրիչները («Ոչ ուժեղը, թող պարծենա, ոչ տկարը տխրի» |2, էջ 90): «Այլոց հետ քաղցր, մեզի հետ դառն ես» |2, էջ 114): «Տասը հազար հիմարից մեկ հատ իմաստունն է լավ // …. Օժիտավոր տգեղից անօժիտ սիրունն է լավ» |2, էջ 173): «Ժլատը` հին, առատը` երիտասարդ» |1, էջ 172)): Զուգավորելով հակադրվող եզրերի համապատասխան բաղադրիչները (ուժեղ-տկար,

պարծենա-տխրի, այլոց-մեզի, քաղցր-դառն, տասը հազար-մեկ, հիմար-իմաստուն, օժիտավոր- անօժիտ, տգեղ-սիրուն)’ Ջիվանին

զուգորդումներ առաջացնելով ասես խորացնում է հակադրությունը՝ այն դարձնելով ավելի տպավորիչ:

:

Ա.ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Մարդկային հաղորդակցման հիմնական արտահայտությունը խոսքային գործունեությունն է, որի մեջ երկխոսությունն ունի մեծ դեր: Երկխոսությունն առաջացել է լեզվի ծագման շրջանից: Համատեղ ապրելու, աշխատելու ընթացքում առաջ է գալիս միմյանց ինչ-որ բան ասելու պահանջ: Երկխոսության արմատները ձգվում են դարերի խորքը: Մարդկությանը հայտնի են շումերական ն միջագետքյան երկխոսության պատառիկներ, որոնք իրենց տեսակի մեջ առաջիններից են համարվել: Մտածողության ն մարդու մտային գործունեության զարգացման հետ փոխվում են երկխոսության դրսնորման ձները: Լեզվաբանական գրականության մեջ երկխոսությունը ներկայացվում է հետնյալ կերպ. ա-ն ասաց, բ-ն ասաց, կամ ա-ն հարցրեց, բ-ն պատասխանեց1: Երկխոսությունը, որի պարզ ձնը զրույցն է, առավելապես դրսնորվում է առօրյա-խոսակցական, գեղարվեստական ն հրապարակախոսական ոճերում: Հայտնի է, որ առօրյա-խոսակցական ոճի դրսնորման հիմնական ձնը երկխոսությունն է: Այս ոճին հատուկ են հարցուպատասխանական կաղապարները, զրույցի միջավայրը, բացականչական նախադասությունները, ձայնարկություններն ու եղանականիշբառերը: Բանավոր հաղորդակցումը, որին բնորոշ է առօրյա-խոսակցական ոճը, կարող է շատ կարճ լինել, նույնիսկ արտահայտվել 1-2 բառով, կարող է ն վերածվել զրույցի: Ակնհայտ է, որ գործառական ոճերը իրարից լիովին անջրպետված չեն, ն յուրաքանչյուր ոճի բնորոշ հատկանիշը կարող է այս կամ այն չափով դրսնորվել մեկ այլ ոճում: Երկխոսությունը գեղարվեստական երկի կարնոր բաղադրամասերից մեկն է: Այն համարվում է սյուժեի զարգացման, կերպարների բնութագրման, համոզմունքների արտահայտման միջոցներից մեկը: Գեղարվեստական արձակում երկխոսություններն զգալի տեղ են գրավում: Հ. Թումանյանի նի քանի պատմվածքներ մեծ մասամբ կազմված են հերոսների երկխոսություններից, ն նրանց միջոցով օբյեկտիվորեն գծագրվում են խոսողների` հայ գյուղաշխարհի մարդկանց բնավորությունները («Երկաթուղու շինությունը», «Քեռի

Տե’ս Ֆ.Խլղաթյան, Դ.Դեմիրճյանի «Վարդանանք» պատմավեպի լեզուն ն ոճը, Եր., 1988, էջ 165:

Խեչանը», «Նեսոյի քարաբաղնիսը»): Ինչպես նկատել է էդ.Ջրբաշյանը, «Թումանյանը կարողանում է տառացիորեն քանդակել պատմող հերոսների կերպարները նրանց իսկ խոսքի օգնությամբ, ստիպել, որ ոչ միայն լսենք նրանց կենդանի, հյութեղ պատումը, այլն տեսնենք նրանց կեցվածքը, դիմախաղերը»: Հայտնի է, որ խոսքը ըստ գործածության բնույթի լինում է բուն կամ արտաքին, որով խոսողը իր միտքն է հաղորդում ուրիշին, ն ներքին, որը չի հաղորդվում, այլ լեզվի մտածական ներքին դրսնորումն է: Խոսքի դրսնորումներից է նան ներքին երկխոսությունը, այսինքն որնէ մեկի զրույցն ինքն իր հետ, որի ընթացքում հաճախ տեղի է ունենում անձնավորության երկատում, զրույց իր ներքին ձայնի հետ: Ներքին երկխոսությունը` որպես գեղարվեստական հնարանք, վարպետորեն է օգտագործել բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանը «Երկխոսություն իմ ն իմ միջն» պոեմում, ուր արտացոլվում են Ղարաբաղյան շարժումը ն Սպիտակի ահավոր երկրաշարժի ողբերգությունը: Հետաքրքրություն է ներկայացնում պոեմի վերնագիրը2: Այստեղ երկխոսություն բառը ձեռք է բերել յուրահատուկ իմաստ: Պոեմում նույն հոգում միաժամանակ հնչում, իրար ընդդիմախոսում ն իրար լրացնում են երկու ձայն` առաջին ձայնը ն երկրորդ ձայնը: Առաջինը բռունցքված հայ ժողովրդի հավաքական ձայնն է, երկրորդը` հայ տառապյալ անհատի, հենարան ու մխիթարություն փնտրող զավակի ձայնը: Երկրորդ ձայնն անընդհատ դիմում է Մայր Թերեզին, ներկայացնում իր հոգսն ու ցավը, օգնություն խնդրում գթության տիրուհուց. « Մա’յր Թերեզ, ինչու՞, Ո՞վ արեց այնպես, Որ մեր արանքում, մեր ն նրանց մեջ Այս պողպատաող օձը սողոսկի, Եվ խորությունը թանձրանա այսքան»:

Ի դեպ, Պ.Սնակը «իմ ն իմ միջն» արտահայտությունը հիանալի է օգտագործել «Բարեխոս եղիր իմ ն իմ միջն» բանաստեղծության մեջ. «Դժգոհությունից ես շատ եմ դժգոհ: Օգնի’ր ինձ, Մարիա’մ, Եվ ասեմ` ինչով. Բարեխոս եղիր իմ ն իմ միջն, Որ բանն ավարտվի ինքնահաշտությամբ»:

Երկխոսության դրսնորումներից մեկը կոչվում է միակողմանի. այս դեպքում խոսողն ունի լսողներ, որոնք երկխոսությունը պայմանավորող անձեր են, սակայն ըստ էության արտահայտված խոսքով չեն մասնակցում երկխոսությանը: Միակողմանի երկխոսության օրինակաները շատ են Ալ. Շիրվանզադեի «Հրդեհ նավթագործարանում» պատմվածքում. «- Օգնեցե`ք… շտապեցե`ք… ես փող կտամ… ջուր հասցրեք, ի՞նչ եք սառել… անպիտաններ…,-անդադար հայհոյում էր նա մշակներին` շվարած այս ու այն կողմ վազվզելով»: Գրական բանավեճերը, գաղափարական տարաձայնությունները կարող են ուրույնարտահայտություն ունենալ գեղարվեստական խոսքում` բանաստեղծական երկխոսության տեսքով: 1902թ. Շիրակում մի զրույցի ժամանակ Ավ. Իսահակյանը քննադատաբար է արտահայտվել աշուղ Ջիվանու արվեստի մասին: Իսկ աշուղը ի պատասխան նրա գրել է «Նվեր իմ մի ծանոթին» տաղը, որտեղ պարզ երնում է խոսակիցը. այստեղ ընդգծվում է եսդու հակադրությունը ն սպասարկու մասնիկների` հոդերի առատությունը: Այս դեպքում ոչ թե առկա են հարցն ու պատասխանը, այլ արտահայտված կարծիքին տրված է պատասխան` բանաստեղծության տեսքով. «Քանքարավոր ընկեր, ինձ մի նախանձիլ, Գոյությունս գաղափարիդ վնաս չէ. Դու քաղաքացի ես, ես գյուղական ծիլ, Իմ բանջարս քու հանճարիդ վնաս չէ»: Բանաստեղծական «թաքուն» երկխոսություն է կայացել նան Ավ. Իսահակյանի ն Հովհ. Շիրազի միջն: Ավ. Իսահակյանը «ԱբուԼալա Մահարի» պոեմում գոչում է. «Սրիկա է նա, ով հայր է լինում»3: Հովհ. Շիրազը, այս նախադասությունը ընտրելով բնաբան, գրել է «Պատասխան» բանաստեղծությունը: Այստեղ նույնպես հարց չի տրված: «Սրիկա է նա, ով հայր է լինում» պատմողական նախադասությանը հակադրված է «Սրիկա է նա, ով հայր չի լինում» պատմողական նախադասությունը: Գրողների միջն կայացած այս երկխոսությունն առաջին հայաց-

Անտարակույս Ավ. Իսահակյանն այս միտքն ուղղակի իմաստով չի ասել: Իրավացի է գրականագետ Ա. Եղիազարյանը. «Իսահակյանի այս հրաշալի գործը (նկատի ունի «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմը - Ա.Գ.) աշխարհից իրավացիորեն դառնացած անհատի հոգու ճիչն էր, ն ժխտման «ռոմանտիական էկզալտացիան» միանգամայն հասկանալի է պոեմում»: Ա.Եղիազարյան, Թումանյանի պոետիկան ն նրա ժողովրդական ակունքները, Եր.,1990, էջ 84:

քից չի երնում. այն թաքնված է գրականության պատմության ծալքերում: «Խոցված ու տրտում ու հոգեխռով` տուն վերադարձիս` Որդիս հույսի պես իմ գիրկն է ընկնում, Եվ իսկույն հորս իմաստուն խոսքն է իմ միտը գալիս` - Բախտավոր է նա, ով հայր է լինում»: ՈՒշադրության են արժանի գրական-գիտական ժանրի մեջ մտնող ստեղծագործությունները, որոնք կառուցված են յուրահատուկ երկխոսություններով: Ակադ. Գ. Ջահուկյանի «Զրույցներ հայոց լեզվի մասին» հանրամատչելի գիրքը գրված է հարց ու պատասխանի ձնով: Իբրն վերնագիր` բերվում է հարցը, այնուհետն` տրվում պատասխանը: Հեղինակն ընթերցողին պատմում է հայոց լեզվի, նրա ծագման, նրա զարգացման վաղ ն ուշ փուլերի մասին` ստեղծելով զրույցի վիճակ: Հարցին հետնում է անմիջական, բայց ն գիտական մեկնաբանություն: Գիտական փաստերի մատուցման նման եղանակը ավելի ընկալելի է դարձնում նյութը. «Ի՞նչ ծագում ունի կամ ո՞ր լեզվաընտանիքին է պատկանում հայերենը: Հարցնել, թե ինչ ծագում ունի այս կամ այն լեզուն, նույնն է` հարցնել, թե որ լեզվաընտանիքին է այն պատկանում: Վիճակը ճիշտ այնպես է, ինչպես այն դեպքում, երբ մենք ուզում ենք իմանալ այս կամ այն մարդու ծագումը. հարցնել, թե ինչ ծագում ունի Գրիգորյանը, նշանակում է պարզել, թե ինչ ընտանիքի, լայն առումով` տոհմի, ցեղի է նա պատկանում: Գիտության զարգացման արդի վիճակով կասկած չկա, որ հայերենը հնդեվրոպական ծագում ունի, այսինքն` պատկանում է այն լեզվաընտանիքին, որ պայմանականորեն կոչվում է հնդեվրոպական. հնդեվրոպական լեզուները հնում տարածված էին Հնդկաստանից մինչն Եվրոպա, հետագայում տարածվում են նան այլ վայրերում: Այժմ հնդեվրոպացիները մեծամասնություն են կազմում Եվրոպայում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում, մեծ թվով ներկայացված են Ասիայում, համեմատաբար սակավաթիվ են Աֆրիկայում»: Հայ տոհմիկ երգի անզուգական կատարող ն մեկնաբան Լուսինե Զաքարյանի մասին է «Լուսինե» հանրագիտարանային բացառիկ արժեք ներկայացնող ժողովածուն, որը բացվում է երգչուհու մտերիմ ընկերուհու` պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Լիդա Գնորգյանի ն կյանքի ընկերոջ` Խորեն Պալյանի երկխոսությամբ: Այս գիրքը հեղինակներն արդեն չորս տասնամյակ կրել են իրենց մեջ` շարունակաբար, անընդմեջ զրուցելով Լուսինե Զաքարյան երնույթի մասին, նան նրա հետ: Եվ արդեն հասել է ժա152

մանակը թղթին հանձնելու այդ զրույցները, նորից կրկնելու դրանք երգչուհու երկրպագուների համար` նրանց դարձնելով երկխոսության ունկնդիր: Զրույցին երբեմն մասնակից է դառնում նան Լուսինե Զաքարյանը, որի խոսքը մեջբերում են երկխոսության մասնակիցները: Այստեղ զրուցակիցների խոսքը բավական տարողունակ է ն երբեմն ընթանում է նկարագրական ն դատողական տարրերով: Այդուհանդերձ չի խախտվում երկխոսության կառուցվածքը: Երկխոսության մասնակիցներն ուղղակիորեն դիմում են իրար, կիրառում հարցական նախադասություններ: Երկխոսության կառուցվածքային տարրերի առկայությունը ավելի է կարնորում զրույցի առավելությունը. «Խ. Պ.-… Բայց ես հետամուտ էի նրա կոչման իրականացմանը, որն էր` բեմ հանել, ազգի սեփականությունը դարձնել հանիրավի մոռացված մեր ազգային երաժշտության ամենամեծ պարծանքը` հոգնոր երգը, ինչպես նկատել է Կոմիտասը ն առաջինը լծվել այդ գործին, որը, սակայն, ճակատագրի դաժան բերումով կիսատ մնաց: Լ. Գ. -«Լուսեղեն սխրանք» բնութագրեց Վահագն Դավթյանը Լուսինեի կյանքը` բանաստեղծի հանճարով գտնելով ամենադիպուկ ն խոսուն բնութագրումը: Սակայն այստեղ ես դարձյալ տեսնում եմ նախախնամության «մատը» ն փորձում պատկերացնել` ինչ կստացվեր եթե դու ն Լուսինեն չհանդիպեիք: Չէ’, դաժան բան է. հրաժարվենք այդ մտքից: Լուսինե-Հոգնոր երաժշտությունը սիրել եմ շատ մանուկ հասակից, բայց երբեք չէի երազել, որ հայ հոգնոր երգի կատարողն եմ լինելու…»: Երկխոսության դրսնորման այս ձները ըստ էության շարադրանքի, տեքստի կառուցման յուրահատուկ հնարներ են, շարադրանքն ավելի մատչելի, հետաքրքրքկան դարձնելու միջոց: Հրապարակախոսությունը երկխոսության գործածության տեսակետից տարաբնույթ է. այն կարող է հանդես գալ որպես մենախոսություն, իսկ հաճախ էլ հանդես է գալիս երկխոսության տարատեսակ դրսնորումներով` հարցազրույց, ճեպազրույց, ճեպահարցազրույց (16èö-â11ð1ո) ն այլն: Վերջիններս այդ ոլորտի երկխոսության տեսակներ են: Այս զրույցները կազմված են երկխոսությունից ն դասակարգման հիմքում ըստ էության դրված են երկխոսության բնույթը, նպատակը: Այստեղ երկխոսությունը կառուցվում է ոչ թե գեղարվեստական եղանակով, այլ հրապարակախոսական միջոցներով: Քարոզչական նպատակը իր հետ բերում է համապատասխան միջոցներ, որոնք ազդում են հրապարակախոսական ոճի ձնավորման ն կառուցվածքի վրա:

Հարցազրույցը հրապարակախոսական ժանր է: Այն լրագրողի զրույցն է մեկ կամ մի քանի անձանց հետ: Ռադիոհեռուստատեսային հաղորդումներում լրագրողը կամ հաղորդման հյուրը կարող է երկխոսության մեջ մտնել շատերի հետ: Այս հանգամանքն իր կնիքն է դնում երկխոսության լեզվաոճական կառուցվածքի վրա: Այսպիսի երկխոսությունները որոշակիորեն տարբերվում են սովորական հարցուպատասխանական խոսքից, քանի որ երկխոսությունը կայանում է մեկի ն շատերի հետ, ինչը, բնականաբար, նշանակում է տարաբնույթ հարցեր, տարաբնույթ պատասխաններ` որոշակի մեկնաբանություններով: Երկխոսության ձներից է ճեպահարցազրույցը4: Այն լայն կիրառություն է ստացել հատկապես հեռուստահաղորդումներում: Մոսկվայից հեռարձակվող «Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր», «Թույլ օղակ», «Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ» խաղային հաղորդումների նմանողությամբ վերջին շրջանում ճեպահարցազրույցները տեղ են գտել նան հայկական հեռուստահաղորդումներում («Մենք գիտենք, որ դու գիտես», «Կապիտալ», «Բոնուս» ն այլն), ինչպես նան մամուլում. - Ո՞վ է Ձեր ամենասիրած հայ դերասանը: - Հրաչյա Ներսիսյան: - Հայկական ո՞ր հուշարձանն է Ձեզ ավելի հրապուրում: - Հռիփսիմեի տաճարը: - Ո՞վ է Ձեր սիրած նկարիչը: - Մինասը: Այսպիսով` երկխոսությունը կարող է դրսնորվել տարբեր ձներով` փոխելով թե’ իր կառուցվածքը ն թե’ արտահայտման եղանակը:

:

´առÝ առաçարկíոõմ ¿ մ»ր կոÕմÇó:

Շ.ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԱՐՁԱԿՈՒՄ

Հեղինակը գեղարվեստական ստեղծագործության մեջ ոճական հնարանքների օգնությամբ կարող է հասնել գեղարվեստական ու գաղափարական շատ ն շատ խնդիրների լուծման: Նման միջոցների ճիշտ ն նպատակային օգտագործումն ապահովում է գեղարվեստական երկի առավել կարնոր հատկանիշներ` պատկերավորություն, արտահայտչականություն ն հուզականություն: Բակունցն իր խոսքին պատկերավորություն, արտահայտչականություն ն հուզականություն տալու նպատակով օգտագործել է ոճական միջոցների մի շարք եղանակներ, որոնք ծառայել են հեղինակի գեղարվեստական ու գաղափարական խնդիրների լուծմանը: Այդ միջոցները ոճագիտության մեջ տարբեր անվանումներով են ներկայանում: Մենք նախընտրում ենք «ոճական դարձույթներ ն բանադարձումներ անվանումը, որպես գեղարվեստական արտահայտչական կամ պատկերավորման հնարանքներ»:1 Դարձույթները լեզվական միջոցներ են, որոնք առարկաները ն երնույթները ներկայացնում են անուղղակի ձնով: Դրանց մի տեսակն էլ փոխաբերությունն է` բառերի փոխաբերական գործածությունը, երբ փոխադարձ կապի մեջ են մտնում բառի ուղղակի ն նրան շնորհված նոր իմաստը, երբ բառն արտահայտում է լիովին նոր իմաստ, նոր հասկացություն, որին վերագրվել են այլ առարկաների հատուկ հատկանիշներ, նպատակային խտացված բնութագրեր, համեմատվող, համադրվող առարկայի առաջնային հատկություններ, հեղինակային պատկերավոր երնակայության դրսնորումներ: Այս ամենով հանդերձ` փոխաբերությունը հնարավորություն է ընձեռում` հասնելու պատկերավորության, արտահայտչականության ն հուզականության: Փոխաբերությունը հասկանալուն նպաստում է կոնկրետ խոսքային միջավայրը, կոնտեքստը, որտեղ պարզաբանվում է փոխաբերացվող առարկաներից կամ երնույթներից այն առարկան կամ երնույթը, որին վերագրվել են այն հատկանիշները, որոնք անմիջապես համապատասխանում են նրան: Հաշվի առնելով փոխաբերությունների իմաստն ու կառուցվածքը, ծագումը, կիրառական ոլորտը` Ֆ.Խլղաթյանն այն դասակարգում է հետնյալ տեսակների` պարզ ն ծավալուն, անհատական

Ֆ.Խլղաթյան, Ոճաբանական բառարան, 2000թ., էջ 54:

ն համալեզվական, իսկ իմաստային-ծագումնաբանական տեսակետից բաժանում է ժողովրդական ն գրական:2 Իսկ խոսքի պատկերավորության, արտահայտչականության տեսակետից, էդ. Աղայանը փոխաբերությունը դասակարգում է` անհատական, ստեղծագործական կամ հեղինակային, ն գործուն պատկերավոր կամ ընդհանրական պատկերավոր տեսակների:3 Անհատական, հեղինակային փոխաբերությունները տվյալ հեղինակի ստեղծագործական երնակայության արդյունքն են ն գործածվում են միայն նրա ստեղծագործության մեջ: Ըստ հեղինակի, նրա գործերի տարածվածության, տարածվում են նան նրա փոխաբերությունները ն ժամանակի ընթացքում դառնում ընդհանրական, նույնիսկ համալեզվյան: Համալեզվյան փոխաբերությունները ընդհանուր են ու ծանոթ նույն լեզվով խոսողների համար: Միայն գրականության մեջ գործածվող փոխաբերությունները` գրական են: Ըստ ծավալի փոխաբերությունները լինում են` պարզ` մեկ բառով ն ծավալուն` մի քանի բառերով կամ բառակապակցություններով արտահայտված: Ծավալուն փոխաբերությունները հիմնականում գործածվում են գեղարվեստական ոճում: Գեղարվեստական ոճում ընդհանուր գործածական շատ բառեր կարող են փոխաբերացվել. դա կախված է հեղինակի ընտրությունից, ճաշակից, երնակայությունից, վերաբերմունքից: Փոխաբերությունը մասնավոր հարաբերության մեջ է մտնում այլ դարձույթների` (փոխաբերույթ, մակդիր, համեմատություն, անձնավորում, չափազանցություն, համըմբռնում ն այլն) հետ: Փոխաբերության վրա են կառուցվում նան բանադարձումները` (կրկնություն, թվարկում, բազմաշաղկապություն, անշաղկապություն ն այլն): Ստեղծագործության կերպարի խոսքի ոճավորումը նույնպես կատարվում է փոխաբերության միջոցով: Այժմ տեսնենք, թե ինչ վերաբերմունք ու մոտեցում է ցուցաբերել Բակունցն իր ստեղծագործություններում փոխաբերության ընտրության հարցում ն որքանով է փոխաբերությունը նպաստել նրա գործերի պատկերավորությանը, արտահայտչականությանը ն հուզականությանը: Բակունցն իր գեղարվեստական խոսքը կառուցել է գեղագիտական օրենքներին համապատասխան, որին նպաստել է Բակունց-հեղինակի խառնվածքը ն ստեղծագործական մեթոդի յուրահատկությունը, հատուկ վերաբերմունքը փոխաբերության ընտրության ն գործածության չափի վերաբերյալ: Նրա պատմվածքնե2

Նույն տեղում: Գ.Ջահուկյան, է.Աղայան, Վ.Առաքելյան, Փ.Քոսյան, Հայոց լեզու, 1980թ. էջ 219:

րում գործածված փոխաբերությունները բացահայտում են մարդկային բնավորության շատ ու շատ գծեր, իրավիճակներ, գործողության տարբեր հանգամանքներ, առարկայի, երնույթի, անձի հուզական բնութագրեր: Եվ քանի որ հեղինակի ստեղծագործությունները լեփ-լեցուն են բնության նկարագրություններով, որոնք զուգահեռներ են բնության ն մարդկային կյանքի միջն, ապա շատ հաճախ փոխաբերացված են գործածվում բնության երնույթների, տարվա եղանակների` արն, լուսին, աստղեր, քամի, հող, անձրն, ձյուն, առվակ, ջուր, ստվեր, խավար, լույս, ձմեռ, գարուն, ամառ, աշուն ն բազմաթիվ այլ անվանումների զուգորդություններ հերոսներին տիպականացնելու, պատկեր ստանալու համար: Ահա դրանցից մի քանիսը. «… Մթնաձորում ստվերները թանձրանում են…» («Մթնաձոր»): «Լուսաբացին հալվեցին աստղերը, գիշերվա լազուրը գունատվեց»: («Միրհավ»): «Մի ճերմակ ամպ, թափանցիկ ու անձն, հանդարտ լողում էր լազուրի մեջ: Լառ-Մարգարին թվում էր, թե երկինքը մի հսկա տաշտ է, մեջը լի լեղակած ջուր ն ամպը` լվացքի մոռացված կտոր տաշտի ջրի մեջ» («Լառ-Մարգար»): «Բարակ լուսինը դողում էր…» («Ծիրանի փող»): «Քարափոր տներից կապույտ ծուխը ձգվում է դեպի վեր ն լիզում խոնավ ժայռերը»: («Բրուտի տղան»): Բակունցի պատմվածքներում հանդիպում ենք ծառերի, ծաղիկների, բույսերի փոխաբերացվող անվանումների, վայրի ն ընտանի կենդանիների, թռչունների անվանումներ, նրանց հատկանիշները. «Այգում երիտասարդ կեռասենիները մրսում էին, քամուց խշշում»: «Արահետը բարակում էր, տեղ-տեղ ծառերն անանց պատնեշ էին կազմել»: («Միրհավ»): «Ձյունից մրսած գետինը, ծառերը, որ դեռ մերկ են ն արդեն թխանում են արնի ջերմությունից…» («Բրուտի տղան»): «… արջերը պար են խաղում, սուլում չոբանի պես…» («Մթնաձոր»): »Մտրակը դառնում է սն օձ, որ զարկում է ձիու ողորկ մարմնին»: («Բրուտի տղան»): Բակունցի պատմվածքներում հանդիպում ենք այնպիսի բառերի, պատկերների փոխաբերաբար գործածության, որը պայմանավորվում է պատերազմական, հեղափոխական գործողություններով. «Դրսում ոռնում է բուքը: Քաղաքի ու նրա բնակիչների վրա ծանրացել է երկաթի խեղդող մի կափարիչ, ծանր ինչպես ձմռան խավար գիշերը»: «Արճիճե կարկուտը ծեծում էր քարերն ու քարափները… ջարդում դողահար ծառերը»: «Թնդանոթների երախները մունջ նայում էին քաղաքի կողմը»: «84-րդ բրիգադը խոսում էր արճիճի լեզվով» («Բրուտի տղան»): «Իսկ գրքերի դարակին հենած հրացանն ուղղակի թշնամաբար էր թեքվել դեպի ծաղկամանը:

Փողի բերանը գազազած աչքի պես նայում էր կնոջ ապակյա մատներին» («Սն» Հացը»): Հեղինակի խոսքին վառ արտահայտչականություն են հաղորդում այն պատկեր-փոխաբերությունները, որոնցում արծարծվում են դատողություններ համամարդկային գաղափարների` սիրո, ծերության, հայրենի տան, կյանքի անցողիկության մասին. «Միայն իրիկվա հովից խշշում են սիմինդրի կոշտացած ցողունները. չորացած տերններն անհանգիստ խմբվում էին այս ու այն անկյունում, թպրտում հուսահատ ն անմռունչ պառկում սն գուբի մեջ» («Միրհավ»): «Կուչ է եկել հին տունը: Նրա ճակատի կողմը երնում է կայծակնաձն ճեղքը, կարծես կնճիռի ծալք է» («Սն» Հացը»): «Այդ կինը ծովափին խոստումի բառեր ասաց, աշխարհը թվաց լայնարձակ մի ծով, ն սիրտը ձուլվեց ծովի հետ» («Ալպիական մանուշակ»): «Տարիների հետ պառավել է գյուղը, ուժասպառ եղել տարիքն առած ծերունու պես» («Հյումբաթի ձորը»): «Իվան բեյի մտքի թելը կտրվում էր, չքանում էր»: «Բայց քանի գնում լավ օրվա հույսը հալվում էր, խողովակից ելնող ծուխի պես»: «Աչքերը կիսախուփ, վերմակի տակ կծիկ դառած, Իվան բեյի մաշված միտքը շարունակում էր աշխատել» («Իվան բեյ»): Բակունցի նախասիրած ոճական հնարանքներից է նան անձնավորումը, որն արտահայտում է հեղինակի մտքերն ու գաղափարները տվյալ ժամանակաշրջանի հայ ժողովրդի քաղաքական, սոցիալական իրավիճակի, անհատի հոգեվիճակի, ապրելակերպի մասին. «Քամուց հնձանի դռնակը մեղմ ճռնչում էր, ն մաշված դուռը դողդոջ երգում էր մի հին երգ»: «Արնը տաքացնում էր մամռոտ քարերը, ոսկեփետուր միրհավը, թներին սն պուտեր, թռչում էր քարից քար, կանչում, կտցահարում հարնանին, էգի շուրջը պտույտներ անում» («Միրհավ»): «Գլխահակ ծաղիկները բարձրացնում էին իրենց գլուխը, նայում արնին, որ կեսօրին, երբ արնը թեժանա, նորից խոնարհեն» («Լառ-Մարգար»): «Արնից քարերը տաքանում են, ն երբ ամպերը ծածկում են քար ու պարիսպ, մանուշակը թեքվում է, գլուխը հենում քարին» («Ալպիական մանուշակ»): «Քամին խշշացնում է չոր տերնները, որոնք թռչում են քարերի վրայով, իրար հրում, փաթաթվում ոտքերիս ն քչփչում, ինչպես առվակը, գարո՛ւն է գարո՛ւն…»: «Ձորը քրքջում է նրանց հիմարության հանդեպ«: «Բուքը խաղում է ձորում»: «Երբ փչում է քամին, աղմկում է ծառը, ճղներով թրխկացնում պատուհանը» («Բրուտի տղան»): «Բոցը խաղում էր աղջկա մերկ սրունքների աղոտ հայելու մեջ»: «Նոր քաղաքը հրում է: Նրա բարձր տները նայում են քաղաքի մյուս մասերում անկարգ ցրված նոր տներին ն կարծես ձայն են տալիս սեղմելու, իրար միանալու ն գետնի երեսից վերացնելու հողաշեն փլեկ158

ները» («Սն» Հացը»): «Այդ օրվանից սկսվեց ն Հյումբաթի ձորի արնաքամ լինելը, որովհետն քաղաքը նստում էր կոկորդին, տները փռվում էին ամենալավ հողերի վրա, աղբյուրի ակունքից ամենից առաջ ջուր էր խմում քաղաքը» («Հյումբաթի ձորը»): Իրենց արտահայտչական ուժով աչքի են ընկնում նան փոխաբերական համեմատությունները, որոնք ընդգծում են Բակունցի` իրականությունն ընկալելու ն այն վերարտադրելու մեծ կարողությունն ու ինքնատիպությունը: Ոճական այս հնարանքը ընթերցողի մեջ առաջացնում է կատարյալ տեսողական մտապատկերներ: Որքան արտահայտիչ են հետնյալ համեմատությունները «Մթնաձոր» պատմվածքում. «Թվում է, թե այդ մոռացված մի անկյուն է այն օրից, երբ դեռ մարդը չկար, ն բրածո դինոզավրը նույնքան ազատ էր զգում իրեն, ինչպես արջը մեր օրերում»: «Սրածայր թրերի պես շողշողում են ժանիքները…»: «Կատաղի ձիերի պես վարազները վրնջում են…»: Այս համեմատություններն ընթերցողին մտովի տեղափոխում են Մթնաձորի խուլ անտառը ն ականատես դարձնում այն դեպքերին, որ տեղի են ունենում այնտեղ: Եվս մեկ համեմատություն ն բնութագրվում է պատմվածքի հերոսներից մեկը. «Վայրի վարազի պես էր անտառապահ Պանինը»: Իսկ «Վանդունց Բադին» ն «Աքարում» պատմվածքներում Բակունցը օգտագործել է սովորական, միմյանց հետ արտաքնապես կապ չունեցող առարկաների համադրմամբ կառուցված, նույնիսկ կարելի է ասել, անհատական համեմատություններ. «Տանը կինն էր ն միակ որդին, որ հասունանում էր ջահել սունկի պես»: «… Սրտի խորքից թառանչ էր ելնում, ն անարցունք աչքերը ճպճպում էին, որպես մարմրուն ճրագներ»: «Այդ սովորույթը մնացել էր այնպես հաստատ, ինչպես հարնան հաստաբուն ընկուզենին» («Վանդունց Բադին»): Վառ երնակայության արդյունք են նան հետնյալ համեմատությունները. «Ութ տարի թեժ թոնիրը խաշել էր դեմքը: Դրանից էր, որ դեմքը փայլ ուներ, զոդած խոփի պես»: «Երբեմն Շահանն ուշադիր նայում էր մեծ աղջկան` Սանդուխտին, ուզում էր նկատել, թե հասնո՞ւմ է աղջիկը` հունցած խմորի պես…»: «Հանկարծ ոչ ոք չուզեր, աղջիկները դեղնեին սերմացու վարունգի պես ն անպտուղ մնային նրանք» («Աքարում»): Այս առումով Պ. Պողոսյանն ասում է. «Միմյանցից հեռու ն անհամատեղելի առարկաների ու երնույթների մեջ ընդհանրություն գտնելը ն դրանք զուգակշռելի դարձնելը ոչ միայն նուրբ ճաշակի,

սրամտության ն բանաստեղծական շնորհքի, այլն իմացության արտահայտություն է»:4 Բակունցի համեմատությունները գեղեցիկ ու պատկերավոր են ներկայացնում նան սիրո առարկան, այն համադրելով ամենագեղեցիկ կենդանիների ու ծաղիկների հետ: Այդպիսի պատկերավոր համեմատություններ կան «Միրհավ» պատմվածքում. «Կարծես հավք էր թաքնվել անտառի մթին խորշում: Ապա վիզը երկարեց, ինչպես կաքավը դեղնած արտերում խշշյուն լսելուց, ն մի ջահել կին դուրս եկավ սիմինդրի խիտ արտից: Դուրս եկավ, ճոճեց բարակ մարմինը, որպես եղեգ ն կաքավի մանր քայլերով սուրաց դեպի հնձանը»: «Սոնան օձի պես կեռումեռ արեց, փորձեց ազատվել նրա բազուկների օղակից, կարոտով խնդրեց, խոստացավ: Որպես եղեգ ճոճվեց նրա դալար մարմինը ն մեջքը խոնարհեց…»: «Նրանք մանկության ընկերներ էին, ն նրանց սերը ծնվել էր նույնքան աննկատ, ինչպես մի գիշերում բացվում է մուգ մանիշակը: Առուների ափին, այգիներում, դաշտերից խուրձ կրելիս, ամառվա լուսնյակ գիշերներին խոտի դեզի մոտ, ամեն տեղ այդ սերը ծիծեռնակի պես ճռվողում էր, մինչն հասունացան նրանք, ն մի օր էլ մեծատուն հարնանի շեմքով ներս մտավ Սոնան, հարսի քողը երեսին, արցունքից կարմրած աչքերը` պայծառ որպես լեռնային ծովակ»: «Միրհավի պես էր Սոնան, աչքերը խաղողի սն հատիկներ»: Շքեղ համեմատություններով է ներկայացվում սիրո առարկան նան «Խոնարհ աղջիկը» պատմվածքում. «Աչքերը փայլում էին սարյակի փետուրների նման սն»: «Կռացած կանայք կանաչին ընկած թռչունների էին նման… Եվ նրանց մեջ Խոնարհի դեմքը, ցանկապատի փեշերի արանքից երկու մանրիկ աչքեր, որպես սն ձիթապտուղ, ն բարա՛կ, կարմիր շրթունքներ»: Երկու այլ պատմվածքներում` «Լառ-Մարգար» ն «Ծիրանի փողը», համեմատությունները ծավալուն են ն ներկայացնում են հեղինակի անկեղծ վերաբերմունքը եղեռնից մազապուրծ փախած ն արնելյան Հայաստանում բնակություն հաստատած աննկուն մարդկանց նկատմամբ: Հեղինակը մեծ հարգանքով է ներկայացնում այս մարդկանց աշխատանքային եռանդն ու կյանքը. «…ԼառՄարգարը լագլագի պես ջրերից ձեռք չի քաշում…»: Եվ ճիշտ որ, Լառ-Մարգարը մի քիչ նման է արագիլի, ոտքերը բարակ ու երկար, ասես ոտքերի վրա երկու ծունկ կա: Պղտոր հեղեղի բերանն ընկած տաշեղի պես Լառ-Մարգարը շատ ափերի էր զարկվել…»: «Պառկում էր ծիրանու տակ, կամ քնում ժայռի շվաքում, կամ էլ մեջքի

Տե՛ս, Պ.Պողոսյան, «խոսքի մշակույթի ն ոճաբանության հիմունքներ», Երնան, 1990թ.:

վրա դառնում, ոտքերը ձգում, հսկա մկրատի պես» («Լառ-Մարգար»): «Հրդեհվում էր մի անտառ, նրանք եղնիկների խմբերի նման, այրվող ծառերի միջից, եղջյուրներով բացում էին իրենց ճանապարհը»: «Ներքնի կտորի վրա հավաքվել են գյուղի հոգնած մշակները. երեկոյան մութի մեջ նրանք ավելի հաղթամարմին են, ինչպես գեր եզները»: «Տղան տնից բերեց սրինգը, այն ծիրանի փողը, որ քիչ ավելի երկար էր մեր հովիվների սովորական սրինգից: Նա կանգնեց կտուրի ծայրին, փողի բերանը դարձրեց դեպի գյուղի կողմը, ն հետզհետե, ինչպես լուսաբացը լեռներում, զարթնեց «Յար խուշտան»: Նա սկսեց դանդաղ ն մեղմ, հետո ձայները զորացան, արագացավ չափը: Հետո վայրենի կանչով վեր թռավ ջրբաժանը, կանգնեց կտուրի մեջտեղ, նրան հետնեց երկրորդը, երրորդը ն շուտով նրանց երկու շարքը, ինչպես երկու վիթխարի ապառաժ, զարնվեցին իրար` ձեռքերով, ծնկներով ն կրծքով: Նվագն ավելի թնդեց. դողում էին կտուրի գերանները, կարծես իրար վրա արշավում էին բանակներ: Նրանց ձեռքերի հարվածը պողպատի ձայն էր հանում, ն կայծեր էին թռչում նրանց բորբոքված աչքերից» («Ծիրանի փողը»): Եթե «Լառ-Մարգար» պատմվածքի հերոսը` յաթաղանից փախած հայը, համեմատվում է բարի ու շինարար արագիլի հետ, որ սովոր է ամեն անգամ նոր բուն շինել ու ձագեր ունենալ, ապա «Ծիրանի փողում» ծավալուն պատկեր-համեմատությամբ բացահայտվում է հայ ժողովրդի աննկուն ուժը, նրա համախմբումը, նոր կյանքի ակնկալումը: Հեղինակն իր լավատեսությունն ավելի արտահայտիչ ու պատկերավոր դարձնելու նպատակով կառուցել է ամբողջական պատկեր` համեմատության վրա, որին զուգակցել է իմաստով բարձրացող աստիճանավորում ն ավելադրություն, ոճական բանադարձումները: Մի այլ` «Ալպիական մանուշակը» պատմվածքում, կարելի է ասել, անհատական համեմատություններով կերտվում ն տիպականացվում են հերոսները: Հայ գեղջկուհուն համեմատելով ալպիական մանուշակի հետ` հեղինակը տալիս է նրա հեզ, խոնարհ, գեղեցիկ ներքին ու արտաքին նկարագիրը` ստեղծելով մտապատկերներ ընկալելու գեղեցիկը. «Կաքավաբերդի բարձունքի միակ ծաղիկը ալպիական մանուշակն է, ցողունը կաքավի ոտքի պես` կարմիր, ծաղիկը ծիրանի գույն»: «Կնոջ վերին շրթունքը աննկատ դողաց, ժպիտից աչքերը փայլեցին»: Այլ կերպ է նկարագրում ամուսնուն. «Մարդը մռայլ էր, որպես իրիկնապահին անտառում որսի դուրս եկող սոված արջը»: Հեղինակը գտնելով համեմատվող առարկաների համար ընդհանուր հատկանիշ` համադրում է «մռայլ հնձվորին»

արջի հետ` ուժեղացնելով պատմվածքի պատկերավորությունն ու արտահայտչականությունը: Հետաքրքիր ու բնութագրող համեմատություններ կան նան «Պրովինցիայի մայրամուտը» պատմվածքում: Գավառական քաղաքի իրականության հնացած արժեքների նահանջը, նոր քաղաքակրթության մուտքը ներկայացվում է դիպուկ ն արտահայտիչ գեղարվեստական պատկերներով. «Լուսինը ջրային շուշանի նման լույս է տալիս տիեզերական օվկիանոսում»: «Ահա մեկը հենվել է հեռագրասյունին ն անշարժ է, ինչպես սյունը»: «Ահա մի ուրիշը` երկար ն սն արտնանունքներով, որոնց տակից նայում են մթին աչքերը, ինչպես աստղերը ջրհորի մեջ»: «Գիշերային տարաժամին այդ կողմերում կարելի է տեսնել արձանի նման անշարժ զույգերի, որոնք բռնկվել են անհաղթահարելի կրակով»: Մեկ այլ` «Հյումբաթի ձորը» պատմվածքում պատկերավոր ու արտահայտիչ է նկարագրվում նոր քաղաքակրթության մուտքն արդեն գյուղում: Պատմվածքը հարուստ է ոճական զանազան դարձույթներով, որոնք ներկայացնում են հեղինակի վերաբերմունքը նորի հանդեպ. «Սրածայր ժայռեր են կողք-կողքի շարված, փոքր ու մեծ, մեկը ծուռ, կողքին թեքված, փուլ եկող դեզի նման, մյուսն ուղղաձիգ, որպես բարակ բարդի»: «Մութն ընկնելուց ինչքան մռայլ են թվում վերի ժայռերը, ինչպես հսկումի կանգնած առասպելական հրեշներ»: «Սրահի կիսամութում փափախները մակաղած ոչխարի պես էին, չիբուխների կրակները` խոտերի մեջ լույս տվող բզեզներ»: «Փափախների տակ պսպղում էին աչքերը, որպես չիբուխի կրակներ, երբ մեկը ծանոթ բանտի նկարագիրն էր անում ն ուրվագծում վաղվա գյուղը, լայն ճանապարհը ն ճանապարհի նման ազատ կյանքը»: Համեմատության հետ է առնչվում մեկ այլ դարձույթ` փոխաբերույթը (ոճական այս տերմինը Ֆ. Խլղաթյանին է). այն հիմնված է բառերի փոխաբերական գործածության վրա. «ըստ նրանց արտահայտած առարկաների, երնույթների արտաքին կամ ներքին նմանության… ն հաճախ համարվում է կրճատ համեմատություն, քանի որ նրանում առկա է միայն այն առարկան (երնույթը), որի հետ համեմատում են»:5 Փոխաբերույթի կազմից բացակայում են սպասարկու բառերը` նման, պես, ինչպես, կարծես, հանց ն այլն: Փոխաբերույթի նպատակն առարկայի պարզ անվանում չէ. այն խոսքին հաղորդում է հուզական-արտահայտչական երանգավորում ն ընթերցողի երնակայության մեջ ստեղծում առարկայական տպավորիչ պատ5

Տե՛ս, Ֆ.Խլղաթյան, նշված բառարանը, էջ 165:

կերներ: Ահա դրանցից մի քանիսը. «Մեկի դեմքը քաթան էր, մյուսինը` կարմիր ճակնդեղ» («Մթնաձոր»): «Արնից քարերը տաքացել էին, ձորը թվում էր երկար կոկորդ, որի միջով երբեք սարի հովը չի անցել»: («Րեվա՛ն, Րեվա՛ն»): Իսկ «Ծիրանի փողը» պատմվածքում, հեղինակը սասունի բարբառով օգտագործում է փոխաբերույթ` ապահովելով մի կողմից ստեղծագործության արտահայտչականությունն ու տպավորությունը, իսկ մյուս կողմից` հերոսի խոսքի ոճավորումը. «Եղանք գոմշու կոտոշ, կպանք զիրար» («Ծիրանի փող»): «Իվան բեյը երկյուղ էր զգում ն ցուրտ, գլուխը կոխում էր հաստ վերմակի տակ, կծիկ դառնում…» («Իվան բեյ»): Բակունցն իր ստեղծագործությունների պատկերավորությունն ուժեղացնելու նպատակով նույն նախադասության մեջ հաճախ գործածում է տարբեր տեսակի ոճական դարձույթներ` մեկից ավելի փոխաբերություններ ու համեմատություններ. «Այսպես էր ասում վարժապետ Մինասը ն ճառում, կոկորդը պատռում, կուրծքը ծեծում, ձեռքերը քամու ջրաղացի թների պես շարժում օդի մեջ» («Վանդունց Բադին»): «Արնից չորացած հողը, տեղ-տեղ ճաքճքած, ագահությամբ ծծում էր ջուրը, ճեղքերից օդի պղպջակներ էին դուրս գալիս, ձայն հանում, ասես հողը հազար պռոշ ուներ ն անհագ ծարավ» («Լառ-Մարգար»): «Բարակ լուսինը դողդողում էր, ն նրա լույսի տակ եզների շողիքը օրորվում էր, արծաթյա օղակների նման» («Ծիրանի փող»): «Լուսաբացին հալվում էին աստղերը ձյունի գնդերի պես, շառագունում էր արնելքը, արնի առաջին շողերը խաղում էին ամպերի հետ, ասես մի անտես ձեռք բյուր շողերով ամպի սպիտակ քուլաների վրա հազարավոր նախշեր էր նկարում, որ մի քիչ հետո ավրի նույն շողերով, մի ուրիշը նկարի, մինչն արնը ծագի» («Լառ-Մարգար»): «Նստել եմ ծիրանի ծառի տակ, տաքանում եմ ինչպես քարը, ձյունից մրսած գետինը, ծառերը, որ դեռ մերկ են ն արդեն թխանում են արնի ջերմությունից» («Բրուտի տղան»): «Ու գնում է, գնում խճուղին, ինչպես գետը, բազմաթիվ լեռնային արահետներ խառնվում են նրան, ն ինչքան գնում է, այնքան շատ է ծեծված, այնքան հին է ճանապարհը, ն բազմաթիվ բանակներ, ժողովուրդներ տրորել են ճանապարհը» («Բրուտի տղան»): Փոխաբերությունը հարաբերակցության մեջ է մտնում նան ոճական այլ դարձույթի` մակդիրի հետ ն դա դառնում է փոխաբերության ձնավորման միջոց: Մակդիրներն առարկան բնորոշելով հանդերձ` արտահայտում են պատկերավորություն, հուզականություն ն կառուցվում են փոխաբերական հիմքի վրա:

Բակունցի պատմվածքներում գործածվել են այնպիսի մակդիրներ, որոնք տիպականացնում են կերպարներին, ներկայացնում նրանց արտաքին նկարագիրը, բացահայտում հոգեվիճակն ու տրամադրությունը, համապատասխանում կոնկրետ իրադրությանը, մի խոսքով ոճավորում են այն բազմաթիվ հերոսներին, որոնց կերտել է հեղինակը: Ոճաբանական գրականության մեջ ներկայացվում է մակդիրների հետնյալ դասակարգումը. ըստ բնույթի` ուղղակի, փոխաբերական, ըստ կազմության` պարզ ն բաղադրյալ, ըստ շարադասության` նախադաս, ետադաս, ըստ բովանդակության` նկարագրական, քնարական, չափազանցական, նվազական, գունային, համեմատական ն այլն:6 Ուղեցույց ընդունելով այս դասակարգումը` փորձենք տեսակավորել Բակունցի պատմվածքներում գործածված մակդիրները. ա) Ուղղակի – ծաղկատար դեմք, հանգստացած հող, բեզարած եզներ, փորագիր խոսքեր, մռայլ հնձվոր, մանր արտեր, նոսր հասկեր, պարզ խրճիթ, քարափոր տներ, փափուկ գոլորշի, օձապտույտ կեռմաններ, անհատակ անդունդ, ցամաք անապատ, անորոշ կսկիծ, բարեբեր անձրն, մարած հուշեր: բ) Փոխաբերական - անտաշ միտք, երիտասարդ կեռասենիներ, վերջին արնածաղիկ, կռացած կաղնիներ, բմբուլ մարմին, մատաղ կանաչ, անձն կերպարանք, երկարադարձ արտեր, հալվող արահետ, պապակ արտեր, թափանցիկ ամպ, տխուր քարափ, ուսյալ աչքեր, ատամնաձն քարեր, մոլորված մեղու, հրեղեն սյուներ, սառն աստղեր, բարակ լուսին, ջինջ ուրախություն, դողդողացող գոլորշի, մռայլ ամպ, ծուռվիզ ամպ, մրսած գետին, ուրախ արն, զգաստ լսողություն, տխուր ձանձրույթ, պաղ անտարբերություն, տաք, ելնէջներ, ուռուցիկ մեջք, ապակյա մատներ, նուրբ անձրն, ջինջ հիշողություն, մթին հուշ, մեռած մառախուղ, երգող ջրեր, մթին աչքեր, մեռած մազեր, հողմահալած մառախուղ, սառած լեզու: գ) Գունային- կաթնագույն շողք, լաջվարդ շապիկ, վարդագույն միս, նարնջագույն արն, արնագույն կտուցներ, մուգ մանուշակագույն աչքեր, պղնձագույն ժայռեր, կապույտ լեռներ, դեղին գետեր: դ) Նկարագրական- զրահապատ ձիեր, գազանային ուրախություն, երիտասարդ կամք, հերոսական դեմք: ե) Չափազանցական- հազարբերան արձագանք, բոց աչքեր, ծով ուրախություն, անեզր ծով:

Ջահուկյան, Խլղաթյան «Ոճաբանություն», Երնան, 1988թ.:

զ) Հակադրական (օքսիմորոն) խոսքին առավել պատկերավորություն ն ուժգնություն հաղորդող, իրար հակառակ իմաստ արտահայտող մակդիրներ – խավար փայլ, իմաստուն տխրություն, դառը ծիծաղ, կեղծ անմեղություն: Տարբերակվում են նան այսպես կոչված մշտական կամ կայուն մակդիրներ, երբ նույնատիպ երնույթները միշտ ստանում են նույն մակդիրները: Բակունցի պատմվածքներում կան այդպիսի մակդիրներ` բարակ առու, հուսահատ երգ, դառնաշունչ քամի, թանձր մառախուղ, մերկ դաշտեր, ծարավ այգիներ, անզոր գլուխ, դալար մարմին, հրավառ արն, անզարդ խոսքեր, թթված դեմք, բոց աչքեր: Բակունցն իր պատմվածքներում մակդիրի միջոցով կենտրոնանում է երնույթի այն կողմերի վրա, որ նրա համար ամենից էականն է, որն արտահայտում է իր գաղափարական-հուզական գնահատականը: Ահա դրանից մի քանիսը: «Բրուտի տղան» պատմվածքում հեղինակը երիտասարդ կամք մակդիրով նկարագրում է հեղափոխական այն մեծ ուժը, որ համախմբվում էր իր հայրենիքում` Զանգեզուրում. «Պայծառ վառվում էր միայն մի կարմիր ճրագ, որի լույսի տակ մի երիտասարդ կամք հզորանում էր փշրելու խավար կափարիչը»: Մեկ այլ մակդիրով` անքար դամբարաններ, հեղինակն արտահայտում է իր վերաբերմունքն ու գնահատականը ջարդի, գաղթի անցած ճանապարհներին հայերի` չթաղված դիակների վերաբերյալ. «Ապա հանկարծ սնացել էր երկինքը, սնացել էր ն գետինը, պայթել էր ջարդը, հրդեհը, գաղթը: Անցած ճանապարհներին թողել էին անքար դամբարաններ, որոնց մեջ ամփոփված էին սովից, սրից, տապից ն ծարավից մահացած մշակներ ու մանուկներ» («Ծիրանի փող»): Անտաշ միտք մակդիրը «Վանդունց Բադին» պատմվածքում բնութագրում է գլխավոր հերոսին` թերզարգացած Հաբուդին. «Մտածում էր Հաբուդը, ն նրա անտաշ միտքը մեծ ցավով ճգնում էր պատասխան տալ, հաղթել արգելքներին, պահված գաղտնիքների դռները բանալ»: Բակունցի պատմվածքներում հանդիպում են նան փոխաբերություններ զուգակցված չափազանցության հետ: Երբ առարկայի կամ երնույթի հատկանիշներն ու չափերը ներկայացվում են միտումնավոր չափազանցված, մեծացված, գեղարվեստական խոսքն ավելի պատկերավոր ու արտահայտիչ է դառնում, բնականաբար, այն ավելի է ազդում ընթերցողի պատկերացումների ու տպավորությունների վրա: Դրանցից են` «Ծով կար նրա մտքում»: «Բայց ինչո՞ւ են դողում մատներս այս ծով ուրախությունից»: «Ժիր երեխաներ էին բոց աչքերով…»:

Բակունցի պատմվածքներում հանդիպում են նան փոխաբերություններ զուգորդված կրկնության, թվարկման հետ. «Առուների ափին, այգիներում, դաշտերից խուրձ կրելիս, ամառվա լուսնյակ գիշերներին, խոտի դեզի մոտ, ամեն տեղ այդ սերը ծիծեռնակի պես ճռվողում էր, մինչն հասունացան նրանք…»: «Միրհավ կար անտառում, թռավ արնակոլոլ, երկու փետուր թողեց փափուկ մամուռների վրա: Միրհավի պես էր Սոնան, աչքերը անդրադառնալու նպատակով անհրաժեշտ է խաղողի սն հատիկներ… Միրհավի պես թռավ Սոնան, հետքից թողեց տխրություն ն դառնաթախիծ հուշեր«: »Կա ձմեռվա ճանապարհ, որ անցնում է արնկող տեղերով, վտակների ավազոտ հունով, կա գարնան ճանապարհ, կա այծի արահետ, որ բանուկ է, երբ կանաչում են քարափի ծերպերին բուսած թփերը»: Փոխաբերությունը Բակունցի պատմվածքներում նան ոճավորում է կերպարների խոսքը, բացահայտում բնավորությունն ու մտածողությունը: Իր հերոսների խոսքի տիպականացման նպատակով` հեղինակը «Ծիրանի փողը», «Լառ-Մարգար» ն «Մուրոյի զրույցը» պատմվածքներում գործածել է Սասունի բարբառը: Դրանք տեղական ոճավորման վառ օրինակներ են, որովհետն հեղինակն անսխալ գտել ու ընտրել է համապատասխան լեզվական միջոցներ, որոնք բնութագրում են Սասունի տարածքը ներկայացնող հերոսներին. «Հաղ մի երթամ տեսության մըր քարերին, մըր ձորերին, մըր Մարութա բանձր սարին: Առնիմ զիմ ծիրանի փող, ժողվիմ մարդերու, նստիմ անուշ խոտերու վրեն, հանց գառներ մարդիկ նստեն զիմ չորս բոլոր, երգեմ էնոնց խաղաղության զիմ երգեր, մարդիկ հալալ-զուլալ ախպրտոց պես գրկին զիրար, չեղնի ո՛չ տեր, ո՛չ մշակ, ո՛չ թուր, ո՛չ բռնություն: Փչեմ զիմ ծիրանի փող, էլման ծուխ բարձրանա երդիկներեն, խմեմ մըր լուս աղբըրներեն, զիմ քրտինք կաթա մըր քարերու վրեն, մըր Մարութա բանձր սարի ամպ թող լիզա զիմ սիվտակ ոսկորներ» («Ծիրանի փողը»): «էս հասակս քաշեր, նո՞ր պիտի սուտ խոսիմ»: «Կեցիր, ծիրաններս բոյովանան, քեզ մեկ հատ պիտի տամ: Նայե՛, ինտոր համեղ են: Աստեղվանքը հիչ չկա իմինիս պես ծիրանի» («Լառ-Մարգար»): «Ընկերներ ասին. էղեր, չէղեր է, էդպես էղեր է, էդպես լե մացել է: Լենին ասավ. աշխարհն էդպես չի մնա, էսօր ամպ է, էգուց պարզ արն: Մինչի մենք ընկերություն չանենք զիրար, թագավոր լե մզի կմորթե, հարուստ լե մզի կճնշե, հող լե մզի չօգնի: Մկրատ իրեն է, կտոր լե իրեն է: Զուդը ուղիղություն կասեմ, որ մինչի թուր հարուստի բերան չառնի, պարզ խոսք չի ասի« (»Մուրոյի »Զրույցը»):

Այսպիսով փոխաբերությունը ն նրա վրա հիմնված դարձույթները Բակունցի արձակում արտահայտում են ոչ միայն հեղինակի խառնվածքը, մտածողությունը, նպատակաուղղվածությունը, այլն զարդարում են հեղինակի ոճը, տիպականացնում կերպարները, ոճավորում նրանց խոսքն ու առաջացնում մնայուն տեսողական պատկերներ ընթերցողի` հայրենի երկրի ու հայ մարդու վերաբերմամբ: Բակունցի փոխաբերությունները նրա խոսքը դարձնում են ոչ միայն պատկերավոր, արտահայտիչ, հուզական, այլն հարստացնում են մեր լեզվի բառապաշարը նոր իմաստներով, իմաստային նրբերանգներով ն դառնում բազմիմաստության առաջացման աղբյուրներից մեկը:

:

Կ. ԴՈՅՄԱՋՅԱՆ-ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ՖՐԱՆՍԵՐեՆ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՅԵՐԵՆ

ՏԱՌԱԴԱՐՁՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

Տառադարձումը արդի ժամանակներում լեզուների փոխազդեցության դրսնորումներից ամենաակնառուն է համարվում: Այսուհանդերձ գործնական տառադարձումը հայ կիրառական լեզվաբանության ոչ բավարար մշակված բաժիններից է: Տառադարձված բառն այլնս օտար բառ չէ, բայց հայերեն էլ չէ ն որոշակի դժվարություններ է ներկայացնում ինչպես լեզվագետի, այնպես էլ` ընթերցողի համար: Պատահական չէ, որ ամենաշատ զուգաձնություններ հանդիպում են հատուկ անունների տառադարձումներում: Տառադարձման հետ կապված դժվարությունները հաղթահարելու համար մշակվում են տառադարձության կանոններ, կազմվում են օտար տեղանունների, անձնանունների բառարաններ: Դժվար է պատկերացնել, թե ինչքան մեծ է հատուկ անունների քանակը ցանկացած լեզվում, այն հարյուր անգամ ավելի շատ է, քան ամենալիակատար բառարանի բառամթերքը: Հայտնի է, որ հատուկ անունները եզրաբանության հետ միասին կազմում են բառապաշարի ամենաարագ զարգացող մասը: Այստեղից էլ դրանց տառադարձման կանոնակարգման մշտական անհրաժեշտությունը: Օտար հատուկ անունները թվական տվյալների հետ միասին կազմում են թարգմանության ենթակա տեքստի այսպես կոչված արժեքավոր մասը: Դժվար է պատկերացնել գիտության, մշակույթի կամ ցանկացած այլ բնագավառի մի մասնագետի, որը չօգտագործի այլ լեզուներից փոխառված անուններ կամ եզրեր. թարգմանիչներից բացի օտար անունը հայերեն գրելու խնդրի հետ հաճախ բախվում են լրագրողները, խմբագիրները, գիտնականները: Անխուսափելիորեն տառադարձության զուգաձնությունները թափանցում են նան «փոքր» մամուլ՝ հայտարարություններ, գովազդներ, ապրանքանիշեր, պիտակներ ն այլն: Օտար անունները գրագետ, ճիշտ հայերեն գրառելու համար անհրաժեշտ է համապատասխան սկզբունքների ն կանոնների գիտակցական իմացություն: Սակայն «ճիշտ» լինելը նույնպես հարաբերական է, այն փոխությունների է ենթարկվում նոր նորմերի ն ցուցումների երնան գալու հետ: Ի տարբերություն փոխառված բառերի, օտար անունները տառադարձվելիս հիմնականում պահպանում են իրենց նախնա168

կան հնչյունական պատկերը: Դա բխում է հատուկ անվան իմաստաբանական կառուցվածքի առանձնահատկությունից: Հասարակ գոյականների (բայերի, ածականների ն այլն) հաղորդման ժամանակ հնչյունային ձնավորումը հազվադեպ է կարնորվում, ավելի կարնոր է հաղորդել նրա նշանակությունը, որն ամենից հաճախ կատարվում է թարգմանության միջոցով: Հատուկ անունների հաղորդման ժամանակ առաջին պլան է մղվում հնչյունային ձնավորումը: Լատինատառ արնմտաեվրոպական լեզուներում հատուկ անունները տառադարձելիս հաճախ պահպանվում են փոխատու լեզվի ուղղագրական, երբեմն էլ արտասանական նորմերը. նույն լեզվաընտանիքին պատկանող լեզուներում հնչյունագրային յուրացումը համեմատաբար դյուրին է ընթանում: Երբեմն տառադարձական զուգաձնություններ են առաջանում այն դեպքում, երբ բառն աղբյուր լեզվում մեկից ավելի հնչյունական տարբերակներ ունի: Չափանիշ է համարվում այն տարբերակը, որով անհատն անվանում է իրեն` եթե դա անձնանուն է, կամ տեղանվան այն հնչունական տարբերակը, որն ընդունված է տեղաբնակների մոտ: Հատուկ անունների համար թարգմանությունը մեծամասամբ անթույլատրելի է համարվում: Սակավ դեպքերում են միայն օտար անձնանուններն ու տեղանունները հաղորդվում թարգմանության միջոցով: Դա կատարվում է ստեղծագործության ոճի պահպանման նպատակով այն ժամանակ, երբ խոսքաշարում կարնորվում է տվյալ բառի ներքին ձնի յուրահատկության վերարտադրումը: Օրինակ` Ծովամերձ Ալպեր, Ֆիլիպ |V Գեղեցիկ, Լազուր ափ, Ելիսեյան դաշտեր, Փղոսկրե ափ ն այլն: Անձնանունները սովորաբար տառադարձվում են, տառադարձված ձնի շեղումը բնագրի հնչողությունից կարող պայմանավորված լինել ավանդական ձների առկայությամբ: Գործնական տառադարձության սկզբունքները կարնոր են ոչ միայն հատուկ անունները տառադարձելիս, այլ նան որոշ կարգի հասարակ անունների ճիշտ գրության համար. օրինակ՝ չափի միավորներ՝ ամպեր, պուազ, էստեդ, ապրանքանիշեր՝ ռենո, պեժո, քիմիական էլեմենտերի, գիտական ն գաղափարական ուղղությունների անվանումներ ն այլն: Որոշ դեպքերում, հատուկ անունը ճիշտ տառադարձելու համար, կանոններով ուղղորդվելուց բացի, հարկ լինում է դիմել տարբեր տեղեկատուների՝ այս կամ այն անվան ֆրանսերեն արտասանությունը ճշտելու համար:

Առաջարկվող տառադարձման կանոնները ստեղծվել են Հր. Աճառյանի անվ. լեզվաբանության ինստիտուտի ն Վ.Բրյուսովի անվ. լեզվաբանական համալսարանի ֆրանսերենի ամբիոնի համատեղ ջանքերի շնորհիվ: Հեղինակն իր երախտագիտությունն է արտահայտում ակադեմիկոս Գ.Ջահուկյանին ն պրոֆ. Ա.Բարլելիզյանին ակտիվ մասնակցության համար:

ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

1. Ֆրանսերեն ազգանունների փոքրատառով գրվող նախդիրը գրել առանձին՝ փոքրատառով: Ձայնավորով սկսվող հատուկ անուններից առաջ նախդիրի ը-ի արտասանական բարեհնչունությամբ պայմանավորված զեղչման դեպքում դնել ապաթարց. օրինակ՝ Օնորե դը Բալզակ (HՕոՕոé de Ba/շac), Շառլ դը Գոլ (ՇհՅr|6Տ d6 ՇՅս||6), Ժաննա դ’Արկ (Ս6Յոո6 d’ՃrՇ), Արսեն դ’Արսոնվալ (Ճոտèոe d’ ՃոտՕոva/): 2. Ֆրանսերեն ազգանունների մեծատառով գրվող նախդիրը կամ հոդը հայերենում գրել անվան հետ միասին. օրինակ՝ Լաֆոնտեն (ԼՅ ՒօոtՅiո6), Լըսաժ (Լ6 ՏՅց6), Դյուգեկլեն (ես Շս6ՏՇ|iո), Լառոշֆուկո(ԼՅ ԹօՇհ6fօսՇՅս|d): 3. Ազգանուններում ն գրական կեղծանուններում Սեն(տ) բաղադրիչը գրել մեծատառով ն գծիկով. օրինակ՝ Սեն-Սանս(ՏaiոtՏՏaëոտ), Սեն-Սիմոն (ՏՅiոt-Տiոօո), Սենտ-էքզյուպերի(ՏaiոtՏExսքéո/): 4. Ավանդաբար թարգմանվում են (ոչ թե՝ տառադարձվում) ֆրանսիական թագավորների անունները. օրինակ՝ Կառլոս Մեծ (ՇհՅr|6ոՅցո6), Ֆիլիպ |V Գեղեցիկ (Քհi|iք6 |V |6 86|), Լյուդովիկոս (ԼօսiՏ): ԾԱՆ. Լուի, ոչ թե՝ Լյուդովիկոս, գրվում է Լուի-Ֆիլիպ ն Լուի-Նապոլեոն հատուկ անուններում: 5. Անձնանունները պետք է տառադարձվեն(գրադարձումը ճիշտ չէ) ն չպետք է նմանեցվեն այլ լեզուներում (օր.՝ ռուսերենում կամ անգլերենում) ունեցած հնչմանը. օրինակ՝ ViոՇ6ոt-Վենսան (ոչ թե՝ Վինսենտ), |ՏՅԵ6||6-Իզաբել (ոչ թե՝ Իզաբելլա), ԽՅd6|6iո6-Մադլեն (ոչ թե՝ Մադլենա), ԹօԵ6rt-Ռոբեր (ոչ թե՝ Ռոբերտ)1:

Ֆրանսերենում նույն հնչումն ունեցող մի քանի հատուկ անունների իգական ն արական ձների տարբերակման համար, երբեմն, հնարավոր է պահպանել իգականի ա տառը. օրինակ՝ Ժան(Ս6Յո) - Ժաննա(Ս6Յոո6), Գաբրիել (ՇՅԵri6|) - Գաբրիելա (ՇՅԵri6||6) Դանիել (եՅոi6|) - Դանիելա (եՅոi6||6):

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

1. Բաղադրյալ կազմություն ունեցող աշխարհագրական անունների սկզբում գտնվող հոդերը գրել մեծատառով ն անջատ. օրինակ՝ Լը Կրյոզո(Լ6 Շr6սՏօt), Լա Մանշ(ԼՅ ԽՅոՇհ6) ն այլն: 2.Բառակապի2 ժամանակ հնչող համր տառը գրել այն բառի հետ, որի կազմում այն գտնվում է ֆրանսերենում. օրինակ՝ Ֆորժ-լեզՕ(Ւօrց6Տ-|6Տ -ԷՅս» ): 3. Բաղադրյալ կազմության աշխարհագրական անունների նախդիրները ն շաղկապները չթարգմանել, այլ՝ տառադարձել ն գրել փոքրատառով. օրինակ՝ Կլիշի- սու-Բուա(Շ|iՇհy - ՏօսՏ - 8օiՏ), Պիկդյու-Միդի-դը-Բիգոռ(ՔiՇ dս Խidi d6 8iցօrr6) ն այլն: 4. Աշխարհագրական անունների մաս կազմող այն բառերը, որոնք ինքնուրույն իմաստ են արտահայտում (օրինակ՝ Խօոt, Ւօrt, Խ6r ն այլն) չթարգմանել, այլ՝ տառադարձել ն գրել մեծատառով. օրինակ՝ Պոր-Լուի (Քօrt-ԼօսiՏ), Լիոն-սյուր-Մեր(Լiօո-Տսr-Խ6r ) ն այլն: Անջատ գրվող բաղադրիչներով տեղանուններից կազմված բառերում բաղադրիչները գրվում են միասին՝ վերինհռենոսյան, արնելապիրենեյան, սենժերմենցի ն այլն: ԾԱՆ. Ավանդաբար միասին են գրվում Մոնբլան (Խօոt-8|ՅոՇ) բառի բաղադրիչները: Բացառություններ. ա) Թարգմանել «6t» շաղկապը դեպարտամենտների անուններում. օրինակ՝ Լուար ն Շեր(Լօir6-6t-Շհ6r), Լո ն Գարոն( Լօt-6tՇՅrօոո6): բ) Թարգմանել տվյալ դեպարտամենտի աշխարհագրական դիրքի վերաբերյալ տեղեկություն պարունակող բառերը՝ գետի հոսանքի, լեռան ստորոտի անվանում ն այլն. օրինակ՝ Վերին Մառն(ԻՅսt6 – ԽՅrո6), Ներքին Հռենոս (8ՅՏ – Թհiո), Ծովամերձ Ալպեր(Ճ|ք6Տ – ԽՅritiո6Տ), Արնելյան Պիրենեյներ (P/ոéոéeտ – Օri6ոtՅ|6Տ) ն այլն: 5.Հետնյալ անուններում պահպանել ավանդական գերմաներեն արտասանությունը՝ Լոթարինգիա(ԼօrrՅiո6), Վոգեզներ(VօՏց6Տ): Մի քանի անուններում էլ՝ իտալականը՝ Կորսիկա (ՇօrՏ6), Նիցա(ոչ թե՝ Նիցցա(NiՇ6)), Այաչո(ոչ թե՝ Այաչչո(ՃjՅՇՇiօ) Ժամանակակից ֆրանսերենի ուղղագրությունը համարվում է բավական արխայիկ ն անհետնողական: Հատուկ անունները կրում են ավելի վաղ գոյություն ունեցող ուղղագրական ն արտասանական նորմերի ազդեցությունը, ն դա որոշակի դժվարություններ է

Ֆրանսերենում՝ |iՅiՏօո: Նորակազմ այս եզրի հեղինակը Գ.Ջահուկյանն է:

ստեղծում ֆրանսերենից հայերեն տառադարձման ստույգ սկզբունքների ձնավորման համար: Հայերենի ուղղագրությունն իր հերթին, վերջին հարուրամյակի ընթացքում բազմիցս մշակման ն կանոնակարգման է ենթարկվել, ն այդ գործընթացը շարունակվում է առայսօր: Ահա թե ինչու առաջարկվող տառադարձման կանոնները, (ինչպես ցանկացած տառադարձական նորմ) որոշ իմաստով պայմանական են, ն ինչպես բոլոր լեզվական նորմերը, հաստատվում են աստիճանաբար ն զարգանում են բարեփոխման ուղիով: Տառադարձումն առայժմ ավելի շատ կարելի է դիտել է որպես որոշակի կանոններով ողղորդվող արվեստ, քան թե որպես գիտություն: Այս դեպքում շատ բան որոշվում է թարգմանչի լեզվական ճաշակով, գեղարվեստական հոտառությամբ, լեզուն՝ հայերենը ն ֆրանսերենն զգալու կարողությամբ:

:

Ա.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

ԳՅՈՒՄՐՈՒ ՄԱՆԿ. ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

ԳՈՅԱԿԱՆ / ԱԾԱԿԱՆ ԵՐԿԱՐԺԵՔ ԲԱՌԵՐԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Ժամանակակից հայերենում կան զգալի թվով բառեր, որոնք համատեղում են մեկից ավելի խոսքիմասային արժեքներ: Բառերի խոսքիմասային այդ կարգի նշանակությունները հետնանք են բառիմաստի պատմական զարգացման: Ժամանակի ընթացքում բառի իմաստային կառուցվածքը կարող է փոփոխվել, եթե բառը գործածվի այլ առարկայի կամ երնույթի դերով: Այս դեպքում բառը ձեռք է բերում նոր իմաստ. «ընդ որում այդ նոր իմաստը կարող է բառի արդեն ունեցած հասկացության ընդարձակումը լինել, կարող է բոլորովին նոր հասկացություն լինել, կարող է բառի ունեցած իմաստին զուգորդել, նրա հետ միաժամանակ գոյություն ունենալ, կարող է փոխարինել նրան ն այլն»1: Բառիմաստի այդ կարգի փոփոխությունները կարող են ազդել բառերի խոսքիմասային արժեքի վրա. այս դեպքում կամ փոխվում է նրանց խոսքիմասային նշանակությունը, կամ նրանք ներառում են այլ արժեք կամ արժեքներ: Եթե բառերի իմաստային կառուցվածքում հարատնում են մեկից ավելի խոսքիմասային նշանակություններ, ապա այդ կարգի բառերը դիտվում են խոսքիմասային տարարժեք բառեր, իսկ քերականական իրողությունը համարվում է խոսքիմասային տարարժեքություն2: Խոսքիմասային տարարժեքությունը ընդգրկում է ինչպես անուն խոսքի մասերը, այնպես էլ սպասարկու բառերը: Անուն խոսքի մասերի շրջանակներում հետաքրքրական իրողություն են ներկայացնում գոյական // ածական տարարժեք բառերը: Այդ կարգի բառերը հանդես են գալիս երկգործառույթ դերով՝ շարահյուսական մակարդակում կատարելով գոյականին ն ածականին հատուկ պաշտոններ: Գոյական // ածական տարարժեք բառերը ըստ կազմության դասակարգվում են պարզ, ածանցավոր ն բարդ տեսակների, ըստ լրացյալի բառիմաստային - քերականական հատկանիշի՝ անձնանիշ ն իրանիշ գոյականներին լրացնող բառախմբերի:

էդ.Աղայան, Ընդհանուր ն հայկական բառագիտություն, Ե., 1984, էջ 101: Տե՝ս Լ.Խաչատրյան, Տեղաշարժեր բառերի ձնաբանական իմաստի մեջ, Ե., 1985, էջ 32-33:

Սույն հոդվածի շրջանակներում մենք կդիտարկենք գոյական // ածական արժեքներ համատեղող պարզ բառերը: Պարզ բառերն իրենց հերթին կարելի է դասակարգել ըստ գործառական հատկանիշի. ըստ այդմ կստանանք՝ բառեր, որոնք ցույց են տալիս իր ն իրի հատկանիշ, բառեր, որոնք ցույց են տալիս անձ ն անձի հատկանիշ, բառեր, որոնք ցույց են տալիս թե՛ անձ ն թե՛ անձի ու իրի հատկանիշները: Հասկանալի է, որ ըստ գործառական հատկանիշների էլ որոշվում են դրանց խոսքիմասային արժեքները. անձի ն իրի գործառական դերում դրանք գոյականներ են, հատկանիշի գործառույթով՝ ածականներ:

Ա. Իր ն իրի հատկանիշ ցույց տվող բառեր Այս կարգի բառերը ըստ ծագումնաբանական հատկանիշի հիմնականում գոյա կաններ են3: Դրանք ցույց են տալիս այնպիսի առարկա կամ առարկայացված հասկացություններ, որոնք բնութագրվում են նան հատկանշային իմաստով: Ընդ որում հատկանշային այդ իմաստները մակաբերվում են դրանց առարկայական իմաստներից կամ էլ առարկայական իմաստների փոխաբերական գործածության հետնանք են: Այն բառերը, որոնց իմաստային կառուցվածքում համատեղվում են իրանիշ ն հատկանշային իմաստները կամ էլ դրանք գիտակցվում են խոսքից դուրս իբրն բառարանային իմաստներ, ձնավորվել են լեզվի զարգացման վաղ շրջանում: Դրանց կազմավորման ակունքները պետք է փնտրել լեզվի զարգացման նախագրային փուլում, այսպես կոչված սինկրետիզմի շրջանում, երբ միննույն քերականական ձնով արտահայտվում էին մեկից ավելի քերականական իմաստներ4: Արդի հայերենում այդ կարգի համատեղումներ ունեն հետնյալ բառերը՝ գոհար, գանգուր, լազուր, խավար, խոպան, ծակ, հով, մութ, շոգ, ցուրտ ն այլն: Ցույց տանք այս բառերի իրանիշ ն հատկանշային գործառույթները ն ըստ այդմ որոշենք դրանց խոսքիմաստային արժեքները: Անշուշտ, մենք չենք դիտարկելու այս բառերի հատկանշային

Այս առթիվ կարնոր դիտարկում ունի Գ.Ջահուկյանը. «Երկգործառույթ (ն եռագործառույթ) բառերի գործածություններից մեկի նախնական լինելը կարող է որոշվել մասամբ պատմականորեն (ծագմամբ), մասամբ սերման իմաստագործառական քննությամբ» (տե՛ս Գ.Ջահուկյան, «Ժամանակակց հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն», Ե., 1989, էջ 83): Հմմտ. Լ Խաչատրյան, Տեղաշարժեր բառերի ձնաբանական իմաստի մեջ, էջ 33:

բոլոր նրբիմաստները, լեզվական իրողությունը ցուադրելու համար կբավարարվենք դրանց հիմնական կիրառությունները վկայելով: Գոհար - գ. ազնիվ, թանկարժեք քար, շողակն, ադամանդ. Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ, Անգին քարեր ու գոհա՞ր, Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկնքից վեր կբերենք քեզ համար (ՀԹ, 1, 252): ա. 1. այդ նույն քարից պատրաստված, գոհարե. Բդեշխը բերել էր մանյակ, գինդ, ապարանջան, գոհար ակներով մատնիք պատվական (ԺՀԲԲ): 2. գոհարանման, շողշողուն. Գոհար աստղերի քարավանները թափառում էին երկնի ճամփեքով (ԱԻ, 2, 54): Գանգուր - գ. ոլորուն մազափունջ, խոպոպ. Նրա կողքին իր նժույգն էր վարում արքայադպիր Երեմիան՝ բյուզանդական մի կլոր գլխարկով, որի տակից դուրս էին թափվում նրա սն գանգուրները (ՍԶ, 8, 171): ա. գանգրահեր, խոպոպավոր. Վտիտ էր: Միջահասակ: Ուսերը նեղ: Գանգուր մազեր ուներ, գունատ ճակատ (Ե Չ, 2, 306): Լազուր - գ. երկնքի կամ ծովի բաց - կապտավուն գույնը. Մի ճերմակ ամպ՝ թափանցիկ ու անձն, հանդարտ լողում էր լազուրի մեջ (ԱԲ, 1, 166): ա. բաց-կապույտ, երկնագույն. Լազուր երկնքով ամպեր են անցնում, ու սալվի ուռին կուլա գետափին (ԱԻ, Ա, 167): Խավար - գ. 1. լույսի ն լուսավորության բացակայություն, մթություն. Ծնրադրել է խավարը խոժոռ Աղոթարարի ջերմեռանդությամբ, Որ չհամենա՛, այլ հարատնի՛ Իր շողահալած իշխանությունը (ՊՍ, 4, 209): 2. փխբ. մռայլ տրամադրություն. Չեմ հարգում... Ովքեր մթնում են, երբ կարող էին միշտ մնալ լուսե (Ինձ էլ երբեմն խավարն է գրկում ) (ՊՍ, Ա ,382): 3. փխբ. հետամնացություն, տգիտություն. Եթե շուրջս խավար լինի, մարդկանց համար փայլատակեմ (ՊՍ, Ա, 361): ա. 1. մութը պատած, մութ. Երկինքը սն, գետինքը սն, սն բովանդակ ու խավար (ՀԹ, 1, 39) : 2. փխբ. հետամնաց, չլուսավորված. Լույս կավետե խավար աշխարհին (ԱԻ, Ա, 102), 3. անթափանց, մշուշոտ. Ու հիմա աշնան մեգի մեջ ,խավար Օտար ափերում կանգնել եմ շվար (ԱԻ,Ա,164): 4. տխուր, անհույս. Ինչպես իմ հոգին՝ անհույս ու խավար, Գուղձն այս հողեղեն - երկիրը թշվառ ... Ի՞նչ է թափառում, ու՞ր է թռչում (ԱԻ,Ա,267): Մութ - գ. խավար, մթություն. Մութը քաշվում է քիչ-քիչ, Աստղը քնում (ՀՍ,54): ա.1. չլուսավորված, խավարչտին. Մութ աշտարակից, ինչպես զարհուրանք, Բուի կռինչն է տարածվում մերթմերթ (ՀԹ,.1,30): 2. փխբ. խորհրդավոր, գաղտնի. Քո մութ աչքերում կա մի քնքուշ սուտ, քեզ միշտ թաքցնող մի նուրբ վարագույր (ՎՏ,53): 3. փխբ. անորոշ, անհայտ. Գալիս է ահա վհուկ ծերունին՝ Մութ գալիքների մեկնիչն ու հսկան (ՀԹ,1,365): 4. փխբ. սարսափելի, զարհուրելի. Ու ողջ միասին, մի խորունկ թախիծ, մի մութ զարզանդ են գիշերին տալիս (ՀԹ,2,37):

Բերված օրինակները ցույց են տալիս, որ գոյական // ածական երկարժեք բառերի իրանիշ նշանակությունը, որ այդ կարգի բառերի նախնական-ստուգաբանական իմաստն է եղել, համեմատաբար սահմանափակ բազմիմաստ դրսնորումներ ունի, քան այդ բառերի հատկանշային արժեքը, որի բազմիմաստ նշանակությունները լայն գործածաություն ունեն՝ մեծ մասամբ պայմանավորված փոխաբերական գործածության հանգամանքով:

Բ. Անձ ն անձի հատկանիշ ցույց տվող բառեր Այն երկարժեք բառերը, որոնք ցույց են տալիս անձ ն անձի հատկանիշ, իմաստային բազմազանություն են դրսնորում: Իբրն գոյականներ՝ դրանք ցույց են տալիս անձ, իսկ անձի հատկանիշի իմաստով ածականներ են ն մտնում են իմաստային-թեմատիկ զանազան խմբերի մեջ, ինչպես՝ տարիքային-ժամանակային, անձնային որակի, փոխհարաբերության, սոցիալ-քաղաքական ն այլն: Ներկայացնենք այդ բառերն ըստ իմաստային-թեմատիկ խմբերի: Տարիքային-ժամանակային իմաստային խմբի մեջ մտնող երկարժեք բառերը ցույց են տալիս անձ ն նրա հասակը՝ ժամանակային առումով: Այդ բառերից են՝ երիտասարդ, պատանի, մանուկ, ջահել, ծեր, պառավ ն այլն: Հմմտ. մանուկ - ա. 1. մանկահասակ, փոքր. Երբ մանուկ էի... ճիպոտներն իբրն նժույգներ հեծած մտրակում էինք ն սլանում էինք Խենթ հեքիաթային աշխարհներ հեռու (ԱԻ, Ա, 294): 2. փխբ. մանկամիտ, տղայամիտ. Ահա մեր մանուկ թագավորի գործը... մի՞թե սուրբ հայրապետը տակավին չէր լսած այս (ՍԶ, 8, 330): 3. փխբ. նորաբողբոջ, զգայուն, քնքուշ. Ու մայրս անուշ օրորել է ինձ, Իմաստավորել մանուկ իմ հոգին Քո հզոր լեզվով (ԱԻ, Ա, 286): գ. շատ փոքր երեխա. Թող կործանվեմ այնպես ապրած ն բան արած, որ նորածին մանուկների տեսքով նորից վերածնվեմ (ՊՍ, Ա, 362): Պատանի - գ. արբունքի հասած երիտասարդ. Պատանին վեր կացավ ն, ուրախությունից մոռանալով մինչն անգամ բարի գիշեր ասել՝ դուրս վազեց սենյակից (Ր, 8, 148): ա. 1. դեռահաս, ջահել. Պատանի Հուսիկը կանգնած էր պատի մոտ ն յուր փայլուն աչքերով երբեմն նայում էր յուր տիրոջ վրա (Ր, 8, 144): 2. պատանուն հատուկ, երիտասարդական, փխբ. մատաղ. Մի մրահոն կույս էր քեզ պես, Կոտրեց սիրտս պատանի (ԱԻ, Ա, 271): Պառավ - գ. ծերացած, տարիքն առած կին. էս անշունչ պառավը գնաց դես ման եկավ, դեն ման եկավ, կես բրինձ գտավ, երեք

պղինձ՝ երկուսը ծակ, մինն էլ իսկի տակ չունի (ՀԹ, 3, 200): ա. 1. խոր ծերության հասած (կնոջ մասին). Թշվառ մարդ էր, ճարը կտրած Վերցրեց մորը պառավ, Անգութ հարսի աչքի առաջ Պարկը դրեց, ուսն առավ (ԱԻ, Ա,170): 2. փխբ. մաշված, ուժասպառ եղած. Ինչ գալիս էր պառավ ձեռքից, Չխնայեց ն ոչ մեկին (ՊՍ, Գ, 94): 1) Անձային որակի թեմատիկ խմբի մեջ են մտնում հատնյալ երկարժեք բառերը, ինչպես՝ կույս, դավաճան, կտրիճ, ազապ, ժլատ, գող, գիժ, հերոս ն այլն: Դիտարկենք այդ բառերի շարահյուսական գործառույթները: Կույս - գ. անարատ աղջիկ. Անց է կենում դարձյալ տարին: Նայում է կույսն ամեն օր, Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում Չի երնում ձիավոր (ՀԹ, 1, 255): ա. 1. մաքուր, անարատ, չպղծված (աղջկա մասին). Քառսուն կույս աղջիկ բերեք արմաղան (ՀԹ, 1, 122): 2. փխբ. կուսական, դեռ ոտք չդրած. Գնա՛ մենավոր վայրերը թափուր, Ազատ, կույս ու սուրբ զմրուխտյա հեռուն (ԱԻ, 2, 55): Կտրիճ - գ. քաջ՝ անվախ՝ համարձակ մարդ. Ու կտրիճը մնաց մոլոր ու շվար՝ Աչքերն հառած լույս-երեսին աղջկա (ԱԻ, 2, 187): ա. քաջ, արի, արիասիրտ. Ձեռքը դրած ոսկե կոթին Դաղստանի կեռ խանչալի, Կտրիճ Նադոն մտավ անվախ Հոր վրանը Գյուլիզարի (ԱԻ, 2, 213): Դավաճան - գ. թշնամու կողմն անցած անձ, մատնիչ. Մամիկոնյանը ծնում է դավաճաններ... Մամիկոնյանը ծնում է ն հերոսներ (Ր, 8, 25): ա. 1. հայրենիքին դավաճանող. Բաց է անում դուռ ու դարպաս Ձեր դավաճան տիրուհին (ՀԹ, 1, 332): 2. ամուսնական կյանքում անհավատարիմ եղող. Այս բոլորից հետո այլնս անհնար էր դավաճան կնոջ հետ մի հարկի տակ ապրելը (ԺՀԲԲ): 2) Փոխհարաբերության թեմատիկ խմբի մեջ են մտնում հետնյալ երկարժեք բառերը՝ ծանոթ, հարազատ, ապստամբ, մտերիմ, հարնան ն այլն: Հմմտ. ծանոթ - գ. մեկին ճանաչ անձ. Վաղուցվա խոսք եմ ասում, մեր էն բարի, ուսումնական ծանոթն էլ վաղուց է մեռել (ՀԹ, 3, 138): ա. 1. Նախկինում հանդիպած, տեսած. Օրիորդը պատմում էր իր նոր ծանոթ մի երիտասարդի մասին (ՆԴ, 3, 82): 2. հանրահայտ, հանրաճանաչ. Մի հողաշերտ... Ծանոթ ու հարազատ անուն (ՊՍ, Ա, 46): Հարնան - գ. դրացի, դրկից, իրար կողքի ապրող (անձ, անձեր). Այդ միջոցին ներս մտավ հարնանի կինը՝ մի աման մածնեսպասով (ԴԴ, 2, 132): ա. մոտիկ, մոտակա, հարնանությամբ ապրող. Լուր ունեմ ահավասիկ, որ Կորդիքի Գրիգորիսը ապստամբություն է խորհում հարնան նախարարների հետ (ՍԶ, 8, 606):

3) Սոցիալ- քաղաքական բառիմաստային թեմատիկ խմբի մեջ են մտնում հետնյալ երկարժեք բառերը, ինչպես՝ պանդուխտ, պայազատ, ռամիկ, թշվառ, գերի ն այլն: Հմմտ. պանդուխտ - գ. հայրենիքից հեռացած մարդ, նժդեհ. Պանդուխտը երգեց օտար երկրում Եվ սրտաբեկ հոգոց հանեց (ՀԹ, 1, 48): ա. օտարության մեջ գտնվող. Ես մի մարդ էի անտուն, անանձնագիր, Անանձնագիր մի մարդ, պանդուխտ մի հայ (ՊՍ, Ա, 33): Պայազատ - գ. թագավորական՝ ազնվականական տոհմի ժառանգ. ԵՎ ո՞վ էր կարծում, թե պիտի շողա Գողթան շառավիղ, Պիտի բոցկլտա Գողթան պայազատ՝ նույնքան հարազատ (ՊՍ, Դ, 15): ա. ազնվատոհմիկ, ազնվական ծագում ունեցող. ՈՒ երբ անցնին մեր առջնից Կտրիճները պայազատ, ընտրի՛, զարկի՛ ձեռքիդ խնձորն Անհաղթներից անհաղթին (ՀԹ, 1, 252): Ինչպես կարելի է եզրակացնել բերված օրինակներից, անձ ն անձի հատկանիշ ցույց տվող երկարժեք բառերը առավելաբար ածականի արժեքով արտահայտում են բազմիմաստ նշանակություններ: Այս հանգամանքը հիմք է տալիս կարծելու, որ նման երկարժեք բառերը ձնավորվել են ածականի նախնական իմաստի ու արժեքի վերաիմաստավորման ուղիով: Այս կարգի վերաիմաստավորումը (գոյականական նշանակության ներառումը) ընթացել է ածականՀ գոյական բառակապակցության կրճատման հետնանքով. այս դեպքում լրացումն արտահայտում է նան լրացյալի իմաստը: Երբ շարահյուսական մակարդակում այս կարգի վերաիմաստավորումը կայունացել է ն դարձել ընդհանրական, ձնաբանական մակարդակում տեղի է ունեցել խոսքիմասային արժեքի երկփեղկում: Լեզվական այս իրողությունը հայտնի է խոսքիմասային մասնակի տեղաշարժ (եր) անվանումով5: Հմմտ. սոված մարդը » սովածը, ծարավ մարդը » ծարավը: Հետնաբար՝ Սովածը հաց կտեսնի երազում, ծարավը՝ ջուր (Առած): Նմանապես՝ թշվառ մարդ(իկ) » թշվառ(ներ)ը, գերի մարդ(իկ) » գերի(ներ)ը, ստրուկ մարդ (իկ) » ստրուկ(ներ)ը ն այլն: Գ. Անձ ն անձի ու իրի հատկանիշները ցույց տվող բառեր Այս կարգի բառերի երկատված իմաստարժեքային դաշտում իշխում են անձի ու նրա հատկանիշի իմաստները, մինչդեռ իրի

Լ.Խաչատրյան, Խոսքիմասային տարարժեքությունն արդի հայերենի կայուն կապակցություններում, Ե-, 1996, էջ 37-38:

հատկանշային իմաստները մեծ մասամբ փոխաբերական գործածության հետնանք են: Այսպես՝ կույր բառն արտահայտում է թե՛ անձ ն թե՛ անձի հատկանիշ: Հմմտ. 1. գ. տեսողությունից զուրկ մարդ. Դու, անշուշտ, մտածում ես, թե ինչպես կարող է կույրը առաջնորդել (Մուր., 115): 2. ա. տեսնելու ունակություն չունեցող՝ կորցրած. Գրիգորի ներկայությունը անհրաժեշտ է բանակում նրա համար, որ գարդմանացիք ամեն րոպե աչքի առաջ ունենան իրենց կույր իշխանին ն սրտների մեջ վառ պահեն վրեժխնդրության կրակը (Մուր-, 115): Կույր -փոխաբերական իմաստով ունի մի շարք նշանակություններ, որոնք վերաբերում են իրի հատկանիշին : Հմմտ. 1. խավար, մթամած. Բայց անկարող ես այլնս ապրել լռին խավարում կույր անձավների (ՊՍ, Ա, 445): 2. ոչինչ չտեսնող, խարխափող. Գովերգում եմ ես այն սերը, որ ոչ կույր է, Ոչ էլ դիտմամբ ակնոցավոր (ՊՍ, Ա, 372): 3. անմեկնելի, անհասկանալի. Անեծքանման խոսքերով այն կույր, Որոնց իմաստն ենք հասկանում այնքան, Որքան երեխան իր խառնիճաղանջ շուտասելուկը (ՊՍ, Բ, 206): Կույր բառի փոխաբերական իմաստները գործառապես մեծ հաճախականություն ունեն: Եթե փորձենք կույր անձավ, կույր սեր, կույր խոսքեր կառույցները փոխակերպել, ապա ածականը միայն ժամանակավորապես կարող է արտահայտել գոյականի իմաստ, քանի որ ածականն այդ կառույցներում գործածվել է փոխաբերական իմաստով: Այդ կարգի գործածությունը դուրս չի գալիս փոխանունության շրջանակներից, ն բառակապակցության կրճատումը չի կարող ազդել նրանց (ածականների) խոսքիմասային արժեքի վրա: Հմմտ. Լուսավոր քարանձավներում բնակվում էին նախամարդիկ, կույր քարանձավների մեջ՝ մրջյունները: Լուսավոր քարանձավներում բնակվում էին նախամարդիկ, կույրերի մեջ՝ մրջյունները: Անձ ն անձի ու իրի հատկանիշներ ցույց տվող երկարժեք բառերից են՝ բարբարոս, խուլ, կաղ, հսկա, գաճաճ ն այլն: Որպես առարկաներ՝ այս բառերը անձնանիշ գոյականներ են, որպես հատկանիշներ՝ լրացնում են թե՛ անձի, թե՛ իրի: Անձնանիշ ն իրանիշ գոյականների լրացման դերում այս բառերը բաժանվում են երկու խմբի. բառեր, որոնք ցույց են տալիս անձի կամ իրի ներքին որակային հատկանիշներ, բառեր, որոնք արտահայտում են անձի կամ իրի արտաքին որակային հատկանիշներ: Վերոբերյալ բառերից անձի ն իրի ներքին որակային հատկանիշներ են արտահայտում բարբարոս ն խուլ բառերը:

Հմմտ. բարբարոս - գ. կիսավայրենի՝ վայրագ ազգ՝ մարդ. Բարբարոսներ շատ կգան ու կանցնեն անհետ, Արքայական խոսքը մեր կմնա հավետ (ՎՏ, 297): ա. 1. վայրագ, արյունարբու. Մեր ցասումը, մեր վրեժը դու տարար ԵՎ զարկեցիր նենգ թշնամուն բարբարոս (ԱԻ, Ա, 311): 2. փխբ. մահ ու ավեր սփռող. Նորից դարձավ Նաիրին բարբարոս սրերի հեսան (ԵՉ,115): 3. փխբ. չհղկված, կոպիտ. Մեր լեզուն ճկուն է ու բարբարոս, Առնական է, կոպիտ... (ԵՉ, 3, 214): 4. փխբ. անկիրթ, գռեհիկ. Նա գիտեր, որ յուր երկիրը շրջապատված է անկիրթ ն բարբարոս դրացիներով (ԺՀԲԲ): 5. փխբ. հեթանոս. ԵՎ բարբարոս երգը լսել այն առվակի, Որ հիմա քո մերկ ոտների կաղապարն է ուզում հանել (ՊՍ, Բ, 177): Անձի ն իրի արտաքին որակային հատկանիշներ են արտահայտում հսկա, կաղ, գաճաճ ն այլ բառեր: Հմմտ. հսկա - գ. հաղթանդամ. արտակարգ ուժի տեր անձնավորություն. Ողջո՛ւյն մենավոր Սասմա հսկային, Քո ձենը հասավ աստծո գահին (ՀԹ, 1, 313): ա. 1. վիթխարի, բարձրահասակ. Հապա մի նայիր հսկա հասակին, Ո՛նց է մեկնվել... (ՀԹ, 1, 31): 2. անպարտելի, մեծ ուժի տեր. Ո՛վ դու փառապանծ հսկա՛ դյուցազուն, փորձ փորձի մի, առ իմ բեռը չնչին (ՀԹ, 1, 5): 3. արտակարգ մեծ, վիթխարի. Երնանն է շողում, իբրն հսկա մագնիս (ՊՍ, Ա, 111): 4. փխբ. արտակարգ, բացառիկ. Դու քո ահագին հսկա շնորհքով, Շատ տառապեցիր անտրտունջ հոգով (ՀԹ, 1,117): 5. փխբ. անսահման,խորունկ. Մի՞թե կարող ես երգերս մարել, Որ տիեզերքի հսկա վերքերի Ցավն ու կսկիծն են (ՀԹ, 1, 41): Ինչպես ցույց է տալիս լեզվական փաստերի քննությունը, գոյական // ածական արժեքներ համատեղող պարզ բառերը բավական ինքնատիպ դրսնորումներ ունեն՝ պայմանավորված իրենց բառիմաստային յուրահատկություններով ն կապակցելիական ներունակությամբ: Բառիմաստային յուրահատկությամբ պայմանավորված՝ այդ բառերն արտահայտում են՝ ա) անձ ն անձի հատկանիշներ, բ) իր ն իրի հատկանիշներ, գ) անձ ն անձի ու իրի հատկանիշներ:

ՀԱՄԱՌՈՏԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԱԲ - Ա.Բակունց, Երկեր, հ- 1, Ե-, 1976: ԱԻ - Ավ- Իսահակյան, Եկերի ժողովածու, հ-հ- 1-3, Ե-,1973-75: ԴԴ - Դ--Դեմիրճյան, Երկերի ժողովածու, հ- 2, Ե-, 1977, հ- 8, 1983:

ԵՉ - Ե-, Չարենց, Երկերի ժողովածու, հ-հ- 1-3, Ե-, 1986-87: ԺՀԲԲ - Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ-հ1-4, Ե-, 1969-80: ՀԹ – Հովհ- Թումանյան, Երկերի ժողովածու, հ-հ- 1-6, Ե-, 1940-59: ՀՍ – Հ- Սահյան, Բանաստեղծություններ, հ-հ- Ա-Բ, Ե-, 1967-69: Մուր- Մուրացան, «Գնորգ Մարզպետունի», Ե-, 1982: ՆԴ -Նար-Դոս, Երկերի ժողովածու, հ- 3, Ե-, 1990: ՊՍ – Պ-Սնակ, Երկերի ժողովածու, հ-հ- 1-4, Ե-, 1972-73: ՍԶ - Ստ- Զորյան, Երկերի ժողովածու, հ- 8, Ե-, 1983: ՎՏ - Վ-Տերյան, Երկերի ժողովածու, հ-հ- 1-2, Ե-, 1960-61: Ր – Րաֆֆի, Երկերի ժողովածու, հ- 8, Ե-, 1986:

:

Մ.ՄԻՐՈՒՄՅԱՆ

ՀՊՄՀ

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՌԵՐԻ

Փոխակերպական իրողության դրսնորումների քննությունը ցույց է տալիս, որ բառակապակցությունները /ԲԿ/ փոխակերպվում են կա՛մ բարդությունների, կա՛մ ածանցական կազմությունների1: Ածանցական կազմությունների փոխակերպվող ԲԿ-ները բացառապես դերբայական դարձվածներ են: ԲԿ-ների որոշակի բաղադրիչների բառական իմաստները փոխակերպական կառույցներում իրացվում են համապատասխան ածանցների քերականական իմաստների միջոցով: Դերբայական դարձվածի (ԴԴ) գերադաս ն կողմնակի անդամների միջն առկա շարահյուսական հարաբերություններն ավելի համառոտ ձնով կարող են արտահայտվել նրանց փոխակերպների՝ բաղադրյալ գոյականների, ածականների ն մակբայների միջոցով2: ԴԴ-ների կամ կառույցի դերբայական անդամների իմաստներն արտահայտվում են ածանցավոր բառերի ածանցների միջոցով, իսկ ամբողջ բաղադրությունը բաղադրիչների իմաստներից բացի արտահայտում է նան լրացական դերբայական իմաստներ: Այսպես՝ հինգ հարկ ունեցող (շենք) ԴԴ-ի փոխակերպումից ունենք հինգհարկանի (շենք) բաղադրությունը, որի կառուցվածքում -անի ածանցն արտահայտում է բուն դերբայական իմաստը՝ «ունեցող» նշանակությամբ: Լեզվական փաստերը ցույց են տալիս, որ ԴԴ-ների փոխակերպումն ածանցական կազմությունների տեղի է ունենում տարբեր ձնաբանական հիմքերով: Ածանցական կազմություններն իբրն փոխակերպներ սերում են հիմնականում բայական, գոյականական ն ածականական հիմքերից: Այսպես՝ նորից բաժանել դերբայական կառույցի փոխակերպումից կստանանք վերաբաժանել ածանցական կազմությունը, որ սերում է բաժան(ել) բայահիմքից: Թագ ունեցող ԴԴ-ի փոխակերպումից կստանանք թագավոր ածան1 Փոխակերպական իրողության ն բառակապակցություն-բարդություն փոխակերպման մասին տե՛ս Մ.Միրումյան, «Բառակապակցությունների փոխակերպումը բարդ բառերի», «Հայագիտություն ն զուգադրական լեզվաբանություն», Դ պրակ, «Լինգվա», Ե, 2004, էջ 64-74: Հմմտ. Գ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Ե., 1974, էջ 563:

ցական փոխակերպը, որ սերում է թագ գոյականական հիմքից: Իսկ նոր բան անող՝ ստեղծող ԴԴ-ի փոխակերպումից՝ նորարար ածանցական փոխակերպը, որ իր հերթին սերում է նոր ածականական հիմքից: Այսպես, ուրեմն, փորձենք դերբայական կառույց (դարձված)»ածանցական կազմություններ փոխակերպական իրողությունը քննել ըստ բաղադրությունների սերող հիմքերի: Ըստ այդմ, կստանանք փոխակերպված ածանցական կազմություններ՝ բայական, գոյականական ն ածականական հիմքերով:

Ա. ԲԱՅԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՌԵՐ

Փոխակերպական գործընթացում փոխակերպների ածանցները բաղադրվում են բայական հիմքերի վրա՝ արտահայտելով դերբայական իմաստներ3: Փորձենք ներկայացնել որոշ գործուն ածանցների արտահայտած դերբայական իմաստները՝ փոխակերպումների օրինակներով: Նախ ԲԿ-ները կարելի է խմբավորել՝ ելնելով լրացման քերականական իմաստներից, թեն ընդհանուր առմամբ լրացումն ի հայտ է բերում պարագայական նշանակություններ: 1. Առաջին խմբում կունենանք լրացումներ, որոնք դրսնորում են հիմնականում ժամանակի ն հաճախայնության իմաստներ: Ժամանակի իմաստ է արտահայտում կանուխ բառը՝ «ժամանակով առաջ՝ նախորդող» նշանակությամբ, հետնյալ կապակցություններում. կանուխ գուշակել, կանուխ զգուշանալ, կանուխ տրամադրվել ն այլն: Վերլուծական այս ձներից ունենք համապատասխան համադրական կազմությունները՝ կանխագուշակել, կանխազգուշա-

նալ, կանխատրամադրվել:

Հայերենում ունենք այս ձներին համարժեք նախածանցավոր կազմություններ, որտեղ կանուխ մակբային փոխարինում է նախ(ա) ածանցը (ածանցակերպը). հմմտ. նախագուշակել, նախազգուշանալ, նախատրամադրվել ն այլն:

Բայական հիմքերից ածանցված բառերի կաղապարների ն նրանց իացումների քննությունը տե՛ս Գ.Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն ն բառակազմություն, Ե., 1989, էջ 169-184:

Բայական կառույցներում հաճախայնության իմաստ են արտահայտում նորից, վերստին, կրկին բառերը՝ «կրկնվող՝ երկրորդ անգամ կատարվող» իմաստով: Փոխակերպված կառույցներում այդ բառերին փոխարինում է վեր(ա)- նախածանցը: Հմմտ. նորից՝ կրկին՝ վերստին բաժանել» վերաբաժանել, նորից՝ կրկին՝ վերստին պատմել» վերապատմել, նորից, կրկին՝ վերստին արտադրել» վերարտադրել, նորից, կրկին՝ վերստին գծել» վերագծել ն այլն: Այդ ուղիով են առաջացել վերածնվել, վերակազմել, վերա-

կանգնել, վերակառուցել, վերակենդանանալ, վերակերտել, վերակրթել, վերահաշվել, վերաշինել, վերաշարադրել, վերահսկել, վերավաճառել ն այլ բառեր:

2. Երկրորդ խմբում լրացումներն արտահայտում են համեմատության, ուղղության, ձնի, չափի ն տեղի կարգերին հատուկ իմաստներ: Համեմատության ն չափի իմաստներ են արտահայտում շատ, քիչ, ամբողջովին բառերը՝ շատ կատարել («ավելի մեծ չափով» կատարել), քիչ կատարել («ավելի փոքր չափով» կատարել), ամբողջովին լցնել («ավելի մեծ չափով» լցնել) կապակցություններում: Բայական այդ կապակցությունների փոխակերպումից ունենք նախածանցավոր հետնյալ կազմությունները՝ գերակատարել, թերակատարել, առլցնել, որտեղ գեր(ա), թեր(ա), առ- նախածանցներն ունեն համեմատության կարգային իմաստներ: Չափի՝ «ծայրից ծայր» կամ ուղղության՝ «մի ծայրից դեպի մյուսը» կարգային իմաստներ են արտահայտում ամբողջովին, լիովին բառերը. բառաքերականական այդ իմաստները համադրական կազմություններում դրսնորվում են թափ(ա)- ածանցի միջոցով. հմմտ. ամբողջովին՝՝ ծայրից ծայր անցնել » թափանցել, մի ծայրից դեպի մյուսը գնալ » թափառել ն այլն: Ուղղության՝ «դեմ, հանդեպ, դիմացը» իմաստ են արտահայտում դեմ, առաջ բառերը հետնյալ հարադրություններում՝ դեմը՝ առաջը կանգնել, առաջը դնել, դեմը ճակատ տալ ն այլն: Փոխկաղապարային հետնյալ կառույցներում այդ բառերի կարգային իմաստներն արտահայտվում են դիմ(ա)-, առ - ածանցների (ածանցակերպների) միջոցով, ինչպես՝ դիմադրել, դիմականգնել, առճակատել ն այլն: Այդպես նան հետնյալ փոխակերպված կառույցներում դիմ (ա)- ն առ- ածանցներն ունեն ուղղության իմաստ, ինչպես դիմագրավել (առաջը, դեմը առնել՝ գրավել), դիմակայել (դեմը՝ առաջը

կանգնել՝ լինել), դիմաշրջվել (սկզբունքները փոխել, բառացի՝ դեմքով շրջվել ուրիշ կողմ), առբերել (մոտ՝ առաջ բերել) ն այլն: Ձնի իմաստ են արտահայտում նորից, վերստին բառերը հետնյալ բայական հարադրության մեջ՝ նորից՝ վերստին դառնալ: Փոխակերպված համադրական կառույցում գործողության կատարման ձնի իմաստ է արտահայտում անդր(ա)-ածանցը՝ անդրադառնալ: Տեղի՝ «վրա, վրայից» իմաստ է արտահայտում վրա(ն) բառը՝ վրան գրել, վրայից կարել բայական կապակցություններում: Փոխակերպված կառույցներում տեղի իմաստն արտահայտվում է մակ- ածանցի միջոցով, հմմտ. մակագրել, մակակարել ն այլն: Տեղի՝ «տակ, ներքո» ն տեղի՝ ուղղության՝ «դեպի ներքն, վար» իմաստներ են արտահայտում ներքո, ներքն, ներքուստ բառերը հետնյալ կառույցներում. (մի բանից) ներքն՝ (մի բանի) ներքնում դասել, (մի բանից) ներքն՝ (մի բանի) ներքնում՝ տակը գծել՝ գրել: Փոխակերպված կառույցներում դրանց իմաստներն արտահայտվում են համապատասխան ածանցների միջոցով . ենթ (ա)-, ընդ-, ստոր (ա)-: Հմմտ. ներքնում դասել» ենթադասել, ներքնում՝ տակը գծել»ընդգծել, ներքնում՝ տակը գրել» ստորագրել: Ինչպես կարելի է եզրակացնել, բայական ԲԿ-ներից սերած հարադրական կազմությունները հանդես են գալիս բայական հիմքերով ն համապատասխան ածանցներով. վերջիններս լիիմաստ բառերի քերականական կարգային իմաստներ են արտահայտում. 1) Փոխակերպական գործընթացում ակտիվություն են դրսնորում նախ (ա)-, վեր (ա)-, գեր (ա)-, թեր (ա)-, առ (ա)-, դիմ (ա)-, անդր (ա)-, մակ (ա)-, ենթ (ա)-, ստոր (ա)-, միջ (ա)- ածանցներն ու ածանցակերպները: 2) Վերլուծական կառույցներն ու դրանց փոխակերպները՝ համադրական ածանցական կազմությունները, իմաստաբանորեն լեզվական համարժեք միավորներ են, որտեղ վերլուծական բառերն ու դրանց համապատասխան ածանցական փոխակերպները ներկայացնում են միննույն իմաստի տարբեր կարգի դրսնորումներ:

Բ. ԳՈՅԱԿԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՌԵՐ

Գոյականական ն բայական ԲԿ-ների փոխակերպումից սերած ածանցական կազմությունները բաժանվում են նախածանցավոր ն վերջածանցավոր տեսակների: Գոյականական հիմքերով նա185

խածանցական կազմությունները սերում են գոյականական (անվանական) ԲԿ-ներից, վերջածանցավոր կազմությունները՝ բայական ԲԿ-ներից4: 1) Նախածանցավոր կազմություններ: Գոյականական նախածանցները ն նախածանցակերպներն արտահայտում են տեղի, ժամանակի, տարածական (տեղային) չափի, ուղղության ն այլ կարգային իմաստներ: Տեղի կարգային իմաստներ են արտահայտում՝ առաջ (ա)-, հետ (ա)-, հետն (ա)-, մակ (ա)-, վեր (ա)-, ստոր (ա)-, ենթ (ա)-, միջ (ա)-, ներ (ա)-, արտ (ա)- ածանցները (ածանցակերպները): Հմմտ. սերիչ կաղապարների բաղադրիչների իրացումներն ածանցավոր համարժեք կազմություններում: Աշխարհից դուրս եղող » արտաշխարհ , սահմանից դուրս » արտասահման, վրան դրվող անուն » մականուն , վերնում գտնվող շերտ »մակաշերտ , բայի վրա դրվող» մակբայ, երեսի վրա եղող» մակերես, երկրորդ անգամ արված կազմ» վերակազմ, վերստին հաստատված կարգ» վերակարգ, խմբից՝ դասից ցած գտնվող՝ փոքր» ենթախումբ, կենտրոնի ներսում եղող »ներակենտրոն, ներսում եղած գիծ» ներգիծ, մասերի միջն եղող» միջամաս, տվյալ վայրի ներսում եղող» միջավայր, ներքնում՝ ցածում եղող ուղի» ստորուղի, գծի նման (մնացած) հետք» հետագիծ , հետնում գտնվող դուռ» հետնադուռ ն այլն: Տարածական (տեղային) չափի իմաստներ են արտահայտում նախ (ա)-, տար (ա)-, առ (ա)-, հար (ա)-, տրամ (ա)- նախածանցները : Հմմտ. բուն մուտքից առաջ ընկած»նախամուտք, բուն դռնից առաջ գտնվող» նախադուռ, դրսում գտնվող աշխարհ (երկիր)» տարաշխարհ,արտերկիր, ուղուց (դատելուց) դուրս »տարակույս (կասկած), մարմնի՝ տարածության կենտրոնով անցնող» առանցք, շրջանի կենտրոնով անցնող գիծ» տրամագիծ, կենտրոնին մոտ գտնվող» հարակենտրոն: Ուղղության իմաստ է արտահայտում հակ(ա)- ածանցը: Հմմտ. բնեռի հակառակ կողմում գտնվող»հակաբնեռ , ալիքին հակառակ շարժվող » հակաալիք , թույնի նկատմամբ հակառակ ներգործություն ունեցող» հակաթույն ն այլն: Փոխկաղապարման ուղիով գոյականական հիմքերից սերած ածանցական կազմությունների մեջ կարելի է առանձնացնել այն բառերը (ածականներ), որոնք կազմվում են ժխտական ածանցներով . վերջիններս իրացնում են ելակետային սերիչ ԲԿ-ների դեր4

Գոյականական հիմքերից ածանցված բառերի ընդհանուր կաղապարների քնությունը, տե՛ս Գ.Ջահուկյան, Նշվ. աշխ., էջ 185-196:

բայական («չունեցող») կամ էլ («առանց, զուրկ») կապական ու ածականական իմաստներ: Հմմտ. ան (ա)-, ապ (ա)-, դժ -, տ - ածանցների գործառական իրացումները: Ան - առանց աղմուկի» անաղմուկ, ատամ չունեցող » անատամ, տուն չունեցող »անտուն, խելքից զուրկ» անխելք, բախտից զուրկ» անբախտ: Ապ(ա)- առանց արդյունքի» ապարդյուն, երջանկություն չունեցող» ապերջանիկ, բախտից զուրկ» ապաբախտ, առանց օրենքի» ապօրինի : Դժ -առանց կամքի» դժկամ, գույն չունեցող» դժգույն, բախտից զուրկ» դժբախտ: Տ -առանց գեղեցկության» տգեղ, ձն չունեցող» տձն , գիտելիք չունեցող» տգետ ն այլն: 2) Վերջածանցավոր կազմություններ: Այստեղ մենք կդիտարկենք այն կազմությունները, որոնց ածանցները (ածանցակերպները) արտահայտում են գերազանցապես փոխկաղապարված (փոխակերպված) բայական ն բայակապակցական իմաստներ, ն ծագած լինելով համապատասխան բայահիմքերից (բայարմատներից)՝ պահպանել կամ ձնափոխել են սկզբնական իմաստները: Փոխակերպված բայական ն բայակապակցական իմաստ են պարունակում հետնյալ գոյականակերտ -(ա)պան, -(ա)վոր,- (ա/ե) ցի, -ենի -, -ոտ, -(ա)վեր ,-անի , -յա ածանցները, ինչպես նան -կալ, -հար, -վար, -արար ածանցակերպները ն այլն: Ցույց տանք սերիչ կաղապարների համապատասխան բաղադրիչների բառական իմաստները ն դրանց իրացումները փոխակերպված կառույցների ածանցական կազմություններում: -(Ա)պան. արտահայտում է փոխկաղապարային հետնյալ իմաստները՝ ա) մի բան պահող. ձի պահող» ձիապան, ուղտ պահող »

ուղտապան,

բ) մի բանի հետ գործ ունեցող. սայլի՝ կառքի հետ գործ ունեցող» սայլապան, կառապան, գ) մի բանով զբաղվող. այգիով՝ խանութով զբաղվող »այգե-

պան, խանութպան: -Ավոր. արտահայտում է փոխկաղապարային «մի բան ունեցող» իմաստ՝ պոչ՝ վաստակ ունեցող» պոչավոր, վաստակավոր: -Ավոր ածանցով կազմությունների բառակազմական հիմքը

կարող է արտահայտել «մի բանի ձն ունեցող» նշանակություն: Հմմտ. զանգակի՝ գմբեթի ձն ունեցող »զանգակավոր, գմբեթավոր ն այլն: -(Ա/ե)ցի . արտահայտում է՝

ա) «-ական ծագում ունեցող, մի տեղում բնակվող» փոխկաղապարային իմաստներ: Ելակետային ԲԿ-ներում բայական անդամի լրացման դերում հանդես է գալիս որնէ տեղանիշ գոյական. հմմտ. Եվրոպայից՝ Աֆրիկայից՝ գավառից սերող» եվրոպացի, աֆրիկացի, գավառացի ն այլն, բ) «մի բանի վերաբերող». ինչպես՝ ճշմարտությանը՝ արդարությանը վերաբերող » ճշմարտացի, արդարացի: -Ենի. արտահայտում է՝ ա) «սերող, առաջացնող, տվող» փոխկաղապարային իմաստներ, ինչպես՝ թութ՝ մասուր՝ բալ տվող» թթենի, մասրենի, բալենի, բ) «մի բանից ստացված՝ առաջացած», ինչպես՝ վագրից՝ աղվեսից ստացված» վագրենի, աղվեսենի ն այլն: -Կալ. արտահայտում է՝ ա) «մի բան պահող» փոխկաղապարային իմաստ, որ գտնում ենք ելակետային ԲԿ-ների իմաստային կառուցվածքում, ինչպես՝ մոմ՝ բաժակ՝ վարս՝ ջահ պահող »մոմակալ, բաժակակալ, վարսակալ, ջահակալ ն այլն, բ) «մի բանի վրա իրավունք ունեցող», ինչպես՝ գահի՝ աշխարհի՝ ատյանի վրա իրավունք ունեցող »գահակալ, աշխարհակալ, ատենակալ ն այլն: -(Ա)վար. արտահայտում է փոխկաղապարային «մի բան վարող» նշանակություն, ինչպես՝ նավ՝ մեքենա՝ վագոն վարող » նավավար, մեքենավար, վագոնավար: (Ա)վետ. արտահայտում է «մի բան ունեցող՝ պարունակող» փոխկաղապարային իմաստ, ինչպես՝ միրգ՝ ծաղիկ՝ շահ՝ պտուղ ունեցող » մրգավետ, ծաղկավետ, շահավետ, պտղավետ ն այլն: -Անի. արտահայտում է «ունեցող» փոխկաղապարային իմաստ. հմմտ. մեկ աչք՝ յոթ գլուխ՝ երկու երես ունեցող»միաչքանի, յոթգլխանի, երկերեսանի, տող՝ վանկ՝ գլուխ ունեցող» տողանի, վանկանի, գլխանի ն այլն: -Յա ածանցով կազմություններն ունեն փոխկաղապարային բայակապակցական զանազան իմաստներ՝ պայմանավորված ԲԿ-ների բայական անդամի իմաստներով. ա) «մի բան ունեցող» նշանակությամբ. բառակազմական հիմք են դառնում անվանական կապակցությունները, որոնց լրացման դերով հանդես են գալիս գունանունները՝ թուխ՝ կապույտ՝ սն աչքեր ունեցող» թխաչյա, կապուտաչյա, սնաչյա, բ) «մի բանից պատրաստված» նշանակությամբ. բրդից՝ արծաթից՝ մագաղաթից՝ երկաթից պատրաստված » բրդյա, արծաթյա,

մագաղաթյա, երկաթյա,

գ) «որոշակի ժամանակում կատարվող». լրացում են դառնում ժամանականիշ գոյականները՝ տասն օրում՝ մեկ ամսում՝ կես դարում կատարվող » տասնօրյա, մեկամսյա, կեսդարյա, դ) «մի բանի շուրջ կատարվող՝ տեղի ունեցող». երկրի շուրջը՝ մերձակայքում՝ ջրից վերն կատարվող՝ գտնվող » շուրջերկրյա, մերձերկրյա, վերջրյա ն այլն: Նման կառույցների որոշ կապական բառեր փոխակերպված կազմություններում փոխարինվում են հոմանիշ ածանցներով. ինչպես՝ տակ » ընդ- // ստոր-, մոտ»առ-, ինչպես՝ ջրի տակ գտնվող »ընդջրյա // ստորջրյա, ափին մոտ գտնվող» առափնյա, ծովի տակ գտնվող»ընդծովյա // ստործովյա, գետնի տակ գտնվող » ընդգետն-

յա // ստորգետնյա:

Կան որոշ ածանցներ, որոնք զուտ գործառական արժեք ունեն. դրանց փոխկաղապարային իմաստները կարող են մեկնաբանվել դերբայական ձնով՝ «վերաբերող», կամ էլ «մի բանի հետ կապված» կապային կառույցով: Դրանցից են՝ -ական ն -ային ածանցները: -Ական-ը գործածվում է հիմնականում անձնանիշ հիմքերի մոտ, իսկ -ային-ը սովորաբար հանդես է գալիս ոչ անձնանիշ հիմքերով կազմություններում: Ընդ որում, այդ հիմքերը հիմնականում ածանցական կազմություններ են: Հմմտ. ժողովրդին՝ նավաստուն՝ աղջիկներին վերաբերող»ժողովրդական, նավաստիական, աղջկական ն այլն: Այդ ածանցը փոխակերպված կառույցներում կարող է դրվել անձի անվան վրա՝ ցույց տալով «այսինչ անձին՝ նրա ուղղությանը հարող» նշանակություն, ինչպես՝ Թալմուդին՝ Նիցշեին՝ Բուդդային՝ Զրադաշտին հետնող» թալմուդական, նիցշեական, բուդդայական, զրադաշտական ն այլն: Ոչ անձնանիշ հիմքերի դեպքում այդ ածանցը կենսունակ է աշխարհագրական տեղանունների վրա դրվելիս, որ ներկայացնում է ելակետային կաղապարի՝ «որնէ երկրին վերաբերող» փոխակերպական իմաստը, ինչպես՝ Անգլիային՝ Գերմանիային՝ Ամերիկային՝ Ասիային վերաբերող» անգլիական, գերմանական, ամերիկական, ասիական ն այլն: -Ական ածանցով այդպիսի կազմությունները կարող են մեկնաբանվել իբրն «որնէ ցեղին՝ ժողովրդին վերաբերող» բառակապակցական իմաստների փոխակերպման հետնանք. մանավանդ որ այդ կազմությունների բառակազմական հիմքերի դերում կարող են հանդես գալ ցեղի, ժողովրդի, ազգի արմատական անվանումները՝ Հայկի ցեղին՝ հնդիկներին՝ պահլավներին՝ ռուսներին հատուկ՝ վե-

րաբերող »հայկական, հնդկական, պահլավական, ռուսական ն այլն: -Ային ածանցը փոխակերպական կառույցներում հանդես է գալիս ոչ անձնանիշ գոյականական հիմքերի հետ ն արտահայտում է «մի բանի վերաբերող» դերբայական նշանակություն: Այդ ածանցի բառակազմական հիմքերը իշխող մասով բաղադրյալ կազմություններ են, ինչպես՝ դասակարգին՝ մշակույթին՝ գործադուլին՝ եռամսյակին՝ հանրակացարանին վերաբերող » դասակարգային,

մշակութային, գործադուլային, եռամսյակային, հանրակացարանային ն այլն: -Ային ածանցը կարող է արտահայտել ժամանակի ն տեղի

փոխկաղապարային իմաստներ, ինչպես՝ գիշերվան՝ ամռանը՝ գարնանը՝ աշնանը վերաբերող » գիշերային, ամառային, գարնանային, աշնանային, հյուսիսին՝ հարավին՝ արնելքին՝ արնմուտքին վերաբերող» հյուսիսային, հարավային, արնելյան, արնմտյան ն այլն: Այսպիսով, գոյականական հիմքերով փոխակերպված կազմությունները լինում են նախածանցավոր ն վերջածանցավոր. ա) նախածանցավոր կազմություններում այդ ձնույթները (ածանցները) գոյականակերտ են, ինչպես՝ հետ (ա)-, մակ (ա)-, վեր (ա)-, ստոր (ա)-, միջ (ա)-, արտ (ա)- ն այլն, բ) վերջածանցավոր կազմություններում ածականակերտ են, ինչպես՝ -(ա)վոր, -ենի, - (ա)վետ , -անի ն այլն:

Գ. ԱԾԱԿԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՔԵՐԻՑ ԱՌԱՋԱՑԱԾ ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՌԵՐ

ԲԿ-ներից սերած ածականական հիմքերով ածանցավոր կազմությունները բաժանվում են նախածանցավոր ն վերջածանցավոր տեսակների5: 1)Նախածանցավոր կազմություններում հանդես են գալիս ան -, գեր -, թեր - ածանցները: Ան -ածանցը հանդես է գալիս փոխակերպական կառույցներում ն դրվելով ածականական հիմքերի վրա՝ արտահայտում է ամբողջական ժխտում՝ համարժեք դառնալով ոչ - ին: Ան -ածանցը բաղադրվում է փոխակերպված ինչպես պարզ, այնպես էլ բաղադրյալ հիմքերի վրա. հմմտ. ոչ առողջ» անառողջ, ոչ բնական » անբնական, գրագիտություն չունեցող» անգրագետ : ա) Ան - ածանցը բաղադրվում է պարզ (արմատական) ածականների վրա, որոնք ելակետային (սերիչ) բառակապակցական

Ածականական հիմքերից սերած բառերի կաղապարների քննությունը տես Գ.Ջահուկյան, Նշվ. աշխ., էջ 197-200:

կաղապարներում ունեն -ություն ածանց. հմմտ. ազնվություն՝ արդարություն՝ լրջություն չունեցող » անազնիվ, անարդար, անլուրջ : բ) Համեմատաբար կենսունակ են ածականական ածանցավոր հիմքերով կազմությունները, որոնց ելակետային կաղապարները տարբեր կառուցվածքի են. հմմտ. զգայականին չվերաբերող» անզգայական, առողջություն չունեցող» անառողջ , բանականություն չունեցող» անբանական, ընդունակություն չունեցող» անընդունակ , ոչ արդարացի» անարդարացի , ոչ բաղձալի» անբաղձալի, ոչ էական» անէական , կայունությունից զուրկ» անկայուն, բավականությունից զուրկ» անբավական , մատչելիությունից զուրկ» անմատչելի ն այլն: գ) Ածականական բարդ հիմքերով ածանցական կազմությունները նս ունեն տարակառույց ելակետային կաղապարներ. հմմտ. անձնասիրություն չունեցող» անանձնասեր , խելամտություն չունեցող» անխելամիտ , գրագիտություն չունեցող » անգրագետ , ինքնասիրությունից զուրկ» անինքնասեր, բարեկրթությունից զուրկ» անբարեկիրթ , ոչ բարեկազմ» անբարեկազմ , ոչ իրազեկ» անիրազեկ ն այլն: Գեր - նախածանցն արտահայտում է հատկանշային որակի հավելականության իմաստ: Այդ ածանցով կազմությունների ելակետային կաղապարը ներկայացնում է շատ//չափազանցՀածական կառուցվածքը. հմմտ. չափազանց ազնիվ՝ արագ՝ հզոր » գերազնիվ, գերհզոր, գերարագ, շատ ընտիր՝ հանճարեղ՝ արժանի՝ կարճ՝ բնական » գերընտիր, գերհանճար, գերարժան, գերկարճ, գերբնա-

կան:

Թեր - նախածանցն արտահայտում է հատկանշային որակի սակավության իմաստ ն համարժեք է կիս(ա) - ածանցակերպին: Նման կազմությունների ելակետային կաղապարը ներկայացնում է կիսով չափՀածական կառուցվածքը: Հմմտ. կիսով չափ առողջ՝ երջանիկ »թերառողջ, թերերջանիկ ն այլն: 2. Վերջածանցավոր կազմություններում հանդես են գալիս ավոր, -արար, -ին, -ոտ, -որակ, -ուկ, -ակ, -որդ ն այլ ածանցներ, որոնց միջոցով իրացվում են ելակետային ԲԿ-ների ենթակայական դերբայի արտահայտած իմաստները: Այսպես՝ -արար ածանցակերպի միջոցով իրացվում են փոխակերպական տարբեր նշանակություններ: Հմմտ. 1. «անող, ստեղծող». նոր բան անող՝ ստեղծող » նորարար, խռովություն անող » խռովարար, 2. «տվող». կենդանություն տվող » կենդանարար:

-Ավոր ածանցը դրսնորում է «անող, ցուցաբերող» փոխակերպական իմաստներ. հմմտ. կեղծավորություն անող » կեղծավոր, զգուշություն ցուցաբերող » զգուշավոր: -Ին, -ուկ, -ոտ ածանցներով՝ «ունեցող» նշանակություն, հմմտ. դժվարություն ունեցող » դժվարին, դյուրություն ունեցող » դյուրին, երկարություն՝ տաքություն ունեցող » երկարուկ, տաքուկ, հիվանդություն՝ հիվանդանալու հակում ունեցող » հիվանդոտ : -Ակ ածանցով իրացվում են «ունեցող, հանդիպող» դերբայական նշանակություններ, ինչպես՝ հաջողություն ունեցող » հաջողակ, ձախորդության հանդիպող » ձախողակ: -Որդ ածանցը իրացնում է «հանդիպող, դիրք գրավող» դերբայական նշանակություններ. ձախողության հանդիպող » ձախորդ, հակառակ՝ կից դիրք գրավող » հակառակորդ, կցորդ ն այլն: Այսպիսով, ածականական հիմքերով ածանցավոր կազմություններում հանդես են գալիս՝ ա) ան-, գեր-, թեր- նախածանցները, բ) -ավոր, -արար, -ին, -ոտ, -որակ, -ուկ, -ակ, -որդ վերջածանցները:

:

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆ

ՀԱՅ ԴՊՐՈՑՆ ՈՒ ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ԱՅՍՕՐՎԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ*

Հարցազրոյց` Երնանի Վ.Բրյուսովի անուան օտար լեզուների պետական հիմնարկի հայագիտութեան ամբիոնի վարիչ, . փրոֆ. ՖՐԻԿ ԽԼՂԱԹՅԱՆԻ հետ ԽՄԲ.- փրոֆ. Ֆրիկ Խլղաթեանի վերջերս Փարիզ գտնվելու առիթից օգտուելով` «ԿԱՄՔ»-ի թղթակիցը ստորն տրված հարցազրոյցը ունեցավ նրա հետ:

Փրոֆ. Խլղաթեան, տակաւին ոչ-հեռու անցեալին Հայաստան կը հպարտանար իբրեւ հարիւր տոկոսով գրագիտութեան երկիր: Ի՞նչ վիճակ կը ներկայացնեն այսօր Հայաստանի մէջ միջնակարգ եւ բարձրագոյն դպրոցները: Այսօր էլ Հայաստանը գրագիտութեան երկիր է, հակառակ այն բանի, որ ԽՍՀՄ.-ի փլուզման զուգահեռ քանդուեցաւ Հայաստանի ամբողջ տնտեսական համակարգը, ասոր վրայ աւելցան պատերազմական վիճակը, ներքին քաղաքական անհամաձայնութիւնները, որոնք ծանր կացութեան մատնեցին պետական կրթական համակարգը: Պետութիւնը այլեւս ի վիճակի չէ նիւթական ամբողջական աջակցութիւն ցուցաբերելու կրթամշկութային բնագաւառին: Ստեղծուած բարձրագոյն դպրոցներէն ներս դիմուեցաւ վճարովի ծառայութիւններու: Յատկպէս մեծ պահանջք ներկայացնող բարձրագոյն դպրոցնրուն մէջ պետական պատուէրէն դուրս դիմողները կրնան ուսում ստանալ վճարովի կարգով եւ գոյացած գումարը կ’ապահովէ դասախօսներու աշխատավարձքը, շէնքերու վերանորոգումն ու ջեռուցումը: Բացի ատկէ, Հայաստանի մէջ պետական հիմնարկներու եւ համալսարաններու կողքին կան նաեւ մասնաւորները, որոնք կը գործեն այլ սկզբունքներով: Աւելի բարդ է միջնակարգ /երկրորդական/ դպրոցներու վիճակը, ուր վճաովի ծառայութիւն չէ նախատեսուած, որու հետեւանքով մինչեւ վերջերս ալ’ ձմրան երեք ամիսները, դպրոցները չէին գործեր: Դպրոցները եւս ստիպված են փնտռել հովանաւորներ, նուիրատուներ:

"

Հարցազրույցը արտատպված է փարիզյան «Կամք» թերթից (4 մայիսի, 2000 թ.): Տպագրվում է առանց փոփոխությունների:

Դուք հայոց լեզուի 5-8րդ դասարաններու դասագրքերու հեղինակն էք: Ինչպիսի՞ն է միւս դասագրքերուն վիճակը: Այո, դրանցից բացի Ակադեմիկոս Ջահուկեանի հետ վերջերս պատրաստած ենք նաեւ 9-10-րդ դասարաններու դասագրքերը: Անկախությիւնն ի վերջոյ առիթ տուավ հայ մասնագետնէրուն հեղինակելու հայ դպրոցի դասագրքեր: Ի դէպ այդ գրքերը կը մասնակցին հատուկ մրցոյթի եւ ընտրութէնէն ետք է որ մուտք կը գործեն դպրոց: Համաշխարհային Դրամատան կողմէ տուած վարկով վերջապես տպագրուած են նկարազարդ, բովանդակալից եւ բոլոր նիւթերը ընդգրկող դասագրքեր, որոնք նախատեսուած են չորս տարուա օգտագործման համար: Անկախութիւնը անշուշտ մեզի հնարաւորութիւններ ընձեռեց ինքնուրոյն ծրագրեր մշակելու ու կազմելու, սակայն գործնականին մէջ այդ ծրագիրները իրականացնելու միջոցները տակաւին բաւարար չեն: Խորհրդային շրջանին Հայաստանը բարձրագոյն կրթութիւն ունեցողներու ամենաբարձր տոկոսը կազմող հանրապետութիւններէն մէկն էր, ն մինչեւ այսօր ալ ծնողները պատրաստ են իրենց ամբողջ ունեցածը տրամադրելու իրենց զավակներուն կրթութեան համար:

Ինչպէ՞ս է այսօր հայերէնի վիճակը Հայաստանում:

Վերջին տարւան ընթացքին մշակուած են հայոց լեզվի եզրաբանութեան զարգացման սկզբունքները, նպաստաւոր պայմաններ ստեղծելով, որ ամէնօրեաը կեանքի մէջ եւս օգտագործուին այդ բառերը: Միւս կողմէ վատթարացած է խոսակցական լեզուի վիճակը: Հարցն այն է, որ տարբեր հանրապետութիւններէն Հայաստան եկած փախստականները մեծամասնութեամբ կա’մ գէշ հայերենով կը խօսին եւ կամ իրենց բարբառները կը գործածեն: Միւս կողմէ ալ, ցաւ ի սիրտ, հայ մտաւորականութեան մեծ հատուածը, որ հիմնականին մէջ գրական լեզուն կերտողն էր, լքած է Հայաստանը: Բացի այդ` հեռատեսիլի եւ ձայնասփիւռի բազում կայաններու աշխատակիցները մասնագէտներ չեն եւ չեն փայլիր հայերէնի իմացութեամբ. նոյնը կարելի է ըսել պետական պաշտօնեաներու մեծ մասին համար ալ, որոնք գէշ օրինակ կը ծառայեն ժողովուրդին: Աւելին, եթէ առաջ կը պայքարէինք ռուսամոլութեան դեմ, այսօր մաքուր, գրական ռուսերէնին փոխարինած է աղաւաղուած անգլերենը… Ուստի օտարամոլութեան դէմ պայքարը կը շարունակուի, փոխուած է միայն ուղղությիւնը:

Կ’ուզէինք նաեւ իմանալ ձեր կարծիքը արեւելահայերեէնի եւ արեւմտահայերէնի փոխ-հարաբերութեանց եւ դասական ուղղագրութեան վերադառնալու հարցի մասին: Այս հարցին պէտք է պատմականօրէն մոտենալ: Մեր ժաողովուրդը բաժնուած եղած է արեւմտեան եւ արեւելեան հատուածներու: Անոնցմէ իւրաքանչիւրը, ցաւոք, քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կապերու բացակայութեան պատճառով, առանձնապես ստեղծած է իր գրական լեզուն: Արեւմտահայերէնը զարգացաւ արեւմտահայ (հիմնականին մէջ Պոլսոյ) բարբառներու հիման վրա, իսկ արեւելահայերէնը` Արարատեան: Բառապաշարային էական տարբերութիւն չկայ: Հիմնական տարբերութիւնը քերականութիւնն է: Տարիներու ընթացքին Հայաստանի մէջ ստեղծուեցաւ թատրոնի, գիտութեան, շարժանկարի, հեռատեսիլի, մամուլի, բժշկութեան, եւայլն, լեզուն: Արնմտահայէրենն ալ մեծ զարգացում արձանագրեց մինչեւ Եղեռն: Բայց յետոյ, ցավ ի սիրտ, այդ գեղեցիկ, բարեհունչ լեզուի միասնականութիւնը խախտւեցաւ, սահմանափակուեցան անոր գործառական հնարաւորութիւնները: Այս լեզուի ժառանգորդները արեւմտահայերն են, որոնք տարբեր երկիրներու մեջ, տարբեր պայմաններու ն ազդեցություններու տակ զարգացոցած են իրենց լեզուն: Գաղտնիք չէ, որ Ամերիկայի, Ֆրանսայի, Լիբանանի, Պոլսոյ, Հունաստանի, Աւստրալիոյ ն այլ երկիրներու արնմտահայերէնը տարբեր է: Իսկ արնելահայերեէնը Հայաստանի պետական լեզուն է իր գիտական հիմնարկներով ու գործառական բնական պայմաններով: Այժմ կարեւոր նշանակութիւն ստացած «մէկ ազգ, մէկ լեզու» կարգախոսը: Այս պիտի չնշանակէ կա’մ արնելահայերէն, կա’մ արնմտահայերէն: Մենք ունինք երկու գրական լեզու, որոնք քոյրեր են: Անոնցմէն ո’չ մեկը «հարազատ» կամ «խորթ» կրնայ ըլլալ: Երկու լեզուներն ալ ունին իրենց հնչիւնային, գրական համակարգը, բառապաշարն ու քերականութիւնը: Այդ երկու լեզուները հակադրել կը նշանակէ թոյլատրել ազգային սխալ: Այդ երկու քոյրերը պէտք է մօտեցնել` բառապաշարի եւ եզրաբանութեան միջոցով: Մենք սիրով կը զարգացնենք մեր եզրաբանությիւնը` արնմտահայերէնէն բառեր ներմուծելով արեւելահայեէրէնի մէջ: Իսկ սփիւռքահայութեան մոտ տիրապետող այն միտքը, թէ արնելահայեէրէնը ռուսական ազդեցութիւն կը կրէ, պիտի պատասխանեմ գիտական փաստով` լաւ թէ վատ, բայց եթէ արեւելահայերէնը եզրաբանութեան բնագավառին մեջ իբրեւ ուղենիշ ունեցած է ռուսերենը, ապա արեւմտահայերէնը իբրեւ ուղենիշ ունեցած է ֆրանսերենը: Ինչպե՞ս որոշել, թէ ո՞րն է լաւ եւ որն է գէշ:

Արդեոք գոյութիւն ունի՞ն լավ կամ գէշ լեզուներ: Ո’չ: Կան լեզուին վատ կամ լավ տիրապետողներ: Կը ցավիմ, որ արեւմուտքի մէջ հին կամ նոր ուղղագրութեան կողմնակից ըլլալը փորձաքար դարձած է: Ինչեւիցէ, իմ կարծիքս կրկին կը հիմնաւորեմ պատմական ճշմարտութեամբ ու այդ լեզուով` Արեւմտահայերէնով արտահայտուող ժողովուրդի նկատմամբ յարգանքով: Նախ, Մեսրոպ Մաշտոցը հայ գրերու ն ոչ թէ ուղղագրութեան գիւտարարն է: Մաշտոցը գրած է այնպէս, ինչպէս արտասանած է, առանց մեծատառի ն կէտադրութեան, բառերը իրարու կցելով` մագաղաթը տնտեսելու համար: Ուղղագրութիւնը քիչ առ քիչ յստակացած է հայ քերականներու միջոցով 7-14-րդ դարերու ընթացքին: Իսկ «նոր» ուղղագրութիւնը ոչ թե «կոմունիստական» արտայայտութիւն է, այլ 19-րդ դարույն իսկ արդեն առաջադրուած է իբրեւ կարեւոր հարց` հայերենի գրութիւնն ու արտասանությիւնը մոտեցնելու համար: Եվ եթէ իրականութիւնը կ’ուզէք, փոխանակ երկար մասնագիտական բացատրութիւններ տալու, ես պարզապէս ճշմարտութեան աչքերուն մէջ կը նայիմ` ըսելով թէ` իրենց գոյութիւնը դժուարութեամբ պահպանող մարդկոց ուղղագրությունը փոխելու մասին խօսիլը առնուազն մահացու վիրաւորանք է, այսինքն արդէն ամէն ինչէ զրկուած մարդոցմէ խլել նան վերջինը` գրագէտ մարդ ըլլալու հպարտությիւնը: Թէ’ հին, թէ’ նոր ուղղագրութիւնները ժամանակի ծնունդ են ու ժամանակն ալ կ’ որոշէ լեզուի ն իր ուղղագրութեան բնական ընտրութիւնը:

:

Մ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ԼԵՀԵՐԵՆՒՑ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԻՋԻՆ

ՀԱՅԵՐՈՒՄ

Միջին հայերենի բառապաշարում պատկառելի թիվ են կազմում տարբեր լեզուներից կատարված փոխառությունները: Այս բառերի մեջ աչքի են ընկնում եվրոպական լեզուներից ներմուծված միավորները, որոնք հատուկ են կիլիկյան հայերենին, քանի որ հայ ն եվրոպական ազգերի շփումը միջնադարում տեղի է ունեցել հիմնականում հայկական բնաշխարհից դուրս` Միջերկրական ծովի ափին հիմնված Կիլիկյան հայկական թագավորությունում: Հայոց լեզվի զարգացման այս շրջանի եվրոպական փոխառությունների մեջ իրենց ուրույն տեղն ունեն լեհերենից ներմուծված բառերը: Խոսքիմասային առումով այս միավորները բազմազանություն չունեն: Դրանց մեծ մասը գոյականներ են (89): Հանդիպում են նան հինգ բայ ն երկու ածական: Լեհական փոխառությունները միջին հայերեն են թափանցել ժողովրդախոսակցական լեզվով գրի առնված դատական արձանագրությունների միջոցով: Լեհերենից միջին հայերեն ներթափանցած բառերը հազվագյուտ են հանդիպում միջին հայերենով ավանդված գրականության մեջ: Սա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ դրանք ավելի ուշ շրջանի փոխառություններ են ն գործածվել են բնակչության նեղ շրջանակներում` բացառապես լեհահայերի կողմից: Այս բառամիավորների մեծ մասը մտնում է միջին հայերենի բառապաշարի չեզոք շերտի մեջ: Դրանք օգտագործվում էին գործառական բոլոր ոճերում` առանց սահմանափակման ն ընդհանուր էին լեհահայ բարբառով խոսող բոլոր մարդկանց համար: Լեհերենից ներմուծված գոյականները ենթարկվում են հիմնականում ի արտաքին հոլովման. ուղղ. զաբիս սինոր տապչան քօլփաք սեռ. զաբիսի սինորի տապչանի քօլփաքի Բամեդնիյ ն քիրի գոյականները ենթարկվում են ու հոլովման. ուղղ. բամեդնիյ քիրի սեռ. բամեդնու քիրու Փոխառված գոյականների հոգնակի թիվը կազմվում էր հոգնակերտ -եր, -ներ ն -նի մասնիկներով (վերջինս միջին հայերենի այս շրջանում շատ հազվադեպ էր գործածվում):

եզ. բան սդադուդ բոզիվ հոգն. բաներ սդադուդներ բոզիվնի Լեհերենից ներմուծված բոլոր գոյականները պահպանել են իրենց ձնաբանական կառուցվածքը, տեղի է ունեցել նշանակիչի ամբողջական յուրացում: Մինչդեռ բառիմաստը` նշանակելին, միշտ չէ, որ լիովին համապատասխանել է փոխատու միավորի իմաստին: Օրինակ` զաբիս գոյականը միջին հայերենում ունեցել է «պարտամուրհակ» իմաստը, սակայն նրա փոխատու միավորը (2ap/տ) լեհերենում ունեցել է «թուղթ, գիր, հիշատակություն» իմաստները: Քամէն գոյականը փոխառվել է լեհերեն kՅոi6ń «քար» բառից: Միջին հայերենում տեղի է ունեցել բառիմաստի նեղացում, ն վերջինս գործածվել է «կշռաքար» իմաստով: Մեր կարծիքով, իմաստային այսպիսի փոփոխության պատճառն այն է, որ այս բառն առաջին անգամ գործածվել է լեհահայ առնտրականների կողմից առնտրական գործարքների ժամանակ: Ինչպես վերը նշել ենք, լեհական փոխառություններում հանդիպում է հինգ բայ: Ի տարբերություն միջին հայերեն ներմուծված եվրոպական մյուս լեզուներից փոխառված բայերի` վերջիններս հանդես են գալիս բացառապես հարադրավոր կազմությամբ: Փոխառվող իմաստն արտահայտելու համար լեհերեն անորոշ դերբային, որը հանդես է եկել որպես հարադիր, միջին հայերենում հավելվել են առնել կամ առնուլ բայերը: Լեհերենից ներմուծված բայերն են /ոտtիgować 1.«դրդել, մղել, սադրել», 2.«դատական գործ հարուցել» » իսդիկովադ առնել «դատական գործ հարուցել», ցՄՅłtօՄՅć «սկանդալ` կռիվ սարքել» » կվալդովադ առնել «աղմուկ բարձրացնել, բռնություն գործադրել», apelować «բողոքարկել, բեկման գանգատ տալ», 2.«դիմել, կանչել» » աբէլովադ (աբէլովատ) առնել «բողոքարկել, բեկման գանգատ տալ», po2իwać «դատի` դատարան կանչել» » բոզիվաթ առնել «դատի` դատարան կանչել», տ2aօować 1.«հարգել», 2.«գնահատել, գին կտրել» » սաչովադ առնուլ «գնահատել, գին կտրել»: Լեհերենից միջին հայերեն մուտք գործած բայերը խոնարհվում էին` ենթարկվելով հարադրավոր բայերի խոնարհման օրինաչափություններին (սաչովադ կու առնում, սաչովադ կու առնումք |նան ունք)): Լեհական փոխառություններում արձանագրված է երկու ածական. մոցնիյՀ ոoօeո «իրավազոր», նեմեց ՀN/eո/eօ «գերմանական»: Այս միավորները հավատարիմ են մնացել փոխատու լեզվի բառաձնին: Լեհական փոխառություններում հանդիպում է երկու բազմիմաստ բառ. վոյվոտայ Հ ԽՕjeԽՕda 1.«քաղաքացիական վարչական

բարձր պաշտոնյա», 2.«իշխան», 3.«հարկահավաք», փիսար Հ քiտaոշ 1.«գրագիր», 2.«քարտուղար»: Փոխատու բազմիմաստ միավորների իմաստային յուրացման արդյունքում յուրացվում էր բառի տերմինային (հատկապես իրավաբանական) արժեք ներկայացնող իմաստը: Օրինակ` Սթրնա գոյականը իրավաբանական տերմին է` «կողմ, դատի երկու կողմերը» ն բավականին հաճախադեպ է Կամենեց-Պոդոլսկի դատական արձանագրություններում: Փոխատու բառը`ՏtrօոՅ («կողմ, դատի երկու կողմերը») գոյականն ունի չորս իմաստ, որոնցից մեկը քերականական տերմին է` 1.«կողմ, կողք», 2.«բայական սեռ», 3.«էջ», 4.«երկիր, վայր»: Գազնայ («բանտ») գոյականի փոխատու միավորը նս եղել է բազմիմաստ բառ. KՅźń 1.«պատիժ, տանջանք», 2.«խստություն», 3.«բանտ»: ՔrzyՏtՅՄkՅ 1.«սալաթի աման, աղցանաման», 2.«լրացուցիչ կերակրատեսակ» գոյականից հայոց լեզվի քննարկվող ժամանակաշրջանում ունենք բրիսթավքայ «սալաթի աման, աղցանաման» գոյականը: Հարկ ենք համարում նշել, որ քննարկվող փուլում լեհերենն ինքն արդեն հարուստ էր տարբեր լեզուներից, հատկապես գերմաներենից կատարված փոխառություններով, ն երբեմն դժվար է պարզել, թե միջին հայերենի համար տվյալ բառամիավորը անմիջակա՞ն փոխառություն է, թե՞ միջնորդավորված: Մեր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ լեհերենից միջիáն հայերեն ներմուծված 86 փոխառություններից 6-ը միջնորդավորված են. բրինցիբալ Հ լեհ.քո/ոciքał < լատ.քոiոceքտ «տեր», եառմարք Հ լեհ. jՅrոՅrk Հ գերմ. ՍՅհrոՅrkt «տոնավաճառ», պորմիսդր Հ լեհ.bսոոiտtոշ Հ գերմ. Bü՛ոgeոոeiտteո, «քաղաքագլուխ», ռաթուշ Հ լեհ.ոatստշ Հ գերմ.Rátհaստ «բանտ», ֆուրման Հ լեհ.fսrոՅո Հ գերմ.Fúհոոaոո «կառապան, սայլապան», ն այլն: Լեհերենից ներմուծված բառերից մեկը` արեսդ Հ Յr6Տt «կալանք» գոյականը, ենթարկվելով միջին հայերենի բառակազմական կանոններին, կազմել է արեսդ առնել «կալանք դնել, կալանքի տակ առնել» հարադրավոր բայը: Ուսումնասիրությունները ցույց տվեցին, որ աշխարհաբարում միջին հայերենի լեհական փոխառություններին փոխարինող բառամիավորների մեջ նս կան փոխառություններ: Դրանցից շատերը հայերենի դեռնս վաղ շրջանում են մուտք գործել գրական լեզու ն ընկալվում են որպես հայերեն արմատներ. գազնայ Հ kaźń «բանտ» (պահլ.), մաղազին Հ ոagaշ/ո «խանութ»

(ասոր. կամ կապադովկ.), լանցուխ Հ łaոcսcհ «շղթա» (ասոր.), տէբուդադ Հ d6քսtՅt «պատգամավոր» (պահլ.), տապչան (տոպչան) Հ taքcշaո «որմնաթախտ, թախտ» (պարսկ.), ն այլն: Լեհական փոխառությունների իմաստաբանական քննությունը թույլ է տալիս դրանք բաժանել երկու խմբի` տերմինային ն ոչ տերմինային արժեք ներկայացնող բառամիավորների: Նշված երկու խմբերն ընդգրկում են տասնմեկ իմաստային դաշտ: Առաջին խմբի մեջ են մտնում «պետականություն» դաշտի պետական պաշտոններ ու դրամական միավորներ նշող, «կենդանական աշխարհ», «ռազմավարություն» ն «իրավաբանություն» դաշտերի բառամիավորները: Վերջինս իր մեջ ներառում է դատական ընթացքին վերաբերող տերմիններ: Երկրորդ խմբում ամփոփված են «գործողություն, զարգացում, տեղափոխություն, նավագնացություն», «գործավարություն, առնտուր», «շինություն, կառույց, կահկարասի», «ընտանիք, կենցաղ, առտնին կյանք», «հագուստ, զարդեղեն», «հատկանիշ», «չափի միավոր» իմաստային դաշտերի միավորները: Լեհերենից ներմուծված բառերը գործածվում են հիմնականում առտնին խոսակցական ն վարչագործառական ոճերում: Բերենք մի քանի օրինակ «Կամենեց – Պոդոլսկ քաղաքի հայկական դատարանի արձանագրություններից»: Ուստի այս առաջին արեսդն եղավ դատաւորացն: Ուստի կու պահեմ, զի զտօգլատն այլ վճարէ: Եկաւ Զալէսքիյ Սդրուսին ուրեատնիք ն գանգատ առաւ Զատիկին վերայ Ադանին, զոր պարտ է նմայ Ժ (10) ֆլորեն: Եւ պիտի վճարէ ի Դ (4) ռաթան:

:

Ք.ՍՈՂԻԿՅԱՆ

ԵՐՊԼՀ

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՀՈՄԱՆԻՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՆԳԼԵՐԵՆԻ ԵՎ ՀԱՅԵՐԵՆԻ

ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ ԱԾԱԿԱՆՆԵՐՈՒՄ

Տարածական ածականների իմաստային խմբում կարելի է առանձնացնել բառային խմբավորումներ ըստ բառային միավորների միջն գործող իմաստային հարաբերությունների: Այս հարաբերությունները` հոմանիշությունը, հականիշությունը ն տեսականիշությունը բառապաշարի համակարգայնության հիմնարար գործոններն են: Հոմանշության առավել ընդհանուր սահմանումը նկարագրում է հոմանիշությունը հետնյալ կերպ. «(ձնույթների, բառերի, շարահյուսական կառույցների, դարձվածաբանական միավորների) համընկնում ըստ հիմնական նշանակության՝ իմաստային երանգների ն ոճական երանգավորման տարբերությունների պահպանմամբ» (“ՔóՇՇêèé ÿ3Եê. Թíւèêëօïåäèÿ. Լë. Քåä. Փ.1.Փèëèí. – Խ.: Ըօ8. Թíւèêëօïåäèÿ, 1979, 432 Շ. 381 էջ): Տարածական ածականներում կարող են առանձնացվել բառային միավորներ, որոնց միջն նկատվում են ինչպես զուտ բառային հոմանիշություն, այնպես ն բառակազմական հոմանիշային հարաբերություններ: Մեր ուսումնասիրության նպատակն է քննել բառակազմական հոմանիշության երնույթը, որը կարելի է սահմանել որպես բառակազմական ձնույթների կամ ընդհանուր բառակազմական նշանակության նմանություն /նույնություն, կամ «նշանակությունների նույնություն/նմանություն. 1) նույն հիմքով, բայց տարբեր ածանցներով բառերի դեպքում, 2) տարբեր հիմքերի հետ զուգակցվող ածանցների դեպքում»: (Ð6ոո68ÿ ãð8118Օè68: Â 2-õ Օ. Ì., Í8668, 1980, Օ. 1, ոՕð. 783, էջ 284): Դիտարկված նյութը նան հնարավորություն է տալիս առանձնացնել մի շարք հոմանիշներ, որոնցում ածանցները կարող են ստանալ զանազան իմաստներ` ըստ նախատիպի հետ ունեցած հարաբերության ն կարող են հոմանիշային հարաբերությունների մեջ մտնել տարբեր ածանցների հետ: Անգլերենի տարածական ածականների իմաստային խմբում կարելի է առանձնացնել բառային հոմանիշություն, այսինքն` իմաստի նույնություն կամ նմանություն երկու կամ ավելի բառային միավորների միջն: Տվյալ դեպքում հաճախ կարող ենք խոսել տարբեր հոմանիշային շարքերի մասին, որոնք կազմվել են

բառարանի հոմանիշային մեկնաբանությունները (բառը բառի միջոցով) վերլուծելու արդյունքում: Բացի այդ, բառարանային մեկնաբանությունները կիրառվել են այդ շարքերում գործող հարաբերությունները քննելու համար: Համակարգային հարաբերություններից առավել ընդհանուրը հոմանիշային ենթախմբում հիմնաբառի առանձնացումն է: Բառային հոմանիշության քննության համար մեր ուսումնասիրության նյութ են դարձել տարածական ածականների 4 հոմանիշային շարքեր, որոնք ներկայացվում են «անսահմանափակ», «հեռու», «մոտիկ» իմակներով: Առաջին հոմանիշային շարքի միավորները ներկայանում են երկու ենթախմբով. 1) Տքaci0uՏ, Է00ոո, aոք1Շ, caքaci0uՏ, 2) widՇ, ՇՃէՇՈՏiԸՇ, ՇՃքaՈՏiԸՇ, ԸaՏէ, w0Է1dՅwidՇ, widՇՏքԷՇad: Առաջին ենթաշարքի բառերի իմաստային համակարգում գերակշռող է տարողունակության գաղափարը: Այս ենթաշարքի բոլոր անդամները ոճապես չեզոք են, հետնաբար` նան փոխադարձաբար փոխարինելի ն համակցվում են սահմանափակ տարածություն ցույց տվող գոյականների հետ, օրինակ` rօօո: Շարքի հիմնաբառը ՏքՅՇiօսՏ-ն է: Ինչ վերաբերում է երկրորդ ենթախմբին, ապա այստեղ հիմնաբառը Մid6-ն է, իսկ շարքի անդամների միջն առկա է աստիճանավորում` լայն ընդարձակից մինչն հսկայական. Մid6 →Մid6Տքr6Յd→Մօr|d-Մid6→ 6»t6ոՏiv6=vՅՏt Երկրորդ հոմանիշային շարքի հիմնական իմակը «հեռուն» է: Այստեղ կարելի է առանձնացնել fՅr հիմնաբառը: Այս հոմանիշային խմբում առկա են նան աստիճանավորում ցույց տվող ածականներ, օրինակ` հմմտ. fՅr-ը ս|t6riօr—ս|tiոՅt6—սtոօՏt—6»tr6ո6 բառերի հետ: FaԷ=faԷՅ0ff=ԷՇո0էՇ=faԷawaո=diՏէaՈէՅ faԷՅf1uՈg Յ a100f—awaո— ո0Ոd—back→ո0ՈdՇԷ→u1էՇԷi0Է→u1էiոaէՇ→uէո0Տէ→ՇՃէԷՇոՇ Հոմանշային շարքի անդամների միջն կան բառային միավորներ, որոնք հնաբանություններ են ն բանաստեղծական բառեր, օրինակ` yօոd, yօոd6r: Շարքի մյուս անդամները ոճապես չեզոք են: ՈՒսումնասիրվող երրորդ հոմանիշային շարքը հանդիսանում է տարածական մեկ այլ ընդհանուր իմաստի` «մոտիկության» շուրջ խմբավորված բառերի միջուկային օղակը: Հոմանշային խմբի հիմնաբառ կարող ենք համարել ո6Յr միավորը, քանզի այն ոճապես չեզոք է ն ունի կիրառություն ամենամեծ հաճախականությունը:

NՇaԷ—c10ՏՇ—Ոigh—ՈՇaԷՅbո—aքքԷ0ՃiոaէՇ←ՈՇighb0uԷiՈg— ՈՇighb0uԷ—ԸiciՈa1→b0ԷdՇԷiՈg—adjacՇՈէ—adj0iՈiՈg— ciԷcuոjacՇՈէ—c0Ոէigu0uՏ→ քԷ0ՃiոaէՇ — քԷ0Ճiոa1: Շարքի միավորները ոճապես չեզոք են, բացի ոiցհ միավորից, որը բանաստեղծական բառ է: Ըստ մոտիկության ն հեռավորության աստիճանավորման տվյալ շարքը կարելի է տրոհել 4 ենթախմբի. ո6iցհԵօսriոց— ո6iցհԵօսr—viՇiոՅ| բառերը կարող են առանձին ենթաշարք կազմել «հարնանություն» իմակի շուրջ համախմբվելով: N6Յr—Շ|օՏ6— ոiցհ—ո6Յr-Եy—Յքքrօ»iոՅt6 ենթախմբի համար ընդհանուր են «մոտ, կողքին» իմակները: 8օrd6riոց—ՅdjՅՇ6ոt—Յdjօiոiոց— ՇirՇսոjՅՇ6ոt—ՇօոtiցսօսՏ բառերը միավորվում են «սահմանակցություն» իմակի շուրջ: Շարքի վերջին 2 տարրերը` քrօ»iոՅ|—քrօ»iոՅt6 ցույց են տալիս ամենից բարձր աստճանի մոտիկություն: Այս հոմանիշային շարքում աստիճանավորումը իրանում է այս 2 տարրերի առկայությամբ: Բառային հոմանիշություն առկա է նան բարդ բառերում. ԻՅ|fՄՅy – ոidՄՅy, Տ6ՅՏid6 – ՄՅt6rՏid6, ՄՅyՏid6 – rօՅdՏid6: Սրանք միննույն կաղապարով կազմված բարդություններ են, որոնց գերադաս անդամը նույնն է, իսկ կազմության առաջին բաղադրիչները հոմանիշ են միմյանց: Հոմանշային հարաբերություններ են նկատվում պարզ ն վերջածանցավոր բառերի միջն, օրինակ` tՅԵ|6 – ո6ոՏՅ|, Տid6 – |Յt6rՅ|, ՄՅt6r – ՅՇqսՅtiՇ : Հոմանշային հարաբերություններ են նկատվում նան բարդ ն վերջածանցավոր բառերի միջն, օրինակ` |օոցՏհօr6 – ՇօՅՏtՅ|, riv6rՏid6 – riv6riո6: Անգլերենի տարածական ածականներում առկա են հոմանիշության դեպքեր հոմանիշ նախատիպերով ն նույն վերջածանցներով կազմված բաղադրություններում. ՏkyՄՅrd – հ6Յv6ոՄՅrd, tiոո6d (ՇՅոո6d) – քօtt6d: Հոմանշային հարաբերություններ գործում են նույնանախատիպ, սակայն տարբեր վերջածանցներով կազմված բաղադրությունների միջն, օրինակ` Քrօ»iոՅ| – քrօ»iոՅt6, ց|օttՅ| –ց|օttiՇ, ԵՅՏՅ| – ԵՅՏiՇ, Շ6ոtrՅ| – Շ6ոtriՇ – Շ6ոtriՇՅ|, diՅո6trՅ| – diՅո6triՇ – diՅո6triՇՅ| Հոմանշային հարաբերություններ չեն նկատվել անգլերենի վերջածանցներում, քանզի անգլերենում չկան այնպիսի վերջածանցներ, որոնք ունեն զուտ տարածական կամ տեղային իմաստ: Նրանցում գերակշռում է ածականին բնորոշ վերաբերության կամ հատկանշի նկարագրության

նշանակությունը: Վերջածանցավոր բաղադրությունները կրում են տարածականության իմաստը շնորհիվ նախատիպի բառային իմաստի, որը հիմնականում անվանում է կամ ցույց է տալիս տեղ կամ տարածական որնէ հասկացություն: Այնուամենայնիվ, այստեղ հարկ է նշել այն վերջադաս ձնորդների մասին, որոնք հոմանիշային հարաբերության մեջ են նույն նախատիպին կցվելիս: Այդ ձնորդները –ՄՅrd ն –Եօսոd, -ՄՅrd ն -ՇՅՏt միավորող ձները կամ ածանցակերպերն են, օրինակ` W6ՏtԵօսոd – Մ6ՏtՄՅrd, dօՄոՄՅrd –dօՄոՇՅՏt: Հստակ հոմանիշային հարաբերություններ են նկատվում անգլերենի տարածական նախածանցավոր ածականներում: Սա բացատրվում է այն հանգամանքով, որ ի տարբերություն վերջածանցների, անգլերենի նախածանցներից շատերն ունեն զուտ տարածական իմաստ, ավելի ճիշտ` տարածության մեջ տեղակայության կամ տեղադրության մասնավորեցման իմաստ: Նրանք զուգորդվում են միննույն նախատիպի հետ, իսկ բաղադրություններն ունեն նույն նշանակությունը: » U|trՅ- TrՅոՏU|trՅոսոdՅո6 – trՅոՏոսոdՅո6, ս|trՅոՅriո6 – trՅոՏոՅriո6, » Իyքօ – ԷքiԻyքօց6ոօսՏ – 6քiց6ոօսՏ, հyքօց6ո6 – 6քiց6ո6: Նախածանցավոր բաղադրություններում առկա են նան միննույն նախածանցով ն տարբեր, սակայն հոմանիշ նախատիպերով կազմություններ: |ոt6r|ոt6rսrԵՅո – iոt6rՇity, iոt6rք|Յո6tՅry – iոt6rցՅ|ՅՇtiՇ ԷքiԷքifօՇՅ| – 6քiՇ6ոtrՅ|, 6քiց6Յ| – 6քiց6ո6tiՇ Հատկանշական է խառը տիպի` նախածանց – վերջածանցակերպ հոմանիշային հարաբերությունը, օրինակ` Յ|66 – |66ՄՅrd: Հոմանշային հարաբերություններ են նկատվում նախածանցավոր կազմությունների ն բարդ բառերի միջն.օրինակ` trՅոՏօՇ6ՅոiՇ – օՇ6Յո-ցօiոց, սոd6rՅrո – Յrոքit, ՅՄՅՏհ –ՄՅt6rԵօrո6: Հայերենի տարածական ածականներում հոմանիշությունը քննելիս` կարելի է նկատել բառային հոմանիշություն ն հոմանիշային հարաբերություններ բառակազմական մակարդակում: Բառային հոմանիշությունը քննելիս` առանձնացրել ենք այն բառային միավորները, որոնք միավորվում են հոմանիշային

շարքերում միննույն իմակի շուրջ: Հոմանշային առաջին շարքի միավորները խմբվում են «փռվածություն» իմակի շուրջ. ընդարձակ – լայնածավալ – լայնատարած – լայնարձակ – ընդարձակածավալ – ընդարձականիստ – ընդարձակատարած – լայնադիր – լայնածիր – լայնածով – լայնանիստ – լայնապարփակ – լայնաշառավիղ – լայնասփյուռ – ծավալուն – մեծասփյուռ – մեծատարած: Այս շարքի միավորների համար հիմնաբառ է ծառայում «ընդարձակ» միավորը, որպես շարքի առավել չեզոք ն առավել մեծ իմաստային կշիռ ունեցող բառը: Նկատելի է, որ այս բառային միավորները հիմնականում պատկանում են բառապաշարի գրական ոճին: Այս շարքի համար հատկանշական է նան այն, որ հիմնականում բարդ բառային միավորների բաղադրիչ հիմքերն ու արմատները սփռվածության իմաստ են արտահայտում, ինչպես օրինակ` «արձակ», «լայն», «տարած» : Ի տարբերություն առաջին խմբի, երկրորդ խմբի միավորների իմաստային համակարգում «սփռվածություն» իմակի հետ համատեղվում է նան «ամեն տեղ» իմակը, այսպիսով` համատարած – ամենասփյուռ – ամենատարած – ամենուրական – ընդհանրատարած – համայնալից – համայնածավալ – համայնատարած: Շարքի հիմնաբառը «համատարած» բառույթն է, որպես շարքի ամենաչեզոք ն առավել գործածական միավորը: Այս շարքի միավորները նույնպես պատկանում են բառապաշարի գրքային շերտին: «Սփռվածություն» իմակի շուրջ են խմբավորված երրորդ շարքի միավորները, որոնք իրենց իմաստային համակարգում համատեղում են «աշխարհ» կամ «ամբողջ աշխարհ» իմակները: Հոմանշային շարքը ներկայանում է հետնյալ միավորներով. համաշխարհային – համաշխարհական – համաշխարհ աշխարհացրիվ - աշխարհատարած - աշխարհասփյուռ աշխարհածավալ - ամենաշխարհիկ: Այս հոմանիշային շարքում բնականաբար բառային միավորների բաղադրիչներից մեկը միշտ «աշխարհ» արմատն է: Բարդ բառերի միջն հոմանիշությունը արտահայտվում է այն բառային միավորներում, որոնց առաջին միավորը նույնական է, իսկ գերադաս անդամները հոմանիշ են միմյանց. օրինակ` լուսագնաց – լուսաթռիչ – լուսաչու, թագավորաբնակ – թագավորանիստ:

Բարդ բառերի միջն արձանագրված հոմանիշության դեպքերում բառային միավորները կազմված են ըստ հետնյալ կաղապարների, ինչպես` (8N Հ ա Հ8V) կենտրոնահակ – կենտրոնաձիգ - կենտրոնամետ (8Ճdv Հ (ա) Հ 8V) հետագնաց – հետընթաց – հետընթացիկ – հետախաղաց – հետաշարժ 8Ճ Հ(ա)Հ 8V բարձրաթռիչ - բարձրաթիռ - բարձրասլաց : Բարդ բառերի միջն կան հոմանիշության այնպիսի դեպքեր էլ, երբ բարդության առաջին բաղադիրչները հոմանիշ են միմյանց, իսկ գերադաս անդամը նույնական է. օրինակ` երկրատարած - գետնատարած, երկրափոր - գետնափոր: Հոմանշություն է նկատվում նան բարդ ն վերջածանցավոր բառերի միջն, օրինակ` երկնաբնակ - երկնակենցաղ - երկնային, խորքաբնակ – խորքային: Այս դեպքում համարժեքություն է նկատվում բարդ բառերի գերադաս անդամի ն -ային վերջածանցի միջն, այնինչ բարդության առաջին բաղադրիչը ն ածանցավոր բառերի նախատիպերը նույն արմատն են: Նկատվում է հոմանիշություն -բնակ, -կյաց գերադաս անդամով բարդությունների ն -ացի/եցի/ցի վերջածանցի միջն. դաշտաբնակ - դաշտակյաց - դաշտեցի, լեռնաբնակ – լեռնակյաց – լեռնցի: Հետաքրքրական է հոմանիշությունը «շուրջ» գերադաս անդամով բարդ բառերի ն -յա վերջածանցով բարդ ածանցավոր բառերի միջն հոմանիշությունը. բնեռաշուրջ – շուրջբնեռյա, երկրաշուրջ – շուրջերկրյա: Թե’ բարդ, թե’ բարդ ածանցավոր միավորներում գործում են միննույն արմատները, սակայն բարդ ածանցավոր բառերում բարդ բառի գեռադաս անդամը դառնում է առաջին բաղադրիչ ն միայն այս հիմքի հետ է համադրվում վերջածանցը: Բառակազմական հոմանիշությունը քննելիս` մենք առաջնորդվել ենք Ս. Ա. Գալստյանի հոմանիշ ածանցների հնարավոր զուգորդումների սահմանմամբ: Ըստ Ս. Ա. Գալստյանի հոմանիշ ածանցների համար հնարավոր են հետնյալ կարգի զուգորդումներ. ա/ նույնանախատիպ հոմանիշություն (այստեղ կարելի է նկատել նախածանց – նախածանց, նախածանց – վերջածանց ն վերջածանց – վերջածանց տիպի հոմանիշության)

(8Թ1-ը հոմանիշ է 8Թ2-ին, որտեղ Թ1-ը ն Թ2-ը հոմանիշներ են), բ/ հոմանիշային բաղադրություններ` կազմված հոմանիշ նախատիպերից ն հոմանիշ ածանցներից (8Թ հոմանիշ է 81Թ1-ին, որտեղ 8-ը հոմանիշ է 81-ին ն Թ-ը` Թ1-ին), գ/ նյութապես արտահայտված ածանցի բացակայություն, որը սակայն իմաստատարբերակիչ է (Թ –ը հոմանիշ է Թ0-ին), դ/ տվյալ դեպքում որպես հոմանիշ կիրառվող ն ընկալվող նախատիպերով կազմություններ (8Թ-ը հոմանիշ է 81Թ1-ին, որտեղ Թ-ը հոմանիշ է Թ1-ին, իսկ 8-ը հոմանիշ է 81-ին միայն տվյալ բաղադրության մեջ): Վերջածանցավոր կազմություններում բազմաթիվ են նույնանախատիպ հոմանիշության դեպքերը, հատկապես հետնյալ վերջածանցներով կազմություններում .-ական -- -ային. տեղական – տեղային, շտաբական – շտաբային, -ային -- -յան` տափաստանային – տափաստանյան, մայրաքաղաքային – մայրաքաղաքյան, -ական -- -յան` ալպիական - ալպյան, արնմտական - արնմտյան: Հայերենի տարածական ածականներում ի հայտ չեն գալիս այնպիսի բաղադրություններ, որոնք կազմված լինեին հոմանիշ նախատիպերից ն հոմանիշ վերջածանցներից (8Թ հոմանիշ է 81Թ1ին, որտեղ 8-ը հոմանիշ է 81-ին ն Թ-ը` Թ1-ին): Սակայն տարածական ածականներում հնարավոր է առանձնացնել դեպքեր, երբ հոմանիշային հարաբերությունները գործում են հոմանիշ նախատիպերով ն միննույն վերջածանցով կազմված բաղադրությունների միջն, օրինակ` անկողնային – մահճակալային, բուժարանային – հիվանդանոցային: Նյութապես արտահայտված ածանց չունեցող միավորների ն ածանցավոր միավորների միջն ի հայտ չեն գալիս հոմանիշային հարաբերություններ, քանզի այս զույգերում չի բավարվում ածանցի բացակայության իմաստատարբերակիչ լինելու պայմանը: Հետնաբար, մենք լաբորատոր – լաբորատորական, գալակտիկ գալակտիկական հոմանիշային զույգերը համարում ենք ոչ թե բառակազմական հոմանիշության արտահայտության, այլ բառային հոմանիշության օրինակներ: Կոնկրետ դեպքերում որպես հոմանիշ կիրառվող ն ընկալվող նախատիպերով կազմությունների դեպքերի մասին արդեն նշել ենք, սակայն տարածական ածականներում չեն առանձնանում որպես հոմանիշ ընկալվող նախատիպի ն որպես հոմանիշ

ընկալվող վերջածանցների հարադրությամբ կազմված բաղադրություններ: Հայերենի տարածական ածականներում առանձնացված նախածանցները ունեն հստակ տարանջատվող տարածականության կամ տեղայնության իմաստը, հետնաբար այս դեպքում հեշտ է սահմանել նրանց միջն գործող հոմանիշային հարաբերությունները: Կրկին անգամ կարելի է առանձնացնել միննույն նախատիպով ն տարբեր նախածանցներով կազմված բաղադրությունները. ենթն ստոր-`ենթածնոտային – ստործնոտային: Սա զուտ նախածանցների միջն վեր հանված միակ հոմանիշային զույգն է: Նախածանցավոր կազմություններում Ս. Ա. Գալստյանի սահմանած այլ զուգորդումներին համապատասխանող հարաբերություններ չեն նկատվել: Մինչդեռ, հոմանիշային հարաբերություններ նկատվել են նախածանցավոր ն համածանցավոր (Շօոfi») բաղադրությունների միջն, ինչը կարող է վկայել խառը զուգորդումների առկայության մասին. ենթ- ն ենթ-…-յա` ենթածովային - ենթածովյա, ենթալուսնային - ենթալուսնյա, վեր- ն վեր-…յա` վերգանգային – վերգանգյա, վերաստղային – վերաստղյա: Հոմանշային հարաբերություններ ի հայտ են գալիս նան համածանցներում` ենթ-…-յա ն ընդ-…-յա ենթագետնյա - ընդգետնյա, ենթածովյա ն ընդծովյա, ստոր-…-յան ն ընդ-…-յա ստործովյան – ընդծովյա: Հարկ է նշել, որ այս կաղապարների միջն գործում է նույնանախատիպ հոմանիշություն: Համածանցների դեպքում հնարավոր է առանձնացնել նույն համածանցով, սակայն հոմանիշ նախատիպերով կազմություններ` վերաշխարհյա - վերերկրյա, ընդգետնյա - ընդերկրյա: Այսպիսով` թե’ անգլերենի, թե’ հայերենի տարածական ածականներում նկատվում է ինչպես բառային, այնպես ն բառակազմական հոմանիշություն: Բառային հոմանիշային շարքերում հնարավոր է առանձնացնել հիմնաբառը, որպես շարքի առավել չեզոք ն առավել գործածական միավոր, ինչպես նան կարելի է վեր հանել շարքի ներսում գործող աստիճանակարգային հարաբերությունները: Նկատվում են հոմանիշային հարաբերություններ • պարզ ն վերջածանցավոր բառերի,

•

տարբեր նախատիպերով ն նույն վերջածանցով բաղադրությունների, • նույնանախատիպ վերջածանցավոր բաղադրությունների միջն: Անգլերենի տարածական ածականների բառակազմական հոմանիշային հարաբերությունները քննելիս` հոմանիշություն չի նկատվել վերջածանցների միջն, ինչը բացատրվում է այն հանգամանքով, որ անգլերենի վերջածանցները չունեն տարածական կամ տեղայնության իմաստներ: Սակայն գրանցվել է հոմանիշային հարաբերություն մի քանի միավորող ձների/ վերջածանցակերպների միջն: Ի տարբերություն վերջածանցների, անգլերենի տարածական ածականներում կարելի է նկատել հոմանիշային հարաբերություններ. • միննույն նախածանցով ն տարբեր նախատիպերով, • տարբեր` հոմանիշ նախատիպերով ն միննույն նախածանցով կազմությունների միջն: Հոմանշային հարաբերություններ են նկատվել նան բարդ ն նախածանցավոր կազմությունների միջն: Առանձնացվել են նան խառը տիպի` նախածանց – վերջածանցակերպ զուգորդումներ: Անգլերենի տարածական ածականներում հոմանիշություն է նկատվում են բարդ բառերի շրջանում: Հայերենի տարածական ածականներում նույնպես ի հայտ է գալիս բառային հոմանիշություն: Այստեղ, ինչպես ն անգլերենի տարածական ածականների քննության ժամանակ, առանձնացվել են հոմանիշային շարքի հիմնաբառը, սակայն ի տարբերություն անգլերենի, հայերենի տարածական ածականների հոմանիշային շարքերում չեն առանձնացվում աստիճանակարգային հարաբերություններ: Հայերենի տարածական ածականներում հոմանիշային հարաբերություններ ի հայտ են եկել հոմանիշ կամ նույնական գերադաս անդամով բարդությունների միջն: Հոմանշություն է նկատվել նան բարդ ն վերջածանցավոր, ինչպես նան բարդ ն բարդածանցավոր բառերի միջն: Վերջածանցավոր կազմություններում հոմանիշային հարաբերությունները քննելիս` նկատվել է նույնանախատիպ վերջածանցային հոմանիշություն նախածանցավոր ն համածանցավոր բաղադրությունների միջն: Նախածանցավոր կազմություններում հիմնականում գործում են նույնանախատիպ զուգորդում209

ները:Խառը տիպի հոմանիշային հարաբերություններն ի հայտ են եկել նախածանցավոր ն համածանցավոր բաղադրությունների միջն: Հայերենի տարածական ածականներում հոմանիշային հարաբերություններ են գործում համածանցավոր կաղապարներում, որոնցում կարելի է առանձնացնել նան նույնանախատիպ հոմանիշության դեպքեր:

:

ÀÁÐÀÌßÍ Ê.Ø.

ÅÐÃËÓ

Օ ÍÅÊՕԼՕՔÛՇ ՕԸՕÁÅÍÍՕԸԼßՇ ՕԼÂÅՔÁÀËՒÍՕ1

ԼËÀԼՕËՒÍՕ1 ՃÅՔÈÂÀÖÈÈ

( на материале префиксальных глаголов английского языка в сопоставлении с русским и армянским) Настоящий этап развития лингвистики характеризуется всесторонним изучением деривационных систем различных языков. Одной из актуальных задач, решаемых дериватологами, является раскрытие возможностей словообразовательных систем языков, исследование и сравнение их словопорождающих потенциалов. С этой точки зрения, теоретически и практически актуальным является сопоставительно-типологическое изучение определенных параллельных микросистем в различных генетически дальнеродственных языках. Благодаря этому, с одной стороны, выявляются "общие черты, на основе которых намечаются новые пути сближения языковых систем, устанавливаются новые универсалии, которые не зависят от их генетической и морфологической изоляции (3,с.21)," а также "ареального ограничения (там же, с.36)," с другой стороны, определяются специфические черты словообразовательных систем исследуемых языков, которые при изучении одного языка могут остаться в тени. В связи с этим определенный интерес представляет сопоставительно-типологическое исследование словообразовательных возможностей примарных глаголов английского, русского и армянского языков на уровне внутрикатегориальной деривации. Как известно, глагол наряду с именем существительным, является основной и наиболее активной в словообразовательном отношении частью речи, благодаря которой во многом происходит обогащение словарного состава языков. Многочисленные исследования глагольного словообразования свидетльствуют о том, что наибольшей словообразовательной активностью характеризуются именно непроизводные глаголы, которые, например в русском языке по данным Т.С. Яруллиной, порождают до 28-30% состава словообразовательного гнезда (6, с.179). Каждый следующий шаг деривации медленно, но верно ""сужает" словообразовательную активность производящей базы, будь то глагол, существительное или прилагательное.

Это явление по сути представляет собой универсальную закономерность словообразовательных систем трех исследуемых языков. Неслучайно, что первый шаг деривации в связи с этим получил в дериватологии название шага -"лидера." Как показывает проведенное исследование английского, армянского и русского языков, примарные глаголы проявляют наибольшую словообразовательную активность и во внутрикатегориальной деривации, в частности, в префиксальном глаголообразовании. Особенное разнообразие префиксальных глаголов наблюдается в русском языке, в котором глагольное словообразование совмещает слово- и формообразование. Еще академик В.В. Виноградов писал, что "в глаголах префиксы живут разнообразной и напряженной жизнью..." (4,с.53). Так, из 23-х словообразовательно-семантических модификаций глагола "смотреть" 17 модификаций являются вербальными: 1) многократно и поочередно совершить действие (Д) ("пересмотреть"), 2) Д направить вокруг чего-либо, на все стороны чего-либо ("осмотреть", "обсмотреть"), 3) добыть, получить, найти что-нибудь посредством Д ("высмотреть"), 4) Д довести до конца или до какого-нибудь предела ("досмотреть"), 5) не довести Д до конца, до необходимой нормы ("недосмотреть") и т.д.): из 7-и модификаций глагола ("следить") 6 являются вербальными и т.д. В современном армянском языке семантика действия на словообразовательном уровне "проявляет тенденцию оставаться неуточненной, недетерминированной" (5, с.292). Данный факт объясняется тем, что значение вида действия в современном армянском языке "не пронизывает всю морфологическую парадигматику глагола, а проявляется лишь в противопоставлении некоторых временных форм" (там же), с чем и связана довольно частая недифференцированность на словообразовательном уровне значений отдельных способов действия. Тем не менее, словообразовательные парадигмы примарных глаголов армянского языка довольно часто включают вербальные блоки производных. Так, например, эти блоки являются даже обязательными для всех глаголов зрения, слухового восприятия, глаголов осязания и некоторых других лексико-семантических групп. Например, глагольный блок словообразовательной парадигмы (СП) глагола լսել образуют дериваты լսվել и լսեցնել, реализующие деривационное значение возвратности и каузативности. В два раза объемнее является глагольный блок СП глагола общего восприятия ½·³É, который включает в свой состав 4 дериватемы со значениями: 1) возвратности (զգացվել), 2) каузативности (զգացնել), 3) "повторно, заново, иногда по-новому совершить действие Д"(վերզգալ), 4) "" Д направить внутрь (ներզգալ). Еще более

представительным является глагольный блок СП глагола տեսնել, в котором реализованы 6 дериватем со значениями: 1) возвратности (տեսնվել), 2) каузативности (տեսցնել), 3) "повторно, заново, иногда по-новому совершить действие (Д)" (վերատեսել), 4) "выйти за пределы Д, стать неподвластным Д" (անտեսանել) и т.д. Обращает на себя внимание тот факт, что во внутрикатегориальной деривации армянских примарных глаголов более развита суффиксация, чем префиксация. Так, наиболее частотные дериватемы возвратности, каузативности, многократности и поочередности совершения Д традиционно выражаются с помощью суффиксальнвх маркеров – վ - и -ցն-, например, ընկալվել, ջարդվել, շոշափվել, փշրվել: տարբերացնել, լսեցնել и т.д. Согласно давно утвердившемуся мнению (1, 7, 8), глагол в английском языке (в сопоставлении с русским), особенно активен в межкатегориальной деривации, в частности, в актуализации своих субстанциональных (значения имени действия и действующего лица - в первую очередь) и адъективных сем. При этом неоднократно отмечалась пассивность глагола современного английского языка во внутрикатегориальной системе деривации как результат второстепенной роли префиксации в актуализации темпоральных, пространственных и т.д. модификаций глагола. "Префиксальное словообразование в английском языке складывалось таким образом, что пространственно-временные и видовые характеристики действия закрепились за сочетанием глаголов с постпозитивом. Сфера действия префиксального словообразования в результате этого процесса оказалась семантически узкой и полностью оторванной от морфологических категорий глагола" (2, с. 55). Отмечается также, что в принципе "непроизводные глагольные основы могут сочетаться со всеми действующими в языке префиксами (при отсутствии противодействия семантики исходного глагола) и образовывать до восьми производных". Однако такая широкая сочетаемость реализуется в единичных случаях: четыре и более одноосновных дериватов возможны в языке как исключение" (там же, с. 166). Действительно, сопоставительный анализ словообразовательных парадигм и словообразовательных гнезд английскиչ и русскиչ примарных глаголов показывает, что в количественном плане вербальная деривация русского языка несомненно превосходит одноименную деривацию в английском языке. Тем не менее, всестороннее исследование словообразовательных парадигм и словообразовательных гнезд многочисленных одноименных лексико-семантических групп (ЛСГ) примарных глаголов английского языка выявило несколько иную кар213

тину. Несмотря на кажущуюся пассивность, часто отмечаемую исследователями ("... в английском языке глаголы от глагольных основ не образуются" (2, с. 9): основы глаголов "... образуют в современном языке существительные и прилагательные,"" (там же, с.24), префиксальная система современного английского языка оказывается довольно действенной в словообразовательном отношении. Так, в исследованном нами материале примеры внутрикатегориальной префиксальной деривации выявлены практически во всех конкретных СП глаголов общего восприятия, слуха, зрения. В результате актуализации вербальных сем отдельных примарных глаголов глагольные зоны появляются и в составе соответствующих словообразовательносемантических парадигм (ССП) ЛСГ этих глаголов. Иными словами, получается, что глагольные модификации являются для данных групп глаголов типовыми, "прототипическими" для первого шага деривации. Подобное явление наблюдается, например, в ССП глаголов слухового восприятия, глагольная зона которой представлена двумя модификациями: 1) "повторно, заново, иногда по-новому совершить Д" (r61iՏէ6ո, r6Տwճ11ow), 2) "" тайно, скрытно совершить Д"" (oՄ6rհ6ճr, oՄ6r1iՏէ6ո). В три раза объемнее глагольная зона ССП глаголов зрительного восприятия, состоящая из модификаций: 1) "повторно, заново, иногда по-новому совершить Д""(r6օoոէ6ոք1ճէ6, r61ook, r6ՏսrՄ67, r6Ե6հo1մ),2) ""совершить Д ошибочно, неправильно""(ոiՏ1ook, ոiՏՏ66), 3) ""превзойти кого-либо, что-либо в совершении Д"" (oսէք66r, oսէՏէճr6, oսէՏ66), 4)""Д совершить в течение какого-н. времени (чаще – длительного)""(oՄ6r1ook 1, oՄ6rՏ66 1 – номерными знаками снабжены словообразовательные омонимы), 5)""Д направить вниз""(oՄ6rՏ66 2, oՄ6rք66r 2, oՄ6r1ook 2), 6)"" не совершить Д "" (oՄ6rՏ66 3, սոՏ66). Примарные глаголы зрительного восприятия современного английского языка представляют особый интерес для исследования, поскольку они характеризуются настолько ярко выраженной активностью в образовании производных глаголов, что вербальные модификации представлены даже в их типовом словообразовательном гнезде, в глагольной зоне которого выделяются 6 глагольных модификаций: 1)""Д совершить заранее"" (0or6Տ66, 0or61ook), 2)""совершить Д заново, иногда по-новому, иначе"" (r6Տ66, r61ook, r6Ե6հo1մ), 3)""превзойти кого, что-нибудь в совершении действия"" (oսէՏ66, oսէք66ք, oսէք66r, oսէէ6ճr, oսէwճէօհ), 4)"" Д направить вниз"" (oՄ6rՏ66, oՄ6rք66r) и т.д.. Однако следует отметить и диаметрально противоположное явление, когда примарным глаголам, например, ЛСГ разрушения -է6ճr, օսէ, օrսՏհ, մ6օճ7, Եr6ճk, Տքoi1, глаголам говорения-Տք6ճk, Տճ7, է611, օհճէ, օհճէէ6r и т.д. внутрикатегориальная деривация не свойственна даже на

первом шаге деривации. Если в отдельных словообразовательных парадигмах иногда и встречаются единичные производные глаголы, то они в подавляющем большинстве случаев являются либо устаревшими, либо редко употребительными (oսէօսէ, մiՏոճոջ16, oՄ6rՏք6ճk и т.д.). Из всего вышесказанного можно сделать вывод о том, что внутрикатегориальная префиксальная деривация в современном английском языке представляет собой довольно сложное, неординарное явление и говорить о ее характере, развитом или, напротив, неразвитом, однозначно вряд ли корректно. Если некоторые примарные английские глаголы выступают в качестве регулярной производящей базя для образования префиксальных глаголов, то в противоположность им словообразовательная активность глаголов других ЛСГ по глагольному ряду является нулевой. Проведенный анализ показал, что основной причиной подобной дифференцированности словообразовательной активности является семантика производящей базы, которая способствует либо препятствует дальнейшей модификации темпоральных, пространственно-количественных и т.д. сем производящего глагола. Литература: 1. Барченкова М.Д. Типологическое исследование словообразователь-ных рядов английского глагола (в сопоставлении с русским). АКД, М.,1982. 2. Беляева Т.М. Словообразовательная валентность глагольных основ в английском языке. М.,1979. 3. Буранов Дж.Б. Сравнительная типология английского и тюркских языков.М.,1983. 4. Виноградов В.В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. М., 1972. 5. Манучарян Р.С. Некоторые вопросы сопоставления словообразовательных категорий (на материале русского и армянского языков)В кн.: Вопросы семантики. Тезисы докладов. М.,1971 6. Яруллина Т.С. Словообразовательные возможности русских непроизводных глаголов. Дис. ... канд. филол. наук.М.,1980. 7. GiոzԵսrջ R.Տ., Kհiմօհ61 Տ.Տ. A CoսrՏ6 iո Խoմ6rո Էոջ1iՏհ L6չiօo1oջ7. Խ., 1979. 8. Խճrօհճոմ H. Տէսմi6Տ iո Տiոէճչ ճոմ Worմ-Forոճէioո. Խսոօհ6ո, 1974.

:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԻԿ ՏԱՐՐԵՐԸ ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԻ ՇԱՐԱԿԱՆՆԵՐՈՒՄ ........................................................................................

Գ.ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԸ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆ .......................................

Ս.ՏԻՈՅԱՆ

ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՄՇԱԿՈՒՅԹՆԵՐԻ

ՓՈԽՀԱՐՍՏԱՑՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐ ................................................

Հ.ԶԱՔԱՐՅԱՆ

5-ՐԴ ԴԱՐԻ ԼԵԶՎԱՎԻճԱԿԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԳՐԵՐԻ ԳՅՈՒՏԻ

ԴՐԴԱՊԱՏճԱՌ ........................................................................

է.ԽՈՆԴԿԱՐՅԱՆ «ճԱՆԱՉԵԼ ԶԻՄԱՍՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԶԽՐԱՏ, ԻՄԱՆԱԼ ԶԲԱՆՍ

ՀԱՆճԱՐՈՅ» ԱՅԼԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԼՈՒԾՈՒՄԸ ............................

Լ.ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ

ՇԱՊՈՒՀ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆՈՒ ԵՐԿԸ ՈՐՊԵՍ ՆԱԽԱՄԻՋԻՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԳՐԱՎՈՐ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆ .............................

Գ.ԹՈՍՈՒՆՅԱՆ

ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ ՎԱՐԴԱՆ ԱՐԵՎԵԼՑՈՒ «ՏԻԵԶԵՐԱԿԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ» ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ .......................

Ա.ԲԱՐԼԵԶԻԶՅԱՆ ՖՐԱՆՍԵՐԵՆ – ՀԱՅԵՐԵՆ ԲԱՌԱՐԱՆԱԳՐԱԿԱՆ

ԵՐԵՔ ԳԼՈՒԽԳՈՐԾՈՑՆԵՐ ......................................................

Հ.ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲԱՅԱԿԱՆ ԲԱՌԱՁԵՎԵՐԻ

ՀԻՄՔԵՐԸ ................................................................................

Ա.ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ ՂԱԶԱՐՈՍ ԱՂԱՅԱՆԸ | Ը ) ՀՆՉՅՈՒՆԻ, ՎԱՆԿԻ ԵՎ ՇԵՇՏԻ

ՄԱՍԻՆ .....................................................................................

Ս.ՊԱՊԻԿՅԱՆ

ԻՄԱՍՏԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐՈՒՄ ...............

Ա.ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ

ՊԱՐՍԿԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՊԱՐՍԻՑ ԴԱՍԱԿԱՆ ՔՆԱՐԵՐԳՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԶՎՈՒՄ .....

Ն.ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ԴԻՊՎԱԾԱՅԻՆ ԲԱՌԵՐԸ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՇԻՐԱԶԻ

ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ............................................

Ռ.ԱՍԱՏՐՅԱՆ

ՀԱՄԵՄԱՏՈՒԹՅԱՆ ՈճԱԿԱՆ ԴԵՐԸ ԳԵՎՈՐԳ էՄԻՆԻ

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԱԿԱՆ ԽՈՍՔՈՒՄ ................................................

Ս.ՆԱԶԱՐԵԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍՄԱՆ ( ԽՆԱՅՈՂՈՒԹՅԱՆ) ՕՐԵՆՔԸ ԿԱՄ ՍԿԶԲՈՒՆՔԸ

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ՄԵՋ .................................

Գ.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

ԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ .....................................................................

Հ.ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԵՎ ՄԵՐԺԵԼԻ ԲԱՌԵՐ ՈՒ ԲԱՌԱՁԵՎԵՐ ................

Ռ.ԹՈԽՄԱԽՅԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՀՆՉՈՒՅԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԵՐ ........................

Լ.ԱՎԱԳՅԱՆ

ՀԱԿԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈճԱԿԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

ՋԻՎԱՆՈՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ ...........................

Ա.ԳԱԼՍՏՅԱՆ

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ .............................

Շ.ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ

ՓՈԽԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԿՈՒՆՑԻ ԱՐՁԱԿՈՒՄ ........................

Կ.ԴՈՅՄԱՋՅԱՆՖՐԱՆՍԵՐեՆ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆ ՏԱՌԱԴԱՐՁՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ..................................

Ա.ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

ԳՈՅԱԿԱՆ // ԱԾԱԿԱՆ ԵՐԿԱՐԺԵՔ ԲԱՌԵՐԸ

ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ ................................................

Մ.ՄԻՐՈՒՄՅԱՆ

ԲԱՌԱԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈԽԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

ԱԾԱՆՑԱՎՈՐ ԲԱՌԵՐԻ ............................................................

Ֆ.ԽԼՂԱԹՅԱՆ

ՀԱՅ ԴՊՐՈՑՆ ՈՒ ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ԱՅՍՕՐՎԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ .....

Մ.ՂԱԶԱՐՅԱՆ

ԼԵՀԵՐԵՆՒՑ ԿԱՏԱՐՎԱԾ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐՈՒՄ ..................................................................

Ք.ՍՈՂԻԿՅԱՆ

ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՀՈՄԱՆԻՇՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՆԳԼԵՐԵՆԻ ԵՎ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՏԱՐԱԾԱԿԱՆ ԱԾԱԿԱՆՆԵՐՈՒՄ ...........................

О НЕКОТОРЫХ ОСОБЕННОСТЯХ ОТВЕРБАЛЬНОЙ ДЕК.АБРАМЯН

РИВАЦИИ .................................................................................

Համակարգչային ձնավորումը՝ Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան համակարգչային կենտրոն (ղեկավար՝ դոց. Վ.Վ.Վարդանյան) Համակարգչային էջավորումը՝

Հ.Մ.¾լչակյան Ս.Վ.Առաքելյան

Ստորագրված է տպագրության` Հանձնված է տպագրության`

25.12.05 12.04.06

ՊԼՀ-ի

Տպաքանակ՝ 120 ____________________________________________________________________ «Լինգվա» հրատարակչություն Երնանի Վ.Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարան Հասցեն` Երնան, Թումանյան 42 Հեռ.` 53-05-52 Web: hԱԱp://www.bԵusՏՕ..Յ Է-ոճi1: yslu@bԵusՏՕ..Յ