Հայաստանի ձկները

ՀՀ Նար

Հաագա

զ: աոաՆ

Աա» ւ»

ԻՐԳբաշաշար յ արար աաա

ար Հաաա աաա ԱՆ": Հարթ

Պ.

արա

արա--

ՃԱԲՈՂՈԱՎԷՃՄՒ

ճեր

ՇՔՏՃԱԸՇՒԱՃՑ

Ր2ՂՔՕՏԱՕՈՊՕՐԱՎԻՇՔՃՑ

7.

ԵԵԼՏԵԼ

ՃՔՈՎԱԸԱՒՕՔ

բթթոո

ՇՐՃԵԱԱ

`

ՀԱՑԿԱԿԱՆ

Ց

ՍՍՀ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԵՎԱՆԻ

Ը. ՈՃՈՈՂՒՎԻ

ձի

ՃԱ

ՎԸ

ԱԿԱԴԵՄԻՍ

ՀԻԴՐՈԲԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԿԱՅԱՆ

Մ. Գ. ԴԱԴԻԿՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԶԿՆԵՐԸ

ՃՔՈԲԻԱՈԻ

ՂՋՔէԵԼԼ

(ԷՃՖՎԻՈՕ-ոՕՈՖ

ԱՅՈՃ41ԲՈԵՇ18Օ

ԸԸՇՔ

(ԳԻՏԱ-ՀԱՆՐԱՄԱՏՉԵԼԻ ԱԿՆԱՐԿ)

ՕՎՔՔԽ)

ՇՇթ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԵՐԵՎԱԵ

ՍՍՀ

ԳԱ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

192)

`

ԿՈՂՄԻՑ

ՀԵՂԻՆԱԿԻ

Ընդամենըկես դար առաջ մեր ճամաոյա բոլոր գետերում էո, գետիցչու" վերցնելիս Երբեմն ձուկ ձուկն այնքանառատ ԷՐ ընկնումկուժը: Սակայնայսօ" այդ անգնաճատելի գանձըոչընոբովճետեմիայն ձկան չացմանշեմին է կանգնած:Անգնաճատելի, ապոանքային առժեքովչէ, չափվումէ ձկանառկայությունըգետում կամ լճում: Մի՞թե հնաբավոոբ է գնաճատել այն ճանույքը, ստանում է ջբիափինճանգստացող ձկնորսը,որր գուցեեռկուձուկ էլ շի ոբսել, բայց աոբշալույսը դիմավորելէ գետիափին, ամբողջ օն անց է կացոելբնությանգոկում, եբեկոյանվերջալույսինմիտուն է տվել ջբին այն նհբաժեշտ վեբադարձել՝թոթափած չաԿամ Բնաբավորէ աոդբաթվաընթացքումկուտակածխոնջանքը: յոր գերագնահատել ազղեցուձկներիխաղըդիտողիապոումների տբամադոության, ճայառողջության, թյունը նբա Բոգեբանության, են վոա: բենիբնությանճանաչման էսթետիկընկալմանզգացմունքի եվ չնայածայդ ամենինմեր գետերին լնեբի ձկներնոչնչացալդ ջբավազաննեոր կռոցոել վում են այնքանբաբբարոսաբաբ, են իբենցձկնատնտեսական ն նշանակությունը աճգամ պիտանի ճամար: ձկնոբոսության չեն սպոոբտային ոչնչանում Են, ԵՐբ գետն են հոսում Զկնեոը արտադրական Ձկներըոչնչանումեն, եբբ մեր ձեռնաոկություննեոի կեդտաջոեոը: բնության կամա թե ակամաթշնամինեորձուն ոբսալու ճալբենի նպատակով թունավորումեն գետեոն լճերը, պայթուցիկնյութեր են օգտագործում, փոխումեն գետիճունը կամ այլ արշզելվածմիու ջոցներ գոբծիքներեն կիբառում: հետ այդպեսանխնավարվելուպատճառԱյդ հարստության ներիցմեկն էլ այն է, որ մեզանումշատ քչերնեն ծանոթձկնեոի կյանքին:Քչեբրգիտեն, ձկներինոչնչացնելուհետեանքովխիստ շատանում է մոծակնեբիքանակըչդանդաղումՆ գետերիե լների ոբ

ոո

որ

ու

ոբ

ու

ոո

ջրերիմաքոման պոոգեսը,աբագանումէ նրանցկանաչապատումն ճարնճակալումը: կկազմեին, Հետաքոքբասեոբնեոը վեոբոճիչյալի մասինգաղափաո ձեռք լիներմայբենիլեզվով գրականություն բեռել. Եթե հնարբավոր չկա: սակայն այդպիսիգրականություն է նպատակն ընթերցողին հայրենի ծանոթացնել Աշխատության ճետ, ռոր ձկնեոբի կ ենսաբանության կօգնի ջրավազաննեռոի ԵՐկրի բնությանհաբստությանը: խնամքովվեբաբեոբվել ու

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

կենդանիների մասին խոսելիս, անճնարին է խուսափել նրանը բնորոշող կամ միմյանցից տարբերողՀատկանիշներըճիշատակելուց: Դա առավել դժվար է, երբ խոսքը վերաբերում է ձկներին, քանի որ սրանք ավելի քիչ են ծանոթ ընթերցողներին, քան ցամաքային կենդանիներըն արտաքինով ավելի շատ են նմանվում միմանց, բուն վերջինները: Այդ իսկ պատճառով ձկները տարբերելու ճամար ճառախ անճրաժեշտ է լինում ճիշատակել նրանց այնպիսի նշանները, որոնց մասին ընթերցողներից շատերն աղոտ պատկերացում

ունեն:

Այդպիսի ընթերցողներիճամար գրքույկն ավելի մատչելի դարձնելու նպատակով տրված են ձկների սխեմատիկնկարները 1: նրանց մարմնի որոշ մասերի անունները: տեսակներըորոշելու ճամար մեծ կշանակություն ունեն Ձկների նրանց լողակների ձեր, տեղը ն ճառագայթների թիվը: որ նրա եթե լույսի դիմաց դիտենք ձկան լողակը, կտեսնենք, ճառագայթնեառաջին կ երկրորդ, երբեմն նան երրորդ ն չորրորդ րը ճյուղավորված չեն: Շոշափելիս նրանք ավելի պինդ են թվում, բան նրանց ճաջորդող՝ ճյուղավորված ճառագայթները: Փափուկ առաջիններըճյուղավորվում են մաշկից բավա-չ ճառադգայքներից կանին Հեռու, իսկ վերջինները Համարյա մաշկից սկսած: ձկան մասին խոսելիս՝լողակների անուններն Յուրաքանչյուր ճառագայթների տեսակները անընդճատչկրկնելու նպատակով, դրանք արտաճայտելենք կրճատումներով՝լողակի անվան սկզբնամոտի ն Պ-ոլոչի տառով Մ-մեչջբի, Փ-փորի,Կ-կրժբի,Հ-Հետույբի լողուկ: Դրանիցբացի, ճոոմեական թվանշաններով տրվում է լողակի կոշտ (չճլուղավորվող) ճառագայթների քիվըչ իսկ արաբական ու

թվանշաննեերով՝ ճյուղավորվածներինը: Այսպես,ծածանիլողակների բանաձենրկլինի ճետնելյալԲ

Մ 11-17

18--20,

Հ 11

:5։ Դա

չոյուղավորվող լողակն ունի 3--4 նշանակում է, որ ծածանի մեջքի կ 18--20 ճյուղավորվող ճառագայթ, ճետույքային լողակը՝ 3 չճյուղավորվող ն 5 ճյուղավոր ճառադայթ: |ողակներըկարող են լինել ուղիղ ճատված, կիսալուսնաձն, կլորաձն ն կտրվածքով: Ձկներըճանաչելու ճամար մեծ նշանակությունունի նան նրանց կողագծի բանաձեր: Այսես, մեր գետերում ապրում են ն Քոի սպիտակաերկու իրար շատ նման ձուկ՝ Անդրկովկասյան ձկները: Արտաքին նրանքմիմյանց այնքան նման են, որ տեսքով. նույնիսկ 2մուտ ձկնաբանը, առանցմանրազնին Հետազոտության, չի կարող տարբերել: Սակայնբավական է իայն ուշադիր ճաշվեք նրանը թեփուկների քանակը ն դուք ճեշտությամբ կորոշեք, թե որ ձուկն է ձեր ձեռքում: Անդրկովկասյանուզիտակաձկան կողագծի բանաձեն 1՝

0-45,

իսկ Քուռի

Այդ բանաձներից երնում

է,

որ

ու

վերջո, անճրաժեշտ է նկատի ունենալ մի «ճանգամանքնս: այն է, որ ձկների նկարագրության մեջ Հիշատակված լողակների, շրթունքների, աչքերի կամ մարմնի այլ մասերի գույնեեը վառ արտաճայտված են լինում միայն ձկան կենդանի կամ դեռ ո

ՂաոՐ զու

ԲԱ աաաարյու

ԼՈՂԱԿ ՄԵՒԹԻ

,

/ԿԺՍԱՈՒՍՆԱՃՆ մե4ՎԱՏ//

ի ՏՈՒԳԱՎՈՇ

ԾԱՌԱԳԱՅԲՆՇՐ

ՊՈՒ ԼՈՂԱԿ

7/ԵՖՐՎԱՏԳՈՎ

/ -

Նո,

4Հ-Բ63:

եդ

Ո

նամ Ակնեենաան

օպիտակաձկանը՝

սալիխուսկաձկան Անդրկովկասյան

կողագիծը պարունակում է 40--45 ծակ թեփուկ, որնրա կողագծից վեր, մինչն մեջքը կա 2--Ց շարք, իսկ կողագծից ցած՝ 8 կողադծում թելիուկշարքթեփուկ,այնինչ Քուռի ուղլիտակաձկան ներն ավելի շատ են: Քանի որ այդ ձկներն ձամարյա միննույն մեծությունն ունեն, այդ թվերը ցույց են տալիս նան, որ Քուռի սպիտակաձկանթեփուկներն ավելի մանր են, քան Անդրկովկասյանինըո նշանակություն ունի նան ձկան մարմնի մասերի չաՌրոշիչ փերի ճարաբերակցությունը, սակայն այդ մանրամասնություններն այստեղ տալ դժվար է: Այդ ճարցով ճետաքրքրվողների տրամադրության տակ կա բավականինճարուստ դրականություն՝ ռուսերեն ն օտար լեզուներով: Ռուսերեն ճանրամատչելիմի քանի դրբի ցուցակ տրվում է գրքույկի վերջում: Ռրոշիչնշանակություն ունեն նան բեղիկները, նրանց թիվը ն Սրանք կարող են լինել ոչ միայն բերանի անկյունտեղադրումը: ներում, այլն ծնոտների վրա, ալն էլ տարբեր թվով։ Այսդես. լոբոմի 6 բեղից 2-ը դտնվում են վերին ժնոտի վրա, իսկ 4-ր՝ ներքին: Րսկ լերկաձկանն՝ ընդճակառակը,չորսը բեղը դտնվում են վերին ծեռտին, երկոալ՝ ներքին: Վերջապես,սաղմոն ընտանիքին պատկանող ձկների Համար որոշիչ նշանակություն ունի ճարսվալողակը, որը տեղադրված է մեջքի սլոչի լողակների մեջ ընկած տարածության վրա ն երբեք ճառագայթ չի ունենում: Սաղժոններինմիմվանցից տտրբերելու ճամար մեծ նշանակություն ունեն երանց մարմնի լողակների վրա եղած պտերի (խալերի) ձեր, գույնը, մեծությունն խտությունը: ու

ի

Բանն

4ԵՏՈՒՑԱՅԻՆ

Լոզնծ

աւա

(ՈՒՂՂ

/

ԼԱՏՎԱԾ

ր ւ ոոԿԿ Եք.

1.

Զկան սխեմատիկ նկարը

արմ (նոր որսած) վիճակում: Որսվելուց շատ ժամանակ չանցած նրանք խամրում են, իսկ թանգարաններում ֆորմալինի լուծույթի պամ սպիրտի մեջ պաճվող ձկների վրա դրանց ճետքերն անգամ

չեն մնում

Այդ իոկ պատճառովսլետք

է աշխատել որոշել ձկան տեսակը կամ գոնե Հիշել նրա որքան ճնարավոր Թյունը՝ որսից ճետո որոշելու ճամար: է

`

շուտ,

զունավորվա

ԻՆԶՊԵՍ 0ԳՏՎԵԼ ՈՐՈՇԻՉ ԱՂՅՈՒՍԱԿԻՑ

Հաշվի առննլով, որ գրքույկի նպատակն է առաջին ծանոթուԺյունի տալ ձլնաբանության ջիչ ծանոթ բնասերնեճիմունքներին հին (մասնագետներիՀամար դժվար թե այն Հետաքրքրություն ներկայացնի),աշխատել ենք աղյուսակը կամ ցուցնակը կազմել այնպես, որ սույն նախաբանը ուշադիր կարդացած յուրաքանչյուր կարողանա ինքնուրույն որոշել մեր ջրամբարներում հանդիպող բոլոր ձկների տեսակները:

Էոիորցու

ու

Ց

բերված Քուցնակում

ձկների միայն արտաքին նշանները, քանի որ ընքենրցողննրից շատերն ի վիճակի չեն ավելի ժանրազնին դիտումներ կատարելու կամ Համեմատելու նան ներքին օրդգանները:Օրինակ, ճեղինակի գործը շատ կշեշտանարչ եթե աղյունան կլլանասակում, որպես որոշիչ ճատվկանիշներ, տեղ դտանեին ն ին ատամները քիմութտների առէջքները։ Սակայնդրանք տեղ չեն գտել սորովճետննրանց ճանելը ն. մաքրելը, իսկ փոքր ձկներին նան դիտելը, ճմտութլյունիցբացի» պաճանջում են որոշ Ճճարմարանքներ ն գործիքներ (նշտար,ունելի, խոշորացույց ն այլն): կազմված էք թեզի ն նրա անտիթեզիընտրության Աղյուսակը ակզբունքով։ Բերենք ձկան տեսակիորոշման կոնկրետ օրինակ: Աղյուսակիառաջին կետում ասված է, որ ձուկը ճարպալողակ ունի. Փակագծերի մեչ տրված է այղ կետի անափքեվի Համարը Դա (7): նշանակում է, որ ճարպալողակչգտնելու դեպքում պետք է անցնել7-րդ կետին:նայում ենք ձկանը ն տեսնում, որ այն, իսկապես, ռարպալողակ չոմի։ Անցնում ենք անմիչապես 7-րդ կետին, որն այդ նշանով մեզ բավարարում է: Անցնում ենք 8-րդ կետին։ Այնահզ ասված է, որ ձուկը բեղեր ունի: Դիցուք, այդ ձուկը բներ չունի. այդ դեպքում անցնում ենք 8-րդ կետի անտիթեզին, են

ւ

(1, ձ)

(8, 5)

ՍՍՀ ՋՐԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻՋԿՆԵՐԻ

ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ԱՂՅՈՒՍԱԿ

յ

Հ

պտեր: Բե-

ն

ծնոտների վրա

Սաղմոնե |

խաչաձն կամ Պատերը

աստղաձն են,

սն

գույնի:

(3, 4) Պտերըմեծ մասամբ կարմիր են, փոքր ն

ատամ-

ֆուելնեո: լ

Սաղմո ն: իշխա

շատ

ն:

խիտ:

Կտաոմբախայտ:

ժիշտ արծաթափայլէ։ Բե(3) Մարմնիվրա պտեր չկան: Գույներ բանը փոքր է ն կլոր (բացված ժամասակ), Ատամներըբիչ են ն թույլ դարդացաժ:

Սիգ-

Ս Ճարպալողակչունի: (24) Բեղեր ունի 14, 21) Ունի 6 բեղ: նն մինչն (11) Վերին ծնոտին կա Հ երկար բեղ, որոնք Ճասնում կրժքի լողակների ժալրը:ներբին ժնուոի տակ կա34 բեղ, լողակում՝70--90 ճառագայթ: Հեւտուլքայիհ Լոքու

(10) Վերին ծնոտին կա բեղ, ներքնին՝ 2, ճետուլքային լողակում" 5--6 ճառագայթ: (15) Մարժիննիլիկաձն է, երբեմն վերնեիցներքն սեղմված: Պոչը մարմնից ժի քանի անդամ բարակ է: Աչքի տակ ծալո4

վի փուշ չկա:

Լերկաճուկ: է (սեղժված է կողքերից): Պոչի բարձ(42) Մարմինըտասվիակ բությունը մեջքի բարձրությունից շատ քիչ է պակաս: Աչքի տակ ծալովի փուշ կա:

Սական:

21) Ունի բեղ:

(8,

(16) Մեջքիլողակը երկար

ՈՐՈՇՄԱՆ

ա Դարպալողակ ուհի' (6) Մարմնիվրա կան տարբեր մեծության ն գույնի

Լեզվի,Քիժբի

կլոր են ն մեծ, առավելապեսսն գույնի: եթե կարՌտնրը միրսրոեր Ճանդիպում են, ապա շատ չնչին քանակությամբ:

Սրան ՃաջորդողՀօ-րդ կետը պաճանջում է,

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

է ն թեր:

մոճծ

ներ կան:

է տվյալ ձկանը: Դա Համապատասխանում

24-րդ կետն է: որ որոշվող ձկան Հետույքային լողակները տեղավորված լինեն ժեջքի լողակից առաջ: Դա ժեզ չի բավարարում, քանի որ ժեր ձկան Հետույքային լողակները տեղադրվածեն մեջքի լողակից հտ, Դրան Համապատասխանուի է 26-րդ կետը: հսկնրան Հաջորդող27-րդ կետում պաճանջմում է, որպեսզիորոշվող ձուկը Ճետույքի լողակում ունենա 17-71 ճյուղավոր ճառագայթ, եթե մեր ձկան Հետույքային լողակի տառագայթների թիվը ճամապատասխանումէ այղ պաճանջչին, ապա ձուկը որոշված է: Դա դուստերան է: հսկ եթե չի Համրնկնում, ռիոշումը պետք է շարունակել, մինչն որ այն ավարտվի: Ձկանորոշման նկարագրությունը երկար է, սակայն այն Հետք է վախեցնի սկսնակ բնասերին, քանիոր մի փոքր փորձ Ճետո կուտակելուց շատ դործը կճեշտանա: ռիր

րանը

է ե ունի առնվազն 19 ճառագայթ:

լողակի կոշտ ճւսուս գայի վրա սղոցաձն Հետույքային հա 32--40 Սնփույ: ոամներկան։ կողագծում

(15) Մեչքի լողակը կարճ

ա-

ՆՍածան:

է

ն

պարունակում է 10-ից

պակաս

1ն

լողակում ատամնավոր փուշ չկա: Հետույքային հառագայթ:

ավելի թեփուկ:

կողազծում կա 45-ից

մանը (18) Թեւսվուկները

են:

ԱՐ: ուներ:

կռղագծում85--108

թեփուկ կա: Մութծա:

են, նրանց թիվը կողագծում 79-ից պա-

(12) թեփուկները մեժ

(20) Բեղերըերկար են։ ներքին բեղը Հասնում է աչքի ետին եզբին: Մեջքն ամբողջապես ն կողերը մինչն կողագիժը մուզ պողպատագույն են, կողաղծից ցած կողերը դեղնագույն են, Մարմնի վրա խալեր չկան։

(19) Բեղերըկարո

րով:

փորը

ն

Սնա Սնանի ավաղանում՝

Հօ

Սկանից դուրտ

Քո

(5, 14) Ունի Հ բեղ: (24) Բերաննստորին է, ռեղքաձն: կողագծում կա |

(25) Բերանն սկավում է Թեփույ:

(8)

(26) `

Չ7

է

բ ե ղլու

նի ւռի

բ

եղ

լ

մեջտեղից իջնող ուղղաճայացը): են: կո(34) Մեջջի Հետույքային լողակներն ուղիղ Հատված թեփուկ: Պոչի լողակը Հատված է երդագծում կա 41-47 կարության մեկ երրորդից պակառ:

Թեփուղ: (33) Մեչքի ն Հետույքային լողակները կիսալուսնաձնՃանվաժ են։ կողադծում 62--90 թեփուկ կա: Պոչի լողակի Հանվածքը

Խաշամ:

38)Բերանը կիսաստորին է

(33,

կ

Համեմատաբար փոքր (բե-

): Հի Հասնում աչքի ուղղաճայացին րանիանկյչունը կ սկսվում է փորի լողակից բիչ է (37) Մեջքի լողակըկլորաձն առաջ:

Գլուխը մեժ

է, ճակատը լայն:

Սպիտակամուտ:

(36) Մեջքի լողակը կիսալուսնաձնէ ն սկսվում է փորի լողանեղ։ հից բիչ ետ: Գլուխըփոքր է, ճակատր՝

Քառթակ:

Բերաննստորին է, ճեղքաձե: կողագծում կա 54--62

40--48

տեղավորված է մեջքի լողակի սկզբից իջեցված ուղղաճայացից առաջ: Պոչի լողակը կլորաձն է։ կա 30--35 թեփուկ։ կողագծում

Գամբուզիա:

(25) Հհտույքայինլողակը տեղավորված է մեջբի լողակից

(40)կրծքի լողակները

լողակը (28) Հետույքային

(24) Հետույքայինլողակում ճառագայթներիթիվը 12-ից

սյա-

Ենթաբեորան:

(29) Փորի վրա թեփուկներով չծածկված ողնուց կա (սկսվում է ձգվում է մինչե Հետանցքը): (41) Կրծբիլողակները Հասնում են մինչն փորի լողակների «իմթեփուկ կա: Քը։ կողագծում 42--54

ետ:

պարունակում է 12--21 ոսռազայթ: Փորիլողակները տեղավորված էն մեջքի լողակի ուղղաճափացից առաջ:

(32, 35)

կարմբակն: Հայկական

թեփուկ:

լողակը 2Հետույքային

(38) Փորիվրա թեփուկներով չծածկված ողնուց չկա:

է մինչն աչի

երկարության կեսից ավելի է։

կաս է:

Հ9

Հառ-

դնչի ծայրից: կողագծում կա

Բեղեր չունի:

Լայնաճակատ

փորի լողակներին չեն

կողակ:

Փուստերա:

լու

թե-

50--62

110--144

մինչն որի թեփուկ կա: ձն

ն

|

փուկ:

Ճանաբ:

բեղի

են,

(31) Կրծքի լողակները կարճ Հասնում

բաց-

Ճասնում

ն Հասնում

են

(31) Կրծքի լողակներըերկար լողակների սկիզբը: կողազժում

նում:

ծայրը Ճաղիվ ներքին Մարմինը Ճամարյա մինչն աչքի կեսը կամ չի Հասնում, ն միստեսակ թուխ գույն ունի պատած է սն փոքրիկ պտեձն.

լողակներիցը«Հետո փորի

փորի լողակներին չեն թեփուկ կա:

(43, 44) Կողադծում 39-43

(42, 44) (42,

43)

ն

Կողադծում48--68 կողագծում 68--82

Ճասնում:

Տառեխիկ:

սպիտակաձուկ: Անդոկովկասյան

թեփուկ կա:

Քռտի սպիտակաձուկ:

թեփուկ կա:

Մանոբաթեփուկ:

են ձկան օրգանիզմում տեղի ունեցող ելուպայմանավորված

ԲԸ

քավոխանակությունից:

Մ մ. Ս

հսկ ինչով է պայմանավորվումայդ նյուքափոխանակությունը: Մի կողմիցպայմանավորվածէ ձկան օրգանիզմի այն ւչսւանձնաՀատկություններից,ներքին ունակություններից,որը ժառանգել է իր ծնողներից, մյուս կողմից՝ միջավայրի այն գործոններից, պայմաններից, որոնց ազդեցության տոկ իրացվում են այդ ունակու-

թյունները:

լ

ՁԿՆԵՐԻ ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱԿՆԱՐԿ

"

Գրքի ծավալը

ն

նր

Ճճետապնդաժ Հիմնականնպատակը թույլ

տալիս մանրամասնլուսաբանել փոքրիշատե ձկներիկենսաբանության բոլորձարցերը: Սակայն առանց,Թեկուղ Համառոտ, ՈՂ սաբանականակնարկիժեր ձկների մասին Հ չժ Քոէնուչեն

աարԱա ան եգայել Տոթ

կենսական թյունների

Ֆրանց կենսաբա-

վուրաքանչյուր ձկան մասին խոսելիս Հկրկնվեն

աիրպ ՀԱԱ ո ն

ն

է բոլոր

շարադրել աոան նշանա» բնո

աբանութ

յունը,

ձկներին,

ա

ա

`

ն

էան "ո չին մառին ն

լելովա

`

ւ տեղեկությունները րատիչտ

ամենը,

խոսելիս նշել միայն այն, ինչ

ավե

որ

|

:

շատով

է:

որից

ներբին օրգանների նոսմալաշխատաքո աչ իսկ 10 գրամը դաճովելու ն էննիգիան վերականգնելու աճի, այլ կերպ ասած՝ քաշն ավելացնելու ճամար: Սս օրգանիզմի են, որոնց իրացվելու դեպառավելագույն «Հնարավորություններն ամսվա ընթացքում ձկան քաշը կարող է ավելանալ 3800

գրամըկծախսվի նրա

ճամար,

Բոր ոՆ գրա

րակա

աան

Հուվը կարող է պածպանելիր. գոյությունը, էք ժարսի միայն 4ինդ դրամ սննդանյութ: Դրանքբոլորն էլ կծախսվեն

ոներգն ո"է Հա ՆՐիայի ն

ձկան քա

բիոնթրարը թրժշ

«վերանորողման» նպատակներով,

Ուրեմն ապաճովել ան ա արանության որից Քիչընրա. գոլությունն մե ճնարավորությունները դտնվում նեյութափոխանակության կենուը տողրվուքյունանութամեր բ 5-ից մինչե դրամ սննդանյութ յուրացնելու սաճմաններում: հսկ Կու

Հար,Դն:

:

ներ են բերված ձկների , է. վարհորություն ունեցող ընդչանուր ն երի ո աանավորապեա, սնվելու վարքի ն ժան բազմանալու մասին: ինչ վերաբերվումէ ձկների

-

Այսսլես, օրինակ. ընդունենք, որ տվյալ ձկան մարսողական ֆերմենտները նրան Հնարավորություն են ընձեռում մեկ օրվա րնթացքում՝ ջրի 12 աստիճան ջերմությանն կերի առատության պայ5 մաններում, մարսել (լուրացնել) 15 գրամ սննդանյութ,

,

,

չի կարող.

ձկան

այդ

տվյալ են

Թե այդ Հարավորություններն Արո Դարավորութխյ ր ինչպես կիրացվեն, կախված է միԱՐՑ ջավայրի պայմաններից: Այդ պայմաններըկարող են լինել բարեու ծագումն նպաստ կամ զարգացումը, ւենել ժառանգականությունը, ները ն այլն, վերը նշված պատճառներով սակավ, խիտ կամ նոսր, չրի ջերմաստիճանը՝բարձր կամ ցածր, նրանը մասին ոչինչ չի ասված, կամ ասված է ՛ շատ Հանկիոմ: ջուրը` վճիտ կամ պղտոր, ն էլի այլ բազմաթիվ Հանգամանքներ: ի" Այդ բոլորն այս կամ այն չափով կպայժանավորեննյութափոխաՍՆՈՒՆԴԸ նակությանմակարդակն ու չափի: կարճ ասաժ՝ ձկան օրգանիզմի ժառանգականունակություններըորոշակի սաճմաններ են դնում կների,ինչպես ն Ժյուս ունեցողբոլոր երնույթները ճամար, իսկ միջավայրի կախված են նյութավխոխանակությու-երա եյուքափոխանակության են այդ նից ն պայմանավորված նն նրանով որոշում ունակություններիիրացման չափը տվյալ սաճմանՋուկն արագ է աճում, թե ներուի գեր է, թե նիճար, շուտ է սեռասձասուն դանդաղ, դառնում, թե ուշ, է, նյութափոխանակության միակ աղբյուրը դրսից ստացվու թե չերմասեր, ցրտադիմացկուն արագաշարժ է, թե ոչ, այս բոլոչ «ննդանյութնէ, կերը: Այդ իակ պատճառովմիջավայրիգործոննե-

այնպիսիՀարցերին,ինչպես դասակարգումը,

կենսաբանության

թնախոսությունը Հիվանդություն-

կենդանիների, օրգանիզմում տեղի

Մ

: աոատ յա արրարմնպաժայԸ կերը յարո

գործոններ

բի շարքում ամենից Ճաճախ է կերային ապաճովվածությունն շիչ դեր խաղում այս կամ այն նյութափոխանակության

որո-

մակարդա-

կը պաճպանելու գործում: ապաճովվաժություննիր Հերթին Կերային պ այմանավորվում ճանգամանքներով, որոնցից ամենակարնորը՝ սպա-

է մի շարք

այլ

ռողների պաճանչմունքիե է, րբաբերակցությունն

չրավազանում արտադրվող կերերի Հա-

Ջրավաղանում մեկ տոննա կեարտադրվող հր լիովին (100 տոկոսով) կապաճովի1000 ձկան պաճանջը, եթե նրանցիցյուրաքանչյուրը տարվա ընթացքում սպառում է մեկ կգ կեր: նույն Քանակի կերը միայն կիսով չավ տեկաղաճովի ադ Հ սակին պատկանող ճազար ձկան կերաղպաչճանջը: դա Սակայն դեռ բոլորը չէ:

եթե ջրավազանում ձկներիճամար կեր կա, բավականաչափ բայց այն նոսր է (ցրված է մեժ տարածության վրա),ձուկն անՊրաժեշւո կեր ճավաքելու ճամար շատ էներգիա քանակությամբ (ծախսի ն կերի փոքր մասը միայն կմնա թաշն ավելացնելու Ճամար:հսկ եթե կերը խիտ է (տեղավորված է փոքը տարածության "վրա կամ առանձին է կուտակումներ դոյացնում), ծախէներգետիկ ռերը կոլակասեն, ն ձկանաճր կավելանա: կան ուրիշ ոչ սլակոս

|

էական բարդություններ կս:

ԱՀ. իրականությունից Ճճեռու ոչ շատ մի օրինակ: Դիցուք մանրակրկիտ ն, դիտողությունների Հիման վրա եկել Ճաշվումների որ տվյալ ջրավազանում եղրակացությանը, ապրող ձկնե-

ենք այն բին

տարվա ընթացքում ամբողջ Ճարկավորէ

ռլարզվել է, Միաժամանակ

րի ինտենսիվսնման կերպաշար: տոննա

որ

մար

տոննա

կեր:

ամսի ակզբին(այսինքն ձկնե-

.

սկզբին)ֆչրավաղանում կար ընդամենը 30

ԱռաջինՀայացքից կթվա, որ դա շատ քիչ է, Քանի որ կազմում է տարեկան պաճանջի միայն 90 տոկոսը: հսկ եթե Հաշվիառնենք նան այն որ ձկները տարվա րնՀճանգամանքը, թացքում միատեսակչեն սնվում, չլ ամենիցշատ կեր են սպառում դարնան ամիսներին, կարող ենք գալ էլ ավելի անմխիթարական եզրակացության: Սակայն շարունակումենք մեր Ճճեւտազոտությունները ն երբ Հուլիսի վերջին հորից ենք ստուգում ջրավազանիկեբայինՃարոտությունները, տեսնում ենք, որ այնտեղդեռ 20 տոննա կեր կա: Մեր նախկինՀաշիվներովձկներն այդ ժամանակամիչոցում պետք է սպառեին շուրջ 40 տոննա կեր, եղածից 10 տոննա էլ ավելի, այնինչ ստացվում է, որ նրանք սպառել են միայն 10 ւ

տոննա:

է թաքնվածմեր Որտե՞ղ

Ճաշիվների սխալը: Սխալ չկա:

Բանն այն է, որ մինչդեռ օրգանիզմներիմի մասը խժովում է ձկնելրացնում բի կողմից, նրանց մյուս մասը բազմանում, աճում ձկների խժոումից առաջացած պակասը: Կնշանակի փաստորեն մարտ--ճուլիս ամիսների ընթացքում ջրավազանի ձկների կերն աճել ն եքե ձկների կողժից չսպառվեր, կկազմեր առնը. է անդամ երկու 60 տոննա: Առնվազն, որովչետն իրավունք ունենք հնթաղրիաճ կտար նան ույ որ այն մասը, որն սպառվել է ձկների կողմից առաջ: հրավունք ունենք ենթադրելու, սակայն պրնչենք կարող, որովճետն չգիտենք, թն ինչ չափով այդ լրացուցիչ աճր կարող էր ապաճովվել իրեն Հարկավոր սննդանլութով։ Ջէ՞ որ ձկների կեր Հանդիսացող օրգանիզմներն իրենց չերթին ինչ-որ ուրիշ օրգանիզմների Հաշվին են սնվում: ենք, կերային ապաճովվածությունը ձկների ինչպես տեսնում դրժկենսաբանությանշատ բարդ ճարցերից մեկն է, ն անսաճման վար է, Հաճախ նույնիսկ անչնարին, որոշել նրա կոնկրետ մժեժուանչնարին է ճիշտ բացաթյունը (տոկոսը): Դժվար է, որովչետն Հայտել, թե կերային օրդանիղմներիցտվյալ կոնկրետ ժամանա-չ կաժիջոցում որքան կսպառվի ձկների կողմից ն որքան կմնա:Մեացածներին քանի անդամ կճաջողվի մասնակցել բազմացման պրոցեսին։ նրանց արտադրածձվերից որ մասը թրթուր կդառնա ն ինչ արագությամբ կմեծանան այլն: հսկ եթե այդ բոլորի ճեւո միասին Հաշվի առնենք նան այն, որ այդ օրգանիզմներով սնվում են ոչ քե մեկ, այլ մի քանի տեսակի ձկներ, որոնց պաճանջմունքըմիատեսակ չէ, ն այդ ռ"լաճանջմունքի չափը մեղ ճայտնի Հէ որ դրանից բացի կերի մի մասն օդտադործվում է ուրիշ ջրային կենդանիների կողմից, իսկ մի ուրիշը դուրս է տարվում ջրավազանիցճոսող ջրի ճետ, այն ժամանակ միայն պատկերացում կստանանք այն դրժմասին, որոնք կապված են ձկների կերային ապավարությունների Հովվածությունը որոշելու ճետ: Դա է պատճառը հր անճնարին է թեկուղ ամենալավ ոաումնասիրված ջրավազանների Համար ասել, ձկների կերային ապաճովվածությունը ձավասար է այսքան ու

չ

վազն

հաղմանալուց ւր

որ

տոկոսի: հսկ եթե ասում ենք, որ տվյալ չրավաղզանումայս կամ այն տեսակի ձկները լավ կամ վատ են ապաճովվածկերով, ելնում ենք ոչ քե կերի առկաքանակից,այլ ձկների վիճակից: նթե ձկները են, ապա իրավունք ունենք պնդելու, որ կերն առատ պարարտ է եղել, իսկ եթե նիճար են, ապա՝ կերային ապաճովվածությունը ցածր է եղել: Այդ մասին ավելի Հ ետագայում: մանրամասն կասվի իա երբ խոսում ենք առանձին ենք ձկների

մասին «Հիշատակում

2-768

նան

նրանց կերի տեսակը:Սակայնչպետք է կարծել,

բացի նրանք ուրիշ կերեր չեն

որ

նշվածից

օգաագործում: Համարլաբոլոր ձկնեկա ժի ընդճանուրէրնուլթ. ձյնճրն իրենց կլանբի քում մի քանի անդամ փոխում նն սնվելու բնույթը ն կերային օբ-

կշիոբ ժեն գրամ կենդանիկեր։ եթե կերային օրգանիղժի ժիջին են չջրավաղատարածված այդ է, իսկ օրգանիզմները միլիգրամ

կենտ, ձուկը պետք է Հինգ Հազար անդամ Հետառնդի իսկ եթե նրանց կշիոր ժեկ գրամ է, հ որսա այդ կենդանիներին, վեկտները:Փոքր Ճասակումնրանք սնվում են որոշ սլետք ապա միայն Հինդ անգամ: Առաջինդեսղքումձուկը ժամերով տեսակիկերկհն իոկ բով, մՄեժանալով՝ քաղցը, Հագեցնել իր անցնում այլ չ Հներգիտ մատնի, մինչն կկարողանա տնսակիաննդանյութի: Բացի այդ, գոյություն ունի նան կերերի սեզոնայինփոփոխականություն, երկրորդ դեպքում՝ դա րոպեների «արը է: նայածԹե տարվա այս կամ այն եղանակին կան անդամ այնպիսի չրավաղաններ, միոյն մատղաշի որտեղ կերայինոր օբյեկտօեռաճասուն հերն հն ամենից շատ ն մատչելի. ձկները ձկները կերով ադակեր կա, իոկ Հարմարվումեն երանցով սնվելուն: եվ վերջաղես, Հովված չեն։ Այդպիսիդեպքերում գիշատիչ ձկներն ասպլրում են ճամարյա բոլոր ձկներն էլ Հիմնական Հետ են սեկերի ունենում են ե միաժաժանակ խրենցմատդաշի Հաշվին: նրանք որպես կեր օգոագոիծում փոխարինոց օժանդակնկեբեր, որոնցից օգտվում են, ձրբ Հիմնական է փականմատղաշի մի մասը, որը տվյալ դեպքում ճանգես զալիս կերը չի նում,կամ նույնիսկ բացակայում է: որպես կերային փոխակերգիչ. մեծերի ճամար անմատչելի կերը՝ ոնությանմեջ շատ բիչ են այնպիսի ձկնքրը, որոնք կենդանականպլանկտոնը, վերածում է ձկան մսի, որով ն կերակարողանային բավարարվել միայնժեկ տնսակ կերով:Մբակերությունը նբրվում են իրենց ծնողները:Այդոլիսիվիճակ գոյություն ունի ժի մոտ ձկների Ճամարյա միշտ նրանց գլխաքանակի լճակներում, որոնցում միայն մի տեսակի պատկապակասության շարք փոքրիկ ձուկ՝ է: ԵԹԵմինչն Սնանա (ճի ճետնանքն գետային պերկեսն է ապրում: Սա արդեն կենոդ զիշատիչ իջեցումը իշխանը սնվում էր միայն գամարուսներով, դա չի նշանակում, րատեսակներիբաժանման ծայբաչեղ օրինակն է: Սակայնբոլոր որ նա ուրիշ կեր օգտագործել չի կարող, այլ միայն այն։ որ դեպքերում, որպես օրենք, կերային շերտավորումըգոյություն ունի դամարուսով անվողների այնջան Քիչ էր, որ այդ կերը բավարարում Քանակն բոլոր ձկների Ժոտ անլախ նրւսնիցչ թե օրթանով են մեծերն ապաէր բոլորին ն ուրիշ կերերովանվելու Ճովված կերերով: անճրաժեչշտություն չկար:Այժմ, երբ գամաեն բուսներիթիվը պակասել է, իսկ նրանցով Բերված օրինակները ցուլ տալիս, որ մեծ ձկների ն անվողների թիվն ավելացել,նույնիշխանը սնվում է նան ուրիշ նրանց մատղաշի կերային այղաճովվածությունը չի ճամբնեկնումմ: ջրային կենդանինե կնշանակի միակերությունը նշանակումէ, կերային ապաճովվածության մասին լթոսելիս ետք ոչ Թե ձկների է առանձնացնելժեծերի ն փոքրերի ապաճովվածությունը:Մանաայլ վածության,կերերի այս կամ այն անսակի առատության / նշանն է: վահդ այն պատճառով, որ կերերի "լակասությունն ալդ խմբծճրի Մեծ ձկները կարող են մի Քոլոր այն չրավաղաններում, է վրա տարբեր ազգեցություն գործում։ որտեղ են սպառողները չատ ի«վ (ճրը՝ քիչ, ձյները բազմակերհն: Դեռ բանի ամիս քաղցած մնալ: Այդ ժամանակամիջոցում նիանք կնիավելին, որպեսզի նն : տեսակային կերային ժրցությունը ճարեն, բայց կմնանկենսունակ: իսկ փոքրերը, որքան խոքբ են, չվնասի տեսակին, սովորա չեն նվում մեծերը այն կերերով,ոբոնք անճրաժեշտ այնքան շուտ քաղցիցկոտորվում են: ՄեկամսականիշխանըԺեկ ե աշին: շաբաթ ճազիվ է դիմանում բաղցին: Դա է պատճառներից մեկը, որ նորելուկ ձկնիկների95 տոկոսը գետերում ոչնչանում է բաց կԿերատեսակների բաժանումըբխում է նախ ն. առաջ մատղաշի անվելու իսկ ամսվա ընթացքում, իշկ մնացածի60 տոթողնելուառաջին Հնարավորությունների Փո նելուՀետնանքով կոսըչ այսինքն ամբողջ սերնդի տոկոսը՝ 2--Ց տարում: մատղաչձկներն ի վիճակիչեն սնվելու րերով, որոնք մատչելի էն մեծերին, Մեժերե Պետջ է նկատել, որ իշխանի մատղաշի օրինակը հզակի չէ: իրենց սնվում փոքրի կերերով, Բնականպայմաններումամենից Հաճախ մատղաշիկերային արառրովճետնդա ձեռնոու չէ, ժեժ տիկ ծախսերէ պաճանջում: է սաճմանափակումվտառի դլխաքանակի։ ՍաՀովվածությունն որ սհուսծասուն Գասոկերացրեք, ձնան կա նորմալ ռնունդն կայն անկախ դրանից, մատղաշի թե սնեռաճասուն ձկների կնրային ասլաճովելու ճամար անչրա ժեշտ է օրական Հինգ բի

մոտ

ընթաց-

չում

Հատ

ու

Համար պիտանի

բավականաց-

ովի ՝

կերային սածմանագիակ. ՝

մնար

քաճմանափավությունից: Է. արը ո. Հերթին ռ

էեերըե-

սնվելուաշնանաէլ սկսվում է ձկների ինտենսիվ Այդ ժամանակ դարձյալ զգալի ջանակը "ր ի Հետնանջով թրթուրների են շրջանը» յին թրթուրներըշարունակում Զմոան է սաճշմանափակում վտառի գլխաքանակը, նրանց կերային ապաճովվածության աստիճանը միշտ տատանմեծ են կերային ապաճովվածությանսեղզովում է: Առանձնապես նային տատանումները: Տարվա որոշ եղանակներինկերերը շատ առատ նն լինում, դրան ճայջորդում է կերային օրգանիղմների խիստ նվազումը, իսկ որոշ ժամանակից ճետո կերը նորից շատանում է: Սովորաբարկերապաշարների նվազումն սկսվում է գարնանը, իր գագաթնակետինէ ճասնում ամառվա ամիսներին, թուլանում է աշնան սկզբին, բայց վերջին նորից բարձրանում է: նվազելու պատճառներիցմեկը իրենք ձրկկերապաշարների են: ներն Զմեռվակիսաքաղց վիճակից ճետո, երբ ջուրն սկսում է տաքանալ, ձկները մեծ ախորժակովխժռում են շրջակայքում եղած կերերը:եթե ջրավազանում նորմալ քանակությամը, այսինքն կեբապաշարներինճամապատասխան,ձուկ կա, գարնան մեկ-երկու ամսվա ընթացքում կերապաշարներիքանակը կրճատվում է 50-60 տոկոսով: Դրան Հաջորդում է նվաղ ինտենսիվությամբ սնվելու շրջանը, որը պայմանավորված է ձկների ներքին բնախոսական առանձնաճատկություններով։ Աշնանն սկսվում է ձկների ինտենսիվ սնման երկրորդ շրջանը, որն ավարտվում է ձմռան սկզբին, երբ չրի չհրմաստիճանը բավականինցածրանում է: րավազանի կերային ռեսուրսների նվազելու երկրորդ պատճառը կերային օրգանիզմների առանձնաճատկությունն է. Մեր ձկների մեծադույն մասը սնվում է ջրային միջատների թրթուրներով ն Ճարսնլակներով: Գարնանից սկսած այդ թրթուրները Ճասունանում ճետո են, սկզբում Ճարանյակ, միջատ դառնալով՝ջրի մանն: Դրա Հետկանքովխիստ նվազում է Հատակերեսից ճեռանում կին եղած թրթուրների քանակը: Սակայնջրի մակերեսից թռած միջատները ձվադրում են չրում, շատերը ջրի երեսին, իսկ ժի քանի տեսակը՝' ձվադրելու ճամար, նույնիսկ չրի տակն են սուզվում, ն այդ ձվերից, որոշ ժամանակճետոյ, դուրս են զալիս նոր թրթուրկեր, որոնք լրացնում նն ձկների ասղառման ն սեռաճասունների դուրս թոչելու ճետնանքովառաջացածպակասը: Գարնանն սկսված այդ պրոցեսը շարունակվում է ամբողջ ամառվա ընթացքում, իսկ Արարատյան դաշտի (ն ընդչանրապես՝ ցածրադիր վայրերի) մեղմ կլիմայականպայմաններում՝մինչն աշնան վերջը ն անդամ ձմռան թրթուրներն սկզբում շատ մանր են լինում ն նորելուկ ամիսներին: դա նրանց փրկում է ոչնչացումից: Միայն աշնան դեմ են նրանք այնքան մեծանում, որ ձկների ճամար պիտանիկեր են դառնում: ապաճովվածությունն

Հ

ընթացքում է: նվաղում են ափով չեն սնվում,կամ անվում կամ բոլորովին Հել, այնինչ ձկները քանակը Պա-

ընթացքում թրթուրների Ուրեմն ուլ ժի քանի տասնյակ, իսկ կշիռն վելանում դո իազակատում, նորից ջրավազանում ակզբին անգամ գարնան աար Հարյուր նիսկ սկսվում էլ Այդ օրերին կեր կուտակվում: ւի քանակությամբ շրջանը: դարնանային նե ինտենսիվանվելու Իո քանակության կերապաշարների պայմաններում "

ձմռան

է

ա

ն

է

ի

որա

՛

այդ

նրանք վաղուց ձկներին չեն վնասում,որովչճետն տատանումները ծեն կերերի են այդ տատանումներին, սնվում արդեն Հարմարվել է։ Այդ ե սննդի կարիք չեն ղգում, երբ կերը քիչ ժամանակ

առատ

միայն

քանակի կապվածէ կերապաշարների Հարմարվածությունը տեղի են ունենում տարվա եղաալն

տատանումների Հեւ,

ակների

որոնք

հսկ եթե կերապաշարների Հետնկանքով: փոփոիության

մանավանդ է աղետային պատճառներով, խիստ նվազել քանակը են, նրանք այղ վիսնվում ալն

ժամանակ, երբ ձկներն ինտենսիվ ձկները չեն կաՀարմարվելչեն կարող: Այսպես,օրինակ՝ են մեր ջրավաղաննեՀարմարվել այն վնասին, որը Հասցնում ձուկ որսակերապաշարներին՝

մակին

րող

րի

ոչ

միայն ձկներին,այլն

նրանց

կամ պայթեցումնպատակովթունավոր նյութերի կիրառումը լու նյութերի պայթուցիկ ները, կամ գետերի Հունը փոխելը: Թույների, մեծ ձկներն փոքր տակ ոչ միայն հ Հունը փոխելու ազդեցության մեծ ։ոսրաէլ են կոտորվում, այլն ոչնչանում է նրանց կերը, այն կամ գետի ժամանակ վրա, ն դրա Հեւոնանքով երկար ծությունների կարող: չի չճի այղ մասերում ձկների նորմալ վտառ առաջանալ դասին ասպլաճովվածության Վերն ասվեց, որ ձկների կերային վիձկան ելնելով է կազմել, կարելի փոքրիշատեստույգ դաղափար անհռաճասուն դառնալու աճման թամիը, Հակից, որովճետն ձկների ն դիրությունը անմիջականորեն ու

պտղավետությունը ժամանակը,

նշանակում կախված են նրանց կերային ապաճովվածությունից: առանյուրաքանչյուրն է, ձկան օրգանիզմի այդ ճատկանիշներից են ծառայել որպես կեձին վերցրած, կամ բոլորը միասին, կարող ամենից դղույուն Դրանցից ցուցանիշ: րային ապաճովվածության օրինակ: մեկ ցուցանիչը՝ ձկան գիրություննէ: Բերենք միայն կենդանիներիմատղաշն Համարյա Ճճանրաճայտէ այն, որ ն առատ ատում է թկ թե' սակավ կերային ապաճովվածության

պայմաններում: Տարբերությունը կայանում է մրայն նրանում սակավ ապաճովվածության դեպքում մատղաշն ավելի դանդաղ աճում, ինդ որում աճի հտ մնալն ավելի շատ կենդանու կշռի մեջ է արտաճայտվում,քան երա գծային չափսերի (երկարությանկաժ ): Փորձովապացուցված է, որ կերերովվատ բարձրության ապաՀովվաժ ձկան մատղաշըժեկ շաբաթվա ետ է մնում ընթացքում առատ սնվողներիցիր քաշով՝ 50--60 տոկոսով, իսկ երկարությաժբ՝ժիայն 10-15 տոկոսով: Դա նշանակում է, որ մատղաշի Սորայինապաճովվածության մասին երա գիրություն ավելի գրիո տեղեկություններ կարող է Հաղորդել, քան նրա աքման | թաէլ առավել դա ճիշւո է սնռաշճասուն ձկների փխբ: լավ կաժ վատ սնվելու գիրությունը, Հետնանքով, տարվա ժեջ մի քանի անգամ կարող է նվազել կաժ աճել, մինչդեռ երկարությունն աճում է անընդճատկամ, վատագույն դեպքում, մնում է ,

ո

ի

ճըշնկատմամբ, որոնց :

`

անվո-

փոխ:

հսկ ինչես օգտվելձկների

այդ

րությունը ճամեմատելու ճամար:երո

ձկներ տարբեր (երկարության) որն նրանցից

Հատկությունից գի-, նրանց երկումիննույնմեծության :

կշիռ ունեն, Հեշտ է որոշել,

թն

.

ավելի լավ սնվել: Անշուշտ այն, որի կշիոր մեծ է։ եթե երկուտարբեր մեծության ձկներ միննույն կշիռն ունեն, դարձմալ դժվար չէ որոշել, թե նրանցից որն է ավելիգերը: | է, որ. Պարզ

դա

է

փոքր ձուկն է:

՛

հսկ ինչպե՞ս այն դեպքերում, վարվել երբ ձկների ն՛ ն՛

թյունը,

կշիոր չեն ճամընկնում: ո ր Քանի ձկների գիրությանմասին

:

հրկարու։

։

զաղամիար կաղժել բաղդատելով միաժամանակ նրանց երկարությունն ու 1շիոը, ուրեմն կարող ենք կարողենք

պայմանավորվել, որ գիրությունը պետք

ձկների Հարաբերական արտաճայտվի կշռով,այսինքն Հարաբերության մճջդնելով ձկան կշիռը նրա Հեւ: երկարության Այդ Ճարաբերակցությունը ժարժնի որոշելու ճամար ձկնաբաններն են դեոնա 1902 օգսովում՝ է

կած Հետելա ' յոլ

թվականիցՀայտնի ձկնաբանՖուլտոնի

րան

բանաձնով

Ի---ք.

»

առաջար-

ԱյստեղՉ-ը՝ գիրության գոր-ր

ձկան կշիոր դիաժներով, իսկ մակիցն ըկարություննսանտիմետրերով (սովոր է, Կ-ջ՝

է

ն:-ն՝

աբար

ձկան մարժնի առանց պոչի լո-

ղակի):Զլան հրկարությունը վերցնում են խորանարդ աստիճանով, որովճետի կշիոն ավելանում է մարմնի ծ ավալին

Ճամաչաւի։ այդ բանաձնից, Օգտվելով Հեշտությամբ կարելիէ որոշել լու-

գիրության գործակիցը ն ալնուճետն կարելի է անկախ ձկների մեծությունից: Համեմատել այդ գործակիցներն՝ սլարզվել է, որ դեուսումնասիրություններից երկարաժյա 33 սմ սովորաբար դեպքում, երկարության ղարքունիիշխանը՝ ունենում է Քանի որ 33-ի խորանարդը Ճճավասարէ գ քաշ: 35937, ապա ըստ բանաձնի գեղարքունու նորմալ դիրության գորձկան րաքանչյուր

ժակիցը Հավասարկլինի 1,00 (360.100: 35932)» ենթադրենք, որ մենք որսել ենք երկու գեղարքունի ն կամենում ենք որոշել, արդյոք ն որքանով: Դինրանց գիրությունը նորմայից բարձր է, թե ցածր ցուքձկներից մեկի քաշը ճավասար է 340 գրամի, իսկ նրկարու410 գն 35 սւ: թյունը՝32 սմ. մլուսինը՝Համաղպատասխանորեն Բանաձնից օգռովելով գանում ենք, որ առաջին ձկան գիրության գործակիցը Հավասարէ 1,04, այսինքն նրա գիրությունը չորս տոկոսով բարձր է նորմայից, իսկ երկրորդինը՝0,98, կամ երկու տո-

կոս ցածր է:

Գերությանգործակիցը Հնարավորություն

է տալիս նան

պար-

դելու ձկների կերային ապաճովվածության մեջ առաջացած փովոխությունները տարվաընթացքում, տարբեր տարիներին,նույն տեսակի ձկան կերային ապաճովվածության աստիճանը տարբեր ջրավազաններում, նույն չրավազանում ապրող տարբեր Ճճասակի ձլների կերային ապաճովվածությունը ն այլն: ենք, գիրության գործակիցը բավականին ինչպես տեսնում լավ միջոց է ձկների կենսաբանության որոշ խնդիրները լուծելու ն «մուտ Համար բանիմաց ձկնաբանինկարող է շատ բան ասել: Միայն պետք է գիտենալ, որ Ճամեմատության մեջ կարելի է դնել միմիայն միննույն տեսակին պատկանող ձկների գիրության գործակիցները, ն ոչ ժի դեպքում չի կարելի Համեմատել իշխանի գիրության գործակիցը, ասենք թե, կողակի կամ ծածանի դործակիցների Ճետ՝ նրանց կերային ապաճովվածությունըորոշելու Ճամար (այլ նպատակներով,իճարկե, ճաժեմատել կարելի է): Անկախ կերային ապաճովվածությունից, այդ ձկների գիրության զործակիցները միշտ էլ ժեծ տարբերություն կտան։ 0րինակ՝ կողակի գիլճում, նորմալ բության գործակի Սնանա լճում, յան գործակիցը նորմալ ապաճովվածության ապ , է, եթե Հիմպայմաններում, Հավասար է 1,50--1,60։ նշանակում նրվեսք այդ ձկների գիրության գործակիցների Համեմատության արդյունքների վրա միայն, ամենանիճար կողակն անգամ աժենապարարտ իշխանից ավելի գեր կթվա: կերային ապաճովվածությանորոշիչ դերի մասին այսքանն ու

Չ3

ասելուց ճետո, ընթերցողին կարող է զարմանալի թվալ այն ճանդամանքը, որ մեր ճանրապետության ճամարյա բոլոր ջրավազաններն էլ կարող են մի քանի անդամ շատ ձուկ կերակրել, քան սովորաբար նրանցում լինում է: Դա բացատրվում է նրանով, որ անդամ այն դեպքում, երբ ջրավազաններիձկների գլխաքանակըչի ոչընչացվում մարդու կողմից, այնտեղ եղած ձկները չեն կարողանում սպառել ջրավազանի ողջ կերային ճարստությունը(ավելի ճիշտ՝ արտադրանքը, պրոդուկցիան )։ Արարատյան դաշտավայրի չրավաղաններում Հսկայականքանակությամբբուսականություն է արտա-

դրվում,սակայն այդ բուսականության Ճարյուրերորդականտոկոսնչէ միայն օդտագործվում ձկների կողմից որպես կեր։ Չնչին քանակությամբէ օդտաղործվում նան կենդանական պլանկտոնը, վատ է օգտագործվում ճատակայինկերերի Ճարստությունը։ Այդ բոլորի պատճառն այն է, որ ցամաքային Ճճամարյաոչ ժի ջրավա-

ղանում պատմականորեն բնականից չի ստեղծվել ձկնաշխարչի այնպիսիկոմպլեքս, որում լինեին բոլոր տեսակի կերերն օշգտագործող ձկները: Սակայն Հարցի միայն ժի կողմն է: սա

մեծ Ֆրամբարի շատ ձկնարդյունավետությունը

չափերով

այն Ճանդամանքից, կախված թե կերային կապերը կազմող շղթայումժեզ անճրաժեշտ օդտակար օրգանիզմը, տվյալ դեպքում ձուկը որերորդ տեղն է գրավում: Ստորն բերված նկարում ակնառու երնում է, թն որքան մեծ նշանակություն ունի կերային շղթայի երկարությունը,նրա օղակների թիվը՝ օգտակար արտադրանքի ճամար: նկարիձախ մասում շղթան կազմված է միայն մեծության երկու օղակից՝ բույսեր-բուսակերձկներ: Այս դեպքում վերչնական օգտակար արտադրանքըկազժում է առաջնային արտողրանքի է նան

) իջ--շօ (բուսականության երորդ մառը։ նկարի աջ մասում շղթան կազմվածէ 5 օղակից՝ բույսեր-բուսակեր անողնաշարավորներ--դիշատիչ անողնաշարավորներ--խաղաղ ձկներ--գիշատիչ

ձկներ։ Այս շղթայում վերջին օղակի արտադրանքը Ճավասար է առաջինի|շշօ-ին։ Պետքէ նշել, որ երկու դեպքում էլ ընդունում ենք, որ բոլոր կերային օղակներն օգտագործվումեն լիակատար ն ծառայումեն վերջնականարտադրանքն ստանալուն:Մինչդեռբնո:թյան մեջ երբեք այդպես չի լինում: Որքան շատ Լ միջանկյալ

թիվը, օղակների

այնքան

մեծ

են

այդ

ի"

մ ւ ի կողմից լիակատար օգտա-

այնպիսի մի կոմպլեքս, որը եղծել ձկնատեսակների

կերայինռեսուրսների կերայ ջրավազանի կապաճովեր Տո մյուս կողմից Հնարավորինչափ քիչ օղակներ կստեղծեր րոքժումր, ն է Հավանան դա շատ բ բարդ խնդիր շղթայում: Անշուշտ, կերային : ԱՆ իմա վր կլուծվի դիտականլուրջ ուսումնասիրությունների ՞ջ

նի

ատ

ւս

ալն»

արտադրվողկերերի վդալի իսկ առայժմ ջրավաղաններում մ: ասն իզուր է կորչու Սակայն եթե նկատի ունենանք ոչ թե ջրավազանիողջ կերա մասը, որն օգտագործվում ին Հարստությունը,այլ նրա միայն այն

(այսինքն է ձկների կողմից» կտեսնենք,որ «կուսական»

մարդու

ե խելաժիտ ձնով օգտագործվող ջրավաչօգտագործվող) կողմից ՛

ն սովորաբար Համապատասխավորաբա ձկների գլխաքանակը զաններում նում է նրանց կերապաշարներին: ւ ինչպես է ստացվում այդ Համապատասխանությունը: այն կլիներ, եթե բացատրությունն Ամենապարդ է, ձների այն մասը, որին կեր չի Հասնում, քաղցից կոտորվում կեր չրավաղանում

ենքադրեին

,

որ

ն մնում

է միայն այնքան ձուկ, որքանի ճամար

ենթադրությունկլիշատ /լու: Սակայնդա իրականությունից է շատ այդ կարգավորվում ներ: իրականում Հարաբերակցությունը Ճեռու

Պարզվումէ, որ ձկներն ավելի բարդ ն զարտուղիճանապարճներով: ն իրենք են մեծ դեր խաղում կերապաշարների նրանց սոլառողների Հւ մապատասխանմակարդակիվրա պաճպաքանակությունները նելու դորժում: նրանում եթե ջրավազանի պայմանները, մասնավորապես, |

անփոձկների կերային ապաճովվածությունը փոքրիշատե փոխ են, կայուն են մնում նան այդ ձկների մի շարք կենսաբանա-

ապրող

դան ցուցանիշները,դրանց ժեջ առաջին 4ճերթին

աճման յրը

ընղպտղավետությունը: ռհռածայսուն ժամկետները, դառնալու ա

Տանուրկանոն է: ելնելով ալդ կոնկրետ ջրավազանումապրող

կանոնից, ընդունենք, որ են ձկները ռնռաձճասուն

տվյալ դառնում

«րմիր

հրեք տարեկան ճասակում է ընդճանուր առմամբ այնքան են կայու են վտառի ւտարեց-տարի ապաճովում որ արտադրումչ Այդ նորՍա այսպես կոչվածնորմալտարիներին: գլխաքանակը:

մալ տարիներինկարող են Ճաջորդել մի քանի անձրնառատ րիներ:Անձրնառատտարիներին Ճորդառատ գետերն սելավները սովորականիցշատ աղեր են բներումջրավաղանը,այդ աղերի Հաշվին փարթում ջրային բուսականություն է աճում, իսկ բույսերի ճաշվին՝ ձկների կերը: :ռա-

օղակներում տեղի ունեցող

ու

կողմնակի կորուստները,այնքան Քիչ է վերջնականօդտակար արտադրանքը:նշանակումէ, տվյալ ջրավազանում ճնարավորառա-

վելագույն ստանալու ճամար անճրաժեշ ձկնարդյունավետություն

" :

ԳԷՒԱՏԷջ 9ԿՆօթ

ԱԻՆ ԽԱՂ զ

ՈՐՐՈՐԳԱՑԻՆ

ՁԿՆԵՐ ' ԱՐԳԱՍԻՏ

ԵՐԻՈՐԴԱՅՒՆ

ԱՒԳԱՍԻ

լ

ԲՈՒՍԱԿԵՈ

Ջկննր

ԱՐԳԱՍՒ)

ԱՐԳԱՍԷջ

ԱՆՈՂՆԱՇԱ

ԲԱՎՈՐՆեր

՞-

ԲՈՒՅՍԵՐ

ՍԿՋԲՆԱԿԱՆ

նկ.

2.

ԲՈՒՏՍԵՐ

ԱՐԳԱՍՒՏ

ՋրավազանիՀամեմատական ձկնարդյունավետությունը՝ կախված կերային 21Թայի օղակների թվից (միննույն

Է

մս

տ

մասշտաբով )

ւ կերի պայմաններում ձկներն սկսում են արագ աճել, (երնքի փոխարեն երկու տարեկան

նեն սեռաճասուն

շու" Հասակում),

դառնում

սովորականից շատ ձկնկիթ են արտադրում: Այդ բոլորի ճետնանքովմեծանում է բնական վերարձկնապաշարների ն տադրությունը շուտով

Չ6

կերապաշարներնայլնս ջրավազանի

վտառին չեն բավարարում,

չնայաժկերի առատությանը՝ լուրաքանչյուր ձկան բաժինը կրճատվում է։ Այդ ժամանակ սկսվում է Հակառակ պրոցեսը: Սննդի սուղ նելու Հետնանքով դանդաղում է: ձկների աճր, սնռաճասությունը մեկ-երկու տարի ուշ, նվազում է ւզտղավետուտեղի է ունենում թյունը: Այդ փոփոխություններըվերջին Ճաշվով դանդաղեցնում ին ձնկերի բազմացման թաիըչ կրճատում նրանց պաշարների բնական վերարտադրությանմասշտաբները: Վտառի գլխիաբանակրը է այնքան, մինչեոր կայուն կ բավարար Ճճարաբերակցունվազում թյուն է ստեղծվում սղլառողների քանակի ի նրանց տրամադրուքյան տակ եղած կերասաշարների միջն. Չնայած որոշակի կբրտատվելուն, վտառի այդ նոր գլխաքանակն ավելի բարձր կլինի, քան «նորմալ» տարիներին, երբ կերապաշարները զգալիչափով ոլսկաս էին անձրնառատ տարիներիընթացքում արտադրվող կերապաշարներից: իսկ եթե անձրնեայինտարիներին ճաջորդեն նորմալ խոնավության կամ երաշտ տարիներ, կնվազի կերապաշարնե-չ բի արտադրությունը, դրա ճետնանքով նորից կփոխվեն ձկների վերը քված կենսաբանականցուցանիշները (աճման թասիր ն այլն)» նորից կաղվեն ձկնապաշարների բնական վերարտադրության մասշտաբները նե ձկների գլսաքանակը նորից կպակասի այնքան, մինչը որ վերջ ի վերջո կամապատասխանի կերապաշարների վերարտադրության նոր չափերին: արժանի է այն ճանգամանքը, որ արդյունադորՈւշադրության ծական որսն աղդումէ ձկների վտառի վրա այնպես, ինչպես կազդեր կերապաշարների առատացումը։ Ձկան որսը չրավազանից է տանում դուրս այնտեղ սնվող վտառի որոշ մասը ն դրահով արկերի առատություն է ստեղծում վոաոռոիմնացած Ճեստականորեն Վոառն մասի Համար: օգտագործելով առատ կերը՝ սկսուժ է ավելի բազմանալ, ավելացնում է գլխաքանակը, սակայն որսը որից է այդ ավելցուկը տանում, ն այդպես շարունակ: եթե ձկան որսը կազմակերւված է խելամիտ, դիտական Հիմունքներով, այլսինչն Հաշվի են առնվում վտառի վերարտադրողական «4նարավոկերային բազայի սեզոնային տատանումները,ձկներությունները, րի աման թափի թուլանալու ժոմենտը, ն որսվում են առաջինՃերթի թույլ տեմպով աճող ձկները, որսը կատարվում է այն ճաշվով, որոյեազի թուլացվի կերային մրցակցությունը կերապաշարների լարված պաճին, որսլեսզի այդ բոլորի ճետ միասին չնվազի, այլ բարձրանա վտառի բնական բազմացման թափը, ապա նա ոչ միայն

ՆԱԵ ԲԱՎՈրՆեր

Ն»... թ ԲՈԿԱԿԵՐ

ՎԵՐԳՆԱԿԱՆ

ԵՐԿՐՈՐԴԱՅԼՆ

ԾՈ

որ

նրանց գլխաքանակն այնքանչ շատանում,

իոտոնսիկ

Չ7

չի վնասի վտառին, այլն կնպաստինրաորոշ

հերխոտռսարդացմանը

ջրավազանիձկնարդյունավետության հարձրացմանըոեվ գա կկաարվի առւսնց որեէ լրացուցիչ ծախսերի, միայն ձկների կենսան

բանականառանձնաձճատկությունների խելամիտ օգտագործման

ն

շնորճիվ:

տեսնում ինչպես ենք, ձկների վփոսոր (վփոտռի, բայց ոչ առանձին վերցրած ձուկը) ինչ որ ինքնակարգավորման մեխանիզմ. է ինքն ազղելիր գլխաքանակի ունի,կարող վրա: Դա կենսաբանափան մեծ նշանակությունունեցող գործոն է: Տեսակիշաճեիը թեձադրում նն, որպնսզի տնսակին պատկանողյուրաքանչյուր անՃայ ինի առողջ, ն հ շարունաչ կենսունակընդունակվ՝ պաճպանելու կելու ճամար տեսակիգոյությունը: Այդ իսկ պատճառով դարերի տեսակի ներսում դոյացել հ Ճաստատընթացքում յուրաքանչյուր ժել է գլխաքանակի «ինքնակարդավորժան» այնպիսի մեխանիզմ, որն ապաճովում է տեռակի օպտիմալ, այսինքն տվյալ պայմաննե բում 4նարավոր՝լավագույն վիճակին Ճամապատասխանող գլխաքանակ:2122պայմանները փոխվում են, ապա մեխանիզմը նոր պայմաններինճամապատասխանող նոր գլխաքանակ է ապա`

է, որ գիշատիչների ճովում: ինքնըստինքյան ճասկանալի կամ ակնս

տիվ որսի առկայությունը պայմաններ են, որոնք Հաշվի են րվում այդ մեխանիզմիկողմից:

առ-

ինքնակարգավորման է, մեխանիզմը Ճամապարփակ անսաճման չէ: նա կարող է գործել միայն որոշակի սաճմաններում,

սակայն

ճրբ տեղի ունեցող փուրոխությունները չեն

դերաղանցում վտառի

Ճարմարողական Հնարավորությունները» աղետային չեն։ Այսպես,

օրինակ՝ եթե ձկան որսր

կատարվումէ գիշատիչ ձնով, առանց առնելուվտառի Ճաշվի վերարտադրողական Հնարավորություններբ, կարող է այնպիսիվիճակ ստեղծվել, երբ ձկների պաշարներն այլես նորմալ ժիջոցներով (բնականբազմացման միջոցով) վերակլինի։ Այդ կարող է տեղի ունենալ, երբ որսկանգնելն անճնարին չում են ոնռաճասության չճասած ձկների մեծ մասի ն սեուսՀասուն ձկները՝ ձվադրելուցառաչ: Այդ կարող է տեղի ունննալ նան ալն դեպքում, եբբ վտառի կողմից օգտագործվող ձվադրավայրերն այս վամ այն պատճառովշարքիը դուրս են եկել, իսկ նորերն օգտագործելու Հնարավորություն չկա,ինչպես չա կատարվեց իշխանի Հեւ, ծրբ ցամաքեցին նրա լճային ձվադրավայրերը: ան մեխանիզմը կոչված է վերացնելու այն ուսները, որոնք առաջանում են վտառի գլխաքանակի

7արավ Հաղ

Աակայնբնության անձամաչափությունից: կերապաշարների

մեջ

կենդանու նրա միջավայրի դործոնների միջն եղած ճակասուԴեպքերեն լինում, երբ դրանով չեն սաշմանափակվում: թյունները է ազդում ձկների նյութափոխանաոչ քն կերերիպակասությունն կության ինտենսիվության վրա, այլ նյութափոխանակություն ուրիշ արտաքինն ներքին պայմաններ:Հայտնիէ օրիառպաչովող նակ, որ ձկների ներքին չերժաստիճանը քիչ է տարբերվում նրանց եվ եթե չուրն այնքան սառն է ջրի չերմառտիճանից: շրջապատող (լամ տաց), որ ձուկն ընդունած կերը չի կարողանումմարսել (թեեն աշկուղ այնպատճառով,որ մարսողականֆերմենտներըվատ ես ձկներթ կերի առկայության դեպքում ), ապա առատ խատում ե սեռաճասուն Այս կդառնան: դեպկնիչարեն, ղանդաղ կաճեն ուշ ոչ թն ինքքում նույնպես ձկների գլխաքանակը կպակասի, բայց ժեխանիլմիչ այլ ֆերժաստիճաւնի ազդեցության նակարդգավորժուն ջերմաստիճանըմիջավայրի միակ ռրոշիչ դործոնը տակ: Սակայն չէ: երանից զատ գոյություն ունեն ճարյլուրավորայլ գործոններ, որոնց ազդեցությունըմիշտ այդպիսի ճեշտությամբ չի Հայտնաբերվում: Դրանցթվին են պատկանումչրի աղայնությունը, ալկալիության աստիճանը, ճոռանքի արագությունը, գազային ոնժիմը, կերային մրցակիցներիառկայությունը ն նրանց բանակն ու որակը, ձվադրավայրերիտարածությունն ու մատչելիությունը, մատղաշին մատչելի կերի ն անձճրաժեշտապաստարաններիառկայությունը, նրա թշնամիների տեսակներն քանակը, տարածվածությունը ն այլն, ն այլն: Այդ բոլոր գործոններիմասին պատմելու ճամար արկավոր կլիներ Հատորներ գրել: նրանք միայն թվարկված են, որպեսզի ենքերցողըկարողանապատկերացնել,քն որքան բարդ ու բազմազան ծն ձկների փոխճարարբերությունները նրանց միջավայրը կազե մող կենդանի անկենդան գործոնների ճետ: Փոքր-ինչ կանդ առնենք այդ գործոններիցմիայն մեկի՝ չջերն

ու

մաստիճանիվրա: Որ ջերմաստիճանը նյուցափոխանակության կարդավորման գործում մեծ նշանակություն ունի,

ջրերում

ասված է վերը:

Զմնորսառը

բեղլուն, ծածանը, լոքոն մի շարք ուրիշ ձկներ չեն սրձում, որքան էլ որ կերն առատ լինի, քանի որ նրանք այդ ժամանակ կիսաթմրած վիճակում են գտնվում: Շերեփաձուկնամառը չի սնվում շոգի պատճառով:նման օրինակներշատ կարելի է բերել: ճայացքից կարող է թվալ, որ այդ ժամանակամիջոԱռաջին ն

ՀԶ

խանգարցին բեղլուի կամ շերեխաձկան նլուքավոխանակությունը խանգարումչէ: Նյուցափոխանաված է: Սակայն իրականում դա այս վնաս ք պատճառում, կության խանգարումըմիշտ օրգանիզմին կամ այն ճիվանդագիներնույքի նախապայմանըկամ ճետնանքն է լինում: իսկ բեղլուի ձմնոային, կամ չերեփաձկան ամառային քունը Հիվանդություն չէ, այլ ճանդիսանումէ նրանց կյանքի նորմալ փուլեիից մեկը: Այդ քունը նրանց ճնարավորությունէ տալիս պապանել իրենց կենսունակությունըցրտի կամ տաքության անբարենղաստ պայմաններում: նշանակում է այս դեպքում ջրի չերմաստիճանի սեզոնային տատանումները ոչ քե խանգարում, այլ կարգաՍակայնմիշտ չէ, որ յորում են ձկների նյութափոխանակությունը: Հանդես է դալիս որպես կարգավորիչ. նա կարող ջերմաստիճանը Հ լինել նան նլուքափոխանակությանխանդարիչ գործոն, երբ նրա սոռատանումնեիիպատաճական են, ոչ օրինաչա սեղոնայինտատանումներըտեղի են ունե Ֆերմաստիճանի Ֆում աստիճանաբարն դա ճնարավորություն է տալիս ձկներին Հեւտղճեւոե, օրեցօր ճարժարվել նրա ցածրանալուն կամ բարձրացավումնեԴալուն: հսկ երբ տատանումները տեղի են ունենում կարճ ժամանակիընթացքում, ձկան ճարմարողական ճնաով, րավորություններիսաճմաններիցդուրս, այդ դեպքերում ձուկը Հի(վլանդանում է մրսելուց (կամ չերմաճարությունիը), նրա նյութուխանգարվում է: կարող է անճավատալի թվալ, սքոխանակությունը տր ձուկը մրսում է ն նույնիսկ ցրյոաճարվում: Սակայն փորձերը են զգայուն միջավայրի են տալիս, որ ձկներն ավելի շատ ցույց ջերմաստիճանինկատմամբ, քան մարդիկ: կատարհցեքայսպիսի մի փորձ: երկու բաժակ ջուր վերցրեք այնպես, որ մեկում ջուրը մի աստիճանով մյուսից տաք լինի (թեկուղ ժեկում 10, իսկ մյուսում 11 աստիճան) ն խնդրեցեք փորձին անտեղյակ մարդկանց որոշել, Թե որ բաժակում է տաք ջուրը, իճարկն առանց ջերմաչասիինդիմելույ միայն ձեռքի օգնությամբ: Գուցե ներկա եղածներից ոչ ոք չկարողանա այն որոշել: Զարմանալիչէ, քանի որ բչերի ձեոբի մաշկն ինդունակ է ընկալել 1 աստիճան ջերմության տարբերությունը: Այնինչձկներից շատ շատերն ընդունակ են ընկալել 0,03 աստիճանի տարբերությունը:ԱԺենիցշատ զգալուն են ջերմաստիճանի տանումների նկատմամբ ղարդացող ձկնկիթն ու մատղաշը: եթե աստիճան ընկնում է, ծարի ջերմաստիճանըճանկարժակի3--4 ՓԺանաղգիների ձկնկիքը ն մատղաշը մեծ մասամբ ոչնչանում են: միջոց ձեռք են առնում, տա-

ամեն չ պատճառի, որ ձկնաբույծներն Ամյդ

որպեսզիձկնիկներըդետերը բաց թողնելու ժամանակ չմրսեն: երն 2-գետիհ ձկան ցիստերնիջրերի չերմաստիճանի տարբերությունը են սկզբում է, ասլա աշխատում 3 աստիճանից բարձր վերացնել տարբերությունը,դրանից ճետո միայն ձկնիկները գետը կամ թողնել: բաց այդ

լիճը

Բնական պայմաններում ձկները հ առավելապեսնրանց մատցրտաճարվում են ամառային սառնամանիքների ժամանակ, դաջը որոնք մեր ճանրապետությանբարձր-լեռնային մասերում տեղի են ունենում սովորաբարզիշերները, ինչպես նան ամառային Հորդ ոնձրնների ճետնանքով առաջացովւ ձնճալի կապակցությամբ, երբ մեծ քանակությամբ սառը չրեր են թափվում գետերը: Դա է պատ-

չեսորչ որ մեր գետերի վերին Ճոսանքներումկարողանում նեն ապրել միայն առանձնապեսբարձր ցրտադիմացկունությունունեցող ձրկներըչ առաջին 4երթին կարմրախալտը, Ճճետո՝ Քուռի ն Սնանիբեղկողակը ն տառեխիկը:

Սնանի լուները»

ԲԱԶՄԱՆԱԼԸ

Բաղմանալուտեսակետից ձկները բաժանվում են երկու խհամբի՝ ն ձվադրոլ: Հայաստանի չրավաղզաններում իայն կենդանածին մեկ տեսակ կենդանածինձուկ կա: Դա դամբուզիան է, որին դեռ երեսնականթվականներինկլիմալավարժեցրեկլ են Արարատյան դաշտի ջրավաղաններուվ՝մալարիայի դեժ պայքարելու նսղատակով։ Մեր Հանրապետության ջրավազաններիբնիկ ձկները բոլորն էլ բազմանում են ձվադրման միջոցով, ընդ որում, ինչպես նրանց ձվադրման ձների ն ժամկետների, այնպես էլ ձկնկիթի զարդացման կաս սինջ բավականին մեծ բաղզմժաղանություն ձկների Ժեծ մասը ձվադրում է դարնան ե ամռան Հայաստանի ամիսներին, երբ չրի ջերմաստիճանը բավականինբարձր է: Զկնեբի մի մասը ձկնկիթը թասբում է ճատակի ավաղի կամ քարերի վրա, մյուսները ձկնկիքն ամրացնում են ջրային բույսերին (որանց ձլեկիթը կպչուն է), իսկ որոշ ձկներ (իշխանը ն կարմրախայտը) ձյնեկիթըքաղելու ճամար Հատուկ բույն են պատրաստում: Բացիդամբուղիայից։ որը Հատուկ զուդավորման օրգան ունի ննրա օգնությամբ ձկնկիթը բեղմնավորումէ էգի որովայնախոռոչում, է մնացած ձկների ձկնկիթի բեղմնավորումը կատարվում էգի է օրգանիզմից դուրս, չրի շերտում կամ ճատակին:նրբ մոտենում չդի ձվադրելու նրան սկսում են Ճետապնդել մեկ կամ ժամանակը,

(լամ,

մի քանի արուներ: երբ էդն սկսում է թափել ձկնկիթը, արուն արուները) այդ ձկնկիթի վրա անմիջապես ժայթքում են իրենը, մեջ դատնվող սերմնաճեղուկը («ձկան կաթը»): Սերմնաճեղուկի ' են միլիոնավոր սաղմնաբջիջներըլողում դեպի ձկնկիքը ե շրջա-, պատելով լուրաքանչյուր առանձին ճատիկը՝ բեղմնավորում այն: ճետո սկսվում է սաղմի զարգացումը, որը կարող Բեղմնավորումից | է տնել մի քանի օրից մինչե մի քանի ամիս: Երկարէ տնում աշ- : նան ն ձմուսն ամիսներին ձվադրող ձկների ձկնկիթի զարդացումը: Տարվա տաք ամիսներին ձվադրած ձկնկիթը սովորաբար չատ է զարգանում: Բացառություն է կազմում ամառային իշարագ խանի ձկնկիթը, որը ամռանն էլ դանդաղ է զարգանում: Զկներիբաղմանալու մասին խոսելիս նշվել է նան նրանց ձվադրման ժամանակը: Սակայնպեւոք է նկատի ունենալ, որ մեր լեռնաշխարճի բնակլիմայական պայմաններում միննույն տեսակի ձուկը տարբեր գետերում ն առանձնապեստարբեր ուղղաձիգկլիմայական դուտիներումմիաժամանակձվադրել չի կարող. Բանն: այն է, որ անկախ նրանից, թե որտեղ է ապրում տվյալ տեսակին պատկանողձուկը, նա կարող է ձվադրել միայն որոշ չերմաստիճանի ջրում, այլապես ձկնկիթը նորմալ ղարդանալչի կարող: Օրինակ՝բեղլուն ձվադրման է դնում միայն այն ժամանակ, երբ: ջրի չերմությունը, լինի դա Արարատյան դաշտոսի թե Սնանա` լճում, Հասելէ առնվազն 13--15 աստիճանի: Բայց դաշտում չրերն այդ ջերմաստիճանին են Հասնում ուղրիլ ամին, մինչդեռՍնանի ավաղանում դա տեղի է ունենում ճովիսին։ Հադաշտի ջրավազաններում բեղմապատասխանորեն, Արարատյան լուն ձվադրումն սկսում է առղրիլին, իսկ Սնանիավազանում կամ շրջակայքի չրավազաններու՝ Ապարանի Հունիսին. կնշանակի՝ ջրավազաններումբեղլուն փաստորեն ձվադրում է Հայաստանի ապրիլիցմինչն օգոստոս ամիսները, Սակայնորպեսզի այնպիսի չստացվի, որ այսկամ այն տեսակին ռ"լատկանող տպավորություն ձուկը փիննույն վայրում բազմանում է 5--6 ամսվա ընթացքուփ (կան ն այդպիսի ձկներ), առանձին ձկների մասին Հաղորդած տենրանց ձվադրման սկիզբը կամ ղեկություններում նշվել է նրանց ճիմնական աոռլրելավայրիճամար: վ Մ եր ձկների մեջ Զվադոման չկա այնպիսին, բնույթը: ձկնկիթը միանդամից է թափում. 0րինավ՝ չնայաձ ճասունացած նրան, որ իշխանի ձկնկիթը Հասունանում է միաժամանակ, նրա ձվադրումըտնում է 48-ից մինչն 22 ժամ: նույնը կարելի է ասքլ

կողակին մի

շարք

ավելի շուտ դրումն

ուրիշ ձկների մասին,

որոնք, Ճիշտ է, ձվաայն կատարում են ոչ թե

վերջացնում, բայց ընդմիջումներով: միանվագ, Այդ երնույքի կենսաբանական իմաստը պարզ են

այլ

է:

իշխանը

ձկնկիթըթաղում է Հատուկ պատրաստած բնում. եթե ամբողջ ձլնկիթը մի բնում է քաղված ն այդ բնում այս կամ այն պատճառով ձկնկիթը զարդանալչի կարող (ասենք 4եղեղումից

Ճետո

ծած-

բույնը ցամակրվել է տիղժով, կամ գետում ջուրը նվազել է Դա վնասերունդ չի փաստորեն ջել), աղա տվյալ իշխանը սակար է ցեղի (տեսակի) գոյությունը պաճպանելու տեսակետից: կնշանակի մի քանի բույն պատրաստելը կենսաբանականանճրաժեշտություն է ն բխում է ցեղի շաճերից: Խողակըբույն չի պատրաստում, ձկնկիթը չի թաղում: Սակայն վնասակարկլիներ 30 4ազար ձկնկիթ դիզել մի կույտում: Դա արճեստականդժվարություններկատեղծերՔե՛ նրա զարդացման ն թե՛ նրանից ղուրս եկած մատղաշի առղրելուճամար: Շատ ավելի ձեոնըտու է ձկնկիթը ցրել լայն տարածության վրայ որպեսզի այն թթվածնային քաղցի առաջ չկանգնի, իսկ մատղաշը անճրաժեչտ քանակությամբ կերային ճնարավորություններ ունենա: Բայց բերված օրինակներըվերաբերում են ձվադրման մի եղանակին: կան ու

տա:

ժի ուրիշը:

ուրիշ ձկներ Բեղլուն, ճանարը, սպիտակաձուկը ն մի շարք Արարատյան: նույնպես ձվադրում են ընդճատումներով, միայն այն տարբերուտնում է 2--Ց շաթյամբ, որ այդ ընդմիջման ժամանակամիջոցը որ ալդ բաթ: եթե ճիշենք, ձկների ձկնկիթը զարգանում է օ--6

օրվա ընթացքում, ապա պարզ կլինի, որ երկրորդ բաժնի ձվադրումն սկսվում է միայն այն ժամանակ, երբ առաջին բաժնի զարզգացումնարդեն ավարտվել է: ինչո՞ւմն է կայանում ձվադրման այս առանձնաճատկության կենսաբանական իմաստը: նախ,դա 4նարավորություն է տալիս խուսափել տվյալ ձվադրավայրում չափից ավելի մատղաշ կոսուսկելուց, ճնետեաբար, խիոտ թուլացնում է ապադա ձկնիկների միջն ճնարավոր կերային

մրցույթի սրությունը: կարճ տնողությունը ընձեռում նույն տեղում միննույն

"ոմ

ասած,

է

2--8

անդամ: Բայց դա դեռ

լություն:

Հայտնի է,

որ

բոլորը

ձկներին Հնարավորությու ձվաղրավայրն օղգտադործել չէ: կա նս մի խոշոր առրավե-

դա

մեր լեռնային շրջաններում ճաճախակիեն եղա33

3.268

նակի Հանկարծակիփոփոխությունները, առանձնապես ջերմաստիճանի անկումը: երն տվյալ ձկնկիթի նորմալ պարդացմանճամար անՀրաժեշտ է 16 աստիճան ջերմություն, իսկ ձվաղրավայրում այս կամ այն պատճառովջրի ջերմաստիճանըմի դիշերվա ընթացքում ընկել է մինչն 12 ն նույնիսկ 10 առտիճան, կնշանակի՝ձկնկիթը ն նրանից դուրս եկած մժատղաշն անխուսափելիորեն կոչնչանան: Պարզէ, որ այս դեպքում միայն մեր անդամ ձվադրած ձուկը այդ հսկ եթե ձուկը ձվադրել է մի քանի անդամ, տարին սերունդ չի տա:

բաժին-բաժին ե որոշակի ժամանակամիջոցի ընդմիջումներով, ապա ձկնկիթի որոշ մասի զարգացումն անպայման ճուսալի է: Չէ որ քիչ Հավանականէ, որ տարբեր ժամանակթափած ձկնկիթի բոլոր բաժինները կընկնեն միննույն կամ միանման աղետի տակ: նշանակում է բաժիններով ձվադրելու երկրորդ առավելությունը կայանում է նրանում, որ կլիմայական անբարենպաստպայմաննեչ րում աղաճովվում է ձկնկիթի դոնե մեկ բաժնի նորմալ լարդացումր, ղայմաններ են ստեղծվում տնսակի քանակը բարձր մակարդակի վրա պաղպանելու ճամար: դիտնականներայն կարծիքին են, որ մեր ձկները բաՈրոշ ժիններով ձվադրելու կենսաբանականճատկությունը ժառանդել են տաք երկրներում ապրող իրենց նախնիներից, որոնք արեադարձավին ն ենթաարնադարձային կլիմայիպայմաններում Հնարավորություն ունեին ձվադրելու կլոր տարին: Ընկնելովմեր խիստ կլիմայական պայմանների մեջ, նրանք դաղարել են ձվադրել տարվա ցուրտ եղանակներին, բայց տաք եղանակներին մի քանի անդամ ձվադրելու ընդունակությունը պապանել են: մի ուրիշ խումբ դանումէ, որ այդ առանձնաԳիտնականների Հատկությունըոչ թե տաք երկրներում ապրող նախնիների ժառանգությունն է, այլ նոր է ձեռք բերվել, որոլեսղի ձկները կարողանան բարդ կլիմայական պայմաններում բարձր դլսաքանակ պաճպանել: շատ դժվար է որոշել, թն վերեը նշված տեսաներկայումս կետներից որն է ավելի մուտ ճշմարտությանը, սակայն փաստն այն է, որ Հիշյալ վարվելակերոլըձկների ճամար շատ օգտակար, նույնիսկ անչրաժեշտ առանձնաճատկությունէ, անկախնրանից»թե ինչչես է առաջացել: է նան այն, որ բաժիններով ձվադրողձկների մոտ Հասկանալի ամբողջ ձկնկիթը չի կարող միաժամանակ վպարդանալ, քանի որ Հասունացածձկնկիթը շաբաթներով չի կարող մնալ ձկան որովայնախոռոչում ն չվնասվել: Այդ իսկ սլատճառովբաժիններով ձվա34

,

դրող

Հասունանում 41 ների ձղնկիթը

բաժին-բաժին:Դա կարելիէ

սկղբին, երբ միննույն էգի ձկնկիթը լինում ձվադրման աստիճանտարբեր այսինքն ղարդացման ժեծության, տարբեր

տեսնել չ

է

նան

ներում:

ձնից ժամկետիցսհռաճասուն ձկներն Անկախ ձվադրման են ծնվել, թեկուզ հ աշխատումեն ձվադրել այնտեղ, որտեղ իրենք այդ ծննդավայրը: ծնվելուց Հետո երկար ժամանակով լքած լինեն որ դիճամար, Դա այնքանբնորոշ է ձյների (ն ոչ իայն ձկների) անուն է մեջ այդ ձղտումը Հատուկ տական դրականության է «Հայրենիքի կամ ծննդավայրի բնազդ»: ցել, Այն կոչվում իմաստ ունի օճայրենիքի, ծննդավայրի Ինչ կենսաբանական այն դեանպայման բնաղդը», ինչու են ձկները ձգտում ձվադրել տում իրենք են ծնվել: Դրա պատճառր չատ կամ լճում, որտեղ է: Այնտեղ, որտեղ տվյալ ձուկն է ծնվել, իրեն նմանների պարղ աոկա: սլայմանների բազմանալու ն զարդանալու Համար որոշակի էլ ձկնկիթն որ իր անկասկոծ է, երաշիք կաչ յությունն արդեն հ նրանից ուռացված ձկնիկների դոնե նորմալ կերպով կզարգանա չճենց ինքն է: Չէ որ, ժի մասը կապրի: Դրա լավազույն ասլացույցի չլինեին, եթե իր ծննդավայրում այդ բարենպաստ պայմանները եղած ձկնիկ ինքն էլ չէր լինի, կոչնչանար դեռ ձկնկիք կամ փոքրիկ նպաինչոլեստեսնում ենք, «Հայրենիքի բնաղդը» շատ ժամանակ: ն ուրիչ բոլոր տակաճարմարբնազդ է: Սակայն այդ (ինչոլես սաճմանախիստ բնազդների)բնաղդի նպատակաճարմարությունը սլայմանփակ է ն ձկանն օղնում է միայն փոքրիշատե անվուխոխթ են, բնազդը օգուտի փոներում: իսկ եթե պայմանները փոխվում այսպիսի մի դրուՊատկերացրեր վնաս է պատճառում: խարեն ու

ստա-

Ն

-

թյուն. այն գետը, որտեղ ծնվել

ն

Ժեծացել է տվյալ ձուկը, արդեն

կեղտոտվել արդյունաբերականձեռնարկությունների տեղ չունի: որ այլես ձվադրման ճամար պիտանի կեղտաջրերով, անՉնայած դրան «Հայրենիքի բնազդը» ստիպում է ձկանը դնալ պայման այդ գետում ձվադրելու, անկախ նրանից, որ նույն այդ ն ձվադրման ձկան ճանապարչինկա մի ուրիշ, բոլորովին մաքուր պիտանիդետ: «Հայրենիքի բնավդը» շատ Համար միանգամայն մեծ չափով կխանգարեր ձկներին նորանոր գետեր նվաճել իրենց տարածմանՀամար, եթե Համակած լիներ անխտիրբոլոր ձկներին: Սակայն ինչպես բոլոր կանոնները, այս կանոնն էլ բացառություն ամեն տարի ունի:Զկների որոշ (սովորաբարշատ չնչին) մասն ե ուրիշ վայրում է ձվադրում: ճանապարտճից է շեղվում ընդճանուր այնքան է

մասամբ Ճիշտ է, որպես կանոն, այդպիսի ձկների ձկնկիքը մեծ ոչնչանում է, բայց եքե նրանցից մի քանիսի ձկնկիթը կարողանում է է նռր վայրում դա ոռկիղզբ տալիս նոր վտառի: զարգանալ, Այդ է բեդեպքում բնազդին չենթարկվելը վնասի փոխարեն օգուտ բում: Բայց դա շատ ն շատ ճազվադեպ է լինում: Ուսի բնազդին ենթարկվելը մեծ մասամբ ցեղի օգտին էւ Ճճաստատելուճամար բերենք մի կոնկրետ օրինակ: Ասածը ամունը Այբիգետիվրա աշխատելիս ես դիտում թվականի էի Ռրոտանից բարձրացող ձկների ապարդյուն չանքերը՝ ժտնել կեղտաջրերից թարախակալած Թոլորս գեւոն՝ ոյնԴաստակերտի տեղ ձվադրելու ճամար:Ալարդյունջանքեր էին, որովճետն գետի ջուրն այնքան էր թունավորված, որ մի քանի տասնյակ մետր Սաբարձրացող ձուկը կիսաթմրած վիճակում ցած էր գլորվում: կայն մյուսներն այդ տեսնել չէին կամենում ն ամենայն Համառությամբ աշխատում էին վեր բարձրանալ, չնայած այդ գետակը ճմըտնելու Համար նրանք կտրում անցնում էին Հացավանգետի զուլալ չրերը: Այս դեպքում բնազդը նրանց ստիպում էր ղեկավարվել «փորձված քանն անփորձ մածունից լավ էջ» պաճպանողական

ասացվածքով:

Սակայն,առաջինը. ինչպես է այդ բնազդը ամրանում ն ցեղից ցեղ պաճղանվում ն երկրորդը՝ ձկներն ինչես են կարողանում կատարել այդ բնազդիթելադրանքը, ինչպես են գտնում իրենց

ծննդավայրը:

Այս բնազդի պաճպանման

ն

սերնդից-սերունդ փոխանցելու

շատ ընթացքը կարելի է պատկերացնելճետնյալ օրիռխեմատիկ նակով. ընդունենք, որ տվյալ գնտի որոշակի մասում ծնված ն զարգացած ձկների մի մասը ձվադրելու ճամար ետ է վերադարձել իր իսկ մյուսները ւսյս կամ այնոլատճաղով (այդ սատծննդավայրը, ձառներն այնքան բազմազան են ն այնքան քիչ են ուսումնասիրված, որ նրանց թվարկելնանչճնարինէ) գնացել են ուրիշ տեղ: Քանի որ 4ին ժննդավայրըվերադարձող ձկների մուտ 4այրենիք վերադառնալու այդ ձգտումն արդեն կար, նրանց ձկնկիթից ստացված ձկների գոնե մի մասը ժառանգում է այդ բնազդը (ձգտումը) ն իր Հերթին ժառանգություն է թողնում իր Ճետագա սերնդին: Այոպիսով, մի կողմից բնականընտրությունը՝ սերունդ են թողնում միայն նրանք, ովքեր Հայրենիք են

վերադառնում, մյուս կողմից՝ ժաՀարատնում են տեսակի ճա-

ամրապնդում ն ռանգականությունը մար օգտակար բնազդը:

ճոժ բանակ ջանացել է Երկար ժամանակ գիտնականներիմի Է կենդանիներին բույսերի մուտ միշտ Հանդես բացատրել վարվելակերպը կամ կաղմություկող այդ «նպատակաճարմար» առաջինը անգլիացի Հոչակավոր գիտնական Չառլզ նր, սակայն ուսումնասիրուբազմակողմանի էր, որը կարողացավ Դարվինն բացաթյան Հիման վրա տալ այդ երնույթի իսկական գիտական Վերնըբերված օրինակը Դարվինիուսմունքի մի փոքտրրությունը: բին դրվագն է միայն, այն էլ շատ սխեմատիկձնով րված: իսկ ինչպես է ձուկն իրականացնումայդ բնազդի պաճանջը, ճայացքից դա կարող Առաջին ինչես է գզոնում իր ծննդավայրը: եթե մի բուղե աշխատենք չքվալ: Սակայն չ այնքանէլ դժվարին ն դետեճարյուրավոր որ ձուկը տասնյակ, գուցե պատկերացնել, գետում կամ լճում, րից պետք է ընտրի միայն մեկը, իսկ այդ կամ որոնք Ճարլուրավոր կիլոմետրերով չափվող երկարություն, ծաղարավոր քառակուսի կիլոմետրերով չափվող տարածություն ունեն, գտնել այն մի քանի քառակուսի մետր տարածությունը, որն իրեն ճամար միակն է, կտեսնենք, որ ծննդավայր գտնելը այնքան նան այն, որ էլ Հեշտ գործ չէ: Մանավանդ, եթե Ճաշվի առնենք ձուկը ծննդավայրը լքում է փոքը Ճասակում ն այնտեղ է վերադարձաժ: Նման բարդ աշխատանքկատարեդառնում սեռաճասուն լու ճամար, անշուշտ, ձկները պետք է որ ՀամապատասխանկաՀասած Հարմարանք ունենան: Գիտնականտարհլագործության ներն ասլացուցել են, որ ձկների «ամար այդ Ճարմարանքի դերը է նրանց ճոտառության ղդայարանը: առաջին ճերթին կատարում անճավատալի է թվում թեկուզ այն Առաջին Հայացքից դա շատ ոլատճառով, որ միննույն դետում ճոսող ջուրը (գոնե Համեմատանույն քանաբար կարճ տարածության վրաւ) միննույն տեսակի կի աղեր ու օրգանականնյութեր է պարունակում: էլ ինչպես ձուկը կկարողանա տարբերել երկու տասնյակ ժետր վերն կամ ներքն Ճոսող ջրերը մեկը մլուսից։ Այդպիսի կարճ տարածության վրա ջրում պարունակվող աղերի քանակության մեջ եղած տարբերությունը Ընդունակ է արդյոք ձուկն ընկալել Ժիլիդրամների էլ չի Ճասնում: այդ ժիլիգրամների տարբերությունը:կա նռ մի, ավելի լուր: դժվարություն: եթե ձուկն առաջնորդվում է ջրում ւվարունակվող ազերի ն օրգանականնյութերի առաջացրածբույրով, ինչպես է նա գտնում «իր» գելոր, երբ այն վարարել է կամ ընդճակառակըծանճետնանքջովաղերի քանակն էլ է փոխվել:եվ Հնալած ձկներն բսկա«անճաղթաճարելի» դժվարություններին՝

սլարղել

ու

ծաղել այդ

ն դրա

բոլոր

պես միայն ճոտառությամբ կարողանում են գտնել իրենց ծենդաճամողվեն, որ ձկները Հոտառությամբ վայրը: Որպեսզի Հաստատ են առաջնորդվում ն ոչ քե տեսողությամբ, գիտնականներըզետի ձկներին, կուրացրել որսել են այնտեղ ապրող որոշակի մասում Ճեռու: ն շատ տեղից կույր ձկները ճաջող նրանց բաց թողել որսած են վերադարձել իրենց «բնակավայրը»: հսկ երբ կուրացնելու փոխարեն նրանց ճոտառության օրգանն են փչացրել, տեսնող, բայց զուրկ ձկները չեն կարողացել դտնել իրենց բնաՃճուռառությունից

կատարել դիտնականները, որ գետում ձկան Ճճիմնաինչ Ճոտառությունն է: Սակայն

Շատ այլ բնույթի փորձեր են կավայրըո Ճճամողվել են, մինչեվերջնականապես

նրանց կարող է ճաղորդել այդ օրգանը իր տիրոջը, եթե այդ տարածության վրա ոչ աղերի քանակն է փոխվել, ոչ էլ Մյուս ճոտավետ նյութերի: Հաժենայն դեպս ջրի քիմիական վերլուծությունն այդ է սսում։ Այդ է՞ ասում: Կնշանակի ճիշտ չի ասում, որոշեցին զիտՃճարկավորեն ավելի նուրբ վերլուծություն նականները: կնշանակի ներ: Հակառակդեպքում դա Հրաշք կլիներ։ հսկ գիտնականները ճրաշքին չեն ճավատում: նրանց փաստեր են ճարկավոր։ Աճ այդ փաստերից եկը: Զկնորսներից շատերին է ճայտնի (իսկ եթե չայտնի չէ, օգէ տակար գիտենալ), որ Պոսանքով դեպի վեր բարձրացող ձկները: վփոառրտաղնապաճարկանդ է առնում, եթե վտառից վերն՝ մեկը ձեռքը ջուրն է թաթախում: Գիտնականները կարողացան պարղել, որ այդ տազնապ Ճճարուցողնյուքը ամինոքթվի մի տեսանն 1, ոլո ջուրը լվանում է մեր մաշկի վրայից։ Այն էլ շատ աննշանքանակությամբ: եվ քանի որ այդ քանակությունն իսկապնս աննշան էր, աշխատեցին գտնել այղ նլութի այն նվաղագույն չափը, որ դեռ ընդունակ է ձկների մեջ տազնապ առաջացնել: որ դա Պարղվեց, կան

ն

որոշիչ ղեկավարը

ճավասար է 1:80000

000000,

Այդպիսիմեժությունների ըբնկալ-

Համար մեր երնակայությունը երբեմն դժվար կացության մեջ ճամար սլատկերացըեք, որ ընկնում,ուստի դործը Ճեշտացնելու բավական է ներկայիս ՍՄնանա լճում (որտեղ դեռ 35 խորանարդ ջուր կա)լուծել միայն կես տոննա այդ կիլոմետրը նյութից, որսպեսդի լճի բոլոր ձկները տազնապաճարլինեն։ Այդքան սուր է ձկների ման

է

ճոտառությունը: ընթերցողը կար"ղ Ուշադիր այդքան սուր է, Տոտառությունն

է ճարը

տալ.

դիցութ թե ձկրերի

չՀէ՞ քիչ վերը ընդգծվեց, ճեղեղումներըկամ զետերի ծանծաղումը փոխում է դեւոի աղայնությունը, Հետնաբար ն նրան ճատուկ բույլբերի փունջը, ուրիշ որ

բայց

որ

ետի չրերի պարունակածբույրերն անընդճատ կփովփոխճամար:էլ ինչով այդոլիսի զգայուն կենդանիների Հարցին շատ 2ճուտառությունը: չ նրանց օգնել իրենը սուր կարող որ ձկներն լինեինք, Համոզված ե թե դժվար կլիներ պատասխանել, են այղ բույրերի փնջով (բոլորը միասին վերցրած): առաջադրվում Սակայն կարելի է ընդունել, որ գետի չրի պարունակածբուրերից է ճանդիսանում միայն մի քանիսը, կամ նույնիոկ միայն մեկն են կամ բոլորովին չեն ըներկրորդական իսկ մյուսները՝

խար անապանդ

որոշիչը:

կալվում ձկների կողժից։ Մենք չենք ընկալում

9է՞որ

մեղ

մարդիկ էլ նույն վիճակումեն: օղի մեջ սպարունակվող շրջապատող չնայած դրանցից առաջինը կազմում

կամ ազոտի բույրը, թթվածնի է օդի շուրջ 20, իսկ երկրորդը՝ տոկոսը: Մինչդեռ քացախաթթվի ճւսսՀոտն զգում ենք իսկույն, եքե նրա պարունակություննօդում նում է 0,00000000002 (երկու Հարլուրմիլիարդական)տոկոսի: է ինչըկարող լինելձկներին ուղեցույց Ճանդիսացողբույրի մի բանի անդգաժփոփոխվում եթե տարվա ընթացքում աղբյուրը: ջրում լուծված աղերի քանակն ու Ճարաբերակցությունը,ապատ պետք է ենթադրել, որ նրանք չեն կարող կատարել այդ դերը: Այներն է, որ ձկներին անճրաժեշտ է Հոտի ավելի կայուն, անփուիոխւ ենթակա աղբյուր: Այդպիսի կաժ գոնե չնչին փոփոխությունների ամեկարող են Հանդիսանալ ջրային այն բույսերը, որոնք աղբյուր նից թիչ են տուժում Ճեղեղուժներից, իսկ էլ ավելի Հավանական է, են Հանդիսանում դետի տվյալ մաոր ուղեցույց բուլրի աղբյուրն սում ձկները, որոնք բոլոր դեպքերում աշխատում են չճեապրող ետ վերառանալ, իսկ ստիպված Ճճեռանալու դեպքոս՝ անպայման են

Հիշենք, որ լուրադառնալ զետի տվյալ մասը, իրենց Հայրենիքը: ձկներին Ճավտառի, քանչյուր տեսակի, նույնիսկ լուրաթանչյուր տուկ է

ն Հու, անկրկնելի միայննրանցսպլատկանող

թյամբ ընկալվում է ձկների կողմից, ճետնաբար է ճանդիսանում: մշդրիտինֆորմացիայի աղբյուր

անչուշտկռաճումէ, Ընթքերցողն

որ

որը

Հեշտու-

նրանց ճամար

բանը միայն 2Հուոսոուչ

անթյան սրությամբ չի սպառվում: Ըստ երնույքին, միանղամայն Հրաժեշտ է, որպեսզի դեռ թրթուրային վիճակում ձյան ճիշողու-չ թյան մեչ անջնջելի կերպով տպավորվի այդ Ճճոտըչորպեսզի րիներ Հետո, երբ անչճլւաժեշտ չինի, ձուկը կարողանա վերչիշել այդ ճուտի այն։ Դա նս բավական չէ։ Անշճրաժեշոէ նան, որւղպեսղի ն միայն այն կատարի ուժեղ ղեկավար դեր զարթնի «ղատկերը» ե սեռաճասուն է դարձել բազմանալու է ժամանակ, երբ ձուկը տա-

դնում:

է դեռ երկար թվարկել, թե էլ ինչ է ճարկավոր, որկարելի եսզի «ճայրենիքի բնազդը» զարթնի ն դործի ճիշտ ժամանակին, «անխափան,հ ժամանակին էլ դադարի դործելուց, ոլրլեսգի ձուկը կարողանա նորմալ կյանք վարել: նվ այնուամենայնիվ, մենք ի վիգործոնճակի չէինք լինի թվել այդ բնազդը կենսագործող բոլոր ները: շի ա մրա նպատակնէլ կայանում է նրանում, որպեսզի ընթերցողին չնարավորություն ընձեռվիփոքր-ինչ ավելի մոտիկից ծանոթանալու ձրկների մեկի ժալրադույն Հ արցերից կենսաբանության բաղմաթիվ Սակայն Հետ: 7: ն տղավոնրբության ԲԲ" թյան թող այնպիսի (7458 /ա ՔՐԴ կայ ՊՂ ն նույնիսկ կողմնո:

առնելու անգ Հազքմասարար Հոտառության

րություն չստացվի,որ իբր թե ձկների գաղթի են րոշմանբոլոր մթին Ճարցերը սլարզված ու

ամեն

ինչ կարելիէ

գուռերում

բացատրել Հոտառությամբ: եթե վերն ասված է, որ ձկների կողմնորոշման ճիմնական որոշիչ գործոնը նրանց ռության օրգանն է, դա չի նշանակում, որ այլես ոչ մի ուրիշ

չոտա-

Դեռ շատ Հոսանքները:

ե աապարե

մթին Հարցեր կան այդ են էլ մանրազնին աշխատում

այսօր գիտնականներն

նրանց

վրա: պարզաբանման

ԶԳԱՑԱՐԱՆՆԵՐ

միջավայրի ճետ կապ է պաճղանում առաչին ճերկենդանին նրան ւտեղեկումիջոցով: Զդայարանները զգայարանների ն

թին իր

մասին թյուններեն ճաղորդում միջավայրի երեույթների

կենդա-

ժիջա-

արձագանքում վարվելակերղով եին Համապատասխան Ժ միջավայրի է ՎՐոյ: վայրի ազդեցությանը,ինքն իր ճերթին ազդելով միջավայրիցՀաղորդում ւոանալու ճամար ցամաԱրտաքին են տեսողության, լսողության, թային կենդանիներին ծառայում

իսկ չերմընկալման, Հոտառության, շոշավիելիջի,

որոշ

է

կենդանի-

եվ չնայած, որ ցամաքի ների մոտ նան օդի ճնշման օրգանները: են վո, Համարյա ամենուրեք միջավայրի գործոնները միատեսակ մոտ այդ գործոններնընդալիս, զանազան կենդանիների

:

օր-

չի մասնակցում ձկների կողմնորոշման գործին: Գիտնականկառուցվածքունակություն արբեր աողրյանն երը ների փորձեր տեսողությունը Հր ԱԱ արանիաղուՄԱ գաղքի ժամանակ ԱՏ փոփո Հոնեջե ար 1իեեգամայն դեր նրանց կողմնորոշման գործում, մանավանդ այն պատին, երբ լսողության օրգանննթ ոքր ցամաքային հերԻ նրանք լողում թե գետերում, ծովնրում կամ խոշոր մոր լուլսի ա նութ մ ուն կա:րեի ին հուրի րի 72 եվ վերջապես այն դեպքում, երբ ձկները Հազարավոր կիլոհայը կարժրից մինչե ժանիոայր էե իայն իք մետրերով ճանապարճ անցնում, մինչն իրենց ծենդա, ունեն եկալում զարմ նայա ԱԻ աաա ւկ կատակի աա մ ճայը ուղղությունը, ԱԱ հո (լու նքոացած Հաաա ենկարող թան աան, մանապարձիյ Ան որ ակա չշեղվելումիակ ղեկավար գործոնը (ինել: հային անիր արչնրր ա, Շատ իչտրին է բավական աարի Է ն նն դրանն գան

նդես

ունեն:

ն

մի

շարք

ուրիշ

ցույց

են

տվել,

ես

որ

:

:

Համարյա

է

են

ոչ

կե

լճե-

այլ

ոչ

Ճոտառությունը

ոչ

էլ

ան

ն

լու-

Կր

Հաաա

ն

ր

տշիագոթ

Հասնեն

երնեուլթին,

"

ր

րում,

են

ման

ըստ

են

մ

նան

՞

տե-

-

լույսը,

ը

ու

Շատ դժվար է ասել, քե բաց օվկիանոսում շարժվելիս՝ ձկներն ինչով են առաջնորդվում անճրաժեշտ ուղղությունը պաճպանելու ճամար, մանավանդ այն դեպքերում, երբ անչճրաժեշտ է չինում ժամանակ ժամանակ փոխել շարժման ուղղությունը:Միանգամայն ճնարավոր է, որ ձկներն օժտված են ոչ միայն ջրում եղած տարբեր բույրերն լույսն ընկալելու ճնարավորությամբ, այլս մի շարք այլ օրդաններով,որոնց մասին առայժմ գաղափար ունենք: որոշ դիտնականներճավանականեն ճամարում, որ բաղ Օրինակ, ում են երկրագն մագնիսական օվկիանուո՞ումձկներն առաջնո

էլ որպեսկարնոր Հանգամանք, այն, որ կենդամի Հաշվի ինֆորմացիա են Հաղորդում առաչին ճերթին զգայարանները ն գործոններիմասին, որոնք տրվայն միջավայրի դլլբավորապես ունեն: Բլնոացճամարկենսականնշանակություն մալ օրգանիզմի չտեսնելուց մենք առանձնապեսչենք մուժում, սակայն ված լույսը փյուս հոտաղ մեղուներն առանց դրան չեն կարողանաՃճարոնել տեղը: բերքի ուղղություն անդամներին

ո

նու

առ

ու

ամ

ո քամ

ուժադծերի

ծիքով այդպիսի գործոն կարող

են

աե

տեղային

ատ դոնենջ

իքի ղջիկները ր» աոլա

ու

առատ

րարիԷ կետերով:

լինել

Գոգարան ալիքոորի Պա ն

եր

էլեկտրական

ում

-

չ Ր / երեկոյան աղջամուղջի ու զիշորույ են դտնել ն որսալ իրենց կեր Հանդիսացող միջատներին:

Ալեերն է,

միմյանց միջավայրի գործոնների Հետ ակտիվ կաղ պաշտպանելու Համար ձկները նույնն, պետք է ունենան այրին միջոցներ, դործոններ, որոնք նրանց «Հնարավորություն 21 տալիս ազդանշաններուղարկել ն այլ միջավայրը, ալնպիաի զգայարաններ, ոբոնց միչոցով են նրանք կարողանում ակտիվորեն միջավայրիցեկող ազդանշանները | նրանց կենսաբանաբերել: որ

ն

ընկալել

կան արժեքին Համապատասխան

ՌրոնքՔն

այդ

չանդես վարվելակերլ

օրգանները, որ Հնարավորություն են տալիս ձկներին

ընդունել միջավայրից եկող ինֆորմացիանն միջավայրին ինֆորմացիա

են

Ճաղորդել:

Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ ձկներն էլ օժտված այն ճինգ զգայարաններով, որոնք ունեն ցամաքային կենդանի(ռեսողություն, լսողություն,ճուտառություն, ն ճաշակելիք ն

ները

շոշափելիք) բացի դրանցից ունեն այնպիսի որոնցից ցամաքային կենդանիները ղուրկ են

է կն ձննարը ուրիշ ձկան արձակած ճոտի նկատմամբ, ցույց ձկների ակվալիս ետելալ օրինակը: եթն խաղաղ (ոչ դիշատիչ) լցնենք մի ուրիշ ըիումբ մի քանի խորանարդ սանտիմետր չուր որտեղ նրանց քշնամի գիշատիչ ձուկն է ապրում, ակվարիումից, տագնապաճարեն լինում: Պարզված ձկներն անմիջասղես խաղաղ են այն նյութերը, որոնք է, որ տագնապիպատճառը Ճանդիսանում են ակվարիուժի չրի մեջ դիշատիչ ձլան մաշկից: գիշատիչ ձկան ակվարիումից վերցրած ջրի փոխարեն եթտ լցնեեց ույն տեսակին սլատկանող ձկների ակվարիումի չուրը» ոչ տխոյն տագնապ չի առաջանում, այլն խաղաղ ձլները ճավաքԿնշանակի յուրավում «ն այն անկյունը, որսոեղլցված է ջուրը։։ է միայն իրեն Ճատուլ քանչյուր տեսակի ձկան Մաշկը ջրին ալիս ե Սյութ բոլոր ձկներից տարբերվող նյութեր: եվ այդ նյութերի յունառատկությունը 4նարավորություն է տալիս ձկներին եշատությամբ շանաչել յուրայինին ն օտարին: Ռո ձկները բավականին սուր Հոտառություն ունեն, ձկնորոնքփորձից: Դրանից ելնելով ձկնորոբին ,այտնի է իրենց առօրյա ները խայծը պատրաստելիս ավելացնում են բուրավեւո նյութեր՝ անիսոնի կաթիլներ, արնածաղկի կամ կտավատի ձեթ ն այլն, նայած. թն որ տեսակի ձկան ճամար է այն ։ղատրաստվում: Տեսողությունը:Զրննրի մեծագույն մասի, ալդ թվում նան օվկիանոսի (խորքերի ճավիտենական խավարում առղրողների կլանքում տեսողությունը չատ մեժ գեր է խաղում:Առաչին աանձավատալի է թվում. ճավիտկնական խավարում (ացըից այդ այդ ձկների Համար տեսողություինչ կարելի է տեսնել: իսկապես, նր ավելորդ բեռ կլիներ, եթե նրանք միաժամանակ օժոված չլիլուսավորելու ճարմարանքով։ Այդպիսի ձկները նեին շրջապատը են սփոում իխրենց ունեն, որոնց միջոցով լույս տա-

լուծվել

զգայարաններ,

(կողազծային օրգան,

Հերերյան

օրգան, էլեկտրականօրգաններ, ն լուսարձակներ այլն): ի նչպես են դործում այդ զդայարանների ն Եշ փորձնինքայդ ճարցին պատասխանել, ելնելով կենդանիների մասին ունեցած ժեր դիտելիքներից, բավականինժեծ սխալ գործաժ կլինեինք, թանի որ անտկսած կլինեին, այն մեֆ

օրգանները:

ցամաքային

որ գոյություն տարբերությունը,

ձ(եճրի միջավայրերի

ունի

Լ. ցամաքային կենդանիների

պայմանների մեջ: ինֆորմացիայի միջոցներից մեկը՝լույսը, ջրում տարածվում ի է այլ Ճճատվում քան օդում: Մյուսը՝ ձայնը, ջրում տարածվում է 4,5 անդամ շուրջ ավելի արագ, քան օդում: հսկ եթե ինֆորմացիայի աղբյուրները ն. միջոցները տարբերվում են, բնական է, որ տարբեր կլինեն նան այդ

կերա,

|

ճամապատասխաներեն

ինֆորմացիան ընկալող

ունակություններն Ճնարավորությունները:օրգանների Անշուշտ, Համժապատասխանորեն տարբեր կլինեն նան կենդանիների ու

պատասխան-

ննրն այդգործոններիՃանդեպ,այսինքն նրանց վարքը:

Հոտառությունը: Վերը,երբ խոսքը վերաբերվումէր «ճայրենիքի կամ ծննդավայրի բնազդի» իրացմանը, Ճիշատակվեց նուրբ քիմիական

շատ

ձկների

Ղգացողությունը--ճոտառությունը, Սակայն է որ Ճոտառությունը ձկներին ճարկավորէ մբայն մարժել, դավայրի ճանապարձճր դնելու ճամար: Հոտառությունն օգնում

ոա

' ձկներինդեր փնտրելիս, ցեղակիցներին գտնելու կամ թշնամուց ն մի խուսափելու շարք ուրիշպարագաներում: Թե որքան զգայուն

լոաարձակներ

ն կեր ճավաքում: առա: րնկած ուարածությունում Տեսողությունը «Հնարավորությունէ տալիս ձկներին ոչ միայն Հայտնաբերելիրենց մոտիկ գտնվող մյուս կենդանիներին, «յլն

որոշել, թե

նրանքինչ են

անուժ

ն

քաինչ են կամենում, նույնիսվ՝

նի որ ձկների այս կամ այն վարմունքին Հատուկ են մարմնի ժիանգամայն որոշակի շարժուձներ: Մարմնի դիրքով շարժուձնով ձկները սսլառնում են կամ որորտվածություննեն արտաճայտում, ցույց են տալիս կերի կայությունը. բույն կառուցող արուներն այս կամ այն շարժուձնով էդերին ձվադրել իրենց կառուցած ձրավի՞ում են սնռաճասուն ու

առ-

՛

բներում, իսկ եքե արուն նախօրոք բույն չի կառուցում, այլ միայն տնի տեղն է ընտրում, էգն իր շարժուձնով ճասկացնում | արուին, Քե նրա ընտրած տեղի որ կոնկրետ մասում այն պետք է կառուցշարժուձնով, այս կամ այն դիրքն ղանաղա լողաձներով: պատկերավոր Ի:արկն տեսողության օրգանի ձկների ճամար շատ դժվար կլիներ

Բ

աա լր .

մոիրո ճչնասվանալ անչճնարին կլիներ այդ

բոլոր

շար-

շարժումների ընկալուժնայն պատճառով, կտեսնենք որ, ինչալես Հետագայում, շրջակայքում տեղի ունեցող շարժումներն իննալելու Պամարձկները բացի ուրիշ օրգան էլ ունեն: ւտեսողությունից

Ցամաքայինկենդանիների էսողությունը: մուռ տեսողությունից

Ճեւոո կարեորագույն է: նույնիսկդժվար է օրգանըլսողությունն ասել, թե կենդանիներիցշատերի ճամար որն Լ վելի կարնեոր՝ տե թե լսողությունը:Բավականէ ճիշել, որ ցամաբային առղությունը, բարձր ողնաշարավոր կենդանիներիցմիայն մի քանիսը կարող են փակել լսողության օրգանը՝ ականջները, իսկ աչքերը փակում են բոլորը: կնշանակիայդ կենդանիների Համար լսողությունն այնքան կարնոր է, որ միշտ պետք է անխափան վիճակում լինի: Վաղուց ի վեր ժողովրդի լայն խավերի մեջ այն կարծիքն է տարաժված, որ ձկները խուլ ն ճամր են նույնիսկ առած կա՝ «ճամբ է ինչպես ձուկը»: Ստորջրյակյանքի Ճճետաղզուողներից մե-

ա

ֆրանսիացիաշխարճաճոչակջրասույզ գիտնական Իվ կուսօվկիանոսիջրի շերտերի ճետաղոտությանարդյունքներն ամփուիողիր առաջին գիրքն անվանել է «Աոության աշխարճում»: Պրտեղիցէ եկել այդ Համողմունքը, որ ստորջիլա աշխարում մեոյալ լոություն է տիրում։ Գուցե իսկապես այնտեղ ապրող կենդաՖիները, այդ թում նան ձկները, ձայներ չեն արձակում: Ձկներըն. չրային այլ կենդանիները ձայներ արձակում են ոչ սռոն

ցամաքայինենրը, սակայնայդ ձայներն առանցՀա մենք լսել չենք կարող: եվ դա ոչ թե արձակվով սոուկճարմարանքի վակաս քան

ս

է, այլ առանձնաճատկությունից չրի: Համորրի արձակվող ձայնը գալիս կորցնում

Բանն այն է, որ չրի ջրից դուրս է իր կարողուտոկոսը: 0,1 տոկոսն արդեն այնքան Թույլ է, որ ժենք ի ժիճակի չենք այն ընկալելու: Մինչդեռ օդից 1000 անդամ ավելի խիտ ջրում ձայնը չարածվում է ավելիարագ ե քան չ

Ժյան 99,8

ավելիուժգին,

օդում: Դրանում շատ ճեշտ կարելիէ Ճամոզղվել ճետելալպարզ փորձի միչոցով։ եթե երկու լողացող միաժամանակսուզվեն միմ«

մետր ճեռավորության վրա

արջար բնդու- բարերի

արԱԻԸ արք

առանց

նրանցից մեկը ջրի տակ մյուսն անմիջապես կլսի իրար խփի (չլւկչիակացնի), մուտ չեկչխկոցը, իսկ ափին կանգնածները թեկուղ ավելի լինեն, այդ ձայնը չեն լսի: Որ ձկները շատ ուժեղ ձայներ են արձակում, առաջին անդամ պարզվեցերկրորդ Ճամաշխարճային պատերազմիժամանակ: Ամերիկայի ռազմանավատորմիղումմի քանի անդ տարիներին իջ

ն

կանգնաժ

արձակման տագնաղ է ճայտարարվել միայն ոչ թե թշնամու որ ձայն արձակողները եղել են այդ ձւայայլ ձկները: Մինչդեռ ջրային լսափողերն ղանավերը, ստորջրյա

պարզվելէ,

ե Ճետո

սու-

են աշխատանշարժիչների որոլեսսուղանավի ներն արձանադրել է երբ Դեռ դեպք ժի արձանագրված, քանի աղմուկ: ավելին. Քի են չրաձայնային ձայնից ական(ճիդրոակուստիկ) ձկների ռպլալյթել |

ները:

Այդ բոլորն ստիպեցին ավելի մոտիկից զբաղվել ջրային կենդանիների,մասնավորապես ձկների արձակած ձայների ուսումնասիրությամբ: Հնարվեցին ճատուկ ճարմարանքներ, որոնց միջոցով ուժեղացնում ն ժապավենի կամ սկավառակի վրա ձայնագրում են ստորջրյա աղմուկը: Այդ ձայնագրումները շատ ճետաքրքիր էջեր բաց արեցին ձկների կյանքից: Պարզվեց, որ ձկները Համարյա անընդչատ ձայներ են արձակում, «բլբլացնում են»: եվ որ կարեչէ: Ձկների արձակած ամարյա վոր է, դա շատախոսի բլբլոցը Սպառնաբոլոր ձայներն էլ այս կամ այն նշանակությունն ունեն: լից դիրք ընդունելիս՝ ձկները Ճամապատասխանսպառնալից ձայներ են արձակում: Սիրային խաղերի ժամանակ արձակած ձայները բոլորովին այլ են։ Այլ են նան այն ձայները, որոնք ձուկն արձակում է գրգվուծ կամ վախեցած պաճին: կենսական նշանակու-

թյուն ունեն անդամ այն ձայները,որոնք ձուկն արձակում է ակամա, ոչ դիտավորյալ: առաջացած ձայնը կերը խԽժոռելուց Օրինակ՝ ակամա է ն արձակողի Համար նշանակություն չունի: Սակայն ձկների ճամար ւսյդ ձայնը կերի առկայության ազդանշան ձարնան է Հանդիսանում, ե նրանք ճավաքվում են հս Այստեղ

կերակրվող ձկանշուրջը:

խոսքը նույն տեսակին պատկանող ձկների մասին է|: է, որ եթե կերը խժոում է գիշատիչը, իսկ պարզ ինքնստինքյան նա է ոչ քն կմոտենա, ապա լսողը պատկանումղոճի տեսակին, ալլ կաշխատի ավելի Հեռու փախչել: Մարդիկսովորել են ոչ միայն լսնլ հ արձանադրել այդ ձայները.այլն վերարտադրել այն, երբեմն նույնիսկ մեծ ճաջողու45

թյամբ: Օրինակ, եթե էգերին

կանչող արուի ձայնը

շուրջ

անզաժ

էդերին, նրանք նույնիսկ ձայնաճաստորջրյա ժուռ են զորդիչի ՋՁայնաճաղորդիչիմոտ Հավաքվում նան այն ժաժանակ, երբ Հայտնվում են «կերային», այսինքն կերակըըվելու ընքացբում արձակվող ձայներ: Ձայնաձճաղորդիչի միջոցով կարելի է տադնապ 4արուքել վտառի մեջ, եթե Հաղորդվի գիշաիչից բզկտվող ղոչի ձայնը: Այս բոլորը ժիայն Ժիայն սկիզբն է: մակայն շատ 5եռու չէ այն օրը, երբ մարդը կկարողանա ստորջրյա ձայնաձճաղորդիչիօգի մի Հավաքել ուլած տեսակի չափսի (տարիքի) նությամբ ձկներին ն որոր կատարել մեծ ընտրողականությամբ ն փոքր ծախսերով: Ստորջրյա ձայնագրությոմյը կօգնի ճիշտ պատկերա-չ ցում ստանալու ձկների տարածվածության, տեղաշարժերի, վերջապես` պաշարների մասին: հնչ ձայնաճաղորդիչ ն ձայնընդունիչ օրգաններ ունեն ձկները: կսողությանՀաիար ձկներն որո քին ականջ չունեն, իսկ այն, որին երբեմն ւսկանջեն անվանում, ձկան շնչառության օրգանն է (թիժուխտները, ներաիականջը ձկների խոիկները): Սակայն մուռ լավ ղարդացած է Ս ունի ձճամարյանույն կառուցվածքը ինչ ոբ ցամաքային կենդանիների մոտ ենք տեսնում: իսկ արտաքին անանչի բացակայությունը ձկներին չի քսանդարում, քանի սր հլրանց ամբողջ մարմինը ձայնաթափանց է ե նույնիսկ ձայնաճաղորդիչ։ Անշուշտ,մեծ նշանակություն ունի նան այն ճանգամանքը, որ ձկներըլսում են ջրի ժիջոցով, որտեղ ձայնն ավելի թիչ է կորցնում իր ույժը, քան օդում ճիշտ է, ձկների կողմնորոշումը դժվարացքնում է այն ճանդամանքը, որ ձայնը ջրում շուրջ 4,5 անդամ ավելի է տարածվում, քան օդում, սակայն դա վերաբերում է մեծ արագ մասամբ Հեռվից եկող ձայներին: ինչ վերաբերում է մոտիկից լովողներին, ձկները Հեշտությամբ են որոշում նրանց ուղղությունը: Զկները ոչ միայն Հեշտ ն ճշգրիտ կողժնորոշում են մուռիկից (5--10 ժետր) եկող ձայների ուղղությունը, այլն կարողանում հն վերլուծել դրանք: 9: որ ընդՀանրապեսձայն լսելը դեռ չի ապաՀովում կենդանու, նույն թվում նան ձկան նորմալ կենցաղը, վարՔը: նորմալ կյանք վարելուշամար ձուկը պետք է կարողանա ջրում տիրող ձայնային ժխորի մեջ բացաճայլաել այն ձայները, որոնք իրեն Համար կենսական նշանակություն ունեն, օրինակայնպես, ինչպես մենք տոնական ամբոխի առաջացրած աղմուկում են

ուժեղացված Հաղորդում լքում են կենդանի արուին

ն

սնեռաձասուն

ճավաքվում

են

ու

ու

ենք զատել կարողանում

մեղ ձարկավոր մարդու

ձայնը: Չկներն

Դրա կենսւսբանական նշանակուայդ ընդունակությունն թյունը պարզ կդառնա, եթե նկատի ունենանք այն միջավայրի որտեղ ապրում են ձկները: առանձնաձճատկությունները, Ջրում կենդանիների շարժման արադությունը սովորաբար ճետնաբար ճեռվից ձայն շատ ավելի փոքր է, քան ցամաքում, արձակող կենդանին այնքան էլ շուտ չի կարողանա մոտենալ լսոՃեռվից եկող ձայների պատճառովանճանդրոսդին: կնշանակի, տանալն իմաստ չունի, նույնիսկ վնասակար է: Բացի այդ, ջրում տեսանելիությունը նույնպես սաճմանափակէ: իսկ նշանակում է, որ եթե ճեռվից ձայն տվող թշնամին նույնիսկ դեպի լսողն է գալիս, դա դեռ չի ապացուցում, որ անպայման նրան է Հետապընդում:Ուրեմն Հիմք չկա ժամանակից առաջ խուճապի մատնվել ն ընդճատել նորմալ կյանքը: եթե նկատի ունենանք այն Հանգամանք, որ ջուրը լիքն է Հեովից եկող այդպիսի ձայներով, կտեսնենք, որ նրանց բոլորի Ճաշվի ունեն:

սա

|

առկելու դեպքում ձուկնապրել չի կարող:Անընդճատտաղնաղի նա չե ոչ սնվել, ոչ Հճանդոտանալն ոչ էլ վիճակում կարողանա ամենաձեռնտուն է՝ Ուրեմն դարձնել բազմանալ: ուշադրություն որոնք դալիս են մոտիկից ն կարող են միայնայն ձայներին,

չական նշանակություն ունենալ: Մնում է միայն ավելացնել, որ ձկները լսում են ոչ միայն ականջներով, այլն կողագծային օրգանով, ընդ որում ականջներն ն" ցածր ձայները, իսկ կողադծային օրգաընկալում են ն՛ բարձր նը` միայն ցածրերը: ձայնն ընկալումէ միայն երկու օրգաններ: Ձուկը օրգանի միջոցով, իսկ ձայն արձակելու ճամար ավելի չատ ճնաունի: Որպես ձայն արձակելու օրգան են ծառարավորություններ հ յում լողափամփուշտր, կլլանային ատամները,ծնոտի ոսկորները նրանց վրա գտնվող ատամները, Հատուկ ձայնային ոսկորներ ն վերջապես' Հատուկ ձայնային ապարատը, այսպես կոչված Վեբնրյան ապարատը: Ձայնայինօրգաններիայդ բազմազանությունը

Ձայնային

է տալիս ձկներին արձակել այնքան բազմերանգ Հնարավորություն ձայներ, նրանց վերծանումը ճաճախ բավական բազմապիսի մեծ է

րիր

որ

դժվարությունների ճանդիպում: Ձկները խանչում են, յլանչում, խոխռացնում, կոնչում, ծվծվում, թմբկաճարում, տընքում, սուլում, սոսափում (տերնի նման)....... արձակած ձայները ոչ միայն բազմազան ձն, այլն

Ձկների

մանշան, բաղմանշանչ

Հարցով զբաղվող գիտնականՎ. Ռ. Պրո-

ուստիայդ

ո

է ճամարել դասակարգել ձկների արձակած ի անրաժեշտ ի ն Ստորն բեր բերվում է այդ դասակարգմանսխեման: ձայները։

աո

Զզների

Հայ

արԱռաջին (արգիազդանշաններ. ծանվում են ծատուն ձայնային օր| գանների միջոցով

ու

ՐԸ

|

|

երկրորդ կարգի ազդանջաններ.ձկների վարքային խանիկորեն ուղեկցող Հայեւը

մեչարժում երին

|

|

գարձակոգաՋվաղրման կողմնորոշՀաակենաղզգանչան|

ներ

|

|

Նո

|

|| | Լ

վյ

| )

Է

Լ

|

լ

յ էմբ Հ Ջ 3

-

Հ

Է

:

ՅԱ

`

:

Հ

-

-

-

Հ

Ց

ՍԻԼ

|

| |Լ

-

|

'

|

1 |

|

Լ

|Լ

Հայացբից Առաջին

|

տ

դեր է խաղում կարող են շոշափել միմյանց շփման,ճպվելումիջոցով:Այդ դեպքում ձկան ողջ մաշկն է Հանդես գալիտ որպես շոշափելիքիօրգան: Շփումը,ճրպելք ամենից շատ տեղի է ունենում ձկների սիրային խաղերիժա-

ԼՆ

Հ `

:

` Հ Հ `

-

.

|

Հ

5 Հ

ՒՀՎԱԷ

:

ԼԱՎ

Այս զգայարանը նույնպես մեծ Շոչջափելիքը: ձկների կյանքում: Ընդչանրապես բոլոր ձկներն էլ

-

| |

կարող են որսլեսազդանշան նույնպես ենժառայել, ֆորմացիա Ճաղորդելու կամ ստանալու միջոց ճանդիսանալ ն դբրդեն ձկանը Ճամապատասխան վարմունք Հանդես բերելու: այն ձնի ճետ,

|

Ց

`

| |

'

|

|

`

՞`

Ո

ազդա-

|

`|

: 5 Հ

| |

նշաններ

|

|

ման

ներ

աղգանչան-

|

Ը

ՍՏՈ

,

:

-

| ԼԻ

մանակնենպաստում բույնըներգրավելուն,

վորելուն: Շատ

Ն

-

Հ Լ-

Է

նորի ՞

շատ

տանիձկներից՝ լոքոն, ժածանը, կողակը,բեղլուները, լերկաձըկներն ծականը օժտված են բավականին զգայուն բեղերով ն դա նրանցշատ է օգնում առաջին Հերթին կեր փնտրելիս: Կողագծային օոգան:Վերն ասվեց, որ կողազգծային օրգանի

ձուկն միջոցով

ընկալում է ցածր ձայները: այդ Սակայն

օրգւսնի

Հիմնական նշանակությունը դրանումչի կայանում: կողագծային շրգանի միջոցով ձուկն ընկալում է ջրի ճնշման ավելի ցածր տադա նրան ճնարավորություն է տալիս թեկուզ ասքե-

Խրանագոքքուն նասղդտոր ճայտնաբերել Գայ ի ոյդաիչի ճնշման աղբյուրը(պատճառը) տեղը։ Այն կարող լինել

ջ ունէ այդպիսի ձայները որեէ կենսական բ ւն ունեն: են րի նալ ձկների Համար: կարող չ ո էե առանգակ որ նրանք ընկալում են բնազդաբար, ւյսինք Մ րնկալու ձեռք բերված ճատկության շնորչիվ, մյուս ժասն

ու

ու

կարող է տարօրինակթվալ, որ կողմից Հատուկ ձայնային օրգաններիմիջոցով արձակած ձայների Հետ ժիասին սխեմայում բերված հն նան վարքի այս կամ այ ն մոմենտի Ճետ կապվածկամ նրանց ղզուղակցողձայները:կարո ղեն

արդյոք

ձ/ադրելուն, բեղմնա-

ձկներ օգտվում են շոշավելիքի Ճատուկ որոնց թվին են սլատկանում օրգաններից, բեղերը, մսոտ ե ճաճալվս շատ շարժունակ շրթունքները, լողակների ծայրերինամրացված թելերը ն այլն: Շոշափելիքի այդ օրգաններիմիջոցով ձկները կարողանում են ւղտոր ջրում կամ տիղմի մեջ գտնել իրենց կերը, տարբերել իրենց Համար պիտանինոչ պիտանիիցն այլն: Հայաս-

-

Հ.

իրենց անչատականկյանքում ձեռք բերած պայմանական ոհֆլըքսներիշնորչիվ։ Բերենք բոլորին ճայտնի մի օրինակ. տիրոջ կողմից փայփայված շունն ուրախանում է, երբ լսում է մստեցող տիրոջ ոտնաձայնըթեկուզ նրան դեռ չի տեսնում: Տվյալ ոնֆլեքսը կապվաՅէ տիրոջ ոռնաձայնին Հաջորդողերնույթի՝ իրեն փալյփաՀետ: յող մարդու ճանդես գալու կերակրվող ձկան արձակած չրվչՀոփոցըկամ վիրավոր ձկան արձակած ալիքները կարող են դաոռնայ պայմանականոնֆլերսի ազդանշան: Առաջին ազդանշանը Հաղորդում է ձկանը, որ կերավայրն է մոտ, խակ երկրորդ որ Թշնամին է մուռեցել:Ստանալով այդ ազդանշանները ձուկը «ամապատասխան վարվելակերպէ Հանդես բերում: Պարղէ, որ այդ ազդանշանները բացառություն չեն կազմում:Մյուս բոլոր ձայնեոը, որոնք կապված են ձկների կենսազործունեության այս կամ

ու

-

ն տանումները

ջրում

է

որնէ

(Մեկ ուրիշձուկ) կենդանի

ն

կամ

,

4--768

որից անդրադառնում են ջրի տատանումները, կամ մուտիկ քար: կողմնորոԲոլոր դեպքերում էլ նրանց չայտնաբերումն ալո շումը կենսական անճրաժեշտություն է: կապի մեջ Միջավայրի ն նրա առանձին գործոնների ճետ մանելու Համար որոշ ձլներ օգտվում են էլեկտրական ճոսանքից: ժամանակ ստեղծվում է էլեկտրական Այդ ձկների շուրջը լողալու է երկբննուսյին դաշտ (դիպոլ) ընդ որում ձկան գլուխն ունենում դրական լիցք, իսկ պոչը՝ բացասական: Դիպոլը յուրաքանչյուր վայրկյանում առաջանում ն անձճայտանոմ է մի քանի «արյուր անգամ, այսինքն նրա տնողությունը չափվում է Պաղաբերորդական վայրկլաններով: Յուրաքանչյուր առարկա կամ կենդանի, է ձկանը, Հատում է է ձուկը կաժ որը մուենում որին մոտենում դիպոլի ուժագծերը ն փոխում նրանց լիցքավորումը: Դա Հնուրավորություն է տալիս ձկանը որոշել ուժազծերը ճատողի ինչ ն որտեղ լինելը: չպետք է շփոթել այն պարպումներիՀետ, որոնք միԴիպոլը ջոցով այսոլես կոչված էլեկտրական ձկները սսլանում կամ թըժրեցնում են իրենց վոճին կամ թշնամուն: պարզել են, որ էլեկտրական «ոՌՈւսումնասիրությունները սանք կարող են ստեղծել ե՛ սովորական, ոչ էլեկտրական ձկները, այսինքն նրանք, որոնք զուրկ են ճատուկ էլեկտրական օշրգանննրեց: ձկները էլեկտրական պարպումներ նն կատարում Այդպիսի կամ Ճճարձակողական-պաշտպանական վիճակում, կամ բաղմանալու ժամանակաշրջանում, ընդ որում էլեկտրական պարպումները կարող են վուղակցվել ձայնի Հեւ, կարող են լինել նան անձայն: ԱՀաինչպես է նկարագրում էլեկտրական պարպումների կիրառու մը այդ երնույթներն ուսումնասիրող գիտնական Վ. Ռ. Պրոտասոդերի ճարձակողական-պաշտպավը: «էլեկտրական սլարպումների նողականսոխճարաբերություններում,--գրում է նաչ--շատ պարզ դրսնորվում է ախոլանություն ծագելու դեսլքում, երբ ախոլանները գործադրում են իրենց տրամադրության տակ գտնվող ներդործման բոլոր միջոցները: Սկզբում նրանք սպառնական դիրք են ընդունում ն սպառնալից ձայներ արձակում: եթե այդ միջոցները բավական չեն, ձկները ճարձակվում էն միմյանց վրա ն ճատկապեսալդ ժամանակ թույլ էլեկտրական պարպումներ են առաջացնում, ենդ որում շատ ճաճախ պարպումը ճառագայքում է ախոյանին Հետապընդողը: Հալածվողսսխոյանըպարպման միջոցին արագացնում ու

է փախուստըն թեջվում է մի կողմ, կարծես էլեկտրականՀոսան-

քի Հարված է ստացել»: Պետքէ նկատել միայն, որ նման դեսքերում էլեկտրական ճոսանքի ուժն այնքուն չնչին է, որ ոչ միայն չի կարող սպանել ախոյանին, այլե վնասվածք անդամ չի Հասցնի: նս ոնթերցողն արդեն կռաճում է, որ այստեղ ներտնսակային մբրցության վնասակարությունը օրենքն է Հանդես սաճմանափակող գալիս:

ՎԱՐՔԸ են տալիս Զգայարանները ձկներին Հնարավորություն ինֆորմացիա ստանալ միջավայրի գործոններիմասին ն այդ ինֆորմացիան դրդումէ նրանց ալա կամ այն վարվելակերպովիրեն տալ միջավայրին: Ձուկ, միջավայրի գործոնների պատասխանը աղդճցությանը պատասխանում է իր վարքով: նա կեր է փնարում, դո՞ին է Ճալաժում, քշնամուց է քաքնվում, Հանգիստ մի տեղում դանդնեածէ, թե «աննպւաթակ» Թասիառում Է --այդ բոլորը նրա մարբն է: եվ այդ դարբըբմի կողմից է միջապայմանավորվում

ակտիվ

վայրից ստացած ինֆորմացիայով, ժյուս կողմից՝ ձկան տեսակաին նրա ղարդացման աստիճանով,նրա առանձնաճատկությումբ, բնախոսական, կազմաբանականն այլ առանձնաճատկություննեժառանգել է իր նախնիներից: Այստե-

րով, որոնց զգալի մասը չից բխում է,

նա

որ յուրաքանչյուր տեսակին Հատուկ է միայն այլ պատկանող կենդանիների ոնսակին ճամար բնորոշ վարք, որով նրանք նույնքան,գուցե ն ավելի են տարբերվում մնացած բոլոր քան իրենց կենդանիներից, կամ բնախոմարմնակաղմությամբ որքան |լ կնշսնակի՝ շատ բան դիտենանք ձկների բնառությամբ: /ոսության, մարմնակազժության, բիոքիմիական բաղադրության դեւ չենք

հ

այլ

նման

մասին) ժեհք առանձնաճատկությունների

կարողանաասել որ դիտենք ձկների Այդ բոկենսաբանությունը: վոր դիտելիքներն էլ անճրաժեշտ են, սակայն նրանց Հետ միասին ոլոք է ուսումնասիրելձկների վարքիչ պարզել, թե ինչպես են կեր ինչպես պաշտպանվում թշնամիներից, գանում, ինչ ձեերու հն կապ տիջոցներով պաճպանում միմյանց Հետ տեղաշարժ կաեն

ու

տարելիս, բազմանալու ժամանակ, վտանգի պաճին... Դա

է պատճառը, որ այժմ կենդանիներիվարքի ուսումնասիէ որպես կենսաբանության առանձնացվել րությունն ճասոուկ «/ուղ՝ վարքաբանություն, (գիտական գրականության մեջ Հաչախ գործածվումէ լատիներեն«էտոլոգիա» որը

է

տերմինը),

բուռն թափով:

զարգանում «1

ներկայումս ձկների վարքն ուսումնասիրվում է բազմաթիվ 4ճիմնարկներում՝փորձնական պայմաննեգիտա-Հետաղոտական ն րում բնության մեջ: եվ քանի որ ձկների մեծագույն մասն ապրում է վտաոռներով,գիտնականներնաշխատում են պարզել վտառի նշանակությունը ձկան Համար, բացաճայտել, թե վոպոում

միմյանց ճետ ն ուրիշ շատ ձկներն ինչպես են կապ պաճպանում Հարցեր: Բազժաթիվգիտական փորձերից բերենք միայն ժեկ օրիեն որի ոլատեասլակյաակվարիումում, նակ:Զուկըտեղավորում րեց մեկի միջով էլեկտրոդներ են անցկացվածջրի մեջ: երբ ձուկը մոտենում է այդ պատին, էլեկտրոդներին թույլ փոփոխական4ոտանքէ ճաղորդվում: Ձուկնէլեկտրական Ճճոսանքիճարվածից լխուսափում է փախուստով. նա տեղափոխվում է ակվարիումի Ճճակառակ մասը: ձաջորդփորձերուվ՝ Հոսանքը միացնելիս, միաժամանակ վառում են էլեկտրական լամպը: Մի քանի ոնդամ այսփորձը կրկնելուց Հետո ձուկը փախչումէ այդ պատի մոտից անդամ այն որ այդ դեռպքում,երբ միայն լամպն է վառվում, չնայած պաճին ն Հոսանք չի միացվել ձուկը ճարված չէր կարող ստանալ: երբ ձուկն արդեն բավականին սովորել է այդ փորձերին, ակվարիումն ապակյա միջնորմով բաժանում են երկարությամբ մեկ-երկու մասիչ սակայն այնպես, որ էլեկտրական Ճոսանքի ազդեցությունն մասում ղգա միայնմեկ դոնվողձուկը,ն այդ մասում Թողնում են արդեն սովորեցրած ձկանը: 2ոսանքաղուրկ կեսում տեղավորում են նույն տեսակին պատկանող մի նոր ձուկ: Ձկները միմյանց լավ տեսնում են կ ճաժարյա միշտ լողում են միննույն ուղղությամբ, կողք-կողբի (սակայն բաժանված ապակյա միջնորմով): Երբ ձեկեն էլեկտրոդազեն ները մոտենում պատին, սփորձարարների միացնում են Հոսանքը: Հին ձուկը Հարված է ստանում ն անմիջապես փախուստիէ դիմում: նույն ուղղությամբ փախչում է նան նոր ձուկը, որը Ճարվածչէր կարող ստանալ, բայց տեսնում է Հարված ստացող ձկան շարժուձնը: Փորձր շարունակում են, վախեցնելով առաջին ձկանը՝ լամպի լույսով: Առաչինի«ետ խուճապաճարէ լինում նան նոր ձուկը: Բայց ամենից Հետաքրքրականն այն է, որ եթե փորձվածձկանն ակվարիուժից Հեռացնումեն դրանից ՀԵմիայն վառում լամպը, նոր ձուկն արդեն ինքնուրույն է որոշում ընդունում ն Հեռանում այդ պլատից:էլ ավելի ճետաքրքրական է այն, որ երկրորդ ձուկը միշտ Ճճետնում է առաջինի օրինակին. միայն այն դեպքում, եթե նա (առաջինը) ճիվանդ կամ վիրավոր չէ: Եթե երկրորդձուկը Հայտնաբերում է, որ առաջինը նորմալ վիճաու

տո

կում չէ, այլես նրա ազդանշանները Ճաշվի չի առնում, նրա շարԺուժները չի կրկնում: Խորճելու ճամար շատ նյութեր կան այս գիտափորձում: Փորձն ապացուցում է, որ ձկներն ընդունակ են Ճան մադրել փաստերը (անվնաս լույսը էլեկտրական ոսանքից ն ատացած ճարվածը) եզրակացություններ անել (երբ լույսը վաովում է, Հոսանքը կարող է Հարվածտալի Պարզվում է նան, որ ճավտառիմել անդամիստացած տեղեկություններն անմիջապես են ն ղորդվում վտառի բոլոր մյուս անդամներին նրանք Համապատասխան վարվելակերպ են Հանդես բերում: Եվ վերջապես պարդվում է, ռր վտառում առաչնորդ կարող է լինել յուրաքանչյուր ձուկ, միայն մի պայմանով, որ այդ ձուկն առողջ լինի։ Միայն կենսաբանորեն լիարժեք անճչատիցստացվող ազդանշանները կարող են ցուցմունք ծառայել վտառի մյուս անդամներիՀամար: Թվում է, որ կարիք չկա մանրամասն բացատրելու, թե որքան կննսական նշանակություն ունեն բոլոր այդ ճանդամանքները Թե առանձին ձկների ն թե'ամբողջությամբ վերցրած վտառի ճամար:իսկթե որքան ժեծ է վտառի ն առանձին ձկան միջն եղած

Դեժ

կապը, ցույց է տալիս ճետնյալ երնույթը. երբ վտառին սյատկանող ձուկը անջատում են վտառից ն առանձին են աճում, նա է սպառում, քան վոատոումեղած ավելի շատ թթվածին ժամանակ: վտառից դուրս եկած ժամանակամիջոցում արագանում կնշանակի՝

սիրտն ավելի արագ է բաբանյուքափոխանակությունը, խում, արյունն ավելի արագ է կատարում, մի խոսշրջանառություն բով ձուկն ավելի անճանգիստ է զդում իրեն քան Է ձկան

վոառում:

մ.

վարքը նույնքան Հարմարողական կենդանիների ունակություն

նշանակություն ունի,որքանն

նրա կենսաղործունհության ԱՆ ն ն բազմանալը է այլն) տարրերը (օնվելը, կոչված օժանդակելու գոյության պաճպանմանն բարգավաճմանը:Այդ պատտնսակի ճառով վարքը պետք է բավականաչափ ճկուն լինի, որպեսգի տարբեր պայմաններում միջավայրի միննույն գործոնին կարողանատարբեր պատասխաններտալ: Բերենք մի օրինակ ընթերցողներին ավելի ծանոթ ցամաքային կենդանիներիկլանքից։ նապաստակը ն ճագարը մոտիկ ազգակիցներեն ն արտաքինովշատ նման են իսկ վարքովտարբեր են: Թշնամու միմյանց, մոտենալու ւղաՀին ճագարն աշխատում է թաքնվել բնում, իսկ նապաստակն առլավինումէ ուտքերիարագավազությանը: Դա Համար երկուսի տիպականէ ն այդ տիպականմարքի Ճարմարողական նշանակությունն ակներն է: Ճագարը խոր դետնափորբներ է շինում, որոնը ու

նրան ապաչովում են քշնամիների մեծ մասից, մանավանդ որնա չէ, որ փախչելով կարողանախուսափել այնքան էլ արադզավաղզ դիմաց այնդրա վտանդից։ նապաստակըբույն չի շինում, բայց քան արագավազէ, որ Ճեշտությամբ փրկվում է իրեն Ճալածողնեէ, նորմալ պայմաններում երկուսի վարքն էլ իրեն րից: նշանակում արդարացնում է: Բայը երբ նապաստակը Ճճիվանդէ կամ վիրավոր ն արագավազությունըկորցրել է, նա աշխատում է փրկվել թշնամու Հալածանքից որեէ պատաճականքաքստոցում, այսինքն դորՐտեսնում նման: է ծում է փոխվում ենք վարքը ինչպես ճագարի դեպքերում պայմաններին ճամապատասխան, սակայն բոլոր առանձին էակի վարքը չպետք է վնասի տեսակի չաճերին: Բերենք մի օրինակ էլ ձկների կյանբից։ Ջկների, ինչպես Լ կռիվներ են տեղի ունենում: միջն Ճաճայխ յուս կենդանիների, երբ Հանդիպում են միննույն տեսակին պատկանողերկու ախոյան, նրանք կռիվն անմիչջասլեսչեն սկսում, այլ աշխատում են միմլանը վախեցնելով գործն ավարտել: Զկներն սպառնում են միմյանց ն են տալիս իրենց լայն բացում են բերանը, այդ ցույց շարժուձնով՝ չռում են բիժուստների կափարիչները, լարում ն բարձրացնում են լողակները, մեջքը կորացնում են դեպի վեր, մի խոսքով աշբոլոր խատում են թշնամու աչքին երնալ ավելի մեծ ե աճարկու քան դան։ եթե ախոլաններից ոչ մեկը չի զիջում ն կոիվ է տեղի ունեընդունում, Շանձնա-

նում, պարտվածը Հնաղզանդությանդիրք է

թուլացած սեղմում տուրէ լինում»: Նա լողակները

է

լ: `

պայքարի օրենքներն այլ են: եթե այնտեղ մեՄիջոտնսակային կը գիշատիչէ, իսկ մյուսը զոճ, ապա «վեճանձնությանը» տեղ չի «ՎեՀանձն» կամ «գթասեր» գիշատիչբ սովամաչ մնում: կլինի: Բնության մեջ դիշատիչների այդպիսի տիպար ոչ կարող է ջանալն ոչ էլ ապրել: Գիշատիչի անողոքության մասին ասածը վերաբերում է բնականռոլայմանննրումնորմալ կյանք վարող կենդանուն: Սակայն կանոնը ես իր բաինչպես յուրաքանչյուր բնական կանոն, այս ցառություններնունի: Բոլոր փոքրիշատե դաստիարակված շները իրենց տան կատվի ճետ ճաշտ են ապրում, մինչդեռ ուրիշ կատուներին չալածելու ճաճույքից չեն Հրաժարվում: Գազանանոցներում երբեմն կարելի է տեսնել միննույն վանդակում առյուծին ն շանը» հ շատ ուրիշ կատվին ճամաղործակցող առնեւտին, կրկեսում՝ նման դեսյքեր։ ինքնըստինքյան ճասկանալի է, որ բոլոր այդ դեպքերում մեծ դեր է խաղացել ուսուցումը. մարդը կարողացել է ազդել դիշատիչի բնազդի վրա, որոշ չափով արգելակել այն: Գիշատիչ ձկներին էլ կարելի է սովորեցնել, որպեսզի նրանք չճալածեն իրենց զոճերի թվին պատկանող այս կամ այն տեսակին։ Այսպես, օրինակ. գիշատիչ դայլաձկանը, որը չի խնայում անգամ իր տեսակին պատկանող էակներին, կարելի է սովորեցնել, որ նա չճալածի իրեն սովորական զոճ Ճանդիսացողձկանը: ճետնյալ կերպ: Գայլաառա-

ու

կատարվում Փորձը (ուսուցումը)

ձկան

մարմնին,

գլուխը դեպի վեր՝Ճճամարյաուղղաձիգ դիրք է ընդունում, ն անպաշտպան փորը դեմ է անում ճաղթողին, կարծես ուղում է տսել՝ հս քռ վեշանձնությանն եմ ապավինում, եթե կամենում ես խողխողիր։ հ պատիվ Հաղթողի պետք է ասել, որ նա երբեք չի օդտըվում ախոլանի այս դիրքից՝ նրան ոչնչացնելու կամ լուրջ վնասվածք Հասցնելու Համար: իՀարկե, ալստեղ խոսքը վերաբերում է նույն տեսակին պատկանողախոլաններին։եթե Հակառակորդները պատկանում են տեսակների, պարտվածըկարող է փրկվել միայն փախուստի դիմելով: Դա շատ ճասկանալի է: ներտեսակային մրցություն ուղղված է տեսակի գոյությունը պաճպանելու, նրա դիրքերն էլ ավելի ամրապնդելու, ոչ քե այն ժխտելու, ոչընչացնէլու նպատակին: հող տվյալ տեսակին պատկանող առողջ, թեկուզհ պարտված անճատների ոչնչացումը ոչ թն կուժեղացնի, այլ կթուլացնի տեսակի դիրքերը։ Ուրեմն սեփական տեսակն պատկանողախոյանին սպանել չի կարելի: Հաղթողի վեճանձնությունը թելադրվում է տեսակի ընդճանուր չաճերից:

տարբեր

է

են բոց ակվարիումն թողնումփոքրիկ ձկներ, դիցուք22

սպիտակաձկներ, որոնց գայլաձուկն անմիջապես որսում է: Հաեն ջորդ անդամ, երբ գայլաձուկը դարձյալ քաղցած է, ակվարիում բաց թողնում ոչ թե սպիտակաձուկ, այլ կարմրակն, բայց բաց է կարթողնելուց առաջ, ակվարիումի այն մասը, որտեղ նելու մրրակնը, թառիանցիկապակյա միջնորմով անջատում են գայլաձկից։ կարմրակնըբաց թողնելուն պես քաղցած գայլաձուկը Ճարն ուժգին ձակվում նրան որսալու թափով դեչով Հարվածում է է աներնույթ պատին: երկրորդ ե Ճաջորդ ճարձակումները նույն արդյունքն են տալիս. կարմրակնի վրա Ճարձակվելը ուժեղ ցավ է պատճառում, իսկ կարրակնը մնում է անմատչելի: Գայլաձուկը ցավի ազդեցության տակ դադարում է Ճալածել կարմրակնին: ճետո կարմրակնին ակվարիումից ճեռացնում են, դուրս են Դրանից Հանում ժիջնորմը ն նորից սպիտակաձուկ են բաց թողնում, որին գայլաձուկն անարգել որսում է: Այդպես կրկնվում է այնքան ժամանակ, մինչն որ գայլաձուկը վերջնականապես ճրաժարվում է

ճեւտո, եթե կարմրակնին վրա ճարձակվելուց: Դրանից կարժրակնի ակվարիում են բաց թողնում նույնիսկ առանց միջնորմի, միննույն է, դայլաձուկն արդեն այնքան վախեցած է միջչնորմից ստացած ճարվածներից, որ այլնս կարմրակնինորսալու փորձչի կատարում: ենք, կարելի է ճասնել այն բանին, որ գիշատիչը ինչպես տեսնում խնայի իր զոճին, սակայն դա ստիպողականէ. դայլաձուկն իր «բաբի կամքով» չէ, որ Հրաժարվել է զոճին Ճոշուրելու ցանկությունից: Տվյալ տեսակի որսալուճետ կապված կոնկրեւո ղզոճին ստիսզել ցավն է նրան ճրաժարվել միայն այդ տեսակին ձկներին 4Եպատկանող Մնացած տեսակներին տապնդելուց: պատկանողիրեն մատչելի ձկների նկատմամբ նո առաջվա սլես անողոք է ն որսում է նրանց առանց վարանելու: Չնայած ձկների վարքաբանությունը ձամեմատաբար շատ դիտություն է, արդեն որոշ բաներ ճայտնաբերել է երիտասարդ նրանց ինտիմ Սնանի ձկների կենսաբանությանը կյանքից։ նվիր4Ճամառուռ ված մասում շատ տեղեկություններ են բերված նրանց վարքի որոշ մոմենտների մասին (բույն կառուցելը, ձկնկիքի բեղմխավորումը, կեր Հավաքելը, ուռկանից փախչելը ն այլն): Սակայն դեռ շատ Ճճարցերեն մնում պարղելու:հսկ ինչ վերարբեշատ բում է մեր ճանրապետության մյուս չրավազանների ձկներին, նրանց կենսաբանությունը շատ քիչ է ուսումնասիրված, իսկ վարթը ճամարյա չի ուսումնասիրվել: Այդ գործում սիրող ձկնորոները շատ բաներով կարող են օղնել մասնագետներին,լրացնել նրանց ստացած տեղեկությունները սեփական դիտողություններով, Ճաղորդել նորերը: Ճիշտ է, ձկների վարքի որոշ կողմերի ուսումնասիրությունը վեր է առանձին սիրող ձկնորսի 4ճնարավորություններից,քանի որ բարդ սարքավորումներ ն ճարմարանքներ է պաճանջում, սակայն առանց նրանց էլ սիրող ձկնորսը դետի կամ լճի ափին նստած ժամանակ կարող է է պարզել, օրինակ, թե որոշ դիտումներ կատարել: Հետաքրքիր տվյալ տեսակի ձուկը այս կամ այն պարադայում ինչպես է վարվում. ինչ դիրք է ընդունում մի ուրիշ ձկանը մուտենալիս, ինչումն է այդ դիրքի տարբերությունը, երբ մյուս ձուկը պատկանում է ոչ թե իրեն տեսակին» այլ որեէ ուրիշ տոնսակի, երբ այն թշնամի է | կամ ընդճակառակըիրեն զոճերից մեկն է. ինչպես է ձուկը կերը որսում, ճարձակվում է տեսնելուն պես, թե ինչ որ նախապատուրիշ նման ճարցեր։ '

ու

.

րաստական դիրք է ընդունում

ե շատ

ԻՆջի ՄԱՍԻՆ է ՊԱՏՄՈՒՄ

ԹԵՓՈՒԿԸ

այս կամ այն Ճճարցիմասին խոսեՁկների կենսաբանության կալիս,Հաճախ նշվեց տվյալ ճարցի կամ առանձնաճատկության ճետ: իսկ ինչպես, ինչ Մեթոդներով են կարոպը ձկան տարիքի ղացելպարզել այդ կապը: ինչպես են որոշում ձկան տարիքը: Զկների տարիքը որոշելու մի քանի ժեթոդ կա: Այն ձկների որոշում են թեորոնց մաշկըպատված է թեւսուկներով, սոարիքը, զուրկ,լերկ ձկների տարիքը միջոցով:Թեվուկներից փուկների միջոցով:Երճղզկվածքի ոսկորների որոշում են նրանցղանաղան բեմն խոշոր թեփավոր ձկների թեփուկների միջոցով որոշված ըիքի ճշտությունն ստուգում են ոսկորների միջոցով, քանի որ դեպքերում արդյունքներ է տալիս: նման վերջինն ավելի ստույգ առաջին կամ մեծ մասամբ վերցնում են կրծքային լողաթաղանթի են նրա ճղկվածերկրորդ ճառագայթի ոսկրի ճատվածըչ սանում երբեմն քը հ այն դիտում մանրադիտակիտակ: նույն նպատակով Հավերցնում են ձկան ականչի ոսկորը ն ճղկելուց Ճեւտո դիտում: նան քիմուխտների կայաստանի ձկների տարիքը լավ երհում է փարիչի վրա, երբ այն մաքրում ենք մաշկից ն դիտում թափանցող լույսի դիմաց: դիտելով կարելի է որոշել ոչ Թեւուկը կամ ոսկրի. Պատվածը միայն տարիքը, այլե այն, թե ձուկը որ տարին ինչպես է աճել, ինչպիսի պայմաններումէ ապրել: հսկ մի շարք ձկների թեւվուկմոա-

ները «Հնարավորությունեն տալիս նան որոշելու, թե տվյալ ձուկը ձվադրման գնացել է թե ոչ, ն եթե գնացել է, քանի անգամ այդ ձուկը կյանքի մի մասը գետում է անցկացրել, մյուսը՝ ծովում, թե միշտ միննուվլն միջավայրումէ ապրել, երբ է փոխել միջավայրը այլն: ն

իսկ մասսայական դիտարկումների ժամանակ ճնարավոր է նույնիսկ պարզել այս կամ այն ձկան ապրելու սլայմանների առանձնաճատկությունները: ինչպեսերնում է նկարից, ձկան թեւիուկը որոշ նմանություն Տարբերությունը նկարի ետ: ունի ծառի բնի լայնակի Հատման միայն այն է, որ ծառի բնի վրա եղած օղակների թիվը Ճավասար է ասղզրած տարիների թվին, իսկ իշխանի թեփուկների վրա տարվա օղակների թիվը կարող է ճասնել 0-ի, ընքացքում առաջացող երբեմն նույնիսկ ավելի ն ճազվադեպ՝ պակաս 6-ից:

«4

Ծառերի տարիքը ճաջվելու ճամար բավական է միայն ճաշվել բնի Հատվածի օղակները: իսկ ինչպես վարվել թեփուկի ճետ, եթե նրա վրա միայն մեկ տարվա ընթացքում կարող են գոյանալ 420:ն քանակով՝ ավելիօղակներ, այն էլ յուրաքանչյուր տարի տարբեր մեկ տարում՝ 20, մյուսում ծ կամ 15, կամ մի այլ թիվ:

են առում, թեիսկապես որ «նեղ օրեր» են, նրանք վատ են կնշանակի, որքան նեղ օղակներ վրա փուկների առաջանում, է սպրել ձուկը, որայնքան ամառ լայնօղակների շերտեր կան, ձմնո: Մեր նկարում երկուլայն ն երկու քան նեղ շերտեր, այնքան թեվուկի տերն այդ Ուրեմն, նել շերտեր են միմյանց Հաջորդում: առած երկու տարեկան է: Այսապրել է 2 ամառ ն 2 ձմեռ, կարճ ն

մար

որոշում ձկան տարիքը: Բայց թեվուկն ավելին կարող է պատմել: են իրենց ամբողջ կյանքի ընթացԶկները ծառերի պեռ ճում քում: ինպես նկատեցինք,այդ աճը միապաղաղ չէ. այն մերթ ընԴա պայմանավորված է խանում է արադ, մերթ դանդաղում է: ճասունացման ձկան ներքին բնախոսական պրոցեսներով(օշրինավ՝ կամ արտաքին պալմանշրջանովկամ ձվադրման ժամանակով) մատարիներով, տաք կամ ցուրտ ներով (կերի պակասությամբ, աղզդեցությանտակ ն այլնի կաբույլծների Այսպիսով, թեպետ փոքր ուշացումով, ձկան աճմանը ղուղեն .արձանագրում թեփուկընթաց. նրա կյանքի պատմությունն սլես

ները:

Նկ.

3.

իշխանիթեփուկը

դիտեք թեսիուկի նկարը: ինչպես տեսնում Ուշադիր

ենք, թեփուկի օղակները միատեսակ չեն: նրանցմի մասը լայն է, միմանցիցՃեռու, մյուսները նեղ են, միմյանց մոտիկ: Թեփուկի կենտրոնում գտնվում է փոջրիկ թիթեղիկ (այդպես էլ կոչվում է՝ կենտրոնական թիթեղիկ), որի շուրջը սկիզբ են առնում լայնաշերտ օղակները: նրանց ճաջորդում են նեղ շերտերով օղակների, դրանցից Ճեւտո՝ լայն շերտերը, նորիը՝ նեղերը: հնչու է այդսլես: Արդենասվեց որ թեփուկն ասես իր տիրոջ կյանքի արձանագրությունն է, նրա սլատկերը: Հեշտ է կոաճել, որ լայն օղակները գոյացել նն, երբ ձուկն ապրել է բարենպաստ պայմաններում, լավ է աճել: նեղ օղակները, ընդճակառակը,ձկան «նեղ օրեբի» լուռ վկաներն են: իսկ մեղ ճայտնի է, որ Հայաստանի ձկներն ամենիցարադ աճում են տարվա տաք եղանակին, գարնանըն ամռանը:Այդ ժամանակ նրանց թե՛ կերն է (բազմանում են է բույսերն կենդանիները),թե՛ չուրն Համեմատաբար տաց՝ ուստի նպաստավորբնախոսական պրոցեսների արագ ընթանաառատ

ու

Լու

ձամար:Զկներըշատ

առում: օ8

են

ուտում

ն արադ

Ձմռանը, երբ կերը պակաս է, ջուրը՝

մարսումեն,

սաոր,

ձկների

արաղ

ճա-

են

կենդանի-

նվիրված ձկներին: Հիմնականում բրոշյուրը են միայն այնքանով,որքանով Բի Ժլուս

է

բույսերը Հիշատակված են լճի ձկնաշխարճիճետ: կապված ե Փեղեցիկ է մեր Սնանըն Հարուստ: Հարուստ է ձկներով աշխարճագրաիշխանով, որը, արաբ Հոչակավոր առանձնապես 71-11 վիապխտած դարերում վկայությամբ դեռա

ներն

ու

դետների բակում

երԷ Անդրկովկասիկ նույնիսկարաբական արտաճանվել

կբրները

Մ Մ Ս

Սնանա լճի չրերը էներչայ ընթերցողինշատ բան է ճայտնի մասին: Այդ ւյ րւօգտագործելու գետիկային ոռոդման նպատակով է դրվել: Բայց ինչ վերաբերումէ Սնանի ձկնեշատ թիվ շատ մասին Հայերեն ճամարչգա այդ րին ե նրանցկենսաբանությանը: ճամար ռուսերեն աշխատությունների ոչինչ չկա, երե չՀաշվքնք են տարբեր ցրված որոնք գրված մի ջանի էջ ամփուումները։ զանազանՀատորներում: եվ այդ այն դեպճրատարակությունների բում, երբ Սնանը միության մեջ ամենալավ ուսումնասիրված լիճն դիտական բարեխղճուէ: նրա ձկները նս ուսումնասիրված են

1յ

ու

ԼԻՃԸ ԵՎ ՍԵՎԱՆԱ ` Հոբ ՈՎՆՐԱ

ԶԿՆԵՐ Ր

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայտնի է, որ Սնանի չրերի օգտագործման նախկին ծրագրի Ֆամաձայն: նրանից զետք է մնար մի փոքրիկ լիճ, այժմյանից 6 անդամ փոբր մակերեսով ն 18 անդամ պակաս ջրապաչարով: Այդ

.

մ

դրանով իսկ մեր

ղարզացող արդյունաբերությունը անչճրաժեշտ ծլեկտրաէներդիայով ապաճովելու այլ միջոցառումները թուլ կտան Սանի չրերի դարավոր պաշարներն օգտագործել միայն ոռոդման նպատակովնհ լիճը պաճպանել այնպիսի մակարդակի վրա, որը պլայմաններ կստեղծվի նրա բուսական ն կենդանական աշխարճն ավելի Հարստացնելու ճամար: Դա կնպաստի Սնանիձկան ոլաշարների ու որսի Հեյոագա ավելացժանը: իսկ առափնյա անտառաշերստով, առողջարաններով,ճանդատյան տներով, պիոներական ճամբարներով ն տուրիստական բազաներով ղարդարված մկանը կդառնա ավելի գեղեցիկ առինքնող: այս Աշտա ճեռանկարներն են, որ դրդեցին կարելուն չափ ընԹերցողինպատմելմեր Լճի ե ներսձլների մասինը եվ քանի որ ու

թրմբ, որի արդյունքները Հատորներ կազմում:Սակայն այդ Հատորները տպագրված են դիտական Հրատարակություններու ռուսերեն լեզվով ն շատ փոքր տպաքանակով, ուստի միանգադամայն անմատչելի են մասսայական ընթերցողներին: Սկանա լեի ն նրա ձկների մասին այս գրքույկում բերված տեեն

Ժամանակկվերանար նան Սնանի ձկնարդլունաբերությունը, իսկ մնար էլ, ճոչակավոր իշխանը, եթե Հազիվ սպորտային ձկնորսուԺյան նշանակություն կումենար: Այժմ Սնեանին սպառնացող աղետը կանխվել է: Մշակվել ն, արդեն իրականացվում է մի վիթխարի ծրագիր, որի նպատակն է լիճը պաճպանելբնականին մոտ ժակարդակի վրա: Հանրապետությանը գազի մատակարարումը, ջերմաէլեկտրակայաններիշաճա-չ . դործման Հանձնումը, Որոտանիկասկադի շինարարության ավարտումը, անդրկովկասյան միասնական էներդոսիստեմի ստեղծումը

դեկությունների մեծագույն մասը վերցրված է այդ աշխատությունշատ ներից: Սնանինավելի մոտիկից ծանոթանալ ցանկացողները կայանի աշթատությունբան կգտնեն Սնանի ջրակենսաբանական է տեսել սրանից մի քանի լույս Ճատորը 16-րդ ներում, որոնց տա-

րի

առաջ:

.

ՍԵՎԱՆԱ ԼՌԻ ԿՅԱՆՔԸ ՄԻՆՋԵՎ ԻՋԵՑՈՒՄԸ

մետր բարձրության վրա, Արեգունովի մակերնույթից նիի, Սնանի։ Զանդեղզուրի,Վարդենիսին Գեղամալեռներով գոտե-

վորված՝ ժինչն մեր դարի երեսնականթվականներըփովել էր Սնանա լիճը: Նրա քառակուսի կիլոմետրանոցջրային Հալելին՝ կիլոքառակուսի է շուրջ կազմում ավաղանը ջրաչավաք

մետր:

իսկ Հյուսիսից՝ «երեք ժայո» կոչվող Հարավից՝նորաղուղզի» Հրվանդանները միացնող գծով Սնանա լիճը բաժանվում է երկու

ԱՐեգՈՒնկՑ ԼԵՌՆնեղոկ

ԱԶ

4.

Սնանա

Լիտր դատարկված (բոտ

Ս.

Գ.

անճչավասար մասերի: մասը՝ Մեծ Հարավ-արնելյան

Հում

է լճի

մակերեսիերեք քառորդը: 1032,5քառակուսի կիլոմետրի,իսկ

նում

էր

կազՍեանը,

Նրա մակերեսը ճավասար էր

ամենամեծ

խորությունը Հաս-

մետրի:Հյլուսիս-արնեժոյան մասը՝ Փոքր կամ նոր

մանը,չնայած մակերեսով առաջինից մուտ

բայց

շատ

մետրի:

Սե-

նրեթ անդաժ սոքր էր, ավելի խորն էր: Սրա ամենախորտեղը Հուսնում էր 898

Սնանա լճի

ընդճանուրջիապաշարը

Խորանարդմեր, էր Փոքր Սնանում։

կազմում էր 58,5 միլիարդ որից 19,5 միլիարդ խորանարդմճտրը զանվում

լճի ծագման մասին Սնանա տարբեր դիտնականները քի են։ Սակայնեթե Ճանրագումարի բերենք այդ

կստացվի Հճետեյալ պատկերը: մեր նախապատմական շրջանում

Սի անգամ ժաժկվելէ ծովով, ժել: Երբեմն այդ ծովի

Ֆկ.

Սարզայանի)

Հետո

կարծի-

կարծիքները,

երկրի տերիտորիանմի քացամաքով,ապա նորից ժաժկը-

խորությունը 5 կմ էլ

է անցել:

Տ.

նորազուղի Թուժբով ամբարտակվածՄեծ Սնանը (բոտ

Ա.

Գ.

Սարգայանի)

մեկ միլիոն տարի առաջ ծովը վերջնականապեսնաճանջել է, նրանից մնացել է միայն մի փոքր չրամբար՝ ներկայիս Մեծ Սեվանի գոգավորության մեջ: Քանի որ այդ Հին Սեանն իր դիրքով բարձր էր, թան Արփա գետի Հովիտը, իսկ Հարավից նրան Սնանից գոտնորող Վարդենիսիլեռնաշղթան դեռ շատ ցածր էր, դեպի Հարավ են Հոսել Արգիճինէ Վարդենիսը, իսկ դեպի սրնժուսոք՝ Հին Հրազդանը ն Համարյա դատարկել են Ռրոշ ժամանակ Հետո բարձրացել է Վարդենիսիլեռնաշղթան, ն այր անդամ Արգիճիին ՎարդենիսիՀուներով տեղումնային ջրերը Հոռել ձն դեպի ՄԵՑ Սլան, իակ այնտեղից դուրս են Հրազթափվել դանի ճունով: Ալդ ժամանակ Սնանն այսպիսի տեսք ուներ: նել է երկար ժամանակ, մինչն որ բարձրացել է նոԱյդպես րադուզից դեպի երեք ժայո կոչվող Հրվանդանը ձգվող թումբը, որը ժամանակավորապեսփակել է Հին Հրազդանի ելքը Սնանից ն Մեծ Սնանում նոր լիճ զոյանալուն: Դո ըստ երնույթին շժանդակել մոտ

ն

ավելի

Սանը:

Մեզանից

երկար չի տնել, քանի որ «յդ լճի գոյանալու ճամար բավադան էին մի թանի տասնյակ տարի: թմբի առաջանալու ճետ միաժամանակ բեկվել Է նռորադուզի նահ Սնանի ճատակը: Մեծ Սնանիթասը թմբի Հեւ բարձրացել է վեր, իսկ Փոբր Սնանի ճատակըշուրջ 50 մետր նրանից ցած է

շատ

մնացել:

Դրանիցճետո

դրանից Հետո լճի մակարդակը ժինչիջեցմանչափերին 3--տ 4Ճարյուրտարի: Հասցնելու Համար պաշանջվել է առնվազն արդեն բավականբաէ Այսօր ունեցել: երբ այղ բոլորը տեղի նակությամբ տվյալներ ունենք այդ մասինորոչակի նզրակացություն անելու ճամար: Զնայած այդ տվյալներըտարբեր աղբլուրեն ներից են, բայց ն այնպես դրանքբավականինՃաջող լրացնում

բի,

'

ապա

յ

դեպքերը միմյանց ճաջորդել բավականին արագությամբ (նրկրարբանական ժամանակագրությանտենսակնտից իճարդք )։ երբ ջուրը լցրել է Մեծ Մնանի քասր հ սկսել է արկուսձճոսեհլ նորադուղի թմբի վրայով, այնտեղ առաջացել է մի մեծ ֆրվեժ, որը ճետզճիտնքանդելով այդ թումբը՝ նորից իջեցրել է Մեծ Սնանիմակարդակը։ Ֆրվեժից ցած թափվող չրերը ճոսել են ե Հին ՀրազդանըչՀունով, որն իր մեջ ընդունելով Գավառագետը է Հնամյա ԶկնագետըՃոսել դեպի Արզնի ոչ թն ներկալիս «ունով, այլ այժմյան 9կալովկայի մոտով: Դրանիցբիչ ուչ բարձրացել Լ էչաշենիցդեպի Հյուսիս ձգվող թումբը, որը փակելով Հին Հրազդանի ելբր, սկիզբ է տվել Փոքր Սնանին։ Այդպեսստեղծվել է երկու Սնանների սիստեմը, որոնք միմյանց ճետ կապված են եղել Մեծ Սնանիջրվեժով։ երբ Փոքր Սնանում չբի մակաթդակը բարձրանալով ճասել է քմրի մակերհույթին, Հրազդանընորից ճոսք է ստացել նոր Ճունով: են

մեծ

,

միժյանց:

ԱՐԵԳՈՒՆՏԱՑ

ԼԵՌՆԱՇզու

Բայց դա նս երկար չի տնել: Փոքը Սնանիառաջանալուց շատ չանցած, մի դժբախտ օրչ բացվել է Մեծ (ճասարի Հրաբխային

երախը կ այնտեղից ժայթքող լավան, գետի պես ճոսելով գեպի Հյուսիս, փակել է ճորդաբուխ Հրազդանիելքը, Պետքէ ենթադրել, որ աղետըսոսկալի է եղել, քանի որ առաջին իսկ տարվա բնքացՔում ՓոքրՍեսնի մակարդակը բարձրացել է 20 մ ավելի ն «շկավական տարածություններ է ծածկել: հսկ Հետագա 5--6 տարվա ընթացքում Փոբր Սնախիխորությունը Հասել է 55 մ նեն Մեծ Փոջը Սնաններըմիացել են։ Միայն Մեծ Սեանին միանալուց Ճետո է դանդաղոս) լճի մակարդակի բարձրունալու այգ մեծ թափք: Դա բացատրվում է նրանով, որ մեկ կողմից լճի ժակերնույթիմեէ նայ ԼՃից գոլորշիացող չրի դուգընքաց մեծանում ծանաչուն քանակը, իսկ Ժլուս կողմից սրքան մեծ է մակերեսը, այնքան դանդաղէ աճում խորությունը: Այսսլես, օրինակ, եթե Փոքրըն Մեժ Սնանների միանալու ճամար Հարկավոր է հեղելմի տասնլակ տաու

Են.

ճ.

Սնանա

լավաներովամբարտակվելուց Հետո չիճը՝ 1ճառսարի (Բաո Ս. 3. Սարգոյանի7

են, նորՀունի փորՀրազդանի Հաշվում Շրկրաբանեերը ճեռու չէ որ

եթմ դա չատ ծոսող լավան վերճասաըիըց հրականությունից, տարի առաջ Հունի շուրջ ջին անգամ փակել է Հրազդանի տարիների մակարդակին (2500-500 լիճը ժինչե նախաիխջեցման որ Մեծ Սնանի չիվեժը չի Հանգամանքը, Համար):Այն Հասցնելու կարողացել նորադուզ-Շորժաթումբը մինչն վերջը վորել (մոտ 46 մ փորվել այն հղզրակացուէ միայն 40-ը), ստիպում է գալ ունեցել: Գուցե չի դոյություն ժամանակ թյան, որ ջրվեժը երկար Սա է, Սնանը 3--Ց որ Փոքրը նշանակու տարի, ոչ ավելի: ճաղզար 6--8 Ճազար վերջին անգամ սկիգբ է առել ամենաշուտը սրանից 3--Չ է ցածր ուրի ունեցել շատ ճազար շուրջ էլ տարի առաջ, այն վակերես, փոքր այսինքն յւ Համապատասխանորեն մակարդակ ված Է սրանից շուր.

Չ500

տարի առաջ:

կնշանակի՝Մեծ

5--78Տ

ավելիՔիչ տարածություն

է

Սա լճերի

ղարդացման ենդճանուր սխեման |: Սակայն յուրաքանչյուր լիճ անցնում է զարգացման իր ուրույն ուսնապարճրյ որի օրինաչափությունները Հաստատվումեն տվյալ լճի առանձնաճատվկություններիճիման վրա: Սնանա լիճն էլ իր ծագման օրվանիցանվուխո չի մնացել: նրա կյանքն էլ կարգավորվում է ուրաճատուկ օրինաչափություննճրով, որոնք ստեղծել են Սնանիուրույն), Համարյա բացառիկ միջավայրը, որը շատ շատ բաներով տարբերվումէ մյուս լճերի միջավայրից: Բավականէ ասել, որ այդ պայմաններիվուրայատկության չնորճիվ Սնանում ձկներն էլ այնքան առվրող բոլոր ձն փոխվել: որ ղդալիորեն տարբերվում են այլ ապրող իրենց ցեղակիցներից։Սնանիիշխանը միակն է ամբողչ աշխարճում: Այնտարբերվում է ո՞չ միայներկրագնդի ուրիշ լոճն-

գրավել:Դրանիցւսոաջ Փոքր Սնանի Հրազդան ն

Հատակը իրենից ներկայացրել է Գավառագետ,

Ձոկ-

նագետ գետերի ճովիտը։ Այնտեղ լիճ չի եղել (խոսքը վերին չորրորդական շրջանի մասին է) ն ոչինչ չի խանդարել ցամաքային

կենդանիներին,ինչպես

նան

տատելու:

մարդուն, այնտեղ բնակություն

ճաս-չ լ

Այս ճաշիվներն, անշուշտ, շատ մոտավոր են: Սակայն նրանց. մոտավոր ճշտությունը ճաստատվում են ճննաբանների տվյալներով: կճաշենգյուղի մոտ, լճի ջրերից աղատված տարածություննեբի վրա կատարած ՀՃնեաբանական պեղումները ճայտնաբերել են, է հղելչ

քաղաքում 5 Հազար տարի առաջ մարդիկ են ապրել: Պեղումների ժամանակ գտնված նյութերից «ամենանորը» շուրջ 9 Ճճաղզար տարեկան է: Շատ ճավանական է, որ այդ իրերը այնտեղի բնակության վերջին վկաներն են, քանի 3 ձաղար որ, ինչես շուրջ տեսանք, տարիառաջ տեղիէ ունեցել մեծ ն է աղետը, որը փոխել լճի նրա շրջակայջի կերպարը: այն է լճի կլյանբլո Հետաքրքիր ճայացքից կարող է թվալ, որ «լճի կյանք» արտաճայԱռաջին տությունն անիմաստ է: Սակայն դա ճապճեպ եզրակացություն ծեվում են, մլինի։ Այո, լճերը ծագում են, պատկերավոր ասած ապրում իրենց մանկությունը ն երիտասարդությունը, ՝Հասունաոր

այնտեղ

քաղաք

նում, ծերանում

նրանք,ովքեր

Հղկում:

դե-|

Հայե-

ջրամբարնե

այդ

եղել են կալինինի ն Ստեփանավանի կլինեն զարգացման տար-, շրջաններում, տեսած բեր փուլերում գտնվող լճերի ճամարյա բոլոր տեսակները: 1ճի գոյացման առաջին իսկ օրվանից սկսվում է նրա լուրա-: ծատուկ կլանքի: նրա ափերը լվացող ալիքները մանրում, ու կոկում են առափնյա գուտու ժայոնհրնու նրանց բեկորները, զի խորքերնեն տեղափոխում տիղմի, «եւողճետե ձեավորում լճի ափերը: րի շերտում | ճատակինսկսում են աճել ն բազմանալ ' կանգնած ջրերին ճարմարված բույսերն ու կենդանիները: Լիճը անող վտակներիբերած տիղմը, ջրում ապրող կենդանիների ու բույսերի փնացորդներըցած են իջնում ն դարերի ընքացքում կուծանտակվելով Հաստ շերտով ծածկում ճատակըո կիճրՀճետղզչետե ծաղանում է, իսկ նրա ափերին աճող բուսականությունն աստիճանաբարդրավում է ծանծաղացող մասերը, կրճատումչրի ն 1ին։ Փոքրանալով լիճը վերջ ի վերջո դառնում ժանծաղանալով՝ է ճաճիճ, որն իր Հերթին զարդանալով, վերածվում է մարդագնոնի կամ անտառի: ն մեռնում:

ու

րում

ապրող

ֆորելներից,այլե Հայաստանի ճամարյա

բոլոր

տերում լատաճողկարմրախայախց: նույնը կարելիէ ասել Սնանիկողակի, բեղլուի ն նույնիսկ սրանից ընդամենը 35

առաջ ճն

գե-

նան

տարի

Անան

փոխադրվածսիգիմասին: մեջ Հայաստանի ժիտական դրականության ձկներըՀայոնի

«Սնանի իշխան», «Սնանի կողակ»,«Սնանի բեղլու»

հ

«Սնանի

սիգ» անուններով: «Մնանի» Ընդգծելով որոշիչը, գիանականները նշել են ոչ այնքան նրանց ապրելավայրը, որքան այն, որ նրանք

տարբերվում են մյուս լճերում դեւտերում ապլիողնույնանուն կամ իրենց ցեղակիջներից ն ձոներից Հատուկ են միայն Սեանա ու

լճին:

՝

Միայն Սնանիձկները չեն, որ տարբերվում ին մյուս ջչրամրարների ձկներից: 1ճի մյուս կենդանիների ճաղդալի մասն

է,

Սնանում ժիայնՍնանին: չւպրում են ուտ 150 տարբեր անողնաշարավոր կենդանիներ, որոնցից մի քանիսը ուրիշ ոչ մի չեն Հանդիպում: ջրամբարում էին տարածված բույսերը ն Ինչոյնս կենդանիները լճում: 3--4 մ

ուկ

ր

է

Ֆրիեզրերից

յազմված էր

մինչե

դեպի խորքն ինկած

Ֆատակը

խոշոր ավազից, ժայոնրի բեկորնեդետաքարհրից, թվում է, ճռալարկված» էր: Հարատն Բից,ճաճախ, ալեբուխումն Թույլ չէր այստեղ բույսերին

ակին:

Դրա

տալիս

արմատակալել, ամրանալՀա-

չնայած կենդանական ճետնանջքով, աշխարըբաղ-

շազան էր, տեսակների թվով շատ, որովճետն նման ուժեղ

միջավայրի

բայց

Թույլ

էր

զարգանում,

Հոսանքներինկարողէին դիմիայն լավ լողացողները: մանալ Բայց սրանցՀամար 22 հերն 6չ

էր պակասում ն թե՛ ապաստարանը:եղածներն էլ պատոաղարվում էին քարերի արանքներում, կամ Հատակին բուսած չրիմուռների Այստեղ Հանդիպում էին տղրուկներ, դգետաթիթեոբուսուոներում: ների ն տենդիպեդիդների(4ղմեղի) թրթուրներ, դամարուսներչ որն մի դեր,ջրատղեր

շարք

Քանիոր ուրիշկենդանիներ:

այս

՛

դուտոււմի

։

լ 2

Համարյա անընեդճատ շարժման մեջ է գտնվում, նրանում ապրող կենդանիների մեծաղույն մասը Ճոսանքասերերնեն, որոնք ապրում են առավելապես գետերում ն դետակներում: Դրան ճակառակ այս գոտում չատ բիչ են ճանդիղում լճերին, կանգնած

ջուրը

ջրերին սովոր կենդանիներ: Այս գոտին որոշիչ նշանակություն ուներ Սնանի ձկնատնտե- : ռության ճամար, քանի որ այստեղ էր տեղավորված լճում ձվադրող ձկներիձվադրավայրերի 95 տոկոսը: եվ դա ճասկանալի է: Ճարդացող ձկնկիթը խիատ պաճանջկոտ է թիվածնի նկատմամբ: Այո նրան առատորեն թթվածին էր դուռու ջուրր անընդճատ շարժվող մատակարարում: հակ ձկնկիթից ստացված ձկնիկները ձվադրավայրում գտնված 2--8 ամիս տնող ամբողջ ժամանակաշրջանում կերակրվում էին այդ գոտում ապրող ժիօրյակների, դետաթիքնոների, մղմեղի թրթուրներով ն այլ կենդանիներուխ: Հինգիդ ժինչն ութ մետր խորության տակ ապրող կենդանիների տեսակների թիվն էլ է պակասում, քանակն էլ, որովճետե անցման այս գոտում ճոսանքներն այնքան թույլ են, որ այլեա չեն բավարարում Հոսանքասեր կենդանիներինե դեռես այնքան ուժեղ են, որ խանգարումեն Հոսանք չսիրողներին: Մնում են միայն այնւպիսիները,որոնք ճոսանքի նկատմամբ այնքան էլ պաճանչջկութ չեն: ժ խորության տակ գտնվող ճատակին Ութից մինչն 12--20 տարածված էր լճի կանաչ կամ ալսպես կոչված խառայի ն մաՄա իրենից ներկայացնումէ մի իսկական ստորջրյա ուռի դոտին: դմրութտ մարգագետին: Ռվքեր առիթ են ունեցել արնոտ օրերին սուզվել չրի տակ ժինչ այդ խորությունները, երբեք չեն մոռանա այդ վառ, կանաչ դաշտերի թողած անջնջելի տպավորությունը: Ճիշտ է, այդ գոտին երբեմն ընղճատվում էր Հատակի կանաչազուրկ տարածություններով, բայց, ընդճանուրՐ առմամբ, Սնանի ձկներին կերով ապաճովելու տեսակետից ամենաարժեքավորն էր ու ամենաարդյունավետը.այնտեղ էին ապրում իշխանի մեծագույն մասի ճիմնական կերերը դամարուսննրը ե, նրանցից բացի, ուրիշ 61 տեսակի այլ կննդանիներ: սա

ՀԱՆ ՞՛ Ե `Նը ԱՅ

է

..: ֆ ՄՄ -

որ"

`

Հ

Հ

Ք.

"ջոծ `

Եկ.

7.

ի

Գամարուս։ նկ.

|

Դ: Տ.

Մ.

Մեշկովայի Բ

,

Գամարուսից բացիչ այստեղ ապրում են նույնպես ձկների նշանակությունունեցող բազմաթիվ մղմեղի դերի Համար մեծ (ահնդիպիդիդների) թրթուրները:

:

նկ.

8.

Մղմեղի թրթուրը: նկ.

5.

Մ.

Մեշկովայի

խորությունից ներքն ջրի մեջ թափանցողլույսի բքանակն այնքան նվազում էր, որ այլնա չէր կարող ապաճովել այդ բույսերի նորմալ կյանքը: Ճիշտ է, 18 մ ավելի խորությունների ն տակ էլ բույսեր կային, բայը դրանք անճամժեժատ բիչ էին սպատտակ: դամականում էին այլ տեսակների: Այդ խորությունների բուսների թիվը գնալով պակասում էր. ինչքան մեծ էր խորությու-

19--20մ

նը, այնքան ջիչ էր նրանց քանակը: վերցՀատակինապրող կենդանիներինն բույսերին, միասին բաղկացած է կենդանական հսկ րած, անվանում են բենթոս: հ բուսական )։ (ֆլիոոբենթոս բենթուսից բենթոսից (զոռբենթոս) են ոչ միայն ապրում լճում կենդանիներն բույսերն Սակայն Շատ մեժ է նան ջրի շերտում ապրող կենդանիների ն Ճատակին: կայանի ճնագույն բուլսերի քանակը: Սնանիջրակենսաբանական սս

ու

դիտականաշխատակցուշի,

կենսաբանական գիտությունների դոկ. Մեշկովայի շաշվումներով Սնանիչրի շերտում տարեկան զարգանում են 164 Ճաղզար տոնն ույմանը,անողնաշարավոր, գլթավորապես խեցգետնանմաններին պատկանող կենդանիներ: իսկ չրի տոր

ցում

Տ.

է

Մ.

րՄ

չ

:

նիան:

այնտեղ ապրող կենդանիների ընդճանուր

կշիոր:

Հ

տ

Նկ. Ն. Է. Ագովիչի Սոնի Գեղեցիկաստղիկը: Նկ. Սոեֆանո դիսկուս։ Նկ. Ն Ա. (եգովիչի Նկ. 14. Կլորաբջիջչրիմուռ։ Նկ. Տ. Մ. Մեշկովայի

6.2

եկ. 9. Գնդավոր Նե. ժոլուսկ։

Տ.

Մ.

Մեշկովայի

Քրի չերտում ապրո ղ մանը Ն, բույսերըկոչվում կենդանիները են պլանկտոն,որն իր Հերթին բաղկացած է կենդանական պլանկտոնից(զոոպլ ն ոն

անկտոն)բուսական պլանկտոնից (ֆիտուլանկ-

)։

1 ԿԱ»

ե Սնանի կենդանական պլանկտոնը կազմված է մեծ Ս հսակ քանակությ կենդանիներիցր անց մեչ իրենց ե ցիկլուղները Սնանիդափ ընկնում դիապտոմուսներըի, աչ

14.

13.

։

.

Ն.

Բուսականպլանկոոնն ընդգրկում է 29 անուն մուռներ: նրանցիըիր գեղեցկությամբ աժենից առաջ

ԿԱՑ

եղե

Ք ընթանում կյանքը մինչ աստղիկը:

իջեցումը: Դրան նպաստելէին Սնանա |ճի չրի վեկշիոր, բարձր վճիտությունը, թթվածնային

ժիժը:

ՐԱՅԻՆ

նրա

արք աչքի է ոո ը

Հազար

Բորը աի -չերմայ

ու

ՀԱՇՎԵԿՇԻՌԸ

մնանն հր ավազանըքափվող տեղումներից ն

2" Հո

էր միլիոն խռիանարդ ջուր: . Դրանիցմոտ 60 ժիլիոն խմ ջամվոմ էր նե մասով սկզբնավորում լճից ներքն գտնվող աղբյուր նակ, ՀրազդանիշրջանիՋրառատդյուղն իր անվամբ ճի նում Սնանին է պարտական. նրա աղբյուրների մեծ ժասը աո վո չ Սնանի տանում միլիոն խորանարդ մետր ջրերով), դանը, իսկ մնացած մեկ միլիարդ 212 միլիոնը գոլորջիա ւ Սնանիյրերի այդ Հաշվեկչիոր Հաճախխախտվել միժյանց Տաջորդող խոնավ ն ցուրտ տարիներ, երբ են եղել, գոլորշիացումը՝թիչ: ԱյդպիսիԿԱ շատ կարգակընկատելիորեն բարձրացել է, Հրազդանըդարձել են երաշտի հարուն:Դրան Հաջորդել տարիներ,երբ պակաս ի

նճրից տարեկան

ստանում

1.422

ռ Պառամի ր ՀրոՐի,

մ Ն է "ւլ

են,

70.

ն նկ. Դափնիա

11.

նկ. 5. Մ. Մծշկովայի Դիապտոմուսներ,

թարր

Լէ

-

իա

՞Դ

չբերիմուտքը,ուժեղացել է գոլորշիացումը, նե լռի

մակարդակն այնքան է իջել, որ անգամ Հրազդանը ցամաքել է, երա վրա իսկ կառուցվածջրաղացները դադարել են աշխատելուց: Սնանի մակարդակինման երկարաող մի քանի Մետրիեն տատանումները

ասել:

Դրանից զառո, (ճի մակարդակը տատանվել է նան տարվա տարբերեղանակներին: Ֆարնանը ջրերը են, իսկ աշբարձրացել նանե ու ձժռանը՝ իջել։ Այսպիսի տատանումները կրել են սեղոնա-

յին

են բնույն պայմանավորված եղել

գումների

ու

Սնանա

տարվա

ընթացթումտե-

գոլորշիացման անճամաչափխությունով:

լիճըթափվող գետերն ճեղեղներն իրենց Հեւ որոշ աղեր են Դարերշարունակ գետերիբնրած բերում: չուրը զոլորշիացել է, իսկ նրանց բերաժ աղերը, կուռակվելով՝ ավելացրելեն լճի չրերի աղայնությունը: Հպրտքէ որ լճում ապրող կենդանիներն բույսերը իրենց կարիքներիՀամար ամեն օր ջրից մեժ ջանակուաղեր էն բազմաթիվ Խեմոլլուսկների գոյանում են (ճի ջրերում լուծված կրային աղերի Հաշվին, խեցգետնանմանների խիտինն ամրացվում է այդ աղերով, լճում կրապատում են Հատակի

քանակությամբ

ու

Բայց մոռանալ, քյամբ Վնրցնում: Այսպես.

ու

ցիները

բակտերիաներըաղերով ոո այռերն աղզառաժները, իսկ այդ

ու

լճի

բույսերիկմախքային մասերը

աղնրից։ նննդաե - «մո աա ք Խիլիդոնի իների մասամբ ընկաերԱու որովչետն րանց լճի մեռնելուց ոք արու ո է» առաջացնում: ան ատվածք մեքե Բ

ում:

ազերը

մեծ

դուրս

յու

հնում

են

Հեղ

են

ԴրաՀետ

աղեր է ակությամբ Հրազդան եվ ջ, ԳԱՄ այդ բոլորին, այժմ Քո

անգամ տոմԷ արիաղի ։

ջրերը:

ՖՐի Ֆու Բոշքարի շանակությում,ունի չրի

դուրս

չուրը Սնանի

պարունակում, բան

նրա

տանում

շուրջ

վտակների

ՎԴիՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

արդյունավետության տեսակետիցկարնոր

նշան

վճիտությունը, ջանի

մանավորված լույսի թափանցումը դեպի Ռուս մեծ գիտնականկ. մ.

որ

շատ

Է նրանով դայ-

խորքերը:

ասում Տիժիրյազեն

արնի դավակներենք», ի նկատի ունենալով այն ,՞ «ի ձրի ն անսպառ էներգիայի չ

անօրգանական բնությունից կերտում են օրգանական նյութեր, ռրոնց Հաշվին ապրում է ողջ կենդանականաշխարը: Առանցլույէ ինչպես ցամաքում, այնպես էլ չըում։ սի կյանքն անչճնարին Քայց ջրում լուլոր տարածումը շատ ավելի մեծ խոչընդոտների է Հանդիպում, քան ցամաքում: եթե ցամաքում արնի լույսը միլիոն կիլոմետը անցնելով, թափանցում է երկրագունդը շրջասլատող ճարյուրավոր կիլոմետր բարձրությամբ օդի չերտը ն մեզ 4 ճասնում ճամեմատաբար փոքրը կորուստներով, ապա անգամ ամննավճիտ ջրերում այն Հազիվ մի քանի Հարյուր մետր է անցնում։ Սակայն այդ ամենավճիտ ջուրը զոյլություն ունի միայն լաբորատորիաներում: Ֆրամբարներումջրի վճիտությունը նվաղեցեն նում ն տարածվելու խանգարում լույսի չրի շերսոում նրանում բույսերը, ապրող բազմաթիվ մանրադիտակային կենդանիներն ղանաղան օրգանական ն անօրգանականնյութերր: Որքան շատ ձն նրանք, այնքան բիչ է ջրի խորքերըթասիանցողլույսի քանակր: Գիտնականներնապացուցել են, որ խոր ծովերում ն օվկիանոսէ ճաներում խորությունը Ճասնում լուլսի մոարածմանամենամեծ իսկ էլ վելի զիվ 100---200 մետրի Դրանից ներքնե աղջամուղջի, Հավիտենականխավարի թագավորությունն է, ն այդ խավարում ապրող կենդանիների սնունդը այլքայթում է ջրի վերին, վուսավորված շերտը: Սնանա միշտ էլ աչքի է բարձր լճի վճիտությունը ջրի րնկել վրա զբոսդուլալությամբ։ խաղաղեղանակին մակույկով նոլներից շատերը նկատած կլինեն, որ մինչ 6--7 մ խորության տակ Հատային պարզ երնում են փոքրիկ քարերը, անդամ ավազի իսկ ջրի վճիտությունը չափող Հատուկ շատիկները: այսպես կոչված Սեկկիիսկավառակը (30 սմ տրամագծովսպիտակ ներկով պատած կլոր քիթեղ) լճի ջրում երնում էր մինչ 22 մետր դա մեր ժլուս չջրամբարի՝Արփի խորության տակ: Համեմատեցեք (ճիչ չրի վճիտության 4ետ, որը միայն մբ քանի սանտիմետրի է ճասնում: Դա է պատճառր, որ Փոքր Սնանում խառայի ն մամուռի դոտու ներքին սաշմանները տեղ-տեղ ճասնում էին մինչ 22 Մետր խորության, մինչդեռ Արիի լճում կանաչ չի կարող բուսել անգամ մեկ մետր խորության տակ:

Ջկների կների

լույ-

ույ

նն

Գոր

ն կենդանինե ուրիշ ջրային կենդանիների շնչառութ նչառության նույնպես, ինչնս ցամաքում

է անձճրաժեշտ Թթվածինը

բույսերն

որ

ու

խորը՝

Սնանի

Հարմարա

ր

էր, «Սենթ

արի նի

բ

օգնությամբ միայն,

եէշ

Համար լ

ասլրող

չի կա նտեղ վածին չէ չկա, այնտե կենդանիների Համար: Եթե չրում թթվածին Այսրող ապրել ոչ մի կենդանի, բացի անաէրոբ բակտերիաներից: տեղ խոսքը վերաբերում է ո՛չ այն թթվածնին, որը չրի բաղադրիչ մասն է կազմում, այլ ջրում ազատ լուծված քթվածնին, որից միայն կարող են օգտվել չրային կենդանիները:Զանազանջրամբարներում, նույնիսկ միննույն չրամբարում, բայց տարբեր պայմանհսկ դա ներում, ջուրը տարբեր քանակի թթվածին է մեծ է ապրող կենդանական ջրամբարում չափով պայմանավորում կենդանիներնէլ աշխարՀի տեսակային կազմը, քանի որ Հերթին միատեսակ պաճանչկոտչեն թթվածնի նկատմամբ: Հատ ձկներ կան, որոնց Համար մքանդամայնբավական է, եթն նրանց լիտրը 5 3 ապրած ջրամբարի չրի յուրաքանչյուր -

պարունակում:

իրենց

(5-միլիգրամ

մոլ) թթվածին է պարունակում: Սնանա լճում ապրող ձկներից ոչ մեկն էլ այդպիսի ջրերում երկար ժամանակ ապրել չի կարող: իշխանինն սիգին Հարկավոր է աոնվաղն 5--6 մգ/լ թթվածին, կողակին ն բեղլուն ՝ դրանից միայն մի քիչ պակաս: ցրում լուծված թթվածնի քանակության նկատմամբ: լմիստ պաճանջկուտեն ոչ միայն Սնանի ձկները, այլն նրանց ձկնկիթը: ձկնկիթը քթվածնի պակա(ճային ձվադրավայրերում զարգացող սության դեպքում զարդանում է աննորմալ ն նույնիսկ խեղդվում է։ եքե դա մասսայական բնույթ է կրում, շատ վատ Լ անդրադառնում ձկների բնական բազմացման, նրանց վերարտադրության վրս: Սնանա լճում դա ձՃաղզվադեպ երնույթ եղել, որովճետն չրերը Ճարուստ են եղել թթվածնով, որով առատորեր ապաչովել են ոչ միայն լճում ապրող ձկներին, այլն նրանց ձվադրավայրերում զարգացող ձկնկիթին։ Որտեղիցէ Սնանն ստանում ալդ թթվածինը, Ջրամբարիջրերում աղատ լուծված թթվածնի Հիմնական աղբյուրն օդն է, որը շփվելով չրք վերին լուծվում է նրա մեջ ն այն Հագեցնում թթվածնով:հսկ այնտեղից թթվածինը ներքն է իջնում ջրի ուղղաձիգ «ոսանքների, ալեկոծման ն մասաժբ դիֆուղիայի օգնությամբ: Բացի դրանից, ցերեկները ջրին զգալի քանակությամբ թթվածին են տալիս լճի շերտերում ճատակին ապրող բույսերը: Անդամ այն ամիսներին, երբ լիճը սառցակալում է ե ջրերը զրկվում են մթնոլորտային թթվածնով ճաղենալու րավորությունից, ցերեկները ազատ լուծված թթվածնի բավական մեծ է լինում: Բայց դա պաշար միայն ցերեկները: Գիշերնե միայն դադարում են քթվածին արտադրելուցԵՄ

բոլորովին

պաշարն երի

լուծված քթվածին են մեծ քանակությամբաղատ ենք րավական հուր

խլո'"՝

թ

ոչ

Սս

ամառ թե ձմեռ, նույնիսկ նախքան լճի մակարդակիիջեցումը, լուծված թթվածին, նրանում ազատ

ժամանակ, սառցակալվածժ

մգ/լ) բավարարումէր լճում առատ էր լինում (շուրչ 9--10 ձկներին, մինչն ուսոցի ճալվելը:Դրա ռիմրող կենդանիներին էր, ջրի պաշարմեկը լճի մեծ խորությունն քական եվ ինչքան էլ որ նան Հճարոատությունը: թթվածնի ների։ Հետնաբար ընթացքում (հսկ թթվածինը է ծախսվում սառցակալման թթվածին ն բույսերի շնչառուէր ոչ միայն լճում ե դտնվող թյան ամար,այլն չրի շերտում լճի Ճճատակին այնունյութերի մնացորդների փտելու ընթացքում), օրգանական քիվածին էր վերջին դեո ամենայնիվ, մրում ձկների Համար: մեջ աղատ աս Հանգամանքես մեծ չափով հպաստումէր չրի Դա պաճպանմանը: եհրկարատե լուծված թթվածնի "պաշարների վճիտ է ջուրը, այնքան ն

ապ-

ու

պատճառներից

ծախսվում

կենդանիների

ղանազա

սառցակալման բավական

էր: Որքան Բի արդեն նշվաժ վճիտությունն որոնց քայքայնրա մեջ թիչ են զանազանօրգանականնյութերը, Ուրեմն Մնանիչրերը է սպառվում: ան չաժար ջրից թթվածին

մինչն իջեցումը չնչին քանակությամբօրգանականնյութերչէին վրա: պարունակումն շատ քիչ թթվածին էին ծախսումնրանց -

ւ

միշ»

շերտին,

ու

Հնա-

բույսերը

ՖԵՐՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

լճում չուրն ավելի տար է, քան դարՀայտնի է, որ ամռանը առաժ՝ լիճն էլ սառն նանը ն աշնանը, իսկ ձմռանը է: Այլ կերպ մեժ տարբերությունկա լճի ն. տարին 4 եղանակ ունի: Սակայն չեն միչնչ նախ՝ այդ հղանակները տարվա եղանակների այնՀամընկնում: Եվ որքան լիճր խորն է, չրի պաշարներըշատ, ամռան տաք Բանն այն է, որ բան մեծ է այդ տարբերությունը: են կուտակում: Աշնանը, րերին ջրերը բավականինչերմություն սառնամանիքներ նն էրբ ցամաքում արդենցուրտ է, նույնի է։ ակսվում, լճի աժառը դեռ շարունակվումՍակայն այդ կուուսկն է, մարտին ված ջերմությունը ձմռան ընթացքումծախսվում ն է ամձնացածը չնրմաստիճանը: հակ ապրիլին ջուրն ունենում գարուն է, լճում մայիսի սկզբին, երբ ցամաքում արդնն իսկական ձմեռը նոր է վերջանում: էլ տարվա Բայց դա դեո բոլորը չէ: Ֆրի տարբեր շերտերում ի

ցամաքի

,

միննույնեղանակը չի լինուի Հիշենք, որ 4 աստիճանի չերմության ջուրը ամենից խիտն է, ամենից ծանրը: Դրանից տաք կամ ռառը ջբի խտությունն ավելի պակաս է: նշված 4 աստիճանից որքան ավելի բարձր կամ ցածր է ջրի ջերմությունը, այնքան ավելի նայ»

երբ օդի ջերմաստիճանն ավելի ցած է, քան Սեպտեմբերին, լճի ջրի վերին շերտերինըչ օդի ետ շփվող ջուրը աստիճանաբար սառչում, տանում, իջնում է ներք, վեր է մղում ալնտեղի ավելի տաբ ջուրր: Սա նս իր ճերթին սառելով իջնում է ներջն, վեր մղում տաք ջրի նոր ղանգվածներըն այսպես անընդչատ: Այդ պրոցեսը շարունակվում է այնքան, մինչն բոլոր շերտերի ջրերը, քունենան միննույն՝4 աստիճանի էլ ուոացչերմությունիո Այսպես վում է աշնանային չհրմաճավառարումը, որը Սնանուժ տեղի էր ու

ունենում

Հունվարին:

Հեւոոէլ 16ի ջրի վերին շերոր շարուՋերմաճավասարումից նակում է կորցնել իր չերմությունը, որն իջնում է 4 աստիճանից ցած, բայց այն, ավելի թեթն լինելով, այլնս ներքն չի իջնում: է ջրի լճում ստացվում Այոսիսով, շերտ՝ վերին,սառըշերերկու «ռրչ որի ջերմաստիճանըկարող է Հասնել 0-ի, նույնիսկ սաոցակալել, ն մուտ 4 ջերմաստիճանի՝ ներքին շերտը: եթե քամիները նուլնիսկ խիսո սառնամանիքչիանդարհին, ներին, վերին շերտը տանիքի նման կպաշտսաներ ցրտից ներքեիխ տաք ջրերին ն, վերջ ի վերջո, սառելով, իսկական տանիք կղառճաճախ ուժեղ քամիները խանգարում են սաոցաԽար:Սակայն են մի շարք Պոդալմանը:Ալեկոժելով լիճը»նրանք առաջացնում անքենք, որոնք տաք ն սառը չրերը խառնելով ավելի նն իջեցնում ջրի ջերմաստիճանը: Այսպիսով արդեն մարտին լիճը ներքնից վեէ 1--2, բն ունենում երբեմն էլ՝ ավելի ցածը ջերմաստիճան: Գարնանըսկսվում է Հակառակ պրոցեսը: րի վերին ստոր շերոր տաքանալով՝ ծանրանում իջնումէ ներքն, այնտեղիցվեր մղում սառը, թեթն ջուրը, մինչն որ ճատակամերձ շերտերում ջերէ 4 մությունը ճասնուէ Այդ ժամանակ վերին աստիճանի: շերչոեէ 17--18 րում չերմաստիճանըճասնում Նորից ստաց աստիճանի վում էր ջրի երկու շերտ. ընդ սմին այժմ վերին շերտում տաթ ջուրն է, իսկ ներքնում՝ սառը: Ռւրիշ խոսքով, երբ լճի օրի վերին շերտերում ամառ է, Ճատակին թադավորում է ձմեռը, իսկ միջին շերտերում նոր սկսվում է գարունը, որն առանց ընդմիջման ոշ-

Ուշագրավէ,

ի

նում

է

որ

այդ

թե

ժամանակ վերհից ներքն չրի

չերմու-

Այսպես: ւս |լ թոիչքաձեն: աստիճանաբար»

ակ: ուսոոսին,երբ 1Ճճիջրի վերինշերտի ջերմաստիճ տակ այն Հավասար էր 16-ի, Աու չն18-ի, 40 խորության մինչե տալ՝ 6-ի, իսկ 50-ից սկսած իզ տակ՝ --10-ի, ինչւլեստնսնում ենք, առաջին "2.3 աստիճանի: աստիճան: իջնումէ միոյն ջրի ջերմաստիճանն ոը շերտում

Ար

նն

ոչ

մ

Հա-

մ

մ

տակ

կ

մեւո-

Չ

Էկե ի

ձիգ

մեւորինը՝

աստիճան:

տատանումները ջերմության տարհկան ոռյոբ որդ

այդ

ն ուղղա-

ն բույսերի ճամար լճում ապրող կենդանիների շերտավորումը ունեն, այնէլ մեծ նշանակուունե՞ն:

որեէ

նշանակությունԱյո՛,

թյուն։

Հիշենք, նկատմամբ ունեն ջերմության վերաբերմունք որոնբ տարբեր անր, են միայն ամուս ն բաղմանում բեղլուն կողակը Սնանի ձկներից իսկ իշխանն սիդր բաղմանր՝ Համեմատաբար տաք ջրերում, են ղդումն կարող են բաղնալուճամար ավելիսառը ջրի կարիք մանալմիայն ուշ աշնանն են կենդանիներ լճում ապրում բաղմաղան ու

որ

բույ-

ու

ու

մի ձմոտնը:Սնանի ջրիմուռներից արդյունք են տալիս են. դրանք լավ

մեծ ջերմասեր են, բազմանում քանիսը ու

ցրտասեր ընդճակառակը, տաք ջրում:Մյուսները, Եթե չլինճիր ն են միայն ուջ աշնանը վաղ գարնանը: բաղմանում միապաղաղ ջուրը

փոփոխությունները» սեզոնային ջերմության ապրել լճում կկարողանային կլիներ տարվա բոլոր եղանակներին, կամ ժիայն ջերմասերները: կա միայնցրւտասերները են տաքա շերտերըչատ երկրորպ՝ամռանը, երբ ֆրի վերին ունեն խուսափել Հնարավորություն կենդանիները ցրտասեր նում,

իջնելջրի ներքին, ջերմությունից» անբարենպաստ Համար իրենց առավնյա դոտում կերաիշխանը ավելի սառը շերտը: Օրինակ, 16 ասդեռ ջրի ջերմությունը կըրվում է այնքանժամանակ, քանի նա Հեռանում է այգ

ու

նան

Դրանից վեր չի բարձրացել: տիճանից

ճետո

սաոն

է: Եվ

որտեզ ջուրնավելի գոտուց:իջնումէ ավելիխորքերը» լճի առափնյա որսատեղ չէ, որ այդ շրջանում պատաճական լճի կենդանիներն

ընթացքում դադարումէ իշխանի որսը: Դարերի Հաաեն նրա ջերմայինռեժիմին: բույսերը ալռոռլես Հարմարվել ոնժիմի մեջ առաջացած փոփոխություն ու

կանալի է, խատ ի վրաւ

որ

այդ

կենսաբանու լճի կենդանիների անդրադառնում

է վերածվում:

ճի

են

իջեցմանուռաջինիսկ մակարդակի

տարիներիցնը անում

աուսջանալ մի շարք փոփոխություններ, որոնք գնալով Այժմ լճի կյանքը զգալիորենտարբերվում է նախխորացել նինից: Չէ՞ որ 24 միլիարդ խորանարդ մետրով պակասելէ նրա քառակուսի կիլոմետրով փոբրացել չրերի դարավոր պաշարը, է նրա Ճայելին, Համարյա երկու անդամ նվազել է ջրի վճիտությունը, բավականին փոխվել են Հատակի գրունտների դասավորումն ու լոի ջերմային ռեժիմը ն այլն: ու կանգ ալդ վրա, քանի որ լության առայժմ լճի իջեցումը շարունակում է, Լ ոհժիմը դեռ Հաստատուն մում չէ: Միայն լճի մակերիույթի րո ացու առաջացած Նոր զի մաք ան ակսել

են

են:

ոեր, են անաց

նրանց փոփոխությունների

ար

պրո ունորի

կանչճելի կզարգանա, կստանա օրինաչափ բնույթ, իսկ մյուսը տանա: Ռատիայդ փոփոխությունների մասին արժե խոտել՝ եկաունենալով միայն լճի մակերնույքի կայունացման Հեռանկար-

"ի ո

ԱԱ ոո

գազային

ջերմային,

ագո

րր

րբ

ն

չրային

սպասվում լճի չաշվելույսային ռեժիմի մեջ՝ նրա մակար-

Հարս

ա

ԲԱԴՆաՐ նախՆո ամ ւթյամբ կփոքրանա190 քառակուսի կիլոմետրով, տոկոսով: Դրա «ճետիանքովն մի շարք նան Սնան թափվող չրի

Համեմատո դինի

այսինքն աո

այլ

հյագասի մամու ն որո այժմյան թյամբ, իա Հաշվի որան փոքրաՄակերնույթը լավի: հոմ «անան Ս ար նալու ով տ բճատվ չրիգոլորշիացումն ներծծումը: ա

Համեմատու-

Նա

ջրա

ք

խկի 01

ու

իլիոն խորանարդ մետրի դիմաց Անանիազատ ճոսքը մոտ 170 միլիոն խորանարդ մետը։ ի բավարարի Արան--Հրագդան ը դի 5լ / րի արդյունավետ աշխատանքը ե Արաիատյան դաշտավայրի անջրդի ճողերի ոռոգումը, սակայն այդ էլ ճատուկ միջոցառումներ են մշակված: Արդեն ն եղեդիս ղետերի վերին Հոսանքները դեպի Սեդարձնելու աշխատանքները, որոնց ավարատումից«ետո Սեվանը տարեկան շուրջ 300 միլիոն խորանարդ ժետր լրացուցիչ

Սրազոի

Աաաաին լոակարի րախյամի " ԼորԱՐԺ»

միլիոն

Խի

ո

աի

մավով

ԱԻ

դիմացլճում

խորանարդ Նախկին միլիարդ աջարնե նախկին ջութ տր

ո ո առո:

մետրի

58,5

լիարդ որանարդ ո ման)

աար ոս

Հաա

եվի ով լիորեն ր

«Բ

ռեժիմը: Հնարավոր Հաշվեկշիոը» ուվ:ո ջերմային ուի շեորճիվ առատության Մինչիջեցմանսկիզբը ջրի ն

է կ՝

դազային

ամա

պաշարը կարոջերմության մեծ

անում

կուտակված ՀամատարածսառցաԱճը պաճպանել աի անգամ ջատ 18-40 մոմ

ի «դ ա. ձմեռ էր Մ որ,ոա թր» մասամբ փետրվարիերկրոր: այն էլ 5աներին Բան, կնվազի Համապատասխան պակասելուն միսներին

,,

ո

ա

հա

մեժ

րին,

նան

ցՋրապաշարի

լիճը ԸՐ:Դրա Հեւտնանքով տություն»

20մեա, «րր արար, տուն: տրով, լճի Հայելին թորված կլսի դուր

մա

խորանարդ

ւզ ջերմության կուտակվող է սառցակալել Է աշա-

Ի Կա

կարող ունեցող ձմռանը, իսկ

ստ

ոները

Հունվարիսկվբին, ավելի ա անկա թթվաժ կարող ՍՍառցակալումը

«նորմա

Բանի ած

շր

կկազմի

կլատանա։ Արարա լխավորապես լագաագործվի տան ր ո լան նանի ջրերի յարավ րավ

չուր

ճետ

լճի ջրերում տմաովաընթացքում

15ի ԱՊԱԳԱՆ

նա

իոնի Ժիլ

Սեանի 120

դա

է վերջերին: ընդճանուր էըտեժբերի վաշարի), քթլածնի քանի առաջացնել, բաղ ային մինչիչեցո'պակաս կլինի, քան ն

ու

որ

ջրի քչության պատճառով, ավելիշուտ որ սառցակալումն այն պատճառով, ն, երկրորդ, մը ավելի էրկար տնի, / ղավ, լարող 1 անվախ ո չա

ՆՆ

առյակալումի եմ, 1ոի ժակերնույթի թզաժեալին կայունացման պատճառով տւ

ին

կս:

միայ վատանալ դտնված տիղմըւլեդուտում ալեբախման առաջին տարիներին խորքերը: կլվացվի,կփոխադրվի ժամանակ Հեւողճետե

կոծման

մինչն Սակայն

այդ

ջրի շերտը բարձրա ավարտվի, ալրոցեսն իրենց այրման (օթսի-

նյութերը գտնվող օրգանական լուժարա զգալի են ո իջ են դեպքեր իսկ Այժմ նրա Վաշորէ՝

Համար ացման) կնվազեցնեն

տիղմի

մեջ

նակությամբ

քաթթվածնի մասերում լճի երբ ալեկոծումից ինում ջրային նար2.8 անդամ պակասումէ նման դեպքերումարդեն քանի

ված թթվածին,

Հետո

որոշ

կասեցնելու, անզոր կլինեն թթվածնի հույսերն ջրի չեր վիճակը:9է ուաերի վատանալու որ

ջաղցը

օրերին

է նան

որ

է նրա պակասնցնում տիղմը, ջուրր որ ռռրելով, բարձրացած առնող լույսի է որից Հետո նվագում բույսերին փճիտությունը,

արդ

աե

լ

քանակը: Սակայն ալդ երնույթը ժամանակավորբնույթ կկրի. ալեայն կանչճետանա, բախման գոտու տիղմերի լվացումից "ետո քքվածնային ռեժիմը կբարելավվի: (ճի չրի վճիտությունը նորից կվերականգնվի, բայց տարվա չրիմուռների մասսայական բաղմացման ճեորոշ հղանակներին, տնանքով նախկինիցցածր կլինի: (ճի վճիտության վերականգընմանը ն նրա մակերեույթի կայունացմանըզուդընքաց կսկսի լոյդիտունանալխառային մամուռի գոտին: Ըս կենսաբանական

թյունների թեկնածուԱ.

Գ.

այդ կանխատեսության, Մարկոսյանի

գոտին Հավանաբար մի քանի անգամ մեծ տարածություն կրնդկաճիիշռրկի,քան մինչեԼճի իջեցումը:ձամապատասխանորեն խանի Հիմնական կերի՝ գամարուսների քանակը։ Այդ ժամանակ հշբանը կերով ապաճովվածկլինի մի քանի անդամ ավեՍնանի լի, քան մինչն իջեցումը: Քանի որ իշխանի պաշարների վերարն է մարդու ձեռթու մ, տադրության ճիմնական օղակը այժմ գտնվում ւո

կւ

այդ ժամանակ Հնարավոր կլինի աճեցնել այնքան իշխան, ինչքան լիճը ի վիճակի կլինի կերակրել: Բայց դա մի քանի անգամ ավելի շատ կլինի, ջան եղել է մինչ նրա մակարդակիիջեցումը, իռարկե,

Գետքէ նկատել սակայն, որ մինչիջեցման տարիների որան էլ լիիվ պատկերացումչէր տալիս մնանի ձկնարդլունավետության մասշտաբներիմասին: ինչպես արդեն ասված է, այդ տարիներին Սնանից տարեկան որավում էր շուրջ 8--9 ճազար ցենտներ ձուկ: |

անգամ ավելի ՍակայնՍնանն ընդունակ էր կերակրելու 2--3 որ անցյալ է, Ք ր ձկներ։ ձալոնի դարի քառասնական թվականներին որ ճլալդարի ր: Չ0--ՁՏ5 է Հազար ցենտներ: Այն ժաձկների որսը կաղմել Սնանի կատարվում էր գլխավորապես գետերում: մանակ ձկան որոր լճում ձուկ որսալու ճամար ոչ նավեր կային, ոչ էլ ուռկաններ: Որսիայդ ձնեըՀնարավորություն էր ընձեռնում ձկներին աճել ժինՀն լրիվ սեռաճասունությունը ե գետերըմտնել ձվադրման ճամար: հսկ դա նշանակուի է, որ սնռաճասուն ձկների թիվը, Ճետնաբար ն նրանց թափաժ ձկնկիթիքանակը մի քանի անդամ ավելի էրչ քան մեր դարի քսանական ն երեսնականթվականներին: Բացի այդ, կար ն երկրորդ որոշիչ ճանդամանքը:Քանի որ որսվուժ էին միայն սեռաճասուն ձկները, որսվող ձկների միջին քաշը Չ-3 անդամ էր Հետագայում ռրավող ձկների քաշին: կոծ անցյալ դարի թվականներից լճում ատոիճանաբարզարգանում է ուռղկանային ամմա Ձկների մեծագույն ,

ՔՈրագանցում Հիշնական

ծ0

մասը որովում է

ոչ

սեռաճասուն

վիճակում, որի ճետնանքով խիստ

ճամապատասխանոձկները որովում են ավելի

կրճատվումէ ձվադրող վտառի դլիաջանակը։ նրա արտադրանքը: Բացի այդ,

րեն փոքրըքաշի ն

ճասած

վիճակում:

վոում կատարվող ալդպիսի

անդգեցրել որսը շատ չուռով 4աղար ցենտների դիմաց ձկան որանիջավ մինչ երանյ որ 20--25 2--3 ճաղար ցենտներ, այսինքն պակասնըշուրջ 10 անզամ: Այնուճետեյ բավականին չանքեր թասինցինորսի քանակն ավելացնելու ուղղությամբ, սակայն այն երբեք չճասավ ճիսնական թվականների չափերին: Անճաջողությանդլ ավոր պատճառները կայանում էին նրանում, որ ճամարյա բոլոր այն միջոցառումները, որոնք մշակված էին ձկնապաշարները վերականգնելու նպատակով, դիտականորեն բիչ էին Ճիմնավորված ն չէին կարող լուժել այդ դժվարին խբնդիրը:Այժմ,երբ գիտենքորսի անկման ծիմնական Վ պատճառները, ր" 9 վերացնելը Ո 9:7:1/ / ՐԸ միալն Ա մեզանից 9 է կախված նրանց Շատ ե ձկան բարձրացնելը: մայի, ճաշիվնե կրկին հակ, Ր ւ ալին, որ այժմ իոկ տալիս է տարծվաւն չուր

Մ

Սեանը

որսը

մկանը

արքան տուր ղգույշ

ու

իջոցումը: հակ ծրբ կկայունանա նրա մակարդակը, կբարելավվի են ն ն ոռնհժիմ ն ձկների կերապաշար մաք ական ոնժիմը ն կշատանան 40 ճաղար ոչ ները, րակրել ԻԸ» Լ լիոն ի վիճակի կլինի ( կերակրել ղար 9 ցենտներից ոչ րից սվակասձուկ, այդ թվում միայն իշխան՝ 15--18 Հազար ցենաներ: Ս յապիսով, չնայած լճի մակերեսի ն չջրապաշարի պակասելուն, ք րա են ք ամք ն, չի ջ նվաղում, այլ ընդճակառակը ձկնարդյունավետությունը ավելանում է: Սակայն դա այն դեպքում, եթե լճի ձկնատնտեսա' լան ճնարավորությունները օգտագործվեն խելամիտ, գիտականոՐ կն Հիմնավորվաժ ձնով ու մեթոդներով Համա ռ աի է ւս 2

չրակ

-

Ն

ի

ւ

|

։

։

ակի Ալում ի կանի ի.

եւր

ոզտառու

/.

'

:

Դ

ԴԲԼ ի

Հ

ոը ԼՐԳ2

աի «լոր լ

.

ՐԲ

լ

ըննպառտ գազային ն ջերմային պայմաններ ստեղծելու նպլատակով լճի մակերնույթը այժմյանի ճամեմատությամբ բարձրացնել մետրով: Հ. կտրականապես պետք է վերացնել ձկան որսը ձգովի ուո-

կաններով:

:

:

Այժմյանից իսկ պետք է անցնել որսի ալնպիսի գործիքնեճի 250--8300 դրաՄեթոդներիկիրառմանը, որոնքկապաճովեն մից ավելի կշիո ունեցող իշխանի որսը: ներկայումս, բրբ ռրավող է կազմում շուրջ գ, իոկ քաշը նվազագույն իշխանի որսված ձլներիմիջին քաշր մուտ 300 գրամ է, 1 միլիոն իշխանը կարող է 3.

ն

-

Ռ--«69

միայն ապաճովել

Հաղար ցենտներ

որու

իսկ երբ որսվող իշխազրամի սաչման-

նի նվազագույն քաշը սաճմանափակվի 250--300 ներում, որոի մեջ նրանց միջին քաշի կկազմի

մուռ

գրամ

ն

: նույն միլիոն ձուկը կապաճովի ցենտներ որս: 4. Ձմեռային իշխանի սլաշարները վերականգնելու հ որսը կայուն բարձր մակարդակի վրա պաճպանելու Համար անձճրաժեչա Հեկտար տարածությամբ բնական ձվա-

է լճում ստեղծել շուրջ

դրավայրեր:

5. Հիմնովին վերակառուցել ե կատարելագործելձկնաբուժական դործարաններիաշխատանքներն այն Հաշվով, որպեսղի լիճը ն նրա վտակները բաց թողնվեն միայ բարձր կենսունակության՝ մեկ գրամ ն ավելի կշիո ունեցող ձկնթկներ, լիովին Հրաժարվելով ներկայումս կիրաովող պրակտիկայից, երբ ձկնաբուծական զորէ դեարտադրանքի մեծագույնմասը տեղավորվում: ծարանների տերում դեռ թրթուր վիճակում, որի Հետկանքով նրանց 95 տոկոսը

ոչնչանումէ

բաց

իսկ թողնելու առաջին

ամսվա

ընթացքում:

6. Հիմնովին բարեկարգել ն ամենայն խնամքով սաճղանել պաշտպանել լճի բոլոր այն վտակները, որտեղ բաց է թողնվում իշխանի մատղաշը, կամ տեղի է ունենում կողակի բնական բաղմացումը։ Առանց այդ վտակների Սանի ձկնատնտեսությունը երբեք չի կարողանա մեծ արդյունքի «ասնել ն բավարար : չափերի չափով օգտագործել լճի ձկնարդյունավետությունը: յ 7. Ամեն կերպ պետք է պաշտպանել որսաագողերից իշխանի ն սիգի ձվադրող վոտառներըյորպեսզի չխանդգարվիձկների բնական թվարկած միջոցաբազմացման նորմալ ընթացքը: Առանցդրա ռումները երբեք չեն այն արդյունքները, որոնց ճույսով նրանք Ար ու

տա

,

ՍԵՎԱՆԻ ՎՏԱԿՆԵՐԸ

մեժ Սնանա լիճն են թափվում երեսուն փոբր վտակներ, տրոնցջրերի շնորճիվ Լ միայն, որ Սանա լիճը մինչն այժմ պաճտանել է իր գոյությունը: Բավականէ Հիշել, որ լճի վրա թափվող մթնոլորտային տեղումները ամբողջ տարվա ընթացքում տալիս էին շուրջ 500 միլիոն խորանարդ մետր չուր, մինչդեռ նույն այդ ժամանակամիջոցումգոլորշիացումը լճից տանում էր երկու անգամ ավելին (շուրջ 1 միլիարդ 100 միլիոն հմ), Ուրեմն, եթե չլիվտակները, լիճը վաղուց ցամաքած կլիներ: ու

նեին

ույդ

լիշն

դերը դրանովչի Սակայն վտակների այսօր

նս

է ուրույն Համարվում

Գավազան,

//

է

սպառվում:եթե մնան

Ճարուստ ձկնատնտեսակ

դրանով նա ճիմնականում ոլարտական է իր վոակնեիտնականների տվյալներով Հնում,Երբ դեո լռում ձկան որս

փոտակներում տարեկան որսվում էր 278ԲագուՍնանի այսինքն երկուանգամ ավելի, քան ներկար Ա ւ ոգ, ից որովող գեղարքունու, ամառայինիշխանի ո ւլ ինչպես կողակիորսի մեծադույնմասն ապաճու Ի որոք» Այդ վտակներումն վտակները:

մո6ր

ն.

:

ում

են նրա

ԱՐԸ:

Կ

այնտեղ

են

էն

մեծանում

ձվադրում վերը Հինրանցձկնկիթից

ավրելուց 1 ի ազն 6--10 ամիս չճտերում միա Հռո սնվել կենդանիլճային ով: ր, Է ,, լի ի" : րոմ լճի ձկնատնածաա աար իր «1չափ որր է նրա վիճաՄ Բ" ոք չախված փաակների իջ,նո կտնորինվի, աէ ց. լ ւս կա երի վիճակն նչպեսՍնանի ժվատանա ձկնատնատեուքոլ ՏաաՆԱԸ «մու են

ել

,

հանա

թ

չ

(դ

ըստ

զամ կաղքատանան նրա ձրկԻաոաա ին«ր մասնավորապես Սնանիփառքը էա թոլ հ պաշարները: Ա թն Ճողատարվերաբերժունք Հանի տյ Ը: ինչպիսի ինչպիսի րն չ ու մոագոգրը, խելամտությ ջրերը, որպեսզի Լճի ձկնատնատեսուԱա մ ր թան, դեո շատերը Հաշվի չեն առնում ա 4 գամանքը, Ն ր ի: աԱորտի վտակները բառիս լայն իմաստով Սնանի Համար ան

ժու

չա

իը,

Հան-

Դ

մեծ

ր

չո:

ի

րանց

որ

են ղովրդական սնփականհությունն ճանդիսանում ն նրանց

եժիմի ոոճիմի

մն մնջւ

արող տրվածվամ այն տոփոխությունը է այր

ի

վեասներձասցնել (Ճի ձկնատնածեսությանը:

մեծ

Սանս, լճի վտակներից ամենից շատ ձլնատնանսական նշւոունեն

նակություն Ձկնագետը, Գավառագետը, նակքար դետը, Արդիոին,Վարդենիսը, ն Մաքենիսը, Մնակարճաղբյուրը Մառրիկը: սակայն երկրորդական խելա. փոամոնրի դշարակությունը էլ է,

արը մա

յ

դեպքումնրանք բոլորն իա անդակ ւ, ոնսագործժելու նշանակություն ոտանալ: ւ յ որ ն արետ նե.

դլխավոր ակիզբ են առնում վտակները ՞ ճն» 1 բարձրաբերձ մասերից. նախ Հոսում ա բով, այա նրանց Ճունը անցնում է վածկիրճերով,ն վերջապես լեռնա , 1 այի ստորոտի ասնելով՝ Հոսում են ճի առափնյա Ճճարթափայրերով։Որպեսզիյուրաքանչյուր գետի ճամար չկրկնվի բոլոր

րյ միա " ռերիցԼ որ" արք ային Ա լիո

"

բերենք մանրամասնություները, որն

այս

Արգիճի դետի նկոորաղրությունը,.

է Սնանի նան մյուս վտակկամ այն չափով պարունակում

ների ընդճանուր դծերը: Արդիճին սկիզբ է առնում

Վարդենիսի ն Գեղամա լեռնաշրղ2600

մետր բարձ-

(Արհելյան, Միջիննե Արերության վրա: Գետիերեք վտակները են աղբյուրներիջրեանվում ժրտյան Արդիճիները) Հիմնականում սնման մեջ երկրորդական նշանարով. ձյունաճալքի ջրերը նրանց են փոբրիկ ճոսում ունեն Վտակները սկզբից կիրճերով, կություն են մեր իսկ երբ դուրս են գալիս լեռնայինՀարթավայրը, միանում մետր բարձրությանվրա դտնըընդճանուրճունի մեջ ն մուտ են Հոսում դեպի Պյուսիս: Հոդանդաղ վող այդ Ճարքավայրով այնքան դանդաղ եչ որ դետը տեղ-տեղ ճաճիճսանքն այդ մասում իսկ ոլորապտույտնեքը շարունակվում ներ է դոլացնում, ամառմասում Գետի այդ սաչմանը: մինչե մարյա ճարթավայրի Հասնում է մինչն ցերեկները վա ամիսներին չրի ջերմաստիճանը 12 ն նույնիսկ 10 աստիճան: է ինչն 20-ի,իսկ գիշերներըիջնում Գիշերային սառնամանիքներնսկսվում են օգոստոսիվերջերին-սեպտեմբերի սկզբներին: Այդ ժամանակ դետի դանդաղ Պոսող ւիերին դիշերներըբարակ սառցաշերտ է գոյանում, Հատվածների Հալվում է արնածագից ճետո' որը ն մտնում Քարվանսարադլուղից Քիչ վեր Արգիճին կիրճ է Հոսում է ժինչն Գետաշեն գյուղը: Գետաշեայդ կիրճով սրընթաց ն Ճոսում մեկ կիշուրջ նա մոտ է դալիս դուրս Հարթավայր է նի է Սնափորել Հունով, որ նոր լոմետր իր «ին ճունով, այնուճետն կմ նա լճի նախկինՀատակին: Այղ նոր Ճճունըձդվում է շուրջ ն ճամարյա դետի ճատակի ավաղզներով ղուրկէ բուսականությունան կիրճով անցնող մասը, է ա ղքատ նից: Բուսականությունից մասում` դեւռի բարձր լեռնային Հովտում՝ մինչդեռ ամենավերին ն կ մատղաշին Հարուստ է ձկներին նրանց ճունը կանաչապատէ «ա-

'

անձճրաժեշտկերերով: Հաշվի առնելով գետի ճոսքի այդ առանձնաձճատկությունները» այն բաժանում ենք երեք մասի: Առաջինը վերին Հոսանքն է, որն սկսվում է գետի ակունքներիցն ձդվում մինչն կիրճի սկիզբը" Կիրճի սկզբից մինչեՍանի ճովիտը կազմումէ դետի միջին ճուսնկաղմում է ստորին ճոՔր: հսկ այդտեղից մինչնդետաբերանը սանքը: ձոսանքի ւյդպիսի ստորաբաժանումըճատուկ է ռչ միայն վոակներին, Արգիճիգետին, այլն Սնանա լճի Համարյա բոլոր

աո-

մժասերից: Համապավտակները կարող են ունենալ միայն միջին ե ստորին, նույնիսկ միայն ստորին ճոսանք, ինչպես օրինակ կարանմիջապես Սնանի տաղբյուր գետակը, որն սկիզբ է առնում է Սնանիցամաքած Հատակին փորված նախկին ափից ն Հոսում Հունով: ճի իջեցման կապակցությամբ Սանի բոլոր վտակների ոին Հոսանքի ճունը ճետղճետե քանդվեց խորացավ, մեծ մասամբ զրկվեց բուսականությունիը ե նրա ճետ կապված կենդանական աշխարձճից:Դրա Հետնանքով զգալի չափերով պակասեցին իշխանի ն կողակի գետերում ապրող մատղաշի կերապաշարները: Այսօրվա դրությամբ այղ կերապաշարներըայլես չեն բավականացնում մատղաշիպաճանջը, ն նրանց սուղ լինելը զգալի խոչընդոտէ Հանդիսանումձկնավաշարների Հետագա Ճարստացման դեմ: Մի ջանի տարի ճետո, երբ վերջնականապես կկայունանա լճի մակարդակը ն կդադարի հրա վտակների ստորին Հոսքի ճունի բնական էրողիան, դրությունը կփոխվի: Այն ժամանակ Սնանիվոտակների ստորին Հոսանքը շատ ավելի Հարուստ կլինի կերերով, քան Ժմինչիջեցման տարիները ն մեծ չնարավորություներ կստեղծի Հյեսբուծական աշխատանքներիլայնացման 4Ճամար: Սնանի գլխավոր վտակներից իշխանի պաշարների վերարունքն տադրության ճամար առանձնապես մեծ նշանակություն նուտ

ոչ

ն

այլ ավելիցածր լեռնաճովտիխց,

ստո-

.

են

սկիզբ են

տասխանորենայդ

'

թաներիկցատեղում,ծովի մակերնույթիցշուրջ

մի քանի փոքրիկ վտակների, որոնք բացառությամբ

Գավառագետը,Շողվակը, Մաքենիսը, կարճաղբյուրըհ Մասրիկը: Փավառադգետը Ճճանդիսանումէ գեղարքունու պաշարների արճեստական վերարտադրությանճիմնական բազան: նրա Հետ միսսին Ժեծ նշանակություն ունի Մաբենիսը։ Սակայն Մաքենիսի դերն ավելի մեծ է ամառային իշխանի արճեստական վերարտադրության գորժում, Ամառայինիշխանի ձկնկիրի 90 տոկոան ինկուբացվում է կարճաղբյուրիձկնաբուծականգործարանում ն նրանից ստացված մատղաշի մեծագույն մասը բաց է թողնվում Մաքենիս դետը:

բազմացման ճամար մեծ կողակիբնական ն արՀձեստական ն ունեն Արգիրի Վարդենիսգետերը: Ճետաբրքրանշանակություն կան է, որ այս երկու դետերում դեղարքունին ն ամառային իշխանը չեն բազմանում: ՄինչեԼճի իջեցման սկիզբը այս դետերումն էր բազմանում դեղարբունու մի տարատեսակը՝յաբանին, որի վաշարներն այն ժամանակ էլ շատ չնչին էին, բակ ալժմ Համարյա

բոլորովին սպառվել են շնորճիվ այն բանի, որ ամառային չրօգէ այդ ձկներին ճասնել իրենց ձվադրախանդարում տագործումը վայրերը ն ձվադրել: խանգարումէ նան այն, որ այդ ձկան գետլ մտնելու ժամանակ դետի Հոսանքըփակված է լինում ցցապասով՝ լողակի որսի ճամար, ն դա խանգարում է յաբանուն ճոսանբով վեր բարձրանալ: Ճիշտ է, յաբանու որսն օրենքով արգելված է ն գետերում որսված յաբանին պետք է բաց թողնվի ցցաղպատից վեր, որպեսզի կարողանա ճասնել ձվադրավայրերը, սակայն այղ որոշումը չի կատարվում ձկնորսների կողմից։ Այսպիսով, տարեց տարի կրճատվում է յաբանու քանակըլճում կ ճավանական է, որ մոտ ապագայում այն բոլորովին կանճետանա: Այսպիսով,կարող ենք եզրակացնել, որ Սնանա լճի ձկնապաշարների մեծագույն մասն իր զարգացման սկզբնական շրջանում Սա հԽշանակում է, որ վերջին Ճւսշվովդետերն սնվումէ դետերում:

են որոշում Սռանիձկնային ճարստության սաճմաններն ու որակը: եվ եթե գետերի կերային Հարստություններին այս կամ այն վնասն է լճի ձկնաղաէ անմիջաղեսանդրադառնում վ նասն ճասցվում, որքան էլ որ Սնանըճարուստ լինի կեշարների վրա: Հետնաբար, րերով, որքան էլ որ ձկնաբուծական աշխատանքներըզարգանան ու լայնանան, գետերի կերային ճարստություններնեն որոշելու, թե Սնանում որքան ձուկ կարելի է որսալ ՈւրեմնՍանի վտակների կերային Ճարստության պաշտպանությունը մեժ տնտեսական

նշանակություն ունի: (ճի

ԶԿՆԵՐԻ

ՈԻՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ականաՍնանի ձկների ճոաջորդուսումնասիրողը եղել է Ֆ..Ֆ. կքասլերը։նա Սնանի ափերին եղել է 1875 վոր գիտնական է իշխանը ն բեղլուն:Սնանիձկների մանկարագրել մասն սին գրել են կեսսլերի ժամանակակից նրա արշավախմբի նակիցներԴանիլնսկին, ձակովլեր ն ուրիշներ: Սնանի իշխանի ուսումնասիրությանը Հատուկ ուշադրություն են դարձրել կովկասի գիտնական ւսկանավոր բնագետ Ֆ. Ֆ. կովրայսկին, ոուս Հայանի լ. Ս. Բերգը ն ուրիշներ: Սնանա լճի ն նրա ձկների ուսումնասիրությունը նոր թափ ն բնույ ստացավ առավելապես խորճրդայինիշխասիստեմատիկ կարդերի ասխորճրդային Հայաստանում նության տարիներին: ձկնորսուտատման Համարյա առաջին օրերից Սնանի ձկներն Հոթյունը դառնում են սովետականկառավարությանառանձին ռուս

թվականին,

ու

առարկան: դատարության

Հիմնվում թվականին

է

Սնանի ջրակենսաբանական կա-

ճիմնական աշխատանքների՛ Այդ դիտականՀիմնարկության յանը: փասը նվիրված է Սնանի ձկների կենսաբանության ուսումնասի-

բարելավմանը: պաճպանմանն րությանը է նրանց պաշարների էլ սկսվում է Սնանա ճիմնադրմամբ կայանի Ֆրակենսաբանական ու

փուլը:Իր գոյության նոր, սովետական ԼՃի ուսումնասիրության ն նրա տարում կայանը ճակայական աշխատանքէ կատարել լճի ուղղուուսումնասիրության աշխարճի բուսական կենդանական թյաժբ։ հզուր չէ, որ վերը ճիշատակված սովետական գիտնական Բերդը ասում էր, որ Սեանը աշխարճի ամենալավ ուսումնասիրված լչերից մեկն է, ու

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

,

Ճան է դիտական ուսումնասիրությունը Գիտնական սկսվել: ուշ պարճորդ էյխվալդը, որ Սնանում եղել է 1826 թվականին, նրա ձկների մասին առաջին ճրապարակել էիր այտեղեկությունները ցելությունից տասնմեկ տարի ճետոչ 1829--1832 թվականներին աշխատել է ՇոպեՀայաստանում նը, որի «Հայկականմարզի պատմական ճուշարձան» գրքում մի շարք ճետաքիքիը տեղեկություններ կան Սնանիձկնորսության մասին: 1855 թվականին Սհան է այցելում ակադեժիկոս Բերի գիտարշավախումբը, որի ճիմնական նպատակը ձկնորսության ուսումնասիրությունն քր. 1862 թվականին իտալացի ղզիտնական ն նկարագրել է Սնանի կողակը: ու-

ուսումնասիրել Ֆիլիպեռ Ֆիլիպին

ԱՊՐՈՒՄ

ՄԵՎԱՆԱ

ԼՃՈՒՄ

այնքան պատասխանն

Դյուրին

էլ Հեշտ թվացող այս Հարցի ն չի տրվում։։ եթե Հարցը վերաբերում է կողակին բեղլուփն՝ պաեն մի կողակն բեղլունպատկանում

չէ։ Թեն դժվար տասխանը

ու

ժիմյանցից ընտանիքի, իրենց արտաքինովն կենսաբանությամբ տեսակներինպատոր նրանց առանձին այնքան են տարբերվում, կանելը ակնճայտ է դառնում առաջին իսկ Հայացքից: իսկ երբ իշխանն են դիտում, առանը ճատուկ ուսումնասիրության, շատ դըժէ վար է ռրոշել, թե այն մի տեսակ ձուկ է, թե՞ բաժանվում մի քանի տեսակների: Այդ է պատճառր, որ թեն իշխանը Հայտնի է շատ վաղուց, բայց ինչն անցյալդարի80-ական թվականները դեռ Ց»

պարզ չէր, թե լճում քանի տեսակ ձուկ է ապրում: Զարմանալի չէ, որ վերը Հիշատակված գիտնական Բերի այն Հարցին, թե Սնանա լճում քամի տեսակ ձուկ է ապրում, Սնանիվանքի վանականներից պատասխանել է. «Սլանում,տարվա 17 ամիսնեամծձնագիտակը ւտեսուկձուկ է որսվում.յուրաքանչյուր ամիս՝ մի

րի Համեմատ,

անտակ»: թոր այդ

նի ժիայն վանականները, այլե փորձված ձկնորսներն անգամ մասին քիչ բան գիտեին, իսկ նրանց դիտեցածը Համախ շատ

Հեռու Դա էր իրականությունից: է բացատրվում Սեւանի իշխանի ժաբաղզմավպիսությամբ փոփոխվելու այդ ընդունակությամբ, նրանց կենսաբանությանուսումնասիրությանբամանակներում ու

ցավայությամբ: Դուս

"ը

Սնանի իշիւանինկարագրությունն առաջին անդամ տվել է Ճաշվում էր, ականավոր

Էնդորում կեսսլերը: դիոտնական

տնսակի իշխան է ապրում, երկու Սնանում

նա

այժմյան

տերմինա-

իշխանը գեղաբքունին: ձմեռային Բադությամբ՝ նրանիցմի քանի տարի Հետո, կեսսլերիարշավախժբի .

դամ

ան-

Յակովլեր նկարուդրեց իշխանիերրորդ տեսակը՝բոջակը:

Ալազիաով,

Դաշվում էին, որ Սնանում երեքտեսակի իշխան է ւսոլրում: Սակայն թանգարանի աշխատաՎրաստանի Հետագայում կ կենդանաբան կավրայսկու ճատկապես Սանի կայանի առաջին աշխատակիցներից մեկի՝ պարզեցին, որ Սնանուի ապրում է միայն մի տեսակ իշխան, որը բաժանվում է չորս դեղի: վաղուց ի վեր Սնանում ապռելեն

գիտակ 1ից,

չրավենսաբանական Հետաղոտությունները Ֆորտունատովի, Այս ամենից Հետնում

միայներեք

է,

որ

տեսակիձկնեբ՝ իշխանը, կողակը1 բեղլուն: ապոում են չոբս տեսակձրկ-

ներկայումսՍնանում Սակայն

ներ:: Չորրորդտեսակը՝ կադոդա Ճճեռավոր ն. լճերի Ջուդ սիգերն Սրանք թվականներին:

են,որոնք Սնան

են

բերվել

1924--1927

հրենց նոր Ճայրենիքում աճում են ավելի փարթամ ու արագ, քան Հյուսիսայինցուրտ է կերով աղքատ լճերում։ Այժմ սիդերը Սնանի կազմում: ձան

որսի մեջ տեսակարարկշիո են պատկառելի

իշխաններիընդճանուր կ Հիմնական բոլոր ապրող բչում հաճատվություններին:

առանձ-

«Ստերջ», ձվադրում չկատարած կամ դրան չհնախապատարտաքին ընկնող բնորոշ ամենից շուտ աչքի ֆոնի վրա արծաթափայլ դույնն է: Ընդճանուր Հատկանիշը տորենցրված են սն, բավական խոշոր» կլոր ստեր (բալեր), է, են նույնիսկ մեջքի լողաթաղանթը որոնք Հաճախ զարդարում ծն' իշխաններ» բիմուխտներիկափարիչները:նրբեմն Հանդիպում որոնց մաշկի վրա լինում են նան ալ-կարմիր կամ նարնջագույն սակույն, մեծ մասամբ շատ ավելի փոքր են, սլտեր:Վերջիններս,

իշխանի րաստված

առա-

կարմիր պտերը սովորաբար ավելի քան սները ն սակավաթիվ: ժուռ: «Ստերչ»իշխանփոքր իշխանների Հառախ են ճանդինրում Համեղ, վարդագույն միշտ գեր հն, ունեն ները, որպես կանոն, չ որսվում են միայն լճում (չնչին բացառություն միս, առլրում կազմում միայն ճաճախ Ց--16 կիլոգրամ կշիո ունեցող «լաբա«իշխան» վիճակում )։ դեռ արտաքուստ նին», որ դետն է մտնում ու

վիճակում որսված Մեր ժողովուրդը, սովորաբար, միայն այդ ձկանն է իշխան անվանում: ժամանակը, իշխանի արտաէ բազմանալու երբ մուսենում է, այսպես կոչված,ամուսնական է. այն ուտանում ծինը,փոխվում Զանաղանցեղերի, նույնիսկ նույն ցեղին սպատկագունավորում: մոտ այդ փոփոխություննող տարբեր սեռերի ներկայացուցիչների Օրինակ,ամենից շատ չեն արտաճալտվում: նելը Հավասարաչափ արտաքինը,իսկ բոջակը ճամարյա չի փոխվում է գեղարքունու փոխվում: նույն ցեղին պատկանող արուները արտաքինով միշտ ավելի շատ են փոխվում, թան էդերը: են Սակայն շատ թե բիչ այդ երնույթներն անպայման տեղի ունենում, բխում են ձկան ֆիզիոլոգիայի մեջ ատռաջաորովճետե ճանդիսանում են նոր միջավայրին հ պած փոփոխություններից, նռր պայմաններին,օրգանիզմի նոր ֆունկցիաներինՀարմժարվելու ձենը: արտաճայտությունն ու

առաջին փոփոխություններից, Արտաքին

ինկնում

ԻՇԽԱՆ

տեսքը: Առտաժքին

ինչսլեսնշվեց, իշխանը բաժանվում է չորս տարբեր ցեղերի: Սակայննախքան այդ ցեղերի առանձնաչատկություններինծանոթանալը, արժե մի փոքր ակնարկ ձգել .Սնանա

երթին,

աչքի

կ արծաթափայլ դույնի մարմնիլորձսաւպատումը

նսեմ

են

ա-

մեծ է զունափոխունալը: Որքանշատ է լորձապատումը, այնքան թյունը: Դրա ճետ միասին, երկարում են ծնուռների, առանձնապես ն լորձապատներքին ծնոտների ոսկորները, մաշկը Հաոռւտանում է թեփուկներըթաղվում են մաշկիմեջ:

վում այնքան, Շատ

որ

ավելի խորն

են

լինում

ներքին

փոփոխություններ

»Ժ

են Հս լտնաբնրվել միայն ճատուկ ուսումնասիրուչ որոնք կառբող Այսպես. նվաղում է արյան կարմիր գնդիկնե թյունների մ փոխվում է սեռա-. մոգլոբին է, ն ու օրդանիզժի կշոտսրանց կան օրգանների

մինչե որ ըրքուրներով, Հատոգետաթիթեոների ն. մեղի, միօրիկների ջրի շերտերում, կանվեն կապրեն ժամանակաԷԼ կիջնենլիչր, Այդ

.

հոտ րիԳանի

-

անը: աար

Ա

ռ ոխվում է մարսողական օրգանների (ին Հարաբերակցություն ե են այդ օրգանների ընդճանուր գործունեության ինոեն իվությունը տես ՔԸ: Լ277 ե դաոնում են, միսը վարդոադույնից նիշարում Ա

ոնն

ւ

ս

ՄԱ պիտակ

դնացող ձկների ԲՔաղզմանալու դրավում սնոական արդասիքները որովայնախոոոչում ժ (էգերիձկնկիթը առունե որովայնի խոռոչում երկար վարանները (արուների՝ սերմնաժամանակ բորբոքված են են նմանվում «ստերջ» իշԱյդ վիճակում ն դեղձերը): ն առկետրական ցանցի աշխատողները խաններին ձկնորսներն են բախտակ, գեղարքունի կամ բոջակ, չնայած ն յա նրանց անվանում ճիշտ ներ ախտակա-/ իշտ կլիներ ասել«բախտակացածգեղարքունի»կամ «բախ թե գեն ն թե բոջակը, ինչոյես ն ցած բոջակ», քանի բ ն լինում են նախ «իշխան», այամառային ձմեռային սինքն ստերջ վիճակում նե ժ իայն ձվադրման ժամանակ են բախէ

լոմ.: րացն Ն աաա Բազմացման Սյ

,

չո

ս

Մ. Հ ր Ա 1Քի:

է

ա

ԱՆ ,

ո

,

տականում: Թեո

կամ այն

ր

,

ո

ԱԻԸ

չափով

ցեղի

տեղի

ոչ

" նվո 71չո"

Սնունդր. դը.

ունենում

տարբեր անուններ

ոի խոտելի նան իշխանի ցեղերի ս:

Ընդճանուրշատ բան կա :

վելու եղաքակիԺե 9

այո

ինչուֆիզիոլոգիա-

ՎոՄ

Ծոերը

կրում, կասվի կոնկրետցեղերի ր

4 օրն -

ծատ

ան

ն վո ՔՈ Ճասակում ե եր թրթուրները նոր միայն սկսում են սնվել արտաւբին րով, նրանք որսում են անզեն մանր չրային կենդանիներ: աչքի Համար ճամարյո անտե են, սկ որսալ երբ մի ջիչ մեծանում ավելի մեծ կենդասնիներ. սնվում են վ, գետաթիքեռների ն այլ միջատմուտ զտնվող կննդանական ների ջրային թրթուրներով ն պլանկտոնով այլն: սնվում են իրենց ն բների մոտ մինչն 4-5 ը: ճային ձվադրավայմ 4--8 րերում զարգացած ձկնիկները ամսական Հաչ 4եռանում են ւմ ե սակում ցս Լճի չրի չերչ

լ

ամ ի տամարուսներու -

ազին նրանը

Աաաա

ն ԱԱ բերից

Հանդիպողկենդանիներով:

այն ամենով, ինչ կարող

պլանկտոնով: կենդանական է մոջրիկխեցբաղկացած Հիմնականում Հատակից կերը նրանց շրջանում դիասղտոմուսներից, դափնիաներից, կամ ջրի մեջ դնանանմաններից՝ Հարսնլակներից մոծակների բարձրացող ապրող

Հեռու

կիր

դեպիվեր

թասիվող

ը

օգ

իս կ երբ

փոժակներիդիակներից:

Հասնում

Ռեջանում,

են

սմ

15--16

փոքրինձկները

սնվելու

նրանց երկարության,

վոխվումէ: ն ղզալիմյոՀասած ավելիժեծ իշխանների իս գեչափերի Մյդպիսի ամբողջապես,

եանակը կրկին ի

իշխաններն, են լճի կերակրվումշատ չափով, ժիայն ն ն ամենից բոջակը դարբունին ամենից առաջ կենդանիներով, ապրող Համարյա են Հատակին տարածված լճի Փամարուսները զանդվածկամարուսննրով:սակայն նրանց Հիմնական բույսեջրային խորություններում, բոլոր տակ դտնվող ն են 8 167 խորության էլ դարնանը ները ապրում պատճառով Այդ ե մամուռի դոտում: 2Հախմբերով րի` խառայի ն ոշ նանը իշխանները են ինչպես ամոթն ոկզբներին, նրանցորսում ձգովի ղերը», որտեղ են ալ դ «արոտատե վաջվում ցանցերով: ով սնվելկ կեր կու: դնովի ուռկաններ սկսում էն ուժեղ կեսեԳարնան սկղբից իշխաններնմնում մինչն ամուտն

Է ձմեռային սր՝ ամառային

որոշ

յ

են

ճարն արել

ե

բում

ն

մոտենումւինրին, այնտեղ նայած չուսրվաեղանաորոնելիս երկրորզ կեսը,

կամ ջուրը բը՝ չուլիսի սկիղբը Ամռանը, երբ այդ դուտում սնան նրանց են, կին ն չրի իկ ոփից Հեռանում ուռկաննեէ, իշխաններն ամռանը ջանում էլ էչ Դրա Համար ընկնում ինտենսիվությունն է, Մեժ մասամբ ջիչ արդյունավետ: դժվար իջնում բով իշխան որոը վերչին,երբ փոքրիշատ"ն սոա-

ջերմաստիճանին: :

ի

բ

"'

իրջեք

ու

են

յուն միննույն վիճակում

տում

ող

Արրակրմ ոլ ապրողներըսնվում

են

կլանել, իսկ Հիմնականում՝

սեպտեմբերիէ նորից տուռենալ ափերին Մոտավսրաղպես սկսում իշխանն է մինչ նոյեմէ «չրի ջերմաստիռանը, սնվելը տնոսէ ալդոլես Աշնանն Հետեսնվել։ ե ինտենսիվ երբ, ջրի սառնության կեսը, բերի պրոցեսբերի վերջը կամ դեկտեւ ֆիզիոլոգիական ընթացող ուշ վանքով,ձկան օրգանիզմում կերը օրեցօր ավելի են, ընդունած ները դանդաղում կերի բաշը: չ ընդունած վում.

պակասում

ծաշված էյ որ կնսից մինչն (դեկտեմբերի

ընթացքում չորս ւսվելիՔիչ կեր կէսը)իշխանն ամսվա ,

ամսին:

իշխանի սնվելու

է

քան դործածում,

միայն

ժաժանակաչրջանում: բազմանալու

առլրիլե մայիս

է նվաղում

ինտենսիվությունը խիստ

է մարսձմռան

նան

ծ ում

է

այնպիսի կերային

որոնցովմնաց պաշարներ:

Սեւր: 1. այր

այդ է, քանի որ օգտագոր Բայց» վնասակար սնվում: չեն ասիին ձկները ծ : ին այլնս կարիք չի զգում

Հովվա գեղարքուն Կ

մոտ

որսալը

ւ

րան ափերի իշխանվիճակում մեծագույն մասը որսում է Հեյտնաբար» էյ որ ղեղարքու Այգ է պատճառը, վիճակում,որը բոլորովին

ասլա

Ք

.

«բախտակացա գետերում, . ը: միայն գերու չէ ձկնարդյունաբերությա

Նկ.

15.

ճանում Ուսոկանը

են:

առմամբ Ընդճանուր

իշխաններն սպատարվա ընացքում անգամ ավելի կեր։ Արագառող ցեիրենց քաշից 4--Ց դերինպատկանողիշխանները իրենց սպառած լուրաքանչյուր: 10--12 կիլոգրամ կերի դիմաց տալիս են մեկ կիլոգրամ քաշ-աճ, հոկ բոջակի քաշը նույնքան կերի դիմաց ավելանումէ միայն 300` է է, որ սպառած կերի միայն մի մասն գրամով:Հասկանալի ծախսվում ձկան աճի վրա: նրա զդալի մասը ծախսվում է օրգանիզմի սեռական ձնավորման Համար ն «էներգեւոիկ» նպատակնեբով: Պարզէ, որ բոջակի մուռ այդ ծախսերը շատ ավելի մեծ են, քան մյուս իշխանների: Այլ կնրպ ասած, կերի սպառման տեսանկյունից, Սնանի իխշրսանների մեջ բոջակը ամենանվազ օգտակար ռում

են

ձուկն է: սմ երկարությամբ ն ավելի մեծ Արդեն ասվեց, որ 15--16 դեղարքունին բոջակը միայն որոշ չափով են սնվում Հատակի կերերով: նրանց կերի զգալի մասը կազմում են չրի շերտում ապն ժոծակներող խեցգետնանմանները,Հատկապեսդավփնիաները քի դիակները, որոնք դարնանից մինչն աշուն, բայց ամենից շատ ամռան ամիսներին, թափվում են չուրը հ ճաճախ ծածկում լճի ի

ու

մակերեսը:

ՀաՓեղարքունուսնվելու այդ բնույթը ձկնատնատեսության ն ն՛ մար օգտավետ է, վնասակար: Սգտավետէ, ջանի որ այն

.

են

գտ

շատ ՀԱՅր կազմում շրջում Բացառությու Հեւո։ չեն կաԱ.Ն բոջակի ամ խորնր կաղմել բոջակը՝ նաբար, բնականաբ սնվե

'

իշխանները,որոնք» իրենց ԱԱ բող՝ մի կողմից՝ լու գիշատիչբնույթի

.

ինելու, մյուս կողմից՝

Է

որսի Վ մերտագին մեկ, ժա-

ԳԵթոքոթու» Վ» թեմ Թե ամդալը ԳԱ եշխաններ, ցեղերինպատկա Ր

սո

ափ են մանակ ուռկաններն

ող

ոչ

իշ

այ

դա.

նրառնը

ուռկանը ամենափոքը նրանով:որ նույնիսկ մեծերը Հաճախ բաղատրվում

Համարյա բոլոր է

մի

ակ

քառակուսի գրաբ պի ըլքնը ԱՆԻ շն կիլոմետրից է ամբողջ քառակուսի որ գր»պետք գրտմեֆ

մեկ փուլն

Բնականէ, նրվեն ւ

խաններըՀամարը

կանոն, ԱրուԱրթորպես իսկ «արոտավայրումն» «գեղարքունո միննույն աան: են առանձինխմբերով, խոշոր կերերով Չնայած Հատակի

քառորդ

որ է տարբեր

:

այղպիսի եղե ր ի ցող ւ

ու

տարածությա

տոնսակնե կ Աի

ձկներ:

Խիո Ամառա մին

իշխանն

Հոսնում

անչ

Ժե

մելի շատ. Սնանում, քան Փոքթում, յլն։ Ուրիշ (ճում ունեն Խոսքով իրենց Ճամարյ կայուն, ( մ շտական տոլավայրնրը, 22 աղ` ն տարածված Մ եժ

/չխանեքըը

մ1յ

չե ճանգամանքները ստիպում, նրանք ար չայրերցդժվարությամ, էն չլ Հանում: հոկ նրբ ծն, այդ , նորի մճրադառնում պայմաններ են իշ առանձը իրենցտեղերը:

Հերանում յան Ղում:

էլ կա իշխանների կենմաբանոլ. Աա աար որշներին առա

Ժեջ,

Դ,

որը

: իշխանի

է պատճա. անախորժություն

ք

Քասիրությունն է։ իշխանը Ճկներիմեժագո ինչպես / ն ՊԱ յոր, գերադասում Դ է (ողալ տակ: Գարնան Է Հույ): ն ն Դռսանքին դա... ,

-

մառսայական ք աԱ չիչանում,

ամառվա սկզբին, այսինքն

երբեմն մի քանի «րա քամին մին փչում է միննույն ու

իշխանը Վ անրընդՀ

օր

ըրդճատ

լճի »

որից շարժվում Վերին չե ւ չնրածրը: Աղոոքյամբ, հոկ դրանց ճակառակլ. մ : « գրում ճամակշիո (կոմպեսացիոն) Հոսանքը: ։: Էի Հորչինիս Հատակով աինքնքամու Ֆրի

|

Ը"

ուղղությամբիշխանԻ լողում ափը:Այսպես օրինակ,էՀԲԲ Քանի

մ մի

,

արե

շր

ճակառակ, այ-

Հասնում

ու

չ

ան անընդճատ

բ

դիմացի

ՀԺ

Ծովում աաա ի որադուղում աան Քամ ամինՍ արկելքից փչելիս տեղի է ութվ-Վ Հակառակը: լան

Մ

յ

Լ

նում

Անման

,

։

ք:

թափը.ի շաա բան ի երեք արագամ ցեղերն իրենց Թափով առժան՝ : զգալի են

ազինգերազանցում

8այաստանիշնտերում:

բնիկձկներին արլ ,

ռին,

չուն,

ն

ոչ

են, բոջակը, ՈՒԹ առաջացել ավելի աճում, ւ ավամ Անջամ

,,

արագ

է

է

սյ

մ մուս միայն Սնանի

քան

Քայ լ

կոզակն

դարժրախայտից, " մ Հառակննրիջ, առանձնապես տ արա ուսակք տվյալներից երեումբ 4մեռային գեղարքունի իշրաննի Պասակի ոժնձրոնրի: Համարյա ար հշխան շխանի է մնում

ու

ա

ո

Ր

Բ"178

Տա րիքը

առային

ն

/

ոջակ իշխան

-

մարմնիճրկարությունն

աարիիշխան իշխան Բառային Ղարքունի

Բ

Ե

`

մոտ

--

բոտ

շշ

ն

ջ8

ջջ

-

տարիքի(սմ )

ծ

՛

.

9չՉ

շշ

«

է

Պեք

ար

մա

տարեկան Ճասակում Ճճավիվ տարեկան դեղարքուխու երկարությանը: է նկատել սակայն, որ իշխանի աճման թափը վերը եւտ

բոջակըչորը

է մնում

7"

ինչպեսցույց տվեցին Ք. բերված թմերով չի սաճմանափակվում: րին Ակնա լճերում իշխանի կլիմայավարժեցման փորձերի արդյունքները, գեղարքունի իշխանն այդ լճերում աճում է շատ ավելի քան Սնանա լճում, Այսպես, օրինակ, Ակնա լճի 4 տարնեարադ, յան դեղարքունու մարմնի միջին երկարությունը Հավասար է 39 սմ, լճի 5 տարեկան գեղարբունու երկարությանը: այսինքն Սնանա Ակնա լճի գեղարքունուց քիչ ետ է մնում Քարի լճի դեղարքունին, որի նույնպես զգալի չափերով գերազանցում է Սնանի դգեղզարքու-չ նուն: Քազմացումը.Արդեն ասվեց, որ իշխանի մի ցեղլ: կերը Հայրայթում չորրորդը` սնվումէ չրի շերտում,նրկուսը ճատակին, էն մչանում Թե' այստեղ, թե՛ այնտեղ: նրանք սնվում, ապրում -

|

ու

,

,

ու

անու

ե ֆ Ճիմնականգործին՝ իրենց նականր:րր արարո ո ուք ».. ինչոլե

հ,

մ

են,

ք

Ժ

ն

ե

սսնքո

ստրաստյ|ում

գոյությ

բազմացմանը,

սն

րատնմանը: իշխաններիմեչ խոր քնած բազմացմանբնազդր արիսեռական Հասունացման Հետ միասին ն նրանց նանում րանց քշ քշում է է սեռական ճասունաը դեպի ձվագրավայրերը: Այգ բնազդի թելադրանքով է, որ ձկները քողնում են Հարուստ «արոտավայրերը», դադարում են սնվելուց ե դեպի իրենը ծննդավայրերը: Լավ է, եթե ճանապարճեն ընկնում են լճում: Այդ դեքում ձկները շուտ յդ ձվադրավայրերը առնվում ծն տեղ Հասնում, կարճ ժամանակ են մնում անսնունդ: Բայց Հադանվում է ճիգ դուրո, նրա վոակ եէ բուք, ն այն ճախձվադրավույթը ձլ դրանց վերին Հոստանբն երում: Շա: դժվարություններ ոլետք ՛ ուժ նէներգիա վատնի լեռնային ալրաճաղթաճարի իշխանը,շատ դաճոս դետակներիճոսանքը, սաճանքներն ծանծաղզուտները չաղթաճարելու, փոքրիկ ջրվեժներով ցատկելու, ձվադրելու Ճար: ար: ԵԼ այրերը երբեմն մինչե գետի ակունքները ճասնելուճաժար: մի փոփոխակը՝ լաբանին, լճից գետն է ն ճոսանքն ի վեր մտնում ն մինչն Ցանղ, Քարաձի է՛լ ավելի բարձր. Այդ ճանապարձճընս: անցնում է 3--Ք ամսվա ընթացբում ն «ոկտեմբեր--նոլեմբեր տեզ Լ Հասնում միսներին ճաազիվ ձվադրում: Բում ձվաղրող ձկները նս մինչն իրենը «արոտավայրերից ձվադրավայր ճասնելը բավականին ճանապարճ են անցնում: Օրինավ' նորադուղի շրջակայքի աքվատորիայումսնվող ձմնոային իշանում

-

է

.

-

ու

Խր դեղարբունու

Ճունիս--ուլիս ամիսներին

բարձրան ա-

ու

խանիզդալիմասը ճՃխոգրում է

այդտեղից Թյան վրա դոնվող առափնյա գուտում՝Դարան տակ ընկածֆ

ճեռավորուԳյունելգյուղերի (մ

տարածությունում: Նույնքան, երբեմն էլ կար ճանապարձ է անցնում ամառայինիշխանը:

ավելի ձր-

բոհշխաններից

ջակը միակն է,

որը շատ փոքր տեղաչարժ| կատարում Համար. այն սնվում ն բաղմանում ձվադրելու է լճում, գրեթե միննույն ջրային տարածությունում:

Ձվադրավայր ճետ Հասնելուց

ձկներըորոշ ժամանան այնտեղ, մինչնէգը բույնըկառուցելու Հարմարտեղ Ընտրի Ընտրելուց Հետո ակսվումէ բնի կառուցումը, ավելի ճիշտ` փորելըԲույնըեժ մասամբ կառուցուլ Միայն քգը,իկ արուն նր մոտակայքում , ւլ Ճակուէ, որպեսզի ուրիշ ձկնեը չգան ն (. չխանզարեն էգի ն աշխատանեը, կամ մի ուրիշ պատվո

են

էդը պոչի

ն

իր

արու

կրծքի լողակների,Հաճախնակ

տնղը չգրավի:

դնչի օգնությամբ փո-

րում 40--50 ւի երկարությամբ, Խմ ն 20-30 լայնությամբ փոս ն դրանից Հեղ խորությամբ անցնումձվագրմանը: Ձվադրելու պաՀին արուն | էդ միասին վեր են լողում, 60-50

մեկ մետր Հետո բարձրանալուց

րին կպցրած՝

բնից

են

միաժամանակ շուռ

մու

փո-

գաղիս կողքի ն փորը ժայթքում են ձկնկիքն ու ռաղմնաչե.

ղուկը,որոնք իրար խառնվելով, ցաժ

`

տարվում էգի փորաժ փոսը Հոսանքով (Բույնը):Այդ պրոցեսըկրկնվում քանիանափ,մինչն որ բնում 194ոմ

են

մի

լ բավականին կությամբբեղմնավորվածկուտակվում Քանա-

ձկնկիթ: ԱյնուՀչեւն, արուն

լողակների օգնությամբ ձկնկիթըծածկում ն, խճաքարերով խոշոր ավազով, յալ դնչի

ու

|

էդը դարձ են

ապա անցնում նոր բույն Ցելուն, քանի որ մեկ բնում էգը թափում է ունեցած

վրա:

երրորդը: վում են կառուց 05-միմյանցից Ամելի Ճեռուկառուցելը

աար

թոն

որ

,

|

`

որ

անան Մշ

Բա

Հետո

Աե

Բոր

չՀշ՞ավաքեն կլասի Ճոսանբին չտան

ԱԱ

օր

արո

-

կուական ը:

Աոա

հոնեջ ուշ

ու

Խույնիսկ30

։ Հանի ո

աելրք, Տ

սմ

է Հասնում:

փոքրիկ բույն կառուցելու ճամար ընդամենը կես կիլոգրամանոց էդը պետք է փորփրի առնվազն 25, իսկ երկու բնի ճամար 50 կդ խիճ ավազ, այսինքն իր քաշից մոտ 100 անդամ ավելի: չամեմատելու ճամար ասենք, որ նույնպիսի ծանրաբեռնվածությամբ աշխատանք կատարելու Ճամար 60 կդ կշիռ ունեցող մարդը պետք է փորի ն տեղավոխի 6 տոննա ավազ ու խճաքար այն էլ առանց որնէ գործիքի: ինչպես տեսնում ենք, դա շատ դժվար գործ է, մանավանդ, եթե Հաշվի առնենք կատարման ժամկետները: Ճիշտ է, Քարն ու ավազը իրքնց կշոի կնաը կորցնում էն, Հրի ոչ ավելի ու

են, քան դլուրաշարժ

ցամաքում,սակույնդա իայն կիսով չառխէ

ճեշտացնումբույն կառուցող ձկների աշխատանքը: Ջվադրող էզը այդ աշխատանքը կատարում է 2--8 օրվա ընթացքում, ճամարյա անդադարաշխատելով: Ուստի զարմանալի չէ, որ ձվադրելուց «Եէղն այնքան ուժասպառ է լինում, որ վերադարձին ոչ այնքան ինքն է լողում, որքան ճոսանքն է նրան քշում տանում: Զվադրումից վերադարձողձկների Համար ձկնաբանականգրականության մեջ նրանց այդպես էլ կոչո ւ

անչ աժե

արուն պետը

ր

«զորչոլ

ապաճովի բնում ձկնկիքը խեղդողտիղմի

ձվագրելու մի Բանի

ամ դրանց

Հեռավորության

պատճառով: ախ,

արոտ «Ար արար թր

է նալ, Հարկավոր վարար չափովջրի Ճճոսանք, Ամվ ձկնկիթը

հով,

է

"

տո

՞

Հ

աարի Աե

Քնվածնով, թույլ չտա

րելնայնքան էլ

լինք, ռր ձմուսնը չսառչի:

ա

կառու

ձկեկիթի միայն

կեսր, երբեւն մնկ Բն երը

ի

Զվադրման պրոցեսն այնքան ծանըրէ անդրադառնումձկների 3--4 ամիս դ հովրա, որ ձվադրավայրերից վերադարձած ձկները ն կս «ամուսնակուն ճազուսոիխից» չեն ազատվում չնայած լավ սընլիովին վերականդնել ժամանակ չեն ե րկար կարողանում ելուն, Դա ուժերը: միանգամայն Հասկանալի է: Բացի նրանից, կորցրած ձվադրումն ինքնին բավականին ծանը բնախոսականակտ ն է ճաՀյուժում է ձկներին, սրանք մեժ էներգիա են ծախսում նան նապղարճին բները կառուցելիս: Վերը բերված են իշխանի միջին բնի չափսերը։ Այդ փոսերը փորվում, նրանցում թափված ձկնկիթը ամ ծածկվում է այնպես, որ նրանց վրա 19-20 բարձրությամբ նման թումբ գոյանա:Մեժ բների վրա թմբերի բարձրությունը

Աչ

իեն ԿԻ աաոթան

ձկոմր»:

միայն էդն կարծել,

է ուժասպառ ճեռանում

ձվա դրավայրից: Ջէ որ էդի ճեռանալուց Ճետո արուն դեռ 2--Ց օր էլ Մնում: է բների մոտ, վրան կոլի տը տարաության ամն 1--2 ն քառակուսի մետր տարածության վրա կովի պտտվում է այդ բոնվում ամեն մի ժուռեցող ձկան Ճետ: Ճիշտ է, նրանց ընդճարումբ շատ ճեռու է տաքարյուն կենդանիներիկովիը, բայց ուժերի վատնում է պաճանջում։ Այսպես՝ բույնը 4ոկողը մոտենում որ

դարձյա

|

տե

77« 7--768

չ եկվորին ն ծուլորեն Հրում դնչով: Սովորաբարեկվորը կովի չի բռնվում, բայց մի քանի րոպե անց նորից է գալիս: Եվ սա կրկնվում է շատ անգամ, մինչն ձվադրումը վերջանա ն Հետագա պաճպանության կարիքն էլ չզգացվի:

Դրանիցերկու--երեք օր արուն է ընկերանում նոր էգի, պես շարունակում արուի պարտականությունները: նախկինի Այդ շարունակվում է այնքան, մինչն արուն էլ ուժասպառվում «պրոցեսը տեղը զիջում է ուրիշներին, իսկ ինքը դառնում «գլորվող ձուկ»: Հետո

ն

եվ այդ բոլորը միայն նրա Համար, որպեսզի մի քանի Հճարյուբ: ձկնկիթից4--5 ձուկ գոյանա, որոնց, իճարկե, ծնողները ոչ կտես- ։ նեն, ոչ կճանաչեն: ուշագրավ Սակավ

չէ

ն

այն,

որ

թեն բույն կառուցելն այդքան

Դժվար է, վատ է անդրադառնումիշխաններիվրա, Հառմախ դառԽում նույնիսկնրանց մաճվան պատճառը,բայց նրանց բազմանա-

վու

բնազդը չի Ճանդչում, մինչե բույնը չեն պատրաստում:

բույնըպատրաստում

են

ձկնկիթից զուրկ:

եթե անպայման,

անգամ

նրանք

քաժված :

են

իշխանի կենսաբանության որոշՀարցեր պարզելու այա

։

ն

-

կով, ձվադրելու ճամար գետը բարձրացած որսված ձկներից քաժել ենք Հասունացած ձկնկիթը, նրանց ժեկ օր պաճէ գետում պատրաստաժ ճատուկ ձկնարանում, նշել ն քաց թողել: նույն կամ Հաջորդ օրր այդ ձկները բռնվել են գետում, բաց թողած տեղից Վերն, դեպի ձվադրավայրը լողալիս: ինչո՞ւ արդեն ձկնկիթի: զուրկ կների մուտ բազմացման բնազդը չէր Հանգել: Բնականայդ երեդժվար չէ Չչ որ բնական պայմժաննձրում ոչ ոք իշխանը բոնի չի կթում ու Հետո բաց թողնում, որպեսզի առաջանար դրան ճամապատասխան բնավդ, նրան ստիպերետ վերադառնալու մաձվադրավայրի

վույթը

բացատրել:

են երբ ցամաքել նապարձից: վերջերս, իշխանի բչային ձվադբա-

վայրերը, Հաճախականատես ենք լինում Հակառակ երեույթին, Զվադրելու ճարմար վայր չգտնելուդեպքում լրիվ Հասուիշխանը նացած ձկնկիթըչի քավում, ս" լաճումէ ոբովայնախոռոչում: աեղ ձկնկիթըկազմալուծվում չ, դառնում

Այդ-

տիրոջՀիվանդության

է, որ այն պատճառր: Պարզ որը ձկանն բնազդը, ստիպում է անպայման բույն այս անգամ էլ Թույլ սպլատրաստել, չի տալիս առանց բնի ազատվել ձկեկիթից, Բնիառկայությունն է, որ զարթեցնում է ձկնկիթից շարժման մեջ դնում մաբմինըջղաազատվելու բնազդը, ձգվող,որովայնախոռոչը պատող,

մկանները կծկող ռեֆլեքար,

է ձկնկիթի ժայթքումը: Եթե չկա ձվադրավայրը, չկա որին Հետնում ձկներ բույնը, աղա չկա ն ձվադրումը, թեն ձվադրման պատրաստ կան:Զվադրմանճամար որոշիչ գործոններ են նան Հոսանքի ուժը, ջրի չերմաստիճանըն շատ ուրիշ ճանդամանքներ, որոնք գուցե բիչ են աչքի ընկնում, բայց նույնքան էական են: Բարդ է կենդանու

որի ամենաբարդ բացմացման կենսաբանությունը, առեղծվածը

Հարցերն են: տարի Զվադրելուց Ճետո «բախտակացած»իշխանները 1--2 ուժեղ սնվում են, կազդուրվում, նորից իսկական իշխանի տնաբ ն Համ են ստանում: Եվ երբ նրանք սեռականապես կրկին Հասունանում են, նորից բոնում եխ ձվադրավայրերի ճանասվարտը: Այսպիսով, իշխանները երկրորդ անզամ ձվադրման են գնում (եթե ընդՀանրապես այդ նրանց Ճաջողվում է) նախորդ ձվադրումից առնըՀաճախ՝ ավելի ուշ: վաղն մեկ տարի «Հեռ, է, որ լճում ձվաղրող ձկների ամար դա ավելի Հասկանալի Ճեշտ է, ն բազմանալու նրանքարուաքինով ծամեմաւոաժամանակ բար քիչ են փոխվում, բան դետերում բաղմացողները: Ամենիցթիչ է որը ճամար ոչ միայն գեւ չե փոխվում բազմանալու բ ոջակը, մտնում, այլն բույն չի կառուցում: նշանակում է՝ բազմացման շրջանում նրա ամենածանը «աշխատանքը» սաճմանափակվում է ձվադրավայրճասնելով ն ձկնկիթը թաւիելով։ Սակայն չպետք : (արծել, որ բոջակի ձկնկիթը լճի Հատակին բաց է մնում, Եթե այդօլես լիներ, իշխանի այդ ցեղը վաղուց անչճետացած կլիներ։ Եվ ոլատաճական չէ, որ իշխանի մյուս ցեղերը իրենց ձկնկիթը թաղում են, իշխանի ձկնկիթի սաղմը լույսի արնի ազդեցությունից ոչնչանուժ է: երե արնի ճառուգալթների տակ են ընկնում անգամ ձկրնՍիից արդեն դուրս եկած փոջրիկ քրքուրները, նույնիսկ ձկնիկննեն: Երբ լույսը րը, միննույն է, նրանք էլ շուտով մաճանում նրանց վրա ազդել է ոչ շատ երկար ժամանակ, աղա ձլնիկները կարող են (ննդանի մնալ, սակայն այդ դեպքում էլ նրանց Հետագա ղարգացումն ընթանում է անկանոն, առաջանում են այլանդակություննե այս կամ այն օրգանի թերզարգացում: իսկ ինչպես է բոջակը դուրս դալիս ալդ կարծես անելանելի Մի կողմից այն փոքր է, ուժը չի պատում բույն կադրությունից: ոուցելու,մյուս կողմից անձճրաժեշտէ ձկնկիթը թաղել, պաշտպանել արնի լույսից ն թշնամի ձկներից, որոնք մեժ Հառույքով խժոում են իշխանի ձկնկիթը: Այդ Թշնամիների թվում առաջին տեղն է բոջակի ձվադրման ժամանակ զբաղվում է բեղլուն, բռնում:

որը

Ճառտկապես ձննկիք ճավաքելով: առանձն աղես իշխանները, չրուեն նույնպես Հաճույքով Ճավաքուչնաղզված ձկնկիթը: ից ,, Գո Վ դուրս գալու Համար երկուելթունի: ները,

Արար

:

ինչն բոունցթի մեծությամբ խոշոր գետաբարե վ ժած Բո որտեղ բնդմնավորված Աի»Հատակին, ձրնկիքը Համարյա, գլորվում քարերի արանքը, ապագա 4կնիկներին արան ազդեցությունից թշնամիներից, կամ" իո ոն լույսի ման, ավազով ծածկված, թեքություն ունեցող Բոն ամննաթեթն Հատակին դիպչելն անդամ Բերում ավա ի ա Ավազը Թնքությամբ ներքո է գլորվում . - « "մ ծածկում ձ(եկիքը։ Թերենս բազմանալու ձնի ար. է լ ԱՐԵ ձրնկիթիարտասովոր եբ: Սանի մեժություհշեանեւ որակի բոջակն ամենափոքր ձուկն նրա: ձկնգիթը Բներում թա ված Մ ավորված ձկնկիթի յաժ չրի ջերմաս զարգացումը, իճանենզ է ամիս,երբեմն ավելի: աին աումեաի ոթ վել, Բշբանի ձկնկիթի թն դարգացման . 410-465 աստիճան-օր: նշանակում ւ, թռ ՄԱ ունեցող ջրում ձկնկիթըկզարգանա Ա» լ իսկ Որ»յյուն աստիճան ջրում ընդամենը է այդ

ու

ն

եժ

դ

,

է

առաջ

ումր:

Հեռ

չ

աալ

է, բայց

:

ր

տնու

ւ

յու

Դ.

օրում,

բարձրացումն արսգացն կանալիէ,

շատ

են

ցույց

,

նա-

2-3

որ

մուտ

հնչուն

1: է 1

Պոն արում

քեր,

ջերմաստիճանի Հաս-

ձկների դարդգացումը, սակայն րար7 Թե՛ թն՛ 15.3արտանենրում, (թրինոաւվ՝ ձկնկիթըոչնչանում ում

ր

շատ

սառը

ն

առտիճանի աաաի)ջրումամառային իշխանի «նորմալ» ն փում ջերմանիտ ձկնկիթիկորուստների Միր լիորենավելանում Բալա Որպես դավների նաբուժական ներում ինկուբացիալի գործարանտաք

Անդամ10 ձվաղրման նրա աննորմալ դարգացումիցայ

է:

է

ը»

ն

դգա-

են:

«յյ

աան կորուստները,

անում ում

ամառային իշխանի

ձկնկիթի ավելի են. լինում: հշխանի ւ առանձին, Կոնմատուքյամբ, նում է երեքից վեց ամիս: մինչն Համարյա ր բոլոաաղրումը րի էգերի Հասունանում | »

են գնում ձվադրելու

տարի շուտ:

Ասում

5-բ

աւե րեկա

ք

Հասակում, 1. ջ արուները՝

6- տարեկան իո Ճիշտ է, առանձին մ. Լ դնալթերում նան տարեկան տարեկանէդ արուները յք առճառարակ բիչ պատաճում, եթե կատի ունենա Սնանիիշխանը սը

ե3

ենք

Համ

ջ

յ

արա

ունանում

նն

ո

են

աք, որ

որովճետվ իշխանների որոշ մադեռ չի ճասունանուսի:

մեծ

մասամբառա-

տարեկան Ճասասկում, ջին անգամ ձվադրման է դուրս դալիս 4--5 հոկերա 9--10 տարեկանները շատ քիչ են ճանդիպում (կազմում են որսի 0,01 տոկոսից պակաս), ապա պարզ կլինի, որ իշխանների է մասը մեկ անդամ Ճճաղիվ կարողանում մեծագույն ձվադրել: հրոք, նրանցից շատ քչերին է ճաչողվում ձվադրման դուրս գալ անդամ ձվադրումը բացառիկ երկրորդ անդամ: իշխանի երրոր ծրնութ պետք է ճամարել: Չնայած դրան, իշխանների յուրաքանչյուր սերնդից նորմալ Ճճասունանում է պայմաններում այնքան ձուկ, որ նրանցը քանակը մնում է գրեթե անփուիոթ: կարող է ճարը առաջանալ, իսկ ինչու ոչ ավելի կամ պակաս: Ավելին թույլ չեն տալիս ջրամբարի պայմանները, սաչմանափակող ճանդգամանքները: Իսկ պակասըձնոնոու չէ իրենց՝ իշխթանների ճամար: 9է որ պակասել, կնշանակի վոաոռրվերականգնել ոչ (րիմ, տեսակը թուլացնել, իրեն բնականորեն ատկացված դիրքերը ճանձնել ուրիշներին: Բայց իրականում երբեք չի ոլատաճում, որ իսկապես, լուրասերնդից ճիշտ նույն քանակությամբ ձուկ ապրի մինչե Հաասունանալն բազմանալը: Միշո էլ լինում է կամ դրանից շատ, յամ զգալի չափով բիչ: Շատէ լինում մատղաշի կարդացման ամար բարենպաստ զարգացման վրա բատարիներին, այսինքն, երբ բազմացման են թողել ջրամբարի րերար ծավալը (չրի չափը): ճոսանքի արագությունը, ձկնիկների ճամար ճ բանդիսացողօրգանիզմների աճը, նրանց անա ԱՆՎիաի աձրունգը է միջակ սունացաժ Թով զգալի չասիով գերազանցում տաիիներին առող սերնդին: Չկնաբաններընուլնիոկ «ատուկ տերմին են դործաժում այդ սերունդները մյուսներից տարբերելու Համար, դրանց անվանելով «բերրի սերունդ», ն ոչ պատաճաբր: Բանն այն էչ որ միննույն տարվա (արող է շատ լավ զարգանալ ընքացքում իշխանի կամ նույնիսկ նրա մի ցեղի սերունդը, իսկ մլուս ձկները միջակ, նույնիսկ շատ վատ: Ուրեմն բերրի տարի Հի կարելի ասել: նույնը պետք է ասհլ նան ջրամբարի մասին: Միննույլն չրամՀաբարում մի տարի մի տեսակի ձկան սերունդն է լավ աճում, չորդ տարին՝ մի ուրիշ տեսակինը։ Ուրեմն ամենից ճիշտը մնում է բերրի սերունդը», քանի որ այն բավականին ճիշտ է արտաչայ|

քանչյուր ու

ու

ազդեցություն

քորմաստիճանը,

դեր մատչելիությու

տարի Արին որ ԳԱ ձկների

ի

զարգանան

երնույթի էությունը: Սնանա լճում Ճաճախակիլինում են թե՛ իշլանի ն թե' կողակի բերրի սերունդներ: Այդ սերունդների երբեմն այնքան բազմաքանակ են լինում, որ մի բանի տարի առատ են ապատովում: Բայց լինում են նան որս սերունդներ, որոնք շատ չնչին որս են ապաճովում։ իսկ եթե միմյանց ճաջորդում են մի քանի այդպիսի անբերրի սերունդներ, ձկան որսը խիստ պակասում էւ Այս պնդումը կարծես ճակասում է այստեղ արդեն ասված այն տեսակետին, թե լուրաբանչյուր սնրունդ ետք է գոնն այնքան ձուկ, ինչքան եզել է նախկին սերունդում: Սակայն Հակասությունը միայն առերնույթ է: նթե նկատի ունենաք ոչ թե առանձին սերնդի թիվը, այլ բազմամյա միջինը, կտեսնենք, որ ձկների բացարձակ քանակըիսկապես որ պտտվում է ինչ-որ միչին մեծության շուրջը Սրինակ, իշխանի տարեկան որսը մինչն լճի իջեցման սկիղբը կազմել է մուտ 5500 ցենտներ: Տարիներ են եղել, երբ որսվել է դրանից ավելի։ եղել են, ընդձչակառակը, նվաղ որսի տարիներ, բալը ոլոված ձկան քանակը միջինից շատ չի Հեռացել: «միջին թեվը»։ ՑուրաԻսկ ինչով է պայմանավորված այս այդ «միջինը» տարբնր է ղանաղան տեսակի քանչյուրջրամբարում ն սլայմանավորված է տարբեր գործոններով: Մի ձկների ճամար տեզ ձկան քանակը սաճմանափակում է ձվադրավայրերիպակասությունը, մի այլ տեղ՝մանր ձկների կերը, երրորդ դնալքում՝ խոշոր ձկների կերը, իսկ մի ուրիշ տեղ կարող են աղդել քշնամլենրը: ջրի ջերմաստիճանը,ձկան որոր: ծամարյաանճնարին է թվարկել բոլոր ալն պատճառները, որոնք կարող են ազդել ձկան քանակի վրա: որ բոլոր այդ պատճառներիցւսմեսլետք է գիտենալ, Սակայն ն նրա տնտեսական մնում է մարդը նաղլիաավորն ճիմնականը գործուննությունը: Տնտեսապեսխելամիտ 4ճիմքերի վրա դնելով ջրամբարի շաճագործումը, մարդր կարող է Ճարստացնել ձկնասաշարները, բազմապատկել այնտեղ եղած ձկների քանակը ն տեսակները: եվ ընդճակառակը, անխնա, երբեմն ուղղակի «անյցադործ վերաբերփունքովոչնչացնելով ջրամբարի ձկնասաչարենրը, վնասներ ճասցնելձկնատնատեսությանը: մարդը կարող է անուղղելի Օրինակ, Հրազդանիջրամբարից (նրա ստնղժման առաջին տարիներին)ն Մարմարիկգետից որսվում էր պատկառելի բանակությամբ, երբեմն չատ խթոշորկարմրախայտ: Վերչին մի քանի իիներին այդ ջրամբարներում եղած ձկները բարբարոսաբար ոչընչացվում են պայթեցումներով, թուլնով ն այլ միջոցներով: եվ ոլաւում

ո

Սր

է դարձել

տա-

կարմրախայտը հ, դետում ալժմ այդ ջրամբարում պակասելէ Հանրապես ինդ գետում ձուկ. ոչ զ վագլուտ մանը, սննդի Համար որ

ների քանակը,մնացածի ձվերի են: ս եր ձկներ

մեծ

պի"

մասն

էլ

ՑԵՂԵՐԸ ԻՇԽԱՆԻ

կզ

Հ18-9,

լ գմեռայինիշխան: մուն ռանը ձվադրե 8--9(10): կոչվու՛ որն ւ" այդպես չ իշխանը» Չմեռային ունի Սեանի իշխանի իրավ Մ ԼԱ-ՄԾ

ՆՐ

տա

ու

ճական չէ, տաճակ

ներով

իչ

Համարչ մի շարք պատճառ այն առաջին Համարվելու:նախ

"ր պատճառով,

նիք նային րան ղերի գրականության

խան» էական ա ավելի ներեն այդլլես

էլ այն է, երրորդն

են

է.

որ

-

ոն Ն ծրկր»րԴ ւմ, իշիւանների 17եարո ցածրանալը մժակերնույթի

Գիտական

"Ի

Ան

որպես անդամ նկարագրել էլ նրա չիմա մեջ

չ

մ

նչում՝ տիոլայինիշխան: մեջ այն ամենից

մինչն լճի

նկ.

12.

իշխան: Ձմեռային մառբ՝

մեծֆադույն տեսակի իշխան որ ալիս են ռային առաջնու ք էլ շատերն տեսակետից Համի Վերչապես որատր որսի զգալ

"ոսի Ն

իշխաննէր տալիս

Գիր, խոշոր իշխանի իշխանին: Վմեռային մում էր ձմեռային իշխանը:

ր

րազ

ձեռքով

ա ծանոթանանք տիպիկ իշխանին ավո մարմինն, իսկ իշխանի ձմեռային

աան ր եթե բոնեքեթ դեպ թել ձկան ներքին ժնուոը, աշխատեցեք ոնի սեղմելով ախալխոիկների Այդ ժամանակ ղբացվեն մեչքը: ր" լա չքշառության չնայած անվանում ականջներ, մամբ լ ց տակ են) կափարիչները: օրգաններն Այս

են

ե

ութե `

լսողության

դրա

,.

Մր

կերնա ձժեռային իշխանի ցայտուն նշաններից մեկի

առէջքները:

խոիկների

`

որի

ո

Հոս

ն

նախ

շ

բ

Հան

չ

որդերն

Դք

ու

(Ո 9նռու

գատա-

խխունչները,

Դոնոր

կերի ան ոի որո ր Հաաա են աի" ր

,

մեչ

ար ի ստիպված լիներ նպաստել է այն բանին, որ

լողալու

լողալու:

ձմեռային իշխանն

,

գետերով Հր արք Աթ լում, մ ԼԲ քեն

տարո Քոն1 աա

Բոորոչ

իո

երեք տարեկանից սկսած իչխանի ձմեռային խոիկների առէջքները Ճամարյլա միշտ կարճ են ն ունեն գնդասեղի ձե։ Այդ տիպի առէչքներ գեղարքունիննե բոջակը երբեք չեն ունենում, իսկ են ամառային իշխաններից միայն խոշորների մոտ Հանդիպում, ար մլ ոչ բոլորի, Ձմեռային իշխանի աչքի ընկնող նշաններից մեկն էլ բերանի. կառուցվածքն է։ նրա ծնոտներն անճամաչաի են ղարգացած. ծնոտը վերինից զղալի չափով կարճ է: Դրա «ետնանքով սկսվում է ոչ թե դնչի ժայրից (ինչպես օրինակ՝ գեղարքուունը), այլ գտնվումէ դնչի տակ: Այդ պատճառով էլ այդպիսի. բերանները սովորաբար կոչվում են «ստորին բերան»: չէ ձկան առջե լողացող Ժան դ ր ը որսալու ճամար: Բայց Ճատակին զոնվող կերը . : : ավաքելու ճամար որոշակի առավելություն ունի, ն այղ առավելությունըձմեռային եշխաննակտիվորեն օգտագործում է: Հատա-չ դին ապրող նրա կենդանիները կերի մեջ ավելի շատ են։ նան իշխանի արտաքին տեսքը: Փլութը . բութ,ձմեռային ոչ է, դունչը՝ իսկ մարմինը ճաստ ն ճամարյա գլանաձին այնպիսի տպավորություն է թողնում, որ այս ձուկն այննայելիս ան էլ արագ լողացողներից չէ, որ նրան ծանոթ չեն արագ ոռանքների դեմ մաքառելու դժվարությունները: Այդ տպավորությունն անճիմն չէ։ հսկապես, ձմեռայինիշխանն ավելի «Ճճանէ վարում, քան դգեղարքունին:

ունեցող

Ախոյան Ա

մեր չի Լճում դոլություն

ու

ի

իշխանի տեղաշարժերիՀիմն ձմեռային նումն ու «ա որսն է: Քանի շքի տակն է, իսկ կերը՝ րուսներն են նրանցիցավելի «ծո ւյլ» իշխանը կարի ձմեռային

շատ

բոլորը

արագ

արագությամբ քաղցը Լո ա մի աան Համա Ա Հոնի (թ ճագեցնելու Քի ջրասամույրները),որ աթիվ որոնցից փախուսսաղավ ոով րկաելու

կո

չշաշվենք

Համեմ

սկսել է տարբերվել իր նախնիներից. նր

են ցույց Ուսումնասիրություննե

ակերալին

Հարմարվել լճում լաձնությունը, '

աճում

երկու տարբեր էկոլոգիական փո խանի ված բիոտիպ կա: Սրանցիցմեկը ձվա բեր ամիսներին, լճի ճարավ-արնմոյա պես Սնանի իշխանի ամենաարագաճբ ամիսներին, լճի ճյուս

ձվադրավայրերում,բայց դանվող

է Հունվար-մարտ

նվ սպլակատելու ճնետնանքո

Որսի մեծագույն մասը կազմում

որսը

էճի ջրերի իջեցմանը նախորդող տ ի 3/4-ը կազմումէր ապրանքայի ձկները), որի կեսը տալիս էր ձմե

Մինչե լճի մակարդակիիչեցումը ձ էր Սեանի իշխանի ընդճանուր որսի իջեցմանճետնանքով Հետզշետն ցամա ցեղի Հիմնական ձվադրավայրե ալդ մ դանվում էին աւսիերինժուտ՝ 0,5--4,0 Հետնանցքովկրճասվեց ձմեռային իշխ կշիորիշ նրա տեսակարար պակասեց ձմեռային իշխանի որսը տարիբներին տոկոսը: Այդ ինդճանուր որսի 10--12 որսի ոչ միայն քանակի, այլն որակի

Ժոռ

պած որսը:

ցեղի

Դա ձ

որոնց թե՛ գինը ն թե՛ սննդային որակ իշխան սորտի որակից ն գնից: են

վիճակիվատթարացման

չինտարածությունդրավում: մեծ վտանգ է

ին

մեջ

իշխանը Մի չարք Բարի արժանիք ամե ուկը Սնանի իշխանի ցեղերի է որսում իշխան վիճակումԱ շատ

Համար այնպիս կլիմայավարժեցման

է

ՀամարՀարմար ճատակ ունեն, բայց բազմացման իշխանի ընդճակառակը: ունեն: դեպքում էլ ձմեռային իշ Երկու Հաջոլությամբ կլիմայավարժ ռող

ընդունակ է բազմանալ լճում, իսկ ճարմար վտակների վրա նրա բազմացման ճամար կարելի է ձկնաբուծական գործարան կառունաաստավոր է նան ձմնոսյին իշշատ դել: Այդ իսկ տեսակետից Վեց տարեկան ձմեռային իշխախանի բարձր պտղավետությունը: նի էգն արտադրում է շուրջ 8000 ճատ ձկնկիթ, իսկ Ց տարեկանը՝ 15--22 Հատ, մինչդեռ այդ Հասաճաղար (միջին թվով 18 Ճաղզար) ։ դի ամառային իշխանը տալիս է ամենաչատը՝ 6000, իսկ բոջակը ' : միայն 700 ճատ ձկնկիք: Դա նշանակուժ էյ, որ թե՛ բնական բազե մացման դեպքում թե՛ դործարանային ինկուբացիայի պայմաններում ձմնռային իշխանն ավելի արագ կվերականգնի իր գլխաքանակը, քան ամառային իշխանը կամ գեղարքունին: Հաշվի առնելով այդ բոլորը, Հատկապես ձմեռային իշխանի բազմացման Համար կառուցվեց Մնանիձկնաբուծական դործարաեր, որտեղ կարելի է ինկուբացնել տարեկան 10 ժիլիոն ձկնկիք։ սեռաճասուն սլետք է նկատել, որ ձմեռային իշխանի արՍակայն ճետ կապված մեծ դժվարությունները զղալիոտադրողներորսալու րեն ազդում են նրա գործարանայինբուծումը անչճրաժեշտ մագործի վրա: Չնայած դործարանն արշտարբներով կազմակերպելու արդեն 9 տարի է, ինչ շաճագործման է Հանձնված, նա դեռ ոչ ժի անգամ չի կարողացել կատարել պլանով նախատեսնված ձկնկիթի Հավաքման աշխատանքների10 տոկոսից ավելին, քանի ոլ/ պլանավորված 10 միլիոն Ճոտ ձկեկիթի դիմաց «աղիվ Հաջողվում է Հավաքելմիայնմեկ ժիլիոն, սովորաբարդրանիցէլ պակաս : :

:

ձկնկիք։

Ձկնկիքը Ճավաբելու այդ

դժվարությունները գնալով կմեծանան կոռրանան, Ճետնաբար էլ ավելի կողմեն ձմեռային իշխաեի արձեատականբազմացման աշխատանթների մասշտաբներն ու թափը: Ալներն է, որ այդ ցեղի պաշարներըվերականգնելու ճամար անչրաժնշտ են այլ, ավելի էֆեկտիվ միջոցառումներ: կարծում ենք՝ամենից ձոն ոու միջոցը արճեստականձվաղրավայրեր ստեղմ խորուքյան տակ ստեղծեն, ծելն է։ Անճչրաժեշտէ լճում, 3--Ճ 30 ճեկտար տարածությամբ արճեստական ձվադրավայրեր շուրջ դա Տեխնիկապես միանդամայն ճնարավոր է, իսկ տնտեսապես տաշատ շաճավետ, քանի որ ստեղծված ձվադրավայրերը 4--5 բում կարդարացնեն իրենց վրա ժախավածգումարները, իսկ ււմախ նից Հետո կծառայեն ձրի այնքան ժամանակ, ինչքան գոյություն կունենա Սնանը: ներկայումսձմեռային իշխանի տարեկանորսը կաղմում է 2-ու

`

անգամ պակաս, քան 1950-ցենտներ, այսինքն 5--2 1941 քվականներին: ճում ճամապատասխան տարածությամբ ն որար խնլացիորեն դեպջումայդ ցեղը, լճի մակարդակի կայունացումից Ճետո, կարող ճաղզարցենտներ որո, այսինքն 2--8 անդամ է տայ տարեկան 3--4 յատ. քան տվել է նախաիջեցժան տարիներին: Ք. Ամառային կգ 105-112, իշխան.Մ 119, ՀՈԼ8--8, կող119--129: Սնանա լճի իշխանների մեչ, որթի թերուկների թիվը Հայտնաբերվել է ամառային իշնս առանձին ցեղ, ամենից ու. խանը: Մինչն Հայտնի ձկնաբան Մ. Ա. Ֆորտունատովի1926 թվա(անըն կատարած ուսումնասիրությունները, սրան չշփոթել են մերք ձմնոային իշխանի, մերք դեղարքունու Հետ: Դա տեղի է ունեցել այն դատմառով, որ ամառային իշխանը որոշ գծերով նման է գեդարչունուն, իսկ մի չարք նշաններով՝ ձմեռային իշխանքն: Սրիհակ.բծրանի կառուցվածքով ն գլխի ձնով նրան շատ Ճեշտ կարելի է շփորել ձմեռային իշխանի «ետ, իսկ թիմուատների առէջբները (արող են լինել ն' գեղարրունու, ե՛ ձմեռային իշբանի բիմուխաների առէջքների նման: ԱննաՀիժնականը, որով ամառային իշխանը տարբերվում է մփայն Սնանի մյուս իշխաններից, այլն բոլոր տեսակի սաղմոնասից, նրա ձվադրման ժամկետներն են, Ամբողջ աշխար»ի սաղմժոնները,դրանց թվում նան Սնանի իշխանը, ցրտավճիտ ջրերում, գիներ են։ ոչ միայն ապրում հն ոաոն ալն բազմանում են աշնանը կամ ձմռանը, ե նրանց ձկնկիթը վարդացումն ընթանում է տարվա ամենացուրտ եղանակին: Դարեհի թնքացքում շարունակվող ալդ սլրոցեսը վերջ ի վերջո Հանդեցրել լ այնբանին, որ ֆորելների ձկնկիթը կարողանում է նորմալ ձնով սառը ջրերում (2--6 աստիճան ճամեմատաբար միայն չեր"ության տակ): Այդ իսկ պատճառովտարվա տաք եղանակնեե նն կաղմում, բին ճազմացող մեր բացառություն սաղմոռնները բացառություններից Ժեկն է։ իշխանն ալդ ճաղվադեիպ սոմառային Առաջին Հայացթից, ձվադրման էկոլոգիայի անսակետից, ատ ունի մ լուս առին իշխանը կարծես որոշ առավելություններ իշխաններինկատժամբ, քանի սր վերջինները ձվադրում են միայն Էոս՝ կամ միայն դերերում,այնինչ ամառային իշխանը ձվադրում էԼ" բում, ն՛ դետերում։ Սակայն վերը նշած Հանգամանքը թու(առնում Էն նույնիսկ ոչնչացնում է այդ առավելությունը: Մինչդե իշուն մյուս ցեղերըբաղմանումեն ուշ աշնանը կամ ձմռան յ

չարյոր

ստեղծելու Հվագրավայրեր

կազժակերպելու

ՏՐ

ոչ

ների մեծագույն Լր

նրանք

ու

մարդանալ

ամիսներին, ամառային իշխանըձվադրման

է գնում

ուշ գարնանը

ամառվա ամիսներին (դրանից էլ ստացել է իր անունը) Այդ ժամանակջրերը տաք են ի ձկնկիթի նորմալ զարգացման Համար. ն

ավելի Քիչ

են

նպաստավոր:

"

ղումներնենԱյդ Ճեղեղումների ժամանակ դետերիջրերնմի

հրենց մասը տիղմ, որի «ակալական քանակությամբ Հետ բերում ու բներն կատու: է գետի Ճատակին, ծածկում այնտեղ գտնված երանջումզարգացող կնկիթը։ Տիղմով Փածկված ձկեկիքը զրկվում են։

։

թթվածինուռանալուճնարավորուանրաժեշտքանակությամբ

ոչնչանում: Այսպիսի դետեմասն է զարգանում, իսկ չնչին ձկնկիթի միայն րում ձվաղրված մասն է կանրանից դուրս եկած փոքրաթիվ թրթուրների աննշան մեծանալ «Ճասունանալ՝ նոր ձվադրման «ամար: րողանում մեչասկանալի է, որ դա խանգարումէ այդ զեւտերում ձվադրող ծաքանակ վտառներիառաջացմանը: Փետերում ձվադրած ամառային իշխանի ձկնիկները 2--Ց ամիս ապրում են իրենց ծենդավայրում ն լիճն են իջնում մեծ մասամբ :Հոկտեմժբեր--նոյեմբերամիսներին: Գետերումնրանք կերաու նրանց թրթուրներով, չրային միջատներով կբրվու են զանազան սնման Հետո, բնուլթը փոխվում է։ Այստեղ իսկ լին իջնելուց են կենդանական պլանկտոնով ն մժինրանք մի ժամանակ սնվում

զարդանալըդադարում Թլունից։

է

ու

ու

Հար. օ

նկ.

18.

Հնրտածնե

Հող.

Ծ Ամրնար ւամնմմաւ Հ1.` 1 ո

ԼՐ

դ

նք»

' "

Ամառային իշխան:

Ամառայինիշխանը ձվադրում է մայիս-ճուլիս

ամիսներին, իսկ նրա ձկնկիթը զարգանում է մինչն սեպտեմբերը, երբ լչում ջրի ջերմաստիճանըբավականին բարձր է: Այդ ամիսներին գետերում նույնպես ջուրը տաքանում է, թեն ոչ ժիննույն չափերով Ամառալին իշխանը սովորաբար ձվադրում է Սնանա ճե միայն այն «ակներում, որոնցում ամառվա ամիսներին ջուրը ճամեմատասառն է: Դրանք մեծ մասամբ Ճորդառատաղբյուրներով սնվոզ բար ե կարճ «ոսանք ունեցող դետերն են, որի նրանց չուրը ճեւտկնանքով ճ 20ավեշատ չի տաքանում: Դա է պատճառը» էի վտակներից առակին դեւոր ն այլն): Սրանք (Ժարճաղբյուրը»չ Մաքենիսը, նակքար աօկիզբ հն առնում ճորդառատ աղբյուրներիը, ունեն միայն մի քանի կիլոՄինչդեռ ճորդառատ Արգիճինկամ ՎարդենիՄեւորերկարություն: ար նրանց Համարյա բոլորովին չի ղրավում։ իս ամառային իշթանն ամեն ճում տեղ Հի կարող ձվաղրել: Դրա ճամար էլ նրա ձվադրավայրերը մեծ մասամբ մոտիկ են գե-

շեր չ Բրիի իլխան ոռ

ասի

վող

աա

չ ջրի տաբերաններին, որտեղ ջերմությունը քչնում չափով որոշ

գետի սառը ջրի ազդեցության տակ: իսկ եթե ձվադրավալրերըդեսռաբնրաններիցճեռու են, ապա պետք է ենթադրել» որ ալնտեղ չուրը զովանում է ստորջրյա աղբյուրների ազդեցությամբ: կա մի Հանգամանք էլ, որը խիստ սաճմանափակում է ամառային իչխա նի ձվադրումբ դետերում: Դա զարնանային ն ամառային եղե`

Ժեծության ճասնելուց Հեւտո անցնում են ճստակային կենդանիներով սնվելուն Վճրն արդեն նշվեց, որ ամառային իշխանի ձվադրման պայժյուս իշխաններինը: Հարց նպաստավոր են, շանները քան չ ծագում. ո՞րն է դրա պատճառը, ի՞նչն է ստիպել նրան ձվադրել տարվա տաք եղանակին, երբ թե՛ ձկնկիթն է վատ զարդանում ն թե այլանդակների անկենսունակների թիվն է շատ: Այդ ճարցի լուսաբանումը տրված է իշխանի ցեղերի չացմանը նվիրված գլխում: Առայժմ նշքեք միայն, որ ամառային առաջանալը ճնարավորություն է ստեղծել իշխան տեսաիշխանի կին ավելի լիակատար օգտագործել լճի կերային երա վտակներում եղած ձվադրավայրերը, որոնք մինչ այդ ցեղի առաջանալըօգտաղործվում էին միայն աշնան ն ձմռան ամիսնեայն

որոշ

սակավ ու

առա-

Հարատությ

է մեծ եվ քանի բին: ամառային իշխանը ձվադրել մասամբ գետքրի ստորին ճոսանքներում, լճից ոչ Հեռու, նրա որ

չատ

դա

մատ-

ղաշին փրկելէ դետի Ժիջինն վերին ճոսանքներում ձվադրողդեմատղաշի կերային մրցակցությունից: Այդ սհրունդնեբի կերային մրցակցությունը չեզոքացվել է նան նրանով, որ ամառային իշխանիմատղաշի արտաքին կերերով սնվելուն անդնելու (ո: միջոցին գողարքունու ձկնիկներն արդեն այնքան են մեժացել, որ սնվել են ուրիշ, այնպիսի կերերով, որոնք ամպոսյին իշլանի

դարթունու միջն

մատղաշի կումից օդտադործվել չէին կարող: Այսպիսով, ձվաղդրը, ման ժամկետներով նե ձվադրավայրերով մեկուսանալով իր ցեղա. կիցներից, ամառային իշխանն առաջացել է որպես իշխանի նոլ ցեղ։ Այդ չի նշանակում, որ ամառային իշխանն այնքան է Հարչ մարվել ջրի բարձր ջերմաստիճանին, որ նրա ձկնկիթը կարող վ նորմալ ղզարդանալ ամառվա տաք չրերում։ Դա մի կողմից ցույց ( տալիս միայն, որ իշխան տեսակի պատմականզարգացման ըն թացքում, երբ նրա կողմից գրավված են եղել Սնանի վոտակներուն եղած բոլոր փոքրիշատեսպիտանիձվադրավայրերը, նրա մի մասի ստիպված է եղել զբաղեցնել այդ ձվադրավայրհրը նրանց աղառվ եղած ժամանակ, այսինքն գարնանը ն ամռան ամիսներին, այն ի միայն գետերի ստորին Հոսանքներում: Մլուս կողմից դա նշանա-վ է այդ ցեղը, թե՛ դետե լ կում է, որ այն ժամանուկ, երբ առաջացել ամիսներին չրի չերմաստիվ րում ն թե՛ լճում գարնան ն ամռան ճանն ավելի ցածր է եղել, այոինջն ավելի բարենպաստ իշխան ձկնկիթի զարգացման ճամար, քան այժմ: երբ լճի մակերնույլթբ բարձրացել, ն նրա ջրի Հետագայում, րը ծաժկել են գետերի ստորին ճոսանքների զգալի մասը, չր : տակն են մնացել նան այդ մասերում տեղավորված ամառային իշ է խանիձվադրավայրերը: Դա նպաստել է ամառային իշխանիերկով առանձնացած Ճճոտերիառաջանալուն։ Այդ Հոտերից մեկր ձվա 4 դրում էր լճում, իսկ մինչն Հիմա էլ գետերն է մտնում ժյուսը՝ ձվա-վ դրելու: ներկայումս լճում ձվադրող ամառային իշխանի ուռ, ' Ճամարյլագլւովին ոչիչուել է, որովճետն լճի մակերնույթի իջնե-| կապակցությամբցամաքեցին նրա ձվադրավայրերըն խիսսվ չափերով կրճատվեցին այդ Հոտի բնական բազմացման ՀնարաՎ

լու

վորությունները: Այն, ինչ մնացել էր այդ աղետից Հետո, ոչնչաց րեցին գողորսությամբ զբաղվողները: Այնպես որ այդ չոտի արվ դյունագործականնշանսկությունն այսօր շատ չնչին է: Ամառային իշխանի արդյունագործական որսի Հիմնականկ

«պաշարներիվերարտադրությունըկատարվում է ձկնաբուծականկ գործարաններում: Մինչն վերջերս ձկնաբուծության Ճաշվին աճեց: վող ամառային իշխանիորսը կազմումէր շուրջՃազար սակայն վերջին երեք--չորս տարվա ընթացքում նրա որան էլ: Ճեւղճետե սկսեց նվազել ն այժմ այդ ցեղի պաշարների է կանդնած: եվ դրա Հիմնական | լճի վտակների ջրակենսաբանական վիճակի

ցենտներ,

մեծ վտանհդիառաջ տադրությունը

պատճառը

վերար-|

Սկանա

է: Ճիշտ է, ձկնկիթի դործարանայինինկուվատթարացումն ունի բնական ձվադրման ացիան զղալիառավելություններ Սակայն մատղաշի ստացվելուց ճետո հրա բախտր դոյություն ունի դետերում, որը է իրադրությամբ, այն մատղաշն ստացվել է ձկնաբուծական գոր-

խիսա:

րւ,հատժամբ:

րոշվում ելովնրանից

այդ

հսկ այն դետերում, թե դետային ձվադրավայրում: Փարանում, ամառային իշխանի մատղաշը, գնալով դրությունն է թողնվում մանրամասն է դառհում։ Այդ մասին բավականին Րշճանդուրժելի ուր

այց

նվիրված դլխում, ուստի այստեղ ասվածէ Սնանիվտակներին ե նրանց չրերի այն, որ դետերի անպաշտպանության

նշենք միայն

Հետնանքով վայրիվերոօդտագործման

Սնանա

լիճը կարող է զրրկ-

իշխանից: վել իր Հիմնական Հաւրուտությունից՝ Ամառային իշխանի պաշարները վերականդնելու «ճամար միանգամայն անճրաժեշտ է ամենակարճ ժամանակամիջոցում Մասրիկ, Մաքենիս, Լկճադետ, նակքար գետերի վարդավորել Ճռսքըամառային սեզոնում, մի շարք մելիորանրանց վտակների տիվ աշխատանքներ կատարել լճափնյա աղբյուրների չրերը 4ըկնրա ինչպես նան նաբուծական նսլատակներով օդտադործելու, ձվադրող վտառը դողորսությունից փրկելու ն միմիայն ձկնաբուծական նպատակներով որսհլու գործը: ԿԳ 102--117, Մ 17 9, Հ118--9, Գ, թեփ. Գեղարքունի իշխան: 112--122։ իշխանի ցեղերի մեջ դեղարքունին ամենից չինն է, այսինքն ամենից շուտ ո'յս ցեղն է գոյացել: Այդ է պատճառը, որ նա ոչ միայն զգալի չափով տարբերվում է ամառային ե ձմեռամին իշխաններից, այլն այն, որ նա իր ապրելակերպով ն արտաքին նշաններով շատ ավելի մոտ է կանգնած կարմրախայտին,որից ռաջացել են իշխանի բոլոր ցեղերը, քան մնացած իշխանները: մարմինն իլիկաձն է, գլութը՝ փոքր, դունչը՝ Գեղարքունու են երկար, աուր, քիմութտների առէջքները ասեղի պես սուր ներքին ծնուռը Ճավասարէ վերինին, երբեժն նրանից ել երկար: ոկսվում է դնչի ծայրից նե Դրա ճետնանքով գեղարքունուբերանն մոտ: Զկնաոչ թե տակիցը,ինչպես այդ աոկա է մյուս իշխանների են Սայրաբաններն այդպիսի բերան անվանում «ծայրաբերան»: ճակերը որսալու բերանըշատ Ճարմար է ձկան առջեից լողացող մար ն դրա չնորճիվ գեղարքունին Հնարավորություն ունի «աջողությամբ սնվել ջուրը թափվող մոծակներով կամ չրի շերտում ապրող մանր խեցգնտնանմաններով: Մինչդեռ, ամառային ն ձմեռային իշխաններն այդ կերերը Համարյա չեն օգտագործում: Ճիշտ ա-

ու

է, այդ

չի նսեմացնում սնվելու դեսլքում:

այդ

ուրիշները կան,

կթաքնվեին,իսկ երբ կողքին ըՀեռանային կերային օրգանիզմները:իր ճերթին Համարյա

պայմանավորվածէ ոչ միայն բերանի կառուցվածքով, այլե ձկների էկոլոգիական առանձնաճատկություններով, սակայն

ու

դա

ջրի շծրյոումի ատավելությունը ծայրաբերանի

վում են

բոլոր

որս-

որ

բ Այսպիսով» օղովում է մյուսների «աշխատանքից»: են ավելի չուտ ինայողություն է լինում ն թե ձկներն

էլ ձույլն էներգիայի

ճետաքրքիր օրի-

Սա տարրականՀամադործակցության կշտանում: ն որ միատեսակկեր օգտազորէ

նակներիցմեկն է

ցույց

տայիս,

իշւո Հէ, ծելի լ(ենդանիները մ

որ

մեջ մրցակցության

են

մտնում:

օգմիասին, գոյություն ունի նան այդ կերի լավադույն Հի որը Համար ռտեղծված Համադործակցություն, յոագորժման

դրա

Հետ

կարելիմոռանալ: է ճամար աշնանը բարձրացնում ձվադրման Փեղարքունին ե Սանի Սակբար։ Մաջենիս, Մասրիկ Գավառագետ, Զկնադետ, երբ ձկների արձճեստակա մի շարք ուրիշ վոակներ:նախկինում, էր գետեբարձրանում դգեղարքունին չէր կիրառվում, բազմացում

Նկ.

19.

որտեղ փորի Հոսանքն ի վեր, ձգտում էր ճասնել ակունքներին, թե որրում էր իր բույնը ե ձվադրում:դժվար է ւլատկերացնել, կատարելիս: դործը քան էներգիա է ծախսումդեղարքունինայդ է դեղարքունու մեջ ամենից շատ փոխվում Զվադրող իշխանների

Գեղարբունիիշխան:

Սակայնալդ առավելությունն ունի նան

ճամարգեւտըբարձրացածդեղարտեսբը:Զվադրման արտաքին սն

4ճակառակ կումը:

է:

Հատակային կերերով սնվելու Համար ծալրաբերանը իշխան սկի ձկների Համար շատ ն շատ անճարմարէ, քանի որ նման դեպքում ձուկը պետք է դունչը խրի Հատակի տիղմի մեջ, մի բան, որ Սնանի իշխաններին Հուտուկ չէ, կամ կանգնի գլխի (ավելի ճիշտ դնչի) վրա: Բայց դրա ճամար մի ուրիչ միջոց էլ կա: Ձուկը կարող է պոչի լողաթաղանթի ուժեղ Ճարվածով ստեղծել ջրի վերամբարձ ճոսանք, որն իր Հետ կբարձրացնի ճատակին գտնված կենդանիներըն, անմիջապեսետ դառնալով որսալ ջրի շերտը

կամ Ճամարյա քունու արուի գույնը մուզ-շագանակաղույն ամբողջապեսքաղթեփուկներն է Հաստանում, որ Մաշկն այնքան չեն պոկվում անգամ դանակովքերելիս: Լորվում են նրա մեջ Հաստ շերտով պատում է ձկան մարմինը՝ դնչից մինչն պոձունքը

տե-

ու

չի ծայրը:

բարձրացած կերը:

օդավում է երկու միջոցներից էլ, Գեղարքունին ուղղաճայաց կերըվերցնում է ճատուկիցձամարյլա

այսինքն կամ դիրբ ընդունե-

:

լով կամ պոչի ճարվածով այն բարձրացնում է Ճատակից: Վերջին, դեպքում դրանից օգտվում է ոչ միայն ինքը բարձրացնողը, այյե նրա մոտ դտնվող մլուս ձկները: Դա վտառներովշրչելու օդուտնեէ ալիս րից մեկն է, քանիոր ճնարավորություն ավելի լիակատար օգտագործել ամեն ժի առանձին ձկան ծախսած էներգիան: Ընկերչլինելու դեպքումմիայնակ ձուկը չէր կարողանա որսալ չրի շերտը բարձրացած կենդանիներիկեսն անգամ: Մինչն ինքը նրանցից 1--Չ-ը որսար: ժլուսները նորից ճատակը կիջնելին կամ

ԼԵեթե լեղարքունունՀամեմատելու լինենք լճում ձվադրող ռային իշխանի ետ, կտեսնենք, թե որքան դժվար է դեղարքունու վիճակը: Ընդունենք, որ ձմեռային իշխանը լճում լողում է էներ4 կմ արագությամբ: Անշուշտ, նա դրա ճամար որոշ ժամում արաայդ գիա է ծախսում: հսկ էրբ դնղարքունինէ լողում նույն Հոսանքին, որի արաասենք ճակառակ Գավառադեւտի ղությամբ, 4 կմ է կաղմում, է, որ այն ժամում սւռացվում ղությունը նույնպես չորս անգամ ավելի էներգիա պետք է ծախսի: Լճում գտնվող ձուկը, կաի կարող է դղաղարելլողալուց եթե Հոգնել է, ուղած վայրկյանին Ճեւոո նորից առաջ շարժվեյ: բույնը կառուցելուց, ճանդոտանալ) Գետում չի կարող ուղած խույեին ձուկը ԱՍՈՒՄ,դրությունն է: այլ ուղաժ տեղըճանդիսւո առնել:ժոսանքը նրան անժիջառես եւո կտանի: նա պետք է գտնի այնպիսի տեղ, որտեղ Պոսանքը ղաէկլինի գոնե կանգնաժժամանակ քիչ ուժ դաղ է, որտեղ կարելի

Համար: գործադրել Ճոսանքը ճաղթաճարելու 8--768

Սակայն ամենաճարմար տեղր զանելուց Հետո էլ գեղարքունին Ճանզիոտ չունի: Եթե Հոսանքը Թույլ չն ներքն չի կարող բշել, առա: է չուրը անընդճատ լվանում--տանում երան շրջապատող դեղար-` քունու մաշկը պատող լորձանյութը,բառիս բուն իմաստով մեր-: կացնում, ուժասպառ դարձնում: Չնայած այդ բոլորին, սոված ն: ուժասոլառ գեղարքունինբաղմանալու, ցեղի գոլությունը պաճղա-: նելու անչճաղթբնազդով տոդորված՝նորից առաջ է շարժվում, մին-` չե Հառնի ձվադրավայրը, բույն կառուցի ն այնտեղ քաղի ձկնկիթը: Բնի կառուցումն ձվադրումը սպառում են դեղարքունու վերջին Հետո ուժերը: Դրանից նրանք այնքանեն Թուլանում,որ այլես ոչ են Թե լողում, այլ ներքն քշվում ժիայն Հոսանքի ուժով, ճաղիմ: չրում կարողանալով պաճնլ իրենց ռովորական դիրքը: Քալց ճաչի Ճաջողվում դետի Ճճուսանքի ճախ դա էլ նրանց ուժեղ մասերում), ուր ուժասպառ գեղարքունին գլորվում է կիսակենդանվիճակում: Այդ ժամանակ դեղարքունինարտաքինով էլ շատ ողորմելի տեսք է ունենում: Նիճարած,ճափաիյա կմախք դարձած, բորբոքն ված վիիապատ մաշկով, ամուսնական դգունավորումիցզրնված դեղարքունիներընս կարֆես դալիս են Ճճաստատելու օրգանական աշխարճի Հիմնական օրենքներից մեկի, տեսակի պաշճպանման ճամար մղվող պայբարի՝ բնաղդի, աժենազորությունը: 9: որ տանջանքի, Հաճախնույնիսկ մաճվան գնով այդ ձկներն սկիզբ են տվել Խոր սերնդին, որը ոչ միայն կփոխարինիիրենց, այլն նորանոր գետեր կնվաճի ճետագաէ՛լ ավելի բազմացման Հաժար։ Գետայինձվադրավայրերում թաղված ձկնկիթից 3--4 ամիս Հետո են դալիս չերեփուկնե(նայաժ ջրի ջերմաստիճանին) դուրս Սրանք էլ 15--85 ըը: օրից Հետո դառնալովձկնիկներ գետում ապն են րում սնվում մինչհ սեպանմբեր--Հոկտեմբերամիսները, երբեմն էլ ավելի երկար, Համարյա ժի ւտսիի:Այդքանժամանակում են 10-74 սմ երկարության, ապա լիճ նրանբ ճանում իջնելով, այնտեղ մնում են նս 9-3 տարի,մինչե սեռաձոյսուն դառնալը: ծրբ նորիը պիտի մտնեն դետը՝իրենց «երթին բաղմանալու Ճամալո Ներկայումս դեղարքունու բնական ձվադրումըՃաղվագյոււտ ճրնույթ է ն նրա պաշարների պաճպանժան Համարտոհսանկյունից փա ոչ մի նշանակությունչունի: Սեանում բազմացուդեղարբունու մբ գետերից փոխադրվածէ ձկնաբուծական գործարանները: մտնում Բոլոր այն գետերում, որտեղ դգեղարքունին է ձվա- : դրելու, աշնան սկզբին գետաբերանիցբիչ վեր Հատուկ ցցաշարքով ու

։

.

`

սիակում են ձկների ռամիան

ն

որսում դետ

բոլոր ձկները: էդղերիցքամում են ձկնկիթը,բեղժնավորում արուի Ճետո որից ձկնաբուծական գորսերմնաճեղուկով, տեղափոխում ծարաններն տեղավորում Ճոսող չրի տակ դրված Ճատուկ արկղեբի մեջ: Այդ արկղներում ձկնկիթը ղարգանում է, յուրաքանչյուր ձվից ստացվում է մեկ թրթուր, որն իր դեղնուցապարկում սննդի 1--2 պաշար ունի: Դուրս գալուց օր Ճետո թրիագ անձչրաժեշտ են ուրները տեղափոխվում Հատուկ ավաղաններ, ուր ւպաճվում են մինչն դեղնուցասլարկիպաշաիի սպառումը: Շուտով դեղնուցա.Հեռղճետե փոքրանալովկծկվելով, վերջապես անչայպարկը տանում է, թրթուրները դառնում են իսկական ձկնիկներ։ Դեռդեղնուցապարկըլրիվ չմաշվաժ՝ թրթուրներն սկսում են սնվել, որսում են ջրում դոնվողմանը, սովորական աչքով Ճւս-

մտած

Հասունացած

ու

ու

մարյա անտեսանելիկենդանիներ: Դեղնուցը վերջանայուց

աննդիմիակ

աղբյուրը

շատ Թե'ձլնիկները

մնում

է արտաքին կերը: Թե՛

«Հետո

ն թրթուրները

դայուն արնի լույսի նկատմամբ: Այդ են ժիշտ էլ աշխատում զաոնվելստվերում, կանաչների պատճառով մեջ, քարերի տակ ն միայն կեր ճայթայթելիս են թարստարաննե հից դուրս գալիս, այն էլ կարճ ժամանակով: են

ժործարաններում առեյված ձենիկները բաց

են

թողնվում ոի փոակները, որտեղ նրանք ապրում են մինչ լիճն իջնելու Հասակը: Դա Հնարավորություն է ալիս օզրակործել լճի ամարյա բոլոր այն վտակների փոքրիչատե պիտանի կերային պաշարները, որոնբ Հժժապնանպաստում են գեղարթունու ղաշարենըի պաճպանմանն ու ճարատացմանը: Այժմ, երբ լճի մակարդակն իջել է արդեն 12 մետրից ավելի, գեղարքունու պաշարները, արճեստականբազժացման շնորճիվ, մինչիջեցմանտարիներիցավելի բարձր են: ԿԳ Դ. Բոջակիշխան: 1119, 27/8-89, 102--118, Թեւի. վիճակում բոջակնարտաքինով շատ նման է 117-123:իշխան

ն իշխանիմյուսցեղերի նրանցիցտարբերվում չ փոքրիկ ձկներին

երբեժն էլ քՔիմուխտնե մեծությամբ, բերանի կառուցվածքով, Հասունացած բոջակն ունի առէջքննրի ձնով: կամ կիսաստորին

աչքի րի

ոտորին բերան, կարճ, ճաճախ ծուռ ու մուռ առէջքներ ե Ճամեմասմ տաբար խոշոր աչքեր: 24--25 ունեցող բոռջակի երկարություն աչքը ճաճախ ավելի մեծ է, քան 35--40 սմ երկարության դեղարքունու կամ ձմեռային իշխանի աչքը: Սակայնբոջակը մյուս իշխաններից «Հիմնականում տարբերվում է ամենից առաջ իր աճման թափով: Սա մեր իշխանի ամենա-

դանդաղաճ ցեղն է: եթե ամենամեծ գեղարքունին կամ ձմեռային, Ճասնում են մինչն իշխանը աճում մեկ մետր երկարության | 16--20 կգ քաշի, ասպա ամենամեծ բոջակը Ճաղիվ Ճասնում է 30 սփ երկարության ն կշռում 300--350 գրամ: իրեն ցեղին Հատուկ նորմալ թափով աճող 5 տարեկանբոջակը կշռում է շուրջ 200 գ, ժինչդեռ Սույն տարիքի գեղարքունինունենում է 500 գ քաշ: Մի լխոսքով իշխանի գաճաճցեղն Լ: Թերենս այղ գաճաճությունն էչ պայմանավորել է բոջակի բազմացման լուրաճատուկ ձեր: իշխանիցեղերի, գուցե ն բոլոր ազնվացեղ սաղժոնների տեռակներիմեջ բոջակը միակն է, որ բույն չի կառուցում: Ջվադրման այդ եղանակի Հետ է կապված բոջակի մի առանձնաձչատվությունը հաչ նրա ձկնկիքն ավելի մեժ է, քան իշխանի«լուս ցեղերինը,` ։ այսինքն սննդի ավելի .է ւլարունակուսի: ւվզաշարներ Զկնեկիթում եղած կերապաշարների Համեմատականառատությունը կապու

սա

առատ

ված է բոջակի ձվադրավայրերում գոյություն ունեցած մատղաշի կերերի աղզքատության4ճետ ն ուղղված է՝ թուլացնելու այդ աղքա-չ-

տությանազդեցությունը մատ բոջակի սննդի աճի վրա: Սակայն ղաշի սկզբնականշրջանիսննդի ճամարանճրաժեշտ

կերասզաշար-

ների պակասության դրանով լրիվ չի կասեցվում | ազդեցությունը ն, ինչպես վերը նշվեց, բոջակն իր զարգացման թափով շատ ետ է | մնում ժյուս իշխաններից: ' Բոջակըմի աչքի ընկնող առանձնաձճատկությամբ նս տարբերվում է իշխանի մյուս ցեղերից:Դա բոջակի բավականին ուժեղ ` արտաճայրոված է, այսպես կոչված նստակեցությունն լոկալությունր: Մինչդեռ ձմեռային ն ամառային իշխաններն գեղարքունին տարածված են ճամարյա ամբողջ լճում, իսկ բազմանալու ժամանակ 2ույն.գետերն են մնում (բացի ձմեռային բոջակի իշխանից), տարվա բոլոր վտպոները եղանակներին ճանդիղում են լճի որոշ ու

մասերումմիայն, այն

րից ենք

ոչ

Ճեռու

|

գերազանցապես իրենցձվադրավայրեընկած մասերում: Այդ նշանակում է, որ առաջին էլ

։

ցեղերը միայն ձվադրման ժամանակ են Հավարվում իրենց «Հետո են այն լքում կեր են չՃի մասերում, ճամար երբեւն անցնելովլճի մի ոյիսկ բոջակը դրա այրից մյուսը: ոչ միայն ձվադրման ժամանակ, այլե. տարվա մյուս ամիսներին մնում է ձվադրավալրի շրջակայքում, մեծանում: այնտեղսնվում է է ենթադրել, որ դա նս կարելի բոջակի դաճաճության պատճառներից մեկն է, քանի որ վոառների փոքր տարածության վրա կուտակվել անչուջտ որոջակի լարվաիսկ ձվադրումից ծննդավայրը,

տետրում ու

ծություն է առաջացնում նրա կերային ապաճովվածության

գոր-

ձում:

Բոջակիլոկալությունը Հանգեցրել է այն բանին, որ մինչ այժմ էը նրա որսը կենտրոնացվածէ լճի միայն այն մասերում, որտել լոնղադրվածեն նրա ձվադրավայրերը, մինչդեռ իշխանի մյուս ցեճեռու: շատ ղերը որսվում են իրենց ձվադրավայրերիցշատ Մինչելճի իջեցման սկիզբը բոջակը շատ բազմաթիվ էր ն իր իշխանի ցեղերի ժեջ առաջին տեղն էր գրավում, իսկ քանակով որսի մեջ՝ տեսակարար կշոռվ՝ երրորդնէր ամառային իշխանից ու

շեւոոձ Բոջակի ձվադրավայրերը լճում տեղադրված էին ավելի մեծ տակ, քան իշխանի մյուս ցեղերինը: Դա է պատոախորությունների որ մինչդեո իշխանի մյուս ցեղերի մինչիջեցմանտարիներիլ"աոր, յին ձվադրավայրերըվաղուց արդենցամաքել են, բոջակը շարունակում է բազմանալ լճի խորքերում նե դեռ Համեմատաբար մեծաքանակ է: Լճում ձվադրող ձմեռային իշխանի որսը նրա ձվադրավայբերի ցամաքման ճետնանքով կրճատվել է շուրջ վեց անգամ, այն-

ինչպես ն ինչ բոջակի որսր՝ միայն երկու երրորդով: Անշուշտ, լճում ձվադրող ժյլուս իշխանները, բոջակը ես՝ լճի ժակերնույթի անկժան ժամանակաշրջանում, նորանոր ձվադրավայրեր է յուրացթել։ եվ միանգամայն Հնարավոր է, որ Ա. Գ. Մարկոսյանիկողմից մեծ փերջերսՃճայտնաբերված խորության տակ գտնվող բոջակի ձվադրավալրերիորոշ մասը բոջակն սկսել է օգտագործել լճի մակարդակի ցածրանալու ընքացքում: իշխանի ցեղերից Միս"յն բոջակի արճեստականբազմացում Հի իրագործվում: Դրա պատճառը բոջակի վերը թված առանձնաեն, այն է՝ աճման շատ դանդաղթասիր ն կերափեծ մին դործակիցը:Հաշվի առնելով բոջակի ցածր շչաճավետուԹյունը, միջոցներ են մշակվում արճեստական ճանասպարտճներով հրճատել նրա գլիաքանակը, որպեսզի այդ ճաշվին խնայված կիրապաշարնօգտագործվի իշխանի արագա ցեղերի կողմից:

Հատկություններն

ու

ԻՇԽԱՆԻ

ՑԵՂԵՐԻ ՍԱԳՈՒՄԸ

իշխանիցեղերի բազմազանությունը կենսաբանականչատ 5եդրավել գրավում տաբրքիր երնույլքներից է, ն այդ լատճառով / գիտնականներիուշադրությունը: իսկաւես, Ճճազվադեւպ երնույթ ու

է. րբ

Սկանա

լճի

նման

ճամեմատաբարչիորր ջրավաղանում ժիա117

ժամանակ ապրուի են նույն տնսակին պատկանող տարատեսակնե-. րը: Այսպես, օրինակ, Սնանիցբացի այդպիսի բազմազանություն նկատվում է ՍՕխրիգդա լճի ֆորելների, Բայկալ լճի բիչոկների մունե մի քանի այլ լճնրում: Սակայն ալդզիսի լճերն աշխարճիմբլիո-. նավորլճերի շաղըչնչին մասն են կաղմում:Բացիայդ, լուրաքանէյ" լճի ձկների բազմազանությանառաջանալու ն պաճպանվելու յուրովի են, ընդճանուրչեն ն կապված են տվյալ Լճի պատմության, նրա ջրակենսաբանական ոյայմանների, վերջապես տվյալ ձկների առանձնաճատկությունների, նրանց կենսաբանական մասնավորապես պլաստիկության Հետ: Շատ կանգ առնենք այդ Հանգամանջներից Ճամառուտակի յու-

ատսառները երկրաբանական

րաքանչյուրի նշանակության վրա։ րավազանի երկրաբանական պատմության նշանակություն" որքան մեծ

է, այնքան էլ

պարղ

է:

Դրանովեն

պայմանավորված

անցյալ ն ներկա կապերը ուրիշ ավազաններիՀեւո,, ջրավազանի ն այն, Հետնաբար թն ներկա կենդանականն բուսական աշխարձը. երբ ն ինչ ճանապարձճներով ինչ աղբյուրներից, է ներթափանցել վյալ

ջրավազանը,թն ինչու լճի կենդանական աշխարձր զարն ոչ թե մեկ ուրիշ ուղին է անցել: Վերջապեսդրանով | պայմանավորված լճի ձկնաշխարձի տեսակայինկազմը ե ա/դ կազմում էկոլոգիական տարբեր տիպերի տացման տվյալ

կաւ բացակայությունը: ներկայությունը

առաջանալու առաջին

անձրաժեշա

կենսաբանական պայժան-

ավելի կոնկրետ՝ էկոլոգիական ների, խորշերի բազմազանությունը: Երկրորդ կայանում է նրանում, նախապայմանը որպատմա-

կանորեն այդ ջրավազանի պետք է կազմված լինի ձկնաշխարտը այնպիսիտեսակներից,որոնք ի վիճակի չեն օգտագործել էկոլոդիական խորշերիայդ բազմազանությունը, որ այդ խորշերի որոշ մասն ազատ լինի, որպեսզինոր առաջացող ցեղը կամ տարատեսակը կարողանա այն զբաղեցնել: ԾայրաՀեղ դեսլքում՝ խորշը նախկինումղբաղեցնող պեղը կամ

տեսակը ոլնտքէ

դո

յության

ավելի թույլ գտնվի,որպեսզի նոր առաջացած ցեղը ոմքարում նրան փղել Խորշից գրավելնրա եղը: Բանանախապայմանը Ճճանդիսանումտվյալ ձկան դուրս

բրորդ

այդ

կ գակա ժառանգական էկոլոգիական

ը

է

տեսակի յա

պլաստիկությ ունը,նրա

տալ

ներ, որոնք կարող

են

ոչ սովորական, պայմաններին: նախապայմանհս անձճրաժեշս» Եվ վերջասղեսմի անձճրաժեշւո կարողանա ւլաճղանէ, որպեսզի նոր առաջացած տարատեսակը ն զարգանալ:Այդ նախապայմանը՝ բազմացմանմեկուսացումն վել է, եքն բազմացումը չի մեկուսացվել, նոր տարատեսակը՝ խաչա«նի ճետ, վերչ ի վերջո կանճայտանակամ, լավագույն աներվելով դեքում, կստեղծվի մի նոր տարատեսակ, որը դուրս կմղի թե «ին ե 2 եթե այդ Ճիբրիդը որեմ կենսաբանանոր տարատեսակները, ունի մյուս երկուսի նկատմամբ: կան առավնհլություն Փորձենք պարզել, թե թված նախապայմաններիցորոնք ն ինչ-

ճամար խորդների

նպաստել իշխանի ցեղերիառաջանալոմո: Ալներն է, որ մինչն Սնանա լճի գոլանալը նրա ավազանով Ժոսող գետերում մի շարք ուրիշ ձկննըի ճետ ապրել է նան կարմրախալտը, ինչպես այդ դիտվում է այժմ նա Հայաստանիճամարյա գետերում: երբ ժամանակի ընթացքում ստեղծվել է Սնանի բոլոր գոգավորությունը ն լցվել է ջրով, այդ գետերը դարձել են Սնանո» լճի վտակները, նրանց անմիջական կապը Հայաստանիմյուս չրավաղանների,մասնավորասես Արաքսի են նրա մյուս վտակների չետ խզվել է, իսկ կարմրախայտը մեկուսանալով իր ցեղակիցենրից, նոր պայմաններում սկիզբ է տվելիշխան տեսակին,մասնավորապես գեղարքունուն: Գեղարքունինմինչ այժմ էլ իր էկոլոդիայի մի շարք գծերով, առանձնապես սնվելու ն բազմանալու ու ձնաբանության որոշ Հատկանիշառանձնաճատկություններով մոտ է կանգնած կարմրախայտին: ներով շատ Դարերշարունակ կարմրախայտն ապրել է Սնանի վտակնեբում, նրանցում բաղմացել ն նրանցում սնվել: Սակայն երբ սկավել չ վերջին սառցաշրջանը, Սնանի վտակների վերին, Հաճախ նան միջին Հոսանքներըսառցակալվել են, շարքից դուրս են եկել այնանդ գտնված ձվադրավայրերը ն կարժրախայտր ստիպված է եղել ձվադրելգետերի միջին, նույնիսկ ստորին ճոսանքներում, իսկ կերակրվելու ճամար լիճն է իջել ն անցել լճային կենդանիներով սնվելուն,մանավանդ, որ լճում կերն անճամեմատ ավելի էր, Քան գետերում: էլսպիսով սկիզբ է առել դեղարքունու Դի: Որսի ն թշնամիների մի կողմից, լճաբացակայությունը յին կերերի առատությունը լուս կողմից նպաստել են գեղարքուն ն աճմա ն ը այնքան, որ տարեց-տալարքունու արագ զլաաքանակի ըի սնռաճասուն ձկների աճող վտաոն այլես Հի տեղավորվել գեսլես

են

ննրկայացուցիչների.

նոր չոարատեսակներ առաջանալուգործում որոշիչ է լճի ջրաենսաբանական ոլայմանների դերը: Տվյալջրավաղանում ապրող ձկների որեէ տնսակի նոր ցեղ ն

հյայմանն է ճանդիսանում ջրավազանի

կամ սերնդի այնպիսի տտարբնրակդությունը՝սերունդների Հեշտությամբ ճարմարվել ուրիշ, իրենց նա-

ընդունա-

առատ

տային ձվադրավայրերում ե վտառի մի մասն սկսել է ձվադր անմիջաղես լճում: Հետզճետե լճում ձվադրողների քանակըշամ տացել է ն նրանք կազմել են իշխանի նոր ցեղ, որը ոչ սնվելու ն ոչ էլ բազմանալու ճամար զետերը չի մտել։ Այսպես առաջացել է ձմեւ: ռային իշխան ցեղը, որը մեկուսանալով դեղարքունուց իրեն բազ«լ «հանալու բնույթով, ձնաբանական ն էկոլոգիական նոր Հատկա նիշներ է ձեռք բերել: Դ

է, Հայտնի

տեսակի ձկների ձվադրող վտառները Ճա-. են ոչ միաժամանակ ն այդ պատճառով ձվադրման սունանում Այդ երհույթը կա նան գեղար-. եսը բավականիներկար է տնում: քունու մուո։ Գետերում ձվադրող գեղարքունու վտառի այն մասը,: որն ուշ է ճասունանում, ձվադրման է դնում գարնանը ն նույնիսկ: ամռան սկզբի ամիսներին: Սակայնսրանք կարողացել Են (ուրացնել, միայն գետերի ստորին Հոսանքների Ճունում եղած ձվադրավայրեւ, Ըստ երնույթին, այստեղ միայն նրանց սերունդներն ազատ են` բը։ եղել կերային խիստ մրցակցությունից, որն անպայման պետք է. տեղի ունենար գետերի միջին ճոսանքներում, քանի որ այդ մասե-` րում սնվում էին ձմռանը նորմալ ձվադրած վոառի սերունդները: ։ : Քանի որ ամուսն ամիսներին էլ սասոցաշրջանում գետերի ֆրերի ջերմաստիճանըցածր էրչ, ամռան ընթացքում ձվադրող գե- : ղարքունու ձկնկիթը նորմալ զարգանում էր ն կենսունակ սերունդներ էր տալիս: Այսպես սռաջացել է իշխանի նոր ցեղը՝ ամառային իշխանը: եվ ինչպես տեսնում ենք, ամառային իշխանի ջանալուշրջանում նրա ձվադրման եղանակն (ամռան աժիսներին ձվադրելը) անբարենպաստ չի եղել Հետագայում միայն. երբ, սառցաշրջանն ավարտվելուց ճնտո լճի ն նրա փվոսկներիչրերի ամառայինջերմաստիճանըբարձրացել է, Հանդես է եկել այդ անոր

բոլոր

պրո-,

:

առա-

.

:

բարնենպաստությունը:

քան

Սառցաշրջանում լիճն ավելի փոջը տարածություն էր գրավում, նրա վտակների ստորին «ուանըայժմ, հ դրա ճետնանքով

`

ներն այն ժամանակձդվում էին այժմյան եզրադուուց շատ ավելի ցածը:Սառցաշրջանից շատ ուշ, երբ ճասարից Ճոսող լավան, փալելով Հրազդան դետի Հին Հունը, բարձրացրել է Սկանի մակերեվույքը։ լճի ջրերը ծածկել են վտակների ստորին «ոսանքները, ։ նրանց Ճեւո միասին նան դեւռերի այդ մասերում դտնվող ձյադրա-չ մայրերը: Չնայած այդ ձվադրավայրերըփաշտորնն զտնվում էին ոչ քե գետերում, այլ լճում, Հայրննիքի բնազդն ստիպել է ամառային իշխանի այն «ձրունդներին, որոնք «ծնվել էին» լոր օրերով `

ն

ձվադրավայրերում, վերադառնալիրենց ծննդավայրը ծածկված լճում ձվուդրել։ մինչդեռ վտակներիմիջին չոգետիփոխարեն ձվադրողները նախկինի պես նույն բնազդի մղումով տանքներում են բարձրացել ն ձվադրել լճի չրերից ազատ մնացած գեդետերն Այսպես են գոյացել ամառային իշտայինձվադրավայրերում: որոնցից մեկը բաղմանումէր երկուտարբերէկուռիպերը» խանի

լում, մյուսը` գետերում: են

առաջացել նան ձմնուսյին իշխանի ցե. Տարբեր էկուիպեր առաջանալու պատոաոլում, սակայն այս դեպքում էկուտիսլերի ներն այլ են: Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ ձմեռային իշխանի են գլթավորապես ձվադրման միմյանցից տարբերվում էկուտիխոլերը ժամկետներով, այնինչ նրանց մեջ եղած ձեսբանական տարբեԴա նշանակում է, որ րությունները շատ թուլ են արտաճայտվաժ: պատկանող փոքրիշատեմեծացած ձկները երկու էլլուտիերին այդ են վարում: նշանակում է, ձվադրման տարբեր ժիատեսակ կյանք նրանց մատղաշի ժամկետները կապված են ոչ թե մեծերի, յլ

էլոլոգիայի ի՞նչու

«ճետ

է

կայանում

այդ

կապը

ասվեց ձմեռայինիշխանին նվիրված դլխում, նրա ինչես մոտ մեկ էկոտիպը ձվադրում էր լճի Հյուսիս-արեմտյան ափերին

Հոկտեմբեր--ղեկտեմբերամիսներին, ձվադրավայրերում գտնվող

Հունվար-մարտ ամիսներին, լճի ճարավ-արնելյանից ընդ որում ափերը ձգվող ձվադրավայրերում, մինչճարավային միննույն էկուտիլին պատկանող ձվադրող վտառները ձվադրամեծ վայրեր են ընտրել միմյանցից բավականին Հեռավորության Ճետո, երբ ձմեռային իշխապածրանալուց վրա: Լճի մակերնեույթի նի ձվադրավայրերիղդալի մասը ցամաքել էր, պարզվեց մի շատ ՀետաքրքիրՀանգամանք նս, այն է՝ միննույն էկոտիպին պատկաէ իրեն ձվաղրանող յուրաքանչյուր ձվադրողվտառ ղբաղեցրել Համար պիտանի վայրի միայն մի փոքրիկ մասը, իսկ ձվադրելու

խող ժլուսը'

գրունտների զզալի մասը թողել է ազատո Բացի այդ» ակղբից արմժեջդոլուդեն Հալոնի էր, որ չնայած ձվադրմանժամկետների ի 3--4 վտառներն ա յդ տարբերությանը, ամսվա թյուն ունեցող միննույն ձվադրավարերը վիճակի չեն նույն տարվա ընթացքում երկու անդամ օգտադործել: ցրվածությունը3 բխում է, որ ձվադրովայրերի Այստեղից ձվաձվաղրման ժամկետեերի տարբերությունը չէին հաստում

ունին Նորան ԲԱՐ

Սակայն օդտադործմանը։ դրավալրերի ավելի ինտենս : մեծ կու Հանդգամանքնէլ տեսանի մատղաշի կերային ապաճովվածությունը բարձրացնելու , ցրվածությունը խափանում էր փոքը տակետից: Զվադրավայրերի րաժության վրա մատղաչի մեծաքանակ վտառներ կերային լարված վտանգը,որն անշուշտ կարող էր ներոնսակային Ճան դիսանալ: ն մրցակցության ոյաւոճառ յ իսկ տարբեր ժամկետնեբում ձվաղրե դրելը թուլացնում էր այդ մրցակցությունընրանով, որ Է րբ ուշ ստացված մատղաշն սկսում է սնվե արտա ձվադրումից հ Չ--3 թին կերերով, նրանից ամիս ՛ ծնվածնե որած բնույ նցնում էին լինում իրենց սնվելու այլ կերերով ն սնվելուն չէին մրցակցում Ինչպես տեսնում ենք ենի էկոտիւղեբի առաջանալու րա Է 1-1 մատղաշի կեա դ աճովված րային ությա ն ցածր աստիճանը» մինչդեռ մեծաճաԱռանց ոջին Հան է եղել: սակների կերն առատ վերջի անդաժանքի ե (Ժեծ ձինե ըի կերի այդ էկոտիղերն առաջանալ ե առատությանը)

արն

ա

-:

րնա ամ էյսախայոտի Հատկանիշր թւս ար ւսզ Միո :-ե իջո տիկութչունը:

ւ դանվել ձվագրավայրերը

առաջանալուշրջակայք»:

թ

ւ

ւն

.

նայ բ եվաֆ ր մա Նոա յ ոի " ւ ԲԻ Գո Հիմնական ամայ , առաջ

ւ

ու

:

ալա

րթ ոլաճաա

"

ցեղերի էր իշխանի ադր բա իչի Ձվադրման ( ելել այաւ անիր: տարամիտում . աաա ունեցել որի մի աս եչ բոջակի Ականաթան Անա ԱԱ րեարա խորությունների տակ ան ելա ա իշ «յու սր՝ ճունվար-- մ որո ամիսներին՝ ափն ի ՀեԱ, ավելի խո մեջ

ե

չԵ

էին

ու

չ

ի

նման

նան

են :

մոտ,

՛'

շատ

ուս

/

ՈՑ

/

ոո

ու,

-

րության

տակ գտնվող Հատակին: ծաղում չ է նկատել, որ բոջակ ցեղի Անճրաժեչշտ գումը դեռ լրիվ պատճառաբանված բացատրություն չունի Ակներնէ միայն, որ նա իշխանի ցեղերի մեջ ամենից երիտասարդն է: Այգ մասին են ժ վկայում բոջակի սաճմանավակ փավ տարած տարածվածությունը լճում ն նրա

ձվադրման բնույթը, ը

ՆԵ ի,

Պե Պետք է որ

ճարմար ձվադրավայրերը կողմից, որոլեսվի բոջակն ստիպորտեղ բույն

բ

7շաշտ

նան

դեռ ձմեռային իշխանի էբ

ւթ

լուսը:

տարածվաժ ձվադրավայրերը

են

լճի ՀաՄարա ամբողջառան վա գոտում, բոջակի ձվադրավայրե /րերը կենտբոնացված են 4--5 կետերում: րում: քատ ամենայնի բոջակն առաջացել է ձմեուսյին ի Հ խանից: 9`

Արո

ուրեք

,

բոջաղը

ձվադրավայրերի լճի

Այսպիսով, մրցակիցներիլիակատար բացակայությունը մի դողժից, իշխանի կենսալայնՀնարավորությունները ն

դերային

են կողմից, ճանդիսացել այն առաորոնք ապաճովել են իշխանի ցեղերի նախապայմանները, է բաղմացման ջացմանը: իսկ նրանց պաճպանմանըօժանդակել /

մյուս պլաստիկությունը

բդանական /

յ

ւտերիմեկուսացումը, որր տեղի է ունեցել կամ ձվադրավայրերի հ դեղարքունու ունի դոլություն այդ տորիալ անջատումով, ինչոլես իշխանի ժյուս ցեղերի միջն, կամ տարվա տարբերեղանակներին նկատիշխանը փլու պեղերի (ամառային ռսեռաշասուն դառնալով չկառումամբ), կամ բազմանալու դնացող վտառի վարբով (բույն որոնք անպայման բույն են կաբոակը ն մյուս իշխանները, ցող ՛

`

ռուցում յո

Ը) |:

օրգանական իչխանիցեղերիառաջացմանպատմությունը մեկի՝ սռեօ րինաչափություններից խարչճիզարդացմանընդչանուր աշ-

ն ցայտուն օրինակսակի գոյության պաճպանման զարգացման ածէ տալիս, Քն ինչս երից մեկն է իչխանի օրինակը ցուց է Ճճաղթաճարում կերի սակը նոր ցեղեր առաջացնելու միջոցով

ն. Հնարավորությունների ռլաշարննրիառատության բազմացման մկներն է» սայմակափակության միջն եղած Հակասությունները: որ

ալո ցեղերը ւպետբ դիտեր սլալմաններում կոնկրեւո տենոր տեսակների ռկիվբ: այլ միայն լճում արող

մռանա

է

լճի

որոլես ոչ թե սակի գոյության ձները:

ՍԻԳԵՐ Մ

10-13,

ԱԼ

Հ

Ա-ՎՈԱ

10-14,

ԿԳ

Է

952-295 -«ետե-

Սիզերըպատկանում են ազնիվ սաղմոնների ընտանիքին, իրենց վաբար իշխանի ցեղակիցնեն։ Սակայն չնայած դրան, :

Հ-

,

չի:

բոլոր

մ) Ածուրի չալինե Պոն առԿԱ կառուցելը արի է սառմանափակ Կաթ ԱԱ վագրավադրերի ված լս

զբա

զոբ ռային իշխանի

են

։

՛

որո7

ան

Կա

ի

տարբերվում այնքան թաջինու մեծագույն մասից, ռաղմոնների են

:

որ

ոչ

ար-

այլն մյուս միայն իշխանից, -

է մնամիւոյնՀարպալողակն

նշանը: նշանը արտաքին արտաքին ն վելի բարձր, քան իշշատ Սիգերի մարմինը տափակ է խանինը: Գույնը մաքուր արծաթասխայլէ, առանց պերի. գլուխը: է նան սիգի քիմուխթանըի փոքրըէ. ղդունչը՝ սուր: Հատկանշական

դելլ

նրան նրանց

նղճանուր ր ընդ :

առէջքների թիվն

մաթիվ

նե

ու

Առէջքները երկար դասավորումը:

աղեղների վրա այնքան խիտ Քիժմուխտերի Ճամարյա իդեալական քամիչ գործիք

վորման, իգի մարմինը

են

որ

պատող

րից

թեփուկները խոշոր

են

ադի

են

տեղաԴ գոյացնում

իշխանի թեփուկնեւ

մոտ թվականին, երբ լիճ մտցրին ՄՐ լ ազոգա 4կնիկներ։ Սրանքստացվել էին Հե սիգերի՝ Սնանա լիճ

մեկ (

միլիո ն

ք

ող

ի

յ

«իզի, Ըմրի

Ցոռլ

բնին Բի

Տ

է

|

|

ձեն

:

մնացած

ավ

:

ավան

կողմից չի օգտագործվում:

կ

ե

48...

նրա բիմուխտային քամող

1925--1922 թվականների ընթացքում լճում

է ունենում

ապարատը:

բաց

սիգերն ավելի արագ դառնում, քան իրենց Հայրենի Լաղոգա

ժեր չում

սիգերը

սեռաշասուն

են

դառնում

42--3

տարե-

յ կոլիք:Կա» ը Վադրու ո կաՏ չեն բույն Սիգերը ամիոներին։ նոյեմբեր--ճունվար աթո

է 30--34

Հազար

ափից ձկնկիթը թափում են լճի ավազոտ ճատակին, մ խորությանտակ: Զկնկիթի ղարգացումը, Հեռու, մինչն 8--10 ոչ բավակաէ չնայած նրան, որ այն քիչ սննդանյութ պարունակում, են աճման սիգերը գերազանցում տնում: իսկ թափով նին երկար է բնութաՍւռորե բերված աղյուսակը բնիկ ձկնիրին: Սնանի բոլոր (այդպես ամենատարածվածռիգի--լուղոզայի գրում է Սնանում ն կշռային գծային էգերի սիգը) է կոչվում Լադոգալճից բնրված են ժի քիչ ավելի դանդաղ: առման թափը: Արուներն աճում միչին քաշը գրամներով միջին երկարությունըսմ.

ռուցում,

այլ

26,5 33,8

38,2

41,8

45,5

42,5

՛

50,0

գործման տեսակետից Սնանի ձկների մեջ առաջնությունըպատեն արադաճիշխանները,իսկ բեղկանում է սիգին, նրան Հետնում

Քաշ

են

թողնվել

միլիոն ձյնիկներ։Սրանք վարժվեցին կլիմային, աւեցին, իսկ թվայլանին սկսվեց նրանց բնական բաղմացումը լճում: Պետք է նկատել, որ չնայած ավելի չատ չուդյանսիդի ձենկիր չը բերվել, ճետադայում լրում մեծ զարգացումստացավ լադոգյան սիգը, որն այժմ տալիս է սիզերի որսի շուրջ 95 տոկոօր: Միայն մեկ--երկու տոկոսն է կազմում չուդյան սիգի որար,

որ

աճման թափը բնորոԵթե այս թվերը Համեմատենք իշխանի ակներն կղառնա: շող տվյալների ճետ, սիդերի առավելությունն ն բեղլուին, նրանց աճկողակին է Սնանի հսկ ինչ վերաբերվում մնում ժան ոչ միայն սիգի, այլն իշխանի թափը շատ ավելի ետ է օգտաառման թափից: Սա նշանակում է, որ կերերի էֆեկտավոր

աբ

՝

աւ ատ ա88 է

առան

նա շուրջ

լչերում:

նանա լճում

Տարիքը

-

կուղոզա սիզը

այն,

Ուշաեն նրանց Հիբրիդները: էլ կաղժում տոկոսն են աճուսփ ն

էն

ուղ

Հ0.

նան

1-2

եիշուտ սեռաճասուն

Նկ.

է

աոա

ո ածրն ոնի Վ /ԻՐԻՑ' 18-, չիտնավան Ա. ն արռնությամբ, վանի քաշագիտակ ի նա եղա-: դերսավինի արփող սուսկունենալով իշխանի, կերերի Պաշվին դումի անաախի բարձրացնել կնարդյունավետություսը։ Այն ժամանակ արդեն Բի: որ պլանկտոնի մքծազույն Ժառր լճի, ՍիզերըՍնանա

լճի

իոկ

լա աշտաակպտաարաավ էզն արտադրում քյան Ր ի

ն

Բագ

ու

'

հգր: իրան

ո ր

այսվել է

են

վերջին տեղն է դրավում: են իշխանիպես սիգերն էլ տարվա ընթացքում երկու անդամ մեծ մոտ քանամոտենում ափերին: Գարնանամիսներին ափերի ժամանակ իխիմնաայդ Մ եծերն է կությամբ մանը սիգ որսվում: են ափերից ճեռու, եթե չճաշվենք նրանց մի փոքը կանում դտնվում մոտ գտնվող գոտումն է սրնփոքրերի պես ափերին որը մասը, ն սիգերն ափերից թե՛ մեծ վում։ Ամռան ամիսներին թե փոքր

լուն

են գտնվում: իսկ աշնանը ափերին մոտենում սճոամամ սուն ձկները, ընդ որում ափերի միայն այն ժասերում են կուտակ-. վում, որտեղ գտնվում են սիգերի ձվադրավայրերը:

ճեռու

են

արինչպես ցույց տվեցին սիգի կերի ուսումնասիրության ն իշխանի սնման բնույունքները, շատ ընդճանուրբան կա սիգի նման իր կյանքի սկզբնաշրչամեջ։ Սիգի մատղաշն էլ իշխանի

մասը:

թ

նում

ջում

մեծանալով անցՀետագայում է պլանկտոնով: կերակրվում Սեհռաճասուն սիգերը

է նան

Հատակայինկերերով սնվելուն:

կենդանիներովքե՛ պլանկտոնային թե՛ Հատակային սպառում են գա: կենդանիներից Հատակային օրգանիզմներով: թրթուրչրայինմիջատների մոլյուսկներ, տղզրուկներ, մարուսներչ տեսինչպես նան որդեր: է սակավախոզանավոր ներ, Հնարավոր տեսակային նում ենք, սիգի կերը ճանդիսացող կենդանիների չի կասեցդա Սակայն կազմն ավելի Հարուսո է, քան իշխանինը: սնվում

`

.

Բ.

աո

Նկ.

21.

չուդյան Սնանի

եվ նրանց միջն «նտրավոր կերայինմրցակցությանվտանգը: դեռ անկայուն վիքանի որ ներկայումս լճի կերային ռեսուրսները խոչընդոտ է որոշակի կարող ճակումն են, այդ մրցակցությունը մեծ աճի Համար: Հանդիսանալ իշխանի գլխաքանակի տարածված է այն կար: որոշ շրջաններում Ազգաբնակչության նում

սիգ:

դառնաՉնայած բարձր թափին կլիմ կլիմայավարժեցումից ճետո երկար ժամանակ սիդգերիքիվը ճում շատ քիչ էր։ Ըստ հրնույթին նրանց բնական բազմացմանը լք էր խանգարում գար ր լճի ջրի բարձր ալկալիությունը: Դրա ճհտնանքով մ եկան գերի սկզբում սիգերի տարեկան կազմում էր 20--30 ցենտներից որսը ն Միայն ավելի: Միայ չ ավելի: թվականից սկսվեց սիզերի գլխաքանակի երում աստիճանականաճըչԸ» իսկ մե ը օրերում ճասել է իրեն առավեայննՀասե : ի լագույն չափերին։ Այսպես, օրինակ, թվականին սիգի որսը կազմում էր 100 ցենտներ, 1956-ին՝ մոտ 800 ցենտներ, 1962-ին՝ 2000, իսկ 1968-ին՝ 6000 ցենտներ: Եթե վերջին թվին ավելացնենք նան մասնավոր կանալներով գնացած ձուկը, թվականին նորսը կկազմի շուրջ է,Ան Հաղար ցենաներ: Այդ նշանակում տեսականդնաճաւտմամբ, սիգըՍնանիձկնորսությաննավելիշատ է տալիս, քան օգուտ Բայց,չնայած դրան, առժամանակ, իշխանը: մինչե կբարելավվի իշխանի պաշարներիվիճակը, սիգի պաշարՀետագա ավելացումն անցանկալիէ, քանի որ նրա ն իշխանի իջե որոշակի ակասություններ կան: Այդ ճակասությունները բխում են այս երկու ձկների սնվելու բնույթից: իշխանիկերերի ն նրա սնվելու մասին արդեն նշվեց, որ իշմեծագույն մասը ժամանակինսնվում էր դամարուսներով: շխանի մատղաշը սպառում էր կենդանականպլանկտոնի որոշ առման :

ն շուտ

սեռաչասուն

լ

լուն, ն,

ի

ոչ

`

ո

ն

ած

ն

են

ձկնիկներին։ նի ձկնիկեձրի Դ իշխանի ոչ մի դեպք: թյուրիմացությունէ: Մինչ այժմ լի Հայտնաբերված է կերել։ Հակաձկնիկ ուցեր, երբեէ իշխանի Ց "ԻՔ ԻԲ թե սիՉԸ որ ե ՀԱՎ է: է նկատվել ռակը, այսինքն, երբ իշխանը սիգի ձկնիկ կերել, բերվել են Հն Լենին Սնանա Սնն Լենինէ է բերվել : լի սիգերը նշվեց, ինչպես արդեն ն ն Հէ գրադյան մարզի լճերից, ավելի ճիշտ Լադոգա Ջուդ լճերից: « «արնրանք այնքանեն փոփոխվել կայն Սնանի պայմաններում շարք Հատկանիշնեոր ալժմ մի մարվել նոր կենսապայմաններին, ոդունատվ էն իրենց նախնիներից: ն քան տարբերվում ով աաա Նր աաա / ոմ վոչվո' բանք այժմ

ծիքը,

որ

ե սիգը իբր Թե

կում ն ոչնչացնում

է

-

մա-

ու

ԱՆ

ԱԱ

ս

Վ

ԲԵՂԼՈՒ Մ

Հ11

11-12 աայ

Ց-

երբե մնաԼ.

բեդ լիոն

շխոթում են փոքր կողակի Հետ: Դա, իճարկեյ,կարող է պատաճել միայն մեր ձկներին անծանոթ մարդկանց Հեւու Բեղլունկողակից Հեշտությամբ տարբերվում է իր իչիկաձն մարմնով, սուր դնչով, սրա ծայրին գտնվող առաջ շարժվով բե4 բանով, ավելի մանր թեփուկներով, երկար բեղերով(մեր կողա3 կը միայն կարճ բեղ ունի), ինչպես նանիր կենսաբանությամբ: Թի՛ փոքր ն թե՛ մեծ բեղլուները ոնվում են միայն կենդանական ու

Այդ տեսակեկենդանիներով: Ճատակի կերերով,Հիմնականու՝ են, որ մանավանդ կերային մրցակիցներն յոից նրանք իշխանի

գամարուսնե-, խորությունների ւուսկ:Մեծ

մասր կազմում են իշխանի սիրած բարձրորակ կերին, բեզլուննրը չատ դանդաղ հն: ՐԸ' աճում, ավելի դանդաղ, բան կողակները: եթե 12 տարեկան կողաչ աղմո լ կի քաշը է մուտ 600--1200 կաղմում գրամ, ապա նույն ճասակի: բեղլուն կշոում է ամենաշատը 350 դրամ, իսկ միջին ջաշր ճաղիվ դրամի է ճասնում նրանց կերի

մեծ

Չնայած

Ն

"'

Նկ.

22.

Սնանի բեղլու:

Մի խոսքով, որ կողմից էլոր նայելու լինենք, բեղլուն Սնանում Ճվարտանալու ոչինչ չունի: Բայց սիրող ձկնորսների ճամար բեղլուն որոշ Ճետաքրջքրությունկարող է ներկայացնել. կողակի լես նա էլ տաք է սիրում հ ամոսնն չուր ապրում է ափերից ոչ Ճեռույ ն բարերի մեջ Հեշտ որավում է կարթով: Բավականէ ճայտնաբերել երանց ապրելավայրիչ ն Հաջող որսն ապաճովված է, եթե ձկնորսը չծուլանա, որսի դուրս դա արնածագին կամ երեկոյան ժամերին:

տակից Ցերեկը Բարրի Բոր» նրան րրագանում Բողլուն ր Անու» թյա ր»ԱԱորը արշ աան" չգալ

ժել արնի ճառագայթներից: ինչպես տեսնում ենք, ձկների մեջ էլ կան «արնհաճարությունից» վախեցողներ։ Այլ բան է վաղ առավոտվան կամ ուշ իրիկնադեմին, երբ ջրի երեսին ընկնող լույսի միայն. 5--70 տոկոսն է ներջն (2--3 մ խորությունի) քափանցում: Սա: իճարկե, չի նշանակում, ռր բեղլուները երբեք ցերեկները չեն շրրջում: Պաւտաձճումէ երբեմն, որ նրանք բավականին մեծ վտառնեմե մեծ բով շրջում են նան ցերեկները, միայն թե 15--50 ավելի

՞

լինում է ամառը ն 122 Հաջողվում է այդպիսի վտառի ճանդիվել, միանւռկանավարին ցենտներ (6--10 ճազար Հատ) ն նույնորսվում է 15--20 մասամբ

դա

-

գամից

իսկ

Ն

բեղլու: ավելի

երբ լճում եոները,

ջրի ջերմաստիճանըխիստ ցածը է, չերէ զդում: Այդ ժամանակ նա ւմւոնում վաո մասեր բեղլունիրեն շատ հ կիսաթմրած դրությամբ սռյաէ քարերի տակ, Ճատակիփոսերի սում է գարնանը, ջրերի տաքանալուն: Բեղլուն ապրում է ոչ միայն լճում, այլն լիճր քափվող բոլոր բարձրանալով մինչի նրանց փոքրիշատեճարմար վտակներում, Գետերում ապրող բեղլուներն իրենց աճման լեռնային ակունքները: են թափով զղալիորեն տարբերվում են լճայինից: ճում ապրում Սնանի ւԺմենաւեծ բեղլուները:Նրանց նջ Թել ճազվադեպ, բայց երբեմն պատաճում են 30 ոմ երկարություն ն 600 դրամ քաշունե«ճականեր»: ճում ուռկանով որովող բեղլուն միջին կշիոր ցող մուտ 250 գրամ է: Դա, իճարկե, շատ չէ, բայց երբ ծամեմատում գրամ կշռողների ճետ, ենք գետերում ապրող 100, Ճաճախ 10--20 են թվում: նրանք իսկապես ճականեր Ճիշտ է, այդ «ճոկաներն» իրենց ճերթին թզուկ են երնում, ենք իրենը մոտիկ ազգական արալյան երբ նրանց ճամեմատում բեղլուի կամ արաքոյան ճանարի 4եւոյ որոնց միջին քաշը 38--4 կգ են մինչն մեկ մետր երկարության ն կշռում է, իսկ մեծերը Հասնում 12--16 կիլոգրամ: ինչպեստեսնում ենք, Սնանի բեղլուն շատ դանդաղաճէ: 13 տարեկան Հասակում, որը նրանց խոր ծերությունն է, բեղլուն ունենում է ամենաշատը 30 ս երկարություն, իսկ սովորաբար որսէ վում է 8--9 տարեկան ճասակում, երբ երկարությունը Հասնում սանտիմետրի: Բերած թվերըվերաբերվում են էգերին: Արուներնավելի դանէ. ավելի քիչ են ապրում: դաղ են աճում ՀանդիպածտասնՌՈրսում յակ Հազարավորարունհրից ամենամեծը եղել է9 տարեկան ն կշռել է ընդամենը 250 դրամ: աճն րուռ տարիներիբնորոշող թվերը ամփոփված են Բեղյլուի ստորն բնրված աղյուսակում: կ

Ձկան տարիքը

երկարութ. Քաշըդ ոմ

ւ

6Ը- 84

Հ

Ց

Ջ

9.1

9...768

որպես կերլ: արանքում հ Հետո միայն կուլ տալիս, Մտումոբսի, է, իսկ նրա ֆերմենտամանրացնող մասի, կարիքն անճետանու յին ֆունկցիանանցնում է աղիներին: Բայց քանի որ կողակի կերը զգալի ջիչ Քանակությամբ սննդանյութ է չլարունակում, քան իշՀասկանալի է, որ նրա աղիները շատ ավելի երկար պիտի խանինը, լինեն, որպեսզի կարողանանշատ թե ջիչ լիովին մարսել այն: Սնանա լճում կողակը միշտ էլ լավ է ապլաճովված եղել կերեճամեՀետ աճման թափը, իշխանի րով, բայց չնայած դրան նրա սմ մուտ մատած, շատ ցածր է: նթե տարեկանիշխանը երկարություն ն 350 գ քաշ ունի, ասլա նույն տարիքի կողակը ճազիվ 16 Աճա սմ երկարություն ն 80 գ բաշի է ճասնում: կողակի աճման թափը բնութագրող թվերը:

Զկան տարջը՝` երկարութ. սմ Քաշը գ

Ք0

Մի ճեւտաքրքիրերնույթ նս կա կողակի կենսաբանությանմեջ: արուները շուրջ 4 տարով շուտ են սեռաճասուն դառնում, կողակի քան էգերը: Դրա ճետնանքով կողակի մեծաճասակ արուն լճում շատ ծաղզվադես,է Հանդիպում(որովճետն ավելի չուտ են գնում ձվադրման ն ավելի շուտ են որսվում, քան էգերը):հսկ ընդշանրապես Սնանի կողակը երկարակյաց ձուկ է: Լճում որսվել է 38 կգ քաշ ունեցող 24 տարեկանկողակ: Գեղեցիկ, ոսկու եհրանդներով փայլող թեփուկներով, մեֆ դրլմեծ ու էլ ավելի կենսունակությամբ ժիր կայտառ կողակն խով ակամայից գրավում է ամեն դիտողի ուշադրությունը: կողակը ոչ միայն կայտառ է, այլե՝ «խելոք», այո, ավելի խելոք, քան, ասենք, Փարձեցեքդիտել, թե ինչպես են իրենց պաճում ուռոկանն իշխանը: ընկած սիգերը, իշխաններն կողակները։ երբ ձկների Համար ոլարզվում է, որ արդեն շրջապատված են, նրանք աշխատում են ուռկանից դուրս գալու որեէ անցք գտնել: Արժե տեսնել, թե ինչպես են ձկները ելք փնտրում այդ ծուղակից։ Միայն այդ դեպքում Հնարավոր կլինի գաղափար կազմել նրանց առանձնաճատկությունների մասին։ Այսպես՝ սիգը դանդաղլողում է ումլանի ցանցապատի երկարությամբ: եթե նրա դունչը կամա թե ակամա կպչում է ուռկանի թելին, արդեն դադարում է ելք փնտրելուց: Ու այդոլես թելինկպած, ուռկանի Հետ, կամաղուրկ՝ լողում է դեղի ափ: իսկ ափ դուրս Հանելուց 10--15 րոպե անց՝ այլես ոչ ժի կենդանի սիգ չեք տեսնի։ Թմրում են Համարյա անմիջապես: ու

ու

13ֆ

.

իշխաններըջատ ավելի ակտիվ են, քան սիդերը: նրանք շճամարյա մեկ առ մեկ Հետազոտում են ուռկանի բաղմաթիվ աչքերը, եվ փոքրըՀնարաառանձնապեսճատակին մոտ գտնվող մասում: վորությունն անդամ բաց չեն թողնում ուռկանից ճողուղրելու Հաժար: Մի բանից են միայն նրանք խուսավիում՝ջրի երեսը բարձրանալուց: Դա շատ է վնասում նրանց, քանի որ այդպիսով, ուռկանի վերին մասում եղած ճեղքվածքները նրանք չեն կարող օգտագոր-

ծել:

ամ/ կողակը Ճետախուղում է ուռկանն ամբողջ երկարությամբ լայնությամբ: Ուռկանի կնգուղը դեռ Ճեռու է ափից, մյուս ձրկիսկ կոստեղծված դրությամբ, ները դեռ չեն էլ անձճանգդատանում ու

երբեմն ուռկանի փեշի կողքից սոոբալով՝դուրս է նետվում ափը:հսկ երբ ուորկաննափին է մոտենում, տեսնելու բան է, թե ինչ է կատարվում: հշխանըն սիգը իջնում են արնի լույսից ու մարդկանց աչքեջրի ներքին շերտը, Հեռանում այն կողմ, ցուցարիդ: եվ այստեղ տագնապովլողում են այս դրելով կատարյալ անզորություն: հսկ կողակը բարձրանում է չրի երեսը ն թոչելով ուռկանի վերին պարանի վրայով, դուրս է պըըծդակն արդեն ելք է փնտրում

նե

ու

նում:

են դառնում 4--7, իսկ Սնանի կողակի արուները սեռաճասուն ունենում 8--9 է տարեկան Հասակում: Ջվադրումը տեղի էգերը՝ Ճունիս--ճուլիս ամիսներին թե՛ լճում նե թե՛ նրա վտակներում, երբ է 13--14-ի։ Սովորաբարմեկ ձվաջրի ջերմաստիճանըճասնում են քանի, երբեմն մինչն 10 արու: Հեէգին Հնետալնղդում մի դրող են է արուները, այնքան չատ տաքրքրական է, որ որքան փոջը լինում նրանց թիվը Ջկնկիթըթափելու պաճին էգն ուղղաճայաց Դիրջ է ընդունում, գլուխը դեպի վեր, ն մարմնի ջղաձգային շարժումներով կծկելով որովայնախորչը պատող մկանները, դուրս է ժայթքում ձկնկիթը։ Այդ շարժումներն այնքան արագ ն ուժեղ են, որ կողակի շօւրջը ջուրը կարծես եռում է կողակի առաջացրածշըրճոսանքներից։ Այդ «ոսանքների դերբ կայանում է ջապտույտ ձկնկիթը ցրելու մեջ (որպեսզի այն մի կույտում չմնա): Ջկնկիթը Թաիելու պաճին արուները շրջապատում են էգին ն նրա թափած ձկնկիթի վրա ժայթքում են իրենց սաղմնաճեղուկը: է, որ Սնանի բազմաթիվ վտակներից միայն Հետաքրքրական են մի ջանիսն արժանացել կողակի ուշադրությանը: Ջվաղրելու ճամար կողակն ընտրել է այն դետերըչ որոնց ճոսանքն սկսվում է ճեռու մինչն լիճը Հասլեռներում, որի Ճետնանքովնրանց չուրը

շուրջ

անգամ:

Քանի որ բեղլուննըն ապրում էին Սնանա լճի առավնյա քաչ քապատ ճատակին,լճի իջեցումը նրանց վրա խիստ բացասական ազդեցություն դործեց: (չում, առանձնապես նրա ճյուսիս-արնելյան մասում (Սնանի ն Արեգունու լեռնաշղթաների ստորուտներին մոտ առավփնյա զտնվող գոտում ) կրճատվեցին նրանց ապրելավայՎերչին 5 տարվա րնթացքում բեղլուխ րերի տարածությունները: տարեկան որսը Ճազիվ կաղմում է 20 ցենտներ,այսինքն կրճատվել է

Ռ՛չ-9,

2015, կգ

2-Ջ ր

5637 Պեղնցիկ արտաքին

ՍԵՎԱՆԻ ԿՈՂԱԿԸ

Բեղլուն բավականինցրտադիմացկուն ձուկ է: Թե ինչպես է «նում դիմանալ Սնանի նրա այդ ճատկությունը օգնել բեղլուն դժվարին կլիմայական պայմաններին, կասվի ճաջորդ վլխում։ հսկ այժմ արժե Հիշատակել այն մասին, որ այդ ցրտադիմոասկությունն այսօր էլ նրան Հնարավորություն է տալիս ապրելու այնպիսի բարձրությունների վրա, որտեղ նրա ցեղակիցները, բացի կողակից, ապրել չեն կարող: Այսպես, օրինակ, Սնանի ավազանում բեղլուն ն կողակը մշտական բնակություն են Հաստատել Արգիճի դետի վերին Հոսանքում, Քարաձի գյուղից ն Ցանղ սովխոզից էլ վեր, ծովի մակերնույթից2000 մ բարձրության վրա։ Հետաքրքրական է նան այն, որ Սնանի ավաղանից դուրս գտնվող գետերում նս բեղլուն բարձրանում է մինչե 2000 մետր ծովի մակերնույթից վեր (Որոտան գետում՝ Բազար-չայ դյուղից վերն):

Մ

են

որպես

ձկնաշխարտճի փայլուն Սնանի

ղար-

Ոսկու երանգներով թեւփուկները մեջքի վրա ն կոունի: ղազծձիցբիչ վեր ավելի մուգ են, քան վորինը, որոնք Համարյա բաց-դեղնադույն են, Շատ Ճազվադեւղճանդիպում նն նան միանդամայն ոսկեգույն, առանց թուխ երանդներիթեփուկներով կողակներ: Զկնորսներնայդպիոիներին «թագավոր» են անվանում ն

նրմխելիորեն մնում դերից մեկը'

Սնանի չափաճաս կողակի մեջքի լողակը Ճատված է ուղիղ» նրա վերջին, չճյուղավորված ճառագայթի զուրկ կամ Համարյա ղուրկ է ատամներից: Փոքր ձկների այդ ճառագայթը զինված է լի130

ստամոքս:

Նկ.

23.

ձեւա.

Ժազեււա

Սնանիկողակը:

Սնանի կողակի մարմինը շատ Ճճամաչա մեչքի գիծը՝ գլխից դեպի պոչը, ձգվում է ճամ մեծ քեքումների։ Պոչի լողակն իր երկարութ Հավ Ճանվածք ունի: Գլուխը մեծ է, դունչը՝ բո է դնչի տակ ն անկյուններում ո տենղավորված Ներքին շրթունքը սուր է, եղջնրանյութով պատ վականին ամրություն է տալիս: կողակի ներքին առանձնաճատկությունն նրա սննդառության օրգաններիկառուցվածքը դրա փոխարեն շատ երկար են նրա աղի բայց սատկերացում կստացվի, եթե կողակը «ա ճետ: իշխանն իր կերը կուլ է տալիս ողջ-ողջ, ամ ծամելու: կուլ տված օրգանիզմները նա կիսով չափ ժարսվեն, մանրացվեն ե ճետո մի ըը: Այլապես նրանք այնտեղ դժվար կմարսվե են երկար ժամանակով խցանել աղիները: Դր ճարկավորէ ունենալ բսվականին մկանուտ ն րուստ

կողակնինչ էլ որ ուտելու լինի՝ նախօրո ատամների ն նրանց վերեր տե է, գա սալ (եղջերանյութից գոյացած փոքրիկ

եր կլանային

նելը զգալի տաքանում է: Այդպիսին են Զկնագետը, Արգիճին, հսկ Վարդենիսը,Մառրիկը մի քանի ուրիչփոքրիկ վտակներ: մնացած վտակներում, անկախ նրանց մեծությունից, կողակը կամ բոլորովին չի որսվում, կամ որսվում է չնչին քանակությամբ: երբ դեռ Սնանի չրերը ծածկում էին այժմ բացնախկինում, ված տարածությունները, կողակի մեծ մասը ձվագրում էր լճում, ն միայն փոքր մասն էր գետերը մտնում ձվադրելու ճամար: չեերբ լճային ձվադրավայրերի մեծ մասը ցամաքեց ն տագայում, անօգտագործելիդարձավ, այնտեղ ձվադրող կողակների քանակը Հիմքը կազմեց գետերում ձվադրող վտառը: նվազեց,ն որսի կողակի ձվաղրող էզն արտադրում է չուրջ մեծության Միջին Հատ ձկնկիթ, սսյոինքնմոտ 25 անգամ չսվելի,քան մի20, Հազար ջին մեծության գեղարքունինկամ ամառային իշխանը: կողակի ձկնկիթը մի բանի անզամ փոքրէ իշխանի ձկնկիթից ն անչամծՃարպ է սզարունակում: մատքիչ դեղնուց չի պատրաստում ն ձկնկիթը չի քաղում: Դրո բ ույն կողակը ձկնկիթը թունավոր կարիքըչկա: նախայն պատճառով,որ կողակի է որ կողակի զարգացուէ, դժվար այն անպատիժուտել: երկրորդ, տնում է 4--5 օր. Ջկնկիքըթափելուց օր չանցած կողակի մը ձկնիկները արդեն ինքնուրույն են: Ճիշտ է, ալդ ինքնուրույնությունը որոշ չասիով ստիպողականէ, որովչետն նրանք զուրկ են այնունեն պիսի Հարուստ պաշարներիը,ինչպիսիք իշթանի թրթուրնեբը: իշխանիթրթուրները կարող են օրերով ապրել այդ պաչարների Հաշվին, մինչն Հարմար րոպեին կեր ճարելը: Դրանցիցզուրկ կողակի ձկնիկները պարտավորեն ծնված երկրորդ--երբրորդօրվանից «ձեռներեց»լինել, Հոգալ իրենց կարիքը: Սկզբում նրանք նս իշթանի նման սնվում են մանրըպլանկտոնային ն «Հատակային,

ե

,

ու

գլխավորապես Հատակայինկենդանիներով:ՓոքրՀճետաղգայում՝

սմ ինչ մեծանալով ն 5--10 երկարության Հասնելով, սնվում են ն մեժ մասամբբույսերով կենդանիներով, բույսերի դվիսաքայքայված մնացորդներովկամ, ինչպես ասում են, դետրիտով: Ուշադրություն դարձրեք կողակի գլխին: նրա բերանը խիստ տարբերվում դէղարբունուբնրանից. նախ"նրանով, որ բաղվում է դնչի տակ: Կարծեսշատ անճարմարբերան է: Գեղարքունինմինէ իր ճնետապնդածկենդանուն, չն վերջին վայրկյանըտեսնում 48է, քանի որ այն իր աչքի առջեն իսկ կողակը, եքե որեէ մեկին ամենատասնգի ել, երենի չնչին ճաջողություն կունենա, որովճնտն երք րովին ճարկավաի մ բոներ որձի, այր կծածկիիր դնչով ն այլես նրա շարժումները չի տեսնի: Անչշանա-

է

վճռական մեղիկրանին,

նեկ. 24.

Սնանի կողակի գլուռը նծրթեից։

կի, եթե այդ վայրկյանին Հետապնդվող որար թեջի իր շարժման ուղղությունը, կողակը նրան այլես չի բոնի: Պարզ է, որ այդպիսի բերանով արագաշարժկենդանիներինչետապնդելն իզուր չանք՝ է: Բայց կողակը դրա կարիքը չի էլ զգում, նա կերակրվում է լճի Ճատակին գզանվողքարերիվրա բուսած կանաչով: իսկ դրա ճամար ճարմար է կառուցված: Այստեղ օգնումէ նրա բերանը շատ այն, որ կողակի ներոչ միայն այն, որ բերանըդնչի տակ է, այլ Քին ծնոտը տափակն սուր է: Այդ ծնոտով կողակը ջերում է ջարերի վրայի բույսերը, նրանով, ինչոլես բաճով, վերցնում տիղմի վերին չերտը։ կողակըշատ բաներով է տարբերվում իշխանից: Տարբերումեծ ճետաքըըթյուններիցշատերի էական չեն, բայց մի քանիսը |

ի

Քըրություն են ներկայացնում:

Դրա 2ակողակներնավելի ջերմասեր են, քան իշխանները: են լճի ծանծամար էլ շատ ճաճախ մեծ վտառներովճավաքվում ն այնքան մոտենում մեջքի լողաթաափերին, որ ղուտներում դանթը ջրից դուրս է մնում: Այն էլ ամառվա արնի տակ: Դա Քան էլ պատճառով,որ Բնցոներարա» անվտանգ չէ, "Հ միայնայնտհսակձտից: բոնվել, վառվելու Հիարնից 48նց են այլն ԲՋ շենք, որ արնի ան Մրեն ճառագայթները ձկնկիթը, այլն փոքրիկ ձկներին, եթե նրանք չքաքնվեն ստվերում:

այն-

փարող

սպանումՔշիանի :

:

Փոքր կողակներն էլ, թեն չերմություն են սիրում, սակայն նրանից օգտվում են ստվերում: հսկ մեծերն ավելի դիմացկուն են, բայց նրանք էլ արնհիցկվնասվեին, եթե զուրկ լինեին պաշտպանության ճատուկ միջոցից: լուսանկարչականհյութերը (լուսազգաց թղթերը, թիթեղները, լույսից պաշտպանում են սե թղթի մեջ փիաթաթեժապավենները) ժամանակից լով: երբ մենք արնի լողանք ենք ընդունում, որոշ ժաՀետո մեր մաշկը սնանում է: Մեր մարմինը, ասես լուսազգաց սլավենի պես սն թղթով պատվելով դիմադրում է արնի ճառագայթներին, թույլ չի տալիս ներս թափանցելու: եթե բաց անեք կողակի որովայնախորչշը, անշուշտ աչքի կնկնի նրա պատերին դտնվող սն թաղանթը, որը կողակի ներքին օրգանները պաշտպանում է արնի լույսից: կողակը վճիտ ջրերն է սիրում, որտեղ արնի ճառադայթներըբավականին խորն են թափանցում: ԴժվարՀէ պատկերացնել,թե ինչ կլիներ նրա դրությունն առանց այդ քա|

ղանթի։

Մինչնլճի

ն

շաճերը դելում են ներին այդ դեւտնրում է, որ բեմն էլ բոլորովին չորանում է գետերի Հունը։ Հասկանալի սերունդը: դրաՀետնանքով ոչնչանում է դեւտումեղած ամբողջ ժամանակ, երր է կողակն ամենից շատ որսվում ձվադրման կողակը Հոծ վտառներովլճից դեպի վտակներն է լողում: Ռրպեսղի որսի կանոններով կարողանա անարգել գետը մտնել ն ձվադրել, ն ձախ մեկ ւոարածուկիլոմետր աջ արգելված է դետաբերանից `

Արգելված է նան փակել դետաբերանը թյան վրա որս կատարելը: ն կողակին խանդարելգետերի միջին Հոսանքը Հասնելը:Սակայն

սկզբնեքվականներիվերչերին ն վաթսունականների Հիսնական

անտեսվեցին. կողակն ուռկաններով րին այդ արդելանքներն չճասած:Դրա Հետնանքով խիստ նվաղեց ձվավում էր դեռ դտեր սերունդների բքաձկների, Հետնեաբարն նրանցից ուռացվող դրող որս-

ե վերարտադրությունը պաշարների նակը,Համասվատասխանորեն մեծ

ձկնորսության մեջ իջեցման սկիղբը կողակըՍեանի

ն երկրորդ տեղն էր գրավում թե՛ արժեքով): (Թե՛ որսի մեծությամբ տարվա ընթացքում կողակի տարեկան իջեցմանընախորդող միջին որսը կազմել է շուրջ3800 ցենտներ: 1ճի իջեցման կապակցությամբ ն որսի ինտենսիվացման ետնանքով կողակի որսն սկսեց տարեց տարի աճել ե ճիսնական թվականներին տարեկան միջինը կազմեց 5400 ցենտներ, այսինքն 1600 ցենտներով կամ 42 տոկոսով ավելի, քան մինչիջչեցման տարիներին: Սակայն սկսած 1962 թվականիցկողակի որսն սկսեց նվազել ն այժմ 3000 ցենտներից չի անցնում։ Որսի, Հեւտնաբարն պաշարննրի, պակասելու ճիմնական պատճառն է Հանդիսանում կողակի բնական բաղզմանալու խիստ կրճատումը, որբ տեղի ունեցավ մի կողմից Սնանի վտակների,աուսնձնապեսԱրգիճի ն Վարդենիսդեւերի աննախընԹաց վատթարացման,մլուս կողմից՝ որսի կանոնների սիստեժատիկաբար խախաման ճնետեանքով: Արգիճինն Վարդենիսըկողակի բնական բաղմժանալուգլխավոր գետերն են: Կան նս մի քանի ուրիշ գետեր, սակայն երանց նշանակությունըերկրորդական է: ԶվադրմանՀամար կողակն այդ դետերն է մտնում Ճունիս--Ճուլիս ամիսներին, իսկ ձվադրումից ատացվածմատղաշըգետերում մնում է մինչն սառնամանիքները: երկու տասնամյակիընթացքում այդ գեւտերիջրերի օգտաՎերջին

առանց ճաշվի առնելու ձկնատնտեսության որոնք արՀակառակ դոյություն ունեցող որոշումներիչ չունիս--Ճուլիսամիսայդ դետերի ջուրն իսպառ կտրել: է լինում,իսկ երչուր չնչին քանակությամբ

իրացվում է դործումը

|

նպատակովայժմ վերականգնելու կողակիպաշարները է տարվում աշխատանք է ձկնկիթ ինկուբացվում, քանակությամբ ԴՊակասեցճ ամար: կենսունակությանմաւողաշուռանալու բարձր ված է

նան

են որսի կանոնները: կողակի որսի չլանըչ խստացվել

Հետո

ժամանակ որոշ Պետք է ճուսալ, որ այդ միջոցառումները ն այն էլ ոչ կարճ ժաՈրոշ արդյունքները: կտան իրենց դրական նման Համեմատաբար երմանակ է Ճարկավոր, որովճետն կողակի Ճեշտուկար կննսական ծրաշրջան ունեցող ձկների չղաշարները են մեծ դժվարությամբ են վտանգվում, սակայն վերականգնվում

թյամբ:9Չէ՞ որ ձկները

նորելուկ ութ--ինը տարի է ճարկավորչորպեսզի ե գնան: անգամ առաջին ձվադրման դառնան

սեռաշասուն

ՍԵՎԱՆԱ 15Ի ԶնՆԱՇԽԱՐՀԻ

ԶԵՎԱՎՈՐՈՒՄԻ

պարզել մի ճարը նա: Դա Սնանա լճի ձկների դժվարինառտեղժժագման ճարցն է: Դա, իսկապես: բավականին ն վածներից է, քանի որ Սնանի ձկները իրենց տեսակների թվով են ոչ միայն ուրիշ երկրների, կազմով շատ խիստ տարբերվում ե լճերում ձկներից: ապրող դետերում այլն այաստանի մյուս ձկնաշխարճի դա Սնանի Առաչինը, որ զարմանք է սլատճառում,

Մեզ մնում

է

տնսակայինկազմի աղքատությունն է: ինչես է պաստաճել, որ Հայաստանիլճերում ն գետերում, այդ թվում նան Սնանիցսկիղբ տարածվածջութջ 25 տարբեր ձկներից 77 առնողՀրազդանում են վանում ապրում միայն երեքը (չճաշված մարդու կողմից կլիմայավարժեցվածսիգր): ել կրորղ՝ինչու այղ երեք տեսակըՀատուկ են միայն Սնանինն ոչ միայն ուրիշերկիների, այլե Հայաստանի մյուս ջրամբարներումչեն Հանդիպում: ն կարծես Առաջին ամենաճավանական հնթադրություն այն է, որ ինչ-որմի խոչընդոտխանգարում է մեր ջրերում ապրող մյուս ձկներին Սնան ճիշ է, այդպիսի խոչընդոտ ներթափանցել: կա. դա Հրազդանգետի ամարլա սկզբում գոնվող Վարսերի րվճժն է, որն առաջացել է ավելի քան 2,5 Հազար տարի առաջ ն այն ժամանակվանից սկսած արգելակել է անխտիրբոլոր ձկների, հույնԹվում նան իշխանի կողակի մուտքի Սնանա լիճը հսն դրանիցառաջ, երբ այդ խոչընդոտըչի եղել, ոչինչ չէր կարող թան. ն գարելԱրաքսի մյուս ձկներինես իշխանի Հրազդանի կողակի Հետ Մնա մոն ել: Պետքէ գիտենալ նան, ռր եթե չբվեժբ լիներ արդելողը, ապա առաջին ճերթին Սնանա լիճը պետք է բացակայեթ դանդաղաշարժբեղլուն, բայց ոչ թե նրանից շատ ավելի արագաշարժ թեփուղը, ծածանը,ալբուռնուսը կամ ենթաբերանը:։հս եթե անցել են իշխանը, կողակըհ անգամ Քեղլուն, կնչանակի՝ անեն նան ցել են, սակայն եշխանը, բեղլուն մյուսները: Անցել կոդակը մնացել են մինչ այժմ, իսկ մյուսներն անձճայտացել են. ինչըկարող է լինել այդ անճայտանալու պատճառը: Գուցե գրա պատճառը Սնանի բնակչլիժայական պայմաններն են: ճիշտ լիճ էն նրա բնակլիմայական է, Սնանը բարձրադիր պայմաններն էլ բարենպաստչեն ձկներիցշատերի ճամար: Սակայնծաայնքան. յաստանում կա Սնանիցավելի բարձր տեղադրվածլիճ, որտեղ են արում մյուս ջրավազաններումտարաժվածձրկՀայաստանի ներից շատերը, մինչդեռՍնանում նրանք չկան: Խոսքըվերաբերում է Արփիլճին: նա դտնվում է Ղուկասյանիլեռնաշղթայի ճարքուքյան վրա, ծուի մակերնեույքից 2020 մետր բարձր (100 «ինտ» Սնեանա բարձր,քան 15 ան(ԻՃը),նրա միչին Խորությունը շուրջ գամ պակաս է Սնանի խորությունից, տարվա ն--7 ամիսը գրտնբվում լ Ճճամատարած սառցակալմանտակ, իսկ չուրն այնքան ոլղտոր է, որ Սեկկիր սկավառակը10 սժ խորության տակ արդեն չե երեում: Եվ չնայած այդ բոլորին այնտեղ ապրում նննան որոնք սկիզբ են տվել Սնանի ձլնատեսակներին (կարմրաու

ու

ու

ձկեծրը,

նրանք, որոնք այսօր Սնանից բաեն, այն է' ծաժանը, թեվփուղի, ենթաբերանը,տառեխիցակայում միանգամայն նը: Հաշամըչ եթե ելնենք այսօրվա պայմաններից, են Արփի լճի անչճասկանալիէ, թն ինլու այդ ձկներն ապրում Սնանում՝ ոչ, Սակայն անբարենպաստպայմաններում,իսկ ավելի մոտենում հլնելով ոչ ենք է, նրան ճարցիլուծումը ճեշտանում եթե Սնանա երկրաբադարավոր լճի Թե այսօրվա պայմաններից,այլ

խայտը» կողակն

ու

բեղլուն),կ

նական պատմությունից: Բանն այն է, որ Սնանա լճի ավազանի կլիմայականպայմանտվյալննրը միշտ այժմյան նման մեղմ չեն եղել: երկրաբանների Հայաստանում, առաջ ենրով շատ դարեր (շուրջ Հաղար տարի) մի շրջան, ինչպես ն ամբողջ կովկասում, սկվել է սառցապատման '

է

ճետտնել Համարյա 40 Հաղար տարի: Այդ սառցապատման Գեղամա նհ թերն այժժ էլ երնում են Խոնավլեռների, Արագաձի, Վարդենիսիլեռնաշղթաներիվրու Սառցապատմանժամանակալեռեերբ գանվել են սառույցի Հաստ շրջանում Սնանի ավազանի ջրերն ունեշերտի տակ, Հետնաբար այդ լեռներից ճոսող գետերի ա/դ գետերում կարող կնշանակի ցել են շատ ցածր ջերմաստիճան: ն ձկներ, ըստ շատ քրտադիմացկուն էին ապրել բազմանալմիայն հս Համար ձկների չերմասեր երնույթին միայն իշթանը: Աճում խիստ անբարենպաստպայմաններէին ստեղծվել, քանի որ լճի որը

որ այն պատճառով, շատ ցածր էր ոչ իայն ջրի ջիրմաստիճանը գետերը: Հոսող սառցադաշտերիըց Կոլդանղէին թափվում լեռնային չոյլե այն պատճառով,որ սառցապատման ժամանակաշրջան 4--6 աստիճանով ցաձ ամառվաամիսներին օդի ջերմաստիճանը հս բազապրել էին է եղելայմմրանից: լճում կախող կնշանակի՝ ձկները, այն իսկ բոլոր ձկները: մանալ ժիայն ցլչոադիմացկուն աստիճան ջերմուորոնց ձկնկիթը չէր կարող զարգանալ 14-15 րում, շատ շուտով լճից պետք է անձճայտանային: Թյուն ունեցող հն, մնացել են մբրայնիշխանը, կոկրանք Այսպիսով անճայտացել դակը ն բեղլուն: Ճիշոո է, սառցապատումը ընդգրկել է ոչ միայն են եղել նան Արբի լճի Սնանու չլի ավազանը: Նույն պայմաններն Հավանականկ, որ Արփիլճում ոչ ւ/՛ Այն ժամանակ, ավազանում: կաձուկ չի մնացել: Սակայն նրա նհ Սնանա լճի տարբերությունը ետագու ձկների փակվել վանում է նրանում, որ Արփիլիճը չի անցել է, բարեՃամարչ ն երբ սառցապատումն ենրթափանցի են ստեղծվել, ձկները նորից Արփի լիճ են նպաստ պայմաններ ռու

Հասել

ե

Հաստատել բնակություն

իսկ

ՍԱնանա լիճը

տանող

ճա-

'

ձկների ճամար փակվել էր մինչե ռասռցապատման շըրրնԽապարճը ջանի ավարտվելը: Այդ իսկ պատճառով կլիմայական պայմանների բարելավումից Հետո նոր ձկներ չեն կարողացել Սնան։ ժտնել միայն այնձկները, որոնք լիճն են թա

մ

Սնանա լճում ապրում

են

ե

աաոախ ԱՆՑ աար կլիմային, ջանի կատարու պայմանների բարելավվելուց

2Ր3

Հետո

մր

աշունչ

տարածվել

են

Այժմ

նան

արագացել նն

իսկ նրա վտակներում:

կարելի պատասխանելնակ լուս Հարցին' թե ինչու Սանի ձկնեՐից ուրիշ չրամբարներում չան, ավելի ճիշտ, ինչու : հանա լճի ձկներն այ դքան ն ի են տարբերվում ւլուս Հայաստանի հ գետերում ապրող իրենց ցեղակիցներից: Դրա ճառը, հրանց չ, որը տնել է ժի քանի տասնմնկուսացվածությունն է

|

-

4Ճերում

պատ-

վակ ճաղար տարիներ: Այդ երկար ձիգ Հա մ զարամյակների ընթացքում Սիանի Դարմարվելով լճի ուրույն պայմաններինալն. ու

ո ա մ Նա ձկները, ո

Խ

որ

,

բ

կոչվում իրավացիորեն

«յես, իշխանը, որն առաջացել է

Են

ԱյսՍնանյան։

կարմրախալտից,այժմ

տարբերվուժ է է՛ իր արտաքին տեսքովգույնով, տերով, օրգանների, ինչպես օրինակ՝ բերանի ն

ձեով),ն

ների

նրանից ժարմնի

թիմուխտ-

որոշ

ն առէջքների կաղմժությամբ ապրելակերպով, ժառնավորա-

ոլես սնվելու բնույթով

կողակն

ու

,

մոտ

բեղլուն

ն

բազմանալու ժամկետներով:

Ճամեմատաբար Քիչ են փոխվել,սակայն

րանց էլ այդ փոփոխություններն ակներե մասնագետիճամար:

ՄԱՐԴՆ ՕԳՆՈՒՄ է

են

յուրաքանչյուր .

Հսկայական Հանրապետության էկոնոմիկայի,

առանձնապես

Բշիանի

Ճետո՝

ն

Հ

ձմեռային ամառային իշխաննե.

չ

այդ

ղզալի մասը տեղ չէր գտնում ձվադրելու: նրանցից շատերն այղպես էլ մնում էին Հասունացած ձկնկիթով, որը վերջի վերչո սկսում էր որովայնախոռոչում ն պատճառ դառնում

փաղգոալուժմոլ Հորի

նրան "

իր Է րի ությու

։

ե ր ուռլ հ Հիմնական միջոցառումներ իշխանի շ շո պաշարները ոչնչացումից պաճպանելու ն վերականգնելու ճամար Անճրաժեշտէր մարդու միջամտությունը ձկների պաշարների վեդործը ամուր Ր Հիմքերի դնելու ճամար: Ը Սովեարաադրության դործը բարտադրութ Քորը վրա Վրա դճռլ Մ տական կառավարության մ ճանձնարարությամբ այդ միջոցառումները մարդը ձկներին օգնեց նրանով, որ նոր ն լի «իմքերի ղրեց ամուր վրա նրանց արճեստական բազմացումը: Դեո կամո քաղաքում իջեցման լճի առաչ աշխատանքներից շատ անի կնարճաղբյու առուցվել էին "

յ

մշակվեցին.

«ո-

|

Բ ն

րա ո

Վարդենիս

շ

Բ

մուռ

1Բ/ ո մ ար ու

ՄԵ

ր

Հանա ,

ք ի իշխանի ջ չ բացվում էր շուրջ 30 միլիոն ճատ իշխանի ձկնկիթ: պաշարները նվազելու կապակցությամբ ինտենսիվացվեցինայդ ձրկնաբուժական գործարանների աշխատանքները, ձկների ճամար կառուցվեցին արճեստական ավաղաններ,որտեղ աճեցվում է ձան մատղաշը ն նրան անճրաժեշտ կերը: Հետագայումավելի ն 70 միլիոնի Հասավ ինռանկրկնապատկվեց կուբացիայի ենթարկվող իշխանի ձկնկիթի քանակը: Անցած յոթնամյակի տարիներին կառուցվեց շաճագործման ճանձնվեց նան Սնանի ձկնաբուծական գործարանը: Ներկաձկնաբուծական գործարաններինկից կառուցված են

աճեցման

Բորարաոոնր ու

յումս

ՁԿՆԵՐԻՆ

ձճի չրերի դարավոր սլաշարների օգտագործումը դեր խաղաց մեր

դրական

արդյունաբերությանծաղկման գործում: Սակայն փնչոլեսարդեն նշվել է, նրա մակարդակի իջեցուժը բացասապես

աղզդեցլճում ապրող որոշ կենդանիների, նան այդ թվում բնական բաղմացմժան, նրա ոլաշարների ն վրա' վերարտադրության Էրի իջեցման Հետ մեկտեղ ն ցամաքեցին շարքից դուրս եկան ձմենրի լճային ձվադրավայրերը, որոնթ Հիմնականում,աերաիչ ,աժ էին առափնյա գոտում 0,5--10 մետր խորության տակ: Առաջին Ճերթին դրանից ե տուժեցին

տը,

բոջակը բեղլուն, է լ ավելիուշ կողակը: է, Հասկանալի լճում ձվաղրող ձկների պայմաններում որ

բոլոր

կերայինբաժանմունքներ (ցեխեր),որտեղաճեցվումեն մաւտղա-

շին անչրաժեշտ կերեր (դափնիաներ ն սակավախողան որդեր): Այս միջոցառումներըՀնարավորություն ընձեռեցին դեղարքունու ն ամառային իշխանի պաշարներըպաճպանել նախաիջեցժան տարիների մակարդակին: Մինչ լճի իջեցումը, Սնանում ձկների տարեկանորսը կաղմում էր մուտ 10000 ցենտներ: Այժմ այն կազմում է շուրջ 16000 (9500 պետականորոր 6500 կողմնակի որորն ցենտներ, այսինքն 6000 ցենտներ ավելի: Հավիշտակումները) տարրահի իշխանի ցողերից Մեկի՝ զեղարջունու, պաշարը, որը (ի է իշխանի որսի Համարյա կեսը, արդեն 15 տարի է, ինչ ոլաշպանվում է միայն արճեստականմիջոցներով: իրեն ւաշարների 60 տոկոսով ամառային իշխանը հս պարտական է ձկնաբուծուչ բ թյանը: եվ պատաճական չէ, որ լճի մակարդակը17 մ իջնելուց էլ գեղարքունու պաշարները գերազանցում են նախաիջեցչճետո

«Իան ժամանակիմակարդակը:

|

ն Ձկնաբաններից ձկնաբույծներից

շատերն են նշել այն որ աշխարճում չկա մեկ ուրիշ փաստը, ջրամբար, որտեղ ձկնաբուծության արդյունքներն այդքան ակներն արգասավոր լինեին, ինչպես Սնեանում: ու

աճեցման ճամար մեծ ։ւսրածությամբ՝ հշխանի

մուտ

չեկ-

տար, կառուցվում Մարտունու շրջանի իճք գյուղի չակ, լճի ջրճրից ազատված Հողերի վրա: Այդ լճակները շաճաՀետո ճնարավորկլինի աճեցնել միլիոնավոր ն լիճ բաց թողնել բարձը կենսունակվիճակում, իակեթ ձնիկոծը ճարկ լինի՝ ձկներըՀասցնել նան ապրանքային լճակներ

են

Սարայ

ՄԱՍ 11

քաշի:

ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՄՅՈՒՍ

ՋՐԱՎԱԶԱՆՆԵՐԸ ԵՎ

ՆՐԱՆՑ ԶԿՆԵՐԸ

ՍՈՎԵՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԼՃԵՐԻ, ԳԵՏԵՐԻ ԵՎ ՋՐԱՄԲԱՐՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ԱԿՆԱՐԿ

Հայաստանիջրավաղանների մեջ ամենից շատ ն ամենից լավ ուսումնասիրված է Սնանա լիճը: Սակայն մնացած չրավաղաննեըից շատերն էլ այնքան լավ են ուսումնասիրված, որ այսօր 4ճնաունենք բավականին ստույդ տեղեկություններ ճարավորություն ղորդել նրանց ջրակենսաբանական ռնժիմի ն ձկնաշխարճի մաախն: Այդպիսի պատկանում Արիի լճի թվին են ջրավազանների Ակնա լճերը ն մի շարք ջրամբարը, Ապարանիջրամբարը, Քարի ուրիշները: ու

մեջ, Ղուկասյանմեծ լեռից դեպի տրնելք: 22 եր դողավորության ն թե՛ ձկնատնտեսականնշանակությամբ Հայաստանի մեծությամբ ջրավազաններիմեջ Արփի լճի ջրամբարը երկրորդ տեղն է բռնում ծետու Ջրամբարի վերածվելուց առաջ Արփիլճի մակեՍեանից րեսը կաղմում էր 400 Ճեկտար, չրի ընդճանուր պաշարը ճավասար առնում: էր 4 միլիոն խորանարդ մետրի: 1ճիը սկիղբ էր Ախուրյան դետը, որի տարեկան 4ոսքը կաղում էր 40--20 միլիոն խորանարդ մետր: ճի ամենաժեծ խորությունը երկու ժետրից չեր անցնում: տատանումների չնչին էին ն երկար չէին տնում: Մակերնույթի Ջուրըճամեմատաբարվճիտ էր։ Այս ամենի ճետնանքով լճում առատ աճում, բուսականություն էր իր որն ճերթին կերն ասլասն. տարան տալիս էր լճի բաղմաթիվ Հատակայինկենդանիներին ձլներին։Րա ճայտնի դիտնական Ա. Ն. Դերժավինի տվյալների, ժամանակ լճում ապրել են ութ տեսակի պատկանող ձկներ, այդ

Թեւխուղը, Ճաշամը, կողակը,տառեխիձը, այն է՝ կարմրախայտը, ծածանը,ենքաբերանը ն լերկաձուկը: Լճում կերակրվում էր ջրային բույսեմի մասը ձկների ապրող Մյուս մասը բով((ողակը,ենթաբերանը, մասամբ թեփուղը): ն ճատակային կերերով: կերային բազայի ճարստուպլանկտոնով Արփի լիճը ռպլատտեսակետից թյան Լ ձկնարդյունավետության Արփի կանում էր Ճարուստլճերի թվին։Ամենազգույշ Ճճաշիվներով ցենտներ յուրակազմել է 15--2 լճի ձկնարդյունավետությունը Միայնծածանի տարեկանորսը կազմելէ քանչյուրՀեկտարից: 500 ցենտներ: եքն այս թվերը ճամեմատենք Սնեանի ձկնարշուր, ռր Արփի լիճը Սնանից շուրջ դյունավետության Ճեւոյկտեսնենք, 20 անդամ ավելի արդյունավետ է եղել: Սակայն դա մինչն ամբարկատակիկառուցումն Լիճըջրամբար դարձնելը:Ամբարտակի ճիմնովին փոխեռուցումն չրերի ժամանակավոր կուտակումը ռեժիմը: ցրամբարի լիքը ժամանակ նրա Ճայեցին լճի կյանքն անդամ դերաղանչորս էին շուրջ Ճինդ անգամ, իսկ խորությունը՝ ցում են լճի մակերեսը ն թառրությունը:Խիստ նվազել է ջրի վճիսությունը, իսկ մակերնույթի տատանումները 5 ժ են ճառնում: վերածվելուառաջին 3--4 տարվա ընթացքում, երբ Ջրամբարի ջրերը ծածկեցինցամաքային բույսերի բավականինստվար զանգւսճեցին մեծ քանակությամբ վածներ, ն նրանց ճաշվին սնվեցին ու

ու

ու

ու

ն (Ճի ձկների,մսռանձկենդանիներ, ւղլանկտոնային Ճճատակային

նապես ծածանի կերայինբազան խիստ լայնացավ, ճամապատասճախանորենաճեց ե նրա որսը: 1953 թվականին ծածանի որսը ն շուրջ թվականին՝ սավ 900 ցենտների,իսկ 1954 ցենտների։ Բայց շատ շուտով այղ բույսերն ռպառվեցին, դրա ճետնանքով նվազեց կենդանականբենթոսի ե պլանկտոնիքանանան կը, կրճատվեց ծածանի կերային բազան: Դրան ավելացավ դուրս այն, որ ջրամբարից թողնվողջրի Հեւռ միասին աճագին ձկներ էին դուրս լողում լճից: Այս բոլորի պատքանակությամբ ճառով ծածանի որոր խիստ նվազեց ն Հասավ մի քանի տասնյակ ցենտների։ Անշրաժեշտեղավ որոշ ժամանակբոլորովին դադարեցնել ձկան որոր: ներկայումս չրամբարը տալիս է շուրջ 300 պենովիճակում: ներ ծածան, այն էլ մեծագույն մասը ոչ սեռաձճասուն Վճի ներկա կերային պայմաններում դժվար է սպասել, որ ծածանի հսկ կերային այդ այորար կարող է զգալի չափերով ավելանալ: մանները կշարունակվեն այնքան ժամանակ, որքան կտնի դոյումեժ տատանումները, փոքը

թյուն ունեցող ոնժիմը՝մակերնույթի

որոնք բույլ չեն տալիս ջրամբարում զարգանալու վճիտությունը, Դրանոլետք ոչ էլ կերային օրդգանիղմներին: ոչ բուսականությանը, է ավելացնել նան այն, որ վերջին տարիներիընթացքում մեծ չափերի է ճասել դողորսությունը, որը մեծասլես վնասումէ ծածանի բնական բազմացմանը: Արփի եթե երբնէ Ճճնարավորություն ատեղժվիկարգավորելու լճի ջրամբարի մակերնույթի տատանումներն այն ճաշվով, որ դրանք չգերաղանցեն 0,5--1 մետրից, լճի ձկնարդյունավետության ճետ միասին կլինի բարելավել նան որսի Ճճնարավոր բարձրանալու որակը, կլիմայավարժեցնելով այնտեղ Սնանի սիգը: Դա իր "երթին կբարձրացնիջրամբարի ձկնարդյունավնտությունըի Ճաշիվ ոչ լրիվ օզտադգործվողկենդանական սլլանկտոնի: Այղո փճ։ Այս լիճը գտնվում է Արարատյան դաշտում,Արադած լեռան Ճարավային ստորոտին, էջմիածին քաղաքից 12 կմ ճեռավորության վրա: Աիճը սնվում է ստորերկրյա աղբյուրների ջրնրով ն այղ պատճառով տարվա բոլոր եղանակներին Համարյա միննույն ջերմաստիճաննունի: 1ճից սկիզբ է առնում Մեծամոր գետը: Այղր լճի ձկնատնտեսական նշանակությունը մեծ չէ, կայն երա ձկնապաշարներըխնամքով պաշպանելու դեսլքում՝այն մեծ «աջողությաժբ կարելի կլինի օգտագործել սպորտային ձկնորսության ճամար: Մեծ է սակայն այդ լճի ն նրանից սկիզբ դերը Հայաստանի ձկնաշխարճի ստեղծման ն առնողՄեծամորի է, Հայաստանը, մասնաչ պաճպանման գործում: ինչպես ճայտնի վորապես Արարատյանդաշտը, մի ջանի անգամ ծածկվել է ծովով, Ճետո ցամաքել: Վերջին անդամ դա տեղի է ունեցել չորրորդականշրջանում ն այդ ժամանակ ծովի աղի չրերը ոչնչացրել են Արարատյանդաշտի քաղցրաճամ ջրավազաններինՃատուկ ձկնեբը: Փրկվել են միայն այդ դաշտի վերին մասում գտնված ջրավաԱյղը լճի ն Մեծամորիձկները: Հայղանների, մասնավորապես կական կարմրակնը, ճայկական դուստերան, Թեփֆուարալիխյան, ղըչ սպիտակաձուկնայդ աղետից փրկվել են ապաստարանգտնելով Այղը լճում ն Մեծամորում: Այնուճետե, երբ աղի չրերը նհաճանու ջել են էւ Ախուրյանն կարս դետերը Արա քս՝ ճուք են քավփվելով ոռտացելմինչն Քուռ դետի ստորին ճուսանքը ն կասպից ծովը, սա-

ե մի շարք ձկներ բարձրացել են դեպի վեր Արաքսով նորից բնաէ կություն են ճաստատել դաշտի դետերում Արարատյան լճերում: պետք է նկատի ունենալ, որ այդ ձկների մեծագույն Սակայն մասի է տեղափոխվելոչ թե Քուռից կամ կառպից դաշտ Արարատյան

10--765

ծովից, այլ Արարատյանդաշտին ավելի մոտ դտանվող գետերից, ջրավազաններից(Անատոլիայիցն իրանից Ճոսող դետերիցը)։Այսպիսով, Այղր լիճը ն Մեծամորըդեո չորրորդական շրջանի սկզբից։ գուցե ն երրորդականիվերջից պաշճպանելն մեր օրերն են Ճճասցրել Հայաստանի ձկնաշթարշի ճամար ուրույն այդ ձկներին: Բացի վերը թված ձկներից Այղր լճում ն Մեծամորում ճանդիում են նան կողակը, բեղլուն, ծաժանը, լերկաձուկը, քառթուկը, թեփուղը, տառեխիկը, Արաքսից Մեծամոր են մտնում լոքոն, ճՃանաիը,մուրծան, մանրաթեփիկըն մի քանի ուրիշ ձկներ: ինչսլես Արարատյանդաշտի բոլոր գետերում նե լճերում, Այղր լճում մ. Մեծամորում նես տարածված է դամբուզիան: Այդ բոլոր առավելություններիճետ Այղր լիճր մի առանձնաՀատկություն ունի որը բավական լուրջ խոչընդոտ է ճանդիսանում նրանումապրող ձկների պաշարների բնական վերարտադրության Փար: Լճի ջրի կայուն է։ չերմաստիճանն Այդ ջերմաստիճանը Դա բավականին բարենպաստ է լճում եղած Ճճամարյաբոլոր ձկների ճամար, սակայն անբավարարէ նրանց ձկնկիթի նորմալ զարգացման մետեսակետից: Այդ իսկ պատճառով լճում ապրող ձկների է ժազույն մասը սնվում այնտեղ, բայց ձվադրելու ճամար իջնում է ն նրա Ճեւտ կապված մյուս գետերն Մեծամորը լճերը, որտեղ գարնանը ն ամուսնը չուրն ավելի տաք է: դաշտի ավազաճանքերիտեղերում են առաջացել Արարատյան ն լճերը: Չնայած այն «Հանգամանքին,որ Եղեգնուտի Ռանչպառի ավազաճանման աշխատանքները կատարելիս նկատի չի տոնվել գոլացող լճակների օգտագործման «նարավոձկնատնտեսական ն ժամանակին միջոցներ չեն ձնեոնարկել, որպեսզի րությունները ստացվող լճակները փոքրիշատե Ճարմարլինեն ձկնատնտեսական օգտագործման ճամար, այնուամենայնիվ, այդ լճակները տարերայնորեն բնակեցվել են Մեծամորիե Արաքսի ձկներով: ներկայումս

այդ

եղածն էլ

ու

լճակներում ձկների առանձնապեսմեծ սպլաշարներ չկան, վատ է պաշտպանվում դողորսներից, որոնք այդ

շատ

լճակներիձկները ոչնչացնում են բոլոր ճնարավոր միջոցներով, ակսած պայթուցիկ ն թունավոր նյութերից, վերջացրած էլեկտրաՍակայնլճակների այդ սիստեմը կարող է ապաճովել կանությամբ: տարեկան շուրջ 1000 ցենտներ ձկան որս, եթե ձկնապաշարների կարգին ճիմբերի վբա դրվի ն որոշ ձկնատնտեպաշտպանությունը սականմելիռրատիվ աշխատանքներ կատարվեն: Հետ Մելիորատիվ աշխատանքների միասին անձճրաժեշտէ

լճակները բաց թողնել բուսակեր ն մոլուսկներով սնվող ձրկայդ Ֆեր՝ սպիտակ ամուրի ն խայտաբղետ լայնաճակասոիմատղաշ: Արարատյանդաշտի պայմաններում սպիտակ ամուրը երեք տարվա ընթացքում մինչե 4 կղ քաշ է ձեռք բերում, աճի ճամար օդգստադործելովմյուս ձկների Համար ոչ պիտանի չջրային կոշտ բուԱյսպիսով, սպիտակ ամուրի կլիմայլավարժեցումը աականությունը: լճերում երկու դրական արդյունք կոա, առաջինը՝ բարձրորակ այդ կենսամթերքի կվերածվի իզուր կորչող կոշտ բուսականությունը հ հրկրորդ՝ լճակները կմաքրվեն Հետզճետե ծանծաղեցնող ն ճաճիճ դարձնող բույսերից, այսինքն կենթարկվեն բնական մելիորացիայի: Առանցսպիտակ ամուրի օգնության այդ մելիորացիանարՀեստական միջոցներով պետք է կատարվի ն կպաճանջիմեծ ջանքեր ու ֆինանսների ներդրում: Ստեփանավանին կալինինի վարչաԼոռուսաբաճարթի լտեոը: կան շրջանների տերիտորիաներում, Ձորագետի ավազանում զրտնրվում են բնական զարգացման տարբեր փուլեր ապրող բաղզմաԹիվ լճակներ: նրանցից շատերն արդեն ղարդացման վերջին փուլն են դարձել, կամ ծն ապրում, այսինքն կամ արդեն լիովին ճաշի Հիմնականում ճաճճակալված են: Այդ տիղլի լճերը առանց նախնահան մելիորատիվ աշխատանքներիձկնառնոտեսականնպատակնե րով օդաադործել դժվար է: Սակայն դրանց կողքին կան նան այնիսի լճեր, որոնք կարող են ձկնատնտնսական նշանակություն ատանալ, երե Համապատասխան միջոցառումներ ձեռք առնվեն: Բանն այն է, որ այդ լճերը բնականից իրենց ձկնաշխարտչըչեն ունեցել, ճետնաբար առաջին ն ճիմնական միջոցառումը պետք է ինի նրանց Համար ձկների այնպիսի կոժոլլեքսի ընտրությունըչ կատեղծիլավագույն ձեով օդտադործելլճեորը ճնարավորություն րի կերային Հնարավորությունները,բարելավել նրանց չրակենսաբանական ոհժիմը: կլիմայավարժեցմանմի փոքր փորձ արԱյդ լճերում ձկների դեն արվել է: կույբիշնկա դյուղի մուռի Պարզլիճը ն Սարատովկամի մոտի Պարզլիճը բնակեցվել են ծածանով։ կույլբիշնի Պարզ լճում կա նան թեվփուղ:Ճիշտ է, այդ լճերը շատ աղքատ են ծաժածածանն նի ճամար պիտանի կերերով ն դրա Հետնեանքով այդտեղ ավելի դանդաղ է աճում, քան Արփիլճում, սակայն կլիմայավարժեցման այդ փորձր դրական մեծ նշանակություն ունի ոչ միայն ՛

Լոռու սարաճարթի այդ այլն ընդչանրապես լճերի ձրկերկու լճի, նպատակներու օդտադործելու տեսակետիղ: էճերի նատնատնսական

կերային ռեսուրսներըփոջրիշատեխելամիտ օգտաղործելու նպա: տակով շատ նպատակաճարմար կլինի փորձել բնակեցնել այդ լճնրը սպիտակամուրով ն լայնաճակատով: Դա կնպաստի ոչ միայն այդ ջրերի կոշտ բուսականությանՀաշվին լրացուցիչ ձուկ ստանալուն, այլն կճարատացնի յուս ձկների կերի բազան՝ ի Հաշիվ այն բնական պարարտացման, որը կառաջանա բուսակեր ձկների կենսագործունեության ճետնանքով:

ոռու սարաճարթիլճերի ձկնատնտեսական օժգտագործման ճամար կատարվելիք աշխատանքներումմեծ դեր ունեն կատարելու ինչպես այն կոլտնտեսությունները, ռրոնց տակ են

իրավասության

դտնվում այդ լճերը, նույնպես ն սիրող ձկնորսների կազմակերպությունները: Այդ ամենից շատ շաճշագրգոված ննրը, խորճրդակցելով դիտական կազմակերպությունների Հետ, կարող են կազմելճամատեղ աշխատանքների լճերը լածրագիր՝

Թե' աճման ափով գերազանցումեն Սնանա լճի «Հինդ:նույնիսկ գեղարքունիներին,Չնայածդրան դգեղարքունու կլիվեց տարեկան մայավարժեցման փորձը Ակնա լճում դեո չի կարելի ճամարել ավարտվածայնքան ժամանակ, մինչն որ գեղարքունին չի սկսի լճում բազմանալ ն ասլաճովել վտառի գլխաքանակի բնական վե-

րարտադրությունը:

է հշել, որ Ակնալճուի իշխանի կլիմայավար-չ Հետաքրքրական ժեցման փորձըի միջի այլոց լո'ծեց մի ճարց, որը տարիների վեր վեճի առարկա էր դարձել: Բաննայն է, ոի շուրջ 40 տարի առաջ կատարած ՃճՃետաղզոտություններով պարղվել էր, որ Սնանա լճում իշխանը սնվում է ճամարլա բացառապես գամարուսներով։ Չկաբողանալովճիշտ մեկնաբանել ալդ փաստը, որոշ ընկերներ Ճանգել էին այն եզրակացության,իբր թե իշխանի «միակ սիրած»կերը ճանդիսանումէ գամարուսը, ն առանց դամարուսի իշխանն արել չի կարող կամ, ծայրաճեղ դնպբում, իրեն շատ վատ կզգա: Ակնալճում, որտեղ գամարուս բոլորովին չկայ Սնանիիշխանը կերային ապաճովվածությանտեսակետիցիրեն շատ լավ է զգում: Այդ մասին են վկայում նրա աճման թափն գիրությունը: Ակնա լճի 3 տարեկան իշխանի քաշը շուրջ երեք անդամ գերազանցում է Սնանա լճում ապրող նույն տարիքի ն ցեղի իշխանի քաշից, իսկ ենք, իշգիրությունը բարձր է 7--Ց տոկոսով: ինչպես տեսնում խանն ինքը ճիանալի կերպով ճերքում է իրեն վերագրած«գամաբուսային միակերությունը»: լիճը գտնվում է Արադած լեռան Հծարավ-արեմտյան ֆաբի լանջին,ծովի մակերնույթից շուրջ 3200 մետր բարձր: Այս լիճը նա բնականիցզուրկ է եղել ձկներից, Միայն 1963 թվականին կաառաջին փորձը: Սնանի ձկնաբուծառարվեց լիճը ձուկ մւոցնելու կան գործարանից լիճի տեղափոխեցինշուրջ 3 Հաղար Հատ այս դեղարքունու ձկնիկներ։ Չնայած այն Հանգամանքին, որ Քարի լիճը տարվա ընթացքում շուրջ Ց ամիս սառցակալված է լինում, կլիմայավարժեցմաննախնական փուլը ՊՃաջողավարտվեց: Զրկլճում Հաջող ձմեռեցին ն կարճ վեղզետացիոն շրջանում նիկենրը աճեցին ավելի արագ թափով, քան Սնանա լճում։ 1966 թվականին

կաղմակերպություն-

վագույն ձեով չաճագործելու Համար: |

Ակնալիճը դտնվում է Գեղամա լեռնաշղթայի գագաթային մասում, կարմիրսարի ստորուհին, ծովի մակերնույթից3020 մետր բարձրության վրա: Սնվում է շրջակա լեռների տեղումնայինջրեբով ն լճի ափերին ամեՀատակին բացվող աղբյուրներով: (ճի նմեծ 12 մետր է, շուրջ խորությունը Հայնլու տ արածությունը` Հեկտար:Հայաստանի բարձր-լեռնային լճերի մեջ Ակնա Լինն իր Դչիրքովն գեղեցկությամբ. գուցե առաջին տեղը գրավի: Ակնալճում ի սկզբանե ձուկ չի եղել, չնայած այն ու

`

ճանգաորակի :

մանբին,որ այնտեղ բշվականին ն բարձր քանակությամբ

կճրապաշարներ արտադրվում: Հաշվի առնելով վերջին Հանգամանքը, Սնանիջրակենսաբանական կայանը փորձ է արել լճում են

ն ձկներկլիմայավարժեցնել, այդ սրանից նպատակով

առաջայնտեղբաց

է

տարի

թողել (արճեստական բներում) ամառային

իշխանիմի քանի ճազար ճատ ձկեկիթ։ Սակայն անճայտ

պատ-

այդ փորձն ապարդյուն է անցել: ճառներով Ձկներիկլիմայավարժեցման երկրորդ չիորձը կատարվեց 7964թվականին, աւսկայն այս անգամ լիճ մւոցվեց ոչ թե ձկնկիթ,

այլ գեղարբունու 5--6 ամսական ձկնիկներ, որոնքստացվել էին Սնանիձկնաբուծական գործարանում: Հաջորդտարվա, ստուգումը են լճի ձլնիկեերը Ճճարվարվել պայմաններինն բա-

ւարզեց,

որ

լավ են աճում։ 196շ թվականին, (վականին երբ Ակնալճիձկները իրենցկյանքի չորրորդ տարին էին Թնակոխել,նորից ստուգվն նրանցվիճակը: Ստուգումը պարզեց,որ նրանք թե՛ գիրությամբ

ու

Քարիլճթ չորրորդ տարին ձկներն ավելի գեր էին, բան թնակոխած հտ Սնանինույն տարիքի դեղարբունինե երկարությամբ չէին մնում

Սնանում աճած հրենցից մեկ տարով մեծ ձկներից: Սակայն որ Քարի թվականին կատարած դիտումներըսլարղդեցին, լճի

դեղարբունուգիթությունը նվազել է

ն շուրջ

վեց` տոկոսով ցած

է

Սնանիդեղարքունու Դու դիրությունից։ որ Քարի նշանակում էր, լճի գեղարքունու կերապաշարներն արդեն անբավարար վիճակումն նորմալ

ծն

ն

այլես չնն

կարող ապաճովել լճում

եղած ձկների

սնունդը: Այսուճանդերձ, դեղարքունու Քարիլճում կլիմայավարնույնպես ավարտված,

ժեցման փորձը չի կարելի Համարել քանի դեռ չի սլարզվաժ՝ արդյոք լճում գեղարքունու բնական բաղմացուժ կա թե ոչ, եթե կա, ընդունակ են արդյոք նրա

ն

մասշտաբներն

առաճովել վտառի նորմալ գլխաքանակի վերարտադրությունը:

Պետքէ նկատել, որ

լճի Քարի

դեղարքունու բնական

բազմա-

նալուճնարավորությունները մեժ կասկածի տակ են: նախ ուլն դգեղարքունու ձվադրրայղ լճում պատճառով,ամենայնի, որ

բոտ

Ճամար պիտանի չկան: Սակայնդա դեռ բո. Ճատակամժասեր որ գեղարքունին ՍԱԱԱ է չէ: Քանի ձվադրում Ճոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին,երբ Քարի լիճը վաղուց արդեն է, սառցակալվել նրա ձկնկիթի ն մատղաշի նորմալղարպայմաններում: Սա նշանակում է, որ պրճեստական ման

է մնում կասկածի տակ

դացումն

այդ

միջոցներով ձվադրավայրեր ւատրաստելուդեպքում հս անճաջողություններՀնարավոր են, ոչ մի գրավական Մանավանդ չկա, Ր միջոցներով պատրաստված բնականձվաղրաԹե ծագման, այլ նորմալ

արձեստական

այրերը (բնական

ձվադրությունն

ոչ

ապաճովելու

իմաստով)չեն տղմակալվին սաղմի ու թրթուրների զարգացման ժամանակայնտեղ արդյոք Հոջրի բավարար չափով սանք կլինի, որպեսզի ապաճովի նրանց Լ: թթվածնովապաճովելու

ածխաթթուն դուրս տանելու ճնարավորությունը: մյուս Հանբապետության Հաչ բաոձո-լեռնային լճակները: լճերի ն լճակների աստանում բարձր-լեռնային "Քիվր բա|

մեժ է, նրանցից ն ոչ մեկը առանց մարդու վականին սակայն միչի կարող ձկնատնտեսական ջամտության շրջանառության մեջ մանել,որովճետն լինելով մեկուսացած Հայաստանի գետերից, նրանք զրկվելեն սեփական ձկնաշխարճ ունենալու ՀնարավորուԱյրես որ այդ լճերը ձկնատնտեսական թյունից: շրջանառության մեյ ներգրավելուառաջին քայլը պետք է լինի այնտեղ ձուկ տեղա-

փոխելը:

ՏՈՐ

,

Ճիշտէ, Սնանիիշխանիկլիմայավարժեցումը բարձի-լեռնա-

յին լճերում դեռ է դնվում փորձնական շրջանումն

ն

այդ:փորձե-

դեռ են: Այդ փորձիարդյունքների շարունակվում ուսումնասիէ կախված, թե կլիմայավարժեցումն րությունից ճետադգայում ինչն ուղղություն կստանա: ծավալ Սակայն արդյունթստացված իր

պիսի

այն դեպքու Հիմք են տալիս Հուսալու, որ ւսանդամ ներն արդեն եթե իշխանը չկարողանա բազմանալ այդ լճերում, նրանց մեջ ձուկ ունննալը ն տնտեսություն կազմակերպելը թե՛ սկզբունքորենն Թ դործ է: եթե միանդամայն Հնարավոր ն ձեռնտու տեխնիկապես դեղարքունին չկարողանա չարմարվել այդ լճերում բազման խիստ ռեժիմին, կարելի կլինի նրան փոխարինելամառային իշխանով, որը բազմանում է ամռան ամիսներին ն լճի սառցակալումի կախում չունի: Անդամ եթե ամառային իշխանն էլ չկարողան բազմացմամբ ապաճովել վտառի նորմալ վերարտադրուբնական Հծն թյունը,դարձյալ այդ լճերի ձկնատնտեսականօդտաղդործման րավորություններըմնում են մեծ ն խոստումնալից: Այդ դեպքու բարձր-լեռնայինլճակներում ձկների դլխաքանակըկարելի է պաճպանել լճի կերային պաշարներինՃամապատասխանող բարձրումիչոթյան վրա՝ պարբերաբար լիճն իշխանի մատղաշ մտցնելու ցով::Այլ կերպ ասած, այդ լճերը կարող են օղտագդործվելարճեսչ տական լճակային տնտեսություն վարելու սկզբունքով: հսկ իեչնս ճայտնի է, լճակային տնտեսությունը ոչ միայն կարնոր, այլն շաճավետ միջոց է ազգաբնակչությանըթարմ ձկով ապաճովելու տեսակեւտից: իճարկե, ոչ բոլոր բարձր-լեոնային լճակները. կարող են տնտեսություն կաղմակերպ արդյունագործական օգտագործվել էլ կարող. են սպորտայի լու Համար, սակայն ճամարյա բոլորն ձկնորսության Համար պիտանի ճանդակներ դառնալ: Անչշրաժ է միայն, ձկնորսների. կազմակերպություններն այչ որ սիրող լճակների խւնաժքն իրենց վրա վերցնեն: Համենայնգեպս, ՍովետականՀայաստանի պայմաններում լճեր ն լճակներ կան, իսկ բոաղրձրչլեռնային որտեղ Ճճարյուրավոր. դանկության դեպքում կարելի է ճարյուրավոր նորերն ուռեղծ օժանդակ իշխանի կլիմայավարժեցումն այդ լճերում նշանակալից ազգաբնակչությանըբարձրորակ թարմ ձկով միջոցկճանդիսանա ապաճովելու գործում: Բոլորին է Հայտնի, որ մեր ջրաջբամբարնեոը: Աշձեստական ռւսկավ ճանրապետությանպայմաններում դետերի ճոսքի կարգա: վորումը կենսականորենանճրաժեշտ ն. շրատապ խնդիր է դարձել: մեր դգյուղատնտեսությանճետադա զարդացումի շատ դրս Առանց սածմանավփակ ճեռանկարներ կունենա: Այստեղից պարզ է. որբան ւ

:

տ

շաճերի պաճանջեն, որ մեր։ գետերի Ճոսքը էլ ձկնատնտեսության մնա, առաջնությունը պետք է. տրվի գյուլատնտնեանձեռնմխելի քանիոր ջուրը տնտեսությանայդ ճյուղու ւզածանջներին,

սության

15)

օգտագործելիս անճչամծմատ ավելի չատ արդյունք ենք ստանում, Քան ձկնորսությունից:Սակայն դա չի նշանակում, որ անշնարին է ճաշտեցնել գետերի ճոսքի կարգավորումը.ձկնատնտեսության չաճերի ճետ: Դա միանգամայնՀնարավորէ ն շատ շատ Եթկրըու

ննրոմ արդեն մեժ փորձ է կուտակվածչրերի կոմպլեքսայինօգտագործման ասպարեղում: Դեռ ավելին: Մի շարք երկրներում աշխատում են միննույն ջուրը նույն տնտեսությանմեջ օգտագործել մի քանի անդամ, չրճան մեջենաներով վեր Հանելով արդեն մեյ ն երրորդ անգամ օգտագործված չուրը՝ երկրորդ անգամ այն ներքճ բաց թողնելու ճամար: նույնիսկ մեկ անգամ ջուրը լիովին իսկ մենք օգտագործելուց դեռ շատ Ճճեռուենք: Հնարավորէ արդյոք դա մեր Այո, միանգամայն պայմաններում: Ճնարավոր է: Դրա ան4ճիաժեշւտ է սակայն, որ բոլոր նրանք, ովքեր տնօրինումեն նախապայմանն մեր ջրապաշարներըն նրանք, ովքեր գործնականում կարգավորում ջրի ծախսը, Լինենայն գիտակցությամբ, որ ՍովեՃամակված են

տական Հայաստանում ջուրր ժեր ւսմենաթանկագին բնական 4ամեկն է ն այն պետք է ծախսվի մեծ խնայողուիրստություններից թյամբ նպատակասլաց: Եվ երկրորդ՝եթե նույն այդ աշմիայն ոլ նրանց Ճետ միասին ն շատ ուրիշները, որոնք առնչում զատոզները, են ջրերի օգտագործմանը,միանգամ ընդմիշտ Համոզվեն նրանում, որ ժեր նորմալ սննդի Համար ձուկը, աշխատավորության առանձնապեսթարմ ձուկը, նույնքան անճրաժեշտ է, որքան Ճացը,

միսը, միրգն բանջարեղենը: Ջբամբառները: Արփիլճի է տալիս, որ ձկնաօրինակը ցույց տնտեսականնպատակներով տեսակետիցփոբրիշաօգտագործելու տն ճեռնկարային կարող են լինել միայն այն ջրամբարները,որոնց ու

ժեծ չեն մակերնույթի տատանումները չափերի չ

Ինչու է.մակերնույթի

տատանումն

Ճանդիսանում:

ինքնըստինքյան ճասկանալի

է,

որ

Հասնում:

այդքան

`

:

ուժեղ

գործոն

ջրամբարի մակերնույթը

իջնում է միայնայն դգեւպքում, զգալիորեն երբ ժեժ քանակությամբ ջուրենբաց թողնում: Բայցմիայն ջրիւկակասելըչէ որ վնասում է ձկներին։

իջնելուց ճետո Մակարդակի

բավականաչանի

էլ ջրամբարում կարող

է

դեռ չուր մնալ, սակայն այդ մնացած ջրում ձկների ապրելը գժվարանում է նրանով, որ իաց փԹողնված ջրի «ետ միասին Դուր» է գնում նան ձկների կերը: Բայց սա Հէ ամենագլխավորը: Հայաստանի ջրամբարների ձկների մեժագույն ժասը՝ ձվամսսերում ճատակին կամ կանաչհերի

գրում է

ծանծաղ ավազանի

տատանումներիդեպքում այդ մասերում վրա: Ֆրի մակերնույթի կանաչ չի բուսնում, Հետնաբար ձկները ձվադրել չեն կարող: հսկ ճատակին եթե նրանք ձվադրում են ոչ թե կանաչներիվրա, այլ են Հատակի այդ մասերը ն նրանց բաց թողնելիս ցամաքում ջուրը են: վրա գտնվող ձկնկիթն ու մատղաշը ոչնչանում Մի ճանդամանք նս սաճմանափակում է չրամբարի ձկնարդյունավետությունը, Դա տարեցտարիկուտակվողտիղմն է, որ ծածկում է ջրամբարի Հատակըն արգելակումէ այնտեղ ճարուստ բուսական ն կենդանական աշխարճի զարգացումը: մեջ գոյություն ունեցող, կառուցվո Մեր Հանրապետության նե կաուցվելիք ջրամբարներիմեծագույն մասի չրերի օգտագոր այդ ման ոնժիմն այնոյլիսինէ, որ բացասում է ջրամբարն շատ թե քիչ բավարար ճնարաօգտագործման ձկնատնտեսական Մեծ ժիայն մի քանիսը կարող են այս ջրամբարներից վորությունը: ունենալ:Դրա նշանակություն կամ այն չափ ձկնատնտեսական մասինարդենասվեց,իսկ մնացած ժի ցիը Արփիլճի ջրամբտրի բերվում են ստորե: մասին Համառոտ տեղեկություններ քանիսի կառուցվում է Արիա գետի միջին ոԿեչուտիջչբամբառը քիչ ցած: Ջրամբար Հանգատարանից սանքի սկզբում, Ֆերմոմ, ունենալու է շուրջ 145 Հեկտար ճայելի ն մակերնեույթի աննչա կլինեին ջչրամ տատանումներ:Դրանք լավ նախապայմաններ մեծ ձկնարդյունավետությունը ապաճովելու Համար, եթե չլին նրա Համեմատաբար մեծ խորությունը, որը կարողէ ղգալի խոչըն դոտ Հանդիսանալ Հատակային կերերի ղարգացմանճամար: Համենայն դեպս, ալդ ջրամբարն առանց մեծ դժվարություններիկա 100--120 ցենտներ ձկան, մեծ մաբող է ապածովել տարեկան ն կլինեն նան Փրամբարում ո րս: կողակի սամբկարմրախայտի Հնարավոր է այնտեւ դգալի քանակությամբ տառեխիկ է բեղլու բաց թողնել նան Սնանի իշխանի մատղաշը: ճոսանՇամբիչբամբաորկառուցվում է Որոտանգետի միջին կունենա 104 ճեկտար ճւայելի, սակայն նր քուփ: Փրամբարը էն ձկնատնտեսական ծիչ ավելի խոստումնալի Ճեռանկարները Փան կեչուտինը։ Դրա պատճառըջրամբարի ճամեմատաբար փոբլ ֆաու խորությունն է, որը պետք է նպաստիճատակայինառատ Սակայնկեչուոի չրամբարթ ճետ Համեմա ենյի զաիգացմանը: տած: Շամբի ջրամբարըմի բացասական կողմ ես ունի: Դա նրւ Հոսունություննէ: Այդ նշանակումէ, որ չնայած մակերնույ

մեժ

չնչին տատանումներին,

այս

ջրամբարում

մնժ

քանակությամ

օրգանիզմներ կուտակվել չեն կարող, ուստի չրի պլանկտոնային շերտումսնվողձկների կերային ապաճովվածությունը երբեք բարձր չի լինի: Շամբի ջրամբարի ձկնային արստությունները կարող են ն նրա ավելանալ ի Հաշիվ ջրամբարից վեր գտնվող գետի մասում վտակներում ապրող ձկների, եթե նրանց զարգանալունչխանդապայմանները: Այս բորենգողորսությունն այլ անբարենպաստ լորը Ճաշվիառնելով, Շամբի ջրամբարի տարեկան ձկնարդյունավետությունը կկազժի շուրջ Չ00 ցենտներ: Սպանդառյանի ջբամբաո:կառուցվելուէ Որոտանգետի վերին գյուղի մոտ: Հչալյաստանիբարձիադիր Բազար-չայ Հոսանքում, է լինելու: նորմալլցվամեջ հրնի ամենամեծն ջրամբարների ժության ժամանակ ջրամբարի Ճճայելին կունենա շուրջ 1000 4եկտար: չրի ամբողջ օգտակար պաշարներն Սակայն դեպքում այդ տարածությունը կկրճատվի Ճինգ անդամ: կմնա մուռ տարածությամբ ն 20 մ միջին խորությամբ լիճ, որը Հեկտար ի վիճակի կլինի 3--4 Հարյուր ցենտներ ձուկ կելրումիանգամայն կրելու ճամար: իսկ եթե դրան ավելացնենք նան այն, որ տարվա՛ մեծ վեք է ջրամբարի տարածությունն ավելի մեծ կլինի, մասը է: Սպանոր ձկան որսի նշված քանակը ընդունենք, նվազագույնն շատ նպաստավորկլիղդարյանի ջրամբարի բնականպայմանները առաջին ճերթին կարմրախայտի բաղմանալու ճամար: Հնա։

ու

|

ւ

սա

ոի

։

ջրամբարը

կողմիցօգտադործվելուց ձեռնարկությունների

կքաիվեն։

Հետո

:

:

ձկնատնտեսակ փոքրիշատե Մնացած ջրամբարներից որի նվաղանակություն կարող էր ունենալ Թոլորսի ջրամբարը» 110 ճեկտար, բայց ոչ ի Հաշիվ սեփա դույն մակերեսը կազմում է նշու-

են մակերեույթ (որովճետնշատ մեծ կան ձլնարդյունավետության ի թանակի տատանումները),այլ ի Ճաշիվ Որո ջրառլաշարների մեծ չան նրա վտակ՝ Հացավան դետի ձկների»սակայն դրան

նի

փովկխանգարի Ռրուռանի Պոսքի կարգավորումը: առնու

է գետերը:Մեր գետերի մեծագույն մասը սկիզբ Հայաստանի ջ--3 մետր բարձ լեոներում, ծովի մակերնույթից Հազար

են Դեբեդը. Աղստ վրա: Գետերի մի մասը, ինչպիսիբ բության են։ ն այլն Քռի աջ վտակներից Սլուսները՝Ախուրյ խնձորուտը ն

Աղատը,Արփան,Որոտանը Հրազդանը, օգտագործելու Քասախը,

նեն

րավոր է նան Սանի իշխանի, մասնավորապեսգեղարքունու կլիմայլավարժեցումնայդ

ջրամբարում:

մուտ, դտնվում է Հրազդան քաղաքի ջբամբաշը ՀՐազդանի սնվում է Մարմարիկգետի ն Սնանա(Ճի չրերով: Հայելումակերեէ 80 սը մակերեույթի ճեկտար, տատանումները Հասնում կազմում են 9 մետրի: է զլխավոր տեղի չրամբարի Ֆրերի ունենում ճոսքը մասում 4ճամարճարավայինմասից, որի Հետնանքով Պյուսիսային յա լճային ռեժիմէ ստեղծվել: Այս մասում կա.առատ Հատակային բուսականություն, բավականին լավ զարդացածբուսական. ե կեն-

ւզլանկտոն:Ջրամբարի սեվխիական .ձկնարդլյունավետուդանական

է շուրջ ցենտներ, պետք է գումարել նան որին թյունըկաղմում գետից ներգաղթող ղգալի մալը Հետագայում Մարմարիկ ձկների կպաճպանվի արդյոք ջրամբարի այդ ձկնարդյունավետությունը թն ոչ, կախված կլինի Մարմարիկգետի ռեժիմից, մասնավորապես չրերի մաքրությունից, որոնք լնռնաքիմիական կոմբինա-

նրաայն

մի

շարք

այլ

են: դետերլ:միմ Հայաստանի Արաքսի վտակներն գետեր փոքը. կ" ճորդղառատ սնման են աղբյուրներով, ն՛ տարբերվում յանցից ն մի քանի այլ առանձնաձ ն՛ երկարությամբ թյան չափով, առանձնաճա Սակայնբոլորն էլ մի ընդճանուր թյուններով: կար Հոսանքը որ նրանց է նրանում, կայանում Հոսում են

թյուն ունեն: Այն լի է

դետերըսկղբում երեք մառի: Հայաստանի բաժանել 1800--2500

բարձր

մ

շուրջ սարաճարթերով, բարձր լեռնային թյան վրաս Այդ մասերում

գետերիճուանքը նախ դանդաղ է Համեմատ

են գոյացնում: ուրը ճաճիճներ նույնիսկ տեղ-տեղ

ջիչ է յոոյսնվումէ

բար

Հասնում

են

ն

վճիտ: Ջրի

շատ

14-15

-

ամռան ամիսներին ջերմաստիճանը

երբեմն այդ լայն սաճմաններում, մեկ աստիճանի

տա-

տատանումն

Փեւտերիայ օրվա ընքացքում:

բուսական աշխ բավականինՀարուստ կենդանական Ժասում թվով մեծ տղ են գրաչայ որում քե' բանակով. թմ՛ անսակների է իրե Զկներիցմիայն կարմրախայտ վում անողնաշարավորները: Ա վրա: նրբեմն նրան միանում լավ զգում այդ բարձրությունների հ կողակը, սակայնսրանք»որսլես կան տառեխիկը ւ Հաղվաղեպեն վեր բարձրանում: Զղնծրիտեսակներիքչության գլխավոր պատճառըջերմաս ե մեծ տատանումներն են, որոնք խանդար" ճանի ամառային Որոշ դեպք չերմասհր ձկների նորմալ բնական բազժանալուն։ սաճանքներն պատճառը յաղքատության րում են Հանդիսանում ներքին ն. Ժե չրվեժներն են, որոնք խոչընդոտ ե

ն

բեղլուն,

:

`

ձկնատեսակների

-

|

Ճոսանքներում ապրող ձկներին վեր բարձրանալ ն ծամալրել վեփին Հուանքի տեսակների թիվը: Վերին չոսանքին Հաջորդում է միջին Հոսանքը, որբ տարած«վում է մինչն Արարատյանդաշտը կամ Քռի ճովիտը: Գետերի«ունը միջին Հոսանքում մեծ մասամբ անցնում է խոր կիրճերով ն ունենում է մեծ թեքություն, երբեմն չճոյակապչրվեժննր է գոյացնում: նորանոր վտակներ են քավփվուժ դլխավոր Փետերի այս մասում չՀունը, գետերը դառնում են ճորդառատն սրընքաց, վարարումների Սակայն միչին Հոսանքում ջուրը ճամեժամանակ խիստ պղտոր: ե է տաք լինում մատաբար նրա ջերմաստիճանի տատանումների են, սաճմաններն ավելի նեղ քան վերին Հոսանքում: Դրան ճամապատասխան` այստեղ ձկների տեսակներն էլ շատ են։ կարմբաբեղլուխ, կողակի հ տառեխիկի ճետ այտի, այստեղ ապրում են մուրծան, լերկաձուկը, սպիտակաձուկը: ենթալերանը, Թենփոպղը, են Հասնում, նրանց Ճո"իսկ երբ դետերն Արարատյան դաշտն ատնքը նորից դանդաղում է, իսկ չրերի ջերմաստիճաննայնքան է բարձրանում, որ ցրտասեր կարմրախայտն այլես չի դիժանում դրան: Սակայն ավելանում է ջերմասեր ձկների թիվր: Վերը թվաժ ձլներից բացի այստեղ ապրում են լոքոն, ճանարը, քառթակը, մանրաթնփուկը,գամբուղիան ե այլն Սա արդեն դնտերի ստորին Ճճոսանքնէ։ ճիշտ է, ներկայումս մեր ճամարյա բոլոր գետերի ատորին ճոսանքներում ամառներըչուր չի լինում, կամ լինում Լ Կայնքան չնչին քանակությամբ, որ այնտեղ ձկներն ապրել չեն վարող: Այսպես է մեր դետերի ճոսանքի սխեմատիկ ստորաբաժաԽումը։ Մտորաբաժանուժների (վերին, միջին ն ստորին Հոսանքների) մասին տեղեկություններ Հաղորդելիս՝ թվարկվեդին միայն ձկները, սակայն ակներն է, նույնքան տարբեր են նան այդ :ճոռանքներիբուսական ն կենդանականաշխարճները: Այս ճատվածում բերված սխեմատիկնկարագրությունը վեաբերում է Հայաստանի դլլավոր դետերին,այսինքն նրանց, տրոնք թափվում են Քուռր կամ Արաքսը:նրանց վտակներըկարող հն ունենալ միայն վերին, կամ վերին միջին Հոսանք, նայած Քն որտեղ. են խառնվում մայր գետին: Մռանիվաակների ճոսանքի ստորաբաժանման սկզբունքը մի Քիչ այլ է: Սնանիվտակների վերին ՀոսանքըՀամընկնում Է ժյոա գետերի վերին ոսանքների ճետ: Մրչին ճոսանքը կազմում է գետի այն մասը, որը ձգվում է վերին Հոսանքի վերչից մինչն Սնանա

Նկ.

ու

25.

ջրվեժը: Ջիչխանի

ծնում ճարթբավայրը: շրջակայքի

մեծ մասը Սնանի վտակների ճռսանք չեն ունեցել: Այն առաջացել է միայն լճի ափերի ստորին հաճանջի «ետնանքով: բոլորգետերն էլ անխտիր բնականից Ճարուստ Հայաստանի Հաէն եղել ձկներով ն այդպես էլ կմնային, եքե նրանց ձկնային

լճի

չոչնչացվեր։ ըրբստությունը

Դժբախտաբար այդ

անգնաճատելի "

Ճակայականմասը Ճարատության

դողորաների

ոչնչացվել է նախ՝ամեն

տեսակի

կիրառած Ճճանցավոր վայրի որսի միջոցներով արդյունաբերական մեթոդներով, երկրոր կեղտաջրերով,երրորդ՝ ոռողման նպատակով գետերի ջրերն օգլիակատար անտեսումով: շաճերի տաղործելիս՝ ձկնատնանեսության մասին լեգենդՃճարստության դետերիձկնային Հայաստանի են պատմում: եվ պետք է ասել, որ այդ լեղզենդներնայնքան ներ երե անձչավատաՀլ Հեռու չեն մոտիկ անցյալիիրականությունից: է եղել, որ է ձկնառատ ո ր Վի թվում, Մարմարիկ գեւոնայնքան են գետն անցնող ձիերի սմբակների ե սայլերի : ձկները տրորվել ու դետի ջուրը կարմրել է ձկան արյունից ապա անիվների տակ Հշմարտությանը շատ մուտ են այն Հավաստիացումները,որ գետի վերցնելիս ձուկ է ընկել կուժը: ջուր Այժմ էլ, չնայած ձկների բարբարոս ոչնչացմանը, մեր դետերից մի քանիսը դեռ բավականին Հարուստ Են ձկներով: Մարմաիկ դետում ապրում են գեղեցիկ կարմրախայտոր,Սնանա լճի կոչ ղակից ավելի Դամեղ կողակ ձուկը, բեղլուն, առանձնապես մեծաքանակ տառեխիկը, թեփուղը։ ենքաբերանը, լերկաձուկը ն այլն: ՏեսակներըՀամեմատաբար շատ են, բայց նրանց քանակն է բիչ: Միայն տառեխիկնէ, որ երբեմն մեծաքանակ վտառներ է կազմում: Ջկներով դեռնս Համեմատաբար Հարուստ են ծրերբ (Արփա գետի վտակը), Փոլադը(ֆետիկի վտակը), Մարմարիկի վերին Հոսանքը: Ձկնային մեծ ճարատությունեն ունեցել Քասախը, ՈրոտանըչԴեն շատ բեդրը, Արփան, Ազատը ուրիշներ. նԿենսաբանական դիտուի. Վլադիմիրովի տվյալներով, Որոտանգեթյունների դոկտոր Վ. ստի ձկնարդյունավետությունըշուրչ ութ անդամ ավելի բարձր է, ու

ու

ձեռնարկությունների

ւ

-

:

.

քանՍնանա լճինը:

Սակայնմեր գետերի ձկնային ճարստությունը պայմանավոր-

վաժ է ոչ միայն սեփական ձկնարդյունավետությամբ:։ նրանցում կան Հարուստ կերապաշարներ, որոնց Հաշվին սնվում են գետերում մշտապես ապրող ձկները, առաչին Հերթին կարմրախայտը, Բեղլուն, կողակը, թեփուղը ն այլն: Բայց դրա ճետ մեծ նշանակություն ունի նան այն, որ ամեն գարնան գետերը լցվում են Արաքսով ն Քռով ձվադրման Համար վերն բարձրացող ձկներով, եթե, իՀարկե, այդ գետերում չկան ձկների ընթացքն արգելակողխոչընդոտներ: Դժվարէ ասել։ թե Արաքսովտարեկան որքան ձուկ է բարձրանում մեր գետերը, սակայն Համարձակորեն կարելի է պնդել, որ նրանց զանգվածըճաղզարավոր ցենտներները Լ Հասնում: Արաքսիցբարձ:

"458

ձկների Հաշվին տարեկանմոտ բացող մոտ 500

ցենաներ ձուկ է որսն նրա վտավԱրփայում ցենտներ չում Ռրոտանգետում, Քասաներում, նույնքան, գուցե մի բիչ էլ ավելի Ախուրյանում, ջրանցքներում: Արաբսից խում ն Արարատյան դաշտի լճերում են մտնում լոքոն, ճանարը: մուրծան,կողակը,սպի«ոդ դետերն շաճմայան,երբեմն սաղմոնը հ մանրաթնփուկը, սոակաձուկը,

ու

այլն:

ԸնթերցողինանշուշտՃայտնիէ,

որ

մոտակա

տարիներին,

էներգետիկայի ոռոգման ճարցերըլուծելու կապակցությամբ, նրանցիդղ դետերի ոսքը մեր Համարյա բոլոր կկարգավորվի ռ կճասնի նվաղազույնին Արաքս թափվող չրերի քանակությունը նույնիսկ բոլորովին կընդճչատվի։Անշուշտ դա շատ վատ կանդրադառնամեր գետերի ձկնային ճարստությանվրա, եթե տնի ամբողջ տարին։ Սակայնայդ վնասը դոնե մասամբ կանխելու նպատակով, բոլորՀնարավորդեպքերում, գարնան ամիսներին այդ գետերի Հունով բավականաչափ ջուր բաց կթողեվի, որպեսզի Արաքսից եկող ձկներըկարողանանվերե բարձրանալ ն ճասնել ձվադրավայչ եթե դրանչխանբերը:ԵՎ կնրանքանպայման կդան ու կձվադրեն, դարի Արաքսի ճուքի կարգավորումը: ն

ՍԱՂՄՈՆ Մ

ու

Թ

8-0,

Հ

Ո-ՎԱ

7-8

ԿԳ

119:375-5339: 28-40

գետերում լայն տարածված Սաղմոնը մի ժամանակ Հայաստանի Քուռ գետով բարձրանում էր ձուկ էր: Ջվադրելու ճամար սաղմոնը ն մինչն Ջորադետի, Փամբակի նրանց մի շարը վտակների վերին Հոսանքները, Արաքսով սաղմոնը բարձրանում էր Հրազդանն նրա վտակները, Քասախ, Ազատ,Վեդի ն Արփա դետերը։ Սակայն Ձորագետին Քուռի վրա կառուցված ճիդրոէլեկտրակայաններն արգելակները կտրեցին սաղմոնի վերն բարձրանալու Ճնարավորությունները: Այդ պատճառովներկայումս Դեբեդիսիստեմում ԱլաՀերդուց վեր, սաղմոն այլնս չի Հանդիպում: Արաքսով բարձրացող սաղմոնի քանակը նույնպես խիստ կրճատվել է՝ մի կողմից նրա ընդճանուր պաշարները նվազելու, մյուս կողմից՝ նորանոր արգելակների կառուցման Ճճետնանքով:Այնուամենայնիվ,փոքր քանադեռես Ճճասնու են Հայաստանի ջրավազանկությամբսաղժոններ ները, գլխավորապես Արփին ն Արարատյանդաշտի գետերը, որ«ոնղ երբեմն որսում են սիրող ձկնորսները: ու

ու

Սնանի իշխանին, բւսրձրթափից | կողադգծումեղած թեփուկների թվից (սաղմոնի կողադգծումծակ թեփուկների թիվը 119-ից պակաս չի լինում, մինչդեռ գեղարքունու, ինչպես նան Մնանի մյուս իշխաններինը 118-ից չի անցնում), տարբերվում է, ամենից առաջ, աստղաձե, ւզտերով(բոլորիշխանների պտերը կլոր են): է: ԲավաՍաղժոնի կենսաբանությունըշատ ճնետաքրքրական կան է նշել, որ ձվադրման գաղթի սկզբից մինչե վերջ այն չի անվում: իսկ այդ դաղթը տնում է մի քանի ամիս: Չնայած սաղմոնը տարածված է եղել մեր մի շարք դետերում, ռրսվել բավականքանակությամբ, նրա կյանքը մեր ջրերում բոլորովին չի ուսումնասիրված": Արտաքինովսաղմոնը շատ:

նման

որից,բացիիր նապեսդեղարքունուն,

ւ

առանձ

է

։

աճման

ճարպալողակունեցող ձկնիկը կամ կարմրախայտէ, կամ գետերը նոր բաց թողնված իշխանի մատղաշ: ստացել է ոյն կարմիրբծերից հր ւսնունն կարմրախայտն են սն բծերի ճետ միասին ցրված սպիտակ որոնք (եալերից), կողագծից վերն: Բժերը լիամբողջ մաշկով մեկ, գլխավորապես՝ ն նան նում են բիժուխտների կափարիչների,մեջքի լողակի նույնէ

ու

իսկ

վրա: ճարպալողակի

ԿԱՐՄՐԱԽԱՅՏ

Մ

1Ա-ն,

7-1,

Հ

ԱԼ-7

6-9,

կգ

110--125,

աժե-

նից Հաճախ՝ դետերի ամենադեղեկարմրախայտը ցիկ ու 2ճնշտճանաչվող ձուկն է։ Մեր մյուս ձկներից ամենից շատ տարբերվում է իր գունադեղ արտաքինով: Այն կարմրախայտները, 114--121։

որոնք դեռ շատ փոքը են ու ղեռնս ճասունացածներինՀատուկ դույներ չունեն, մեր գետերում ապրող մյուս ձկներից ճեշտությամբ տարբերվում են ամենից առաջ իրենց ճարպալողակով: չալաստանի ձկներից միայն իշխանը, սիգը ն կարմրախայտըճարպալողակ ունեն: Հայտնիէ, որ մեր գետերում առայժմ սիդ չկա. նշանակում Այդ ասպարեզում չատ մեծ օգուտ կարող են տալ սիրող ձկնորսները, եթե Բշտորեն գրանցեն ն Սնանի ջրակենսաբանականկայանին ճաղորդեն իրենց որսած կամ տեսած սաղմոնի մասին ճնտնլալ տեղեկություններըա) Որսի տեղը ն ժամանակը (գետի անունը, որ գյուղի կամ լեռան մոտ, տա"

Ռշ,

յ.

"

ո Կ Կ,

Ն ը»

ու Փաչը (երկարությունը լափել սանտիմեարալին ժապավենովկամ թելով, դնչի ծայրից մինչն պոչի լողակի մեջտեղիճառադայքնե-

բի ծայրը):

դ) Զկան սհոր ն սեռական արգասիքների վիճակը (ձկնկիթի մեժությունը՝ կորեկի «Հատիկիչափ, գարու չափ ն այլն, արուի սերմնագեղձերի վիճակը): Շատ ցանկալի է, որպեսզի տեղեկություններճաղորդողբ ծրարի մնջ ուղար-կի նան որսած ձկան կողագծի ն մեջքի լողակի մեջ գտնվող մասից 15--20 թե-

փուկ: Դա ճնարավորություն կտա որոշել նրա որսած ձկան տարիքը, որն անշուշտ Հետաքրքիր կարող է լինել նան խիրեն՝ձկնորսի Համար:

Նկ.

26.

կարմրախայտիձկնիկը:

տալիսոչ միայնբծերը,

են գեղեցկություն կարմրախայտին

այլն նրա մաշկի երանդավոր դունավորումը. Աժենից թունդ գուէ մուդ-շադանակաղույնից միննավորված է մեջքը, որն ունենում չե ժուգ-կանաչավուն դույն: Մեջքից դեպի փորը մուգ գույները ճասնելիս՝ այնքան աղուտանում, խամրում են փորին ճետղճետե ու

որ

է մնում: սպիտակ փորըճամարյա

կարմրախայտիզույները, որպես կանոն, ավելի վառ են դաոնում բազմանալու ժամանակաշրջանում:Դա Հայաստանումտնում է սեպտեմբերի վերջից մինչն նոյեմբերը: Ջվադրումիցճետո կարմրախայտի դուլները ճետղճետե խամրում են, կրկին նմանվում որ Պետքէ, սակայն, չպտղաբերած ձկներիդույնին: դիտենալ, կարմրախայտը ներբերիշխանինման սպիտակ արծաթավայլ դույն չի

ունենում

ն

կարծես ամբողչ տարին

դունավորմամբ:

ման

է գալիս ճարսանեկան

էլ նրա ատամմեկն յուրաճատուկ նշաններից կարմրախայտի

չ ներնեն, որոնցով նույնպես տարբերվում մերգետերի ձկներից: են ոչ միայն ծնոտներին, այլն Այսպես. ատամները տեղավորված 11--768

բերանի ժյուս ոսկորների վրա։ եթե ուշադիր դիտենք կարմրախայտի քիմքը, կտեսնենք առնվազն երեք ատամնաշար, որոնցից երկուսը պլայտաձկգոտնորում են քիմբը, իսկ երրորդը ձգված է քիմՔի մեջտեղով, դնչից դեպի կլլանը։ Այդ շարքերից առաջին երկուսը ւեղավորված են վերին ծնոտին, նրանց ճաջորդող շարքը դտնվում վրա: այսպես կոչված,խուիիկի է քիմքի ոսկրի,իսկ մեջտեղինը, ներքին ծնուտը նույնպես զինված է ատամներով: Սրանցից է լեզվի վրա: Ատամները մի փոքր շարք էլ դտնվում ժուր են, մի Քիչ կեռ, դեպի ետ թերված:Չնայած այդքան շատ ատամներին, կարմրախայտը կերը չի ծամում: Դրանք միայն որսը բոնելու Ճւսփոքր միջատ լինի, քե «ամեմատար մեծ ձուկ, մար են: Որսածը, առանց ծվատելու կամ մանրացման: կարմկուլ է տալիս ողջ-ողջ, փախայտը դրանով էլ է տարբերվում մեր դետերի մի շարք ձկնեբից, որոնք թեն «խաղաղ» են կոչվում, բայց կլանային ատամնեհով կերն այնպես են ծամում, որ դժվար է լինում ոչ միայն Ճաշայլե որոշել նրանը տեսակը: վել կերած կենդանիները, սովորաբար Հասնում ձայաստանի դետերում կարմրախալրոր սմ երկարության ն 300--400 1 ճազիվ 30--85 դրամ բաշի: Որպես Ճաղվագդյուտերնովլթ, երբեմն սպատաճում են կարմրախայտի կդ քաշով ն ժինչն 80 սմ երկարությամբ: Ճակաները՝6--8 կարմրախայտըսնվում է դետային միջատների թրթուրներով, օդից ն ափից ջուրը թափվող միջատներով (ճպուռներ, մրջյուններ, թիթեռներ, բղեզներ ն այլն), նույնիսկ մկներով: Չի խորշում նան ձուկ ն գորտ ուտելուց: Մի խոսքով, կարմրախայտի կերն այնքան բազմազան է, տարվա որ եղանակին էլ ասես, ճամարյա չի

նեղվում: սում

որ

որսի կարմրախայտը

է

դուրս

դալիս վաղ

է մինչն արնի բարձրանալը:

առավոտյան ն

որ-

ՕԱյնուճետն,մինչն երեկոյան

բաքնվում է գետի խոր մասերոսԻ քարերի արանքներում կամ փոսերում, որտեղ ճոսանքն այնքան էլ ուժեղ չէ, Մայրամուտին վերակսելով որսը, կեր է փնտրում մինչն բոլորովին մթնելը։ Որսի ճամար ընտրում է դետերի արադաճոս մասերն ու սաճանքները, որտեղ կարելի է «Հեշտությամբբոնել ջրի ուժեղ ճոսանքով բերվող

կենդանիները:

Սառը չրերում ապրելու պատճառով կարմրախայտը բավա-

կանին դանդաղ է

աճում:

Աշա

նրա

աճման

թափը բնորոշող մի

քանի տվյալներ Մեկ տարեկան Հասակում ունենում է 2 սմ, կու՝ 11, երեք՝ 15, չորս՝ 19 կ 4ինդ՝ 23 սմ երկարություն:

եր-

16շ

Հինգ տարեկան ճասակում 23 սմ երկարությանՀասած կարմփախայտըկշռում է ընդամենը200 դրամ, մինչդեռ Սնանիիշխանն սմ այդ Ճասակում 4Ճասնում է 35-98 երկարության նե 500--600 դրամ քաշի:

Չնայած դանդաղ առին, է բավական շուտ կարմրախայտը սնեուածասուն են դառնում 2, Հասունունում, ընդուին՝ արուները ԱՈ էգերը՝ 3 տարեկան Հասակում: Միջին մեծության էգը (20-25 սմ) է արտադրում շուրջ իսկ 15 սմ երկարություն ձկնկիթ, ունեցող ն առաջին անգամ Հազիվ 150 ձվադրողը՝ կարմրախայոն էլ իշխանների ես բույն է պատրաստում թաղում ձկնկիթը: Պեւք է այնտեղ նկատել, սակայն, որ Հազվադեպ է ձվադրում այնտեղ, ուր սովորաբար ազրում է: Զվադրժանժամանակ լքելով իր ապրելատեղի, բարձրանում է Ճոսանքն ե վեր, աշխատելով ճասնել մինչն գետի ակունքները:

ձկնկիթ:

Ջվադրելուց կարմրախայտը է Հին վերադառնում տեղը, իսկ Թաղված ձկնկիթը զարգանում է Ճամարլա ձժռան ամբողջ բնԹացքում՝3--4 ամիս(նայած ջրի ջերմաստիճանին): Զկնեկիթից հկած թրթուրներըառաջին 15--20 օրվա ընթացքում սնվում Հետո

դուրս

են

եղած ռ"լաճեստի դեղնուցապարկում ռննղանյութերի Հաշվին,

ապա,

25--Ժ0

դրանից բացի, օր

Ճեւտո, երբ

նան

դրսի կերերով: Զկնկիթիցդուրս

լիովին անչճետանում դեղզնուցապարկը

գալուց

է,

ար-

դեն թրթուրներըդառնում են ձկնիկ, վերջնականապես անցնելով արտաքին կերերով սնվելուն: Սկզբում սնվում են գլխավորապես միօրիկներիմանր ժրթուրՃետո սկսում են ներով, Քիչ մեծանալուց որսալ ավելի խոշոր

դանիներ:Մինչեմեկ

վար ձգվում

նում

են

են

8--10

կեն-

տարեկան կարմրախայտի վերից կողքերին

մուգ-մոխրագույն շերտեր:

միայն մեկ տարին լրանալուց տասնամյակառաջ

1--2 Ընդամենը

Հետո:

որոնք

անչետա-

կարմրախայտն

ապրում էր Հայաստանի բոլոր գետերի վերին ն միջին ճոսանքներում: Այժմ էլ դեռ Հանդիպումէ մեր գետերի մեծ Ժասում: հսկ եթե կան գետեր, ուր կարմրախայտ չի ապրում, ուրեմն այն ոչնչացվել է: Օրինավ՝ Մարմարիկ գետում կարմրախայտր տարածված էր մինչն մրառատգետը, իսկ այժմ է Ճաղվադեպ անդամ Թաքաոլուի շրջակայքում: Քասախ գետում կարմրախայտնիջնում էր մինչե Ճաղվադեպձուկ է: իսկ ճիմոաԱպարանից Աշտարակ, ներքն շատ

Որոտանում կարմրախայտը որսվում էր նույնիսկ Վաղուդիի2 մաններում, բայց այժմ Սիսիանիցպած չի Հանդիպում: Այսոլիսով,

գետերում կարմրախայտի թե՛ քաբոլոր նակն է պակասել, Թե՛ տարածվածությանսաճմաններն են նեղացել։ Զնայած դրան, մեր Ճամարյա բոլոր գետերում կարմրախայտր կարող է սպորտային արդյունավետ որսի առարկա լինել, եթե միայն սիրող ձկնորսները ճոգ տանեն նրա պաշարներըվերականգնելուն պաճպանելու մասին: Հետաքրքրականէ նշել, որ ծայաստանի դետերում ապրող կարմրախայտներըտարբերվում են ոչ միայն իրենց մոտիկ ազգականիշխանիցչ այլն միմյանցից: Առանցչափազանցնելուկարելի է ասել, որ մեր յուրաքանչյուր գետին ատուկ է իր կարժրատարխայտը: որը մյուս գետերում ապրող կարմրախայանծձրից բերվում է ժի շարք նշաններով (գլխի մեծությամբ, ճակատի լայ-

Հայաստանիճամարյա

թվով ողների նությամբ,

ն

այլն):

րությունն է, ավելի ճիշտ՝ ցրտադիմացկունությունը: Մեր լեռնամին գետակներում կարմրախայոր ճասնում է ծովի մակերեույթիը մ բարձր ճոսանքները, մինչդեռ մեր ժինչն Չ500--2800 գետերի Չ000 մյուս ձկները մետրից այն կողմ չեն անցնում: կարմրախայտից «ռեկորդը» վերցրեց Սնանիիշխանը, որ ներկայումս զարդանում է նան Արագածիվրա գտնվող Քարի լճում, ծովի մակերեվույթից 3200 մետր բարձրության վրա: կարմրախայտըտարածվածէ նվրոպայի,Հյուսիսային Աֆրիկայի, Փոքր Ասիայի ն Կովկասիգետերում: Գանվում է նան Տիզրիս ն եփրատգետերի ակունքներում, Ամու-Դարյա հ Վախշգնետերի լեռնային վտակներում:

ՄՈ

.

8-10,

ՀՈՈՏ-10,

ԿԱՐՄՐԱԿՆԸ

48: ԿԳՎ0՞-Է5

9-4

կամրակնը

Հչա-

յաստանի ջրավազաններիշատ ճետանքրբիր ձկներից է: Այնուշ է գրավ նախ նրանով, որ տարածված է շատ նեղ սաճմանենրո դլխավորապեսԱյղր լճում ն Սե ջրում: երկրորդ, որ մեր չրավ. զանների բնիկ ձկների մեջ նա ճայկական գուստերայի, սպիտ: կաձկան նե գուցն քարտակի ճետ միասին իրավունք ունի աժենլ «ավագը» կոչվելու: Սակայն ալդ մասին քիչ ճետո։ մարմինը պատած է արծաթաղույն թեվխուկներով, կարժրակնի միայն մեջքն է մուգ կապույտ-կանաչավուն գույնի, Մուգ են նան

կրծքի,

Առաջին ճայացքից դա ջրավազաններին: միայնձայաստանի

շատ

զարմանալիէ թվում, քանի որ կասպից ծովի կարմրակնը,որի ենքատեսակնէ Հանդիսանում մեր կարմրակնը,այնքան մեծացանակ է, ռր անգամ Կասպիցծովի մասշտաբներովարդյունագործական որսի օբյեկտ է Հանդիսանում: ձկներ Քռով ն շատ ձայնի է, որ կասպից ծովից շատ Արաքսովվեր են բարձրանումն տարածվումնրանց վտակներում: նման Գեւոք էր ենթադրել, որ կասպյանկարմրակնէլ մյուս ձկների Հայաստանիչրավաբարձրանումէ այդ գետերով ու տարածվում կարմրակնիտարածասվեց, դաններում:Սակայն, ինչպես վերն են էն նե շատ ճեռու ման սաշմանները Հայաստանում շատ նեղ կասպից ծովից, իսկ այդ սաճմաններից դուրս Հայաստանիջրերում կարմրակնըչի Հանդիպում: Կնշանակիմեր օրերում կառպից ծովի կարմրակնը Արաքսովայնքան չի կարողանումբարձրանալ, եվ այն կարմրակնը,որն որ ճասնի ձայաստանի չրավազանները: ն Սե ջրում, այնտեղ է եկել շատ ապրում է Այղր լճում այսօր են եղել պայմանները:Այն ժամանակ վաղուց, երբ բոլորովին այլ Կասպիցծովը ձգված է եղել Հին մինչե դաշտից Արարատյան շարան, իսկ Արագած ամբողջ թաղցրաճամջրերով լի լճերի մի են չեռը դեռ նոր էր «ծնվել»:Այդ քաղցրաճամ լճերում ապրել պատկանող ձկներ այնքան ժամանակ, բազմաթիվ տեսակների ն դրա ճետնանքով չի ոչնչացել նրանց աղիացել մինչն լճերը չեն մեջ ապրող քաղցրաճամչրերին Ճարմարվածողջ կենդանականաշԱմբողջ Արարատյանդաշտում փրկվեցին միայն Արագած խարտճը: լեռան փեշերից ճոսող քաղցրաճամ աղբյուրներիցառաջացածգետերում ն լճակներում եղած չրային կենդանիները,դրանց ին|ում նան կարմրակնը,մնալով որպես երկրաբանական այդ աղետի կենդանի վկաներ: եվ այդ փոքրիկ տարածությանվրա, դարերի ընթացքում մեկուսացած մնալով իր մերձավոր ազգական՝կասպյան կարմրակնից, ճայկական կարժրակնըփոփոխվել ե նոր ենթատեռակ է առաջացրել: ու

Չնայած այդ փոքր տարբերություններին, Հայաստանիբոլոր կարմրախայտներըմի ընդճանուր զիծ ունեն. դա նրանց ցրտասի-

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

հսկ մեջքի լողակն ամբողջովին ն պոչի լողակի վերին մասը: ն պոչի լողակի ներքին կեսր նարբնփորի, Հետույքային են։ կարժիր է, ռրոեղից էլ ստաԱչքը նույնպես չագույն կարմիր ն շրջաններում Հոկտեմբերյանի ցել է եր անունը: էջմիածնի են անվանում: կարմրակնիներբեմն լաստ Հայկականկարմրակնը այնքան է տարբերվում ուրիչ ջրավադաններումապրող այդ տեսակի ձկներից, որ նրանչոռանձնացրել ենքատեսակըՀատուկ է են որպես առանձին ենթատեսակ:եվ յդ

ծածանից տարբերվում է Թեմվփուղը

բեղնրի բացակայումեջքի լողակի կարճությամբ։ Թեփուղի մեջքի լողակը թյամբ են, կաղույտէ, փորի ն ճետույքային լողակներըկարմրավուն կրծջինը՝ նարնջագույն, իսկ պոչինը մուդ-կանաչ գույնի ունի: նան

ու

ԱՅԻ

ՀԱՅՑ ՀԱՐ» 5 Աթայան: ք ՀԱՅՈՐ: ԲԽԵՆ Ա77 ՄՅ Նր ր

ք

57)

ՀԱԱԱՃ

ՆԱ

նկ.

ԱԱՑաՅՆ ՀՀՀ

22.

Հայկականկարմրակն:

Հայկականկարմրակնըառաջին անգամ նկարագրելէ անվանի ձկնաբան Ա. ն. Դերժավինը, նրան տալովՇելկովնիկովի կարմըրակն անունը'՝ ի պատիվ կովկասյան ականավորբնադետ Ա. բ.

Ճելկովնիկովի: Հայկականկարժրակնըարդյունագործական որսի նշանակություն չունի, սակայն,որպեսռպորտային որսի օբյեկտ, միշո էլ կգրավի սիրող ձկնորսներին:

Նկ.

Հայաստանի դուրս ռաճմաններից

կարմրակնը տարածված է եվրողական գետերում ի լճերում, Սն, կասպից,Արալյան, Սիտակ ն Բարենցիծովերիավազաններում, ն ՍիՄիջին Ասիայում բիրում։ Ապրումէ ինչպես քաղցրաճամ, այնպես էլ քեքնակի աղիացած ջրերում (Ազովյան, Արալյան, ծովերում, Ֆիննակասպից կան ծոցում ն այլն):

ւրում Թեսիուղն

ԹԵՓՈՒՂ Մ

ո

Տ,

Հ

Մա-

8-9,

ԿԳ

525-542:

Թեփուղը չատ

է իր լատիներենն ռուսերեն անուններով, լով բնութագրվում որոնք նույն նշանակությունը՝ Պակաս դիպուկ միծագլուխ: չէ նան Ճար ձկնորսներիկողմից նրան տրված անունը՝լայնառեխ, քանի

.

ունեն

'

մեծագլուխձուկը մեծ, լայն բացվող բերան ունի: Այդ մեծագլուխ, լայնաբերան, խոշոր աչքերով ձկան կլոր, Համարյա գլանաձե մարմինը պատած է խոշոր Սրանթ թեփուկներով: իրենց մեծությամբ Քիչ են ետ մնում ծածանի բայ Թեփուկներից, նրանցից տարբերվում են իրենց գույնով:Թեփուղի մեջքի որ

այդ

:

թեվուկ:

են, կողերինը՝ ժուգ-կանաչավուն իսկ փորինը՝ դեղնավուն, սպիտակ-արծաթավայլ: Բոլորթեփուկներն էլ հրիզավորված են

ները

:

.

մանը,

սե

խալերով:

՛

է

28.

Թեփուղ։

դեմասամբ ւսրադաճուս դետերում, է, ավազոտ կամ բադասելով այն տեղերը, ուր ունը քարքարոտ կավային, բայց ոչ տղմոտ:Մեր ճանրապետությունում թեփուղըչ բացառությամբ Սնանա լճի վտակներից, տարածված է ճամարյա բոլոր դեւտներում: մյուս զետածածաններիպես թեփուղն էլ բավաՀայաստանի կանին ցրտադիմացկունէ, ապրում է մեր գետերի վերին Հոսանքներում նե Արփիլճում մինչն 2000 մ. բարձրության վրա: ՋԶմնոր անցկացնում է խոր փոսերում կամ քարերի ւտակ՝Արած վիճափետրվար-մարտ ամիսներին,նայած չրի չերկում: Գարնանը՝ մաստիճանին,թմրությունից սթափվելով բարձրանում է ճոսանքն մաի վեր՝ դեպի ձվադրավայրերը: Զվադրումը տեղի է ունենում յիս--Հունիս ամիսներին: Ձվաղրումիցուժասպառ ձկեերը շուրջ մի շաբաթ ճանդստանումեն փոսերում, մեծ քարերի ետեր կամ դետի ճետո այլ Ճանդգիստմասերում: Հանդստանալուց թաքստոցներից դուրս գալով՝ սկսում են ագաճաբար սնվել: Գետերում Թեվուղնեեն գալիս բը սնունդ ճարելու ճամար կարմրախայտի պես դուրս մեծ

մասերը դետի արադաճոս

սաճանքներն

ու

ոլորապտույտները,

՝

ձվադրվելու է տվյալ կենդանի-: 0,55--0,90 Այս ձկնկիթը նույնպես առաջինից մեկ-երկու Ճճերթին,

մանը այլ Հավաքում են ճոսանքով բերած միջատներ ներ, Հարձակվում են նույնիսկ փոքրիկ ձկների վրա։ Արփիլճի կե-: բուսակահ. րային սուղ պայմաններում թեվփուղը սնվում է նան են որոնց գրավում մեջ առաջին տեղն բարձր ջրային կերերով, ն (Հիմնականում դիատոմայինները): բույսերը ջրիմուռները կնն-լ դանի կերերից՝ Արփիլճի թեւվուղը մեծ չափերով օգտագործում է 4 պլանկտոնային օրգանիզմներ, որոշ չավփով՝բզեզներ ն թրթուրները: Ամենայն Հչավանականությամբ կարելի է պնդել, որ ' մինչե ջրամբարի վերածելը Արփիլիճն ավելի Հարուստ էր թեփում Դա ապացուցվում է դին մատչելի կերերով, քան ներկայուժո: փուղի գիրության նվազումով: Մինչն ջրամբարի վերածելը՝ լճում թեւվուղի դիրության դործակիցի ավասար էր 1,721, իսկ այժմ" 158, այսինքն շուրջ 20 տոկոս պակասել է' կերայինսուղ պայմանները ե չրի ճամեմատաբար ցածր. ջերմաստիճանըպայմանավորել են Արփի լճի թեփուղի աճման : ցածը թավ: ու

`

նրանց:

թե-:

Արփի

տար-

մմ։

երկրորդ » մանը, 09-ից պակաստրա ադի շաբաթ ուշ: եվ վերջապեսշատ է Ճաջորդ որն րատ երնույթին ճասունանալու ունեցող ձկնկիթը» ոչ թե «իո Այսղիսով,եթե Հաշվիառնենք տարվաընթացքում: ե մեծը միջինը,այսինք ունեդող ձկնկիքըչ այլ Մեծ տրամագիծ ,ոարվա է տվյալ թեփուղը ձվադրելու որը այն բոլորը: իսկ եք վերըբերվածթվերը պետք կլինի կրկնապատկել: նրա քանակը ձկնկիթը, հղած ամբողջ վենք որովայնախոռոչում

սակայն ընթացքում

վա

,

Ն

բնխացո ոք

ճարյուրՀազարից

էլ

կանցնիս:

:

Արփիլճի թեփուղի աճման Ձկան

չխ

տարիքը 7,1 6:8

|

|

47,6

| :

51519

-

ԿԱՏԱՐ «ռոիՔաշի զրամնենով

թափը:

:

18,4 92:8

|

|

|

|

Նկ.

ն

Արարատյան նավորապես Մ

(էգերը) սուն

Մեծության

աճում:

Թեփուղի կլանային ատամները:

թեփուղը երբեք սլտղավետությանը» որսի նե արդյունադործական Հի ճտասնում քանակության

Չնայած այդպիսի մեծ

|

22,9 26,0 20,6 35,5 |130,3 |192,3 |250,0 |600,0

մեծ

`

առանձնապեսստորին ճոսանքներում, մասդաշտի պայմաններում, որտեղ թե՛ կերն է առատ, ն թե՛ ջրի ջերմաստիճաննէ ավելի նպաստավոր, թեուղն ավելի Հիոծ ։ Թեփուղը անռաճասուն է դառնում երկու (արուները)--երեք տարձկանՀասակում: նայած տարիքին ն մեծությանը՝ սեռաճասուն էզն արտադրում է 3600-ից մինչն 18000 ձկնկիթ, ընդ որում սա միայն մեծ ձկնկիթի թիվն է, Բանն այն է, որ սեռաճաԹեւիուղի միաժամանակ երեք տարբեր որովայնախոռոչում ձկնկիթ է լինում։ նրանցիցամենամեծերըբաց-դեղնագույն են հ ձվադրելու են առաջին Հճերթին։ նրանց տրամագիծր մմ։ Միջին լինում է 0,95--1,45 մեծության ձկնկիթը դեո ճասուՀէյ ճամարյա թասվանցիկէ ե տրամադծում ունենում է նացած

Գետերիմիջին

29.

մեծ քանակությամբ արտաառարկաչի դառնում: Ակներն է, որ աբանակը մեծ չադրված ձկնկիթը դեռ բուվականչէ վտառի գլի ձկնկիքի ն չերի Հասցնելու Համար: Ըստ ամենայնի, տեփուղի են գետերումշատ աննպաստ պայմանները

զարգացման մաւողաշի ն

խիստ սաճմանավակում

են

մեծությունը: նրա պաշարների

Թեփուղը ձկներով աղքատ ջրավազաններում Հայաստանի Թեե ունի սւղորտայինձկնորսությանՀամար: շակի նշանակություն ե Հասնում սովորահ լճերում մեծ չափերի չե ւյն. մեր գետերում որո-

են 1 կգ դրամ քաշով (շատ Հազվադեպ որսվում է 50--150 է իր դժվարությունունեցողները),նրա որսը Հետաքրքրական քաշ է. լավ ներով:Թեվուղը»աոռւսնձնապեսմեծերը, շատ զգույշ ձուկ ջրի վերին շերտը տեսողության շնորձչիվ, աճախ ղարգացաժծ բարձրանալով,Ճեշտ նկատում է չրի ափին կանգնածձկնորսին չեն երաձկնորավխն անմիջապեսժլկում։եթե անդամ քնփուղները մյուսներն անժիորսալ: է մեկին տել ն նրան Հաջողվել վտառից

բար

ու

չապես

չդղտոր

Հեռանում

են

այդ

ջրում:

տեղից:

ՍՊԻՏԱԿ Մ ԼԱԼ2,

Հ118ԿԳՀՅ---4Ծ

6-7 ծ

նրանց

որսը

եշտ

է

միայն

ԱՄՈՒՐ

Մոլիտակ մուրը դույնով

նախաձեռնությամբ, նպատակով,այգու դիրեկտոր Ա.Ա. Մոսյանի 1960 թվականին այդ ձուկը(նրա ճետ նան լայՀեռավոր Արնելքի բերվեց երնանն երեբ--չորս տարվա ընթացքում լիճը նաճակատը) լրեվ մաքրեց կանաչներից:

է

Թճփուկների մեծությամբ նման է ծածանին, բայը նրանից, ինչոյես նան մեր մյուս ձկներից ճեշտությամբ տարբերվում է մեջի կլորաձնե, Ճատված լողակով։

Սպիտակամուրը մեկն է այն

շատ

շուտով մեր ջրամբարներում

ձկներից Հեռանկարային կդառնան

սովորական է

որոնթ շատ

ավելի մեծաքանակ, քան նրանց ճնադույն բնակիչները: Սակայն դա դեռ աւպադալում: իսկ առայժմ սպիտակ ամուր կա միայն երեվանիկումսոժոլի լճում ն Հոկտեժբերյանի շրջանիԱյզը լճում, որտեղ փոխադրվել է կոմսոմոլի լճից: հսկ կոմսոմոլի լիճն այն ընկել Հեռավոր Արնելքից:

նկ.

30.

Սպիտակ ամուր:

է

եվ ամենաճետաքրթրականնայն է, որ սպիտակ մուրը ծՀայաստան է բերվել ոչ քե ձկնատնտեսական, այլ միայն մելիորատիվ Բանն այն է, որ սպիտակ ամուրը մեկն է նպատակով: այն շատ սակավաթիվձկներից, որոնջ սնվում են ջրային կոչտ բույսերով: Աշխարճիբոլոր ջրամբարներն էլ, եթե որնէ խանգարող ճանեն ն դամանք չկա, վերջ ի վերջո կանաչածածկվում վերածվում ճաճճի։ Այդ վտանգնառանձնապեսմեծ է բարեխառն ն տաք դոջրամբարներիճամար, որտեղ ջրային կոշտ բուսականության զարգացման ճամար առավել բարենպաստ պայմաններ կան: Այսպիսով, ջրային կոշտ բուսականությունը փաստորեն ճանդիսանում է ձկների թաքնված քշնամին, բանի որ ծածկելով ջրամբարները, այնտեղից վանում է բոլոր տեսակի ձկներին, բացի սպիտակ ամուրից: Միայն սպիտակամուրն է, որը ոչ միայն չի խորշում այդ այլն չի կարող ապրել առանց դրան: բուսականությունից, Հաշվիառնելով սպիտակ ամուրի այդ առանձնաճատկությունր, մարդիկ աշիւատում են նրան տեղադրել բոլոր այն լճերում, որոնցկանաչածածկմանդեմ պայքարը դժվարին է: եվ եքն տեղադրված սպիտակ ամուրի Համար այդ ջրամբարում կան ապրեւու

-

"

լու բարենպաստսվայմաններ,կարճ այդ ձուժամանակամիջոցում կը ջրամբարն ազատում է կանաչապատվելու վտանգից:

երնանի

Կոմսոժոլիլիճն այնքան էր կանաչածածկվել, որ արդեն կանգնել էր ճաճճանալու վտանգի առաջ: Դրա դեմն առնելու

Որպես մելիորատոր, ոպիտակ ամուրր կարով է մեծ դեր խամեր ճանրապետությանոռոգման ցանցը կանաչածածկուղալ նան մից ազատելու դործում:Ներկայումս այդ ցանցը կանաչա ատումից մաքրելու Համար տարեկան ժավխավումէ մի քանի Հարյուր Հաղար ռուբլի: հսկ եթե մաքրելու ենթակա ջրանցքներում աճեցվի սպիտակ ամուրը, դրանք ոչ միայն չեն կանաչապատվի, այլն ձկնատնտեսությանճամար: օժանդակ որսաճանդակներ կդառնան միայն նրա մեչիոսպիտակ ամուրի նշանակությունը Սակայն րատորականՀատկությամբ չի սաճմանափակվում: Մեր ճանրապետության պայմաններում այն կարող է մեծ նշանակություն օբյեկտ: Արարատյան: նալ որպես լճակայինձկնատնտնսության Հարթքավայրիթե՛ բնական ն քե՛' արճեստականբոլոր լճակներն էլ չրային՝ կարճ ժամանակամիջոցումծածկվում են արագ զարգացող զգալի կոշտ բույսերով, կորցնում իրենց ձկնարդյունավետության փասը։ Սպիտակ ամուրը ոչ միայն կպայքարի լճակների կանաչապատման գեմ, այլն մի կողմից ձկնատնտեսության ճամար այչ վնասակարկանաչների Ճաշվին կտա լրացուցիչ ձկան որս, մյուս կողմից՝ պարարտացնելովջրամբարը, կբարձրացնինրա արդլուստա-

նավետությունը: են:

:

Սպիտակամուրի ճայրենիքը Հեռավոր Արնելքի ջրամբարներն Տարածվածէ Ամուր դետի ավազանում ն Ձինաստանիմի քանի

գետերում:

Ներկայումս ՍովետականՄիության մեջ ստեղված են մի քանի մասնադիտացված ձկնատնտեսություններ, որտել աառոսվ են տարեկան մի քանի Հարյուր միլիոն մատղաշ ն այն կլիմայա-1 վարժեցման նպատակով բաց թողնում նորանոր վայրերում: Մեր Հանրապետությունում սպիտակ ամուրի ներմուծման ն: ստարածմանգործն այժմ դտնվումէ ՀայկականՍՍՀ Մինիստրների ' վարչության տնօրինության տակ:, ռովետին կից ՋԶուկմիավորման Վարչությունը արդեն մեր չրամբարներն է ներմուծել սպիտակ: օգնի այաստանի ջրամբարների ձկնարդյունավետությունը բնարձրացնելու ն ազգաբնակչությանը թարմ ձուկ մատակարարելու` -

դործին:

:

ւ

Նկ.

ՀԱՇԱՄ ԿԳ 62--90. Մ 11 8, Հ11 12-18, Հաշամի ժեյքը կանաՀավուն է, կողերն փորը արծաթքափայլ-սպիտակ, լողակները կարմիր են կամ առնվազն կարմրավուն, կարմիր են նան շրթունքներն աչքի ծիածանները։ Շատ արտաճայտիչ են ճաշամի մյուս արսռաքին նշանները: Երկար Ճամեմատաբարցածրամեջք սլացիկ մարմինը, Համարյա կիսալունաձն Հանվածքով մեջքի լողակը, շատ խոր Ճանվածքով պոչի բավականին երկար լողակը նայողի վրա այն տպավորությունն են թողնում, որ Ճճաշամըգիշատիչ ձուկ է: Պետքէ ասել, որ այդ տպավորությունն այնքան էլ անձճիմնչէ։ ։ ծթե փոքրաճասակ Ճաշամները սնվում են մեծ մասամբ գետային : մեծ ասլա միջատներովնրանց թրթուրներով, Ճաշամներիչիդ- ։ նական կերն են Հանդիսանում փոքրիկ ձկները, որոնց նրանը Ճեշ- ' տությամբ որսում են չնորձճիվիրենց արադալողության ճարպ- ' ու

ու

31.

Արաքսի Հաշամը'

է նի, Որոտանի ներքին Հոսանքներում,Հնարավոր

ն

ամու ասպի

վերին

է դուրս ճաշամը տարածված մառերում: Հայաստանից

ծովում

ն

նրա մի

շարք

վտակներում:

`

ԵՆԹԱԲԵՐԱՆ

'

ու

:

|

' | |

ու

ու

կության:

Մեր դետերում ն լճհրում Ճաշամը շատ մեծ չի լինում, սակայն Քուռ գետում ն կասպից ծովում նրա երկարությունըՃասնում ը 22 սմ, իսկ քաշը՝ 5,5 կզ: Հաշամը մեր ջրերում շատ փոքրաթիվ մ. ունի միայն ռպորտային որսի արժեք, մինչդեռ կասպից ծովում գետերում նա արդյունագործական ,

մի թափվող

Մ

ԱԼ

2-8,

Հ-7Մ

8-10,

ԿԳ

Ջր

4-ծ

որ ։

ննթարերա-

է թեփուղին,. նը ժարմնի գույնով ն ձնով բավականին փորի ն ճետույքային միայն այն տարբնրությամբ,որ ենքաբերանի են, իսկ պոչիլողակի ծայրըմուգ է: Փյունարնջագույն լողակները է խը ճամեմատաբար վռբր է, սուր դնչով: Բերանըգտնվում դնչլ" նս ենքաբերանը տակ ն շատ նման է կողակի բերանին: Մի բանով նման է կողակին։ նրա ստամոքսային խորշի պատերը նույնպես ճամար Ռուսաստանի մի շարք նման

պատած

են

սն

որի թաղանթով,

են անվանում: կողակի սնավփորիկ վայրերում ենթաբերանին չշփոթելու Համար անճրաժեչտէ զննել ձկան բերանի անկյունները: մեկականբեղ կա, իսկ ենքաբերաբերանիանկյուններում կողակի

է

ի նրա մեյ

ճեւո

չունի:

նր բեղեր

շարք

ձայաստանիջրավազաններումապրում է արաքսյան ենթա-

'

որսի օբյեկտ է ճանդիսանում:

ՀայաստանումՀաշամը Ճճայտնաբերված է միայն Արփի լճում է նա Արփա է, որ ս ակայն գետում, անկասկած տարածված է նան : Արաքսի յուս վտակներում, ց մասնավորապես Քասախի, Հրաղդա-

Սա Ճամեմատաբար դանդաղաճփոքը ձուկ է: Արաքսյան

բերանը:

գծային ենթաբերանի

կշռային աճիմասին պատկերացում

ն

են

բնրված թվերը: աղյուսակում աւտորք ջրավազաններիենթքաՀայաստանի

տալիս

Որպեսզի պարզ

Լենի, քե

իր ցեղին պատկանող րած ձկնկիթը,բնդ որումՀե խնայում նր: Հի ձվադրմանէ դնում գարնանը,նայած նան

արերունը Սաղմի ամիսներին: մարտո--Ճունիռ

բարձրությանը՝ տնում

է 6--10

Շր:

չարածված ենթքաբերանը

է

ամ

ղարդացումը

Համարյա այաստանի

բոլոր

դե-

առավելապես նրանց տերում (բացի Սհանա լճի վտակներից), դեւտովվերն բարձրաԱխուրյան ստորին ն միջին Հոսանքներում: է տեճասել է Արփիլիճ հ այնտեղ դոլացրել նալով ենթաբերանը

Ինա ն

վփոռաու

է ենքաբերանը տարածված |

սաճմաններից

ան

Համարյա ամբողջ

դուրս

Մեծ

Ֆինլանդիայի),Ս. եվրասո դեւտերի

թերակղզու յան կղզիների, Սկանդինավյան

32.

Արաքսյանենքաբնրանը:

կասպից

սոեսակըո

բերանը որքան է հյ մնում իր աճման թափով սովորական ենքարերանից, բավական է ասել, որ սովորական ենթաբերանը 10 սժ 6--շ ամսական 4ասակում, մինչդեո միերկարության է Ճասնում րը՝ երկու տարում: Սովետական Միության նվրողական մասի րու ուկ նրա որսի մեջ ճանդիսլու ինչն կդ քաշի ձկներ: ն

շ,

Մ 11

Հ

Ա

6,

ավի: -

|

»

յ

|

ը

1:1:

| լ

Մ:

սմ,

շատ

տարՀեշտությամբ

բաղմաքիվ

ենթաբերանըսնվում է բուսական ն կենդանի կերերով: Բուռական կերերիը ամենից շատ օդտադործում է ճատակի քարերին Քուսնող ջրիմուռները, որոնց քերում է քարերի վրայից եղջերանյուքով պատած իր ներքին շրթունքով: ենթաբերանըչի խորշում նան բարձր բուսականության մնացորդներից, դետրիտից: Հնարավորության դեպքում ենթաբերանը խժոում է նան կենդանի կերեր, մասնավորաղես՝ որդեր,միջատներ, ջրայինմիջատների թրթուրներ, ն շդից ջուրը թափվող մոծակներ թիթեոներ։ իսկ ձկներիբազմանալու ժամանակ կրծում է քարերին ն Հատակային բույսերին ամրաց14

եիկը,

ձկներից իր երկարավուն:իլիկաձն թեփուկկլոր մարմնով,լերկ (առանց մ ճամարյա միանդամայն կրծբի լողակներն եւոհից մինչե ծնուռի (ներքին ների)«կոկորդովջ» ն կողադծի անորոշձեի 8-վրա դաոնվող ընկած տարածությունը) 12 խոլոր սն բծերով, Բացի այդ խոշոր բծերից, մանր լողակնորի են մարմնի այլ մասերի, մասնավորապես՝ բծեր ցրված ն նրանք տեղավորված Վրա, ընդ որում մեջքի պոչի լողակների վրա են ընկնում նան բեԱչքի հն բավականինկանոնավոր շերտերով: երկար բեղիկներանի անկյուններումտեղավորվածբավականին մեջմեկական բեղ): Քառթակի անկյունում րը (լուրաքանչյուր արծաթա դեղնավուն,իսկ փորը ջը կանաչավունէ, կողերը՝բաց

'

է:

ձկնիկը որի 2-չ' Այսփոքրի

է

|Լ

Վ

ԿԳ

է ճասնում

1,5

|

Աս

ՔԱՌԹ

ճազիվ ձրկարությունը : արդյունագործական Տրավագան մնի աբորանը՝ Ճամարվում Հայաստանիմյուս բերվում Ջկառ ատրիբը

ն

ծովերի,Տիգրիս ն ավազաններ է Քոխ պատկանում ապրող ենքաբերանը գետերում Հայաստանի է նրա արաքսյանենթատեսակին ն Հանդիսանում քնթաբերան կ

Նկ.

Բրիտա

եվրուայում(բացառությամբ

-

փայլ սպիտակ: կյանքի Քառթակը

|

մեծ

մասն

է գետերի անցկացնում մ

չրի

շերտը, « լճերի Հատակին, Համեմատաբար թիչ է բարձրանում ն թե՛ լճերում գերաինչպես անունն է ցույց տալիս, թե՛ գետերում մասը: Միայն կեր փնտրեդասում է ունի ւվաղզոտ-կուղիճավոր ո

Նկ.

33.

Մ

Ո

8-8,

Հ

ՔՈՒՌԻ Ո

5,

ԿՈՂԱԿԸ

կգտ4

2-11

Մա

61:

Քուռի

կողակն

նման է Սնանի կողակին ն ունի լողակարտաքինովչատ Ավեկողագծի Ճամարյա նույն բանաձեը: ններիճառագայթների դույնով։ Քուռի կոլի Հեշտ է նրանց տարբերել մարմնի ձնով ղակը շատ ավելի մուղ է: նրա մեջքը ն կողերը գորշ-կապտավուն ձկնորսները նրան (որի պատճառով մեր մի շարը շրջաններում կողերը ն փորը մուղզու

ու

են

«կապույտ»

են

արծաթագույն

կողագծից ցաժ' անվանում),

են:

Քուռի բառքակը:

լիս նա այցելում է նան Ճունի տղմոտ մասերը, որտեղ սովորաբար : ` ղանաղանմիջատների բազմաթիվ թրքուրներ են արում: Քաոքակը սնվում է Հատակային կենդանիներով,նրանց մնացորդենբով, Հատակամերձ պլանկտոնով,իսկ ձկների ձվադրմանշրջանում բոլոր կերերից գերադասում է ձկնկիթը, ընդ որում չի խնայում նան իր ցեղակիցներիդրածը։ Ձկնկիթը նա Ճավաքում է ն՛ Հատակից, ե՛ ջրային բույսերի վրայից (եթե ձվադրողներնայն ամրացընել են բույսերին): Արարատյան դաշտի պայմաններում քառթակրը ձվադրման է դնում ապրիլ--մայիս ամիսներին: Մատղաշնաճում է բավականին արագ ն տարեվերջինճասնում է 4--5 սմ երկարության:Այդպիսի փոքրիկ ձկան ճամար աճման այդ քափը պետք է ճամարել շատ բարձր: Շատ փոքրաբանակ լինելու պատճառով քառթակրը Հայասսնի պայմաններում ոչ տնտեսականն ոչ էլ սպորտայիննշանա- Վ կություն չունի, չնայած. այն ճանդամանքին, որ նրան կարթով: որսալը ճետաքրքիր ժամանց կարող է լիներ շատ քառքակը ճայտնաբերվել է միայն Սե չուր ) Հայաստանում նա նան է, որ գետում, սակայն Ճճավանական է ապրում Արաքսի: աղմյուս վոակների ներքին Ճոսանբում: Հայաստանի զետներում ւ ն րող քառթակը պատկանում միմիայն Քուռ Արաքս է բում ն լճում ապրող սակայն Ուրմիայի տեսակին, որոշ նշաններովզ է, որ Հետագա տարբերվումէ ճիմնականտեսակից ն Հավանական ուսումնասիրություններըՃիմք տան նրան առանձնացնելու միայն մեր չբերին Հատուկ՝ Ճճայկականենթատեսուկ: `

| :

`

|

՛

|

առաշ

մասշ

Նկ.

34.

ԶՈԼ :

ա

«ա

ռ

:

Հա լ 2:

-ՀԿպաՐԽՐԿՎ

:

ոս

կթ

արաախք

՝

ի

գետե-:

որպես`

..Ք0 նաժո,

ճարբաաե

"Վ

Բ-Ն

Քոսւի կողակի արուն:

Քուռի կողակի արտաքին նշաններից մեկն էլ նրա մարմնի ձեն է։ Մարժինըմեջքի լողակից առաջ շատ բարձր է, իսկ դրանից «ետո՝ միանդամիցցածրանումէ: Մեջքի լողակը կիսալուսնաձնճանվածք ունի, իսկ պոչի լողակի ճանվածքը նրա երկարության կեսից պակաս չի լինում: երե Հիշենք, որ Սնանի կողակի մեջքի գիծը ուղիղ է, ժեջքի լողակը ուղիղ ատված (առանցՀծանճամարյա վածքի), իսկ պոչի լողակի «անվածքը նրա երկարուքյան կեսից սլակաս է, այդ կողակներին միմյանցից տարբերելը շատ կճեշոտանա:

Քուռի կողակը ժեր դետերում մշտապես չի ապրում: Գարխանր Արաքսովվեր բարձրանալով՝ ամռան սկզբին Հասնում է նրա Արփա, Վեդի, Հրազդան, Քասախն այլն): վոսկները(Որոտան,

12--768

Մտնում: ԴեբեդովՔուռի կողակը բարձրանում է մինչե Ալավերդի: է նան Քուռի այն վտակները (Թավուշ, Խնձորուտն այլն), դարնանը դեռ կապ են պաճպանումայդ գետի ճետ: Չնայած Քուռի կողակը մեր դնտերում մշտապեսչի ապրում,' աշնան ամիսներին բավականին մեծ քանակությամբ որսվում է: Որոտանում:Այդ գետովբարձրանալով՝Հասնում է մինչն Սիսիան," մատնում Այրիգետն Հացավանդնտերը: Փոքր քանակությամբ որսչ-: վում է նան Հայաստանիմյուս գետերում: ինչպես ցույց է տալիս: անունը, այս կողակը ճատուկ է միայն Քուռ դետին ունրա վտակ- :

շրոնբ:

ներին:Ռւրիշջրամբարներում Քուռիկողակ չի Ճանդիպում:

ՀՈՑԿԱԿԱՆ

Քանիոր

Սնանա

ԿՈՂԱԿԸ

լճին նվիրված |

մասում

Սնանի կողակի ար-՝

սրված է, իսկ ճայկական կողոչկն արտաքին տեսքով նրան շատ նման է, այստեղ բերում ենք միայն ճակիրճ տվյալներ չայկական ` կողակի տարածվածության մասին: տարածվածէ Հայաստանի Հայկականկողակը բոլորգետելոում . ն նրանց ճետ կապված լճերում (Արփի լճում, Այղր լճում, Արա-, րատյան դաշտավայրի մեծ ու փոքրըլճակներում): Այդ չրավազան- | ներում կողակը բազմաթիվ է լինում առանձնապեսամռանը, տեղի ձկներին ավելանում են նան Արաքսից ձվադրման վեր բարձրացածները:

ն ոչ ավելի, որսվուժ է Հրազդանի ստորին ճոսանքներում, Քասախի Սն չրում ն դաշտավայրի Արարատյան լճերում: Զգալիքանակությամբ կողակ է բարձրանում նան Ախուրյան դետով: ճայկական կողակը ՀանՃոսանքում, Ճաավանական է նան հրա

Հայաստանի դուրս սաճմաններից

դիսյում է

ստորին Արաքսի

ՍՍՀ-ում: վտակներում՝Ադրբեջանական ՔՈՒՌԻ

Մ 74

8, Հ 115,

կգ

ԲԵՂԼՈՒՆ --1392շ

545 10

4:

(Սնանի ավազանից դուրս) ապրում ազգակիցը՝ Քուռի բեղլուն: Այդ երկու բեղլուներն այնքան

է

բոլոր գետերում Հայաստանի

Սնանիբեղլուն

նման

են

իրար,

չատ

որ

մոտիկ առաջին

գետի Համար: Մանավանդ,եթե Համեմատելու լինենք ոչ թե Սեւնա լճում, այլ նրա վտակներում ապրող բեղլով, ճետ, Ճիշտ է Քուռի բեղլուն է արտաքինորոշ նշաններով Սնանի բեղլուից տարբերվում բանի որ ալդ ի

տարբերությ

գժերով, բայց կենսաբանության

երբ,

Համար:

լժակնե-՝

Հայկականկողակը մեր Ճամարյա բոլոր գետերում ն | րում առանձնացած վտառներ է կազմում, որոնք միմյանցից որո-1 ) շակի տարբերվում են արտաքինտեսքով ն կենսաբանությանորոշ: պտղավետությամբ, աճդծերով (բազմանալու ժամկետներով ման թափով, սննդով, գիրությամբ ն այլն): Քասախգետում կողակը Ճանդիպում է մինչե Ապարանի | 2ըրջակայքը, երբեմն ճասնում Միրաք դյուղի սաճմանները, Արփա գե-| տում է Կեչուտ գյուղի տակը (րստ տեղի ձբկ- մ կողակը Ճասնում նորոների բանավոր ճաղորդմանը: ՀեղինակինՃաջողվել է կողակ: որսալ մինչն Գնդեվազգյուղի սաճմանը: նրանից վեր չի Հանդիպել) Արփայի վտակներովնս կողակը բավականինվեր է բարձրա-: ու

դյուլի սածմանները, իսկ փոքը քանակությամբ Ճասնումէ, Շատին անդամ Աղբթենդի մոտակայքը: Արիա գետում ն եղեդիսում կողա-1 կազմում է չուրջ 300 ցենտներ: նույնքան, եթն:

կի տարեկան որսր

Նկ.

35.

Քուռիբեղլուն:

ներն այնքան էական չեն, ուրեմն դրանց վրա

մանրամասն կանդ

առնել ճարկ չկա։ Սհանիբեղլուից Քուռինը տարբերվում է աճման Քափով, մեջբի լողակի վերջին կոշտ ճառագայթիատամներիթվով, «ետույքայինլողակի երկարությամբ: երկուսիկենսաբանությանմեջ եղած տարբերությունները պայ179

մանավորված են միջավայրին Հարմարվելու (մեկը՝ լճին, իսկ մյուսը՝ դետերին):

անճրաժեշտությամբ: Վ

Հայաստանի սաճմաններից դուրս Քուռիբեղլուն տարածված

շարք

Քիչ

մի:

Արաքս գետերում նրանց վտակներում, կովկասյան լճերում, Տիգրիս գետի ավազանում: Սննդիբնույթով ե ձվադրման ժամկետներով Քուռի բեղլուն

է Քուռ

է

ն

ու

՝

տարբերվում Սնանի բեղլուից: ՖԱՆԱՐ

Մ

Ց,

Հ

օդից

11--

1ջ

ՇՏ

-«

։

64:

լինի։ մարմնի:

Սխալ չի

պնդել, որ ճանարըմեր բեղլուների մեջ ամենագեղեցիկն է բարեձնությամբ ն գույնով: Մուրծայից ե Քուռի Սնանի բեղլու- : ներից ճանարը տարբերվում է նան իր աճման բարձր թափով: Հանարիրի մարմին ժից մարմինըկողագծից վերն՝ մուզ-պողպատագուն նե. է, իսկ կողադծից ցաժ՝ դեղին-ոսկեգույն: Պողպատյա դույնն այնքան: բնորոշ է ճանարի ճամար, որ իրանում ճանարին անվանում են: պողպատյա ձուկ (բուլաթ-մալի): ու

վերե՝ մուզ-

,

`

չուրը

ու

միջատներով:

Թափվող ցամաքային

են դառնում 4, իսկ էգերը Ճանարի արուները սեռաճասուն 5 տարեկան ճասակում։ Միջին մեծության էղզը ձվադրում է շուրջ 50 Հաղար ճատ ձկնկիթ: Զվադրումըտեղի է ունենում ճունիս--Ճուէ չիս աժիսներին, բաժիններով: ԶՁկնկիթի վարգացումը տնում

մեկ շաբաթ:

շուրջ

նԳ58--

1Ա5,

է կննդանականկերերով: կերի պակասության դեպքում ուտում բուսական մնացորդներ: կենդանական կերերից ավելի շատ նրանց թրթուրներով, երբեմն էլ անվում է ջրային միջատներով

նան

Հայաստանումճանարը տարածված է Արարատյան դաշտավայրի չրամբարներում, առանձնապեսԱրաքսի այդ մասում, Սմ. ն: Հոսանք նքնեՀրո (Մեծամորում)ն Քասախի Հրազդանիստորին ու

մախ

ն Արաքս գետ ետեՀայաստանիցդուրս ճանարն ապրում է Քուռ ն ն (ՍովետականՎրաստանի Ադրբնջանի սաճմաններում) ն ն Կասպից ծովում: դանարի մերձավոր ազգականները՝

բում

րական Լորի արարգլխավոր արա տարածվածության են, որոնց

ա

նունն

շրջանները:

րանց

են ցույց

կառաի է տալիս

ՄՈՒՐԾԱ Մ 175,

՝

-

'

-

ՍԿ ՝

Մ

Նկ.

36.

բեղլուն Սնանի

5,ԿԳ

105։ Հայաստանի ջրավաղան-

ների բեղլուների մեջ մուրծան, ամենից

ճանարըշատ 2,5--8,5

արագ

կգ, մինչդեո. դրամի, իսկ`

ճասակում ճազիվ է Հասնում 180 Քուռի բեղլուն՝ մի Քիչավելի: դրանից Մեր մյուս բեղլուների պես ճանարըսնվում է մեժ այդ

1Մ

առաջ,

աչքի Լ ընկնում իր

Ճանար:

Մեր Մյուս բեղլուների Հեւո Համեմատած: Յոթ տարեկան ճանարը կշռում է

է աճում:

Հ

մասամբ.

Նկ.

32.

Մուրծա:

Սրանցից

մանը թեփուկներով, մսալի երկար շրթունքներով: ներբինըբաժանված է երեք մասի (եթե նայելուլինենբ ձկան փորի ու

կողմից):Մարմինը միապաղաղթուխ գույն ունի, երբեմն փոքրաՔիվ խալերով պատած: լողակները նույնպես թուխ են, բայց ավե- | լի բաց գույնի, քան մարմինը: Մուրծան տարածվածէ Արաքսիճամարյաբոլոր վտակներում, բայց շատ ավելի փոքրաթիվէ, քան տա-՝ մեր ջրավազաններում րածված Քուռի բեղլուն: " Որոտանում, Արփայում, Քասախում մուրծան ճասնում է մինչն 1400--1500 Ախուրյանում մ ծովի մակերնույթից բարձրը ճոսանքները: -

ժյուս բեղլուների նման մուրծան նս բազմանալու Հայաստանի է դնում մայիս--Ճճունիսամիսներին: Այղ ժամանակ է, ռր այն ամենից Հաճախ է Հանդիպում մեր դետերում։ Փոքրաքանակության ն. բավականին զգույշ կյանք վարելու պատճառով, մուրծայի կենսաՔիչ է ուսումնասիրվաժ: Ուստի նրա մասին Հաղորդած բանությունը յուրաքանչյուր ստույգ տեղեկությունը կարող է կարնոր նշանակություն ունենալ: է չրային միջատներովն նրանցթրթուրներով, Մուրծանսնվում որդերով: Հավաքումէ նան օդից ջուրը թափվող միջատներ, երբեմն սնվում է բուսական կերներով: Մուրծան տարածվածէ միայն Քուռ ն Արաքս գետերի ավաՀայաստանիդետերում ապրող մուրծան մարժնի կազղաններում: առանձինգծերով տարմության որոշ կողմերով ն կննսաբանական բերվում է Քուռի մուրծայից ն այդ պատճառովառանձնացված է որպես առանձին ենթատեսակ՝ արաքսյան մուրժա: Մուրծանշատ ավելի ջերմասեր է, քան Քուռի ն Սնանի բեղբարձրու լուները, ուստի վերջինների նման չի կարող շատ մեծ թյունների վրա ապրել ն բաղմանալ: ՀայկականՍՍՀ գետերից ն լճերից մուրծան ճայտնաբերված է՝ Ախուրյան, Սն ջուր, Քասախ, Աղատ, Վեդի, Հրազդանն Արփա գետերում ն նրանց վտակներում, Այղր լճում, կոմսոմոլի լճում, Գետերում ծովի մակերնույթիս '

:

եղեգնուտիե Ռանչպարի ավազաճանքերի լճերում, բարձրանում է մուրծան

բարձր:

մինչն

ԲԱՅԵՐԻ

1500--1600

մ

Ֆի

.

ՍՊԻՏԱԿԱԶՈՒԿ

Մ

Նկ.

նում

կան

38.

Մուրծայի գլուխը

ու

մեժ

չափերի է

.Ո

Հ

7-8,

Ա

ԿԳ397-5 վ

1ԼԷՀՎՆ

ՅԾ: Սպիտակաձուկը բավականին ԹՀԹ

ենրքնից:

Թնվետ մուրծան Ճամեմատաբար ավելի

ԱՑ

(Ժինչն40 ոմ), քանՔուռիբեղլուն,ատկայն նրա ուաննո», չնչին է՝ փոքրաքանակության նշանակությունը սլատճառով:

-

Մբ բանով մուրժան է գերազանցում ոչ միայն մյուս բեղլուներին, այլն ճամարյամեր բոլոր ձկներին, Դա նր» բացիկարմրախալտից: մսի Պամն է, որի պատճառովմուրծան սիրող ձկնորսի Համար 4ո»-

որս ճելի քանկադին

կամ

տարածված ձուկ

է

ն Հայաստանի լճերում դետերում լճակնենրանցՀետ կապված րում: Ընդ որում բավականինՃիմք կա ենթադրելու, որ այդ աղբյուրները տարբեր են: ինչպես վերն ասվեց, րածվածության այկական կարմրակնեիննվիրված մասում, Արարատյան դաշտի սպիտակաձուկըճին բնակիչ է, մինչդեռ ժեր ժլուս չիավազանների դետերին լճերի սպիտակաձկները մուտք են գործել այդ ջրավաուշ, երբ վերականգնվել է Արաքսիկապը կասպից ու

տա-

շատ զանները

է:

ծովի

.

4ետո:

Սմպիտակաձկան մարմինը պատաժ է դեզեցիկ,արծաթափայլ ո րոնը մեջքի վրա ն կողերի վերին մասում Թճփուկներով։, կանաչլ ունեն: չավուն հրանգ ողադժիցվեր, ամբողջ մարմնի ձրկարու-լ թյամբ ձգվում է միաշերտ սն երիզ: Սպիտակաձկան Թեփուկն երո այնքան թույլ են նստած իրենց պարկերում, ('զչում են ձեռքերին:

որսված ջրավազանենրից ձայաստանի

աձուկնուննցել

ները՝

եղել:

9--10

սմ

եիկարություն ե երկարության ն շուրջ 12 է 14չ5

սմ

ձկանը ձեռք

որ

դ

քաշի

,

սպիտա-'

ամննամեծ դ քաշ,

տալիս'|

սովորակոան-:

ձկնիկներ

են: '

ճաճախ է Հանդիլում Արարատյան Առանձնապես դետերից): Ձնայուժսպիտակաձուվըսեռաջրավաղաննձրում: դաշտավայրի է

վող

ու է դառնում երկու տարեկան Հասակում շւստ ո"լտղավետ 8 Ճազար սմ ունեցող էգը դնում է մինչն

Հասուն

երկարություն գետերում երբեք Հայաստանի ձկնկիթ): այնուսմննայնիվ, մեծ վտտոներչի կազմում: մեծ բանակությունենրի չի Հասնում, են դնում մայիս--Պուլիս ամիսներին, Սպի տակաձկներըձվադրման են բաժիններով: զարՁկնկիթի ձ կնկիթը քափում այլես բեղլուների

(9--10 ճառ

դացումը

տնում

է 6--ծ

օր:

մենից ջրամբարներում Հայաստանի

նան անդրկովկասՔուռի սպատակաձուկը:երբեմն Հանդիւում է նն քանի յան սպիտակաձուկը: Սրանք միմյանցից տարբերվում մի կողադծումհղած ճատկանիշներով, որոնցից ամենացայտունը՝ կողադծում օւպլիտակաձկան թեփուկներիթիվն է: Անդրկովկասյան է 42։ լինում սովորաբար թեփուկների թիվը 46-իդ չի անցնում, թիվը 48-ից սլակաս թեփուկների Քուռի սպիտակաձկանկողագծում 64--55: Հի լինում, սովորաբար՝ էլ են վկայում, այդ երկու սոպլիտակաձուկը ինչես անուններն Սպխոակաեն միայն Անդրկովկասի սաճմաններում: տարածված են եվրոպայում, տարածված տեսակները 4) ձկների այլ (թվով ն Որոշ ջրավաի րանում: Փոքր Ասիույում, Սիրիայում Հյուսիճային են, արդյուոր վաններում սպիտակաձկներն այնքանմեծաքանակ են նադործական նշանակություն

Նկ.

39.

Մ

տորը Համամի արաւ: 9ման քրքորներով մանմիկառանրը ելուն կաա ո. ն

Դրան

ձրանում:

շերտն

դեւվքերում կենդանիներով: Սակայնբոլոր իի ն շք Ժ մ երիսին ք շա բ շի ր

անր

փար , էր ան ւ, վեծրը արա Աաաա իր» . ր րոմ Նատուծ ինչ ն

վտառ

այծ

լ

Ճարս-

։

գերադասում է

չ

:

։

ապրում է մեր Ճամարյա Սպիտակաձուկն բոլոլ, դետերի մքի-: Սնանա ջին ն ուռորին ճոսանքներում լճի ավաղանը քափ(բացի

8,

Հ

13--14

|

Մանրաթե-

ԿԳ 68-----78:

15-16,

|

աո

դ

ամենից ճետույբի լողակում 14--16, ռադայրք,մանրաթետփուկի է ճախ 15 ճառագայթ է լինում: էլ առավել ցայտուն կողագծում եղած թեփուկների թվի տարբերությունը:Անդրկովկասյանապիտակաձկան կողազծում լինուժ է 39. 543թեփուկ, Ծոի սպիտակաձկան --)Ր

լ

մեկը որովել է, փոբելի,

տեղում

չ

ամապատասխա

ու

ս

նման է սպլիտակաձկանը,թեն նրափուկն արտաքինով շատ ն «ետույբի լողակի նից տարբերվում լ թեփուկների մեծունյամբ մոտ այդ է.ըկարությամբ: լողակում Մինչդեռ սլի տակաձկների

որա արան աաիոավա-

ով,

ԱԱ

-

,

թրթուրներով

չատների

ստանում:

ՄԱՆՐԱԹԵՓՈՒԿ

Քուռի սպիտակաձուկը:

սնվում է մեծ Հայաստանի չրավաղզաններում Սպիտակաձուկը ճամար. «յից քավվող միջատներով, որոնց որսալու

աճա

Ճաճախ 2ճանդիպումէ

բո

ասնրաքնեփու ի 16 " դիպում, որ Քիչ է Հ ի

ճա

Ն

ա

անինճաղզվադեսպ ,

ԼՍ

"ա

ո ո ակամ Հաաի կենդանաբա

անդա

են

ձուկ

է:

նա

-

ո այնքան

ն ինստիտուռի

| :

|

|

Նկ.

40.

Մանրաթեփուկը:

Քանգարանում նրանիցոչ ժի ճատ չկա, Հազվադեպ լինելու պատճառովէլ նրա կենսաբանությունը մունը 4 Համարյա բոլորովին չի ուսում-

նասիրված»

Հ լավաամոուռի Մանրաթեփուկը է ԱՆՆ

|

.

|

Մ1

3», Արփա, Ռրոտանն Արաբ, Ք Հա Գ գետերում, ովրունի դուրս Ան նեք ուռ գետում ն Արաքսիայաստանից այն դտնվումք մ

|

վնբին ին

։

ու

ստորին Ճոսանքներում:

ՏԱՌԵԽԻԿ Մ

2-8,

Հոլ

11-15,

ԿԳգջ

'

խթեր 2

ֆ:

Վ

թք

2-10

51:

Տառե-

ն այաստանի դնեանրի լճերի ամենից շատ տարածված ձուկն

ճազիվճասնում Աո2ձկնիկէ, ամենամեծը : ձկանգրամ Քաշի:

ո ինչ

է 13

սմ

ծրկարուր

կողագծից վեր,Քիմուխտների չԷամարյա իսա կափարիչներից պոչի լողակը, ձգվում

երտ։

Մն

Ար ր

կռում

սն ժապավնենաձն կրկնա

է

է, շերտից դորշ-կանաչավուն ՀԱՅԻ» ներքե՝ ար է, փորը" Համ աթափայլ ՐԷ արյա սպիտակ: Կողագիծն ձգվում ինչն պոչի կորազծով լողակի վեր մեջքը

է գլխից ն

ակիզբը,

թեփուկների վերջինշարքը:

այսինքն

Տառծձխիկի ծնոտները են, երբեմն վերին ծն ուղ ճավասար . Քնինից քիչ ծրկար է լինում, Արտաքին տէաքովշատ նման մաստանի ջրամբարներում բավականին տարածված ազի

նե

|չ ե

թ

Լ

Նր,

31.

Մատերիա

ձկանը, բայց ունի նրանից ավելի բարձր մարմին, ողորկ կլանային ատամներ, ջիմուատների ավելի կարճ առէջքներ: Սրշռաշճասուն է դառնում 2 տարեկան Հասակում: Ջվադրումբ տեղի է ունենում ապրիլի սկզբից մինչն Ճունիաի վերջը՝ նայած դնում են նախ՝դետի ստորին Ճոտարվա եղանակին: Զվադրման սանքում ապրող տառեխիկննրը, ապա չրի չերմաստիճանի բարձրացմանը զուգընթաց`նան միչին նե վերին ճոսանքներում գտնվողները: նայած իր փոքրիկ չափերին, տառձխիկըբավականին բար9 աւ երկարությամբ էգ ձոր պտղավետություն ունի: Ընդամենը տալիս է 7500 ձկնկիք, այսինքն շուրջ 18 անզգամավելի, քան միջին մեծության կարմրախայտը: Տառեխիկի ձկնկիթը կպչուն Է Զվադրմանժամանակ էգը նրանց ամրացնում է ջրային բույսերին է 4--5 կաժ քարերին: Սաղմի ղարդացումը կում օր: Զվադրումը տեղի է ունենում բաժիններով: ժեժ Վաղ սեռաճառունությունն պտղավետությունը տառեխիկին ճնարավորբություն են տալիս կար ժամանակամիջոցում, ճարմար մեծ Ք քանակության 4ճառնել:( պայմաններում, փոքրիշատն շ բախ մղ ար ր մ :

ու

ո

ե

:

ինչպեսասվեց, տառեխիկնապրում չ մեր բոլոր գեյոնհրում,առանձնապես մեծ քանակի է ճասնուփ նրանց ստորին ոսանքներում, լավ ենն բացաորտեղբազմացման զարգացմանպայմանները կայում են թշնամիները (առաջին Հերթին՝ կարմրախայտը):Տառեխիկը, որպես կանոն, ապրում է վտառներով, որտեղ նրանց քանակըկարող է ճասնել ճարյլուրներին նույնիսկ ճաղզարների: Դեպու

եր կան

են որս

եղել, երբ Քասախ, Ռրուտան, նղեգիս գետերում, փորձնա-՝ կատարելիս, մեկ քառակուսի մետր տարածության վրա.

Հաշվելեն Ճարյուրից ավելիտառեխիկ: սնվում Տառեխիկը

գլաավորապես դետային միջատների թրթուրներով, որոնց մեջ դերակշոում են գետաթիթեռներին միօրիկների թրթուրները: Որսի են դուրս դալիս առավույան ն երե երբ ժամե արեր կոլան ժամերին, է, Սնվելու բավականին բարձր րից դուրս գերադասումեն դետի ճանդիստ, դանդաղ Ճճոսանքով մասերը, տեղավորվում են գետում եղած մեծ ժայռաբեկորների, ներքնը, որտեղ Հոսանքը չատ դանդաղէ կամ նույնՃողաթմբերի |

իսկ`Հետադարձ:

Տառեխիկըշատ տարածված ձուկ

է:

դուրս Հայաստանից

աղլ-

ե Եվրուղայի Արնեմատյան Սսիայի Մեր Հույն ջրամբարներում:

րում է

-

րապետության գետերում ապրում է տառեխիկիՀայկական ենթատեսակը:Տառեխիկի Մյուս ենթատեսակը ճանդիպում է Անդրկովկասում, Միջին Ասիայում

Հյուսիսային իրանում:

ն

ՀԱՑՆԱԿԱՆ

Մ

(7)

Հ

(9)

ԳՈՒՍՏԵՐԱ

ԳՓուստերան արտաքինովշատ ,

Ճառովշատերն

16-19

նման

(21)

նգ

է տառեխիկին, ե

այդ

երկուձկները շփոթում

Ց աա 7 ՞

են

լողակի ային

Քին

մուտ ոյուղավորված ճառագայթները: Գուստնրայի բ

՛

ե: չ

ԻՀԱԱ ՀԱոնան մշ

ա աա աաա ոո աԱ ուր ԱԱ

աաԱԱ ԱՑ ԱՅՐ ՀՆ

Հ

ա

:

՞ ՛

42.

Հայկականվոատերա:

այդ Ճառագայթների Թիվը 16-ից ակա չի լինում, մինչդեռ 12-ից ավելի չի լինում: Գուստերան ռեխիկինը տառեխիկիցտար-. տա-

բերվում է

նան

մարմնիբարձրությամբ, նրա մարմինը շատ

գուստերույի

30--92

տոկոոր, իսկ ։ոառեխիկի

մոտ

այն Հավասար

է

տոկոսի:

Ավելի շատ գուստերան տարբերվումէ տառեխիկիցիրեն ապբելակերպու: նա գերադասում է Համեմատաբար ղանդաղ Ճոսոզ ջրերը կամ լճերը, այն էլ եթե դրանք բավականին տաք են: ԱյսՀամորոա պեւ, ճե ։սռառեխիկըտարածված Լ ձայլաստանի ոոյոր ն մ դետերում ծսվի մակերենրանցով բարձրանում Լ մբնչն վույքից բարձր, դգուստերանապրում է միոյն Արարատյանդաշտի չրավաղզաններում,այն էլ շատ սաճմանափակտարաձության վրա` միայն Մեծամոր գետում ն նրա ետ կալված Հոկտեմբերյան է նրա պլխաքանակը ջրանցքի սիստեմում: Առանձնապես մեծ «եղեգնուտ» սովխոզի միջով անցնող Հին ջրանցքում, որը նղեզնուտի սվազաճանքերի տեղն առաջացած լճակները կապում է Մեձամորի սիստեմի եւու ջինրում տարածված գուստերան շատ չի մեծա Հայաստանի սմ հում, ամենամեծըճազիվ Ճասնում է 12 երկարության ն 20 սմ մինչդեռ Հարնան Ա հջան երում երբեմն Ճճասնուփ ր ԴՐԲ 4 ինչո

ոն շի:իսկ դրամ,

ըստ

:

ք ռուս «Պայտնի

տվյալների

երան եվրոպական գուստերան

լի

ունենում:

քաշ

է

Ք Ն

ի

Ս աբա նեն ի գիտնակա Բլ րգի երբեմն մե կ կիլոգրաժից մ երբե ավե-

Ինչպես վերն ասվեց, ճայկական գուստերան տարածված է միայն Մեծամոր զնտի սիստեմում: Դա բացատրվում է երկու ճիմնական պատճառներով: Առաջինպատճառն այն է, որ գուստերան, ինչպես ն ճայկական կարժրակնը, շատ վաղուց (ն բոտ ամենայնի միաժամանակ)զրկվել են իրենը ընդճանուր տարածփան չրջանի Հետ ունեցած էն՝ ցած (ինչսլես րեալ չին ինչսլես կապից կապից ն սկսած միջին մեծ մասը չորրորդական շրջանից, երբ Արարատյան դաշտի ծածկված է եղել աղաճամ ջրերով, ապաստանեն գտել Արադածի տտորուռի քաղցրաճամ ջրերում, որտեղ ապրում են հ այժմ: երկրորդ պատճառըդուստերայի «ծուլությունն» է, որը նրան խանգարել է խանգարումէ լայն տարածվել ն զբաղեցնել նորանոր ապրելավայրեր, թեկուզ նույն Արարատյան դաշտի ջրերում, որտեղ նրանց ապրելու ճամար կան բոլոր բարենպաստ պայման ները:իրոք դուստերան շատ ավելի է կապված իր ապրելավայրի Հետ, քան որեէ ուրիշ ձուկ: Այսպես, օրինակ, եթե կարմրախայտը կեր փնտրելիս ճեռանում է իր մշտական ապրելավայրիցկմի քանի Հարյուր մետրը,իսկ բազմանալու ճամար մի քանի, երբեմն տասն-

արեալի)

ու

հ:

եկ.

չողակի) 25--56

ասում ասու

:

Այսպես,օրինակ,

ծիր երկարության (առանց «գոչի մարիճիբոսրձրությունը հաղզմում

քա

սլատ-

միմյանց Հեչ Այնինչ նրանց տարբերելու Համար բավական է Հաշվել Ճետուլ- / 2-1 այդ

լի բարձի է, թան տառեխիկինը:

ավե-՝

վակ կիլոմետրեր, ապա զուսոնրան ն կերակրվում, է՛ բաղմանումմ է միննհույն տեղում: : ն Ռրքանճանի ք, Հայաստանի մյուս դետերում լչերում: դուստերան չի ճանդիպում: Դա բացատրվում է ոչ միայն Մեծա-" մորի դուստերայի սաճմանափակ արեալով, այլե նրանով, ներքին Ճճոռանքումապրողդուստերան Արաքսի մյու Արաքսի ձկների (կողակի, բեղլուխ շաճմայի ն այլն) նման վերն չի բարձ:

որ:

րանում:

Փուստերանսնվում է Հիմնականում ջրային միջաոների Թոր-. թուրներով ճարսնյակներով, որդերով, որոնց կուլ է տալիս տիղ-՝ մի Հետ միասին: Այդ իսկ պատճառով գերադասում է գետերի նե լճերի տղմոտ ն կանաչապատ ճատակամասերը: ավելի ջչիրմասերէ, քան տառեխիկըն նրանից ուշ Գուստերան է սկսում ձվադրումը (մայիսի երկրորդ կեսին): Գետերում ն. լճերում գուստերան գերադասում է խվո եղեդի՝ կամ ջամաղի բուսուոները, կանաչապատ ճատակը: Ջրավազանի այդ մասերում նա ապրում է վտաոներով, ոչ շատ մեծ խորությունների (մինչն 4 մետր) չակ: Վտառները կարող են կազմված լինել մի քանիսից մինչն մի քանի ճարյուր ձկներից, սակայն սովորա: բար նրանք ընդզրկում են մի քանի տասնյակ ձկներ:Ամենից երկարատե են լինում սնվելու ճամար կազմված վտառները, որոնք ի սովորաբար միշտ միատարր են, այսինքն կազմված են միննույն մեծության ձկներիը: Այդ վտառները բավականին սերտորեն կապված են լինում իրենց կերակրավայրի Ճետ, ղժվարությամը են լքում յն, իսկ եթե այս կամ այն պատճառովստիպված են եղել Ճեռանալ այդ տարածությունից, շուտով վերադառնում են իրենը վայրը: բանից վախեցած կամ Ճալսծվողվտաոռր կարող է ժամանաՈրեւէ կավորապեսցրվել, սակայն վտանդն անցնելուց ճետո նորից Հաէ, որ ամենից շատ կազմժակերպվավաքվում է: Հետաքրքրական ծությունըվոտոր Ճճանդեսէ բերում վտանգ ապառնալուժամանակ» չ դիմում:Այդ ւղայմաններում երբ փախուստի վտառի բոլոր անն անդամներն էլ լողում են միննույն եթե ցրվելու արագությամբ: Ճրաժեշտություն չկա, միննույն ուղղությամբ: Փոջշրաթիվ վոաոներում ձկները լողում են մեկր մյուսիետենից՝ուղտերի քարավանի ու

|

՛

նման:

:

Գուստներան վտառներ է կաղմում նան ձվադրման Համար, կայն այդ վոառները լինում են բազմատարըն կազմված են լինում տարբեր մեծությանձկներից, ընդ որում մեծ ձկները լինում են ուշ դարձող էգերը, իսկ փոքրերը՝վաղ ճասունացած արուսա-

սեռաճասուն

է ները: Զվադրման Համար կաղմված վտառներիկյանքը կարճ լիՀետո նրանք Բազմացման ժամանակաշրջանն անցնելուց նում:

են: կազմալուծվում

'

Հայկական գուստերան ճիբրիդներ է տալիս սպիտակաձկան

տեսքով ե այդ արտաքին ճիբրիդները մեծությամբ իսկ Հետույքային լողակի ճառագայթսպիտակաձկանը:

Հետ, ընդ որում

նման

են

ների թվով՝ գուստերային: իր մեծության ն բազմաքանակուՈւրիշ շատ ջրամբարներում որսի օբյեկտ է Թյան պատճառովգուստերան արդյունագործական որսի նշանաՄեր դուստերանմիայն ռւղորտային Հանդիսանում:

կություն ունի:

ռկսաժ Հարատարածվածէ միայնեվրոպայում, Գուստերաան ե վային Անգլիայից (բացառյալ Պիրենյան,Ապենինյան Բալկան-

Ուրալգետը:Արոքոի մինչե կասպից ծովը յան թերակղզզիները) գուստերան, ստորին Ճճոսանքում տարածված է անդրկովկասյան որն առանձին ենքատեսակէ։ Մեծամորի դուստերանտարբերվում ե

է

ն այդ թն' եվրուվականն 22 անդրկովկասյանհնթատեսակներից

պասոճառովառանձնացված է որպես նոր՝ Հայկական գուստերա:

Ա. Ն. Դերժավինի, Ի որն առաջինն է ճայլտնի պատիվ կենսաբան ձկները,Հայկական դուստերան կոչվում Մեծամորի ուսումնասիրել

է

նրա անունով:

:

ԾԱԾԱՆ Մ

ՍԽ

'

19-33,

Հ

40. Ծածանը (5)ԿԳ37 Փ--6 Ֆ--6

ճայկականջրամբարներիգեղեցիկ ձկներից է: Ոսկեգույն աչքերով» նրա վրա մի սիրող ձկնորսի ցան-

բարձրմեջքով հույն դույնիշատ խոշոր թեփուկներով, զտնվող երկար-լողակով այդ

ձուկը

ու

ամեն

կալի որան է

ջրամբարներիմյուս ձյլներից ծածանը տարբերհՀայաստանի լու ճամար բավական է միայնճաշվելհրա մեջքի լողակի ճառադայքները: Ծածանի մուտ դրանց Թիվըճասնում է 19--23-իչ մինչդեռ մեր մյուս ձկներինը 10-ից չի անցնում: Բացի այդ, նրա Ճելողակի վերջին կոշտ ճառաղայթը չատ ամուր է, սղոտույքային ցաձնե ատամնավորված: այաստանի մնացած ձկներից ոչ մեկր այդպիսի ճառագայթ չունի: Սղոցաձնատամնավորված է նան մեջՔի լողակի վերջինճառագայթը,այն էլ այնպիսի սուր ատամներով, Ճեշտությամբ կարողանում է նրանով որ կարթն ընկած ձուկը կտրել թելը ն ազատվել:

Սածան

Սածանիթեփուկներնայնբան խոշոր են,

ոլ,

60--70

սմ

երկա-

րություն ունեցող ձկան մարմնի աժբողջ նրկարությամբձգվող կողադժում Ճազիվ 37--40 թեփուկ կա: Հետաքրքրական է, որ տարբեր միջավայրում ապրող ծածանի թեփուկներըտարբեր երանդ են ստանում: Այսպես կոչված «եղեգնուտային» ծածանի թեփուկները շատ մուգ նն, Համարյա սն, մինչդեռ ջրամբարի բաց մասում ապրողներինը՝ ոսկեգույն են: Բոլոր դեպբերում մեջքի ն կողերի թեփուկներն ավելի մուգ են, քան վփորինը: Սածանն ունի երկու զույգ կարճ ն ճասոլիկ բեղ, որոնցից վերին զույգը ներքնինից կարճ է: Երիտասարդ բարձր մարծածանը մին ունի, իսկ մեծաճասակներինը Հետղճետե այնքան է ցածրահում, որ 6--8 տարեկանիմարմինը Համարյա գլանաձն Է դառնում: ՍածանըՍնանա լճի ավազանիցդուրս գտնվող ջրամբարների միակ ն զգալի արդյունագործականնշանակություն ունեցող ձուկն է: Առանձնապես մեժ տնտեսական նշանակություն ուներ Արփի լճի ծածանը,որի որոր մինչն լճի Հոսքի կարգավորումը,Հասնում էր 500 ցենտների։ Արչի լճի ամբարտակըկառուցելուց ն լիճն արճեստականչրամբար դարձնելուց Հետո, առաչին չորս տարիներին ծածանիքանակը խիստ ավելացավ,իսկ որսը Հասավ 1300 ցենտների։ Սակայնդա նրկար չտնեց. Ջկան լճում սկսեցին նվազել, ն ծածանի ղգալի ասը, լՃթց բաց թողնվող չրերի Հետ միասին, իջավ տարածվեց ամբողջ ոռոգմանցանցով Մեկ: նման դեպքերի առաջն առնելու Համար 4է-

կերապաջարները

Ախուրյան գետը,

մոագայում ամբարտակի տոռաջ արգելակ դրվեց: սակայն կերի պաչարի պակասությունը մինչ այժժ էլ ծածանին թույլ չի տալիս Ճասնելու նախկին քանակին: Մածանի պաշարների վերականդենելու հաատակով լճում նրա որսն արգելված է: Սածանըչայապստանի չրամբարների ամենաարագաճող ձկներիը է։ Արփիլճում ժինչն 14 կդ քաշ ունեցող ծաժաններ են որսվել: ինքնըստինքյանճասկանալի է, որ դա շատ ժեծ կշիռ է Հայաստանի ձկների Համար: Բայց այդ քաշն ավելի զարմանալի կթվա, եթե Հաշվի առնենք, որ ծածանն Արփի լճում տարվա մեջ Հազիվ վեց ամիս է ակտիվ կյանք վարում: Դա տնում է մայիսից մինչ Հոկտնմժբերը:հսկ երբ չրի ջերմությունը իջնում է մինչ 4 առտիճան, ժածաններըդադարում են սեվելուց, Հավաքվում են լճի Հատակին եղած փոսերը, մտնում խոր քուն, որը տնում է ուշ աշնանից մինչե դարուն: եվ, այնուամենայնիվ, ծածանն թափով դերաիր աճման է ղանցում ամբողջ տարին ակտիվ կյանք վարող իշխանին: Դա, ի միջի այլոց, բացատրվում է ծածանի բացառիկ ախորժակով: իզուր չէ, որ Արարատյանդաշտի ձկնորսները ժծածանին «դոճի» են տվել: իր ախորժակով ն անունն ամենակերությամբ ծածանն ճետ: իսկապես որ կարող է մրցել խոզի Սածանի մատղաչն սկզբնական շրջանում սնվում է միայն կենդանականկերերով, այն էլ 4Հիմնականու կենդանական

պլանկաոնով(ջրի չերտում ապրող կենդանիներով):Պետք է ճիշել նան, որ սնման այդ շրջանում ծածանի մատղաշը մեծ օգուտ կարող է տալ որպես մալարիայի մոծակների թրթուրները ոչնչացնող ձուկ: ծածանները սնվում են թե՛ կենդանականն թե՛ բուՄեծացած սական կերերով: Մակայնդրանք Ճավաքում են Հատակից, երբեմն տիղմը խոզի նման փորփրելով: Ճիշտ է, պատաճում է, որ մեծ ծածաններն էլ ստիպված են լինում սնվել պլանկտոնային օրդանիզմներով, ինչպես դա տեղի ունեցավ Արփիլճում, երբ նրանց կերը խիստ պակասեց, սակայն այդպիսի դեպքերում ծածանի աճման խիստ դանդաղում է: Այդ ժամանակ ծածաններնայնքան են Թավխը նիճարում, որ մարմնի ձնով Հիշեցնում են թեփուղին: Արփիլճի օրինակը շատ բացառիկ երնույթ է: Սովորաբար: հթն ծածանն ապաճովված է կերերով,շատ արագ է աճում, շուտ գիրանում ն բավականին Հաժեղ միս է ունենում: Անշուշւ,, դա է նպաստել այն բանին, որ Հնուց ի վեր ծածանն օղտագործել են որպես լճակային ձկնատնտեսությունը Ճարստացնողձուկ: Բնդ որում այսպես կոչված կուլտուրականացվածծածանն անվանում են

Սակայն

13--768

լճակային տնտեսու նրա լատինական կարպ անունով:կարալային թյուններ գոյություն ունեին դեռ ճին Հոռմում: ներկայումո սլական բոլոր երկրներում,ինչպես նան Ամերիկայում, ոնտեսությունները մեծ դեր են խաղում ազգաբնակչությանը

եվրո-

կարպային՝ թարմ, գ

գործում: ձկով առպաճովելու

կարպային յոնչոեսություններ դո- զ եվրոպականմասում վաղուց, իսկ վերջին 30 տարվա շատ յություն նրանք մեծ թափով ծավալվում են նան միության արենելյանմասի, Միայն մեզ մոտ է, որ լճային անտե-, Հանրապետություններում: սությունը դեռ սաղմնային վիճակում է։ Այժմ արդեն միչոցառում-| ներ են մշակված մոտակա տարիներին Հայաստանում ճն կոլտնտեսականլճակային ձկնատնտեսությունների լայն ցանց" «եկտարից ճազար ցանցը կգրավի ստեղծելու Համար: Այդ ավելի լճակների իր ամբողջ սիստեմով մոարածություն կ արչճեստական երկրի ազգաբնակչությանըկտա տարեկան շուրջ 10 Հազար ցենտ-չ, ներ թարմ, բարձրորակ ձուկ: Սածանըտարածված է Հայաստանի ճամարյա բոլոր րում (բացի Սնանա լճի ավազանից):Հայաստանիցդուրս այն տա-՝ ն Հյուսիսային բածված է ամբողջ եվրուղայում Ասիայում: են դառնում 4--5 սեռաճասուն իսկ էգերը տարեկան, Սածանի են 3--4 գնում, երբ տարեկանՀասակում: Ձվադրման ւրուները ճարքավայջրի ջերմաստիճանըՀասնումէ 16--12-ի։ Արարատյան Արփի լճում՝ Հուրում դա լինում է ապրիիլ--մայիս ամիսներին, ՍՍՀՄ

ընթացքում:

ունեն

պետական:

՝

գետե-,

նիս--ճովիսին:

՝

Ծածանըշատ պտղավետ ձուկ

Նույնիսկ կարծիք կա, որ կարպ անունը նա ստացել է բարձր պտղատվության պատճառով: Միջին մեծության էդ ծա-: (ճունարեն կարպ նշանակում է պտուղ):

ժանըտալիս

է շուրջ 200

ճաղզար

է:

Հաո

ձկնկիթ,իսկ

շատ

մեժծրը՝՝

միլիոնից էլ ավելի: Նորմալ ջերմաստիճանիառկայության դեպքում ծածանի ձկրն-: կիթի զարդացումը տնում է չուրջ մեկ շաբաթ եթե ձվադրումից Հետոյ անբարենպաստ պայմանների Հետնանքով, չրի չերմաստիճանն իջնում է, սաղմի զարգացումը դանդաղում է, իսկ եթե ջուրը. շատ սառչի (10 աստիճանիցցած), սաղմը կարող է բոլորովին ոչնչանալ: Այդ պատճառով փոքր ջրամբարներում,որտեղ ջրի չերմաստիճանիտատանումներն ավելի մեծ են, ծածանիսաղմի ղարգացումն ավելի վատ է ապաչովված: սկսում է ձվադրել վաղ առավուտից Ծածանն մինչն արնի բարձ194

է ժամը 10--11- ին։ Զվադրող էգերին ուղեկրանալը ե դադարում հն 3--4, երբեմն ավելի շատ արուներ, որոնք այդ ժամանակ ցում Նրանց գլուխը, երբեմն ամուսնական գունավորում են ստանում: են նան կրծքալողակներըպատվումփոքրիկ բշտիկներով։ անճրաժեշտ է ոչ միայն չրի ճամար ծածանին Զվադրելու բուսականություն, քանի որ ջրային որոշակի ջերմաստիճան, այլն վրա: նա ձկնկիթը թափում է ծանծաղ ափերին դտնվող բույսերի ե միայն կպչուն լինելու շնորձճիվ ձկնկիթը կպչում է բույսերին

կպածներն են նորմալ ղարդանում: Հայկական ՍՍՀ ջրերի պայմաններում ծածանի նշանակություորսի նը մեծ է: Պատճառըոչ միայն այն է, որ արդլունադործական նան լեռառարկա է, այլն այն, որ կարող է լիովին պիտանի լինել Համար: ձկնատնտեսության նային շրջաններում լմակային մ Արփի լճի ծածանն ապրում է ծովի մակերնույթից նոր կլիմայավարժեցման բարձրության վրա ն մեր լեոնաշխարտճում լճի ձկնաբուծական Արփի գործել երբ սկսի հսկ զղում: կարիք չի զգալի կմատակարարի կետը, որը լճակային տնտեսություններին քանակությամբ մատղաշ, ծածանի արճեստականբուծումը կՀնշնկ մատչելի կլինի դրանով զբաղվել քանկացողներիցբոլորի տանա

Համար:

կարնորէ նան այն, որ Արփիլճի ծածանի առման թափը բավականինբարձր է: Ճիշտ է, այն ետ է մնում Քուռ դետի, Վոլդայի։ ծովի ծածանների առման քափից, բայց -կուլի ն Արալյան հսսիկէ Իլի գետի, լճի ծածաննեդերաղանցում Ամու-դարյայի»

բին:

ԱՀա

Բայխաչ

Արփիլճի ծածանի միջին չաւինծրըն

Տարիքը. սմ. երկարութ. դրան. Քաշը :

բաշը

րստ

տարիքի.

Չ

18,5

25,5

21,6

35,6

38,3

40,4

իրեն աճման թափով Արփի լճի ծածանից զդալի չափով ետ է կայարանի մոտի Արարատյանդաշտի ծածանը։ եղեղգնուտ առաջացածլճակներում ապրող ծածանը միայն ավաղզաճանքերում 18 սմ երկարության, այերեք տարեկանՀասակումէ Ճասնում ետ մնում է Արփիլճի ծածանից: Դա բասինքն ամբողջմի տարով ցատրվում է նրանով, որ չնայած կլիմայական ավելի բարենպաստ պայմաններին, մասնավորապեսջրի ավելի բարձր ջերմաստիճանին ն ավելի երկար վեղետացիոն շրջանին, այդ ջրամբարներում ծածանի աճման քափը նվաղում է կերի պակասության ճետնան-

մնում

Քոր

(ՎԱՏՆԱՃԱԿԱՏ

Մ

Ամ

Հ

2",

աչբի (այնաճակաւտն

7/ՈԻ-ՋԻՒ

եգ

ՍՇ-1,

լոր 28-39 16-28

ընկնում շատ մանր թեփուկներով, լոյն ճակատովն ցած տեղավորվածաչքով: Վերջին նշանն այնքան ակնբախ է, որ լատիներեն անվանում են Հենց այդպես՝ ցածրաչթ է նան մարմնի ձեր: Չնայած մարմինը կլոր է, բոն ձուկ: Ուշագրավ մեջքը Ճամեմատաբար լայն, փորի ներքին մասն այնքան է սեղժըմած, որ կոկորդից մինչն ճետանցքըսուր ոլնուց է զոյացել:

«օբռանիոժներբամելու կատարելագործվածՃարմարանք: նվ քանի այլն որ ջրիմուռների մեծ մասը ոչ միայն դյուրին չի ռրվում, դժվար է մարսվում, լայլնաճանատի մարսողության օրգաններնէյ հն ճարմարվե անց: Բավական է առել, որ լայնաճակատի աղի/ վակ մարվել դրանց տասն անդամ երկար Են: ները մարմնից շուրջ

Արեելքն է։ Տարաձված է այնաճակատիՃայրենիքը Հեռավոր ալն չրամբարներում, որտեղ ն սպիտակ աժութն է: Սակայն, իր մի շնորճիվ, վերջին երկու օգտակար առանձնաճատկությունների շարք է Սովետական Միության կլիժայավարժեցվել տասնամյակում կենտրոնականն արեժտյան ժի քանի ժարզերում: Հայաստանի

ձկներին գերազանցող իր աճման արագ քափից ն 4Ճամեղ մսխբցբացի, լայլնաճակատըկլիմայավարժեցման կարնոր օբյեկտ չ դարձել նան սնվելու լուրաճատույ ձնի շնորճիվ: ինչպես նչվեց, վայնաճակատըսնվում է ջրիժուռներով, որոնք մնացած ձկենրի կողմից ոլոլես կեր կամ բոլորովին չեն օգտագործվում, կամ օգտագործվում են շատ աննշան քանակությաժբ։ Մինչդեռ մեր «անփասլետությանցածրադիր գոտու ջրամբարներումջրիմուռները«րսկայական զանգվածներ են կազմում: Այդ չրամբարներում լայնաՀակատի տարածումըճնարավորություն կտա բարձրացնել նրանը ձլնարդյունավետությունը:եվ դա այն պատճառով, որ կշգոա: դործվի մինչն այժմ դրեթե անձեռնմխելի բուսական լանկտոնը, Սբարելավվի ջրամբարների թթվածնային ոնհժիմը, կբարձրանա ջրի վճիտությունը, կավելանա մյուս ձկների կերը «ատակային կենդանիներիքանակը, կճարստանանրանց տեսակային կազժը: վարչությունը, Ճաշվի այդ ամենը, ծրաՋՁունմիավորման է դրել մեր ջրամբարներըբերել լայնաճակատի ժի քանի ժիլիոն բոլոր

ել.

Շատ

յուրաճատուկ է

44.

նան

Լայնաճակատ,

օրգաններիկառուցսննդառության

վածքը: սնվում է ջրի շերտում Լայնաճակատը

ապրող չրիմուռնեբով, որոնցից շատերը ճամարյա մանրադիտակային մեծություն ունեն։ Միջին մեծության ձուկը օրական մի քանի միլիոն այդպիսի ջրիմուռ է ուտում: Հասկանալի է, որ եթե ձուկը դրանց Հավաքիմեկմեկ, քաղցից կժեոնի։ կնշանակիՀարկավորէ այնպիսի Հարմաբանք, որը ձկանը Հնարավորություն միանգամից որսալ ժեծ

առնելով

ձկնիկ:

Առայժմ լայլնաճակատ կա երնանի կոժսոժոլի քանակությամբ նան' Այղր լճում:

դրանք ծառայում

են

որսյես քամիչներ: Մեր

ժուխտների առէջքներըթերթիկներից կարճ են

ձկներիբիՀայրենի ն զատ-զատ

նն տե-

դաղրված: Լայնաճակատի Քիմութտներիթերթիկներնէլ կարճ, իսկ երկար առէքները, միմյանց «յուսվելով, դարձել են ջրից մունր

չնչին

ԱԼԵՐԿԱԶՈՒԿ

տա

քանակությամբ ջրիմուռ:Այդ Հարմարանքը, առաջին ճերթին, լայնաճակատի քիմուխտներնեն: Շնչառության օրգան լինելուց բացի.

լչուժ,

Հ

Հայտստանի թնիկ ձկների մեջ նրանցիցամենաժեծը ճասնում է Հա9--10 սմ երկարության, իսկ սովորաբար լինում են միայն զիվ աւ: »--6 մարմնի առաջին մասն ավելի շատ է ցարԼերկաձկան օացած, քան մյուս ձկներինը, այդ պատճառովէլ նրա պոչը շատ բարակ է թվում: Հայաստանիբոլոր ձկներն էլ այս կամ այն չափով տափակ են, այսինքն սեղմված են կողթերից, որի Հետնանքով ֆրանց մարմնի բարձրությունը ժիշտ ավելի Լ, քան լայնությունը Մ

2-8,

Մ

5։

է: մերկաձուկնամենավփոքըն

եվ միայն լերկաձուկն է, որի մարմինը սեղմվաժ (շաստությունը): է վերից--ցած, այսինքն նրա մարժնի բարձրությունը լայնությունից Քիչ է: Բացի մարմնի տափակությունից, լերկաձուկն աչքի է լնկնում իր վեցը բեղով (չորսը՝ վերին, իսկ երկուսը՝ ներքին ծնոին), մարմնի լուրաճատուկ դունավորմամբ հ շատ մանը թեաննկատելի են, որ փուկներով։ Վերչիններն այնքան նոսր ջին ճայացքից չեն էլ երնում։ Թվում է, թե լերկաձուկը լերկ մարմին ունի։ Այստեղիցէլ ղալիս է նրա անունը: Սակայն եթե ուշադիր դիտելու լինենք, կռճամոզվենք, որ նրա մարմինը որոշ չափով պատած Է փոջրիկ քեփուկներով: ու

րուտ

ապրում է Ճուսողջրերում, ավաղուտկամ քարբքաէնրկաձուկն Ճուն ունեցող է արագաձու մասերը, մասերում,գերադասում

սակայն բավականինՀեշտ Հարմժարվումէ նան դանդաղ Հոսանբին տղմոտ Հատակին: Թթվածնի նկատմամբ այնքան սակավաղլետ, է, որ կարողանում է երկար ժամանակ կենդանի մնալ ցամաքած ջրավազաններում, միալն քն այնտեղ խոնավ տիղմ լինի, որի մեջ կարողանա թաբնվել ու սպասել, մինչն որ ջրավազանը նորից ն

առա-

լավի:

Չնայած իր մարնի փոքրությանը, լերկաձուկըշատ ոողավետ Հատ սմ երկարություն ունեցող էղը տալիս է շուրջ ձկնկիք։ Լերկաձուկըբազմանում է մայիս--Ճուլիս ամիսներին՝նայած տարվա կլիմայական սվայմաններինն տեղի բարձրությանը: Ընդամինտաք տարիներին ե գետերի ստորին ճոսանքնենրումբաղզմանում է ավելի վաղ, քան ցուրտ տարիներին կամ գետերի վերին Ճուանքներում: Մեր Հանրապետությանպայմաններում լերկաձուկը «նտաՔերքրություն չի ներկայացնում ոչ արդյունագործականորսի, ոչ էլ սպորտայինձկնորսության տեսակետից: Ոատի այն պետք Է դիտվի որպես անօգտակար ե նույնիսկ վնասակար ձուկ: Վնտսակար այն պատճառով, որ օդտագործում է օգտակար ձկների կերը ճի կողմից, իսկ մյուս կողմից վնասում է նրանց՝ ոչնչացնելով էչ 9--10

նրանց ձկնկիքն

Նկ.

45.

ու

մատղաշի:

Անդորականլերկաձունը:

1երկաձկանմարմնի բաց-շագանակագույնֆոնի վրա տարածսն պտեր, որոնք օձի դունավորման ճետ Հեռավոթ ված հն ձն ունեն, է ճանրապետումեր որ նմանություն Չուցեդա պատճառը, Թյան մի շարք շրջաններում լերկաձկանն օձաձուկ են անվանում: : էրչ որ այդ : շրջանում մի ձկնորս լուրջ Հավատացնում հսկ էջմիածնի ձուկր միայն օձերն են ուտում, դրա ճամար էլ օձաձուկ է կոչվում: կա այն եԳուցե յդ ձկնորսի ասածի մեջ որոշ ճշմարտություն շրջանում մարդիկ որպես սակետից միայն, որ լերկաձուկն այչ

:

Ն.

46.

Քուռի լերկաձուկը:

"

չեն դորժածում: կերկաձկան ներթին կառուցվածքի յուրաճատկություններից մենն ան է, որ նրա լողափամփուշոր տեղավորված է ոսկրյա մյուս ձկների լողափամփուշւլամոյանի մեջ, մինչդեռ Հայաստանի ուտեստ

:

ւորն

ազատ

է

դրանից:

(երկաձուկըտարածված է այաստանի

բոլոր

գետերում, բացի

Մնեանա լճի վոակներից։ Հայաստանի գետերում ապրում են երկու

տարբեր տեսակներիպատկանող լերկաձկներ՝անդորականհ թուռի լերկաձկները: ձալաստանիսաճժաններից դուրս լերկաձկները տա199

տարածված տեսակները տարբեր Սականի

բածված են Սս ծովի ավազանի ճարավային ն արնելյան մասերի, գետերում, Հաբոլոր նույն թվում նան Միջին Ասիայի ճամարյա նան լճերում: ճախ Հ

Սականն արտաքինով ունի վեց բեղ, մարմնի վրա՝ տարբեր մեծության ու ձնի սն բծեր: Բծերի երկու շարքը ձդվում է կողագծի վրայով՝ գլխից մինչն պոչի լողակը, մի չարքը գտնվում չէ մեջքի վրա: Դրանցից բացի, բծեր կան նան գլխի, մեջքի ն պոչի

շատ

նման

ՈՄԱ-ՎԱԱ

6-7,

Ա-ՈԱ

է լերկաձկանը: Սրա

եվրուղայում,

Մարոկկոլուժ ն Ասիայում: ձայաստանիջրամբարներում ապրում չ ԱռաջավորԱսիայի ծականը, որը մտւսրածվածէ Սն, նասպից ե Արալյան ծովերի ավազաններում:

ԺԱԿԱՆ

Մ

են

1ՈՔՈ

5:

նման

լոքոն այնքան լուրաչատուկ տեսք ունի, որ միանդամայն անչճնար է շփոթել Հայաստանի ջրամբարներում ապրող որեէ ձկան Հետ: Ամենից առաջ աչքի է ընկնում լերկ, լորձապատ մարմնով, որի կեսը կազում է պոչը: Աոքոլիմեջքի մուդգիցմինչն բաց-կանաչ-դեղնավուն է, փորը՝ Դամարյա սպիխոակ:Հաճախամբողջ մարմնով ժեկ տարածված են լինում սն կամ կանաչավուն թալեր: Ունի վեց բեղ, որոնցից երկուսը վերին շրթունքին, չորսը՝ ներքին ծնուտռիտակ: Վերին շատ երկար են բեղելը ճասնում միիչն կրծջի ծայրը:ներքինբեղերը 5--4 վերիններից անդամ կարճ են: ներքին ծնոտը վերինից երկար մեժ է, կիսալուսնաձն, բազմաթիվ Ժանը, բայց է: Բերանը սուր ունննում է է Մեշջի լողակը փոքր արո: չամներովվինված։ 9--5 ճառագայ, իսկ 4ճետուլքայինը, ընդճակառակը, յատ նրկար է. այն ձգվում է Ճետույքից մինչն պոչի կլորաձն լողակը: Մ3-Տ8,

սոեղադրվածեն որոշ Ճամաչավփությամբն լողակների վրա: Բժերը են լողակի լայնությամբ ձգվող գծեր (մեջքի լողակի վրա՝ կազմում լողակի վրա՝ «ինգ գիծ): պոչի չորսչ իսկ

Հ80-95,

Կ114-17:

յողակնէրի

ա-

ու

Նկ.

47.

Սական:

Բացի բծերի կանոնավոր դասավորումից, ծականը լերկաձրկներից տարբերվում է նան մարմնի ձնով: Ծականիմարմինը սեղմը-

Ճամարյա մարմնի բարձրությունն ունի, մինչդեռ լերկաձկան մարմինը իլիկաձն է կամ սեղմված է վերնից ներքն,իսկ սլոչը:շատ բարակ է: Մի տպրբերություն հս կա: Մականի աչքի տակ ծալովի չու կա (երբեմն այն թաջնված է կաշու իսկ լերկաձուկն այդպիսին չունիս ակ), Ճափարյա բոլոր Չնայած ծականը տարածված է ձայաստանի գետերում (բացի Սնանի վտակներից)ն այնքան էլ փոքրաթիվչէ» է աչքի ընկնում: Դրա պատճառն այն է, որ` շատ բայց ճաղզվադեպ ծականը ճամարյու միշտ քաքնված է լինում անցքերում (որ ինքն է փորում ավաղի մեջ) կամ թելավոր ջբիմուռների բուսուտներում: Թաքստոցիցծականը դուրս է գալիս միայն առավոտյան ն երեկոյան որսի ժամերին կամ նրան անչանդստացնելուդեպքում: Սընվում է մանը չրային կենդանիներով: Թե արդյունագործական ն թե' ապորտային ձկնորսության. ծականը ոչ մի չունի. մեր գետերում այն` ճամար նշանակություն սլետք է դիտվի որպես աղբաձուկ: ված է կողքերից,

պոչը

ԽՈ

ՅԾ

թ»

|

Հայաստանիձկների ժել լոքոն

դաշտի դետերում Արարատյան

չե

ամենամեծն

է։ Արաքսում

ն

լճերում երբեմն որսվում մինկգ քւսշ ունեցող լոքոներ,իսկ 5--10 կիլոգրամ: քւսշունեցույու

են

Ֆերը սովորական են ոչ միայն Արաքսում, այլն Քոում։ Պետք է նկատել, սակայն, որ 30 կդ քաշը բոլորովին էլ ամննաբարձրը չէ 1. Ս. Բերգը լոքոյի Համար: Ակադեմիկոս դրում է 240 կդ քաշ ունելոքո որսալու ցող մասին, իսկ Սաբանենը պնղում է, որ անդամ է որսվել։ կգ քաշ ունեցող լոքո Այդպիսիքաշը թող անճավատալի չթվա, քանի որ լոքոն շատ երկարակյաց ձուկ է, ապրում է մինչն 100 արի: եվ որովճետն ձուկն աճում է ամբողջ կյանքի ընթացքում, զարմանալի չէ, որ լոքոն 40--50 կշոռում է 100--150 դ: երկատարեկանում րբակեցությունիցբացի, մեծ նշանակություն ունի նան լոբոլի աճման եժ ունննում Մեկ է ամսական լոքոն ինդամենը Թուիր: մեկ սանտիմետր երկարություն, այնինչ մեկ տարեկանըՀասնում է 40

սանտիմետրի:

Աման այդպիսի արադ քամփըպայմանավորված է նրա ւն մամ Շատ շուտ անցնելով սնվելու գիշատիչ եղանակին, դեռ եղանակով: դորտերով: փոքր Ճասակից կերակրվում է մեծ մասամբ ձկներով կերի սզակասությոն դեյղքում կարող է սնվել նան մոլլուսկներով, որդերով ն այլ մանը ջրային կենղանիներով: (ոքոն բավականին ձուկ է, չի կարող ձկներին որսալ նրանց Ճետապընդանդաղաշարժ ու Ա ատիչներ։ ս" դելով, ինչպես անում են մ "լատճառով ընտրում է մԱ սուք, մինչն որոն ինքնիրեն մոտենաս Միայն այդ ժամանակ կաբող է որսալ: Սաբանեհըսլատմում է, որ լոքոն երբեմն թաքստոց չէ ընտրում այնպիսի տեղերում, որտեղ մանր ձկներ են կուտակվում: Այնտեղ աւպասումէ այնքան, մինչն ձկների վտառը մոտենա վայրկյանին, բերանը լայն բաց արած, ուժեղ Հարմար բերանին: Թավփովներո է բաշում չուրը, որի ճետ միասին, ակամա բերանն են մանում նան ձկնիկները: լոքոն երկար տարիներ ապրում է միննույն ւոեՍովորաբար ղում հ ամեն օր որսից վերադառնում իր ընտրած փոսլո Սիրած է միայն ձվադրման ժամաու

ւ

ՊԱ

ն աո

'

ճեռանում տեղիցերկար ժամանակով

:

նակ:

է ն կոքոն է գարնանը, երբ ջրի ջերմուչերմասեր ձվադրում թյունը Ճառնում է 16--18 աստիճանի։ Արարատյանդաշտում ղա լինում է ապբիլին։ Այդ ամսին էլ Արաքսից բարձրանում է դեւի Ս

մինչե

վոքոն ակտիվ կյանք է վարումմինչն աշնան ցրտերը:իսկ երբ նա ղետի Հատակի տիղմում ջըի չերմաստիճաննիչնում է 5--6-ի, թմրած վիճակումսալատում՝ փոս է փորում, սլառկումայնտեղ մինչն դարուն: Ջրերի տաքանալուց ճետո ղարթնելով այդ «քնից», սկսում է սնվել ագաճաբար՝կլանելով ամեն մի մատչելի կենդաձկներից, վերջացրածջրալող թոչուններով:. նի, ակսածորդերից ն բարձրանում է վտակները ձվադրելու ծրաշրջանըկըրնորից, մինչն բոնվելը կամ բնական մաը:

Քիչ

ու

ու

ճետո

կընվում է նորից

Մեր

ու

նշանակություն լոքոն արդյունագործական պայմաններում

որսի ճամար: չունի, սակայն միշտ ցանկալի օբյեկտ է սպորտային միջոցառումներով որտեղ ձկնաբուծական Այն ջրամբարներում, են բարձրացնել ձկնարդյունավետություն ջրամբարի ցանկանում կաղժը, լոքոն պետք է դիտվիորպես ձկնատեսուկների բարելավել են սրսի | ոչնչացվի:իսկ այնտեղ, ուր շատ դիշատիչ վնասատու

լոքոն ձկները (այսպեսկոչված աղբաձկները), ճամար ւսնպետք կարոզ է Համարվել օգտակար ձուկ, քանի որ անպետք աղբաձյնեճամեղ մսի: վեուսծվում են օգտակարորսի ու

ըր

ԳԱՄԲՈՒՑԻԱ

Մ 6

(1)։

կԳ81

՞--Ժ ջ

երկարությամբ, շատ առավել յուրօրինակ

րր Իանրուիան

փոբրիկ ձուկ է

:

Տ--7

ամ

:

է. լուրօրինակ արտաքինով յուրաճատուկ, Պատկանում է ծածանակենսաբանությամբ:

կարդին: տամնոաւվորների ամենացայտուն նշանը Հետույքային Փամբուղիայի ապրող է։ Հայսատանի ջրավազաններում տեղադրումն

լողակի մլուս բոլոր

ձկների ճետույքային լողակը տեղադրվածէ մժեջբիլողակի սկղբից մեջքի լողակից ետ, իսկ դամբուցիայինը՝ իջեցված ուլղաճայացիշ անզգամփոքր են: առաջ:Գամբուղիայի արուները էլերից 1,5--2 երեք լողակիառաջին ճետույքային Բացիայդ արու դամբուվիայի ավելիերկար են ն մյուսների Համեմատությամբ ճառադայթները օրդան: Մեր մյուս ձկներից ծառայումեն որպեսղուգավորման գամբուղիան տարբերվում է նան պոչի լողակի ձնով։ Այն կլորաձն է, իսկ մնացած ձկների մոտ կամ որնէ չափով կտրվածքունի, կամ Հատված է ուղիղ: բնիկ ձկներից չէ: Նրա ճայրենիքը Հայաստանի Գամբուղիան ն արնելյան են, շրջաններն Ճճարավային Հյուսիսային Ամերիկայի ն նրանց ԹրքուրՆա սնվումէ մոծակներով ն. Մեքսիկան: կուբան

վտակները, մինչեձվադրման ճամար ճարմար տեղ դնելը: Այսպես. Արփադետով լոքոն բարձրանում է մժինչե Արենի դյուղի յՃիսկ Քասախով՝ մանները, մինչե Ոսկեվազ դյուղի մուռակայքը,վ

չրանցքով՝ Հոկտեմբերյանի

ն այլն: Ղուլիբեկլու

տույքային լողակի վուզուվորության օրգանի վերածված երկար «աճառագայթներով ռադալթները մտցնում է էգի կոլյանցքը են այղ է դեպի ձվսրանները։ Սերմի մի մասը բեզմնավորում սերմը ճոսում է արդեն չասունացած ձկնկիթը, իսկ որոշ մասը կարող է մնալ որոնք ձվարանում նի բեվմնավոլհլձկնկիթիՃաջորդբաժինները, դարդանում են մեկը մյուսից 1--Ց ամիս ընդժիջումով: Բեղմնավորված ձկնկիթը զարգանում է էդի որովայնախորջում ն 18 «րից

ԱՆՈՐԱԹՈ:

ԱՈԱՆՑ ԱՄԱ ԱՈ ԱԷ

ՀՀՀ-ՀՏ

ՀԷ

ձենդանի ձկնիկներ են ծնվում: ծնված օրից ակտիվ են արադաշարժ։ Նրանք Ձյլնեիկները են մեկ ամսական ճասակում արդեն սեռաճասուն դառնում, իսկ 48 օրական՝ սերունդ են տալիս: Արարատյանդաշտի ջրերի պայմաններում գամբուղիան տարեկան ատլիս է 93--ջ սերունդ, լուրա-չ քանչյուրում մինչն 100--120 ձկնիկ: Դա նշանակում է, որ մեկ ղույղ գամբուզիայի մի ամառվա ըիքացրում արտաղրած սերունդը հան ճաղար «թոռներն ծոռները») կարող է 50--100 (ճաշվելով նան է ձրնիկներիցկազմված վտաո լինել: Հետաքրքրական այն, որ գամբուզիայի սերնդում ճամարյա միշտ էգերի թիվը արուներից 3--4 անգամ ավելի է լինում։ Քանիոր գամբուղզիանմալարիայի մոծակների թրքուրների ճետ միաժամանակոչնչացնում է նան մեծ քանակությամբ օղզտադար ձկների ձկեկիթն մատղաշի կերը» մատղաշը, ինչպես նան ձկնատնտեսականեշանակություն ունեցող ջրավաղաններում նրա դոլությունը խիստ անցանկալի է: Գամբուղզիան ջերմասեր ձուկ է ն 40 աստիճան տաքության ջրում իրեն դեռլավ է զգում: իսկ եթե չրի ջերմաստիճաննիջնում է 10-ից ցած, նա թաղվում է տիղմի մեջ ն քուն մտնում ժրինչե գարնան տաք օրերը:

Հետո

ու

շոր

ՍԱՄ

աաա

ռ

-

ՆԱՆԱՄԾ

Ա

Տ Ց ՀՁ ՃԱ

ՀԱ

՝

ով.

49.

Գամբուղիա էգ

ն

արու

ներով, ուրիշ ձկների ձկնկիթով մատղաչով, իսկ կերի սղության նան է դեպքում խժոում սեփական մատղաշը: Հաշվի առնելով այն ճանդամանքը, որ դգամբուզիանմեծ քանակությամբ մալարիայի մոծակներ թրթուրներ է ոչնչացնում, են ժամանակին նրան փոխադրել աշխարճի ճամարյա բոլոր այն երկրները, որտեղ մալարիա կա։ Մալարիայի դեմ պայքարելու նպատակովգամբուղիան 1925 թվականին խտալիայից բերեցին որտեղից շուսով տեղափոխնցինՍովետական Սուխումի, Միության ճամարյա բոլոր ճանրապետություններ: Հայաստանեն բերել դամբուզիան 1934 թվականին: Հայաստանումդամբուղիան տարածված է Արարատյանդաշտի ջրավազաններում, ամենից շատ ծրնանի լճում, նղեգնուոի սովխողի մոտի ավազաճանքային Պոմսոժոլի վճերում ն լճակներում: կենսաբանության Հետաքրքրականերնույթներից Գամբուղիայի ժեկը՝ նրա կենդանածնությունն է: Հայաստանի ջրավազանների սիյուս բոլոր ձկների բազմանում են արտաքինբեղմնավորման միէ թափում է դրանից «ետո ջոցով, այսինքն էգը ձկնկիթը դուրս միայն (կամ դուրս թափելու միջոցին) արուն ցայտում է սերմնաու

.

'

ու

-

ճեղուկը ն բեղմնավորում ձկնկիթը:Բեղմնավորուժը տեղի է ունեմայր ձկան օրգանիզմից ղուրս, ջրում: էգ դամբուզիան Ճասունացած ձկեկիքը դուրս չի թափում: Գամբուզիայի արուն իր Ճենում

ու

ու

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՍՀ ՋՐԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻ ՋԿՆԱՇԽԱՐՀԻ ՄԻ ՔԱՆԻ

ԱՌԱՆՋՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

տեղեկու Փորձենք ճամառոտակի ամփոփել այն ճամառստ են գրքի նախորդ մասերուսԻ Հայտաթյունները, որոնք ճազորղվել սռանի ձկների մասին: ջրավազանների ձկնաշժագումը: Սովետականձչայաստանի խարճը սկիզբ է առել դեռ երրորդականշրջանում: Այդ մասին են վկայում Վ. վ. Բոգաչնիկողմից նկարագրվածբրածո ււգիտակաձուկը ն կարմժրակնը,ինչպես նան Վ. ի. Վյագիմբրովինկարադրած ֆորելը, որը ժի շարք ձկնաբաններիկարծիքով մեր ժամանակի կովկասյան ֆորելների, ինչպես նան կասդյան սաղմոնի անմիջավան նախնինէ։ Այդ մնացորդները ճայտնաբերվել են Արարասյան դաշտի վերին երբորգական (վերին պլիոցեն) շերտերում։ ի միջի նկատենք, որ վերին պլիոցենի ֆորելի գյուտը 2ճայլաստանում այլոց մուծում է նան մի ուրիշ խնդիր, որը երկար ժամանակ վեճի առարֆորելներն են կա էի: Վիճում էին այն Հարցի շուրջը, թե արդյոք առաջացել սաղմոններիը, թե՝ սաղմոնները ֆորելներիը: Առանց որ Ճճակառակ դիմելու նշենք միայն, մանրամասնությունների ն Ս. 1. Բերգի կարծիքի, ճայտնի ձկնաբան աշխարճագետ ձայասստանիբրածո ֆորելը Հաստատում է գրքում մի բանի անդամ արդեն Ճիշատակվածանվանի ձկնաբան Ա. ն. Դերժավինի տեսությունն այն մասին, որ ֆորելներն են սկիզբ տվել սաղմոններին: Վերին ւվլիոցենոււմ ջչրավազաններնեն մտել ոչ չայաստանի Ժիայն թված երեք ձկները, այլն Համարյա բոլոր ժամանակակից տեսակները: Սակայնորոշ ժամանականց Արարաոյսն դաշտն են` ներխուժել ծովային աղի ջրերը (կամ աղիացել են քաղցրաճամ վճերը), որի ճետնանքով ոչնչացել են քաղցրաճամ ջրերին Հատուկ Համարյաբոլոր ձկները: Փրկվել են միայն նրանք, որոնք ապաս-` տան ձն գտել Արագածիփեշերին Հոսող գետերում, այդ թվում՝

ճայկական կարմրակնը, ճայկական դղոստնրան, սպիտակաձուկը: լերկաձուկը ն այլն: էլ ավելի ուշ, երբ ժովի աղի չրերը նաճանջել են, ն Ախուրյանը խառնվելով կարս զետին ճոսել է դեպի Արաքս, իսկ Արաքսն իր Ճերքինկասպիցծովն է թափվել, քաղցրաճամջրերի ձկները նորից Հնարավորություն են ստացել վերն բարձրանալու ն Համալրել են Արարատյանդաշտի ջրավազանների ձկնատեսակների թիմը" Սակայնպետք է ենթադրել, որ Քուռի ստորին Ճոսանքի քաղցբաճամ չրերի ոչ բոլոր ձկներին է մատչելի հղել այդ նոր ուղին: Դրանովմիայն կարելի է բացատրել այն ճանգամանքը, որ Արաքոխ ստորին ճոսանքում ապրող մի շարք ձկներից շատերը չեն ՀանդիալումՀայաստանի ջրավազաններում: իսկ ինչ վերաբերում ( ե վարմրակնին գուստերային, ինչպես վերն ասվեց, նրանց տարաէ, ն որ գլխավորն է՝ կտրված է Կասպից ժումը շատ սաճմանավփակ ծովից, ուստի պեոք է ենթադրել, որ նրանք ես այդ նոր ուղիներով բարձրանալ չեն կարողացել: Այս բոլորը Ճիմք է տալիս եզրակացնելու, որ Արաքսիսաճանքներնընդղճանրասյես անառիկեն եղել նրա ներքին ճոսանքում ապրող ձկների մեծագույն մասի ճամար: Հեայն նոր ձկները, որոնք Արաքսովն ԱխուրյանովՀալաստնեաբար, ոսնի ջրավաղաններն նն մտել, բարձրացել են ոչ թե կասպից ծովից, ալ եկել են Հյուսիսային իրանից ն Անատոլիայից։ Այդ նան մեծ մասին է վկայում այն նմանությունը, որ ալժմ ես դիտվում է այս երեք երկրների ջրավազաններիձկնաշխարճիմիջն: Հայաստանի ջրավազաններիձկնաշխարճիմեջ Հաջորդ անգում մեծ են առաջացելվերջին փոփոխություններ սառցաշրջանում,երբ կ բարձրադիր լճերում գետերի վերին ու ժիջին ճոսանքներում ոչնչացել են Համարյա րոլոր ջերմասեր ձկները, ինչպես ալդ տեատանք Սկանի ձկնաշթարձի ձնավորման օրինակով: Սառցաշրջանի ավարտումից ճետո Արաքսին Քոիձկնենըընորից են վեր բարձրապել ն Ճամալրել ճամտպատասթանավազաններում դտնվեղ գետեբի ն լճերի ձյնաշխարճը: նրանք չեն կարողացել մուռք գործել Սնանա լիճը, որովճետե դրան խանգարել է այդ ժամանակ արդեն գոյություն ունեցող Վարսերի ջրվեժը, ե գուցե մի շարք բարձր լեռնային լճեր (ինչպես օրինավ՝Այլիճը), որոնք կորցրել էին մշտական կապը մայր ջրավազաններիճետ:

Մյուս ջրավազաններիցմեկուսացածլինելու ճետնանքով,Համաստանիջրավազաններիձկների մի մասը դիվերգենցիայիեն ենԹարկվել ն առաջացրել են Հայկական տեսակներ(իշխանը ն րեղ-

լուն), տարատեսակներն ենթատեսակներ(իշխանի ցեղերը, Հայ-

դուսանրան տաոռնխիկը),ձներ կամ կարբմրակեր, բիռտիպեր(իշխանի բիռաիագերը,տառճխիկիբիոտիաերը, թեփուղի լճային ն գետային ձները ե այլն): Տեղի ունեքաժ դիվերդենցիայիՀետնանքով Հայաստանիչրավաղզաններումի բնե ապրող 25 տեսակի հ ենթատեսակի ձկներից 10-թ, այսինքն 40 տոկոսը Ճանդիպում են միայն մեր ջրերում, են, էնդեմիկ են, Հատուկ են միայն տվյալ կա, ինչպես ասում երկրին կամ տվյալ ավազանին: էնդեմիկ են Սհանի բոլոր ձկները դաշտի (նրանք Համալրում չեն ունեցել): էնդեմիկ են Արարատյան են այն ձկները, որոնք մի ժամանակ կորցրել իրենց կապր ուրիչ ն ճետ այլես չեն կարոլաջրավազաններիիրենց տեսակի ձկների ցել հրանը ճիտ չշփվել: Շուտ տվյալներ կան ենթադրելու, որ մեր նս էնդեմիկ է, սակայն այդ գեռ չի Հալտնաբերձկների մի մասը ված ճամապատասխանուսումնասիրությունների բացակայության պատճառով: ՀետեաբարՃճետադայում,երբ անձճրաժեշտ ուսումթիվբ նասիրությունները կավարտվեն, Հավանորեն էնեղդեմիկների կավելանա: հսկ այժմ Հայաստանի չրավազաններիձկների մեջ էնդեմիկներին լայն տարաժված ձների ճարաբերակցությունըճետետնսքն օնի (աղյուսակ): չալ ե

կական

ու

| Տեսակների

|

ր" ԸնտանիքըՍեւերի Հր. անբ լ

|

Մազմոներ

Կարպային

դերկաձկներ Լոբոներ

լ

ն

|

հնթատծ-

լ ասկ. Թիվը.

Ց լ

ՀԱՐ,եւ | ձները

Իոլո

-

բա-

"

Բո""մ

Է

2"

|

Ց լ

:

տանի կարժրախայտների մասին, Հավանորեն, նուլնպիաի նրննան մի շարք կբացաճայտվեն վույթներ ուրիշ ճայկական ձյենրի մոտ: Այդ ճշտումներըմտցնելուց Հետո կավելանա նդեմիկեերը Թիվը ն կբարձրանա նրանը տոկոսի: թե ալնալես, սակայն պարզ է, որ Հալաստանի Այսպես գետերի ն փոր լճերի ձկների ուսումնասիրությունները հոր են սկսվել ճ ու դեռ շատ ժամանակ ջանք աեւոք է դորժադրվի, որո վեսզի ճիմեավորված գիտականբացատրությունտրվի նրանց ծագմանը,կենսարանությաննու պատմությանը վերաբերվող ժի ամբողջ շարթ ճարցերին, Էնթբերցողներից չուրաքանչյուրն իր լուման կարով է մուժել այս գործում, եթե միայն Համապատասխան ճետաքրքրուՁյուն ն շաճագրգովածություն Հանդես բերի: հոկ մեր երկրի Հաինչպես պաճպանման, իրստության այնսլեսէլ

Թյուններըծավալելու մեջ շաճագրգովածեն եր Թյան բոլոր բարեկամները:

բ Նրանցից ՉՐՑ էնչեմիկ |րռ-

ցարձակ թրփով ն տոկոս-

ներո)

|

ման

առվոս

տոկոս

լ

Այս աղյուսակի, նույնիսկ մեր այսօրվա զիանլիքների «իման վրա, կարելիկլիներ տալ ավելի մեծ ճշտությամբ, եթե միայն անճՃրաժեշտ չափով խիստ մուտեցում ճանդես բերվեր ձկներն ուսումՎ, ի. Վլահասիրողորոշ ճեղինակներիկ(ողմիո: Այսպես, օրինակ, դիժիրովըուսումնասիրելովՀայաստանիջրավազաններիկողակնեբը, մի շարք տարբերություններ է Հայտնաբերել Սնանին մյուս ջրավազաններում ապրող կողակներիմիջն: Դա 4իմժքէ տալիս վեհ Մյուս ջրավազաններիկողակների միննույն րանայելուՄնանի ճարցի' նույնըպետքըէ ասել Հայասենքատեսակին ոյաւտկանելու Հ08

14--7685

ուսումնասիրու

Հայրենի բնու

ԵՎ ԼԱՏԻՆԵՐԵՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Հայաստանիձկների զգալի մասը մինչն այժմ ճամընդճանուր ընդունելություն գտած անուններչունի: Հաճախմեր ճանրապետության զանազան շրջաններում ժիննույն ձկանը կոչում են տարբեր անուններով, երբեմն էլ տարբեր ձկներին նույն անունն են տալիս: հսկ մի շարք ձկներ բոլորովին անուն չունեն: նկարագրվածձկների ճամար առաջին «երին Գրքույկում անունները: եթե միննույն վերցրել ենք լայն ընդունելություն պատած է անվամբ, ձուկր կոչվում մի քանի դրանցից վերցրել ենք միայն այն, որը ժեր կարժիքով ավելի ցայտուն կամ ավելի ճիշւո Լ բնորոշում ձկան սիստեմատիկականդրությունը:Ռրոշձկների անունները թարգմանել կամ փոխադրելենք ռուսերենից: Ձկներից մեկի ճամար թողնված է նրա լատինական անունը (ոչ թարդգմանու-

թյունը):

ավելորդ Գրքույկը

այստեղ նպատակով,

մանրամասնություններովչծանիաբեռն ելու

չեն բերվել այն շարժառիթները, որոնք 4եղինակին Ճիմբ են տվել ընտրել այս կամ այն անունը. կամ թքարգմանել ձկան ո՛չ թն լատինական, այլ ռուսական անունը: Դա ավելի շուտ գիտականբանավեճի, քան Ճանրամատչելի զրքույկի նյութ է: նակայն,անկախ դրանից, մի բան վարզ է: Քանի որ անունների զգալի մառը նոր է կամ քիչ տարածված, անճրաժեշտ է, որ ընքերցոդնիմանա, թե տվյալ անվան տակ որ ձուկն է նկարագըրվաժ, ն ռուսերենկամ լատիներեն որ անունով պետք է փնտրել դրան, կարիքի դեպքում այդ ձկան մասին նոր տեղեկություններ ստանալու ճամար օգտվել այլ աղբյուրներից: Այդ նպատակով էլ ձնով երեք լեզուներով բերված է անունների ցուցակը: Պավելվածի

Հայերեն

Ռուսերեն

իշխան

Փօքճղե ԸԲՑՃԵՇԻՅՑ, 21122:

Սնանի սիգ

ՇՈՐ

ԸԲՅՏԱՇԸԵՈԱՆ

Խատիներեն ՏձՍաօ 15ԸհՇհճո

Լ ՇՏՏԱՇԼ

ԸՕԼԲՋՕՌԱՏ187 31ՇէՍՏ

1սմօջճ Քօլյճա0Ն ՈՅԱՕ

կարմրախայտ Սաղմոն

մ10ՇՕՇԵ

Սպիտակամուր Հաշամ

ք քճՇիօԲ76511 օ6ք6:

ԷԻՕղ4815

ՏԸՇԻՇ|-

օՂԱՇուՅՏ Աօմտճոռ

Շլճոօքիճուոք04մ0ռ 146112(Մ2ՀԼՏՈՇԲոտ) ՃՏքլստ2Տքլստ (86ո12էսՏ (Խ՛Շհաճլմ)

ւ Շ ՃքճաՇո Խու ոօ-

Շիօոմօ0510տ4

Ը11

ԽԿ«ԲՏՏ|ՇԼտօքիճ

17ՇՂ

|Ըք(0Տօ 4 Թ6ոք

Քառթակ Սնանի կողակ

Էքոռշքոմ

Քուռի կողակ

Ա Մքո

Սրանի բեղլու

ԸճՅՅԱՇԲԱԱՆ ՄՇՅՎ

աճ

18110 ԸճՏք1սՏ

16147 1ո ԼՇԱԸՏՇԱՏ օճքիճյատ

21"

ԱՅՅ

Տոլոօ

ՃՕՄՈԼՃՕԿ1

ճշտում

ԸՇՑՏՈՇ

4810 Լ1րրճ

(Հ6ՏՏ16ւ)

քու

մՅԸննն

ՏՅՈԳՇ

Լալոտ Քսամաոտ

ոօ

Թեվուղ

ենթաբերան

ՄՈճլյոռ

Ք7ԿԵՇՏՅՑՓօքճճԵ

Հայկականկարմրուկն Ճքստոշւճք

ՏՇՄՃՈՇՈՏ1Տ

ոօ

քճքթ

Ճքոայ քամու

Լ

Օօելօ

քօոտը Օսուծո

ՄՀՈՇՉԼհԼոսՏչ

Շճքօօ12

ՄՀՈՇՕԼԻԼոստ

ԸճքօօԹ

(Բմլք քլ) ՏՇՄՁՈՔ1

(Օմլմ6ոտ1401Լ)

82-Եստ ՔՕՇԵՏԸհՑ/ԸԱՏ

1Հ6ՏՏ|ՇԼ

Քուռի

ՄԱՆՐ

ԵՄքԽԽԸԱԹԱՆ

7ԸճՎ

է բեղլու

,

ն Դանար

Մ ԸճՎ

Մուրծա

Յ

Ձ--Օոճ1--Խձմ

ուռի

,

«

Մանրաթեփուկ Կճքեօ6ք0818 ,

Հայկական տառեխիկ ՃքոՏԱԸՅԱՏ ԱՁ ԾԵԼԸՒքՅ

ըւա" )

-

Պրսոուտ աա 1016ք15 ՈԹ (ԻԷԼ1քք| յ

էստ

Ելքսոշ-

ՃողճուճոտլՏ

Ծոմլտո

Հայկականգուստերա խքաՑիՇ րոնԷՄՇԸՂՇքճ 8ԱՇՇճ Եյօօւքոռ մ6ղյոՄլու Թոճմլեյոո ՇՅՅՅԽ Մածան ՇտքոոստԸճոքօ ԼլոՈ6 ոօւքհճ հսոջողւԸՍՏ

վայնաճակատ

՛ԼՕոոՂ010611:

:

Անդգորական լերկաձուկ

ՃԱՐՕքՇՒԱԼ

ՒՐ՛քօքհրուշհէ)5 ոօ1էղ

(ՄՅԱՇՈՇԼՇՈՈՇՏ)

Խճատճճհլստ

ճոքօո6 Տէ6(ոմ8Շհոծո

Քուռի լերկաձուկ

Աքորի

Սական

Լլաոօ0858

ՇօԵԼԱՏ

ՇՕԽ

ՏԱսւստ

ՐՅԽԾ73181

Օճռծստը

Վոքո

Գամբուղիա

ԽՊՏԲաճշհլստջԵւողմա

6ՏՏԼ6Ո Ս

2սշէո

քԼ)

(ԲԼք-

91Յուտ Նլոոճ

ձէհուտ ՕԼլ-

81.

՞

՞

`

Այն ընթերցողները,որոնք ճամբերություն կամ Հետաքրքրու-

թյուն տել

են

են

ամեն

մի

նորը

են

,

14655167 հօհծոճԸ նօ 111լքք11

Ճ1Եսոոօ146Տ

հն

ի

:

Լ

ՄԽՂՇԱԵՅ

-

(Օե-

ր

ՃԱԵսւոստ ՇհճոճսՏլոլ

ՊԱՅ

ԽոոՏ

մՀոտէն

Անդրկովկասյան ՅՅԵՅՑԵՅՅԸԵՅՑ Նե-

Գում էՍ քրեՇաճք սպիտակաձուկ

(Օլ

ՄճԲոՏէմ1)

ո17թառ

,

Թոռւեստռքոօ

գրբի, մանավանդ այնպիսինին, որի ճամար նոր տերմիններ, անուններ, անզամ նար ճասվաաժանջվում ններՐ շարադրել մի լեզվով, որի բառապաշարի մեջ այդցողությու իշիք չկան, Բացի ալդ թերություններից, Հավանականէ, որ գրըքում ոչ բոլոր Հնարավոր ձկներն են Ճիշատակված: Միանգամայն է, որ մեր ջրերում կան ճիշաւտակությանարժանի նան ուրիշ ձկներ, բայց ճեղինակինչի Ճաջողվել նրանց ձեռք բերելու: Հեղինակըպարտավորվածկզգա, եթե ընթերցողը ուղած ձնով նրան (Սնանի ջրակենսաբանական կայանի Ճասցեով) այտնի իր նկատած թերություններն այդ սխալները: է տողություններն անպայման կօդգտադործվեն: Հարկավոր նկատի ունենալ, որ մեր ձկնալին Հարատություններն այնրան ըիչ են ուսումնասիրված որ իր չի ճամարվի: ր ոչ միմիտեղեկություն տեղեկությ ավելորդ մ

«ուկ

Ը11

ունեցել գրքույկը մինչն վերջը կարդալու, անշուշտ նկաայն ճամարյա անխուսափելիթերությունները, որոնք ճա-

ու

չ

ոչ

ժապա,էչ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հեղինակիկողմից

ներածություն

.

.

.

.

.

'

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

-

.

.

.

Ի՞նչոլես օղատվելորոշիչ աղյուսակից ՀայկականՍՍՀ չրավազանների ձկների որոշման .

ՄԱՍ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ինչքան ինձ է Հայտնի, վերչին 50 տարվա ընթացքում ճայհրեն միայն մի' դիրք է լույս տեսել ձկների մասին, այն էլ նվիրված է ակվարիումային ձկներին: Հայաստանիձկների մասին դեռ ոչինչ չկա Հայերեն, սակայն շուտով լույս կտեսնի մեծանուն դրող Վախթանգ Անանյանի «Հայաստանի կենդանական աշթարճը» աշխատության 4-րդ Հատորը, որում պրողն խրեն ճատուկ տաղանդով պատմում է ժի շարք ձկների մսսին:Հայաստանի Հայաստանի ձկներինծն նվիրվաժ նան Սնանի ջրակենսաբանականկայանի աշխատակիցների մի շարբ աշխատություններ, են տեսել ոուսաց որոնք լույս լեզվով: Ստորն բերված են նրանցից ամենակարեվորների անունները։ Բացի այդ, ցուցակում ճիշատակված են նան ժի քանի աշխատություններ, որոնք անմիջականորեն Սնանի ձկներին չեն նվիրված, սակայն կարկորեն ձկների կենսաբանոփյան Հիմնական ձարցներինծանորանալու տեսակնտից: 1.

Ֆռքոս առը

2.

ՄՆ

82ճժաաքօօ

8.

ՈԼԿՇԸԽՕԽ

Յ. 41

.ատո

Տ. 6.

1940.

1.

Ի. 4.

Շում

11. 3.

1. Ղօու

ՄԱ.

ԸՐՀՒՐաՂքօ6:1010Ր1Վ6ՇԵՕԻ

1Ղքմել ԸՇշոճոշճօկ

Ճքոճխյ ոջ, 1939 ո,

Ղքաղմ

Ըճոոււ.

636թճ

ՃՆ.

10.

1քՄղել Ը6ԹՅԵՇոօ1

բ.

Ը6ոՅաԸխճմ

ՈՅ:

ԸՐՁԵՆԱՎԵ.

4. 146408

ոու Ճքոլ6է

7. 11. Ք.ւծել

ՇՔթրաշճօխ

1մնքօ611070-

Րխքօ6110:10ՐԱՎ6ԸԻՕ1

1957.

Խարօքոոյււ

61010Րխի

ոօ

ՇճԹնղրօտ

ֆօքօղո. 1քտել Ըճրճո-

ՇեՕԱ լղքօ6210101Ի846ԸԽ01 Շոու. 1օու ԼԱ. 1951 Ը. Փօքոլյու708 1Լ Ճ. Փօքթու Ը6ՑՅՒԸՑՕ0ԼՒ0 036ք4. 1քողթլ Շ68ՅՈՀԽօի Էօոլ Է բռո. Լ 1927. ԸՐՀԱՆՈՎ

Աատօծ648. ԸՐՅեաքի,

7. Սոզ0եճճնմ

1.

ԸՇջոճրագամ

Ղօու ՃԼՄ, ԻՒ. 8.

8. ԱԱԽՇԴԵՇԽԱՄ Ի. 8.

Թեօոօոտ Աոան

9. Ըզճճան60 «Լ. 11. ԴՇոտհե

ոճ.

Ղքտա ԸՇճտոխշոօն

քած. 1961.

11 տօոյտ

1950.

ԱքտօղՕոցղւե

036քոօմ

9ւղք06.0501146Ըխ0:

բ.

111Խ010Րիո.

.

.

քո6. 1960.

աղլուակ. արձեստական .

-

.

ընդնանուրակնաոկ կենսաբանության Զկճերի

41. վարքը--91: կզալարանները-.

.

.

.

Մնունդը--14,բաղզմժանալը--31, ՄԱՍ

Սնանա

լինըե

նբա

Համառոտ Մնանա

լճի

ձկներ

.

-

Լ

մասին Ներաժություն--ի

.

.

տեղեկություններ լճի 64--89. կյանքը մինչե խկջեցումը--61, ջրային

-

60,

Ճաշվեկշիոր--71,

չրի վճիտությունի--22, բթվածինը--23, ջչերմությունը--25, լճի աղագան--78, Սնանի վտակները--Ց2, լճի ձների ուսումնասիրության ռպլատմությունից--86, քանի տեսակ ձուկ է ապրում Սնանա լճուվ-աճման Իշխան. արտաքին տեսքը--Յճ, սնունդը--90, թասիը--Ջ4, ամաբազմացումը--95։ հշխանի ցեղերը. ձմնոային իշխան--103, ռային իշխան--102, գեղարքունի իշխան--111, բոջակ իշխան--115: հշխանի ցեղերի ծազումը--117: Սիգեր--153.Բեղլու--147: կողակ-130. Սնանի ձկնաշխարճի ձնավորումը--137: Մարդն օզնում է ձկնե-

87:

ըբին--140։ ՄԱՍ

1Լ

ն նբանվձկնեոր ՍովետականՀայաստանի մյուս ջբավազաննեոր եհ լնեբի, գետեբի ջբամբաբնեբիհամառոտ ակնառկ Սովետական Հայաստանի ենղեգնուտին Ռանչպարի լճերը-Արփի լիճ--143, Այղր Լիճ--145,

Լոռու սարաճարթի լճերոբ--147, Ակնա լիճ--148, Քարի լիճ-Հանրապետությանմյուս բարձր-լեռնային լճակները--150, ԱրՀնստական ջրամբարներբ--151, այաստանի չրամբարները--152, Հայկական ղետերը--159. Սաղմոն--159, կարմրախայտո--160, կարմբակն--164, Թեուղ- 166, Սոյիտակ ամուր--120, Հաշամ--122, 146, 149,

Ցառիակ--175,Քուռիկողակ--174,Հայկական ենքաբերան--123, Քուռի բեղլու--179, Ճանար--180, Մուրժա--181, Սալիկողակ--1728,

Հայկական Մանրաթետուկ--185, Տարծթիկ--186, կԼայնաճակատ--195, մերկաձուկ-Փամբուզիա--208: ՀայկականՍՍՀ ջրավազանների ձկնաչխար"ի մի քանի առանձնա»ա»կու206 րյունների մասին ն ՍՍՀ ոուսնրնե լատիներեն ջրամբարների մների Հձայլկական անունները տակաձուկ--183,

Սաժան-191, գուստերա--188, 197, Ծական--200, Լոքո--201,

Հայերեն,

.

Գրականություն

.

.

.

.

.

.

.

՛

՛

.

.

.

-

-

.

ՄՆԱԷՑԱԿԱՆ

111454)

ԳՐԻԳՈՐԻ

ԴԱԴԻԿՅԱՆ

ԼՔՈՐՕԲԵՑՈՎ

ՀԱՅԱՍՏՍՆԻ

ՈՃՈՈՌՒՂԻ

ԶԿՆԵՐԸ

Տպագրվում Է Հայկական ՍՍՀ ԳԱ Սնանի ճիդրոբիոլոգիական կայանի Գիտական խորճրդի որոշմամբ

Պատասխանատու խմբագիր Ա. Գ. Մարկոսյան

-

Հրատ. խմբագիր Տ. Կարապետյան

Ա.

Տեխնիկական խմբագիր Մ. Ա. Կափլանյան Կավմը՝ Յու. Սրբագրիչ` Ա.

ՎՖ

Հ. Վ.

Առաքելյանի Հովակիմյան

Պատվեր 768

063602

ԽՀԽ

Տպաքանակ

Հրատ 3306 Հանձնված է արտադրության 14/Ճ 1970 թ. ստորագրված Է տպա1971 13,5 մամուլյ-1 ներդիր, հրատ. թ. տպագր. գրության 3/1 Իճ 11.0 |, 60»42901/լչ: Գինը 1 ռ. 35 կ.: մամուլ, թուղթ

Հայկական ՍՍՀ

ԳԱ

հրատարակչության

Էջմիածնի տպարան