Հայաստանի Հանրապետության և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության տնտեսական և սոցիալական աշխարհագրություն

ԼԱՅԱՍՏԱՆԻ1ԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

էրըն ՂԱՐԱԲԱՂԻ

ԵՎԼԵՌՆ

ԼԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱԱ ԱՈՆՆ ԱԱ

ԱՇԽԱՐԼԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ԼԱՅԱՍՏԱՆԻԼԱՆԲԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ՝

Եվ ԼԵՌՆԱՅԻՆՂԱՐԱԲԱՂԻ

ԱՆԲԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆԵվ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՇԽԱԲՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բուհական ուսումնակւսնծեռնարկ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Գիրքը որպես ուսումնականծեռնարկ տպագրության է երաշխավորել Երնանիպետականտնտեսագիտական ինստիտուտիգիտխորհուրդը

Գ01 (102225

Մ5389.

հ րագիրԱ Գրախոս Մասնագետ

Մ 539

Խմբագիր`

ա

ՅրԻ եկար Անու Ամիրջանյան

Մելքումյան Սերգեյ

Հանրապետության Լեռնային Ղարաբաղի Հայաստանի սոցիալական աշխարհագրություն. ն ն

Եր: անա թյան տնտեսական "005. --448 '

1805060000 2005թ.» 0003(01)2000

Մ--------.

էջ

ԳՄԴ 65.9

(23)04

ՏԾԿՀԱ 99930-2-135-0

Ծ

-97» «Զանգակ

ՓՍ.

մ Մե լթումյան

ց 73

--

«Տնտեսական աշխարհագրությունը» տնտեսագիտականբուհերի բոմասնագիտություններիհամար կարնորագույն առարկաներիցմեկն է համարվում: Դեռ ավելին, այն ապագա տնտեսագետներիհամար համընդհանուր մասնագիտականառարկա է: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ դառնալ առանց բազմակողանհնար է լիարժեք տնտեսագետ-մասնագետ մանի պատկերացում ունենալու բնական պայմանների ու ռեսուրսների տնտեսական գնահատման, դրանց վերարտադրության, հումքային ռեսուրսների խնայողաբար, նպատակային,համալիր օգտագործմանժամանակակից հիմնահարցերի մասին: Տնտեսագետ-ուսանողը պետք է գիտելիքներ ունենա նան բնակչության ն աշխատանքայինռեսուրսներիվերարտադրության, արտադրողականուժերի տեղաբաշխման օրինաչափությունների, սկզբունքների, արտադրության ճյուղերի կառուցվածքի, ամբողջ տնտեսության համակարգի, շրջակա միջավայրի պահպանությանհիմնահարցերի մասին: Ահա այս ոչ լրիվ թվարկվածհարցերի մասին պատկերացում է տալիս «Տնտեսական աշխարհագրություն»դասընթացը:Նրա բաղկացուցիչ մասն է կազմում «ՀայաստանիՀանրապետությանն Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանտնտեսականն սոցիալականաշխարհագրությունը», որին էլ նվիրված է սույն ուսումնական ձեռնարկը: Ձեռնարկը կազմվել է հաշվի առնելով 31 ն ԼՂՎ տնտեսությանհամակարգում 1990-ական թվականներիսկզբներիցտեղի ունեցածարմատական փոփոխությունները,սեփականաշնորհմանքաղաքականությանհետնանքները, ինչպես նան ԽՍՀՄ փլուզման հետնանքովդրանցարտաքինտնտեսականկապերիհամակարգումտեղի ունեցած փոփոխությունները: ՀՀ ն ԼՂՎ տնտեսության զարգացմանն տեղաբաշխման խնդիրները քննարկված են նան ըստ նոր վարչականկառուցվածքի: Բացի տնտեսագիտականբուհերի ուսանողներից, գիրքն օգտակար կլինի նան աշխարհագրականն էկոլոգիականֆակուլտետների ու մասնագիտությունների ուսանողների, ինչպես նան դասախոսների, պետական, տնտեսականմարմինների, գիտական, նախագծայինկազմակերւպությունների աշխատողներիհամար: Այն օգտակար կլինի նան հանրակրթական դպրոցների աշակերտների, միջնակարգ մասնագիտականհաստատություններում սովորողների,ինչպես Շան ուսուցիչների, ընթերցող լայն հասալոր

րակությանհամար:

ՍԵՐԳԵՅ ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

ՌուսաստանըՀայաստանիառավել հուսալի դաշնակիցը, ԽՍՀՄ--ի փլուզէ իր ներկայություննայսմից հետո էլ մեծ հետաքրքրություն ցուցաբերում Ահա թե ինչու նան այս միշտ ունենալու հիմնահարցի նկատմամբ: տեղ մեծ նշանակությունեն տատարածքումիրենց ազդեցությունը ունենալուն խոշոր պետությունԱՄՆ-ը, Թուրքիան, Պարսկաստանըն եվրոպական

ե շատ ակտիվ ում կտիվ սեյս սեյսմիկ Հայկական լեռնաշխարհն այժմ էլ մնում էէ որպես գոտի, որտեղ շատ հնուց տեղի են ունեցել ն այժմ էլ տեղի են ունենում աառավել ավերիչներն էին 341 թ., 725 թ. վերիչ երկրաշարժեր: 9-րդ դարի վերջին՝ Դվինի, 1319 թ.՝ Անիի, 1679 թ.՝ Երնանի, 1827 թ. Ծաղկաձորի, 1840 թ. Արարատի,1926 թ. Շիրակի, 1988 թ. դեկտեմբերի7ին Սպիտակի երկրաշարժերը: Միլիոնավոր տարիների ընթացքում հրաբուխները, երկրաշարժերը, երկրակեղնի ուղղաձիգ, հորիզոնականշարժումներն այստեղ առաջացրել են ռելիեֆի բարդ, բազմազան ճներ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքը, հանդիսանալով Հայկական լեռնաշխարհիբաղկացուցիչ մասը, բնութագրվում է ռելիեֆի նույն ձ-

լիս

ները:

1988-1994

թթ.

ազատագրական պատետեղի ունեցած Ղարաբաղյան

հետ րազմիհետնանքով Թուրքիայիու Ադրբեջանի ստեղծվածհարաբերութ-

աշխարհագրական յուններիհետ կապված, Հայաստանի Հանրապետության

ասվել է) արտաքին տրանսպորսահմանափակվելեն: Ցամաքաառումով խիստ կապերի տատնտեսական գալու մեր ուղիները կարող են դուրս աշխարհ լին ճանապարհովարտաքին ն Իրանով: Իսկ եթե հաշվի առնենք այն հանանցնել առայժմ Վրաստանով ճանապարհովմենք կարող ենք արտաքինաշոր երկաթուղային գամանքը, ն էլ մբխարհդուրս գալ միայն Վրաստանիտարածքով, որ այդ երկաթուղին հարաբետարածքումդեռնս չի գործում (աբխազա--վրացական խազիայի թ ե ՀՀ աշչէ պատկերացնել, դժվար ապա պատճառով), սրման րությունների դիրքի արդի վիճակն ինչպիսի դժվարություններէ խարհաքաղաքական համար: տնտեսության ստեղծումմեր հանրապետության տիպիկ լեռնային Ս ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՅԹԸ: ՀայաստանիՀանրապետությունը մակերնույթից կազմում է 1837 ծ ովի է: բարձրությունը Նրա միջին երկիր մետր: ՀՀ այժմյան տարածքը զբաղեցնումէ Հայկական լեռնաշխարհի(որի տարածքը400 հազ. կմ2 է) հյուսիսարնելյան մասը: Իսկ Հայկական լեռնաշԸստ որում, Հայկախարհըմտնում է Ալպ-Հիմալայանսեյսմիկ գոտու մեջ: ու Իրական լեռնաշխարհըսեյսմիկ այդ գոտու մեջ մտնող Անատոլական ն մետրով հանդիբարձր է ավելի քան նական բարձրավանդակներից սանում է յուրատիպ «Լեռնային կղզի» շրջապատինվատմամբ: Հայկական բարձրագույնկետը Մեծ Արարատն է (Մասիսը) 5165 մ լեռնաշխարհի որի կողքին է փոքր Արարատը (Սիսը) 3925 մ բարձրութբարձրությամբ, է, յամբ: Հրաշագեղ Մեծ Արարատը մշտապես ձյունածածկ նրա վրա կան

դիրքիհնարավորությունները(ինչպես

մեծ

ու

փոքր 30

ձյան սահմանագիծն անցնում է 4250 մ սառցադաշտ, են, որպիսիք շատ են այս հանգած հրաբուխներ

Դրանք բարձրությունից: Դրանց թվին լեռնաշխարհում:

Դրանցից

Վայքի,

ներով, Սույ| ապառատեսակներով: '3Հ տարածքումդաշտավայրեր չկան, ամենացածրվայրերըՄեղրու կիրճն է ս Դեբեդ գետի հովիտը (Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում), որոնք ծովի մաունեն 370-390 մ բարձրություն: տարածքիամեՀանրապետության 40904 ծ. մ. ունի բարձրություն: աբարձրկետը Արագածլեռան գագաթնէ, որը Տիպիկ լեռնայինլինելուց բացի, ՀայաստանիՀանրապետությանմակերնույթը՝ կիրճերով:. գետահովիտներով, ռելիեֆը, խիստկտրտվածէ լեռնահովիտներով, այնպես էլ ծովի մակերնույթից "Ինչպես մակերնույթիխիստ կտրտվածությունը, ազդեցություն են թողնումարտադրողաունեցածբարձրությունըբացասական ուշատ կարնորնշանակություն կան ուժերիտեղաբաշխմանվրա:.Հետնաբար՝ ուժերի տեղաբաշխմանհիմնահարցերըլուծելիս հանրանի արտադրողական տնտեսական պետությանտարածքի ռելիեֆային առանձնահատկությունների ու գ նահատումն հաշվի առնումը: բազմակողմանի

մերութից

'

Արաոին

տարածքի բաշխումն ըստ բացարծակ բարձրության

րձրությունը

մակարդակից(մետր)

(կմ

պատկանումնան Արագածլեռը: Սակայն Հայակական լեռնաշխարհում այժմ էլ կան գործող հրաբուխներ: Դրանք լեռնաշղթաներիհատման վայԹոնդրակ (Ծաղկունյաց ն Վասպուրական րում) ն Նեմրութ (Բզնունյաց լեռնաշղթայի սկզբնամասում)հրաբուխներն են: Երկուսն էլ գտնվումեն Վանա լճի ավազանում: է

'

՛ Աղյուսակ

ԳԼՈՒԽ |

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՆ

ՈՒ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԵՎ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

1.1

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀայաստանիՀանրապետության Այն կազմումէ պատմականՀայաստանի կամ Մեծ Հայքի տարածքի (որն ուներ ավելի քան 300 հազ. կմ՛ տարածք) շուրջ 1/10 մասը միայն: այաստանի Վանրապետությանտարածքը գտնվում է հյուսիսային լայնության 38,5 ն 41,18 աստիճաններիու արնելյան երկայնության 43,3 ն 46,37 աստիճաններիմիջն: Հազարամյակների բարդ պատմություն ունեցող հայ ժողովուրդն իր երկրի աշխարհագրական յուրատիպ դիրքի պատճառովստիպված է եղել անդադարազատագրական պայքար մղել ռազմատենչցեղերի ու հզոր, նվաճող պետությունների դեմ, որի հետնանքով նա կորցրել է իր տարածքի90 տոկոսը: Այսպիսով՝ այսօրվա ՀայաստանիՀանրապետությունըզբաղեցնումէ Հայկական լեռնաշխարհի միայն հյուսիսարնելյանփոքր մասը: Հյուսիսային մասում այն սահմանակիցէ Վրաստանին(որի հետ սահմանագծիերկարությունը196 կմ է), նրա արնելյան մասում գտնվումէ 1991 թ. սեպտեմբերի2--ին անկախություն հռչակած Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը,հյուսիհարավային մասում՝ Նասարնելյան մասում սահմանակից է Ադրբեջանին, մնում է բռնակյկցված (որը ԱդրբեխիջնանիԻնքնավարՎանրապետությանը հետ կայաստանիՀանջանին): Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետության րապետության սահմանագծի երկարությունը (Վարդենիսիլեռնաշղթայի Մարալ լեռնագագաթի մոտակայքից մինչն Արաքսի հովիտ) կազմում է շուրջ 290 կմ:

ՏԱՐԱԾՔԸ,

ԴԻՐՔԸ

ՍԱՀՄԱՆՆԵՐԸ`:

այժմյան տարածքը 29,8 հազ.

կմ

է:

4:

Ադրբեջանի հետ Հայաստանի Հանրապետությանսահմանագծի երկաՀանրապետության րությունը 220 կմ է: Նախիջնանի ԻՀ հետ Հայասւտանի սահմանագծիերկարությունը 195 կմ է: Հարավային ն հարավարնմտյանմասում Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանակից է Թուրքիային (որի հետ սահմանագիծը280 կմ է), իսկ հարավարնելյանմասում` Իրանին(որի հետ սահմանագիծը42 կմ է): Վանրապետությանսահմանագծի ընդհանուր երկարությունը կազմում է 1431 կմ: Սակայն Հայաստանի Հանրապետության աշխարհագրական, դիրքը տրանսպորտային, արտաքին հատկապեսաշխարհաքաղաքական տնտեսական կապերի զարգացման առումներով ներկայումս այնքան էլ նպաստավոր չեն: Աշխարհագրականդիրքի հետ կապված տրանսպորտատնտեսական կապերի դժվարությունները Թուրքիայի հետ բարդացել են թուրքերի կողմից 1,5 մլն հայերի ցեղասպանությանն Արնմտյան Հայաստանի զավթման կապակցությամբ,իսկ Ադրբեջանի հետ` Արցախիազատագրական պատերազմի (1988-1994 թթ.) ու Լեռնային Ղարաբաղի Ղանրապետությանստեղծման կապակցությամբ: Վանրապետությանաշխարհագրականդիրքի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ այն ծովերից բավականինհեռու է, որը բացասական ազդեցություն է թողնում նան կլիմայական :վայմաններիառումով:Կասպից ծովից ՎայաստանիՀանրաւվետությանսահմանագիծըհեռու է 193, Սն ծովից 163, Միջերկրականծովից 750, Պարսից ծոցից շուրջ 1000 կմ: Հայաստանի Հանրապետության ամենամեծ ձգվածությունըկազմում է 360 կմ (հյուսիսարնմւտյանծայրից հարավարնելյան ծայր), արնմուտքից արնելք ձգվածություննընդամենը200 կմ է: Պատմական անցյալում մեր հայրենիքի Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը շատ կարնոր դեր է խաղացելնրա տնտեսականզարգացման գործում. քանի որ Հայաստանի տարածքով էին անցնում արնմուտքից արնելք ն հարավից հյուսիս անցնող միջազգային նշանակություն ունեցող առնտրականմի շարք կարնոր ճանապարհներ:Մյուս կողմից էլ, Հայաստանի աշխարհագրականայդ շատ կարնոր դիրքի պատճառով օտար, ռազմատենչտերությունները միշտ էլ ձգտել են նվաճել այն: Ահա թե ինչու մեր հայրենիքը միշտ եղել է կռվախնձորՊարսկաստանի,Բյուզանդիայի, արաբների,թաթար-մոնղոլների,թուրքերի ու այլ նվաճողներիհամար' Այժմ էլ Մեծ Վայքից 300 հազ. կմ տարածքից դառը ճակատագրիբերումով մեզ բաժին մնացած ներկայիս կայաստանիՀանրապետությունը,չնայած իր փոքր տարածքին, աշխարհագրականշատ հարմար դիրքի շնորհիվ ռազմավարականմեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Ահա թե ինչու

բաշխմանու զարգացմանհամար: Չնայած այստեղ էլ՝ հատկապես4--6 աստիճան թեքություն ունեցող վայրերում արդեն գյուղատնտեսական մեքենաների աշխատանքընկատելիորեն դժվարանում է, դրանց արտադրողականություննընկնում է, մեծապես դժվարանում են նան ինքնահոս ոռոգման

0,1

ց բարօր

Ընդամենը

աշխատանքները:

Ընդհանուր առմամբ Հայաստանի Հանրապետությանտարածքի ավելի քան 90:6--ը ծովի մակերնույթիցունի հազար մետրիցավելի բարձրություն:' Այսպիսով`հանրապետությանտարածքում կա ընդամենը շուրջ 3 հազ. կմ՛ տարածք, որը, ռելիեֆային առանձնահատկություններից ելնելով, լավ պայմաններ ունի տնտեսական գործունեության համար: Այդ տարածքը Է Արարատյանգոգավորության ցածհիմնականում համապատասխանում րադիր մասին, որն էլ տնտեսականառումով շատ լավ է յուրացված: Իսկ ընդհանուր առմամբ հանրապետությանտարածքում արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման,բնակչության ապրելակերպի, բնակավայրերի կառուցապատմանհամար ռելիեֆային լավ ն համեմատաբարնպաստավոր, նվազ նպաստավորպայմաններ ունեն ծովի մակերնույթից մինչն 2000մ բարձրություն ունեցող վայրերը: Այսպիսիպայմաններ ունեցող վայրերը կազմում են հանրապետությանամբողջ տարածքի շուրջ 6076--ը (կամ մոտ 18 հազ. կմ): Սակայն, ընդհանուր առմամբ, հանրապետությանտարածքի՝ծովի մակերնույթից մինչն 2000 մետր բարձրություն ունեցող վայրերը արտադրողական ուժերի տեղաբաշխմանհամար համեմատաբար նպաստավորլինելով հանդերձ, մակերնույթի մեծ մասի խիստ կտրտվածությանն մեծ թեքությունների պատճառով հատկապես դժվարություններ են առաջացնում գյուղատնտեսական արտադրությանհամար: Քանի որ այդ տարածքներումգյուղատնտեսականհողահանդակները գերազանցապեսկտրտված, մասնատված են մինչն 100 ն ավելի մետր խորություն ունեցող ձորակներով, կիրճերով, գետահովիտներով,ապա այդ հանգամանքը բացասականմեծ ազդեցություն է թողնում հողագործության ռացիոնալ մեթոդների կիրառման, առանձնապես մեքենայական աշխատանքի լայնորեն օգտագործմանվրա: Այդ առումով բացասական մեծ ազդեցություն են թողնում նան մակերնույթի մեծ թեքությունները: Հայաստանի Հանրապետությունումմինչն 6 աստիճան թեքություն ունեցող վայրերը կազմում են ամբողջ հանրապետությանցամաքային տարածքի շուրջ 35046--ը:Սա էլ այն տարածքն է, որը համեմատաբարնպաս-

տավորէ հողագործությանն առհասարակարտադրողականուժերի տեղա8

'

Վանրապետությանտարածքի ծովի մակերնույթից 2000մ ավելի բարձրություն ունեցող վայրերում, որը կազմում է ամբողջ տարածքի 4046--ը, արտադրողականուժերի զարգացմանհամար պայմաններըխիստ անբարենպաստ են: Լավագույն դեպքում դրանց ցածրադիր որոշ հատվածներ օգտագործվումեն որպես ամառայինարոտավայրեր: Իսկ ընդհանուրառմամբ, մինչն 6 աստիճան թեքություն ունեցող տարածքներն էլ մեր հանրապետությանարտադրողականուժերի տեղաբաշխման, հատկապես հողագործությանհամար այսպես ասած, շատ հարմար ու նպաստավորվայրերնեն: Բավականինընդարձակտարածություններեն զբաղեցնում 6-16 աստիճան թեքություն ունեցող հողատարածքները: Դրանք մոտավորապես հավասար են մինչն 6 աստիճան ունեցող տարածքներինն կարնոր տեղ ու արտադրողականուժերի տարածքայինկազդեր ունեն հանրապետության մակերպմանհամակարգում: Չնայած, ընդհանուրառմամբ, 6-16 աստիճան թեքություն ունեցող վայրերը բարենպաստ են գյուղատնտեսական աշխատանքների ն առհասարակ արտադրությանզարգացման համար, սակայն ռելիեֆային տեսակետիցմեծ թեքությունների պատճառով այս վայրերում արտադրողականուժերի տեղաբաշխումնու զարգացումը պահանջում են լրացուցիչ, համալիր հսկայական միջոցառումներ ն ծախսեր, որոնք անեն անրադառնում աշխատանքի արդյուկասկած մեծապես բացասաբար նավետության վրա: Մասնավորապեսմ̀եծ դժվարությունների հետ է կապաշխատանքներիմեքենայացումը, լրացուցիչ խովում գյուղատնտեսական շոր ծախսեր են պահանջվում այդպիսիթեք լանջային տարածքներում հողերի էրոզիան կանխելու համար: Այս վայրերում համարյա ամենուրեք բարդություններիհետ է կապված նան շինարարականբոլոր տեսակի աշխատանքներիիրականացումը: Այստեղ ոչ միայն մեծ ծախսեր պահանջող լրացուցիչ մեթոդներ պետք է կիրառվեն քաղաքացիական, արդյունաբերական ն տրանսպորտայինշինարարությանիրականացմանհամար, այլն արդեն իսկ կառուցվածօբյեկտների, հատկապեսավտոճանապարհների,երկաթուղիների, էլեկտրահաղորդիչ գծերի, ջրանցքների շահագործումը մշտապեսպետքէ գտնվի հսկողության տակ:

Չնայած այդպիսի դժվարություններինն խոշոր ծախսերին, քանի որ ՀայաստանիՀանրապետությունըխիստ սակավահող Է, ապա կենսական նշանակությունունի այսպես կոչված միջին թեքություն ունեցող այդ վայրեմաքսիմալ օգտագործումը հաշվի առնելով ռելիերի հողատարածքների ֆային բոլոր առանձնահատկությունները:

Ռելիեֆային պայմաններիտեսակետիցանբարենպաստեն հանրապետության տարածքի այն մասերը, որոնք ունեն 16-30 աստիճան թեքություններ: Այս վայրերում հատկապեսմեծ դժվարություններեն ներկայացնում դաշտավարության աշխատանքները:Վարավահայացմեծ թեքությունները առանձին դեպքերում հնարավոր է օգտագործել այգեգործության ու պտղաբուծության համար կիրառելով արհեստական, մեծ աշխատանք պահանջող մեթոդներ: Այսպիսիթեքություններ ունեցող վայրերը զգալի դեր ունեն նան որպես արոտավայրերու խոտհարքեր:Այստեղ լրացուցիչ մեծ ծախսերի հետ են կապված նւսն շինարարականն տրանսպորտային աշխատանքները:Հանրապետությանցամաքային տարածքի զգալի մասը (շուրջ 596) ունի 30 աստիճանից ավելի թեքություն, այսինքն` խիստ թեք է, որի նշանակությունը արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման համար ձայրահեղ սահմանափակ է: Կլիմայական համեմատաբար բարենպաստ

պայմաններ ունեցող այդպիսի վայրերում, (հարավհայաց լանջերին) դարավանդայինմեթոդով թերնս հնարավորէ պտղաբուծությանզարգացումը (այն էլ մինչն 40 աստիճան թեքություն ունեցող վայրերում միայն): Իսկ ընդհանրապեսհանրապետությանայդպիսի մեծ թեքություն ունեցող վայրերը, հիմնականում պիտանի են մանր եղջերավոր անասնապահության համար. որպեսարոտավայրեր:Իսկ եթե հաշվի առնենք նան այն հանգամանքը,որ այդ վայրերի տարածքի զգալի մասը լերկ ժայռեր են, ապա հասկանալի պետք է լինի, որ այստեղ արոտավայրերընույնպես շատ սահմանափակ են: Այսպիսով` ելնելով ռելիեֆային առանձնահատկություններից, ինչպես տեսանք, հանրապետության արտադրողական ուժերի տեղաբաշխճան տարածքային պայմաններըշատ սահմանափակու բարդ են, դրանց օգտագործումըպետք է դրվի խիստ նպատակայինդիրքերի վրա: Ինչպես ամբողջ Հայկականլեռնաշխարհում, Հ4 տարածքում նույնպես միլիոնավոր տարիների ընթացքում առաջացել են ծալքաբեկորավոր, հրաբխայինլեռնաշղթաներ,լեռնազանգվածներ,սարահարթեր,միջլեռնային գոգավորություններ: Ծալքաբեկորավորլեռնաշղթաներն են՝ Բազումի, Փամբակի,Ծաղկունյաց, Արեգունու, Սնանի, Վիրահայոց, Գուգարաց, Միափորի, Վայքի լեռ-

նաշղթաները:

Հրաբխային են` Եղնախաղի, Ջավախքի,Գեղամա, Վարդենիսի լեռնաշղթաներն ու Արագածի,Արայի լեռնազանգվածները, Սյունիքի բարձրա-

վանդակը:

Առավել ընդարձակ միջլեռնայինգոգավորություններեն Լոռու, Շիրակի, Աշոցքի (որոնք անվանվում են նան սարահարթեր), ինչպես նան Փամբակի, Դեբեդի. Աղստնի, Սնանի գոգավորությունները:Հանրապետության համար առանձնահատուկդեր ունի Արարատյանկամ Միջինարաքսյանգո-

գավորությունը,որը

Հ առավել ընդարձակ հարթավայրնէ: Այս վերջինի միասին ՀՀ տնտեսական կյանքում շատ կարնոր դեր ունեն Շիրակի, Լոռու, Աշոցքի սարահարթերը,Սյունիքիբարձրավանդակը,Ապարանի,Եղհետ

վարդի, Կոտայքի սարավանդներըն Սնանի գոգավորությունը, որոնք, ի տարբերություն Արարատյանգոգավորության, սնահողայինլեռնատափաստաններեն ու հանդիսանում են 44 հացահատիկային տնտեսությանգլխավոր վայրերը: Իսկ Արարատյանգոգավորությանկիսաանապատային որոշ վայրերում տիպիկ անապատայինտարածքները փաստորեն մելիորացված, կուլտուրականացվածտարածք է, այգեգործության, պտղաբուծութ-

յան, բանջարաբուծության ուղղվածությամբ:

ԿԼԻՄԱՅԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ

Արտադրողական ուժերի տեղաբաշխառհասարակ մարդու կենսագործունեության համար շատ կարնոր նշանակությունունեն կլիմայականպայմանները: Հանրապետությանմակերնույթի տիպիկ լեռնային բնույթը, խիստ կտրտվածությունը, ծովային ավազաններիցհեռու լինելը, անկասկած, իրենց ազդեցությունն են թողնում կլիմայական պայմանների ձնավորման վրա: Եթե ավելի կոնկրետ նշենք, ՀՀ կլիմայի ձնավորման գործում կարնոր դեր են խաղում հետնյալ գործոնները շրջապատի նկատմամբ լեռնային բարձր դիրքը, մակերնույթի խիստ կտրտվածությունն ու լեռների դիրքադրությունը,ծովային ավազաններիցունեցած հեռավորությունը, ժամանակ առ ժամանակ Կովկասյան մեծ լեռնաշղթան շրջանցելով հանրապետություն թափանցող հյուսիսային ցուրտ հոսանքները, երբեմն էլ հարավից` արաբական անապատներիցտաք, չոր քամիների, խորշակների ներթափանցումները: Հենց այդ գործոնների հետնանքով,ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի Հանրապետությանկլիման խիստ ցամաքային է ն բնութագրվումէ ամառվա ու ձմեռվա ջերմաստիճանների մեծ տատանումներով: Տարեկան միջին ամենաբարձրջերմաստիճանը կազմում է 13.8 աստիճան (այն բնորոշ է Մեղրու կիրճին), իսկ ամենացածրտարեկան միջին ջերմաստճանը-2,7 աստիճան է (որը բնորոշ է Արագած լեռան բարձրադիր մասին): ման

:

ու

ցերդաստիճանու՝ ամառվա ու ձմեռվա բացարձակ ամենաբարձր կամ տարածքում Գանրապետության րի տատանումները: «42 աստիճանէ, այն գրանցՇատ

ավելի

մեծ են

առավելագույնջերմաստիճանը բացարձակ տարածաշրջանում): դաշտում(Արմավիրի վել է Արարատյան

ամենացածր ջեր-

տարածքումերբնէ գրանցված Դանրապետության

ջերմաստիճանը աստիճան մասում Արփի հյուսիսարնմտյան այն գրանցվել է հանրապետության Շուրաբադ) արնելյան ափին գտնվող Պաղակն (նախկին

մաստիճանը կամ բացարձակնվազագույն է,

լիճ-ջրամբարի

բնակավայրում: առավելագույնն բացարձակ տարածքումբացարձակ Այսպիսով 88 աստիճան: 3ՀՀ

կազմում է ամպլիտուդան ջերմաստիճանների նվազագույն բացասաայսպիսիտատանումները առաջին հերթին

Ջերմաստիճանների են

արտադրության, գյուղատնտեսական կան ազդեցություն թողնում յան վրա: Ահա թե ինչու Արան պտղաբուծութ խաղողագործության կապես հատ-

խուսաելու ցրտահարությունից տարի Ա

հնուծ րատյանդաշտիգյուղաց իները դեռ էին խաղողիվազերը ձմռանըծածկում նպատակով մեծ չափով բարձրացնու կրկնվողայսպիսի աշխատանքը

ծության

ղողագոր

աշխատատարությունը:

օգոստոսն են, որոնց միջին աստիամիսները հուլիսն իամենատաք առմամբ աստիճաններիմիջն: Իսկ ընդհանուր ու

9-26 ճանը տատանվումէ

դաշտումշատ Արարատյան

է

հաճախ լինում,

որ

Տավուշում 37-38

ջերմաստիճանը բարձրա-

աստիճանն այլն:

մինչն 39--40 աստիճան, միջին ջերմաստիճանը տատանԱմենացուրտ ամիսը հունվարնէ, որի առանձին օրերի, տարիներիօդի ն -12.85-ների միջն: Սակայն 41.2" վում դաշտում Արարատյան կարող է ավելի շատ իջնել:Օրինակ, ջերմությունը վազեխաղողի այնքանէ իջնում, որ ոչ միայն երբեմնձմռանը ջերմությունն

նում է

է

մարտի առաջին տասնօրյակում, վերջանում՝ ապրիլի վերջերից մինչն մայիսի առաջինտասնօրյակը ընկած ժամանակահատվածում: Այդ նույն վայրերում աշնանային ցրտահարությունըսկսվում է հոկտեմբերի սկզբից, ավարտվում նոյեմբերի վերջին տասնօրյակում: Ամպամածօրերի թիվը հանրապետությունումտարեկան կազմում է 18ից (Մարտունի)մինչն 64 օր (Իջնան): Հայաստանի Հանրաւվետությունը բնութագրվումէ արնափայլքի երկար տնողությամբ: Արնափայլքիտնողությունըայստեղ կազմում Է1924--ից այսպիսի բացա (Իջնան) մինչն 2779 (Մարտունի) ժամ: Արնափա նողությունը կարնոր նշանակություն ված գյուղատնտեսականարտադրության բոլոր ճյուղերի համար, այդ թվում հատկապես Արարատյան դաշտի խաղողագործությանն ծության համար, որտեղ արտադրվումեն աշխարհում եզակի բարձր շաքարայնություն ունեցող խաղողն անուշահամպտուղներ: Սակայն Հայաստանի Հանրաւվետությունըբնութագրվում է նան մթնոլորտային տեղումների սակավությամբ: Հանրապետությանտարածքում, ըստ ուղղահայաց գոտիների, դրանք տարեկան միջին չափով կազմում են 211-970մմ: Ամենից քիչ տեղումներ թափվում են Ա 211-309 մմ, ամենից շատ՝ 905-970 մմ: Քանի որ հանրապետությանգյուղատնտեսականվճռական դեր խաղացող վայրը Արարատյանդաշտն է, որտեղ տեղումների քանակը խիստ անբավարարէ, ապա այստեղ խոշոր նշանակություն ունի արհեստական ոռոգումը:

մապա ունի րային ռեսուրսներ -

պտղաբո

մնում Նաի բարեր ռաթմրում

Աղյուսակ

Հանրապետության տարածքում տարեկան տեղումների քանակը ըստ ուղղահայաց գոտիների

են: ցրտահարվում րը, այլն պտղատու ծառերը

ության համար կարնորնշաու օրերի թվի ճիշտ ժամանակաշրջանի նակությունունի սառնամանիքային Դրանք շատ հաճախ մեծ վնասներ հաշվի առնումը ն կանխագուշակումը: ու խաղողի այգիները, պտղատու ծառերն են հասցնում ցրտահարելով

արտադր գյուղատնտեսական Հատկապես

մշակաբույսերը: բանջարաբոստանային վայրերումոչ սառնամանիքայինօրերի ցածրադիր Հանրապետության վայրերում ու միջին լեռնային թիվը կազմումէ 224-234 օր, նախալեռնային նական ա րերու այանհամա ԱԱ համար վճռականդեր խաղաարտադրության ՀՀ

գյուղատնտեսական

ցող

սկսվում վայրերում գարնանայինամենավաղ գրտահարությունը ի

Է

Գոտիները

ի

ւր Աի ՐԸԲԵ Ծգոտի լեռնային ր

211-300

300-600

գոտի

600--1000

ՆԱՅրձր

Ընդհանուր առմամբ ջին քանակը 600մմ է:

Տարեկանտեղումների քանակը(մմ)

տարածքում տեղումների միհանրապետության

Տեղումների մեծ մասը թափվում են ապրիլ, մայիս, հունիս ամիսներին: Այդ ժամանակ դրանք հաճախ թափվում են տեղատարափձնով, որոնք ուղեկցվում են կարկուտով: Վանաձորում, Ապարանումտեղում է այնպիսի կարկուտ, որն ունենում է 21-24մմ տրամագիծ:Հակակարկուտայինմիջոցառումներ չլինելու դեպքում այն մեծ վնաս է հասցնում գյուղատնտեսութամիսնեյանը: Տեղումների քանակըզգալի է նան սեպտեմբեր-հոկտեմբեր անձրններեն լինում: րին: Լեռնային վայրերում հաճախակիտեղատարափ Ձյան շերտի հզորությունը տատանվումէ ըստ ծովի մակերնույթիցունեցած բարձրության:Արարատյանդաշտում կայուն ձյան շերտ կամ չի լինում, կամ դրա հզորությունը շատ աննշան է լինում (մինչն 10սմ): Իսկ այս է անդրադառնումգյուղատնտեսական հանգամանքը շատ բացասաբար արտադրությանվրա: Նախալեռնայինվայրերումձյան շերտի հզորությունը կազմում է մինչն 1մ, լեռնային մասերում՝ մինչն 1.5մ, երբեմն հասնում է 2 մ-ի: Հանրապետությանտիպիկ լեռնային, կտրտված ռելիեֆը պայմանավորում է նան քամիների հաճախականությունն ու դրանց ուղղությունների փոփոխականությունը:Քամու արագությունը հանրապետության տարածքում ընդհանուրառմամբ տատանվումէ 0,5-9,0 մ/վ սահմաններում,միջին տարեկան արագությունը տատանվում է 1,6-ից (Երնան) մինչն 7,7մ/վ-ի (Սիսիանի լեռնանցք) սահմաններում:Քամու արագությունը ամենից մեծ է Սիսիանի լեռնային մասերում (այդ թվում հատկապես լեռնանցքում), որտեղ այն կազմում է 6,1-9,0 մ/վ: Աշոցքում, Գյումրիում,Քաջարանում, Տաշիրում ն լեռնայինայլ վայրերում երբեմն լինում են 25-35 մ/վ արագությամբավերիչ քամիներ: Հանրապետության հատկապես լեռնային մասերում հաճախակի տեղի ունեցող ուժեղ քամիները խիստ բացասականեն անդրադառնում հողի էրոզիայի վրա, ձմռանըդրանք ձյունը քշում կուտակում են հովտային մասերում, մի կողմից` մերկացնելով ցանքատարածությունները,մյուս կողմից դժվարացնելով ավտոճանապարհներինորմալ աշխատանքը: Այնուհանդերձ, հանրապետության շատ լեռնային վայրերում մշտապես փչող քամիների ուժը, որպես բնական ռեսուրս, հնարավոր է օգտագործել էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար (թեկուզ տեղական նշանակութ-

յան):

Հայաստանի Հանրապետությանռելիեֆային ու կլիմայականառանձնահատկություններիհամակողմանիուսումնասիրությունը, դրանց տնտեսական գնահատականը հնարավորություն կտա այդ յուրատիպ բնական ռեսուրսները ճիշտ օգտագործել գյուղատնտեսականարտադրության, շինարարության,տրանսպորտիարդյունավետության արդյունաբերության,

նպատապայմանների սոցիալ--՛տնտեսական բարձրացման,բնակչության գործում: կային ու ռացիոնալ կազմակերպման ՀանրապեՀայաստանի հետնանքով Տիպիկ լեռնային մակերնույթի են ուղղաձիգ տության տարածքում բնականգոտիներըարտահայտված փոքր տարածքումարտա(վերընթաց) բնույթով: Հետաքրքիրէ, որ այս հասաբացառությամբ հայտված են բնական համարյաբոլոր գոտիները,

գոտիների: րակածայինս արնադարձային Վանրապետության այաստանի ԱյսպիսովՀ̀ ն անապատային են ուղղաձիգ(վերընթաց)հետնյալգոտիները լեռնաանտառային, լեռոատափաստանային, տային, չոր տափաստանային, տա-

տարածքում արտահայտ կիսաանապ

Այս գոտիները (ալպյան)ն լեռնատունդրային: լեռնամարգագետնային են արտահայտված այստեղ րածքով համեմատաբարփոքր են, սակայն որոնք ն պետք առանձնահատկությունները, նշված գոտիներինյուրահատուկ հիմկազմակերպման ուժերի տարածքային է հաշվի առնել արտադրողական

լուծելիս: նահարցերը

Բնականռեսուրսներիտնտեսականգնահաանհրաժեշտ լինումդրանքբաժանելխմբետականըտալու նպատակով ունի նշանակություն րի՛ Այդ խմբավորումըկամ դասակարգումը կարնոր բնականռեսուրսնեարտադրությանճյուղերի ռացիոնալ ճիշտ լուհիմնահարցերը օգտագործման րի խնայողաբար,նպատակային ծելու համար: խմբի`սպառվող Ն Ընդունվածէ բնականռեսուրսներըբաժանելերկու են՝ վերականգնչսպառվող: Սպառվող ռեսուրսներըիրենցհերթինլինում ենջախմբինեն պատկավող ն չվերականգնվող: Չվերականգնվողների կամ նում բոլոր այն ռեսուրսները,որոնք առհասարակչեն վերականգնվում օգդրանց քան դանդաղ, վերականգնվումեն միլիոնավորանգամավելի

Ն/ ԲՆԱԿԱՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

:

է

տեղաբաշխման,

են

պատկանում քարածո

թվին տագործմանժամանակնէ: Վերջիններիս մեթվին են պատկանում խը, նավթը: Առհասարակչվերականգնվողների հանածոներ: Սպառվողռեսուրստաղայինն ոչ մետաղային այլ օգտակար տորֆը ն նստվածքային թվին են պատկանում ներից վերականգնվողների

են նան

վերա-

անվանում ռեսուրսներ: Իսկ չսպառվողռեսուրսներն բնական ռեվերականգնվող կանգնվող ռեսուրսներ: Մասնավորապես, հողային, բուսական, կենդանական, սուրսների թվին են պատկանում նան լճերում, ծովեկլիմայական, տիեզերական ռեսուրսները, ինչպես աղերը: րում առաջացող նստվածքային տալու. Այս ռեսուրսների տնտեսական հիմնավոր գնահատականը նպատակով,անհդրանց օգտագործումը ռացիոնալհիմքերիվրա դնելու շատ

արագությամբեն վերականգնվում: րաժեշտ է հաշվի առնել. թե դրանք ինչ ջրային, բուսականն կենդանաՎամեմատաբար արագ են վերականգնվում կարողէ տնել ամիսներ, տարի վերականգնումը կան ռեսուրսները: Դրանց միջավայրի,բնականպայմաններիառանձկամ մի քանի տարի կախված ջուրը: Շատ ավելի արագ է վերականգնվում նահատկություններից: է է շատ դանդաղ: Բավական ասել, որ հարյուր Հողը վերականգնվում առաջանումէ ընդամենը1 սմ հաստությամբսնահողի տարվա ընթացքում

շերտ:

պատկանում վ առելիքային): (մետաղային,ոչ մետաղային, բոլոր օգտակարհանածոները են՝ արնայինէներգիան,քամու էներգիան,հոՉսպառվող ռեսուրսներ կլիմայականռեսուրսները: սող բխում է դրանցխնայոԲնականռեսուրսներիայս կարգիդասակարգումը արտադրողապահպանության, ն միջավայրի ղաբար օգտագործմանշրջակա հիմնահարցերիլուծման գիտագործնական կան ուժերի տեղաբաշխման կարնորությունից: է բնականռեսուրսները անհրաժեշտություն զգացվում Բացիդրանից, ոլորտներումդրանց օգտագործման դասակարգելնան տնտեսության ելնելով: Մասնավորապես,այդպիսի բաԻնչպես ասվել է,

ռեսուրսներիթվին են չվերականգնվող

ջուրը,

առանձնահատկություններից ժանմամբ առանձնացվումեն՝

օգտագործվողռեսուրս-

բնագավառում Նյութականարտադրության ոչ մետաղային,ջրավառելիքային, են` մետաղային, ներ, որոնք ընդգրկում ռեսուրսները: յին, հողային,բուսական.կենդանական ռեսուրսներ, որոնց թվին օգտագործվող ոլորտում բ) Ոչ արտադրական հանգստի ու սանիջ ուրը, օգտագործվող դասվումեն՝ խմելու նպատակով ունեցող կանաչապատվածտարածքները, նշանակություն տարական ն այլն: ջրավազանները նշանակության հանգստիու սպորտային հաշվի ռեսուրսներիայլ դասակարգում` Եվ. վերջապես,կա նան բնական դասակարգԱյդպիսի առանձնահատկությունները: առնելով դրանց բնական օգտակարհանածոներ,ջրային, մամբ դրանք բաժանվումեն հետնյալ խմբերի՝ ռեսուրսներ: կենդանական) (այդ թվում`բուսական, կենսաբանական հողային, ն ռեսուրսների են նան կլիմայական ռեկրեացիոն Ներկայումսառանձնացնում ա)

խմբերը:

այնպես էլ չվերականգնվողռեսուրսԲնական ինչպես վերականգնվող, հիմնահարցըխոշոր նշանակությունուների խնայողաբարօգտագործման կենսական նշանակութնի բոլոր երկրների համար, սակայն այն առավել ռեսուրսները շատ սուղ են, ունի այն երկրների համար, որոնց բնական

յուն

որոնց տնտեսությունըմեծ չափերով հիմնված է ներմուծվող հումքատեսակների վրա: Հայաստանի Հանրապետությունըպատկանումէ վերջիններիս թվին: տարածքում կան բնաԱյնուհանդերձ,Հայաստանի Վանրապետության կան բազմատեսակռեսուրսների զգալի պաշարներ, որոնց ռացիոնալ օգտագործումը խոշոր դեր կարողէ խաղալ նրա էկոնոմիկայիվերականգնման ն հետագա զարգացմանհամար: Հայաստանի Հանրապետությանբնական ռեսուրսների համակարգում գործնական նշանակության տեսակետից խոշոր նշանակություն ունեն ժմետաղային ն ոչ մետաղային հանածոները: Ս) Մետաղալին օգտակար հանածոներից հայ ժողովրդի համար դեռ անհիշելի ժամանակներիցկարնոր դեր են խաղացել գունավոր մետաղները: Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ դեռնս մ.թ.ա. Մ) հազարամյակի վերջերին Վայաստանիտարածքում բավականինզարգացած է եղել պղնձի ն այլ մետաղների հանույթի ու ձուլման, դրանցից տարբեր տեսակի իրերի արտադրությանգործը: Հայկական լեռնաշխարհում հնագույն ժամանակներից մետաղի հանույթի ու ձուլման վառ ապացույցներընրա տարբեր մասերում հայտնաբերված մետաղաձուլարանների շատ լավ պահպանված մնացորդներն ու հետքերն են: Այդ առումով առավել մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողը ն

Մեծամորի մետաղաձուլարանի հայտնաբերումն է, որը վերաբերում է մ.թ.ա. Է| հազարամյակներին:Այստեղ հայտնաբերվել են մետաղաձուլարանի բավականին պահպանվածձուլման վառարանը,մետաղաձուլության թափոնները` խարամը: Իսկ մոտակա ժայռի հարթ տարածքում հայտնաբերվել է քարի վրա քանդակված այդ ձուլարանի ամբողջ կառուցվածքը նախագիծը: Դատելով այդ նախագծից՝Մեծամորի մետաղաձուլարանըունեցել է արտադրականլրիվ ցիկլ հումքի հարստացումիցմինչն պատրաստի արտադրանքիթողարկումը: Հնագիտական պեղումների, հայ ն օտար հնագույն ժամանակաշրջանների պատմիչների տվյալներով պատմականՀայաստանում գունավոր մետաղներից առավել շատ արդյունահանվել է պղինձ,կապար, ցինկ, արծաթ,

ոսկի: Հայաստանի Հանրապետությաններկայիս տարածքում

հայտնաբերված գունավոր ն հազվադեպմետաղներիցգործնական նշանակությունունեն կամ կարող են ունենալ պղինձը, մոլիբդենը, բազմամետաղները(հատկապես կապարն ու ցինկը), ոսկին, ալյումինի հումքը, տիտանը, նիկելը, վոլֆրամը, կոբալտը, վանադիումը, բիսմութը: Այս թանկարժեք մետաղները :

հիմնականում ի հայտ են գալիս պղնձի, մոլիբդենի, բազմամետաղների են հետ նույն հանքավայրերում,երբեմն նան առանձին:կՀայտնաբերված նան սուրմայի, մկնդեղի, սնդիկի ու հազվադեպայլ մետաղներիերնակում-

ներ:

Վանրապետությանտարածքում հայտնաբերվածգունավոր մետաղներից գործնական նշանակության տեսակետից ինչպես միշտ, այժմ էլ առաջին տեղը պատկանումէ այղճծին: Երկրաբանականտվյալներով` այս գունավոր մետաղը մեզ մոտ, մյուս գունավոր մետաղներիհամեմատությամբ, առաջին տեղն է նան իր տարածվածությամբ: ուսումնասիրությունների տվյալնեԵրկրաբանական-հետախուզական րով հանրապետության տարածքում հայտնաբերված պղնձի պաշարների 80-90 տոկոսը կենտրոնացվածեն Կապանի,Քաջարանի, Ագարակի հանքավայրերում: Կարնոր է իմանալ,որ Քաջարանի ու Ացարակիհանքավայրերում հանքանյութը պղնձից բացի պարունակում է նան մոլիբդեն (այդ պատճառովկոչվում են պղնձամոլիբդենայինհանքավայրեր),ինչպես նան հազվադեպ այլ մետաղներ: Արդյունաբերականնշանակություն ունեցող պղնձի պաշարներովհաջորդ տեղը պատկանումէ 3յուսրսային Չայաստանին, մասնավորապես`/ՁումանյանիտարածաշրջանինԱյստեղ հատկապես նշանավոր են երկու հանքավայրեր` Այավերդու ն Շամլուղի: Վեռանկարային մեծ նշանակություն կունենա Արմանիսի (Ստեփանավանիտարածաշրջան) հանքավայրը: Պղնձի նշված հանքավայրերիցառավել հին պատմություն ունեն Այավերդու ն Կապանի հանքավայրերը, որոնք սկսել են շահագործվել շատ հնուց:

Վանրապետությանպղնձի նշված հանքավայրերիհանքանյութի մեջ պղնձի պարունակությունը կազմում է 1,5-522: Իսկ Կապանիհանքավայրի որոշ հատվածներումայն հասնում է 10-14:26-ի: Պղինձը տնտեսական մեծ նշանակությունունեցող գունավոր մետաղ է, այդ պատճառով միջազգայինշուկայում այն մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնումն ունի բարձր արժեք: Պղինձը հեշտ մշակվող, բայց շատ երկարադիմացկունմետաղ է, այդ պատճառով այն օգտագործվումէ մեքենաշինության բոլոր բնագավառներում: Դրանցից արտադրվում են մեքենաների դետալներ, մասեր: Պղնձից արտադրված խողովակներըօգտագործվում են արդյունաբերության շատ բնագավառներում: Գունավորայդ մետաղիցէ արտադրվումնան էլեկտրահաղորդիչ լարերի մեծ մասը, հատկապեսբարձրավոլտէլեկտրահաղորդիչ լարերը (որոնցով էլեկտրաէներգիանմղվում է մեծ հեռավորությունների

վրա, ինչպես նան տրամվայներնու տրոլեյբուսները սնուցող էլեկտրալարերը) հիմնականումարտադրվում են պղնձից: Դրանք ալյումինի լարերի են: համեմատությամբշատ երկարադիմացկուն են Պղնձից արտադրվում նան կենցաղային նշանակություն ունեցող շատ արտադրատեսակներ:Սակայն պղնձի տնտեսականնշանակությունը նշվածներով չի սահմանափակվում: Պղնձի ձուլման պրոցեսում անջատվում են ծծմբային գազեր, որոնք հումք են հանդիսանում ծծմբաթթվիարտադրության համար, իսկ վերջինս արժեքավորքիմիկատ է, որը օգտագործվում է տնտեսությանշատ բնագավառներում: Իսկ պղնձաձուլությանթափոններըօգտագործվում են մի այլ արժեքավոր քիմիկատի պղնձարջասպիարտադրության համար, որը, որպես արդյունավետթունաքիմիկատ,օգտագործվում է խաղողիու պտղատու այգիների սրսկման համար (այսինքն`գյուղատնտեսությանբերքատվության բարձրացմանհամար): ՎայաստանիՎանրապետության տարածքում հայտնաբերվածգունավոր մետաղներիշարքում գործնականնշանակությանտեսակետիցշատ կարնոր է մոլիբդենը դերը: Պղնձամոլիբդենայինհանքավայրերումմոլիբդենից ու պղնձիցբացիկան նան այլ, այդ թվումհւսզվադեւպմի շարք մետաղներ(ռենիում, սելեն, թելուր, գերմանիում, տիտան,բիսմութ, ցինկ, մկնդեղ,արծաթ, ոսկի ն այլ): Վայաստանի Հանրապետությանպղնձամոլիբդենայինհումքի պաշարներ ընդգրկողտարածքը նախկինԽորհրդային Միության՝նման մետաղներ պարունակողշրջաններիցառավել խոշորներից է: Վանրապետությունումառկա մոլիբդենի (կամ ավելի ճիշտ` պղնձամոլիբդենային) տասնյակ հանքավայրերից ու երնակումներից գործնական նշանակությանտեսակետիցառավել կարնորներնեն Քաջարանի ու Ագարակի հանքավայրերը,որոնք գտնվում են Սյունիքի մարզում (Քաջարանի հանքավայրը Կապանի տարածաշրջանում, իսկ Ագարակիհանքավայրը՝ Մեղրու տարածաշրջանում):Քաջարանի հանքավայրիհանքանյութի մեջ մոլիբդենի պարունակությունը կազմում է 0.1-0.296, իսկ պղնձինը՝ 3--406: Սյունիքի մարզում հայտնաբերվածեն նան մի շարք այլ հանքավայրեր,որոնցից հեռանկարում նշանակալից դեր կարող են խաղալ Դաստակերտի (Սիսիանի տարածաշրջանում)ն Շիկահողի (Կապանիտարածաշրջանում)

հանքավայրերը:

Այսպիսով` հայտնաբերված ն համեմատաբար լավ ուսումնասիրված պղնձամոլիբդենային հանքավայրերիմեծ մասը գտնվում է Սյունիքում: Այսպիսիմետաղներպարունակող հանքավայրերու երնակումներ են հայտնաբերվածնան Հյուսիսային Հայաստանում,հատկապեսԳուգարքի

է.

-կռտ մոտով դտ/4յսմնոտմտ վոյսվցվուսՈտ ցվոոնոտզը ս վըյսվեղդետը ցվոոնտտզը դոդ դտ ըւսճքտմոտ դտքստզոտմդու վցտտոտրու :Ատքով «սմտցտտոտսոողղ դողտոոողով ուսրողյսՀ դվրոծետծ -վը ղող ողհոշդվ'«սմզմտմոիտմ մմղդծդովուո դտ(քժսդվշոդղմզըտվմեշք ցո/ժստզոոմդով 1ոդղգոս դղ նսմող դսքժսդոոդոշդ օղը ցվրոմտղդոսղվ մմզդմոՀշտի վմզցնտտղը որո մսիոդյսծ :ըչսմզդմօտմոտ վմղեմոր Հսսսյ վՀվոոմը «(Արտիտճցովվլտվոտոր) վղոտմվՉմզգմտՀոտովնզնդկը 'ըսմզդ -Հօմտտ վմզեմոը վմվռւսծմոնզԵ 'վրոտսդ սսս՛ 'վԺվդոսքղօոիմզմոդ -տրով ցզ մզդմոՀշո վժյսրովմ 'ըյսմզդմցտմտտվմղեմոր վմվդ՛սքղ 'վմվդ Հսձմոնգե 'վշմսիոջտսսսյ դող մղդմոշո վոոմգնի 'ոսմօոմոտ վմղե -մոր (մրոիոմցտվ վրովոտոր) վղոմվՉ '(մղմրտիոմցով վմզվմղէ 'վղղտտե -ը) վսսջ 6սոի '(մրտիտծցովվմծսը) վՀվուսծմոնդե դող մզդմոշոփովմվմ -ոց 'ըսմզդՅօտմտտ1Ոո ս վմզեստը (մրտիտոծցով վցտիտծցու.) վմրոտսդ (ըՂսկողմղ վՅմոոեյսԵ)«սսսյ դող մզդմոշտհովրոոմՓ՛նի'ուսժցոմոտ վմղե -մոր (մրտիոմդով վ/ովոտոր) վղոմվՉ ղ (մրտիոծժդովվմճմսը)վմվըւսմմոն գե մզդմտշտհո վտնտմսկ ղ վզհվց «ըոսմզդօտիտովշսմս վմզդդոծմշոց -ոմոտ վմղեմտը վՃրոտսդ 'վցտսօոծտմը ղող դոկ մզղդմոշտհվցոտտվտ ոցվմօ 'ողհոքղ :ըյսմզմրոիոմդով 1Ոո ցվրտոժղորսկ օտիմղմոդտոով վժ ողսմղմոի մղզմմոտդտք4ստղոոսդով 11 ողիոոդ(ո'ձղը դո սմնոնոմ Հս/ՍոՅցոս վմզմրոիոժցով (վտմզղտտոռՆ ՛վղտմոեր "վցոմոծոժ) ցվրոդ -ղնմվսըտցդնիոողհոշցվդող մզդմտշտհովտեծ վմղդնոտզղըվովհտո(ղ չմղդմոշ -ո՛ վմղդնտտզըհզնտիետվ ս մսիտդյսե 1Ոո ղ վըուսվեղդետը'վժյսբովմ վվնցո '(որմոսո) վմվմոօ 'վրոոմՓյսի 'վտյոմսկ 'փզհվը 'վղտտվտ դոդ ուսծօոմտոտդոքտստղոտմդու վղտտոռքու լ 1ղիոտ դզնմո ողհոշդվ քսմզգստիտեոդմ 11ո ղ դո(4սմղմոդւսքնմո դողողվգովղտտմտհղկ "դտքժսդվշողղմղը տվմեշց զ օղը ողոտկտով Ադյս(8:սկտդտշդ6դսմս 'ցղ մզցնոոտզըմսիոդյսծ նսծզդւս ըս դրո՛ 'Ամոոոտհ «ս դկդվծ ըոսիժ նո 'ԱմզդնոտղոտոԵոժց դո 1.ց6վկտղտոոով նմո վցընհոՀսնմզիոյը ղ վցոս դս/Յյսոտտհո դվվ տոտՀ մուսը -Հղսմղմողոս ըուսմրոիոմդովվրոհոճոլը ոզն Վ -ոպտդւսքնմո վմղդնոտտզոտռրետմ Հոհվմմոոգ3վ64սծտտոմուվզ օտիծսստդ նղտմս 'Ամրտիոմդով դվրոնոտղոտրետմ վրոմտժովըվդյս դս(8սկտդտշց ցտկողօմսե դղմստոտփ տռվվ ղչցվը 6ծվմզմրոիտմըով օտիչդ մմզի :Ամգմլոիտճցով ցվրոնտտզրոքբետմ օտիմղմոցտ/Ոով ըՀսԱղմ/ոի1Ոո ղ քյսմ '"վՅրտիսմնզր դզդոս դսԹսկտդոշՀդ -ղդդոճմշտցոմտտ վդտիտոդտփզտր

սսոմվի

Վոր դվոոմողդտսէ :0մզմրոխոծդով (բոսցոծմշտքտմոտվմսջտցեզնք) 1ոցք0:ս -ԵոՆ 'վցոտող (ըսցոծմշտցոմոտ վցոքցտքոսծ))վրտնոձոլը դզ նսմոողըդ դզցոս դԱ/ժսկտդտՀդ դողտմղմողոսքնմո բոսցու(ժոատգիոո ցտիմվոտոդըոսո'ս դոքցոտտտ վգոոծվը դվրոնտտզբոորեւոմ վմզեմոր վմսց ճմ -ցտվ մրտրտովպտդծ վմզդդոմոոմկմգ:քոսմզդծօտմոտ -տԻ "վսիոջ «սսսՂ 'վճվդ:ս(դ ող օսիցտե մմղմրոիոժդով նսդ ՝ողոոմսիագոտր :մո մտհտդ-դցվծ բոսցտկտդրվվդվրոնտտգրորետմ

Ծվմզմըոիտ ոսմտհ

0վցոհ «որ փտծԵ վճօտմտտ դո/ժստգիոոմցոովոզ ք՛սկմենդմՅդսմս զբ «ոխտմ միվժ վմզդըսհտղմզ ոս վմզմըոիտծցվ նսծզոոս 0ոս(ժոսդողոսմոոր դվրտոծզորսի վմզդնոտզը վովհոքո մս 'լ մվմմժոտզէ ողո վմզժոս(ոճգտվ վմզցնտտգը մսիտդոսծ1րո ՅԱտշ վը յս վջընիողոց Յցսմս "մզմրոիտծցովմմշդմուտ ցվ 'վմտհոտհ'վհցվծ դգ ըոսիմետտժոսդմ դզ օտիմզմտդտրովըսծօտմոտ ցտ/փստղզոմդոէ րորետմ ղտ '

արո/ժսկոցո

մտքով

վմզոբոոմտհզ ցոքժսմնոոտմոո 1 1 ըրսիցմ դո(ժոսմզմոդո

-ոտեօ Աղժ վդղնմվսը ցտիմնտտմտ ծվզտմդ 'ճզը ցտդտդվցովգտոմտկզկդոդ վըս դոս(տսկտցտշցմսշսո

մգզնմվյսո

չոս(ոհր դո/84ԱցվՀո

ցվրտծետճվըՃգքմտ մցմոմ վուս ղ ըոսմզգստիոծտըմ տոմ դոտմղեզվտ 'ցոքժսդվշտդոծզը ցտկոքետս 'ցտլտսցվշտծստոով զ4 պո :մոբյով -տնոոտզք զ օզը 1զիոոստդոս(ՅոսկտցոՀը վցզնմվիք սյվ հոստով 1 նսծզոոս դոս(ժսկոդտՀդ աղղմնտտմո տտհոնսհ դվրտտմսո -օմսծտտեօ ողոողտով ցր մորով «սյղմվեղ1դՅցվո՛տ "մտո զս1ղդծտմցմո ոմ) -ջմոմ մցտցվտոտ ցոքժսվղսհ "մցյս(ժ:սըուսկծտքվն մգ մղոմս ովլվճաղի լ ըոսիցմսետտեօ ձղը դտ/ժսմնտտմովտտհոնսո դվժմզՎ -գնմփսը ոզիոմսիոցոտր :նոտգը նսմվեզ1ողիոմսլ ըյսցտովնդով դվճոստ դող գ մսշսո| տտշ

քոսի

(սզգծոմ

մցս/Ցոսկտդտշցցտղտոգտգտվգզնմվխ Ո չոսեմոը վծվլոս(դցո/ ցվրովմ

-Ժստգիոոոսդու վցտտոտրու զ ըյսիդտե Ա-օ56-7 վմզցմտժոո դորցովոո:սմնմո ոտքով վդզնմվիսըմս 'գ մվմմճոտգէ. :0մզցժցտտտոոլշո

մմղցցտկտ

ող 1ղիծզմտնտննղտոտ ըյսրտետտզվ 6/ոմ զ զիցմսծովոՀ դտղո--096. ո:ցվը մմրոիոծցով վտմզկոտոթՆ հով :9գ ցոիմվոոդք օգ մզն մսճ իո Յդսմս 'Ամղմրոիոծցով վիոմտեր ոս վտտմոծտց ըոսնտո| 6վմզցցոհ -սո| մորով ցո/սոզտցտ դո/ժստգոոոմդտվ ղ տսիցմսեովոՀ ցտիծցդ ող «ոիժ դոկտ--096: Ծվմգմրոիտծցով դվրոդգնժվիըոցցնիո

ոսո

ամրոի

վճբվլ օսդտետիտ վցողդ ղտց ոզիոշցվ'Մմրտիտժգովվդոիոճոոէ 7. Սսդոծմշոցտմտտ վլտնետս: ՛ըսմզցդտձմշտցտմոտվցոքցտքոնթ

-ցով

արտադհումքի խոշոր պաշարներ:Մետաղային մագնեզիումի պախոշոր դ ոլոմիտների են հանդիսանալ րությանհամար բազա կարող են ունենալ կարող նշանակություն շարները:Այդ տեսակետիցգործնական ն Լուսաձորի (Տավուշի մարզ, Իջնանքաղաքի մարզ) (Կոտայքի Արզականի հանգամանորենուսումնասիրժոտ) դոլոմիտների հանքավայրերը, որոնք

ր աժեշտ

ված են:

ու երնակումներեն հայտԲացի դրանցից, մագնեզիտիհանքավայրեր մարզում(Շորժայի.Զիլի ն այլն): նաբերվածԳեղարքունիքի համար խոշոր հումքային արտադրության Մետաղայինալյումինիումի առկա նեֆելինային սիենիտների այստեղ բազա կարող են հանդիսանալ են ներկայացնումԹեժ մեծ հետաքրքրություն պաշարները:Այս առումով, (Թեժ սարը Փամշատ խոշոր պաշարները սարի նեֆելինային սիենիտների է Ս հարավայինճյուղերից մեկն է գտնվում Գրազդան

բակի լեռնաշղթայի վրա): Դրանք շատ հանգամանորենուքաղաքից ոչ մեծ հեռավորության է ալյուսումնասիրվածեն: Դեռ ավելին, այդ հումքի բազայի վրա մշակվել էին կառուցվել քաղաքում մինի արտադրությանտեխնոլոգիա:Վրազդան էկոլոսակայն, մշակմանկոմբինատիշենքերը, այդ հումքի կոմպլեքսային է հարմարվել` կուելնելով, նպատակահարմար գիականնկատառումներից չհանձնելշրջակա միջարորտայինայդ կարնոր շրջանումշահագործման (նեֆելինայինսիեհումքի Այումինի այդ խոշոր օբյեկտը: վայրը աղտոտող

տարածաշրջանիՇվանիձոր գյուղի նիտների)պաշարներկան Շան Մեղրու Ձանրապետությունըունի ալյումինի մոտ: Փաստն այն է, որ Վայաստանի որոնք հեարտադրությանհամար անհրաժեշտհումքի խոշոր պաշարներ, հնահետո, անվտանգտեխնոլոգիամշակելուց ռանկարում՝էկոլոգիապես

րավորկլինի օգտագործել: մետաղներ, շատ խոշոր Մագնեզիումը ն ալյումինիումը,որպես թեքն արդյունաբերուքռազմական նշանակություն ունեն ինքնաթիռաշինության, յան շատ այլ բնագավառներում: Հանրապետությանտնտեսությանհամար առանձնահատուկ կարնոր ազճիվ մետաղների պանշանակություն ունեն այստեղ հայտնաբերված է գործնականնշանակություն ժամանակ շարները: Դրանցից բավականին ունի հատկապես ոսկին: ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքի ընառկա է գունավոր մեդերքումոսկին ի հայտ է գալիս տարբեր ձներով: Այն պղնձի. բազմամետաղների, տաղների կոմպլեքսայինհանքավայրերում, ոսեն զուտ գտնվում պաշարները մոլիբդենի հետ: Սակայննրա հիմնական է անցնում թիվն այստեղ կու հանքավայրերում:Այդպիսի հանքավայրերի են գտնվում Գեղարքունիքի,Կոտայմեկ տասնյակից,որոնք հիմնականում

ն

մարզերի տարածքներում: Ոսկու հանքավայրերից առայժմ խոշոր նշանակություն ունեն Սոթքի (Սնանի ավազանիարնելյան ծայրում)ն Մեղրաձորի(Մարմարիկգետի ավազանում) հանքավայրեկատարվումեն արդյունահանմանաշխատանքներ: որտեղ րը, Ազնիվ մյուս մետաղների`արժաթի ու պլատինի պաշարները աննեն, դրանք հանդես են գալիս կոմպլեքսային հանքավայրերում: Մասի հայտ է գալիս գունավոր այլ մետաղների(բազմաի, մոլիբդենին այլ) հետ, իսկ պլաւռինի որոշակի նշանսն մետաղների ուսումնասիրվածհանքավայրերում: ոի ր ի Հանրապետության տարածքում հայտնաբերվածեն նան քնԼ զգալի պաշարներ: մետաղների Այստեղ առկա սն մետաղներից գործնական նշանակություն կարող են ունենալ առաջինհերթին երկաթի հանքաքարի պաշարները: Մասնավորապես հայտնաբերված բազմաթիվ հանքավայրերից մոտակա ժամանակաշրջանում արդյունաբերական նշանակություն կարող են ունենալ Կւսպյուտանի, Հրազդանի Սվարանցի հանքավայրերը: Կապուտանի հանքավայրը գտնվում է Կոտայքի մարզի Կապոււոան մոտ, Երնանից ունի մուռ 25 կմ հեռավորություն, այն հանգամանոէ, մետաղի միջին պարունակությունը28--3092 է կազում: Այս հանքավայրի հաստատված արդյունաբերական պաշարները շուրջ 244 մլն տ, իսկ հեռանկարային պաշարները ավելի քան քի ն

Լոռու

րաաա

Գ ոոծն

ը

ան Սա ԿԱՆ նե րի,հր

ի ատվու մետաղներ

ն

գողի ուսումնասիրված ր

են իրրիր տ.

. փ հանքավայրը գտնվում է անմիջապես Հրազդանքաղաքի Խա ուսումնասիրվածէ, մետաղի միջին պարունա-

անգամանորեն պաշարներըկազմում են մլն ՎոթյոնԸարդյունաբերական մլն ն կարին երկու հանքավայրերնէլ արդյունահանման համար ու

,

այ

3276 է,

պաշարները1̀50

յս

տ,

տ:

ունեն

շատ

ու տրանսպորտային պաստավոր լեռնաերկրաբանական պայմաններ: են Համեմատաբար խոշոր Սվարանցի հանքավայրի պաշարները:Այն գտնվում է Սյունիքի մարզում Գորիսի նախկինվարչական շրջանի Սվարանց գյուղից զգալի չափով հարավ: Այս հանքավայրումմետաղիպարունակությունը կազմում է 21 տոկոս, կանխագուշակված պաշարներըգնահատվում են 1 մլրդ տ: նշված երկու հանքավայրերիհամեմատությամբ Սվարանցի բնակլիմայականպայմանտրանսպորտային, ո, րը դժվարինեն: Բավական նշել, որ այդ հանքավայրիբարձրությունըծոէ վի մակերնույթից ավելի քան 2500մ Է, սակայն մասնագետներիկարծիքով այստեղ հնարավոր է հանույթը կազմակերպելբաց մեթոդով:

լ

զոն քավայրի շահագործման ՉՅ

հանքավայրերիերկաթի

Սվարանցի Կարնոր է նշել, որ Կապուտանի կտա կազմակերպելԷ ն հնարավորություն է հանքաքարը բարձր որակի պահանջներիհամար անհրամեքենաշինության ու

լեկտրատեխնիկական

արտադրություն:

ժեշտ բարձրորակպողպատի

տարածքում երկաթի հանքաքարի պաշարներ Յանրապետության տա-

մասում (Մեղրու են նան Սյունիքիմարզի հարավային հայտնաբերված Նոյեմբերյանի տարածաշրջարածաշրջանում),Բազումի լեռնալանջերին, ն այլ վայրերում: նում (Կողբի հանքավայրը) Հանրապետությանտարածքում Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի պաշարները կանխագուշակված հանքաքարի հայտնաբերված երկաթի են շուրջ գնահատվում նան

3.8 մլրդ

տ:

են տարածքում սն մետաղներից հայտնաբերված Վանրապետության մանգանի ու թրոմի պաշարներ:

ուսումնասիրություներկրաբանական-հետախուզական Կատարված հանքանյութի պաշարներ կան

չնայած մանգանի արդյունաբերականնշանաշատ վայերում, սակայն հանրապետության չեն դեռնս հայտնաբերված: կություն ունեցող հանքավայրեր հանքավայրերիցն երնահայտնաբերված մանգանի Այնուհանդերձ, Արփայի ավազանում են ուսումնասիրված կումներիցհամեմատաբար լավ հանքավայրերը.Գուգարքի տարածաշրջաԿարմրաշենի ու Մարտիրոսի ՍնՍվարանցի,Իջնանի տարածաշրջանում նում Մեղրուտի, Սյունիքում՝ Կոու Ղարաչայի տարածաշրջանում քարի ու Սարիգյուղի, Նոյեմբերյանի մետաղի պաշարներ հայտնաբերված թի գյուղի հանքավայրերը:Այդպիսի Հայտնաբերվածմանգանի ն վայրերում: են նան Սնանի ավազանում այլ պաշարներըգնահատվում պաշարներըմեծ չեն. դրանցկանխագուշակված ները հաստատում

են 29 մլն

են, որ

տ:

են տարածքումհայտնաբերված Հանրապետության մաթիվհանքավայրերու երնակումներ:

նան

քրոմի բազ-

մինչն 1950-ական թվականների հանրապետությունում քրոմ, որն օգտագործէ որոշ քանակությամբ սկզբները արդյունահանվել տեՆշենք,

որ

համար: Հետագայում վել է տեղում կաշվի մշակման պահանջների է, քանի որ Ուկդադարեցվել ղում այդ հանքանյութի արդյունահանումը բարձր արդյուէին ավելի ն ԽՍՅՄ այլ վայրերից ներմուծվում

րաինայից

նավետ քրոմի

աղ:

տասնտարածքում հայտնաբերվածքրոմի երկու Վանրապետության համեմատաբար լավ են ու

յակից ավելի հանքավայրերից երնակումներից ունենալ Սնանի ուսումնասիրված ն կարող են գործնական նշանակություն

ու Շորժայի (երկուսն էլ Ճամբարակի տարաԱյս հանքանյութի կանխագուշակված պահանքավայրերը: ծաշրջանում) շարները հանրապետությունումգնահատվում է շուրջ 20 մլն տ: ն քրոմը լեգիրող մետաղներ են, դրանք մեզ մոտ նպատաՄանգանը կահարմար կլինի օգտագործելայն ժամանակ, երբ հանրապետությաներկաթի հանքաքարի բազայի վրա կկազմակերպվիսն մետաղաձուլություն: Խորհրդային իշխանության ամբողջ ժամանակաշրջանում հանրապետությանն անհրաժեշտ սն մետաղներնամբողջապես, ինչպես նան բազմատեսակ պատրաստի գունավոր մետաղներ, ներմուծվում էին Ռուսամտանից, Ուկրաինայից,Ղազախստանիցու մյուս հանրապետություններից: Այժմ նախկին կապերը գոյություն չունեն, մեծ դժվարություն է ներկայացնում այդպիսիներիներմուծումն արտասահմանից:Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը` հրամայական պահանջ է առաջանում հանրապետության տարածքում հայտնաբերվածգունավոր ու սն մետաղներիպաշարների ռացիոնալ օգտագործման ուղիների մշակման համար` նպատակ ունենալով հնարավորին սահմաններում ապահովել Հայաստանի Հանրապետության սեփական պահանջները:

Ն" 02 ՄԵՏԱՂԱՅԻՆ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻՑ.

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում առավել լայնորեն տարածված են քարանյութերը: Հանրապետությանտարածքը համարյա ամբողջաւվես ծածկված է հրաբխային քարանյութերի համատարած շերտով: Հայկական լեռնաշխարհը քարանյութերի տեսակներով ն պաշարներով երկրագնդի հազվադեպ շրջաններից է: Այստեղ հայտնաբերված են գիտությանը հայտնի համարյա բոլոր քարատեսակները:Քարն այստեղ այնքան շատ է, որ երբեմներկիրը՝ Հայաստանը, անվանում են «քարաստան»: Հայաստանի տարածքի քարաշատ լինելը նախկինումհամարվել է չարիք, սակայն իրականում քարը հրաշք նյութ է, որի գաղտնիքները գնալով ավելի ու ավելի են բացվում: Բավական է նշել, որ միայն մեկ քարատեսակից` պեռլիտից, հնարավոր է ստանալ շուրջ 110 տեսակի թանկարժեքնյու-

ավազանում գտնվող Ջիլի

թեր:

Հայ ժողովուրդը հնագույն ժամանակներից քարն օգտագործել է իր կյանքի գրեթե բոլոր բնագավառներում: Այդ առումով շատ դիպուկ է ժողովրդականճարտարապետՌաֆայել Իսրայելյանի հետնյալ միտքը. «Քա

ա

է

ծնվել

հա

ա

ա

ըի վրա բարձրացել, քարեր բարձրագրել:

ապրել,

քարը

քարին

դրել, քարե-

Քարերի մեջէ աճել մանուկը, քարով խաղ արել.քարն իմազել. քարի

պես ամրազել»:

4920-ական թվականներիցմինչն 1980-ական թվականներիվերջերը տարածքում հայտնաբերվել են տարբեր տեսակի քահանրապետության րանյութերիավելի քան 700 հանքավայրեր:ԳործնականնշանակությանտեսակետիցՀայաստանի Հանրապետության տարածքում հայտնաբերված քարանյութերիցներկայումս առավել կարնորները՝«տուֆերը, բազալտնեոը, անդեզիտները, պեմզան, պեռլիտները, հրաբխային խարամները, մարմարները, գրանիտները, կրաքարերը, բենտոնիտները, հրակայուն կավերն են: Տնտեսական խոշոր նշանակություն կարող են ունենալ նան այստեղ առկա դոչոմիտները,դիատոմիտնճերը ն շատ այլ տեսակիհրաբխաու նստվածքային ք արանյութեր: յին Հանրապետությանքարանյութերի համակարգում տնտեսական նշանակությանտեսակետիցմինչն այժմ առաջին տեղը պատկանումէ մռու.ֆա-

Քարերին-

`

Տուֆերն իրենց հատկություններովհավասարըչունեցող բնական շինանյութերեն: Դրանքծակոտկենթեթն քարատեսակներեն, որոնք առաջացել են հրաբխայինժայթքումներիարգասիքներից: Նախկին ԽՍՀՄ տարածքում տուֆերի հանքավայրերկան Անդրկովկասում, Հյուսիսային Կովկասում,ԱրնելյանՍիբիրում, ԱրնմտյանՈւկրաինայում, Հեռավոր Արնելքում, ինչպես նան աշխարհի մի շարք այլ երկրներում: Սակայն պաշարների, արդյունահանմանբնական ն տնտեսականհնարաորակականհատկանիշներիտեսակետիցառայժմ արդյուվորությունների, նաբերական նշանակություն ունեն Հայաստանի Հանրապետությանտառածքումգտնվողհանքավայրերը: Այստեղ հայտնաբերվածեն «ռուֆաքարխավելի քան 110 հանքավայրեր, որոնց երկրաբանականպաշարներըգնահատվումեն 2,5 մ/րդ /խորանարդ մետր: Հանրապետությանտուֆերի հանքավայրերիհիմնականառավելություններից մեկն այն է, որ դրանցգերակշռողմասըգտնվում է անմիջապեսերնաթուղունմոտ կամ ճրանից 20 կմ հեռավորությանվրա: Իսկ այդ հանգամանքը բարձրացնում է տուֆաքարիօգտագործմանտնտեսականնշանակությունը: Պետրոգրաֆիական, ֆիզիկամեխանիկականն այլ հատկանիշներից ելնելով Հայաստանի հրաբխայինտուֆերը բաժանվում են հինգ հիմնական տիպերի՝ Արթիկի,Երնանյան,Սնիական,Բյուրականին ֆելզիտային: Արթիկի տիպի տուֆեր, որոնցովհայտնի են Արթիկի,Տուֆաշենի,Զառինջ-Ձիթնանքի, Կաթնաղբյուրի, Մարալիկի, Մաստարա--Սառնաղբյուրի հանքավայրերը,լինում են տարբեր գույների վարդագույն, կարմրավուն, մանուշակագույն,սն, մոխրագույն: `

Ամնիականտիպի տուֆեր կան Անիպեմզայի,Հայկաձորին Խարկովի (բոլորն էլ Անիի տարածաշրջանում)հանքավայրերում:Դրանք դեղին են, բաց կարմրավուն, մուգ կարմիր, մուգ վարդագույն,նարնջագույնեն: ծրնանյան տիպի տուֆերը, որոնցից կան Անիի (Անիի տարածաշրջան), Ալագյազի, Ապարանի, Երնջատափի (Ապարանի տարածաշրջան), Վահրամաբերդի,Ջաջուռի, Մայիսյանի,Մարմաշենի,Վայկավանի,Կապսի, Խաչքարի (Ախուրյանի տարածաշրջան), Վարդ Բաղի, Չերքեզի ձորի (Գյումրիի հանգույց), Արաքսի, Լուկաշենի, Մրգաշատի,Հոկտեմբերյանի (Արմավիրիտարածաշրջան),Կարմրաշենի, Կաթնաղբյուրի,Մաստարայի, Թալինի (Թալինի տարածաշրջան), Արագյուղի, Եղվարդի, Օհանավանի (Աշտարակիտարածաշրջան), Արչուտի, Դարպասի, Դիմացիսարի,Լեռնապարի, Մակարաշենի (Գուգարքի տարածաշրջան), Արամուսի, Առինջի, Գառնիի, Գեղարդի, Ջրվեժի, Ձորաղբյուրի, Մայակովսկու(Աբովյանիտա-

րածաշրջան), Արգավանդի,Բաղրամյանի,Նորակերտի,Փարաքարի, Շորբուլաղի (էջմիածնի տարածաշրջան)ն այլ հանքավայրերում, ունեն կարմիր, վառ կարմիր,մոխրագույն, սն, գորշ, մուգ գորշ, վարդագույն,գորշ մանուշակագույնգույներ զանազաներանգներով: Բյուրականիտիպի տուֆերուլ հայտնիեն Ագարակի,Աշտարակի, Բյուրականի, Կոշ-Ուջանի, Թալիշ-Շամիրամի,Փարպիի, Օշականի(Աշտարակի տարածաշրջան),Աղավնատան(էջմիածնիտարածաշրջան),հանքավայրերը, որոնք ունեն սն բծերով կարմիր, վարդագույն,սն բծերով, գորշ սն ու այլ գույներ: Ֆելզիտային տիպի տուֆերով հայտնիեն Ծաթեր--Ղաչաղանի, Թումանյանի (Թումանյանի տարածաշրջան), Մեդովկայի,Շահնազարի(այժմ Մեծավան), Ղարաքիլիսայի(Տաշիրի տարածաշրջան), Դեբեդի, Շահալուի (Գուգարքի տարածաշրջան), Նորադուզի (Գավառի տարածաշրջան), Ծովագյուղի (Սնանի տարածաշրջան), Մարտիրոսի(Վայքի տարածաշրջան), Աղասաֆինի,Գետափի(Եղեգնաձորի տարածաշրջան), Բերթախի,Բարեկամության, Ղալաչու, Քորփլուի (նոյեբերյանիտարածաշրջան),Գուլաքարակի (Ստեփանավանի տարածաշրջան),Այգեձորի,Կարմիրաղբյուրի (Տավուշի տարածաշրջան)հանքավայրերը: Ֆելզիտային տուֆերը ունեն կարմրավուն,վարդագույն կարմիր,կապտավուն, գորշ, սպիտակ,բաց երկնագույն,կաթնագույնն այլ գույներ: Հայկական տուֆերի նշված գույներն, իհարկե, բոլորը չեն: Դրանցից շատերի վրա բնությունը ստեղծելէ գույճերի այնպիսիներդաշնակություն, աստիճանաբարմեկը մյուսին անցնող այնպիսի երանգներ, շերտեր ու նախշեր,որոնց կնախանձերյուրաքանչյուր հմուտ գեղանկարիչ:

Տուֆաքարերը ձայնի ու ջերմությանվատ հաղորդիչ են, որը բարձրորակ բնական քարանյութի կարնոր առանձնահատություններիցմեկն է: Որպես անգերազանցելիբնական քարանյութեր, տուֆերի կարնորագույնառանձնահատկություններիցմեկն էլ երկարակեցություննէ: Բնական մյուս բոլոր տուֆերի առավելություններից տեսակի որմնանյութերի համեմատությամբ է նան ծակոտկենությունն ու թեթնությունը: Շնորհիվ ծակոտկենության,տուֆերը բնական միջավայրում թրծված են ն ջերմաստիճանիտատանումները սրանց վրա չնչին ազդեցություն են թողնում, որը ն երկարադիմացկունության հիմնականպայմաններից մեկն է: Բացի դրանից, տուֆերը հեշտ մշակվում, ցանկացածձնի կոտրվում, հիանալի սղոցվումն մեխվում են: Տուֆերն ունեն նան թթվակայուն, ձայնամեկուսիչ բարձր հատկություններ: Եթե այս բոլորին ավելացնենք նան, որ հրաբխային տուֆերից կառուցված շենքերը լրացուցիչ արտաքին երեսապատման կարիք չունեն ն կառուցումից հետո անհրաժեշտություն չի լինում տները արտաքինից վերանորոգել, որը շինարարության համար խոշոր առավելություն է. ապա պարզ կլինի, որ դրանք, հիրավի անգերազանցելի բնական շինանյութեր են:

Բացի անգերազանցելիորմնանյութլինելուց, տուֆերըօգտագործվում թեթն լցանյութեր (խիճ, ավազ) արտադրելու համար. դրանք նան օգտագործվում են որպես ֆիլտրող նյութեր, մանրացվածտուֆը կարելի է օգտագործել հողի բերքատվությունը բարձրացնելու համար (մանրացված տուֆը հողի հետ խառնելով՝ դրանքանձրններիժամանակ կլանում են խոնավությունըն հետո դանդաղ հաղորդում հողին): `այաստանի տարածքումպահպանված,հազարամյակներիպատմություն ունեցող կանգուն ու կիսականգունճարտարապետականհազարավոր անզուգականկոթողներիմեծ մասըկառուցված են տուֆաքարից: Ամբողջապեստուֆաքարերով են կառուցված կայաստանի ՀՎանրապետության բոլոր քաղաքները, ինչպես նան գյուղական բնակավայրերիմեծ մասը: Ի դեպ, պատմականՀայաստանի մայրաքաղաքներից մեկը Անին, նույնպես ամբողջապես տուֆիցէ եղել կառուցված: ՀայաստանիՀանրապետության քարանյութերի համակարգում տնտեսական նշանակության տեսակետիցշատ խոշոր դեր են խաղում նան թա՛զալտներն ու դրա խմբին պատկանող մյուս ապարները (անդեզիտնեժայթքումների ժամանակերկրը, անդեզիտաբազալտները): Ղրաբխային րի մակերես է դուրս եկել հսկայականքանակությամբ լավա, որի սառչելուց հետո առաջացել են էֆուզիվ բազմատեսակ ապարներ հատկապեսբազալտներ, անդեզիտներ,դացիտներ,անդեզիտաբազալտներ: են նան

Հայաստանի տարածքում հրաբխային բոլոր տեսակի ապարներից ամենից լայն տարածում ունեն բազալտներն ու դրանց տարատեսակները: Բազալտների պաշարներըհատկապես խոշոր են Ախուրյանի, Անիի, Աբովյանի, Աշտարակի,Վայքի, Թումանյանի, Գորիսի, Գավառի, Կապանի, Մարտունու, Սնանի, Սպիտակի, Սիսիանի, Թալինի տարածաշրջաններում ն հանրապետության մյուս վայրերում: Դրանց պաշարները մեծ են նան Երնան քաղաքի շրջակայքում: Բազալտներից ն անդեզիտներիցկազմված հրաբխային ապարները Սյունիքի մարզի-միայնԳորիսի ու Սիսիանիենքաշրջաններում զբաղեցնում են 2400, Սնանի ավազանի Մարտունու ն Գավառի ենթաշրջաններում՝ 1600, Աբովյանի տարածաշրջանում`850, Վայքի տարածաշրջանում 700 կմշտարածություն: Հայկական հրաբխային լեռնաշխարհի շատ վայրերում կարելի է հանդիպել մեծ հատաքրքրություն ներկայացնողբազալտե ուղղաձիգ սյունաշարերի: Բնական այդպիսի հրաշագեղ տեսարաններ կան Գառնու ձորում, Արփա գետի կիրճում, Որոտանի անդնդախորկիրճում, Երնանի մանկական երկաթուղու մոտ Հրազդան գետի կիրճում ն շատ այլ վայրերում: ՀայաստանիՎանրապետությանտարածքում հայտնաբերվածբազալտի երկրաբանականպաշարներըգնահատվում են 125 մլրդ մ: Տուֆաքարի համեմատությամբ բազալտները շատ ավելի ամուր, դիմացկուն, կարծր, թթվակայուն, համեմատաբարդժվար մշակվող քարանյութեր են: Մեծ ամրության, երկարադիմացկունության ն բարձր թթվայնության շնորհիվ բազալտները դեռ անհիշելի ժամանակներից օգտագործվել են Հայաստանում բնակավայրերի, եկեղեցական շինությունների կառուցման համար: Երնանի ն հանրապետությանմյուս բոլոր քաղաքներիտուֆակերտ բոլոր շենքերի հիմքերն ու ստորին հարկերը կառուցված են կամ երեսապատված սրբատաշ ն դրվագված բազալտաքարերով (հաշվի առնելով այդ քարանյութի մեծ դիմացկունություննու հատկապեսխոնավ պայմաններում երկարադիմացկունությունը): Առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող շենքերն ամբողջապեսկառուցվում են կամ երեսապատվում են սրբատաշ բազալտով: Այսպես, օրինակ, Երնան քաղաքում Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտականինստիտուտի (Մատենադարան)շենքը ամբողջապես կառուցված է բազալտաքարով: Ամբողջապեսբազալտաքարովէ կառուցված նան Երնանիգինու կոմբինատիյուրատիպ շենքը: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ բազալտաքարը շատ մեծ դիմացկունությունից բացի ունի նան ջերմամեկուսիչբարձր հատկանիշներ: Իսկ քա29

պահպանվողն համազգայինանգնահատելիարնի որ Մատենադարանում դարերի խորքերից մեզ հասած ձեռագրերըշենքի ներժեք ներկայացնող, տատանումներիցշուտ շարքից կարող են դուրս սի ջերմաստիճանների կառուցվել է բազալտով, որպեսզի նրա ներսի եզակի շենքը գալ. ապա այդ ու ամռանն ձմռանը մեծ տատանումներ չտան: Այդ բազալտից է կառուցվել նան գինու կոմբինատի նույն նկատառումներով շենքը, որպեսզինրա նկուղներում պահպանվողգինու տեսակներըչորա(այդ նկուղներում այժմ պահվում են 1880-ական թվականներից կազրկվեն մինչնայժմ արտադրվածգինու բոլոր տեսակները): Որպես կարծրու առավել դիմացկունշինանյութ բազալտներըՀայասն շատ այլ տանում կիրառվումեն նան կամուրջների,հիդրոտեխնիկական քարանյութը լայն Այստեղ այդ ունի կիրառություն կառույցներում: բարդ ն կառուցման գործում: Այն օգհուշարձանների նան քանդակագործության ու մեծ կամրջի է «Հաղթանակ» կամրջի Հրազդանի Երնանի տագործվել

ջերմաստիճանները

`

են ձնավորվածԾիծեռնակաբերհամար: Բազալտաքարերով կառուցման

դում Մեծ եղեռնիզոհերի հիշատակինկանգնեցվածհուշահամալիրը,Հաղայգու մոտ կանգնեցվածմեծ Հոկտեմբերի50-ամյակիննվիրված թանակի Ի դեպ, ամբողջապես բազալտից հուշարձանը: էեղել | դ.է: կառուցվածԳառնու տաճարը, որը նույն շինաքարովէլ վերականգնվել Որպես երկարաշինաքար՝ բազալտը լայնորենօգտագործվել ն Օգտագործվում դիմացկուն քաղաքների փողոցների,հատկապեսմայթերի ձնաէ հանրապետության բնակելիու մյուս շենքերի աստիճաններիկառուցման համար: վորման, Բացի դրանից, բազալտը

րեն

մանրացվածվիճակում, որպես խիճ, լայնո-

է բարձրորակբետոնիարտադրությանհամար: օգտագործվում

Սակայն հայկական բազալտաքարերիտնտեսականնշանակությունը չի սահմանափակվում:Ուսումնասիրություններըցույց են տվել, որ դրանով են ձուլածո քարի արտադրությանհամար: դրանքնան բարձրորակհումք հատկապեսՀայաստանի կազմակերպումը արտադրության Քարաձուլման տնտեսական կարնոր նշանակություն: համար ունի Վանրապետության նրա համար կան տեղում անհրաժեշտորակյալ ո ր պատճառով, այն Նախ հանրապետությունը կողմից, մյուս արտասահմանից պաշարներ, հումքի ն ու առհաբոլոր տեսակի է պողպատե խողովակներն ներմուծում չուգունե սարակսն մետաղները ամբողջապես: հնա(պետրուրգիա)կազմակերպումը արտադրության Քարաձուլման կտա տեղում ձուլածո բազալտիցթողարկել տարբերչափսերավորություն ինչպես նան չուգունին ու պողպատինփոխարինող դիմացկուն, րի, էժան, իրեր: բազմատեսակ Յ0

Բացի բազալտների խմբին պատկանող ապարներից, Հայաստանի Վանրապետության տարածքում լայն տարածում ունեն նան անդեզիոներն ու անդեզիտաբազալտները: բազալտներից տարբերվում են համեմատաբար թեթնությամբ, ծակուռկենությամբ ն բարձր թթվայնութ-

Սրանք

յամբ:

ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում գործնական նշանակուքյուն ունեցող անդեզիտի ու անդեզիտաբազալտների հանքավայրերից հատկապես նշանավորեն Անիի, Արզնու, Կապուտանի,Մեղրուտի, Կիրովականի(այժմ Վանաձոր),Խնձորուտի հանքավայրերը: Անիի հանքավայրի երկրաբանականպաշարներըկազմում են ավելի քան 24 մլն մ", անդեզիտիշերտի հզորություննայստեղ հասնում է 50 մետրի: Հանքավայրըգտնվում է Անի երկաթուղայինկայարանիմոտ, այդ պատճառով նրա տնտեսականնշանակությունըբարձր է: Այս հանքավայրը շահագործում էր «Անիպեմզա»կոմբինատը,որը մինչն 1990-ական թվականները տարեկանարտադրում էր 10-15 հազ. տոննա անդեզիտիալյուր ն տարբեր տեսակիշինանյութեր: Անդեզիտիալյուրը խոշոր նշանակություն ունի քիմիական արդյունաբերության, հատկապեսթթուներ թողարկող արտադրամասերի հարդարման համար,քանի որ ունի բարձր թթվայնություն: Սնդեզիտիալյուրի պահանջըշատ մեծ է, ն Վայաստանըհանդիսանում էր այդ նյութի նախկինԽՍՀՄ-ի հիմնականմատակարարողը: Հայկականանդեզիտից արտադրվում էին նան «գարնիտուրներ»,որոնք օգտագործվում են թղթի ու ցելյուլոզի արդյունաբերությանմեջ փայտի զանգվածը մանրացնելուհամար: Այդպիսի արտադրատեսակներ թողարկելու համար վերը նշված բոլոր հանքավայրերիանդեզիտներն ու անդեզիտաբազալտները շատ պիտանի են: Հանրապետության բնականքարանյութերիշարքում առանձնահատուկ կարնորտեղ ունեն մարմարճերը: Մարմարներնիրենց դեկորատիվն ֆիզիկամեխանիկական հատկությունների տեսակետիցմյուս բոլոր քարանյութերի շարքում յուրահատուկ տեղ են գրավում: Պատահականչէ. որ դեռ հնագույն ժամանակներից այդ քարաճյութը լայնորենօգտագործվել է Հունաստանի,Իտալիայի ու քաղաքակիրթ մյուս երկրների ճարտարապետական կարնորությունունեցող շինություններիկառուցման, հարդարմանհամար:Աթենքի,Հռոմի, Վենետիկի, ճենովայի, իտալականն հունական մյուս նշանավորքաղաքներիշենքերի մեծ մասը կառուցված,ձնավորվածեն շատ նրբորեն մշակված մարմարով: ՅՎ

արնյութ է շենքերի ոչ միայն դեկորատիվ Ի դեպ, մարմարը բարձրորակ համար: այլն ներքինհարդարման են մարտաքին ձնավորման. տարածքումհայտնաբերված Վանրապետության հանՀայաստանի շատ 7-ը 28 հանքավայր,որոնցից կրաքարի մարի ու մարմարեցված հանքավայրերի(նեեն: Ուսումնասիրված ուսումնասիրված գամանորեն պաշարներըկազմումեն ավելի քան

րառյալ

կրաքարերը) մարմարեցված

մլն մ, որից

կարգի 17 մլն մ3:

արդյունաբերական հայտնի են պաշարներով

Արարամարզերը: Այժմ հանրա՞

քարանյութի կարնոր

Բնական այս Կոտայքի, Սյունիքի տի, Տավուշի, Գեղարքունիքի. գործնական եղած մարմարի հանքավայրերից

տարածքում են պետության աշխատանքներ ունեն, այսինքնարդյունահանման նշանակություն Իջնանի տարվում Արարատի,

ու

"

մա

Ենոքավան), Աղվերանիհանքավայո՞՞

մ:

Ծարու նախկինԽՍՂՄ մյուս խոշոր քաղաքների Մոսկվայի Երնանի, համար օգտա՛ ներքին հարդարման շատ կառույցների

տարապետական տ եսակներ: Մասնավորապես,դրանք մարմարների գործվել են հայկական տան ներքինծԿառավարական են Հայաստանի օգտագործվել

լայնորեն

«Հեղափոխության նան Մոսկվայիմետրոպոլիտենի ծնավորման, ինչպես ն այլ կայարանների «Կինյան» հրապարակ», վի «Սվերդլո հրապարակ», սն նավորմանհամար: մարմարը, այն ունի է Խոր Վիրապիհանքավայրի են Յուրահատուկ շինանյութինտալ իս Այս շինանյութըտարբեր ժամանակնեգեղեցկություն: շատ ճոխ բնական Բաքվի, Մոսկվակիրառվելէ Երնանի,Թբիլիսիի, չափերով ն տարբեր ներքին րում ունեցող կառույցների հատուկ կարնորություն ու

որոնք երանգներով, գույն սպիտակ,դեղին

այդ

այլ

քաղաքների յի ձնավորմանհամար:

ունի Իջնանի աին արդյունաբերական Այս մյուս հանքավայրերից արդյունահանված աար ԱԵ ուռնուսի քարամշակման գործարանում Երնանի կարիր ատում: Լամ ր ր ր»կուբի լայնորեն օգտագործվել Սունդուկյանի անվան ամերգային համալիրի, Երնանի պետական համալսատնիարաիՂ տրոպոլիտենի,Սարդարապատիազգագրական թանգաանի մե հանի, ն ներքին հարդարմանհամար: անին ամ ա կառույցների շինանյութերի արդյունահանման համակարգում էխ Մարմարաշենի(Մասիսի տարածաշրջանում) ու հատուկ դեր մե իաղացել հանքավայրը:Այն ունի սպիտակավուն ոսկյա նիքսանման՝ . դեղին, կանա լուն ար Արտավազդի Աու ոնի անական այժմ գտնվում Վեդիավանից ավոր արարը բարձրորակ դեկորատիվշինանյութի արդյունաբեխոշոր նշանակություն

ն

ա

:

ն

՝

ը

է

բատ

Ե

ր

յ

Լ

յ

րա:

օնիքսան

ու

յուս

է

որը

ոչ մեծ լ

Այստեղ այդ

րական պաշարները կազմում են 500 հազ. մ": ճարտարապետական շատ հարդարման համար օգտագործվում է նան հայկական Առավել հայտնի է Իջնանիցոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվող կոնգլոմերատի հանքավայրը, որն իր դեկորատիվհատկությունների տեսակետից բացառիկ շինանյութ է: Այն օգտագործվել է Երնանի, Թբիլիսիի, Մոսկվայի ու այլ քաղաքներիճարտարապետականեզակի ներում, այդ թվում Մոսկվայի Կրեմլի համագումարներիպալատի ճեմ ո րահի հարդարմանհամար: այկական ա գուն ճարմարները ոչ միայն բարձրորակհումք են շիան նարա զտ էս Ա

ներքին ուն ոմ աան

կառույ

ու

ո

այն գործվում աաատ սալեր արտադրելու համար, այն արտադ յն

'

օգտագործվում է

Աղվերան-Արզական ուն խաղացել մարմարի հն Ծան Գոոենական առաջին անգամ տարածքում : ար երլապատությունը Վանրապետության խումբը: հանքավայրերի եղանակով աե արդյունաբերական անի Հ. խարի այստեղ է սկսվել մարմարի հանրապետությունում կարՍոր դեր է

հանույթը:

ն նախմարմարըկիրառվել է Այս հանքավայրի մեծ չափովօգ: Ձատկապեսայն անկին ԽՍՀՄ տարբերխոշոր քաղաքներում տան, Ալ. Սպենդիարյանի Կառավարության է այաստանի Խաազործվել թատրոնի, Ա. ակադեմիական վան օպերայի ն բալետիպետական «ՆովոՄոսկվայի մետրոպոլիտենի

մբ

չատրյանիանվան համերգասրահի, համար: ձնավորման ն այլ կայարանների կուզնեցկայա»,«Պավելեցկայա» են Աղվերանի հանքա-

այժմ շահագործվում խմբից Այդհանքավայրերի հատվածները: ն

Եղնիկասարի կենտրոնական վայրերի Յ2

քանդակագործութ-

լայն սպառմանառարկաների,զարդերի ունի նան կրաքարիու տրավերտինի Ն ր շ առավել խոշոր պաշարներկան Արարատի, Կապ րածաշրջաններում,Ջաջուռի շրջակայքում ն այլուր: Արարատիհանքավայրի կրաքարըօգտագործվում է ցեմենտի,ինչպես նան կրի արտադրության համար: Բարձրորակտրավերտինի պաշարներով հանրահայտ է Արարատքաղաքի մոտ գտնվող թվականիցսկսվել են արդյունահանման խոշոր աշխատանք: ղից արդյունահանված տրավերտինը մշակվում է Աբովյանքակառուցված ժամանակակիցխոշոր գործարանում:Այդ քարատեց արտադրվում են երեսապատմանսալիկներ, որոնք որակուլ չեն զի-

խո-

լ

հանքավա

Կի

որ մ տ1

դակից

ՅՅ

Արտադրվածերեսապատմանսալիկները ջում իտալականտրավերտինին: են ԱՄՆ ն այլ երկրներ: արտահանվում ր տարածքում կան նան գրանիտի/նոՎանրապետության առավել խոշոր հանքավայրերըգտնվում են Գուշոր պաշարներ:Դրանց Սիսիանի.Հրազդանի, Թումանգարքի. Նոյեմբերյանի,Մեղրու, Կապանի, Հանրապետությանտարածքում հայտնաբերյանի տարածաշրջաններում: խմբի ապարների հանքավայրերի թիվը հասնում է հիված գրանիտների հետախուզված պաշարները կազմում են ավելի քան սունի: Գրանիտների

Ամանի

ՅՕ մլն մ:

գրանիտները Հայաստանում օգտագործԱնհիշելի ժամանակներից համար: Այժմ դրանք առավել լայպատրաստման վում են հուշարձանների են նան շինարարական նպատակներով:Առավել մեծ նորեն օգտագործվում սղոցվում են ն արտադրվում են երեսաչափերով մեզ մոտ գրանիտները օգտագործվում շենքերի ներքին ձնապատմանսալիկներ, հիմնականում ն այլ նպատակներիհամար: Առանձին կառուցման վորման,աստիճանների օգտագործվում է նան կառույցների արգրանիտը դրվագված

դեպքերում տաքինձնավորմանհամար: անվանօպերայի ու բալեԱլ. Սպենդիարյանի Այսպես,օրինակ,Երնանի տի թատրոնիշենքը

է Փամբակի գրանիտով:ՀայաստանիՀանրակառուցված գրանիտիշահագործվողխոշոր հանքա-

ներկայումս տարածքում պետության Է (Գուգարքիտարածաշրջանում), որը գտնվում վայրը Փամբակիհանքավայրն վրա: Փամբակիհանքավայրումգրանիէ Վանաձորիցոչ մեծ հեռավորության է 250 մետրի,արդյունաբերական պաշարնեհասնում տի շերտիհզորությունը

գրանիտըմանրահատիկէ ն դասվումէ բարձրորը մլն մճ: Այս հանքավայրի մեծ նշանակությունուշարքը: Հեռանկարային րակ դեկորատիվ (գաբրո)հանքավայրը, որը գտնվում է Վանաձորից նի Լերմոնտովիգրանիտի 15 կմ դեպի արնելք: առկայությունը,ինչպես նան արդյունաԳրանիտիխոշոր պաշարների ներկայիս պայմաններըհնարավոհամար ստեղծված հանման ու մշակման Հանրապետությունումայդ բարձրորակ րություն են տալիս Հայաստանի մեծ չափով ավելացնել: Դրա դեկորատիվշինաքարիարդյունահանումը կստեղծվի գրանիտը լայնորեն օգտագործել ոչ շնորհիվ հնարավորություն այլն հանրապետությանքաղաքնեձնավորման, միայն շենքերի արտաքին ն գեղեցիկ քարանյութով սալահատակելու րի փողոցներն այդ դիմացկուն

գրանիտների

համար:

ապարներից, մարմարնեՏուֆաքարերից, բազալտաանդեզիտային հրակայուն ապարներից դոլոմիտներից, կրաքարերից, րից, գրանիտներից,

բացի ՀՀ տարածքը հարուստ է հրաբխայինծագում ունեցող թեթն լցանյու-

ր

հրաբխային խարամների, պեմզայի

ու

պեռլիտների պյաշարնե -

Հրաբխային խարամները բնական թեթն, ծակոտկեն ապարներ են, որոնք հրաբխային ժայթքումների արդյունք են, ունեն կարմիր, սն գույներ` իրենց բազմաթիվ երանգներով: Դրանք բնական վիճակում լինում են մանր ն խոշոր կտորներով: Խարամները առաջացել են թեթնահալ մագմայից, ն ծակոտկենությունը պեմզայի համեմատությամբ ավելի ուժեղ է արտահայտված: Վանրապետությանտարածքում հայտնաբերված ն հետազոտված են հրաբխային խարամներիերեսունից ավելի հանքավայրեր: Դրա պաշարներով առավել հարուստ են` /Թայինի, Բաղրամյանի, Արթիկի, Սհսիանի, Գորիսի, Գավառի, Վայքի տարածաշրջանները: Հրաբխային խարամները բարձր որակի թեքն լցանյութեր են, որոնց բազայի վրա արտադրվում է թեթն ն ֆիզիկամեխանիկականբարձր հատկություններ ունեցող բետոն, այն Օգտագործվում է նան որպես ֆիլտրող նյութ, ձայնամեկուսիչ իրեր ն շատ այ| արտադրանք թողարկելու համար:

Հանրապետության հրաբխային խարամիշահագործվող խոշորագույն հանքավայրը ճարմոաշենի հանքավայրն է (Բաղրամյանիտարածաշրջանում), որի պաշարներըկազմում են շուրջ 53 մլն 3: նշանավոր են նան Քարահունջի, Շինուհայրի,Գավառի,Լճաշենի, Պեմզաշենի ու այլ հանքավայրեր: Այդպիսի քարանյութի խոշոր պաշարներ կան նան Վայքում ու հանրապետությանայլ վայրերում: Պեմզան հրաբխային ժայթթման արդյունք է: Բնական վիճակում այն լինում է մանր ավազի ու ավելի խոշոր կտորներիձնով: Հանրապետությանտարածքում կա պեմզայի շուրջ 70 հանքավայր, ոոնցից առավել խոշորները գտնվում են Անիի, Աբովյանի, Ապարանի, ԱրթիՄարինեն

ոա աշրջաններու: վի, ի,արանի Անիի տեսակետիցառավել կարնոր

են ու Գործնականնշանակության Պեմզաշենի հանքավայրերը:Այս հանքավայրերիպեմզանառավել թեթնու ծակոտկեն է ն պատկանումէ «Անիի տիպին»: Այն օգտագործվում է թեթն միջնորմային սալիկներ ու բլոկներ արտադրելու համար, բացի դրանից, այդ տիպի պեմզան լայնորեն օգտագործվումէ որպես բարձրորակՖֆիլտրող, մաքրող նյուք ն հղկանյութ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ավելի խոշոր պաշարներ ունեն (հթռիդային պեմզաները: Լիթոիդայինպեմզաներըփաստորեն պեռլիտների տարատեսակ են, որոնք ավելի քիչ ծակոտկեն են, ավելի

երկաթբետոնե Դրանք լայնորեն օգտագործվում համար: ու շաղախարտադրելու ներկայացնողքարանյութեր Պեռլիտները մեծ հետաքրքրություն այժմ գիտությունըպարզում է: Պեռլիտները են. որոնց աեն ծագում ունեն, կազմված այսպես կոչված հրաբխային ամուր:

կոնստրուկցիաների արծր

ո ւ

են

գաղտնիքները

հրաբխային ազդեցության տակ բարձր ջերմաստիճանի Համեմատաբար պակուց:

ոչ

իսկ դրանց մեջ բնականորեն պարունակվող է գոլորշու, որի ներքին ճնշման ազդեցութաննշան ջուրը վերածվում ծավալայինկշիռը մեծ չափով իջնում է: Իսկ դա պեռլիտից արտադրելու գերթեթն երկաթբեն է հնարավորությու տալիս շատ այլ իրեր, որոնք խիստ կարնոր նշանատոնե ու շինարարական բարձրահարկշենսեյսմիկ պայմաններում կությունունեն `այաստանի պեռլիտներից կարելի է համար: Բացի շինանյութերից, կառուցման այդ թվում` ֆիլտրող ավելիարտադրատեսակներ, հարյուրից պլաստիկա ապակե տեսակները, նայլն: նյութեր. ապակու բոլոր ու դրանց որակով Հայաստանի պաշարներով Պեռլիտների եզակիտեղ ունի: տությունըաշխարհում են պեռլիտների տասնյակ հանքավայրեր, ոԱյստեղհայտնաբերված հանգույցում ու Արագտնվումեն Աբովյան-կՀրազդան րոնք հիմնականում որը աշխարհում հանքավայրը, Առավել հանրահայտ գածիլեռնալանջին: է (Թալինի տարածաշրջանում):Հանհանքավայրն է, Արագածի ճանաչված պեռլիտի հետ միասին կան հանքավայրերում պեռլիտների սն գույնի են, սակայն Դրանք հիմնականում պաշարներ: նան օբսիդիանի Դա շատ կարծր հրաբունեցող օբսիդիան: կան նան շատ այլ երանգներ են դեռ հնուց հայերը օգտագործել որպես կտրող խայինապակիէ, որը համար ն այլն: Տեխնիկայի արդի պայմանզենքերի որսորդական ն են ամելայնորենմշակվում, հղկվում, արտադրվում ներումօբսիդիանը մեծ պահանիրեր, որոնք զարդեր,լայն սպառման նատարբերտեսակների

փափկումեն,

պեռլիտները

պեռլիտի փքված յամբ քերի ստանալ

Դանրապե-

րապետության

գործիք. ջարկունեն:

տարածքումհայտնաբերվածեն բենՀանրապետության Հայաստանի խոշոր պաշարներ: ու դիատոմիտների տոնիտների Իջնանից մեծ հեռա-

կան ոչ Բենտոնիտայինկավերը մեծ ն երկրաբանության մեջ, ինչունեն նավթարդյունաբերության պահանջարկ հաՆույն նպատակների նյութ: են որպես մաքրող պես նան օգտագործվում կավերը,որոնց պաշարներով նան դիատոմիտային մար են օգտագործվում ու Սիսիանիտարածաշրջանները: հայտնիեն Արտաշատի առավել խոշոր պաշարներ բենտոնիտների

մոտ: վրա գտնվող Սարիգյուղի վորության

Յ6

Հետաքրքիր է, որ հանրապետությանտարածքում կան բենտոնիտների հանքավայր ու երնակում: Այս հումքի ուսումնասիրվածարդյունաբերաէ: կան պաշարներըշուրջ 63 մլն Հանրապետության տարբեր հատվածներում հայտնաբերվածեն նան իսլանդական շպատի, կվարցի, ազբեստի երնակումներ: Գործնական նշանակության տեսակետից առավել մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում այստեղ գտնվող քարաղի խոշոր պաշարները: Առավել հանրահայտը Երնանի ու նրա շրջակայքում գտնվող բարձրորակկերակրի աղի պաշարներն են: Այդպիսի հումքի խոշոր պաշարներ կան նան Արարատյան դաշտի արնմտյան հատվածում` Հոկտեմբերյանի (այժմ Արմավիրի) շրջակայքում: Հանրապետությունում հայտնաբերված քարաղի կանխագուշակված պաշարներըգնահատվումեն 300--320 մլրդ տոննա: Այն ոչ միայն բարձր որակականհատկանիշներունի որպես խոհանոցային աղ, այլն սննդի արդյունաբերությանբոլոր բնագավառներումու քիմիականարդյունաբերությանմեջ օգտագործելու համար: Այժմ շահագործվում է Երնանքաղաքի Ավան թաղամասի տարածքում գտնվող աղի հանքավայրը:2003-2004 թթ. տվյալներով, այս հանքավայրից տարեկանարդյունահանվումէ 30-32 հազ. տոննա աղ (արդյունահանվում է «էքստրա» տեսակիաղ, քարաղ ն մանրացվածաղ: Նույն տարիների տվյալներով 33-ից արտահանվումէ 2,7-3,0 հազ. տոննա աղ (հիմնականում Վրաստան): Հողը կենսական նշանակություն ունեցող ՀՈՂԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ:

բնական ռեսուրսներիթվին է պատկանում:Այն վերականգնվողռեսուրս է, սակայն, վերականգնվողռեսուրսներիցայն ամենադանդաղվերականգնվողն է: Բավական է ասել, որ հարյուր տարվաընթացքումկարող է առաջանալ մեկ սանտիմետրը սնահող: Հողը զբաղեցնում է երկրակեղնի վերին շերտը ն օժտված է բերրիության հատկանիշով,հետնաբար,հիմք է հանդիսանումմարդկության համար կենսականնշանակություն ունեցող արտադրության ճյուղի՝ գյուղատնտեսության համար: Այսպիսով՝հողը գյուղատնտեսական արտադրությանհիմնական արտադրամիջոցնէ: Ի տարբերություն մյուս արտադրամիջոցների, այն ոչ միայն չի մաշվում, այլն ճիշտ, ռացիոնալմեթոդներովօգտագործելու դեպքում ավելի որակով է դառնում: Քանի որ հողը վճռական դեր է խաղում բուսականության, դրանց ֆոտոսինթեզի,երկրակեղնիվերին շերտի ջրային ռեժիմի կարգավորմանհամար, ապա այդ ռեսուրսի դերը հիրավիանփոխարինելիէ:

տ

Հողի մեջ պարունակվումեն քիմիականբազմատեսակտարրեր, որոնցից հատկապեսկալիումը, կալցիումը, ֆոսֆորը, ազոտը վճռականդեր են խաղում բույսերի համար: կառուցԻրենց որակականհատկանիշներով,ֆիզիկամեխանիկական վածքով հողերը լինում են տարբերտեսակի: Առավել բարձր որակ, բարձր բերրիությունունեն այսպես կոչված ճնահողերը, որոնց մեջ հումուսը (բույսերի համար անհրաժեշտ սննդային զանգվածը) բարձր է ն հասնում է մինչն 10 ն ավելի տոկոսի: Երկրագնդիվրա այդպիսի բերրի հողատարածքներըշատ անհավասաեն րաչափ տեղաբախշված: Ընդհանուրառմամբ, երկրագնդի 149 մլն կմ7ցամաքայինտարածքից գյուղատնտեսականհողահանդակները կազմում են միայն 46 մլն կմ՛, այդ ու թվում վարելահողերն բազմամյա տնկարկները՝ ընդամենը 15 մլն կմ: Հողահանդակներիավելի մեծ մասը զբաղեցնում են արոտավայրերը ու

խոտհարքերը:

Իսկ երկրագնդի ցամաքի, գյուղատնտեսական արտադրությանհամար էլ` շուրջ 3 մլն նպաստավոր պայմաններունեցողզգալի հողատարածքներ կմ՛, զբաղեցնում են քաղաքները, բնակավայրերը,ձեռնարկությունները,

ճանապարհները:

Այսպիսով`երկրագնդի ամբողջ ցամաքի մեծ մասը՝ 100 մլն կմ-ին, գյուղատնտեսականարտադրությանհամար դեռնս տեխնիկապեսօգտագործելի չէ: Իսկ գյուղատնտեսականարտադրության պիտանիհողատարածքներն

էլ, ինչպես ասվել է, խիստ անհավասարաչափեն տեղաբաշխվածմայրցամաքներիու պետություններիմիջն: Կան պետություններ,որոնք շատ լավ կամ լավ են ապահովվածլավորակ ն ընդարձակվարելահողերով, մյուսները այդ տեսակետից սուղ պայմաններունեն: Այս վերջիններիս թվին է պատկանում նան Հայաստանի Հանրապե-

տությունը:

հողային ֆոնդը (այսինքն՝ տարածքը) 1998 թ. հունՀանրապետության վարի 1--ի դրությամբ կազմում է 2974,3 հազ. հեկտար: Քանի որ Հայկական լեռնաշխարհը,այդ թվում ՎայաստանիՀանրապետությունը, տիպիկ լեռնային երկիր է, ունի խիստ կտրտված մակերնույթ, տարաօքի զգալի մասը լերկ ժայռեր են, ապա նրա գյուղատնտեսական են: արտադրությանհամար պիտանիհողատարածքներըսահմանափակ

գյուղատնտեսական թ. հուվարի 1-ի դրությամբհանրապետության ամբողջհողատեսքերըկազմումեն 1391,4 հազ. հեկտար,որից վարելահողերը՝ 494,3 հազ. հեկտար,բազմամյատնկարկները63.8 հազ. հա, խոտհարքերը 139,8 հազ. հա, արոտավայրերը՝ 694,0 հազ. հա, խոպանհողեր 0,4 հազ. հա: Նույն տարվա տվյալներով` 1582,9 հազ. հա հողատարածքներզբաղեցնում են անտառները, թփուտները,բնակավայրերըն անօգտագործելի հողատարածքները:Այսինքն`այդ քանակի տարածքչի կարող օգտագործվել գյուղատնտեսականարտադրությանհամար: Իսկ դա կազմում է հանրապետությանտարածքիկեսից ավելին, շուրջ 5576-ը: Նշված տարածքի մեջ են մտնում նան անտառայինֆոնդի հողերը, որոնք կազմում են շուրջ 428 հազ. հա: ՀայաստանիՀանրապետության հողերը բնութագրվումեն խիստ բազմազանությամբ,որը պայմանավորվածէ կլիմայականու ռելիեֆային պայմաններիբազմազանությամբ, տարածքիուղղաձիգգոտիականությամբ: Այստեղ առկա են անապատային, կիսաանապատային,աղուտային, անտառային դարչնագույն, լեռնային շագանակագույն,լեռնամարգագետնային, լեռնամարգագետնատափաստանային հողեր` իրենց տարատեսակներով ն ֆիզիկամեխանիկական յուրահատկություններով: Հումուսի պարունակությունը ամենից մեծ է լեռնամարգագետնայինն մարգագետնային սնահողերում, որտեղ այն կազմում է միջինը 996, առանձին վայրերում 1276, անտառայինհողերում 4-975, կիսաանապատային հողերում՝ մինչն 2946: որոշ տեղերում տիպիկ անապատայինն աղուԿԻՍԱԱՆԱՊԱՏԱՅԻՆ, տային հողատարածքներըընդգրկում են Արարատյանդաշտը: Սրանք հանրապետությանայն հողատարածքներնեն, որոնք բնական վիճակում շատ աննշան բերք կարող են տալ կամ առհասարակ չտալ: Սակայն, քանի որ դրանք իրենց ռելիեֆայինդիրքով հարմարեն մշակմանհամար, ապա այստեղ դեռ շատ հնուց, իսկ ավելի ինտենսիվ վերջին հարյուրամյակում մելիորատիվ աշխատանքների,ոռոգման սիստեմի ստեղծման շնորհիվ, այդ հողատարածքներըկուլտուրականացված են ն լայնորեն օգտագործվում են հատկապեսխաղողագործության,պտղաբուծության, բանջարաբոստանային մշակաբույսերի աճեցման համար: Հենց այդ վայրն էլ (այսինքն` Արարատյանդաշտը) այժմ համարվում է հանրապետությանգյուղատնտեսության առավել ինտենսիվզարգացմանռեգիոնը: Արարատյանդաշտի կուլտուրականացվածայդ հողերը այժմ զբաղեցնում են ավելի քան 100 հազ. հեկտարտարածք:Դրանքտարածվածեն հիմնականումԱրարատյան գոգավորությանմինչն 1000 մ բարձրություններում:

ՅՑ

Արարատյանգոգավորության բարձրությունները: Սրանք բնութագրվում են կրանյութի մեծ պարունակությամբ,հումուսը կազմում է մաքսիմումմինչն 2 տոկոս (բնական ձնով), զգալի տարածություն են զբաղեցնում այստեղ քարքարոտ վայրերը, որոնք կոչվում են «ղռեր»: Այս հողատարածքներընույնպես մարդու կողմից կուլտուրականացված են, օգտագործվում են հիմնականումայգեգործության ն պտղաբուծության համար: Արարատյան գոգավորության ավելի բարձրադիր մասերում` 13001600մ բարձրություններում, ինչպես նան Արփա գետի հովտում տարածված են /եռնաշագանակագույնհողերը, որտեղ հումուսի պարունակությունը հասնում Է մինչն 5 տոկոսի: Տարածքի առումով այս հողերը կազմում են հանրապետությանամբողջ հողային ֆոնդի շուրջ 15 տոկոսը: Մելիորատիվաշխատանքներիշնորհիվ սրանք դարձել են հանրապետության գյուղատնտեսականարտադրության համար հիմնական ռեգիոններից մեկը: Հայաստանի Հանրապետությանհողատեսակներից ամենաընդարձակ տարածքըզբաղեցնում են /եռնային սեւահողերը, որոնք կազմում են ողջ հողայինֆոնդի ավելի քան 25 տոկոսը: Հանրապետությանսնահողերը հիմնականումընդգրկում են Շիրակի դաշտը, Լոռու սարահարթը,Ապարանիսարահարթը,Կոտայքի մարզի տարածքը, Սնանա լճի ավազանի տարածքը(Գեղարքունիքի մարզ), ինչպես նան Զանգեզուրի հյուսիսային մասը՝ Սիսիանիու Գորիսի տարածաշրջանները: Այս վայրերում սնահողերը պարունակում են մաքսիմում 10 տոկոս հումուս ն հանդիսանում են այաստանի Հանրապետության հացահատիկային տնտեսության, կարտոֆիլի ու կերակուլտուրաներիաճեցման հիմնական.վայրերը:Լեռնային սնահողերը զբաղեցնումեն 1300-2400մ բարձրություններ ունեցող տարածքները: Բավականին ընդարձակտարածություններեն զբաղեցնում դարչնագույն անտառային հողերը (հողային ֆոնդի շուրջ 20465),որոնք տարածված են հիմնականումՏավուշի մարզի (Նոյեմբերյանի, Իջնանի ու Տավուշի տարածաշրջանների), Լոռու մարզի (Թումանյանի ու Գուգարքի տարածաշրջանների), ինչպես նան Սյունիքի մարզի (Կապանի տարածաշրջանի) անտառածածկ վայրերում: Դրանք կղզիների ձնով տարածված են նան Հրազդանի տարածաշրջանի (Ծաղկունյաց լեռների լանջերին), Արագածի փեշերի, Արփայի ավազանի անտառածածկ վայրերում: Անտառայինայս հողատեսակըտարածված է ծովի մակերնույթից900--2400 մ բարձրությունԳՈՐՇ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՀՈՂԵՐԸ ընդգրկում են

հիմնականում 1000-1300

մ

ներում: Հումուսի պարունակությունն այս հողատեսակում զգալի չափով բարձր է (կազմում է մինչն 6--792): Քանի որ դրանք ծածկված են անտառներով, ապա հնարավոր է գյուղատնտեսականնպատակներովօգտագործել միայն անտառայինբացատներիտարածքները, որոնք հանրապետության անտառայինվայրերումքիչ չեն: Հանրապետության տարածքի ավելի բարձրադիր մասերում (19004000մ) տարածվածեն /եշնամարգագետնայինհողերը: Որոշ վայրերում դրանց ստորին սահմանը կազմումեն լեռնային սնահողերը,իսկ այլ վայրերում անտառայինդարչնագույն հողերը: Սրանք այն հողերն են, որոնք ձնավորվում են համեմատաբարկլիմայական ցուրտ ու խոնավպայմաններում:Բարձր խոնավությանպատճառով էլ զգալի չափով հումուս պարունակող այդ հողերը ճմային բնույթ ունեն, բնութագրվում են նան ալպյան բազմազանու առատ խոտային բուսականությամբ: Դրանք հանրապետությանայն տարածքներնեն, որոնք հիմնականում օգտագործվում են որպես ամառային արոտավայրեր ու խոտհարքեր:Ծովի մակերնույթից մինչն 2400մ բարձրություն ունեցող վայրերում լեռնամարգագետնայինհողերի սահմանայինհատվածներումտարածված են /եռնամարգագետնատափաստանային հողերը, որոնցում հումուսի պարունակությունըանցնում է 1026-ից: Սրանց տնտեսական նշանակուբյունը հատկապեսբարձր է մշակաբույսերիաճեցման, խոտհարքերի ու արոտային անասնապահությանբնագավառում: Լեռնամարգագետնային ու լեռնամարգագետնատափաստանային հողերը միասին զբաղեցնում են ամբողջ հանրապետությանհողային ֆոնդի շուրջ 25:6--ը: Դրանք ռացիոնալ օգտագործելու դեպքում շատ խոշոր դեր կարող են խաղալ գյուղատնտեսական արտադրանքի,հատկապես անասնապահականմթերքներիավելացմանգործում: Քանի որ ՀՀ գյուղատնտեսականարտադրության համար նպաստավոր պայմաններ ունեցող հողահանդակներըկազմում են ամբողջ հողային ֆոնդի փոքր մասը, իսկ եղած հողահանդակներն էլ հիմնականում ունեն ռելիեֆային ն կլիմայական բարդ պայմաններ, ապա հանրապետության համար կենսական նշանակություն ունի հողային ռեսուրսների ռացիոնալ, խնայողաբար ու նպատակային օգտագործումը: Մեծ թեքությունների պատճառով հանրապետության հողատարածքների ավելի քան 70, այդ թվում նան վարելահողերի մինչն 60 տոկոսը ենթակա են ջրի ու քամու էրոզիոն ակտիվ ազդեցությանը: Մինչդեռ հայտնի է, որ էրոզիայի ենթարկված հողերի բերքատվությունը 2-3 անգամ ավելի պակաս է լինում:

Վարելահողերիքայքայման պրոցեսներըավելի են արագացնում մեծ թեքությունները (հատկապես 10 աստիճանից ավելի բարձր) ոչ ճիշտ, ոչ գիտական մեթոդներով մշակելը, ոռոգման աշխատանքներիիրականացումը ն արոտավայրերի գերարածեցումը: Մասնագետներիհաշվարկներով ջրի, քամու էրոզիայի, ինչպես նան ոչ ռացիոնալ օգտագործման հետնանքով միայն վերջին 30 տարիներինհանրապետությանգյուղատնտեսական արտադրության համար օգտագործելի հողատարածքները կրճատվել են շուրջ 2096-ով, ավելի շատ կրճատվել են վարելահողերի ու արոտավայրերիտարածքները(շուրջ 3096--ով): Անկախությունձեռք բերած ՀայաստանիՀանրապետությանհամար (որը այժմ հնարավորություն չունի անհրաժեշտ քանակությամբգյուղատնտեսականմթերքներ ներմուծել մատչելի գներով) կենսականնշանակուքյուն ունի եղած հողատեսակներըաղակալումից, ճահճակալումից,էրոզիայից պահպանելու, մեծ թեքություններ ունեցող հողերի, ոռոգմանն պարարու տացման գիտականմեթոդներիլայն արմատավորման,դարավանդային լուծելու կիրառմանշնորհիվ գյուղատնտեսաբուսապատմանմեթոդների կան մթերքներիարտադրությունը զգալիորեն մեծացնելու հիմնախնդիրը: Վ ԲուսականությունըկենսականնշանակութՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ:

ԲՈՒՍԱԿԱՆ

է մարդու գոյությունն յուն ունեցող այն ռեսուրսն է, որով պայմանավորված ու Դեռ ավելին, բուսական ռեսուրսներով է նրա կենսագործունեությունը: պայմանավորվածնան երկրագնդիմյուս բոլոր օրգանիզմներիգոյությունն ու օրգանականծագում ունեցող նյութերի ստեղծումը: Բուսականությանդերն ու նշանակությունը մարդու կյանքում միշտ ուժերի զարգացմանըզուգընվճռական է եղել, սակայն արտադրողական թաց փոխվել ու կատարելագործվել են այդ ռեսուրսների օգտագործման չափերը, ձները, ստեղծվել են դրանց վերարտադրության,մշակման, վերամշակման նոր մեթոդներ:Չկա մարդու գործունեությանմի բնագավառ, որտեղ չօգտագործվի այս կամ այն բուսատեսակըկամ դրանից արտադրված արտադրանքը: Բացի նրանից, որ բուսատեսակներիանմիջականկամ դրանց վերամշակված ձնով օգտագործմամբապահովվումէ մարդու կենսագործունեուքյունը, ֆոտոսինթեզի շնորհիվ բուսական աշխարհը մթնոլորտումապահովում է թթվածնի այն քանակությունը, որը դարձյալ կենսականնշանակություն ունի մարդկությանհամար: Այս նշվածներից բացի, գիտնականներիհաշվարկներով,երկրագնդի ամբողջ բուսականությունըտարեկանսինթեզում է ավելիքան 375 մլրդ տ օրգանական նյութեր, որոնք մեր մոլորակի բնակիչներին մարդկանց, կեն42

դանիների ու ճիկրոօրգանիզմներիսննդի միակ աղբյուրն են: Այդ պրոցեսում մթնոլորտիցյուրացվում է 650 մլրդ տ ածխաթթու գազ, հողից՝ 5 մլրդ տ ազոտ, շուրջ 1 մլրդ տ ֆոսֆոր ն 10-45 մլրդ տ հանքայինտարրեր:Այս բոլորի փոխարենմթնոլորտըհարստանում է 350 մլրդ տ ազատ թթվածնով ն ուրիշներ, «Բնության պահպանությանհիճունք(տե'ս է.Ս Հայրապետյան ներ», Ե., 1983, էջ 124): Բուսական աշխարհըմարդունապահովումէ բազմատեսակսննդայինու բուժիչ բուսատեսակներով, պտուղներով, փայտանյութերով,որոնց բազայի վրա թողարկվումեն շինանյութեր,կահույք, հազարավորտեսակներիայլ իրեր, սպիրտ,սինթետիկ կաուչուկու թելեր,խեժերու շատ այլ արտադրանք: Եվ վերջապես,բուսականությունը կլիմայապաշտպան, հողապաշտպան, ջրապաշտպան,ռեկրեացիոն, սանիտարական խոշորնշանակությունունի: Սհա թե ինչու բուսականաշխարհիհարուստ ռեսուրսներունենալըյուրաքանչյուր երկրի տնտեսականզարգացման գլխավոր նախապայմաններից մեկն է:

Հայաստանի Հանրապետությունըչնայած պատկանում է աշխարհի համեմատաբարսակավանտառերկրների թվին, սակայն այն բնութագրվում է բուսատեսակների մեծ բազմազանությամբ:Իսկ բուսականության բազմազանությունն այստեղ պայմանավորվածէ ռելիեֆի տիպիկ լեռնային ն բնույթով կլիմայական պայմանների խիստ բազմազանությամբ:Այդ պատճառով էլ հանրապետության տարածքում վերընթաց ձնով արտահայտված են բնականհամարյալանդշաֆտայինբոլոր գոտիները իրենց յուրատեսակ բուսատեսակներով: Գիտնականների կարծիքով Հայաստանըբուսատեսակներիբազմազանությամբ երկրագնդիհազվադեպշրջաններից է: Մասնավորապես,Հայաստանի Հանրապետության տարածքումառկա բուսատեսակներըհասնում են 3000--ի: ԱյսպիսիբազմազանությունըակադեմիկուԱ. Թախտաջյանըբացատրում է Վայակական լեռնաշխարհիաշխարհագրական դիրքով, որտեղիեն իրենց բնույթով միանգամայնտարբեր բուսաբանարար սահմանակցում ն Հիրկանյան(տե՛ս է. Մ. կան երեք մարզեր՝Կովկասյան,Արմենոիրանական Հայրապետյան, Բնությանպահպանության հիմունքները,Ե., 1983, էջ 427): Բացի բուսատեսակներիմեծ բազմազանությունից,հանրապետության տարածքըբնութագրվումէ նան էնդեմիկբուսատեսակներիբազմազանությամբ, իսկ դա նշանակումէ, որ ՀայաստանիՀանրապետությանբուսական աշխարհըգիտականմեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնում: Այսպիսով տնտեսականն գիտական տեսանկյունից մեծ կարնորություն է ներկայացնումայն հանգամանքը, որպեսզի հանրապետությանռե43

ուսումնասիրվեն, այլն պահպանվեն դրանք լավ ԲԱ այն ճանաչվեն սերունդների համար: Խաւնասիրությունները հանրապետության տվել, մայական

այդ բարդ

ցույց

պայմաններումառկա բուսատեսակնե-

են

տարաձ-

որ զգալի մասն բնականբուսատեսակների

նշանակութ-

ունի բուժիչ քում աճող յուն, որոնքմեր նախնիներըդեռնսհնուց օգտագործել են այդ Հայաստանի Հանրապետության ցածրադիր մասերում, հիմնականու: Արարատյանդաշտում, բնականձնով աճող բուսատեսակները տասխանումեն անապատայինն կիսաանապատայինբուսականությանը, այմանավորված է բնակլիմայականհամապատասխանպայմաննեքանի որ Արարատյանգոգավորություննինտենսիվ կերպով է լանդշաֆտի, ապա այստեղ պահպանել են անապատայինն կիսաանապատային շատ սահմանափակ բուսավել ներ: Այստեղ պահպանվելն հազվադեպհանդիպումԷ դեռնս բորաԱա ես աղակալածհողերում), որի պտուղներըօգտակար կաթուփը արունակոում: շատ վիտամի ր Մեղրու կիրճում, Վայքում հանդիպումեն ֆրիգաբույսերը, գազը, ոզնափռշնին,բարձիկանման նոիդ լ սագախոզուկներ,ինչպես նան շատ թուփը, կա ան այլ բուսատեսակներ,որոնք հատկապեսաճում Ար ր են ճեղքերում: Գատկապեսկիսաանպատային երում աճում են շատ կարճ կյանք ունեցող բուսա9 էֆեմերները:Սակայն այս գոտու հիմնական օշինդրն է, տարածված կապարը: Կարնոր է նշել, որ Արարատյանգոգավորության համեմատաբար վայրերում բարձրադիրմասերի կիսաանապատային վայրի ցորենի, գարու, աշորայի տեսակներ, որոնք գիտակա , ու կիտաքրքրությունեն ներակայացնում:Հայաստանի անապատային սաանապատային բուսատեսակների զգալի մասը բնակչությունը շատ հնուց օգտագործել է որպես սնունդ ն դեղամիջոց: Դրանցից են՝ սիբեխը, թրթնջուկը ու այլ բուսատեսակներ: ան գոգավորության անապատային ու կիսաանապատային ամբողջ տարածքումաճեցվում են խաղողի,բազմատեսակ պտղատու (հատկապեսդեղձ, ծիրան, կեռաս, բալ, խնձոր) այգիներ, մշակաբույսեր: բանջարաբոստանային ր տարածքումառավել բազմազանէ /եռնատափաստանային բուսականությունը:

Նաաով Կ

արիկայն

կուլտուրականացված րրածվել

ի տկա Աարոն եր ն տում ր ի 2 ենին Բարն րի ակակաչներ,

պող որին ում ժայռերի Րա Տոր ի Էկոչված Կաաոր րւսատեսակը հոտավետ

է նան

Կո

Հր

կուլտուրականացված Վանրապետության

աին -

Քանի

որ

լեռնային տափաստանները

հանրապետության

դաշտավարության հիմնականշրջաններն են, հետնաբար ի նտենսիվ կերպով մշակվել ու այժմ էլ մշակվում են, ապա տափաստանային բնական

բուսատեսակնե րի զգալի մասը վերացելէ դրանց տեսակները կրճատվելեն: Այդպիսիների տարածման վայրերում այժմ համատարած են կերպով

աճեցվում տիկայինմշակաբույսեր, կարտոֆիլ, բանջարեղեն,

հացահա-

մշակաբույսեր: Գիտնականների կարծիքով բնական բուսատեսակներից հանրապեայլ

տության լեռնայինտափաստաններում աճում են միայն Հայաստանին բնորոշ վայրի հացահատիկային ցորեն, տարեկան,գարի, ինչմշակաբույսեր՝ պես նան մի շարք էնդեմիկ բուսատեսակներ, ուղտավարդ,կառլեանա,երնջակ, թրաշուշան: Այստեղշատ են տարածված

Հոգանը

ն

Աա

Մեծ տարածք

են

շյուղախոտը,փետրախոտը

բուներ:արգագետնային բուսատեսակնե-

զբաղեցնում նան

մ

(հանրապետության տարածքիշուրջ 2596), որոնք բաժանվումեն երկու ենթախմբի՝ մերձալպյանն ալպյան: Բազմազանէ նան մարգագետնային Բուսականությանտեսականին՝ ավելի քան 100 տեսակ:Այս բուսատեսակները տարածվածեն անտառային գոտուց վեր, հիմնականում 2700--2800մ բարձրություններից սկսած: Չնայած բնական պայմանները այստեղ խիստ են, վեգետացիոն շրջանը կարճ, այնուամենայնիվ ենթալպյանն ալպյան գոտում բուսականությունը շատ առատ է, տեսականին՝ մեծ: Այս գոտին է բնութագրվում ծաղկառատությա րը

որոնք ամռանն այստեղ այնքան շատ են, որ այդ տարածքներըհիշեցնում հրաշագեղգորգեր: Շատ են տարածվածհատկապես եռատամ զանգաժաղիզը, խատուտիկը, քիմոնը, անմոռուկը,գնարբուկըն բազում այլ խոտային բուսատեսակներ: են

Մարգագետնային բուսականությանայդ տարածքներնէլ հանդիսաեն Յայաստանի Հանրապետության ամառայինարոտային անասնապահության ն խոտհարքային հիմնականվայրերը: Բուսական ռեսուրսների համակարգում մարդկությանհամար առանձնում

նահատուկկարնոր նշանակություն ունեն անտառները:Դրանք բազմաբնույթ նշանակությունունեցողբնականայն ռեսուրսների թվին են պատկանում, որոնցով որոշվում են տվյալ երկրիզարգացման հնարավորությունների չափերը:

Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհիսակավանտառ

երկրների թվին է պատկանում: Պատմական փաստերը հավաստումեն, որ նախկինում այժմյան Հայաստանի Հանրապետության, ինչպես նան ամբողջ Հայկականլեռնաշխարհի զգալի մասըանտառածածկ է եղել: Դրանց մեծ մասը

տարբեր ժամանակներումայստեղ հայտնվածթշնամիներըհրդեհել ու ոչնչացրել են, իսկ որոշ մասն էլ լեռնաշխարհիբնակիչներնեն հատել` հողա-

հանդակներստեղծելու նպատակով: Հայտնի է ճան, որ հատկապեսարաբներիտիրապետությանժամանակաշրջանումՎայաստանի անտառներիարժեքավոր փայտանյութ ունեցող ծառատեսակներնանխնա հատվում ու արտահանվումէին: Այդ պատճառներով, ինչպես նան ռելիեֆայինքարդ պայմաններումգտնվող այդ անտառաշերտերիբոլորովինանխնամլինելու հետնանքովպատմականՀայաստանի անտառներըխիստ դեգրադացիայիեն ենթարկվել:Միայն վերջին 200 տարվա ընթացքում անտառներիընդհանուր տարածությունըկրճատվել է ավելի քան երկու անգամ: Հետնանքըեղել է այն, որ Շիրակը, Սնանի ավազանը, Ավայրերըանտառազրկվել րարատյանգոգավորությաննախալեռնային են: Հայաստանի Վանրապետության այժմյանտարածքիընդամենը10-1292-ն է առտառածածկ:Մինչդեռերկրագնդի անտառներըկազմում են ցամաքիաքան 30:5--ը, Հյուսիսային Ամերիկայում՝ շուրջ 3494--ը,ՎարավայինԱմերիվելի կայումավելի քան 5092--ը,Վրաստանում՝ավելիքան 3796-ը ն այլն: Անտառայինտնտեսության ընդունվածկանոնակարգով, եթե տվյալ ռեգիոնի անտառները չեն կազմում նրա տարածքի առնվազն 2596--ը, այդ վայրերումարգելվում է անտառիհամատարածհատումը: Մեր հանրապետությանանտառներիսահմանաւիակ լինելու պատճառով նույնպես անթույլատրելի է այդպիսիհատումը: Եթե հաշվի առնենք նան այն որ Վայաստանի Վանրապետության հանգամանքը, ռելիեֆը տիպիկլեռնային ու խիստկտրտվածէ, ապա այդ հանգամանքըհաշվի առնելով առավել նս նչէ մեր անտառներում համատարած ւիայտահատումը: պատակահարմար 1990-ական թվականներիառաջին կեսին, ելնելով հանրապետությունում ստեղծված վառելիքաէներգետիկծանր կացությունից, անխնա կերպով հատվել են անտառների զգալի մասը(շուրջ 17 հազ.հեկտար): Քանի որ Վայաստանի Հանրապետության անտառները բացառապես ունեն հողապաշտպան, ջրաւպաշտպան, կլիմայապաշտպան, ռեկրեացիոն է հատում կատարելմիայն սաապա այստեղ թուլատրելի նշանակություն, նպատակներով: նիտարական ՎետնաբարՀՀ անտառներըառաջին հերթին պետք է գնահատվեն նշվածտեսանկյուններով: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը՝խորհրդայինիշխանությանամբողջ ժամանակաշրջանում,ընդհուպ մինչն 1990-ական թվականներիսկիզբնեանտառներումարդյունաբերականւիայտահատում րը, հանրապետության համարյա չէր իրականացվում,ն ժողովրդականտնտեսությանպահանջնե46

փայտանյութի բնագավառում ապահովելու նպատակով, ամեն տարի Ռուսաստանից ներմուծվումէր շուրջ 1 մլն մ: ւիայտանյութ: Վերջին տվյալներով (1999 թ. հունվարի 1--ի) հանրապետության անտառների,թփուտներիզբաղեցրածընդհանուր տարածքը կազմում է ավելի քան 483,3 հազ. հեկտար, որից անտառներովծածկված է շուրջ 334 հազ. րը,

հեկտարը: Հանրապետության յուրաքանչյուր բնակչինընկնում է միայն 0,09 հեկտար անտառածածկ տարածք: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում անտադաշերտերը տեղաբաշխվածեն անհավասարաչափ: Բնականանտառաշերտերը հիմնականում տարածված են հանրապետության հյուսիսարնելյան,հյուսիսային ն հարավարնելյանմասերում:Ըստ որում, անտառներիամբողջ տարածքի 6254-ը բաժին է ընկնում ՀՀ հյուսիսարնելյանն հյուսիսային հատվածին, 365:-ը հարավարնելյան մասին: Մնացածըբաժին է ընկնում մյուս տարածքներին: Մասնավորապես,անտառայինռեսուրսներըգերազանցապեսգտնվում են Տավուշի մարզում (Նոյեմբերյանի,Իջնանի ն Տավուշի տարածաշրջաններում), Սյունիքիմարզում(հատկապես Կապանիտարածաշրջանում), ինչպես նան Լոռու մարգում (Թումանյանի ն Գուգարքի Անտարածաշրջաններում): տառաշերտերովնշանակալիցտեղ է զբաղեցնում նան Հրազդանիտարածաշրջանը: Թփուտայինանտառներկան Արագածիլանջերին, Արարատյան գոգավորությանլեռնալանջայինհատվածներում,Վայքում ն հանրապետության այլ վայրերում:Վենցհիմնականումայդ մասերում,ինչպեսնան Շիրակի, Լոռու, Եղվարդի,Կոտայքիսարահարթերում,Զանգեզուրի հյուսիսայինմասում, ինչպես նան Սնանի ավազանում խորհրդայինիշխանության տարիներինստեղծվելեն արհեստականանտառաշերտեր: Սնանա լճի մակարդակը իջեցնելու հետնանքովջրից ազատված ամբողջ տարածքնայժմ զբաղեցնում են արհեստական անտառաշերտերը: ՎՀ

անտառային ֆոնդն ըստ մարզերի (1399 թ. հունվարի 1-ի տվյալներով)

արզ

հազ. հա

12.

Աղյուսակ

արատի րի

0.8

Սր

ղարքու

Լոռու

ոտայքի

23,

Շիրակ

յու

Վայոց ձորի Տավուշի

17, '

Ը

463,3

Վանրապետությանանտառներում աճող ծառատեսակներըշատ բազմազան են ու արժեքավոր: Մասնավորապես, այստեղ աճում են ավելի քան 200 ծառատեսակ, այդ թվում՝ հաճարենի, կաղնի, բոխի, սոճի, թխկի, կեչի, կաղամախի, գիհի ու շատ այլ ծառատեսակներ: Առավել լայն տարածված ծառատեսակը հաճարենին է, որից հետո՝ կաղնին ու բոխին: Սրանք կազմում են ամբողջ անտառների շուրջ 81 տոկոսը: Դանրապետությանբոլոր անտառներում փայտանյութի ողջ պաշարը գնահատվումէ ավելի քան 30 մլն մ", որի ավելի քան 90 տոկոսը բաժին է ընկնում հաճարենուն, կաղնուն, բոխուն: Սրանք էլ մեր հանրապետությանանտառների առավել բարձրարժեք փայտանյութ ունեցող ծառատեսակներն են: ՀայաստանիՀանրապետությանանտառներում լավ աճում ն տարածված են նան վայրի պտղատու բազմազան ծառեր: Հատկապես աճում են ընկուզենի, տանձենի, խնձորենի,սալորենի, հոնի, զկռենի, սզնի, տկողնի: Ամենուրեք անտառներում տարածվածեն մասրենու ն մոշի թփերը: Սնանի ավազանի արհեստական անտառներում լավ արմատավորվել է փշարմավը, որի պտուղներից ստացվող յուղը բուժիչ նշանակությունունի: Ինչպես արդեն ասվել է, Հայաստանի Հանրապետությանանտառներն արդյունաբերական նշանակություն չունեն, դրանք բացառապես ունեն հողապաշտպան, ջրապաշտպան, ռեկրեացիոն, կլիմայապաշտպան նշանակություն: Ահա թե ինչու մինչն 1970-ական թվականներիսկզբները այստեղ մթերվել է մաքսիմալ 59 հազ մ: փայտանյութ, այն էլ սանիտարական նպատակով: Դրանից հետո՝ մինչն 1990-ական թվականներիսկզբները,փայտահատումը տարեկան կազմել է միայն 8 հազ. մ: Իսկ հանրապետությանփայ48

տանյութի ամբողջ պահանջարկըբավարարվել է (հատկապես Կրասնոյարսկի երկրամասից,Իրկուտսկիմարզից)ներմուծված անտառանյութով: Հանրապետությանանտառայինռեսուրսներինմեծ վնասներ են հասցնում անտառային հրդեհները, անօրեն ծառահատումները, անտառային վնասատուները ն հիվանդությունները,անտառային տարածքի հողազավթումները, որոնց դեմ պետականմակարդակովմիջոցառումներպետք է կիրառվեն: Այսպիսով ՀայաստանիՀանրապետությանանտառները,ինչպես նան բուժիչ մեծ կարնորություններկայացնողբուսատեսակները,որոնց տեսակները շատ բազմազան են, բայց ն խիստ անխնա են օգտագործվում, ոչ մեծ կարիք ունեն: միայնխնամքով պահելու, այլն վերարտադրության Խ/ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ: Բացի մարդկությանհամար բարձրարժեք սննդամթերքիհայթայթման կարնոր աղբյուր լինելուց, կենդանական աշխարհը բնության մեծ կարնորություն ներկայացնողբաղադրիչներից մեկն է: Խոշոր է կենդանականաշխարհի դերը նյութերի կենսաբանական շրջանառության,լանդշաֆտների ձնավորման, հողառաջագցման, բույսերի փոշոտմանն բուսատեսակների վ երարտադրության, բնական տարածման, ու միջավայրիսանիտարականառումով կարգավորման շատ այլ բնագավառներում: Եվ վերջապես,կենդանիներըբնության զարդն են, անկենդան բնությունը նման կլինի գերեզմանայինանհրապույրմիջավայրի: Հայկական լեռնաշխարհի կենդանական աշխարհը նույնպես շատ բազմազան է : Միայն ներկայիս ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում կան կենդանիներիայնքան տեսակներ, որքան ողջ Եվրոպայում: Միայն ողնաշարավորներիտեսակները այստեղ հասնում են 453-ի, որոնցից կաթնասուններ՝ 74, թռչուններ՝ 302, սողուններ՝41, ձկներ՝ 26, երկկենցաղներ՝ 6 տեսակի: Միջատներիտեսակներնայստեղանցնում են 10 հազարից,իսկ անողնաշարավորները՝5 հազար տեսակից (տես է.Մ. Հայրապետյանն ուրիշներ, Բնությանպահպանությանհիմունքները,Ե., 1983, էջ 212): Պատմական փաստերը հավաստումեն, որ նախկինումՀայկականլեռնաշխարհի կենդանական աշխարհն ավելի բազմազանէ եղել, այդ թվում շատ ավելի բազմազանեն եղել լճերի ու գետերիձկնատեսակները: Սակայն, հատկապես վերջին 7/0 տարիներին, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի, շինարարությանզարգացման հետ կապված, հանրապետության շատ տարածքներից կենդանիների զգալի մասը թողել, հեռացել է, իսկ զգալի թվով էլ պարարտանյութերիու թունաքիմիկատներիամենամյա համատարած օգտագործման հետնանքով ոչն49

չացել են: Մասնագետներիուսումնասիրություններովպարզվել է, որ միայն վերջին տասնամյակներում հանրապետությանտարածքից վերացել են բազմատեսակկաթնասուններ,թռչուններ, ձկներ: Իսկ շատ տեսակներ էլ անհետացմանվտանգի տակ են ն մտցված են այսպես կոչված «Կարմիր գրքի» մեջ: Դրանց թվին են պատկանում հայկական մուֆլոնը (վայրի ոչխար), ընձառյուծը, լեռնային հնդկահավը, ցախաքլորը, գառնանգղը,քարարծիվը, սն արագիլը, անտառայինկատուն, արջը, բեզոարյան այծը ն

այլն:

Հանրապետությանտարածքում վայրի կենդանիներիտեսակներըհիմնականում պահպանվել են անտառներում ն գյուղատնտեսականակտիվ շրջանառությանմեջ չգտնվող հողավանդակներում, լեռնային վայրերում: Հայկականվայրի ոչխարը ն բեզոարյանայծը բնության մեջ շատ հազվադեպ են մնացել, այն էլ բարձր լեռնային շատ դժվարամատույց վայրերում: Այժմ աշխատանքներեն տարվում դրանք ն անհետացման եզրին կանգնած կենդանիների այլ տեսակներ հատուկ կազմակերպվածտնտեսություններումբազմացնելուհամար: Կենդանականաշխարհը համեմատաբարհարուստ ու բազմազան է հանրապետության անտառներում: Այստեղ հանդիպում են այծյամը, վայրի խոզը, արջը, անտառային կատուն, լուսանը, աղվեսը, գայլը,

սկյուռը:

Դաշտային մասերում տարածված են դաշտամուկը, ճագարամուկը, կուրամուկը, գետնասկյուռը,կզաքիսը: Հանրապետությունումերբեմն հանդիպումէ նան հովազը: Ավելի բազմազան են թռչունների տեսակները,հատկապեստարածված են շիկահավը, փայտփորիկը,սոխակը, սարյակը, արտույտը, արագիլը, բուն, լորը, կաքավը, ագռավը, կաչաղակը, լեռներում` լեռնային հնդկահավը, գառնանգղը, կովկասյան ցախաքլորը ն այլն: Հանրապետության անտառային որոշ վայրերում կլիմայավարժեցվում են դրսից բերված որոշ կենդանատեսակներ, դրանցից են ուսուրական բծավոր եղու նիկը (Դիլիջանի Խոսրովի անտառներում), ճահճակուղբը (Մեծամորի ճահճուտներում) ն այլն: Թռչունների տեսակները հանրապետությունում հասնում են 349-ի: ՀՀ տարածքում խիստ կրճատվելեն նան սողունների տեսակները,դա հիմնականում կապված է անապատային ն կիսաանապատային լանդշաֆտների վերափոխման, կուլտուրականացման հետ: Այնուհանդերձ, այժճ հանրապետության տարածքում կա օձերի 30 տեսակ, որոնցից թուեն նավոր գյուրզան, հայկական իժը, տափաստանյանիժը, եղջերավոր ի50

ժը: Նշված պատճառներով խիստ կրճատվել են նան միջատներիտեսակները: Հայաստանի Հանրապետությանլճերում ն գետերում պահպանված ձկնատեսակներիթիվը հասնում է 26-ի: Ձկնապաշարներովվճռական տեղը պատկանումէ Սնանա լճին, որը շատ հնուց էլ փառաբանված է եղել իշխան ձկով ու նրա տարատեսակներով: լճի Սակայն մակարդակիիջեցման է պատճառովխախտվել նրա էկոլոգիականհավասարակշռությունը,որը ն խիստ բացասաբար է անդրադարձելոչ միայն իշխան ձկնատեսակիբազմացման վրա, այլն առհասարակլճի կենդանականաշխարհի վրա: Այժմ ստեղծված է արհեստականձկնաբուծարանայդ շատ եզակիձկնատեսակը անհետացումից փրկելու համար: Տասնամյակներ առաջ Լադոգա լճից սիգ ձկնատեսակըտեղափոխվելն արմատավորվելԷ Սնանա լճում, որտեղ այն շատ արագ զարգացավն այժմ լճի հիմնականապրանքային է: Սնանում կան նան կողակ ու այլ ձկնատեսակներ: Արփա,Որոտան ն մյուս գետերում ապրում ն բազմանում են կարմրախայտը ու այլ ձկնատեսակներ, Արաքսգետում՝ լոքոն, բեղլուն, սպիտակաձուկը, այլ տեսակներ,Արփիլիճ-ջրամբարում՝ծածանը, խրամուլինն այլն: Վերջին տասնամյակներումԱրարատյանդաշտում ու այլ վայրերում ստեղծված լճային տնտեսություններում, խոշոր ջրամբարներում զգալի չափերի է հասել ձկնաբուծությունը,որտեղ հատկապեսաճեցվում է կարպ, պնդաճակատձկնատեսակներ,ինչպես նան իշխանիորոշ տեսակ: Ինչպես արդեն ասվել է, հատկապես վերջին 70 տարիներինհանրապետության տարածքում խիստ կրճատվել է կենդանականաշխարհի տեսականին,ն այդ միտումը շարունակում է նկատվել, չնայած իշխանություններնունեն հատուկ որոշումներ կենդանականաշխարհի ոչ միայն պահպանության, այլն վերարտադրության համար: Հանրապետության կենդանականաշխարհի պահպանության,վերարտադրության գործում ավելի լայն ու արդյունավետաշխատանքներկարելի է իրականացնելԴիլիջանի, Խոսրովի, Շիկահողի ու մյուս արգելանոցներում, արգելավայրերում, Սնանի ազգային պարկում: Այդ բնագավառում շատ վճռական պետք է լինեն կառավարությանմիջոցառումներըՀայաստանի բնության դեմքը բնորոշող կենդանիների,թռչունների, սողունների, ձկան որսի խիստ կարգավորման,դրանց վերարտադրուքյանպայմանների ստեղծման բնագավառներում: Այդպիսի լայնամասշտաբաշխատանքների իրականացմանշնորհիվ միայն հնարավոր կլինի ոչ միայն պահպանել կենդանականաշխարհը, այլն հեռանկարումայն դարձհանրապետության նել պետության եկամտիկարնորաղբյուր:

ձկնատես

երկիր մոլորակիվրա մարդկության, կենդանաՋՐԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ:

ման է ջրի կան ն բուսականաշխարհիգոյությունը Ա աոած աոայութ յամբ: Առհասարակ : ռիգոնե Բուր պ չէ կենդանական րացնել իրի Նատկերա յանքի ջրի հնարավոր ջրի, հետնաբար առանց -

յությունը:

են տալիս, որ բուսական օրգանիզմնե9096, իսկ կենդանական օրգանիզմներում մինչն

ցույց Ուսումնասիրությունները

րում ջուրը կազմում մինչն 7546:

է

:

Քաղաքակրթության

-

անհրաժեշտ է ավելի քան 500 լիտր ջուր: Միայն սննդառության պրոցեսը համար մարդունամեն օր անհրաժեշտ է լինում 10 նորմալ կազմակերպելու Հայաստանի Հանրապետության բնակլիտր ջուր:Չնայած այդ առումով սակայն մեր հանրապետությունն ընդչությունըդեռնս լավ է ապահովված, է հանուր առմամբ աշխարհիսակավաջուր երկրների թվին պատկանում: Հետնաբար ջրային ռեսուրսների տնտեսական համակողմանիգնահատուխնայողաբարօգտագործումն ու պահպանութմը, դրանց նպատակային, հաունի Հայաստանի Հանրապետության յունը կենսականնշանակություն

մար:

Ան

Հանրապետությանտարածքում հաշվուլ շուրջ 600մմ) տարեկանառաջ

է, իսկ 46 7», այսինքքը մոտ 54 96 գոլորշիանում

Լ

իջին տողուններից ջուր: օավաԱյս

լրդ մ,

առաջանում է

հոսք: Այսպիսով Հայաստանի Հանրապեմակերեսային ն ստորերկրյա հասնում է տարեկան 2,5 հազ. մ' ջուր, բնակչին տության յուրաքանչյուր նվազում են, այն կազմում է տեղումները երբ (իսկ առանձին տարիների, մեծ չաՀանրապետությունը Հայաստանի ցուցանիշով Ռուսաստաաշխարհիշատ երկրների:Մասնավորապես,

1.5-2 հազ. մ5): Այս

փերով զիջում

է

նում այն կազմում է 35 հազ

մ", Լատվիայում 7,2, Տաջիկստանում:17,5,

8.5 հազ. մ' 12, էստոնիայում՝ Վրաստանում՝

Նախկին ԽՍՀՄ

գետերը:

Հայաստանի Հանրապետությանջրային վճռական դեր խաղացող ավազանը քՍեանա լիճն է, որն աշխարհի ամենաբարձրադիր,խոշոր, քաղցրահամ լճերից մեկն է: Նրա մեջ թափվում են 28 մանր գետեր, դուրս է գալիս միայն մեկը` `րազդան գետը: Սնանը հիրավի բնության հրաշալիք է ն հայ ժողովրդի ազգային մեծ հարստությունը, որն ունի տնտեսականն էկոլոգիական բացառիկ նշանակություն: Այն ապահովում է շրջակա տարածքի էկոլոգիական հավասարակշռությունը, մեղմում է կլիմայական պայմանները: Շատ խոշոր է Սնանի դերը ԳայաստանիՀանրապետությանջրային հաշվեկշռում: Այն մինչն մակարդակիիջեցնելը ընդգրկում էր հանրապետության ջրային պաշարների շուրջ 8046-ը (59 մլրդ մ"): Անհեռատես ձնով Սնանա լճի մակարդակի շուրջ 19 մ-ով իջեցման մ" հետնանքով նրանում այժմ կա մլրդ ջուր: Մակարդակի իջեցման հետնանքով Սնանա լճի ջրի հայելու մակերեսըայժմ կազմում է 1240,5 կմ: (նախկինում եղած 1416 կմշ-ի փոխարեն):Մինչն մակարդակիիջնելը Սնանի մաքսիմալ խորությունը 99մ է եղել: Քանի որ Սնանը եզակի դեր ունի հայ ժողովրդի կյանքում, ապա նրա մակարդակը թեկուզ 5-6 մետրով բարձրացնելու նպատակովկառուցվել է Արփա-Սնան 48 կմ երկարությամբ ստորգետնյա ջրատար թունելը, որով Արփա գետից (այդ նպատակովկառուցված Կեչուտի ջրամբարից) Սնան է հոսում տարեկան 250-270 մլն մ ջուր: Բացի դրանից, արդեն ավարտված է Ռրոտան-Կեչուտի ջրամբար ձգվող 20 կմ երկարությամբ ստորգետնյա ջրատար քունելը, որով լրացուցիչ Ռրոտան գետից (Սպանդարյանիջրամբարից) տարեկան 150 մլն մ" ջուր կհոսի դեպի Կեչուտի ջրամբար, այստեղից էլ Սնանա լիճ: Այս միջոցառումներիշնորհիվ Սնանը Արւիայից ու Ռրոտանից տարեկան կստանա 375-400 մլն մ3 ջուր, որի շնորհիվ մոտակա հեռանկարում լճի մակարդակը կբարձրանա 5-6 մետրով, կվերականգնվի ջրի էկոլոգիականհավասարակշռությունը:

մր բեոսագործունեութ Ա գտար զարգացման մ

գորժում: ջուր յան մեջ ավելի մեծ քանակությամբ Ք աղաքակիրթ մարդուն օրական ժամանակակից Վերջին տվյալներով,

լից

Չնայած գետերը սակավաջուր են, բայց քանի որ դրանք լեռնային բնույթի են, հոսում են մեծ թեքությամբ, ապա ունեն էներգետիկ կարնոր նշանակություն: Իսկ ընդհանուր առմամբ հանրապետության գետերն ունեն արդյունաբերական (այդ թվում հիդրոէներգետիկ), ոռոգման, կենցաղային Այդ կարնորդեր ինշանակություն: յութ Դ տեսակետից մ մար ր ունեն Ակետից հատկապես րաքս, Հրազդան, Որուռան, Դեբեդ, Ախուրյան, Աղստե, Արփա, Քասախ

ն այլն:

ՎայաստանիՀանրապետութհանրապետություններից

ցուցանիշով ու Արին Գերան

0.5. Մոլդովային յունն այդ 0,2, Ուզբեկստանին՝1,1, Ադրբեջա Աա ո ն սակավաջուրերկիր Հանրապետությունը Այնուհանդերձ, զայաստանի ու գետակ, գետ սակայն դրանց տարածքումկա է: Վանրապետության են: Այստեղ 10 կմ-ից ավելի երկարութմեծ մասը փոքր ու սակավաջուր

իր

յուն ունեցող միայն 200 գետ կա:

Աղյուսակ

Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր գետերի հիմնականցուցանիշները

Ե արությու անվանումը (կմ)

ա

(մ/վ)

Ազատ

31.

րյա

ը

Տարեկան հոսքը (մլն մ»)

2.1

ս

Արաքս առագետ

բեդ արճաղբյուր րազդ

կ որ

ղրի

-

հազ.

ախ ր

ԱՅ

Սակայն հանրապետությանհամար կենսականդեր խաղացող այդ լճի մակարդակըինչպես ասվել է, անհեռատես ձնով իջեցվել է: Լճի մակարդակիիջեցման հետնանքով (1933-1981թթ.) նրանում տեղի ունեցան էկոլոգիականխիստ բացասականփոփոխություններ: Մասնավորապես,ավելի քան 4246-ով փոքրացավ լճի ջրի ծավալը, բարձրացավջրի միջին տարեկան ջերմաստիճանը, վատացան թթվածնային պայմանները, բարենպաստպայմաններստեղծվեցինջրիմուռների աճի համար, հետնաբար՝ նան լճի ճահճացմանհամար: Բացասականխոշոր ւիուիոխություններ են կատարվել լճի ֆաունայի ու ֆլորայի համակարգում: Մինչն մակարդակի իջեցումը Սնանա լճի մակարդակը ծովի մակերնույթիվուներ 1916 մ բարձրություն, նրա մակարդակըիջեցվել է շուրջ 19 մետրով: Այն շրջաւիակված է Գեղամա, Վարդենիսի,Արեգունու ն Սնանիլեռնաշղթաներով: Լճի էկոլոգիականհավասարակշռությանվերականգնումըն պահպանությունը ողջ հայության սուրբ պարտականություննէ: Սնանա լճի պահպանմանառաջին խոշոր միջոցառումըԱրփա-Սնան ջրատար թունելի կառուցումն էր, մյուսը, ինչպես ասվել է, Որոտան--Կեչուտջրաթունելի կառուցումը, որով Արւիա ն Որոտանգետերի ջրերի որոշ մասը հասնում է Սնան: Սնանա լճից բացի հանրապետության տարածքում կան 65 լիճ ն լճակներ, որոնց ջրի ընդհանուրծավալնընդամենը19 մլն մո է: Հատկապեսնշանավոր են Արփիլիճ-ջրամբարը, Մեծամոր լիճը, Պարզ լիճը, Քարի լիճը (Արագածիվրա), Ակնալիճը, Սն լիճը: Արփի լիճ-ջրամբարի (Աշոցքի սարահարթում) բարձրությունը ծովի մակերնույթից2025 մ է, ջրի ծավալը 105 մլն մ, Քարի լճի բարձրությունը ծ. մ. 3030 մ է, ջրի ծավալը՝ 2500 մ՛, Սն լճի (Մեծ Իշխանասար)բարձրությունը ծ. մ. 2666 մ է, ջրի ծավալը` 9000 հազ. մ", Պարզ լճի (Արեգունի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջեր) բարձրությունըծ. մ. 1400 մ է, ջրի ծավալը՝ 84 հազ. մո: Մյուս լճերից հայտնի են նան Կապուտանլիճը (Քաջարանց գետի ան այլն: կունք), Մեծ ն Փոքր Ալ լճերը (Ղարաբաղիբարձրւսվանդակում) Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում գետերի հոսքը կարգավորելու, ոռոգման հարցերը լուծելու համար կառուցվել է ընդհանուր առմամբ շուրջ 45 համեմատաբարխոշոր արհեստականջրամբար: Դրանցից առավել խոշորներն են՝ Ա/սութրանի,Ապարանի, Ազատի, Ջողազի, Տոլորսի, Կեչուտիու այլ ջրամբարներ:

ՀայաստանիՀանրապետության գյուղատնտեսության,էլեկտրաէներգետիկ տնտեսության, Հրազդան գետի ավազանի բնակավայրերի զարգացմանգործում անգնահատելի դեր է խաղում Սնանա լճի ջրային ռեսուրսներիօգտագործումը: Առանց Սնանա լճի հնարավոր չէ պատկերացնելԱրարատյան դաշտի ժամանակակիցհզոր արդյունաբերություննու գյուղատնտեսությունը, ինչգետի ավազանում գտնվող բոպես նան Սնանից սկիզբ առնող Վարազդան գոյությունը: Այդ գետի վրա կառուցվածէ 6 հիդրոէլոր բնակավայրերի Սնանա լիճը ունի նան ռեկրեացիոն խոշորնշանակություն: լեկտրակայան:

Աղյուսակ

Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր ջրամբարների հիմնական ցուցանիշները

Առավելագույն

Ջրամբարի ՄակերեսըԾավալը (մլն մ") անվանումը (հա) Ախուրյանի Ազատի

Արփիլիճ-ջրամբար

2,5

2,5

Հրազդանի

5.6

Գողազի

8,2

96.8 13.6

Ապարանի Կեչուտի

Մանթաշի Տոլորսի

Սպանդարյանի

142591

|Շամբի |

խորությունը(մ)

|

Բացի աղյուսակում նշված համեմատաբարխոշոր ջրամբարներից, հանրապետությունում կան նան բազմաթիվ մանր ջրամբարներ: Ընդհանուր առմամբ հանրապետությունում կառուցված ջրամբարների թիվը հասնում է 80-ի (որոնց ընդհանուր ծավալը կազմում է ավելի քան 1 մլրդ մ"), այդ թվում 74--ը՝ մելիորատիվ, 6--ը՝ էներգետիկ նշանակության: Նշենք նան, որ հանրապետության տարածքում մթնոլորտային տեղումներից գոյացող 18 մլրդ մ: ջրից այժմ հնաբավոր է կուտակել ն օգտագործել միայն 7.4 մլրդ մ"-ը, մնացածը՝ գոլորշանում, ինչպես նան հոսում. դուրս է գալիս հանրապետության տարածքից: Հնարավորէ Դեբեդ, Աղստն,Ոսկեպար,Հախում, Տավուշ, Խնձորուտ(Կուր գետի ավազան), Ախուրյան, Քասախ, Հրազդան, Ազատ, Վեդի, Արիա, Որոտան, Ողջի, Մեղրի (Արաքսիավազան)գետերի ուսումնասիրված հատվածներում, բացի գործող ջրամբարներից,կառուցել նս 80 մանր ու միջին տարողությանջրամբարներ,որոնցումհնարավորկլինիկուտակել 1 մլրդ մ: ջուր: նան Հանրապետության տարածքում կան ստորերկրյա ն հանքային ջրերի զգալի պաշարներ: Ստորերկրյաջրերով համեմատաբար հարուստ Արարատյանդաշտը, որտեղ դրանցպաշարներըհասնում են 28 մլրդ մ-ի: ցույց են տվել, որ միայն Արաքսգետից ստոՈւսումնասիրությունները րերկրյա այդ ջրային ավազանըտարեկան ստանում է շուրջ 3 մլրդ մ: ջուր:

է

Ստորերկրյա ջրի զգալի պաշարներ կան նան հանրապետությանմյուս հարթ ն գոգավոր տարածություններիընդերքում (հատկապեսՇիրակի, Լոռու սարահարթերի,Սնանի ավազանի, Սիսիանի տարածաշրջաններիըն-

դերքում):

Ներկա ժամանակաշրջանում ամբողջ հետաքրքրություն է ցուցաբերվում մարդու առողջութաշխարհում յան պահպանման ն հանգստի կազմակերպմանպայմանների, ռեսուրսների ուսումնասիրման, գնահատման, օգտագործմանհարցերին: Հենց ռեսուրսներն էլ անվանում են ռեկրեացիոն կամ հանգստի ռեայդ

ՌԵԿՐԵԱՑԻՈՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ:

մեծ

սուրսներ: Ռեկրեացիոն ռեսուրսները լինում են բնական ն մարդածին:Բնական ռեկրեացիոնռեսուրսներըշատ բազմազանեն: Դրանց թվին են պատկանում մարդու հանգստի, առողջությանհամար նպաստավորպայմաններ ունեցող ծավափնյա ու գետաւինյա վայրերը, լեռնային մաքուր օդը, զուլալ աղբյուրները, արնային էներգիայիառատությունը, ձյունածածկ ու ալպյան հարուստ լեռները, անտառները (հատկապեսմեղմ կլիմարգագետիններով մայական պայմաններումգտնվող ւիշատերն անտառները), հանքային բուժիչ աղբյուրները, հանքային բուժիչ ցեխը, գեղատեսիլ լանդշաֆտները, բնական հուշարձաններըն բնական այլ ռեսուրսներ, որոնց բազայի վրա հնարավոր է կազմակերպելհանգստյանտներ, սանատորիաներ,սպորտա-

յին ն զբոսաշրջայինբազաներ: Սակայն մարդը կարող է իր հանգիստը լիարժեք կազմակերպել,ուժերն ու առողջությունը վերականգնելոչ միայն բնական նշված ռեկրեացիոնռեսուրսները օգտագործելով,այլն հաճախելով թանգարաններ,թատրոններ, մեծ հետաքրքրություն ներկայացդիտելով պատմաճարտարապետական նող կոթողներ,հուշարձաններ,քաղաքներ, արգելանոցներՍ մարդու կողմից ստեղծված այլ օբյեկտներ: Բնական ն մարդածին ռեկրեացիոնռեսուրսներով աշխարհում առավել հանրահայտ են Իտալիան, Հունաստանը, Իսպանիան,Ֆրանսիան, Եգիպտոսը, Հնդկաստանը,Չինաստանը, որոնք էլ հանդիսանում են միջազգային զբոսաշրջությանառաջատար երկրները: Համաշխարհայինարդյունաբերությանբուռն զարգացման արդի պայմաններում, երբ շրջակա միջալլայրը ավելի ու ավելի մեծ չափերով է աղտոտվում, ռեկրեացիոնռեսուրսներիպահպանումը,վերականգնումըու օգտագործումըառավել հրատապեն դառնում: Հայաստանի Հանրապետությունն ունի բնական ն մարդածին ռեկրեացիոն բազմատեսակռեսուրսներ:

ները, ինչպես նան տորֆի որոշ պաշարները: Հանրապետության տարածքում հայտնաբերվածեն հանքային ջրի հարյուրավոր աղբյուրներ, որոնցից վաղուց արդեն լայն ճանաչում ունեն Ջերմուկի հանքային տաք աղբյուրների խումբը (ավելի քան 40 ելքով), Արզնու, Հանքավանի, Դիլիջանի, Իջեանի, Ըջնու, Արարատի աղբյուրները: Վանքայինջրի աղբյուրներ կան նան Վայքի այլ վայրերում, Որուուսն գետի ավազանում, ճնանի ավազանում ն հանրապետության այլ տարածքներում: Բուժման համար օգտագործվող տորֆի պաշարներկան Լոռու մարզում ն Սնանի ավազանում: Նշված վայրերումէլ հանքային ջրերից բացի առկա են լեռնայինմաքուր օդի, արնայինուլտրամանուշակագույնէներգիայինախապայմաններըսանատորիաների ու հանգստյանտների կազմակերպման համար: Իսկ Սնանա լճի ափերը դրանցիցբացի անզուգականեն մասսայականհանգստի,սպորտային միջոցառումներիու զբոսաշրջությանհամար: Դիլիջանը իր հանքային ջրով, բազմազան կենդանականաշխարհով ու բուսատեսակներովհարուստ անտառներով, Պարզ լճով շատ նպաստավորէ առողջարանայինբուժման ն հանգստիկազմակերպմանհամար: Վանգստիկազմակերպմանհամար շատ նպաստավորեն նան Վանաձորիու առհասարակԴեբեդ գետիավազանը,Լոռու սարահարթը,Կապանի անտառաշատտարածաշրջանը,Արագածիզուլալ, մաքուրօդ ունեցողլեռնափեշերը: Վանրապետության նշված ն մյուս վայրերի հանգստյան,սանատոր--բուժման ռեսուրսներից(հանքայինջրեր, մաքուր օդ, զուլալ աղբյուրներ,Սնանա լիճ ու ջրամբարներ,անտառներ,ալպյան մարգագետիներու ձյունածածկ լանջեր) բացի մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բնական ռեկրեացիոն ռեսուրսներիշարքին պետք է դասել նան այստեղ առկա հրաբխայինլեռնագոյացումները (կոները), որոնցից շատերի խառնարաններում կան զուլալ ջուր ունեցող լճեր, Գրազդան,Արփա,Որոտան,Դեբեդ,Քասախ ն այլ գետերի անդնդախորկիրճերն ու հովիտները,իրենցհրաշագեղբնականբազալտասյուներով, Զանգեզուրիբնականքարակերտ հուշարձանները,քարանձավային բնակավայրերըն այլն: Սրանք մեծ հետաքրքրություններկայացնող բնականռեկրեացիոնռեսուրսներեն, որոնք հատկապեսսպորտի, զբոսաշրեն հանդիսանում: ջությանզարգացմաննախապայմաններ Զբոսաշրջության համար մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնումմեր հազարամյակների պատմություն ունեցող պատմաճարտարապետական կոթողները, բերդավանները, եկեղեցականհամալիրները:

Զվարթնոցի,Գառնու,

էջմիածնի, Դրանցից հատկապես հանրահայտ Սանահինի, Խոր Վիրապի, ՀաԳլաձորի, Գեղարդի,Տաթնի, Նորավանքի, ներկաու այլ կոթողներ:Մեծ հետաքրքրություն

Վանրապետությանբնական ռեկրեացիոն ռեսուրսներից գործնական կարնոր նշանակություն ունեն հանքային բուժիչ ջրի բազմազան աղբյուր-

են

'

ղարծնի,Վաղպատի շատ են մեր նորօրյա հուշարձանյացնող մարդածինռեկրեացիոնռեսուրսներ ն Երնանքաղաքը ամբողջապես: ները, թանգարանները է նան ն մարդածին ռեկրեացիոնռեսուրսներովհանրահայտ Բնական հիանտառներով, գետահովիտներով, Արցախ աշխարհնհիրանզուգական քաԱզոխի Շ ուշիով, Դադիվանքով, նավուրց Ամարասով, Գանձասարով, համալիրով րանձավային ն բազումայլ հուշարձաններով: ռեբնականն մարդածինռեկրեացիոն Հանրապետության Հայաստանի են օգտագործվել, կարող են սուրսները, որոնք մինչն հիմա աննշանչափով ունեցող հանգստի ու նշանակություն դառնալ կարնորբազա միջազգային համար, որը զգալի զբոսաշրջությանայնպիսի ինդուստրիաստեղծելու

տնտեսության Հանրապետության նշանակությունկունենա Հայաստանի

համար որպես եկամտիկարնորաղբյուր: գործումէին 110 Մինչն 1990--ականթթ. սկզբները հանրապետությունում ն հանգստյանտներ, որոնք տարեկանսպասարկում էին առողջարանային 30 հանգրվաններ տուրիստական էին գործում մարդ, հազ. ավելի քան

տեղով: զբոսաշրջիկ 100 հազ. արտասահմանցի թ. Հայաստանէ այցելել թիվը խիստ դրանց (առանց նախկին ԽՍՀՄ--ի): 1990--ականթթ. սկզբներից հետո սկսել է նորից 13 հազ., որից կրճատվելէ ն 1996 թ. կազմել է միայն այցելած 2003 թ. հանրապետություն աճել ն 1999 թ. կազմել է 40 հազ.: Իսկ Ուսումնասիրութ206 հազար: է քան թիվը կազմել ավելի զբոսաշրջիկների ռեսուրսների հնարավորութեն տալիս, որ մեր ռեկրեացիոն ցույց յունները մոտակա հեդեպքում հանրապետությունը յունները ճիշտ օգտագործելու 1 մլն զբոսաշրջիկ: ռանկարումտարեկանկարող ընդունել շուրջ

է

1.2

ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ

ՌԱՑԻՈՆԱԼ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ

ՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐԸ

սերունդներիբարեկեցությունը Ներկա ժամանակաշրջանում բնականռեսուրսները, է նրանից, թե ինչ մեթոդներովեն արդյունահանվում տնտեսության մեջ: Բնական ռեսուրսեն դրանք օգտագործվում ն

կախված

ինչպես

ների

մեծ

մասը, հատկապեսչվերականգնվող ռեսուրսների պաշարները են: Մյուս կողմից, սահմանափակ համաշխարհային էկոնոմիկայի արագաթափ աճող պահանջներին համապատասխան, տարեցտարիմեծ չափերով ավելանումեն բնականռեսուրսների օգտագործման ծավալները: Աշխարհի չափանիշովայժմ արդենամեն տարի ընդերքից վում ն օգտագործվումէ շուրջ 126 միլիարդտոննա տարբերտեսակիհումք

արդյունահան-

վառելիք: այդ

ցույց են տալիս, որ Ուսումնասիրությունները

շատ

թվում հատկապեսնավթի,գազի, գունավոր որոշ

հումքատեսակների

պաշար-

մետաղների ները շատ սահմանափակ են ն կարողեն շուտ սպառվել, եթե արդի տեմպերն ու չափերը այսպես շարունակվեն: Հետնաբար՝ բնական բոլոր տեսակի,այդ թվում հատկապես չվերականգնվող ռեսուրսների խնայողաբար, ն նպատակային հահամալիր, օգտագործումը մարդկության մար կենսականնշանակություն ունեցող հիմնախնդիր է: Բնական ռեսուրսների խնայողաբար օգտագործումը կենսականնշանակությունունեցող հիմնահարցբոլոր է երկրներիհամար սակայն այն առավել կենսականնշանակություն ունի այն երկրների որոնց բնական ռեսուրսները խիստ սահմանափակ են: ման

օգտագործ-

համար

Հայաստանի պատկանում Վանրապետությունը

թվին: Խորհրդայինիշխանությանշուրջ 70 տարիների ընթացքումտեղի բնական ռեսուրսներիլայնորեն օգտագործման ԽՍՀՄ մյուս ն հանրապետություններից ներմուծվողհսկայական քանակությամբ հումքատեսակների բազայի վրա, հանրապետությունում ստեղծվել է բազմաճյուղ հզոր արդյունաբերություն, մեքենայացված գյուղատնտեսություն, բազմաճյուղտրանսպորտ ն շինարարական ինդուստրիա: է

վերջիններիս

Սակայն,դրանցզուգահեռ պատշաճ ուշադրություն չդարձնելով հանրապետությանբնականռեսուրսների խնայողաբար, ու նպատակային օգտագործման հույժ կարնոր հիմնահարցերին, հսկայականվնասներ է հասցվելայդ ռեսուրսների պաշարներին,մեծապեսաղտոտվել նան շրջակա

համալիր

միջավայրը:

Անկախություն ստացած Հայաստանի յան կարգավորման ն հետագա զարգացման

Հանրապետության տնտեսութ-

համարառաջնակարգնշանակություն ունեն հետնյալ հիմնահարցերը: Մետաղային օգտակար հանածոների խնայողաբար օգտագործումըթերնս հանրապետության հեռանկարար յին զարգացման գլխավոր հիմնահարցերից մեկն էՀայաստանիՀանրապատության այժմյան տարածքում պղնձի, ոսկու ն այլ

գունավորմետաղների արդյունահանում

ն

ձուլում

է դեռ իրականացվել

հարյուրամյակներառաջ: Այդ մետաղների, ինչպես նան մոլիբդենի ու բազմամետաղներիարդյունահանումըավելի ինտենսիվկերպովիրականացվել է խորհրդայինիշխանության ամբողջ ժամանակաշրջանում:Սակայն, այդ ամբողջ ժամանակաշրջանում, ինչպես նան այժմ միջազգային շուկայում շատ մեծ արժեք ունեցող պղնձի, մոլիբդենի, ոսկու, բազմամետաղների արդյունահանումը,հարստացումնու ձուլումը իրականացվելէ ոչ ռացիոնալ ձնով: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ այդ մետաղներից յուրաքանչյուրի հանքավայրումհանքանյութիմեջ հիմնականմետաղից՝ պղնձից, մոլիբդենից, ցինկից ու կապարիցբացի կան նան բազմաթիվ այլ թանկարժեք մետաղներ: Սակայնմինչն այժմ հանքանյութիցկորզվումեն միայն նշված մետաղները, այն էլ երբեմն կիսով չափ, իսկ մնացածները՝այսպես կոչված «պոչանքի» կամ «թափոնի» հետ նետվում շրջակա միջավայր:Այսպես, օրինակ, 19850-ական թվականների սկզբներից մինչն այժմ Քաջարանի, այնուհետն Ագարակի պղնձամոլիբդենային հանքավայրերումարդյունահանված կոմպլեքսային հումքից, որի մեջ պարունակվումէ շուրջ 15 տեսակի հազվադեպթանկարժեք մետաղներ, պղինձնու մոլիբդենը (ոչ ամբողջությամբ) կորզվել է, իսկ մյուսները «պոչանքի» հետ նետվել են շրջակա միջավայր: Մոտավոր հաշվարկներով, Ողջի գետի հովտում ու նրա հարակից վայրերում կուտակված է ավելի քան 120 մլն տոննա այդպիսի«պոչանք», որի բաղադրության մեջ կան թելուր, սելեն, բիսմութ, ռենիում, գալիում, ինչպես նան պղինձ, մոլիբդեն ու շատ այլ մետաղներ: Այսպիսով` մենք կորցնում ենք ոչ միայն մեծ քանակությամբ թանկարժեքգունավոր մետաղներ, այլն շրջակա միջավայրը նետած հսկայական «պոչանքի» ազդեցությամբ շարքից հանել ենք Ողջի գետի զուլալ ջրային ռեսուրսները, որը այնքան է աղտոտվել, որ ոչ մի նպատակիհամար հնարավորչէ այն օգտագործել: Մինչդեռ արտադրական բարձր կուլտուրայով հնարավոր է ոչ միայն Քաջարանի ու Ագարակի հանքավայրերիհանքանյութիմեջ առկա բոլոր մետաղները կորզել, այլն դրանից հետո առաջացած ամբողջ թափոնի բազայի վրա կազմակերպել սիլիկատայինշինանյութերի հզոր արտադրություն, որը կբավարարիամբողջ Զանգեզուրիշինարարականինդուստրիայի պահանջները: Վերը նշված ոչ ռացիոնալ մեթոդներով են օգտագործվում նան Կապանի, Ալավերդուպղնձի, Ախթալայիբազմամետաղների,Սոթքի ու Մեղրաձորիոսկու հանքանյութի պաշարները: Ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ նույնիսկ նշված հանքավայրերի հանքանյութի մեջ եղած հիմնական մետաղների պղնձի արդյունահանվածհումքի միայն 65-66 տոկոսն է կորզվում, մոլիբդենի շուրջ 70,

միայն բազմամետաղների

տոկոսը ն այլն: Ցածր է

տեսակարար կշիռը:

նան

ոսկու կորզման

Այսպիսով` այղնծի, մոլիբդենի, բազմամետաղների, ոսկու ն գունավոր մյուս մետաղների, հետագայում նան երկաթի հանքաքարի պաշարների ռացիոնալ օգտագործումը, դրանց բազայի վրա անթափոն արտադրության կազմակերպումըխոշոր նշանակություն կունենան ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության տնտեսության կարգավորման, հետագա զարգացման, այլե այդ մետաղատեսակների արդյունահանման ե վերամշակման ծեռնարկություններին հարակից տարաժաշրջանների (Ողջի գետի ավազանի, Մեղրու կիրճի, Դեբեդի ավազանի, Սոթքի ոսկու հանքավայրի, Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկայի ն այլ) էկոլոգիական հավասարակշռությանվերականգնման գործում: Հայաստանի Հանրապետությանտնտեսությանըն շրջակա միջավայրին տասնամյակներշարունակ մեծ վնաս է հասցվել տուֆաքարի, բազալտաքարի, մարմարի,գրանիտիու բնականմյուս քարանյութերի արդյունահանման ու մշակմանոչ ռացիոնալ կազմակերպման հետնանքով: Չանրապետության տուֆաքար արդյունահանող խոշորագույն ձեռնարկությունը՝ «Արթիկտուֆ»» կոմբինաւոը, 1928 թվականիցմինչն 1990-ական թվականներիսկիզբները շիճաքար արտադրելու նպատակով Արթիկ քաղաքի շրջակայքում գտնվող հանքավայրից արդյունահանել է շուրջ 45 մլն մ: տուֆի զանգված, որից շուրջ 19 մլն մ:-ը օգտագործվել է որպես շինանյութ, իսկ մյուս մասը նետվել է շրջակա միջավայր` որպես «թափոն»: Իրականում ինչ է այդ «թափոն» կոչվածը ն տնտեսաէկոլոգիական ինչ հետնանքներ է ունենում: Տուֆաքարի թափոնը ընդերքից արդյունահանվածզանգվածի այն մասն է, որը հիմնականում մանրուք է՝ ավազի ն խճի տեսքով կամ էլ որպես որմնանյութ ստանդարտինչի համապատասխանում: Սակայն ի՞նչ է նշանակում քարի թափոն,այն ամբողջաւվես հնարավորէ օգտագործելորպես բնականթեքն լցանյութեր՝ ավազ կամ խիճ, որի պահանջըշատ մեծ է շինարարականինդուստրիայում:Դրանցիցկարելիէ արտադրելնան արհեստական տուֆաբլոկներ, որոնք իրենց ֆիզիկամեխանիկականհատկանիշներով չեն զիջում բնական որմնանյութերին: է, որ Ռուսաստանում, Ուկրաինայում ն շատ այլ երկրներում ՂՎայտնի կավից արտադրումեն արհեստականլցանյութեր (կերամզիտ, ագլոպորիտ ն այլճ) ն Օգտագործումեն շինարարության մեջ: Իսկ մեր բնական այդ բարձրորակ,անզուգականլցանյութերը (տուֆի մանրուքը) հիմնականում միշտ ճետել են շրջակա միջավայր: Այսպիսով՝

միջոցներծախսելով

ֆինանսական հսկայական աշխատանքկատարելով, հսկայական այլ քարանյութերի արդյունահանումենք տուֆի ու բնական ու առհավետ միջավայր զանգված ն դրա կեսից ավելին նետում շրջակա հումքն այս ամբողջ Մինչդեռ կորցնում այդ չվերականգնվողռեսուրսները: շինանարտադրվող կստեղծվի օգտագործելու դեպքում հնարավորդթյուն էլ այդինքնարժեքն մեծացնել,իսկ յութերի ծավալը ավելի քան 1,5 անգամ ամբողջ հումքի քան անգամցածրացնել:Բացի դրանից, ռեսուրսները կտա բնական անմնացորդօգտագործումը հնարավորություն հանրապետութխնայել հետագա սերունդներիհամար: Այդ բոլորիցբացի

արդյունահանված

քանակությամբ

յան քարհանքերում ամեն տարի առաջացող հսկայական է) հնարավորություն «թափոնների» լրիվ օգտագործումը(իսկ դա ռեալ քաղաքի Արթիկ կլուծի նան էկոլոգիականմի կարնորհիմնահարց:Միայն տակ ն թափոնների շրջակայքում 1928 թվականիցմինչն այժմ տուֆաքարի հազար հեկտար բերրի սլքված քարահանքերովզբաղեցրածէ ավելի քան համարյա բոլոր տուֆաքարի նահողեր (հանրապետության

հանքավայր

Իսկ ընդհանուր առգտնվում են սնահողային լեռնատափաստաններում): է այդ ձնով շարքիցհանվել ամբողջ տարածքում մամբ հանրապետության 4,5-5.0 հազ. հեկտար գյուղատնտեսական հողահանդակ: երկրՀայաստանի Հանրապետությունըաշխարհիամենասակավահող ներից է, հետնաբար, 4,5-5,0 հազ. հեկտար սնահողային հողատաօգտագործումը մեծ հարստություն է: Քարանյութերիթափոնների շրջակա մեծ կխաղա դեր րածությունները աղտոտումից փրկելուց բացի վերամաքրությունը միջավայրի օդային զանգվածի,ջրայինավազանների բնական Հանրապետության կանգնելու գործում: Այսպիսով` Վայաստանի հիմնառեսուրսներիօգտագործման,շրջակա միջավայրիպահպանության ն խնայողառացիոնալ հարցերից մեկն էլ քարանճյութերի պաշարների բար օգտագործումն է: պահպանության Վրապետությանշրջակա միջավայրի հողերն ու ջրայինռեսուրսնեխնդիրներիցմեկը մթնոլորտ արտանետվող. է որպես նյութերի կրճատումը ն դրանց օգտագործումն րը աղտոտող

տարածությ

կարնորագ

հումք: 1999 Բ. ընդհանուրառՄիայն անշարժաղբյուրներից(օբյեկտներից) նյութեր: մամբ մթնոլորտ է արատանետվել21,7 հազ. տոննա վնասակար մեկ շնչի հաշվով թունավորարԱյդ նշանակում է, որ հանրապետության կմ-ի հաշվով (ատանետումներըկազմել են 5,7 կգ, իսկ մեկ քառակուսի է 1240,5 ռանց Սնանա լճի հայելու մակերեսի, որը նույն տարումկազմել

կմշ)763,0 կգ:

1371 ձեռնարՀանրապետությունում շրջակա միջավայրը աղտոտող կություններն ու կազմակերպությունները (1999 թ.) մթնոլորտ են արտանետում ածխաջրածիններ, մուր, ծծմբականթթու, մանգանի օքսիդ, ամոնիակ, թթու, ացետոն, տոլուոլ, ազոտական քսիլոլ, բենզին ն շատ քլորաջրածին, այլ թունավոր նյութեր: Առավել մեծ քանակությամբ թունավոր նյութեր են արտանետվում մթնոլորտ տրանսպորտի կողմից: Մասնավորապես, միայն 1999 թ. այդ ճյուղից արտանետումներըկազմել են 138,3 հազ. տոննա, իսկ 1985 թ. այն կազմել է 474,0 հազ. տոննա:

Ինչպես նշվել Է, անշարժ աղբյուրներից մթնոլորտ արտանետվողնշված աքանակներիթունավոր նյութերից զատ հանրապետությանմթնոլորտը ռավել մեծ չափերով աղտոտում է ավտոտրանսպորտը: Աղյուսակ7

Վայաստանի Վանրապետությունումմթնոլորտային ըստ մարզերի (1999 թ.) ավտոտրանսպորտից՝

արտանետումները

այդ

Աղյուսակ 6

Հայաստանի ՀՎանրապետությունում մթնոլորտային

արտանետումներն անշարժ աղբյուրներից՝ ըստ մարզերի (տոննա)

Սարզերը Ընդամեն

դամենը

այդ

թվում

Երնան Արագածոտնի Արարատի

138657

|

Շիրակի Սյուն

ԱՔ ա

|

որ

՝

Տավուշի

142412

16439.

4741,0

2309,7

2852,8

947/8.2

7662,6 42,6 8076,6

35,2

28,1

18,8

375,6 Արմավիրի Գեղարքունիքի 176.9

Լոռու Կոտայքի

Տարիները

465,5 4670,8

106,2 306,3 Ր»

12,6

26,6 36,0

2141,4

46,5 89.1

'

ս

33.7

26,4

3238,7 32179,0

21,7

Ր '

Ընդամենը այդ

տոննա

ազո

ածխածնի

օքսիդ ԵԱ

թվում

եր

Արարատի

21747.0

84648 39,3

8670,2

653.9 123.4

419.5

2888,2

3.1

397,9

74.1 մ

Ինչպես ցույց են տալիս աղյուսակի տվյալները, անշարժ աղբյուրներից մթնոլորտ նետվող թունավորնյութերիմեծ մասը բաժին է ընկնում Արարատի մարզին, Երնան քաղաքին, Կոտայքի, Արմավիրի,Լոռու, Սյունիքի մարզերին: Երնանքաղաքում այդ բնագաւլառումբացասականխոշոր դեր ունեն քիմիաԿոտայքի ու Արարատիմարզերում կան, շինանյութերիձեռնարկությունները, Լոռու ցեմենտիգործարանները, ն Սյունիքի մարզերում` լեռնահանքային արդ-

ն մետաղաձուլության յունաբերության ձեռնարկությունները:

Մարզերը

թվում

ղարբու

Էոռու ոտա

Շիր Սյունի ոց

ձոր

Տավուշի ենք ավտոտրանսպորտիցմթնոլորտի աղտոտումը անհամեմատ մեծ է, ն դրանումխոշոր տեղ են զբաղեցնումհատկապեսայն Ինչպես չմ

տեսնում

կան խոշոր խոշոր Ք քաղաքներ,հետնաբար նան առավել մեծ կան թվով ավտոմեքենաներ(երնան, Արարատի,Լոռու, Շիրակի, Կոտայքի, Արմավիրի մարզեր): պետական ծառայությանտվյալՀանրապետությանվիճակագրության ներով` վերջին տարիներին միայն արտադրական ձեռնարկությունների, տարածքում կուտակված թափոնների քանակը կազմակերպությունների մ արզերը, ե

որտեղ որտեղ

կազմում է ավելի քան 77 մլն տոննա: Իսկ ընդհանուր առմամբ հանրապետությանտարածքում կուտակված է ավել ի քան Ղ13 մլն լ տոննա: թափոններիքանակը գնահատվում :

Սակայն ճշմարտություննայն է, որ հանրապետությանամբողջ տարածքում առկա թափոններիքանակն առնվազն2 անգամ ավելին է: ՔաջակոմբինատիՈղջի գետի հունում գտնվող պորանի պղնձամոլիբդենային կուտակված, այսպես կոչված «թափոնների»քանաչանքի պահեստներում կը գնահատվում է ավելի քան 120 մլն տոննա: Սրանք Քաջարանի կոմբինատում պղնձամոլիբդենային հումքի հարստացումից հետո առաջացած այն թափոններն են, որոնք պղնձի ու մոլիբդենի կորզումից հետո նետվում են շրջակա միջավայր: Սակայն դրանցում առկա են 10--ից ավելի թանկարժեք հազվադեպ հանդիպող մետաղներ,որոնք մեծ արժեք են ներկայաց-

նում:

Խնդիրը կայանումէ նրանում, որպեսզի արդյունահանվող հումքը օգտագործվիկոմպլեքսայինձնուլ, դրանից կորզվեն առկա բոլոր էլեմենտները, իսկ դատարկ ապառը օգտագործվիշինանյութեր արտադրելու համար: Դրանով ոչ միայն մեր անկախությունստացած հանրապետությունըկստանա ավելի մեծ արդյունավետություն,այլն հումքային ռեսուրսներըկօգտագործվենխնայողաբար, իսկ շրջակա միջավայրըկփրկվիաղտոտումից:Ի կան նան Ագարակի,Կադեպ, այդպիսի հսկայականթափոնապահեստներ պանի, Ախթալայի,Արարատիոսկու կորզմանու այլ ձեռնարկությունների շրջակայքում, որտեղ կուտակված «թափոնների»օգտագործումը նույնպես հրամայականպահանջէ: Հրամայականպահանջ է նան հանրապետությանհատկապեսքաղաքների աղբանոցներումկուտակվող աղբի օգտագործումը: Միայն Երնան քաղաքում ամեն տարի առաջանում է ավելի քան 1 մլն մ' աղբ, որը փաստորեն կոմպլեքսայինհումք է, որի վերամշակումիցհնարավորէ ստանալ արժեքավորարտադրանք:նախատեսվածէ Երնանի քաղաբազմատեսակ (Նուբարաշենում) կուտակվողայդ հումքի բազայիվրա քային աղբանոցում գործարան: կառուցել աղբավերամշակման Հայաստանի Հանրապետությանէկոնոմիկայի հետագա զարգացման մեկը հողահանդակների պահպանումն ու գլխավոր նախապայմաններից ռացիոնալ օգտագործումն է: Լեռնային բարդ ռելիեֆի մեր պայմաններում հողատարածքները քայքայվում, էրոզիայիեն ենթարկվումանձրնների,ձնհալի, քամու, ոչ գիտական մեթոդներովդրանց օգտագործման (ոռոգման,մշակման ժամանակն այլն) հետնանքուլ: Միայն վերջին հարյուրամյակումէրոզիան խլել է երկրագնդի բերքատու հողատարածքների շուրջ 259:--ը: Իսկ ընդհանուր առմամբ մինչն այժմ մարդկություննայդ ճանապարհովկորցրել է շուրջ 2 մլրդ հեկտար վարելահող ն այժմ ունի 1.5 մլրդ հեկտարայդպիսիհող (տես է.

Հայրապետյան ն ուրիշներ, «Բնության պահպանությանհիմունքները»,ե., ու լեռնա1983, էջ 83): Մեր հանրապետության հատկապեսնախալեռնային ն յին վայրերի հողերի ռացիոնալ օգտագործման էրոզիայից պահպանելու համար կարնոր նշանակություն ունի ակոսավորվածմշակումը, որի շնորհիվ մասնագետներիկարծիքով այդպիսի դաշտերում մինչն 2,5 անգամ շատ ձյուն ն ջուր է պահպանվում:Բացի դրանից, կանխվումէ հողի էրոզիան, իսկ բերքատվությունը բարձրանում է հեկտարիցշուրջ երեք ցենտներով: Այդ տեսակետիցբարձր արդյունք է ստացվում նան ցանքը խաչածն ն նեղաշար եղանակներով,քարերով, թփուտներով ամրացվածդարավանդերի ստեղծման շնորհիվ, որի հետնանքովկանխվում է ջրի ու քամու էրոզիայի պրոցեսները: Իսկ առավել թեք լանջերի,այդ թվում նան էրոզիայիենթարկվածհողերի համար խոշորդեր կարող է խաղալդրանցբուսապատումը:Այդ պահպանման միայն Մեր հանրակպահպանվենհողերը,այլն կվերականգնվեն: դեպքումոչ որտեղ հաճախակիեն նան պետությանթեք լանջային տարածություններում, անտառաշերտերի ստեղծումըանհրաուժեղ քամիները,դաշտապաշտպան ժեշտությունէ: Ժամանակիընթացքումհանրապետությանբոլոր վայրերում տարբեր պատճառներովգյուղատնտեսականշրջանառությունից դուրս են մնացել հսկայական վարելահողայինտարածքներ:Ինչպես արդեն վերը նշել ենք, միայն լքված քարհանքերն ու ու քարանյութերիթափոններըզբաղեցնում են մինչն 5 հազ. հեկտար տարածք:Այդն այլ ճանապարհներովդուրս մճառեկուլտիվացումը` վերականգնումը, զգալիորեն ցած հողատարածքների կբարելավիհողապահովվածությունըմեր հանրապետությունում: Այդ տեսակետից, դրական զգալի նշանակություն կունենա աղակալված ն ճահճացած հողատարածքներիբարելավումը,յուրացումը: Արարատյանդաշտում աղակալված (որոշ տեղերում նան ճահճակալհասնում են 30 հազ. հեկտարի,որոնց յուրացումը ված) հողատարածքները հեռանկարայինհիմնահարցերիցմեկն է: Վրամայականպահանջ է դարձել հանրապետությանհատկապեսքաղաքային բնակավայրերիաղբանոցներիտակ զբաղեցված հսկայական հողատարածքներիօգտագործումը:Իսկ դա հնարավորկլինի, ինչպեսասվել է, միայն աղբավերամշակման ձեռնարկություններիստեղծման շնորհիվ, որպիսիքվաղուց գործում են բոլոր երկրներում: Մյուս կարնորհիմնահարցը բուսական ռեսուրսների ռացիոնալ. օգտագործումն ու պահպանություննէ: Ինչպես արդեն նշվել է, Վայկականլեռնաշխարհիանտառներիանխնաօգտագործմանհետնանքով միայն վեր67

`

ջին 200 տարվա ընթացքում դրանց տարածքը կրճատվելէ ավելի քան երկու անգամ: Քանի որ եղած անտառներն էլ կազմում են հանրապետության տարածքի միայն 10-12:52-ը ն հիմնականում ունեն հողապաշտպան,ջրապաշտպան, կլիմայապաշտպան, ռեկրեացիոն նշանակություն, ապա դրանց պահպանություննու վերարտադրությունը մեզ համար կենսական նշանակությունունի: Առանձնապես մեծ ուշադրություն պետք է դարձնել հանրապետության մինչն 1000-1100 մ բարձրություն ունեցող գոտիների անտառների պահպանության ն այս վայրերում նոր անտառաշերտերիստեղծման վրա: Չոր կլիմայական պայմաններ ունեցող վայրերում համատարած անտառաշերտեր չկան, դրանք հիմնականում թփուտային բնույթի անտառակղզիներ են (բացառությամբԿապանիտարածաշրջանի): Մեր հանրապետության անտառներըծեր անտառներ են, ն այդպիսի անտառներիծառատեսակներըկամաց--կամացկորցնում են իրենց կենսունակությունը ն վերարտադրությանբնական ընթացքը: Հետնաբար` հատկապես մեծ թեքություններում գտնվողայդպիսիծառատեսակներըպետք է շատ խնամքով,գիտականմեթոդներովփոխարինել նորերով: անտառներինմեծ վնաս են հասցնում տարբեր տեՀանրապետության սակի հիվանդությունները, որոնց դեմ վերջին տասնամյակներում արդյունավետ միջոցներ չեն կիրառվում: Մեծ վնաս են հասցնում մեր հանրապետության անտառներին անհատական ն խիստ անկանոն հատումները, որոնց դեմ պետք է կազմակերպվիպետականմակարդակիպայքար, ստեղծվի վառելիքայինբալանսի այնպիսիհամակարգ, որը կբացառի անտառահատումը, վառելիքափայտհայթայթելու համար: Տնտեսաէկոլոգիական առումով հեռանկարայինկարնոր նշանակություն կունենա անտառաշերտերիստեղծումը: Հայտնի է, որ ընկուզենինմեծ խնամք չի պահանջում, բայց մշտաւպեսբերք է տալիս ն ունի հողապաշտպան, ջրապաշտպանխոշոր դեր: Մեր հանրապետությանբոլոր վայրերում. հատկապեսստորին ն միջին բարձրություններումընկուզենին լավ աճում ն բերք է տալիս: ՎՂայաստանի Հանրապետությանբնության կարնոր Քիժճահարցերից է կենդանական ռեսուրսների պահպանությունն ու վերարտադրությունը : Ցավոք, հանրապետությանտարածքումդեռնս շատ աննշան քանակությամբպահպանվող կենդանատեսակների (լեռնային ոչխարի, բեզոարյան այօի, օձերի ու թռչունների մի շարք տեսակների), որոնք անհետացման վտանգի տակ են, վերարտադրության բնագավառումպետական հոգածություն ու համեմատաբարլայն միջոցառումներ չեն ձեռ-

նարկվում:

հետաքրքրություն ջրային մյուս հանրապետության

գիտական Առանձնահատուկ տնտեսաէկոլոգիական, ներկայացնողհիմնահարցէ

Սնանա

լճի

ու

աշխարհիպահպանությունը: կենդանական ավազանների նշանակություն

համար կենսական Հանրապետության Հայաստանի խնայողաբար օգտագործումն ռեսուրսների է ջուսյին նեցող հիմնահարց ու աղտոտումից պահպանումը: խնդիրը Սնանա լճի մակարդաառավել կենսական Այս բնագավառում հավան նրա էկոլոգիական աղտոտումից պահպանումը կի բարձրացումը, իջեցնեմետրով է: Լճի մակարդակը վերականգնումն սարակշռության որը խիստ բացասաբար է անդէ լուց հետո փոխվել նրա ջերմայինռեժիմը, աշխարհիվրա: Հատկապես րադարձելնան բուսական ու կենդանական ձուկը: Ինչպես վերացմանվտանգիառաջ է կանգնելՍնանի զարդը՝ իշխան տակովկառուցասվել է, Սնանը փրկելու համար Վարդենիսիլեռնաշղթայի ջրատար թունելը, որով, նախագօի է 48 երկարությամբԱրփա-Սնան ու-

կմ վել մինչն 270 մլն համաձայն,Արփա գետից ու նրա վտակ Եղեգիսիցտարեկան է, սակայն մ8 ջուր պետք է հոսի Սնանա լիճ (ջրատարը վաղուց գործում 5-6 Սակայն, որպեսզի լճի մակարդակըբարձրացվի ընդհատումներով): անհհավասարակշոությունը, նրա էկոլոգիական մետրով, ն վերականգնվի արդենկառուցվել է րաժեշտ է նան լրացուցիչ ջրի աղբյուր: Այդ նպատակով որով Որոնան Որոտան-Կեչուտ, 20 կմ երկարությամբջրատար թունելը, մ: 465 մլն ջուր կհոսի դեպի տան գետի վերին հոսանքից տարեկանմինչն Սնան: դեպի թ ունելով Կեչուտիջրամբար,այստեղիցէլ Արփա--Սնան նան գտնվող է ավազանում նրա Բացի դրանից, Սնանը պետք փրկել ու արդյունաբերական գյուղատնտեսական բազմաթիվ բնակավայրերի, աղտոտվածջրերից: Այդ ճպատակով,խիստ անհրաձեռնարկությունների կառուցմանաժեշտ է լճի շուրջը օղակաձնկոլեկտորի(խողովակաշարի) ն մեծ վարտումը:Այն սկսվել էր կառուցվելդեռ 1980--ական թվականներին Սնանի ավազանումառաջացող աղտրամաչափիայդ խողովակաշարով որտեղ էլ հատուկ տոտված ամբողջ ջուրը պետք է մղվի մինչն Քաղսի գյուղ, պետք է մաքրվեր, ու մաքրվածջուրը նոր կառուցվելիք ձեռնարկությունում է այդ գաղափարի միայն բաց թողնվեր Վրազդանգետը: Խիստ անհրաժեշտ

ու իրականացումը: վերակենդանացումն կփրկի աղտոտումիցՍնանա իրականացումը Այս միջոցառումների (վերջինս շարունակվումէ խիստաղտոտվել): լիճն ու Վրազդանգետը Սպիտակ,Վանաձոր,Ալավերդիու այդ հանգույցիմյուս բնակավայրերի

տնտեսությանկենցաղայինթափոնների ն քաղաքային ձեռնարկությունների է գետը: Առավելվատթարվիճակումէ Դեբեդ խիստ աղտոտվել ազդեցությամբ

Ողջի գետը, որը 1950-ական թվականներից Քաջարանի-ու Կապանիլեռնահանքային արդյունաբերության ձեռնարկություննրի թափոններով այն աստիճանիէ որ նրա ջրերըոչ մի նպատակիհամար աղտոտվել, հնարավոր չէ օգտագործել: Այսպիով՝ մեր սակավաջուր հանրապետության ջրային ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործման գխավոր հիմնախնդիրներից մեկը բոլոր լճերի, ջրամբարների, գետերի ու ստորերկրյաջրավազանների ջրերը աղտոտումից փրկելն (: Մյուս հիմնահարցը ջրի խնայողաբար օգոա-

գործումը է-

Դեռնս հսկայական քանակությամբ աննպատակջուր է կորչում ջրանցքներումհողերիոչ գիտականմեթոդներով ոռոգման ընթացքում:Ջրի խնայողաբարօգտագործումըչի կարգավորված ձեռարդյունաբերական նարկություններումն կենցաղում: ՀայաստանիՀանրապետության բնությանպահպանությանբնագավառում առանձնահատուկ նշանակությունունեն պետությանկողմից հատուկ պահպանվող տարածքների` արգելոցների, արգելավայրերի, ազգային պարկերիառանձնացումը,ստեղծումը: այժմ հանրապետության Սասնավորապես, տարածքում ստեղծված են 1 ազզայինպարկ («Սնան»), 5 պետական արգելանոցներ (Դիլիջանի, Խոսրովի, Շիկահողի, էրեբունուն Սն լճի), իճչպեսնան 22 պետական արգելավայրեր: Ըստ որում, բնության հատուկ պահպանվող տարածքներիընդհանուր մակերեսըկազմում է շուրջ 311 հազ. հա (ներառյալնան Սնանա լճի հայելու մակերեսը),որը կազմումէ 41 ընդհանուր տարածքի 10,85--ը: Այստեղ պահպանվումեն հանրապետության ֆլորային ֆաունայի տեսակային կազմի ավելի քան 6096-ը: Հատուկ պահպանվող տարածքները, բացառությամբ«Սնան» ազգայինպարկի,անտառային լանդշաֆտներեն: ««Սնան»» ազգային պարկը ստեղծվել է 1978 թ., ընդգրկումէ Սնանա լճի հայելին ն լճի մակարդակի իջեցմանպատճառովազատված հատակային տարածքները:Այն զբաղեցնում է 150,1 հազ. հւս մակերես, որից 24,8 հազ. հա--ն ցամաքայինէ: Այստեղկա 7200 հա ռեկրեացիոն նշանակության `

ստեղծվելէ 1958 թ., գտնվումէ հանրապետության հարավայինմասում Ծավ ն Շիկահողգետերիավազաններում,զբաղեցնումէ 10 հազ. հա մակերես: է ու «ւէրեբունու»» պետականարգելոզը ստեղծվել է 1981 թ. գտ նվում հա քԵրնանքաղաքի հարավարնելյանմասում, զբաղեցնումէ 89 են հազվադեպ: որից48--ը բուսատեսակ, Այստեղհաշվառված հա ««ՍՆ լիճ»» պետականարգելոցըստեղծվելէ 1987 թ. գտնվումէ հանՄեծ բարձրավանդակի Իշրապետությանհարւռվում,Սյունիքիհրաբխային մասում՝ 2658 մ բարձրության խանասարիարնելյանխառնարանային ն զբաղեցնում է 240 հա մակերես:Այստեղ հաշվառվածեն 160 բուսատեսակ, որոնցից 7--ը՝ հազվադեպ: Բացի դրանցից, կան նան 22 արգելավայրեր,որոնք ստեղծվել են 1950-70-ական թվականներինն նպատակեն հետապնդում ապահովելու տնտեսականարժեք ներէտալոնային, գիտական,պատմամշակութային, ու վերարտադրություկայացնողբնական համալիրներիպահպանությունն է նը: Արգելավայրերիընդհանուր տարածքըկազմում 89,9 հազ. հա: ««Շիկահողի»:

պետական արգելոզը

տարա

մր

.

տարածք, որից 3000 հա-ն ցամաքային է: Պարկիտարածքում կա 267 տե17 սակիթռչուններ, 34 տեսակիկաթնասուններ, տեսակիսողուններ, 9 տեսակի ձկներն 3 տեսակիերկկենցաղներ:

««Խոսրովի»»պետականարգելոզը ստեղծվել է 1958 թ., տեղադրված Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային ն Ուրծի ու Երանոս լեռների արնմտյանլանջերին, Ազատ ն Խոսրով գետերիավազաններում, տարածքը՝ 29196 հա: Արգելոցիֆլորան պարունակումէ 1686 բուսատեսակ, 213 է

142 տեսակթռչուն,5 կենդանատեսակ,

ձկնատեսակ:

ն

ԳԼՈՒ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

Վ

2.1 ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ

ԵՎ ՇԱՐԺԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Բնակչությունը առաջին արտադրողականուժն է: Հետնաբար՝ նրա թվաքանակի,վերարտադրության,տեղաբախշման,ազգային ու սեռատարիքայինկազմի, աշխատանքայինռեսուրսներիտարբերկողմերինվերաբերող հարցերիուսումնասիրությունը, քննարկումը,սերտորեն կապված է արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանհիմնահարցերիհետ: Հայերն աշխարհում հնագույն ժողովուրդների թվին են պատկանում, իսկ Հայկական լեռնաշխարհը մարդու ծագման բնօրրաներից է: Այստեղ մարդը հանդես է եկել հին քարի դարում, ն հասարակականկյանքը աղայսօր անընդմեջշարունակումէ գոյատնել: Հայերը պատկանումեն եվրոպեռիդռասայիարմենոիդ մարդաբանական տիպին ն որպես էթնիկականկազմավորում առաջացել են հնդեվրոպական ընդհանրական լեզվի տրոհման հետնանքով: Դեռնս նոր քարի (նեոլիթի) դարաշրջանում Վայկական լեռնաշխարհը բնակեցվածէ եղել արմենոիդ ցեղի բնակիչներով հայերով: Իսկ դա ճշանակում է, որ հայերը Հայկականլեռնաշխարհիբնիկ ժողովուրդն են: Գիտական բազմակողմանիուսումնասիրություններովպարզված է, որ դեռնս մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակիվերջերինՎայկականլեռնաշխարհիհիմնական բնակիչները`հայերը, ունեին իրենց հասարակական, պետական կազմավորումները:Սակայն հայ ժողովրդի կազմավորմանպրոցեսը, մեկ միասնականպետականությանմեջ նրա միավորումըհիմնականում իրականացավմ.թ.ա. Ծ«-Մ| դարերում: Ըստ որում, Հայկականլեռնաշխարհում հայերից բացի ապրում էին տարբեր ցեղեր, ցեղախմբեր, որոնք հայ ժո72

ղովրդի կազմավորումից հետո դադարել են առանձինգոյություն ունենաուց: Ինչպես ցույց են տալիս պատմականաղբյուրները,հույն ն օտարազՀայաստանըայդ ժամաեն նակներից սկսած ներկայացնում որպես միալեզու՝ հայ ժողովրդիերկիր: Հնագույն ժամանակներիցսկսած՝ Հայկական լեռնաշխարհիբնակչուքյան բացարձակ գերակշռող մասը միշտ եղել են հայերը: նրանց թիվը առավել մեծ է եղել Արարատյանդաշտում, Վասպուրականում,Տուրուբերանում, Սյունիքում, Արցախում: Քանի որ բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ ճշգրիտ տվյալներ ստացվում են միայն մարդահամարներով,իսկ այդպիսիք բնականաբար չէին անցկացվում հնում (Ռուսաստանում առաջին մարդահամարըանց է կացվել 1897 թ., ԱՄՆ--ում՝ 1790 թ., Շվեդիայում՝1800 թ., Մեծ Բրիտանիայում 1801 թ., Արնելյան Հայաստանումաշխատանքայիննպատակներիհաթթ.. մար բնակիչների ցուցակագրությունները կատարվել են 1829-1832 վերահետնաբար Հայաստանի հնագույն ժամանակաշրջանիբնակչության բերյալ ստույգ տվյալներ չկան: Այդ ժամանակների բնակչության թվաքանակի վերաբերյալ պատմականաղբյուրներում բերվող փաստերը մոտավոր են, շատ դեպքերումենթադրաբար: «Հիմք ընդունելովզորքի քանակը,հարկերիտվյալները(գլխաքանակը ն զանազան այլ անուղղակի հիշատակություններ)՝ կարելի է եզրակացնել, հայ բնակչությանթիվը չի անցել 5-6 միլիոնից:Հաոր հին Վայաստանում վանականպետք է համարել, որ բուն Վայաստանիբնակչության թիվը 5-6 մլն-ի է հասել 2«/ դարում, մոնղոլների ավերիչ արշավանքներինախօրյակին» (տե՛ս Թ. Վակոբյան,«Վայաստանիպատմականաշխարհագրություն», Ե., 1967, էջ 72): Քանի որ Հայաստանը գտնվում էր Եվրոպան Ասիայիհետ կապող հին ճանապարհների խաչմերուկում, բազմիցս ենթարկվել է Արնելքից դեպի Արնմուտք արշավող բարբարոս ցեղերի հարձակումներին,եղել է Պարսկաստանի ու Բյուզանդիայի, այնուհետն Պարսկաստանի ու Թուրքիայի միջն մղած երկարատն պայքարիկռվախնձոր,ապա իր գոյության ամբողջ ժամանակաշրջանում հայ ժողովրդի կյանքում տեղի են ունեցել քանակական խիստ փոփոխություններ:Պարսիկների,բյուզանդացիների,արաբների, սելջուկների, թաթար--մոնղոլների,թուրք բարբարոսներիհարձակումների հետնանքով հայ բնակչության խոշոր զանգվածներոչնչացվել, բռնի կերպով քշվել են օտար երկրներ, իսկ որոշ մասն էլ ստիպվածբռնել են գաղթի ուղին ն ցրվել ամբողջ աշխարհովմեկ: Այդ պատճառների հետնանքով Հայաստանի բնակչության թվաքանակումհաճախակիտեղի են ունե-

ի լ եղինակներ հրենց աշխատություններում,

ցել կտրուկ նվազումներ, ավելացումներ, փոփոխություններտեղաբաշխման ն ազգայինկազմի մեջ: Այսպես, օրինակ, հայտնի է, որ Գայաստանիթագավոր Տիգրան Մեծը իր հաղթական արշավանքներիժամանակ300 հազ. բնակիչ Է գաղթեգրել այլ երկրներից ն բնակեցրել մայրաքաղաքՏիգրանակերտումու ՀայասԹ. Հատանի այլ քաղաքներում:Անվանիաշխարհագրագետ--պատմաբան կոբյանի վկայությամբ,նրանք բաղկացածէին հույներից, ասորիներից ն հրեաներից:Այդպիսիպատճառներով,հին Հայաստանիտարբերմասերում բնակեցվել են նան պարսիկներ,վրացիներ,աղվաններ: Հետագայում, արաբականերկարատնարշավանքներիհետ կապված, նպատակայինձնով արաբ կառավարողները Հայաստանիտարբեր մասերում բնակեցրելեն որոշ թվով արաբներ,իսկ 7-74| դարերիցայստեղ են ներխուժել սելջուկները, թաթար-մոնղոլները,հետագայում՝թուրքերը: Այսպիսովմ̀ի կողմից բռնի կերպով Վայաստանումբնակեցվումէին օտար, հիմնականումհայ ժողովրդի նկատմամբ վայրագ ձնով տրամադրված ցեղեր, մյուս կողմից՝ բռնի կերպովայստեղիցդուրս էր տարվումհայերի զգալի մասը:

Հայաստանիբնակչությանթվաքանակի,ազգայինկազմի,տեղաբաշխմեջ խոշոր տեղաշարժեր են կատարվելԱրնելյան ԴայաստանըՌուսաստանիհետ միավորվելուց (1828 թ.) հետո: Դա տեղի էր ունենում Թուրքիայի տիրապետությանտակ գտնվող Արնմտյան Վայաստանից,ինչպես ճան Պարսկաստանիցմեծ թվով հայեր ԱրնելյանԳայաստանտեղափոխվելու հետնանքով: Արնելյան ՀայաստանըՌուսաստանինմիավորվելուցհետո, Ռուսաստանիցայստեղ են տեղափոխվելմեծ թվով ռուս զինվորականներ, սպայական կազմ, իրենց ընտանիքներով,ինչպես նան զգալի թվով ռուսազգի վարչականաշխատողներ:Բացի դրանից, Վայաստանիտարբեր վայրերում բնակեցվում են Ռուսաստանից աքսորված աղանդավորներ: Ըստ որում, ցարական կառավարությունըհատուկ նպատակներովնրանց ու ռազմական մեծ կարնորությունունեցող բնակեցնում է տրանսպորտային են լեռնանցքներում: Այդպես ձնավորվել Բազարչայ գյուղը Սիսիանիլեռնանցքում, Սեմյոնովկանն Ելենովկան (այժմ Սնան) Սնանի լեռնանցքում, Միխայլովկան(այժմյան Ճամբարակ), Ֆիոլետովոն,Գոլովինոն(այժմ Դիլիջածի կազմում), Վորոնցովկան(այժմ Տաշիր): Այսպիսով՝պարսիկներիհեռանալուց հետո Արնելյան Հայաստանի բնակչության ազգային կազմը փոխվելէ ի օգուտ այստեղտեղափոխվածռուսների: Ինչպես ասվել է, ԱրնելյանԳայաստանըՌուսաստանինմիավորվելուց հետո մեծ թվով հայեր այստեղ են տեղափոխվելՊարսկաստանից ն թուրման

:

քական բռնապետությանտակ գտնվողԱրնմտյանՀայաստանից:Այս հոսքը հատկապեսմեծացելէ ռուս-թուրքական պատերազմիցհետո, երբ 1878 թ. Ռուսաստանինմիավորվումէ նան Կարսի մարզը: 1831 թ. ԱրնելյանՀայաստանիբնակչությունը եղել է 161.7 հազ. մարդ, 1897 թ. համառուսականառաջին մարդահամարովայն կազմել է արդեն 797.9 հազ, իսկ 1913 թ. ավելի քան 1 մլն մարդ: Այսպիսով՝1831--1913 թթ. ԱրնելյանԴայաստանիբնակչությունըաճելէ ավելի քան 6 անգամ: Բնակչությանաճը պայմանավորվածէր նրանով, որ Ռուսաստանի տիրապետությանտակ ԱրնելյանՀայաստանըավելի երկար ժամանակ ապրեց: Իսկ 1914-1920 թթ. հայ ժողովուրդը նոր ահավոր փորձություններ ապրեց, ԱրնմտյանՎայաստանումթուրքական բարբարոսներըկազմակերպեցին հայերի Մեծ եղեռնը, տեղի ունեցավ նան Առաջին համաշխարհային նան, այսպես կոչված, Հոկտեմբերյան պատերազմը,իսկ Ռուսաստանում (1917 թ.) հեղափոխությունը, որի հետնանքով ամբողջ Ռուսական կայսրությունում, այդ թվում նան ԱրնելյանՎայաստանում,ստեղծվեցկոմունիստական բռնապետություն:Այս իրադարձությունները, անկասկած,բացասական մեծ ազդեցությունթողեցինԱրնելյան Հայաստանիբնակչության վրա: Արնմտյան Հայաստանում 1915 թ. կատարված ցեղասպանության հետ կապված, այդտեղից մեծ թվով մազապուրծեղած հայեր մերկ ու սոված, տանջանքներովանցել են Արնելյան Հայաստան: Սակայն, այդ անօթնան փախստականներիզգալի մասը 1915-1920 թթ. այստեղ տեղի ունեցած սովին ու համաճարակինզոհ գնացին: Արնելյան Հայաստանի ինչբնակչության զգալի մասն էլ զոհ դարձավԱռաջին համաշխարհային, հետո սկսվածքաղաքացիապես նան Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից բռնապետությանհալածանքնեկան պատերազմներիու կոմունիստական րին: Այդ բոլորի հետնանքով,Խորհրդային բռնապետությանստեղծվելուց անմիջապեսհետո (1920 թ. նոյեմբեր), Վայաստանի բնակչությունը կազմել է ընդամենը720 հազ. մարդ: Հայաստանի բնակչության թվաքանակընորից համեմատաբարարագ աճել է 1920-ական թվականներիցհետո: Սակայնխորհրդայինիշխանության տարիներին էլ հանրապետությանբնակչության աճի վրա զգալի բացասական ազդեցություն են թողել ստալինյան բռնապետության վարած հակահայկականքաղաքականությունը,որի հետնանքովմեծ թվով հայեր աքսորվել են Սիբիր, զգալի թվով կալանավորվել, հալածվել ու գնդակահարվել են բանտերում, ինչպես նան Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմը, որտեղզոհվել են ավելի քան 300 հազ. հայեր:

Հայ ժողովուրդը միշտ բնութագրվելէ բարձր աճով: Չնայած իր դաժան

ճակատագրի դժվարին պայմաններին`բնակչության ծնելիությունը միշտ բարձր է եղել, ն չնայած նախկինումմահացություննէլ է բարձր եղել, այնուհանդերձ,բնականհամեմատաբարբարձր աճի շնորհիվ մեր ժողովուրդը բնակչության աճը, ինչպես ասվել է, զգագոյատնել է: Վանրապետության է խորհրդայինիշխանության տարիներին,երբ բժշկութբարձրացել լիորեն յան զարգացմանշնորհիվ մահացությունը խիստ կրճատվել է: Արդեն1960ականթվականներինհանրապետությանբնակչությանբնականաճը յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով հասել էր 30-33 մարդու, ն այդ ցուցանիշով այն ԽՍՀՄ-ում Տաջիկիստանի հետ առաջնակարգ տեղ էր զբաղեցնում: Ցավոք, հետագայում բնական աճը անկում է ապրել` 1985 թ. կազմելով 18,2, 1990 թ.՝ 16,3, 1991 թ.՝ 15,1, 1992 թ.՝ 12,2, 1993 թ.՝ 8,4, 1995 թ.՝ 6,4, 1996 ք. 6,2, 1997 թ.՝ 5,3, 1998 թ. 4,3, 1999 թ.՝ 3,3, 2000 թ.՝ 2,7, 2002 թ.՝ 2,1 մարդ, հազար մարդու հաշվով: 1990-ական թվակններինաճի այդպիսի կտրուկ անկումը բացատրվում է հանրապետությունումստեղծված տնտեսական, սոցիալական ծանրագույն պայմաններով,որը թեն վերջին տարիներին զգալիորենմեղմանում է, սակայն դեռնս մնում է ծանր: Բնակչության բնականաճի այդպիսինվազումըպայմանավորվածէ ինչպեսծնունդների նվազմամբ,այնպես էլ մահացություններիթվաքանակիմեծացմամբ: ՀՀ

Աղյուսակ8

բնակչության բնական շարժի (աճի)

հիմնականցուցանիշները 1998--2002

Տարեվերջիդրությամբ, 1000 բնակչի հաշվով

առ

Ծնվածների թվաքանակը

19982006

՛

Ամբողջ բնակչությունը Քաղաքային բնաչություն

Գյուղական

|

|

բնակչություն

1 2002

Մահացածների

թվաքանակը

|1998

| 2006 1

|

Բնական կ

|

|

|

|

|

|

ջ7

|

|

|

|

|

|

|

|

|,18

9,3 Երնան 12,8 Արագածոտնի |

| |

Ք.

|

'

Ըստ

8,4

9,5

10,2

11.1

,

|

,

,

մարզերի

6,7 5.7

աճ ը

| 2000 | 2002 Ց Է | 27 | 21

|

|

|36

|

5/2

6.8

8,1

2,6

16.|

6,0

7,1

4,2.)

3.4

Արարատի. Արմավիրի

:

| |

Գեղարքունիք| 123

Լոռու Կոտայքի Շիրակի Սյունիքի Վայոցձորի

|

Տավուշի

| | | |

95690

Յ

| 84 | 106 | 1,1 | 103

|

|

| | | | | |

| 64 | 49 | |61 | 103 | 67 | 10855 |

|1400|52|

| | |

|1131751735

|

Է Ւ 70 | 75 | 93 | 67 | 60 | 76 | 79 | 95

Է | Լ

Ւ28

ՒՅԹ:

ՒՅԾ

Լ41

ՒՅԾ

Լ47

Ւ35

Ւ21

| 51 Է 40 Ի39 || 53 | 51130118

Լ

Միննույն ժամանակ խորհրդայինիշխանությանտարիներին հանրապետությունում բնակչությանթվաքանակիվրա բնական բարձր աճից բացի, զգալի դեր է խաղացել մեխանիկականաճը: Այդ տարիներինԱդրբեջանի, Վրաստանի,Միջին Ասիայի,Ռուսաստանի հայաբնակվայրերից, ինչպես նան արտասահմանյան երկրներից Հայաստան են ներգաղթել մեծ թվով հայեր: Միայն արտասահմանյան երկրներից մինչն 1980-ական թվականները Վայաստան են վերադարձել240-250 հազ. հայեր: Հատկապես մեծ թվով հայեր են տեղափոխվելՀայաստանի նան ԱրՀանրապետություն ցախից ն Ադրբեջանիհայաբնակ բոլոր վայրերից: ԽորհրդայինԱդրբեջանում 1920-ական թվականներիցհետո իրականացվածհակահայկական գաղութային քաղաքականությանհետնանքով, արդեն մինչն ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական շարժումներիբուռն վերելքի սկսվելը (1988 թ. սկիզբը) Ադրբեջանիհայաբնակ վայրերից Խանլարի, Շամխորի, Դաշքեսանի շրջաններից, Գանձակից, Բաքվից, ինչպես նան Արցախիցհարյուր հազարավորհայեր ստիպվածեն եղել տեղափոխվելՀայաստան:Իսկ 1988 թ. փետրվարի27-29-ին Սումգաիթումկազմակերպվածհայ բնակչության ցեղասպանությունիցանմիջապեսհետո նույնպիսի ցեղասպանությունէ սկսվել նան Բաքվում, Գանձակում, Ֆիզուլիում ն Ադրբեջանիմյուս բոլոր հայաբնակվայրերում: Դրանից հետո՝ 1988-1990 թթ., բարբարոսներն այդ հանրապետության զարգացմանհամար վճռական դեր խաղացածհարյուր հազարավորհայերի թալանելով, տանջահարանելով, զրկելով ունեցվածքից տուն-տեղից բռնի կերպովարտաքսել են Ադրբեջանից:Այդ տարիներին Ադրբեջանիցստիպված են եղել ՀայաստանիՀանրապետություն տեղափոխվել360 հազ. հայեր (մեծ թվով հայեր էլ, մազապուրծլինելով թուրք բարբարոսներիհալածանքներից, տեղափոխվելեն Ռուսաստան, Ուկրաինա նայլ վայրեր):

Աղյուսակ

Վայաստանի բնակչությանթվաքանակի շարժը այժմյան տարածքում հանրապետության

արին

ութ

հազ. մարդ թվաքանակը

Ց

`

՛

-

ար

արդահ

մարդահամար

մարդահամար

մարդահամար

Ինչպես երնում է աղյուսակից, 1989 թ. մարդահամարիտվյալներով՝ հանրապետությանբնակչության թվաքանակը 1987 թ. համեմատությամբ 7զգալիորենքչացել է: Դա բացատրվումէ նրանով,որ 1988 թ. դեկտեմբերի ին Հայաստանի Հանրապետության հյուսիսային շրջաններում տեղի է ունեցել պատմությանմեջ գրանցված առավել ավերիչ երկրաշարժերիցմեկը, որի հետնանքովհիմնահատակ ավերվել են Լենինական (այժմ՝ Գյումրի), Սպինան տակ քաղաքները,ինչպես Ախուրյանի,Սպիտակի,Գուգարքի ու հարակից տարածաշրջանների հարյուրավոր գյուղեր: Մեծ չափով ավերվել է նան Կիրովական (այժմյան Վանաձոր)քաղաքը: Դրա հետնանքով զոհվել են տասնյակհազարավոր բնակիչներ, իսկ այդ քաղաքների ու շրջաններիբնամեծ մասը, կիչների մնալով անօթնան, տեղափոխվել են Հայաստանի այլ

որոնք որոշ ժավայրեր ու նախկին ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններ, մանակհետո վերադարձելեն իրենց բնակավայրերը: Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այդ շրջանների փաստացի բնակչությանզգալի մասը նշված պատճառովմարդահամարիպահին հաշվի չեն առնվել, ապա Գյումրի, Վանաձոր, Դիլիջանքաղաքներում ն երկրաշարժից առավել տուժած Ամասիայի, Արագածի,Արթիկի, Ախուրյանի, Գուգարքի, Աշոցքի, Տաշիրի, Սպիտակի,Ստեփանավանիտարածաշրջաններում 1989 հունվարի 12--ից մինչն 19-ը մարդահամարիանցկացման ժամկետը հատուկ հրամանովերկարացվելէ մինչն փետրվարի11--ը պահպանելով մարդահամարի անցկացմանպահը` հունվարի 12-ը: Այսպիսով՝ վերջնական ճշտված տվյալներով,ձայաստանի Հանրապետությանբնակչության թվաքանակը1989 թ. կազմել է 3448,6 հազ. մարդ: Իր երկարաձիգ պատմությանընթացքում օտար ցեղերի անդադար հարձակումների,Հայաստանիտարածքը բռնակալ խոշոր երկրների միջն բաժանելու հետ կապված, դեռնս հնուց հայ բնակչությունը ստիպված է եղել տեղաշարժվել մի տեղից մի այլ տեղ, տարբեր երկրներ: Պատմական Վայաստանիտարածքը անարդարացիկերպով բզկտելու, զավթելու պատճառով հայ բնակչությանհոծ զանգվածներ մնացել են Թուրքիայի տիրապետության տակ մնացած տարածքներում, Իրանում, իսկ խորհրդային բռնապետություն հաստատելուց հետո` նան նորաթուխ Ադրբեջանի ու Վրաստանիենթակայությանըհանձնված տարածքներում: Այժմ հայ բնակչության կեսից ավելին ապրում է ՎայաստանիՀանրապետությանսահմաններից դուրս: Պատմական աղբյուրները ցույց են տալիս, որ տարբեր պատճառներով, հայերը Վայաստանից դուրս բնակություն են հաստատել, հայկական համայնքներեն ստեղծել դեռնսմ.թ.ա. | դարիցսկսած: Արտասահմանյանհայկական առավել հնագույն համայնքները ձնաՀյուվորվել են Պարսկաստանի,Բյուզանդիայի տիրապետություններում, են առաջացել սիսային Աֆրիկայում: Հետագայում այդպիսի համայնքներ Մերձավորու Միջին Արնելքի երկրներում, Արնելյան Եվրոպայի երկրներում, Ռուսաստանի ն Ուկրաինայիհարավային մասերում: Այնուհետն, զգալի թվով հայեր տեղաշարժվել ն բնակություն են հաստատել Միջին Ասիայում, Վնդկաստանում,ՎարավարնելյանԱսիայի շատ վայրերում: Ավելի ուշ՝ հատկապես 19--րդ դարի վերջերին ն 20-րդ դարի սկզբներին,Արնմտյան Վայաստանում Թուրքիայի կողմից կատարվածհայկականցեղասպանության հետնանքով, մեծ թվով հայեր տեղափոխվեցինեվրոպականն ամերիկյան երկրներ: Ամերիկյանկիսագնդում ն ԱրնմտյանԵվրոպայիերկրներում

հայկական համայնքներըմեծացան հատկապեսԵրկրորդ համաշխարհային պատերազմիցհետո: Վերջին տվյալներով` Ռուսաստանում ապրող հայերի թիվը գնահատվումէ ավելի քան 2 մլն: ՄիայնՄոսկվաքաղաքումապրում է ավելի քան 500 հազ. հայ (2004 թ.): Մեծ թիվ են կազմում Հյուսիսային Կովկասում (հատկապես Ստավրոպոլի ն Կրասնոդարիերկրամասերում, Ռոստովիմարզում) ապրող հայերի թիվը: 1999 թ. միայն Կրասնոդարի երկրամասիհայերի թիվը կազմել է 800 հազ., այդ թվում Կրասնոդարքաղաքում 120 հազ., Սոչիում՝ 150 հազ. (քաղաքի բնակչության 3546), Արմավիրում 40 հազ., Անապայում՝30 հազ: Ամենավերջինտվյալներով՝միայն Կրասնոդարիերկրամասումհայերի թիվը հասնում է 1 մլն-ի: Հայկականհամայնքներկան Ռուսաստանիբոլոր ռեգիոններում, այդ թվում Պետերբուրգում, Կոմի Հանրապետությունում, Յակուտիայում(Սախայում), Պովոլժիեում, Ուրալում, Սիբիրում, Հեռավոր

Արնելքում:

Հայերի թիվը Ռուսաստանում կտրուկ ավելացելԷ 1988 թ. դեկտեմբերի 7-ի երկրաշարժին հատկապես1990-ական թվականներիսկզբներից33Հում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակի հետ կապված: Ինչպես նշվել է, մեծ թվով հայեր են տեղափոխվելնան Ադրբեջանիհայաբռազմականհանակ բոլոր վայրերից՝ կապվածԱդրբեջանա-ղարաբաղյան կաճարտությանն թուրք-ազերիներիկողմից Սումգաիթում, Բաքվում, Կիրովաբադում ն մյուս վայրերում կազմակերպվածհայերի ցեղասպանության հետ: Այժմ Ռուսաստանիցհետո ամենամեծ թվով հայեր կան ԱՄՆ-ում: 1986 թ. տվյալներովայս երկրումհայերիթիվըկազմումէր ավելիքան 800 հազ. մարդ, իսկ այժմ այն գնահատվումէ ավելիքան 1,5 մլն մարդ: Հայկականհամայնքը ԱՄՆ-ում սկսելէ ձնավորվել1870-ական թվականներից: Արնմտյաներկրներիցերկրորդ տեղը պատկանումէ Ֆրանսիայիհայկական համայնքին,որտեղ նույն թվականիտվյալներով՝հայերի թիվը հասնում էր ավելի քան 350 հազ. մարդու: 2004 թ. տվյալներովՖրանսիայում ապրող հայերի թիվը գնահատվումէ ավելի քան 500 հազ. մարդ: Ըստ պատմական փաստերի՝հայերը Ֆրանսիայումսկսել են բնակվել 13-րդ դարից: Մինչն 1970-ական թվականներըԼիբանանի հայերի թիվը կազմում էր շուրջ 250 հազ. մարդ, հետագայում այդտեղ տեղի ունեցած քաղաքացիական պատերազմիհետ կապված, մեծ թվով հայեր այստեղից տեղափոխվել են ԱՄՆ ն այլ երկրներ: Այժմ այս երկրում հայերի թիվը հասնում է ավելի քան 193 հազ--ի: Այստեղհայերը հիմնավորվելեն դեռնս մ.թ.ա. | դարից:

Առավել մեծաթիվ է նան Իրանի հայկականհամայնքը:Մինչն իրանավերջին տարիներին կան հեղափոխությունը,Ռեզա շահի տիրապետության այն իջել ե թ. տվյալներով հայ, հազ. այս երկրում կար ավելի քան Է հազ. (2004 թ.): Հակազմելէ 180 հազ. մարդ: Այժն այն գնահատվում յերը Իրանում հիմնավորվել են ||դարիցսկսած: կապակայլ երկրներ տեղափոխվելու ժամանակաշրջանում, Վերջին թիվը: նան Նախկին է հայերի Սիրիայի ցությամբ, զգալիորեն նվազել Հայերը Սիրիայում հայ: հազ. հազարի փոխարեն,այժմ այստեղ կա

`

հիմնավորվելեն |2«դարից: Թվաքանակովայժմ առավել խոշորներիցէ Կանադայիհայկական հահասնում է 120 հազ-ի: մայնքը, վերջին տվյալներով այստեղ հայերի թիվը ն այստեղ(ինչպես ԱՄՆ-ում) հայերի թիվը աՎերջին ժամանակաշրջանում են բնակվել 19-րդ դարագորեն մեծանում է: Հայերը Կանադայումսկսվել րի վերջերից:

100 հազ., ԲրազիԱրագ է մեծանում նան Արգենտինայի՝ավելի քան լիայի 40 հազ. (2002 թ.), Ուրուգվայի՝ 14 հազ., Չիլիի ավելի քան հազ.

են ձնավորվել հայերի թիվը: Այս երկրներումհայկականհամայնքներսկսել 19--րդ դարի վերջերիցն 20--րդ դարի սկզբներից: նան ԼեհաստաԵվրոպականերկրներից համեմատաբար մեծաթիվեն հազ. մարդ, որի զգալի նի (ընդհանուր առմամբ գնահատվումէ շուրջ (12 հազ.), Անգլիայի Հունաստանի (28 հազ.), մասը ձուլվել է), Բուլղարիայի հազ.), Իռլանդիայի(4,0 (12 հազ.), Գերմանիայի(25 հազ.), Ռումինիայի(9,5 հազ.), Ավստրիայի(4,2 հազ.) հայկականհամայնքները:Ավելի հին պատմություն ունի Հունգարիայի հայկականհամայնքը, սակայնայստեղիհայերի մեծ մասը (ինչպես նան Լեհաստանի) ձուլվել են, այժմ այս երկրիհայերի թիվը հասնում է 1000: Հին պատմությունունի նան Իտալիայի հայկական համայնքը(«Ադ.), որտեղ այժմ կա ավելի քան 2000 հայ: Արագաճում են սկանդինավյան երկրների,հատկապեսՇվեդիայի (2000 հայ), ինչպես նան Շվեյցարիայի(5000 հայ), Իսպանիայիհայկականհամայնքները: Ասիականերկրներից,վերը նշվածներիցբացի համեմատաբար մեծաթիվ Սահամայնքները: են Իրաքի(33000 հայ), Քուվեյթի (7,8 հազ. հայ) հայկական են կայն Ասիայիառավել հին հայկականհամայնքներունեցողներից Երուսա16դ., որտեղ ՞եմ քաղաքը (հ/դ-ից, որտեղ այժմ կա 2000 հայ), Հնդկաստանը են շ ուրջ 1000-ը, ընդամենը հնում եղել են մեծ թվով հայեր, իսկ այժմ մնացել են ապրում հայեր թվով զգալի այժմ երկրներից Աֆրիկյան (/դ-ից): Կիպրոսը (23 հազ., հայերը այս երկրումապրումեն 4/(դ-ից), Ալժիրում,ԵԵգիպտոսում ՀԱՀ-ում: թովպիայում(7//դ--ից),Սուդանում,Նիգերիայում,Կոնգոյում,

ական թվականներիցհետո 1950--

զգալիորեն աճել է Ավստրալիայի հայկականհամայնքը,որտեղ այժմ կա ավելի քան 40000 հայ, իսկ Նոր Զելանդիայինոր ձնավորվողհամայնքում1990 թ. կար 104 հայ: Հայեր ապրում են նան աշխարհիշատ այլ երկրներում: Դեռնս այժմ էլ, չնայած 19-րդ դարի վերջերինն 20-րդ դարի սկզբներին տեղի ունեցած մեծ թվով հայեր շարունակում են ապրել հրեշավոր ցեղասպանությանը, նան ԱրնմտյանՎայաստանում:Ոչ ստուգ տվյալԹուրքիայում,այդ թվում ապրող հայերի թվաքանակըհասնում շուրջ 300 Թուրքիայում այժմ ներով՝

հազ--ի: լոր

Ռուսաստանի Դաշնությունում 1979 թ-ի մարդահամարիտվյալներով՝ կար 365 հազ. հայ, իսկ 1989թ-ի մարդահամարիտվյալներով՝532,4 հազ. հայ: Այժմ հայերի թիվն այստեղ, ինչպես նշվել է, գնահատվումէ ավելի քան 2,0 մլն մարդ: Այս հանրապետությանտարածքում հայ բնակչությունը, ինչպես ասվել է, հատկապես տեղաբաշխվածէ Հյուսիսային Կովկասում (Կրասնոդարիու Ստավրոպոլիերկրամասերում,Ռոստսովիմարզում, Հյուսիսային Օսեթիայում, Մոսկվայում,ՍանկտՊետերբուրգում,Տյումենի մարզում, Վոլգոգրադիմարզում, Յակուտիայումն այլ մարզերում): Մեծ թվով հայեր ապրում են Ուկրաինայում(200 հազ. 2002 թ.), Մոլդովայում (28 հազ.-- 2000 թ.), Ուզբեկստանում(50 հազ.), Թուրքմենիայում, Տաջիկիստանումն նախկինԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններում: Դեռ 1989 թ. մարդահամարի տվյալներով՝Ուկրաինայումհայերի թվաքանակը եղել է 54,2 հազ., Ուզբեկստանում50,5 հազ., Թուրքմենիայում՝31.8 հազ., Ղազախստանում 19,1 հազ., Տաջիկստանում՝5,7 հազ, Բելառուսում 49, Ղրղըզստանումշուրջ 4,0 հազ., Լատվիայում 3,1 հազ., Մոլդովայում շուրջ 2,9 հազ., էստոնիայումշուրջ 1,7 հազ, Լիտվայում՝շուրջ 1,7 հազ մարդ: Ընդհանուր առմամբ, 1979 թ. մարդահամարի տվյալներով`նախկին ԽՍՀՄ տարածքում (ներառյալ Հայաստանը)հայերի թիվը կազմել է 4151 հազ. մարդ, իսկ 1989 թ. մարդահամարիտվյալներով՝4623,2 հազ. մարդ: Վերջինից3083.2 հազ-ը կամ 66,796-ը բաժին էր ընկնում ՎՎ տարածքում ապրող հայերին: Վերջին տվյալներով`աշխարհում հայերի թիվը գնահատվում է ավելի քան 9.0 մլն, որից շուրջ 3,2 մլն (2003 թ.) ապրում է ՎայաստանիՀանրապետությունում, մյուս մեծ մասը՝ավելի քան 60 երկրներում: --

բացի նախկինԽորհրդայինՄիությանկազմի մեջ եղած բոԱյսպիսով՝ հայեր ապրում են աշխարհի ավելի քան 60 հանրապետություններից.

երկրներում:

ՆախկինԽՍՀՄ կազմի մեջ եղած հանրապետություններից(Վայաստանից բացի) առավել մեծ թվով հայեր ապրում էին Ադրբեջանում:Հայ ազգաբնակչությունըբացարձակգերակշռող էր Հայաստանի անբաժանելի մասը կազմողԱրցախում,որը 1921 թ. բռնակցվելէր Ադրբեջանին: Ավելի քան 400 հազ. հայ էր ապրումԲաքվում, Սումգաիթում,Գանձամյուս քաղաքներում,շրջաններում: կում ն Ադրբեջանի 1979 թ. մարդահամարիտվյալներով Ադրբեջաառմամբ, Ընդհանուր նում հայերիթվաքանակըկազմելէ 475 հազ. մարդ (այդ թվի մեջ մտցված են նան Լեռնային Ղարաբաղիհայերը):ԻրականումԱդրբեջանիհայերի թիվը կազմումէր շուրջ 600 հազ.: 1988 թ. սկսած ղարաբաղյան ազգային--աշարժումների հետ կապված`այս հանրապետությունում զատագրական է հայ բնակչությանսպանդ, ավելի քան 360 հազ. հայեր կազմակերպվել բեջանի տիրապետությանտակ եղած Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզը ն Շահումյանիշրջանըմիավորվեցինն 1991 թ. սեպտենբերի2-ին հռչակեցին Լռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանստեղծումը, որտեղ այժմ ապրումէ ավելի քան 145 հազ. հայ: այժմ, ինչպես ՆախկինԽՍՀՄ կազմիմեջ եղածհանրապետություններից ն են Ռուսաստանում մեծ հայեր ապրում Վրաստանում: թվով նշվել է, առավել 1979 թ. մարդահամարի տվյալներովՎ̀րաստանումապրող հայերի թվաքա437,2 հազ: տվյալներով| նակըկազմելէ 448 հազ., իսկ 1989 թ. մարդահամարի

Յուրաքանչյուր երկրի արտադրողականուժերի ռացիոնալ, նպատակային զարգացման համար կարնոր դեր է խաղում բնակչությանտեղաբաշխմանվերաբերյալ հստակ ցուցանիշներ ունենալը: Այդ հիմնախնդիրների լուծման համար, ինչպես ամբողջ երկրի, այնպես էլ ըստ նրա վարչական միավորների տարածական հանգույցների որոշվում է բնակչության խտությունը: Իսկ բնակչության խտությունը դա յուրաքանչյուր 1կմշ տարածքի վրա բնակվող մարդկանցթիվն է:

բնակչությանմիջին խտությանցուցանիշը որոշելու Վանրապետության է

բնակչությանթիվը բաժանվում տահամար ամբողջ հանրապետության րածքի վրա: Իսկ եթե այս կամ այն վարչականշրջանի, մարզի բնակչութշրջանի կամ մարզի յան խտություննենք ցանկանումորոշել, ապա տվյալ մարզի տարածքիվրա: կամ թիվն է բաժանվումայդ շրջանի բնակչության Բնակչությանխտությանվերաբերյալճշգրիտ ցուցանիշներ ունենալը է տալիս ավելի ռացիոնալ կերպով կազմակերպելարհնարավորություն ըստ ռեգիոններիկամ վարչական ճյուղերի տեղաբաշխումը

տադրության ռեսուրսներիառկայությունը: շրջանների՝հաշվի առնելով աշխատանքային աշխարհի բոլոր վայրեստորին փուլերում Մարդկությանզարգացման ծովափնյահարէր հարթավայրերում, կենտրոնացվել րում բնակչությունը ուժերի զարԱրտադրողական մարավետ վայրերում,գետահովիտներում: է գացմանհետ միասին զգալիորեննվազել բնակչությանտեղաբաշխման ավելի ու ավելի են յուրացգնալով վրա բնականգործոնիազդեցությունը, են բնակչության տեղավում լեռնային,հյուսիսային վայրերը, թուլանում Այնուհանդերձ,այդ տարբաշխմանմիջն եղած խիստ տարբերությունները: լեռնային երկրներում դեռնս բոլոր բերություններըհատկապեսաշխարհի մեծ են ն շատ երկար կպահպանվեն: որպես լեռնայիներկրի, բնակչության Վանրապետության, ՝այաստանի ազդեցությունեն թողել բնական խոշոր վրա նույնպես տեղաբաշխման սոպայմանները,ինչպես նան հայ ժողովրդի պատմական-քաղաքական, առանձնահատկությունները: ցիալ--տնտեսական ծովի մակերնույթից կազմում է աՎՀ տարածքիմիջին բարձրությունը նշվել է այստեղչկան ցածրամ: Ըստ վերը որում, ինչպես վելի քան 1800 մինչն 1000մ բարձրութիսկ ծովի մակերնույթից վայրեր ն դաշտավայրեր, ունեցող վայրերը կազմում պայմաններ յան համեմատաբար նպաստավոր 10,526-ը: Հենց այս ընդամենը տարածքի են ամբողջ հանրապետության 3Հ ամբողջ բնակչությանկեսից ավելին վայրերում էլ տեղաբաշխվածեն դաշտը: Ըստ վերԱրարատյան (ճոտ 5556--ը): Առավել խիտ է բնակեցված մեկ քառակուսիկիլոջին տվյալներիՀ̀Հ բնակչությանմիջին խտությունը է մարդ (1989 թ. մարմետրի վրա 2003 թ. տվյալներովկազմում շուրջ հարթավայրում, դահամարիտվյալներովեղել է 127 մարդ): Արարատյան տրանսպորտի զարգացգյուղատնտեսության, որն արդյունաբերության, նպաստավոր առավել ման տեսակետից Հայաստանի Վանրապետության խտությունը ավելի քան 3,5 պայմաններունեցող ռեգիոննէ, բնակչության միջին ցուցանիշը: Այստեղ անգամ գերազանցումէ հանրապետության 450 մարդուց: Սա նախկին է անցնում բնակչությանխտությունը1կմշվրա

տարածքում եղած ամենախիտբնակեցված ռեգիոններիցէ (համեմատության համար նշենք, որ նախկինՄիության ամենախիտբնակեցված հանգույցներըՄոսկվայի, Կինի ն Տաշքենդի մարզերնեն, որտեղ1990 թ-ի տվյալներով խտությունը համապատասխանաբար կազմել են 334, 158, 275 մարդ):Արարատյանդաշտի բնակչության այդպիսի բարձր խտությունը առաջինհերթին բացատրվում է այստեղ գտնվող Երնան քաղաքով, որտեղ կենտրոնացված է հանրապետությանբնակչությանգրեթե 1/3--ը: Սակայն, առանց Երնան քաղաքի էլ Արարատյանդաշտի բոլոր տարածաշրջանները խիտ են բնակեցված: Առավելապեսխտությունը բարձր է Մասիսի, էջմիածնի, Արմավիրի, Արտաշատիտարածաշրջաններում:Այս տարածաշրջաններումբնակչության խտությունը հանրապետության միջին ցուցանիշըգերազանցումէ 1,5-2,0 անգամ: Արարատյանդաշտում բնակչությանայսպիսի կուտակումըմի կողմից պետք է բացատրել կենսագործունեության համար համեմատաբար նպաստավոր պայմաններով,մյուս կողմից`խորհրդայինիշխանությանտարիներին արտադրողականուժերի տեղաբաշխմանբնագավառումիրականացված անհեռատես քաղաքականությամբ:Այդ տարիներինԵրնանում ն մերձերնանյանգոտում են տեղաբաշխվելաշխատատարպրոցեսներունեցող ձեռնարկություններիմեծ մասը: Իսկ նախալեռնայինն լեռնային շրջանները, ընդհուպ մինչն 1960-ական թթ. չունեին կամ աննշան թվով ունեին վերամշակող արդյունաբերությանձեռնարկություններ: Հետնանքըեղելէ այն, որ այդ շրջանների գյուղական բնակչությունը,չունենալով մշտականաշխատանք, ստիպված է եղել թողնել իր բնակավայրըն տեղափոխվել Երնան, հետագայում նան հանրապետականենթակայության մյուս քաԽՍՀՄ

ղաքներ:

Հետագաժամանակաշրջանումարտադրողականուժերի տեղաբաշխկատարված ռացիոնալ տեղաշարժերի,նախալեռնային ու լեռնային շրջաններում արդյունաբերականձեռնարկություններ ստեղծման, քաղաքային բնակավայրերի ձնավորման շնորհիվ բնակչության հոսքը զգալիորենկրճատվում է, աճում է այդ շրջանների բնակչության թվաքանակը,հետնաբարնան մեծանում է բնակչությանխտությունը: Մասնավորապես, Արարատյան գոգավորության նախալեռնային շրջաններից բնակչությանխտությունըզգալիորեն բարձր է Կոտայքի, Աշտարակի տարածաշրջաններում:Վերջին տասնամյակներումՀրազդանն Չարենցավանքաղաքների արտադրողականուժերի արագ զարգացման հետ մեծացել է Վրազդանիտարածաշրջանիբնակչության խտության ցուցանիշը, այն հասելէ ավելի քան 133 մարդու: ման բնագավառում

Այդ նույն պատճառովզգալիորեն բարձրացել Է նան Սնանիավազանի բնակչության խտությունը: Հանրապետության տարածքում 1995թ-ին իրականացվելէ վարչական նոր բաժանում: Ըստ այդ բաժանման` հանրապետությանտարածքը բաժանվել է 10 մարզի, իսկ Երնան քաղաքը առանձին վարչական միավոր է մարզի կարգավիճակով: Աղյուսակ

Ստորն տրվում է հանրապետության մարզերի տարածքները, բնակչության թիվն ու խտությունը 2003 թ. հունվարի 1-ի տվյալներով

| Մարզերը տարածքը ԲնակչությանԲնակչության խտութիվը

կմշ

Արագածոտնի 2753 Արարատի Արմավիրի

`

(հազ. մարդ) 138.5

272,1 276,8

238,0

5348' Գեղարքունիքի Լոռու

Շիրակի

| Կոտայքի Սյունիքի Վայոց ձորի

Տավուշի

Երնանքաղաք

(մարդ)

282.5

152.8

55,9 134,3 1102,0

:

285,0

272.4

թյունը 1կմշ վրա

Ինչպես երնում է աղյուսակից, Երնան քաղաքից հետո, հանրապետության մարզերից բնակչության ամենաբարձր խտություն ունեն Արմավիրի, Կոտայքի, Արարատի,Շիրակի մարզերը, որոնց ցուցանիշները հանրապետության միջինից(107 մարդ) բարձր են (բացառությամբՇիրակի): Հանրապետությանմարզերիցբնակչության խտությունը միջինիցշատ ցածր է Վայոցձորի, Սյունիքի, Տավուշի մարզերում: Այսպիսով՝ինչպես ամբողջ աշխարհի երկրներում, այնպես էլ Վայաստանում բնական, պատմաքաղաքական, սոցիալ--տնտեսականպայմաններիհետեանքով բնակչութ-

է տեղաբաշխված:Ընդհանուր առմամբ աշխարհի յունը անհավասարաչափ բնակչությանշուրջ 8096-ը տեղաբաշխվածէ ցածրավայրերումն ծովի մակերնույթիցմինչն 500մ բարձրություն ունեցող տարածքներում: Քանի որ Հայաստանի Հանրապետությունումցածրավայրերչկան, իսկ մինչն 500մ բարձրությունունեցող վայրերնէլ աննշան են, ապա այս առումով հանրապետությունըաշխարհի երկրների շարքում յուրահատուկ տեղերից մեկն է է մինչն 1000, իսկ գրավում, որի բնակչությանշուրջ 5546-ը տեղաբաշխված 4596--ը՝ ավելի բարձրադիր(հիմնակամումմինչն 20004) վայրերում: Այս առումով ՎայաստանիՀանրապետությունը կարելի է համեմատել միայն Բոլիվիայի, Պերուի, Մեքսիկայի,Աֆղանստանիու Եթովպիայի հետ, որոնց բնակչության6596--ը տեղաբաշխվածէ ավելի քան 1000մ բարձրության վրա: Իսկ, օրինակ, Լեհաստանում, Նիդեռլանդիայում,Ֆրանսիայում ն շատ այլ երկրներում բնակչությունը համարյա ամբողջապես տեղաբաշխված է ծովի մակերնույթից մինչն 500մ բարձրությունունեցող վայրերում: Այսպիսով քանի որ Հայաստանի Հանրապետությանբնակչությունը, բնական պայմաններիցելնելով, տեղաբաշխվածէ ծովի մակերնույթից մեծ բարձրությանվրա, շատ դեպքերումմեծ թեքությունունեցող լանջերին տեուժերի տեղաբաշղաբաշխվածբնակավայրերում.ապա արտադրողական ու առանձնահատկություններ, խումն զարգացումը այստեղ ունի մի շարք

դժվարություններ:

Բնակչության միջին խտությամբ Հայաստանի Հանրապետությունը զիջում է միայն նախկին ԽՍՀՄ կազմի մեջ եղած հանրապետություններից է 129,4 Նույն տակմ՛ մարդ վրա): կազմել այն թ. (որտեղ Մոլդովային է կմ՛ մարդ Իսկ հեՀՀ-ում վրա: կազմել բնակչությանխտությունը րում է, հանգամանորեն նշվել ժամանակաշրջաններում,ինչպես վերը տագա հանրապետությունումտեղի ունեցած քաղաքական,սոցիալ-տնտեսական հետ կապվածայդ ցուցանիշը նույնպես իջել ն խոշոր իրադարձությունների

դարձել է

մարդ կմ՛ վրա:

2.3 ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

ուժերի զարգացման, աշխատանքի հասարակական Արտադրողական բաժանման հետ միասին, ժամանակի ընթացքումմարդկանցզգալի մասը առնտրով արդյունագործությամբ, սկսել է զբաղվել արհեստագործությամբ,

"ՆերառյալՍնանա լիճը

Այդպիսով` տեղի է ունենում արդյունաբերական, առնտրի, սպասարկման բնագավառներիաշխատանքիառանձնացումըհողագործությունից ու անասնապահությունից: Դա էլ իր հերթին բերել է քաղաքային բնակավայրերի առաջացման ու դրանք գյուղական բնակավայրերից առանձնացման գործընթացին: Հասարակության զարգացման հետ արագորենավելանում է քաղաքային բնակավայրերի թիվը, մեծանում այդպիսի բնակավայրերում ապրող ն այլն:

մարդկանցթվաքանակը: Քանի որ քաղաքների զարգացումը ուղղակիորեն կապված է արդյունաբերության, առնտրի, տրանսպորտի, սպասարկման ոլորտի, առողջապահության ն կուրորտային տնտեսության զարգացմանհետ, իսկ վերջիններս հիմնականում արագաթափսկսել են զարգանալ կապիտալիստական արտադրահարաբերությունների ձնավորման հետ, քաղաքների ն քաղաքային բնակչության վերելքը հիմնականում կապված է դրա հետ: Այս գործընթացը հատկապես արագ սկսեց զարգանալ 19-րդ դարի վերջերին ն 20-րդ դարի սկզբներին: 20--րդ դարի սկզբին աշխարհի բնակչությանավելի քան 1042--ն էր ապրում քաղաքներում, 1940 թ. 25, իսկ 1983 թ. 40.546--ը: Այժմ աշխարհի բնակչության շուրջ 5046--ը կազմում է քաղաքային բնակչությունը: 20--րդ դարի սկզբին աշխարհում կար ավելի քան 100 հազ. բնակիչ ունեցող ընդամենը 360 քաղաք, իսկ 1980-ական թթ. սկզբին դրանց թիվը հասել էր 2368-ի: Իսկ այժմ այդպիսիքաղաքների թիվը մեծ է: Շատ արագորենաճում է 1 մլն-ից ավելի բնակիչ ունեցող քաղաքներիթիվը: Եթե 1900 թ. աշխարհում կար 10 այդպիսի քաղաք, ապա այժմ դրանց թիվը անցնում է 300-ից: Այժմ աշխարհիքաղաքային բնակչությանտեսակարար կշիռը տարեկան աճում է 0,496--ով, այդ նշանակում է, որ այժմ քաղաքային բնակչությունը ամեն տարի ավելանում է 80--90 միլիոնով, այսինքն 2 անգամ շատ, քան գյուղական բնակչությունը: Այժմ արդեն, ինչպես նշվել է, քաղաքային բնակչությունը կազմում է աշխարհի բնակչության շուրջ կեսը: Սակայն աշխարհի տարբեր երկրներում այդ ցուցանիշները շատ տարբեր են: Քաղաքային բնակչությունը,քաղաքները այժմ այն աստիճանիեն արագ զարգանում, որ զարգացածերկրներում առաջացել են քաղաքային բնակավայրերի մեկը մյուսի շարունակությունը կազմող կուտակումներ` ագլոմերացիա-

ներ:

Այսպիսով` քաղաքը դա այն բնակավայրն է, որի բնակչության ավելի քան 70«օ--ը զբաղված է արդյունաբերության, առետրի, գիտության, մշակույթի ու սպասարկման ոլորտներում:

Քաղաքային բնակավայրերի առանձնացման չափանիշները տարբեր երկրներում տարբեր են, սակայն բոլոր դեպքերումէլ հաշվի են առնվում բնակչությանթվաքանակըն իրականացվողֆունկցիան: Արտասահմանյան շատ երկրներում քաղաքային բնակավայր կոչվելու մինիմալ սահմանը 3, 5 ն 10 հազ. բնակիչ ունենալն է: Իսկ որոշ երկրներում նույնիսկ մի քանի հարյուր բնակիչ ունեցող բնակավայրընույնպես քաղաքայինէ համարվում: Ռուսաստանի Դաշնությունում 1957 թ. ընդունած որոշման համաձայն: շրջանային ենթակայությանքաղաքներ են կոչվում այն բնակավայրերը, որոնք ունեն ոչ պակաս 12 հազ. բնակիչ, ն որոնց բնակչության 8596-ը կազմում են բանվորները,ծառայողներըու դրանց ընտանիքիանդամները:Իսկ հանրապետական, մարզային ենթակայությանքաղաքները պետք է ունենան ավելի քան 50 հազ. բնակիչ: ՅայաստանիՀանրապետությունում,դեռնս խորհրդայինիշխանության տարիներինընդունվածորոշմանհամաձայն,քաղաքներիթվին էին դասվում այն բնակավայրերը,որոնց բնակչության թվաքանակըկազմում է առնվազն 3000 մարդ, ն որոնց բնակչության66:92--իցավելին կազմում են բանվորները, ծառայողները,սպասարկմանոլորտիաշխատողները:Բացի դրանից,քաղաքային բնակավայրերիշարքին էին դասվում այն առողջարանները,որոնք ուտանեն առնվազն 2000 բնակիչ, ն որտեղ բուժվողների,հանգստացողների րեկան թիվըկազմում է մշտականբնակչությանկեսը: Վերջինտարիներինընդունվել են նոր որոշումներ քաղաքային բնակավայրերի կարգավիճակիվերաբերյալ: Ըստ այդ որոշումների՝ մեր հանրապետությունումայժմ քաղաք են անվանում նան այն բնակավայրերը,որոնց բնակչությանթիվը նույնիսկ ընդամենըմի քանի հարյուր մարդ է: Ըստ որում, այդ բնակավայրերիբնակչության մեծ մասը զբաղված պետք է լինի բնագավառներում: արդյունաբերությանկամ սպասարկման որպես հնագույն քաղաքակիրթ երկիր, քաՅայաստանում, աշխարհի են մեր թվարկությունից շատ առաջ: Հայաստանի ղաքներ առաջացել տնտեսական, քաղաքական ն ռազմապաշտպանականկյանքում հատկապես խոշոր դեր են խաղացել Վան, էրեբունի (Երնան), Մանազկերտ, Արմավիր, Երվանդաշատ,Արտաշատ,Դվին, Անի ն հին շատ այլ քաղաքներ: Ինչպես ամբողջ Հայաստանը, այնպես էլ նրա հնագույն քաղաքները ժամանակ առ ժամանակ երկրաշարժերիհետնանքով, ինչպես նան օտար բարբարոս ցեղերի հաճախակի հարձակումներիհետնանքով բազմիցս աեն, վերվել վերականգնվել, վերացվել, նորերը կառուցվել: Դրանք, հանդիսանալով արհեստագործության, առնտրի ու տրանսպորտայինուղիների

խոշոր կենտրոններ,ունեցելեն մեծաթիվ բնակչություն ն կարնոր դեր են

երկրի խաղացել

կյանքում: Մինչն 1920-ական թվականները Հայաստանի Հանրապետության (այժմ Գյումայժմյան տարածքում կար 4 քաղաք՝ Երնան,Ալեքսանդրապոլ րի), Ղարաքիլիսա (այժմ` Վանաձոր)ն Դիլիջան: Հայաստանի քաղաքային բնակչությանթվաքանակը1913թ-ին եղել է 90 հազ. մարդ, որը կազմել է ամբողջ բնակչության 996-ը: ականնե 1920--ական հետո կան թվականներից

Յայաստանում յ

`

վիճակը: Ըստ նոր կարգավիճակիհ̀անրապետությունումկա 48 քաղաք: Վանրապետությանխոշորագույնքաղաքը Երնանն է, որի բնակչության թիվը 1989 թ. մարդահամարովկազմելէ 1218,5 հազ., իսկ 2003 թ-ի հունվարի 1-ի գնահատականով`՝1102,0 հազ. մարդ (2001 թվականի մարդահամարի հաշվառմամբ1103,3 հազ. մարդ): ՀայաստանիՀանրապետության քաղաքային բնակավայրերի ու քաղաքային բնակչության շարժը

արդյունաբերության րդյունաբարությ

բոլոր ճյուղերի արագ աճի, սպասարկմանոլորտի, տրանսպորտայինցանցի

գիտության,մշակույթի, առողջարաններիզարգացմանշնորհիվ ընդլայնման,

մեծ զարգացում են ապրել հին քաղաքները,ձնավորվելեն ն ստեղծվել բազ-

քաղամաթիվ նոր քաղաքներ: Այս բոլորի հետնանքով հանրապետության քային բնակչությունը արագորենաճել Է: Ըստ որում, քաղաքայինբնակչութերկրներիցհայրենայան թվաքանակըմեծացելէ ինչպեսարտասահմանյան ԽՍՀՄ տեղան ախկին մյուս հանրապետություններիցայստեղ դարձված,

փոխված հայերի, այնպես էլ բնական աճի շնորհիվ: Սակայն հատկապես հետո հանրապետության 1950-ական թվականներից քաղաքայինբնակչությունըզգալիորենաճել է նան գյուղականբնակչությանհաշվին:Իսկ դա տեղի է ունեցել այն պատճառով, որ արտադրողականուժերի տեղաբաշխման թույլ են տրվել խոշոր սխալներ:Արտադրությունըհիմնակաբնագավառում Օում տեղաբաշխվելէ քաղաքայինբնակավայրերում,իսկ գյուղական բնակչությունը, կոլտնտեսային պայմաններում չունենալով մշտական աշխատանք, ստիպված է եղել տեղափոխվելքաղաքներ: Դրա հետնանքըեղել է այն, որ հանրապետությանհատկապես լեռնային շատ գյուղեր դատարկվել են, մեխանիկորենմեծացելէ քաղաքայինբնակչությունը: Արդեն 1959 թ. հանրապետության բնակչության ընդհանուր թվաքանակում քաղաքային բնակչությունը կազմել է 50, իսկ 1989 թ.՝ 6826: Յամեմատության համար ասենք, որ Վրաստանումքաղաքային բնակչության տեսակարարկշիռը կազմում Է 56, իսկ Ադրբեջանում5̀446: 1995 թ. հունվարիմեկի գնահատականովՀայաստանիՀանրապետուքյան քաղաքային բնակչությունը հասել էր 2533.2 հազ. մարդու, որը կազմել է ամբողջ բնակչության մոտ 67,596--ը: 2000 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով՝ հանրապետությանքաղաքային բնակչության թիվը 2535,7 հազ. մարդ էր, որը կազմել է ամբողջ բնակչության6692: 2003 թ-ի տվյալներով՝հանրապետության քաղաքային բնակչությանթիվը 2062,2 հազ. մարդ էր, որը կազմել է ամբողջ բնակչությանավելի քան 64,296: Վարչատարածքայիննոր բաժանման հետ միասին, վերանայվել է քաղաքային բնակավայերիկարգա90

Ր

Աղյուսակ 11

Քաղա- ԼՔաղաբային,|Քաղաքային Ցաղաբները քատիպ |բնակչության |բնակչության (ընդա-| այդթվում | մենը հանրապե-- | ավան- | թվաքանակը |տեսակարար

Տարի ները

տական

ները

ենթակայուԱռ 15

հունվարի

| (հազ. մարդ)

կշիռը

թյուն

հունվարի23

Յ1

Առ 15

Առ 17

հունվարի

Առ 12

հունվարի

Առ 15

հունվարի|

-

-

2062.2

64.2

:

Ինչպես երնում է աղյուսակի տվյալներից, ՀայաստանիՀանրապետությունում ուրբանիզացման(քաղաքային բնակչությանթվի ավելացման ն քաղաքների դերի բարձրացման)տենդենցըարագորեն աճել է հատկապես 1950-ական թվականներիցհետո: Ըստ որում, հանրապետության ամբողջ բնակչությանավելի քան 3452-ը կենտրոնացվածէ մայրաքաղաքում՝Երնանում, որը ոչ մի առումով դրական համարել չի կարելի: Սա թերնս աշխարհի չափանիշով դեմոգրաֆիա91

կան եզակի երնույթներից է, երբ 48 քաղաք ունեցող հանրապետության բնակչության1/3-ից ավելին կենտրոնացվածէ մեկ քաղաքում: Երնանն աշխարհի 1 մլն-ից ավելի բնակչությունունեցող քաղաքների շարքում եզակի տեղերից մեկն է զբաղեցնումնան բնակչությանաճի տեմպով: 1831 թ. Երնանիբնակչությունը կազմել է ընդամենը 12 հազ.. 1914 թ. շուրջ 30 հազ., 1996 ք. 1250.0 հազ., 2000 թ. 1248,2 հազ.. 2003 թ. 1102.0 հազ. մարդ: այաստանի մւսյրաքաղաքի բնակչության չկարգավորված աճը, ինչպես ասվել է, տեղի է ունեցել հատկապես1930-ական թթ. հետո, հանրապետության արդյունաբերական,մշակութային, կրթական, գիտական պոտենցիալի մեծ մասը այստեղ տեղաբաշխելուպատճառով: Շատ արագ են աճել Գյումրիի, Վանաձորի, Աբովյանի,Հրազդանի, Չարենցավանի,Ալավերդու, Արարատի, Արմավիրիբնակչությունը: Գյումրիի բնակչությունը արդեն 1988 թ. հասել էր ավելի քան 230 հազ., իսկ Վանաձորինը ավելի քան 170 հազ-ի: Քանի որ այդ երկու քաղաքներն էլ խիստ տուժել են 1988 թ-ի դեկտեմբրի7-ին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժից, ապա 1989 թ-ի մարդահամարիտվյալներով դրանց բնակչության թվաքանակըզգալիորենկրճատվածէ: Ընդհանուր առմամբ այդ երկրաշարժը մեծ վնաս է հասցրել հանրապետության21 քաղաքի ու շրջանի, 342 գյուղի: Գյումրիից (որի բնակելի ֆոնդի շուրջ 8026--ը ավերվել էր) ն Վանաձորից բացի, առավել մեծ չափով տուժել է Սպիտակը, որը հիմնահատակ ավերվել է: Շատ են տուժել Ալավերդի, Արթիկ, Դիլիջան, Իջնան քաղաքները, Ախուրյան, Ամասիա, Ապարան, Գուգարք, Տաշիր, Աշոցք, Մարալիկ, Ծաղկահովիտ շրջկենտրոնները: Հիմնահատակ ավերվել է Հյուսիսային Վայաստանի 58 գյուղ: ճշտված տվյալներով` այդ երկրաշարժին զոհ է գնացել 25 հազ. մարդ, իսկ 514 հազ. մարդ մնացել է անօքնան: Գյումրիի, Սպիտակիու Վանաձորիբնակչությունը`1989 թ. մարդահամարի տվյալներով, զգալիորեն կրճատվածէ նան այն պատճառով, որ այդ քաղաքներիանօթնան մնացած բնակչությանզգալի մասը Ժամանալկավորապես տեղափոխվելէին հանրապետությունիցդուրս, որի հետնանքով հնարավոր չի եղել ճարդահամարովտալ ռեալ պատկերը: Այսպես, օրինակ, դեռ 1979 թ. ճարդահամարով՝ Գյումրիի բնակչության թիվը եղել է շուրջ 207, Վանաձորինը՝ 146, Սպիտակինը՝ շուրջ 15 հազ. մարդ: Իսկ 1989 թ. մարդահամարով՝ վերը նշված պատճառներով հազ., այդ քաղաքներում համապատասխանաբար գրանցվել է 122,5 75,6 հազ. ն 3,7 հազ. բնակիչ:

թթ., այդ քաղաքներում իրականացԵրկրաշարժից հետո 1989-1992 ված վերականգնմանաշխատանքները, ժամանակավոր բնակարանների տեղադրումը հնարավորություն տվեցին իրենց մշտական բնակավայրերը տեղափոխվածլենինականցինեվերադարձնել այլ հանրապետություններ րին, կիրովականցիներինն սպիտակցիներին:Արդեն 2000 թ. հունվարի 1--ի գնահատականով՝Գյումրիի բնակչությանթիվը եղել է 211,6 հազ. Վանաձորինը 172,7 հազ., Սպիտակինը21,7 հազ. մարդ: 1950-ական թվականներից հետո արագորեն աճել են նան հանրապետությանմյուս քաղաքներըն առհասարակ քաղաքային բոլոր բնակավայրերի բնակչության թիվը: Ցավոք սոցիալ-տնտեսականծանր վիճակի հետ կապված ինչպես քաղաքների, այնպես էլ գյուղական բնակավայրերիբնակչությանթիվը նվազել է: 1959-1989 թթ. հանրապետությունում քաղաքների թիվը 14-ից հասել էր 27-ի, իսկ 1995 թ.. ինչպես նշվել է, նոր կարգավիճակ մտցնելու հետ կապված քաղաքների թիվը հասել էր 48-ի: Նախկին քաղաքատիպ շատ բնակավայրերնոր կարգավիճակովդարձել են քաղաքներ:

Աղյուսակ 12

Հայաստանի Հանրապետության քաղաքային համայնքները 7ունվարի 7-ի դրությամբ

Քաղաքի կարգաՀամայնքի

անվանումը ՛

նաւ |

տարեթիվը

Երնան

Աբովյան Ագարակ

մ.թ.ա. 782թ.

|

5,1

Ախթալա

Աշտարակ

Արթիկ

Ապարան Արարատ

Արտաշատ

44.7

4,1

|

|

29.7

(մթ.ա. 180-160թթ)

|

|

|

||

2օո8

| 1248.2 | 1247.2 | 1103.3 | 11020

61.1

ջ

Արմավիր

|

1248,7

-

Բնակչությանթվաքանակը,հազ. մարդ

Ալավերդի

ւ

լ.

Վեռավորությունը ժն Երնան, կմ

5.1

|

| |

|

|

2,4

5,1 4,1

|

| 4.8

29.8

29,8

|

24,1

24.1

|

|

|

| |

| |

2.3

|

20,7

|

| |

25.1

Բերդ յուրեղ

ո

12,

՝

՛

առ

Գյումրի Ս14Թջթ) Գորիս

ա.

ր

| 2116 | 2109 |

150.7

,

'

։

|

149,

,

'

,

,

:

Մ

եղ

թ

յա

աղկաձոր Շամլուղ

-

`

լ

"

,

:

,

,

,

:

.

.

.

։

Մարալիկ

Ր

Մարտունի

ղր

:

'

յ

,

:

:

Նոյեմբերյան

Նոր

-

Հրազ

-

Սիս

`

,

,

:

'

՝

յթ

Վաղարշա (117-140

,

Թթ.)

,

,

՛

,

,

Բնակչությանթվաքանակըհաշվի առնելով՝քաղաքներըբաժանումեն մի քանի խմբերի. 1. փոքր քաղաքներ,որոնք ունեն մինչն 20 հազ. բնակիչ, 2. միջին մեծությանքաղաքներ, որոնք ունեն մինչն 100 հազ. բնակիչ, Յ. մեծ քաղաքներ, որոնք ունեն մինչն 250 հազ. բնակիչ. 4. խոշորքաղաքներ, որոնք ունեն մինչն 500 հազ. բնակիչ, 5. խոշորագույնքաղաքներ, որոնք ունեն 1 մլն բնակիչ, 6. 1 մլն ն ավելի բնակիչ ունեցողքաղաքներ: Մեզ մոտ մինչն վերջերս փոքր քաղաքներիբնակչության թվաքանակի ստորին սահմանը ընդունվում էր 10 հազ. բնակիչը, սակայն այժմ այդ խմբի մեջ են մտցվում նան 10 հազարիցշատ ավելի քիչ բնակիչունեցող այնպիսի քաղաքներ, որոնք ունեն առանձնահատուկնշանակություն: 1 մլն-ից ավել բնակչություն ունեցող միակ քաղաՂՎանրապետության քը Երնանն է, որը բնորոշվում է մայրաքաղաքայինառանձնահատուկնշանակությամբ, արդյունաբերության հզորությամբ, ինչպես նան որպես տրանսպորտային, գիտության, մշակութայինխոշոր կենտրոն:Մեծ քաղաքները այժմ երկուսն են՝ Գյումրի, Վանաձոր,որոնք բնութագրվումեն որպես արդյունաբերականխոշոր կենտրոններ, տրանսպորտայինհանգույցներ, կրթության, գիտության նշանավոր օջախներ: Համեմատաբարմեծ թիվ են կազմում միջին մեծության քաղաքները` Աբովյան, Հրազդան, Վաղարշապատ, Կապան, Արմավիր, Չարենցավան, Գավառ, Դիլիջան, Ստեփանավան, Ալավերդի,Արտաշատ,Աշտարակ,Գորիս, Արթիկ,Արարատ,Սպիտակ: Հանրապետությանմյուս քաղաքներն այժմ դասվում են փոքր քաղաքների խմբին: 1950-ական թթ. հետո հանրապետությանքաղաքների արագ աճի, այսինքն՝ ուրբանիզացմանհետնանքով մի շարք վայրերում արտադրողական ուժերի ոչ հեռանկարայինտեղաբաշխմանպատճառով առաջացել են քաղաքային բնակավայրերիխմբավորումներկամ այսպես կոչված քաղաքային ագլոմերացիաներ:Վամեմատաբար փոքր տարածությանվրա ձնավորվողքաղաքները մեկը մյուսի հետ սերտորեն կապված են արտադրական, սպասարկման, գիտամշակութային անխզելիցանցով ն փաստորեն մեկը մյուսի շարունակությունն են կազմում: Այդ խմբավորումներից՝ ագլոմերացիաներից խոշորըԱրարատյանկամ Երնանյանագլոմերացիանէ, որի միջուկը Երնան քաղաքն է: Արդյունաբերական, տրանսպորտային,գիտական, մշակութային այս հզոր կենտրոնի ազդեցությամբ,դրանից ոչ մեծ հեռավորությանվրա ձնավորվել են Արարատ, Արտաշատ,Մասիս,Վաղարշապատ, Աշտարակ,Արմավիր,Աբովյան, Բյուրեղավան, Նոր Հաճըն ն այլ քաղաքներ: ց5

Քաղաքային բնակավայրերի համեմաւտաբարփոքր խմբավորումներ առաջացել նան Շիրակում, Լոռի-Փամբակում, Հրազդան--Աբովյանգոտում, Սյունիքում, Սնանի աւլլազանում: Շիրակում` Գյումրի խոշոր քաղաքից ոչ մեծ հեռավորության վրա ու նրա ազդեցությամբ ձնավորվելեն Արթիկ, Մարալիկքաղաքները: Լոռի-Փամբակում Վանաձոր, Սպիտակ, Ալավերդի, Ստեփանավան քաղաքներից բացի ձնավորվելեն Տաշիր, Ախթալա,Թումանյան, Շամլուղ են

քաղաքները:

Հրազդանի գոտում ձնավորվել են Հրազդան, Չարենցավան,Ծաղկաձոր քաղաքները: Քաղաքային բնակավայրերի յուրատիպ խմբավորում է ձնավորվում Սյունիքում: ԱյստեղԿապան,Գորիս, Սիսիանքաղաքներիցբացի ստեղծվել են Քաջարան, Դաստակերտ, Մեղրի, Ագարակքաղաքները: Սնանի ավազանում ձնավորվել են Գավառ, Սնան, Մարտունի, Վարդենիս, Ճամբարակքաղաքները: Արփայի ավազանում ձնավորվելեն Ջերմուկ, եղեգնածոր, Վայք քաղաքները: Քաղաքային բնակավայրերից յուրաքանչյուրը զարգանում է ն հանրապետության բնական, տնտեսականառանձնահաւոկություններով սոցիալ-տնտեսական կյանքում մեկ կամ մի քանի կարնոր դեր է խաղում: Օրինակ` ծռնանը, ինչպես նշվել է, մայրաքաղաքայինդերից բացի, հանրապետությանհամար ունի արդյունաբերական,տրանսպորտայինկապերի, կրթական, գիտականու մշակութայինվճռականդեր: Գյումրին ու Վանածորը հիմնականումբնութագրվում են արդյունաբերական, տրանսպորտայիննշանակությամբ,որտեղ բնորոշ է դառնում նան մշակույթը, կրթությունը: Կապանը, Ալավերդին, Քաջարանը, Ագարակը,Ախթալան,Շամլուղը ձնավորվել են որպես լեռնահանքայինարդյունաբերությանկենտրոններ, Արթիկը, Արագածը, Արարատը՝ որպեսշինանյութերի արդյունաբերության, Ջերմուկը, Դիլիջանը, Արզնին, Փաղկածորը՝ որպես առողջարանային կենտրոններն այլն: Հանրապետությանքաղաքների մեծ մասը վարչական կենտրոններլինելուց բացի, հանդիսանում են արդյունաբերականնշանավոր կենտրոններ(Գյումրի, Վանաձոր,Հրազդան, Իջնան, Գավառ, Կապան, Արտաշատ,Սնան ն այլն): Այսպիսով`հատկապես20--րդ դարի 50-ական թթ. սկսած` Հայաստանում շատ արագ մեծացել է քաղաքային բնակավայրերի թիվը, մեծ չափով է Ի ավելացել դրանց բնակչության թվաքանակը: տարբերությունքաղաքային բնակավայրերի,վերջին 70 տարիների ընթացքում հանրապետության

գյուղական բնակավայրերիթիվը ոչ միայն չի ավելացել, այլ զգալի չափով կրճատվել է: Նախորդ հարյուրամյակում Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միավորվելուց (1828 թ.) հետո, մինչն խորհրդայինկարգերի հաստատումը հանրապետությանայժմյան տարածքում գյուղական բնակավայրերիթիվը մեջ չափու|ավելացել է: Այդ ժամանակաշրջանում Արարատյանդաշտում, Սնանի ավազանում,Շիրակում, Սյունիքում ն այլուր ստեղծվել են բազմաթիվ նոր գյուղեր,մեծացել է եղած գյուղերի բնակչության թվաքանակը:Այդ գործում զգալի դեր է խաղացել Պարսկաստանի տիրապետությանտակ գտնվող հայաբնակվայրերիցմեծ թվով հայերի տեղափոխությունըՀայաստանի այժմյան տարածք: 19-րդ դ. վերջերին ն 20-րդ դ. սկզբներինհանրապետությանայժմյան տարածքում հաշվվում էր հազարից ավելի գյուղականբնակավայր: Սակայն խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո, կոլտնտեսային համակարգի ստեղծման, արտադրողականուժերի խիստ անհավասարաչափ, ոչ ռացիոնալ տեղաբաշխմանհետնանքով, մինչն 1970--ական թթ. հատկապես լեռնային շրջանների շատ գյուղեր դատարկվել են, դրանց բնակչությունըհիմնականումտեղափոխվելէ Երնանու հանրապետության նոր ստեղծվածքաղաքներ, որոշ մասն էլ բնակություն է հաստատել Արարատյան դաշտի գյուղերում կամ հանրապետությունիցմեկնելէ դուրս: 1979 թ. մարդահամարիտվյալներով`հանրապետությունումկար 916, իսկ 1989 թ. մարդահամարով՝912 գյուղական բնակավայր: Մեծ թիվ են կազմում հատկապես200-2000 բնակիչ ունեցող գյուղական բնակավայրերը: 1979 թ. հանրապետությունումեղել է այդպիսի 676, իսկ 1989 թ.` 605 բնակավայր: 2003 թ. տվյալներով հանրապետությունում կա 952 գյուղ, որոնք միավորվածեն 871 գյուղական համայնքում: Այդ տարիներինզգալիորեն աճել է մինչն 5000 բնակիչ ունեցող գյուղերի թիվը: 1989թ. մարդահամարիտվյալներով կար 2001--5000 բնակիչ ունեցող 159 գյուղ: Նույն տվյալներով 16 գյուղական բնակավայրեր ունեին 5000-ից ավելի բնակիչ, այդ թվում 9 գյուղ ուներ 6000--ից ավելի բնակիչ: Գյուղական բնակավայրերիցառավել խոշորից է Մարտունու տարածաշրջանի Վարդենիկ գյուղը, այստեղ դեռ 1996 թ. կար 9460 բնակիչ: Նույն տարածաշրջանիՆերքին Գետաշեն գյուղը ունի 7940 բնակիչ, Կարճաղբյուրը՝ 6348 բնակիչ: Գավառի տարածաշրջանի Սարուխան գյուղի բնակչությունը 8730 մարդ է, Տաշիրի տարածաշրջանի Մեծավանգյուղինը՝ 7546 բնակիչ ն այլն:

Գյուղական բնակավայրերիմեծ խտությամբաչքի է ընկնում Աոարատյան դաշտը: Այստեղ դրանք այնքան խիտ են տեղաբաշխված,որ փաստորեն մի գյուղը մյուսի շարունակություննէ կազմում: Դա պետք է բացատրել Արարատյանդաշտի հողատարածություններիՕգտագործմանբարձր աստիճանով, դրանց ոռոգման խիտ ցանցի ստեղծմամբ, նպաստավոր բնական պայմաններով,տրանսպորտային հարմարուղիներով, խոշոր քաղաքների առկայությամբ: Մոտավորապեսնույն նախապայմաններիշնորհիվ գյուղական բնակավայրերը խիտ են Շիրակի, Լոռու, Ապարանիհարթավայրայինմասերում, Սնանի ավազանի մերձլճային գոտում, Աղստն, Որոտան, Ողջի, Արփա ու մյուս գետերիցածրադիրհովտային վայրերում: Աղյուսակ 13

գյուղական բնակչության շարժը վերջին տարիներին ըստ մարզերի Հունվարի1-ի դրությամբ,հազար մարդ ՀՀ

մարզերը

Հայաստանի

12622

12677

12700

Դանրապետություն Երնանքաղաք

-

Արագածոտն Արարատի

Գեղարքունիքի

Արմավիրի

Արու : ոտայք Շիրակի

Սյունիքի Վայոց ձորի

Տավուշի

-

| Ւ Է 1993 | Է 1764 |

11205

21221

Է 1293 Է 1276 | 1283 | 118.2 1187 | 48.5 187

40.7 93.6

93.8

| 11473

128.4

114481

|

-

12002

|

-

| | | |

|

|

թշ 1095

118,

93.9

-

2.4.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԸ

բերումով

բարդ ճակատագրի Հայ ժողովրդի զգալի մասը դաժան ցրվել աշխարհով տեղաշարժվել, տեղ այլ ստիպվածէ եղել մի տեղից մի ու

բնակությունեն մեկ: Միննույն ժամանակ զգալի թվով այլ ազգություններ '

տարածքում: հաստատել Վայաստանի

թերնս աշխարՎերջին տվյալներովՎայաստանիՀանրապետությունը մեկն է: հի ամենամիատարր բնակչությունունեցող երկրներից բնակչության89,7 Վայաստանի 1979 թ. մարդահամարի տվյալներով՝ հայե1989 տվյալներով թ. մարդահամարի տոկոսը կազմել են հայերը, իսկ րի տեսակարար կշիռը դարձել է 93,3 տոկոս: ազգային-ազատագրա1988 թ. բուռն վերելքով սկսված ղարաբաղյան է, Ադրբեջանիցբռնանշվել կան շարժմանհետ կապված,ինչպես արդեն առանց Լեռնային գաղթվել է այնտեղապրող ամբողջ հայությունը, (որը հետ կապված՝ՀՀ Ղարաբաղիկազմում էր շուրջ 350-400 հազ. մարդ): Դրա որոնց թիվը 1979 թ. կազտարածքիցտեղափոխվելեն ադրբեջանցիները, այդպիսիազմել էր 160,3 հազ. մարդ, 1989 թ. 84,8 հազ. մարդ, իսկ այժմ գությամբհոծ բնակչությունայստեղչկա: հայերի տեսակարար կշիռը Վայաստանի Վերջին գնահատականով՝ կազմում է շուրջ 96 տոկոս: ՀՎանրապետությունում են 25 այլ ազգությունների Իսկ ընդհանուր առմամբ, ՎՀ-ում ապրում են ռուսները, ներկայացուցիչներ: Դրանցից թվաքանակովզգալի քրդերն ու եզդիները, ասորիները, ուկրաինացիները,գերմանացիները ն ազգություններ:1989 հրեաները: Կան նան բելոռուսներ,վրացիներ այլ կազմել է 51,6 թվաքանակը տվյալներով ռուսների

բ,մարդահամարիհիմնականումԵրնան, Գյումրի, ազ.

սարդ:

է բնակչությունըտեղաբաշխված Տաշիրի, Ստեփանավանի Ճամբարակի, Վանաձոր քաղաքներում,Սնանի, է: կրճատվել զգալիորեն Այժմ ռուսների թիվը տարածաշրջաններում: 1989 բ. նան (ջրդերի հետ միասին) թվաքանակը: է եզդիների Զգալի եզդի ն 56,1 հազ. կար տվյալներովհանրապետությունում մարդահամարի են Արան եզդիները ապրում Քուրդ (1979 թ. եղել է 50,8 հազար): Քրդերը ու Մասիսի տարածաշրԱ րմավիրի գածի, Աշտարակի,Թալինի, էջմիածնի, է: ջաններում:Սրանցթիվը նույնպես կրճատվել փոքր տարբերութՌուսների ու քրդերի (եզդիներիհետ) թվաքանակը է 7.0 հազ., ուկյամբ այժմ էլ պահպանվումէ: Ասորիներիթիվը կազմում Ռուս

րաինացիները՝2,0 հազ., գերմանացիները՝1,5 հազ., հրեաները՝ 1.0 հազ. մարդ ն այլն: Հայ ժողովուրդը շատ հնուց էլ մեծ հարգանքով է վերաբերվել Հայաստանում ապրող բոլոր ազգություններին: Հանրապետությունում ապրող ունեն իրենց համայնքները, դրանք մշտապես փոքրամասնություններն են հանրապետությանիշխանություններիուշադրության կենտրոգտնվում նում:

տեսակարարկշիռը նախկին ԽՍՀՄ-ում մարի տվյալներովտղամարդկանց բնակչությանսեռայինկազկազմել է ավելի քան 47 96: նշված պատճառով ՀանՀայաստանի

նան

փոփոխություններկատարվել մի ցուցանիշների սկսելուց առաջ) ՀՅայասԱյսպես,1940 թ. (պատերազմը րապետությունում: թիվը եղել է 666 հազ., տղամարդկանց թվաքանակում տանի բնակչության տետղամարդկանց իսկ կանանցը՝654 հազ. մարդ: Այսինքն`որոշ չափով տվյալներով սակարար կշիռը մեծ է եղել: Իսկ 1959 թ. մարդահամարի են

921 հազ. մարդ: 1989

2.5. ՎԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՍԵՌԱՏԱՐԻՔԱՅԻՆ ԿԱԶՄԸ, ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԸ

թիվը եղել է 842 հազ., կանանցթիվը՝ տղամարդկանց շատ ավելի կրճատվելէ: այդ տարբերությունը ք. մարդահամարով բնակչությանընդհանուրթվաքանակում 1985 թ. հանրապետության 1995 թ. 48,4 տոտեսակարար կշիռը կազճելԷ 48,9 օ6, իսկ տղամարդկանց կոս, կանանցտեսակարարկշիռը՝ 51.6 տոկոս: 2001 թ.

Արտադրողականուժերի ռացիոնալ տեղաբաշխմանհարցերի լուծման համար շատ կարնոր դեր են խաղում ոչ միայն տվյալ շրջանի բնակչության, աշխատանքայինռեսուրսներիթվաքանակի,այլն դրանց սեռատարիքային կազմին վերաբերողճշգրիտցուցանիշների առկայությունը: Կան արտադրությանճյուղեր, որտեղ գերազանցապես օգտագործվում է տղամարդկանցաշխատուժը(լեռնահանքային արդյունաբերություն, մետաղաձուլություն ն այլ), իսկ որոշ բնագավառներումառհասարակ արգելվում է կանանցաշխատանքը (ստորերկրյաաշխատանքներում,քիմիական թունավոր արտադրամասերումն այլն): արդյունաբերության Եվ հակառակը,կան արտադրությանճյուղեր, որտեղ առավել նպատակահարմարը կանանց աշխատանքիկիրառումն է (տեքստիլ արդյունաբերություն, ճշգրիտ մեքենաշինություն,սննդի արդյունաբերությանշատ բնագավառներն այլն): Ելնելով այս կարնոր պահանջներից` աշխատանքայինռեսուրսների վերաբերյալ սեռային ու տարիքայինկազմի ճշգրիտցուցանիշներիառկաըստ մարզերի, տարածաշրջանների,բնակավայրերի խիստ անհէ: րաժեշտ Բնակչությանսեռայինկազմըժամանակիընթացքում կարողէ փոփոխման ենթարկվել:Այդ ցուցանիշի վրա զգալի ազդեցությունեն թողնում պատերազմները:Այսպես, 1941-1945 թթ. պատերազմի պատճառով նախկին ԽՍՀՄ ամբողջ բնակչությանթվաքանակումմեծ թվով տղամարդկանցզոհվելու հետ կապված, վերջիններիստեսակարարկշիռը զգալիորեն իջել է ն դեռնս պատերազմից 6 տարի հետո էլ՝ 1951 թ., կազմել է 4492: Վետագայում այդ տարբերությունընկատելիորենկրճատվելէ, ն 1989 թ. մարդահա-

թն

հան-

տվյալներովու 2003 թ. գնահատականով մարդահամարի ընդհանուրքանակումկանանցտեսակարար բնակչության

րապետության

կշիռը կազմում է 51,9 (1543.6 հազ.):

«6

48,146 (16667 հազ.), իսկ տղամարդկանցը՝ է

տեսանկյունից հետաքրքրություն Սոցիալ-տնտեսական

ներկայա

կտրվածբնակչությանսեռային կազմիցուցանիշներըտարիքային

նում

քով: Աղյուսակ14

խմբերի մշտականբնակչությանբաշխումնըստ սեռատարիքային

ՀՀ

հազար մարդ Տարեսկզբին,

տղա-

տղա-

մարդ

մարդ այդ

թվում ՛

19544

|1849,0

:

-

| 19539

տղա-

տղա--

մարդ

մարդ

|1848.,5 |1670,5|1542.4

1543,6

| 1666.7

:

106.

144, 184.0

153,

190,

1.5

՝

|

։

-

1140,8

Բշ» 28 ոշ 27

ա Լո»

աո

45-49

րթ

ար

Տ0-թգ525 ա-ԲՑ 632

Տ

60-64 65-69 70-74

2-6 Տ

|

304 6

ո

|

70,9 56,5 65,3 50,4

70.4 69,4

5,9

Է885

|

|

|

| 600 | 695 | 55,1 63,1 48,2 |ԷՒ760

ՅԻ 7 ռո

|

ո

75.0

58.6

68,0 60,9

52,9 45,4

26 Ն

|

ո6ՈՑ

«25

տալիս փաստերը,հանրապետությանմինչն 25 տարեընդհանուր թվաքանակում գերակշռում են տղամարդիկ:Ավելի բարձր տարիք ունեցող բնակչության թվաքանակում կառուցվածքիբարձրացման հետ միասին, նկատելիորեն, կշիռը: Այդ տարբերությունը ցայտեսակարար բարձրանումէ նան կանանց է հատկապես70 տարեկանիցսկսած: տուն կերպովարտահայտվում տվյալներովհանրապետությունում15-Այսպես 1989 թ. մարդահամարի թվաքանակումյուրաքանչյուր 1000 ը նդհանուր 19 տարեկան բնակչության տարեկան բնակչությանմեջ այդ ցուկնոջը ընկնում է 1083 տղամարդ, 70-74 տարեկան բնակչությանմեջ` 539, հեցանիշը կազմում է 833, իսկ Ինչպես ցույց կան հասակի

`

ոռ շո

են

բնակչության տարիքային

պահպանվելէ: տարիներինայդ միտումըհիմնականում որ ինչպես աշխարհիքրիստոնԴա բացատրվումէ այն հանգամանքով, մոտ կանանց կյանքի միջին տարիքը նույնպես յա մյուս երկրներում,մեզ բարձր տղամարդկանցհամեմատությամբ հիմնահարցերիքննարկման ընԱրտադրողականուժերի զարգացման են բնակչության վերարտադրության (աճի) ն խաղում թացքում կարնոր դեր ցուցանիշների վ երաբերող առկայությունը: ռեսուրսներին աշխատանքային Հայ բնակչությունը հնուց սկսածմիշտ բնութագրվել է բնական բարձր մեր լեզվի ու մշակույթի հետ միասին վճռաաճով: Իսկ այս հանգամանքը պատմություն ունեցող հայ ժոկան դեր է խաղացել հազարամյակների տագա

է:

գործում: թվաքանակների

ղովրդիհարատնության Բնակչությանբնականաճը դա մեկ տարվաընթացքում ծնված ու մահամիջն եղած տարբերությունն է: Ամբողջ ցած մարդկանց հանրապետության,առանձինշրջաններիու բնակավայրերիբնակչության աճի ցուցանիշները ավելի պարզ ու համեմատելիլինելու համար, դրանք

հաշվարկվում են յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով: Այսպես, վերջին տարիներիտվյալներով նախկինԽՍՀՄ-ում բնակչության բնական աճը յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով կազմել է 10 մարդ: Իսկ այդ նախկին միության կազմի մեջ եղած այժմ անկախ երկրներում բնակչության բնական աճը շատ ավելի ցածր է, որոշ երկրներում այն բացասականէ: ՄասնավորապեսՌուսաստանում արդեն 1998 թ. 1000 մարդու հաշվով ծնվածների թիվը կազմել է 9, իսկ մահացածներինը՝14 մարդ, այսինքն` բնական աճ չկա, --5 մարդ է: Այդպիսիվիճակ է նան էստոնիայում: ՎայաստանիՀանրապետությունումբնակչության բնական աճը, ինչպես վերը ասվել է, մինչն 1960--ական թթ. ԽՍՀՄ--ում ամենաբարձրերիցմեկն է եղել: 1960 թ. ՎայկականԽՍՀ բնակչության բնական աճը յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով կազմել է 33,3 մարդ, իսկ հետագա տարիներին մեծ չափով իջել ն 1970 թ. կազմելէ 17 մարդ, 1985 թ.՝ 18, իսկ 1994 թ.՝ 7,1 մարդ: Հետագա տարիներին այդ ցուցանիշը ավելի է փոքրացել: 1999 թ. հանրապետությունումբնակչության բնական աճը 1000 մարդու հաշվով կազմել է ընդամենը3.3, իսկ 2002 թ. 2,1 մարդ: Եթե չինացիների,ռուսների, ուկրաինացիներիու աշխարհի մյուս խոշոր ազգերի համար բնակչության բնականաճի անկումը ճակատագրականխոշոր նշանակությունչունի, աերնույթ է: Եթե պա մեզ համար դա խիստ բացասական ժողովրդագրական աճ ունենար, ապա համեր ժողովուրդը դարեր շարունակ այդպիսիցածր յությունը վերացմանվտանգիտակ կլիներ: Վետնաբար՝բնակչությանբնական աճն ամենուրեք մեր պետության ն ժողովրդի կողմից պետք է խրա-

խուսվի: Բացի բնական աճից, կա

բնակչության «մեխանիկականաճ» հասկացությունը: Այն կապված է մի երկրից մյուս երկիր, մի շրջանից մի այլ շրջան բնակչության մեխանիկական տեղաշարժիհետ: Օրինակ, Հայաստանի Հանրապետության բնակչությունը 1940-ական թթ. հետո ավելացել է նան արտասահմանյաներկրներիցու նախկինԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններից հայրենադարձվածհայերի հաշվին: Ինչպես 1998-1996Թթ. Ադրբեջանումպազմանարաված տայերիցեղասպաավել. նության հետ կապված,այդ հանրապետությունիցԴայաստան է բռնագաղթվել 360 հազ. հայ: տեղաշարժերըտեղի են ունենում տարբեր մեխանիկական պատճառներով պատերազմների, բռնագաղթերի, սոցիալ-տնտեսական պայմաններին այլն: Հայ ժողովուրդն իր դաժանճակատագրիհետ կապված այդ ու այլ պատճառներովբազմիցս ստիպված է եղել տեղաշարժվել մի տեղից մի այլ տեղ: Այդ է պատճառը,որ այսօր ցրված է աշխարհովմեկ: նան

Բնակչության

ուժերի տեղաբաշխման Արտադրողական հարցերիքննարկմանժամանակ, ինչպեսնշվել է, կարնոր դեր են խաղում նան աշխատանքայինռեսուրսների քանակականցուցանիշների առկայությունը: Աշխատանքայինռեսուրսները բնակչությանաշխատունակմասն են: Աշխաւտանքային օրենսդրությամբայժմ մեզ մոտ աշխատունակեն հաշվվում 16-65 տարեկանտղամարդիկն 16-60 տարեկանկանայք:Բնակչությանհենց այս մասն էլ հանդիսանումէ յուրաուժերի վճռականդեր խաղացող քանչյուր հասարակարգի արտադրողական

բաղադրամասը:

Բացի նշված տարիքներիտղամարդկանցիցու կանանցից, առհասարակ աշխատանքայինռեսուրսների ամբողջ պոտենցիալիմասին պատկերացում ունենալու համար (որ խիստ անհրաժեշտէ տնտեսական,ռազմական անհետաձգելի հիմնահարցերլուծելու նպատակով),հաշվի է առնվում նան բնակչության ոչ աշխատանքայինտարիքի (հիմնականում 14-16 տարեկան) ու կենսաթոշակայինտարիքի(որոնք շարունակում են աշխատանքային գործունեությունը կամ կարող են շարունակել) մարդկանց թվաքա-

նակը:

Աշխատանքայինռեսուրսներին վերաբերող այդ հույժ կարնոր ցուցանիշները ճշգրիտ կերւպովհաշվարկվում են մարդահամարներիտվյալների հիման վրա, իսկ մարդահամարներիմիջն ընկած ժամանակաշրջանում բնակչության ընթացիկհաշվառման հիման վրա: Աշխատանքայինռեսուրսների ակտիվ ու օժանդակ մասերի ցուգանիշներիճշգրիտ հաշվարկնըստ շրջանների ու բնակավայրերիանհրաժեշտ է արտադրությանճյուղերի ռացիոնալ, նպատակայինկազմակերպմանհամար: Ընդհանուր առմամբ աշխատանքային ռեսուրսներըկազմում են յուրաքանչյուր երկրի բնակչությանմինչն 5596--ը, առանձիներկրներումայդ ցուցանիշը կարող է լինել մի փոքր ցածր կամ բարձր: 1989 թ. մարդահամարիտվյալներով Հայաստանի Հանրապետության աշխատանքայինռեսուրսներիակտիվ մասը` աշխատունակ տարիքի ամբողջ բնակչությունը, կազմել է 18858308 մարդ, այսինքն`ամբողջ բնակչության թվաքանակի50,342: Ըստ որում, հանրապետության աշխատանքային ռեսուրսների կառուցվածքումթվաքանակովտղամարդիկզգալիորեն զերազանցում են կանանց:Նույն մարդահամարիտվյալներովաշխատունակ տարիքիտղամարդիկկազմել են 981036 մարդ, կանայք՝ 907272 մարդ: Աշխատանքայինռեսուրսների, դրանց նպատակայինօգտագործմանհարցերի համակարգում կարնոր նշանակությունունեն բնակչության կրթական մակարդակինվերաբերող ցուցանիշները:Այս առումով, Վայաստանի Հանրապետություննաշխարհի երկրների շարքում առաջնակարգտեղերից

ԽԱՅՄ-

1989 թ. մարդահամարի տվյալներովնախկին մեկն է զբաղեցնում: մարդուց միջնակարգն բարձրագույն ում 15 ն ավելի տարիք ունեցող ն կրթություն ունեին 812--ը, իսկ Վայաստանում՝901--ը, այդ այդ

ցուցանիշն էր:

ամենաբարձրն միության կազմում եղած 15 հանրապետություններից ԽՍՀՄ-ում Ըստ որում, 15 ն ավելի տարիք ունեցող 1000 մարդուց նախկին միջին հաշվով բարձրագույնկրթություն ունեին 108, իսկ 138 մարդ: Կրթականայսպիսիբարձրմակարդակըհայ ժողովրդիազգային օգտահարստությանգլխավոր աղբյուրներիցմեկն է, որի նպատակային գործումըՀայաստանի Հանրապետությանանկախ տնտեսությանհետագա է: կարնորագույննախապայմանն զարգացման

Հայաստա

1990--ական թթ. հետո

ՀՎ--ում

փոտեղի ունեցած սոգիալ--տնտեսական

երկրումստեղծված փոխությունների,այդ թվում սեփականաշնորհման, ունեցած բնակչության տեղի հետնանքով գիալական ծանր պայմանների են կաու փոփոխություններ զգալի արտահոսքերի այլ պատճառներով բնագառեսուրսներիքանակի,զբաղվածության տարվել աշխատանքային թիՀՀ տնտեսապեսակտիվ բնակչության տվյալներով թ. վառներում: վը կազմել է 1236.4 հազ. մարդ, որոնց 89,9 26-ը կամ 1111,6 հազ. մարդ զբաղվածեն եղել տնտեսությանմեջ, իսկ 1096-ը կամ 124,8 հազ. մարդ չեն են եղել որպես գործաունեցել աշխատանք,պաշտոնապեսգրանցված է զուրկ: Պաշտոնապես գրանցվածգործազուրկների93,8 96-ը կազմել քաղաքայինբնակչությունը:Նույն տարվապաշտոնապեսգրանցվածգործազուրկներիցկանայք կազմել են 68,8

սո-

44:

ԳԼՈՒխ 111

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ

ԱԿՆԱՐԿ

| ՑԱՏՄԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

Պատմական Հայաստանը աշխարհիայն եզակի երկրներից մեկն է. որտեղ դեռ անհիշելի ժամանակներիցսկզբնավորվելէ տարբեր տեսակի մետաղային հումքի հանույթի ու ձուլման գործը: հայտնիէ եղել պղնձի, ցինՄասնավորապես,Հայկականլեռնաշխարհը կի, կապարի,ոսկու, արծաթի,երկաթիհանքաքարիպաշարներով:

Առավել լայն տարածվածըպղնձիհանքավայրերնէին: Գործնականտեսակետից հատկապեսկարնորները՝Սյունիքի, Գուգարքիտարբերգավառներում, Գանքավանի,Տիգրիս գետի վերին ավազանի պղնձի հանքերն էին, որտեղ արդյունահանվել ն ձուլվել է մեց քանակությամբայդպիսի մետաղ, ու որի զգալի մասն արտահանվելէ: Ոսկու պաշարներկային Սնանի ավաէ), Վանա լճի ավազանում, Ճճոզանում (որտեղ այժմ էլ արդյունահանվում րոխ գետի ավազանում, իսկ արծաթ արդյունահանվում էր Հայասւոանի հյումիսարնմտյանմասում գտնվողԳյումուշխանահանքավայրում: Ինչպես նշում է Թ. Խ. Հակոբյանը,«Հայաստանիպատմականաշխարհագրություն» գրքում (Ե., 1984 թ., էջ 51), ոսկու հանքավայրերիցառավել նշանավորը ճորոխ գետի ավազանում(Սպեր գավառում) զտնվող հանքա(336-323 թթ.) տիրեվայրն էր, որին դեռ մ.թ.ա. ԱլեքսանդրՄակեդոնացին Մենոն լու համար զորավարի հրամանատարությամբ մի զորաբաժին է ուղարկում այնտեղ, սակայն տեղի բնակիչներըջարդում ն հետ են շպրտում: Դեռ հնուց Հայաստանում նշված մետաղներիհամեմատությամբավելի լայնորեն էր օգտագործվում երկաթը,որը հանվում ն ձուլվում էր Աղձնիքն Տուրուբերան նահանգներում:Հատկապես հանրահայտէր Աղձնիքն Վասպուրական նահանգներիսահմանագլխին գտնվող«Երկաթահատ»հանքավայրը (Թ. Խ. Վակոբյան,նույն տեղում):

դեպ, այստեղ երկաթիհետ միասինհանվում էր նան կապար: Վատկապես այժմյան ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում կատարվածուցույց են տվել, որ միայն Հայկական լեռնաշխարհի սումնասիրությունները այս փոքրտարածքումեղել են մետաղի հարյուրավոր հին «ձուլասրաններ»: Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում հայտնաբերվածներիցառավել նշանավորը Մեծամորի հազարամյակներիպատմություն ունեցող մետաղաձուլարաննէ (Մեծամորլճի մոտ): Այստեղ,ինչպես արդեն ասվել է, ոչ միայն հայտնաբերվելեն ձուլման վառարանի,մետաղաձուլականխարամի մնացորդներ,այլն պահպանվածէ մոտակաժայռի վրա քանդակված տեխնոլոգիականսխեման: մեւտաղաձուլարանի Մետաղիհանույթի, ձուլման շատ հին պատմությունունեցող հետքեր, հավաստի փաստեր են հայտնաբերվածնան Զանգեզուրի, Արցախի, Սնանա լճի ավազանի,Հյուսիսային Վայաստանիտարբեր վայրերում: Պատմական Հայաստանը հայտնի է եղել նան կերակրիաղի (քարաղի) արդյունագործությամբ:Առավել հանրահայտըՆախիջնանի, Կաղզվանի ու Կողբի հանքավայրերնեն, որոնք այժմ էլ նշանավորեն, ն որտեղիցբարձրորակ աղ էր հւսնվում ու վաճառքի հանվում ոչ միայն Վայաստանիտարբեր վայրերում,այլն արտահանվումէր: Ի դեպ, Կողբիաղի հանքերումհայտնաբերված քարե գործիքներըապացուցում են, որ Վայկականլեռնաշխարհումաղահանքերը շահագործվելեն դեռնսքարի դարաշրջանիցսկսած(Թ. Խ. Հակոբյան,նշված գիրքը, էջ 50): Հայաստանում, որպես քարաշատ երկրի, անհիշելի ժամանակներից զարգացել է նան քարագործությունը: Քարի հանույթը, մշակումը, ծգտագործման ձները Հայաստանում իրենց կատարելությաննէին հասել դեռնս մեր թվարկությունիցառաջ: Հայ ժողովուրդը քարն օգտագործել է իր կյանքի հնարավոր բոլոր բնագավառներում:Մինչնմեր թվագրությանսկիզբները Հայաստանում բնակավայրերի,ամրոցների,պարիսպներիկառուցման համար օգտագործվումէին բազալտաքարը, որի հանույթը ն մշակումը մեծ հետ դժվարությունների էր կապված:Այնուհետն դրան զուգահեռ, իսկ հետագայում ավելի մեծ չափերով սկսել են հանել, մշակել ն օգտագործել տուֆաքարերը, որոնց մշակումն ու կիրառումըավելի դյուրին է: Բազալտ Սն տուֆ արդյունահանվել,մշակվել ն Օգտագործվել է այաստանի բոլոր նահանգներում: Պատկերացնելու համար թե քարի հանույթը դեռ հազարամյակներ առաջ ինչ չափեր ուներ Վայաստանում. նշենք, որ բնակավայրերի մեծ մասը, այդ թվում ժամանակին100 հազ. բնակիչունեցող մայրաքաղաք Անին ամբողջապեսկառուցված է եղել տուֆից: Այս քարանյութից է կառուցված նան պատմականՎայաստանում ն հազարամյակներիխորքերիզ մեզ Ի

կանգուն, կիսականգուն եկեղեցական շինությունների, բերդերի, պարիսպների,հուշարձաններիմեծ մասը: Քարի, հատկապեստուֆի հանույթից,մշակումիցու որպեսորմնանյութ օգտագործումից բացի հայ քարագործ վարպետներըդեռ շատ հնուց յուրացրել էին քար սղոցելու, դրանիցերեսապատմանսալիկներ, ծածկանյութեր արտադրելու արհեստը: Հայկական հնագույն բոլոր եկեղեցիները ծածկված են քարից արտադրվածն մեծ վարպետությամբտեղադրվածսալիկներով (կղմինդրով): Տարբեր տեսակի մետաղների,քարի, կավի, գյուղատնտեսականհումքի բազայի վրա դեռ հնուց Հայաստանում զարգացել են արհեստագործության մի շարք ճյուղեր, որոնք հետագայումավելի զարգացել. ընդլայնվել ու վեր են ածվել արտադրությանճյուղերի: Այդ տեսակետիցհատկապես կարնորտեղ էր զբաղեցնում մետաղագործություննու սրա վրա հիմնված զինագործությունը, դարբնությունը, ոսկերչությունը: Քարաշատ այս երկրում, ինչպես նշվել է. հնուց զարգացել է քարի մշակման գործը, քարտաշությունը, որմնադրությունը: Սրանց հետ սերտորենկապվածէր ծեփագործությունը,ներկարարությունը,հյուսնությունը: Առանձնահատուկ տեղ էր զբաղեցնում կավագործությունը, կավից ջրատար խողովակների, կղմինդրի, կարասներիու կենցաղային բազմատեսակամանեղենիարտադրությունը: Զարգացած էր նան կաշվի, մորթու վերամշակման,բամբակի, մետաքսի, բրդի հումքի վրա ջուլհակագործության գործը: Վայաստանընան խմիչքների արտադրությանհայրենիք է: Փաստերը ցույց են տալիս, որ դեռ անհիշելի ժամանակներիցհայերը սկսել են արտադրել գարեջուր: Իսկ խաղողագործականշրջաններում արմատավորված էր գինու արտադրությունը: Հայաստանի այն շրջաններում, որտեղ զարգացած էր քնջութի, գանգրավուշի(կտավատ) աճեցումը, գործում էին բազմաթիվձիթհանքեր,ն արտադրվումէինքնջութի ն կտավատիձեթ: Գյուղատնտեսության ճյուղերից զարգացած էր խաղողագործությունը, պտղաբուծությունը (հատկապես դեղձի, ծիրանի, կեռասի, սալորի, բալի, տանձի, խնձորի, նռան, սերկնիլի աճեցումը), բանջարաբուծությունը,բամբակի, կտավատի,քնջութի, կանեփիաճեցումը: Ամենուրեքպահում, աճեցնումէին ոչխար,այծ, կով, թռչուններ,ձի, եզ, գոմեշ, ջորի, էշ: Վերջիններս խոշոր դեր էին խաղումորպես տրանսպորտիմիջոց ն քաշող ուժ գյուղատնտեսական կատարմանհամար: աշխատանքների Հայաստանում շատ հնուց առանձնահատուկուշադրություն էր դարձվում ն հռչակված էր ձիաբուծությունը: հասած

Ձիերը պատմականՀայաստանի արտաքին առնտրի համար կարնոր տարրերիցէին: Հայ ն օտար պատմագիրներըգովեստով էին խոսում Հայաստանի ձիերի, նրանց գեղեցկությանն արագավազությանմասին: Հատկապեսփառաբանվածէին Արցախիձիերը: Այս առումով հանրահայտ էր նան Սյունիքը: Պատմական Հայաստանում զարգացածէին նան շերամապահությունն ու մեղվաբուծությունը: Շերամապահություննառավելապեստարածվածէր Արցախում,Սյունիքում, Արարատյանդաշտում, Վանիշրջակայքում, այսինքն՝այն վայրերում, որոնք նպաստավորպայմաններունեն թթենու այգիների աճեցմանհամար (թթենու տերնը շերամի կերի բազան է): Ի դեպ, արտադրվողշերամի բոժոժը բավարարումէր տեղի մետաքսագործության պահանջը:Ըստ որում, Հայաստանիցարտահանվումէր ոչ միայնմետաքսիգործվածք, այլն բոժոժ: Լեռնային բոլոր շրջաններում զարգացած էր մեղվաբուծությունը:Սակայն, Հայաստանիտնտեսության զարգացման բնագավառում արագ փոփոխություններ են տեղի ունեցել Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միավորելուց հետո ու հատկապես19--րդ դարի վերջերից, երբ որ Հայաստանում սկսվեց կապիտալիստականարտադրահարաբերությունների զարգացումը ու այստեղ հոսել ֆրանսիական,ռուսական ն եվրոպականայլ երկրների կապիտալը: Հայաստանիտնտեսական զարգացման գործում այդ ժամանակաշրջաններում խոշոր դեր են խաղացել Թբիլիսի-Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի-Կարս) (1899 թ.) ն Ալեքսանդրապոլ--Երնան (1902 թ.) երկաթուղիներիկառուցումը: Անդրկովկասումցարական Ռուսաստանիտնտեսական քաղաքականության հիմնականխնդիրը Բաքվի նավթի, ճիաթուրայի մանգանի, Ալավերդու ն Զանգեզուրի պղնձի հանքավայրերի,բնական մյուս հարստությունների օգտագործումնէր: Անդրկովկասիհարստություններըիրենց վրա գրավեցին նան եվրոպականկապիտալիուշադրությունը: Արտասահմանյան ն ռուսական կապիտալիներհոսքը արագ խթանեց Ղայաստանում խոշոր արդյունաբերությանստեղծմանը, որը հիմնականում ներկայացվածէր պղնձի, գինու-կոնյակի արտադրության ճյուղերով: Ըստ որում, պղնձի արդյունաբերությանմեջ տիրապետումէր ֆրանսիականկապիտալը, իսկ գինու-կոնյակի արտադրությանմեջ՝ ռուսականը: Հայաստանիպղնձահանքերիհարստություններըգիշատչորեն շահագործող արտասահմանյանամենախոշորֆիրման 1897 թ. Փարիզում կազմակերպված«Կովկասյան արդյունաբերական,մետալուրգիական»ընկերությունն էր, որը 1900 թ. ձեռնամուխեղավ Հայաստանիպղնձի ձուլմանը:

թ. այդ ընկերության Հայաստանում գտնվողպղնձաձուլականգործարանները տվել են 59769 փութ պղինձ, որը կազմում էր այդ թվականինՀայաստանում ձուլված պղնձի ամբողջ քանակի 50.892--ը: 1900-1913 թթ. արտասահմանյան կապիտալը Հայաստանի պղնձի արդյունաբերության տնօրենն էր: Այդ ժամանակաընթացքումայստեղ ֆրանսիականկոնցեսիոներներիկողմից ձուլվել է 1742813 փութ պղինձ: Ֆրանսիականկապիտալիստները Հայաստանիլեռնահանքայինհարստություններիօգտագործմանմիջոցով ստացել են 12,5 մլն ֆրանկ շահույթ: 1905 թ. Հայաստանում արտադրվելէ 145347 փութ պղինձ, որը կազմում էր այդ նույն թվականինՌուսաստանում ձուլված պղնձի 2892-ը: ՆախախորհրդայինՀայաստանումամենից շատ պղինձ արտադրվելէ 1911 թ. 383634 փութ, որը կազմել այդ նույն թվականինՌուսաստանում է արտադրվածպղնձի 1852: Հայաստանում արտադրված համարյա ամբողջ պղինձն արտահանվում էր (տեղում դրա օգտագործման համար համապատասխանարտադրաճյուղեր չկային): Հայկական պղինձը գերազանցապեսսպառվում էր Ռուսաստանում: Եթե Ալավերդիում ն նրա շրջակայքում գտնվող պղնձա1901

ձուլական գործարանները մոտ էին երկաթուղուն, ու դրանց արտադրանքն արտաքին շուկա տեղափոխելըկապված չէր մեծ դժվարությունների հետ, ապա Զանգեզուրում արտադրվածպղինձը տրանսպորտի հարմար միջոցի բացակայության պատճառով դժվարությամբ էր արտահավում, ն դրա պատճառով նրա զարգացումնարգելակվում էր: Զանգեզուրում արտադրվածպղինձը սայլերով, շատ դեպքերում ուղտերով Գորիս ն Շուշի քաղաքներով անցնող լեռնային դժվարին ճանապարհներով տեղափոխվում էր Թբիլիսի-Բաքու երկաթուղուԵվլախ կայարանը, այստեղից էլ ուղարկվում Ռուսաստան: Ֆրանսիականվերը նշված ընկերությունըՀայաստանիպղնձահանքերիգիշատիչ շահագործմանհետ միասին զբաղվում էր նան կոլչեդանի արտադրությամբ:Վերջինս արտահանվում էր Բաքու Նոբելի նավթային արդյունաբերության, ինչպես նան Հյուսիսային Կովկաս՝ լեռնային ն քիմիական արդյունաբերության գործարանների համար: Նախախորհրդային Հայաստանում արդյունաբերության համեմատաբար զարգացած մյուս ճյուղը ցրճու-կոնյակի արտադրությունն էրԴեռնս մինչն խոշոր ու կատարելագործված գործարաններիերնան գալը Հայաստանում հնուց առկա էր գինու-օղու տնայնագործական արտադրությունը: Գինու, օղու ն սպիրտի կատարելագործված առաջին գործարանը հիմնել է Ն. Թաիրովը (1887 թ.), սակայն Վայաստանում խոշոր

գործարանայինտիպի գինու--կոնյակի-օղու արտադրությունը հիմնականում կապված է ռուս կապիտալիստՇուստովի անվան հետ: Նա 1899 թ. գնելով Թաիրովի գործարանը,կարճ ժամանակումայն ընդարձակումէ մի քանի անգամ:Իսկ 1907 թ. նա Երնանումկառուցումէ կոնյակի նոր, խոշոր, ինչպես նան օղեզտիչ գործարան: Այդ ժամանակ Հայաստանիկոնյակի, սպիրտին գինու արտադրությումը համարյա ամբողջապեսկենտրոնացվածէր Շուստովի ձեռքին: 1895 թ. Վայաստանում արտադրվելէ 588200, իսկ 1900 թ.՝ 11801714 դույլ գինի: 1913 թ. միայնԵրնանինահանգումարտադրվելէ 3290,3 հազ. դույլ գինի, 16606,2 հազ. աստիճանսպիրտ ն 7248,6 հազ. աստիճանկոնյակ: Հայաստանում արտադրվողգինին, կոնյակը, օղին ն սպիրտը արտահանվում էին Ռուսաստան ն եվրոպականերկրներ:Սննդի արդյունաբերության ճյուղերից, մինչն խորհրդայինկարգերի հաստատումը Հայաստանում նշանակալից դեր էր խաղում նան պանըի արտադրությունը: Հատկապես հանրահայտ էր Լոռիում արտադրվողպանիրը:1907-1913 թթ. Լոռիում կային պանրի ու յուղի արտադրությաներկու տասնյակիցավելի գործարաններ, որտեղարտադրվումէր տարեկանմինչն30 հազ. փութ պանիր:Իսկ առհասարակ 1913 թ. Գայաստանումկար պանրիու յուղի շուրջ 60 գործարան, որոնք տարեկան տալիս էին 80-85 հազ. փութ պանիր ն 20-25 հազ. փութ յուղ Խոշոր առնտրականները Լոռիում ն Հայաստանի այլ շրջաններում կազմակերպելէին իրենց գնման կետերը, որտեղիցհայկական պանրիարտադրանքի շուրջ 809Չ6--ը արտահանվում էր Մոսկվա,Պետերբուրգ, Ռոստով, Օդեսա, Ռուսաստանիշատ այլ քաղաքներն Լեհաստան: Թեթն արդյունաբերությանճյուղերից հատկապեսզարգացած էր գորգագորժությունը: Դեռ շատ հնուց բարձրորակգորգերի արտադրությամբ առավել հայտնի էին Զանգեզուրը, Արցախը,Նոր Բայազետը (այժմ Գավառ), Երնանինահանգը,Նախիջնանը: Միայն Զանգեզուրի գավառը տարեկանտալիս էր (19-րդ դ. վերջերին ն 20-րդ դ. սկզբներին) ավելի քան 3000 գորգ: Երնանի նահանգում տարեկանարտադրվումէր ավելի քան 300 հազ., Նոր Բայազետում՝ 17 հազ. ռուբլու գորգ: Ըստ որում, արտադրվածգորգերի մեծ մասը Շուշիի, Թբիլիսիի ու Ելիզավետպոլի (այժմ` Գյանջա) վաճառականներըգնում էին ն տեղափոխում ու վերավաճառում Ռուսաստանի,ինչպես նան եվրոպական Անդրկովկասի, երկրների տարբեր քաղաքներում: Հատկապես մեծ համբավ ունեին Նա111

խիջնանի նուրբ գորգերը, որոնք հիմնականում արտադրվում էին արտասահման արտահանելու համար: Միայն Շուշի քաղաքի վաճառականները տարեկան ավելի քան 5000 ռուբլու հայկական գորգ էին տեղափոխում ՖրանսիայիՄարսել քաղաք ն այնտեղ վաճառում: ԱրնելյանՀայաստանըՌուսաստանին միանալուց հետո նրա տնտեսական, քաղաքական ու մշակութայինկյանքում անկասկած տեղի են ունեցել առաջընթացիզգալի փոփոխություններ: Սակայն, նա մինչն 1920--ական թթ. սկիզբները,այնուհանդերձ,մնացել էր որպես ցարական Ռուսաստանի ծայրամասային,հիմնականում հումքային բազան: Հայաստանիտնտեսությանվերը նշված ճյուղերը համարյա ն քաղաքացիական լրիվ քայքայվել էին Առաջինհամաշխարհային պատերազմների տարիներին,լրիվ անկման էր հասել գյուղատնտեսությունը: Հանրապետությանտնտեսությանզարգացման, նրա ճյուղային կառուցվածքում արմատական խոշոր փոփոխություններ են կատարվել1920ական թթ. սկսած, խորհրդայինկարգեր հաստատվելուցհետո: Ինչպես նախկին Խորհրդային Միության կազմի մեջ եղած մյուս 14 հանրապետությունների, այնպես էլ Վայաստանիտնտեսությունըշուրջ 70 տարի հանդիսացելէ ԽՍՀՄ միասնականտնտեսական օրգանիզմիբաղկացուցիչ օղակը: Այնզարգանումէր նախօրոքկազմվածմիասնականմիութենական պլանի պահանջներինհամապատասխան:Տնտեսության այս կամ այն ճյուղի զարգացման համար հաշվի էին առնվում ոչ միայն տեղի՝ Հայաստանի, այլն առաջինհերթինՄիությանպահանջները(շատ դեպքերում հաշվի չառնելով հումքային, ջրային ռեսուրսների,էկոլոգիականպայմանների առանձնահատկությունները): Այսպիսով`տեղի ու հիմնականում ԽՍՀՄ մյուս հանրապետություններից ներմուծվող հումքատեսակներիբազայի վրա ստեղծվել էր ծանր արդյունաբերության զարգացած շատ ճյուղեր՝ էլեկտրաէներգետիկա, լեռնահանքային արդյունաբերություն, գունավոր մետաղաձուլություն, քիմիական արդյունաբերություն,բազմաճյուղ մեքենաշինություն, շինանյութերի ու փայտամշակմանարդյունաբերություն:Այդ տարիներին բարձրզարգացման են հասել նան թեթն ու սննդի արդյունաբերությունը: Վանրապետության արդյունաբերականարտադրանքն արտահանվում էր աշխարհի 80 երկրներ: Հանրապետությանժողովրդական տնտեսությանհամակարգումպատկառելի տեղ զբաղեցրին գյուղատնտեսությունն ու տրանսպորտը իրենց ենթաճյուղերով, շինարարականինդուստրիան, առնտուրն ու նյութատեխնիկականմատակարարումը:

1990-ական թթ. սկզբներից, կապված ԽՍՀՄ փլուզման ն հանրապետությունում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ծանր պայմանների հետ, ՀայաստանիՀանրապետության(ինչպես նան նախկինԽՍՀՄ կազմի մեջ եբոլոր ճյուղերն անկում ղած բոլոր հանրապետությունների)տնտեսության ապրեցին,գործազրկությունըհսկայականչափերի հասավ: Անկախությունստանալուց հետո, կապված արդյունաբերական ձեռնարկությունների ու հողի հապճեպ մասնավորեցմանհետ, Հայաստանի Հանրապետությանտնտեսությունըմեծապեսանկում ապրեց, կազմալուծվեցին արդյունաբերական շատ ձեռնարկություններ, արտաքին նախկինակտիվհաշվեկշիռըդարձավ պասիվ: առնտրաշրջանառության Ձեռնարկված միջոցառումներիշնորհիվ արդեն 1999--2003 թթ. հանրապետության տնտեսությանմեջ սկսվեց աճի ու կայուն զարգացման միտում: Այդ տարիներին հանրապետությանհամախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) աճը կազմում էր 9-12 22: Իսկ դա նշանակում է, որ մոտակա տարիներին զգալիորենկակտիվանանան արտաքինառնտրաշրջանառության հաշվեկշիռը:

ԳԼՈՒԽ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՅՈՒՂԵՐԻ

ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

4.1. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀայաստանիՀանրապետության նյութական արտադրության համակարգում թողարկվողարտադրանքիծավալի ու նշանակությանտեսակետից առաջին տեղը պատկանում է արդյունաբերությանը:Նրա տեսակատնտեսության բոլոր ճյուղերում թողարկրար կշիռը հանրապետության թթ. կազմել է 56-68 վող արտադրանքի ընդհանուրծավալում 1970-1990

տոկոս:

տալիս, որ ԳայաստանիՀանրապետությունըդարձել է զարգացած ինդուստրիալերկիր: Շնորհիւվ արդյունաբերության զարգացման բարձր տեմպի, վերջին յոթանասուն տարիների ընթացքում արմատապես փոխվել է հանրապետությանսոցիալ--՛տնտեսականամբողջ դեմքը: Այս ճյուղի զարգացումըհնարավորությունէ տվել ինդուստրացմանենթարկել նան հանրապետությանգյուղատնտեսականաշխատանքները, շինարարության ու մյուս բնագավառները: զարգացման շնորհիվ, հատկապես 1960-ական Արդյունաբերության ռեթվականներից սկսած, լուծվել էր հանրապետության աշխատանքային օգտագործմանկենսականհիմնահարցը: սուրսների լրիվ ու նպատակային 1988 թ. տվյալներով` հանրապետությանժողովրդականտնտեսության թիվը կազմել է 1430,5 հազ. մարդ, այդ թվում բանվորմեջ աշխատողների ու ծառայողների թիվը կազմել է 1363,2 հազ. մարդ: Նույն տարվա ների տվյալներով արդյունաբերությանմեջ աշխատողներիթվաքանակըկազմել է 459.9 հազ. մարդ (1970 թ. եղել է 272,8 հազ.մարդ): Ինչպես նշվել է, հանրապետությունըայդ տարիներինդարձել է բարձր զարգացած ինդուստրիալհանրապետություն: Դա ցույց

է

թ.

տվյալներով` Հայաստանի Հանրապետությունում գործում էր

արդյունաբերական713 խոշոր ձեռնարկություն: Արդյունաբերությանճյուղերից ձեռնարկություններիթվով ն դրանցում աշխատողներիանձնակազմովառաջին տեղը զբաղեցնում էր մեքենաշինությունը, այնուհետն թեթն,սննդի արդյունաբերությունը: շատ արտադրատեսակներ լայն Հանրապետությանարդյունաբերության ճանաչում էին գտել ոչ միայնԽՍՀՄ կազմիմեջ եղած բոլոր հանրապետութավելի քան 80 երկրներում: Հայկական յուններում, այլն արտասահմանյան ճշգրիտ մետաղահատ հաստոցները,էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենաները, գորգերը,կոնյակները,պանրի,պահածոներիտեսակները,ինչպես նան շատ միջազգայինցուցահանդեսներումն տոնաւվաճառայլ արտադրատեսակներ ներում բազմիցսարժանացելեն ոսկե մեդալներիու դիպլոմների: Ցավոք, 1988 թ-ից սկսած Հայաստանի արդյունաբերության ռիթմիկ աշխատանքը խախտվել, իսկ 1991 թ-ից, այսպես կոչված անկախտնտեսական զարգացմանուղին բռնելուց հետո այն կարելի է ասել կազմալուծվել է: Այդ գործում բացասականխոշոր դեր են խաղացելԱդրբեջանի,այնուհետն Վրաստանի տարածքովձգվող տրանսպորտայինբոլոր ուղիների շրջափակումը, հայ ժողովրդի դեմ թշնամաբարտրամադրվածԱդրբեջանի կողմից Հայաստանիհասցեով ուղարկված բոլոր բեռների թալանումը, որը շարունակվում էր մինչն 1994 թ.: Հայաստանի տնտեսությանվիճակը առավել ծանրացելԷ Վրաստանում տիրող քաղաքական իրավիճակիսրման, Աբխազիայիտարածքում շարունակվող պատերազմիհետ կապված, որի հետնանքով դադարեցվել է Հյուերկաթուղուաշխատանքը: սիսային Կովկաս--Թբիլիսի-Երնան Հանրապետության տնտեսության, այդ թվում առաջին հերթին արդյունաբերության կազմալուծման գործում խոշոր դեր խաղաց նան ձեռնարկությունների շուտափույթ սեփականաշնորհմանքաղաքականությունը,որը այժմ էլ շարունակվում է: Խախտվել է հումքի ռիթմիկ ներմուծմաննախկինհամակարգը,ձեռնարկություններիմեծ մասը արդեն 1992 թ. չէին գործում:Իսկ 1992 թ. վերջինէներգետիկճգնաժամի,գազի, մազութի բացակայության, էլեկտրաէներգիայի խիստ անբավարարլինելու պատճառով,հանրապետությունում արտադրականբոլոր մեծ մասը կանգնեցվելէին, բացառությամբհացի խոշոր ձեռնարկությունների գործարանների: Ահա այդ ծանր վիճակում էր ՀայաստանիՀանրապետությանարդյունաբերությունը

1991-1992

թթ.:

Արդյունաբերության անկման պրոցեսըշարունակվումէր նան հետագա տարիներին:Իսկ 1995 թ-ից նկատվել է կայունացման որոշ միտում, սակայն հանրապետության երբեմնիհզոր արդյունաբերության1980-ական թվականներիվերջի մակարդակին հասնելու սահմանըդեռնս շատ հեռու էՄիայն պաշտոնականգրանցված գործազուրկների թիվը 2003 թ. կազմելէ՝ 124,8 հազար:Արդյունաբերության Սն վերակենդանացման աշխատատեղերի ստեղծման համարպահանջվում է հսկայական կապիտալ ներդրում: Այդպիսին հատկապեսխիստ անհրաժեշտէ սեփականռեսուրսներիօգտագործման ու վառելիքաէներգետիկ համակարգի կարգավորման համար: 1998 թ. ՎՀ արդյունաբերականարտադրանքի ծավալը կազմել է 261167,8 մլն դրամ, իսկ 1999 թ.՝ 283484,8 մլն դրամ: ԴՀ տնտեսության, այդ թվում հատկապես արդյունաբերության նկատելի աճ սկսվեց 2000--2003 թթ. Մասնավորապես արդյունաբերականարտադրանքը 2000 թ. կազմելէ՝ 300549.7, իսկ 2003 թ.՝ 423717,4 ճլն դրամ: Հանրապետության արդյունաբերական արտադրանքիընդհանուրծավալում Երնան քաղաքն ու մարզերը2003 թ. տվյալներովունեն

ոթ

Սարզերը

ատար

ք :

Ր -

հետնյալ

պատկերը դրամ րը (մլն (սլնդրամ)

՝

Տ '

կա ճեծ ու փոքր 2053 արդտվյալներովհանրաւպետությունում յունաբերականձեռնարկություն,որոնց բացարձակգերակշռողմասը սե2003 թ.

Աղյուսակ15

փականաշնորհվածէ: Ինչպես երնում է բերված աղյուսակից, ՀՀ արդյունաքերությանարտադրանքիծավալումշարունակումէ վճռական դեր խաղալ Երնւսնքաղաքը: Իսկ մարզերիցկարնորտեղ ունեն Կոտայքի,Արարատի,Սյունիքի, Արմավիրիմարզերը: Երբեմնիհզոր արդյունաբերությունունեցող Շիրակն ու Լոռին դեռնսիրենցարժանիտեղը չեն վերականգնել:

ՎԱՌԵԼԻՔԱՒՆԵՐԳԵՏԻԿ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսականառումով հետաքրքրություն են ներկայացնում նան Երնան հանրապետության մարզերիտեսակարար կշիռներնարդյունաբերականարտադրանքիընդհանուր կառուցվածքում («օ-ով):

քաղաքի ու

Հայաստանի Հանրապետության տարածքում արդյունաբերական նշանակություն ունեցող վառելիքի պաշարներ դեռնս չեն հայտնաբերված: Շարունակվում են հետազոտական աշխատանքներնայդ բնագավառում, քանի որ, երկրաբանականօրինաչափություններիցելնելով, ենթադրվում է, որ այնուհանդերձ, այստեղպետք է լինեն հանքային վառելիքի պաշարներ: ՀայաստանիՀանրապետության տարածքումհայտնաբերվածեն աննշան քանակությամբցածրորակածխի (գորշ) պաշարներ,որոնք սակայն կարնորնշանակությունչեն կարողունենալ: արդյունաբերական

Քարածխի այստեղ հայտնաբերվածհանքավայրերիցհամեմատաբար նշանակալից են՝ Ջերմանիսի (Արարատի տարածաշրջանում),Ջաջուռի (ԱԴիլիջանի ն Իջնանի հանքավայրերը: խուրյանիտարածաշրջանում), ՌՈրակական հատկանիշներիտեսակետիցհամեմատաբարբարձր հատկանիշներ ունեն վերջին երկու հանքավայրերիպաշարները:Իջնանիհանքավայրում փորձնական,տեղական նշանակությանարդյունահանում է կատարվել վերջին մի քանի տարում: Այդպիսիարդյունահանում Է կւստարվելնան Ջաջուռի գորշ ածխի հանքավայրում ն օգտագործվել է շրջակա բնակավայրերումորպես վառելիք: Մասնավորապեսնհանրապետությանէներգետիկական ճգնաժամի առավել ժամանակաշրջանում՝1995 թ., Ջաջուռի հանքավայրում արդյունահանվել է 25 հազ. տոննա գորշ ածուխ, որը որպես վառելիք վաճառվելէ անհատ քաղաքացիներին,իսկ մի մասն էլ բաշխվել մանկապարտեզներին ու դպրոցներին: Այրվող թերթաքարիմի քանի երնակումներէ հայտնաբերվել Երնանի շրջակայքում(Ավան, Ձորաղբյուր, Արզնի),Դիլիջանում,Շիրակում ն այլուր, սակայն դրանց պաշարները տնտեսական հետաքրքրությունչեն կարող

ներկայացնել:

տարածքումհայտնաբերվածվառելիքի պաշարնեՀանրապետության րից համեմատաբարհետաքրքրություն է ներկայացնում տորֆը: Ընդհանուր առմամբ, այստեղ երկրաբանական ծառայությանկողմիցգրանցվածէ տորֆի 60 հանքավայր,որոնցիցհետախուզվածէ 16-ը: Տորֆի համեմատաբարնշանակալիցհանքավայրերկան Լոռու մարզում (Տաշիրի, Ստեփանավանի,Գուգարքի տարածաշրջաններում), ԳեՎարդենիսի ղարքունիքի մարզում տարածաշրջանում: Վերջինս էլ այն միակ հանքավայրնէ, որտեղ զգալի քանակությամբտորֆ արդյունահանվում ն օգտագործվումէ հիմնականումորպես պարարտանյութ,բժշկական նպատակներովու այլ բնագավառներում:Այն օգտագործվումէ նան որպես տեղական նշանակություն ունեցող վառելանյութ: Ընդհանուր առմամբ հանրապետությանտարածքում հայտնաբերված տորֆի պաշարներըգնահատվումեն ավելի քան 21 մլն մ": ՍակայնՀայաստանի Հանրապետության վառելիքի պահանջըդրանցով անհնարէ բավարարել:Սկսած 1920-ականթվականների սկզբներից տարեցտարիաճող մեծ քանակությամբնավթամթերք, քարածուխ,իսկ հետագայում նան բնականայրվող գազ է ներմուծվելդրսից: Մասնավորապես, նավթ ներմուծվել էր Ադրբեջանիցն Ռուսաստանից, ն Ուկքարածուխ՝Ռուսաստանից ու րաինայից,իսկ բնականգազ սկզբումԱդրբեջանից Իրանից,իսկ հետո՝ Ռու118

ն բնական գազ հիմԱյժմ նավթ, նավթամթերք սաստանից ն Թուրքմենիայից: Պովոլժիե): Կովկաս, նականումներմուծվումէ Ռուսաստանից(3յուսիսային

Ներմուծվող քարածուխընախկինումօգտագործվել որպես վառելիք ջեռուցման սիստեմներում,ինչպես նան որպես ձեռնարկություններում, է

`

`

"

մեջ: հումք քիմիականարդյունաբերության

մեծ չափերովօգտագործվումեն էներգետիկտնտեՆավքամթերքները ճյուղերում (բենզին ն դիզելային սության մեջ (մազութը), տրանսպորտի (քսայուղեր): տարբեր բնագավառներում մեքենաշինության վառելիք), է էլեկտրաէներգետիկ օգտագործվում գերազանցապես Բնական գազը

տնտեսությանմեջ

ն

կենցաղում:

բնական այրվող գազ է մոտակա ժամանակաշրջանում Նախատեսվում է ներմուծել նան Իրանից: Արդեն սկսված Իրան-Հայաստանգազամուղի

կառուցումը:

ներմուծում է ճան միջուկային վառելիք, որը բաՀանրապետությունը տնտեսության մեջ: Այն է էլեկտրաէներգետիկ օգտագործվում ցառապես

ներմուծվում է Ռուսաստանից: (նավթի,գազի, միջուկային վառելիՆերմուծվող վառելիքատեսակների բազայի վրա, խորհրդայինիշքի) ն սեփականհիդրոէներգոռեսուրսների ստեղծվել է Հանրապետությունում Հայաստանի տարիներին խանության էհանրապետության Այսպիսով` տնտեսություն: հզոր էլեկտրաէներգետիկ է տնտեսությունըբաղկացած երկու ենթաճյուղերից:

լեկտրաէներգետիկ

տնտեսություն: Սա հանրապետության " /1Ջերմաէլեկտրաէներգետիկ

Անիկ

տնտեսությանվճռականդեր խաղացողենթաճյուղն է, 80-85 տոկոսը (չնաորը տալիս է արտադրվողամբողջ էլեկտրաէներգիայի տնտեէ յած վերջին տարիներինորոշ չափով բարձրացել հիդրոէներգետիկ սության տեսակարարկշիռը): տնտեսությունը այստեղ ձնավորվել է նախՋերմաէլեկտրաէներգետիկ ներմուծվողբնականայրվողգազի,նավթիկին ԽՍՎՄ տարբեր շրջաններից է ու մազութի,քարածխիբազայիվրա: Մազութն գազը օգտագործվում ջերարտադրելու համար: Իսկ էլեկտրաէներգիա մաէլեկտրակայաններում՝

քա-

էր բնակելիշենքերըջեռուցելու համար: Վետագարածուխը օգտագործվում դադարեցվեց,քանի որ այն այդ նպատակով յում քարածխիօգտագործումը էներգետիկնպատակնեԲացի էր: էկոլոգիականառումով անարդյունավետ ն կիրառվումեն քարածուխը րով օգտագործելուց,ներմուծվողգազը, նավթը տարբերբնագավառներում: նան քիմիական արդյունաբերության տնտեսության Ջերմաէլեկտրաէներգետիկ մեջ օգտագործելուարդյունավետությանտեսանկյունիցմեծ առավելություն ունի ներմուծվող բնա119

կան գազը: Հան րապետությունը բնական գազ սկսեց ներմուծել1960--ական թվականնե րի

Մինչն 1920-ական թվականներիսկզբները Գայաստանումգործում էին

սկզբներից Աղստաֆա-Իջնան-Սնան-Հրազդան-Երնան Խորհրդային կարգերհասմանր-մունր մի քանի հիդրոէլեկտրակայաններ: գազամուղուլ:Հ ետագայում այս մայր գազամուղը ն ամբողջ ճյուղավորվեց, տատվելուց հետո կառուցված առաջին հիդրոէլեկտրակայանըայժմյան հանրապետությայն տարածքում ստեղծվեցգազամուղային ցանց, որով բոլոր մանկականերկաթուղու ձորում, Վրազդանգետի վրա կառուցված Երնանի բնակավայրերը ապահովվեցին այդ վառելիքով:Մեծ քանակությամբ բնականգազից բացի, հիդրոէլեկտրակայաննէր (Երնանի հէկ-1), այն շահագործման է հաձնվել որը սկզբում ներմուծվումէր ու ԻրաԱդրբեջանից 1926 թ.: Իսկ 1932 թ. շահագործման է հանձնվել Դեբեդ գետի վտակ Ձորանից, իսկ այնուհետն

Ռուսաստանից,

հանրապետությունը տարեկան ներմուծում էր նան ավելի քան 1 մլն տոննա նավթամթերք, ինչպես նան մեծ

քանակությամբ քարածուխ: սկզբում ներմուծվում էին Նավթամթերքները Ադրբեջանից, իսկ այնուհետն՝ Ռուսաստ

անից, իսկ քարածուխը տանից, Ուկրաինայից, քիչ քանակությամբ`

Վրաստանից:

տոր.

`

Ռուսաս-

եսուրսներիբազայի վրա հանրապետությունում ջերմաէլոԿտրաԼներգետիկ տնտեսություն ստեղծվեց1960-ականթվականներից սկսած: Իսկ մինչ այդ հան րապետությունում աճբողջ էլեկտրաէներգիան արտադրում էր հիդրոէներգե

տիկ տնտեսությունը: Վայաստանի Հանրապե տությունում կառուցված առավել խոշոր ջերմաէ-

լեկտրակայանը Հրազդանի պետականշրջանայինէլեկտրակայանն է` պշէկը,

որի

հզորությունը կազմումէ շուրջ

1,1 մլն կվտ: Մյուս

համեմատաբար խոշոր Երնանիջերմաէլեկտրակենտրոնն ջերմաէլեկտրակայանը է՝ ջէկը, որի հզորությունը

կազմումէ 550 հազ. կվտ: ջէկ է կառուցվել Ջերմաէլեկտրակենտրոն՝ Վանաձորում, որի նախագծային հզորությունը կազմումէ 45 հազ. կվտ: Դայաստանի Հանրապետության էլեկտրաէներգետիկ տնտեսության վերելքի բնագավառում խոշոր դեր խաղացՀայկական ատոմային էլեկտրակայանի նան

որի հզորությունը կառուցումը, կազմում է

(այժմ` Արմավիր)քաղաքից կառուցվել Յոկտեմբերյան ամրա Մեծամոր քաղաքում: Ատոմային է

հազ. կվտ: Այն

ոչ

մեծ

հեռավո-

էլեկտրակայանի կառուցու-

Վայաստանում հիմնավորվածայն առումով,որ այստեղ ջերմաէներգետիկ հանքային ռեսուրսներ դեռնս չկան, իսկ հիդրոէներգոռեսուրսները չէին կարող ապահովել հա նրապետության բուռն թափով աճող էպահանջները բնագավառում: Հետնաբար ա ռանց էլեկտրաէներգիայի այդ մը

է

լեկտրաէներգիայի

տարիներինարագ թափով վերելք ապրող տնտեսության ն սոցիալական կյանքի զարգացման մասին խոսք լինել չէր կարող: Ահա թե ինչու խիստանհրաժեշտ էր նան ատոմային էլեկտրակայանի | կառուցումը: 3իդոոէներգետ ահներգետիկ) տնտեսությունը, ինչպես ասվել-Հ, մինչն 1960-ական թվականները հանրապետության էլեկտրաէներգիա արտադրողդիակ բնագավառն էր:

(Ձորահէկը): գետի վրա կառուցված հիդրոէլեկտրակայանը Սակայն հանրապետությանհամար առավել խոշոր նշանակություն ունեցան Սնան-Հրազդան ու Որոտանիհիդրոէլեկտրակայաններիհամակարգերի (կասկադների)կառուցումը: Մասնավորապես,Հրազդան գետի վրա կառուցվեց 6 հիդրոէլեկտրակայաններիցբաղկացածկասկադ: Այդ հիդրոէլեկտրակայանների կասկադի առաջինաստիճանըՍնանի լճային կայանն է: Այն կառուցված է Հրազդան գետը Սնանից սկիզբ առնելու մասում, նրա 7-կիլոմետրանոց թունելային ուղու սկզբում, որտեղ Սնանի մակարդակըիջեցնելու պատճառով գետի համար փորվելէ արհեստական՝ստորերկրյահուն: Ահա թե ինչու այդ հէկը երբեմն անվանում են նան լճային հէկ, դրա հզորությունը ավելի քան 34 հազ. կվտ է: Յրազդանգետի վրա կառուցվածմյուս հիդրոէլեկտրակա ներն են հերթականությամբ`Աթարբեկյանի(Վրազդան քաղաքի մու) հազ. կվտ, Գյումուշի (Լուսակերտի ձորում) 224 հազ. կվտ, Արզնու՝ 70 հազ. կվտ, Քանաքեռի՝ 102 հազ. կվտ ու Երնանի՝44 հազ. կվտ, վերջինս կառուցվել է Երնանիհէկ-- 1--ի մոտ, իսկ Երնանիհէկ--1--ըայժմ չի գործում: Սնան-Հրազդան կասկադի 6 հիդրոէլեկտրակայանների ընդհանուր հզորությունը կազմում է 550 հազ. կվտ: Վրազդան գետի վրա կառուցված առանձնահատկությունըայն է (բացառությամբ հիդրոէլեկտրակայանների Սնանի հէկի), որ դրանք անմիջապես գետի վրա չեն կառուցված, այլ կառուցված են դերիվացիոն եղանակով (այսինքն գետից սկիզբ առնող ջրանցքով, որը անցնում է գետին զուգահեռ, ջուրը հասցվում է համապատասխան բարձունք, որտեղից էլ այն խողովակաշարովիջեցվում է նորից գետահովիտ`շարժման մեջ դնելով հիդրոէլեկտրակայանիշենքի մեջ տեղադրված հիդրոտուրբինները): ՀայաստանիՎանրապետությունումկառուցվածհիդրոէլեկտրակայանների մյուս յուրատիպ համակարգըՈրոտանիկասկադնէ: Այն ընդգրկումէ Տաթնի՝ 157 հազ. կվտ, Շամբի՝ 171 հազ. կվտ ու Սպանդարյանի՝176 հազ. կվտ հէկերը: Փոքր հիդրոկայանէ գործում նան Շիրակիջրանցքիվրա: Մինչն 1970ական թվականները,երբ արդեն գործողությանմեջ էին դրվել վերը նշված

անհեռատես ջերմաէլեկտրակայաններնու հիդրոէլեկտրակայանները, ձնով դադարացվել էին հանրապետությանտարբեր վայրերում կառուցված բւսզմաթիվ մանրըհէկեր: Վերջին տասնամյակում, երբ հանրապետությունըառկախություն ձեռք բերելուց հետո, ինչպես նան Ադրբեջանի կողմից շրջափակվելու հետ կապված. հայտնվել էր էներգետիկ ճգնաժամի մեջ, աշխատանքներ տարվեցին այդ փոքր հիդրոէլեկտրակայանները նորից վերպգործարկելու համար: Այդպիսիք գործարկվեցին Ջերմուկում, Արմավիրի մոտ ն այլ վայրերում: Այժմ ընդհանուր առմամբ հանրապետությունում գործում են 3Օ-ից ավեելիմեծ ու փոքր հէկեր: Փոքր հիդրոէլեկտրակայաններիհետագա կառուցումը մեր լեռնային արագահոս գետերի վրա հանրապետությանէներգետիկ տնտեսության զարգացմանգլխավոր ուղիներից մեկն է: Դեռնս խորհրդային իշխանության տառիներին հանրապետությանբոլոր էլեկտրակայաններըիրար հետ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդիչ գծերով միավորվել էին, ստեղծվել էր միասնական էներգոհամակարգ, որով կարգավորվում է էլեկտրաէներգիայի մատակարարումըհանրապետության բոլոր շրջաններին: Այդ տարիներինՎայաստանիէներգահամակարգը միավորվելէր Անդրկովկասյան միասնական համակարգին:Նախկինում Հայաստանըորոշ քանակությամբ էլեկտրաէներգիաէր ստանում Անդրկովկասյանմիասնականէներգացանցից: Հետագայում,երբ գործարկվեցինՀրազդանիպշէկը ն Հայկական ատոմակայանը,Հայաստանն ինքն սկսեց էլեկտրաէներգիա մատակՀանրապետությանը: կարարելԿՆախիջնանի Հանրապետությանէլեկտրաէներգետիկտնտեսությանզարգացմանվերաբերյալ բերենք մի քանի փաստացիտվյալներ: 1919 թ. Հայաստանում գործող էլեկտրակայաններիընդհանուր հզորությունը կազմում էր 1,5 հազ. կվտ, էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը՝ 1,7 մլն կվտ/ժ, 1940 թ.` համապատասխանաբար 113,1 հազ. կվտ ն 395,3 ն մլն կվտ/ժ, թ.՝ 1706,9 հազ. կվտ մլն կվտ/ժ, իսկ 1981 թ.՝ 3546 հազ. կվտ ն 14322,9 մլն կվտ/ժ: 1988 թ. հանրապետությունումէլեկտրաէներգիայի արտադրությունը հասել էր 15,3 մլրդ կվտ/ժ-ի: Սա Հայաստանի Հանրապետությունում երբնիցե արտադրված էլեկտրաէներգիայի ամենաբարձրցուցանիշն է: Այդ տարիներին հանրապետությանյուրաքանչյուր բնակչի հաշվով արտադրվում էր ավելի քան 4,5 հազ. կվտ/ժ էլեկտրաէներգիան այս ցուցանիշով մեծ չափերով գերազանցում էր ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետությունը հարնանԹուրքիային, այլն աշխարհիշատ այլ երկրիների:

երբ սկսվում են ղարաբաղյան ազգային-ազատագրական շարժումները, ն հանրապետությունը տնտեսական շրջափակման մեջ է դրվում Ադրբեջանիկողմից, դադարում կամ մինիմումի է հասնում վառելիքի ներմուծումը, կտրուկ անկում է ապրում նան էլեկտրաէներգետիկ տնտեսությունը: Մինչն 1994 թ. հանրապետության ջերմաէլեկտրակայանները աշխատում էին իրենց հզորության 10-1596-ով, քանի որ նավթ ու գազ չէին ներմուծվում: Բացի դրանից, հայկական ատոմակայանը էկոլոգիական նկատառումներով կանգնեցվել էր: այաստանի Հանրապետությունը ընկնում է էներգետիկ խոր ճգնաժամի մեջ, բնակչությունը էլեկտրաէներգիա ստանում էր օրական 1-2 ժամ: Ահա այս ծանր տարիներին Սնանում, նրա մակարդակը բարձրացնելու համար խնայված ջուրը ստիպված բաց է թողնվում Հրազդանի կասկադը լրիվ հզորությամբ աշխատեցնելու համար: Այսպիսով` Սնանը նորից է փրկում հայ ժողովրդին, բայց իր մակարդակը անթույլատրելի չափով իջնելու գնով: Միայն 1994 թ. մայիսից հետո, երբ սկսվում է հայ-ադրբեջանական ռազմական հակամարտության զինադադարը, վիճակը կամաց-կամաց շտկվում է: Վերականգնվում է Թուրքմենիայից գազի մատակարարումը, վերագործարկվում է հայկականատոմային էլեկտրակայանիառաջին բլոկը: 1994 ն 1996 թթ. տվյալներով հանրապետությունում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունըկազմել է 5,7 ն 6,2 մլրդ կվտ/ժ: Իսկ 1996 թ. էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը կազմել է 5,7 մլրդ կվտ/ժ: Այդ տարվա տվյալներով` հայկական ատոմային էլեկտրակայանը տվել է հանրապետությունում արտադրվող էլեկտրաէներգիայի36,3, ջէկերը 42,7, հէկերը՝21,096:

թ..

Աղյուսակ

ՀայաստանիՎանրապետությունում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը 1995-2003թթ.

Տարիները

Ք) ՞

Փ ո

Է

էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը մլն կվտ/ժ

|

|2||Ջ

Տ

`

-

ր

ր

Տ

|Տ|ՋՈԱՋ ր

Տ

||

Շ

Տ

|9|Ջ

Տ

Կ

|Տ)1Տ Տ Տ

ր Տ

| Փ Տ

Ինչպես վերը նշվելէ 1988 թ. հանրապետությունումարտադրված15,3 մլոդ կվտ/ժ փոխարենվերջին 9--ը տարիներինայդ հույժ կարնոր արտադրանքի չափը տատանվելէ 5,5-6,2 մլրդ կվտ/ժ սահմաններում: Արտադրության այս չափերը լրիվ բավարարումեն հանրապետությանպահանջները, քանի որ նախկին հզոր արդյունաբերությունը,որը էլեկտրաէներգիայի ամենախոշոր սպառողն էր, այժմ գոյություն չունի, եղածներն էլ գործում են ոչ լրիվ հզորությամբ: Դեռ ավելին, հանրապետությունընույնիսկ զգալի քանակությամբ էլեկտրաէներգիա է վաճառում Վրաստանին: Այժ հայկական էներգացանցըՄեղրու կիրճով միացածէ Իրանի ցանցին ն երկու երկրների միջն կնքված պայմանագրովանհրաժեշտքանակությամբէլեկտրաէներգիակփոխանցվիայդ գծով: Քանի որ հայ-ադրբեջանականհակամարտությունը դեռ շարունակվում է, ն հայտնի չէ, թե երբ կվերանաՀայաստանիտնտեսականշրջափակումը համար կենսաԱդրբեջանիկողմից, ապա ՎայաստանիՎանրապետության կան նշանակությունունի սեփական բավարար էներգետիկբազայի ստեղծումը, մասնավորապես,անհրաժեշտ է. ա) Հայկականատոմայինէլեկտրակայանըվերակառուցելտեխնիկայի ն լրիվ հզորությամբ շաժամանակակիցպահանջներինհամապատասխան հագործման հանձնել. բ) մեծացնելԵրնանիու Վանաձորիջէկերի հզորությունը, գ) շարունակել հանրապետությանլեռնային գետերիվրա փոքր հէկերի

կառուցումը,

դ) ինտենսիվ աշխատանքներտանել հանրապետությանտարածքում արնային էներգիայի, քամու ուժի, ընդերքիջերմային էներգիայի օգտագործմանբնագավառներում: Մասնագետների հաշվարկներով,բացի այժմ գործող 30 հէկերից, հնաՀՀ-ում րավոր է կառուցել նս 217 փոքր հիդրոէլեկտրակայան,257 հազ. կվտ ընդհանուրհզորությամբ: Դա զգալիորենկթեթնացնիհանրապետության հոգսը այդ բնագավառում:

ԼԵՌՆԱՀԱՆՔԱՅԻՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ՄԵՏԱՂԱՁՈՒԼՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանիարդյունաբերության թերնս ամենահին ենթաճյուղն է: Մետաղների հանույթը ն ձուլումը Հայկական լեռնաշխարհում հազարամյակների պատմությունունի: Դորաապացույցներըայս լեռնաշխարհիտարբեր վայրերում պահպանվողհանքահորերը,մետաղների արդյունահանՍա

ձուլարաննե«կոմբինատների», մետաղաձուլական հանքավայրերի, է: Այդ տեառկայությունն խարամիու այլ հետքերի րի, մետաղաձուլական Մեծամորի հազաներկայացնողը սակետից շատ մեծ հեւուսքրքրություն «կոմբինատի» րամյակների պատմությունունեցող մետաղաձուլական հայտն ախագծի քանդակված նրա վրա մնացորդներիու մոտակա ժայռի նաբերումնէ, որի մասիննշվել է: է եղել գունավոր մետաղՎայաստանըդեռ շատ հնուց առավել հայտնի ման

ների հանույթի ու ձուլման բնագավառում: Ռուսաստանին միանաԻնչպես արդեն ասվել է, ԱրնելյանՀայաստանը մետաղների,հատկապեսպղնձի լուց հետո (1928 թ.) այստեղի գունավոր են առաջացրել ռուսական, ֆրանսիամեծ հետաքրքրություն

պաշարները համար: այլ արդյունաբերողների կան ն արտասահմանյան Զանգեզուրիու Արդեն 19--րդ դարի վերջերինու 20--րդ դարիսկզբներին այն աստիճանիէ զարգացել, պղնձաձուլությունը ՀյուսիսայինՎայաստանի պատկառելիմատալիս էր Ռուսաստանում ձուլվող պղնձի որ Վայաստանը արտադրվել է ինչպես նշվել է, 1905 թ. Հայաստանում սը: Մասնավորապես, Ռուսաստանում է նույն թվականին 145347 փութ պղինձ, որը կազմում այդ է 383634 փութ ձուլված պղնձի 28 տոկոսը, իսկ 1911 թ. այստեղձուլվել

ու գունավոր մետաղաձուպղինձ: Լեռնահանքային արդյունաբերությունն ն կառուցվածքային քանակական լությունը Վայաստանումորակական, տաիշխանության խորհրդային բարձր զարգացումունեցավ հատկաւպպես դարայդ ժամանակաշրջանում րիներին: Գունավոր մետաղաձուլությունը առաջածանր արդյունաբերության Հանրապետության ձել է Վայաստանի կարնորդեր էին խաղում որի մեկը, արտադրատեսակները տար ճյուղերից ամբողջ ԽորհրդայինՄիությանհամար: ու արդյունաբերությունն լեռնահանքային ՀայաստանիՀանրապետության ընդգրկումէ պղնձի հումքի արդյունահագունավոր մետաղաձուլությունը նումը, հարստացումնու ձուլումը, մոլիբդենիհումքի արդյունահանումը հումքի (կապարի,ցինկին այլն) յրդհարստացումը,բազմամետաղների

ու կորզումը յունահանումը ն հարստացումը,ոսկու արդյունահանումն Մինչն 1990-ական թվականների սկզբներ հարստացուցիչ ֆաբրիկայում: էր նան մետաղայինալյումին: Սակայն արտադրվում հանրապետությունում ալյուէ. բայց ներմուծվողպատրաստի դադարեցված այդ արտադրությունը

մինից արտադրվում է գլանվածք:

սկզբներըհանրաՊղնձածուլություն:Մինչն 1990-ական թվականների Ալավերդուլեռնախոշոր ձեռնարկությունը պետության պղնձաձուլական Հայասկոմբինատնէր: Այստեղձուլվում էր Հյուսիսային մետալուրգիական

տանում

`

Ալավերդու ն Շամլուղի հանքավայրերումարդյունահանվող պղնձի հումքը: Մինչն 1930-ական թվականները պղնձաձուլական ձեռնարկություն էր գործում նան Կապանում: Դրանիցհետո նպատակահարմար համարվեց Կապանիշրջանի հանքավայրերում արդյունահանվողպղնձի հումքը Կապանի հարստացուցիչֆաբրիկայում հարստացնելուցհետո ն ձուլել Ալավերդու խտանյութըտեղափոխվել կոմբինատում:1990-ական թվականներիսկզբներին,էկոլոգիական նկատառումներով, Ալավերդուխոշոր կոմբինատը,որը հարյուրամյակների պատմությունունի (այն հիմնվել է 1770 թ.) ու լայնորեն ճանաչվածէր ԽՍՀՄ-ում, փակվեց 1989 թ.: Ոչ մի առումով այդ քայլը հիմնավորվածչէր, փոխանակարտադրության կուլտուրան բարձրացնելու, փակվել է մի հզոր, հանրապետության համար հույժ կարնոր կոմբինատ: Գիտակցելով այդ մեծ սխալը՝ հանրապետության կառավարությունըորոշեց վերականգնելԱլավերդիում պղնձաձուլությունը, սկզբում տարեկան 5 հազ. տոննա հզորությամբ:Մինչդեռ 1990-ական թվականներըայդտեղ տարեկան ձուլվում էր 40-50 հազ. տոննա ռաֆինացվածպղինձ: Երբեմնիայդ հզոր կոմբինատիտեղը այժմ գործում է սեփականաշնորհված փոքր ձեռնարկություն՝ «Մանես--Վալեքս»: Ի դեպ, ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ միայնԼոռու մարզի՝Շամլուղի, Ալավերդու,Արմանիսի, Թեղուտիպղնձի հանքավայրերը կարող են ավելի քան 100 տարի ապահովելԱլավերդուպղնձաձուլական ձեռնարկության պահանջըհումքով:Ավելիխոշորեն Զանգեզուրի պղնձիպաշարները: Ալավերդուպղնձաձուլական կոմբինատիհամարանցած տասնամյակներում Ալավերդու,Շամլուղի,Կապանի պղնձի հանքավայրերից բացի,հումքային բազա են հանդիսացել նան Քաջարանի ու Ագարակի պղնձամոլիբդենային հանքավայրերը: Այժմ Ալավերդիումվերականգնված «Մանեւ--Վալեքս» պղնձաձուլական ձեռնարկությունը (որի արտադրանքըչափը դեռնս քիչ է) հումք է գնում նան Քաջարանիցն Ագարակից: Բացի դրանից,Ալավերդու պղնձաձուլության համարհումքայինբազա է դարձելնան ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Դրմբոնիհանքավայրը: Այստեղարդեն շահագործմանէ հանձնվել հարստացուցիչ ֆաբրիկան,որի հարստացված խտանյութը ավտոմեքենաներով ուղարկվում է Ալավերդի՝ ձուլման համար:Վերջինտարիների(1998-2003 Թթ.)տվյալներով հանրապետությունում տարեկանձուլվում է 5-6 հազ.տոննա սն պղինձ,իսկ պղնձի խտանյութի արտադրությունըկազմումէ տարեկան8.5-9.2 հազ. տոննա: է 2010 թ. հանրապետությունում Նախատեսվում պղնծիձուլյւմը հասցնել40, իսկ 2015 թ.՝ 60 հազ.տոննայի: ժոլիբդենի արդյունահանում հարստացում: Հանրապետության տարածքում առկա մոլիբդենի հանքավայրերից ներկայումս երկուսը ունեն `

ն

արդյունաբերականնշանակություն:Դրանցից առավել խոշորը Քաջարանի հանքավայրն է, որի բազայի վրա 1950-ական թվականներիսկզբներից լեռնահանքայինարդյունաբերության ամեգործում է հանրապետության նահզոր ձեռնարկությունը՝Զանգեզուրի (Քաջարանի)պղնձամոլիբդենային կոմբինատը:Քանի որ այստեղ մոլիբդենիցբացիհանքանյութիմեջ պարունակվող տասիցավելի գունավորմետաղներիցառավել մեծ չափով պղինձ է պարունակվում, ապա հանքավայրն էլ, կոմբինատն էլ կոչվում են Քաջարանիհանքավայրում արդյունահանվողմո«պղնձամոլիբդենային»: լիբդենի ու պղնձի հումքը տեղի հզոր կոմբինատումհարստացվում Է ու է Ալավերդու կոմբինատին ստացվածպղնձի խտանյութըմատակարարվում ձուլելու համար, իսկ մոլիբդենի խտանյութը երկար տարիներ մատակարարվումէր Ռուսաստանիվերամշակողձեռնարկություններին: 1990-ական թվականներիսկզբներից ստեղծված տնտեսական շրջափակման հետնանքովայդ կոմբինատիաշխատանքներըխիստ սահմանափակվել են, թողարկող արտադրանքնէլ (հարստացված հումքը) Մեղրու կիրճով անցկացվածճանապարհով տեղափոխվումէ Իրան, վաճառվում: Արտադրվողմո-իբդենիհումքի մի մասն էլ արդեն մշակվում, դրանից ֆերոմոլիբդենէ արտադրվումտեղում (Քաջարանում)ն Երնանիփոշեմետալուրգիական գործարանում: Լեռնահանքային նմանատիպ կոմբինատ էլ 1963 թ. շահագործման է հանքավայրիբազայի վրա: Այսհանձնվել Ագարակիպղնձամոլիբդենային տեղ արդյունահանվողպղնձի հումքը նույնպես հարստացվելուց հետո մատակարարվում էր Ալավերդու կոմբինատին,իսկ մոլիբդենի խտանյութը՝ Վերջինտարիներին,ինչպես ասվել է, Ռուսաստանիձեռնարկություններին: Քաջարանի կոմբինատիհարստացվող մոլիբդենիխտանյութիորոշ մասը Երնանի փոշեմետալուրգիայիգործարանումմշակվում ն արտադրվում է ֆերոմոլիբդեն: Ի դեպ, ինչպես նշվեց վերը, այդպիսի արտադրանքիթողարկման հիմք է դրվել նան բուն Քաջարանի կոմբինատում:Իսկ դա խոսում է այն մասին, որ մոտակա հեռանկարումՀՀ-ում արդյունահանվողմոլիբդենի հումքը լրիվ կմշակվի տեղում ն կարտահանվիպատրաստիարտարեկան արտադրվում է 5-6 տադրանք: Վերջին տվյալներով ՀՀ-ում տոննա հազ. մոլիբդենիխտանյութ: 1990-ական թվականների սկզբներից Ագարակի պղնձամոլիբդենային կոմբինատիարտադրանքընույնպես արտահանվումէ Իրան: Լեռնահանքայինարդյունաբերությաննմանատիպ,բայց համեմատաբար փոքր կոմբինատէլ կառուցվել է Դաստակերտի(Սիսիանինախկինվարչական շրջանում), պղճձամոլիբդենային հանքավայրի բազայի վրա, որը սա127

որ մետա ոի պարունա արուն կայն հետագայում դադարել է գործելուց, քանի իոր է: յունը հումքի մեջ աննշան

Բազմամետաղների արդլունահանում Ն հարստազում: Հանրապետության տարածքում առայժմ արդյունաբերականնշանակություն ունեցող բազմամետաղների(ցինկի, կապարի ն այլն) հանքավայրըԱխթալայի (Թումանյանի տարածաշրջանում)հանքավայրնէ: Այս հանքավայրի բազայի վրա տեղում կազմակերպվելէ հարստացուցիչ ֆաբրիկա, որտեղ արդյունահանվող հումքից կորզվում է հիմնականումցինկ, կապար,պղինձ: Իսկ ընդհանուր առմամբ, հանրապետության լեռնահանքայինարդյունաբերության ն գունավոր մետաղաձուլության վերը նշված ձեռնարկությունները արդյունահանվողհանքանյութից՝պղնձից, մոլիբդենից, ցինկից, կապարից բացի կորզում են նան որոշ քանակությամբ ոսկի ու արծաթ: Սակայն, ինչպես նշվել է, բոլոր հանքավայրերումէլ այդ մետաղներից բացի կան նան բազմատեսակայլ թանկարժեք էլեմենտներ, որոնք դեռնս թա-

գունավոր մետաղաձուլութՈսկու արդյունահանում: Ղանրապետության յան առավելմեծ հեռանկարունեցողենթաճյուղերիցմեկը ոսկու արդյունաբեոսկու արդյունահանումը րություննէ: Վայաստանում գալիս է դեռնսմ.թ.ա. 2-3 որ բացհազարամյակներից: Մինչն մեր օրերն են հասել այն հորատանցքերը, վել էին այդ ժամանակներում, նպատակով: ոսկուարդյունագործության տարածքումգտնվում է ԱնդրԵնթադրվումէ, որ մեր հանրապետության կովկասի ոսկու պաշարներիկեսիցավելին: Ինչպես արդեն ասվել է, այստեղ հայտնաբերվածէ ոսկու 21 հանքավայրեր ու երնակումներ:Դրանցից այժմ արդյունաբերականնշանակություն ունեն երկու հանքավայրեր, որոնցից առաջինը, որտեղ խորհրդայինիշխանության ժամանակաշրջանում (1960-ական թվականներից) առաջինը սկսվեցարդյունահանմանաշխատանքները,Զոդի (Սոթքի) հանքավայրնէ: Այն գտնվում է Սնանիավազանում,Վարդենիսիտարածաշրջանում:Մյուսը Մեղրաձորիհանքավայրն է, որը գտնվում է համանուն գյուղի մոտ, Հրազդան-Հանքավան ճանապարհի վրա: Այս երկու հանքավայրերումարդյունահանվող ոսկու հումքը տեղափոխվումն մշակվում է Արարատքաղաքի մոտ կառուցված ոսկու կորզմանֆաբրիկայում: Բացի դրանից, որոշ քանակությամբոսկի կորզվում է նան պղնձամոլիբդենայինն արդյունահանվող այլ գունավոր մետաղներիհանքանյութերից: Այժմ ՎՀ-ում տարեկան արտադրվումէ 5-6 տոննա ձուլածո ոսկի, սամեծ են, հեռանկարումդրա արտադրությունը կայն հնարավորությունները

կընդլայնվի:

էալ

նն

այլ կազմակերարտասահմանյան

միջոոճերով նսխատեսված Մեղրաձորի ա

ներդրումների Բոտ Աո ոսկու հանքավայրերը: ու Ս ոթքի ցով շահագործել մինչն 650 հազ. արդյունահանել է Սոթքումտարեկան նախատեսվում 742 գո կստացվի յուրաքանչյուր տոննայից -

-

-

նա հումք,

`

որի

է մեծ

125 հագ. տոննա

աեր

հումք, որի յուր

տարեկան րաձորումկարդյունահանվի 9,58 Գ կստացվի տոննայից քանչյուր հանրա: Ալյումինիարտադրությունը. ի սկզբնե թվականների տությունում հիմնադրվելէ 1950-ական հիմանզրո րի նաքեռի հէկում արտադրվող հանձնվեց Քանա շահագործման հումքով ն ներմուծվող մարզից Ուրալից քեռի ալյումինի գործարանը: ոչ մի առումով Երնանում կառուցումը Նշենք, որ այդպիսիգործարանի Ա էր մեծ հիմնավորվածչէր: Նախ այն կլանում Ան էկոլոգիական հետո, հատկապես ինչու տասնամյակներ Քանաքեռիալյումինիգոր վերջերին նելով, 1980--ական թվականների (Սսհնք՝ դադարեցվեց: րանում մետաղայինալյումինի հիմն տեսանկյունով կառուցումը այդ գործարանի ներմուծումէ պատրաստի վորված չէր: Այժմ նշված ամումի՞ գլանվածքփայլաթիթեղ, յին ալյումին ն դրանից արտադրում է: անվտանգ ՝

ոսկի:

Ալումինե արտադրություն: էլեկտրաէներգիայի

քանակությացբ

արտադրությունը տնտեսաէկոլոգիական

գործարանը

ունից

առումով ն այլ արտադրանք, որը էկոլոգիական 1006» Գար թերթեր է արտադրվում Այժմ այս գործարանում տարեկան գլանվածք: տոննա ալյումինի փայլաթիթեղ մինչն 500

ալյումինի ն ճյուղերից,ԳԼ արդյունաբերության, Հանրապետության Հայաստանի տեսակետիցո է: Պ ռանկարայինզարգացման ճետաղաձուլությանը կարգ տեղերից մեկն անկասկած ԿԱՑ թվում հատկապես լայն են արան մամետաղների,մոլիբդենիու ոսկու Ա այդ բոլոր մետաղների իա մար ն հազվադեպայլ ա կան նան բազմաթիվգունավոր հումքի արդյունահանվող գլխավոր ճյուղի զարգացման մալիր ու անթափոնօգտագործումն հնարավորություն ունի նան հեռանկարային Ղանրապետությունն Արի համար, առկա սն մետաղաձուլության Սվարանցի,ԿԱՐ (հատկապես հանքաքարի մի շարք տանի ու Հրազդանի)բազայիվրա:

հնարավորությունների գունավոր հնարավորությունները բնագավառներում: հիմնական հանքավայրերում

հիմնախնդիրը է: զարգացման բարձրում հանքավայրերի

ԼԵԼ

դոդ :Ամղնսքթոծող1ոքդտզվդտ(ժսմղմոոդոսքնմո

«ովովՅ օղ 1զիմսիողօ ըյսդս(44ստղոոմդովՈսդոծմշողոգորոոք

ն/դ

.Ատզվ

ոս ց/տ ծվմզդդտղոիձցտհո-096ւ 1զջմոն 1 նսմատքեոոմ 1զծտմսեվվզի 'վմզդմեո վմզդդողտիձցողտ-056. 1զիմսիոողցլ 1զիողո բաղտղտդրվվ դողովովմ բսըոս8ստզոմցոէ վդոտոտ/ոէ Ադոս(ժսմղմոոդալնմտ :յոս(ժսկոդոոչցդոդ Ճռսմս 'մց դզըոս դ զ օտիմվոռդքոսուսդղմսդտրտեցով «ոմզմոոդւաննմտ 11ո զը դոց ժգ Հս/ժսրողստ վմղդմոշտտվնտ վմղոմզի դորրոոտոկոդ դտղտվքվժոք/ո (զ «ս ցործտեստեդտ/ժ:սմղմտոոսքնմտ մտրտվ Յդզը նոս քոր Ղզիմսիոողջմ14նր ՀՕվըողսզն դ1ս(8յսմնոտմոմսեվ մս վյոծ 'մգ հտփոդտբվտո ըոսը:ս(4:ստզիոմ -տեւոմ դոկոմզմտցուքնմո վ/ ո3ցվըմբյսսոոոռվմս "մլ դոս/ժ:սմնոուոմտ դտո-096 -դով մմզցդտտղտիծ ո՞ս(ք (ն -ովեմզդլսմնվվ դտքլ մոմտտորբզբով մդտրրոհտոլո մսղմոող

|

լ

մորով

0ԵԼ

-ոջվտոտ դրո մմզնսվ 'մմզդդտեռիոոդվլոմձ 'Ադոծտիտ դվոոնօ ռղ նսմող մցսփոծճ 'ցվշսփ 'մմղետե մսիոըյւսձ օտտղցոտոտմո տմդ ըուսժողն կոսող -ոԷ :1 ցուսոմզկործտղ դոքճսմնոտմտ դգսփոծդտմղղը 6վմղդմվնգոլոց -րվվ դոսետմսղմոկ 6ծվղողոդտոտթ գոքծսմղժտդւսմմնմտդողովովժ Վ փզտովտդեղո մոոս(8սկոդոշդ վմզդդտողտտմնոտմոմսիոմոծտվ նսիղմոնսժ իսմղզգնսժ -զը ցողոովովժտո '(Ամզդձգովոո դո/ժասկնմոր1ղիսվոոո նսմոողդզ դզն -Ատ ըքրո մմզփոժ ծդսմս) դվմզդղտողտոմնոտմոնսիղմոնսժ 6վժըյսվ դող Հողմ դզ տսդվմոռյսփմոոքծսնսձով օզը ժդոոմնմս վդոճ ղով 'Օվցտղտողտ վճդոմնոտտմոդո/ժսմղմոդւմքնմտ գոդկովովմղող լ դտետրետմտոշ մղդկտողտոոծը՝սվ 1Ոո տտշ 'մմղդ ղ Ամղդդսփոոձ վմզնս/ք մզմմոտ դոտ/8Հսմզմոոդ:սքնմո 'Ա44սմցտտքոփ -տվմսԳոսգ 'մմզնտ 'Ամղետե 'մռիսցտմոծ 'մժիոդ լ ըսօմսետտեօ դնոսք ոլո Ժոյսվ ոզիոմլյ :ԱդՀաԱ/Յսմզմոդոսքնմո դտկովովմ վդյս ցվովիոշդվ 'տԵ դվրոձուսվ ռոծոնեռմ յս ռու վովոնոո վդյս: նս/Ջ վո 3ս դո(81սմղմ «ոմ

ծոմ ս -ոդոսքնմը :1 վոոծտմ ցդւս(4սդտծտրետմ դվրոծուսվ ոմդ մղղը Քվմղզդդոս/ դվՈոժըոսկ "տզոմզկոքծտդ դոս(ժսմնոտմո վմզդմզը վմզժոո)ցզ ղոց դոդ նզտոքռ (ե ող :լ դհղը 6վմզնս/ք նսծղդյս Ժօտի -սղտտովտդօդոստ մսղմող վն դոդ ձգսմս 'մզցմտշտհ վմոծոգշստ մսիոդյսծ վհոոճ դտ(ժսմնտտմոո մտքով դործոտեմոոԵ -8ղսսող նմոմ ղ նսծտեմոծ իսփոժ ծոմտ 1Հզիոստգո/ժսմզժոդւսմնմո դտղովը «սկմզ դո(ժյսմզմտոուսքնմո դվ/ովմտոշտրով ծվղտկոդտնոք Առս(սմղմտդյսմնմո ոդտղովովժ -մոցդնհոոս վիձմտմըցօ վմզնոսքքոոծդգ դղսետմսղմողլ մդսմս 'Ամզդդսփոծնսծոձոս -վԺ ցղ մղցղտողտոժուսվ լս նսիտոծդո ուսողծսմո դո/ժսոսցտոցընթ(մ Հո

ՂՎՍՏԹՎՍՍԳԺՈՂՎՍԲՆՄՈ ՂՈԻՈՎՈՎՅ

ցմղետե ցվրոմըբօօ դվտզծռվո1 դիմող վսստղ "'ղսժսմնտտմոո (ո «որետկ տմի ցտռվվ ծդսմս 'Ամզդմոշոթ վմոժոմդ ղոոմսմօմոմ ոզոողտոով 6վճ գղ 6վմզդմսղմտդ դտղովովժ 1ղծտովնդով -ցոմն :մորտվ ցտրծտծմտծցոքժսմղմտդոսքնմո Հսմս (ցվ/տղղտ) դող դղ ըվզ զ Հցսմս 'մզդդորրոհտոլոոց ը1սդ1Ա1ժ4ստգիո իվժոբետմ մվ 0Ղս(Ժ:սմզմոո:սքնմոո -ոմդոով օմգնդով՝սցՈղ:իսմզնոս(քոծդզ մսեվ ցոողովովմ լ 1զիցնղտո իսղօ ողտոնսզվդտ ըոսդ:ս(Թստգոոմդոէ ցվմզցվմտտդտքժսդողվշվդվրոնմվմսոլ'դոմն ցո/ոդՇ վցտտոու տոոՀ ոզիոցոսըմդսմ մտքով դոբծտեմտեվնոսքքնքո դզ մսդմոող ս 'մզցոմ:սոզմ հվտզծ վմձ ըտվոմծնոոժ -ս 'Ազդոմշսողսմսշսո| ցվրոստտդտ տոՀ -Ազդզոժվյզստիցտոլոտտոոորով ղող ճդգդ:նՇ :01 կտփոդորվտո ցվրոմբոսվտշգքոմվգտ մոոբոո վութ նո :վց:ա3մգ0 տսը Եզը մմզգոմոսոգս

Հ ցդորրու նսծոնոոլ մն դտկոսքի ցտրճոծստե տետտզվ դտքսդվշողզմղը տվմեշք դո/ժստզիոոոմ -դու վդոտոտրու մուսծսսողոմզի դոս տսօոնուտղը մսիտդյւսծօոծոտո ուսոդոց դրո 6սնտի տոշ դոդ ողիոշդվ'ԱոսմսիտղօդոԹյսնսջոնոտզը ղՈ :1 ղո վղոոննոս ցուսճտեմտԵ դոասոսցոտնոտղը իսնսծզըդտրդեդողոմզի ողսոո ոսդս/ստզոոմդողվ մդ ծվնոտղը ծվժըյսվ ոմի վլոծոտմվմղդոմոսողս «ոտոոոդ վմս 'ցոոմոոցմսե ցտկոոսցոնտտզողշսփդողոդօմսփ զ 1զիհոսզկոը -Ետղ ուսմտնոժ դողմգ '6վդոմն վճոոց:մոոոով «սմղմոմտիոմ մմզդձծդովոո վմղնս/Ջ 11 ղ դո/8սդվշոդղմզը դո/Յստղոոովդողվ1զծոնտով| մզն մսղմոող տոշ ՍԱս դոմոհսջ վը վովոնոո օտիծտդսմտգղվ (Ադոոմոցմսե տվնսմտդզտ) մլ 1ղիթնզտոբոսդտիոոծըգմտՇ ցվմզգցտղտիՑ դողո-096: դով :մզմվ տշգքոոմ -վցոտ դվլ ուսիմնոտմոո իսկոգդոնզդոռհսօոմզի (դզսե՛ս)) 6վձյսժ նսիօոսըմղդ նզտմս 'մզոորտմնոտմո դտրտսցդղ 1ղիցնղտոըյսմզցոսԹԻսղմողսղօ մսշ -նո| դողոդվշոդզժզը դժդվողղ:«մոտժոսսօոնոոտղը Ածժսփ» օոտիշսկողոր դոքժստղոռմդով ոքր ղչլվո

ողոտկտով -01Ա1Ղսմսիոմոդվդրու մորով դործոեմոԵ «վրովրվճ օղը» "'ոժսմղմտդոամնմտդտղտվբվմ Ացյս(8:ստղիոոմդոէվգոտոտ(ո :ըւստոլոո|դո/ժսսՀկոմ

Դղմսիտդւսծ վց -տոտիտվ դտկղովեսսհլ տգոծոստղ 1լ իսճցոողտգվվմս

ղո Վ Ղղիծտրոկմղդ մդսԹյստսժոտնտտղը

որոշ

1.լՍինթետ

աուչուկի

արտադրություն.

ականթվականներիսկզբներին:Դրա 1930--

ա

այսենթաճյո

ԱԱ մար

ա իան:

գտնվող բարձրորակկրաքարի դիսացել ներկայիս Արարատքաղաքի սինթետիկկաուչուկ արհանքավայրիպաշարները: Մինչ այդ ԽՍՀՄ-ում ն հացահատիհումքատեսակներիցկարտոֆիլից սննդային տադրվում էր տոննա Ըստ սինթետիկկաուչուկ արտադրելու որում, կարտոֆիլիցմեկ կից: համար անհրաժեշտ էր ծախսել մինչն 19 տոննա կարտոֆիլ, իսկ հացահատիկիցարտադրելուդեպքում պահանջվումէ 10-11 տոննա հացահատիկ:ԱռաջինանգամԽՍՀՄ-ում ոչ սննդայինհումքից`կրաքարիցհայ ների կողմից մշակվեց սինթետիկկաուչուկ արտադրելուտեխնոլոգիա.որը այդ ժամանակվահամար խոշոր նվաճում էր: Այսպիսով`Արարատի րի բազայի վրա Երնան քաղաքի հարավայինարվարձանումկառուցվեց սինթետիկ կաուչուկի գործարան, այժմյան Նաիրիտ գիտաարտադրական միավորուճը: Դրա էներգետիկբազանՔանաքեռիհէկն էր: Արարատից բերվող կրաքարի բազայի վրա այդ գործարանի կարբիդի արտադրամասում արտադրվում էր կարբիդ-կալցիում, իս զայի վրա էլ ացետիլեն, որն էլ սինթետիկ հումքն էր: Սակայն, կրաքարից սինթետիկ կաուչուկի արտադրությանտեխնոլոգիան մի կողմից շատ բարդ է, ինչպես նան պահանջվումէր մեծ քանակությամբ էլեկտրաէներգիա,մյուս կողմիցէլ կարբիդիարտադրությանպրոցեսը խիստաղտոտումէր Երնանքաղաքիօդային ավազանը,ն այդ պատճառով քաղաքի հարավայինկեսը մշտապեսպատած էր թունավորգազերի,փոշու առումովայդ տեխնոլոգիան ամպով:Այսինքն՝էկոլոգիական է: 1960--ական թվականներիսկզբներից, երբ բնական գազը մուտք ծեց Երնան, կրաքարի փոխարենսինթետիկկաուչուկիարտադրությանհամար սկսեց օգտագործվելբնական գազը (այդ ժամանակ ԽՍՀՄ-ում նշված նպատակովօգտագործվումէր բնական գազը, նավթը, փայտանյութըն այլ ձոտ

կաննկատառումներով, էկոլոգիա ոփլուզմաննախօրյակին, ա րտադրությունը, կաուչուկի այդ կոմբինատում ժամանակ դադարեցվեց թողեց հանրապետութխոշոր ազդեցություն բ ացասական րը անկասկած ԽՍՀՄ

ի

վրա: յան էկոնոմիկայի Վերջին տարիներինայն նորից գործարկվեց: շուկայում: Այսօգ ունի միջազգային մեծ Է պահանջարկ աուչուկը արին իրերի,ոի ի արտադրության ռետինատեխնիկական վում է անվադողերի.

Պն

-

է 1.5-3:8 հազ. բնագավառներում: արտադրվել թթ. այդ ձեռնարկությունում համար այդ եզակիխոշոր գիտնական-տոննա սինթետիկկաուչուկ:Հանրապետության է խաթարվում

կրաքա-

ն այլ

1995 1998

նորմալ ձեռնարկության

պարբերաբար գործունեությունը

հիմնախնդիրներիկապված: մեզ ներդրումային այս ենթաճյուղը հետ

համար

արդյունաբերության Սակայնքիմիական ու դրա կաուչուկի բարձրորակ է թողարկվող հեռանկարային արտադ րութ) կաուչուկի որ տության առումներով: Նշենք, ներդր վումէ Զինաստանում: պայմաններով հատուկ տեխնոլոգիան

սինթետիկ

արդյունա

Խոտ ազերային. իրերի ու ալաստամասսա արտադր թվականներից հիմնականում աուուվի արտադրության է հարնանությամբ, արտադրության -

վնասակար գոր-

հումքատեսակներ):

Ա որպես հումք օգտագործելներմուծվող կիսաֆաբրիկատը(նավթից որիհիմանվրաէլ արտադրվումքլորուպրենային կաուչուկ: է ԱԻՆ րնանի «Նաիրիտ» գիտաարտադրականմիավորումըերկար հետագայումնպատակահարմար համարվեցԵրնանի նշված գործա-

րանում

ժամա-

նակ հանդիսացելէ ԽՍՀՄ-ի բարձրորակսինթետիկքլորոպրենայինկաուչուկ արտադրող միակ խոշորագույնձեռնարկությունը, որի արտադրանքը առանձնահատուկ դեր ուներ սոցիալիստականբոլոր երկրների համար (հատկապեսարդյունաբերության համար):

հե-

1950-ական

այս ենթաճյուղըձնավորվել Երնանքաղե՛ կաուչուկի տո: Սինթետիկ մի այլ խոշոր ձեռնարարդյունաբերության է բազմատեսա քում ձնավորվելէ քիմիական Այն թողարկում գործարանը: կություն պոլիվինիլացետատ սոսինձ,տարբեր խեսպիրտ, պոլիվինիլային պոլիճերներ,թաղանթներ, ացետատ ԱՐ բուտիրու. հավինիֆլեքս, պոլիվինիլ մոնի ինի արտադրության

ացետատ,

6. ու

թելերի

արհեստական լայնորեն (վերջինսհումք է հանդիսանում տարբեր տնտեսության մար): Այս գործարանը ԽՍՀՄ-ում առաջնանշված ն այլ օգտագործվող աէր զբաղեցնում: համակարգում կարգտեղ

բնագավառներում արտադրատեսակներով

արդյունաբերության քիմիական Վանրապետության գույներիու տեսակների տարբեր

է զբաղեցնում էր էջմիածնի որը իրականացվում արտադրությունը, պլաստմասսաների ն պոլիպլաստ

ղանձնահատուկտեղ

Երնանի պլաստմասսաների մեծ

գործարաններ գրիտ պահանջների

համար: 3. Ազոտային

ան

ունի հանրա նշանակություն րանքը հատկապես ն էներգետիկ տնտեսության, մեքենաշինության

նե

կենցաղային

պարարտանլու :

ան

ան

հարա

Խար

արդյունաբերության քիմիական նութերի արտադրություն.

այս

կազմակերպվելէ Վանաձորի(նախկին արտադրատեսակների թողարկումը կոմբինատում: Կիրովականի) քիմիական Այստեղ թողարկվողազոտային պարարտանյութերը(որպես հումք հիմնականում օգտագործվում էր մթնոլորտումգտնվող ազոտը), սինթետիկամիակը,կաուստիկ սոդան, կարբիդկալցիումը ն նշված մյուս քիմիկատները լայն սպառում ունեին ոչ միայն հանրապետությունում,այլն արտասահմանյան բազմաթիվ երկրներում: Կարբիդ կալցիումի արտադրությանհահումքք օգտագործվում մարր որպես որպ օգտագոր րը Կաուստիկ սոդաէ Արարատիկրաքարը: յի արտադրությունըտարեկանկազմում է 4--4,5 հազ. տոննա: ու 4. ԾԾմա պղնձարջասպի արտադրություն. քիմիական արդյունաբերության այս կարնոր ենթաճյուղը կազմակերպվելէ Ալավերդու պղնձաքիմիականկոմբինատի համակարգում: Ծծմբաթթուն մեծ կարնորություն ներկայացնողքիմիկատ է, լայնորեն կիրառվում է ինչպես քիմիաայնպեսէլ տնտեսության կան արդյունաբերությանշատ բնագավառներում, այլ ճյուղերում: Այս քիմիկատիդերը այնքանխոշոր է, որ նրա արտադրանքի չափով (ինչպես ն պողպատի, նավթի, գազի, էներգիայիու մի շարք այլ չափերով) բնորոշվում է տվյալ երկրի զարգացման արտադրատեսակների մակարդակը:Ալավերդու կոմբինատումայս արտադրությունը կազմակերպվել էր պղնձաձուլության պրոցեսում առաջացող ծծմբային գազերի օգտագործմանբազայի վրա: Նույն կոմբինատիպղնձաձուլության թափոններիբազայի վրա կազմակերպվել էր նան մի շատ կարնոր այլ քիմիկատի՝պղնձարջասպիարտաղդրություն: Վերջինս որպես թունաքիմիկատշատ կարնոր դեր է խաղում այգեգործության ն պտղաբուծության համար, գյուղատնտեսականվնասակարարների դեմ պայքարելու համար (այգիները դրանով սրսկելու ճանա-

պարհով): Հայաստանի Հանրապետությունը Ալավերդու կոմբինատի աշխատան-

քի դադարեցման հետ կապված,դադարեցրել էր նան նշված քիմիկատների արտադրությունը: Սակայն դրանց թողարկումը կվերականգնվի կապված պղնձաձուլության ավելի խոշոր արտադրության վերականգնման

հետ:Ավտոդողե

ու

ռետինատեխնիկական

ե

արտադըութ-

լուն. Երնանի ավտոդողերիգործարանըիր հզորությամբ ն թողարկվող արտադրանքի որակով նախկին ԽՍՀՄ-ում ամենախոշորներիցմեկն էր: Այն օգտագործումէ ինչպես տեղական,այնպես էլ ներմուծվող հումքատեսակներ (կաուչուկ, մուր ն այլն): Երնանում գործում է նան ռետինատեխնիկական իրերի խոշոր գործարան, որը հիմնականում ներմուծվող հումքատե134

ռետինեիրեր, որոնք օգսակներիցթողարկումէ հարյուրավորտեսականի կենցաղում:Լայն տագործվումեն տնտեսությանշատ բնագավառներում, որի չաարտադրանքը, ճանաչում ուներ Երնանիավտոդողերիգործարանի տարեկան այս գործարանում փերը մեծապես կրճատվելեն: Այնուհանդերձ հատ ավտոդող: արտադրվումէ մինչն 100 հազ. երնանի 6. գործարաննիր հզորությամբ,արտադրանքիորակով մատեսակ լաքեր,ներկեր ներ (որոնք նույնպես լայնորենհայտնի է: Այստեղ բազմատեսակ լաքեր, բնագավառտարբեր են օգտագործվում շինարարության ներմուծվողհումքից, իսկ մասնաներում) արտադրվումեն հիմնականում տուֆ): Այսեն նան տեղականհումք (հատկապես կիորենօգտագործվում որտեղ թոգործարան, խոշոր քիմիայի տեղ գործում է նան կենցաղային զտող մաքրող, ղարկվումեն ամենատարբերտեսակներիլվացքանյութեր, («ժավել») նյութեր: Երնանը հայտնի է նան բարձրորակլվացքահեղուկի քիմիկատնեա յդ օգտագործվող Հատկապեսկենցաղում արտադրությամբ: սահմաններից դուրս: Լաեն նան հանրապետության հայտնի լայնորեն րը տավերջին տասնամյակումկազմել է քերի ու ներկերի արտադրությունը է: 280 տոննա, որը նախկինիհամեմատությամբաննշան րեկան մինչն

Լաքերի, ներկերի, լվազքանյութերի արտադրություն. լաքերի--ներկերի գերազանցապես :

Սինթետիկ կորունդի ուսինթետիկ թելերի արտադրությ համակարգի

քիմիականարդյունաբերության Սրանք հանրապետության համեմատաբար նոր են: Սինթետիկկոշարքում արտադրատեսակների է ներկայացնողնյութ է, որը փոխարինում րունդը շատ մեծ կարնորություն քարերի գործարանում ալմաստին:Այն Նոր Հաճնի ճշգրիտ տեխնիկական է, որից հետո ստաց(որն այժմ կոչվում է «Շողակն») հղկվում, մշակվում ն դիՄեծ կարնորություն վում է ադամանդիտեսք ունեցող արտադրանք: այս արտադմացկունությունունեցող, բնականալմաստինփոխարինող բնագավառներում՝ ամենատարբեր է տեխնիկական րանքն օգտագործվում քար մշակող ն հորատմանսարքավորումգործիքների, սարքերի, ճշգրիտ զարդերի արների, ժամացույցներին շատ այլ արտադրատեսակների, Հայկականսինթետիկկորունդըմեծ պաբնագավառներում:

տադրության

տնտե-

հանջարկ ու լայն սպառումուներ: Չնայած այժմ հանրապետության խոշոր տեղ է զբաղեցնումադամանդագործութսության մեջ բավականին նպատակներով յունից ստացվող արտադրանքը,սակայն, տեխնիկական արտադրութէ կորունդի սինթետիկ օգտագործելուառումով շատ կարնոր յան վերակենդանացումը: է Կիրովական կազմակերպվել Սինթետիկ թելերի արտադրություն գործարանում Երնանի պոլիվինիլացետատ (այժմ Վանաձոր)

քաղաքում,

արտադրվողացետատ ցեյլուլոզի բազայի վրա: Վերջին տարիներինայս արտադրանքներիթողարկումըդադարեցվելէր, սակայն կան նախադրյալներ դրանք վերականգնելուհամար: Ց.Քիմիական ռեակտիվների արտադրություն. Սա հանրապետության քիմիական արդյունաբերության ամենաերիտասարդ ենթաճյուղն է: Երնանում գտնվող քիմիական ռեակտիվներիգործարանում թողարկվում են հազարավոր տեսակների քիմիական ռեակտիվներ, որոնք լայնորեն օգտագործվում են արտադրության, գիտության ն կրթության

բնագավառներում:

Հայկական քիմիական ռեակտիվներըլայն ճանաչում են ստացել նան արտասահմանյան շատ երկրներում: Հանրապետության քիմիական արդյունաբերությանարտադրանքի ծավալները վերջին տասնամյակումզգալիորեն կրճատվել են: Այժմ այս ճյուղը նորից աճի տենդենց ունի: Սակայն նրա հետագա զարգացումը պետք է խստիվ պայմանավորվածլինի էկոլոգիական, շրջակա միջավայրի պահպանմանպահանջների իրականացմանպահանջներով:

ՄԵՔԵՆԱՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆ

Մեքենաշինությունն ամբողջտնտեսության զարգացմանառանցքն է, այն հնարավորություն է տալիս տեխնիկապեսվերազինել տնտեսության բոլոր ճյուղերը, մեքենայացնել ու ավտոմատացնելարտադրությանպրոցեսները: Չկա մարդու գործունեության մի բնագավառ,որտեղ չկիրառվի մեքենաշինության այս կամ այն ենթաճյուղի թողարկած արտադրանքը: Արդյունաբերության այս կարնորագույն ճյուղն արտադրության բոլոր ճյուղերին ոչ միայն ապահովում է անհրաժեշտ մեքենաներ, սարքավորումներ, գործիքներ, այլն բնակչությանըապահովում է կուլտուր--կենցաղային նշանակություն ունեցող ամենաբազմազանիրերով, միջոցներով: Մեքենաշինությունըոչ միայն թեթնացնում է մարդու աշխատանքը, այլն հսկայական չափերով բարձրացնում է աշխատանքի արտադրողակա-

նությունը:

Հաշվի առնելով մեքենաշինությանվճռական դերը տնտեսությանբոճյուղերի համար՝ զարգացած բոլոր երկրներումայդ ճյուղի աճի տեմպը միշտ բարձր է լինում մյուս ճյուղերից: Զարգացած երկրներում արդյունաբերականարտադրանքի35--3896--ը բաժին է ընկնում մեքենաշինությանը(զարգացողերկրներումայն կազմում է 15-2092): լոր

արդյունաբերությանհամակարգում Հայաստանի Հանրապետության ն ծավալով աշխատողներիթվաքանակովառաթողարկվողարտադրանքի է ջին տեղը զբաղեցնում մեքենաշինությունը: 1987-1990 մեքենաշինությանտեսակարարկշիռը հանրապետութթ. ծավալում կազմել է ավելի ամբողջ արտադրանքի արդյունաբերության թյան քան 3276: 1990-ական

թվականներից սկսած` արդյունաբերական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհմանհետ կապված հանրապետության ձեռնարկությունների(ինչպես նան մյուս ճյուղերի) մեծ մասը կազմալուծվել, անգործությանեն մատնվել: Վետնանքը եղել է այն, որ այս ճյուղի տեսակարար կշիռը արդյունաբերությանամբողջ համախառն արտադրանքում մեծ չափերով իջել է: Մասնավորապես,1995 թ. այն կազմել է 13,5, 1996 թ.՝ 9.3, 1998 թ.՝ 4,726: Այս վիճակը շարունակվել է նան հետագա տարիներին: 1988 թ. հանրապետության տարածքում գործող արդյունաբերական 713 հզոր ձեռնարկություններից, միավորումներից,կոմբինատներից182-ը ճյուղին էին պատկանում: արդյունաբերության մեքենաշինական Մինչն 1990 թ. սկիզբը ՀայաստանիՀանրապետությունը դարձել էր բարձր զարգացած, բազմաճյուղ մեքենաշինությունունեցող հանրապետություն: Այս ճյուղի հարյուրավոր կարնորագույնարտադրատեսակներ արտահանվումէին ոչ միայն ԽՍՀՄ բոլոր տնտեսականշրջաններ, այլ արտասահմանյանավելի քան 80 երկիր: Հայաստանի Հանրապետությունըառավելապես բնութագրվում էր զարգացածճշգրիտ մեքենաշինությամբ: առայժմչունի խոշոր սն մետաղաՔանի որ մեր հանրապետությունը համար անհրաժեշտ հումմեքենաշինության ձուլություն, այսինքն` չունի է աշխատանլավ ապահովված քային բազա, իսկ մյուս կողմից էլ այն շատ անձնակազքային ռեսուրսներովու բարձրորակինժեներատեխնիկական էր այստեղ զարգացնելու մեքենաշինության մով, ապա նպատակահարմար այն ենթաճյուղերը, որոնք պահանջումեն շատ ու բարձրորակաշխատանք ն քիչ հումք: Այդ սկզբունքիցելնելով այստեղզարգացավ ճշգրիտ մեքենահամար անհրաժեշտ սն մեքենաշինության շինությունը: Հանրապետության մեծ մասը միշտ ներմուծվել են Ռումետաղներն ու գունավոր մետաղների սաստանից, Ուկրաինայից, Դաղստանից, Վրաստանիցն նախկին ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններից: Հայաստանի Հանրապետությանմեքենաշինական արդյունաբերությունն ունի հետնյալ ճյուղային կառուցվածքը:

տախս) Մետաղահատ հաստոցաշինություն. սա հանրապետության րածքում ստեղծված մեքենաշինության առաջին ենթաճյուղն է: Գաստոցաշինական առաջին գործարանը կառուցվել է Երնանում 1920-ական թվականների սկզբներին Լենինգրադի(այժմ Սանկտ Պետերբուրգ) նարարների աջակցությամբ(դա Երնանի հաստոցաշինականայն րանն է, որը նախկինումկոչվում էր Ձերժինսկուանվան): Հետագայում(1950-ական թվականներիցհետո) ճշգրիտ մետաղահատ գործարաններկառուցվեցինԿիրովականում(այժմ Վահաստոցաշինական նաձոր), Չարենցավանումն Հոկտեմբերյանում(այժմ Արմավիր):Երնանում կառուցվեց հաստոցաշինականերկրորդ գործարանը՝ֆրեզերային հաստոց-. ներիգործարանը: է ընդգրկում հաստոցաշինական արդյունաբերությունը Վանրապետության նան Գյումրիիքարհատ մեքենաներիու դարբնոցային մամլիչներիգործարան-

կեկտրալ

մեքենաշիգործա-

ները:

Մետաղահատ հաստոցաշինությունը մեքենաշինությանայն ենթաճյուղն է, որի արւտտադրանքի չափը բնորոշում է տվյալ երկրի տնտեսական

զարգացմանմակարդակը: Արդեն 1965 թ. հանրապետությունումթողարկվելէր 9200 հատ մետաղահատ հաստոց, հետագա տարիներին մեծ չափով ավելացել է այդ կարնորարտադրանքիքանակը: ավելի քան 60 երկրնեԱմբողջ նախկին ԽԱՀՄ-ի ն արտասահմանյան ու էին ստացել Վանաձորի ճանաչում ճշգրիտ լայն Չարենցավանի րում ու հաստոցները, որոնք միջազգային ցուցահանդեսներում տոնավաճառԾերում բազմիցսարժանացել են ոսկե մեդալներիու դիպլոմների: 1990-ական թվականներին իրականացված մասնավորեցման հետ կապված` մեքենաշինությանայս շատ կարնոր բնագավառըդեռնս իր երբեմնի փառքը չի վերականգնել: 2002 թ. հանրապետությունումարտադրվել է 287, իսկ 2003 թ. ընդամենը177 մետաղահատհաստոց: արդյունաբերություն, բ) էլեկտրատեխնիկական այս ենթաճյուղի զարգացման համար հանրապետությունումստեղծվել են առավել լայն հնարավորություններ: Դրա համար կարնոր նախապայմաններ են ոչ միայն պղնձի, ալյումինի, կաբելի, մեկուսիչների,պլաստճասսաների ու այլ արտադրանքների առկայությունը, այլն համապատասխան բարձրորակ ինժեներատեխնիկականանձնակազմի ն գիտահետազոտական նախագծայինկազմակերպություններիառկայությունը: Վայաստանի մեքենաշինությանայս կարնորենթաճյուղըընդգրկում է Վանրապետության երկու տասնյակից ավելի հանրահայտձեռնարկություններ,որոնց թողար-

գենեկած շարժականէլեկտրակայնները,ուժային տրանսֆորմատորները, րատորները,գործադիր մեխանիզմները, զոդման սարքերը, լայն ճանաչում են ստացել ոչ միայն պերը ն շատ այլ արտադրատեսակներ ԱՊՀ բոլոր երկրներում, այլն արտասահմանյան ավելիքան 60 երկրներում:

արդյունաբերության կարնոր է նշել, որ էլեկտրատեխնիկական ԽՍՀՄ-ում զբաղեցնում էր ծավալով Հայաստանընախկին 3-րդ տեղը՝ զիջելով միայնՌուսաստանինն Ուկրաինային: Այդ ենթաճյուղի ձեռնարկություններիցհատկապեսլայն ճանաչում են (՛այէլեկտրո) խոշոր գործարաստացել երնանի էլեկտրամեքենաշինական նը, էլեկտրալամպերի(«Լույս» արտադրականմիավորում), կաբելի, էլեկտՎանաձորի«ԱվտոմաԳյումրիի էլեկտրատեխնիկական, րատեխնիկական, ու այլ գործարաններ: տիկա», Գորիսի էլեկտրատեխնիկական Այս ենթաճյուղը Գ--Գործիքաշինություն ն սարքաշինություն... ու սարքերի միկէ գ ործիքների չափիչ բազմատեսակ ընդգրկվում ճշգրիտ պրոցեսներըկարգարոամպերմետրերի,լոգոմետրերի, տեխնոլոգիական վորող ն հսկող սարքերի, գեղարվեստականժամացույցներիՍ զարթուցիչ ների, ճշգրիտ տեխնիկականքարերի (կորունդից) ու շատ այլ արտադրանքի թողարկումը:Թողարկվումէին նան էլեկտրոնայինհաշվիչ ձեքենաներ: Այս ենթաճյուղի առավել նշանավոր ձեռնարկություններըԵրնանի, Երնանի ռելեի, ժամացույցի, ԴիԳյումրիի, Վանաձորիգործիքաշինական, լիջանի «Իմպուլս», Հրազդանի«Հրազդանմաշ» ն այլ գործարաններնեն: ՀՀ-ում արդեն հիմք է դրվել ժամանակակիցհամակարգիչներիարտադՇատ

արտադրանքի

րությանը: մեքեդ) Տրանսպորտայինմեքենաշինությունը.Վանրապետության

նաշինության համեմատաբար նոր ենթաճյուղերից է: Այն ընդգրկում է Երնանի «ԵրԱԶ», ավտոբեռնիչների ու Չարենցավանի ավտոբեռնիչների գործարանները:Երնանում թողարկվող «ԵրԱԶ» մակնիշի ավտոֆուրգոնները լայն ճանաչում ունեն նան ԱՊՀ երկրներում: մեքենաշինությանհամակարգում կարնոր տեղ են Հանրապետության նան ընդհանուր մեքենաշինության ն այլ ծեռնարկությունզբաղեցնում ճեր: Դրանք թողարկում են հիդրոպոմպեր,կոմպրեսորներ,պահեստամասեր, թեթն, սննդի արդյունաբերության,կենցաղում ու այլ բնագավառնե-

մեքենաշինության

րում կիրառվող շատ արտադրատեսակներ: Մեքենաշինությունը, հատկապես ճշգրիտ մեքենաշինությունը Հայաստանի Հանրապետությանարդյունաբերությանմեծ հեռանկար ունեցող ճյուղերից մեկն է, որի երբեմնի փառքը պետք է վերականգնել,Ս որի համար ՀՀ ունի բարձրորակաշխատուժ ու գիտականմեծ ներուժ:

Հանրապետությանմեքենաշինությաննշված բոլոր ենթաճյուղերի մեծ մասը այժմ էլ չեն աշխատում, մյուսներն էլ աշխատում են ոչ լրիվ հզորութ-

յամբ: Ստորն զետեղված աղյուսակում տրված են

հանրապետությանմեքենաշինական արդյունաբերության հիմնական արտադրատեսակներիքանակներըվերջին տարիներին. Աղյուսակ 18

Միավորը

ԱԱ ի Տրի"

կրտադրանքիտեսակը

րր

ԿԱ

ԿԱ

Ուժային ճկուն կաբելներ Ուժային կաբելներ մինչն 14վ լարման

Տեղակայման հաղորդալարեր Լուսավորման էլեկտրալամպեր Փոքր հզորության էլեկտրաշարժիչներ Փոփոխականհոսանքի

էլեկտրաշարժիչներ

Փոփոխականհոսանքի գեներատորներ Ուժային տրանսֆորմատորներ

Համակարգիչներ

Ջրային հաշվիչներ Սառցարանային ցուցափեղկեր

Պոմպեր

հազ. հատ | հատ

`

37.1 721.9

3853.3

6613,8

//

Ա

21180.

ՇԻՆԱՆՅՈՒԹԵՐԻ

ր

արիաո» կճ

|

197515

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Շինանյութերի արդյունաբերությունըայն ճյուղն է, առանց որի հնարավոր չէ իրականացնել կապիտալ շինարարություն: Վետնաբարայն վճռական դեր է խաղում հանրապետությանտնտեսությանզարգացմանհամար: Հայաստանի Հանրապետությանարդյունաբերությանոչ մի ճյուղ չունի զարգացմանհամարանհրաժեշտայնքան լայն ու բազմազան բազա, որքան շինանյութերի արդյունաբերությունը:Վանրապետությանտարածքում հայտնաբերվածեն գիտությանըհայտնի բոլոր քարատեսակները:Այստեղառկա

նան հրաբխայինծագում ունեցող բազմազան ապարների, ինչպես ապարներիհսկայականպաշարներ, որոնք նստվածքայինփոխակերպված զարգացման արդյունաբերության բազմաճյուղ հզոր բազա են շինանյութերի համար: Բնականքարանյութերըանհիշելիժամանակներիցհայ ժողովուրդն Եթե դաշտավայրաբոլոր բնագավառներում: օգտագործել է շինարարական սկսած մասժամանակներից հին շինարարները յիճ ռեգիոններիերկրներում նագիտացելեն կավից արտադրվողաղյուսովշենքերի կառուցմանբնագաէ վառում, ապա քարաշատ Հայաստանիշինարարըմասնագիտացել քարակապարիսպների, գործության, բնականքարից բնակելի տների, բերդերի, Դեռ հազարամյակներ կառուցմանարհեստում: մուրջների, հուշարձանների աստիկատարելիության իր հ ասել էր Վայաստանում մշակումը առաջ քարի պատմություհազարամյակների է, հայ Ժողովրդի որ ճանին: Քարի շնորհիվ նը, մշակույթը հասել է այսօրվա սերունդներին:Անհիշելի ժամանակներից է որպես հիմնականշինանյութ,Հայաստանումօգտագործվել հիմնականում նան Սրանց տուֆաքարը: սկզբներից բազալտաքարը, իսկ մեր թվագրության է հիմքերի վրա դրվել օգտագործումըժամանակակիցարդյունաբերական հետո: Բազալտաքարերից, տուֆահատկապես1920-ական թվականներից մոտ շինարարական մեզ սկսած, ժամանակաշրջանից քարերից բացի, այդ են

նպատակներովօգտագործվումեն նան անդեզիտները,կրաքարերը, տրավերտինը,գրանիտը,մարմարը,պեմզան,պեռլիտները,հրաբխայինխարամները, հրակայունկավերը, լեռնայինու գետիավազնու այլ բնականքարան-

յութեր:

բազայի վրա 192Օ-1990 թք. ձնավորԲնական այդ հումքատեսակների հետնյալ ենթաճյուղերը: վել են շինանյութերիարդյունաբերության 1.

Որմնանլութերի

արտադրություն

բնական

քարանյութե

տուա) Տուֆաքարից արտադրվող որմնանյութեր-Տարբեր գույների հանեն խաղացել դեր վճռական ֆերից արտադրվողորմնանյութերըվմիշտ պահանջներըբավարարելու համար: Այս րապետությանշինարարության է անզուգականշինաքարի օգտագործմանշնորհիվ արմատապեսփոխվել մեբոլոր քաղաքների ու գյուղերի պատկերը:Այստեղ հանրապետության 1928 թ. Արթիքենայացված եղանակովտուֆ սկսվել է արդյունահանվել է նան մյուս տուֆի հանքավայկում, իսկ հետագայումայն արմատավորվել րերում: է բազմաթիվհանքավայՉնայած տուֆաքար այժմ արդյունահանվում խոշոր ձեռրերում, սակայն այդպիսի բնական շինաքար արդյունահանող նարկությունը միշտ եղել է (այժմ էլ հանդիսանումէ) «Արթիկտուֆ» կոմբիէ նատը: Արթիկի վարդագույն տուֆը ոչ միայն լայնորեն օգտագործվում

14:

հանրապետությանբոլոր ռեգիոններում, այլն այն զգալի չափով արտահանվել ն օգտագործվել է ԽՍՀՄ շատ քաղաքներում, Մոսկվայում, Ս. Պետերբուրգում, Դոնի Ռոստովում, Կինում, Տաշքենդում, Թբիլիսիում ն շատ այլ վայրերում: «Արթիկտուֆից» բացի տուֆաքար արդյունահանողնշանավոր ձեռնարկություններեն գործում Պեմզաշենի, Աճի պեմզայի հանքավայրերում, Ախուրյանի, Թալինի, Աշտարակի,Արմավիրի, Բաղրամյանի տարածաշրջանների հանքավայրերում:Իսկ դեկորատիվյուրահատուկնշանակություն ունեցող ֆելզիտային տուֆ է արդյունահանվում Նոյեմբերյանի ու Թումանյանի տարածաշրջաններումգտնվող հանքավայրերում:Այդպիսիտուֆաքարով են կառուցվածԵրնանի՝Վանրապետության հրապարակիկառավարության տունը, հյուրանոցի ու փոստի գեղատեսիլշենքերը: Ֆելզիտային տուֆաքար է արդյունահանվում նան Վայքում (Մարտիրոսի հանքավայ-

րում):

Տուֆից արտադրվողշինանյութերուվՀայաստանիՀանրապետությունը աշխարհումեզակի տեղ է զբաղեցնում: Մինչն 1990-ական թթ. հանրապետությունում տարեկանարտադրվել է 1.1 մլն մ" տուֆի որմնաքար,որի ավելի քան 4055-ը տալիս էր «Արթիկտուֆ»--ը: Վերջին տասնամյակումայս որմնանյութի արտադրության ծավալը մեծապես կրճատվել է՝ կապվածհանրապետությունումստեղծված տնտեսա2002 թ. արտադրվելէ 67.5, կան ծանր պայմաններիհետ: Մասնավորապես իսկ 2003 թ.՝ 78.7 հազ. մ: կանոնավորկտրվածքիտուֆաքար: բ) Բազալտաքարերից արտադրվողորմնանյութեր: Հանրապետությունում արդյունահանվողն օգտագործվող բնականորմնանյութերիընդհանուր ծավալում, տուֆաքարից հետո հաջորդ տեղը զբաղեցնում են բազալտները (այդ թվում անդեզիտաբազալտները): Բազալտներըբարձր դիմացկունություն,կարծրությունն թթվայնություն ունեցող շինանյութեր են, այդ պատճառովդրանք գերազանցապեսօգտաագործվում են շենքերի հիմքերի,ստորինհարկերի(որտեղ խոնավությունն վելի բարձր է) կառուցմանհամար:Երնանիու հանրապետությանմյուս բնակավայրերիշենքերի հիմքերնու նկուղային հարկերըկառուցված են բազալտաքարով: Բացի դրանից, հատուկնշանակությունունեցող առանձինշենքեր ամբողջապեսկառուցված են դրվագված կամ սրբատաշ բազալտով, հաշվի առնելով այդ քարանյութիջերմաձայնամեկուսիչբարձր հատկանիշները: Հենց այդ նկատառումներով էլ ամբողջապեսբազալտուլ են կառուցված Երնանիգինու կոմբինատիու Մ. Մաշտոցի անվան ձեռագրերիպահ142

պանճան ինստիտուտի(Մատենադարանի)ն այլ շենքեր: Անհիշելի ժամանակներիցՀայաստանումբազալտաքարը օգտագործվելէ նան կամուրջնեբերդերիկառուցմանհամար: Այժմ բազալտները մեզ մոտ րի, պարիսպների, են նան հուաստիճանների պատրաստման, մայթաքբարերի, օգտագործվում շարձաններիկառուցման նայլ նպատակներիհամար: Վանրապետությունումտարեկան արտադրվում է 500--600 հազ. մ` բազալտե որմնանյութ,400-500 հազ. գծամետրբազալտե մայթաքար, 60--70 հազ. գծամետրաստիճաններ: Քանի որ այն շատ կարծրքարանյութէ, ապա արդյունահանումը դեռնս լկիսամեքենայացման րիւ|մեքենայացվածչէ, գերակշռումէ արդյունահանման եղանակը: Բազալտե որմճանյութերարդյունահանվումն արտադրվումեն հիմնականում Երնանիշրջակայքի, Գորիսի ու Սիսիանի,Սնանի ավազանի, ԱբովԱշտարակի,Ախուրյանի,Գուգարքինախկինվարչական յանի, Վրազդանի, շրջաններիու այլ վայրերի բազալտե հանքավայրերում: 2 երեսապատման

իրերիարտադրություն

րիզ:

բնական.

քարանլութե-

ա) Մարմարիարդյունահանում,մշակում, երեսապատմանսալերի արտադրություն. Վանրապետությանտարածքում հայտնաբերված մարմարի հանքավայրերիցպաշարներով առավել հայտնի են Արարատի,Արտաշատի, Ապարանի,Իջնանի, Հրազդանի, Վարդենիսի,Կապանի տարածաշրջանների տարածքներումգտնվող հաքավայրերը: Վանրապետությունում մարմարի արդյունաբերականեՀՎՁայաստանի ղանակովարդյունահանումնու մշակումըսկսվել է 1930-ականթվականների սկզբներին: Գործնականնշանակությանտեսակետիցկարնոր տեղ է զբաղեցնում մարմարի հանքավայրը,որտեղ արդյունահանվումէ մուգ գորշ ն Արարատի սն գույնի (տարբեր երանգներով)մարմար: Յուրահատուկտեղ ուներ Խոր Վիրապիհանքավայրումարդյունահանվող մարմարը(սն ն գորշ գույների):Զգալի չափուլ սպիտակգույնի մարմարէ Արզական-Աղվերանի, Մայմեխիհանքավայրերում:Այժմ արդյունահանվում է հատկապեսկարնորտեղ զբաղեցնում Իջնանի(Ենոքավանգյուղի մոտ) արդյունահանվողվարդագույնմարմարը:Յուրահատուկհեհանքավայրում էր ներկայացնումՄարմարաշենի օնիքսանմանմարմարը,ոտաքրքրություն սակայնսպառվում են: Իսկ այժմ գործնականկարնորնշարի պաշարները նակությունունի Արտավազդիօնիքսացմանմարմարիհանքավայրը(Վեդի

ավանիցոչ հեռու), որտեղ արդյունահանման են կազգալի աշխատանքներ տարվում: Դեկորատիվհատկանիշներովեզակի նշանակություն ունի Իջնանի տարածաշրջանում արդյուհանավողկոնգլոմերատը: Այս հանքավայրերիցարդյունահանվողմարմարը մշակվում Է Երնանի «Հայմարմար»կոմբինատումն Նուռնուսի քարամշակմանգործարանում: 1980--1990-ական թթ. հանրապետությունում տարեկանարդյունահանվել է 5-6 հազ. մ" մարմար,որից արտադրվածտարբեր գույների սալիկները օգտագործվելեն Մոսկվայի,Երնանի,Կինի ու այլ խոշորքաղաքներիմետրոպոլիտենի կայարանների,կառավարական շենքերի,ճարտարապետական այլ շինությունների ներքին հարդարման համար: Երնանից բացի հայկական մարմարներըօգտագործվում են նան հանրապետության մյուս բնակավայրերի ճարտարապետական կոթողների,խանութներիու այլ շինությունների ներքին հարդարման համար: Վերջին տասնամյակում դրանք հատկապեսլայնորեն են օգտագործվում սեփականաշնորհված շենքերի, խանութներիձնավորմանհամար: բ) Գուսնիտիարդյունահանում, մշակում երեսապատման սալերի ար-

տադրություն. ՀայաստանիՀանրապետության տարածքումգրանիտիշահագործվողխոշոր հանքավայրը Փամբակիհանքավայրն է (Վանաձորքաղաքից ոչ մեծ հեռավորության վրա): Այս հանքավայրի գրանիտիարդյունաբերական պաշարներըկազմում են ավելի քան 7 մլն մ5, իսկ ընդհանուրերկրաբանական պաշարները22 մլն մ' է: Այստեղիգրանիտըմանրահատիկ ու բարձրորակ Է Հեռանկարայինկարնոր նշանակություն ունի Լերմոնտովի հանքավայրը (Վանաձորից15 կմ դեպիարնելք): Այս հանքավայրի պաշարներըկազմումեն ավելիքան 11 մլն 18: Հանրապետությունում արդյունահանվող գրանիտըհիմնականումմշակվում է Նուռնուսի քարամշակման գործարանում, ինչպես նան հանրապետության տարբերվայրերումգործողթար մշակողփոքր ձեռնարկություններում: Արդյունահանվող գրանիտը մշակվում, արտադրվումէ երեսապատման սալիկներ,տարբեր տեսակիհուշարձաններ,սալահատակաքար: Փամբակի գրանիտովէ կառուցվածԱլ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի ու բալետի պետականակադեմիական թատրոնիհիասքանչ շենքը: Այդ գրանիտիցարտադրված սալերով հարդարվածէ Երնանի մետրոպոլիտենի, պետական բազմաթիվշենքերի ներսը: Այն օգտագործվածէ բազմատեւյակհուշարձանների կառուցման համար: Իսկ Մեղրու ու Նոյեմբերյանիհանգույցներում գտնվող գրանիտի հանքավայրերումարդյունահանվածգրանիտից արտադրվում են մեծ քանակությամբ խիճ, որը օգտագործվումէ երկաթուղային ճանապարհների կառուցմանհամար:

գ) ծրեսապատմանսալերի արտադրություն տուֆից, բազալտից, տրավերտինից:Այսպիսիշինանյութերարտադրվում են քար արդյունահանող ն մշակող բազմաթիվձեռնարկություններում, բայց առավելշատ «Արթիկտուֆ»-ում, Պեմզաշենի,Գյումրիի,Թալինի, Սնանի,Սիսիանի,Արմավիրի, էջմիածնի, Այժմ տրավերտինի Վայքիու այլ ձեռնարկություններում: խոշորարտադրություն է կազմակերպվածԱրարատքաղաքի մոտ գտնվող հանքավայրում, որի հիման վրա երեսապատմանսալերի արտադրությանժամանակակից հզոր գործարանէ կառուցվելԱբովյանքաղաքում: Նախատեսված է այս ձեռնարկության ամբողջ արտադրանքը(հեռանկարումտարեկան 100 հազ. մք)արտահանել հիմնականումԱՄՆ: Արարատիտրավերտինի պաշարներըաշխարհում զիջում միայնԻտալիայիպաշարներին, որակըշատ բարձրէ: է Տուֆից ու տրավերտինիցարտադրվող սալերով երեսաւվատվումեն հատկապեսերկաթբետոնեշինվածքներովկառուցված բարձրահարկ շենքեն հրապարակնե ները: Բազալտե սալերով հարդարվում, երեսապատվում րը, փողոցներիմայթերը:Բնականքարանյութերից երեսապատմանսալերի արտադրությունը 2002 թ. կազմել է 69.3 հազ. մ՛, իսկ 2003 թ.՝ 83.6 հազ.մ՞: Այդպիսի քարատեսակներով է ձնավորված Երնանի վեռակառուցված կենտրոնական՝Վանրապետության հրապարակը: 3.Բնականլզանյութերի արտադրություն Լցանյութերը դրանք խիճն ու ավազն են, որոնք օգտագործվում են երկաթբետոնեկոնստրուկցիաների,շաղախիարտադրությանհամար,առանց որոնց հնարավորչէ իրականացնել շինարարություն: Հայաստանի Հանրապետությունում բնականլցանյութեր արտադրվում են հրաբխայինխարամներից,պեմզայից, պեռլիտներից, տուֆից, բազալտից, գրանիտից:Ըստ որում, բազալտից ու գրանիտիցարտադրվածլցանյութերը կոչվում են ծանր լցանյութեր, մյուսներիցարտադրվածը՝թեթնծակոտկենլցանյութեր: Բնական թեթն լցանյութերնավելի լայնորենօգտագործվում են բնակելի շենքերի կառուցման համար: Ծանր լցանյութերըհատկապեսօգտագործվում են հատուկ ամրություն պահանջող կառույցների,հիդրոտեխնիկական, էներգետիկականշինությունների,կամուրջների, ճանապարհներ կառուցմանհամար: Հրաբխայինթեթն լցանյութեր արտադրող առավել նշանավորձեռնարկություններն են՝ Կարմրաշենի(Բաղրամյանիտարածաշրջանում) լցանյութերի կոմբինատը,Պեմզաշենի,Շինուհայրի,Քարահունջի,Գավառի,Լճաշենի ու հանրապետությանհրաբխային խարամի այլ հանքավայրերում գործողձեռնարկությունները:

Պեմզայից թեթն լցանյութեր արտադրող խոշորագույնձեռնարկությունը «Անիպեմզա»կոմբինատնէ: Պեռլիտներից (նան լիթոիդային պեմզայից) թեթն լցանյութեր հիմնականում արտադրվում են Արագածի (Թալինի նախկին վարչական շրջանում), Ջրաբերի (Աբովյան քաղաքի մոտ), Չարենցավանիու այլ հանքավայրերում: Տուֆից թեթն լցանյութեր արտադրվում են տուֆաքար արդյունահանող խոշոր ձեռնարկություններում,հատկապես«Արթիկտուֆ»--ում, Պեմզաշենում, Թալինի, Աշտարակի հանգույցներումու այլ վայրերում գտնվող տուֆի հանքավայրերում: Այստեղ խիճ ու ավազ արտադրվում է տուֆի արդյունահանման ժամանակ առաջացածթա-

փոններից:

Բազալտիցխիճ ու ավազ արտադրվում են բազալտ արդյունահանող խոշոր ձեռնարկություններում(Սնանի ավազանում, Սյունիքի, Կոտայքի, Շիրակի մարզերում, Վայքում), գրանիտիցխիճ արտադրվումէ հիմնականում Մեղրու ն Այրումի հանգույցներում: Հայկական թեթն լցանյութերը իրենց որակականբարձր հատկանիշնեկատկարի շնորհիվ մեծ պահանջարկունեին ԽՍՀՄ շատ շրջաններում: մեծ պես քանակությամբհրաբխայինխարամ,պեմզա, պեռլիտ,տուֆի խիճ ու ավազ էր արտահանվումՌուսաստան, Ուկրաինա,Վրաստան, Բելառուս ն այլ հանրապետություններ: Իսկ հայկական պեռլիտը ն որոշ այլ շինանյութեր արտահանվում են նան հեռավոր արտասահման:Պեռլիտ մեծ քանակությամբարտահանվումէր հատկապեսԻտալիա: Այժմ տարեկան 200 հազ. տոննա հայկական բարձրորակպեռլիտ է արտահանվումԱՄՆ: Ամերիկյան«Դեկալիտ»ընկերությունը1.4 մլն դոլարով գնել է հանրահայտ«Արագածպեռլիտ»ձեռնարկությանբոլոր բաժնետոմսերը:Ի դեպ, այս հանքավայրիպեռլիտը շատ բարձրորակէ ն մեծ պահանջարկունի ամենուրեք: Ընդհանուր առմամբ,բնականծանր լցանյութերի հումքի արդյունահանումը 2002 թ. կազմել է 269.7 հազ, իսկ 2003 թ.՝ 325.4 հազ. մ3: Իսկ ծակոտկեն թեթն լցանյութերի արտադրությունը նույն թվականներինհամապատասխանաբար կազմել է 111.7 հազ. ն 131.7 հազ. մ8: 4..Կապակցոդնլութերի արւոադըություն ՀայաստանիՀանրապետությունումարտադրվումէ կապակցող3 տեսակիշինանյութ՝ ցեմենտ, գաջ ն կիր: ժամանակակիցշինարարությանհամար վճռական դեր խաղացող կապակցող նյութը ցեմենտն է, պատահականչէ, որ այն անվանվումէ շինարարության«հաց»:

Հանրապետությունումցեմենտի արտադրությունկազմակերպվել է սկզբներին,երբ Արարատքաղաքում կառուցվել 1930-ական թվականների այստեղ կազմաէ ցեմենտ--շիֆերիկոմբինատ:Ցեմենտի արտադրություն ու կավիբազայի վրա: է կ րաքարի բարձրորակ կերպվել տեղի 1970-ական թթ. Հրազդանքաղաքում շահագործմանէ հանձնվել հանրապետությանցեմենտի 2--րդ գործարանը, որը որպես հումք Օգտագործում է Արարատիցբերվող կրաքարը: կուրորտայինայդ վայրում ցեմենտի արտադՆշենք, որ Վրազդանում՝ չէ: առումով նպատակահարմար էկոլոգիական րության կազմակերպումը արտադրության ցեմենտի հանգամանքը՝ Արարատում Հաշվի առնելով այդ հզորությունը կրկնապատկվելէ նպատակ ունենալով Հրազդանում այդ արտադրությունըդադարեցնել: Գաջարտադրվումէ հիմնականումԵրնանքաղաքում, Ջրվեժի գիպսաքարի բազայի վրա: Գաջը օգտագործվումէ շենքերի ներսի պատերիհարդարմանհամար: Կիր արտադրվումէ հիմնականում Արարատիցեմենտ--շիֆերիկոմբինատի համակարգում,քիչ քանակությամբնան Իջնանում,Կապանումն այլուր: Սակայն ներկայումս կիրը որպես կապակցողնյութ համարյա չի օգգյուղատնտագործվում,այն կիրառվում է քիմիականարդյունաբերության,

բնագավառներում: ցեմենտի արտադրությունըկազմել է թ. հանրապետությունում տոննա: 384.3 Գաջի արտադրությունը2002 թ. 354.5 հազ., հազ. թ.՝ 57.8 հազ. տոննա: Կրի արտադրութթ.՝ կազմել է 44.9 հազ. տոննա, ն 4.4 հազ. տոննա: 4.9 կազմել Է յունը հաճապատասխանաբար 5 Երկաթբետոնե արտադրություն հւսվաքովի կառուցվածքների չի կարող իրակամի աշխատանք ոչ ժամանակակիցշինարարական ու երկաթբետոնիկիրառման:Այժմ ամբողջ աշնացվել առանց բետոնի հավաքովիտարբեր տեխարհում լայնորեն կիրառվումեն երկաթբետոնե սակի իրեր, կառուցվածքներ,հավաքովիտներ: շինանյութերիարդյունաբերությանայս ենՄեր հանրապետությունում թաճյուղը հատկապեսարագ զարգացավ 1950-ական թվականներից:Դրա առկա բնահամար կարնոր հումք են հանդիսանումհանրապետությունում կան լցանյութերի խոշոր պաշարները`հրաբխայինխարամները,պեմզան, տեսության ու

այլ

պեռլիտը, տուֆից, բազալտից արտադրվողխիճն ու ավազը: հատկապեսխոշոր դեր Երկաթբետոնեհավաքովիկոնստրուկցիաները են կատարում բարձրահարկ շինություններիկառուցման համար: Արդեն գործում էին երկաթբե1980-ական թվականներինհանրապետությունում

հավաքովի կոնստրուկցիաներարտադրող 50-ից ավելի ձեռնարկություններ: Միայն Երնանքաղաքում դրանց թիվը հասնում էր 25--ի, այդպիսի ձեռնարկություններեն գործում նան Գյումրիում,Վանաձորում,Իջնանում, Արտաշատում,Վրազդանում,Սնանում ն մյուս քաղաքներում: երկաթբետոնեհավաքովի կոնստՎանրապետությունում ՀԶայաստանի րուկցիաներից կառուցված շենքերը երեսապատվում են հիմնականում տուֆից արտադրվածսալիկներով: Հավաքովի երկաթբետոնեկառուցվածքներիարտադրությունը 2002 : թ. կազմել է 69,3 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 83,4 հազ. մ", իսկ ապրանքայինբե տոնի արտադրությունը համապատասխանաբարկազմել է 30,7 ն 55,4 տոնե

՛

|

-

հազ. մո:

Յածկանլութերի

ու

ազբեստախողովակների

նականում ներ-

արտագրություն տադրութ բյուրեղում Արմավիրի

ապազո Հանրապետությունում

է ապակեշշերի ու կայացված

մ-

մ է Արզնու իրականացվու

պակե շշերի արտադրությունը իսկ պակե տարաներիգործարաններում, (Արզնումոտ) Բյուրեղավանի

ու

եղապակյաիրերիարտադ-

Բուր նանում:

արդյու՛ ում շինանյութերի Եր ԿՂ Ե 1990-ական լե արտադրատեսակների նույնպես

րությունը՝ յում Ինչպես արդյունաբերության

նաբերության Ս տորնն

արը:

կր չափերով

մեծ

սկզբներից թվականների

Է.

արդյունատրված են շինանյութերի աղյուսակում զ զետեղված մար ինեՀորը աատեսակների աղն

վերջին

ած բերությանգլխավո

րին.

Աղյուսակ

արտադրություն

Պատմական Վայաստանումորպես ծածկանյութերօգտագործել՝`լենԿւեպւզզՁ2ՁԸԷՈ"Ը("ՂՈՁՈԸՁՋզպ ՆՁ ա կավից արտադրվող կղմինդրը, իսկ եկեղեցական շինությունների համար՝ ժիավ տուֆից արտադրվողսալիկները: տեսականին 1950-ական թվականներիցհետո` Արարատի ցեմենտ--շիֆերի կոմբիհազ, տ Ցեմենտ նատում կազմակերպվել / է ազբեստացեմենտիսալերի արտադրություն,որը Գաջ Ս ն են է, Ազծածկանյութ: որոնք օգտագործվում որպես այժմ շարունակվում Կիր 4,3--7.6 մլն սալերի արտադրությունըտարեկան կազմում բեստացեմենտի է Երկաթբետոնե հագ. մ"3 պայմանականսալ: Վանրապետությունում հավաքովի տարբերվայրերում որպես ծածկառուցվածքներ կանյութ օգտագործվումէ նան կղմինդրը:Այժմ որպես ծածկանյութՕգտաբ գործվում են նան Քանաքեռի ալյումինի գործարանումարտադրվող ալլյուլ են նան Ո րպեսծածկանյութ օգտագործվում ներմուծմինե թիթեղասալերը: աւն վող թիթեղնու փափուկ ծածկանյութը: բնականծակոտկեն, Արարատիցեմենտ-շիֆերի կոմբինատում արտադրվումեն նան ազթեթնլցանյութեր " (պեմզա,խարամ բեստացեմենտիխողովակներ,որոնք լայնորեն օգտագործվում են բոլոր ն աԱ տեսակի շինություններում որպես օդանցքներ, ինչպես նան ստորգետնյա դ հեռախոսագծերիանցկագմանհամար: ոք

Արտադրանքի Լլջցտ-1996

Ա րզխիճն, '

7.Հախճապակե ու ապակեիրերի արտադրություն Հանրապետությանշինանյութերիարդյունաբերությանհամակարգում առանձնահատուկտեղ է զբաղեցնումհախճապակեիրերի արտադրությունը: Այսպիսի իրեր արտադրվում են հատկապես Երնանիու Արտաշատի հախճապակուգործարաններում: հանԱյդ գործարաններումարտադրվումեն շենքերի սանիտարական ն գույցները կահավորելու ձնավորելու համար անհրաժեշտ իրեր, երեսապատման ու հատակապատմանսալիկներ, կենցաղային նշանակություն ունեցող ամանեղեն,կոյուղու խողովակներՍ այլ արտադրանք:

ա-

Կանո տուֆ կոր Աի

մ՛

ազ. Երեսապատմանհազ. Սալեր բնական

քարից

Ս)

22865

33,6

|

(370

295.0

|

60. 0

11998

| 2002 |200 354.5

| 314.0 | -.

-

-

-

Տարիներ 11997

|410

|350 '

որտ

|

44,9

|

| 1190 | 3600 | 1750 | 269.7

|

150.0

Լնպրանքային բետոն |հազ.մ. |92

83.4

| 720 |

| Թե

|871

|856

6/5

5.6

5.7

|424

69.3

83,6

125.

.

50,8

ԼԴ

384:3 5Ո8

|

'

Լ

|

5,4 55.

ԾՐ

ԱՆՏԱՌԱՅԻՆ

մտսոճ հանրապետությունում

սկզբներից 1990-ական թվականների ու դրսիցներմուծվողվառելիքի փայված տնտեսականծանր իրավիճակի, մեծ չափով հետ կապված, տանյութիխիստ կրճատման որպես օգտագործվեց հատված փայտանյութը ահատվեցինն հիմնականում ծավ անդրադար անկասկածբացասական հանգամանքը Այդ վառելիք: վու բուսածածկույթի հանրապետության էլ մեր սակավանտառ ռանց որպեսզիոչ միայն Խնդիրը կայանումէ նրանում, անտառաշերտեր: Ցավոջ, այժմ էլ շանոր նն անտառաշերտը, այ Լն ստեղծվեն որոնք մեծ վնասներ են բնարունակվում առհասարակ ռեսուրսների, ռեկրեացիոն հասցնումհողային,ջրային. մթերումը

ՈՒ ՓԱՅՏԱՄՇԱԿՄԱՆ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհի սակավանտառ երկրներից է: Անտառներըկազմում են հանրապետությանտարածքի 10-1296-ը (ճինչդեռ երկրագնդիցամաքի 34--3596 անտառածածկ է): Այդ նշանակումէ, որ Հայաստանի անտառները չունեն արդյունաբերականնշանակություն: Մեր լեռնային, բարդ ռելիեֆի պայմաններում եղած անտառաշերտերըունեն հողապաշտպան,ջրապաշտպան, կլիմայապաշտպան, ռեկրեացիոն նշանակություն: Մեր անտառներում անթույլատրելի է անտառներիզանգվածային հատումը (զանգվածային հատման համար անհրաժեշտ է, որ հանրապետությանտարածքի առնվազն 2546--ըանտառածաճկլինի), այստեղ թույլատրվում է միայն իրականացնելսանիտարականհատում: թթ. հանրապետությունումստեղծված էներգետիՍակայն 1990-1996 կական ճգնաժամիհետնանքովզանգվածային կերպովիրականացվեցանտառահատում, մթերված փայտանյութը որպես վառելիք օգտագործելու համար: Դրա հետնանքով զգալի չափով կրճատվեցին անտառաշերտերը, որոնք այժմ վերականգնվումեն: անտառայինու փայտամշակմանարդյունաբերութՀանրապետության յունը փաստորեն երկու ենթաճյուղ ունի (անտառային, փայտամշակման): Անտառային արդյունաբերությունը զբաղվում է անտառների նության, վերարտադրության,նոր անտառաշերտերի ստեղծման ն սանիտարականնպատակներովփայտանյութիմթերմանհարցերով: Փայտամշակման արդյունաբերությունը զբաղվում է մթերված անտառանյութիցսղոցանյութի, կահույքի, փայտե բազմատեսակշինանյութերի ու այլ իրերիարտադրությամբ: Քանի որ մեր անտառներըարդյունաբերականնշանակությունչունեն, իսկ հանրապետությանպահանջը շատ մեծ է փայտանյութիբնագավառում, ապա խորհրդայինիշխանությանամբողջ ժամանակաշրջանումանհրաժեշտ ամբողջ փայտանյութըներմուծվումէր Ռուսաստանից(հիմնականում Արնելյան Սիբիրից): Տարեկաններմուծվում էր շուրջ 1 մլն մ3 փփժայտանյութ, տեղում մթերվում էր 60-70 հազ. մ5 փայտ: Վանրապետության փայտամշակմանխոշոր կենտրոնը Երնանն է, որտեղ գործում են փայտի սղոցման բազմաթիվ ձեռնարկություններ,կահույքի ֆաբրիկաներ, փայտից շինանյութերի ար-

անտառաշե

այն

անտառահատումները, անօրեն փայտանյութի կազ հիմնախնդիրներին: պահպանական մ", սղոցանյութի հազ. 8,1 թ. թ.

մել է 7,3, 2001 թ. 7.3

Կահույքի ն առհասարակ փայտամշակմանկենտրոններեն նան Գյումրին, Վանաձորը,Արմավիրը,Իջնանը, Կապանը, Արտաշատը,Մասիսը:

արտադրո

ար մանրատախտակի

3.7 հազ. մ՛, իսկ 4,0, 3,5 համապատասխանաբար մ՛: 16,4 8,5 հազ. տադրությունը՝ տվյալներեն, սակայն մոոԻ Սրանք պաշտոնական վիճակագրական Դրանք ավելի անօրեն ձնով բազմակիանգամ ն

ն

17,3,

տանյութիմթերումը են որպեսվառելանյութ: անխնահատվում ն վաճառվում

շատ

է:

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

ԹԵԹԵՎ

պահպա-

տադրությանբազմաթիվ կետեր:

վերականգնվեն հատվա

վերը նշված բոլոր ճյու-

ծ անր արդյունաբերության տարբերություն միջոցներ,թեթն են հիմնականում արտադրության ղերի, որոնք թողարկում արչոուդէ հիմնականում սպառման Ի

|

լայն թողարկում արդյունաբերությունը րանք: թողարկթեթնարդյունաբերության .անրապետությունը այաստանի զիջումէր միայն մեքենաշինությա ծավալով վող արտադրանքի տեսակարար կշիռը ամբողջ

արդյուն րությանհամախառնարտադրանքի ճյուղը պետական Մեզ մակա ների սկիզբը կազմել 23-24,596: բուռն 1920-ական թվականներից, հիմնականում Թեթնարդյունաբերության ծավալումմինչն 1990-ական թվազոնմոտ այս

է

դակովսկսել է զարգանալ երբ ձնավորվել են թեթն թվականներից. 1950-ական է հասել զարգացման (Թեթն արդյունաբեձեռնարկություններ: բազմաթիվ է ներմուծհիմնված գերազանցապես րությունըմեր հանրապետությունում հիմնաՏեղական տեղականհումքի բազայիվրա: վող, մասնակիորեննան են, որոնք թելերն ն Բուրդը, մորթեղենը սինթետիկ հումքատեսակները Բա փոքր մասը: ճյուղի պահանջները բավարարումեն խոշոր պահանջի

արդյունաբերության

կան

վարարելու համար ներմուծվում են մեծ քանակությամբ բամբակյա,բրդյա մանվածք, պատրաստի կաշվեղեն ն շատ այլ հումքատեսակներ: Հայաստանը դեռ շատ հնուց հայտնի էր բրդից, բամբակից, բոժոժից մետաքսե գործվածքներիարտադրությամբ:Սակայն մինչն 1920-ական թվականների սկիզբը դրանք արտադրվումէին տնայնագործականմեթոդով: Խորհրդային իշխանությանտարիներինայստեղ ձնավորվեցհզոր թեթն արդյունաբերություն՝ իր ենթաճյուղերով: Դրանցից թողարկվող արտադրանքիծավալով առաջին տեղը զբաղեցնում էր տեքստիլ արդյունաբերությունը, որը հիմնականումընդգրկումէ բամբակյա, բրդյա ն մետաքսյա գործվածքների արտադրությունը: Արդյունաբերականեղանակով բամբակյա գործվածքների արտադրություն հանրապետությունում ստեղծվել է 1920-ական թվականների սկզբներից:Այս գործում Գայաստանինմեծ օգնությունեն ցույց տվել Իվանովոյի մարզի Վիչուգաքաղաքի տեքստիլագործները:Ռուս բարեկամները 1922 թ. Վայաստանեն ուղարկել 450 ջուլիակագործական հաստոց ն 1800 մանածագործականիլիկ, որոնք էլ հիմք են հանդիսացել Գյումրի քաղաքում տեքստիլ կոմբինատիկառուցման համար: Ի դեպ, բացի սարքավորումներ տրամադրելուց,այստեղ են Ժամանելնան մեծ թվով ռուս տեքստիլագործ մասնագետներ,որոնք կարնորդեր են խաղացելայդ կոմբինատի ստեղծման,զարգացմանհամար: Գյումրիի տեքստիլ կոմբինատը,.որը հանրապետության բամբակյա գործվածքներ արտադրող խոշորագույն ԽՍՀՄ նման ձեռնարկությունն էր, նախկին տարածքում առավել հայտնի ձեռնարկություններիցէր: Մինչն1950-ական թվականներիվերջերը այս ենթաճյուղի համար որպես հումք օգտագործվումէր հիմնականում Արարատյան դաշտում աճեցվող բամբակը: Հետագայում, երբ նպատակահարմար համարվեց բամբակի աճեցումը այստեղ դադարեցնել (1957 թվականից), հանրապետությունը այդ նպատակով հումք (բամբակի մանվածք) սկսեց ներմուծել ԽՍՀՄ մյուս շրջաններից,հատկապես միջինասիական հանրապետություններից:Այժմ էլ տեքստիլ արդյունաբերությանայս ենթաճյուղի համար անհրաժեշտհումքը ներմուծվում է: Գյումրիում, բացի նշված խոշոր կոմբինատից, ձնավորվել էր նան բամբակյա մանվածքային ֆաբրիկա (նախկինում կոչվում էր Լուկաշինի անվան): Զգալի քանակությամբ բամբակյա գործվածքներարտադրվում է նան Մարալիկի, Ալավերդու,Երնանի ու որոշ այլ վայրերումգտնվող համապատասխանձեռնարկություններում: Բրդյա գործվածքի արտադրության խոշորագույնձեռնարկությունը Երնանի բրդյա նուրբ գործվածքներիկոմբինատնէ, բացի դրանից, Երնանում ձնավորվել էր նան մահուդիֆաբրիկա:

համար անհրաու գորգերիարտադրության Բրդյա գործվածքների հումքով: Մեծ քանաէ ժեշտ հումքի՝ բրդի մի մասն ապահովվում տեղական (մանվածք)ներմուծվումէ դրսից: կությաճբհումք կիսաֆաբրիկատ

ն

գործվածքներիարտադրությունըհանրապետությա կարնոր ենթաճյուղնէ: Հնում Հայաստատեքստիլ արդյունաբերության որի արտադնում բավականին զարգացածէ եղել շերամապահությունը, ու տնայէ մետաքսիթել րանքի՝բոժոժի որոշ մասը տեղում օգտագործվել մեծ եղանակովնան գործվածքարտադրելուհամար, իսկ նագործական է: մասը արտահանվել առաջինտասնամյակներումորոշ քանաԽորհրդայինիշխանության էր, հետագայումանհիմն ձնով այն դադակությամբ բոժոժ արտադրվում Մետաքսյա

|

է հզոր կոմբիրեցվեց: Չնայած դրան, երնանումկառուցվել մետաքսիմի ներմուծվումէր: Բացի դրանից,Վաճանատ, որի հումքը գերազանցապես որի արտադգործարան, մետաքսաթելի ձորում կառուցվելէ արհեստական Երնանի մեէ ր րանքը ներմուծվող հումքի հետ միասին օգտագործվում գործվածքներարտադրելուհամար: Այդ տաքսի կոմբինատում մեջ նման ձեռնարկությունների տը, որը նախկինԽՍՀՄ-ի մեջ էր Ստեկապերի արտադրական րից մեկն էր, վերջինժամանակներում ստանում կիսաֆաբէր հետ, որտեղից մետաքսիկոմբինատի փանակերտի

կոմբինա

խոշորագույն

րիկատ:

ու Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապե ՀայաստանիՀանրապետությունն մեծ հնարավոհամար արտադրության ունեն մետաքսի բնական տությունը են րություններ:Այստեղպայմաններըշատ նպաստավոր թթի ն մետաքսի արբուռն զարգացման ների ընդլայնման,շերեմապահության տադրությունըբնականհումքով լրիվ ապահովելուհամար: Վայաստանըշատ հնուց հայտնիէ նան գորգագործությամբ: է Խորհրդայինիշխանությանտարիներինայն նոր բնույթ ֆաբգորգագործական կիսամեքենայացված ստեղծվել են մեքենայացած, նան է ձեռագործ րիկաներ,իսկ գյուղականշատ վայրերումշարունակվում խոգորգագործության Այժմ հանրապետության գորգերիարտադրությունը: է: կոմբինատն ՍյդԻջնանիգորգագործական շորագույնձեռնարկությունը ձեռնան Գ որգագործական Երնանում: պիսի խոշոր կոմբինատէ գործում Արնարկություններեն գործումնան Գյումրիում,Գավառում,Վարդենիսում, ն Մասիսում հանրաՍտեփանավանում, թիկում, Գորիսում,Եղեգնաձորում, պետությանայլ վայրերում: գլխավոր ենթաճյուղերից Տեքստիլ արդյունաբերության է բրդյա գործվածքքի ծավալով (արժեքով)առաջնակարգտեղ զբաղեցրել

պլանտացի

Ստացե

արտադրա

ների

գորգերի արտադրությունը: Այս ենթաճյուղի տեսակարարկշիռը տարբեր տարիների (մինչն 1990-ական թվականները)կազմել է մինչն 29 տոկոս, բամբակյագործվածքներինը՝շուրջ 25, իսկ մետաքսյա գործվածքներինը՝10-12 տոկոս: Տեքստիլ արդյունաբերության համակարգում բավականին բարձր տեսակարար կշիռ ունի տրհոտաժեղենի ու գուլպեղենի արտադրութունը: Հանրապետությունըտրիկոտաժեղենի ու գուլպեղենի արտադրուքյամբ, հատկապես թողարկվող արտադրանքի որակով հայտնի էր ամբողջ ԽՍՂՄ--ում, ինչպես նան դրա սահմաններիցդուրս: Բարձրորակտրիկոտաժիարտադրությամբառավել հայտնի են Գյումրիի, Սպիտակի, Վանաձորի,Երնանի,Նուբարաշենի (նախկինումՍովետաշեն) ֆաբրիկաները: Այդպիսի ձեռնարկություններ կան նան Գավառում, Տաշիրում, Արթիկում,Արարատում, Դիլիջանում, Արտաշատում,Գորիսում ն Մեր հանրապետությանսահմաններիցդուրս լայն ճանաչում էր այլուր: ստացել հատկապեսՍպիտակիու Վանաձորի տրիկոտաժիֆաբրիկաների արտադրանքը: Սպիտակիֆաբրիկան 1988 թ. երկրաշարժիժամանակ լրիվ ավերվել է, որը հետագայումվերականգնվելէ: Բարձրորակգուլպեղենի արտադրությամբառավել հայտնի են Գյումրիի ու Երնանի գուլպեղենի ֆաբրիկաները: Հանրապետությանտեքստիլ արդյունաբերությանհամակարգում,ինչպես նշվեց, թողարկվող արտադրանքիծավալով մեծ տեղ է զբաղեցնում տրիկոտաժեղենիու գուլպեղենի արտադրությունը:Այս ենթաճյուղի տեսակարար կշիռը արդյունաբերությանամբողջ արտա դրանքի ծավալում մինչն 1990-ական թվականներըկազմել ավելիքան 30 տոլյոս: ու

1970-1988

է

թվականներին հանրապետությունում տրիկոտաժեղենի արտադրությունը շատ արագ աճել ու 60 մլն հատից տարեկան հասել լ է շուրջ 106 մլն-ի: Նույն ժամանակաշրջանումգուլպեղենի արտադրությունը տարեկան 42 մլն զույգից հասել Է 111.2 մլն զույգի: Իսկ գորգերի արտադրությունը 1970 թ. կազմել է 1.3 մլն մշ, 1975 թ-՝ 2.4, 1980 թ. 3.1 մլն մշ. հետագայում զգալիորեն իջել է ն 1988 թ. կազմելէ 1.9 մլն մշ: 1990 թվականից սկսած` հանրապետությունում տեղի ունեցած իրադարձություններիհետ կապված,արդյունաբերությանմյուս ճյուղերի նման, մեծ չափերով իջել է նան նշված արտադրատեսակներիծավալը: Մասնավորապես,1990 թ. տրիկոտաժի արտադրությունը կազմել է 85.5 մլն հատ, գուլպեղենը՝ 63.9 մլն զույգ, գորգերինը՝ 1.3 մլն մ՛, իսկ հետագա տարիներինդրանց ծավալը շատ իջել է:

Կարի

համա-

թեթն արդյունաբերության արդյունաբերությունը ն շատ սերտորենկապված

տեղ է զբաղեցնում կարգումառանձնահատուկ հետ, քանիոր վերջինսնրա հումքային բաէ տեքստիլ արդյունաբերության եղանակովգո-

Կարուձնիգործը տնայնագործական զան է հանդիսանում: շատհնուց, իսկ մինչն1920-ական թվականյությունուներ Հայաստանում վայրերում,հատկապես քաղաքատիպ

տարբեր հանրապետության արհեստանոցներ: բազմաթիվ կարի կային բնակավայրերում ապրեց բուռն զարգացում այս բնագավառը Թեթն արդյունաբերության 1950-ական հատկապես թվականտարիներին, խորհրդայինիշխանության շրջկենտրոններում, քաղաքներում, բոլոր ներից հետո: Հանրապետության կարի խոշոր արհեստամեքենայացված խոշոր գյուղերում ստեղծվեցին կարի խոշոր ֆաբրիմ կազմակերպվեցին նոցներ, իսկ շատ քաղաքներու

ները

են Կլարա ՑետԴրանցիցառավել հայտնի Երնանի կաներ, միավորումներ: որոնք իրենց մասհզոր միավորումները, կինի անվան ն «Գարուն» կարի տարբեր վայրերում:Հանրահայտ էր նաճյուղերնունեին հան րապետության միավորումը,որը իր մասնաճյուղերը նան Գյումրիի կարի արտադրական հայտնի ձեռնարկություններից մ: Այդպիսի ունի Շիրակի տարբեր գյուղերու ՉաԳավառի, Ալավերդու, Ստե փանավանի, Վանաձորի, են նան Սպիտակի,

րենցավանիկարի ֆաբրիկաները: լայն ճանաարտադրանքը կարի ֆաբրիկաների Վանրապետության իսկ այժմ ւններում, ԽՍՀՄ շատ հանրապետությո չում է ստացել նախկին նան

երկրներում: հեռավոր արտասահմանյան

հանրապետությանթեթն արդյունաբերությունը մեկն է: Տնայնագործական ենթաճյուղերից գլխավոր արդյունաբերության շաւո հին պատմութՀայաստանում եղանակով կոշիկի արտադրությունը Կաշվե կոշիկի

:

յուն ունի: հիմքերի այն դրվել է արդյունաբերական 1920--ական թվականներից սկզբներից այս ենթաճյուղը բուռն վրա, իսկ 1950-ական թվականների ժամանակաշրջանումկոշիկի արզարգացում է ապրում: Սկզբնական հանդիսանումէր տեղի հումքը: բազան տադրության համար հումքային նախկին միավորման(Շահումյանի Այն վերամշակվումէ Երնանիկաշվի ում: Դրանցից խոշորը Երնանի կաշվի գորանվան) երկու գործարաններ գործարանը: նախնականվերամշակման ծարանն է, մյուսը՝ Մասիսիկոշ կի ն կոշտ կաշին ք րոմակաշին մ արտադրվող Չնայած Երնանի գործարանու տեղականհումքը հետագայում անբավարար որակով բարձր են, սակայն բուռնթափովզարգացածկոշիկի արտադէր, 1950-ական թվականներից

րության համար: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը`հանրապետության տեղական հումքից բացի սկսեց ներմուծվել մեծ քանակությամբպատրաստի կաշվեղեն: Եթե 1927/28 տնտ. տարում հանրապետությանկոշտ կաշվի արտաղրանքը կազմել է 165, 1970 թ.՝ 270, 1950 թ.՝ 549 հազ. դմ՛, ապա 1978 թ. այն է կազմել հազ. դմ՛, 1927/28 տնտ. տարումքրոմակաշվի արտադրությունը կազմել է 12,7, 1940 թ.՝ 254.4, 1988 թ. 218.6 հազ. դմշ: ՀՎանրապետությունում արտադրվողհումքի այսպիսի աճի ու ներմուծվող մեծ քանակությամբ հումքի բազայի վրա մինչն 1990 թ. սկզբները բուռն զարգացումէ ապրել կաշվե կոշկեղենիարտադրությունը: Հատկապես1960-ական թվականներիցհետո հանրապետությունում ձնավորվել են կաշվե կոշկեղենի արտադրությանժամանակակիցֆաբրիկաներ,որոնցբազայի վրա ստեղծվել էին խոշոր միավորումներ: Կոշկի այդպիսի առավել խոշորմիավորումը«Մասիս» արտադրական միավորումն էր: Այս միավորման մեջ մտնող ձեռնարկություններըմինչն 1990-ական թվականներիսկզբներըտալիս էին հանրապետությունում արտադրվողկաշվեկոշկեղենիմինչն 60 տոկոսը: «Մասիս» միավորումիցբացի հանրապետությունումձնավորվել են նան «Նաիրի» ն «Լյուքս» միավորումներըի̀րենց ձեռնարկություններով: Հանրապետությանկաշվեկոշկեղենիարտադրության խոշորագույնկենտրոնը Երնաննէ, այնուհետն՝Գյումրին ու Վանաձորը:Կարնոր է նշել, որ կոշկի արտադրությամբ ՀայաստանիՀանրապետությունըմեծ ճանաչում էր ստացել ոչ միայն ամբողջ ԽՍՀՄ-ում, այլն նրա սահմաններիցդուրս: Հայկական կոշկեղենը իրենց որակականհատկանիշներիտեսակետից մեծ պահանջարկէր ներկայացնում:Արդեն 1970 թ. հանրապետությունում կաշվե կոշիկի արտադրությունըկազմել է 10,3 մլն զույգ, 1980 թ.՝ 13,8 մլն զույգ, 1987 թ.՝ 20,9 մլն. զույգ, 1988 թ.՝ 20,3 մլն զույգ: Ղանրապետության թեթն արդյունաբերության համակարգում նշանակալից տեղ են զբաղեցնում Երնանիկաշվե գալանտերեայիու Վանաձորի մորթի-՛մուշտակեղենի ֆաբրիկաները: 1990-ական թթ. հանրապետությունում իրականացվածտնտեսական վերափոխումների,սեփականաշնորհմանհետնանքով, ինչպես արդյունաբերությանմյուս բոլոր ճյուղերում, թեթն արդյունաբերության արտադրանքի ծավալներընույնպես մեծ չափերովկրճատվեցին: Թեթն արդյունաբերությանվերը նշված ենթաճյուղերի ձեռնարկութհետո կազմալուծվելեն, մյուսյունների մեծ մասը սեփականաշնորհումից ները դեռնս աշխատում են ոչ լրիվ հզորությամբ: .

:

Ստորն զետեղված աղյուսակումտրված են թեթն արդյունաբերության ծավալները համակարգում թողարկվող հիմնականարտադրատեսակների վերջին տարիներիտվյալներով. Աղյուսակ 20

նքի դավի արար

Տ

Չ

րը

րը

աո

ր

հազ.մշ| | | Գան 82.0210 ՄԱՏմՔ | գործվածք Բագ

284.0

՛

/

Գուլպեղեն

հազ. հատ

Տրիկոտաժեղեն

Գորգեր

յ

219.0

«50

262.0

| 676.0 | 506.0 | 914,0

հազ.07190

|

Չար նե

|

16,0

8520-|

տոր

148.0 -

շոր

|

ՀԵՑ -

| 4720

1858,0 | 1762,0 | 1996,0 | 517,0

18.0 15.0

ՍՆՆԴԻ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

արդյունաբերությանայն ճյուղն է,

բնակչությանըապահովում տեսակների սննդամթերքներով: Սննդի արդյունաբերությունըդեռ մինչն խորհրդային կարգերի հաստատումն էլ Վայաստանիարդյունաբերությանհամեմատաբար զարգացած երկու ենթաճյուղերից մեկն էր (լեռնահանքային արդյունաբերության ն պղնձաձուլությանհետ միասին): Մինչն 1920-ական թթ. սկիզբներըսննդի արդյունաբերությանենթաճյուղերից Հայաստանումառավել հանրահայտէին գինու ն կոնյակի արտադրությունն ն պանրագործությունը,որոնց արտադրանքըարտահանվումէր նան Ռուսաստան ն եվրոպականերկրներ,իսկ շամպայնգինին՝ նան Ամերիկա: Մյուս ենթաճյուղերիցայստեղ այս կամ այն չափով զարգացածէր պահածոների(մրգերից արտադրվող),բուսական յուղի (հատկապեսկտավատի ձեթի), չորացվածմրգերի,ապխտածձկան ն շատ այլ սննդամթերքներիարՍա

որը

է կենսական նշանակություն ունեցող բոլոր

տադրությունը:

Հայաստանիսննդի արդյունաբերությունըԺամանակակիցարդյունաբերական եղանակովվերակառուցվեց1920-ական թթ. ու բուռն թափով, հատկապես 1940-ական թթ. հետո: Այդ ժամանակաշրջանում հանրապետությունում ձնավորվեցինու զարգացանսննդի արդյունաբերությանհետնյալ են157

մսի հացաբուլկեղենի, հրուշակեղենի, երշիկեբաճյուղերը՝ ալրաղացային,

է 350-400 արտադրվում ղաքումօրական

արդլունաբերությունըսովորաբարտեղաբաշխվում Այրաղացայեն է Հաշվի առնելովայդ հանգամանքը՝ հանրապետութսպառմանսկզբունքով: խոշորագույն կոմբինատըկառուցվել է Երնան քաղայան ալրաղացային կոմբինատըապահովում է ոչ միայն մայրաքում: Երնանիալրաղացային քաղաքի, այլն ամբողջ Արարատյպնդաշտի հատկապեսքւսղաքային բնակավայրերիհացի գործարաններիպահանջները: Քանի որ Վայքում ն Սյունիքի մարզումդեռնս ալրաղացային խոշոր հաձեռնարկությունչկա, ապա այս մարզերիքաղաքային բնակավայրերի պահանջներն ալյուրով հիմնականումբավարարվումէ ցի գործարանների կոմբինատից ստացվողարտադրանքով: Երնանի ալրաղացային մյուս խոշոր ձեռնարկությունը գտնվում է Սնան քաղաԱլրաղացային բավարարում է Սնանիավազանիու Տավուշի մարքում, այն հիմնականում հացի գործարաններիպահանջներըալյուզի քաղաքային բնակավայրերի կոմբինատ ալրաղաց էլ գործում էր Սպիտակքաղաքում, րով:Մի այլ խոշոր թ. դեկտեմբերինտեղի ունեցած երկրաշարժի որը ավերվել է 1988 հետնանքով:Այժմայն վերականգնվածէ, փաստորենկառուցվել է նոր ձեռ-

կենտրոնացվածէ խոշոր քաղաքներում: Առավել հանրահայտ են Երնանի ֆաբրիկան:Մինչն 1980--ական թթ. վերհրուշակեղենիու մակարոնեղենի ջերը հանրապետությունումտարեկան արտադրվում էր 40-47 հազ. տ արտադրությունըտարեկանկազմում էր 16հրուշակեղեն:Մակարոնեղենի 20 հազ. տոննա:

ու

պանրի,կենդանականյուղի, ղենի, կաթիվերամշակմանկաթնամթերքների, բուսականյուղի, պահածոների,սպիրտի-օղու,գինու-կոնյակի,գարեջրի,ոչ Թոհանքայինջրի, ծխախոտիու այլ ենթաճյուղեր: ալկոհոլայինխմիչքների, ծավալով (արժեքայինարտահայտությամբ) սննդի ղարկվող արտադրանքի մեքենաշինությունիցու թեթն արդյունաբերությունից արդյունաբերությունը Է հաջորդտեղը: հետո զբաղեցնում ու

նարկություն:

տարբեր վայրերումայժմ Բացի այդ նշվածներից,հանրապետության են հզորությամբ ալրաղացներ,գյուղական շատ վայրերում գործում փոքր

վերականգնվել ենջրաղացները: Քանի որ ՀայաստանիՀանրաւվետությունում արտադրվող հացահապահանջները,ապա ալրաղացատիկը չի ապահովումհանրապետության համար անհրաժեշտհացահատիկըհիմնային խոշոր ձեռնարկությունների է: կանում ներմուծվում Հազաբույկեղենի արդլունաբերությունը բազառապես տեղաբաշխմեծ ու փոքր քաղաքնեվում է սպառմանսկզբունքով: Հանրապետության Ս րում, քաղաքատիպ բնակավայրերում որոշ գյուղերում գործում են հացի գործում են հացի մի քանի խոշոր գործարաններ գործպրաններ:Երնանում ն մասնավոր ձեռներեցներիկողմից կազմակերպված բազմաթիվ մանր ձեռնարկություններ(հացի փուռ): Ընդհանուրառմամբ միայն Երնան քա`

տոննա

հւսց:Հացիխոշորգոր-

ծարւասններ կան ճան Գյումրիում, Վանաձորում,Հրազդանում, Կապանում ն մյուս քաղաքներում: Գյուղական բնակավայրերումհայկականազգայինհւաց՝լավաշ, թխում են թոնիրներում:Բոլոր գյուղերում համարյաամեն մի գյուղական տուն ունի իր թոնիրը:

արտադրությունը հիմնականում Հրուշակեղենիե մակարոնեղենի

Գինու-կոնյակի,

օղուն

մ

տի

արտադրությունը

հանրապետութ-

հին ու կարնորագույնենթաճյուղերից է: յան սննդիարդյունաբերության

մինչն այս ենթաճյուղի խոշոր ու կատարելագործվածգործարաններիերնան գալը Վայաստանումառկա էր գինու-օղու տնայնագործական արտադրությունը:ճիշտ է, գինու, օղու ն սպիրտի կատարելագործված առաջին գործարանըհիմնել է Ն. Թաիրովը(1887 թ.), սակայն Հայաստանում խոշոր գործարանայինտիպի գինու--կոնյակի-օղուարտադրությունը հիմնականումկապվածէ ռուս կապիտալիստՇուստովի անվանհետ: Վայկականգինին ու կոնյակըմինչն Շուստովի կողմից արնմտաեվրոպական երկրների շուկաներ մեծ չափերով դուրս բերելն էլ նախկինում նույնպես արտահանվումէր: 1899 թ. Ղայաստանից արտահանվելէ 77240, իսկ 1980 թ.՝ 189768 շիշ մեծ ու չափով գինի, որի մեծ մասը վաճառվել կոնյակ ավելի է Մոսկվայում, Բաքվում, Թբիլիսիում,Ղարսի մարզումն Պարսկաստանում: Հայաստանումու նրա սահմաններիցդուրս մեծ համբավ էին ձեռք բերել հատկապես «Մադերա», «Մուսկաթ»,«Պորտվեյն», «Դալմա» ն այլ տեսակի գինիները: արտադրությունըարմատապես օղու-սպլիիրտի Գինու--կոնյակի, վերակահասավխորհրդայինիշխանության ռուցվեցն բուռնզարգացման տարիներին: Հաշվի առնելով գինու արտադրության տեղաբաշխման հիմնական սկզբունքը հումքի առկայությանսկզբունքը, հանրապետության գինեգործական խոշոր ձեռնարկություններըտեղաբաշխված են նրա հումքային գլխավորբազայում, այսինքն` Արարատյանդաշտում: Խորհրդայինիշխանության տարիներինայդ գործարաններնընդգրկված էին հանրահայտ«Սրարատ» տրեստիկառուցվածքի մեջ: Դեռնս

որում, հանրաւվետության գինու արտադրության խոշորագույն ձեռնարկությունը Երնանի գինու կոմբինատնէ: Ժողովրդականճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի տաղանդովկառուցված, Վրազդան գետի ափին գտնվող բազալտակերտ այդ յուրատիպ շենքում տեղավորված գործարանը նան շատ հետաքրքիրթանգարանէ: Երնանի գինու կոմբինատի մառաններում պահվում են 1890-ական թվականներից մինչն այժմ զայաստանում արտադրվածգինու բոլոր տեսակների նմուշները: Ի դեպ, այս եզակի գործարանը այժմ սեփականաշնորհված է, ն սեփականատերձեռներեցը արմատապես վերանորոգել է այն ժամանակակից պահանջներին համապատասխան`պահպանելով շուստովյան ժամանակաշրջանիբոլոր նմուշները ն հետաքրքիր յուրահատկությունները: Այժմ այս գործարանումարտադրվում է ոչ միայն գինի, այլն կոնյակ ն օղի՝ հետաքրքիրշշատեսակներով: Երնանում է գտնվում նան շամպայն գինիների արտադրությանխոշոր Ըստ

գործարանը:

Բացի Երնանից,գինու արտադրությաննշանավորկենտրոններնեն Արմավիրը,Օշականը,էջմիածինը,Արտաշատը,Արարատըն ԱրարատյանդաշԳինու գործարաններ տի այլ բնակավայրեր: կան նան Սյունիքիմարզում(Մեղրի), Վայքում(Գետափ),Տավուշի մարզում(Իջնան,Այրում,Այգեպար ն այլն): «Արարատ» տրեստըգինու արտադրությանմասնաճյուղեր ուներ նան Մոսկվայում,Ս. Պետերբուրգում, Վոլգոգրադումու այլ վայրերում: Որակական ն քանակական առումով հանրապետությունում բարձր զարգացմանէ հասել նան Սոճյակի արտադրությունը. Երնանքաղաքում, Վրազդանգետի աջ ափի բարձունքին(Հաղթանակ կամրջի մոտ) կառուցված տուֆակերտ շենքը, որը քաղաքի ճարտարապետականառավել հմայիչ շինություններից է, հանրապետությանկոնյակի խոշոր գործարանէ: Այստեղ արտադրվողհայկական բազմատեսակկոնյակները մեծ համբավ են ձեռք բերել ամբողջ աշխարհում: Կոնյակիարտադրությանհամեմատաբար նոր ձեռնարկություններ են ստեղծվել նան Արմավիրում (Վոկտեմբերյանում) ն Արարատյանդաշտիայլ քաղաքներում: Զգալի քանակությամբհայկական կոնյակ թողարկվում էր նան «Արարատ»տրեստի Մոսկվայի ու Լենինգրադի մասնաճյուղերի ձեռնարկություններում, Վայաստանիցտեղաբազայի վրա: փոխվողկիսաֆաբրիկատների Եթե 1913 թ. Վայաստանումգինու արտադրությունըկազմելէ 188 հազ. դեկալիտր, ապա 1979 թ. այդ կարնոր արտադրանքիթողարկումը արդեն հասել էր 9240 հազ. դեկալիտրի:Նույն ժամանակաշրջանումկոնյակի արտադրությունը48 հազ. դեկալիտրիցհասել էր 1206 հազ. դեկալիտրի:

է. ճանաչում Հայկականգինիներնու կոնյակները,ինչպես ասվել լայն են են ստացել աշխարհիշատ երկրներում:Դրանք մշտապեսցուցադրվել են արծաթե ոսկե, որտեղ արժանացել ցուցահանդեսներում, միջազգային հայկական ու անգամ Առաջին դիպլոմների: մեդալների կոնյակը բազմաթիվ այն լայն ճանաչման է արժանացել1904 թ. Փարիզում, որտեղ

միջազգային միջազգային արժանացելէ «Գրան պրի» մրցանակի:Մինչն 1990--ական թթ. են արժանացել ն մեդալների բազմիցսոսկե արծաթե ցուցահանդեսներում «Նաիրի», «ՅՀոկ«Ընտիր», «Երնան», «Վայաստան»,«Դվին», «Տոնական», տեմբերյան»,«Ախթամար»ն այլ հայկականկոնյակներ:Այդպիսիպարգննե«Այգերի են նան արժանացել«Բյուրական»,«Նեկտարենի»,«Աշտարակ», ն վարդաբույր» «Վայկական կարմիր», «երնանի շատ», «Արնշատ»,«Արնիկ», հայկականգինուայլ տեսակներ: Արդենմինչն 1984 թ. հայկականկոնյակներըմիջազգայինցուցահանՀետա70 դեսներումարժանացելէին 48, իսկ գինիները՝ ոսկե մեդալների: են ցուցադրվել աշխարհիշատ գա տարիներինդրանք նույնպես մշտապես պարգններ: երկրներումն նվաճել այդպիսի 1965 թ. կազհանրապետությունում Շամպայն գինու արտադրությունը հասել էր 5056 հազ. մել է 506 հազ. շիշ, իսկ 1979 թ. դրա արտադրանքը քաղաքակամայական շշի: Վետագա տարիներինէլ մինչն գորբաչովյան ոհանցավոր կրճատման կանությունը(ոգելից խմիչքներիարտադրության ն գինու կոնյակի րոշումը), այսինքն` մինչն 1985 թ. հանրապետությունում հետո այն զգալի չափով անորից աճել, էր շարունակում արտադրությունը մեծ զարգակում ապրեց: Գինուց, կոնյակիցբացի հանրապետությունում բացի այդԵրնանից ն սպիրտիարտադրությունը: ցում է ունեցել նան օղու դաշտի նան Արարատյան քաղաքնեհատկապես պիսիք արտադրվումեն րում:

սեպտեմբերին Տիրասպոլ քաղաքում կազմակերպված էին 50 «Կվինտ-97» կոնյակի միջազգայինմրցույթին, որին մասնակցում ներկաերկրներ, Վայաստանը68 նմուշների ընդհանուրցուցադրանքում կոն«Սպարապետ» «Կիլիկիա», «Նաիրի», յացված էր «Անի», «Տոնական», ու դիպլոմների, մեդալների ոսկե յակներով,որոնք բոլորն էլ արժանացան նան «Գրան պրի» մրցանակի: իսկ «Սպարապետը»(40 տարեկան կոնյակ) Այսպիսով արդեն մինչն 1997 թ. հայկական կոնյակները միջազգային 1997 թ. սեպտեմբերին մրցույթներումարժանացելեն 60 ոսկե մեդալների: 1998 թ. փալրացել է Երնանի կոնյակի գործարանի110-ամյակը: Ցավոք, է ն ռաբանված այդ գործարանըսեփականաշնորհվել վաճառվել ֆրանֆիրմային: արտադրող խմիչք սիականհանրահայտ«Բրենդի» կոչվող

թ.

Զա,

ոլ

ոչ

այկոհոլային

խմիչքների. արտադրություն

զգալի տեսակարար կշիռ ունի սննդի արդյունաբերության համախառն արտադրանքիմեջ: Վայտնիէ, որ Գայաստանում գարեջուր արտադրվել է նան շատ հին ժամանակներում: Խորհրդայինիշխանության տարիներին գարեջրի խոչոր գործարաններ են կառուցվել Երնանում, Գյումրիում, Վանաձորում Գորիսում,Աբովյանում,Վարդենիսում: Որակովառւսվել հայտնիեն յանում ն Գորիսում արտադրվող գարեջուրը:Եթե 1940 թ. հանրապետությունում գարեջրի արտադրությունըկազմելէ 523 հազ. դեկալիտր,ապա 1979 բ. այն հասել էր արուն Բյու հազ, դեկալիտրի: Վերջին տարիներինՀՀ-ում ն արտասահմանյանշատ երկրներումմեծ համբավեն ձեռք բերել հայկական «Կոտայք» ն «Կիլիկիա» գարեջրիտեսակները,որոնք արդեն միջազգային ցուցահանդեսներումբազմիցս արեն ոսկե մեդալների, դիպլոմների:

Աբով-

ժանացել

Վանրապետության բոլոր քաղաքներում իրականացվումէ ոչ ալկոհոային խմիչքների (լիմոնադն այլ) արտադրություն:Եթե 1940 թ. դրանը տադրանթըկազմել է 511հազ. դեկալիտր,ապա 1988 թ. այն հասել է 6.2 Այժմ Երնանումն հանրապետության մլն ր

մարի: «Կոկա կոլա»,

տադրվու

ան

ցիչ խմիչքներ:

,

ար-

«Ֆանտա» 5» ու

ա

այլ վայրերումարո 1 տեսակնե կներիզովացու -

Աղյուսակ21

: |

,

Ր :

՝

ԲԱ

:

-

՝

ՀայաստանիՀանրապետությունը լայն Ծանաչումունի նան հանքային ջրերի արտադրությամբ: Այստեղարտադրվողբարձրորակ,բուժիչ հանքային առավել հայտնի ջրերից են «Ջերմուկ», «Արզնի», «Բջնի», «Ղանքահանվան», «Արարատ», «Դիլիջան», «Սնան», «Իջնան» ն այլ տեսակների այժմ քային ջրերը: Հանքային ջրի լցման առավել խոշոր գործարանները են ն գտնվում Ջերմուկում Արզնիավանում: աՀանրապետությունըլայն հնարավորություններունի մեծ չափերով այդվելացնելու հանքային ջրերի արտադրությունը,քանի որ այստեղկան աղբպիսի բուժիչ ջրերի հարյուրավորհանքավայրեր, իսկ շահագործվող յուրների կարողությանփոքրմասն է միայն օգտագործվում: Աղյուսակ ՞

Հանքային ջրի արտադրության շարժը վերջին տարիներին

ղու-լիկյորի, գարեջրի արտադրության չարժը վերջին տարիներին (հազ. դեկալիւտր)

ներ լ

չ ալկոհո-

լային խմիչքներ

պայն

հազ. շիշ

Խա ե

գինի

՛

295.3

102.9

լիկյոր |

15,5 ջուր

7.ճ )

14,8 22,9 25,8

40,3

36,9 39,0

ք

Պահածոների արտադրությունը հանրապետության սննդի

արդ-

շունաբերությանառաջատար ճյուղերից մեկը է: Պահածոների արտադրությունը հայ ժողովրդիհնագույն զբաղմունքներից մեկն է: Սակայն, ժամանակակից արդյունաբերական եղանակով պահածոների արտադրությունը հանրապետությունում է 1920-ձնավորվել ական թվականներից սկսած, իսկ ավելի բուռն զարգացման Է 1950-հասել ական թվականներից սկսած: Հայաստանի Հանրապետության պահածոնե. րի արտադրության հումքայինբազան է: Դրա հագյուղատնտեսությունն մար օգտագործվում են այստեղ աճեցվողարնահամ ծիրանը,դեղձը, կեռասը, բալը, հոնը, մոշը, ընկույզըն բանջարեղենի շատ տեսակներ: Այստեղ արտադրվում են տասնյակ տեսակիպահածոներ,կոմպոտներ, մուրաբաներ, ջեմեր, բադրիջանի խավիար,տոմատիմածուկ, հյութեր, որոնք իրենց որակականհատկանիշներով լայն ճանաչում են ստացել նան արտասահմանյան շատ երկրներում: Հանրապետության պահածոների արտադրությունըհիմնականումտեղաբաշխված է հումքի սկզբունքով:Իսկ քանի որ այստեղ պտուղների ու բանջարեղենի արտադրությունը հիմնականումբաժին է ընկնում Արարատյան դաշտին, ապա պահածոներ արտադրող խոշորձեռնարկություններն էլ են այդտեղ: տեղաբաշխված

Մասնավորապես, հանրապետության պահածոների ձեռխոշորագույն նարկությունը Հոկտեմբերյան ի (այժմ Արմավիր) գործարաննէ, որը

է նան թողարկվող արտադրանքիորակական

հայտնի

բարձր հատկանիշներով: Այս-

տեղ թողարկվում են տասնյակ տեսակների պահածոներ,սակայն որակով առավել հանրահայտ տոմատի մածուկը:

է

Հզորությամբ երկրորդ ձեռնարկությունը Երնանի պահածոների գործարանն էր, որտեղ վերամշակվում էին Արարատյան դաշտի տարբեր վայրերից բերվողպտուղներնու բանջարեղենը: Սակայնայժմ այն չի գործում: Հայտնի են նան էջմիածնի,Արտաշատի, Արարատի, Մասիսիու Արարատյան դաշտի մյուս վայրերում տեղաբաշխված պահածոներիգործարանները:Թողարկվողարտադրանքիորակական հատկանիշներով միջազգային շուկայում մեծ համբավէ ձեռք բերել Մեղրու պահածոների գործարանը, որը հանրահայտ է հատկապես թզի, ընկույզի,դեղձի պահածոներով: Մյուս ռեգիոններում

տեղաբաշխված

ձեռնարկություններից հայտնի են Տավուշի, Իջնանի,Նոյեմբերյանի տարածաշրջաններում, Վանածորում, Կապանում, Սնանի ավազանում գտնվող (Մարտունի, Վարդենիս) Ստեղծվելեն նան մասնավոր բազմաթիվ նոր մանրձեռնարկություններ ՀՀ տարբեր մարզերում: նան

պահածոների գործարանները:

Պահածոների արտադրությունըհանրապետությանսննդի արդյունաբերության առավել լավ հնարավորություններու հեռանկար ունեցող ենթաճյուղերից է կապված այստեղ արտադրվող պտուղների, բանջարեղենի որակականբարձր հատկանիշներիհետ: 1940 թ. հանրապետությունումպահածոներիարտադրությունըկազմել է 17.3 մլն պայմանականբանկա, 1970 թ. 241,4, 1985 թ.- 493.0, 1988թ.-

489.2, 1990 թ. 57.6, 2000 թ. -

-

2674, 1991 թ. 181.9, 1995 թ. 32,9, 1997 թ. 30.8, 1999 66,5, 2001 թ. 38.0, 2002 թ. 52.6 մլն, 2003 թ. 89,6 թ. -

--

-

-

-

--

-

բանկա: մլն պայմանական Մսի, երշիկեղենի արդյունաբերությունը թողարկվող արտադրանքի արժեքային արտահայտությամբ հանրապետության սննդի արդյունաբերության գլխավորենթաճյուղերիցմեկն է: Հայ ժողովուրդն անհիշելի ժամանակներիցտնայնագործական եղանակով ընտանեկան կարիքները հոգալու նպատակով բանջարեղենի, պտուղների պահածոյացմանհետ միասին արտադրում էր նան ապխտած միս, հիմնականում բաստուրմայի,սուջուխի ձնով: Ապահովընտանիքները ձմռան ամիսներիհամար միսը նան մշակում ն պահում էին հալած յուղի մեջ (ղաուրմա կոչվող ձնով): Իսկ 19-րդ դարի վերջերից դարձյալ հհմնականում տնայնագործականեղանակով արտադրվում են նան երշիկի տեսակներ: Հանրապետությունում մսի վերամշակմանն երշիկեղենի ժամանակակից արդյունաբերությունը հիմնադրվել ու բարձր զարգացման Է հասել խորհրդայինիշխանությանտարիներին: Մինչն 1950-ական թվականների վերջերը հանրապետությունում մսի վերամշակման, երշիկեղենիարտադրությանխոշորագույն ձեռնարկությունը Լենինականի (այժմ Գյումրի) մսի կոմբինատնէր, հաջորդ տեղը զբաղեցնում էր Երնանի կոմբինատը:Հետագայում Երնանի կոմբինատը վերակառուցվել, ընդլայնվել է, որն էլ այժմ հանրապետությանխոշորագույն ձեռնարկությունն է: 1950-ական թթ. հետո նախկին սպանդանոցներիփոխարենմսի կոմբինատներ են կառուցվել նան Գավառ, Կապան,Վանաձորքաղաքներում: Հանրապետությանմյուս քաղաքներում գործում են համեմատաբարփոքր հզորության, տեղականնշանակություն ունեցող ձեռնարկություններ: Վատկապեսբազմազան է Երնանիու Գյումրիի մսի կոմբինատներիարտադրանքի տեսականին: Թարմ մսից բացի դրանք թողարկում են տարբեր տեսակների երշիկեղեն, բաստուրմա,սուջուխ ն մսից արտադրվողայլ սննդամ-

թերք:

1990--ականթթ. հետո

հանրապետությունում ի հայտ են

թերքներ թողարկող մասնավոր բազմաթիվ

եկել մսամ-

ձեռնարկություններ: Դրանք

մսամթերքներ արտադրում էին հիմնականում ներմուծվողմսից: Սակայն վերջին տարիներին անասնապահական մասնավորտնտեսությունների զարգացման հետ կապված,այժմ թարմ մսի ու երշիկեղենի արտադրությունը հիմնականում է տեղական իրականացվում հետ հումքով: Դ րա կապված՝ Երնանիու Գյումրիի մսի երբեմնի խոշոր կոմբինատների արտադրանքի ծավալները խիստ կրճատվելեն:

Ընդհանուր առմամբ,խորիրդային իշխանության տարիներին հանրաչի բավարարել տեղի պահանջները, մեծ քանակությամբ միս ներմուծվե Լ է Ռուսաստանից ն Այժմ Ուկրաինայից: էլ թեն

պետությունում արտադրվողմիսը այդ

խիստկարնորագույն

սննդամթերքի զգալի մասը

շարունակվումէ ներմուծվել, սակայնտեղականարտադրանքը է: գերակշռում 1940 թ. հանրապետությունում մսի աարտադրությունը է 8.6

հազ. տոննա, 1970 թ.- 27,3, 1985թ. 1998 թ.-

70,0. 1988

հազ. տոննա (կենդանի քաշով): 1999 թերքի արտադրությունըկազմելէ 35,6, 2000

թ.

թ. այս

։

թ.

39,9, 2003

-

թ.--41,1 հազ. տոննա.

թ...

կազմել

կարնորսննդամ-

40,9. 2001 թ.

-

38,4, 2002

Երշիկեղենի արտադրությունըմինչն 1940 թ. շատ աննշան է եղել, ն թվականներին այն կազմելէ ընդամենը 900 տոննա, հետագայում դրա արտադրանքն արագ ն այդ

աճել կազմել է 196 58.- 70, 1970թ.- 12.2, 1980 թ. 28,5, 1990 թ. 209 հազ. տոննա: Դրանիցհետո կարնորարտադրանքիչափը կտրուկ այդ իջել : Մասնավորապես` 1998 թ. կազմելէ 236, 1999 թ.-- 458, 2000 թ.- 26 8, 2001 այն թ. 1108, 2002 թ. 1382, 2003 թ. 1298 տոննա: -

208, 1988

թ.

--

-

-

-

--

ւթի:

վերամշակման, Սաթնամթերքների, պանրի,

կենդանական նույնպես առավել բարձր զարգացում է ապրել խորհրդայինիշխանության տարիներին:Կաթնամթերքների, հատկապես մածնի, պանրի տարբեր տեսակների, կաթնաշոռի արտադրությունըտնայեղանակով Հայաստանումզարգացած էր անհիշելիժամամյանրի ու յուղի ար-

Բու

ային գրությունը

նագործական

կենդանական տադրութունը Կարանային եղանակով

րորդ

կեսերին:

Այդ ժամանակաշր ջանում Լոռիում արտադրվող շվեյցարական պանրի համբավըդուրս էր եկել Հայաստանի ու

Անդրկովկասի սահմաններից:

թթ. Լոռիում կային պանրի ու կենդանական յուղի Արդեն 1907-1913 արտադրությաներկու տասնյակիցավելի գործարաններ,որտեղ արտադրվում էր տարեկանմինչն 30 հազ. փութ պանիր: Իսկ առհասարակ,1913 թ. Հայաստանում կար պանրի ու յուղի շուրջ 60 գործարան (բնականաբար, այդ գործարաների հզորությունները չպետք է համեմատել այժմյան ձեռնարկություններիհետ), որոնք տարեկանտալիս էին 80-85 հազ. փութ պանիր ն 20-25 հազ. փութ յուղ: Խոշոր առնտրականներըԼոռիում ու Հայաստանի այլ շրջաններումկազմակերպելէին իրենց գնման կետերը, որտեղից հայկականպանրի արտադրանքիշուրջ 8092--էըարտահանվումէր Մոսկվա, Պետերբուրգ, Ռոստով, Օդեսա ն Ռուսաստանիշատ այլ քաղաքներ ու եվրոպականերկրներ: Հատկապես1940-ական թվականներիցհետո հանրապետությունում արմատապեսվերակառուցվեցկաթի վերամշակման,պանրի ու յուղի արդյունաբերությանամբողջ համակարգը,ստեղծվեցինժամանակակից խոշոր ձեռնարկություններ՝կատարելագործված սարքավորումներով: Կաթի վերամշակմաներկու խոշոր կոմբինատներ ստեղծվեցին Երնանում, այդպիսիք ստեղծվեցին նան Գյումրիում, Վանաձորում ն հանրապետությանմյուս խոշոր քաղաքներում: Նշվածներից բացի խոշոր ձեռնարկություններեն կառուցվել Ստեփանավանում,Տաշիրում, Գորիսում, Սիսիանում, Վարդենիսում, Մարտունիում: Պանրի արտադրության ձեռնարկություններկան նան Վայքում, Արագածոտնի, Շիրակի, Լոռու մարզերի տարբեր բնակավայրերում: Հատկապես խոշոր քաղաքներում տեղաբաշխվածձեռնարկություններում պանրից ու յուղից բացի արտադրվում է նան շշերով կաթ: Վանրապետությունում արտադրվում են «Լոռի», «Ձանախ», «Բրինզա», «Եղեգնաձոր», «Շվեյցարական», «Ռոկֆոր» ն այլ տեսակների պանիրներ, որոնք իրենց որակական բարձր հատկանիշներովլայն համբավ ունեն: Չնայած սննդի արդյունաբերությանայս ենթաճյուղը բարձր զարգացման է հասել, ու արտադրվող պանրի զգալի մասը (բնակչության պահանջները բավարարելուց բացի) միշտ արտահանվել է, սակայն կենդանական յուղի արտադրության չափը խորհրդային իշխանության տարիներին (ինչպես նան այժմ) չի բավարարել տեղի պահանջները:Մասնավորապես,1940 թ. հանրապետությունում արտադրվել է 1,6 հազ. տոննա կենդանական յուղ,

թ.

--

3,0, 1970 թ.-

1,7, 1980 թ.

--

0,9, 1985 թ.

-

0,4, 1986

թ.-

1,1,

0.8 հազ. Հանրապետությանպահանջներըբավարարեհամար ամեն տարի ներմուծվում էր մինչն 50 հազ. տոննա կենդանական յուղ: Այժմ էլ հանրապետությունում տարեկան արտադրվում է ընդա1988 թ.

--

տոննա:

լու

կենդանական յուղ: Բնականաբարհանրապետության կենդանականյուղի համարյա ամբողջ պահանջը բավարարվում է Ռուսաստանից, Ֆինլանդիայից, Նոր Զելանդիայից ու այլ երկրներից ներմուծվող այդպիսիարտադրանքով: 1940-ական թվականներից շատ արագորեն աճել է պանրի արտադրությունը: Այդ թվականին այն կազմել է 2.0 հազ. տոննա, 1965 թ.- 13,5. 1970 թ. 15,2, 1980 թ. 22,8, 1988 թ. 28,2 հազ. տոննա, կաթի արտադ1988 թ. կազմել է 457,5 հազ. տոննա, իսկ կաթնամթերքինը՝ րությունը հազ. տոննա: Պանրի արտադրությունը ՀՀ-ում 1998--2002 թթ. տարեկան 188-218 կազմել է 4,3-5,0 հազ. տոննա, իսկ կաթնամթերքներինը՝ հազ. մենը 9-12

տոննա

-

-

--

տոննա:

Բուսական յուղի (ձեթի) արտադրությունըորոշակի տեղ է զբաղեցհանրապետությանսննդի արդյունաբերության համակարգում:1950-ական թվականներիցհետո Արարատյանդաշտի որոշ վայրերում` էջմիածնի ու Հոկտեմբերյանի տարածաշրջաններում արմատավորվածխորդենու մշակությանբազայի հիման վրա այստեղ կազմակերպվելէ եթերայուղի արտադրություն:Բարձրարժեքայս հումքը միշտ մատակարարվելէ Ռուսաստանին ու մերձբալթյան հանրապետություններին, որտեղ այն օգտանան օծանելիքներ արտադրելու, ինչպես կիրառվում էր տեխգործվում էր նիկական նպատակներով:Բարձր արդյունավետ այս արտադրանքիընդէ այն այստեղ կան, ն նպատակահարմար լայնման հնարավորություններն նում

վերակենդանացնել:

Բացի դրանից, հիմնականումՀյուսիսայինԿովկասից ն Ուկրաինայից ներմուծվող կիսաֆաբրիկատի բազայի վրա, հանրապետությունումթողարկվում Է արնածաղկի ձեթ: Այն իրականացվում է Երնանի ձեթ-օճառի կոմբինատում:Այստեղ ներմուծվողբամբակիձեթի բազայի վրա թողարկվում են նան օճառ ն այլ արտադրատեսակներ: Վին ժամանակներից սկսած մեծ է Վայաստանում արտադրվել քանակությամբ կտավատի(գանգրավումեկն էր, այն շի) ձեթ, որը բնակչությանկարնորագույնսննդամթերքներից ունի նան բուժիչ նշանակություն: Այժմ արդեն,երբ հողը սեփականաշնորիվել է հանրապետությանտարբեր վայրերում, առանձին մասնավորներ ցանում են նան գանգրավուշն արտադրում ձեթ, որը շուկայում ունի բարձր արժեք: Բուսական յուղի արտադրությունը հանրապետությունում 1940 թ. 11 հազ, 1988 թ. կազմել է շուրջ 6,1 հազ., 1965 թ. 8,8 հազ., 1970 թ. ԻԵ2 հազ տոննա: 1990 թ. բուսական յուղի արտադրությունը կազմել է --

-

Իսկ 1897 թ. ար2,1 հազ. տոնմոտ արմատամեզ Մարգարինիարտադրությունը

4,3. 1992 թ. 6.4 հազ., 1991 թ. տադրվել է ընդամենը279 տ., 2002 -

-

1.5 հազ. տոննա:

թ. 1.2 հազ.., 2003

--

բուսականյուղ: կոմբինատում)1965 թ. ն այդ տարում վորվել է (Երնանի ձեթ--Շճատի տոննա: 1940 թ. հանրապեարտադրվելէ 5,7, իսկ 1988 թ.- 6,1 հազ. է 5,9. իսկ 1988 թ. 28,1 կ ազմել տությունում օճառի արտադրությունը խիստ արտադրությունը հազ. տոննա: Վետագա տարիներին դրանց նա

կրճատվել է:

է

հիմնադրվել 1940Պայաստանում Շաքարի արդյունաբերությունը շահագործմանէ քաղաքում վերջերին, երբ Սպիտակ ական թվականների ձեռնարկություն:Այն հիմնվել է արտադրության հանձնվել շաքարավազի տարածաշրջաններո Սպիտակի,Ախուրյանի,Արթիկիու Ստեփանավանի վրա: բազայի արտադրվողշաքարիճակնդեղի 1970 թ. կազմել է ավելի քան 16, Շաքարավազիարտադրությունը 25,1 հազ. տոննա: 28.4, 1988 թ. 1979 թ. 18.6, 1980 թ. 20, 1987 թ. 7-ին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժիհետնան1988 թ. դեկտեմբերի է նան շաքարի գործարանը: Քով Սպիտակքաղաքիհետ միասին ավերվել կհանձնվի: Այժմ հանՍ է Այն այժմ վերականգնվում շուտով շահագործման օգտագործվողշաքարը ամբողջապեսներմուծվում է րապետությունում -

--

-

-

դրսից:

թողարկվող արտադրանքի արԾխախոտիարդյունաբերությունը է զբաղեցնում սննդի արդյուտեղ զգալի ժեքային արտահայտությամբ նաբերությանհամակարգում: Երնանի ծխախոտի ֆաբրիկայի արտադդուրս: Արդեն րանքը մեծ ճանաչում է ստացել նան հանրապետությունից տարեկան արտադրում էր այդ ֆաբրիկան 1980-ական թվականներին

մլրդ հատ սիգարետ: արդյունաբերության հանրապետության Սննդի արդյունաբերությունը են հնարավոէ: առավել հեռանկարայինճյուղերից մեկն Առավելապեսլայն

9.8--12.0

,

րությունները գինու, կոնյակի, հանքային ջրերի, պահածոների,պանրի, բնագավառում: տարբերհյութերիարտադրության

-

թ.

կառուցվածքըըսւտ արտադրանքի Արդյունաբերական

Աղյուսակ23

բաժինների արտադրության

սննդի արդյունաբերության հիմնական արտադրատեսակների թողարկումը 1998, 1999, 2002 ն 2003 թթ տվյալներով

ՀՀ

անվանումը

քը

միավորը տոննա

որս

.տ

Եր

տ

նա

պաղ

ա

աթ

,

.

արդյունաբերություն ն բաշխում գազի, ջրի արտադրություն լտէլեկտրաէներգիայի,

Մշակող

.

(վերամշակված)

արդյունաբերություն Լ)Հանքագործական

ւր

ԱՆ

Վ

կառուցվածքը2003 վերամշակողարդյունաբերության

րու

785411)

2. 12410)

յ

աղողի

14549)

Գար

էճ.344(8)

ալկոհոլայ

Վ

50.855(1)

խմիչքներ քա

ջուր

2.254(5)

0.3օօ(4)

50402)

0.824(3)

-մննդամթերքի,ներառյալ խմիչքները,արտադրություն արտադրություն 2-շլմախոտայինարտադրատեսակների արտադրություն 3-մանածագործական մորթու մշակումն ներկում 4-հագուստի արտադրություն, |

լը )

բ.

Արդյունաբերական արտադրանքի կառուցվածքն հանրապետության մարզերի 2003 թ.

շենքերնեն): ու արտադրական սարքավորումներն մեքենաները ջոցները արտադրութայն է, որ գյուղատնտեսական բերքիհավաքուՄյուս խաղողի կամ հացահատիկի յունն ընդհատվող է. աշնանըկամ գարնաէ (օրինակ՝ ընդհատվում

ըստ

առանձնահատկությունն

պրոցեսն ն պրոարտադրության մեջ արտադրակա Իսկ արդյունաբերության Իմ այն է, նը նորից այն սովը առանձնահատկությունն

միցհետո.

ԷԶԵրնան

240: .

ոն

0.80.

9.86

Որ

«

Արարատ

ԶՍրմավիր

Թ.Գճղարունիք Ա

24476

157.

լ.

Ջ

արու

Աո

.

|

8.67

անյունիք վայոց Ձոր Ս

,

Տավուշ

գործ, տպագրական զործ, տեղեկատվական 5-հրատարակչական նյութերի

վերարտադրում

-քիմիական արդյունաբերություն ոչ մետտղային հանքայինարտադրատեսակների արտադրություն 8-մնտաղագործական արդյունաբերություն 9 -պատրաստիմետաղնարտադրատեսակների Դր կննրիա արտադրություն 10 -մեքենաների ն սարքավորումների արտադրություն արտա դրություն ո ԱՕ Ա-ոսկերչականարտադրատեսակների 12-գործուննության այլ տեսակներ ըը

7 -այլ

4.2. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սրան:

հասարակության զարգացման արդի ժամար ակաշրջանումնյութական արտադրությաներկրորդ կարն րնոր բնագավառն է հետո: Որպես նյութական արտադրության բնագաովառ գյուղատնտեսությունըունի մի շարք առանձնահատկություններ, րոնցով այն տարբերվում է արդյունաբերութ, յունից: Այդ առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ գյուղատնտեսականարտադրության հողն է (արդյունաբերությանմեջ գլխավոր արտադրամիարտադրամիջոցը

արդյունաբերությունից :

հիմ

Է:

Վա ջորդ անընդհատ:

րր ախմայական ավելի նացվում է

ե

արգյուղատնտեսական

ազդեցությունը պայմանների վճռական:Այսպես,օրիդեպքերում` մեծ է, շատ

տաղոությանվրա

վայրերումչեոք կարող լ գործութ) ուն, բրնձագործութմբակագործու բասբ խաղողագործություն, զարգացնել հատկապեսդաշտավարություայլն: Ահա թե ինչու է ըստ յուն, թեյագործություն զարգացվում կլիճայապտղաբուծությունը բնակլիհե նը, այգեգործությունը, տեղաբաշխման արդյունաբերության Իսկ գոտիների: դեր չեն խաղում(մեքենաշիխոշոր կամվճռական պայմանները մայական ցանկացած կարելիէ կառուցել Կա ակ, ցուր

ԼՆ

իճայական ն

ունեցող պայմաններ

յ

գործարան

նականկամ մետաղաձուլական

ան գ գոտում): կլիմայակաս այժմ նյութականարն արտադրությունը Չնայած գյուղատնտեսակա սակայնայն շատ ավելի ռն են անվանում, բնագավա երկրորդ երկրներիցէ, տադրության նը աշխարհիայն եզակի Ղայաստա ունի: է հողագործություհին պատմություն առաջ արմատավորվել .

ու որտեղ դեռնս հազարամյակներ անասնապահությունն աճեցումը, հացահատիկի ն նը, պտղաբուծությունը, Այդ են վկայումհայ օտար պատ-

ենթաճյուղեր:լեռնաշխարհում կատարված ) եր, այկական փաստ բազմաթիվ մաբանների եր. Ր: ապացույց եղումների նյութեղեն նյութեղ պեղումների հայ ժողովուրդը կորցրել է իր բերումով ճակատագրի դաժան Սակայն, 90 տոկոսից ավելին: Դեռ ավելին, ուղատնտեսության գյուղ այլ

օ-

այսինքն՝հողայինֆոնդի տակ են մնատարածքի, տիրապետության Թուրքիայի հատկապես նվաճողների, տար սնահողայինդաշտերը, հողատարածքները, ամենաբերրի ցել Հայաստանի ատ արոտավայրերը: մալեռնային,բարդ, խիստ կտրտված

տիպիկ խաթ խ8անրապետության հնարավոր ին ֆոնդի միայն երնույթի պատճառով նպատակներով: արտադրության գյուղատնտեսական անդնդախոր որրագրրծել լերկ ժայռեր, լեռնաշղթաներ 469»--ն է

ամբողջ հողա)

տարածքիմեծ մասը հնարավորչէ են, որոնք տեխնիկապես մեջ: արտադրության

ու

Նրա ձորեր

օգտագործել գյուղատնտես

հողատա արտադրության հետ: Իսկգյուղատնտեսական է զգալի դժվարությունների կապված

էլ օգտագործումն րածքների

համար պիտանի

զգալի մասն ունի Խնդիրը կայանում է նրանում,որ մեր հողահանդակների հետնանքով վարելահոմեծ թեքություն, մակերնույթի կտրտվածության Բացի տարածքներ: ո՛ երն ունենշատ փոքր "աց դրանցից, քանի որ հանրապերաժքներ: ոքր դբրց քարքատության տարածքը տիպիկ լեռնային է, ապա հողահանդակները րոտ են, ունեն ուղղաձիգ գոտիականբնույթ: Ահա այս առանձնահատկութ-

'

Սան,

|

| Ընդա-

ձենը Հողային տա. Ընդ.

-

Տ

կատեգորիաների| րածք-| անվանումը ները|

.

գյուղա-

ո

՞

1.

|Գյուղատնտեսական նշանակությանհողեր

՛

567.1

| 5479

Յ

աար ավան- | 8,1 քաղաքատիպ ներ, ալ

Կ

տ

ա

97,6

գյուղատնտեսական նշանակության հողեր

|

անքե,

-

Ճ

Ց.

--

|8

՞-

"աի

| 671 | 241

| 23 |

|

|

| 05 || |

|

Հ

-

հողեր

-

|բնակելի ն |այլանօգ-

Տ Ց

գյուղական հողեր բնակավայրեր)

Ս

|3639|631|

65,5

:

51617

ներ, ջրերի

Յ

-

Ց

ներ,

թփուտ-

Ը

տեսք.3.

"

ննտառ-

Հվուծ

ԱշԲր

|

գոնդի արա ոստատայն

|

հողեր ֆոնդի

|

-

անի

-

ա59|1202|06119|167-10:

2974,3

աշ

-

իո

,

9,3

|35|Կ41

--Լտ

ատո

.

9-Լ-Ծ

Տ

,

55122 ,

.

Թ ԵՒ

| 1391.4|494.3 |63,8 | 0.9| 138.9|6940|

Ցան

1582,9

Անհիշելի ժամանակներից Հայկական լեռնաշխարհում զարգացած էին հացահատիկիմի շարք տեսակների, տեխնիկականորոշ մշակաբույմշակաբույսերի աճեցումը, խաղողագորսերի, բանջարաբոստանային ծությունը, պտղաբուծությունը ն անասնապահությունը:Սակայն լեռնային դժվարին, չորային պայմաններում աճեցվող բերքի, ստացվող մթերքի մեծ մասը այս լեռնաշխարհի բնակիչըստիպվածէր լինում վճարել ոչ միայն տեղի կեղեքիչներին, այլն շատ հաճախակի այստեղ ներխուժած բարբարոս օտար ցեղերի: Այս վիճակը նկատելի չափով բարելավվել է Արնելյան Հայաստանը Ռուսաստանին միանալուց (1828 թ.) հետո: Դրանից հետո Արարատյան դաշտում ն այժմյան Հայաստանի Հանրապետության մյուս վայրերում գյուղացիները հնարավորություն ստացան համեմատաբար հանգիստ պայմաններում, առանց պարսկա-քուրքական հաճախակիհարձակումներիզբաղվել գյուղատնտեսությամբ, չնայած միշտ էլ բերքի մեծ մասը վճարել են որպես հարկ: Բերքատվությունը շարունակվումէր մնալ ցածր, քանի որ ոռոգման աշխատանքներըխիստ անբավարարէին: վիճակը նորից խիստ վատթարացավԱռաջին Գյուղատնտեսության քաղաքացիականպատերազմների համաշխարհային, տարիներին,երբ այգիները, ցանքերի մեծ մասը անգործությանմատնվեցին,քայքայվեցին, սովի ենթարկվեց: բնակչությունը Դրություն՝ ։՝արմատապեսփոխվեց 1920-ական թվականների սկզբներից, խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո, երբ Ռուսաստանի օգնությամբ աշխատանքներսկսվեցին այգիների, ցանքաւտարածությունների վերականգնման,ընդլայնման, ոռոգման համակարգերի ստեղծման բնագավառներում: Ավելի ուշ` 1920-ական թթ. վերջերից գյուղերում ստեղծվեցին կոլեկտիվ խոշոր տնտեսություններ,որտեղ

1--

-

ֆոնդի կրտաճաին հողեր

ի դրությամբ ՀՀ հողային ընդհանուր ֆոնդը ն նրա կառուցվածքըունի հետնյալ պատկերը (հազ, հեկտար)

հունվարի

բ

առողջարանական, 106 | 13 | հանգստավայրերի,

Ընդամենը

Աղյուսակ24

թ.

|Բնապահպանական,

մարզական,պատհողեր մամշակութային

կապված արտադրությունը է մեծ յունների հետնանքովգյուղատնտեսական են դժվարություններիհետ, որոնք պայմանավորված Դ ռոգման, գիտականմեթոդներիկիրառմանն այլ յուրահատկություններով: պաարտադրությունը Ահա թե ինչու Հայաստանիգյուղատնտեսական ինքնարմեծ արտադրանքի ներդրումներ, է չափով կապիտալ հանջում ավելի երկրներիհամեմատությամբ: ժեքը զգալիորենբարձր է հարթավայրային գյուղատնտեսություն Մինչն 1920-ական թթ. Հայաստանը էքստենսիվ ունեցող երկիր էր:

-

-

57.4

90,3

'

հնարավորություններ ստեղծվեցին արմատավորելգյուղատնտեսության Աղյուսակ25 մեքենայացման,գիտական մեթոդների կիրառման, մելորացման ն ժամանակակիցշատ այլ մեթոդներ: Վանրապետության ՀՀգյուղական տնտեսությունների թիվը ն գյուղատնտեսության գյուղատնտեսութմեծ յունը վերելք ապրեց հատկապես1950-ական թվականներիցհետո: համախառն արտադրանքը բոլոր կարգի տնտեսություններում Այդ ժամանակաշրջանում լայնորեն արմատավորվելէր մեքենայական Տարիներ աշխատանքը:1988 թ. հանրապետությունում ոռոգվող հողերի տարածՉափի Քը հասել էր 316 հազ. հեկտարի: միավոր Հանրապետությունը դարձել էր բազմաճյուղ գյուղատնտեսությունունեցող երկիր: Նախկին ԽՍՀՄ-ում Գյուղական այն հազ. | 333,820 |335,086 |332,608 334,759 |334,798| էր հատկապեսխաղողագործության, պտղաբուծութասախառ րաբ նային մշակաբույսերիաճեցման ն այլ բնագայան,բանջարաբոստանա

|

մասնագիտացված առրերում:

1990-ական թվականներիսկզբներից,երբ ԽԱՀՄ-ի փլուզումիցհետո ՀայաստանիՀանրապետությունը անկախացավ,այստեղ տեղի ունեցավ հողի ու անասուններիսեփականաշնորհում: Կոլտնտեսայինն պետական խոշոր տնտեսությունների փոխարեն գյուղերում ստեղծվեցինմասնավոր տնտեսություններիրենց հողակտորներով:Մինչն հողի սեփականաշնորհումը հանրապետության գյուղատնտեսության համակարգում կար 804 կոլեկտիվ ն պետականտնտեսություն(1988 թ.) այսինքն՝ կոլտնտեսություններ (275) ն սովետականտնտեսություններ (529): Հանրապետությունում հողի սեփականաշնորհումից հետո ստեղծվել է 312900 գյուղացիական տնտեսություն(1995 թ.) այսինքն՝ առաջացել է հողի այդքան սեփականատեր:2002 թ. գյուղացիականտնտեսությունների թիվը եղել 334798: Սեփականաշնորհվածամբողջ հողատեսքերըկազմում են 396918 հեկտար: Այսպիսով`այժմ հանրապետության գյուղացիական յուրաքանչյուր տնտեսություն միջին հաշվով ունի 1.27 հեկտար հողատեսք (վարելահողերն բազմամյատնկարկներ): Վանրապետության որոշ շրջաններում ստեղծվելեն նան գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսություններ ու պետականտնտեսություններ, որոնց բաժին է ընկնում հողատեսքերի փոքրմասը: Այս հանգամանքը, անկասկածիր դրական կողմի հետ միասին, գյուղացիների համար ստեղծեցնան դժվարություններ, մասնավորփոքր հողակտորների(հատկապես լեռնային վայրերում) վրա մեքենայական աշխատանքիկիրառման, ոռոգման, գիտականմեթոդներիներդրման ն այլ

բնագավառներում:

|

բիզ աար

լ Բուսաբուծություն

|

հաաա Իթ

|

|

|

-

արտադրանքը ոլթ 4021 ադբզում

|

|

| 3510 |

13117

|4404

յյ

|

| 1800 |

|

208.0

| 2256 |

Ու

|

15655

| 1317 |

145.0

|

|

|

-

-

Վամառոտակի քննարկենք հանրապետության գյուղատնտեսության արդիվիճակն ու տեղաբաշխումը ըստ ենթաճյուղերի:

ԲՈՒՍԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ (ՀՈՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ)

Չնայած Վայաստանիկանրապետությանհողային ֆոնդը, առավելապես գյուղատնտեսական արտադրության համար անհրաժեշտ հողատարաձքները սահմանափակ են, սակայն, հողակլիմայական պայմանների բազմազանությունիցելնելով, այստեղ հնարավոր է զարգացնել բուսաբուծության շատ ենթաճյուղեր: Ներկայումս հանրապետությանբուսաբուծությունը ունի հետնյալ ենթաճյուղային կառուցվածքը՝ հացահատիկային, տեխնիկական մշակաբույսերի մշակություն, կարտոֆիլի ու բանջա-

րաբոստանային մշակաբույսերի մշակություն, այգեգործություն ն պատղաբուծություն: Բուսաբուծությանըբաժին է ընկնում գյուղատնտեսական ամբողջ համախառնարտադրանքիշուրջ 60 76-ը: Ինչպես նշվել է վերը զետեղված աղյուսակում, վերջին տվյալներով հանրապետությանգյուղատնտեսական ընդհանուր հողատեսքերը կազմում են 1391,4 հազ. հեկտար, որից գյուղատնտեսականմշակաբույսերի բոլոր ցանքերը 1998 թ. կազմեցին 323,8, իսկ 2002 թ.--305,7 հազ. հա: Վերջինիս կառուցվածքում պատկառելիտեղ է զբաղեցնում հացահատիկային մշակաբույսերի մշա177

կությունը: Վայաստանըաշխարհիայն եզակի երկրներիցէ, որտեղ հացահատիկայինմշակաբույսերիաճեցումը արմատավորվելէ անհիշելի Ժամանակներից: Կարմիր բլուրում ն Հայաստանի հազարամյակներիպատմություն ունեցող մյուս բնակատեղիներումհայտնաբերված կարասների մեջ մինչն այժմ պահպանվելէ ցորենի տեսակներ: Հայաստանի տարածքում, այդ թվում Երնան քաղաքի էրեբունի թանգարանիշրջակայքում գիտնականներըհայտնաբերել են վայրի ցորենի տեսակներ: Իսկ ընդհանուր առմամբ,շատ հնուց հայերը արմատավորելեն իրենց երկրում ցորենի, տարեկանի, գարու, հաճարի ու այլ հացահատիկային մշակաբույսերի բազմատեսակսորտերիաճեցում: Մինչն 1920-ական թթ. Հայաստանում հացահատիկայինմշակաբույսերի աճեցումը (ինչպես նան գյուղատնտեսականմյուս մշակաբույսերի)իրականացվում էր հիմնականում էքստենսիվ եղանակով: Այսինքն`արտադրությունը զարգանումէր լայնությամբ (հացահատիկիարտադրությունըմեծացվում էր ցանքատարածությունների ընդլայնման ճանապարհով): Խորհրդային իշխանությանտարիներինխոշոր աշխատանքներկատարվեցին հացահատիկիարտադրությանմեջ արմատավորվեցինտենսիվեղանակը, այսինքն`այն զարգացավհիմնականումխորությամբբերքատվության բարձրացմանճանապարհով: Այդ նպատակովկիրառվեցինգիտական մեթոդներով ցանքերի կատարման, պարարտացման,բարձր բերքատու սորտերի արմատավորման, աշխատանքներիմեքենայացման,հողատարածքների նպատակային օգտագործման ուղիները, որոնց շնորհիվ մեկ հեկտարիցստացվող հացահատիկիբերքը զգալիորենբարձրացավ: Հայաստանի Հանրապետությանտարածքում հացահատիկայինմշակաբույսերի աճեցման հիմնական վայրերը հումուսով հարուստ սնահողային տարածքներ ունեցող շրջաններն են, իսկ սնահողերըզբաղեցնումեն ամբողջ հանրապետությանտարածքիմիայն 2576-ը: Դեռնս շատ հնուց այաստանի հացահատիկիարտադրությանառավել նշանավորշրջանը Շիրակի դաշտն էր: Այժմ էլ այն այդ տեսակետիցպահպանում է իր կարնոր տեղը: Վացահատիկային մշակաբույսերի աճեցմամբ Կոտայքի մարզը,Սնանշանավորեն նան Լոռու, մպարանիսարահարթերը, նի ավազանը (հատկապես Մարտունու,Վարդենիսիտարածաշրջանները), ինչպես նան Սյունիքի մարզիհյուսիսային մասը (Գորիսիու Սիսիանիտարաայլ վայրեծաշրջանները):Հացահատիկաճեցվումէ նան հանրապետության են: րում, սակայն վճռականդեր խաղացողներընշվածներն Այստեղ աճեցվող հացահատիկի հիմնական տեսակը աշնանացանն գարնանացանցորենն է: Աճեցվում է նան գարի, տարեկան, հաճար, վար-

սակ (նախկինումՀայաստանի գետահովտայինմասերում նան

ր աճերոմ

բրինձ):

Աղոսան Հացահատիկայինմշակաբույսերի

շարժը ցանքատարածությունների Չայաստանի Հանրապետությունում Տ

ար

183.9

198,7 ,

191.9

մշա-

Ինչպես երնում է աղյուսակից. 1940 թ. հետո հացահատիկային կաբույսերիցանքերը կրճատվելեն: Դա իրականացվելէ մի կողմիցլրնտեի սության ինտենսիվզարգացման,մյուս կողմից նախկինում տակ զբաղեցվածհողատեսքերիհաշվին կերայինն բանջարաբոստ ցանքերի ընդլայնմաննպատակով: յին մշակաբույսերի հետո (1990 թ. հետո) Հետագայումհ̀ողի սեփականաշնորհումից նորիցսկսել պես նկատվումէ աղյուսակից,մասնավորտնտեսությունները

հացահատ

ինչ-

ցանքատարածությունները: ընդլայնելհացահատիկի ցանքատարածութ մշակաբույսերի Եթե 1985 թ. հացահատիկային գյուղատնտեսական հանրապետության ամբողջմշակշիռը րի տեսակարար ա կառուցվածքում կազմելեն 30.444. կաբույսերիցանքատարածությունների պա 2001 թ. այն կազմել է ավելիքան 6077: Ընդորում,աշնանացան ե ցորենն գարի)կազմում ցանքերը(հիմնականում տիկայինմշակաբույսերի

են

հացա

ամբողջ հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքերիավելի քան 3094-ը,մյուս

մեծ մասը կազմումէ գարնանացանը:

ու Վայաստանի ագրոկլիմայական պայմանների գյուղատնտեսական արտադրությանկազմակերպման առանձնահատկությունների հետնանքովհացահատիկային մշակաբույսերի բերքատվությունը մեկ հեկտարից խիստտա-

տանվողէ եղել միշտ:

առմամբցորենի միջինբերքատվությունը ՀՀ-ում 22.3, 2002 թ. 23.9 ցենտներ: թ. կազմելէ 19.2, 2001 թ. Իսկկ ընդ ընդհանուր ր

--

Աղյուսակ 28

Յացահատիկի համախառն բերքն ըստ տարիների ախառն բերքը (հազ. տոննա)

Աղյուսակ27

Հացահատիկային մշակաբույսերիմիջին բերքատվությունըմեկ հեկտարից րը

--

4,3 ,

,

,

ությու

մեկ հեկտարից

(ցենտներ)

,5

9,1

20,

15,3 ,

15,5

18,6

Հանրապետությունում աճեցվող հիմնականհացահատիկը ցորենն է, որի բերքատվությունըտարբերռեգիոններումտարբերէ: Սասնավորապես, վերջին տարիներիտվյալներով,երբ ընդհանուրառմամբ գյուղատնտեսական վերակառուցմանհետ կապված բերքատվությունըիջել էր, ցորենի. նվազագույնբերքատվությունըմեկ հեկտարիցկազմելէ 6, միջինը՝16, առավելագույնը՝ 36,1 ցենտներ: Ցորենի բերքատվությամբհատկապես կարնոր տեղ են զբաղեցնում Արթիկի,Ախուրյանի,Հրազդանի,Կոտայքի, Վարդենիսի,Մարտունու, Գորիսի,Սիսիսանիտարածաշրջանները, որտեղ շատ գյուղերում բերքատվությունը կազմումէ 25-30 ց:

Ց

Հացահատիկի արտադրությանչափերով հանրապետությունում առաջնակարգտեղեր են զբաղեցնում Գեղարքունիքի, Շիրակի, Կոտայքի, Արմավիրի,Սյունիքի մարզերը: բերքատվուքՀանրապետությունումհացահատիկայինմշակաբույսերի կապյան անկումըն համախառնբերքինվազումը1990-ական թվականներին ված էր սոցիալ-՛.ոնտեսական ծանրպայմանների, գյուղատնտեսության վերակառուցմանհետ, որի հետնանքովայդ ճյուղի գիտատեխնիկական բազանմեծապեսթուլացավ:Խորհրդայինիշխանության տարիներին հանրապետություքանի որ տենը տարեկաններմուծելէ ավելիքան 1 մլն տոննա հացահատիկ, ղում արտադրվողհացահատիկըչէր կարող բավարարելբնակչությանն ա181

նասնապահության ամբողջ պահանջը:Այժմ էլ հանրապետության հացահատիկիպահանջիմեծ մասըներմուծվում է դրսից:

Տեխնիկականմշակաբույսերի աճեցումը Հայաստանում նույնպես հին պատմություն ունի: Մասնավորապես, դեռ հնուց այստեղ աճեցվող տեխնիկական մշակաբույսերից կարնորներնէին բամբակը, գանգրավուշը (կտավատը), քնջութը ն կանեփը:Ըստ որում, բամբակ աճեցվում էր հիմնականումԱրաքս,Արածանի, Արեմտյան Եփրատգետերիհովիտներում ու Վանա լճի ավազանում: Հետաքրքիր է, որ այդ ժամանակներում Հայաստանում արտադրվող բամբակըոչ միայն բավարարումէր սեփականպա-

:`

շատ

հանջները,այլն զգալի չափուլ արտահանվումէր: շատ վայԼեռնաշխարհի րերում աճեցվողկտավատի, քնջութի ու կանեփիբազայի վրա գործում էին բազմաթիվձիթահանքեր: Խորհրդայինիշխանությանտարիներին,դարեր շարունակ Հայաստանում արմատավորված տեխնիկական այս մշակաբույսերը շրջանառությունից դուրս են մղվել: Բամբայ» աճեցումը Արարատյանդաշտում շարունակվում էր մինչն 1957 թ.: Դրանիցհետո բամբակի պլանտացիաների փոխարեն Արարատյան դաշտում ընդարձակվեցին հիմնականումբանջարաբոստանայինմշակաբույսերի ցանքերը,որոնց արդյունավետությունը բամբակի համեմատությամբ ավելի բարձր է: Տեխնիկականմշակաբույսերից Ղայասւտանի Հանրապետությունում՝ Շիրակի դաշտում (հատկապես Ախուրյանիու Արթիկիտարածաշրջաննեու րում), Սպիտակի Ստեփանավանի տարածաշրջաններում մինչն 7988 թ. կործանարար երկրաշարժը աճեցվումէր նան շաքարի ճակնդեղ:Այն հումքային բազա էր հանդիասանումՍպիտակի շաքարի գործարանի համար,որը ավերվել է երկրաշարժից: Այժմ արդեն կառուցվումէ նոր գործարան, ն մոտակաժամանակաշրջանում նշված վայրերում կվերսկսվի ճակնդեղի

աճեցումը: Ներկայումս

հանրապետության տարածքում համեմատաբար զգալի

գյուղեր:

ցանքատարածություններ զբաղեցնողտեխնիկականմշակաբույսը ծխա-

խոտն է: Հայկականլեռնաշխարհում ծխախոտի աճեցումը

արմատավորվել հարյուրամյակներ առաջ: Սակայնտեխնիկական նկատառումներով այն որպես հումքային բազա արմատավորվել է խորհրդային իշխանության

մարզերը:

ՀայաստանիՀանրւսպետությանպայմաններընպաստավորեն յուղագանգրավուշի(կտավատ) աճեցմանհամար, հեւոնաբարանհրաժեշտ է այդ բարձր սննդարարյուղի արտադրությունը ապահովելու համար վերականգնելդրա երբեմնիտեղը գյուղատնտեսությանկառուցվածքում: մշակաբույսերի ու կարտոֆիլի ամեցում: Հայ՛Ժողովուրդըբանջարաբոստանային մշակաբույսերիաճեցմամբզբաղէ վում անհիշելի ժամանակներից: Բանջարեղենիտարբեր տեսակներ ամիջին ճեցվում էին Վայաստանիբոլոր վայրերում, այդ թվում հատկապես լեռնային բարձրություններում:Իսկ բոստանայինմշակաբույսեր, հատկատու`

է

տարիներին:Դրա բազայի վրա էլ Երնանում կառուցվելէ ծխախոտիխոշոր ֆաբրիկա:Ծխախոտագործությամբ զբաղվում են հանրապետության բազմաթիվվայրերում,սակայն ճրա տարածման հիմնականռեգիոններն են՝ րարատյան գոգավորությաննախալեռնային տարածքները,Գեղարքունիքի. Վայոց ձորի ն հատկապես Տավուշի

կան գյուղեր, որոնք կոլտնԻջնանի,Տավուշի ւռարածաչրջաններում տեսային կարգերի ժամանակհիմնականումզբաղվում էին ծխախոտագործությամբ: Նշենք, որ վերը նշված ռեգիոններումծխախոտագործությունը բուսաբուծությանառավել եկամտաբերենթաճյուղերիցէ: Հանրապետությունումծխախոտիամենից շատ ցանքեր եղել են 1965 թ.. որոնք կազմել են 7.9 հազ. հեկտար, հետագայում դրանց տարածքը կրճատվել ն 1988 թ. կազմել Է 3,4 հազ. հեկտար: Ծխախոտի բերքատվությունըմեկ հեկտարի միջին հաշվով 1976-1980 թթ. կազմել է 24,2 ցենտներ, թթ. բերիսկ համախառն արտադրանքը՝ 16,9 հազ. տոննա, 1986-1988 է քատվությունըմեկ հեկտարիցեղել 28,5 զենտներ, իսկ համախառնբերքը է տարեկան 10,9 հազ. տոննա (համախառնբերքի կրճատումը կապված տւսրածքում արմատավորցանքերի կրճատմանհետ): Հանրապետության վել են ծխախոտի«Սամսունգ», «Տրապիզոն» սորտերը, որոնք որակական հատկանիշներովբարձր են գնահատվում: Այժմ ծխախոտագործությունը հանրապետությունումնորից սկսել է վերակենդանանալ(վերջին տարիներին ճրա ցանքերըխիստ կրճատվելէին): Հողի սեփականաշնորհումից հետո ծխախոտագործությունըինչպես դեռնս ասվեց, անկում է ապրել: Այժմ թեն դրա ցանքատարածությունները մեծ չեն, սակայն արդյունավետությունըբարձր է, բավականինբարձր է 2001 թ. այն մեկ հեկտարիցկազնան բերքատվությունը:Մասնավորապես, 30,5 մելէ 23,4, իսկ ցենտներ: թ.՝ 1950-ական թվականներիցհետո Արարատյանդաշտում (էջմիածնիու Հոկտեմբերյանիտարաձաշրջաններում)արմատավորվելէ մի այլ տեխնիկական մշակաբույս՝ /սռոդենի: Այն բարձր արդյունավետճշակաբույս է, որից արտադրվումէ եթերայուղ, իսկ վերջինս օգտագործվում է օծանելիքնենպատակներուլ:Սակայն դրանց ցանրի արտադրությանն տեխնիկական քերը քիչ էին, դրանով զբաղվում էին նշված շրջանների սահմանափակ

"

|Քանջարաբուստանային

պես ձմերուկ, սեխ հիմնականումաճեցվում է ցածրադիրլեռնահուլտային, ոռոգվող տարածքներում: Իսկ ընդհանուր առմամբ, մինչն խորհրդային կարգերի հաստատումըբանջարաբոստանային մշակաբույսերիցանքերը փոքր տեսակարար բուսաբուծությանկառուցվածքում կշիռ ունեին: 1913 թ. այս մշակաբույսերիցանքերըկազմում էին ընդամենը3,3 հազ. հեկտար: 1920-ական թվականներիցսկսած, հատկապես1940-ական թվականնեԴա հիմնականումկապվածէր որից, ցանքերը զգալիորեն ընդլայնվեցին: ն ռոգման համակարգիկառուցման ոռոգվող հողատարածքների մեծացման հետ: 1940 թ. բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցանքերը կազմել են 5,0, 1979 թ. 18,1, 1996 թ.21.1 հազ. հեկտար: Ընդհանուրառմամբ, բանջարեղեն աճեցվումէ հանրապետության բոլոր վայրերում, սակայն դրանց աճեցմամբվճռական տեղը պատկանում է Արարատյանդաշտին: Հայաստանի Հանրապետությունում բանջարաբոստանային մշակասեխ, դդում, սոխ, սխտոր, թագբիքան,կաբույսերից աճեցվում է ճճերուկ, ղամբ, վարունգ, սամիթ, համեմ, թարխուն, ռեհան, կոտեմ, գա-«վոմիդվր, զար ն այլն:

ցանքերըկազմել են 19,3-20,2 բանջարեղենի հազ. հեկտար,իսկ բոստանային 3,3-4,2 հազ. հեկտար: մշակաբույսերինը՝ 395,2-- 466,0 հազ. տոննա ն Համախառնբերքը համապատասխանաբար՝ 60,4-- 89,7 հազ. տոննա: Բանջարեղենի համախառնբերքը2003 թ. կազմել է 569,4, իսկ բոստանայինմշակաբույսերինը՝ 115-4 հազ.տ: հետո մեծ չափերով ընդարՀատկապես 1940-ական թվականներից ձակվել են նան /արտռֆիլի ցանքերը: 1998-2002

պետությանկարտոֆիլիաճեցմանվճռականդեր խաղացողռեգիոններն են Սնանիավազանըն Լոռին (Տաշիրի, Ստեփանավանի տարածաշրջաններ): Այս տեսակետիցզգալի տեղ ունեն նան Ապարանի,Արագածի,Հրազդանի, Գորիսի, Սիսիանիտարածաշրջանները: Կարտոֆիլաճեցվում է նան հանրապետությանմյուս վայրերում,սակայն թե ցանքատարածությամբ ն թե՛ բերքատվությամբվճռականտեղը պատկանումէ վերը նշված ռեգիոննե1913 թ.

այժմյանտարածքումկարտոֆիլիցանքեհանրապետության

կազմել են 7,0 հազ. հեկտար, 1940 թ. հասել է 13,2, 1979 թ.՝ 19,4, իսկ 1996 թ. 32.6 հազ. հեկտարի:Կարտոֆիլի միջին բերքատվությունը մեկ հեկտարից 1913 թ. կազմել է 69, 1940 ք.՝ 73, 1970 թ.է 150, 1979 թ.՝ 115, .

րը

՝

.

թթ.

--

թ.--

122,8 ց

այճպես Ինչպես բանջարեղենի, էլ կարտոֆիլիցանքատարածությունների ընդլայնման ու բերքատվության բարձրացմանշնորհիվ մեծ չափով 2003 թ. բանջարաբոսավելացել են դրանց արտադրության .ծավալները: են 27,1 հազ| իսկ կարտոֆիլիտանայինմշակաբույսերիցանքերըկազմել նը 32.3 հազ. հեկտար: 4972-1975 թթ. բանջարեղենիհամախառնբերքը տարեկան միջին հաշվով կազմել է կարտոֆիլինը՝199,0 հազ. տոննա, 1986--1988 թթ.` համապատասխանաբար 569,2 ն 256,3 հազ. տոննա, իսկ 1996 թ.՝ 443,5 ն 423,0 հազ. տոննա: 8997 թ. հանրապետությունում բանջարեղենիարտադրությունըկազմել է կարտոֆիլինը 360,6 հազ տոննա: 1998 թ. դրանց արտադրությունը համապատասխանաբար կազմելէ 395,2 ն 440,0 հազ. տոննա: Վետագա տարիներին բանջարեղենի, բոստանայինմշակաբույսերի, կարտոֆիլի համախառնբերքի շարժը ունի հետնյալ պատկերը

328:2| իսկ

ոտի

թթ. ՀՀ-ում

Վաղահաս կարտոֆիլ աճեցվում է հիմնականումցածրադիր վայրերում, հատկապեսԱրարատյան Իսկ ընդհանուրառմամբ,հանրադաշտում:

րին:

միջին հաշվով 126, իսկ 1996 թ.` 95,7 ցենտներ: Հետագա տարիներին կարտոֆիլի բերքատու սորտերի արմատավորմանշնորհիվ նրա բերքատվությունընկատելիորենբարձրացել է: Մասնավորապես. 1998 թ. բերքատվությունըմեկ հեկտարիցկազմելԷ 134,6 ց 1999 թ.--130,6 9 2000 թ.--87,3 ց 2001 թ. 11469 1986-1988

"

Աղյուսակ29

արիները

վանումը

ջարեղ

ոստանայի

|3757

,

Մ

,

4174,

,

|5,

4,3

Այսպիսով`հանրապետությունը ճշված շատ կարնոր մշակաբույսերի արտադրությամբոչ միայն ապահովում է բնակչության պահանջը, այլն զգալի քանակությամբկարտոֆիլէ արտահանում: հա նում ա Բանջարեղենիհամախառնարտադրանքովհանրապե րապտությունում ու է ռաջին տեղը պատկանում Արարատի,այնուհետն` Արմավիրի մյուս մարզերին, կարտոֆիլի արտադրությամբ`Գեղարքունիքի, Լոռու, Շիրակի ու մյուս մարզերին: Հանրապետությանտարածքում առկա բնական ա,

ա-

:

'

ն պտղաբուծության համար հանրապեՉնայած խաղողագործության ու հոառկայության էներգիայի արնային տության ներկայիս տարածքում պայմաններընպաստավորեն, սակայն ընդհանուր առմամբ կլիմայի

ռանձնահատկությունները՝արնային էներգիայի առկայությունը, թեք լանջային արնադեմ տարածքները, ոռոգման ստեղծված լայն հնարավորությունները դեռնս անբավարար են օգտագործվում բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ավելի մեծ չափերով արտադրությանհամար: Ընդհանուր առմամբցածր է դրանց ն կարտոֆիլի բերքատվությունը:Իսկ բերքատվության բարձրացումը կարնոր դեր կխաղա ոչ միայն բնակչության պահանջը ավելի մեծ չափերով բավարարելու,դրանց բազայի վրա ների պահածոների արտադրությունը ընդլայնելու, այլն բանջարեղենի, կարտոֆիլի, պահածոների ինքնարժեքըիջեցնելու գործում:: Կերային մշակաբույսերի աճեցումը հանրապետությունում բուսաբուծության կառուցվածքում հատկապես 1960-ական թվականներիցհետո լայն չափերի է հասել: Դա կապված էր անասնապահությանինտենսիվ զարգացման, դրա համար ամուր կերային բազա ստեղծելու անհրաժեշտության հետ: Այդպիսիմշակաբույսերաճեցվում են հանրապետությանբոլոր վայրերում, սակայն դրանց ցանքատարածություններիմեծ մասը բաժին է ընկնում Շիրակի, Լոռու, Գեղարքունիքի, Սյունիքի մարզերին: Զգալի տեղ են զբաղեցնում նան Արարատյանգոգավորությաննախալեռնայինվայրերը: Աճեցվում են միամյա ն բազմամյա կերայինմշակաբույսեր(առվույտ, երեքնուկ ն այլն): Կերային բազայի համար աճեցնում են նան եգիպտացորեն (սիլոսի համար), կերային արմատապտուղներ(ճակնդեղ, գազար ն

ղային

դաշտում,որը խաղոխիստ ցամաքայինլինելու (հատկապեսԱրարատյան հիմնականվայրն է) հետնանքով,այս բնագավառումզգալի ղագործության դաշտումձմռանը են առաջանում:Քանի որ Արարատյան

դժվարություններ իջնում է մինչն -33:, ապա այսպիսի պայմաննեերբեմն ջերմաստիճանն րում խաղողի վազը ցրտահարվումէ: Ահա թե ինչու դեռ հնուց Արարատյան դաշտիգյուղացիներըաշնան վերջերինխաղողիբերքը հավաքելուց հետո, հանում: Իսկ վազերը թաղում են հողի տակ, իսկ գարնանսկզբին հորից է բարձրացնում այդ ամենը մեծ չափով դժվարացնում աշխատանքները, ու պտուղը խաղողն աճեցվող խաղողիինքնարժեքը:Իսկ քանի որ այստեղ ն են անուշահամ,ապա իրենց որակով, շաքարայնությամբշատ բարձր դաշտի գյուղատնայն դարձելէ Արարատյան չնայած դժվարություններին, խաղողագործութերկրներից Եվրոպական տեսության հիմնականճյուղը: Իտալիան, են Բուլղարիան, Իսպանիան,Ֆրանսիան, յամբ հանրահայտ Մեր շրջանը: Ուկրաինան, Մոլդովան, Ռուսաստանի հյուսիսկովկասյան ն հարնան երկրներիցայն զարգացածէ ԼՂՀ-ում, Վրաստանում Ադրբեջահավայրերը աշխարհագրական նում: Այս երկրների խաղողագործական մարյա նույն լայնություններիվրա են, ինչ որ Հայաստանում,իսկ Ուկրաիվայրերը զգալիորեն նայի, Մոլդովայիու Ռուսաստանի խաղողագործական ավելի բարձր լայնություններիվրա են: Սակայն նշված բոլոր երկրներում խաղողի վազը ձմռանը չի թաղվումհողի տակ, քանի որ կլիմայականպայմանները այնպիսի խիստ ցամաքայինտիպի չեն, ինչպիսին Արարատյան դաշտում: Դարերիփորձը ցույց է տալիս, որ Արարատյանդաշտի, Զանգեզուրի հարավային մասի, Արփայի ավազանի քարքարոտ, ավազայինհողերում

տարբեր տեսակ-

այլն):

թ. հանրապետությանայժմյան տարածքում կերային մշակաբույսերի ցանքերը կազմում էին 44 հազ. հեկտար, 1944 թ.՝ 37,7 հազ., 1970 թ.՝ 173,7 հազ., 1976 թ.՝ 200,1 հազ., 1979 թ.՝ 224,1 հազ., 1998 թ.՝ 264,8 հազ. հեկտար: Հետագա տարիներին, գյուղատնտեսությանսեփականաշնորհման հետ կապված,այդպիսի մշակաբույսերիցանքերը մեծ չափով կրճատվել ն 1994 թ. կազմել են 125,1 հազ., իսկ 2002 թ. 57,8 հազ, հեկտար: Խաղողագործությունը ե պտղաբուծությունը հայ ժողուվոդի հնացույն զբաղմունքներիցեն: Սակայն դրանք ինտենսիվզարգացման հիմքերի վրա է դրվել 1920--ական թթ. հետո, առավելապես 1950-ական թվականներից: Ոռոգման լայն ցանցի ստեղծման, ագրոտեխնիկականժամանակակիցմեթոդների, մեքենայական աշխատանքիկիրառման շնորհիվ, մինչն 1980-ական թթ., խաղողագործությունն ու պտղաբուծությունըդարձել էին զայաստանի Հանրապետության գյուղատնտեսության առաջատար, մասնագիտացված ենթաճյուղերից մեկը:

--

.

խաղողը շատ լավ աճում, բարձր բերք է տալիս, հատկապեսոռոգմանպայհամար մաններում: Խնդիրը կայանում է նրանում, որ խաղողագործության են տարեկան որտեղ լինել այն վայրերում, նորմալ պայմաններկարող մթնոլորտայինտեղումները միջինը առնվազն 1000 մմ է: Մինչդեռ Հայասվայրերում նշված քանակի տանի Հանրապետությանխաղողագործական անբավարար է հատկապես են տեսակետից 30-3596» չափով լինում: Այդ

տեղումները Արարատյանդաշտի անապատայինու կիսաանապատայի ինչպես նշվել է, վայրերում: Ահա թե ինչու մեզ մոտ խաղողագործությունը, տարածէ արհեստական ոռոգմամբ: Վանրապետության պայմանավորված է մարզի Տավուշի աճեցնել կարելի խաղող քում անջրդի պայմաններում

լեռնալանջայինարնադեմ որոշ հատվածներում,որտեղ տեղումների քանակը համեմատաբար մեծ է: Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետությանխաղողի այգիների բացարձակ գերակշռող մասը տեղաբաշխվածէ Արարատյանդաշտում: Այստեղ խաղողագործությամբզբաղվում են Արարատի,Արտաշատի, էջմիածնի, Բաղրամյանի, Աշտարակի, Թալինի տարածաշրջաններում (այսինքն՝ այժմյան Արարատի,Արմավիրիմարզերում ու Արագածոտնի մարզի ցածրադիրվայրերում): Մյուս ռեգիոններիցխաղողագործությունըզարգացած է Արփա գետի ավազանում (Վայոց ձորի մարզում), Սյունիքի մարզի հարավում (հատկապես Մեղրու տարածաշրջանում) ն Տավուշի մարզում (Նոյեմբերյանի, Իջնանի ու Տավուշի տարածաշրջաններիցածրադիրմասերում): Հանրապետությունումխաղողի այգիներիտարածքը կտրուկ սկսել է մեծանալ 1940--ական թթ. մինչն 1990- ական թթ. սկիզբները, որից հետո ՀՀ գյուղատնտեսությանայդ խիստ կարնոր ն եկամտաբեր ենթաճյուղի զբաղեցրած տարածքները աններելի կերպով սկսեցին կրճատվել: Դա կապված էր գյուղատնտեսության կառուցվածքում սեփականաշնորհման հետ, որի հետնանքներիցմեկն էլ արտադրվողխաղողի իրացմանբնագավառում ստեղծված դժվարություններնէին: Այդ է պատճառը,որ գյուղացիների զգալի մասը իրենց խաղողի այգիներըվերածեցին բանջարանոցների կամ հացահատիկիդաշտերի, որոնց բերքի իրացումը այդ պայմաններում նրանց համար ավելի հեշտ ն արդյունավետէ: Աաաա

Խաղողի այգիների տարածքն ու համախառն բերբը 1965--2003

թթ.

ողի այ (հազ. հեկտար)

քը

ողի հա

բերքը(հազ. տոննա)

,

35,0

37.

205, ,

205, ,

։

54.9

23.

1913 թ. հանրապետությանայժմյան տարածքումխաղողի համախառն բերքը կազմել է 58,5, իսկ 1940 թ.՝ 65,6 հազ. տոննա: Հետագայում, ինչպես ասվել ու երնում է վերը զետեղվածաղյուսակից, հանրապետությունում խաղողի այգիներիտարածքը մեծ չափերովընդլայնվել է ն 1913 թ. 8 հազ. հեկտարից 1978 թ. հասել 37,1 հազ. հեկտարի:Որից հետո նշված պատճառով դրանց տարածքներըզգալիորեն կրճատվել է: Խաղողի բերքատվութթթ. միջին հաշվով կազմել է 75-95,6 յունը մեկ հեկտարից 1913-1994 ցենտներ: Ամենից բարձր միջին բերքատվությունըեղել է 1985 թ. ն կազմել է մեկ հեկտարից95,8 ցենտների: Առանձինտնտեսություններումայն հասել

է 150 ն ավելի ցենտների:

մեկ հեկտարից Ամենավերջինտվյալներովխաղողիբերքատվությունը 81,9, իսկ 74,7, 2000 թ.-- 78,0, 2001 թ.

եղել է 1998 թ.-- 69,4, 1999 թ.

թ.

--

-

--

82,8 ցենտներ:

համեմատությամբավելի ընդարձակէ ատղաբուԽաղողագործության ծության աշխարհագրությունը: Սակայն, ինչպես խնաղողագործությունը, պտղատու այգիներիմեծ մասը նույնպես տեղաբաշխված հանրապետության է Արարատյան դաշտում, որտեղ դրանցհամար կան բնական նպաստավոր հողատեսակներ, էներգիա,համապատասխան պայմաններ,արնային առատ ոռոգմանխիտցանց: են դեղձի, ծիրանի, կեռասի, Այստեղ դեռ շատ հնուց արմատավորված ու այլ պտուղների աճեցումը: Դրանք բնուխնձորի, սալորի տանձի, բալի, ն հիրավի արնահամեն: Ահա թե թագրվում են բարձր շաքարայնությամբ ինչու Արարատյանդաշտի պտուղներից արտադրվածպահածոները շատ մեծ պահանջարկունեն նան արտասահմանյան երկրներում: Այդպիսիպտղաբուծությամբ հանրահայտեն նան Արփայիավազանը (Վայոց ձորի մարզ), Սյունիքի հարավային մասը (հատկապես Մեղրու կիրճն ու Կապանիտարածաշրջանիցածրադիրմասերը), Տավուշի մարզի ցածրադիր հատվածները (հատկապես Նոյեմբերյանի ու Իջնանի տարածաշրջանները): Վերը նշված պտուղներից բացի այս ռեգիոններում շատ

հնուց արմատավորվածեն նան նռնենին,թզենին,ընկուզենին, նշենին: Լոռու, Տավուշի, Կապանի անտառներում տարածված են հոնին, վայրի տանձենին, խնձորենին,զկռենին, մոշենին ու շատ այլ պտղատու, հատապտղատու բուսատեսակներ: Վերջին տասնամյակներումպտղատու մի շարք ծառատեսակներիաշխարհագրությունըմեծապես ընդլայնվել է: Խնձորի ու տանձի (ցրտադիմացկուն, բարձր որակի) այգիներ են ստեղծվել Սնանի ավազանում, ԱշտաԼոռու, րակի, Նաիրիի, Կոտայքի, Սիսիանի,Գորիսի տարածաշրջաններում, Գուգարքի, նույնիսկ Շիրակի մարզերիտարբերհատվածներում: Վանրապետության ցածրադիր մասերում, հատկապես Արարատյան դաշտում, Զանգեզուրում, հյուսիսարնելյան Հայաստանում շատ վաղուց արմատավորվածէ նան թթենին: Այս հրաշքպտուղը ունի բազմակողմանի կարնոր նշանակություն, այդ թվում բուժիչ նշանակություն:Բացի թարմ վիճակում օգտագործելուց, դրանցից արտադրվում է բարձրորակ օղի, սպիրտ, դոշաբ, չամիչ: Պտղատու այգիների տարածքն 1940--2003 Տարինե

րը

ու

համախառն բերքը

Աղյուսակ34

թթ.

ԱՆԱՍՆԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

ՐՔԸ հարտար) ազտոննա րածքները Պտղատու

այգիների

տա-

Պ

ե

41.1

46.

Հայկականլեռնաշխարհը հարուստ է ալպյան մարգագետիններով,արոտավայրերով,որոնք ն կարնոր դեր են խաղացել անհիշելի ժամանակներից այստեղ անասնապահությանարմատավորման համար: Դաշտավա` րությունից, պտղաբուծությունից ն խաղողագործությունիցբացի հայ ժողովրդի համար միշտ կարնոր դեր է խաղացել նան անասնապահությունը, խոզաբուծութայդ թվում խոշոր ն մանը եղջերավոր անասնապահությունը, մեղվաշերամապահությունը, թռչնաբուծությունը, յունը, ձիաբուծությունը,

բուծությունը:

Պատմական փաստերը ցույց են տալիս, որ Վայաստանիարտաքին առնտրի համակարգումզգալի տեղ են զբաղեցրել նան անասունները, այդ թվում հատկապեսձիերը: Դառը ճակատագրիբերումով հայ ժողովուրդը կորցրել է իր տարածքի 9096-ից ավելին, հետնաբարնան խիստ կրճատվել են պնասնապահության զարգացմանհամար անհրաժեշտբնականնախապայմանները՝ա̀րոտավայրերն ու խոտհարքերը: Այնուհանդերձ, ՀՀ այժմյան տարածքը ունի ոչ քիչ նախապայմաններ այդ ճյուղի զարգացմանհամար:

157.4

-

128.5

1913 թ. հանրապետությանայժմյան պտղատու այգիների տարածքը կազմել է 13,6 հազ. հեկտար, իսկ համախառն բերքը 14,7 հազ. տոննա: Հետագայում 1940 թվականից հետո դրանց տարածքը ու համախառն բերքը, ինչպես երնում է աղյուսակից, մեծ չափերով ավելացել է: Իսկ 1990-ական թվականներիսկզբներին գյուղատնտեսության մեջ տեղի ուկապված) նեցած վերակառուցումների (սեփականաշնորհման հետ այգիների տարածքներն ու համախառն բերքը մեծ չափերով պտղատու կրճատվել է: Պտղատու այգիների բերքատվությունը մեկ հեկտարից 1913-1994 թթ. միջին հաշվով կազմել է 42,1--55,2 ցենտներ, իսկ 19982003 թթ. այն կազմել է 39,2--60,5 ցենտներ մեկ հեկտարից: Խաղողագործություն ու պտղաբուծությունը մեր հանրապետության գյուղատնտեսության առաջատար բնագավառներնեն, որոնց բազայի վրա ստեղծվել է գինու ու պահածոների հզոր արդյունաբերություն, որոնց արտադրանքը լայն ճանաչում ունի միջազգայինշուկայում: Վետնաբար դրանց հետագա վերելքը (որի համար պայմաններըշատ նպաստավորեն) մեր հանրապետության համարհրամայականպահանջ է:

:

Բավական է նշել, որ 1998 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ հանրապետութ138.9 կազմում են 694.0 հազ. հեկտար, խոտհարքերը՝ յան արոտավայրերը նան կերային որ այն հանգամանքը, հազ. հեկտար: Եթե հաշվի առնենք կազմում են 35-38 հազ. հեկցանքատարածությունները մշակաբույսերի անասնապահութէ տար տարածք (2002 թ.) ապա կարելի եզրակացնել, որ

ընդհանուրառմամբ բավահամար նախապայմանները յան զարգացման է: ռացիոնալօգտագործումն րար են: Կարնորըայդ պայմանների Մինչն 1930-ական թվականներըՀայաստանումանասնապահությունը էր էքստենսիվեղանակով,որի հետնանքովմթերատվությունը զարգանում սկսած,երբ հատկապես1950-ական թվականներից Հետագայում, էր:

ցածր բնագավառումսկսվեցկիրառվելգիտատեխնիկական անասնապահության առաջավորփորձը, հանրապեառաջընթացիմեթոդները,համաշխարհային դրվեց զարգացմանինտենսիվուղու վրա: տությանանասնապահությունը շեշտը դրվեց ոչ թե գլխաքանաաճի բնագավառում Այսինքն՝արտադրանքի մսատվությանն (կաթնատվության, մթերատվության այլ կի ավելացման, վրա: այլ) բարձրացման Անհիշելի ժամանակներիցՀայաստանումզարգացել են անասնապա-

մեծ վնասներ հության բոլոր հիմնականենթաճյուղերը,չնայած որ դրանք են կրել օտար, վայրի ցեղերի հաճախակի հարձակումներից:Հանրապեատության այժմյան տարածքում ինչպես տնտեսությանբոլոր ճյուղերը, զարգացմանհամեմատաբարկայուն բնույթ է ստացել նասնապահությունը ԱրնելյանՀայաստանըՌուսաստանինմիանալուց հետո (1828 թ. հետո): Սակայնայն նորից խիստանկում է ապրել 1915-1920 թթ., կապվածԹուրՄեծ եղեռնիու քաղաքացիական քիայի կողմիցհայերիդեմ սանձազերծած էին սովը, համաճարակը, տիրում հետ, Հայաստանում երբ պատերազմի հետնանքով տնտեսության քաղաքականվիճակը, որոնց խառնիճաղանջ էին: բոլոր ճյուղերը, այդ թվում անասնապահությունըկազմալուծվել կարնորմալ հունի մեջ է դրվել միայն խորհրդային Այն զարգացման սկսած: գեր հաստատվելուցհետո, հատկապես1930-ական թվականներից ունի անասնապահությունը Հանրապետության Ներկայումս Հայաստանի ճյուղայինայսպիսիկառուցվածք: է Խոշոր եղջերավորանասնապահություն: Այն միշտ էլ եղել կայասէ գլխավորենթաճյուղը, որը տալիս ամբողջպտանի անասնապահության գերակշռողմասը: համախառնարտադրանքի նասնապահության է, 1950-ական թթ. սկսած մեծ աշհատկապես ասվել Ինչպես արդեն ուղու վրա են ինտենսիվ անասնապահությունը խատանքներ կատարվել անասնապահութդնելու համար: Ընդհանուր առմամբ,խոշոր եղջերավոր

յունը մեզ մոտ ունի կաթնամսայինուղղություն: Սակայնհանրապետության շնորհիվ հիմք է որոշ ռեգիոններումկաթնատուցեղերի արմատավորման դրվել կաթնայինանասնապահությանզարգացմանը: Դրա համար առավել հարմար վայրը Լոռին է, որը ն հանդիսանումէ հանրապետությանխոշոր եղջերավոր անասնապահության գլխավոր ռեգիոնը մթերատվությանբնագավառում: Դրա համար կարնոր դեր են խաղում Լոռու սարահարթի խոտառատ արոտավայրերնու խոտհարքերը:Հենց այս ռեգիոնն էլ առաջատար տեղ ունի կովերի կաթնատվության,կաթի արտադրությանծավալի բնագավառում:Պատահական չէ, որ հենց այստեղ՝ Տաշիրի ու Ստեփանավանի տարածաշրջաններումեն գտնվում բարձրորակ կաթնամթերքների, պանրիարտադրությանխոշոր գործարանները: մյուս նշանաՀանրապետությանկաթնամսատուանասնապահության են` վոր ռեգիոններն Շիրակի, Գեղարքունիքի(Սնանի ավազան),Կոտայքի մարզերը, Սյունիքի մարզի հյուսիսայինմասը (Գորիսի ու Սիսիանիտարածաշրջանները): 1980-ական թվականներիցկաթնայինանասնապահություէր հասել մերձերնանյանտնտեսություններում ու նը զգալի զարգացման մ յուս խոշոր քաղաքներիհանգույցներում,այդ քաղաքհանրապետության ներիբնակչությանպահանջներըկաթուվվ ապահովելունպատակով: Քանի որ Արարատյանդաշտում է տեղաբաշխվածհանրապետության բնակչությանհիմնական մասը, ն միննույն Ժամանակայստեղ չկան խոտառատ ու խոտհարքեր, արոտավայրեր ապա այստեղ հետագայումէլ նպատաէ կահարմար զարգացնել հիմնականում կաթնայինանասնապահությունը՝ մսուրայինեղանակով: Իսկ հանրապետության նախալեռնային ու լեռնային վայրերում, որտեղ արոտավայրերը ն խոտհարքերըզբաղեցնում են զգալի տարածքներ, նպատակահարմարը կաթնամսայինանասնապահության զարգացումնէ:

Աղյուսակ

Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակիշարժը

ար

ասու

- ր թը շոր ր ն ի (հազ.գլուխ) ընդ. գլխաքանակը

Այդ

թվում

| (հազ.յգլուխ

"

'

,

,0

7,3

270,1

5,8

աղյուսակից,1988թ-ից հանրապետությունում Նան եղջերավորանասունների գլխաքանակը կտրուկ անկում ապրել. սեփականաշնորհմամբ, որի հետնանքով րնաան այդ Ցեղած յուղի միջոցներըկազմալուծվել են,անասնապահետո

է

ան րությունը զրկվել է միասնականտեխնիկական, գիտական, տնտեսական

ասար

՝

բազայից:

Այդ հանգամանքը խիստ բացասաբար է անդրադարձել նան կաթնատվության վրա: Աղյուսակ33

Մեկ կովի տարեկան կաթնատվությունը ըստ տարիների

տար

րը

՝

Վ

514,9

երնում է

78,7

| խոշոր

մեկ կովից(կգ)

ությունը

:

Խոշոր եղջերավոր անասնապահությանմթերատվության,այդ թվում հատկապես կաթնատվության բնագավառումչնայած վերջին տարիներին բարձրացմանմիտում է նկատվում, այնուհանդերձ մեր հանրապետությունում ոեռնս շատ ցածր է: Այն մեծ չափերով ցածր է ոչ միայն ԱրնմտյանԵվրուվայր երկրներից, որտեղ մեկ կովի միջին տարեկան կաթնատվությունը հասճուճ. 8-10 հազ. կգ-ի, այլն նախկին ԽՍՀՄ կազմում եղած մի շարք հանրապետություններից,հատկապեսՄերձբալթյաներկրներից(էստոնիա, Լատվիա, Լիտվա), որտեղ այն հասնում 4,0-4,5 հազ. կգ-ի: Հետնաբար՝ՎայաստանիՎանրապետության անասնապահության այս ենթաճյուղիգլխավորհիմնահարցընրա հետագա ինտենսիվզարգացումը ն կաթնատվությանբարձրացումն է: 1996 թ. տվյալներով հանրապետությունում կաթի արտադրությունը կազմել է 429,4, 1997 թ. 435,3, 2000 թ.452, 2001 թ. 465,7, 2002 թ. 477,7, 2003 թ. 502,2 հազ. տոննա: Նշենք նան, որ 1979 թ. հանրապետությունում արտադրվել է 500 հազ., իսկ 1988 թ.՝ 5685,9 հազ. տոննա կաթ, որը ամենաբարձրցուցանիշն է վերջին հարյու-

է

է

-

--

րամյակում: մանր եղջերավոր անասնապահությունը հանրապետության |

անաս-

նապահությանհաջորդ գլխավոր ենթաճյուղն է, որը խորհրդայինիշխանության տւասրիներին քանակականու որակականմեծ փոփոխություններէ կրել: Ի տարբերություն խոշոր եղջերավոր անասնապահության,որը հիմնականում տեղաբաշխվածէ հարթ տարածքներում,մանր եղջերավոր անասնապահությամբաչքի են ընկնում լեռնային վայրերը: Սա, անկասկած, չի նշանակում, որ հարթ տարածքներում,հատկապես Շիրակի, Լոռու սաայս ենթաճյուղըչի զարգացած: րահարթերումանասնապահության Իսկ ընդհանուր առմամբ, մանր եղջերավորանասնապահությունըհիմնականում զարգացած է Սնանի ավազանում (Վարդենիսի, Մարտունու, ճամբարակի, Սնանի տարածաշրջաններում),Արագածի լեռնալանջայի բոլոր բնակավայրերում(Թալինի, Աշտարակի,Ապարանի,Արագածիտա194

Վայոց ձորի, Սյունիքի մարզերում ն լեռնային մյուս րածաշրջաններում), ռեգիոններում:Մինչն 1940-ական թթ. մանր եղջերավորանասունների ընդհանուր գլխաքանակումոչխարներիցբացի զգալի տեղ ուներ նան այծերի գլխաքանակը:Վետագայումվերջինների գլխաքանակըիջավ, ն այժմ այն

աննշան է: Նախկինում Հայաստանում հիմնականումաճեցվում էին բալբաս, մազեխ, «Ղարաբաղ» ցեղի դմակավորոչխարներ,որոնք տալիս են կոպիտ ն կիսանուրբ բուրդ: Վերջին ցեղը ունի նան համեղ միս: Վետագայումոչխարների տրամախաչումիցստեղծվել են նոր տեսակներ(մերինոս), որոնք տալիս են նրբագեղմբուրդ: Նախկինում մինչն սորտերի բարելավումը Հայաստանի ոչխարաբուծությունը ուներ մսակաթնաբրդատուուղղություն: Իսկ այժմ հիմնականում ուղղությունը: զարգանումէ բրդամսակաթնային

,

շատ

Աղյուսակ Մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակի շարժը' արիները

ու

ա

(հազ. գլուխ)

'

2345,9 2322,6

1450,1

736,0

Քանի որ այծերի գլխաքանքակը1991 թվականից հետո շատ աննշան է դարձել, ապա այդ ծ ցուցանիշներ, հ համարյաամբողջապես նից հետո ցույց տրված

Ա

աղյուսակում

Աաոյումակու

նիշները

592. ։

աղյուսակից,մանր եղջերավոր անասուններիընդարդեն 1989 թ. այծերի գլխաքանակըընդամենը հանուր գլխաքանակում հազ., այսինքն համարյա վերացել էր: Դրանիցհետո մնացել էր կտրուկ իջել է նան ոչխարներիգլխաքանակը:Դրա հետնանքով, մեծ չա1979 թ. հանրապետություփով կրճատվելէ բրդի արտադրությունը:Եթե կազմել է 5059 տոննա, 1985 թ.՝ 4425, ապա նում բրդի արտադրությունը 1991 թ. այն դարձել է 2115, 1994 թ. 1688, 1997 թ. 1309, իսկ 1998 թ.՝ 1270, 1999 թ. 1311, 2000 թ.՝ 1310, 2001 թ.՝ 1081, 2002 թ.՝ 1120 տոննա: պայմաններընպաստավոր են ն հնարավոՄինչդեռ հանրապետության այդ ենթաճյուղը նորիցվերակենրությունեն տալիս անասնապահության ու մսի արտադրությունը զգալի չափով ակնպաստիբրդի դանացնել,որը ն արբնակչության նկատելիորեն կբարելավի վելացնել, ինչն իր հերթին այդ ապահովումը բնագավառում: պահանջների տադրության անասնապահության ամենաեկամտաբերենԽոզաբուծությունն խոզաբուծությունըհիմնականում թամյուղն է: ՆախկինումՀայաստանում անտառաշատ համեմատաբար է որտեղ այդ վայրերում, տարածված եղել ունեին կարնոր նշանակություն անտառներում համար որպեսկեր նպատակի ինչպեսնան մյուս պտղատեսակները: աճող կաղնուառատ պտուղները, ինտենսիվզարգացմանհամարիրաՎետագայում,խոզաբուծության Ստեղծվեցինարդյունաբերական միջոցառումներ: շարք մի կանացվեցին մսուրային եղանակովիրահամալիրներ,որտեղ բնույթի խոզաբուծական կերի,ջրի մատակարարումը, սանիտարականացվումէ դրանց խնամքը, համարորպես կերի բազա օգԽոզաբուծության կան աշխատանքները: տագործվումեն հացահատիկի,կարտոֆիլիու այլ արմատապտուղների նան քաղաքայինտնտեսության զգալի մասը, կերայինճակնդեղը, ինչպես ու առաջացող թասննդայինմնացորդները տարբեր բնագավառներում ժաչեն կազմում: Խոզաբուծության փոնները,որոնք քիչ քանակություն ու Երնան ստեղծվել քաղաքի հանրապեմանակակիցհամալիրներ էին հանգույցներում: քաղաքների խոշոր տության/մյուս Ինչպես երնում

է

:

կակից այդպիսի խոշոր համալիրներ էին նավորապես,ժամանակա Մասնավոր

ալայրծրումը ատի անո արունԻՆ ր րարեցնի խարունի որունը ոզ Բաղրամյանիտարածաշրջանումն Արարատ

ա

անից,

պատմականորեն ձն

:

սիսարնելյան` տության հյուսիսարնելյ

րապ

ռային շրջանների բնակավայրերում,աԹումանյանի, Նոյեմբերյանի, Գուգարքի, Իջնանի, Տավուշի Այնզարգացած է նան Սյունիքիբնակավայրերում: անտա

ռավելապես տարածաշրջաններում:

Աղյուսակ35

Խոզերի գլխաքանակի շարժը Գլխա

ակը

(հազ.գլո

16, '

120,5

143,

236, ,

|

19,

310,9

82, 79, 53, ,

,

111, Ինչպես երնումէ, մինչն 1980-ական թվականներիվերջերըհանրապեգլխաքանակըհսկայականչափերով ավելացել ն հախոզերի տությունում սել էր 344.3 հազ. գլխի, որից հետո, հատկապես1990-ական թվականների անկում է ապրել: սկզբներիցկտրուկ Դա տեղի է ունեցել գյուղատնտեսությանհամակարգումկատարված հետնանքով, երբ անասնապահությանայս ենթաճսեփականաշնորհման

հզոր, փաստորեննույնպես կորցրեց ստեղծված արտադրական խոզաբուծական ն ունենալ միասնականբազան, դադարեցինգոյություն պետականխոշոր համալիրները: նոր վերելքը պայմանավորված Վերջին տարիներինխոզաբուծության որոնց շնորհիվ խոզի մսի նախաձեռնությամբ, է մասնավոր ձեռներեցների լուծվածէ: հիմնականում հիմնահարցըհանրապետությունում սկսելէ զարգանալշատ հին ժաԹռչնաբուծությունը. Ղայաստանում 1930-ական թվականներըմեզ մոտ այն թոմանակներից,սակայն ուներ: ղարկվող արտադրանքիծավալով աննշան տեսակարար կշիռ Միայն 1930-ական թվականներիցսկսած ստեծված համարյա բոլոր են թռչնաբուծական ֆերմաներ: կազմակերպվում կոլտնտեսություններում ժամանակաենթաճյուղը կարնոր ա յս խիստ Սակայն անասնապահության մեթոդներովսկսեց զարգանալհատկապես 1960-կից արդյունաբերական տարբեր վայրերում ստեղծական թվականներից,երբ հանրապետության Դրանց մի մասը մասնագիֆաբրիկաներ: խ ոշոր թռչնաբուծական վեցին

յուղը

մինչն

տացվումէ ձվատու, ձվամսատու, մյուս մասը՝ մսատու, մսաձվատու թռչնաֆաբրիկաների բուծության ուղղություններով:Այդպիսիմասնագիտացված մեծ չաարտադրությունը մսի ձվի, թռչնի շնորհիվհանրապետությունում արէին ն տալիս մինչն 1980-ական թվականները փերով ավելանում է, տոկոսը: տադրվող ձվի ու թռչնի մսի ավելիքան էին ստեղծվել Նուբարաշենում ֆաբրիկաներ խոշոր Թռչնաբուծական ՍպիԱրտաշատում,Կապանում, Գետամեջում, (Երնանում),Լուսակերտում, ն այլ վայրերում: Դրանցից Սնանում տակում, Սիսիանում, էջմիածնում, հզորությամբ ամենախոշորը (նան Անդրկովկասում)Լուսակերտի ֆաբրիզուգահեռմինչն 1990-ական թթ. սկզբնեկան էր: Այդպիսիֆաբրիկաներին կոլտնրը կարնոր դեր էին խաղում նան այդ ժամանակ դեռնս պահպանվող ու անհատ տնտեսություննեֆերմաներն տեսություններիթռչնաբուծական Գանրապետություրում մշտապեսգոյություն ունեցող թռչնաբուծությունը: ամենից շատ վերցրած միասին նում բոլոր կարգի տնտեսություններում 12629 է հազ., 1989 ռչուն եղել է 1987 թ.: Այդ տարում դրանցթիվը կազմել հետ հազ.: Վետագա տարիներին,սեփականաշնորհման թ. տնտեսութկապված,այս ճյուղը նույնպես խիստանկում է ապրել: 1998 թ.՝ 3190,2 հազ. 2912,6, իսկ կար ընդամենը յունների բոլոր խմբերում նան ձվի արէ գլուխ թռչուն: Համապատասխանաբար անկում ապրել հ անրապետությունում թ. ձվի արտադրությունը տադրությունը:Եթե 1993 թ. այն կազմել կազմել է 637,0 մլն հատ, 1988 թ. 618.1 մլն հատ, ապա հետո զգալիորենբարձրացել է 189.0, իսկ 1995 թ.՝ 197,8 մլն հատ: Դրանից

:

է406293 եղել

թռչունների գլխաքանակը՝1999 թ. այն կազմել է 4255.1, 2000 թ.՝ 3975.2, 2001 թ. 3120,3, 2002 թ. 3962,7 հազ. գլուխ: Դրա հետ կապված որոշ չափով բարձրացել է նան ձվի արտադրությանչափը: Մասնավորապես, 1998 է

թ. այն կազմել է 219,4 մլն, 1999 թ. 325,69, 2000 2002 թ. 477,7, 2003 թ.՝ 502,2 մլն հատ:

թ. 385,4, 2001

թ. 448,3,

Անհիմն ձնով քայքայվել են թռչնաբուծականնախկին ֆաբրիկաները: քաղաՎետնանքըայն էր, որ մինչն վերջերս,հատկապեսհանրապետության քային բնակավայրերումվաճառվում էր դրսից ներմուծվողհավի միս ն ձու: Մինչդեռէկոլոգիապեսմաքուր հավի մսի ու ձվի արտադրությունըմեզ համար կենսական նշանակությունունեցող խնդիր է: Այժմ մասնավորձեռներեցների կողմիցձեռնարկված միջոցառումներիշնորհիվ,այս հիմնահարգըլուծված է, մեր բնակչությունըհիմնականումօգտագործումէ տեղում արտադրվածհավի միս ն ձու: Շերամապահությունը շատ հին ժամանակներից Ղայաստանի ցածրադիր,հիմնականում չոր մերձարնադարձայինպայմաններ ունեցող վայրերում ապրող բնակչության զբաղմունքներից մեկն է եղել: Անասնապահությանայդ ենթաճյուղի զարգացման համար կերայինբազա են հանդիսանում հիմնականումայդպիսի պայմաններումլավ աճողթթենուծառերը, որոնց տերններնէլ շերամի որդի համար կեր են հանդիսանում: Պատմական շատ աղբյուրներումկան վկայություններայն մասին, որ հետ միասինարտահանվումէր կայաստանիցշատ արտադրատեսակների նան մետաքսի հումք, ինչպես նան պատրաստիմետաքսյագործվածք:Վերջիններիս արտադրությունըհիմնված էր այստեղ զարգացած շերամապահությանվրա: Խորհրդային իշխանության տարիներին շերամապահությամբզբաղվում էին հանրապետության ավելի քան 10 վարչական շրջաններում: Մասնավորապես,այն առաջինհերթին զարգացածէր Մեղրու, Կապանի, մասնակիորեն նան Գորիսի նախկին վարչական շրջաններում, Տավուշի ու Իջնանիշրջանների ցածրադիր մասերում, ինչպես նան Արարատյանդաշտի մի շարք շրջաններում: Իսկ Մեղրիում գործում էր շերամի որդի բուծարան (գրենայի արտադրություն,որտեղիցայն մատակարարվումէ շերամապահական բոլոր շրջաններին): Վերջին մի քանի տասնամյակումՀայաստանի Հանրապետությունում շերամապահությունըանուշադրությանէր մատնվել, իսկ Երնանի մետաքսի հզոր կոմբինատըհիմնականումաշխատում էր ներմուծվողհումքով ն արհեստական մետաքսաթելով:Սակայնճշմարտությունըայն է, որ հանրապետության նշված շրջանները շատ հարմար են մեծ չափերով ընդլայնելու

ն նորից անհրաժեշտ թթի պլանտացիաները համար շերամապահությանն այդ ենթաճյուղը, իսկ դրա բաանասնապահության վերակենդանացնելու Թթի զայի վրա` բնական մետաքսի արտադրությունը: դրանց տակ կարելի է օգտագործե համար մեծ ծախսեր չեն պահանջվում, իսկ ստացող արդյունավետութքարքարոտ, ավազոտ հողատարածքները, տնտեսության համակարհանրապետության յունը ակնառու դեր կխաղա

պլանտացիան

գում:

ՄեղվաբուծությունըՀայկական լեռնաշխարհի բնակիչներիհնա-

գույն զբաղմունքներիցէ: Ինչպես լեռնային մյուս երկրներում, այստեղ զարգացմանհամար պայմաններընպաստանույնպես մեղվաբուծության արտաքին վոր են: Պատմական փաստերըվկայում են, որ Հայաստանի տեղն էր ուրույն իր առնտրի համակարգումդեռ հնագույն ժամանակներից Հազբաղեցնումմեղրը: Հայտնի է ռան, որ մինչն 20--րդ դարի սկիզբները նան մեղր էր արտահանվում յաստանիցմեծ քանակությամբբարձրորակ խորհրդայինիշխանութՍակայն ն երկրներ: Ռուսաստան եվրոպականայլ լուրջ մեղվաբուծությանը, յան տարիներինայս կարնոր բնագավառին՝ արտադրվումէր տաշադրությունչէր դարձվում:Կոլտնտեսություններում րեկանմի քանի հազար տոննա մեղր: Դրանզուգահեռ,չնայած արհեստաու-

շարունակումէին զբաղվել մեղվաբուծությամբ կան խոչընդոտներին, արտադրանքը որոնց մեծ թվով մասնավորմեղվաբույծներ, չափերը: արտադրվողի էր կոլտնտեսություններում

նան

գերազանցո

են, ավելի սեփականաշնորհվել Ներկայումս, երբ հողահանդակները են ստեղծվել մեղվաբուծությանզարգացման լայն հնարավորություններ ռեեն հանրապետության համար: Այդ նպատակիհամար օգտագործվում սկսած ցածրադիրվայրերումգարլիեֆային առանձնահատկությունները՝ ամռան նան սկզբներինպտղատու ծաղկառատայգիների,իսկ ավելի ուշ ամիսներին ու աշնան սկզբներին բարձրլեռնայինալպյան ծաղկառատ Հանրապետությանտալայն հնարավորությունները: մարգագետինների րածքում մեղվաբուծությանզարգացմանհամար լավ նախապայմաններ կան հատկապես հյուսիսային Զանգեզուրում,Վայքում, Սնանի ավազանում, Արագածիլանջերին, Շիրակի ու Լոռու, Ապարանիսարահարթերում: համար շատ հարմարայդ վայրերիհնարավո Սակայն մեղվաբուծության րությունները դեռնս անբավարարեն օգտագործվում:Հանրապետության ծաղալպյան մարգագետնային այգիների ու բարձրլեռնային, պտղատու է հնարավոր կաշատ տարածքներիռացիոնալ օգտագործմանդեպքում Իսկ դարձնել եկամտի կարնոր աղբյուրներից մեկը: մեղվաբուծությունը այգիների համար այն կհանդիսանանան պտղատու հանրապետության

Աղյուսակ

բերքատվությանբարձրացման(ինտենսիվ փոշոտման շնորհիվ) կարնոր

միջոց:

մեկ շնչի հաշվով արտադրվող գյուղատնտեսական

ՎՀ-ում

Անասնապահության մյուս ճյուղերից Վայաստանում դեռ շատ հնուց զարգացած է եղել ձրաբուժությունը:Ձին Հայաստանիարտաքինառնտրիհիմմեկն է եղել: Օտար ն հայ պատմիչներիաշնականապրանքատեսակներից հաճախկարելի է հանդիպելՀայաստանիձիաբուծության խատություններում ն հայկականձիերի մասին: Հայտնի է, որ սպարսից աքեմենյանարքայից արքաներըՀայաստանիցորպես հարկտարեկանվերցնումէին 20 հազ. ձի (տե՛ս Թ. Խ. Հակոբյան, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն,եԵրնան, 1984, էջ 72 ): Գանրահայտէ, որ Հայաստանիզինվորականուժի համակարգում վճռականտեղ էր զբաղեցնումհեծելազորը(այրուձին),ըստ որում, ձիերը տեղականէին: ամբողջապես Հույն հանրահայտ պատմաբան ն ճանապարհորդՍտրաբոնը Հայաստանին վերաբերողիր ճանապարհորդական աշխատություններումմեծ գոէ նան, որ հայկականձիու խոսում հայկական Նշենք ձիերի մասին: վեստով ազնիվ տեսակովհատկապեսհանրահայտէին Արցախնահանգը ն Սյունի-

հիմնական արտադրատեսակներիչափերը

տադր տեսակը

Չափի

արիներ

միավ.

կ

կգ

լ

՞

այա

-

այա

ատ

ՎՀ

|

-

Է11014

Օ)

եշ

Քը:

՛

Իսկ տրանսպորտայինմեքենաշինությանզարգացմանհետ կապված, նվազագույնիէ հասել ձիու դերը որպես փոխադրամիջոց: Նախկինում շատ կոլտնտեսություններ ունեին իրենց ծիաբուծական ֆերմաները, հետագայումդրանք վերացել են: Միայն լեռնային շրջանների գյուղականանհատ որոշ տնտեսություններ շարունակում էին ունենալ ձիեր, որոնց ընդհանուրգլխաքանակըհասնում էր մի քանի հազարի: Ներկայումս, երբ հողը սեփականաշնորհվելէ, դժվարություններիհետ է կապվածմեքենայականեղանակովփոքր հողակտորներիմշակումը, ինչպես նան մեքենայական տրանսպորտային միջոցների օգտագործումը, հրատապանհրաժեշտությունէ դարձել հանրապետությունումծիաբուծության վերականգնումը: Դրա նշանակությունըհատկապես մեծ է հանրապետությանլեռնային բոլոր շրջաններիհամար: 1998--2002 թթ. միջին տարեկանտվյալներովՀայաստանիՀանրապետությունում կար 12 հազ. ձի:

գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի կառուցվածքը թ

Ձիաբուծությունըհանրապետությանանասնապահությանհամակարգում աչքի ընկնող տեղ է զբաղեցրել մինչն 1940-ական թթ.: Որից հետո, արտադրության մեքենայացմանհետ կապված,որպես գյուղատնտեսական ուժ ձին կորցրելէ իր դերը: քաշող

09.

-

18.955(3)

0.454(10)

1.15:(4) 385005)

60245)

Է

3.55(6)

նան

Նան, ո

լ.Հացահատիկ

,

128շ.կարտոֆիլ

կրրհստան Ա աօ.Բուրդ

ռ

ՂԱ

Ա3.Բանջարեղեն

6 Խաղող ։

4.3. ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԸ

Արդյունաբերությունից ն գյուղատնտեսությունիցհետո տրանսպորտը հանդիսանումէ նյութական արտադրությաներրորդ բնագավառը(բեռնատար տրանսպորտի գծով): Չնայած տրանսպորտիբնգավառում արտադ203

րանք (որպես այդպիսին) չի թողարկվում, սակայն առանց տրանսպորտի արտադրությաննորմալ գործունեությունը անհնար է: Տրանսպորտի միջոցով հումքը տեղափոխվում է մինչն վերամշակող ձեռնարկություն, պատրաստի արտադրանքը հասցվում է սպառողներին,կապերէ հաստատվում արտադրության ճյուղերի, բնկավայրերի, երկրների միջն ն այլն: Այսինքն՝ տրանսպորտի համակարգումնույնպես ստեղծվում է նոր արժեք (տեղափոխման ծախսերիհետնանքով),ահա թե ինչու այս ճյուղը նույնպես կոչվում է նյութականարտադրությանբնագավառ: Քանի որ ՎՁայաստանի Հանրապետությունըտիպիկլեռնային երկիր է՝ խիստ կտրտվածմակերնույթով, ապա տրանսպորտայինուղիների կառուցումը այստեղ կապվածէ դժվարություններիու համեմատաբարմեծ ծախսերի հետ: Չնայած այդ դժվարություններին, դեռնս շատ հնուց պատմա-

կան Հայաստանիտարածքովհյուսիսից դեպիհարավ ն արնմուտքից դեպի արնելք կառուցվել էին առնտրական մի շարք բանուկ ճանապարհներ, որոնցով Հայաստանըառնտրատնտեսականկապեր էր պահպանում բազմաթիվ երկրների հետ: Յանրապետությանայժմյան տարածքում ժամանակակիցտրանսպորտային ուղիների կառուցումըսկսվել է 19-րդ դարի վերջերից`կապվածերկաթուղիներիկառուցման հետ: Իսկ 1920-ական թվականներիցսկսած ոչ միայն վերակառուցվում ն զարգանում է հանրապետությաներկաթուղային ցանցը, այլն ստեղծվում է ժամանակակիցավտոմայրուղիներիցանց, ինչպես նան տրանսպորտիայլ տեսակներ: Երկաթուղային տրանսպորտը հանրապետությանտրանսպորտիառաջատար ենթաճյուղնէ: Աշխարհում երկաթուղու կառուցումը սկսվել է 1825 թ. Անգլիայում, Ռուսաստանում այն սկսվել է 1830-ական թվականներիերկրորդ կեսերից, որը հատկապես արագորենէ զարգացել 19--րդ դարի վերջերից: Այդ ժամաճակներում Ռուսաստանըերկաթուղիներ էր կառուցում ոչ միայն կենտրոնից դեպի վառելիքային ու մետաղայինռեսուրսներով հարուստ վայրերը, այլն դեպի իր կայսրությանսահմանայինշրջաններ`ռազմաստրատեգիական նպատակներով: Ահա այս երկու նպատակներով էլ երկաթուղիներէին կառուցվում նան դեպի Անդրկովկաս,այդ թվում նան դեպի Հայաստան: Մինչն 19-րդ դարի վերջերն արդեն ավարտվելէր Թիֆլիս-ԱլավերդիԱլեքսանդրապոլ(այժմ Գյումրի)-Ղարս երկաթուղու կառուցումը, իսկ մինչն 1906 թ. նան Ալեքսանդրապոլ--Երնան-Ջուլֆա երկաթուղու կառուցումը: Երկաթուղին Երնան է հասել 1901 թ. դեկտեմբերին:Այս ուղիների կառու204

|

ցումը Ռուսաստանիհամար կարնոր նշանակություն ուներ այն առումով, որ մի կողմից շահագրգռված էր Ալավերդու պղնձի պաշարների ու Արարատյան դաշտում աճեցվող բամբակի օգտագործմամբ, մյուս կողմից նան՝ Թուրքիայի ն Իրանի հետ ունեցած սահմանագծիամրապնդմանհետաքրքրությամբ: Սակայն, այս երկաթուղիները շատ կարնոր դեր խաղացին առաջին հերթին կայաստանիտնտեսականզարգացմանհամար: Այն հնարավորություն տվեց մեծ չափով ընդլայնել Հայաստանիառնտրատնտեսականկապերը Ռուսաստանի կենտրոնականշրջանների հետ: Մինչն Առաջին համաշխարհայինպատերազմը(1913 թ.)3այաստանիտարածքում գործում էր 362 կմ երկաթուղի:Առաջին համաշխարհայինու քաղաքացիականպատերազմի տարիներինդրանց մեծ մասը կազմալուծվել,քայքայվել էր: 1920-ական թվականներիցսկսած, երբ ստեղծվում են խորհրդային կարգեր, այդ ուղիների վերակառուցումից բացի, հանրապետությունում սկսվում են երկաթուղայինշինարարությաննոր աշխատանքներ: Մասնավորապես,առաջին հերթին կառուցվեց Գյումրի--Արթիկ--Պեմզաշեն երկաթգիծը, որը վճռական դեր խաղաց Արթիկում ն Պեմզաշենում տուֆաքարիլայն մասշտաբովարդյունահանմանու այդտեղից պատրաստի շինաքարը դեպի հանրապետության մյուս շրջաններ տեղափոխելու գործում: Մյուս կարնոր երկաթուղին Մինջնան--Կապան գիծն է, որը շահագործման հանձնվեց 1932 թ., ն որը խոշոր դեր խաղաց ոչ միայն առհասարակ հանրապետությանայդ կարնորտնտեսականշրջանի ամբողջ արդյունաբերության, այլն գյուղատնտեսությանզարգացման գործում: Այդ գծով Զանգեզուրը կապվեց ոչ միայն Երնանի, Արարատյանդաշտի, այլն ԽՍՀՄ մյուս ռեգիոններիհետ: Հանրապետությաներկաթուղու ցանցը զգալիորեն ընդլայնվեց ն կատարելագործվեց հատկապես 1940-ական թվականներիվերջերից սկսած: Յանրապետությանտնտեսական կյանքում շատ կարնոր դեր խաղաց Երնան-կՀրազդան-Սնան-Սոթք երկաթուղու կառուցումը: Իսկ հետագայում Հրազդանիցերկաթուղինշարունակվեց մինչն Դիլիջան-Իջնան-Աղստաֆա (վերջինս գտնվում է Ադրբեջանիտարածքում): Այսպիսով` հնարավորություն ստեղծվեց Երնան քաղաքը ուղիղ գծով հանրապետությանկենտրոնական հատվածով կապել Բաքու-Թբիլիսի երկաթուղու Աղստն կայարանի հետ:

Այս գծերի կառուցումը խոշոր դեր խաղաց Սոթքի ոսկու հանքանյութի տեղափոխման,Սնանի ավազանի, Կոտայքի, Գրազդանի,Իջնանի տարածաշրջաններիտնտեսականզարգացմանգործում:

թ. հանրապետության շահագործվող երկաթուղու երկա831 կմ (հետագայումնոր երկաթուղիներչեն կառուցկազմեց րությունը վել): Հանրապետության երկաթուղային տրանսպորտիաշխատանքների կատարելագործմանբնագավառումշատ կարնոր դեր խաղաց նրա էլեկտրիֆիկացումը: Այժմ հանրապետությաներկաթուղին ամբողջապես էլեկտրիֆիկացված է: երկաթուղու տեսակարար կշիռը հանրապետության տրանսպորտայինամբողջ բեռնաշրջանառությանմեջ մինչն 1980-ական թվականներըկազմել է ավելի քան 53 տոկոս: 1970 թ. այս ճյուղի բեռնաշրջանառությունը կազմել է՝ 3,2, 1980 թ.՝ 5,8, 1988 թ.՝ 4,8, 1991 թ.՝ 1.28 միլիարդ տոննա-կիլոմետր, իսկ հետագա տարիներին խիստ իջել է այն, կապված հանրապետությանշրջափակմանհետ (1994 թ. երկաթուղու բեռնաշրջանառությունըկազմելէ ընդամենը378 մլն տոննա-կիլոմետր): 2002 թ. տվյալներով հանրապետությաներկաթուղու բեռնաշրջանառությունը կազմել է 451,8 մլն տոննա-կիլոմետր,ուղնորաշրջանառությունը՝ 48,4 մլն ուղնոր--կիլոմետր,նույն տարում երկաթուղով տեղափոխվելէ 2019,3 հազ. տոննա բեռ ն 1,3 մլն ուղնոր: Հանրապետության բեռնափոխադրումներիընդհանուրծավալում 2002 թ. երկաթուղուտեսակարարկշիռը կազմելէ 2796 (նախկին5306-ի փոխարեն): ՀՀ երկաթուղու երկարությունը 2002 թ. կազմել է 711 կմ, այն ամբողջապես էլեկտրիֆիկացվածէ: 1990-ական թվականների վերջերից երկաթուղու գործունեությունը նորից սկսել է աշխուժանալ, սակայն այն դեռնս հեռու է 1980-ական թվականներիմակարդակից,քանի որ հանրապետությունը Ադրբեջանիկողմից դեռ շրջափակվածէ: Ավտոմոբիլային տրանսպորտը `Օ։»6ՊՎայաստանի Հանրապետության համար առանձնահատուկ կարնոր դեր խաղացող ճյուղն է: տնտեսության Քանի որ Ադրբեջանիտարածքով անցնող երկաթուղին մեզ համար շարունակում է մնալ փակ, իսկ Վրաստանիտարածքովանցնողն էլ լիարժեք չի օգտագործվում (Աբխազիայում տիրող վիճակի հետ կապված), ապա ավտոտրանսպորտը ՀՀ-ի համար շարունակում է մնալ վճռական դեր խաղացող: Դրա կարնորությունն արտահայտվում է նան այն տեսանկյունից, որ հանրապետությանտարածքի մեծ մասը ընդգրկվածչէ երկաթուղու սպասարկմանոլորտում կամ զգալիորենկտրվածէ դրանից: Վանրապետությունում ավտոտրանսպորտիզարգացումը հիմնականումսկսվելէ 1920-ական թվականներից հետո: Իսկ մինչ այդ հանրապետությանայժմյան տարածքում կային շուրջ 2000 կմ երկարությամբգրունտային ճանապարհներ, որոնք ձգվում էին Երնանից դեպի Սնան-Դիլիջան-Իջնան,Երնանից դեպի Ալեքսանդրապոլ(այժմյանԳյումրի), Երնանիցդեպի Արտաշատ--ԻՆախիջնան

Արդեն 1988

դեպի հանրապետությանայլ ուղղություններ: Այդ ճանապարհներովէլ այն ժամանակԵրնանըկապերիմեջ էր ինչպեսհանրապետությանռեգիոնների ու բնակավայրերի,այնպեսէլ հարնան պետություններիհետ: Խորհրդային իշխանության տարիներին ավտոտրանսպորտի զարգացման հետ կապված, այդ նշանավոր բոլոր ուղղություններով ճանապարհները վերակառուցվեցին,կառուցվեցին բարեկարգ,ասֆալտապատ կամ ընդհանրապեսամուր ծածկույթովավտոճանապարհներ: Բացի դրանից, կառուցվեցին նան բոլորովին նոր բարեկարգ ավտոմայրուղիներ, որոնք հանրապետությանմայրաքաղաքը կապում են բոլոր ռեգիոնների, քաղաքների ն հարնան երկրների հետ: Կառուցվել են նան միջշրջանային ավտոճանապարհներ:Արդեն 1988 թ. հանրապետության տարածքումընդհանուր օգտագործմանավտոխճուղիների երկարությունը կազմել է 7,7 հազ. կմ., որից 7,4 հազ. կիլոմետրը կոշտ ծածկույթով: Դրանից հետո նոր ավտոճանապարհներդեռնս չեն կառուցվել, ն այդ ցուցանիշները փաստորեն մնում են անփոփոխ:2002 թ. տվյալներով այդպիսի ավտոխճուղիներիերկարությունը կազմել է 7,53 հազ. կմ: Վանրապետութընդհանուր ծավալում ավյան տրանսպորտայինբեռնաշրջանառության տոտրանսպորտը երկաթուղային տրանսպորտիցհետո զբաղեցնում էր երկրորդ տեղը, նրա տեսակարար կշիռը կազմում էր ավելի քան 4542: Ավտոտրանսպորտի դերը վճռական է հանրապետությանբոլոր այն ռեգիոնների համար, որտեղով դեռնս երկաթուղի չի անցնում ն հեռու եներկաթուղու սպասարկմանոլորտից(Վայոց ձորի մարզ, Սյունիքի ու Գեղարքունիքի մարզերի մեծ մասը ն այլն): բեռնաշրջանառութ1990-ական թթ. սկզբներից ավտոտրանսպորտի է, կողմից հանրաԱդրբեջանի կապված յունը նույնպես խիստ կրճատվել պետության շրջափակման, վառելիքի բացակայության, տնտեսության խիստ անկման հետ: Հետագա տարիներին ավտոտրանսպորտիդերը մեծ մասը շարուբարձրացել է, քանի որ արտաքին բեռնափոխադրումների հետ կապէ ձնով (երկաթուղու շրջափակման այս նակվում իրականացվել թ. տվյալներով ավտոտրանսպորտովտեղափոխվել է շուրջ ված): 4694,9 հազ. տոննա բեռ: Ավտոտրանսպորտիտեսակարար կշիռը հանրապետությանտրանսընդհանուրծավալում կազմել է 1970 թ. պորտային բեռնափոխադրումների 41,0, 1980 թ.՝ 43.0, 1985 թ.՝ 47.2, 1994 թ.՝ 45,246, հետագայում զգալի տեղաշարժեր են կատարվել այս ճյուղում: 2002 թ. տրանսպորտիայս ճյուղին ընդհանուր ծավալի 62,84--ը: Իսկ բաժին է ընկել բեռնափոխադրումների կազմել է 74,6 մլն նույն թվականին այդ ճյուղի բեռնաշրջանառությունը ն

|

'

"

տոննա-կիլոմետր, ուղնորաշրջանառությունը՝1715,9

մետր:

են

մլն ուղնոր-կիլո-

տանի Հանրապետությունըայդ գազամուղովգազ է ներմուծում Ռուսաստանից: ՎրաստանիցՀայաստանձգվող մայր գազամուղն էլ ճյուղավորվումն ընդգրկում է ամբողջ հանրապետությանտարածքը: Հիմնական գծերը Դիլիջան--Սնանձգվում են դեպի Դիլիջան-Վանաձոր-Սպիտակ-Գյումրի, Երնան, երնան-Արարատ ուղղություններով,որոնք էլ իրենց հերթին ճյուղավորվում ն ընդգրկում են Սնանի ավազանը, Սյունիքը, ամբողջ Արարատյան դաշտը ն մյուս ռեգիոնները: Գազամուղը այժմ այն հիմնական տրանսպորտայինմիջոցն է, որով ներմուծվում է հանրապետությանհամար վճռական դեր խաղացող վառելիքը: Իսկ վերջինովպայմանավորված է նան հանրապետությանջերմաէներգետիկտնտեսության գործունեությունը: Իրանի հետ կնքված պայմանագրով2005 թ. կսկսվի Իրան Հայաստան գազամուղիկառուցումը, որով ոչ միայն մեր հանրապետությունըԻրանից կստանամեծ քանակությամբ բնական այրվող գազ, այլն Հայաստանի տարածքովԻրանի գազը կարտահանվիԵվրոպա: ընդհանուր ծավալում խոՎանրապետությանբեռնափոխադրումների տեսակարար կշիռը 2002 թ. կազմել է ղովակաշարային տրանսպորտի

առավել կարնորագույնավտոմայրուղիներն Այժմ հանրապետության Երնան-Սնան-Դիլիջան-Իջնան, երնան-Արտաշատ-Արարատ-Վայք--

Ջերմուկ-Սիսիան-Գորիս:

Գորիսիցշատ բարձրկարգի,նորակառույցավտոմայրուղինԲերձորով (Լաչինով) հասնում է Շուշի. այնուհետն Ստեփանակերտ:ԼՂՀ-ի համար կենսականնշանակություն ունեցող այս մայրուղին կառուցվել է Յամահայհամար շատ կարնոր կականհիմնադրամիմիջոցներով:Վանրապետության են (որտեղից այն շարումայրուղիներ երնան-Աշտարակ--ԺԹալին--Գյումրի նակվում է դեպի Ախալքալաք, Ախալցխա, այսինքն` հանրապետությունը կապում է Վրաստանի հետ), Երնան--էջմիածին-Արմավիր-Անիպեմզա-Երնան-Աշտարակ-Ապարան-Սպիտակ-Ստեփանավան-Տաշիր Գյումրի, այն շարունակվում է դեպի Վրաստան):Շահագործման է հանձն(որտեղից վել Եղեգնաձոր--Սելիմիլեռնանցք-Մարտունիբարձրակարգավտոճանա-

.

պարհը:

Խոդովակաշարային տրանսպորտը հանրապետությունում սկսելէ հասավ Ղազարգանալ 1960-ական թվականներիսկզբներից,երբ Եերնան զախ (Ադրբեջան)- երնան գազամուղը: Այս գազամուղովհանրապետությունը գազ էր ստանում Ղարադաղի(Ապշերոնյան թերակղզու հանգույց)

10,192:

հանքավայրից:

Հետագայում, երբ ավարտվեց Իրանից (Պարսկականծոցի ափերից) դեպի նախկին ԽՍՀՄ (Ադրբեջանի Աստարա քաղաք, այստեղից էլ այն ձգվեց մինչն Ղարադաղից-Ղազախձգվող գազամուղ ն միացավ դրան) ձգվող գազամուղը: Հայաստանի Հանրապետությունը որոշ ժամանակ գազ էր ստանում Իրանից: Ավելի ուշ, երբ Հյուսիսային Կովկասից գազամուղ կառուցվեց(Խաչի լեռնանցքով)մինչն Թբիլիսի, իսկ վերջինս էլ խողովակաշարով արդեն միացված էր Ղազախ-Երնանգծին, հանրապետությունը սկսեց գազ ստանալ Ռուսաստանից(Հյուսիսային Կովկասից): Քանի որ ղարաբաղյանիրադարձություններիհետ կապված,Վրաստանից Հայաստան ձգվող գազամուղի այն հատվածում, որը անցնում էր Ադրբեջանի տարածքով (Ղազախիշրջան) ու այստեղ էլ հաճախակիայն պայթեցվում էր ադրբեջանցիներիկողմից ն խափանվումգազի մատակարարումը, ապա 1990-ական թթ. սկզբներին Վրաստանիտարածքից ուղիղ գծով դեպի Վայաստան անցկացվեց գազամուղի նոր ճյուղ բացառելով Ադրբեջանիտարածքը: Հենց այդ գազամուղովհանրապետությունըգազ էր ներմուծում Թուրքմենիայից՝Հյուսիսային Կովկասով: Իսկ այժմ Վայաս208

`

Օդային տրանսպորտը, ՎայաստանիՀանրապետությանաշխարհագրական բարդ դիրքի հետ կապված ունի առանձնահատուկկարնոր նշանակություն:Որպես տրանսպորտիկարնոր դեր խաղացող ճյուղ՝ այն հատկապեսձնավորվել է 1950-ական թթ. վերջերին,իսկ մինչ այդ նրա դերը շատ աննշան էր: Չնայած օդային տրանսպորտիտեսակարար կշիռը ընդհանուր ծավալում փոքր է, տրանսպորտայինբեռնաշրջանառության սակայն նրա նշանակությունը անգնահատելի է: Այս ճյուղը հատկապես արագ իվճռականդեր է խաղում ոչ միայնուղնորներիտեղափոխությունն րականացնելու այլն շուտ փչացող, թանկարժեք,ոչ մեծ ծավալի բեռները արագ տեղ հասցնելու, հեռավոր շրջաններիբնակչությանըշտապ բուժօգնություն կազմակերպելու ն շատ այլ բնագավառներում:Օդային տրանսպայքարի տապորտը վճառական դեր խաղաց Արցախիազատագրական բոլոր կողմերից տրանսրիներին, երբ Ադրբեջանըմեր հանրապետությունը պորտայինշրջափակմանէր ենթարկել, ն Արցախիհետ կապող միակ ն առհասարակարտաքինհիմնական կապիմիջոցը օդային ուղին էր: 1970-1991 թթ. օդային տրանսպորտիտեսակարարկշիռը հանրապետության տրանսպորտիընդհանուր բեռնաշրջանառությանմեջ կազմել է 0,596: Վետագա տարիներին, վերը նշված պատճառի հետ կապված,նրա տեսակարարկշիռը բարձրացելու արդեն 1994 թ. հասել է 1.796-ի:

ընթացքում հանրապետությունում ստեղծվել ու բարձր ավտոխճուղային,օդային, խողոզարգացմանէին հասել ռազմավակաշարայինտրանսպորտի ձները: Ադրբեջանա-՛ղարաբաղյան կան հակամարտությունների հետ կապված, հատկապես 1992 թ. սկսած, հանրապետությանտնտեսության մյուս ճյուղերի հետ միասին խաթարվել է նան տրանսպորտիաշխատանքը: Տնտեսությանայս կարնորագույնճյուղի հեռանկարայինխնդիրներիցմեկը ոչ միայն նրա աշխատանքիլրիվ վերականգնումնու տրանսպորտիբոլոր ուղիների վեականգնումնէ, այլն հանրապետությանբոլոր իրար հետ հուսալիորենկապող բանուկ նոր ճանապարհներիկառուցումը: Հատկապես խիստ կարնոր է Սնանի ավազանը Սյունիքի ու Արցախի հետ կապողնոր մայրուղիներիկառուցումը: 1920-1990

Օդային տրանսպորտիբեռնաշրջանառությունը1970 թ. կազմել է 27, 1980 թ- 35, 1988 թ. 46, 1996 թ. 49 մլն տոննա-կիլոմետր: Հետագա տարիներին արտաքինօդային կապերիխիստկրճատմանհետ կապված,այդ ցուէն 1994 թ. կազմել 12 մլն տ-կմ, իսկ 2002 թ.՝ 5,8 մլն տ--կմ: ցանիշը Հանրապետության խոշոր օդանավակայանը Երնան քաղաքի Զվարթնոցօդանավակայաննէ, որտեղիցօդային ուղիներ են ձգվում դեպի Մոսկվա ու նախկին ԽՍՀՄ մյուս բոլոր հանրապետություններ,ինչպես նան աշխարհի տասնյակ այլ երկրներ: Երնանն ունի նան մեկ այլ էրեբունի օդանավակայանը, որտեղից նունպես միջազգային թռիչքներ են իրականացվում: Այդպիսի օդանավակայան է գործում նան Գյումրիում: Ներհանրապետական նշանակության օդանավակայններ կան Ջերմուկում, Վարդենիսում, Սիսիանում, Գորիսում ն հեռավոր այլ քաղաքներում, որոնք օդային գծերով կապված են Երնանի հետ: Մակայն վերջիններից թռիչքները դեռնս չեն վերականգնված:

իջել

երկաթուղային,

է

ռեգիոննե

ը

եռ

առությունը

(մլն տ/կմ)

Տարի

'

-

85.9

|

12,1

ւղնորաշրջանառությու (մլն ուղնոր/կմ)

-

12,2

| 7110 |7

711,

12,1

2,

,

,

Աղյուսակ

Հանրապետության տրանսպորտային ուղիների բեռնափոխադրումները (հազ. տոննա) Տարիները

Տրանսպորտի 1998

տիպերը

Երկաթուղով 17633 | Ավտոտրանս-

31744

Օդային տրանս-

18,9

պորտով

|

1390.0

24930

|

|

Խողովակաշա- 1053,5 | րային տրանսպորտով

Ընդամենը

6010,1

|

|1398,0 |20193

|2609,7 |4694,6

13,8

858,5

967,6

|

44819

|

985,9

|2002

14235

13,5

4755,1

20770

պորտով

Աղյուսակ

Հանրապետության տրանսպորտային ուղիների երկարությունը վերջին տվյալներուլ (կմ)

մուսակ3»

Հանրապետության տրանսպորտի ընդհանուր բեռնաշրջանառության ն ուղեորաշրջանառության դինամիկան 1970 թ. հետո ընկած Ժամանակաշրջանում ունի հետնյալ պատկերը

թթ.

| |

2125,5

4086,2

8,4

8,8

|754,5

844,1

|5005,0 |7476,08 | 7064,6

Հանրապետության տրանսպորտի բեռնաշրջանառությունը (մլն տ/կմ)

Տրանսպորտի

տեսակները 2185 | Երկաթուղային Ավտոխճուղային 7Ն8

Օդային

Խողավակաշա-

րային

Ընդամենը

15,2

Լ

42,7

12,7

.|20270-| 14668 2526,6

|

Հանրապետությանբեռնափոխադրումներիընդհանուր ծավալում տրանսպորտիճյուղերի տեսակարար կշիռները (2-ով)

Տարիները

1845,5

40,0

9,6

|

13019

|

1705,1

|

|2518

43,0 9,1

|

13265

|

17221

|

|

Երկաթուղով

1.6

1,3

Օդային տրանսպորտով

15292

74,6

78,9

5,5

| 10152 | |

11357

|

15484

1749,3

Աղյուսակ44

Հանրապետության տրանսպորտով ուղեորների փոխադրումները (մլն ուղեոր)

Տարիները |2002 | 2001 1,2 1,1 1.3

Տրանսպորտիտեսակը

|1004

|1219

129,

Ընդամենը

0,6

0,6

0,8

0,9

|1337

|1327

|15Ն9

|156,9

1.08

|

148.7

|

174,08

0,94

Աղյուսակ 42

Հանրապետությանտրանսպորտիուղեորաշրջանառությունը (մլն ուղեոր/կիլոմետր)

Երկաթուղային

|

1480,2 | Ավտոտրանսպորտ

1277.9

|

Օդային

646,8

տրանսպորտ

տրանսպորտ

էլեկտրատրան-

888,8 76,2

64,2

2584,5

| 2113,9 |

Տարիները 2001 2002

46861 1310,0

|

58,8

Երկաթուղային 29,3 29.2

Ավտոխճուղային

|280

18.1 Խողավակաշարային

ԷԼ03

21.6

Օդային

Ընդամենը

6.

Է

2063,4

|

2450,4

ՒԷ16

|

| |

12002

27,0

Լ628

10,1

||281 |

ընդհանուր քանակում Հանրապետությանուղեորափոխադրումների տրանսպորտիճյուղերի տեսակարար կշիռները (:--ով)

Երկաթուղային Ավտոտրանսպորտ

Օդային

Տարիները

Տրանսպորտիտեսակը

էլետրատրանսպորտ

Ւդ-մեն Ընդամենը

1.0

73,7

73,2

0,5

|

57,4

|

92,1

սպորտ

Ընդամենը

12001

58,3

1561,6 | 1715,9 | 1867,

725.1

579.2

0,9

Տարիները

Տրանսպորտիտեսակը

Աղյուսակ44

117.5 | նվտոտրանսպորտով

Աղյուսակ43

Աղյուսակ 40

|2621,0 | 27246

0,8

|

0,8

0,8

75.7

80,3

0,4

0,5

0,5

|

աշն 0,6

Բեռնափոխադրումներիկառուցվածքն ըստ տրանսպորտի առանձին տեսակների 2003 թ.

ԳլՈՒԽ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՐՏԱՔԻՆ

141 Օե-

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

Մ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՊԵՐԸ

ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

ԳԼՈԲԱԼԱՑՄԱՆ

կապեոր առաջշագել ու ռարգացնլ են աշխատանքի հասարակական բաժանման ն դրա հետագա խորացման հետ միասին: ԱշխաՏնտեսական

1Երկաթուղային

Ասվտոտրանսպորտային

ՕԶՕՇդային

Ա/Խողովակաշարային

Ուղեռրափոխադրումների կառուցվածքն ըստ տրանսպորտի առանձին տեսակների 2003

0.654

13.456 0.59. օ .

թ.

Հ|

85.546 Ա

Թ

Զ Ավտոտրանսպորտային Երկաթուղային Թէ Օդային լեկտրատրանսպորտ

տանքի ոասարավականբաժանումը ն տնտեսականկապերը արտադրողական ուժերի զարգագմանգործոններնեն: Աշխատանքիհասարակականբաժանմանհետնանքովառաջացող արտադրությանճյուղերի ու ուոոտների րարդացմանըզուգընթացբազմանում ն կատարելագոոծվունեն Սաս դրանց միջն տեղի ունեցող ապրանթաւիոխանակության ձենրը. Աշխատանքի բաժանումն ընդգրկում է արտադրության ն գյուղատնտեսական արբոլոր ոլորտները, այդ թվում արդյունաբերության տադրության բնագավառները,որի հետնանքովանխուսափելիորենապրանքափոխանակությունէ ստեղծվում ոչ միայն արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության ոլորտների,այլն գյուղատնտեսության ճյուղերիմիջն: Աշխատանքի հասարակականբաժանումնիր հերթինբերում է արտադրության մասնագիտացում,այսինքն ստեղծվում են նոր արտադրաճյուղեր: Եթե արտադրողական ուժերի զարգացումնու մասնագիտացումըանխուսատանում է դեպի գոյություն ունեցող արտադրականոլորտների, փելիորեն ճյուղերի բաժանում ն բազմացում, ապա ապրանքափոխանակությունը դրանց միջն սերտ կապէ հաստատում, որնիր հերթին խթանումէ դրանցհե-

զարգացումը: ձներն ու Արտադրության զարգացմանհետ ապրանքաւփոխանակության

տագա

են Ար խաանրվին Աղ Պեթողները փոփոխություններ ինչպես ճյուղերի, րտադրության

տարբեր

զարգացումը,

այնպես

էլ

նույն ճյուղի ձեռնարկություններիմիջն անխուսափելիորենկապերէ ստեղծում: Այդ կապերըկարող են լինել ապրանքափոխանակման, փորձի փո215

խանակմանկամ այլ ձներով: Ձեռնարկությունների,շրջանների, երկրների միջն ստեղծվածայդպիսի կապերըկոչվում են տնտեսականկապեր: Այսպիսով տնտեսականկապերն այն կապերն են, որոնք իրականացվում են արտադրության ն շրջանառության ոլորտներում: Տնտեսական կապերըլինում են՝ ա) ներճյուղային նույն ճյուղերի ձեռնարկություններիմիջն, բ) միջճյուղային տարբեր ճյուղերի ձեռնարկություններիմիջն, դ) միջշրջանային տարբեր տնտեսական շրջաններում գտնվող ձեռնարկություններիմիջն, ե) ներշրջանային -- նույն շրջանիձեռնարկություններիմիջն, զ) միջազգային -- տարբերերկրներիմիջն: Տնտեսական կապերը տարբեր հասարակարգերումիրենց բնույթով արմատապեստարբերվումեն միմյանցից: Որքան տվյալ երկրի տնտեսությունը զարգացած է, այնքան նրա տնտեսականկապերըկատարելագործված ն ակտիվ են լինում: Պատմական Հայաստանը,գտնվելով արնմուտքիցարնելք ն հյուսիսից հարավ տանող գլխավոր ճանապարհներիհանգույցում, դեռնս հնուց մեջ էր ին աշխարհիշատ երկրնեհարաբերությունների առնտրատնտեսական Եգիպտոսի,ՄիջաՊարսկաստանի, րի, այդ թվում`Չինաստանի,Հնդկաստանի, ու դրանցից հյուսիսգտնվող ծովերիավազանների գետքի,Սն Ս Միջերկրական Ս հետ: Հնդկաստանից արնելյան այլ երկրներիցապՉինաստանից, երկրների րանքներըՀայաստանիվրայով եվրոպականերկրներէին արտահանվումայն որը կոչվումէր Մետաքսիճանապարհ: նշանավորճանապարհով, Քանի որ Հայաստանը բազմիցսենթարկվել է օտար ռազմատենչերկրների հարձակումներին,զավթվել են նրա տարածքները,ավերվել տնտեսությունն ու բնակավայրերը,ապա խիստ փոփոխմանեն ենթարկվել նան տնտեսականկապերիծներնու բնույթը: Դին ժամանակներիցսկսած` Վայաստանից արտահանվելեն մժետաղատեսակներ, հացահատիկ,բամբակ, աղ. ձկնատեսակներ,ձիեր, չորացված կապերըզգալիորեն մրգեր: Հայաստանիարտաքինառնտրատնտեսական ակտիվացել են հատկապես ԱրնելյանՀայաստանը Ռուսատանին միանաարտադրահարաբերությունլուց հետո, առավելապեսկապիտալիստական Հայաստան հասցնելու հետ կապված: ների զարգացման, երկաթուղին Մինչն խորհրդայինկարգերի հաստատումըՀայաստանիցարտահանվում էին հիմնականում սն պղինձ, գինի, կոնյակ, օղի, սպիրտ, ցորեն, գարի, բամբակ, բուրդ, պանիր, քիչ քանակությամբ պահածոներ, չորացված մրգեր, մեղր, գորգեր, անասուններ: --

--

--

|

Ներմուծվում էին հիմնականում պատրաստի արտադրատեսակներ (հատկապեսեվրոպականերկրներիցն Ռուսաստանից),այդ թվում ամենատարբեր տեսակի գործիքներ, սարքեր, գործվածքներ,շաքար, պողպաւո, չուգուն, փայտանյութ.ցեմենտ, քարածուխ,քիմիական նյութեր, ապակեղեն, թուղթ, լուցկի Ս շատ այլ արտադրատեսակներ: Խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո, երբ Վայաստանըդարձել էր բարձրզարգացաձ ինդուստրիան մեքենայացվածգյուղատնտեսություն ունեցող հանրապետություն,արմատապեսփոխվել են նրա արտաքին կապերի ծավալները, բնույթն ու ձները: Մինչն 1950-ական թթ. հանրապետությանտնտեսականկապերըպասիվ բնույթ ունեին, այսինքն` արտահանումը (արժեքայինարւոահայտությամբ) զգալիորենզիջում էր ներմուծմանը: Դրանից հետո, երբ այստեղ ձնավորվել էին մեքենաշինությանն վերամշակող արդյունաբերության հարյուրավոր ձեռնարկություններ, ու որոնց արտադրանքիմեծ մասը արտահանվումէր, հանրապետությանարտաքին ապրանքաշրջանառության ծավալներն ու բնույթը փոխվեց: Այսինքն հանրապետությունիցարտահանվողարտաղրանքըմեծ չափերով գերազանցեցներմուծմանը(արժեքով): մեջ հատկապեսգերակշռումէին Արտահանվողարտադրատեւակների սննդի,քիմիական (շուրջ 2546), թեթն արդյունաբերության, մեթենաշինության գունավորմետաղաձուլության արդյունաբերության, արտադրատեսակները: արտադրատեսակներիցարտահանվումէին հատՄեքենաշինության մեծ քանակությամբ մետաղահատհաստոցներ, ուժային տրանսկապես ֆորմատորներ, շարժական էլեկտրակայաններ,գեներատորներ,հիդրոպոմպեր, կոմպրեսորներ,էլեկտրաճշգրիտչափիչ սարքեր, էլեկտրալամպեր, կաբելեղեն ն շատ այլ արտադրանք:Քիմիական արդյունաբերության մեծ չափերով արտահանվումէին սինթետիկ կաուարտադրատեսակներից չուկ, պոլիմերւսյին իրեր, ավտոդողեր, ծծմբաթթու, պղնձարջասպ,քիմիական ռեակտիվներ,լաքեր ու ներկեր Ս այլն: Մետաղաձուլությանու լեռնահանքայինարդյունաբերությանարւռադրատեսակներիցարտահանվումէր մաքուր պղինձ, մոլիբդենի, բազմամետաղներիու ոսկու խտանյութ,ալյումինիգլանվածք: Թեթն արդյունաբերությանարտադրատեսակներիցարտահանվումէին հատկապես մեծ քանակությամբ կաշվեկոշկեղեն ն գորգեր, տրիկուռաժեղեն, գուլպեղեն,գործվածքներ: Սննդի արդյունաբերության արտադրատեսակներիցհանրապետության սահմաններիցդուրս լայն ճանաչում էին ստացել բարձրորակ կոնյակ217

ցերը, գինիները,պանիրը, մրգերից ու բանջարեղենիցարտադրվողպահածոները, հյութերը, հանքայինջրերը: Արտահանվում էին զգալի քանակությամբ բնական շինանյութեր, տուֆ, տուֆի սալիկներ, մարմարի ու գրանիտիսալիկներ, պեմզա, հրաբխային խարամ,պեռլիտ, անդեզիտի ալյուր, բենտոնիտ: Ընդհանուր առմամբ, մինչն 1990-ական թթ. սկիզբներըՀայաստանըիր արդյունաբերականարտադրանքիմեծ մասը արտահանումէր ԽՍՀՄ մյուս ինչպես նան 200-ից ավելիկարնորարտադրատեսակ հանրապետություններ, էր արտահանումաշխարհի80 երկիր, այդ թվում նան ԱՍՆ, Կանադա,Ֆրանսիա,Գերմանիա,Անգլիա,Իտալիա,Ճապոնիան զարգացածմյուս երկրներ: մշտապես ցուցադՀանրապետությունըիր շատ արտադրատեսակներ ն է միջազգային տոնավաճառներում ցուցահանդեսներում,որտեղ րել դրանցից հատկապես մետաղահատ հաստոցները, հաշվիչ մեքենաները, ճշգրիտ սարքերը, գինիներն ու կոնյակները, գորգերը, պահածոները արժանացել են ոսկե մեդալների,դիպլոմների: Մինչն 1990-ական թթ. սկիզբները հանրապետությունիցարտահանզգալիորեն գերազանվող արտադրանքըարժեքայինարտահայտությամբ ցում էր ներմուծվողիհամեմատությամբ:Խնդիրըկայանումէր նրանում, որ այդ տասնամյակներինհիմնականում արտահանվում էին բարձր արժեք ներկայացնողճշգրիտ մեքենաներ, սարքավորումներ, գունավոր մետաղներ, գինի, կոնյակ, քիմիկատներ: Իսկ ներմուծվող արտադրանքի մեջ գերակշռում էին հումքատեսակներըն կիսաֆաբրիկատները: Մասնավորապես, հանրապետությունըտարեկաններմուծում էր ավելի քան 1 մլն տոննա սն ն գունավոր մետաղներ,այդքան էլ նավթամթերքներ, շուրջ 1 մլն մ: փայտանյութ,ավելի քան 1.2 մլն տոննա հացահատիկ, հսկայական քանակությամբ տարբերհումքատեսակներքիմիական, թեթն, սննդի, շինանյութերիարդյունաբերությանհամար, պարարտանյութեր: `Ներմուծվում էին նան տրանսպորտային բոլոր տեսակներիմեքենաները, տրակտորները,գյուղատնտեսականմեքենաները,տեխնոլոգիականամենատարբերտեսակի սարքավորումներ: Մեծ քանակություն էին կազմում ներմուծվող շաքարը, կենդանականն բուսական յուղը, ձկնամթերքները,պատրաստիկահույքը, հագուստեղենն ու գործվածքեղենը: Նախկին ԽՍՀՄ կազմի մեջ եղած հանրապետություններից,Վայաստաճի արտաքին առնտրատնտեսականկապերիհամակարգումվճռական տեղը պատկանում էր Ռուսաստանի Դաշնությանը: Նրան բաժին էր ընկնում Հայաստան ներմուծվող արտադրանքի ավելի քան 51 ն արտահանվողի

5296--ը: Ռուսաստանըհատկապեսվճռականդեր էր խաղում սն ն գունավոր մեքենանեմետաղների, փայտանյութի,հացահատիկի,տրանսպորտային րի մատակարարմանբնագավառներում: Հաջորդ տեղը պատկանում էր Ուկրաինային,որին բաժին էր ընկնում ներմուծման 19 ն արտահանման 2096-ը: Ուկրաինայիդերը հատկապես կարնորէր սն մետաղների,քարածխի, աղի, քիմիականհումքատեսակների, ապակու, բուսական ն կենդանականյուղի, շաքարիմատակարարման բնագավառներում: ն ներմուծումիցբաՊատրաստիարտադրատեսակների արտահանումից ցի, հանրապետության արտաքինտնտեսական կապերըարտահայտվումէին ու նան փորձի փոխանակման, տոնավաճառների կադրերիպատրաստման, ն ցուցահանդեսների կազմակերպման, ֆինանսավարկայինայլ ձներով: ՀայաստանիՀանրապետությանտնտեսականկապերիհամակարգում արմատականփոփոխություններեն տեղի ունեցել 1990--ականթթ. սկզբներից, կապվածԽՍՀՄ փլուզման ն անկախությանձեռքբերմանհետ: ՆախկինումՀայաստանըհանդիսանում էր ԽՍՀՄ միասնականտնտեսական օրգանիզմի բաղկացուցիչ մասը ն տնտեսականկապերը այդ հզոր միությանսահմաններումիրականացվումէր նախօրոք կազմվածպլանով ն անխափանկերպով: Այժմ այդ կապերըկազմալուծվածեն: Բացի դրանից,այդ կապերը մեծ չափերով դժվարացել են հանրապետությունում արտադրությանսեփականաշնորհման,ինչպես նան ադրբեջանա-ղարաբաղյան ռազմականհակամարտության հետնանքով: Ադրբեջանի կողճից Հայաստանի Հանրապետության տրանսպորտայինշրջափակմանպատճառով,հանրապետության տնտեսությունը, հատկապես արդյունաբերությունընույնպես կազմալուծվել է: Նախկին ակտիվ արտաքին առնտրատնտեսական կապերը այժմ խիստ պասիվ բնույթ ունեն, այսինքն՝ներմուծումը մեծ չափերովգերազանցում է արտահանմանը: Մասնավորապես,1995 թ. հանրապետությունից արտահանվածամբողջ արտադրանքիարժեքը կազմել է 270943,7 հազ. դոլար, իսկ ներմուծված արտադրանքինը6̀73917,7 հազ. դոլար: 2003 թ. հանրապետության արտահանումըարդեն հասել էր ավելի քան 678079,8 հազ., իսկ ներմուծումը 1269445,21 հազ. դոլար: Այսինքն՝Վ արտաքինառնտրայինհաշվեկշիռը դեռնս պասիվ է, ն այն կազմելԷ 591365,4 հազ. դոլար: Կարնոր է նշել այն հանգամանքը,որ հանրապետության առնտրաշրմեծանում է, այդ ջանառության ծավալը վերջին տարիներին զգալիորեն մեծանում են նան թվում արտահանման ծավալները:

տարիների տվյալներով հանրապետության արտաքին շարժը ունի հետնյալ պատկերը. առնտրաշրջանառության Վերջին 1999 թ.

2000 թ. 2001 թ. 2002 թ.

--

:

1042936,8 հազ. ԱՄՆ դոլար -1188220,7 1219270,2

-

2003 թ.

--

-

1492315,2 1947524,9

արտաքինտնտեսականկապերիհամակարգումշաՎանրապետության են րունակում վճռականդեր խաղալ նախկինԽՍՀՄ հանրապետությունները Ադրբեջանի),որոնց բաժին է ընկնում արտահանման18,7 ն (բացառությամբ համար շաներմուծման24,496--ը: Այդթվում ՎայաստանիՎանրապտության րունակումէ վճռական դեր խաղալ Ռուսաստանի Դաշնությունը,1995 թ. ՀՀից Ռուսաստան է արտահավել90802,5, իսկ 2003 թ. 94569,2, նույն թվականին ներմուծվելէ այդ երկրից207751.8 հազ. դոլարիարտադրանք: ԱՊՀ մյուս երկրներից հատկապես նշանակալից է նան Ուկրաինայի, տեղը այդ համաՎրաստանի,Թուրքմենիայի, Բելառուսի, Ղազախստանի

կարգում:

:

կազմում գտնվող 11 երկրներիցբացի ՊայաստանիՀանրապետությունը տնտեսականկապերի մեջ է Եվրոպայիավելի քան 30 երկրների հետ, այդ թվում բարձրզարգացածբոլոր երկրներիհետ: Ներմուծվող ն արտահանվողարտադրանքիծավալներով առավել կարնոր տեղ են զբաղեցնում Ֆրանսիան,Բելգիան,Գերմանիան,Իտալիան,Նիդեռլանդները, Շվեյցարիան,Իռլանդիան,Մեծ Բրիտանիան,ԱՄՆ, Լյուքսեմբուրգը, Վունաստանը, նախկին սոցիալիստականերկրներից այդ կապերի համակարգում հատկապեսզգալի է Բուլղարիայի, Չեխիայի, Ռումիանիայի տեղը, մերծԼիտվայի տեղը: Ներկա ժամանաբալթյան երեք հանրապետություններից կաշրջանում հանրապետությանարտաքին տնտեսականկապերի համակարգումշատ կարնորտեղ է զբաղեցնումԻրանը: 1995 թ. տվյալներով Իրան է արտահանվել35042,1 հազ. դոլարի, իսկ 2003 թ. 22222,4 հազ. դոլարի արժողությամբարտադրանք:Իսկ ներմուծումը այդ երկրից 2003 թ. կազմել է 66788,2 հազ. դոլար: Հետաքրքիր է,որ տարեցտարիմեծ չափերով ավելանում են այդ երկրի հետ ունեցած կապերի ծավալները' ԱՄՆ-ից ներմուծվածարտադրանքիարժեքը 1993 թ. կազմելէ 26941,5 հազ., 1994 թ.՝ 96096,5, 1995 թ.՝ 114433,7, 2003 թ.՝ 101699,0 հազ. դոլար, 245,6 հազ., 364,6 հազ., իսկ արտահանումը համապատասխանաբար` 619.9 հազ. ն 55967,6 հազ. դոլար: ԱՊՀ

լ"

Թուրքիայից ներմուծված արտադրանքի արժեքը 1995 թ. կազմել է 2589,5 հազ., 2003 թ.՝ 38111,9 հազ., իսկ արտահանումը2̀598.3 հազ. ն 1029,3 հազ. դոլար, այսինքն՝ այս երկրի հետ կապերընույնպես պասիվեն: Արաբականերկրներից այս առումով ակտիվ դեր ունեն Արաբական Միացյալ էմիրություններ, որտեղից ներմուծված արտադրանքի արժեքը 1993 թ. կազմել է 2659,7 հազ., 1994 թ.՝ 1065,8 հազ., 1995 թ.՝ 13810.3 հազ., 2003 թ.՝ 57715,4 հազ. դոլար, իսկ արտահանումըհամապատասխանաբար 323 հազ., 104,9 հազ., 411,4 հազ. ն 16586,6 հազ. դոլար: ՀայաստանիՀանրապետությունըտնտեսական կապեր ունի նան Սիրիայի, Եգիպտոսի, Լիբանանի, Հարավային Կորեայի, Չինաստանի, Հնդկաստանի, Կանադայի, Հարավաֆրիկյան Հանրապետության ն աշխարհիտասնյակ այլ երկրների հետ: 1993-2003 ներմուծված արտադրանքի 100-ից ավելի թթ. ՀՀ-ն մեծ քանակություն են կազմել վառելիքատեառավել խմբատեսակներից սակները, տարբեր տեսակների մեքենաները (այդ թվում հատկապես տրանսպորտայինմեքենաները), մետաղներն ու դրանցից արտադրված իրերը, պատրաստի հագուստեղենը, կոշկեղենը, միսը ն մսամթերքները, կենդանականն բուսականյուղը, հացահատիկը,սուրճը, շաքարը, խմիչքները, ծխախոտը, թանկարժեք քարերն ու մետաղները ն դրանցից արտադրված իրերը, օպտիկական, բժշկականիրերն ու սարքերը, դեղանյութերը, ներկանյութերը, արհեստականշինանյութերը, պլաստմասսաները, կաշվեղենը, կենցաղայինամենատարբեր նշանակության իրերը ն շատ այլ արտադրատեսակներ: 1995 թ. հետո զգալի տեղաշարժերեն կատարվել հանրապետության արտաքին տնտեսական կապերի համակարգում ինչպես քանակական, այնպես էլ կառուցվածքայինտեսակետից: Մասնավորապես,արտահանումը 1995 թ. շուրջ 271 մլն դոլարի փոխարեն, 2003 թ. հասել է 678 մլն դոլարի: Իսկ ներմուծումը 873,9 մլն դոլարից 2003 թ. հասել է 1269 մլն դոլարի: Այսինքն`հանրապետությանարտաքին առնտրաշրջանառությանպասիվբնույթըշարունակվում էր: Սակայն այդ ճեղքվածքը նկատելիորենկրճատվումէ: Շատ կարնոր է, որ արտահանման կառուցվածքը որակական առումներով դրականորեն փոխվումէ: Ստորն զետեղված աղյուսակներում 2002 ն 2003 թթ. տվյալներով տրվում են հանրապետությանարտահանմանն ներմուծման ցուցանիշները խմբերի: ըստ երկրների ն արտադրատեսակների

Աղյուսակ45

արտաքին առետրաշրջանառությանն առնետրային հաշվեկշռի ցուցանիշներն ըստ առանձին երկրների 2002 ն 2003 թթ. ՀՀ

(հազ. դոլար)

Արտաքինառնտրաշրջանառություն | տեսակ. Ւ 2002թ.

Է--

Ընդամենը

1492315,2 398142,3

ԱՊՀ երկրներ

թվում`

Ռուսաստան Վրաստան

257531.6

Ուկրաինա

Թուրքմենստան Ղազախստան Բելառուս

երկրներ Ոչ ԱՊՀԵրկրներ այդ թվում՝

ԱՊՀ այլ

ԵՄ

Ֆրանսիա

Գերձանիա

Հունաստան

Իտալիա

Լյուքսեմբուրգ

Նիդեռլանդներ

Մեծ

Բրիտանիա

Իսպանիա

ԵՄ այլ

երկրներ

Այլ երկրներ

Իսրայել ԱՍՆ

Միաց.Արաբ.

Չինաստան Բրազիլիա Կիպրոս

Ճապոնիա Պանամա

Հնդկաստան Այլ երկրներ

26,7

1947524,9 436450,8

17,3

302321,0

|

22.4 15,5

2.8

54180,0

3.2 3.6

2,6 0,6

51391,9

1,9

110918

0,2

2958.8 7152.3 7354,9

0,2

0,3

0,2

0,4

0,4

15110742

77.6

32,4

183380,4 2566,2

253537,5 2728,2

13,0

0,2 12,3

0,2 0,9

|

Յ

71024,9 13356, 48327.6 11024,0 21298.4 79330,5 3385,2

4.8

640758,2 170408,7 98960,3

42.9

0,9

3.2 0,7 1.4 5,3

0,2

4174,0

0,1

1,0

198013

88078,5 35841,5

0,2

|

58481,5

25919,2

33854,0 96854.4 74476

|

4,5 1,8

թ.

74302,0

51091,7

3,4

39667,7

2.7

31795,0

1,6 2.0 Յ8

94084,0

18024,7 73173

141774

15580.,0 3750,5 12654,3 3451,9

4604,6 61229,5

6,3

89010,6 391412

1.2

73217.1

0,5 1.0

67829

1,0

0,3 0,1 0.2

0,3

4,1

162771

8260,6 10068,7 8732,6 24160,1 6013,6

68829,8

45,2 13.6 8,1 4,6

0,3 0,8

0,4 0,5 0,4

0,3 3,5

կշիռը,

100,0 |

-113182,6

-22349.3 -36772,6 -3813,7 -873,0 -2984,1 -3001,1

-408388.9

-113768.6 -3974,0 --8869,5 -2556,3 -16007,0

506,4

-25415,4

-3777,1

0.4

3.8

11,4

--182976.4

0,2

մն

6,6

0,2

-591365,4

ելն)

1,3

տեսակ.

-20605,6 -23625,8 9962.5 -17246,0

3,0

4359,6 879996,9 265748,0 157657,5

3090,3

էմիրություններ571447 Իրան Բուլղարիա Թուրքիա Շվեյցարիա Ռումինիա

100,0

100,0

631077,3

13319.4

|

453414,6 30,4 3311,5

Ավստրիա Բելգիա Ֆինլանդիա

48077,8 53826,5 27752,8 2543.4 3533,2 4877,8

Յ

1094172,8 73.3

երկրներ

Ո

տեսակ.

2003 թ.

հունվար- կշիռը,96 հունվար-- կշիռը, հունվար-Չօ դեկտեմբեր դեկտեմբեր դեկտեմբեր

այդ

Առնտրայինհաշվեկշիռ

-5061,0

--294620,4 18946,9 -45722,4 -41128:8

-44565,9 -28759,9

--37082,7

-9930,6

30,9 19,1 3.8 6,2

0,6 0.1

0,5 0,5

69.1

19.2 0,7 1,0 0.4

-0,1 4.3

3,5

4,0

0,9 0,7 49,8 --3.2

7.0

7,5 4,9

6,3

-6741,3

1,1

-708202

1,2

-8260,6 -9330,5 -8520,9

-23582.,3 -59260,8 -36932,5

1.4

1,4 4,0

1,0 6,2

Աղյուսակ 46 ՀՀ

արտաքին առետուրն ըստ առանձիներկրների, 2002 ն 2003

ԱՐՏԱՊԱՆՈՒՄ

հունվար-դեկտեմբեր

տես. տես. արժեքը բարնկշիռը ազ: կշիռը Գ6

դոլար '

դոլար

լ

Ընդամենը

505157

ԱՊՀերկրներ այդ

թվում

ՆԵՐՄՈՒԾՈՒՄ

հունվար-դեկտեմբեր

Երկրի

անվանումը

|

ջյյյտ

||

19.1

67807985 126372

այդ

թվում

լ

5513426|

|

|

197691,0

|

Բրազիլիա

0,1

0,0

0,0

0,0

ատեմրե

|

կշիռըօօ

|

39.1 258654:338,1 0,0 100,0 0,0 Բելգիա 92272,7 0,0 123834,00,0 Ֆինլանդիա 66,6 86,0 Ֆրանսիա 11236 0.2 1897.1 0.3 Գերմանիա 28164.1 0,2 44292.4 0,8 5213.1 Հունաստան 1170,2 23 Իտալիա 11697,9 18938,0 0.1 0.2 Լյուքսեմբուրգ 332.5 1146,7 Նիդեռլանդներ| 11218. 21908,2 55 .. Մեծ Բրիտանիա 51091,0 | 39804,2 0,2 Իսպանիա313.7 0,1 1193,3 09 ԵՄ այլ երկրներ 241.3 167.5 Այլ երկրներ | 211136.9 292688.3432 Իսրայել 87713.2 17,4 142347.4210 ԱՍՆ 46238.3 9.2 559676 8.3 Միաց.Արաբ. էմիրություններ| 144198, 16586,6 2,4 Իրան 31468.6 6.2 22222,4 33 15176 Բուլղարիա1596,0 0,3 0.2 Թուրքիա 14318 0,3 1029,3 0,2 Շվեյցարիա 77517 15 31643,3 47 Ռումինիա 88.7 0,0 20,8 0.0 45974 Չինաստան 4049.9 0,8 0,7 ԵՄերկրներ Ավստրիա

ո

հունվար-դեկտեմբեր

դեկտեմբեր

խազ. զ.դոլար դոլ

Ռուսաստան 64634.0 12.8 94568.2 39 Վրաստան16606.9 33 15915.4 2,3 73097 Ուկրաինա 8090.6 2777,0 Թուրքմենստան| 0,5 3639.0 Ղազախստան 0.2 1042.9 62 Բելառուս 1492,9 0,3 2084.1 0,3 ԱՊՀ այլ երկրներ| 1918,6 0,4 2176,9 0,3 ՈչԱՊերկրներ գօ88279|

|Ն

արժեքը տես.

կշիռըօօ

թթ.

98755

բ

55306

19288576155 31470.1 32 457359

24975.9 17316

2040,3 2959,2

|լ

12694452

|

309736

|

959316

0,2 0.3

|

կշիռըօծ

3018106

6853449

արժեքը տես.

հազ. դոլար

|

|

2077571816.4 38264.6 30 440823 35 7452:8 0,6 19159 թ 5068.2 0,4 5178,0 0,4

|Մ756

255723.625,9

312422.9

9,2 2500,3 0,3 12195,8 1.2 428608 43 12185,9 1.2 36629.7 37

129703.5

10,2

10080,4 1.0 282395 2,9 3075,5 0,3 2922,7 0.3

57050245

32378 91107.7

10691,5

429621:3

1,1

82695,5 8.4 52722,0 5.3 42946,5 44 62615,4 6,3 49495.8 5.0 38232.0 39 10266.9 10 7228.5 0,7 10127,5 1,0 15579.9

1.6

4074.0

2642.2 17904.1

43786:0

30628,4 395125

24712.5 119457

6254,3

41183

0,3

0,2

2,4 3.

2,0

0,5

587308.646.3 123400,5 9.7 101690,0 8.0

571154 45 667888.2 5.3 302774 2,4 38111.9 415139

6762.1 11679,7 8260,6

3,0

0,5 0,9 0,7

շ2|1:5 |

Կիպրոս Ճապոճիա Պանամա

0,3

325.2 Հնդկաստան44012 երկրներ ,

Այլ

0,2 0.0

0,1

369,1 105,8 288.9 43.4 15948,7

0,1 0,0 0,0

0,0 2.4

2456,8 464.5 3294. 4279.4 47216.6

|

|

'

9699,6 8626,7 238712 5970,2 52881,2

0.8

0,7

0,5 4,2

կավերջին տվյալներով առնտրատնտեսական Ընդհանուրառմամբ ՀայաստանիՀանրապետությունը ու Օվկիանիայի109 երկրներիհետ: պերի մեջ է Եվրոպայի,Աֆրիկայի,Ամերիկայի,Ավստրալիայի

Աղյուսակ47 ՀՀ

արտաքինառնետուրնըստ

ՀՀ մարզերի Ն Երեան քաղաքի,

թ. հունվար-դեկտեմբեր

առանցֆիզիկական (ըստ բեռնամաքսայինհայտարարագրերի, առնտրիտվյալների) անձանցկողմից կազմակերպված

Արտահանում

Մարզերը դրամ

Ներմուծում հազ. դոլար

331 արտաքին առետրիապրանքայինկառուցվածքը

Աղյուսակ 48

ն 2003 թթ.

արտահանման ն ներմուծման ծավալների համեմատալլանաղյուսակ ըստ ապրանքախմբերի

Արտահանում 2002թ. հունվար-դեկտեմբեր

ԸՆԴԱՄԵՆԸ

այդ թվում

505159,7

կենդանիկենդանիներն կենդանական

2678.4

ծագման արտադրանք բուսական ծագման արտադրանք կենդանականն բուսականծագման յուղեր ն ճարպեր

1753.9

547792

պատրաստիսննդիարտադրանք հանքահումքայինարտադրանք Քիմիայի ն դրա հետ կապվածարդյունաբերության ճյուղերի արտադրանք պլաստմասսա ն դրանիցիրեր. կաուչուկ ն ռետինե իրեր կաշվեհումք, կաշի, մորթի ն դրանցից պատրաստվածիրեր փայտ ն փայտյա իրեր թուղթ ն թղթից իրեր

մանածագործական իրեր

42124,0

թանկարժեքն կիսաթանկարժեք քարեր, թանկարժեքմետաղներն դրանցիցիրեր ոչ թանկարժեքմետաղներն դրանցից պատրաստվածիրեր

մեքենաներ,սարքավորումներ " ն

մեխանիզմներ

վերգետնյա,օդային ն ջրային յի տրանսպորտիմիզուննը

լ

678079,8 5698,9

դեկտեմբեր

987155,5 27677.9

74393.5

3116,0

483955

2003թ. հունվար-դեկտեմբեր

1269445,2 32329,5

74569,9 22648

72227.3

79328.4

47679.6

171413,0

176690,2

92936.4

62808,3

83068,8

6320,4

4807.0

22145,3

28480,9

722,5

կոշկեղեն, գլխարկներ, հովանոցներ,իրեր քարից, գիպսից,ցեմենտից

2002թ.

հունվար-

2985.8

645,9

2003թ. հունվարդեկտեմբեր

Ներմուծում

1950,7

1283.9 |

(հազ. դոլար)

լ

28626,6

780,6

1526.4

1022,9 30866,5

Յ

359.4

2958,3

258327.7 447778

'

214344

17876

1805,0

71879

8622.5

18509,6 36084,7

188.9

1619,8 349440.7 90379.

.

20543,5

42558

19214,5

22145,9 39610.8

-

43246 21811.1

213471.1

329567.8

55691 691.9

76366,9

103374.5

132428.0

14070,4 39867.1 150336 284838 20487. 335319 ար "2238 253128 26,3 73147,5

ն ապարատներ աչեր տարբերարդյունաբերական

ապրանքներ

| արվեստի ստեղծագործություններ

14 06,9

750.1 ի

,

246,6

Ինչպես արդեն նշվել է, թեն արտահանումնու ներմուծումըզգալի չափով ավելացել է, սակայն հանրապետությանարտաքինառնտրաշրջանառության հաշվեկշիռը մնում է պասիվ: Բացի արտադրատեսակներիներմուծումից ն արտահանումից, անկախություն ձեռք բերած ԳայաստանիՀանրապետություննունի նան արտաքին տնտեսականկապերի այլ ձներ: Գատկապես արագորենզարգանում է համատեղ ձեռնարկություններիկազմակերպումը: Մասնավորապես, այդ նպատակով ամերիկյան ն կանադականձեռներեցները միջոցներ են ներդնում Գայաստանիոսկու պաշարների արդյունահանման.հարավաֆրիկյան ձեռներեցները՝թանկարժեքքարերի մշակման, ֆրանսիական, գերմանական, անգլիական ձեռներեցները՝սննդի արդյունաբերության (այդ թվում կոնյակի արտադրության),շինանյութերի, գունավոր մետաղների արտադրության, բժշկության ն այլ բնագավառներում:Վերակենդանանում են զբոսաշրջության բնագավառի կապերը աշխարհի մի շարք երկրների հետ: Զբոսաշրջությունը կարող է դառնալ ՀՀ եկամտի կարնոր աղբյուրներից մեկը: Դեռ 1987 թ. միայն հեռավոր արտասահմանյան երկրներից եկած զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է ավելի քան 100 հազ., 2003 թ. դրանց թիվը հասել է 206 հազ.--ի, իսկ եկամուտը ավելի քան 200 մլն դոլար:

արտաքինկապերի համակարգում1990-ական թթ. Վանրապետության սկզբներից շատ կարնոր տեղ են զբաղեցնում ֆինանսական կապերը: Մինչն 1998 թ. արտասահմանյաներկրները Հայաստանինտրամադրել են ավելի քան 800 մլն դոլար երկարաժամկետվարկ: Դրանքտրամադրվելեն հատկապես բարձր զարգացած երկրների կողմից հանրապետության տնտեսականծանր վիճակը թեթնացնելու նպատակով:2003 թ. տվյալներով արտասահմանյաներկրներիկողմից տրամադրվածերկարաժամկետ արդեն կազմել են ավելի քան 1.1 մլրդ դոլար: վարկերը Ինչպես վերն արդեն նշվել Է, ներկայումս ՀՀ արտաքին տնտեսական կապերը իրականացվումեն բազմազանձներով՝ հումքի, կիսաֆաբրիկատների, պատրաստիարտադրանքիարտահանմանն ներմուծման, ֆինանսավարկային, համատեղձեռնարկությունների կառուցման,կադրերիպատն րաստման փոխանակման,փորձիփոխանակման,միջազգայինտոնավաճառների ու ցուցահանդեսներիկազմակերպման, զբոսաշրջությանն այլ ձներով: Դրանց զուգահեռ գնալով լայն չափեր է ընդունում տնտեսության ճյուղերի ինտեգրումը (սերտաճեցումը), ինչպես նան գլոբալացումը: Հատկապեսինտեգրման բնագավառում շատ կարնոր դեր են խաղում միջազգային այնպիսի կազմակերպություններ,որոնց մեջ ընդգրկված են

միացյալ տնտեսականհնարավորությունները բազմաթիվ երկրներ՝։ իրենց համար: ուժերով օգտագործելու ամենալայն գործուայդպիսի կազմակերպություններից Միջազգային է կազմակերպությունն նեություն ն կապեր ծավալողը Միացյալ ազգերի 190 երկիր, այդ 1945 թ. ն ընդգրկումէ ավելի քան (ՄԱԿ), որը ստեղծվել է

Վանրապետությունը: թվումնան Վայաստանի ն մեծ դեր են խաղում նան «Զարգացման վերակաԱյդ բնագավառում են 180 երկիր, «Ղակոմիտեն»,որի մեջ ընդգրկված ռուցման միջազգային են 130 որի մեջ ընդգրկված

առնտրի կազմակերպությունը», մաշխարհային

երկիր, այդ թվում նան ՀՀ--ն: չափանիշինշվածու այլ կազմակերպությու Բացի համաշխարհային որոնք կազմակերպություններ, ներից, կան նան միջազգայինռեգիոնալ տնտեսականկապերիզարնույնպես խոշոր դեր են խաղումմիջազգային միությունը»,որի մեջ արդեն են՝ գացմանգործում: Դրանցից «Եվրոպական են Եվրոպայի25 պետություն, 2004 թ. մայիսի 1-ի դրությամբընդգրկված կազմակերպութխոշորագույն որը ն այժմ տնտեսական ինտեգրացման ՀՀ-ն: նան Այդպիսի է անդամակցել յունն է աշխարհում,ն որին ձգտում որը բանկը», ինվեստիցիոն են նան «Եվրոպական

կազմակերպություններ է, «Զարգացմանն վերախոշոր կազմակերպություն ֆինանսավարկային «Եվրոպա-

է պետություն), բանկը»(ընդգրկում Եվրոպական կառուցման (ԵԱՀԿ), կազմակերպությունը» ն անվտանգության յի համագործակցության ռեգիոնտարբեր Ասիայի ինչպեսնան ԼատինականԱմերիկայի,Աֆրիկայի,

ների նմանատիպկազմակերպություններ:

միավորումեն Միջազգայինտնտեսական համագործակցությամբ

ստեղծել նախկինԽՍՀՄ

12-ը (բացի մերձբալթհանրապետություններից

որը կոչվում է «Անկախ պետությունների հանրապետությունները), ՀՀ-ն: Ստեղծված (ԱՊՀ): Վերջինիսանդամ է նան համագործակցություն» կազմակերպութ են ճան «Սնծովյան երկրների համագործակցության

յան 3

որի անդամ է նան ՀՀ-ն:

պետք է ձգտեր բնականորեն ստանալուց հետո ՀՀ-ն Անկախություն կազմակերհամագործակցության տնտեսական անդամակցելմիջազգային է: իրականացվումԴա խիստ ինչը արդեն կամաց-կամաց պություններին, հետ, որ նախ ՀՀ տարածքը անհրաժեշտ է կապված այն հանգամանքի են նրա ռեսուրսռելիեֆը խիստ բարդ, խիստ սահմանափակ են նան հետո կազմալուծվել ները, մյուս կողմիցէլ ԽՍՀՄ կազմալուծումից տնտեն ՀՀ նախկինումստեղծված հզոր տնտեսությունը բազմակողմանի տնտեէ ստեղծել միջազգային սականկապերը:Հետնաբար, անհրաժեշտ

շատ փոքր է.

սականկապերինոր ձներ: Իսկ դրա համար, այաստանի Վանրապետութու հայ ժողովուրդն ունեն արդեն պոտենցիալ մեծ հնարավարություններ, որոնք ձեռք են բերվել 1920-1990 թթ. արտադրության կազմակերպման, կադրերի պատրաստման, գիտության ն տեխնիկայիբնագավառներում: Վայաստանիցմիջազգայինշուկա դուրս բերված արդյունաբերական ավելի քան 200 արտադրատեսակներիմեծ մասը միջազգայինցուցահանդեսներում ն տոնավաճառներոմարժանացել են հարյուրավորոսկե մեդալների ու դիպլոմների:Միայն հայկականկոնյակները,գինիներըն գարեջրի տեսակներըարժանացել են 200-ից ավելի այդպիսի մեդալների: Հայ էլեկտրաէներգետիկների,մեքենաշինարարների, քիմիկների,շինարարների, գիտնականներիփորձը ներդրվել են Եվրոպայի,Ասիայի,Աֆրիկայի բազմաթիվ երկրներում:Իսկ դա նշանակումէ, որ ՀՀ-ն ու հայ մասնագետները արդեն իսկ մեծ փորձ ունեն միջազգայինինտեգրացմանտարբեր բնագավառներում: Այժմ արդեն ինտեգրացումըզարգանում է ցլոբայացման ուղյունն

ղությամբ:

Իսկ ի՞նչ է առհասարակգլոբալացումը ն մասնավորապես` տնտեսական գլոբալացումը, որի մասին այժմ հատկապես տնտեսագետները, տնտեսագետաշխարհագրագետները շատ են խոսում գիտականհամաժողովներում, գրում գիտական հոդվածներում ու մենագրություններում, դասագրքերում: Գլոբալացումը, միջազգայնացումըկամ համաշխարհայնացումըներկա պայմաններում բնորոշ է կյանքի բոլոր բնագավառներին` կրթությանը, գիտությանը, մշակույթին ն հատկապես տնտե-

սությանը:

Ներկա ժամանակաշրջանումհամաշխարհայինչափանիշով բնական ռեսուրսների օգտագործումը բնակչությանպահանջարկի,հետնաբարնան արդյունաբերությանբուռն զարգացման հետ կապված, ամեն տարի վիքաճում է: Իսկ այդ ռեսուրսներն ու արտադրությանզարխարի: չափերով են գացման արդի հնարավորությունները դեռնս խիստ անհավասարաչափ տեղաբաշխվածաշխարհում: ՀՎետնաբար, որպեսզի աշխարհի բնակչությունը հնարավորությունունենա օգտվելու այդ հարստությունիցն հնարավորություններից(անկախ նրանից, թե դրանք որտեղ են տեղաբաշխված), անհրաժեշտությունէ առաջանում բնության կողմից տրված բարիքների ու մարդկությանկողմից ստեղծվածտեխնիկականմիջոցներիօգտագործումը մատչելի դարձնել աշխարհի բոլոր երկրների բնակչությանհամար (անկախ նրանից, թե դրանք ինչպիսի ու որքան ռեսուրսներունեն ն զարգացման ինչ մակարդակիվրա են): Այս պայմաններումիր դերը պետք է խաղան միջազգայինինտեգրացման ն գլոբալացման հումանիստական մեթոդ232

ների կիրառումը:Աշխարհիպետություններիմեծ մասը դեռնս չունի վառելիքատեսակներիհայտնաբերված պաշարներ: Իսկ առանց այդպիսի ռեսուրսների ժամանակակիցինդուստրիայի ու սոցիալականկյանքի մասին խոսք լինել չի կարող: Հետնաբար.դա չի նշանակում, որ այդ երկրները չպետք է կարողանանբնության պարգնած նշված կամ այլ ռեսուրսներից (որոնք իրենց տարածքներումկամ չկան, կամ անբավարարչափով կան) օգտվեն հավասարապես: Կամ, ճակատագրիբերումով, աշխարհիայժմյան երկրների մեծ մասը դարեր շարունակ եղել են գաղութային, կախյալ վիճակում, ու այսօր էլ դրանց տնտեսությունը, սոցիալականկյանքը շատ ծանր վիճակում են: Սա անկասկածչի նշանակում, որ այդ երկրների բնակչությունը իրավունք չունի օգտվելու զարգացածերկրներում ձեռք բերված գիտատեխնիկական, սոցիալ--տնտեսական նվաճումների արդյունքներից: Անկասկած դա չի նշանակում նան, որ դեռնս զարգացմանցածր մակարդակ ունեցող երկրներն ու ժողովուրդներըպետք է մշտապեսօգտվեն զարգացածերկրներում արտադրվող բարիքներիցու տեխնիկականմիջոցներից:Հետնաբար,գլոբալացման կամ համաշխարհայնացմանէությունը այն պետք է լինի, որպեսզի զարգացող երկրներըհամեմատաբարարագ կերպովհասնեն զարգացած երկրներին,հետնաբարնան ինտեգրացմանու գլոբալացման բնագավառում իրենց լուման ներդնեն:Այդ գործընթացըկարծես թե արդենաշխարհի տարբեր մասերում, երբեմնի կախյալ կամ գաղութային վիճակում երկար ժամանակ եղած երկրներում իրականացվումեն: Այդ երկրներից հատկապես հիշատակությանարժանի են Սինգապուրը,Թաիլանդը, կարավային Կորեան, Թայվանը, որոնք ոչ միայն միջազգայինշուկա են դուրս բերում ժամանակակիցամենաբարդ տեխնիկականմիջոցներ, այլն իրենց առաջընթացի փորձն են փոխանցում,ներդնում աշխարհի տարբեր երկրներում:

Այսպիսով` տնտեսության գլոբալացումը կամ համաշխարհայնացումը տնտեսական զարգացման այնպիսի միտում է, որի արդյունքում այս կամ այն երկրի արտադրության համապատասխանճյուղերի նվաճումները, փորձը, արդյունքը մատչելի ու կիրառելի լինեն աշխարհի ցանկացած երկրում: Գլոբալացման միտումը բնորոշ է, ինչպես ասվել է, ոչ միայն արտադրությանճյուղերին, այլն գիտությանը,կրթությանը,մշակույթին ու մյուս բնագավառներին: Անկասկած սա չի նշանակում, որ պետությունները գլոբալացման հետնանքով պետք է կորցնեն իրենց ազգային դեմքը, յուրահատկությունները: Այս հանգամանքը հատկապես շատ կարնոր է փոքր երկրների,

թվում նան Հայաստանի Հանրապետությանհամար: Հայկական կոնյակի, գինու արտադրության տեխնոլոգիան, փորձը մատչելի դարձնելով աշխարհի մյուս երկրներին՝չպետք է մենք մեր ազգային դեմքն ու յուրահատկություններըկորցնենք միջազգային շուկայում: Այդպես պետք է պահպանել նան արդյունաբերության մյուս ճյուղերի, ն դրանք փոխանցել հեմշակույթի հայկական յուրահատկությունները այդ

սերունդներին: երկրներին, սոԻնտեգրվելովեվրոպականն առհասարակարնմտյան չի նշանակում, թե մենք՝ վորելով նրանց երգարվեստնու պարարվեստը՝ պատմություն հազարամյակների է աղճատենք մոռանանք, պետք հայերս, պաանզուգական երաժշտությունը, ունեցող հայկական ժողովրդական տագա

կիրթ գլոբալացմանհետ կապ չունեցող «գործընթաց» է, որից մեր օրերում պետքէ խուսափել: Հայաստանի Հանրապետություննունի միջազգայինզբոսաշրջության ն ներքին որոշ զարգացմանբազմազան ռեսուրսներ: Արտասահմանյան ձեռներեցներ արդեն Սնանի ավազանում ն հանրապետության այլ վայրերում նույնպես կառուցել կամ կառուցում են այդպիսի հանգրվաններ, սպասարկման օբյեկտներ,որոնցիցստացվող եկամուտների համապատասխան մասը պետք է տրամադրվիտվյալ ռեգիոնի,քաղաքի բյուջեինհ̀ամապան այլ տասխան հոգսեր հոգալու, շրջակա միջավայրի պահպանության ծախսերի,ճանապարհների վերակառուցման համար:

րարվեստնու երգարվեստը: Այնուհանդերձ, ինչպես վերը նշվեց, գլոբալացումը իր դրական բազմազան կողմերով հանդերձ կարող է ունենալ նան բացասական կողմեր, եթե այդ բարդ գործընթացը իրականացվիմիակողմանի, հաշվի չառնվեն պարտնյոր երկրներիփոխադարձ շահերն ու հետաքրքրությունները:Անկասկած,դեռնսմոտակա հեռանկարում տնտեսության են վճռական դեր խաղալ գլոբալացման բնագավառում շարունակելու տնտեսական կազմակերպությունները: զարգացած երկրներն ու դրանց Եթե դրանք նախկին ձնով իրենց կապիտալը, տեխնիկան ու փորձը կամ անցմանփուլում գտնվող երկրներում, ու ներդնեն զարգացող վերջիններս շահագործվեն միայն որպես էժան հումքային ու աշխատուժի շուկա, ապա դրանք կմնանորպես ներգաղութներ: Գլոբալացհավասար հիմունքներով: ման գործընթացը պետքէ լինի երկկողմանի "Եթե մի երկիրունի հումքային խոշոր ռեսուրսներ ու էժան աշխատուժ, իսկ մյուսը՝կապիտալ ու տեխնիկա,ապա երկկողմանի, համապատասպետք է տեղի ունենան այդ գորխան հավասար օրինաչափություններ ծընթացն ու դրանից ստացվող արդյունքի բաշխումն իրականացնելու համար:

զբոսաշրջությանզարգացման համար բազմազան ռեկրեացիոն ռեսուրսներունեցող զարգացող կամ անցման երկրներըհյուրանոցներ, հանգրփուլում գտնվող երկրներում զարգացած վաններ, զվարճության վայրեր են կառուցումու դրանցից ստացվող եկամուտներիբացարձակմեծ մասն իրենքյուրացնում, իսկ այդ երկրներինլավագույն դեպքում միայն վճարումեն չնչին հարկ, որոնցով նրանքբնականաբար չեն կարողանումնույնիսկփակելայն վնասները,որոնք հասցված են տվյալ երկրի բնությանը, շրջակա միջավայրին: Սա արդեն քաղաքաԿան բազմաթիվ փաստեր, որ

ԳԼՈւԽ

Է|

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ

,

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ, ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՍՊԱՍԱՐԿՄԱՆ ՄՅՈՒՍ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Վայաստանի ՀՎանրապետությաննյութական արտադրության վերը (արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն նշված երեք բնագավառներից ն բեռնատար տրանսպորտ) բացի, հանրապետությանտնտեսության ամբողջ համակարգում աճող տեղ է զբաղեցնում նան սպասարկմանկամ ոչ արտադրականոլորտը իր բազմաթիվբնագավառներով: Առհասարակ,որքան երկրի զարգացմանմակարդակըբարձր է, այնքան ավելի բարձրանում է սպասարկմանոլորտի, ծառայություններիտեսակարար կշիռը: Հայաստանի Հանրապետությունում նույնպես ակնառու զգացվում են այդ ոլորտի արագորեն զարգացմանմիտումները: Ի տարբերություն նյութական արտադրության բնագավառների,որոնք թողարկում են շոշափելի, իրեղեն արտադրանք (մետաղ, մեքենա, նավթ, փայտանյութ, կահույք. հացահատիկ, մսամթերք, կաթնամթերքն հազարավոր այլ արսպասարկման ոլորտի արտադրանքը ծառայութտադրատեսակներ), յուններն են, որոնք բավարարում են մարդու կենցաղային մտավոր, հոգնոր պահանջմունքները: Դրանք նան բարելավում են բնակչության կենսագործունեության պայմանները,իսկ այդ հանգամանքը մեծապես խթանում է հասարակության նյութական արտադրության զարգացմանը, ազգային եկամտի ավելացմանը:Սպասարկմանոլորտի բազմազան են, դրանցից ժառայությունների առումով առավել կարնորագույններից են կրթությունը, գիտությունը, առողջապահությունը, առնտուրը, զբոսաշրջությունը, կոմունալ--կկենցաղային սպասարկումը, մարդատար տրանսպորտը, կապը, կառավարման համակարգերը ն այլ

ւ:

Կրթությունը ն գիտությունը Հայաստանում ն հայ ժողովրդի կյանքում ձնավորվել են մարդկային հասարակության արշալույսին: Դրա վառ ապացույցներից են Արագած,Գեղամա մյուս լեռների լանջերին արված ժայռապատկերները,որոնք պատկանում են մ.թ.ա. Մ/-|Լ հազարամյակներին: Վամաշխարհայինչափանիշներովգիտական մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում մ.թ.ա. )| հազարամյակում այժմյան Սիսիանքաղաքի մոտ գտնվող Զորաքար բնակավայրի (Քարահունջ) քարե բազմաթիվ հուշարձանների համալիրը, որի գաղտնիքները դեռնս լիարժեք չեն պարզված: Ենթադրությունն այն է, որ Զորաքարի բազալտե յուրատիպ անցքեր ունեցող ժայռաքարերը աստղագիտական, տիեզերքի ուսումնասիրման համակարգ են: Սակայն, գիտությունն ու կրթությունը ժամանակակիցառումով սկսել է զարգանալ հատկապես'' դարի սկզբներին,երբ ականավորգիտնականներ ՄեսրուվՄաշտոցը ն Սահակ Պարթնը ստեղծել են հայոց գրերը (այբուբենը), ն որից անմիջապեսհետոհենց Մաշտոցիջանքերովդպրոցներեն հիմնադրվել Վայաստանիտարբեր վայրերում: Նշենք, որ Մ. Մաշտոցը հայոց գրերի նա ստեղծել է առաջին տարածումըսկսել է Արցախից, որտեղ՝ Ամարասում, դպրոցը: Հետագաժամանակաշրջանում այդպիսի դպրոցներ ստեղծվել են Հայաստանի բոլոր նշանավորեկեղեցականհամալիրներում:Հենց '/ դարում է, որ Խորենացին ստեղծել է «Հայոց պատմությունը»,իսկ | դարում Անանիա Շիրակացին իր հանրահայտ«Աշխարհացոյց»ատլասում տվել է աշխարհի պատկերը:Նա Ջորդանո Բրունոյից ու Գալիլեյից շատ շուտ տվել է այն գաղափարը, որ երկիրն ունի գնդի ձն: Պատմական Հայաստանում կրթության ու գիտության բուռն վերելք է տեղի ունեցել ՀԿՄ դարերում, երբ իրենց աշխատություններովփայլել են ԳրիգորՄագիստրոսը,Մխիթար Հերացին, Գ. Նարեկացինու շատ այլ հսկաներ: Սովորական եկեղեցական դպրոցներից բացի հետագայում` հատկապես ՍՀ դարից սկսած, Վայաստանում ստեղծվել են նան համալսարաններ: Դրանցից առավել հանրահայտներնէին Տաքնի ու Գլաձորի համալսարան-

ն

ները:

Հետաքրքիր է, որ հայ ժողովուրդը դեռնս մինչն 20-րդ դարը (երբ կրթությունը ն գիտությունը Գայաստանում հիրավի նոր ու բուռն համատարած վերելք է ապրել) կրթականու գիտականկենտրոններ են ստեղծել ոչ միայն բուն Հայաստանում, այլն դառն ճակատագրի բերումով աշխարհի բազմաթիվերկրներում սփռված հայկական գաղթավայրերում:Մասնավորապես, կրթականու գիտական կենտրոններեն ստեղծվել Հնդկաստանում (Կալկաթա), Վենետիկում (որտեղ մինչն այժմ էլ գործում է Մխիթարյան

բնագավառները

բնագավառներ:

է

միաբանությունը,ն որտեղ հանճարեղՂնոնդ Ալիշանըստեղծել իր հայաՎիեննայում(Վիենգիտականբազում անզուգականաշխատությունները), նայի Մխիթարյան միաբանությունը), Պոլսում, Թբիլիսիում (ներսիսյան հանրահայտդպրոցը), Մոսկվայում(Լազարյան հանրահայտճեմարանը) ն աշխարհիշատ այլ վայրերում: Այժմ էլ աշխարհի ավելի քան 60 երկրներում սփռված հայկական գաղթօջախներումկան կրթական, գիտական, մշակութայինբազմաթիվկենտրոններ: Բուն Հայաստանում կրթություննու գիտությունըհիրավի իր զարգացման գագաթնակետին էր հասել խորհրդայինիշխանության տարիներին: 1988-1989 ուստարում (այսինքն խորհրդային իշխանության Արդեն փլուզման նախօրյակին) հանրապետությունումգործում էր հանրակրթական 1424 դպրոց, որոնցում սովորումէին 604,1 հազ., աշակերտներ:1980-1990-ական թթ.հանրակրթական միջնակարգ դպրոցներումտարեկան ավարտումէր 50-80 հազ. մարդ: ն նախադպրոԱյդ տարիներինգարգացել է նան արտադպրոցական թ. հանրապետությունումկար գական համակարգը:Մասնավորապես, 20222 արտադպրոցականհիմնարկությունպիոներական,երաժշտական, սպորտային,պատանիտեխնիկներիու այլն: Նույն տարվա տվյալներով հանրապետությունում կար նախադպրդցական 1215 հիմնարկ մանկապարտեզ,մանկամսուր ն այլ: Միջնակարգ կրթությանըզուգահեռ բուռն զարգացում է ապրել նան բարձրագույն ու միջնակարգ մասնագիտականկրթությունը:Մասնավորաւվես,1988-1989 ուստարում հանրաւվետությունումգործում էին բարձրագույնուսումնական 13 հաստատություն ն 65 միջնակարգմասնագիտականհաստաւոություն: Ըստ որում, բուհերում ուսանողների թիվը կազմում էր 57,9 հազ., իսկ միջհաստատություններումսովորողներիթիվը՝ 137 նակարգ մասնագիտական

աշխարմնում է որպես այդ բնագավառում յաստանիՀանրապետությունը երկիր: ունեցող բարձրցուցանիշներ հի չափանիշով 2002-2003 ուստարվատվյալներով՝ՀՀ-ում եղելԷ 1481 հանրակրթաէ 520,6 հազ. կան պետականդպրոց, որոնցումսովորողներիթիվը կազմել

մարդ:

թիվը նույն տաՄիջնակարգ մասնագիտականհաստատությունների թիվը կազմել 27,6 հազ. մարդ: րում եղել 77, իսկ դրանցումսովորողների հաստատություններիթիվը պետական Բարձրագույն ուսումնական 2002/03 ուստարումեղել է 20, որից 4-ը համալսարան,որոնցում ուսանողյուրաքանչյուր ներիթիվը կազմել է 54,1 հազ., այսինքն` հանրապետության

է

մարդու հաշվովպետականԲՈՒՀ-երումսովորումէ 108,3 մարդ, ՎՀ-ում կան նան մի րը բավականինբարձրցուցանիշ է: Նշենք, որ այժմ քանի տասնյակմասնավորբուհեր: որոնցումաշ2002 թ. ՀՀ-ում եղել է 98 գիտականկազմակերպություն, է 8133 խատողներիընդհանուրթիվը կազմել է 6737 մարդ (1998 թ. եղել է 513), գիճարդ), այդ թվում` գիտությանդոկտորներ476 (1998 թ. եղել

Միճչն 198Օ-ական թթ. սկիզբները հանրաւվետությունումբարձր զարգացման էր հասել նան գիտությունը:Բավականէ ասել, որ 1988 թ. գիտական կազմակերպություններիթիվը հասել էր 104-ի, այդ թվում 65-ը գիտություններիակադեմիայի կազմում: Նույն տարվա Գիտաշխատողներիթիվը կազմել է 21771 մարդ, այդ թվում ակադեմիկոսներ՝92, գիտության դոկտորներ՝825, գիտության թեկնածուներ` 7433: Այն ժամանակվա գներով նույն տարում գիտությանըհատկացվելէր 41,9 մլն ռուբլի, որը կազմում էր ազգայինեկամտի0,796--ը: Անկախությունստանալուց հետո, տնտեսականիրավիճակիհետ կապված, կրթությունըու գիտությունըզգալի ցնցումներեն ապրել: ՄակայնՀա-

տվյալներով

ո-

10 հազ.

.

.

հազ.:

է

|

`

Ի

`

տության թեկնածուներ՝1758 (1998 թ. եղել է 2106): Վանրապետությունում գարգանումեն ժամանակակիցգիտությանբոլոր ուղղությունները:Հայ հատկապեսփայլուն նվաճումներեն ձեռք բերել աստղահաշվողական գիտության, մաթեմատիկայի,ֆիզիկայի, կենսաբանության, Համաշխարհային բնագավառներում: տեխնիկայի, հայագիտության բոլոր մեծ ներդրում ունեն ն լայն ճանաչում են ստագիտությանգանձարանում Վ. Համբարձումյանը, Ալիխանյանեղբայրները,ն. Միցել ակադեմիկոսներ Ս, սակյանը,Ա. Շահինյանը, Մ. Ջրբաշյանը, Ս. Սերգելյանը, Ենիկոլոպյանը, Հ. Մանանդյանը ն Ռ. Մարտիրոսյանը,Հ. Աճառյանը,Օրբելի եղբայրները, դեմքեր: շատ այլ ականավոր նույնւպես հանրապետությունը Մշակույթիզարգացմանբնագավառում ճանաչումէ ստացել: համաշխարհային ու ճանաչում ունեն հայկականճարտարաւվեւոությունն Աշխարհահռչակ Էջմիածնի,Նորավանքի,Տաթնի, Ամարասի,Գանձասագեղանկարչությունը: մեկ րի, Հաղպատի, Սանահինի, Դադիվանքիու Հայկականլեռնաշխարհով կոթողհազարավոր ճարտարապետական սփռվածբազում այլ եկեղեցական, մեծ հետաքրքրութնրբություններով արվեստով, շինարարական ներ իրենց մեր երկիր այցելող բոլոր հյուրերի համար: Սհա այդ յուն են ներկայացնում հրաշալիքներըտեսնելուց հետո է, որ ամերիկացիհանրահայտ նկարիչ ՌոքուելՔենթը գրել է. «Եթե ինձ հարցնեին,թե մեր մոլորակիվրա որտեղկահանդիպել,ես ամենիցառաջ կտայիՀայասրելի է ավելի շատ հրաշալիքների

գիտնականները

տանի անունը:Ակաճայիցզարմանումես, որ աշխարհիայս փոքրիկանկյունում կարելի է հանդիպելայնպիսիհուշարձաններին այնպիսիմարդկանց,որոնք կարող են դառնալամբողջաշխարհիզարդն ու հպարտությունը:Երիցս օրրան, հրաշագործների՛ օրրան»: կեցցե՛սդու, հո՛ղ հայկական, տաղանդների՛' Հայկականճարտարապետության գանձարանումմեծ ներդրում ունեցող բաեն եղել, դրանցշարքումանգնահատելի զում հանրահայտճարտարապետներ տեղ ունի ԱլեքսանդրԹամանյանը,որի տաղանդով նախագծվելէ այսօրվա ԵրնանիառաջիննախագիծըՀ̀անրապետության հրապարակըզարդարող եզակի շենքերով,ինչպեսնան Սպենդիարյանի անվանօպերայիթատրոնիշենքով: Հայ ճարտարապետության շարքում առանձնահատուկ գլուխգործոցների տեղունի ՌաֆայելԻսրայելյանի«Սարդարապատ» համալիրը: Հայ գեղանկարչությանհամաշխարհային ճանաչմանարժանացածառավել հանրահայտ դեմքերն են՝ Հ. Այվազովսկին,Մ. Սարյանը, Վ. Սուրենյանցը, Մինասը: Հայ քանդակագործությունը միջազգայինճանաչում ունեցող շատ դեմէ քեր տվել, այդ համակարգում շատ յուրատիպ է ԵրվանդՔոչարը՝ իր հանրահայտ«Սասունցի Դավիթ»անզուգականարձանով: Երաժշտությանբնագավառումառավել լայն ճանաչում է ստացել Արամ Խաչատրյանը, որի ստեղծագործությունները բեմադրվում,ներկայացվում են աշխարհիբոլոր երկրներում: Անուրանալի է աշխարհռչակերգիչ Շառլ Ազնավուրիդերը, որը նան մեծ բարերարու հասարակականգործիչ է: Շնորհիվ Ջիվան Գասպարյանի՝հայկականդուդուկը փաստորեն միջազգայնացվել է, հայկականդուդուկի մեղեդիներըմտել են համաշխարհային

կինոարվեստ՝

Հայկական թատերականն կինոյի արվեստըտվել է բազում ականավոր գործիչներ, որոնցից հանրապետությանսահմաններիցդուրս առավել լայն ճանաչում են ստացել Պ. Ադամյանը,Սիրանույշը,Վ. Փափազյանը,Հ. Աբելյանը,Հ. Ներսիսյանը, Վ. Վաղարշյանը,Ա. Ոսկանյանը,Մ. Սիմոնյանը, Ֆ. Մկրտչյանը: Վայարվեստիզարգացմանբնագավառում,դրա միջազգայնացմանգործում շատ խոշոր ու յուրատիպէ ՍերգեյՓարաջանովիդերը: Հայաստանիփառքը աշխարհիշատ երկրներում են ցուցադրել շախմատի աշխարհիչեմպիոն Տ. Պետրոսյանը,մարմնամարզիկներ,աշխարհի չեմպիոններ Հ. Շահինյանն ու Ա. Ազարյանը,ծանրորդներՍ. Վամբարձումյանն ու Յու. Վարդանյանըն աշխարհիբազում այլ հայ չեմպիոններ: Հանրապետությանմշակութային կյանքը բնութագրող կարնոր ցուցանիշն է ակումբների, թատրոնների,թանգարաններին դրանց այցելուների թիվը:

գրադագործում էր տվյալներովհանրապետությունում դրանցումընթերցողրան, ավելի քան 19,6 մլն գրքերով, նույն թվականին մարդ: է 704,9 հազ. ների թիվը կազմել գործումէր 98 թանգարան, 1998 թ. տվյալներով՝հանրապետությունում է 763,9 հազ. մարդ, իսկ կազմել տարում թիվընույն որոնց հաճախորդների թիվը՝ 751,2 հազ. է թիվը եղել 77, հաճախորդների 2002 թ. թանգարանների է եղել գործող 21 թատրոն, մարդ: Նույն տարիներինհանրապետությունում 2002 թ. թիվը 1998 թ. կազմելէ 490 հազ. մարդ, իսկ որոնց հաճախորդների

2002 թ.

"

280 հազ. մարդ:

սպասարկմանոլորտի հանրապետության Առողջապահությունը

հա-

մակարգումաշխատողներիթվաքանակով,ծախսերով, նշանակությամբ է: տեղ զբաղեցնողբնագավառներից պատկառելի եղելէ 135 հիվանդանոցա2002 թ. տվյալներով՝հանրապետությունում (1995 թ. դրանցթիվը եղել է 183), դրանցում յին բոլոր կարգիհիմնարկներ 13968 (1995 թ.-- 31324): Նույն թվականինբոմահճակալներիթիվը եղել է

"`

մարդ (1998 թ. բժիշկներիթիվը կազմել է մասնագիտությունների յուրաքանչյուր 10 հազ. եղել է 13024 մարդ): Այսպիսովհ̀անրապետության թիվը՝43.5: բնակչի հաշվով բժիշկներիթիվը կազմել է 35,8. մահճակալների առողջապահական Վերջին տարիներինհանրապետության համակար ծանր հիվանդություննե գը զգալի նվաճումներէ ձեռք բերել ինչպես տեխնիկականմիջոցներիձեռքբուժման, այնպես էլ համապատասխան կիրառմանբնագավառնեփորձի առաջավոր բերման, արտասահմանյան 11508

լոր

,

րում:

ակնառու հաջողություններեն ձեռք բերվել սրտաՄասնավորապես ինչպես նան գինեկոլոգիայիբնագաբանության, սրտի վիրահատության, են ձեռք բերվել առավել ահավոր հիվանվառներում: Զգալի նվաճումներ Այստեղ շատ մեծ է դություններիցմեկի՝ ՁԻԱՀ-ի բուժման բնագավառում: ակադեմիկոս ծառայությունը: էմիլ Գաբրիելյանի (հատկապես մեկ շնչի հաշվով) ծավալը յուրաքանչյուր երկրի զարգացման,բարեկեցությա չափանիշը բնութագրող ցուցանիշ է: Այս առումով հանրապետությունո խոշոր տեղաշարժերեն կատարվել: վերջին տարիներին ծավալը ՀՀ մատուցվածծառայությունների բնակչությանը թ. Եթե 178165.8 դրամ: մլն այն կազմել թ. է 53732,8 մլն դրամ, ապա կազձճել է հաճապատասխանաբար ծառայությունները կազմել Այդ թվում կենցաղային են 1074.2 ն 2138,0 մլն դրամ:Ինչպես տեսնում ենք, այս շատ կարնորբնածավալը ավելացելէ երկու անգամ: գավառիծառայությունների

Բնակչությանը մատուզած ժառալությունների

Վանրապետությանսպասարկմանոլորտի համակարգումշատ կարնոր տեղ են զբաղեցնումՍամն ու առետուրը: 1995 թ. հանրապետությանկապի բաժանմունքներիու ձեռնարկությունների թիվը եղել է 791 միավոր, 1998 թ.՝ 908, իսկ 2002 թ.՝ 899 միավոր: Ըստ որում, բնակչությանըմատուցած կապիծառայություններիցեկամուտները նույն թվականինհամապատասխանաբար կազմելեն 2506,9, 11771,8 ն 22731,1 մլրդ դրամ: Եկամուտների այս ծավալներում վճռական դերը պատկանում է միջքաղաքային ու ներհանրապետականխոսակցություններին, բաժանորդայինվարձերին ն միանվագծառայություններին: Կապի սովորականձներին զուգահեռ, վերջին տարիներինարագորեն աճում է մոբիլ հեռախոսայինապարատների (1995 թ. դրանք եղել են 4,1, 1998 թ. 7,2, 2002 թ. 71,9 հազ.) ն ինտերնետիհասցեատերերի(1995 թ. եղել են 1,5, 1998 թ.՝ 4,1, 2002 թ.՝ 9,1 հազ.) թիվը: Այս աճող ցուցանիշներին զուգահեռ պետք է նշել, որ հանրապետութքյան բնակչությանապահովվածությունըընդհանուր օգտագործմանտնային հեռախոսայինապարատներով բավարարչէ: 100 ընտանիքիհաշվովայդթ. յուրաքանչյուր Մասնավորապես, է 58,5, թ.՝ 56,5, 2002 թ.՝ 66.0: Այս ապիսի ապարատներիթիվը եղել է ռումով հատկապես անբավարար կապիայս հույժ կարնորձնի սպասարկման վիճակըհեռավոր գյուղականվայրերում: Բնակչությանըմատուցվածծառայություններիծավալն արտացոլում է բնակչությանկողմիցզանազանտեսակիծառայություններիսպառմանծավալը ն վիճակագրորենչափվում է մատուցված ծառայություններիդիմաց վճարված դրամականմիջոցների գումարով: Ընդ որում, վճարը կարող է կատարվելինչպես անմիջապեսսպառողներիկողմից իրենց սպառածծառայություններիդիմաց, այնպես էլ այն կազմակերպության միջոցով, որտեղ աշխատում է տվյալ սպառողը: Բնակչությանը մատուցած ծառայությունների ծավալի ցուցանիշը ձնավորվում է կենցաղային, մարդատար տրանսպորտի, կապի, բնակարանային-կոմունալտնտեսության, մշակույթի, զբոսաշրջաէքսկուրսային, ֆիզկուլտուրայի ու սպորտի, բժշկականբնույթի, առողջարանային-սանատորական,իրավականբնույթի, բանկերի, կրթության համակարգին այլ ծառայություններից:Այս համակարգումշատ խոշոր տեսակարարկշիռ ունեն ներքին մանրածախ առնտրիբնագավառիծառայությունները: Վերջին տարիներինտնտեսության համակարգումտեղի ունեցող դրական տեղաշարժերին զուգահեռ, այս բնագավառումնույնպես զգալի են դրականտեղաշարժերը:

առնտրի ապրանքաշրջանամանրածախ, հանրապետության 1998 թ.՝ 364258, 2002 թ. 588932 220025 է մլն, կազմել ռության ծավալը մլն դրամ:Ըստ որում, մեկ շնչի հաշվով մանրածախառնտրի ապրանքաշրկազմել ջանառության ծավալը նույն տարիներինհամապատասխանաբար է 58519, 95991 ն 183377 մլն դրամ: Սակայնգյուղականբնակավայրերում 1995 ն 1998 թթ. տվյալնեայս ցուցանիշները դեռնսշատ ցածր են, դրանք

թ.

րով կազմել են ընդամենը2364

`

ն 1155

մլն դրամ:

է, ն 1996 թ.՝

թիվը խիստ կրճատվել պետությունայցելող զբոսաշրջիկների

ԳԼՈՒԽ 1

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ԱՆ

ԱՐԴԻ ՎԻՃԱԿԸ

ՈՒ ԳԼՈԲԱԼԱՑՄԱՆ

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

ԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

Վերը մենք լուսաբանել ենք հիմնականայն նախապայմանները,որոնք առկա են Վայաստանի Հանրապետությունում զբոսաշրջության զարգացման համար: Նշել ենք նան, որ զբոսաշրջությանսաղմերըՎայաստանումի ճանահայտ են եկել դեռ շատ հնուց, երբ օտարերկրյա գիտնականները, են ուսումպարհորդներըայցելել Վայաստան,կատարել տարբեր կարգի նասիրություններ, իսկ արտասահմանյանառնտրական քարավանները հանգրվանել են մեր մայրաքաղաքներումու առնտրականճանապարհների վրա գտնվող իջնանատներում: Նրանք բոլորն էլ Գայաստանիբնության, մարդկանց,տնտեսությանվերաբերյալ մեծ տպավորություններեն թողել իրենց նոթագրություններում: Զբոսաշրջությունը, որպես այդպիսին, պետական մակարդակովՀայաստանում սկսել է զարգանալ խորհրդայինիշխանությանտարիներին: Ըստ որում, այդ ժամանակաշրջանումհանրապետությունում գործում էին 110 առողջարանայինն հանգստի տներ, գործում էին զբոսաշրջային 30

հանգրվաններ՝6000 տեղով: Կարնորէ հիշատակել հետնյալ փաստարկը՝1933 թ. հեռավոր արտասահմանից Խորհրդային Հայաստանայցելել է ընդամենը 19, 1934 թ.՝ 67, 1935 թ. 255 քաղաքացի:

Միջազգային զբոսաշրջությունն այստեղ հիմնականում սկսել է զարգանալ 1950-ական թվականներիցհետո: Մասնավորապես,1985 թ. արտասահմանյաներկրներից(առանց ԽՍՀՄ-ի) Խորհրդային Հայաստան է այցելել 70, իսկ 1987 թ. 100 հազարզբոսաշրջիկ: ԽՍՀՄ փլուզումից ն Հայաստանի Հանրապետությունումստեղծվածսոցիալ--՛ տնտեսականծանր պայմաններիհետնանքով,1990-ական թվականներիսկզբներից հանրա-

ահետո նորից սկսել է նկատելիորեն այն կազմել է միայն 13 հազար, որից ճել ն 1999 թ. կազմել է 40 հազար -ական թվականները մինչն ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններից ավելի քան հաշվով են այցելել տարեկանմիջին ԽորհրդայինՎայաստան

զբոսաշրջիկ: Նրանո մարմ

300 հազար զբոսաշրջիկ: 1996 թվականիցհետո,

ստացած երբ անկախություն

Հայաստանի

կյանքըսկսվել է նորմանալ, ն սոցիալ--տնտեսական Հանրապետությունում անկասկած ուղու վրա, այդ հանգամանքն այն դրվել է կայուն զարգացման զարգացման զբոսաշրջության է թողել նան միջազգային իր ազդեցությունն թվականից էր նկատելի կերպով Դա ցայտուն հատկապես վրա: զբոսաշրջիկունեցած արտասահմանյան սկսած, երբ մինչն այդ գոյություն ն թե քիչ բարեկարգ ներ ընդունող «Արմենիա»,«էրեբունի» «Երնան» շատ հանրապետություբացի վերակառուցումից արմատական հյուրանոցների չանում սկսեցին կառուցվել բարձրակարգ,ժամանակակիցմիջազգային ժամանակվանից հյուրանոցներ:Այդ փանիշներինհամապատասխանող

մակարդասպասարկման փոխվեցիննան հյուրանոցներում նկատելիորեն ժամանակակից աշխուժացավ ավտոմայրուղ կը, հանրապետությունում անցավ ա մբողջապես ն փաստորեն զբոսաշրջությունը կառուցումը, ների զբոսաշրջատակ, ստեղծվեցին մասնավորձեռներեցներիիրավասության Մասնավորապես, հանրապետութ յին բազմաթիվկազմակերպություններ: զբոսաշրջութնախարարության ու զարգացման յան առնտրի տնտեսական պետահանրապետության թ.) յան վարչությանտվյալներով,այժմ (2003 ո4800 կազմակերպություն, են գրանցված զբոսաշրջային կան ռեգիստրով հանրապետություրոնցից ռեալ գործում են 150-ը: Վերջին տվյալներով ն ավելի երեքաստղանի համար նախատեսված նում զբոսաշրջիկների

թիվը հասնում բարձրհյուրանոցների նեն 2700

տեղ:

է 29-ի,

որոնք ընդհանուրառմամբու-

ՎանրապետություԱյսպիսով՝հատկապես2000-2003 թթ. Հայաստանի զգալի տեղաշարժերեն բնագավառում նում միջազգային զբոսաշրջության է զետեղված կատարվել,որոնց վերաբերյալպատկերացումտրված ստորն աղյուսակում:

2000-2002 թթ- հանրապեԻնչպես երնում է, ընդամենըերեք տարում է աթիվը շուրջ 84,5 հազարից հասել տություն այցելած զբոսաշրջիկների մեկնած զբոսաշրջիկնեվելի քան 162 հազարի, իսկ հանրապետությունից րի թիվը՝111.2 հազարից 130,8 հազարի: այցելած զբոսաշրջիկնեՎերը նշվել է, որ 2003 թ. հանրապատություն որ վերակենդաէ այն հանգամանքը, րի թիվը կազմել է 206 հազ.: Կարնոր որի վերաբերզբոսաշրջությունը, ներքին է նան

հանրապետության տվյալներըբերվածեն ստորն: պաշտոնական

ճանում

յալ

Աղյուսակ50

ներքին զբոսաշրջության Վանրապետության Հայաստանի 2001--2003թթ. մի քանի կարնոր ցուցանիշներ՞

(մարդ)

2001թ հունվար

2002 թ.

2002 թ.

--

2003 թ.

առաջին հունվար-- առաջին

| կիսամյակ դեկտեմբեր | կիսամյակ դեկտեմբեր Ընդամենը

զբոսաշրջիկներ,

117.079

50,994

121,315

52,291

գործնական,

45.181

25.403

49,199

20,569

ժամանցի, բուժման, այլ

25,516

6,328

28,864

7,190

որոնցիցըստ նպատակի՝ հանգստին

3,491

42.891

37.247

18,571

21,453

աղյուսակից,չնայած ոչ մեծ չափերով,սակայն ներաճում է թիվը նույնպես տարեցտարիզգալիորեն քին զբոսաշրջիկների 121,3 հազարի: 117,1 հազարի, 2002 թվականին՝ 2001 թվականին՝ կազմումեն գործնական 38,6Չ6--ը Ըստ որում,ներքինզբոսաշրջիկների ու ժամանցի, 3,096-ը բուժճպատակովայցելողները,29,896-ը հանգստի ն այլ նպատակներով ման, 36,696 մարզական,մշակութային,կրոնական Ինչպես երնում

է

այցելողները:

ցույց են տալիս, որ ԳայաստանիՀՊանրապեՈւսումնասիրությունները ավելի քան 32,596-ը բաժին է ընկնում տություն այցելող զբոսաշրջիկների

Տես

ՀՀ

ծառայության2003 ազգայինվիճակագրության

ամսական զեկույցը տեղեկատվական

թ.

ամիսների հունվար-հուլիս

երկրներիցԺամանողներին: Այդ թվում շուրջ 19,892-ը բաժին է ընկնում ՌուսաստանիԴաշնությանը,4,596--ը՝Վրաստանին:Բավականինմեծ թիվ են կազմում Եվրամիությաներկրներիցժամանողները:Վերջին տվյալներովայդ երկրներին բաժին է ընկնում Հ1 ժամանող զբոսաշրջիկներիավելի քան մեծ թիվ են կազմումՖրանսիայից(4,996), Գերմա25,496-ը: Մասնավորապես, ն նիայից (4,295) Մեծ Բրիտանիայից(7,796): Եվրամիությանմյուս երկրներից ժամանողները կազմումեն 8,692: Ընդհանուր առմամբ, 41 ժամանող զբոսաշրջիկների67,506 բաժին է ընկնում ոչ ԱՊՀ երկրներին, որից ինչպես նշվեց 25,442--ը ԵՄ երկրներին: Մեծ թվով զբոսաշրջիկներ են ժամանում ԱՄՆ-ից (17,396), Իրանից (3,806), Լիբանանից (3,446), Կանադայից(2,765) ն այլ երկրներից,որոնց բաժին է ընկնում 18,590-ը: Մեր ուսումնասիրություններըցույց են տալիս, որ 2002 թ. զբոսաշրջության նպատակով հանրապետությունիցմեկնել է 130,8 հազ. մարդ, որը 2001 թվի համեմատությամբաճել է 18,992--ով: Ըստ որում, զբոսաշրջային կազմակերպություններիմիջոցով մեկնողներիթիվը կազմել է 3565 մարդ, իսկ ինքնուրույն ձնով մեկնողներիթիվը` 127,241 մարդ: ՀՀ-ից արտասահմանյաներկրներմեկնող զբոսաշրջիկների ավելի քան 39,206--ըմեկնում են ն հանգստի ժամանցի նպատակով,25,206-ը՝` գործնականնպատակներով, այլ նպատակներով այցելողներըկազմում են 35,696-ը: Իսկ արտասահմանյաներկրներիցժամանող զբոսաշրջիկներիընդհանուր թվի 50,195-ը կազմում են գործնականնպատակովժամանողները, 34,196-ը՝ հանգստի ու ժամանցինպատակով,1,596--ը՝կրթության ն բուժման, 14.396--ը՝այլ նպատակներով: Ներքին զբոսաշրջիկների38.656--ը կազմում են գործնական նպատակով այցելությունները, 29,8:6-ը հանգստիու ժամանցի, 3,092--ը`բուժման, Յ6,606--ը՝սպորտային,մշակութային,կրոնականն այլ նպատակներով: Այսպիսով`բերված փաստացիտվյալներըվկայում են, որ ինչպես միջազգային, այնպեսէլ ներքինզբոսաշրջությունըտարեցտարիզգալիորենաճում է: Բավականէ ասել, որ արդեն2003 թ. զբոսաշրջությունիցստացվածեկամուտըկազմել է շուրջ 200 մլն ԱՄՆ դոլար, որը կազմում է հանրապետության այդ տարվա ՀՆԱ-ի շուրջ 8,196-ը: Ըստ որում, դրսից եկած յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկհանրապետությունում ծախսումէ շուրջ 1000 դոլար: նան է Կարնոր նշել այն հանգամանքը,որ տարեցտարիավելանում է այն երկրների թիվը, որոնց հետ ՀՀ-ն զբոսաշրջային կապերի մեջ է: Առնտրին տնտեսական զարգացմաննախարարությանտվյալներով, այժմ ՀՀ-ն աշխարհի90 երկրների հետ այդպիսիկապերիմեջ է:

գերազանայցելող զբոսաշրջիկները Նախկինումհանրապետություն բացի քաղաքից Երնան ցապես հանգրվանումէին միայն Երնանում:Այժմ այդ հանգրվան, տարածքումկան զբոսաշրջային հանրապետության թվում՝ մարզում 1 Արագածոտնի Արարատի Գեղարքունիքի Կոտայքի

ԱՊՀ

Լոռւ

ՏՏՍՏՈՑՏՋ

Շիրակի

Սյունքի Տավուշի

աան

...Ձ......-

Տ...

Վայոց ձորի չափանիշովզբոսաշրջությունը է, համաշխարհային Ինչպես ասվել այնպես էլ կառուցվածքի, ներքին ճյուղի այդ աճ է ինչպես

.

ապրում բուռն առումով: Ասենք նան, որ ինչպես տնտեսությանմյուս դրա տարածքային համազբոսաշրջության այնպես էլ միջազգային բոլոր բնագավառներում, գործընթաց: կարգումտեղի է ունենում գլոբալացման

միջազգային զբոսաշրջությա Հանրապետությունում Հայաստանի Հա1997 թ-ից

մեծապեսնպաստումէ այն հանգամանքը,որ գործընթացին կազմահամաշխարհային Զբոսաշրջության յաստանիՀանրապետությունը հոկտեմբետարվա կերպությանանդամ (այդ որոշումը կայացվել նշված տեղի ունեցած74 ընդհանուրժողովում): րին ԶՅԿ-ի Ստամբուլ քաղաքում իր բնականբազմազաննախապայՀայաստանիՀանրապետությունը անզունան պ մշակութային, ատմաճարտարապետական մանների, ինչպես միջազունի մասնակցելու գական կոթողներովլայն հնարավորություններ Դա գործընթացին: հնարավորությո գլոբալացման գային զբոսաշրջության ճարտարապեարժեքները, բնական արժեքները, կտա մեր մշակութային ու խորությամբներկայացնելու ավելի լայնորեն տությունը, երաժշտությունն դրանքդարձնելաշխարհիմյուս երկրների աշխարհիմյուս ժողովուրդներին, բաղկացուցիչմասը` պահպանելով, համանման արժեքներիընդհանրության չաղճատելով,չկորցնելովհայկականազգայինարժեքներիյուրահատկությունները, հայ ժողովրդինբնորոշ առանձնահատկությունները: մեր ազգայինարժեքներըմատչելի լինեն Որպեսզիզբոսաշրջության հանրությանը,այն դառնաաշխարհիհամանման արժեքհամաշխարհային մաս, այսինքն՝գլոբալացվի,անհրաժեշտէ այդ բնաների ընդհանրության նոր խոշոր միջոցառումներ: գավառումիրականացնել

է

է

Կառավարության մակարդակով լուրջ միջոցառումներձեռնարկելով՝ կարծում ենք՝ հնարավոր է մոտակա հեռանկարումզբոսաշրջությունը համապատասխանեցնել միջազգային չափանիշներին: Այդ միջոցառումներն է լինենիրազեկության ուղղված պետք պատմատեսարապահովմանը, ժան վայրերի բարեկարգմաննու վերանորոգմանը,ճամփորդությունների հետ առնչվող բազմաթիվ խնդիրների լուծմանը: Այդ բոլորի իրականացումն անկասկած կպահանջիկառավարմանժամանակակից մեթոդների կիրառում զբոսաշրջությանը սպասարկող ճյուղերում (ավիաուղիներ, հյուրանոցներ ն այլն): Ըստ որում, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ այն հանգամանքը, որ այդ միջոցառումներըպետք է մրցակցայինպայմաններում մրցունակ լինեն միջազգային զբոսաշրջության կազմակերպությունների համակարգում: Իսկ դրա համար անհրաժեշտէ, որպեսզի հայկական զբոսաշրջության կազմակերպությունները,ընկերությունները,գործակալություններն ունենան ժամանակակիցպահանջներինհամապատասխան առաջավոր տեխնոլոգիաներ, հմտություններ այնպիսի ասպարեզներում, ինչպիսիք են կոմերցիոն ավիացիան,հյուրանոցները, միջազգայինզբոսաշրջության տնտեսական հարաբերությունները ն համապատասխան հեղինակության ստեղծումը, պատմականհուշարձաններիպահպանությունը այլն: Խիստ անհրաժեշտություն է հյուրանոցներումներդնել համակարգչային տեխնիկայի լայնորեն օգտագործմամբղեկավարմանամենաժամանան կակից մեթոդներ,ինչը հնարավորությունկընձեռնիբարձր մակարդակով ժամանակին կազմակերպելու հյուրանոցայիննախնական պատվերների գրանցումը, գույքագրումը, հաշվառումը, հաշվապահականն այլ գործընթացներ, բարձրացնելուդրանց արդյունավետությունը: Ինչպես ասվել է, ՎայաստանիՀանրապետություննունի բնական գեղատեսիլ,զբոսաշրջության համար շատ մեծ հետաքրքրություններկայացնող վայրեր: Սակայն, այդ վայրերում զբոսաշրջիկներինայլ գրավիչ հրան հետաքրքրություններդեռնս չեն առաջարկվում: պուրանքներ Մինչն 1980--ականթվականները Հայաստանայցելող զբոսաշրջիկների մեջ մեծ էր առողջարանայինն մարզական(դահուկային) նպատակով այցելողների տեսակարար կշիռը: Ի դեպ, արտասահմանյանզբոսաշրջիկները խիստ պահանջկոտ են, ն համաշխարհային շուկայում այդ բնագավառում մրցակցությունը շատ ուժեղ է: Այս բնագավառը ՅայաստանիՀանրապետությունում միջազգային չափանիշներինհասցնելու համար անհրաժեշտ են մեծ ներդրումներ ն ժամանակ:Կարծում ենք, որ հիմնահարցը նպատակային, հիմնավորվածներկայացնելու դեպքում, նշված բնագավա-

ռում

ներդրումային քաղաքականությանը կարող են մասնակցել նան սփյուռքահայմեր հայրենակիցները: Հայաստանի Հանրապետությունումզբոսաշրջության հետագազարկան դեռնս կամ չօգ-

գացման համար

դաշտ.

2.

'

Միջազգայինօդային կապերի,ծառայությունների կազմակերպումն իրականացնելժամանակակիցպահանջներին համապատասխան.

Հանրապետության զբոսաշրջության ցրված տնտեսությունն (առավելապես վիճակագրությունը)ժամանակակից հիմքերի վրա դնել` օգտագործելով համակարգիչների ընձեռած մեծ հնարավորությունները. 4. Հանրապետությունում հաճախակիիրականացնել զբոսաշրջության, արդյունաբերական,գյուղատնտեսական, առնտրական միջազգային ցուցահանդեսների,տոնավաճառների կազմակերպումը. 5. Հյուրանոցայինհամալիրների, զբոսաշրջության ժամանակակից հանգրվանների ստեղծումն իրականացնել միջազգային սպասարկման չափանիշներինհամապատասխան ձներով,մեթոդներով. 6. Այդ բնագավառիհամար պատրաստել ժամանակակից պահանջներին համապատասխանող մասնագետներ, ունենալմայրենիլեզվով համապատասխան գրականություն(մենագրություններ, ձեռնարկներ, դասագրքեր, մեթոդական ցուցումներ). 7: Մշակել զբոսաշրջության զարգացմանհամարհամապետական ն ռեգիոնալ(տարածաշրջանային) ծրագրեր. 8. Շատ կարնոր է միջազգային զբոսաշրջության շուկաների ուսումնասիրությունը ն նոր շուկաներում Հայաստանի Հանրապետությանը վերաբերող գովազդատեղեկատվական աշխատանքների ծավալումը. 9. Օտարերկրյան ներքին ներդրումների ներգրավումը՝ հանրապետության զբոսաշրջության ոլորտի ու նրա ենթակառուցվածքների ձնավորման Յ.

ն

ոչլրիվօգտագործվող առհասարակ

տագործվող մի շարք հնարավորություններ, որոնց ռացիոնալ օգտագործումն անկախություն ստացած մեր հանրապետության համար հրամայական պահանջ է: Մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության ինդուստրիայիզարգացման համար անհրաժեշտություն է զգացվում իրականացնելռազմավարականհետնյալմիջոցառումները. 1. Ձնավորել զբոսաշրջության զարգացման բարենպաստ իրավական

10.

նպատակով. Պետական ն մասնավոր

ներդրումային քաղաքականություն ծավալել հանրապետությանտարածքում սփռված պատմաճարտարապետա251

կան եզակի կոթողների վերականգնման,դրանց շրջապատի

ԳԼՈՒԽ 1|լլ

ու

տեղերումհամապատաստրանսպորտայինուղիների կարգավորման,

խան կարճաժամկետսպասարկմանօբյեկտներիստեղծման բնագա11.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

վառներում,

ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ԵՎ ՄԱՐԶԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

Պետական առանձնահատուկ հոգացություն ցուցաբերել Սնանա լճի պահպանման,զբոսաշրջայինառանձնահատուկնշանակություն ունեցող այդ լճի ափերի էկոլոգիականվիճակիկարգավորման,Սնանիազգային պարկի տարբեր հատվածներումհայկականխոհանոցիկետերի, հայկականհնագույն արհեստիու արվեստիցուցադրման, մեծ հե-

արտադտաքրքրություն ներկայացնողառարկաների,հուշանվերների րության համալիրներիկազմակերպման խնդիրներին. 12. Վ4 զբոսաշրջության զարգացմանգործին մեծապես կնպաստի հանրապետությանմարդածին ու բնականռեկրեացիոն ն զբոսաշրջության առավել մեձ հետաքրքրություն ներակայացնող ռեսուրսներին, հուշարձաններին վերաբերող հատուկ, մատչելի, բազմալեզու ուղեցույցների, նկարազարդալբոմներիստեղծումը,հրատարակումը: 13. Այս հույժ կարնորոլորտի զարգացմանը մեծապեսկնպաստինան վերը թվարկված այդ բոլոր նյութերին, տվյալներին վերաբերող հատուկ ն ինտեգրացումըմիջազգադիսկետներիստեղծումը,կոորդինացումը յին զբոսաշրջության համակարգին:

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Մինչն 1995 թ. ՎայաստանիՎանրապետության տարածքը բաժանված էր վարչական շրջանների (գյուղական), կային նան քաղաքային10 շրջաններ (8-ը՝ Երնանում, 2-ը Գյումրիում): Վանրապետության քաղաքնեեն րի թիվը կազմում էր 30, այդ թվում հանրապետական ենթակայության 21-ը, շրջանային ենթակայության9--ը: Բացի դրանից,կային քաղաքատիպ 28 ավան: Գյուղական էին բնակավայրերիթիվը 942 էր, որոնք միավորված 865 գյուղխորհուրդներում: 1995 թ. դեկտեմբերի 4-ի «ՀայաստանիՀանրապետությանվարչատարածքայինբաժանման մասին» օրենքով վերը նշված վարչական միավորների փոխարենհանրապետության տարածքըբաժանվեցներքոհիշյալ 11 մարզերի(այդ թվում Երնանքաղաքը՝ մարզի կարգավիճակով). "Արագածոտնի մարզ Արարատի մարզ Արմավիրիմարզ Գեղարքունիքիմարզ Կոտայքիմարզ Լոռու մարզ Շիրակիմարզ Սյունիքի մարզ Վայոց ձորի մարզ Տավուշի մարզ Երնանքաղաք (մարզի կարգավիճակով)

Այսպիսով`հանրաւվետությանտարածքի այժմյան վարչական առաջին կարգի միավորները մարզերն են ն մարզային կարգավիճակ ունեցող Երնան քաղաքը: Մարզերից բացի կան նան երկրորդ կարգի վարչական միավորներ, դրանք գյուղական ն քաղաքայինհամայնքներնեն ու Երնան քաղաքի թա-

ղամասերը:

2001 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ հանրաւվետությունումկան 48 քաղաքներ (այդ թվում Երնան քաղաքը), 871 գյուղական համայնքներ ն 952 գյուղեր, որոնցից 8-ը մտնում են քաղաքային համայնքներիմեջ, ինչպես նան թաղային12 համայնք (Երնանքաղաքում): Ստորնտրվում է հանրապետությանվարչականնոր միավորների՝մարհամառոտ բնութագիրը: զերի տնտոեսաաշխարհագրական

8.1 ԵՐԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔ՝ ՄԱՐԶԻ ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿՈՎ

Երնանը Հայաստանի Վանրապետությանմայրաքաղաքն է: Այն աշխարհիամենահինքաղաքներիցմեկն է, հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թ. Արգիշտի թագավորի կողմից ն անվանվել է էրեբունի: Այժմյան Երնանի հարավարնելյան մասի այն բլրի վրա, որտեղ հիմնադրվել են քաղաքի առաջին շինությունները, Երնանի 2750-ամյակի առթիվ 1968 թ. կառուցվել է էրեբունի թանգարանը: Երնանըտեղադրվածէ Արարատյանդաշտիհյուսիսայինծայրին: Մինչն 1950-ական թթ. քաղաքն ընդգրկումէր այդ հատվածիհյուսիսայինու հյուսիսարնելյան սարավանդային բարձունքներովշրջափակվածգոգավորությունը: Դրան ճի հ հետնանքով ն ն փռվեց հետո րանից քաղաքի արագաթափաճի այն ոչ միայն դեպիԱրարատյանդաշւտտի համեմատաբար ցածրադիրմասերը,այլն դուրս եկավ դեպի հյուսիս, հյուսիս-արնելք, հյուսիս--արնմուտքգտնվող բարձունքմր հանկովի ատաքի ատպանդատիհարվախ կոմ եպարդի սահմանները,մյուս կողմից տարածվեցՆորքի բարձունքներիվրա: Երնանի տարածքըկազմում է 227 կմշ:Այսպիսով՝այժմյանԵրնանքաղաքի տարածքի ռելիեֆը բարդ է ն կւորտված:Բարձրությունըծովի մակարդակիցկազմում է 900-1350 մետր: Երկաթուղայինկայարանիմոտ նրա բարձրությունըկազմում է շուրջ 900, Երնանիպետականհամալսարանի հին շենքի մոտ (Աբովյանփոիսկ Նո ձունքում մեւոր՝ ղոցի վրա) 1000, իսկ Նորքի բարձունքու ա Երնան քաղաքով է անցնում Հրազդան գետը իր հրաշագեղ կիրճով, քաղաքով է անցնում նան Գետառ գետը, որի հոսքը կարգավորվածէ, քանի :

՝

նախկինում այն հանկարծակի ուժեղ հորդացումների ժամանակ մեծ վնասներէր հասցնում քաղաքին: Երնանն ունի նան մի այլ փոքր գետակ՝ Ջրվեժը: Երնանիկլիման խիստ ցամաքայինէ, ամենատաքամիսները հուլիսն ու «25 աստիճան է, իսկ առաօգոստոսնեն, հուլիսյան միջին ջերմաստիճանը «41 հասնում է աստիճանի: Ամենացուրտամիսը հունվելագույնըերբեմն --4 վարնէ, այդ ամսվա միջինը ասւոիճան է, իսկ բացարձակցածր ջերմաստիճանըերբեմն հասնում է--31 աստիճանի: Միջինտարեկանջերմաստիճանը Հ 11.5 աստիճան է: Գարնան վերջերին ու ամռանը, երբ քաղաքում ջերմաստիճանը կտրուկ բարձրանում է, Արագածից,Գեղամա լեռներից փչում են զով քամիներ, երբեմն շատ մեծ արագությամբ:Դրանք Երնանին բնորոշ լեռնահովտային քամիներ են: Մթնոլորտայինտեղումներիմիջին տարեկան քանակը շուրջ 300 մմ է, որոնք գերազանցապեսթափվում են աշնանը: Գարունը Երնանում շատ կարճ է տնում, դրա փոխարենշատ երկար է շոգ ամառը, համեմատաբարկարճ նան ձմեռը, սակայնցրտաշունչ: որ

էն

ն Ահա ե ըանական վային հղատեսակներ տուպակ Ցած. կույթը աղքատ իսկ ն

յին

խիստ

նհ

է

ն ծած

եղել

-

,

արհեստական բուսածածկ ստեղծելու

,

է Ա անակութ անոպետության յում շրջաններից տեղափոխել ՍԱՐ Քամարող: աղու Տունը մ

հ

մ

լ

հաա են:

շերտերը

ղ բարձունքներ

բողջապես

ար-

հարուստ է բազալտիհզոր շերտերով,իսկ Ավանն Երնանի ընդերքը շատ

,

Ջրվեժ թաղամասերիընդերքը՝տուֆի հրաբխայինխարամիպաշարներով: Հատկապես Ավանթաղամասիու շրջապատիընդերքըհարուստ է նան բարձ ու

որտարլաոհագով Ագտա պաձալԱյրվ լբրակ եաադիառի Ն ժարան: աման բթայն. Աի բու ի արեկա հանդերձ մինչն, `

նե

ո

Ղ

յդ

աղ

ե

Ք

նահ

մ

րպ

զ

է մե

րերկրյա

բ

՝

Չն

ն

հ

հ

մ

-

զարգացմանմակարդակով: տնտեսության ապրեց խորհրդայինկարգեր հաստատ Երնանը բուռն զարգացում

յամբ, բնակչությանքանակով

՞

լուց հետո, երբ ակադեմիկոսԱլեքսանդր Թամանյանիկողմից կազմվեց նրա

հիմնավոր հատակագիծը(մինչ

րդ դարի

այդ քաղաքի հատակագիծէր կազմվել 19կեսերին): Թամանյանի հատակագծովհանրաւվետությանմայրա255

քաղաքի բնակչությունըպետք է կազմեր 250-300 հազ. բնակիչ:Նշենք, որ 20-ական թթ. սկզբներինայն ուներ 25-30 հազ. մարդ, այսինքն՝ավելի քան երկու անգամքիչ, քան այժմ նրա ուսանողներիքանակն է: Սակայնխորհրդային իշխանության տարիներինԵրնանիբնակչություննու տնտեսությունն այն աստիճանիարագությամբաճեց, որ հիմնականումքաղաքի կենտրոնական մասում պահպանելովԹամանյանի նախագծիհենքը, մի քանի անգամ վերակազմվեց մայրաքաղաքի հատակագիծը, հաշվի առնելովնրա տարածքային փոփոխությունը, քաղաքաշինական,ջրամատակարարման, տրանսպորտային, էկոլոգիական յուրահատկությունները,արդյունաբերության բուռն զարգացումըն բնակչության սոցիալականպայմանների բավարարումը: Արդեն 1997 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ Երնան քաղաքի բնակչությունը կազմելէ 1250, իսկ 2003 թ. հունվարի1--ի դրությամբ1 102.0 հազ. մարդ (այսինքն՝այստեղ գտնվում հանրապետության բնակչության1/3-ը): 1999-2003 թթ. Երնան քաղաքի բնակչությանշարժը ունի հետնյալ

Վերջին տասնամյակում, ինչպես ամբողջ հանրապետությունում, Երնանումբնակչության բնական աճը կտրուկ անկում է ապրել` կապված արդյունաբերությանկազմալուծման, բնակչության սոցիալ--տնտեսական բնավատթարացմանհետ: Ըստ որում, Երնանիբնակչության պայմանների համեմատ: կան աճի մակարդակըզգալիորենցածր է մյուս բոլոր մարզերի Մինչն 1995 թ. Երնան քաղաքը բաժանված էր քաղաքային8 շրջաննեանրի՝ Լենինյան, Մաշտոցի, Մյասնիկյանի,Շահումյանի, 26 կոմիսարների բաժաննոր վան, Սովետական, Սպանդարյանի,Օրջոնիկիձեի:Վարչական մամբ Երնան քաղաքը բաժանվածէ 12 թաղերի՝ Աջափնյակ, Ավան, Արաբկիր, Դավիթաշեն, էրեբունի, Կենտրոն, Մալաթիա-Սեբաստիա,Նոր Նորք, Նորք-Մարաշ, Նուբարաշեն, Շենգավիթ, Քանաքեռ--Զեյթուն: 1920-1990 թթ. Երնանը դարձել է Հայաստանի Հանրապետության արդյունաբերական,տրանսպորտային,կրթական, մշակութային, գիտական, առողջապահականխոշորագույն կենտրոնը: Արդյունաբերության ճյուղերից այստեղ բարձր զարգացմանեն հասել

:

է

պատկերը.

1999 թ.

1248.7

հազ. մարդ հազ. մարդ թ.-2001 թ. 1247.2 հազ. մարդ 2002 թ. 1103.3 հազ. մարդ թ. -- 1102.0 հազ. մարդ Երնանիտարածքը, ինչպես նշվել է, կազմում է 227 կմշ՛,բնակչության խտությունը1կմ՛ վրա կազմում է 4856 մարդ (հանրապետությունում -

1248.2

-

-

մարդ):

Երնան քաղաքի թվի բուռն աճը պայմանավորված է ոչ միայն բնական աճով, այլն մեխանիկական բարձր աճով: Հանրապետության տարածքում արտադրողական ուժերի ոչ ռացիոնալտեղաբաշխման հետնանքովգյուղական շրջաններից մեծ թվով բնակիչներ,տասնամյակներ շարունակ թողնելով իրենց բնակավայրերը, աշխատատեղեր չլինելու պատճառովտեղափոխվել են Երնան, որտեղ կառուցվումէին նորանորարդյունաբերական ՛

ձեռնարկություններ:

Այսպիսով՝մի կողմից դատարկվումէին հանրապետության գյուղական բնակավայրերը, մյուս կողմիցմեխանիկորենս արագ ավելանում էր Երնանի բնակչությունը՝ստեղծելովմեծ դժվարություններ բնակարանային շինարարության, ջրամատակարարման, տրանսպորտային,սոցիալ--տնտեսական ն շատ այլ բնագավառներում: Երնանքաղաքի բնակչություննավելանում էր նան մերձավորու հեռավոր սփյուռքից հայրենադարձված, իսկ նան բռնագաղթված Ադրբեջանից` հայերիհաշվին:

`

էլեկտրատեխնիկամեքենաշինությունը(հատկապեսհաստոցաշինությունը, քիմիականարդկան մեքենաշինությունը,ընդհանուր մեքենաշինությունը, թեթն, սննդի արդյունայունաբերությունը, շինանյութերի,փայտամշակման, բերությունը): Մինչն 1990-ական թվականներիսկիզբները Երնանըտալիս էր հանրապետությանարդյունաբերականարտադրանքիմինչն 40 ն ավելի տոկոսը (իսկ մինչն 1960 թ. ավելի բարձր), հետագայումհանրապետության շրջաններում արդյունաբերությանզգալի զարգացմանհետնանքով Երնանի տեսակարար կշիռը իջել էր, իսկ քանի որ. 90-ական թվականներին ստեղծված տնտեսականծանր վիճակի հետ կապված, հանրապետության շրջանների արդյունաբերությունը կազմալուծվեց ավելի մեծ չափերով, ապա Երնանի տեսակարարկշիռը նորից բարձրացել ն 1999 թ. կազմել է

46,776:

251 ձեռնարկութ1996 թ. տվյալներով՝ այստեղ կար արդյունաբերական

յուն (առանց միջին ու փոքր ձեռնարկությունների), որոնցիցիրենցհզորության տարբեր չափերով գործում էին 200 ձեռնարկություն: Նույն թվականի տվյալներով Երնանում թողարկվել է 71725,6 մլն դրամիարդյունաբերական թողարկվածարդյունաբեարտադրանք,որը կազմել է հանրապետությունում րական արտադրանքի41,99--ը: Այսքան արտադրանք Երնանիարդյունաբերությունըթողարկել է դեռնս 1966 թվականին(այսինքն՝32 տարի առաջ):

Այդ նշանակումէ,

որ

մայրաքաղաքիձեռնարկություններըդեռնս աշխատում

են ոչ լրիվ հզորությամբ,իսկ մի մասն էլ բոլորովինչեն աշխատում:Այդ տե257

սակետից դեռնս ավելի ծանր է հանրապետությանմյուս մարզերիձեռնարկությունների վիճակը, ահա թե ինչու երնանի տեսակարար կշիռը թողարկվող արդյունաբերականարտադրանքիընդհանուր ծավալում բարձրացել է: 1996 թ. մայրաքաղաքիարդյունաբերական ձեռնարկություններիարտադրական անձնակազմիթվաքանակըկազմել Է 81,8 հազ. մարդ, այսինքն` նախորդ տարվա համեմատությամբ նվազել է 17,196-ով կամ 16,8 հազ. մարդով: Այս փաստերըցույց են տալիս, որ Երնանիերբեմնի արդյունաբերության ն աշխատողներիվիճակըշարունակումէ մնալծանր: Երնանի արդյունաբերական ձեռնարկությունների մեծ մասը թողարկվող արտադրանքի ծավալով ն որակական հատկանիշներով լայն ճանաչում են ստացել ոչ միայն նախկին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում ու առհասարակ սոցիալիստական երկրներում, այլն կապիտալիստական շատ երկրներում: Դրանցից առավել լայն ճանաչում ստացածներն են` «Հայէլեկտրո» գործարանը (որը ամենահզորն է), էլեկտրատեխնիկական,էլեկտրոն, ռելե, գործիքաշինական, ժամացույցների, կոմպրեսորների, հիդրոպոմպերի գործարանները, «Նաիրիտ» միավորումը, պոլիվինիլացետատ,անվադողերի, կաբելի, էլեկտրալամպերի գործարանները, գինու կոմբինատը, կոնյակի գործարանը ն այլ

շ

Տարիները 2001 2002

՛

՛

113865.0

||388408

18249805

209006

46:8

թ. 70ը5 Ց

|4237175

տ

տ,

թ.

Հ.Հ

341045,4

|1597189

տեսակարարկշի-

48.3

43.5 46.2

ծա-

ձեռնարկություններ:

ունի

հունքաղաքինպատկանողհողատեսքերը 1997 թ. Մասնավորապես, 0,1 արովարի 1-ի դրությամբկազմում են 8,3 հազ., խոտհարքերը՝ հազ., տավայրերը՝2,7 հազ. հեկտար:

ստորնզետեղվածաղյուսակում:

|300549.7 | 30931

Երնան քաղաքի

կան արտադրան- | քի ծավալը (մլն դրամ) Երնանքաղաքի

ե հանրապետուռը հան

ր ընդհանուր րանքի ծավալում (90)

Ինչպես երնում է աղյուսակիտվյալներից,վերջին տարիներինմայրածավալները տարեցտարիմեծ արտադրանքի քաղաքի արդյունաբերական հանրապեչափերով ավելանում, իսկ նրա տեսակարար կշիռը ամբողջ Երնանը տության չափանիշովվճռական տեղ է զբաղեցնում:Այսինքն` խոշորագույնկենտրոնը:Նշենք նան, մնում է որպեսՀՀ արդյունաբերական արտադրանքիամբողջ որ Երնանումթողարկվողարդյունաբերական (2002 վալի 82,296--ը բաժին է ընկնում վերամշակողարդյունաբերությանը թ. տվյալներով),իսկ 16,996-ը՝ էներգետիկտնտեսությանը: են նան ՆուբաՔանի որ Երնան քաղաքի վարչականկառուցվածքում րաշենը ու երկու գյուղական բնակավայրեր,ապա մայրաքաղաքը նան գյուղատնտեսական որոշ արտադրաճյուղեր:

Մայրաքաղաքիարդյունաբերականհամակարգում շատ կարնոր դեր են խաղում Երնանիէլեկտրակայանները(Երնանիջէկը, 550 հազ. կվտ հզորությամբ)ն Երնանի ու Քանաքեռի հիդրոէլեկտրակայանները: 1998 թվականից հետո Երնան քաղաքի արդյունաբերական արտադրանքի ծավալների շարժը ու դրանց տեսակարար կշիռները հանրապետության արդյունաբերականարտադրանքիընդհանուր ծավալում տրված է

տվելէ 1214տ հացահաԴեռ 1996 թ. քաղաքի գյուղատնտեսությունը 3492 տ խաղող, իսկ 2003 տիկ, 2158 տ կարտոֆիլ, 8162 տ բանջարեղեն, 1082, 1541, 6181, 910 ն 924 տոննա: համապատասխանաբար զգալի տեղ ուկառուցվածքում Երնանքաղաքի գյուղատնտեսության

Աղյուսակ51

1996 թ. տվյալներովա̀յստեղ խոշոր եղջենի նան անասնապահությունը: րավոր անասունների գլխաքանակըկազմել է 4,9 հազ., մանր եղջերավորներինը՝7.0 հազ., խոզերինը՝1,8 հազ. գլուխ: հազ. տ ձու՝ տ կաթ, միս՝ 1,5 ջազ: Նույնյ տարում արտադրվել րտադրվել է 3,3 հազ.տազ. 1600 տ միս, 3400 15.7 մլն հատ, բուրղ՝ 12,0 տ, իսկ 2003 թ. արտադրվելԷ կաթ, 55,5 մլն հատ ձու:

ՀայաստանիՀան-

րապետության արդյունաբերա261167.6 կան արտադրան-

քի ծավալը (մլն

դրամ)

'

ԵՈ

Սրանք Երնանի բնակչության պահանջարկիամբողջ ծավալում աննշան տեղ են զբաղեցնում, քաղաքի պահանջը բավարարվում է մյուս մարզերից բերվող ն ներմուծվող գյուղատնտեսական մթերքներով: Երնան քաղաքը հանրապետության տրանսպորտային խոշորագույն հանգույցն է: Երկաթուղին Երնան է հասել 1901 թ. դեկտեմբերին: Այժմ Երնանից դուրս է գալիս երկաթուղուերեք գիծ: Դրանցիցմեկը Երնան--Մասիս-Արմավիր-Գյումրի գիծն է, մյուսը Երնան-՛Մասիս-Արտաշատ--Արարատ. երրորդը`Երնան-Աբովյան-Հրազդանգիծը: Երկաթուղին մւսյրաքաղաքի վճռական դեր խաղացողտրանսպորտիճյուղերից է: Երնանընան հանրապետությանավտոխճուղայինխոշոր հանգույցն է: Այստեղից դուրս են գալիս ն դեպի հանրապետությանտարբեր շրջաններ ձգվում մի շարք ավտոճանապարհայինմայրուղիներ: Դրանցից հատկապես կարնորներնեն Երնան-Աբովյան--Սնան,Երնան--էջժիածին--Արմավիր, Երնան-Աշտարակ--Ապարան. Երնան-Արտաշատ--Արարատ ն ուրիշները: Երնանիտրւսնսպորտայիռ համակարգում յուրահատուկ կարնոր տեղ ունի խողովակաշարային տրանսպորտը:1960 թ. գազամուղըԻջնան-Սնան-Աբովյան գծով հասել է Երնան,իսկ քաղաքի ներսումայն ճյուղավորվածէ բոլոր թա-

ղամասերում:

Այն հանրապետությանօդային տրանսպորտի խոշորագույն հանգույցն է: Այստեղգործում են երկու օդանավակայաններ: Զվարթնոցօդանավակաէ, յանը, որը առավել խոշորն ժամանակակիցօդանավերով կապված է ոչ միայն նախկին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունների մայրաքաղաքներին խոշոր քաղաքների, այլն աշխարհի բազմաթիվ այլ երկրների (այդ թվում հետ: Մյուսը ԷրեբունիօդանաԱՄՆ-ի, Անգլիայի,Ֆրանսիայի, Գերմանիայի) է, վակայանն որն օդայինկապերունի համեմատաբարմոտ երկրներիհետ: "'Երնանիներքաղաքային տրանսպորտի համակարգն ընդգրկում է տրամվայի,մետրոպոլիտենի,տրոլեյբուսային,ավտոբուսայինուղիները: Տրամվայիշահագործվողմիագծերիերկարությունը եղելէ 83 կմ, տրոլեյբուսինը 295 կմ, մետրոպոլիտենի շահագործվող գծի երկարությունը՝ 10,5 կմ: ԱյժմԵրնան քաղաքի տրամվայիգծերի մեծ մասըհանված է:

Վերջին տվյալներով`Երնան քաղաքի աշխատանքայինռեսուրսները կազմում են 721,1 հազ. մարդ, որից տնտեսական ակտիվ բնակչություն՝ 467.1 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածներ 423.8 հազ. մարդ: Դրանցից 0,296--ըզբաղված է գյուղացիականտնտեսություններում,31,496-ը՝բյուջետային կազմակերպություններում: Մինչն 1990-ական թթ. սկիզբները,երբ նորմալ գործում էր հանրապետության արդյունաբերություննու տրանսպորտը,Երնանի աշխատանքա-

աշխատանքի Զարենցավ ձեռնարկություններո

`

``

յին ռեսուրսներիզգալի մասը ընդգրկվածէր էջմիածնի,ԱրմամիԱբովյանի,Արզնու, Նոր Հաճընի, Մասիսի.Արտաշատի, րի ու մերձերնանյանայլ բնակավայրերի ճոճանակայինայդ միգՍտեղծված ծանր իրավիճակիհետ կապված է: 2003 թ. տվյալներովքաղաքում րացիանփաստորենկազմալուծված թիվը կազմել է 340 միայն պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկների հազ. մարդ: մշա: գիտական,կրթական, ՔաղաքամայրԵրնանը հանրապետության կութայինխոշոր կենտրոննէ: ազգային ակադնաստեղ է գտնվում Հայաստանիգիտությունների միան իրճյուղայինմի քանիտասնյակ ճ դպրոցներիթիվը քաղաքումհասնում Միջնակարգհանրակրթական թիվը շուրջ 15.296), որոնցումաշակերտների 244-ի (հանրապետության

ինստիտուտներով:

հազ. է

28.446): (հանրապետության

երկու անգամ գերե-

Դպրոցներիթվով Երնանը 1000 բնակչի հաշվով նույն ցուցանիշը: զանցումէ հանրապետության Պետական բարձրագույնուսումնական հաստատությունների Դեռ 1996-97

ուսանողներիթիվը վը 12499

30327

թիւը:

8044), (իանրապետության թի85.406), դասախոսների (հանրապետության

ուսումնական տարում եղել

է 12

8546): (հանրապետության

են նան մի քանի տասնյակ Բացի դրանից, այժմ Երնանում գործում

մասնավոր բուհեր:

թիվը հասնում է 23-ի, կրթօջախների Միջնակարգմասնագիտայան որտեղսովորողներիթիվըկազմում էէ 10546: գործում է 13 ԹատԵրնանումբուռն թափովաճել մշակույթը,այստեղ 38 թանգարան: րոն, 44 գրադարան, է կյանքումանգնահատելի Քաղաքի սոցիալական 12286 մահճա47 հիվանդանոց դերը: 1996 թ. Երնանումկար հիմնարկների կալով: մեծ հեԵրնանը աշխարհիառավել գեղեցիկ, ճարտարապետական քաղաքներիցմեկն է: Այդ է պատճառը,որ տաքրքրություններկայացնող զբոմաշրտարեցտարիավելանում է Երնան այցելող արտասահմանյան | մեծ հետաքրքրություն տեսակետից ջիկներիթիվը: ճարտարապետական

առողջապ

այն շրջապատող տուֆահրապարակը՝ Վանրապետության ներկայացնում տու՛ կոթողներով(Կառավարական Թամանյանական կերտ, անզուգական, տունը, տունը, Փոստի շենքը, Միությունների նը, Երկրորդ կառավարական

շենքը): թանգարանների

Երնանի ճարտարապետական եզակի զարդէ Ալ. Թամանյանի հանճարով ստեղծվածօպերայիգրանիտակուռշենքը: Անզուգական կոթողներեն գինու, կոնյակիգործարանների շենքերը,Ծիծեռնակաբերդի մարզահամերգային համալիրիշենքը ն հայոց Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին կանգնեցված բազալտակուռ հուշահամալիրն ու թանգարանը, «Մայր Հայաս-

տան»

կոթողըն բազմաթիվայլ կոթողներ: Երնանը ամբողջապեսկառուցվածէ հայկական անզուգական,տարբեր գույների տուֆաքարերից, սակայն հիմնականումԱրթիկիվարդագույն

տուֆից: Հայաստանի մայրաքաղաք

Երնանըեղբայրացած է աշխարհի մի շարք քաղաքներիհետ: Մասնավորապես, դեռ 1970--ական թթ. սկզբներիցԵրնանը եղբայրացածէ Կինի, Չեռնոգորիայի մայրաքաղաք Տիտոգրադի,1980-ական թթ. սկզբներից Մադագասկարի

մայրաքաղաք Անտանանարիվու քա-

ղաքի հետ, Իտալիայիմարմարիարդյունահանման հանրահայտկենտրոն Կարրարաքաղաքի հետ (որի նվերը՝մարմարակերտ ձեռքերը,դրված է Ե-

րիտասարդականմետրոյի կայարանամերձ այգում), ԱՍՆ-ի Բոստոն, ՖրանսիայիԲանյո ն այլ քաղաքներիհետ:

8.2. ԱՐԱԳԱԾՈՏՆԻ ՄԱՐԶ

Ընդգրկումէ Աշտարակի, ն Թալինի Ապարանի, Արագածի տարածաշրջանները:Տարածքըկազմումէ 2753 կմ, այսինքն՝ զբաղեցնում է հանրապետությանտարածքի9,396--ը:Մարզայինկենտրոնը Աշտարակ քաղաքն է: 1997 թ. հուլիսի 1-ի Բնակչությունը գնահատմամբ կազմել է 164.6, իսկ 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ 138,5 հազ. մարդ, բնակչության խտությունը 1կմ՛ վրա կազմում է 50 մարդ: Քաղաքային բնակչությունը կազմումէ 32,9 հազ., իսկ գյուղականը՝105.6 հազ. մարդ: Մարզի բնակչությանթիվը 1999 թ. (166.7 հազ.) 2003 Ք. (138,5 հազ.) համեմատությամբ կրճատվելէ 28,2 հազարով: Արագածոտնի մարզը հյուսիսարնմտյան մասում սահմանակից է Շիրակի, հյուսիսայինմասում` Լոռու, արնելյան մասում Կոտայքի,հարավարնելյանմասում` շատ նեղ մասում հարավային հատվածով ՛Երնանին, Արմավիրիմարզերին:Նրա արնմտյան սահմանը Հայաստանի Հանրապետության սահմանն է Թուրքիայիհետ: Սարզի բնական պայմաններըբազմազանեն: Մակերնույթը խիստ կտրտվածէ, համեմատաբար ցածրադիրմասերը՝Աշտարակի ու Թալինիտա262

նախալեռնայինհատվածնեԱրարատյանգոգավորության րածաշրջանների,

բարձրություն,իսկ մարզի ամենարը, ծովի մակարդակիցունեն 1000-1500մ է: Հետնաբար մարզի տարածԱրագածի գագաթը՝ մետր կետը բարձր

քում լավ արտահայտվածէ բնականպայմաններիվերընթացգոտիականությունը: Կլիմայի տիպերից այստեղ արտահայտվածեն չոր ցամաքային,չոր, չափավորտաք, չափավորլեռնային,ցուրտ լեռնայինտիպերը: Բազմազան են նան հողերի ու բուսականության մասերում (Թատիպերը,նախալեռնային են ու տարածված Աշտարակիտարածաշրջանների ստորինմասերում) լինի շատ վայրերումհամատարածքարքարուտ հողերը, լեռնաշագանակագույն, դրանցիցավելի բարձր վայրերում (Ապարանի,Արագածիտարածաշրջաններում) գերակշռումեն լեռնայինսնահողերը,Արագածիբարձրադիրլեռնալանն լեռնամարգաջերին տարածվածեն լեռնամարգագետնատափաստանային գետնայինհողերը:Հենց բարձրադիրայս մասերնէլ հարուստ են խոտային ու հանդիսանում են ամառայինխոտառատարոտավայրեր բուսականությամբ ն խոտհարքեր,լեռնայինսնահողային տարածքներըհանդիսանումեն հացաու վայրերը: Ցածրադիր, կարտոֆիլիաճեցմանհիմնական բնական հատիկի են, աղքատ վայրերը կուլտուրականացված որտեղ էլ բուսատեսակներով զարգացածէ այգեգործությունը,պտղաբուծությունը: Մարզի ստորին մասերում մթնոլորտայինտեղումների քանակը խիստ անբավարար է, այդ պատճառով արհեստականոռոգումը վճռական դեր է խաղում գյուղատնտեսականարտադրությանհամար: Բարձրադիր մասեւռեղումրում (հատկապես Ապարանիու Արագածիտարածաշրջաններում) ների քանակը համեմատաբար շատ է, ձյան հզորությունըմեծ է, ձմեռը տնում է երկար: Մարզի տարածքում կա 3 քաղաք ն գյուղական 116 բնակավայր: Քաղաքներն են Աշտարակը,որը մարզայինկենտրոննէ: Վարչականտեսակետից Աշտարակիկառուցվածքիմեջ է մտնում Մուղնի գյուղը: Աշտարակի բնակչությունը 1997 թ. հունվարի 1-ի տվյալճներուլ կազմել է 28,4 հազ., 2000 թ.՝ 29,8 հազ., 2003 թ.՝ 20,7 հազ. մարդ: Մյուս քաղաքներնեն` Ապարանը, որի բնակչությունը 2000 թ. եղել է 10,3 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 6,6 հազ. մարդ, Թալինը, որի բնակչությունը2000 թ. եղել 7,6 հազ., իսկ 2003 թ-՝ 5,6 հազ. մարդ: Գյուղական բնակավայրերիցբնակչության թվով խոշորներն են Արա6800 բնակչով, Օշականը՝5778 բճակգածը (Թալինի տարածաշրջանում)՝ չով, Բյուրականը՝ 4930 բնակչով, Ոսկեվազը՝4458 բնակչով,Արւտենին՝4060 բնակչով, Կարբին՝ 3950 բնակչով, Արագածը(Արագաձի տարածաշրջանում)՝ 3125 բնակչով,Սասունիկը՝2950 բնակչով ն այլն:

է

Մարզի գյուղական բնակչության տեսակարարկշիռը կազմումէ 7292: Բնական ռեսուրսներիցգործնականմեծ նշանակությունունեն տուֆերը, որոնց պաշարներըխոշոր են Թալինի ու Աշտարակիտարածաշրջաններում, բազալտները, հրաբխային խարամները:Մարզը եզակի տեղ ունի բարձրորակ պեռլիտիխոշոր պաշարներով,առավելհանրահայտէ Արագածի(Թալինի տարածաշրջան)պեռլիտիհանքավայրը:Մարզիարնելյանմասով հոսում է Քասախ գետը,իսկ արնմտյանմասով՝ սահմանայինԱխուրյանգետը: Կան նան Արագած լեռնազանգվածիցսկիզբ առնող մի շարք գետակներ: Թփուտային անտառապուրակներ կան Արագածիհարավարնելյանլանջերին: Լեռնային սնահողերի տարածքներկան Ապարանին Արագածիտարածաշրջաններումն Աշտարակիտարածաշրջանի բարձրադիրվայրերում: Գյուղատնտեսականամբողջ հողատեսքերը137 հազ. հեկտար է, այդ թվում վարելահողեր՝ 56,2, բազմամյատնկարկներ՝7,7, խոտհարքեր՝4,0, արոտավայրեր՝68,5 հազ. հա: Մարզի տնտեսության համակարգում թողարկվող արտադրանքիծավալով վճռականդեր խաղացողըգյուղատնտեսություննէ: 1996 թ. այստեղ գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքըկազմել է 33126 մլն դրամ, ամորը կազմումէ նույն տարում հանրապետությանգյուղատնտեսության բողջ համախառնարտադրանքի 9,796: 2003 թ. գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքըկազմել է 33,3 մլրդ դրամ, որը կազմել է հանրապետության գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքի ընդհանուրծավալի 7,442-ը: Մարզի բուսաբուծության համակարգումկարնորենթաճյուղեր են՝ հացահատիկի արտադրությունը, կարտոֆիլի, բանջարեղենի աճեցումը, պտղաբուծությունըու խաղողագործությունը: Վացահատիկիցանքատարածությունը2003 թ. կազմել է 21,8 հազ. հա, իսկ համախառն բերքը 27,8 հազ. տ (այսինքն`հանրապետությանհացահատիկի ամբողջ համախառն բերքի 6,992--ը): Հացահատիկիմիջին բերքատվությունը մեկ հեկտարից(11.3 ցենտներ) զգալիորեն ցածր է հանրապետությանմիջինից (17,9 ցենտներ): Կարտոֆիլիցանքերը մարզում կազմում են (2003 թ. տվյալներով)1,85 հազ. հեկտար, համախառն բերքը՝ 32,3 հազ. տոննա (հանրապետության8,692), մեկ հեկտարիմիջինբերքատվությունը (134 ցենտներ) որոշ չափով բարձր է հանրապետությանմիջինից (129,6 ցենտներ): Բանջարեղենիցանքերը կազմում են 1,17 հազ. հեկտար, համախառն բերքը 21,0 հազ. տոննա (հանրապետության8,106): Մարզը շատ կարնորտեղ է զբաղեցնումպտղաբուծությանբնագավառում: Պտղատու այգիների տարածքը կազմում է 4,5 հազ. հեկտար(հանրա264

`

``

`

է 28,4 հազ. տ պետության1396), իսկ համախառնբերքը 2003 թ. կազմել 1996): Ըստ որում,պտղի մեկ հեկտարիմիջինբերքատ(հանրապետության միջին բերքատմեծ չափով բարձրէ հանրապետության վությունը(71 ց) վությունից(48 ց): Արագածոտնիմարզը կարնորտեղ ունի նան խաղողագործության Խաղողի այգիներիտարածքըայստեղկազմումէ 2,8 հազ. բնագավառում: բերքը 2003 թ. կազմելէ 1,4 հազ. հա (հանրապետության 13965)համախառն 9965),սակայնմեկ հեկտարի միջին բերքատտոննա (հանրապետության միջինից(73 ց): վությունը (49 ց) զգալիորենցածր է հանրապետության գտնվումեն ու կարտոֆիլի ցանքերըգերազանցապես Եթե հացահատիկի ցանքերի ապա բանջարեղենի ու Արագածի տարածաշրջաններում, Ապարանի մեծ այգիները խաղողի մասը, մեծ մասը ն պտղատու այգիներիբացարձակ ու Թալինիտարածաշրջաններում: գտնվումեն Աշտարակի ամբողջապես տեղ է զբաղեցնումնան անասնաԱրագածոտնիմարզը նշանակալից պահությանբնագավառում: Խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակը1996 թ. տվյալներով ավելի քան 11 46), 2002 կազմումէր 56,7 հազ. գլուխ (հանրապետության է թ. տվյալներովխոշոր եղջերավորանասուններիգլխաքանակըկազմել 56.8 հազ. գլուխ, այդ թվում կովերինը30,6 հազ. գլուխ: այս ճյուղի համար պայմաններըառավել նպասԱնասնապահության որտեղ կան խոու տավոր են Ապարանի Արագածիտարածաշրջաններում, տառատ արոտավայրեր,խոտհարքեր: 2002 թ. կազմել է ավեՄանր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը 17,546): Համեմատաբար ցածր լի քան 86,5 հազ. գլուխ (հանրապետության տեսակարարկշիռները:Խոզերի են խոզաբուծությանն թռչնաբուծության 4,844): (հանրապետության 5,8 հազ. գլուխ գլխաքանակըկազմում է է 9,5 հազ տ միս 2003 թ. տվյալներով մարզը տարեկանարտադրում տ կաթ (հանրապետության (հանրապետության10,396), շուրջ 594 հազ. ձու 6,946), 269 տ հատ (հանրապետության 26,2 մլն 41396), ավելի քան հնարավորությունները 19,696): Սակայնմարզի բուրդ (հանրապետության ավելի մեծ են, խնդիրըդրանցհետաբնագավառում գյուղատնտեսության է: գա ռացիոնալօգտագործումն Մասնավորապես,Արզնի--Շամիրամ ն Թալինի ջրանցքների,Ապարանի բնագավառումշատ կարնորդեր այդ օգտագործումը ռացիոնալ ջրամբարի

կարողէ խաղալ: ԱրդյունաբերությունըԱրագածոտնիմարզում թողարկվող արտադՄասնավորանքի ծավալով մեծ չափերովզիջումէ գյուղատնտեսությանը:

րապես, արդյունաբերական արտադրանքիծավալը կազմել է 2003 թ. 7221.7 մլն դրամ, այսինքն` վերջին 7 տարում այն աճել է ավելի քան 2,5 անգամ: Մարզի տարածքում կա արդյունաբերական24 ձեռնարկություն, այդ թվում 7-ը Աշտարակի,6-ը Ապարանի,3-ը Արագածի,8-ը Թալինի

տարածաշրջաններում:

Ինչպես ամբողջ հանրապետությունում,այստեղ նույնպես արդյունաբերականձեռնարկություններիզգալի մասը չեն գործում, մյուսներն էլ գործում են իրենց հզորությանփոքր մասերով: Վերջին տարիներիտվյալներով՝ մարզումթողարկվողարդյունաբերական արտադրանքիավելի քան 5596-ը բաժին է ընկնում Աշտարակիտարածաշրջանիձեռնարկություններին: Ծանր արդյունաբերականճյուղերից թողարկվողարտադրանքիծավալում մարզումայժմ կարնորտեղ են զբաղեցնումշինանյութերիարդյունաբեԱյդ թվում կարնորներըԹալինի ու Աշտարակի րության ձեռնարկությունները: տարածաշրջաններումգործող տուֆ, բազալտ, հրաբխայինխարամ,պեռեն: լիտ ն բնականայլ շինանյութերարդյունահանողձեռնարկություններն Մարզում կան նան ճշգրիտ մեքենաշինության,գործիքաշինության փոքր ձեռնարկություններ, մասնաճյուղեր, թեթն արդյունաբերության, սննդի արդյունաբերության(կաթի վերամշակման, խաղողի, մրգերի, բանջարեղենիվերամշակման)ձեռնարկություններ: Տրանսպորտի ճյուղերից մարզի համար վճռականդեր խաղացողըավտոխճուղայինտրանսպորտն է: Նրա տարածքով են անցնում Երնան-Աշտարակ-Թալին-Գյումրի, Երնան-Աշտարակ-Ապարան-Վանաձորմայրուղիները: Մարզի արնմտյան մասով անցնում է Երնան--Գյումրիերկաթուղու մյուս ռեգիոններին մի հատված: Արագածոտնիմարզը հանրապետության է բնական ճշգրիտ սարքեր, գործիքներ, բազմազան շինանյութեր, տալիս թեթն արդյունաբերությանարտադրանք,պտուղներ, մրգեր, բանջարեղեն, կարտոֆիլ, միս ն այլ արտադրանք: մյուս ռեգիոններիցստանում է ՄարզըԵրնանից ու հանրապետության մեքենաշինության,քիմիական, թեթն, սննդի արդյունաբերությանբազմատեսակարտադրանք:Կապերըշատ լայն են հատկապեսԵրնանի,Գյումրիի ու

հետ: Վանաձորի

8.3 ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶ

Ընդգրկումէ Արարատի,Արտաշատի ն Մասիսի տարածաշրջանները: մարզայինկենտրոնըԱրտաշատքաղաքն է: տարածՏարածությունը 2096 կմ է, որը կազմում է հանրապետության թ. հուլիսի 1-ի դրությամբկազմել է 308,5, քի 796--ը: Բնակչությունը 2000 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ՝310,8, իսկ 2003 թ. հունվարի 1--ի դրուքյամբ 272,1 հազ. մարդ: Բնակչությանխտությունը 4 կմ՛ վրա 130 մարդ է (միջին հանրապետականցուցանիշից, որը կազմում է 106 մարդ, զգալիորեն բարձր): Բնակչության ավելի քան 61:4--ը բնակվումէ գյուղականբնա"`

կավայրերում:

Գյուղականբնակչությունը2003

թ.

80,1 հազ. մարդ:

Արարատիմարզը արնմտյանմասում սահմանակիցէ Արմավիրիմարզին Երնանիտարածքին,հյուսիսային մասում` Կոտայքի ու Գեղարքունիքի, արնելյանմասում` Գեղարքունիքիու Վայոց ձորիմարզերին: հանդիսանումէ Հայաստանի ՀանՄարզիհարավայինսահմանագիծը րապետությանպետականսահմանըԹուրքիայի հետ, իսկ հարավարնելյան սահմանագիծըհանդիսանումէ ՎայաստանիՀանրապետության պետական հետ: սահմանըՆախիջնանիԻնքնավարՀանրապետության Ռելիեֆը բազմազանէ, տարածքիզգալի մասը ընդգրկումէ Արարատյան դաշտի արնելյան հատվածը,որի բարձրությունըծովի մակարդակից մ: Հյուսիսային ն հյուսիսարնելյանմասերում մարզի կազմում է 800-1500 ռելիեֆը տիպիկլեռնային է: Այդ հատվածով է ձգվում Գեղամալեռնաշղթայի զգալի մասը, որտեղ էլ գտնվումեն մարզի տարածքի ամենաբարձրկետերը: Դրանք են, Սպիտակասարը(բարձրությունը` ծովի մակերնույթից 35551), Գեղասարը(բարձրությունը՝3443 մ), Ծաղկավետլեռը (բարձր կետը՝ 3076 մ), որոնք գտնվում են Արարատիու Գեղարքունիքի մարզերի սահմանագծովձգվող հատվածում: Արարատի մարզի ցածրադիր մասի կլիման չոր ցամաքային է, տեղումների տարեկանքանակը խիստ անբավարար է (200 մմ), հողագործությունը առանցարհեստականոռոգման ոչ մի դեպքում արդյունավետչի կարող լինել: Նախալեռնայինմասերումկլիման չափավոր տաք, երբեմն չոր է: Դրանից ավելի բարձրադիրմասերումկլիմանչափավորլեռնային է, իսկ Գեղամա լեռների բարձրադիրմասերում՝ցուրտ լեռնային: Հողային ծածկը նույնպես բազմազանէ՝ սկսած Արաքսիհովտիաղուտային,կիսաանապատային ն

կազմել է 192,0, իսկ քաղաքայինը՝

լեռնային շագանակագույն հողերից մինչն լեռնային սնահոդերնու լեռւնամարգագետնայինհողերը: Կլիմայական պայմանների ու հողերի բազմազանությանհամապատասխան,բազմազանեն նան բուսատեսակները, որոնք փոփոխվումեն վերընթացգոտիականությամբ: Արարատյանդաշտին բնորոշ են այս հատվածում կիսաանապատային, անապատայինն աղուտային բուսատեսակները,նախալեռնայինմասերում չորասեր, քսերոֆիլային, լեռնատափաստաններում խոտային բազմազան բուսատեսակները, բարձրլեռնային մասերում լեռնամարգագետնային,ալպյան, խոտայինբուսականությունը: Մարզի նախալեռնայինորոշ տարածքներում զգալի տեղ են զբաղեցնում բնական ն արհեստականթփուտածածկ պուրակները, անտառային փոքրիկ շերտերը: Դրանք հատկապես բնորոշ են Խոսրովի արգելոցի տարածքներին,որոնք գտնվում են Վեդի, Ազատ գետերիմիջին ու վերին ավամ բարձրությանվրա` զբաղեցզաններում, ծովի մակերնույթից1400-2250 նելով 24 հազ. հեկտար տարածք: Այդ արգելոցը տարածվածէ Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային լեռնաբազուկների ն Ուրծի լեռների հյուսիսարնելյանլանջերին:Անտառայինբուսածածկըայստեղ կազմում է 8 հազ. հեկտարն ներկայացվածէ առանձինզանգվածներով,որոնք իրարից անջատված են ոչ մեծ սարահարթերով:Այստեղի հիմնական ծառատեսակը արնելյան կաղնին է, կա նան վրացական կաղնի, հացենի, դաշտային թխկի, թեղի, տանձենի, խնձորենի,սալորենի ն այլ ծառատեսակներ: Բարձրադիր մասերում կան կեչու փոքր ծառուտներ, մասրենի, սզնի, ցախակեռաս, կծոխուր ն այլն: Զգալի տեղ են զբաղեցնումգիհու նոսր ծառուտները, գազերը: Որոշ տեղերում հանդիպումեն ընկուգենու, բարդու, ուռենու, նշենու ծառուտներ: Արարատիմարզի տարածքումհանդիպումեն սողունների 15, թռչունների 115, կրծողների 31 տեսակներ: Այստեղ հանդիպումեն հանրապետության կենդանականաշխարհի անհետացող ն արժեքավորտեսակներ, այդ թվում՝ հայկականմուֆլոնը, բեզոարյանայծը: Մարզի տարածքու|հոսում են Արաքսիվտակներ Հրազդան (ստորին հոսանքը), Ազատ ն Վեդի գետերը, իսկ Թուրքիայի հետ ունեցած սահմաայս մարզի համար կարնոր նագծով հոսում է Արաքս գետը: Մակավաջօուր դեր են խաղում Արտաշատիու Արազդայանի ջրանցքներն ու Ազատիջրամգորշ,

բարը:

Արարատիմարզում կան 4 քաղաք, որոնցիցբնակչության թվաքանակով խոշորը Արտաշատնէ, որը 1997 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ ուներ 35 հազ. բնակիչ, իսկ 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ 25,1 հազ. բնակիչ:

(21,4 հազ. Մյուս քաղաքներնեն Արարատը(20,5 հազ. բնակիչ),Մասիսը բնակիչ)ն Վեդին(13 հազ. բնակիչ): է բնակավայրերիթիվը մարգում հասնում 94-ի,

որոնցից

Գյուղական են (8484 բնակչության թվաքանակովհատկապես խոշորներն Այնթապը Ոսկեբնակիչ), բնակիչ),Նոր Խարբերդը (5400 բնակիչ), Արարատը(7950 Վետափը(5190 բնակիչ),Մխչյանը(4869 բնակիչ),Ավշարը(4798 բնակիչ), րին Արտաշատը (4621 բնակիչ), Շահումյանը (4535 բնակիչ), Այգավանը թիվը (4300 բնակիչ): Կան նան խոշոր շատ այլ գյուղեր, որոնցբնակչության

Արարատ է

անգնում է 3000-ից: Ինչպես ամբողջ հանրապետությունում, (1996 մարզում բնակչությանբնականաճը 1990-ական թթ. խիստ նվազել նկատեթ. հազար մարդու հաշվով այն կազմել է 7,5 մարդ): Միգրացիան 1249 մարդ, մեկլիորեն բացասականէ, 1996 թ. եկողներիթիվը կազմելէ նույնպես նկատելիոնողներինը՝ 1515: Վետագատարիներինմիգրացիան

րեն մնում էր բացասական: ռեսուրսները վերջին տվյալներովկազմում Մարզի աշխատանքային 105,3 հազ. մարդ, են 127,4 հազ. ճարդ, այդ քվում ակտիվ բնակչությունը` մեջ զբաղվածեն 96,7 հազ. մարդ, պաշտոդրանցիցգյուդատնտեսության նապեսգրանցվածգործազուրկներեն 8,6 հազ. մարդ: Արդյունաբերականարտադրանքի ծավալով մինչն 1990-ական թթհետագայումնրա տեԱրարատիմարզը պատկառելիտեղ էր զբադեցնում,

արդյունաբերո սակարար կշիռը մեծ չափերով իջել ն հանրապետության յան արտադրանքիընդհանուրծավալում, այն կազմումէր ավելի քան որոնցից 52 ձեռնարկություն, (1997 թ.): Այժմ մարզումկա արդյունաբերական 20-ը Արտաշատի,19--ըԱրարատի,13-ը Մասիսիտարածաշրջաններում: ծաարտադրանքի 1997 թ. մարզում թողարկվածարդյունաբերական վալը կազմել է 7515,9 մլն դրամ, որի 72:6-ը բաժինէ ընկնում

2,126

Արարատի

մարզիարդյունաբերա Արարատի տարածաշրջանիձեռնարկություններին: կան խոշորագույն ձեռնարկությունը Արարատիցեմենտի, շիֆրի կոմբինատն է, որին բաժին է ընկնում ամբողջ մարզումթողարկվողարդյունաբեարդյունաբերական արտադրանքի4042-ը: Արարատիտարածաշրջանի առավել հայտնի է նան ոսկու կորզմանֆաբրական ձեռնարկություններից նշանակալից րիկան: Ծանր արդյունաբերության ձեռնարկություններից (Արարատ, Արտեղ ունեն երկաթբետոնեհավաքուլի կոնստրուկցիաների (Արտատաշատ), կերամիկականիրերի (Արտաշատ), փայտամշակման նան է սննդի շատ, Մասիս) ձեռնարկությունները:Մարգիտեղը նշանակալի Արարատ), արդյունաբերության,հատկապես գինու, կոնյակի(Արտաշատ,

բնագավառներում: պահածոներիարտադրության

Վերջին տարիներին մարզում արդյունաբերականարտադրանքի ծավալը բավականինաճել ն 2003 թ. կազմել է 36520,9 մլն դրամ: Եթե 1997 թ. մարզի արդյունաբերական արտադրանքիծավալը կազմում էր հանրապետության արդյունաբերության ամբողջ ծավալի 2,146--ը, ապա 2003 թ. այն կազմել է ավելի քան 896--ը: Գյուղատնտեսությունը մարզի տնտեսությանառաջատար ճյուղն է: 1996 թ. այստեղ թողարկվել է 42733 մլն դրամի գյուղատնտեսական արտադրանք, որը կազմել է այդ տարում հանրապետությունումթողարկված գյուղատնտեսականամբողջ արտադրանքի12,596-ը, իսկ 2003 թ. մարզի գյուղատնտեսականհամախառնարտադրանքըկազմել է 54,2 մլրդ դրամ ն այն կազմել է հանրապետությանգյուղատնտեսականամբողջ արտադրանքի 13,256: Մարզի գյուղատնտեսականհողատեսքերըկազմում են 99,1 բազմամյա տնկարկներ՝ հազ. հեկտար, այդ թվում վարելահողեր՝30, ԳՈՄ վարկներ11,8, հո

,

խնայի

քը

.

հազ.

48,5

Բրա

տ:

բերքը մարզում կազմել է 49,1 հազ.

ը խո համախառն ազ.

տ.

րանա

տ: իսկ պտուղներինը ւ սա ու ' ակությանը ոթյանը արոտավայրերի խոտհարքերի Չնայած նան է անասնապահության բնագատեղ զբաղեցնում

Ան առում:

գլխաքանակը Հր8:տայալն

Խոշոր եղջերավոր անասունների 73,4 հազ. գլուխ, մանր եղջերավորներինը՝

կազում աա Չ

հազ. գլույն.

Մսի արտադրությունը2003

2,9

'

ա բերքը -

տ,

«44 ո րարջերավարներ իան

Բուսաբուծությունըմարզի գյուղատնտեսությանառաջատար ճյուղն է: Այստեղզարգացածէ հացահատիկի,բանջարաբոստանային մշակաբույսերի, կարտոֆիլի աճեցումը, խաղողագործությունը, պլտղաբուծությունը: Վերջին տարիներին խաղողի ու պտղատու այգիների տարածքների ճատմ հ հաշվինմ մեծացելեն հացահատիկիցանքերը, որոնք 1996 թ. կրճատման տվյալներով զբաղեցնումէին ավելի քան 6,9 հազ. հա (հանրապետության օ 383), իսկ համախառն բերքը կազմել է ավելի քան 26,3 հազ. տ (իանրապետության 896): Կարնոր է նշել, որ հացահատիկի մեկ հեկտարի միջին բերքատվությունը (38 ց) մեծ չափով բարձր է հանրապետության միջինից (179 ց): Մարզը շատ կարնոր տեղ է զբաղեցնում բանջարաբոստանային մշակաբույսերիցանքերի՝ նշված տարում շուրջ 4700 հա (հանրապետության ավելի քան 2195) ն դրանց համախառնբերքի ավելի քան 22 հազ. տ (հանրապետության3095), կարտոֆիլիցանքերի (ավելի քան 1,8 հազ. հա) ն համախառնբերքի (շուրջ 29 հազ. տ) բնագավառներում: ն խաղողի այգիների տաՇատ ակնառու է մարզի տեղը պտղատու րածքներիս համախառնբերքի բնագավառներում: Այստեղ է գտնվում հանրապետությանխաղողիայգիների ավելի քան 3296 (ավելի քան 7,0 հազ. հա) ն պտղատու այգիներիշուրջ 1596 (շուրջ 6,1 հազ. հեկտար): Խաղողի միջին բերքատվությունը մեկ հեկտարիցկազմում է ավելի քան 95 ց (հանրապետությունում73 ց) ն պտղատու այգիներինը՝ 56 ց (հանրապետությունում 48 ց): Այսպիսով՝բուսաբուծության բոլոր բնագավառներում Արարատի մարզը բերքատվությամբ առաջնակարգտեղ է զբաղեցնում: Իսկ 2003 թ. այդ ցուցանիշներըունեին հետնյալ պատկերը.

հացահատիկիցանքերը՝ 11,8 հազ. հա, համախառնբերքը՝ 36,7 հազ. տ, կարտոֆիլիցանքերը 955 հա, Կա հա, համախառն բեր6, ազ. ցանքերը մշակաբույսերի

տ., բար

թ.

կազմել է 8,0 հազ.

տ,

հազ.,

խոզերինը

կաթինը՝38,4 հազ.

Կրա ու ելն հատ: զարգաց ան ա ոն տ պ ոմ Նան Աե տիտարածաշրջանների նպաստավոր րտաշատի

Կրոնը բրդի

118 տ,

րադիր մասերում, որտեղ

րածքներ:

րը

ա

ապա

Արարատի

ու

կան արոտավայրերին

բար է

խոտհարքերիզգալի տա-

հիմնականումզարգացած Պտղաբուծությունըն խաղողագործությունը Արտաշատիտարածաշրջաններում,իսկ բանջարաբոստաու նան մյուս երկու յ պ մշակաբույսերի ցուսը հատկապեսՄասիսի նային յ շակաբույսեր աճեցումը տարածաշրջաններում: Տրանսպորտի ճյուղերից վճռական դեր է խաղում երկաթուղային տրանսպորտը, այստեղով է անցնում Երնան-Արտաշատ-Արարատ-Երասխավան, այնուհետն դեպիՆախիջնան ձգվող երկաթուղին (որի նշան պատճառներով խիստ նակությունը վերջին տասնամյակում հայտնի նվազել է): է: տրանսպորտն Այժմ շատ կարնոր դեր խաղացողըավտոխճուղային ու դեպի ԵԱնգնահատելիէ Երնան-Արտաշատ-Արարատ-Երասխավան Ղեգնաձորձգվող ավտոմայրուղուդերը: ն բարձրավոլտէ Մարզի տարածքում գործում են նան գազամուղային ցանցերը: լեկտրագծային Հանրակրթականդպրոցներիթիվը 112 է (52144 աշակերտով),միջնա կարգմասնագիտականդպրոցներինը՝3 (893 սովորողներով),հիվանդաԿԱ են Արարատիու

:

`

.

ը

ր

Ա ԱԱ

թատրո՞,

ՀՈԳԱ

ԻՀԻ

ՆՈ

ԳԱ:

տարածքներըծածկվում են բուրավետ վաղաննանը կիսաանապատային ցիկ (էֆեմեր) բուսականությամբ,որոնք ամռան սկզբինչորանումեն: Քարքարոտ հողերում տարածված է լեռնաչորասեր(ֆրիգանոիդ)բուսակա-

8.4 ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄԱՐԶ

Ընդգրկումէ Արմավիրի(Վոկտեմբերյանի), (էջմիածՎաղարշապատի նի) ն Բաղրամյանի տարածաշրջանները:

ՄարզայինկենտրոնըԱրմավիր քաղաքն է, որը Երնանիցունի 48 կմ հետառավորություն:Տարածությունըկազմումէ 1242 կմշ(հանրապետության րածքի 4,244), բնակչությունը1997 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ3̀18.6 հազ., 2000 թ. հունվարի1-ի դրությամբ՝322,3 հազ., 2001 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ 322,9, իսկ 2003 թ. հունվարի1--ի դրությամբ276,8 հազ. մարդ:Բնակչության խտությունը1կմշվրա 223 մարդ(ամենախիտբնակեցվածմարզնէ): Մարզիբնակչության 6492--ըկազմումԷ գյուղականբնակչությունը: Արմավիրիմարզը հյուսիսային մասում սահմանակիցէ Արագածոտնի մարզին, հյուսիսարնելյանմասում Երնանի քաղաքային տարածքին, արնելյան մասում` Արարատիմարզին: Հարավայինու արնմտյան մասերում մարզի սահմանըհանդիսանումէ ՎայաստանիՀանրապետությանպետական սահմանըԹուրքիայիհետ: է Արարատյանդաշտի Ռելիեֆը գերազանցապես հարթէ, ընդգրկում 800--1100 մ արնմտյանկեսը: Տարածքիբարձրությունըծովի մակարդակից է մի փոքր ավելի բարձրադիր են Բաղրամյանի տարածաշրջանի արնմտյան ն Արմավիրի տարածաշրջանիհյուսիսային հատվածները (մինչն 1300 մ): Բնութագրվումէ չոր ցամաքայինկլիմայականպայմաններով,այստեղ գրանցվել է հանրապետության տարածքում բացարձակառավելագույն՝ Հ42 աստիճան ջերմություն (Արմավիրիհանգույցում), մթնոլորտային տեղումների միջին տարեկանքանակըչի անցնում200-211 մմ-ից, որը խիստ է, ու հողագործությունը անբավարար ոռոգմանանհառանցարհեստական նար է պատկերացնել: Կլիմայական պայմանները հիմնականում կիսաանապատայինեն, ձյան ծածկույթհազվադեպ է լինում: Հողերը բազմազան են, Վաղարշապատի տարածաշրջանիմերձարաքսյան հատվածում զգալի տեղ են զբաղեցնում աղուտային հողերը, Բաղրամյանիտարածաշրջանումկիսաանապատային,լեռնային--՛շագանակագույն հողերը:Քանի որ Արարատյանդաշտը ինտենսիվոռոգմանտակ է, ապա այստեղ հողերի մեծ մասը կուլտուրականացվելեն ն ձեռք են բերել ոռոգվող-մարգագետնային հողերի բնույթ: Բնական բուսատեսակներըհամապատասխանումեն աղուտներին ն է բուրավետ օշինդրը: Գարկիսաանապատային տեսակներին,տարածված

նությունը: Սակայն այս տարածքումառավել շատ

սատեսակները:

`

`

`

են

կուլտուրակա բու-

Կենդանականաշխարհի տեսակներիցայստեղ բնորոշ են կիսաանապատներին յուրահատուկ սողունները, այդ թվում հատկապես օձերը (գյուրզա, կովկասյան իժ), զանազանտեսակի մողեսներ, իսկ Արաքսի եԲազմազանեն հատկապես ղեգնուտներումվ̀այրի խոզը, եղեգնակատուն: թռչուններիտեսակները: Ջրային ռեսուրսներից հատկապեսկարնորը Արաքս սահմանային գետն է: Մարզի տարածքովէ հոսում Քասախ գետի ստորին հոսանքը, Մեծամորգետը: Շատ կարնոր դեր են խաղում ստորին Հրազդանի,Արմավիրի(Հոկտեմբերյանի)ն վերջինիս հետ միացածԹալինի կյանքում խոշոր դեր է խաղում Արաջրանցքները:Մարզի տնտեսական որը լայնորենօգտագործվումէ րատյանդաշտի ստորերկրյա ջրավազանը, ն ոռոգման այլ նպատակներով: Բնական մյուս տեսակի ռեսուրսներիցգործնականկարնոր տեղ են խաղում տուֆերի խոշոր պաշարները(հատկապեսԲաղրամյանիու Արմավիրի տարածաշրջաններում),հրաբխայինխարամի խոշոր պաշարները (հատկապեսԲաղրամյանիտարածաշրջանում): Արմավիրիմարզում կա 3 քաղաք ն գյուղական94 բնակավայր: Քաղաքներն են՝ Արմավիրը(մարզայինկենտրոնը), որը. 1997 թ. հունվարի1--ի տվյալներով ուներ 44 հազ. բնակիչ, իսկ 2003 թ. 32,2 հազ. բնակիչ), Վաղարշապատը1997 թ. ուներ 65,0 հազ,, իսկ 2003 թ. 56,4 հազ. բնակիչ, Մեծամորը 1997 թ. ուներ՝ 12,4 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 9,9 հազ. բնակիչ: Վաղարշապատըհայ ժողովրդի կյանքում ունի առանձնահատուկտեղ ու դեր, այն Հայաստանի հնագույն ն մայրաքաղաքայինբնակավայրերից մեկն Է, հանդիսանում է ամբողջ հայությանկրոնականկենտրոնը,այստեղ գտնվում է էջմիածնի Մայր տաճարը (որը կառուցվել է 4--րդ դարի սկզբին) հայոցկաթողիկոսինստավայրը: քանակովառավել խոշորներն բնակչության Գյուղականբնակավայրերից են՝ Փարաքարը(8546 բնակիչ),Հոկտեմբերը (6324 բնակիչ),Մրգաշատը(5641 բնակիչ),Քարակերտը(5103 բնակիչ),Արմավիրը(4479 բնակիչ),Նալբանդը (3677 բնակիչ), (4404 բնակիչ), Մյասնիկյանը(4389 բնակիչ),Բամբակաշատը ն (3419 Գայը(3523 բնակիչ), Արգինան(3415 Աղավնատունը այլ գյուղեր:

բնակիչ),

բնակիչ ն

Բնակչության բնական աճը վերջին տարիներիտվյալներովհանրապետության միջինիցնկատելիորենբարձրէ: Աշխատանքայինռեսուրսները 1996 թ. կազմել է 178,3 հազ. մարդ, տնտեսական ակտիվ բնակչությունը 143,1 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները՝ 133,7 հազ. մարդ: Գյուղատնտեսությանմեջ զբաղվածները կազմում են 90,4 հազ. մարդ կամ 67,695, գործազուրկներիթիվը 15,5 հազ. մարդ (պաշտոնականգրանցված): Մարզիցմեկնողների թիվը (1995 թ.՝ 1182, 1996 թ.՝ 1065) դեռնսշարունակում է գերազանցելեկողների թվին (1995 թ.՝ 817, 1996 թ.՝ 625): Այդպես էր վիճակը նան հետագա տարիներին, որի պատԾառովձարզի բնակչության թիվը 1999 թ. 321,1 հազ. դիմաց2003 թ. կազմել է 276,8 հազ.: Արդյունաբերության արտադրանքի ծավալով մարզում առաջատարը Արմավիրի տարածաշրջաննէ, որին բաժին է ընկնում մարգի ամբողջ արդյունաբերականարտադրանքի5745, իսկ Բաղրամյանիտարածաշոջանին` 3896-ը: Ըստ որում, վերջին տարիներիտվյալներով, Արմավիրիտարածաշոջաճումթողարկվող արդյունաբերականարտադրանքի94426--ը բաէ Ժին ընկնումՄեծամորիատոճակայանին,իսկ Բաղրամյանիտարածաշրջանում արդյունաբերական 9044-ից ավելինբաժին ամբողջարտադրանքի է ընկնում հացամթերքներիկոմբինատին: Այս երկու ձեռնարկությունները տալիս են մարզիարդյունաբերականարտադրանքիավելի քան 85:4-ը: 1996 թ. մարզում թողարկվելէ 22433,8 մլն դրամիարդյունաբերական արտադրանք, որը կազմում է հանրապետությանարդյունաբերականարտադրանքի8,144-ը: Իսկ 2003 թ. ճարզի արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կազմելէ 20815,8 մլն դրամ: Ընդհանուր առմամբ Արմավիրի մարզում կա արդյունաբերական 47 ձեռնարկություն,որից 20-ը Արմավիրի,4--ը Բաղրամյանի,23--ը Վաղարշապատի տարածաշրջանում: ճյուղերից այստեղ զարգացածեն՝ էլեկտրաէներգետիկ Արդյունաբերության տնտեսությունը(վճռականդերը պատկանումէ Մեծամորիատոմակայանին), (տուֆի, հրաբխայինխարամիարդյունաշինանյութերիարդյունաբերությունը հանում, երկաթբետոնեկոնստրուկցիաների արտադրություն), մեքենաշինությունը (հատկապեսմետաղահատ հաստոցաշինությունը Արմավիրում),փայտամշակման արդյունաբերությունը(Արմավիրիկահույքի ֆաբրիկա), քիմիական արդյունաբերությունը(Վաղարշապատի պլաստմասսաների գործարան): Մարզըհատկապեսակնառուտեղ ունի սննդիարդյունաբերության բնագավառում: Այստեղզարգացածէ ալրաղացային ն հացաբուլկեղենի արդյունաբերությունը, գինու, կոնյակի, պահածոների (հատկապեսԱրմավիր)արտադրությունը: .

արտադրությունը, կապիՄիջոցների Զարգացածէ նան ռադիոէլեկտրոնիկան, բեթնարդյունաբերությունը: ծավալով մարզի թողարկվող արտադրանքի գլուղատնտեսությունը

առաջատար ճյուղն է: տնտեսության հողատեսքերը կազմում են 80,7 հազ. հեկԳյուղատնտեսական 40.7 հազ. հա, բազմամյատնկարկնետար, այդ թվում վարելահողերը՝ հա, արոտավայրերը րը՝ 13,6 հազ. հա, խոտհարքերը՝միայն 0,1 հազ.

26,5 հազ. հա:

համախառնարտադրանքը մարզի գյուղատնտեսության արտադգյուղատնտեսության մլն դրամ (հանրապետության մել ծավաարտադրանքի րանքի44.79:-ը), իսկ 2003 թ. այդ ճյուղի համախառն գյուղատնէ հանրապետության լը կազմել է 58,5 մլրդ դրամ, որը կազմում 14,396-ը: արտադրանքի համախառն տեսությանայդ տարվաամբողջ հատկապես խաղողագործութԱրմավիրիմարզը ակնառու տեղ ունի մշակաբույսերիբնագաբանջարաբոստանային յան, պտղաբուծության, է նրա դերը նան բարձրացել նկատելիորեն տարիներին կազ-

1996 թ. է 50430

վառներում:Վերջին ու կարտոֆիլիաճեցմանբնագավառներում: հացահատիկի 11578 ցանքերը1996 թ. կազմել են մշակաբույսերի Հացահատիկային տոննա հա (հանրապետության 6,396-ը), համախառնբերքը 39,7 հազ.

12,144-ը): (հանրապետության են 6,4 հազ. հա (հանցանքերը նույն տարում կազմել Բանջարեղենի մշա3544-ը): Շատ բարձրէ մարզի տեղը նան բոստանային րապետության դրանց ն բնագավառում, կաբույսերի (հատկապեսձմերուկի, սեխի այլն) հա (հանրապետության ցանքերը այստեղ կազմել են ավելի քան 3,2 հազ. 8304-ը): 8592-ը),համախառնբերքը՝ 50,3 հազ. տ (հանրապետության կրճատտարիներին վերջին Չնայած խաղողիայգիներիտարածքները դեր առաջատար ունի: վել են, այնուհանդերձ,մարզը այս բնագավառում (հանրաէր հեկտար 6.6 հազ. այստեղ Խաղողի այգիներըայդ տարում տ (հանրապետությա պետության 3092-ը), համախառնբերքը՝ 52.2 հազ. հա (հանրապետութէր հազ. 5,3 տարածքը այգիների 3395-ը): Պտղատու 3004-ը): տ (հանրապետության 46,7 հազ. յան 1696-ը), համախառնբերքը՝ բերքատվութէլ միջին գծով Կարնորէ նշել, որ այս բոլոր մշակաբույսերի է: մեծ բարձր չափերով յունը հանրապետությունում այսպիսինէին. ցուցանիշները 2003 թ. ճարզի բուսաբուծության 18597 հա, համախառն մշակաբույսերիցանքերը Հացահատիկային բերքը՝58,03 հազ. տ: բերքը 42,9 հազ. տ: Կարտոֆիլի ցանքերը՝ 1854 հա, համախառն

Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցանքերը 10318 հա, համախառն բերքը՝ 105,6 հազ. տ: Խաղողի համախառն բերքը 2003 թ. կազմել է 23,98 հազ. տ, իսկ պտուղներինը՝10,8 հազ. տ: Չնայած մարզի պայմաններըանասնապահության համար լայն չեն, սակայնայս բնագավառումնկատելիտեղ ունի այն: Խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակը 1996 թ. եղել է 43,5 հազ. գլուխ (հանրապետության8,596-ը), մանր եղջերավորներինը32,3 հազ. գլուխ (հանրապետության5,656-ը), խոզերինը՝6,9 հազ. գլուխ (հանմթերքներիարրապետության1392):Գետաքրքիրէ, որ անասնապահական տադրության գծով մարզի տեսակարար կշիռը զգալիորենբարձր է: Մսի արտադրությունը 1996 թ. կազմել է 7,6 հազ. տ (հանրապետության 9,296-ը), կաթինը՝34 հազ. տ (հանրապետության892-ը): Վետագա տարիներին այս բնագավառումզգալի տեղաշարժերեն կատարվել: 2003 թ. մարզում խոշոր եղջերավորանասուններիգլխաքանակըկազմել է 35,2 հազ., մանրեղջերավորներինը՝39,1 հագ., խոզերինը՝ 11,1 հազ. գլուխ: Նույն տարում մսի արտադրությունըկազմել է 8,4 հազ. տ, կաթինը՝33,2 հազ. տ, ձվի 34,7 մլն հատ: արտադրությունը՝ Տրանսպորտիճյուղերից վճռական դեր է խաղում երկաթուղայինն ավտոխճուղայինտրանսպորտը: Այս մարզի տարածքով անցնում են այնուհետն դեպիԳյումրիձգվող երկաթուղին,ավտոմայԵրնան--Արմավիր, րուղին ն միշարք այլ ավտոճանապարհներ: Հանրակրթականդպրոցների թիվը մարզում 120 է (աշակերտներիթիվը՝ 53,6 հազ), միջնակարգ մասնագիտականհաստատություններինը՝4 (1127 սովորողներով),հիվանդանոցների թիվը՝ 10 (1267 մահճակալներով), գրադարաններիթիվը՝ 121, թանգարաններիթիվը՝ 10:

8.5. ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔԻ

ՄԱՐԶ

Ընդգրկում է Գավառի (նախկինԿամո), Ճամբարակի(նախկին ԿրասՕոսելսկ),Մարտունու,Սնանի ու Վարդենիսիտարածաշրջանները:Մարզային կենտրոնըԳավառքաղաքն է, որի հեռավորությունըԵրնանից98 կմ է: Տարածքը (Սնանա լճի հետ) կազմում է 5348 կմ՛, այսինքն` զբաղեցնում է հանրապետությանտարածքի 1876-ը: Բնակչությունը1997 թ. հուլիսի 1--ի տվյալներով275,4 հազ., 2001 հունվարի 1--իդրությամբ278,7 հազ., 2003 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ՝ 238,0 հազ. մարդ: Բնակչությանխտութ276

միջին յունը 1կմշ վրա կազմում է 45 մարդ. (այսինքն` հանրապետության 2.5 անգամպակաս): խտությունից Գեղարքունիքիմարզը հյուսիսայինմասում սահմանակիցէ Տավուշի, մասում` Արարատի,հաարնմտյանմասում` Կոտայքի, հարավարնմտյան մասում մարզը րավայինմասում` Վայոց ձորի մարզերին:Հարավարնելյան սահմանակից է ԼՂՊ ազատագրվածՔարվաճառի (այժմ Շահումյանի)

`

շրջանին: է ԳայաստաԳեղարքունիքիմարզիարնելյան սահմանը հանդիսանում հետ: պետականսահմանըԱդրբեջանի ճի Գանրապետության Փաստորեն այն մի ձներ: Մարզի տարածքի ռելիեֆը ունի բազմազան է է, որը շրջաւիակված բարձր լեռնաշղթանեընդարձակգոգավորություն հ ատակի ցածրադիրմասը հիմնականումզբարով: Այդ գոգավորության ծովի մաղեցնումէ Սնանա լիճը, որի մակերնույթիայժմյանբարձրությունը կարդակիցկազմում է 1898մ (մինչն լճի մակարդակիիջեցումընրա բարծարնմտյանսահմարությունըկազմում էր 1916մ): Սնանի գոգավորության նագծովձգվում են Գեղամա, իսկ հարավային սահմանագծով՝Վարդենիսի հրաբխայինլեռնաշղթաները:Ըստ որում, Գեղամա լեռների ամենաբարձր լեռնաշղիսկ Վարդենիսի գագաթը Աժդահակլեռն է՝ 3597մ բարձրությամբ, 3522մ բարձրությամբ: գագաթը՝Վարդենիսլեռը թայիամենաբարձր է Արեգունու, հյուսիձգվում մասով հյուսիսային Գոգավորության մասով՝ԱրնելյանՍարնելյան իսկ սարնելյանմասով` Սնանի լեռնաշղթան, նանի լեռնաշղթան,որը օղակ է Սնանի ու Վարդենիսիլեռնաշղթաների Գեղարքունիքիմարզի սահմիջն: Եթե Արեգունու ն Սնանի լեռնաշղթաների ն մաններումգտնվողլանջերը զառիթափեն ու կտրտված,ապա Գեղամա դեպիՍնանա լիճ նայող լանջերը համեմատալեռնաշղթաների Վարդենիսի բար մեղմաթեքեն, որտեղ այդ լեռների բազմաթիվհրաբխայինկոներից դուրս ժայթքած լավան հրաբխայինլեռնալանջերիցբացի առաջացրելէ Մարզի հենց այս հատվածներումէլ ճան սարավանդներ, քարկարկառներ: ու Սնանա լճի միջն գտնվող վայրեԳեղաման Վարդենիսիլեռնաշղթաների են հողարում զգալի հարթ տարածություններկան, որոնք շատ հարմար ու Գագետերի գործության համար: Դրանք հատկապես Մասրիկ,Արգիճի վառագետիհովիտներնեն: Դրանցիցհամեմատաբար ընդարձակըՄասրիունեն կի դաշտն է: Այդ հարթ տարածություններըծովի մակերնույթից մ բարձրություն: է շատ առատ արնափայլով.որի Գեղարքունիքիմարզը բնութագրվում է հասնում ժամի (ամենաքան ավելի տարեկանմիջին տնողությունը ամռանը չակ լիման Ընդհանուր առմամբ բարձրը հանրապետությունում):

1900-2200

փավոր է, իսկ ձմռանը՝ չափավոր ցուրտ: Բնութագրվումէ ամենամյա ն իջնելը այն հազձյունածածկույթով: Մինչն լճի մակարդակի է: վադեպէր սառցակալվում,այժմ ամեն տարի սառցակալվում Տեղումների միջին տարեկան քանակը բարձրադիրմասերում (լեռներում) կազմում է ավելի քան 800 մմ, իսկ լճի վրա ու շրջակահարթ տարածություններումավելի քան 400 մմ: Սնանա լճի հարավայինու արնմտյան առափնյահարթ տարածությունները բնութագրվում են լեռռատափաստանայինբերրի սնահողերով, իսկ համեմատաբարբարձրադիրմասերը`լեռնամարգագետնային հողեենրով: Բուսատեսակներիմեջ գերակշռում են լեռնատափաստանային թալպյան ն ալպյան բուսատեսակները: Վերջիններսհատկապես տարածված են Գեղամա, Վարդենիսի ու մյուս լեռնաշղթաների լեռնալանջային, բարձրլեռնային մասերում, որոնք էլ հանդիսանումեն ամառայինարոտավայրերու խոտհարքեր: Շատ քիչ է անտառայինբուսականությունը,կաղնու, գիհու ն որոշ այլ նոսր, թփուտային պուրակներ կան հյուսիսարնելյան ծառատեսակների լեռնալանջերին,իսկ լճի մակարդակիիջեցմանհետնանքով առաջացած տարածքներումաճեցվել են արհեստականանտառաշերտեր: Այստեղզգալի տարածքներեն զբաղեցնումփշարմավիպուրակները: Կենդանականաշխարհըհարուստ չէ, լճի մակարդակիիջեցման հետնանքով խիստ կրճատվելեն թռչունների ու ձկներիտեսակները: Գեղարքունիքիմարզըհանրապետությունումեզակի տեղ ունի ջրային ռեսուրսներիտեսակետից,ի դեմս Սնանա լճի, որի մասին հանգամանորեն խոսվել է վերը: Սնանա լիճ է թափվում28 գետ, որոնցից համեմատաբար նշանավորներնեն` Մասրիկը,Գավառագետը, Արգիճին,Ձկնագետը:Սնաառնում նիցէ սկիզբ Վրազդանգետը: Բնական մյուս տեսակի ռեսուրսներիցմարզը հանրահայտ է ոսկու պաշարներով (Սոթքի հանքավայր):Կան քրոմի ու հրակայուն ապարների զգալի պաշարներ Շորժայի հանգույցում, տուֆի ու հրաբխայինխարամի պաշարներ` Վարդենիսի տարածաշրջանում,պեռլիտի պաշարներ Մարտունու տարածաշրջանում,բազալտի պաշարներկան համարյա ամենուրեք: Վանքայինջրի պաշարներկան Գավառիու Մարտունուտարածաշր-

2001 թ.՝ 34,2 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 26,4 հազ. մարդ: Հաջորդը Սնան քաղաքն է 31 հազ., (որի կազմում է նան Գագարին բնակավայրը),որը 2001 թ. ուներ

հաստատուն

``

«

|

`

րությունը:

`

Բ

-

ջաններում:

Մարզի տարածքում կա 5 քաղաք ն գյուղական87 համայնք: Բնակչության ավելի քան 60:6--ը ապրում է գյուղականբնակավայրերում:Բնակչության քանակով խոշոր քաղաքը Գավառն է (մարզայինկենտրոնը),որի բնակչությունը 1997 թ. հուլիսի 1-ի տվյալներով կազմում էր 34,2 հազ.,

ն 2001 թվականիսկ 2003 թ.՝ 21,4 հազ. բնակիչ, Վարդենիսքաղաքը 2000 2001 թ. Մարտունին 12,7 հազ. բնակիչ: թ.՝ ներին ուներ 17,6 հազ., իսկ Ի նշված թ.՝ 11,7 հազ. բնակիչ: տարբերություն ուներ 14,6 հազ., իսկ մյուս քաղաքների,Ճամբարակիբնակչությունը 2001 թ. 6,6 հազարիցավելացել է ն 2003 թ. դարձելէ 7,4 հազ. մարդ: են Վարդենիկը(9460 Գյուղականբնակավայրերիցառավել խոշորներն բնակիչ), Սարուխանը (8732 բնակիչ), Ներքին Գետաշենը (7940 բնակիչ), Զոլաքարը (8595 բնակիչ), Կարմիր գյուղը (8348 բնակիչ), Երանոսը (5787 բնակիչ),Լիճքը (4651 բնակիչ), Ծովինարը(4661 բնակիչ), ՎերինԳետաշենը, Ձորագյուղը, Վայրավանքը,Լճաշենը, Գանձակը,Ակունքը, որոնք ունեն ավելի քան 4 հազ. բնակիչն այլ գյուղեր: ռեսուրսները կազմում են 153,4 հազ. մարդ, ակտիվ Աշխատանքային 129.0 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները՝120,8 հազ. բնակչությունը` մարդ, որից 76,6 հազարը` գյուղատնտեսության մեջ: Պաշտոնապես թիվը կազմումէ 8,2 հազ. մարդ: գրանցվածգործազուրկների ԳեՏնտեսության զարգացմանպոտենցիալ հնարավորություններով շատ կարնորտեղ ունի: ղարքունիքիմարզը հանրապետությունում Արդյունաբերության ճյուղերից այստեղ զարգացած է մեքենաշիճությունը, լեռնահանքային, շինանյութերի, թեթն ու սննդի արդյունաբե-

`

արդյունաբերության աՄեքենաշինությանն էլեկտրատեխնիկական ռավել նշանավորձեռնարկություններնեն ՍնանիգործադիրմեխանիզմնեԼեռնահանքայինարդյունաբերութրի ու Գավառիկաբելի գործարանները: է յունը ներկայացված Սոթքի ոսկու արդյունահանմանձեռնարկությամբ: ընդգրկումէ երկաթբետոնեհավաքոՇինանյութերիարդյունաբերությունը վի կոնստրուկցիաներիարտադրության,բազալտի, տուֆի, հրաբխային խարամի, ավազի արդյունահանմանձեռնարկությունները:Թեքն արդյունաբերություննընդգրկում է գորգագործական,տրիկոտաժեղենի,կարի

ձեռնարկությունները:

Սննդի արդյունաբերություննընդգրկում է կաթի վերամշակման,պանրի, հանքային ջրի, հացաբուլկեղենի, մսի վերամշակման,(Գավառ),ալրաղացային(Սնան) ձեռնարկությունները: 48 ձեռնարկութԸնդհանուր առմամբ մարզումկա արդյունաբերական յուն, որից 15-ը Գավառի, 15-ը Սնանի, 8--ը Վարդենիսի,7--ը Մարտունու, 3-ը Ճամբարակիտարածաշրջաններում: `

Մարզում 1996 թ. թողարկվելէ 5654,5 մլն դրամի արդյունաբերական արտադրանք (հանրապետության շուրջ 294), իսկ 2003 թ. 13255,2 մլն դրամի այդպիսի արտադրանք, որը կազմում է ՀՀ-ում թողարկված արդյունաբերական արտադրանքիավելի քան 394--ը: Վերջին տարիներին արդյունաբերական ձեռնարկությունների զգալի մասը չի գործում (ինչպես ամբողջհանրապետությունում): Գեղարքունիքիմարզի տեսակարարկշիռը շատ ավելի ակնառու է

գյուղատնտեսության բնագավառում:Պայմաններըբավականինլայն են դաշտավարության,առավելապեսլայն են անասնապահության զարգացման համար: Մարզի գյուղատնտեսության հողատեսքերը կազմում են 240 հազ. հա, 95.2 հազ. հա, բազմամյատնկարկները1.8 այդ թվում վարելահողերը՝ հազ. հա, խոտհարքերը՝ 35.6 հազ. հա, 107.4 հազ. հա: Կարնորէ արոտավայրերը՝ նշել, որ հանրապետության վարելահողերիավելի քան 19, խոտհարքերի շուրջ 26, արոտավայրերի ավելիքան 1694--ըբաժին է ընկՕումայս մարզին: Դաշտավարության ճյուղերից Գեղարքունիքիմարզի տեղը շատ ակնառու է հացահատիկի ն կարտոֆիլիաճեցման բնագավառներում: 2003 թ. տվյալներով` Գեղարքունիքիմարզում գյուղատնտեսության համախառնարտադրանքիծավալը կազմել 59,1 մլրդ դրամ, որը կազմում է ամբողջ ՀՀ գյուղատնտեսության արտադրանքի14,496--ըն այս տեսակետից հանրապետությունում զբաղեցնում է առաջին տեղը՝ մի փոքր գերազանցելովԱրմավիրի մարզին: կացահատիկիցանքերըայստեղ 2003 թ. կազմել են 40842 հա (որով զիջում է միայն Շիրակի մարզին43027 հա), հացահատիկի համախառն բերքը նույն թվականինկազմել է 61,2 հազ. տ (որով առաջին տեղն է հան'

է

րապետությունում):

Կարտոֆիլիցանքերը 2003թ. կազմել են 13050 հա (որով առաջինն է ԴՂ-ում), իսկ համախառնբերքը՝ 207,9 հազ. տ (որով նույնպես առաջիննէ

ՀՀ-ում):

Բանջարեղենի արտադրությունը այստեղ (հատկապես 1996թ. կազմելէ շուրջ 17 հազ. տ:

կաղամբ)

Պտղաբուծությունը այստեղ լավ արմատավորվելէ վերջին տասնամյակներում, երբ հատկապեսՄարտունու ն Վարդենիսի տարածաշրջաններում ստեղծվելեն խնձորի,տանձիայգիներ: 2003 թ. մարզում արտադրվելԷ 10,97 հազ. տ պտուղ: Շատ կարնորէ Գեղարքունիքի մարզիտեղը անասնապահության բնագավառումշնորհիվխոտառատալպյան արոտավայրերի, խոտհարքերի:

Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը1996 թ. կազմել է 88,8 հազ. գլուխ (հանրապետությանավելի քան 1746-ը), մանր եղջերավորներինը՝ 108 հազ. գլուխ (հանրապետության1946-ը), խոզերինը՝ 3,8 հազ.

գլուխ (հանրապետության7Չ4--ը):

է

Մսի արտադրությունը1996 թ. կազմել 15 հազ. տ (հանրապետության 1846-ը), կաթի արտադրությունը՝ շուրջ 70 հազ. տ (հանրապետության 4606-ը), ձվի արտադրությունը2̀3 մլն հատ (հանրապետության 12:4-ը), ավելի քան 1946-ը): բրդի արտադրությունը՝266 տ (հանրապետության Հետագա տարիներինանասնապահությանցուցանիշները նկատելիորեն փոխվել են. ն 2002 թ. տվյալներովայդտեղ խոշոր եղջերավորանասունների գլխաքանակըեղել է 95,4 հազ. (որով առաջին տեղն է հանրապե99,8 հազ. (ոտությունում), խոզերինը՝7,3 հազ., մանր եղջերավորներինը՝ րով հանրապետությունումառաջինտեղն է) գլուխ: Մսի արտադրությամբմարզը 2003 թ. (շարունակում էր մնալ ՀՀ-ում առաջին տեղը), կաթի արտադրությունը՝91,5 հազ. տ (առաջին տեղը ՀՀում), ձվի արտադրությունը՝35,2 մլն հատ: Տրանսպորտի ճյուղերից վճռական դեր խաղացողը ավտոտրանսէ նան Սնան-Սոթք երկաթուղու նշանակությունը, պորտն է: Անգնահատելի որը սակայն վերջինտարիներիննորմալչի գործում: Մարզնունի նան գազամուղայինն բարձրավոլտէլեկտրահաղորդման ցանցեր: Գեղարքունիքի մարզի հեռանկարային զարգացմանգլխավոր ուղղություններիցմեկը զբոսաշրջությանն հանգստիինդուստրիայի զարգացումն է: Որպես ռեկրեացիոնռեսուրս Սնանա լիճը անզուգականէ: Նրա ափերին ստեղծվածեն հանգստյանբազմաթիվ տներ, ստեղծված է նան Սնանի ազգային պարկը: Սակայն այս հնարավորություններըդեռնս բավարար չեն օգտագործվում:Վանգստյան տներում,լողափերումսպասարկման պայմաններստեղծելու դեպքում Սնանը կարող է դառնալ հանգստի ն միբազա: ջազգայինզբոսաշրջության կարնորագույն Մարզըունի կրթական,մշակույթի,առողջապահությանլայն բազա: Հանրակրթականդպրոցներիթիվըհասնում է 128-ի (շուրջ 50 հազ. աշակերտներով), ունի մեկ բուհ, միջնակարգմասնագիտական7 հաստություն (1.7 հազ. սովորողներով), հիվանդանոցային122 հիմնարկություն (2115 մահճակալով), թանգարան,147 գրադարան,1 թատրոն:

՞ո

ք

8.6 ԼՈՌՈՒ ՄԱՐԶ

Ընդգրկում է Գուգարքի, Թումանյանի, Սւպպիտակի, Ստեփանավանի, Տաշիրի նախկինտարածաշրջաններըն Վանաձոր քաղաքը: Տարածքը կազմում է 3789 կմշ(հանրաւվետությանտարածքի 12.796-ը), բնակչությունը 1997 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ կազմել է 393,6 հազ., 2000 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ 394,4 հազ., 2001 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ 393,4 հազ., իսկ 2003 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ 285,0 հազ.

մարդ:

Մարզային կենտրոնը Վանաձոր քաղաքն է, որիհեռավորությունը Երնանից 120 կմ է: Լոռու մարզը արնմտյանմասից սահմանակիցէ Շիրակի, հարավից՝ Արագածոտնիու Կոտայքի, արնելյանմասից՝ Տավուշի մարզերին: Մարզիհյուսիսային սահմանը կայաստանիՀանրաւպետության պետական սահմանն է Վրաստանիհետ: Ռելիեֆը լեռնային է, բարդ, կտրտված գետահովիտներով ն լեռնահովիտներով: Հյուսիսարնելյան մասից ձգվում է Վիրահայոց լեռնաշղթան, հյուսիսարնմտյան մասով` Ջավախքի լեռնաշղթան, իսկ մարզի տարածքի կենտրոնականմասով՝ արնմուտքիցարնելք ձգվում է Բազումի լեռնաշղթան: Այդ լեռնաշղթաների միջն էլ գտնվում է Լոռու սարահարթը: Մարզի հարավայինմասի ամբողջ երկարությամբձգվում է Փամբակի լեռնաշղթան, իսկ արնելյան մասով՝ հյուսիսից հարավ ձգվում է Գուգարքի լեռնաշղթան: Բազումի ու Փամբակիլեռնաշղթաներիմիջն գտնվում է Փամբակի գոգավորությունը, իսկ Վիրահայոց ու Գուգարքի լեռնաշղթաներիմիջն՝ Դեբեդի գոգավորությունը:Մարզիտարածքիբարձրությունըծովի մակերնույթից տատանվում է 380-ից (Դեբեդի հովտում) մինչն 3196 մ (Ջավախքի լեռնաշղթայիԱչքասարգագաթը)սահմաններում: Կլիմայականպայմաններըբազմազանեն: Ցածրադիրմասերումամառը շոգ է, ձմռանը` մեղմ, Փամբակի ու Դեբեդի գոգավորություններըբնութագրվում են չափավոր տաք կլիմայով, որոշ հատվածներումխոնավ: Բարձրադիրմասերում կլիմայականպայմաններըբարեխառնեն, տեղումները առատ են, առաջանում է ձյան կայուն, երբեմն մեծ հզորություն ունեցող շերտ: Լոռու սարահարթումգերակշռում են լեռնատափաստանային հողերը, ավելի բարձրադիրմասերում լեռնամարգագետնային, իսկ անտառային վայրերում՝ դարչնագույն լեռնաանտառայինհողերը:

Սարահարքային ու բարձր լեռնալանջային մասերում տարածված են խոտային,ալպյան բուսականություն,որոնք էլ հանդիսանում են մարզի ու արոտավայրայինտարածքները: խոտհարքային Լոռու մարզը բնութագրվումէ համեմատաբարընդարձականտառաշերտերով: Անտադներիծառատեսակներից գերակշռումեն հաճարենին,կաղնին, բոխին: Օգտակար հանածոներից շատ կարնոր դեր ունեն պղնձի, ծծմբային կոլչեդանի ու բազմամետաղներիպաշարները, որոնքտարածվածեն հատկապես Թումանյանի տարածաշրջանում (Ալավերդի--Շամլուղհանգույցը, Ախթալան): Մարզը հայտնի է նան հրակայուն ապարների (Թումանյանի հանքավայրը), գրանիտի խոշոր պաշարներով (հատկապես Փամբակի հանքավայրը), կան նան ֆելզիտային տուֆի պաշարներ (Թումանյանի տարածաշրջանում), ինչպես նան բազալտի պաշարներ: Մարզի տարածքով հոսում են Փամբակ գետը ն Ձորագետը, որոնց միավորումից ն առաջանում է իր զգալի տարածքովայդ մարզի տարածքովհոսող՝ Դեբեդ գետը: Վերջինս հանրապետության համեմատաբարջրառատ գետերից է: Լոռու մարզը բնութագրվում է քաղաքների ու գյուղական բնակավայրերի համեմատաբարմեծ թվով: Այստեղկա 8 քաղաք ն գյուղական122 բնակավայր, որոնք միավորված են գյուղական105 համայնքներում:Քաղաքներիցխոշորը Վանաձորնէ, որը մինչն 1930--ականթթ. սկիզբները կոչվում էր ՂարաՔիլիսա, այնուհետն անվանվել է Կիրովական, իսկ այժմ, ինչպես ասվեց, կոչվում է Վանաձոր:Նրա բնակչությունը 1997 թ. հուլիսի 1--ի տվյալներով՝ կազմել է 172,7 հազ., 2001 թ.՝ 172,6 հազ., իսկ 2003 թ. հունվարի1--ի դրությամբ՝ 106,3 հազ. մարդ: Բնակչությանքանակով ն արդյունաբերության զարգացմանմակարդակովՎանաձորըհանրապետությաներրորդ քաղաքն է Երնանից ու Գյումրիից հետո: Վանաձորըհանրահայտէ ճշգրիտ մեքենաշինության, քիմիական ու թեթն արդյունաբերությանձեռնարկություններով:Վանաձորը մեծ չափով տուժել է 1988 թ. դեկտեմբերինտեղի ունեցած երկրաշարժից:

Բնակչության թվաքանակով հաջորդը Ալավերդի քաղաքն է (2001 թ.՝ 24,6 հազ., 2003 թ.` 16,5 հազ.բնակիչ), որը հանրահայտ է հին պատմությամբ ն որպես պղնձաձուլությանհնագույն կենտրոն: Ալավերդիքաղաքի կազմիմեջ է Ակներ գյուղը: Մյուս քաղաքը Ստեփանավանն է (2001 թ՝ 24,5 հազ., 2003 թ.՝ 16,2 հազ. բնակիչ), որը նախկինում կոչվում էր Ջալալօղլի: Բացիամառանոցայինքաղաք լինելուց, Ստեփանավանըդարձել է ճշգրիտ մեքենաշինության, թեթն ու փայտամշակմանարդյունաբերությանկենտրոն: Ստեփանավանիկազմի մեջ է Արմանիսգյուղը: ,

Մարզի տարածքումեն նան Սպիտակ(2001 թ.՝ 21,7 հազ., 2003 թ.՝ 15,0 հազ. բնակիչ),Տաշիր (2001 թ.՝ 14,1 հազ., 2003 թ.՝ 9,4 հազ. բնակիչ), Ախթալա (2001 թ. 4,1, 2003 թ.՝ 2,3 հազ. բնակիչ),Թումանյան(2003 թ.՝ 1,8 հազ.բնակիչ, Քոբեր կայարանիհետ), Շամլուղ (2003 թ.՝ 1,7 հազ. բնակիչ,Ախթալա,Բենդիկ գյուղերի հետ) քաղաքները:Սպիտակքաղաքը 1988 թ. դեկտեմբերինտեղի ունեցած երկրաշարժիցհիմնահատակ ավերվելէ: Այժմ այն հիմնականումվեէ: րականգնված Մարզի գյուղական բնակավայրերիցբնակչությանքանակով առավել խոշորներն են՝ Մեծավանը(7546 բնակիչ),Գուգարքը (5609 բնակիչ), Օծունը (5230 բնակիչ),ճոճկանը (4280 բնակիչ), Ջրաշենը (3600 բնակիչ), Շնողը (3332 բնակիչ): Վերջին տարիներիտվյալները ցույց են տալիս, որ Լոռու մարզից մեկնողների թիվը նույնպեսզգալիորեն գերազանցում է (1995թ.՝ 1139 մարդով, 1996 թ. 730 մարդով, 2003 թ.1165 մարդով) այդտեղ եկածների թվին: Ցածր է բնական աճի ցուցանիշը: Աշխատանքայինռեսուրսներըկազմում են 216,2 հազ (1996 թ.) մարդ, ակտիվ բնակչությունը` 144,6 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները 126,8 հազ. մարդ, գյուղատնտեսությանմեջ զբաղված են 53,2 հազ. մարդ, պաշտոնական գրանցվածգործազուրկներ՝ 17,8 հազ. մարդ (1996 թ.): 2003 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով`մարզի աշխատանքայինռեսուրսները կազմում են 201,3 հազ. մարդ, տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը` 120,2 հազ. մարդ, պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկները նույն թվականին կազմում են` 21,4 հազ. մարդ: Այժմ էլ արտահոսքը զգալի է: Արդյունաբերության զարգացման մակարդակիտեսակետից Լոռու մարզը հանրապետությանմարզերի մեջ առաջնակարգտեղերից մեկն է զբաղեցնում: 1996 թ. այստեղ թողարկվել է 7957,8 մլն դրամի արդյունաբերական արտադրանք (որը կազմում էր հանրապետությանարդյունաբերական արտադրանքիծավալի ավելի քան 406): Ըստ որում, մարզումթողարկվող այդպիսիարտադրանքի76442--ը բաժին է ընկնում Վանաձորքաղաքին: 2003 թ. մարզում թողարկված արդյունաբերական արտադրանքիծաէ 18751,3 վալը կազմել մլն դրամ: Մարզում կա արդյունաբերական ձեռնարկություն, որից 63-ը՝ Վանաձորի,12--ը՝Թումանյանի,5--ը՝ Սպիտակի, 6-ը՝ Ստեփանավանի,9-ը՝ Գուգարքի,7--ը Տաշիրի տարածաշրջաննե-

Ախթալայիպղնձի, բազմամետաղներիարդյունահանման,հարստացու ձեռնարկությունները,Ալավերդուպղնձաձուլականգործարանը, բ) մեքենաշինության,սարքաշինությանբնագավառում,որոնց համակարգում առավել հայտնի են Վանաձորի ճշգրիտ հաստոցաշինական, «Ավտոմատիկա» ն «Ավտոգենմաշ» գործարանները, Ստեփանավանի «Պլազմա» գործարանը, գ) քիմիական արդյունաբերությունըորի հանրահայտձեռնարկություքիմ. պրոմ» ՓԲԸ է, նը Վանաձորի «Պրոմեթեյ դ) հրակայունիրերի արտադրությունը(Թումանյան քաղաքում), ե) անտառայինն փայտամշակման արդյունաբերությունը,հատկապես Վանաձորում, Ստեփանավանում,Գուգարքի ն Թումանյանի տարածաշր```

`

րում:

Արդյունաբերության ճյուղերից այս մարզըհատկապեսնշանավորէ. ա) լեռնահանքայինարդյունաբերությանն գունավոր մետաղաձուլության բնագավառներում:Այդ տեսակետիցկարնոր են Ալավերդու,Շամլուղի,

ջաններում, զ) թեթն արդյունաբերությունը,որի համակարգումնշանավոր են Վանաձորի մորթի--մուշտակեղենի,կարի,Սպիտակիկարի,Մեծավանիգորգագործականն այլ ֆաբրիկաներ, ը) սննդի արդյունաբերությունը, որն ընդգրկում է Վանաձորի,Ստեփանավանի,Ալավերդու,Սպիտակի,Տաշիրի տարածաշրջանների հացի, պանրի, յուղի, տարբեր տեսակի խմիչքների, պահածոների արտադրության ձեռնարկությունները: Մարզն ունի նան էներգետիկտնտեսություն, որը հատկապես ներկայացված է Ձորահէկ, Ագարակհէկ,Այրումհէկէլեկտրակայաններովու Վանաձորիջերմաէլեկտրակայանով: Լոռու մարզի արդյունաբերությանհամակարգումկարնորտեղ ունեին Սպիտակիվերելակներին շաքարի գործարանները,որոնք 1988 թ. երկրաշարժի հետնանքով են (այժմ վերանորոգվումեն): ավերվել Մարզն ունի արդյունաբերությանզարգացմանլայն հնարավորություններ: գյուղատնտեսությանզարգացման համար պայմաններըԼոռու մարզում նույնպես լայն ու բազմազանեն: 1997 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբմարզի գյուղատնտեսականհողատեսՔերը կազմել են 192,2 հազ. հա, այդ թվում վարելահողերը՝48.4, բազմամյա տնկարկները՝ 4,5, խոտհարքերը՝39,4, արոտավայրերը՝99,9 հազ. հա: Մարզը հատկապեսբնութագրվումէ հացահատիկի,կարտոֆիլի, բանջարեղենի, կաթնային ու կաթնամսայինանասնապահության,խոզաբուծությանն մանր եղջերավորանասնապահությանբնագավառներում: Դեռ 1996 թ. տվյալներով գյուղատնտեսության համախառն բերքը կազմել է 39731 մլն դրամ (հանրապետության11,696): մարզում ``

`

ռում վճռական դեր ունեն

Մտեփանավանիու Տաշիրի տարածաշրջանները, որտեղ կազմակերպվել: էինտոհմաբուծական, բարձր կաթնատու անասնապահության տնտեսություններ: Սսի արտադրությունընշված տարում կազմել է 9,4 հազ. տ (հանրապետության 11,446), կաթինը՝ 54,9 հազ. տ (հանրապետության12,746), ձվինը՝ 25,3 մլն հատ (հանրապետության1392): Վերջին տարիներին զգալի փոփոխություններեն կատարվել նան անասնապահության բնագավառում: 2002 թ. այստեղ խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակը կազէ մել 56,0 հազ. (այդ թվում՝ կովեր 38,1 հազ.), խոզերիգլխաքանակըեղել է 13,8 հազ., մանրեղջերավորներինը՝39,1 հազ: 2003 թ. մսի արտադրությունըԼոռու մարզում կազմել է 9,0 հազ. տ, կաթի արտադրությունը`60,4 հազ. տ. ձվի արտադրությունը՝ 134,5 մլն

Հացահատիկայինտնտեսությունը հատկապեսզարգացածէ Սպիտակի, Տաշիրի ու Ստեփանավանիտարածաշրջաններում,որտեղ էլ գտնվում են սնահողայինտարածքներիմեծ մասը: Յացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքերը 1996 թ. տվյալներով կազեն 14,4 հազ. հա (հանրապետության մել 7,896), համախառնբերքը կազմել է ավելի քան 39 հազ. տ (հանրապետության11,992): Մեկ հեկտարիմիջին բերքատվությունը(27,1) հանրապետությանմիջինից (17 9 ց) բարձր է: Վատկապես բարձր է մարզի տեսակարար կշիռը կարտոֆիլի աճեցման բնագավառում: Կարտոֆիլիցանքերընույն տարում կազմել են շուրջ 8 հազ. հա (հանրապետությանշուրջ 24:65),համախառն բերքը՝ ավելի քան 103 հազ. տ (հանրապետությանավելի քան 2496): Կարտոֆիլի աճեցմամբ վճռական տեղը պատկանում է Ստեփանավանիու Տաշիրի տարածաշր-

-

ջաններին:

Զգալիէ նան մարզի տեղը բանջարեղենիաճեցման բնագավառում: Բանջարեղենիցանքերը կազմում են 1,6 հազ. հա (հանրապետության 7,596), համախառն բերքը 1996 թ. տվյալներովկազմել է 17 հազ. տ (հանրապետության442): Պտղատու այգիների տարածքը 3,7 հազ. հա է (հանրապետության 1196): Պտղաբուծությունը հատկապես զարգացած է Գուգարքիու Թումանյանի տարածաշրջաններում:Դեբեդի ցածրադիր հովտում կա նան 111 հա խաղողի այգի: Վերջին տարիներին զգալի տեղաշարժերեն կատարվելմարզի գյուղատնտեսությանբնագավառում: 2003 թ. տվյալներով` հացահատիկայինցանքերը կազմում են 14785 հա, համախառն բերքը՝ 15,4 հազ. տ: Կարտոֆիլի ցանքերը 0Օույնտարում կազմել են 6259 հա, համախառն բերքը՝ 74,99 հազ. տ: Բանջարեղենիցանքերը կազմել են 1342 հա, համախառնբերքը՝ 21.0

հատ:

`

'

հազ. տ: Նույն տարում մարզում պտղի արտադրությունըկազմել է 6,5 հազ. տ, իսկ խաղողի արտադրությունը347 տ: Լոռին վաղուց հանրահայտ է (աթնայրն անասնապահությամբ,որի համար շատ լավ բազա է Լոռու սարահարթիխոտառատարոտավայրերը: Խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 1996թ. կազմել է 59,9 հազ. գլուխ (հանրապետության 11896), մանր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը 42,4 հազ. գլուխ, խոզերինը՝9,5 հազ. գլուխ (հանրապետության 17,525): Խոշոր եղջերավոր անասնապահությանբնագավա286

մարզի պայմանները ռացիոնալ օգտագործելու դեպքում գյուղատնտեսականարտադրանքիծավալները շատ ավելին կլինեն: Տրանսպորտի ճյուղերից վճռական դեր խաղացողը երկաթուղայինն ավտոխճուղային տրանսպորտն է: Մարզի տարածքի Սպիտակ--Վանաձոր-Ալավերդի քաղաքներով է անցնում հանրապետությունից դեպի Վրաստանձգվող երկաթուղին,բոլոր բնակավայրերըիրար հետ կապված են ավտոխճուղիներով: Գործում են նան գազամուղային ն էլեկտրահաղորդիչ բարձրավոլտ գծերի ցանցեր: Լոռու մարզն ունի կրթական, մշակութային, առողջապահականզարգացած համակարգ: Հանրակրթական դպրոցների թիվը հասնում է 171-ի (56463 աշակերտ), Վանաձորում գործում է մանկավարժականինստիտուտ, ինչպես նան Երնանի ճարտարագիտական համալսարանին թատերական ինստի10 տուտի մասնաճյուղեր: Գործում են նան միջնակարգ մասնագիտական հաստատություն(3147 սովորողներով),154 գրադարան,մեկ թատրոն(Վակաձորում),14 թանգարան: Լոռու

:

8.7. ԿՈՏԱՅՔԻ ՄԱՐԶ

Ընդգրկում է Վրազդանի,Կոտայքի, Նաիրիի տարածաշրջանները:Տարածությունը կազմում է 2089 կմ՛ (հանրապետությանտարածքի796), բնակչությունը 1997 թ. հուլիսի 1--ի տվյալներով՝328 հազ., 2000 թ. հունվարի 1-

ի դրությամբ՝ 329,4 հազ., 2001 թ.՝ 329,0 հազ., իսկ 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ՝272,4 հազ. մարդ:Բնակչությանխտությունը 1կմ: վրա կազմում է 130 մարդ (հանրապետությանմիջինից զգալիորեն բարձր): Կոտայքի մարզում գերակշռում է քաղաքայինբնակչությունը, որը կազմում է ավելի քան 5642: ՄարզայինկենտրոնըՎրազդանքաղաքնէ, որի հեռավորությունը Երնանից50 կմ է: Սահմանակիցէ հյուսիսից՝Լոռու ն Տավուշի մարզերին,արնելքից՝Գեղարքունիքի,արնմուտքից`Արագածոտնիմարզերին,իսկ հարավայինմասում մարզին ու երնանի քաղաքային տարածքին: Ռելիեֆը Արարատի բազմազան է: Մարզիհարավայինկեսը Արարատյանգոգավորությաննախալեռնային մասն է, Կոտայքի ու Եղվարդի սարավանդներով,ծովի մակերնույթից 1350-1550մ բարձրությամբ:Արնելյան մասի երկարությամբ ձգվում են Գեղամա լեռները,որոնց բարձր գագաթը՝ Աժդահալը(3597 մ), գտնվում է այս մարզի տարածքում: Հրաբխային այս լեռնաշղթան (որի արնմտյան լանջերը գտնվում են Կոտայքիմարզի տարածքում), բնութագրվում է հրաբխայինգեղատեսիլ կոներով, խառնարաններով, ալպյան խոտառատ

-

մարգագետիններով:

Մարզի հյուսիսային մասով ձգվում է Փամբակի լեռնաշղթան,որի բարձր գագաթը` Թեժ լեռը (3101մ), գտնվում է այս մարզի տարածքում: Փամբակիլեռնաշղթայիու նրա ճյուղերից մեկի` Ծաղկունյաց լեռնաշղթաների միջն գտնվում է Մարմարիկգետի գեղատեսիլհովիտը:Մարզի տաեն ներկայացնում րածքի ռելիեֆի ձներիցհետաքրքրություն Հատիս լեռը ն Գութանասարը,որոնք գտնվում են Գեղամա լեռնավահանիհարավային լանջերին:Մեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնումմարզի տարածքիկենտրոնով հյուսիսից հարավձգվող Հրազդանգետի կիրճը՝ բազալտե գեղատեսիլսյուներով,սահանքներով: Կլիմայականպայմաններըբազմազանեն, համեմատաբար ցածրադիր մասերը բնութագրվում են չափավոր լեռնային, իսկ բարձրադիրմասերը՝ ցուրտ լեռնային կլիմայականպայմաններով: Յրազդանիու Կոտայքիտարածաշրջանների բարձրադիրմասերումտեղումներիքանակը զգալիորեն բարձր է, ձմեռները մշտապես առաջանումէ ձյան կայուն, հզոր շերտ: Ամառներըզուլ է լինում Ծաղկաձորի,Վանքավանիանւոառոտ վայրերում, դկարնորագույնհանգստյանգոտիներնեն: րոնքէլ հանրապետության Ամառներըչոր, շոգ է լինում Կոտայքիու Եղվարդիսարավանդներում: Հենց այդ մասերնէլ բնութագրվումեն լեռնային շագանակագույն, քարքարոտ հողերով: Իսկ մարզի տարածքի մեծ մասին (հատկապեսբարձրադիր մասերին)բնորոշեն լեռնատափաստանային սնահողերը,լեռնամարգագետ`

բնական

`

`

լեռնային հողերը,իսկ Հրազդանիտարածաշրջանիորոշ հատվածներում՝ յուրահատկություննեա յդ նաանտաղռային գորշ հողերը: Վողատարածքային ն Սնահողային տարածվածեն բուսականությունը: րինէլ համապատասխան գերակշռումեն բազմազան տարածքներում լեռնամարգագետնային խոտա բույսերը,ալպյան բուսականությունը:Փամբակի,Գեղամալեռներիլանջերը իրենցխոտառատ բուսականությամբհանդիսանումեն ամառայինարոտավայրեր ն խոտհարքեր:Ծաղկունյացլեռնաշղթայիլանջերինտարածված անտառներումգերակշռում են կաղնու, թխկու, հացենու, լորենուծառատեսակները:Այդ անտառներումկան գորշ արջ, գայլ. աղվես, եղնիկ,նապաստակ ն բազմազանթռչուններ:Մարզիտարածքովհոսող ն հանրապետուքյան տնտեսականկյանքումշատ խոշոր դեր խաղացողգետըՀրազդաննէ: Նրա վտակներիցնշանավորներըՄարմարիկն Աղվերանգետերնեն: Հրազդանի դերը շատ խոշորէ ինչպես էներգետիկ,ոռոգման,այնպեսէլ արդյունագետիվրա, բերականն ռեկրեացիոննշանակությանտեսակետից:Հրազդան Հրազդանքաղաքի մոտ կառուցվածէ ջրամբար,որտեղկուտակվումէ մեծ քանակությամբջուր` ոռոգման նպատակներիհամար: Ճրամբարէ կառուցված նան Մարմարիկգետի վրա, սակայն ինժեներականթերությունների է: այն նպատակին չի ծառայում. դատարկ պատճառով ոԿան մանր լճեր Գեղամա լեռների հրաբխայինխառնարաններում, համար: րոնքօգտագործվումեն ինչպեսխմելու, այնպեսէլ արոտավայրերի Կոտայքի մարզիտարածքումկան հանքայինջրի բազմաթիվաղբյուրներ, որոնցից գործնական նշանակությունունեն Արզնու, Բջնու ն Հանքավանի աղբյուրները:Դրանքլայնորեն օգտագործվումեն ն՛ որպեսսեղանի ջուր, ՛ բուժման համար: Մետաղայինհանքայինհանածոներիցայստեղ տարածքումհայտնաբերված են երկաթիհանքաքարի,ոսկուն ալյումինիհումքիպաշարներ: Հետազոտ(Կոված ն պատրաստ են շահագործմանհամարՀրազդանին Կապուտանի Կապուտանգյուղի մուտ) երկաթիհանքավայրերը: տայքի տարածաշրջանի տարածաշրջանում) Գործնականնշանակությունունի Մեղրաձորի(ՎՀրազդանի ոսկուհանքավայրը: Շատ խոշոր են նեֆելինային պաշարներըԹեժ լեռան են որոնք կարող օգտագործվելորպեսհումք ալյումին արհանքավայրում, տադրելուհամար: Մարզը շատ հարուստ է քարանյութերի պաշարներովու բազմազահանգույցում, նությամբ: Մարմարի պաշարներ կան Աղվերան-Արզական պեմզայի)խոբազալտիպաշարներամենուրեք, պեռլիտների(լիթոիդային շոր պաշարներ կան Աբովյանիցմինչն Չարենցավանընկածհատվածում:

սիենիտների

Մարզի տարածքում կա 7 քաղաք ն գյուղական 62 բնակավայր(գյուղական 60 համայնք): Բնակչությանքանակով խոշորը Հրազդանքաղաքն ե, որի բնակչությունը 1997թ. հուլիսի 1--ի տվյալներով կազմել Է 64.0 հազ., իսկ 2003թ. հունվարի 1--ի դրությամբ՝ 52,7 հազ. մարդ: Հրազդանըհանրապետության արդյունաբերականխոշոր կենտրոններիցէ, որը արագ զարգացել է հատկապեսսկսած 195Օ-ական թթ.: Այստեղ առավել հայտնի են ցեմենտի ու «Հրազդանմաշ» գործարանները,հանրապետությանխոշորագույն ջերմաէլեկտարակայանը (պշէկ), Աթարբեկյանիհէկը ն այլ ձեռնարկություններ: Հրազդանը երկաթուղային ու ավտոխճուղայինճանապարհխոշոր կենտրոն լինելուց բացի, ների հանգույց է: Այն, արդյունաբերական են է: տեղավորվել Ադրբեջանիցբռնահանգստյան կենտրոն Հրազդանում

`

գաղթվածմեծ թվով հայեր: Մարզիհաջորդ խոշոր քաղաքը Աբովյանն է, որը 1999 թ. ունեցել է 61.1 թ.՝ 44,6 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 44,5 հազ. բնահազ., 2000 թ.՝ 60,9 հազ., կիչ: Այն գտնվում է Կոտայքի սարահարթում, Երնանից 16 կմ հեռավորության վրա: Նրա զարգացմանհամար շատ կարնորդեր է խաղում Երնան-Աբովյան-Հրազդաներկաթուղին: Այս քաղաքը արագորենզարգացելէ 1960-ական թթ. սկսած, երբ կառուցվեցին ճշգրիտ մեքենաշինության,շինանյութերի,կենսաքիմիայի,թեթն ու սննդի արդյունաբերությանձեռնարկություններ:Կառուցվեցին նոր թաղամասեր, այստեղ տեղավորվեցին Ադրբեջանի հայաբնակ վայրերից բռնագաղթված մեծ թվով հայեր: Հաջորդ խոշոր քաղաքը Չարենցավաննէ, որը 2000 թ. ունեցել է 36,4 հազ., 2002 թ 25,0 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 24,8 հազ. բնակիչ: Այն ձնավորվելէ Լուսավան փոքր բանվորականավանիտեղում: Այս քաղաքը նույնպեսձնավորվել է 1960-ական թթ. սկսած, երբ հիմնադրվեցինայստեղ մետաղահատ «Ցենտրոլիտ» շատ լայն ճանաչում հաստոցաշինական,գործիքաշինական, ունեցող գործարանները, իսկ հետագայում կառուցվել է ավտոբեռնիչների հզոր գործարանը: Նոր Հաճընքաղաքը (2003 թ.՝ 10,1 հազ. բնակիչ) առավել նոր քաղաքներից է, որը ձնավորվել է այստեղ կառուցվածճշգրիտ տեխնիկականխոշոր ու շատ հայտնի գործարանիհիման վրա: Քաղաք է դարձել նան Եղվմարդը(1,7 հազ. բնակիչ), որը Նաիրիի նախկին վարչական շրջանի կենտրոննէր: Մարզի նորագույնքաղաքներից է Բյուրեղավանը (2003 թ.՝ 8,3 հազ. բնակիչ), որը ձնավորվել է բյուրեղապակու ն քարամշակմանգործարաններիհիմանվրա:

Քաղաքի կարգավիճակէ տրված նան Ծաղկածժորին(1.6 հազ. բնակիչ), որը վաղուց հայտնի է որպես հանգստիանզուգական վայր շրջաանտառներով: պատված Գյուղական բնակավայրերիցբնակչությանքանակով առավել խոշորներն են Գառնին (7353 բնակիչ), Ջրվեժը (6600 բնակիչ), Նոր Արտամետը (6235 բնակիչ), Առինջը (5723 բնակիչ), Զովունին (5087 բնակիչ), Քանաքեռավանը(4641 բնակիչ), Պռոշյանը (4616 բնակիչ) ն այլ գյուղեր: կազմել են դեռ 1996 թ. 184,0 Մարզի աշխատանքայինռեսուրսները հազ. մարդ, տնտեսական ակտիվ բնակչությունը՝ 136,8 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները՝ 125.0 հազ. մարդ (դրանցից գյուղատնտեսության մեջ՝ 58,3 հազ. մարդ), պաշտոնական գրանցված գործազուրկներ են՝ 41,8 հազ. մարդ:

``

|

ԱրդյունաբերությունըԿոտայքի մարզում թողարկվող արտադրանքի 1996 թ. ասծավալում մեծ չափով գերազանցումէ գյուղատնտեսությանը: տեղ թողարկվել է 43621,0 մլն ռուբլու արդյունաբերականարտադրանք շուրջ 1996-ը), որի 9596-ը բաժին է ընկնում Գրազդանի (հանրապետության ու Նաիրիի տարածաշրջանների ձեռնարկություններին: Այստեղ հատկապեսզարգացածէ էներգետիկտնտեսությունը,մեքենաշինությունը,շինանյութերի,թեթն ու սննդի արդյունաբերությունը: էներգետիկ տնտեսության համակարգումընդգրկվածեն Հրազդանի պշէկը (հանրապետությանխոշորագույն ջերմաէլեկտրակայանը),Աթարբեկյանի, Գյումուշի, Արզնուհիդրոէլեկտրակայանները: Մեքենաշինությանհամակարգումառավել հանրահայտ են ՉարենցաՀրազդանի«Հրազդանմաշ», վանիհաստոցաշինական,գործիքաշինական, Աբովյանիճշգրիտ սարքերի ու այլձեռնարկություններ: Մարզի դերը շատ խոշոր է նան շինանյութերի արդյունաբերության բնագավառում:Այդ ճյուղի համակարգումառավել հանրահայտ են Հրազդանի ցեմենտի, Բյուրեղավանիքարի մշակման, բյուրեղապակու, Արզնու ապակետարաների, Հրազդանի,Չարենցավանի,Աբովյանիերկաթբետոնե հավաքովի կոնստրուկցիաներիձեռնարկությունները: Հանրահայտ են Արզական-Աղվերանհանգույցում Ջրաբերիավազանի արդյունահանման, ձ եռնարկությունները: արդյունահանման բազալտի, մարմարի, Իսկ Նոր Վաճընըլայն ճանաչում ունի ճշգրիտ տեխնիկականքարերի, ադամանդիմշակմանբնագավառում: Սննդի արդյունաբերության համակարգում նշանավոր են Արզնու, Հրազդանի Բջնու, Հանքավանի հանքային ջրերի, Աբովյանի գարեջրի, պանրի ու այլ ձեռնարություններ:

Մարզիարդյունաբերական համալլարգումայժմ հատկապես վճռական դեր են խաղումերկու ձեռնարկություններ՝ Հրազդանիպշէկը (որը տալիս է

Յրազդանիտարածաշրջանիարտադրանքիավելի քան 7056), Նոր Վաճընի «Շողակն» գործարանը(ադամանդիմշակման ձեռնարկությունը, որը տալիս է Նաիրիիտարածաշրջանի արտադրանքի77454): 2003 թ.

մարզումթողարկվելէ 57309,8 մլն դրամի արդյունաբերական արտադրանք, որուվլ այն հանրապետության մարզերի շարքում առաջին տեղն է զբաղեցնում: Վերջինտարիներինայս մարզում արդյունաբերական արտադրանքիաճը հատկապեսիրականացվել է

համար պայմաններընպաստավորեն Հրազդանիու Կոտայքի պահության

տարածաշրջաններում:Խոշոր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը45 հազ. գլուխ էր, մաճրերինը՝56,3 հազ. գլուխ, խոզերինը՝2,5 հազ. գլուխ: Վերջինտարիներինտեղի ունեցած տեղաշարժերիհետ կապված`գյուցուցանիշները2003 թ. տվյալներովունեն հետնյալ պատղատնտեսության

կերը: Ցացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքերը՝ 14547 հա, համախառն բերքը՝12.6 հազ. տ: բերքը 25,7 հազ. տ: Կարտոֆիլի ցանքերը՝ 1206 հա, համախառն ադամանդագործության, մետաղամշակման, մեքենաշինության,սննդի արդյունաբերության(հատԲանջարեղենիցանքերը1366 հա, համախառնբերքը՝21,8 հազ. տ: կապեսխմիչքներիարտադրության)աճի շնորհիվ: Նույն 2003 թ. Կոտայքի մարզումարտադրվելէ 18,3 հազ. տ պտուղ ն Կոտայքիմարզը արդյունաբերականզարգացման լայն հնարավորութ180 տ խաղող: յուններ ունի: Խոշոր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը2002 թ. կազմել է 48,3 Գյուղատնտեսության զարգացման պայմանները Կոտայքի մարհազ. (այդ թվում՝ կովեր 26,6 հազ.), խոզերինը՝9,0 հազ., մանր եղջերավորզում նույնպեսլայն են: ներինը՝62,0 հազ. գլուխ: Գյուղատնտեսական հողատեսքերըայստեղ կազմում են 99,8 հազ. Սսի արտադրությունըմարզում2003 թ. կազմելէ 11,0 հագ. տ, կաթիհա, այդ թվում վարելահողերը՝ 40,6 հազ. հա, բազմամյատնկարկները՝ նը՝ 52,8 հազ. տ, ձվինը՝ 200,6 մլն հատ: 7,6 հազ. հա, խոտհարքեր10,9 հազ. հա, արոտավայրեր՝ Մարզիգյուղատնտեսությանպայմաններիռացիոնալ օգտագործման 40,7հազ. հա: Գյուղատնտեսական արտադրության համախառնարտադրանքըդեռ դեպքում,դրա արդյունքներըշատ ավելին կարող ենլինել: 1996 թ. կազմել է 23589 մլն դրամ, Կոտայքի մարզն ունի ճան ռեկրեացիոն ինդուստրիա,սանատորիաորը կազմում էր հանրապետության ", գյուղատնտեսական համախառն ներ ն հանգստյանտներ Արզնիում, Վանքավանում,Ծաղկաձորում,Աղվեարտադրանքիշուրջ 79:--ը: Գյուղատնտեսության րանում: Դրանց հճարավորություններըլավ օգտագործելու ղեպքում այս ճյուղերից զարգացած են հացահատիկի, կարտոֆիլի. բանջարեղենի աճեցումը,պտղաբուծությունը, ճյուղը կարողէ դառնալ մարզի եկամտի գլխավորաղբյուրներիցմեկը: որոշ չափովնան խաղոու ավղագործությունը:Լավ է զարգացած անասնապահությունը: ւ. վճռականդեր խաղացողճյուղերը երկաթուղային ՅացահատիկաՏրանսպորտի յին մշակաբույսերի Շատ է: է ցանքերըհիմնականումտարածվածեն Հրազդանի,Կո(որտոխճուղային տրանսպորտն խոշոր Երնան-Աբովյան-Հրազդան տայքի, Նաիրիի տարածաշրջանների տեղիցէլ այն ձգվում է դեպիՍնան, իսկ մյուս ճյուղը՝ դեպիԻջնան)երկաթուղու լեռնային սնահողայինտարածքներում, ցանքերը 1996 թ. կազմել են 16,2 հազ. հա դերը:Այդմարզովէ անցնումԵրնան-Սնպն-Իջնան որի դերը մոտ ավտոմայրուղին, (հանրապետության 21,8 է : բերքը 9026), համախառն հազ.տ (հանրապետության անգնահատելի Մարզի տարածքիէլեկտրակայանները բարձրավոլտգծեշուրջ 79»): Կարտոֆիլիցանքերը հիմնականումՀրազդանի տարածաշրջանում բով կապվածեն Երնանիու մյուս ռեգիոններիհետ, գործում է նան գազամուեն, կազմել են 1,6 հազ. հա, համախառնբերքը՝ 22,7 ղայինցանցը: հազ. տ: Բանջարեղենի ցանքերը 1,9 հազ. հա էր, տարեկանհամախառնբերքը 23,4 Բավականինզարգացածէ մարզի կրթական,մշակութային, առողջահազ. տ: Սարզըզգալի տեղ ունի խնձորի, տանձի ու այլ պտուղներիարտադպահականկյանքը: րության բնագավառում:Պտղատու այգիների տարածքը կազմում է 3,8 դպրոցներիթիվըհասնում է 113--ի (658032աշակերտՀանրակրթական հազ. հա (հանրապետության 119»), համախառնբերքը 1996 թ. կազմել է ներով),կա նան միջնակարգմասնագիտական5 հաստատություն (1798 13,0 հազ. տ (հանրապետության 95 գրադարան,8 թանգարան,9 հիվանդանոց(940 մահ84»): սովորողներով), Մարզի տարածքում (հիմնականումՆաիրիի տարածաշրջանում) կար 965 հա խաղողիայգի, համախառն բերքը՝ տարեկան 2,3 հազ. տ: Անասնա```

`

ճակալով):

8.8.

ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶ

Ընդգրկում է Ախուրյանի, Ամասիայի, Աշոցքի, Արթիկի տարածաշրջանները: Մարզային կենտրոնը Գյումրի քաղաքն է, որի հեռավորությունը Երնանից 116 կմ է: Մարզի տարածքը կազմում է 2681 կմ՛ (հանրապետության տարածքի 946), բնակչությունը 4997 թ. հուլիսի 1-ի տվյլաներով՝ 359,9, 2000 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ՝ 362,3 հազ., 2002 թ.--283,3 հազ., իսկ 2003 թ.-282,5 հազ. մարդ: Բնակչության խտությունը 1 կմշ վրա 105

մարդ:

Բնակչության ավելի քան 6092-ը բնակվում է քաղաքային բնակավայրերում, այդ թվում ավելի քան 5090-ը բաժին է ընկնում Գյումրի քաղաքին: Շիրակի մարզը հյուսիսարնելյան մասում սահմանակիցէ Լոռու, հարավային ու հարավարնելյանմասերում Արագածոտնի մարզերին:Մարզիհյուսիպետական սահմանն է սային սահմանը Հայաստանի կՎանրապետության Վրաստանիհետ, իսկ արնեմտյան սահմանը`հանրապետությանպետական սահմանըԹուրքիայի հետ: տեսակետից մարզի տարածքը Շիրակի Ֆիզիկաաշխարհագրական է լեռնաշղթայովբաժանված երկու մասի: Հարավայինմասը զբաղեցնումէ Շիրակի սարահարթը, իսկ հյուսիսային մասը` Աշոցքի համեմատաբար բարձրադիր սարահարթը (2000 մ): Ընդհանուր առմամբ մակերնույթը հարթ է, թույլ կտրտված, ծածկված է հրաբխայինն նստվածքային ապար-

ներով:

Մարզի հարավարնելյանմասում վեր է խոյանում Արագածի լեռնազանգվածը, որի գագաթը (4090 մ) հանրապետությանամենաբարձրկետն է: Այստեղ իրար զուգահեռ, արնմուտքից արնելք ձգվում են Շիրակի լեռնաշղթան ն Փամբակի ու Բազումի լեռնաշղթաների արնմտյան մասերը: Վյուսիսարնելյանմասում հյուսիսից հարավ ձգվում է Ջավախքի լեռնաշղթան, որի բարձր գագաթը Աչքասարլեռն է (3196 մ), իսկ հյուսիսարնմտյան մասում` Եղնախաղիլեռնաշղթան (3042 մ): Մարզը բնութագրվում է ցամաքային կլիմայով, ձմեռը սաստիկ ցուրտ է, ձյան շեշտը ունենում է մեծ հզո-

րություն:

դեպ, հենց այս մարզում է գրանցվել հանրապետությունում բացարձակ նվազագույն ջերմաստիճան՝ --46:Շ: Այն գրանցվել է մարզի հյուսիսարնելյան մասում` Արփի լճի ափին գտնվող Պաղակն (նախկին Շուրաբադ) գյուղում: Մարզի տարածքի հարավային ն հյուսիսային մասերի միջն կլիմայական մեծ տարբերություններ կան: Վարավումամառը նույնիսկ տաք է, իսկ Ի

հյուսիսում(Աշոցքի սարահարթում)զով

է

լինում: նշված լեռներիբարձրա-

են ձյունով: դիր վայրերը տարվա մեծ մասը ծածկված Մարզի տարածքիմեծ մասը ծածկված է լեռնային սնահողերով,որոնք

մշակաբույսերի հացահատիկային հանդիսանումեն հանրապետության տարածմասերում բարձրադիր աճեցմանկարնորագույնբազա: Լեռնային են բնութագրվում հողերը: Այդ վայրերնէլ ված են լեռնամարգագետնային բարձրադիրմասերում լեռնախոտայինբազմազանբուսականությամբ, տեսակներով: բուսականության մարգագետնային

ն

հաՇիրակի մարզի տարածքով հոսում է Ախուրյանգետը, որը մարզի մասում դառնումէ սահմանայինգետ (Թուրքիայիհետ), որրավարնմտյան ամենախոշոր՝Ախուրյանիջրամտեղ էլ կառուցվածէ հանրապետության հատկապեսոբարը: Վերջինս ունի տնտեսական խոշոր` նշանակություն, առնում Ախուրյանի վտակ ռոգման համար: Արագածի լանջերից սկիզբ է է Մանթաշ գետը, որի վրա կառուցված ջրամբար: Իսկ մարզի հյուսիէ սարնմտյանմասում է Արփիլիճ-ջրամբարը,որով անցնում Ախուրյանգեմեծ է ոռոգման, որոշ չափով նան տը: Դրա նշանակությունը նույնպես

համար: ձկնաբուծության Շիրակիմարզի համար շատ կարնորդեր է խաղումՇիրակիջրանցքը, որն անց է կացված Ախուրյանգետից ն Գյումրի քաղաքի արնելյան մասով հասնում է մինչն Մանթաշգետը: Հենց այս ջրանցքիվրա էլ 1930-ական թթ. կառուցվել է հիդրոէլեկտրակայան: բնականռեսուրսներըբերրի սնահոԱյսպիսովՇիրակի կարնորագույն է նան տուֆերի, ղերն ու ջուրն են: Սակայն մարզի տարածքըշատ հարուստ խարամի,պեմզայիպաշարներով: հրաբխային կրաքարերի, բազալտների, Արթիկի տարածաշրՏուֆի պաշարներովառավել փառաբանվածը ջանն է, որտեղ կան այդ հրաշագեղքարի 20-ից ավելի հանքավայրեր:Այդ-

պիսի հանքավայրերկան նան Ախուրյանիու Անիի տարածաշրջաններում: ու Այդ նույն վայրերը հայտնի են նան հրաբխայինխարամի պեմզայի պաշարներով: 128 բնակավայր,ոՇիրակի մարզում կա երեք քաղաք ն գյուղական րոնք միավորվածեն գյուղական116 համայնքներիմեջ: Խոշոր քաղաքը Գյումրինէ (նարզային կենտրոնը),որի բնակչությունը1997թ. հուլիսի 1-ի 150,7 211,6 հազ., 2002 թ. տվյալներով կազմել է 211,2 հազ., 2000 թ. 149,9 հազ. մարդ: Բնակչությանքանակով,արդյունաբեհազ., 2003 թ. -

--

--

հան-

Գյումրին րության, կրթության,մշակույթի ու մյուս բնագավառներում հետո: Հնում այն կոչվում էր է Երնանից 2--րդ քաղաքն րապետության մայրի,հետագայումանվանվել է Ալեքսանդրապոլ,1924 թ. անվանվել

է

Կու-

Լե-

նինական,իսկ Հայաստանիանկախացումիցհետո վերանվանվելէ քաղաքի պատմականանվանումը՝Գյումրի: Այն գտնվում է Շիրակի դաշտի կենտրոնում, մի քանի անգամ խիստ ավերվելէ երկրաշարժերից:Վերջինանգամ Գյումրին ավերվել է 1988 թ. դեկտեմբերի7--ին տեղի ունեցած երկրաշարժից:Այժմ այն վերականգնվումէ: Քաղաքի արդյունաբերականծեռնարկություններիցառավել նշանամանվածքայինֆաբրիկան,քարհատ հասվոր էին տեքստիլ կոմբինատը, տոցների, էլեկտրաշարժիչների գործարանները, մսի կոմբինատը:Հանդիսանում է տրանսպորտայինհանգույց, ունի օդանավակայան:Գործում է բարձրագույն ն միջնակարգմասնագիտականհաստատություններ,մշակույթիօջախներ: Արթեկը մարզի երկրորդ խոշոր քաղաքն է, որը 2000 թ. ուներ 24,1 հազ., իսկ 2003 թ. 17,8 հազ. բնակիչ: Այն հանդիսանումէ տուֆագործների տուֆաքարի արդյունահանմանբազայի վրա էլ ձնավորվել է այս քաղաք, քաղաքը: Հանրապետությանտուֆ արդյունահանողխոշորագույն կենտրոնն է: Արթիկի վարդագույն տուֆը օգտագործված է հանրապետության բոլոր բնակավայրերումն նախկինԽՍՀՄ շատ քաղաքներում: Բացի շինանյութերի արտադրությանխոշոր կենտրոնլինելուց, Արթիկում գործում են նան մեքենաշինական(վակուումայինէլեկտրավառարանների), թեթն ու սննդի արդյունաբերությանձեռնարկություններ: Մարզի երրորդ քաղաքը Մարալիկն է, որի բնակչությունը2000 թ. եղել է 7,9 հազ., իսկ 2003 թ. 5,8 հազ. մարդ:Նշանավորէ որպես շինանյութերի (Երնանի «Հայէլեկտրալույս» (տուֆի, պեմզայի), էլեկտրատեխնիկական ու սննդի արդյունաբերությանկենտրոն: միավորմանմասնաճյուղ), թեթն Գյուղական բնակավայրերիցբնակչությանքանակով առավել նշանավորներն են Ախուրիկը(ավելի քան 10 հազ. բնակիչ), Ազատանը(5041 բնակիչ), Աշոցքը (4029 բնակիչ), Ոսկեհասկը(3400 բնակիչ), Սառնաղբյուրը (3071 բնակիչ), Փանիկը (2958 բնակիչ), Փոքր Մանթաշը (2376 բնակիչ), Մարմարաշենը(2348 բնակիչ)ն այլն: նս դեռ շարուԻնչպես հանրապետության մյուս մարզերում, է նակվում մեկնածներիթիվը գերազանցելժամանողներիթվին: Մասնավորապես, դեռ 1995 ն 1996 թվականներինմեկնողներիթիվըկազմել է 2006 ն 1686 մարդ,իսկ եկողներինը՝համապատասխանաբար 789 ն 759 մարդ: են 202,6 հազ. մարդ Մարզի աշխատանքայինռեսուրսները կազմում (1996 թ.), տնտեսականակտիվ բնակչությունը 146,1 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները48,6 հազ. մարդ,պաշտոնապեսգրանցված րը՝ 29,1 հազ. մարդ:

Արդյունաբերությանզարգացմանմակարդակով,տեղ ու դերով Շիրամիշտ առաջնակարգտեղերից մեկում էր: Վերջին կը հանրապետությունում 40 տարում նրա ցուցանիշները զգալիորեն իջել են, կապված 1988թ. դեկզոեմբերի7-ին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժի, ինչպես նան 1990--ականթթ. ստեղծվածտնտեսականծանր վիճակիհետ: Մարզում կա արդյունաբերական72 ձեռնարկություն,որոնցից 39-ը Գյումրի քաղաքում, 14-ը Արթիկի տարածաշրջանում, 6-ը Ախուրյանի, 5ական ձեռնարկություններ Ամասիայի ու Անիի, 3-ը Աշոցքի տարածաշր-

'

`

ջանում: արտադրանքիծավալը 1996 թ. կազմել է 5651,3 Արդյունաբերական ավելի որից քան 8196»-ըբաժին է ընկնում Գյումրի քաղաքին: մլն դրամ,

թ. մարզում թողարկված արդյունաբերականարտադրանքիծավալը կազմել է 11630,6 մլն դրամ: Արդյունաբերության ճյուղերից թողարկվող արտադրանքիծավալով կարնորներնեն թեթն արդյունաբերությունը,մեքենաշինությունը,շինանյութերի արդյունաբերությունը ն սննդի արդյունաբերությունը:Թեթն արդյունաբերության համակարգում խոշորագույն ձեռնարկությունը Գյումրիի տեքստիլկոմբինատնէր, ինչպես նան տրիկոտաժեղենի,գուլպեղենի ֆաբրիկաները:Մեքենաշինությաննշանավորկենտրոնը նույնպես Գյումրին է, այդ ճյուղի ձեռնարկություններկան նան Արթիկում ն Մարալիկում (որոնց մասին նշվել է): Շինանյութերի ընդգրկումէ տուֆի, բազալտի,հրաբարդյունաբերությունը տուֆից երեսապատման խայինխարամի,պեմզայիարդյունահանումը, սալերի արտադրությունը, երկաթբետոնեկոնստրուկցիաների արտադրությունը(հատկապեսԳյումրիում):Մարզը տալիս է հանրապետությանտուֆի արդյունահանման 40-4596-ը: Սննդիարդյունաբերության համակարգումընդգրկվածեն մսի ն վերամշակմաներշիկեղենիարտադրությունը, որոնցխոշորկենտրոնընույնպեսԳյումրինէ: Գյուղատնտեսության զարգացման պայմանները լայն են մարզում: Դրա կարնոր նախապայմանըընդարձակ,բերրի սնահողերն ու արոտա-

ւ

``

այստեղ

վայրերնեն: Գյուղատնտեսական հողատեսքերըկազմում են 165,7 հազ. հա (1997

թ.),

վարելահողերը՝ 84,5 հազ. հա, բազմամյա տնկարկները՝0,6 հա, հազ. խոտհարքերը՝16,8 հազ. հա, արոտավայրերը՝63,8 հազ. հա: այդ թվում

համախառն արտադրանքիծավալը 1996 թ. կազմել է Գյուղատնտեսական 35121 մլն դրամ (հանրապետության 1096), իսկ 2003 թ. ավելի քան 40200

գործազուրկնեմլն դրամ (հանրապետության 9,896-ը):

։

`

Շիրակը շատ հնուց առավել հանրահայտ է հացահատիկի, հատկապես ցորենի արտադրությամբ:Վացահատիկայինմշակաբույսերի ցանքերը 1996 թ. կազմել են 40,8 հազ. հա (հանրապետության 22762),համախառն բերքը 72 հազ. տ (հանրապետության2246): 2003 թ. հացահատիկային մշակաբույսերիցանքերը կազմել են 43027 հա (որով առաջինն է հանրապետությունում), համախառն բերքը՝ 52,1 հազ. տ: Կարտոֆիլի, հացահատիկիարտադրությամբհատկապես նշանավոր են Ախուրյանի,Արթիկի,Անիիտարածաշրջանները: Կարտոֆիլի ցանքերը 2003 թ. կազմել են ավելի քան 2,4 հազ. հա (հանրապետության շուրջ 976-ը), իսկ համախառն բերքը՝ 39,9 հազ. տ (հանրապետությանշուրջ 1096-ը): Մարզում վերջին տասնամյակներում զարգացել է նան բանջարեղենիարտադրությունը,որի ցանքերը կազմել են շուրջ 1,23 հազ. հա, իսկ համախառն բերքը ավելի քան 22,3 հազ. տ: Այստեղ արմատավորվում է նան պտղաբուծությունը: Պտղատու այգիների (հատկապեսխնձորի, տանձի) տարածքը դեռ 1996 թ. կազմել է 338 հա, իսկ համախառն բերքը՝ 3,6 հազ. տ, իսկ 2003 թ. 1,0 հազ. տ: բնագավառում,որի հաՄարզիտեղը ակնառու է անասնապահության մար, ինչպեսնշվել է, պայմաններընպաստավորեն: 1996 թ. տվյալներով խոշոր եղջերավորանասունների(սա գլխավորենկազմել է 61,7 հազ., իսկ 2003 թ. 77,7 հազ. գլուխ թաճյուղնէ) գլխաքանակը 1296), մանը (հանրապետության եղջերավորանասուններինը1996 թ. ավելի հազ., իսկ թ.՝ 673 հազ. գլուխ (հանրապետությանշուրջ 992), քան 2003 թ-՝ 13,7 հազ. գլուխ(հանրապետության 4,9, 996): իսկ թ.՝ խոզերինը տ Է 13,4 հազ. Մսի արտադրությունը թ. կազմել (հանրապետության շուրջ 12965),կաթինը՝ 76,6 հազ. տ (հանրապետության ավելի քան 1396), ձվինը՝ 35.2 մլն հատ (հանրապետության 1446), արտադրվում է տարեկան 123 տ բուրդ: Մարզի բերրի հողերի, խոտառատ արոտավայրերիինտենսիվօգտագործման դեպքում այդ ցուցանիշներըավելի բարձր կլինեն: Տրանսպորտիճյուղերից վճռական դեր են խաղում երկաթուղային ն ավտոխճուղայինտրանսպորտը:Գյումրին հանրապետությաներկաթուղային առավել հին հանգույց է: Այստեղից երկաթուղիներ են ձգվում դեպի Երնան, Վանաձոր ն դեպի Թուրքիա (պատմականՀայաստանիԿարս քաղաք, այստեղից էլ` դեպի Անկարա,Ստամբուլ): Գյումրին երկաթուղով կապված է նան Արթիկքաղաքի հետ: Գյումրին նան ավտոմայրուղիներիհանգույց է, որտեղից ճանապարհներըձգվում են դեպի Երնան, Վանաձոր, Աշոցք (այնուհետն դեպիՎրաստանՍ):

Այժմ ունի նան օդանավակայան, որտեղից թռիչքներ են կատարվում դեպիԱՊՀ տարբեր երկրներ: Մարզն ունի նան գազամուղային ն բարձրավոլտէլեկտրահաղորդիչ լարերիցանցեր: Շիրակի մարզը բնութագրվում է կրթության, մշակույթի, առողջապահության զարգացման մակարդակով: Գյումրիում գործում է մանկավարժականինստիտուտ, Երնանի ճարտարագիտականհամալսարանիմասնաճյուղ: Մարզում հանրակրթական դպրոցներիթիվը հասնում է 174-ի (55239 աշակերտներով),միջնակարգ մասնագիտականհաստատություններիթիվը հասնում է 9-ի (2432 սովորողներով): Այստեղ գործում է երկու թատրոն, 151 գրադարան,8 թանգարան,23 հիվանդանոց(1950 մահճակալով):

8.9. ՍՅՈՒՆԻՔԻ

ՄԱՐԶ

Ընդգրկում է Կապանի,Գորիսի, Մեղրու, Սիսիանի տարածաշրջանները: Մարզային կենտրոնը Կապանքաղաքն է, որի հեռավորությունը Երնանից 316 կմ է: Մարզի տարածքը կազմում Է 4506 կմ՛, որը կազմում է հանրապետությանտարածքի ավելի քան 1596: Բնակչությունը 1997թ. հուլիսի 1-ի տվյալներով կազմել է 163 հազ. մարդ, 2000 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ 163,9 հազ., 2002 թ. 152,7 հազ., իսկ 2003 թ. 152,8 հազ. մարդ: Բնակչության խտությունը 1կմշ վրա 34 մարդ է, այսինքն՝ հանրապետության միջին խտությունից ավելի քան 3 անգամ ցածը: Գյուղական բնակչությունը կազմում է ավելի քան 3096, այսինքն՝ ուրբանիզացիան Սյունիքի մարզում բավականինբարձր է: Սյունիքի մարզը զբաղեցնում է հանրապետությանհարավարնելյան մասը: Հյուսիսարնմտյան մասում այն սահմանակից է Վայոց ձորի մարզին, արնմտյան սահմանագիծը կազմում է Հայաստանի Հանրապետությանպետական սահմանը Նախիջնանի Ինքնավար Հանրապետության հետ, հյուսիսարնելյան ն արնելյանմասերում սահմանակից է Քարավաճառի (այժմ ԼՂՀ կազմում գտնվողՇահումյանի), Քաշաթաղի (Լաչինի), Ղուբաթլուի ն Զանգելանի ազատագրված տարածքներին (վերջիններս միավորված են նորաստեղծ Քաշաթաղի վարչական շրջանի մեջ, որը հանդիսանում է ԼՂՀ-ի շրջաններիցմեկը): Սյունիքիմարզի հարավայինսահմանը,որը անցնում Է Արաքս գետով է ՀՀ պետականսահմանը Իրանի հետ: (Մեղրու կիրճով) հանդիսանում -

`

--

Մարզն ունի լեռնային, խոր գետահովիտներվ, կիրճերով կտրտված ռելիեֆ: նրա տարածքի ամենացածրկետը՝ Մեղրու կիրճը, ծովի մակերնույթից ունի 380մ բարձրություն,իսկ ամենաբարձրկետը՝Կապուտջուղ գագաթը, ունի 3904 մ բարձրություն: Արնմտյանսահմանագծիամբողջ երկարությամբձգվում է Զանգեզուրի լեռնաշղթան (բարձր գագաթը Կապուտջուղ): Այս լեռնաշղթայիհյուսիսային մասում գտնվող Որոտանիլեռնանցքով (2344 մ բարձրությամբ) Մյունիքի մարզը կապվում է Վայոց ձորի մարզի հետ, իսկ Բիչենեկի լեռնանցքով (2346մ) կապվումէ ՆախիջնանիԻՂՀհետ: Զանգեզուրի լեռնաշղթայի հարավային մասում սկսվում է ն իրար զուգահեռ, մարզի տարածքով արնմտյան մասից դեպի արնելյան մասն են ձգվում Բարգուշատի(բարձր գագաթը՝Արամազդ՝3392մ) ու Մեղրու (բարձր գագաթը՝Բաղացսար՝3256 մ) լեռնաշղթաները: Մարզի հյուսիսային մասով ձգվում է Սյունիքի հրաբխային լեռնավահանը (բարձրավանդակը),որի բարձր գագաթներնեն Ծղուկ լեռը (3581 մ) ն Մեծ Իշխանասարը (3549 մ): Այդ լեռնավահանի փռված ստորոտներում են Սիսիանի,Եռաբլրի ու Գորիսիսարավանդները:Սրանքհամեմատաբար հարթ, բերրի լեռնային սնահողայինտարածքներեն, որոնք էլ հանդիսանում են մարզի գյուղատնտեսության հիմնական բազաները: Հենց այդ վայրերով էլ ձգվում է Որոտանիանզուգական կիրճը (խորությունը ավելի քան 700մ) իր անձեռակերտհրաշալիքներով:Այդպիսիհետաքրքրություն են ներկայացնում նան Բղջի ն Մեղրիգետերիհովիտները: Սյունիքի մարզը բնութագրվում է նան կլիմայի բազմազանությամբ: Մեղրու կիրճը, Կապանի,Գորիսի տարածաշրջաններիցածրադիր մասերը ունեն մերձարնադարձային կլիմայականպայմաններ,տեղումներըայստեղ շատ քիչ են: Վամեմատաբար բարձրադիրմասերը բնութագրվումեն տաք, չափավոր խոնավ կլիմայականպայմաններով,իսկ հյուսիսային մասի լեռմասերը՝չափավոր լեռնային կլիմայով: նատափաստանային Զանգեզուրի լեռնաշղթայի ու Սյունիքի լեռնավահանիբարձրադիրմասերը ունեն լեռնային ցուրտ կլիմա: Միջին ն բարձրադիրմասերում, մինչ 900մ բարձրությունները,այսինքն` մերձարնադարձայինլանդշաֆտներում հողերը լեռնաշագանակագույն են, Սիսիանիու Գորիսի տարածաշրջաններիսարավանդներումտարածված են լեռնային սնահողերը, ավելի բարձրադիրլեռնային մասերում հողերը, որոնք շատ կարնոր դեր ունեն գյուղատնլեռնամարգագետնային տեսության համար: Անտառայինվայրերում տարածվածեն լեռնային դարչնագույն հողերը:

Բուսականությունը նույնպես բազմազան է: Ցածրադիր՝ մերձարնավայրերում տարածված են նոսր անտառային,թփուտային, չոր դարձային տափաստանայինբուսականությունը, լեռնային տափաստաններումն վայրերում բազմազանխոտային, ալպյան բուսականությունէ: բարձրադիր Բարձրադիր,մինչն 2400մ բարձրություններումգտնվող անտառներում գերակշռումեն կաղնու, բոխու, թխկու ծառատեսակները:Ի դեպ, Սյունիքի անտառներըհարուստ են վայրի պտղատու ծառերով՝ ընկուզենի, տանձենի, խնձորենի,սալորենի, կեռասենի, տկողնի, զկռի: Կան մոշի ու մասրենու

բարդ

թփուտներ:

Մարզի բուսականաշխարհում յուրահատուկկարնոր դեր են խաղում եզակի պուրակները: Սրանք գտնվում են Շիկահողի արգելոցում (Կապանիտարածաշրջանում,Ծավ գետի ավազանում):Այն զբաղեցնում է 10 հազ. հա տարածք, ծովի մակերնույթից700--2400մ բարձրությանվրա: Սոսիներիցբացի այստեղկան կաղնու, բոխու, հաճարենու ծառուտներ: Կենդանիներիտեսակներից տարածված են գորշ արջը, վայրի խոզը, հովազը, գայլը, աղվեսը, փորսուղը: կզաքիսը, են Բազմազան թռչուններիտեսակները: Ռելիեֆի ու բնական մյուս պայմանների բազմազանությունըիրենց հակադրություններով,Սյունիք աշխարհըդարձնում են հանրապետության ամենահետաքրքիրվայրերիցմեկը: Սյունիքի մարզը ջրային ռեսուրսներովհամեմատաբարլավ է ապահովված: Նրա տարածքով է հոսում հանրապետությանջրառատ, ոռոգման ն հատկապեսէներգետիկնշանակության խոշոր գետերիցմեկը՝ Որոտանը: Վերջինիս վտակներից հատկապես նշանավոր են Շաքին (որի վրա է գտնվում հանրապետությանգեղատեսիլ ջրվեժներից մեկը), Սիսիանը ն Վարարակը: Որոտանը հոսում է Սիսիանի ու Գորիսի տարածաշրջաններով, այնուհետն անցնում է Ղուբաթլուի ազատագրված տարածաշրջանով ն թափվումԱրաքսի ավազանինպատկանողՀագարու գետի մեջ: Կապանիտարածաշրջանով է հոսում Ողջի գետը, որը սկիզբ է առնում ն անցնելով Քաջարան ն Կապան քաղաքներով, Կապուտջուղի լանջերից այնուհետն ազատագրվածԶանգելանի տարածաշրջանով թափվում է Արաքս գետը: Ողջի գետի նշանավոր վտակը Գեղին է: Մեղրու տարածաշրջանով է հոսում Մեղրի գետը, որը անցնելով Մեղրիքաղաքով, թափվում է Արաքսգետը: Մարզի տարածքում կան լեռնային բազմազանփոքր լճեր, որոնցից հատկապես նշանավորըԻշխանասարիարնելյան լանջին գտնվող Սն լիճն է: Նրա ջրային ռեսուրսների համակարգում շատ կարնոր դեր են խաղում այստեղ կառուցված երեք ջրամբարները:Դրանցիցխոշորը Սպանսոսու

"

դարյանի ջրամբարն է, Որոտանի վերին հոսանքում, այնուհետն Տոլորսի ջրամբարը,Որոտանի աջ վտակ Սիսիան գետի վրա, համեմատաբարփոքր է Շամբի ջրամբարը:Դրանք ունեն էներգետիկ,ոռոգողական,արդյունաբերականնշանակություն: Սպանդարյանիջրամբարիցայժմ Որոտանի ջրի մի մասը (տարեկան 160-165 մլն մ3)Ռրոտան--Կեչուտթունելով հոսում է դեպի Սնանա լիճ: Սյունիքի մարզը ակնառու տեղ ունի հանքային բազմատեսակ ռեսուրսների բնագավառում: Շատ վաղուց գործնական նշանակություն ունի Կապանի պղնձի հանքավայրերի խումբը: 1950-ական թվականներից գործնական շատ կարնոր դեր են խաղում Քաջարանի ն Ագարակիպղնձամոլիբդենային հանքավայրերը: Մոլիբդենի պաշարներ կան նան Դաստակերտիհանքավայրում (որի շահագործումը առայժմ դադարեցվածէ): Կապանի հանգույ-. ցում հայտնաբերված են բազմամետաղներիպաշարներ, իսկ Սվարանց գյուղի մոտ (Գորիսի տարածաշրջան),երկաթիհանքաքարի պաշարներ,որոնք հանգամանորենուսումնասիրվածն հաշվարկվածեն: Իսկ Մեղրու շրջանում հայտնաբերվածեն ոսկու հանքավայրեր, որոնցից երկուսը (Լիճքվազի ն Թեյի) կարող են ունենալ գործնականնշանա-

կություն:

Մարզի տարածքում կան բազալտներիու հրաբխայինխարամի(հատկապես Սիսիանի ու Գորիսի տարածաշրջաններում),կրաքարի ու գիպսաքարի (Կապանի տարածաշրջանում), գրանիտի (Մեղրու տարածաշրջանում) խոշոր պաշարներ: Սյունիքի մարզը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ռեկրեացիոն ռեսուրսների տեսակետից: Դրանք Որոտանի անզուգական կիրճը, նրա վրա գտնվող Սատանի կամուրջը, Գորիսի շրջակայքում բնական բազմազան ու հրաշագեղ հուշարձանները, Հին Գորիսի ու Խնձորեսկի քարանձավային շինությունները, Շաքիի ջրվեժը, Մեծ Իշխանասար,Կապուտջուղ, Խուստուփ, Ծղուկ լեռնագագաթները,Տաթնի, Որոտավանքի ու շատ այլ պատմականանզուգական հուշարձաններ են: Մարզի տարածքում կա 7 քաղաք ն գյուղական 128 բնակավայր,որոնք միավորվածեն գյուղական 106 համայնքներում: Քաղաքներից բնակչությանքանակով ն արդյունաբերությանզարգացման տեսակետիցխոշորը Կապաննէ, որի բնակչությունը1997թ. հունվարի 1-ի դրությամբ 46,8 հազ., իսկ 2003 թ. 45,6 հազ. մարդ է: ԿապանըՀայաստանի պղնձաձուլությանն լեռնահանքայինարդյունաբերությանհնագույն ն խոշոր կենտրոններիցէ: Այստեղգործում են նան էլեկտրատեխնիկական, թեթն, սննդի, փայտամշակման արդյունաբերությանձեռնարկություններ:

2000 թ. եղել գորիսը մարզի հաջորդ խոշոր քաղաքն է, որի բնակչությունը է կաէ 29,3 հազ., իսկ 2003 թ. 23,2 հազ. մարդ: Այն գեղատեսիլքաղաք նախագհատուկ ռուցվածդեռնս մինչն խորհրդային կարգերը կազմված ձեռթեքն սննդի արդյունաբերության ծով, ունի էլեկտրատեխնիկական,

նարկություններ: Սիսիանիբնակչությունը 2000 թ. եղել է 19,1 հազ., իսկ 2003 թ. 16.8 թեքն, սննդի, շինանյութեհազ. մարդ, այստեղ կան էլեկտրատեխնիկական, ձեռնարկություններ: րի արդյունաբերության Քաջարանը (2003 թ. 8,4 հազ. բնակիչ) հանրահայտ է պղնձամոլիբդե-

նային հզոր կոմբինատով: Մեղրին (4,8 հազ. բնակիչ) նշանավորէ պահածոների, գինու, պանրիձեռնարկություններով: Ագարակքաղաքը (4,8 հազ. բնակիչ) հանրահայտ է պղնձամոլիբդենայինկոմբինատով: Դաստակերտը նույնպես ստացել է քաղաքի կարգավիճակ(չնայած բնակչությունը2000 թ. եղել է 600, իսկ 2003 թ. 300 մարդ): Գյուղական բնակավայրերից բնակչության քանակով հատկապես նշանավորեն Շինուհայրը (2511 բնակիչ), Տեղը (2221 բնակիչ), Բռնակոթը (2145 բնակիչ), Խնձորեսկը (1893 բնակիչ), Անգեղակոթը(1827 բնակիչ) ն այլ գյուղեր: Արդյունաբերության զարգացման հնարավորություններովՍյունիքի մարզըՀՀ-ում առաջնակարգտեղերիցմեկն է զբաղեցնում: Պղնձաձուլությունը այստեղ ունի հարյուրամյակների պատմություն: Մինչն 1936 թ. Կապանում գործում էր պղնձաձուլականգործարան: Այժմ Սյունիքը հանրապետության լեռնահանքային ։արդյունաբերության գլխավոր շրջանն է: Այստեղ իրականացվում է պղնձի ու մոլիբդենի արդյունահանում ն հարստացում: Պղինձ արդյունահանվում է Կապանի հանգույցիհանքավայրերում, հարստացումըիրականացվում է Կապանի լեռնահանքահարստացուցիչֆաբրիկայում: Գարստացված խտանյութը մինչն 1990--ական թթ. սկիզբները ամբողջապես ուղարկվում էր Ալավերդու կոմբինատձուլման համար: Այժմ հարստացված խտանյութի մի մասը Կապանիցուղարկվում է Ալավերդու վերակառուցվող պղնձաձուլական գործարան, իսկ մյուս մասը արտահանում է Իրան: Պղնձամոլիբդենայինհումք արդյունահանվումէ Քաջարանի ու Ագարակի հանքավայրերում: Այստեղ գործող հանքահարստացուցիչ կոմբինատներում հարստացված պղնձի խտանյութը նույն ձնով մատակարարէ վում Ալավերդուգործարանին, մյուս մասը արտահանվումէ, իսկ մոլիբդենի խտանյութը արտահանվումէ (նախկինումայն մատակարարվումէր Ռու-

`

"`

Վերջինժամանակներսմոլիբդեսաստանի մշակող ձեռնարկություններին): մասն էլ նի հումքի մի մասը տեղում (Քաջարանի կոմբինատում),որոշ

գործարանումմշակվում Երնանի փոշեմետալուրգիական

ֆերոմոլիբդեն:

ն

Գյուղատնտեսական հողատեսքերը1997 թ. տվյալներով կազմում են հա, այդ թվում վարելահողերը՝48,4 հազ. հա, բազձամյա 494,3 հազ. 2,7 հազ. հա, խուտհարքերը՝ 9,5 հազ. հա, արոտավայրեր ւոնկարկները՝

արտադրվում է

Ծանր արդյունաբերությանմյուս ճյուղերից խորհրդայինիշխանության տարիներին զգալի զարգացում է ունեցել մեքենաշինությունը, էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերությունը: «Հայէլեկտրալույս» են ստեղծվել (Երնանի լամպերի գործարան)միավորմանմասնաճյուղեր գործարան ԳորիՍիսիանում, Կապանում, միկրոտրանսֆորմատորների

սում:

ԿաԲավականինզարգացել է շինանյութերիարդյունաբերությունը, արտադրվումէ բազալտե պանի, Գորիսի, Սիսիանիտարածաշրջաններում հավաքովիկոնստրուկցիաներ, բազմատեսակշինանյութեր,երկաթբետոնե ն է արդյունահանվումհրաբխայինխարամ այլն: համակարգումկարնորտեղ ունի սննդի արդյուԱրդյունաբերության (Սիսիան, այդ թվում հատկապեսպանրիարտադրությունը նաբերությունը ( արտադրությունըՄեղրու, պահածոների նի, Գորիսի տարածաշրջաններ), (Մեղրիում)ն այլ գինու արտադրությունը Կապանիտարածաշրջաններում),

ենթաճյուղեր:

տնտեսությունը:Որոտան գետի վրա Զարգացել է էլեկտաէներգետիկ Տաթնի, Շամբի ու Սպանդարյաէ կառուցված երեք հիդրոէլեկտրակայան՝ 400 հազ. կվտ: նի, որոնց ընդհանուրհզորությունըկազմումէ ավելիքան թողարկելէ 9710 մլն դ4996 թ. Սյունիքի մարզի արդյունաբերությունը տարամի արտադրանք,որի ավելի քան 7392--ը բաժինէ ընկնում Կապանի

րածաշրջանին:

այստեղ թողարկվելէ 41486,0 մլն դրամի արդյունաբերական ու արտադրանք,ն այդ ցուցանիշով այն զիջել է միայն Երնան քաղաքին

թ.

մարզին: Կոտայքի

59 ձեռնարկություն,որից 22-ը ԿաՄարզումկա արդյունաբերական պանի, 17--ը Գորիսի,11--ը Սիսիանի,9--ը Մեղրու տարածաշրջաններում: (Քաջարան), Կապանի լեռնահանԶանգեզուրի պղնձամոլիբդենային քահարստացուցիչ ն Ագարակի պղնձամոլիբդենային վերջին տարիներիտվյալներով, բաժին է ընկնում մարզում թողարկվող ավելի քան 7096-ը: արտադրանքի արդյունաբերական Սյունիքի նախապայմանները զարգացման Գյուղատնտեսության ար՛ ն հացահատիկի մարզում լայն են, հատկապես անասնապահության

`

433,7 հազ. հա: Հացահատիկի արտադրությամբ առավել նշանավոր են Սիսիանի ու Գորիսիտարածաշրջանները:Հացահատիկի ցանքերը 1996 թ. տվյալներով են շուրջ 23 հազ. հա (հանրապետության 12,596-ը), համախառն կազմել է ավելի քան 36 հազ. տ (հանրապետության1196-ը): կազմել թ. բերքը Կարտոֆիլիարտադրությունը նույնպեսգերազանցապեստեղաբաշխված է Սիսիանիու Գորիսի տարածաշրջաններում: Դրա գանքերը կազմել են 1.6 բերքը 24 հազ. տ (1996 թ.): հազ. հա, համախառն 2003 թ. այստեղ հացահատիկի ցանքերը կազմել են 20545 հա, համատ: 30.4 հազ. բերքը Կարտոֆիլի ցանքերը նույն տարում կազմել են խառն 1986 հա, համախառնբերքը 25,98 հազ. տ, բանջարեղենիարտադրությունը կազմելէ 14,3 հազ. տ: Մարզը նկատելի տեղ ունի նան պտղաբուծության ն խաղողագործութըստ որում, խաղողագործությունըհիմնականում ՛յան բնագավառներում, բաժին է ընկնում Մեղրու տարածաշրջանին,իսկ պտղաբուծությունը տարածված է ամբողջ մարզում: Պտղատուայգիներիտարածքը(աճեցվում է խնձոր,տանձ, դեղձ, թուզ ն այլ պտուղներ) կազմում է շուրջ 2,0 հազ. հա, համախառնբերքը՝ տարեկանշուրջ 3,2 հազ. տ (2003 թ.): Խաղողի այգիների տարածքը ավելի քան 1,5 հազ. հա է, համախառնբերքը՝ տարեկան5.7 հազ. տ: Տարածաշրջաններումաճեցվող պտուղները շատ բարձր շաքարայնություն ունեն: Ընդարձակ ն խոտառատ արոտավայրերըլավ հնարավորություն են ստեղծումՍյունիքում անասնապահության զարգացմանհամար: Խոշոր եղջերավորանասունների գլխաքանակը 2002 թ. կազմել են ավելի քան 42 հազ. գլուխ (հանրապետության992), մանր եղջերավորներինը՝57,1 հազ. գլուխ (հանրապետության 10,596),խոզերինը՝4,2 հազ. գլուխ: Մսի արտադ2003 թ. տվյալներով րությունը տարեկանկազմում է 7,0 հազ. տ (հանրա34.4 պետության9,296), կաթինը՝ հազ. տ (հանրապետության 9,492), ձվինը՝ 45,1մլն հատ, բրդինը՝ 146տ: Մարզինպաստավորպայմաններըռացիոնալ օգտագործելու դեպքում գյուղատնտեսականարտադրությանցուցանիշնեհը շատ ավելի բարձր կարող են լինել: Մյունիքիմարզի տրանսպորտային պայմանները բարդ են` կապված տարածքի խիստ կտրտված, լեռնայինբնույթի, ինչպես նան աշխարհագհական դիրքի հետ:

կոմբինատներին,

տադրությանհամար:

մարզերին:Հյուսիսարնելյանմասում Սյունիքի

այն սահմանակից է Քարաազատագրված շրջանին (որը այժմ կոչվում է Շահումյանի շրջան "վաճառի կ մտնում է ԼՂՀ կազմի մեջ), իսկ նրա հարավայինսահմանը Հայաստանի Ինքնավար ՀանՁանրապետությանպետականսահմանն է ԽՍախիջնանի

Այժմ հանրապետության կենտրոնականշրջանների հետ կապի թերնս միակ ուղին Վայքից Որոտանիլեռնանցքով(2344 մ) անցնողավտոմայրու-

ղին է, որը ձգվում է Սիսիան--Գորիս-Կապան-Մեղրի ուղղությամբ: Գորիսից մայրուղինձգվում է դեպի Արցախ՝ անցնելովԲերձոր (Լաչին)--Շուշի-Ստեփանակերտ ուղղությամբ: Կապան քաղաքը երկաթուղու ճյուղով կապված է Երնան-Նախիջնան-ԲաքուերկաթուղուՄինջնանկայարանիհետ: Սակայն այս երկաթուղին 1998 թ. չի գործում կապված ադրբեջանա--ղարաբաղյան հակամարտությանհետ: Այսպիսով, մարզի վճռական դեր խաղացողտրանսպորտըավտոտրանսպորտն է: Սիսիանը,Գորիսը, Կապանը ունեն օդանավակայաններ, որոնք նախկինումգործում էին, այժմ դրանք դեռնս չեն գործում: Տրանսպորտի այս ենթաճյուղի վերագործարկումը շատ կարնոր է հեռավոր այդ մարզի արտաքին կապերի համար: Մարզն ունի նան գազամուղայինն էլեկտրահաղորդիչ գծերի ցանցեր: Սյունիքի մարզը ունի կրթական,մշակույթի,առողջապահության զարգացած համակարգ: Վանրակրթական դպրոցների թիվը հասնում Է 120--ի (ավելի քան 27,3 հազ. աշակերտներով), միջնակարգմասնագիտական հաստատությունների թիվը՝ 7 (շուրջ 1,8 հազ. սովորողներով):Մարզն ունի բուհերի երկու մասնաճյուղեր Գորիսում ն Կապանում: Գրադարանների թիվը հասնում է 178-ի, թանգարաններինը՝ 8-ի, թատրոններինը՝2--ի (Գորիսումն Կապանում): Գործումէ 17 հիվանդանոց(1405 մահճակալով): այդ

8.10.

հետ: րապետության

Վայոց ձորի մարզի մակերնույթըտիպիկլեռնային է, խիստ կտրտված

ն կիրճերով: Մակերնությի մեծ մասը լերկ ժայռեր են: գետահովիտներով Նրա հյուսիսայինմասով ձգվումէ Վարդենիսիլեռնաշղթան, որի բարձր գա-

մեկով՝Սուլեմայի գաթը Վարդենիսլեռն է (3522 մ): Նրա լեռնագագաթներից (2410 լեռնանցքով

թայի հյուսիսային մասը, որտեղ էլ գտնվում է այդ հատվածի ամենաբարձր Ամուլսար լեռը (2988մ բարձրությամբ): լեռնագագաթը՝ Մարզի հարավային մասով ձգվում է Վայքի լեռնաշղթան, որի բարձր գագաթը Գոգի լեռն է (3120 մ): Մակերնույթիբարձրություններըտատանվում են 900 մ-ից (Արփայիհովտում), մինչն 3522 մ--ի սահմաններում (Վար-

'

`

դենիսի լեռ): Մարզի տարածքում կան մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողհրաբխայինկոնաձն գագաթներ,լեռնահովիտներ:Անզուգականհետաքրքրքութ"յունէ ներկայացնումԱրփագետի կիրճը՝իր բազալտե սյունաշարերով: Կլիման բնութագրվումէ չոր, ցամաքայինբնույթով: Բարձրադիրմասեթում կլիման բարեխառնէ, իսկ ավելի բարձր վայրերում՝ ցուրտ--լեռնայինէ: յս մասերումամռանը չափավոր տաք է, որոշ դեպքերում՝խոնավ:Ձմռանը Քարձրադիրմասերում, այդ թվում` Ջերմուկում, տեղում է առատ ձյուն, որի շերտի հզորությունը երբեմն հասնում է մեկ մետրի: շատ նեղ շերտով բնուՄարզիցածրադիր մասերը գետահովտային 'Քագրվում է կիսաանապատայինպայմաններով (մինչն 1400 մ բարձրուքյունները):Այս լանդշաֆտը (որը ընդգրկումէ Արփայի հովիտը)ձնավորվել է չոր, ցամաքայինկլիմայի պայմաններում:Ձմեռը այստեղ չափավորցուրտ է, հաստատուն ձնածածկույթ հազվադեպէ լինում, ամռանը չոր է, շոգ: Հողերըգորշ լեռնայինեն, ոռոգմանպայմաններումլավ բերք է ստացվում:Սվելի բարձրադիրմասերում (մինչն 1800 մ) տարածվումէ չոր տափաստանը` դարչնագույն հողերով, բուսականությունը չորասեր է (ֆրիգանային): խոնավ մասերում առանձին հատվածներով ձնավորվել են Բարձրադիր չեռնատափաստանային լանդշաֆտները(տիպիկօրինակըՋերմուկքաղաշրջակայքն է): չ»`

"

Ն`

Ընդգրկում է Եղեգնաձորիու Վայքի տարածաշրջանները:Տարածքը կազմում է 2038 կմ՛ (հանրապետության տարածքի 7,896), բնակչությունը 1997 թ. հուլիսի 1-ի դրությամբ՝ 68,8 հազ., 2000 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով՝ 69,2 հազ., 2002 թ. 56,0 հազ., իսկ 2003 թ. 55,9 հազ. մարդ: Բնակչության խտությունը1 կմ՛-ի վրա կազմում է 24 մարդ (հանրապետության ամենանոսրբնակեցված մարզն է), բնակչության 5956--ը բնակվում է գյուղական բնակավայրերում: Վայոցձոր մարզը հյուսիսայինն հյուսիսարնմտյան մասում սահճանակից է Գեղարքունիքի,արնմտյան մասում Արարատի,արնելյան մասում --

բարձրությամբ), մարզը կապված է Գեղարքունիքի

`

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՄԱՐԶ

--

մ

ճարզի հետ, արնելյան մասում գտնվում են Ղարաբաղիբարձրավանդակը (հենց այդտեղ էլ գտնվումէ Սառցալիլեռը՝ 3433 մ) ն Զանգեզուրիլեռնաշղ-

ւ

`

`

Քի

կազմելէ 11,7 հազ., է (որի տարածքիմեջ է իսկ2003 թ. 8.2 հազ. մարդ): Մյուսքաղաքը Ջերմուկն թ.՝ 10,3 հազ. մարդ մտած նան Կեչուտ գյուղը): Ջերմուկի բնակչությունը ունի է էր, իսկ2003 թ.՝ 5,4 հազ. մարդ:Այն հանրահայտ որպեսկուրորտավայր, գործում բացիայստեղ սանատորիաներից դիրք: Բազմաթիվ շատ գեղատեսիլ Երրորդքաղաքը Վայքն(6,0 ջրի մի քանի գործարան: հանքային է «Ջերմուկ» է՝

Արդեն ավարտվել է ն շահագործմանէ հանձնվել Որոտան--Կեչուտ

21,5 կմ երկարությամբթունելի կառուցումը, որով Որոտանիվերին հոսանՔից (Սպանդարյանիջրամբարից)տարեկան160-165 մլն մ: ջուր կհոսի դե-

է

հազ. բնակիչ):

լիճ:

պի Կեչուտի ջրամբար,իսկ այնտեղից`դեպի Սնանա լիճ: Մարզիտարածքումհայտնաբերվածեն մետաղայինն ոչ մետաղային ռեսուրսների պաշարներ:Մետաղայինռեսուրսներիցհատկապես նշանավորները բազմամետաղներնեն, որոնց ուսումնասիրված հանքավայրը Ղազմայի հանքավայրնէ Եղեգնաձորի տարածաշրջանում:Կան նան ֆելզիտային տուֆի պաշարներ Մարտիրոսիհանքավայրում (Վայքի տարածաշրջանում), բազալտի,հրաբխային խարամի,կվարցայինու լեռնային ավազի պաշարներ:ՍակայնՎայոց ձորի մարզը առավել հանրահայտ է հանքային բուժիչ ջրի խոշոր պաշարներով: Դրանց ելքերը շատ են, որոնցից համաշխարհայինճանաչում ունեցողները Ջերմուկի տաք հանքային ջրի աղբյուրներն են, որոնք ունեն գործնականկարնորնշանակություն: Այդպիսի աղբյուրներ կան նան Վայք բնակավայրիմոտ, Եղեգնաձորիցմի փոքր դեպի հյուսիս ն այլ վայրերում: Այսպիսով՝ի դեմս տաք, բուժիչ հանքային ջրի պաշարներիմարզը հանրահայտ է ռեկրեացիոնռեսուրսներով:Ռեկրեացիոն ռեսուրսներերիհամակարգում կարնոր են նան Ջերմուկի ն առհասարակ Արփագետի հովտի զուլալ ջրերը, օդը, բնականհրաշալիքները, ինչպես նան Նորավանքի,Գլաձորի,Գնդեվանքիու այլ պատմաճարտարապետականանզուգական համալիրներ:Դրանք բոլորը միասին հանգստի ու զբոսաշրջության ինդուստրիայի ստեղծման կարնոր բազա են, որոնք դեռնսանբավարարեն օգտագործվում: Մարզի տարածքում կա 3 քաղաք ն գյուղական52 բնակավայր,որոնք միավորվածեն 41 համայնքներում:Բնակչությանքանակովխոշորը մարզա-

2000 թ.

յինկենտրոնն Եղեգնաձորը,(որի բնակչությունը

Այստեղիանտառներում գերակշռում է կաղնու ծառատեսակը,տարածված են գիհու նոսր թփուտները:Ավելի բարձրադիրմասերում տարածված է ալպյան խոտայինբուսականությունը: Այս վայրերն էլ (հատկապեսՎարդենիսի ու Զանգեզուրի լեռնաշղթաներիբարձրադիրմասերը) հանդիսանում են ամառայինարոտավայրերն խոտհարքեր: Մարզի տարածքով հոսող միակ գետը Արփանէ՝ իր Եղեգիս ն մի քանի ավելի մանր վտակներով:Ստորին հոսանքում Արւիանհոսում է Նախիջնանի տարածքով, որտեղ էլ այն թափվում է Արաքսգետը: Արփա գետի վերին հոսանքում Ջերմուկ քաղաքի մոտ, կառուցված է Կեչուտի ջրամբարը (համանուն գյուղի տարածքում), որտեղից Արփա-Սնան 48 կմ երկարությամբթունելով Արփայիջուրը հոսում է դեպի Սնանա

:

Արդյունաբերությունը Վայոց ձորում ներկայացվածէ ճշգրիտ մճեքեձեռնարկութարդյունաբերության նաշինությանն էլեկտրատեխնիկական ու թեթն արդյունաբերութս ննդի յուններիմասնաճյուղերով,շինանյութերի, յան ձեռնարկություններով:Մեքնաշինությանմասնաճյուղերըտեղաբաշխն այլ ված են եղեգնաձորումն Վայքում ու որոշ գյուղերում (Մարտիրոս Գեգյուղերում):Այդ երկու քաղաքներումկան նան պանրի գործարաններ, են հանրատափում գինու գործարան:Ջերմուկ քաղաքումայժմ գործում ձեռա յդպիսի գործարանները, պետությանհանքային ջրի խոշորագույն նարկություն կա նան Վայք քաղաքում: Մարզի տարբեր վայրերում կան ինչպես նան բազալտի, նան գորգագործական փոքր ձեռնարկություններ, ու տուֆի, հրաբխայինխարամի այլ տեսակի շինանյութերիարտադրության ձեռնարկություններ: 20 ձեռնարկություն, Վայոց ձորի մարզում այժմ կա արդյունաբերական :

`

`

Ըստ ոորոնք 1996 թ. տվել են 930 մլն դրամի համախառնարտադրանք: րում, դրա 9092-ը բաժին է ընկնում Վայքի տարածաշրջանի ձեռնարկություններին:Կարնոր է նշել, որ մարզում թողարկվողարդյունաբերական արտադրանքիավելի քան 7096--ը բաժին է ընկնում հանքայինջրի գործարաններին: 2003 թ. մարզում թողարկվել է 3493,4 մլն դրամի արդյունաբերական արտադրանքիվերջին տաարտադրանք: Ըստ որում, արդյունաբերական րիների աճը իրականացվելէ հիմնականումի հաշիվ սննդի արդյունաբերության արտադրանքի(հատկապես հանքային ջրերի ու ոգելից խմիչք-

ների):

սահ-

զարգացման համար մարզն ունի շատ Գյուղատնտեսության մանափակհնարավորություններ,տարածքը համատարած քարաժայռեր

`

են: Քարից մաքրվածվարելահողերըայնքան փոքր կտորներովեն, որտեղ

դեպքերումհնարավորչէ մեքենաներիօգտագործումը:Գյուղատնտեսականհողատեսքերը1997 թ. տվյալներովկազմում են 75,9 հազ. հա, այդ Թվում վարելահողերը՝20,6 հազ. հա, բազմամյա տնկարկները՝3,3 հազ. հա, խուոհարքերը՝4,7 հազ. հա, արոտավայրերը՝47,3 հազ. հա: շատ

ւ:

Գյուղատնտեսությւսնառաջատար ճյուղը անասնապահություննէ, որի համար նպաստավոր են արոտավայրերիհամեմատաբարլայն տարածք-

Մարզն ունի գազամուղայինն

րի ցանցեր: ռեսուրսները 44,5 հազ. մարդ է, այդ թվում Մարզի աշխատանքային են 35,9 հազարը, ակտիվբնակչությունը38.2 հազ. մարդ, որից զբաղված

ները:

Խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակը2002 թ. կազմելէ ավելի քան 20,4 հազ. գլուխ, մանր եղջերավորներինը՝ շուրջ 31,5 հազ. գլուխ (հանրապետության796-ը), խոզերինը՝1,0 հազ. գլուխ: 2003 թ. կազմել է 3,3 հազ. տ (հանրապետության Մսի արտադրությունը 4,296-ը), կաթինը՝շուրջ 19,4 հազ. տ (հանրապետության 4,696-ը),ձվինը՝ 11,6

մլն հատ (հանրապետության 596-ը), բրդինը՝82 տ (հանրապետության62-ը): Սարզի հացահատիկային մշակաբույսերիցանքերը2003 թ. կազմել են 3135 հա, համախառնբերքը՝ 37 հազ. տ: Կարտոֆիլի ցանքերը նույն տարում կազմել են 261 հա, համախառնբերքը՝ 4,6 հազ. տ, բանջարեղենի ցանքերը՝501 հա, համախառնբերքը՝ 5,96 հազ. տ: Վայոցձորի բնականպայմաններընպաստավորեն բարձրորակպտղի ու խաղողի արտադոությանհամար, չնայած դրանց համար Աս տարածքները շատ սուղ

են:

Պտղատու այգիներիտարածքը կազմում է 3,3 հազ. հա (հանրապետության 9,6965-ը),համախառն բերքը տարեկանկազմում է 7,5 հազ. տ (հանրապետության4,896-ը): Խաղողի այգիների տարածքները շուրջ 770 հա է (հանրապետության3,5926-ը),համախառն բերքը 3,6 հազ. տ (հանրապետության2,296-ը): Արտադրվածծիրանը, դեղձը, խաղողը բնութագրվում են բարձր շաքարայնությամբ: է: Տրանսպորտի վճռականդեր խաղացող ճյուղը ավտոտրանսպորտն Արփայիկիրճով անցնողավտոմայրուղով է իրականացվումկապերըԱրարատյան մարզի, իսկ մյուս կողմից`Որոտանիլեռնանցքով՝Մյունիթի մարզի հետ: Իսկ Եղեգիսիկիրճով անցնող ավտոճանապարհով մարզը կապվում է հետ: Գեղարքունիքիմարզի Այդճանապարհըբարձրլեռնայինէ ն անցնում է Սուլեմայի (Սելիմի) լեռնանցքով:Ձմռան ամիսներիներբեմն ձյունը այնքան առատ է լինում, որ այդ լեռնանցքայինմասերում կապը երբեմն խախտվում է: Այժմ այդ ճանապարհը վերանորոգված է բարձր մակարդակով:Ջերմուկ մեծ չափովկաշխուքաղաքն ունի օդանավակայան, որի վերագործարկումը ոչ կուրորտային, այլ առհասարակ մարզի տնտեժացնի միայն այդ քաղաքի սական կյանքը: Ընդհանուրառմամբ, մարզիանզուգականհանքայինջրերի լայնորեն օգտագործմանանհրաժեշտությունըպահանջում է նորից կյանքի կոչելու Սոթթից Ջերմուկ երկաթուղու կառուցման պլանը (որը սկսվել էր 1980-ական թվականներից): Իսկ հեռանկարում անհրաժեշտ է Երասխավան-Ճերմուկերկաթուղուկառուցումը:

լարեէլեկտրահաղորդիչ բարձրավոլտ

են 2,3 գործազուրկներ

հազ. մարդ:

դպրոցներիթիվը 50 է (12,6 հազ. աշակերտով),գրաՀանրակրթական 6 (435 մահ6, հիվանդանոցները՝ թիվը՝ 53, թանգարանները՝ դարանների ճակալով): Ն

8.11 ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶ

ո

`

`

.

`

ու Ընդգրկումէ Իջնանի, Նոյեմբերյանի,Տավուշի տարածաշրջաններն Դիլիջանքաղաքը: 1Տարածությունըկազմում է 2704 կմ, բնակչությունը1997 թ. հուլիսի 156.8 հազ., ի տվյալներով`155,9 հազ., 2000 թ. հունվարի 1--ի դրությամբ՝ 2002 թ. 134,3 հազ., 2003 թ.՝ 134,3 հազ. մարդ: Բնակչությանխտությունը միջին խտությունը106 4կմշ-իվրա կազմում է 50 մարդ (հանրապետության մարդ է): Մարզի բնակչությանավելի քան 607--ը կազմում է գյուղական բնակչությունը:ՄարզայինկենտրոնըԻջնան քաղաքն է, որի հեռավորութ-

յունը Երնանից137 կմ է: Տավուշի մարզը հարավայինմասում սահմանակիցէ Գեղարքունիքի, իսկ արնմտյանմասում՝ Լոռու մարգին: Մարզի հյուսիսային սահմանը հանդիսանումէ ՀայաստանիՀանրապետության պետական սահմանը Վրաստանիհետ, իսկ հյուսիսարնելյան սահմանագծի ամբողջ երկարությամբծգվում է Հայաստանի Հանրապե-

տության պետական սահմանը Ադրբեջանիհետ: ն լեռնահովիտներով: Մակերնույթը կտրտված է գետահովիտներով ն Հարավայինսահմանագծովձգվում են Փամբակի Արեգունուլեռնաշղթաները, վերջինիս զուգահեռ ձգվում է Միափորիլեռնաշղթան: Արնմտյան սահմանի երկարությամբհյուսիսից հարավ ձգվում է Գուգարաց լեռնաշղթան իր բազուկներով:

Մարզի ռելիեֆի բարձրություններըտատանվումեն 400-ից (Դեբեդի հովիտ) մինչն ավելի քան 3000 մ-ի (Վալաբ լեռ, 3016 մ) սահմաններում: Մարզիտարածքում ամենաբարձր կետերն են Հալաբ լեռը (3016 մ) Գուգարաց լեռնաշղթայի հարավայինմասում ն Չաթին լեռը (2244 մ) նույն լեռնաշղթայիկենտրոնականմասում: կազարավոր տարիների ընթացքում լեռնային գետերը տարածքը բաժանել են բազմաթիվ գետահովիտ-

|

ների: Դրանցից համեմատաբար խոշորը Աղստնի գետահովիտն է, որը մարզի տնտեսական ամենակարնոր տարածքն է: Վերջինիս շարունակությունն է կազմում Գետիկի հովիտը: Մակերնույթիլեռնային բնույթի ու կտրտվածության հետնանքով, այստեղ առաջացել են պարզ արտահայտվածվերընթաց լանդշաֆտային գոտիներ իրենց յուրահատուկ բնականպայմաններով: Կլիման ընդհանուր առմամբ չափավոր խոնավ է ն հանդիսանում է հանրապետությանամենախոնավմարզը: Հունվարյան միջին ջերմաստիճանը հարավային մասում կազմում է 6", հյուսիսային մասում (համեմատաբար ցածրւսդիր մասում) այն 1" Է: Ընդհանուր առմամբ,հյուսիսարնելյան մասում կլիման չոր մերձարնադարձային բնույթ ունի, որտեղ ձյան ծածամեն կույթ տարի չի առաջանում: Իսկ հարավայինմասում, որը հյուսիսային մասի համեմատ խիստ լեռնային է, ձմեռը տնում է 3.4 ամիս ն ամեն տարի առաջանում է ձյան հզոր շերտ: Քանի որ մարզի տարածքի մեծ մասը ծածկված է անտառներով ն հանդիսանում է հանրապետությանանտառայինհիմնականմարզը, ապա այստեղ գերակշռում են լեռնաանտառայինգորշ ն դարչնագույն հողերը: Համեմատաբարբարձրադիրմասերում տարածվածեն լեռնամարգագետնային, հողերը: լեռնամարգագետնատափաստանային Այստեղէ գտնվումհանրապետության ամենանշանավոր արգելոգը՝Դիլին է Այն ջանի արգելոցը: գտնվում Աղստն Գետիկգետերիավազանում,զբաեն ղեցնում է 24,3 հազ. հա տարածք: Այստեղիհիմնականծառատեսակներն արնելյանհաճարենին,արնելյան կաղնին, վրացականկաղնին, բոխին,կովկասյան լորենին, կովկասյանսոճին:Մարզիտարածքումաճում են նան կենի, կեչի, թխկի,գիհի,փռչնի ու այլ ծառատեսակներ: Անտառներըմարզիտարածքում ընդգրկումեն մինչն 2200 մ բարձրությունը,ցածրադիրմասերումմ̀ինչն "1200 մ բարձրությունը:Գերիշխումեն գիհու նոսը անտառները,որտեղ կան նան կաղնու, փռչնու, ծառեր: Թփուտներիտեսակներիցտարածվածեն ցախակեռասը,մասրենին,մոշենին, դժնիկը:Անտառներում տարածվածեն վայրի պտղատու ծառատեսակները` հոնի, զկռի, տկողնի, տանձենի,խնձորենի,ըն-

են ճան

ավազանին:

Զնայած վերջին տասնամյակներինՋողազ, Տավուշ գետերի վրա կառուգվել են ջրամբարներ,սակայն փաստն այն է, որ դեռնս այս մարզի ջրային ռեսուրսները բավարար մակարդակով չեն օգտագործվում, մինչդեռ դրա կարիքը խիստզգացվում էբոլոր բնագավառներում: օգտակար հանածոներ, որոնք նույնպես բաբազմազան Մարզն ունի վարար չեն օգտագործվում կամ առհասարակչեն օգտագործվում:Երկաթի հանքաքարիպաշարներ են հայտնաբերվածԿողբի հանքավայրում,բետոնիտներիխոշոր պաշարներ կան Սարիգյուղի հանքավայրում(Իջնանիտաֆելզիտային տուֆի պաշարներ կան Նոյեմբերյանիտարարածաշրջան), ծաշրջանում,դոլոմիտի,մարմարիպաշարներ՝Իջնանի տարածաշրջանում: Այստեղ կան նան կիսաթանկարժեքքարերի պաշարներ, հանքային ջրի աղբյուրներ, որոնցից այժմ գործնական նշանակություն ունեն Դիլիջանի մոտ գտնվող աղբյուրը, հեռանկարայինէ Իջնանի մոտ գտնվողաղբյուրը: Տավուշի մարզը իր մեղմ կլիմայականպայմաններով, սոճու, եղննու անտառներով, մաքուր օդով, զուլալ գետերով ն աղբյուրներովդարձել է հանրապետությանկուրորտայինու հանգստյանհիմնական ռեգիոններից մեկը: Դիլիջանը իր անզուգականարգելոցով,անտառի մեջ գտնվող Պարզ լճով հանրապետությանբնակչությանամենասիրվածհանգստիգոտինէ: Մարզի տարածքում կա 4 քաղաք ն գյուղական61 բնակավայր,որոնք միավորվածեն գյուղական58 համայնքներում: Քաղաքներից բնակչությանքանակով խոշոր է Դիլիջանը, որի բնակչության թիվը 2000 թ. եղել է 30,9 հազ., 2003 թ.՝ 16,1 հազ. մարդ: Հանրապետության ոչ մի քաղաք այսպիսի կարճ ժամանակահատվածումբնակչության այսքան նվազում չի ունեցել: Այս հանգամանքըբացատրվումէ աշ-

'

`

բացակայությամբ,կրճատմամբ: խատատեղերի Դիլիջանը գտնվում է Աղստն գետի վերին հոսանքում, այն ունի անզուգական գեղատեսիլ դիրք, շրջապատվածէ խիտ անտառներով, ունի շատ մաքուր,օզոնով հարուստ օդ, մաքուր ջրեր, այդ թվում հանքայինջրի աղբյուր ն հանդիսանումէ շատ լայն ճանաչում ունեցող կուրորտավայրու Բացի «Դիլիջան» հանքային ջրի գործարանից, այստեղ հանգստավայր:

ն այլն: կուզենի

բազմազան է կենդանականաշխարհը, հատկապես Դիլիջանի արգելոցի անտառներում արջ, աղվես, նապաստակ, ազնիվ եղջերու ն բազմազան թռչուններ: Համեմատաբարջրառատ գետը Դեբեդն է, որը իր ստորին հոսանքով հոսում է Նոյեմբերյանի տարածաշրջանով: Մյուս նշանավոր գետը Աղստնն էր իր Գետիկ ն Ջողազ վտակներով: Վամեմատաբարնշանավոր Շատ

Հախում ն Տավուշ գետերը: Մարզի գետերը պատկանումեն Կուրի

գործում է «Իմպուլս» ճշգրիտ գործիքաշինականգործարանը,ունի կահույքի ֆաբրիկա, կաթի վերամշակմանու կաթնամթերքիարտադրությանգոր-

ծարաններ: ւ»

Բջենանի (մարզային կենտրոնի), բնակչությունը 2000 թ. եղել է 20,8 հազ. մարդ, 2003 թ.` 20,3 հազ. մարդ: Այն գտնվում է Աղստն գետի ափին,

նրա միջին հոսանքում: Իջնանը Հայաստանի առնտրականհնագույն ճանապարհներից մեկի հանրահայտ Իջնանատուննէ եղել: Ունի գեղատեսիլ դիրք, շրջապատված է անտառներով, հանդիսանում է նշանավոր հանգստավայր: Սակայն այժմ այն նան արդյունաբերականկենտրոն է: Քանի որ նրա շրջակայքը հարուստ է անտառներով,ապա այստեղ կառուցված արդյունաբերականառաջինձեռնարկությունըփայտամշակմանկոմբինատնէ: Հետագայում այստեղ կառուցվել է հանրապետությանգորգագործության խոշորագույն կոմբինատը: Ունի նան փայտամշակմանսարքերի արտադրության, գինու, պանրի, հացի գործարաններ,շինանյութերիկոմբինատ: Իջնանում գործում է Երնանիպետականհամալսարանիմասնաճյուղը: ՎերջինԺամանակներումքաղաքի կարգավիճակեն ստացել Բերդը (որը 2000թ. ունեցել է 11,8 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 8,7 հազ բնակիչ) ն Նռ/եմբեր/անը (որը 2000 թ. ունեցել է 6,5 հազ., իսկ 2003 թ.՝ 5,5 հազ. բնակիչ): Գյուղական բնակավայրերիցբնակչության քանակով խոշորներն են՝ Կողբը (5457 բնակիչ), Հաղարծինը(4740 բնակիչ), Աչաջուրը (4365 բնակիչ), Բարեկամավանը(4161 բնակիչ), Ազատամուտը(3700 բնակիչ), Բագրատաշենը(3683 բնակիչ),Այգեհովիտը(3387 բնակիչ), Արծվաբերդը(3186

բնակիչ)ն այլ գյուղեր: Արդյունաբերության ճյուղերից մարզում որոշ չափով զարգացած է ճշգրիտ մեքենաշինությունը, (որի նշանավոր ձեռնարկությունը Դիլիջանի «Իմպուլս» գործարաննէ, որը այժմ վերանորոգվում Է վերապրոֆիլավորվում է, կթողարկիմինի տրակտորներ),շինանյութերիարդյունաբերությունը, հատկապեսֆելզիտային տուֆի արդյունահանումը(Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում) ն մարմարին կրաքարի արդյունահանումը (Իջնանի տա-

րածաշրջան):

Մարզը նշանավոր է փայտամշակմանարդյունաբերությամբ,որի

ձեռ-

նարկություններից խոշորներըգտնվում են Իջնանում,Դիլիջանում, Նոյեմ-

բերյանում:

,

Նախկին շատ հանրահայտէր Իջնանի բենտոնիտիկոմբինատը, որը Սարիգյուղի բենտոնիտային կավի բազայի վրա արտադրում է բենտոնիտայինփոշի: Իսկ վերջինս լայն սպառում ունի նավթաարդյունաարդյունաբերության բերության, քիմիական ն այլ ճյուղերում: Գորգագործությունըթողարկվողարտադրանքի ծավալովառաջնակարգ տեղ ունի՝ հանձինս Իջնանիխոշոր կոմբինատի:Սննդիարդյունաբերությունը ներկայացվածէ գինու (Այրումի ն Իջնանիգործարաններ),պահածոների(Նոյեմբերյանի,Բերդի գործարաններ),պանրի, հացի, հանքայինջրի (Դիլիջանի գործարան)արտադրությամբ:Ընդհանուր առմամբ մարզի տարածքում կա ԽՍՀՄ-ում

33 ձեռնարկություն, արդյունաբերական որոնցից14--ը՝Իջնանի,7--ը՝ Տավուշի, Նոյեմբերյանի տարածաշրջաններում, 7--ը՝Դիլիջանքաղաքում: 5-ը

1996 թ.

մարզում թողարկվել է 1012 մլն դրամի արդյունաբերականարտադրանք, որի ավելի քան 7046--ըբաժին էր ընկնում Իջնանի տարածաշրջանին(Դիլիջան քաղաքի հետ): 2003 թ. մարզում արդյունաբերականարտադրանքիծավալը կազմել է 3576,2 մլն դրամ: Այս աճը հիմնականումտեղիէ ունեցել փայտամշակմանու հանքարդյունաբերության աճի շնորհիվ: Համախառնարտադրանքի թողարկման ծավալով մարգի գյուղատըտեսությունը մեծ չափերով գերազանցումէ արդյունաբերությանը: 1996 թ. արտադրվել է 21999 մլն դրամի գյուղատնտեսականարտադրանք (հանրապետության 6,446-ը): Մարզի գյուղատնտեսությանզարգացման պայմանները նպաստավորեն: Գյուղատնտեսական 1997 թ. կազմել են հողատեսքերը 98,8 հազ. հեկտար, այդ թվում վարելահողերը՝28,8 հազ. հա, բազմամյա տնկարկները՝6,8 հազ. հա, խոտհարքերը՝15,0 հազ. հա, արոտավայրերը՝ 48.9 հազ. հա: Ներկայումս մարզի բուսաբուծության կառուցվածքում կարնոր տեղ ունեն հացահատիկի,կարտոֆիլի, բանջարեղենի արտադրությունը, պտղաբուծություննու խաղողագործությունը: Մինչն վերջինժամանակներսայդ ռեգիոնըառաջնակարգտեղ էր զբաղեցնում ծխախոտագործությանբնագավառում:

.

Հացահատիկային մշակաբույսերիցանքերը 2003

`

։

թ.

կազմել են 11350

հա, համախառնբերքը 20,8 հազ. տ (հանրապետության5,456-ը), կարտոֆիլի ցանքերը ավելի քան 2,3 հազ. հա (հանրապետության 994-ը), հաճախառն բերքը շուրջ 27,8 հազ. տ (հանրապետության 5,994-ը), բանջարեղենի ցանքերը1,5 հազ հա. է, համախառնբերքը՝ շուրջ 7,5 հազ. տ:

Մարզը հայտնի է դեղձի, ծիրանի, խնձորի, տանձի ու այլ պտուղների արտադրությամբ:Դրանց զբաղեցրած տարածքներըկազմում են 4.5 հազ. հա (հանրապետության 1346-ը),համախառնբերքը ավելի քան 8.4 հազ. տ (հանրապետության 1106-ը): Մարզի պայմաններըավելի լայն են անասնապահության զարգացման համար: Խոշոր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը2002 ք. եղել թ 372 հազ. (հանրապետության 894-ը), մանրըեղջերավոր անասուններինը՝33,2 հազ. գլուխ (հանրապետության 696-ը): Վատկապես շատ նպաստավորեն խոզաբուծության պայմանները՝կապվածպտղատու անտառների հետ: Խոզերի գլխաքանակըշուրջ 19 հազ. է (հանրապետության 2796-ը): Սակայն անասնապահության համար շատ նպաստավորարոտավայրերը,խոտհարքերը,անտառները են օգտագործվում: դեռնս անբավարար

2003 թ. կազմում է 6,6 հազ. տ (հանրապետութՄսի արտադրությունը 7,596-ը), ձվինը՝ 23.6 յան 896-ը), կաթինը՝ 32,2 հազ. տ (հանրապետության մլն հատ, բրդինը 68 տ. համախառնարտադԸնդհանուրառմամբ մարզիգյուղատնտեսության

ԳԼՈՒԽ |լ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

րանքի ծավալի 2003 թ. եղել է 23,5 մլրդ դրամ,որը կազմել է (հանրապետության ամբողջ ծավալի 5,744-ը): է: Տրանսպորտի վճռականդեր խաղացող ճյուղը ավտոտրանսպորտն Վատկապեսվճռականդեր ունի Սնան--Դիլիջան-Իջնան-Ազատամուտ-Նոյեմբերյան մայրուղին, որտեղից այն դուրս է գալիս դեպի Վրաստան: Կառուցվածէ նան ՀրազԿարնոր է նան Իջնան-Բերդավտոճանապարհը: դան-Իջնան երկաթուղին,սակայն այդ շատ կարնոր ուղին դեռնս անգոր-

ծության է մատնված: Դրսից Հայաստան մտնող գազամուղը անցնում է Տավուշի մարզով, որտեղ այն ունի իր ճյուղավորությունները: հանՏավուշի մարզը, հանձինս Դիլիջանի անզուգականանտառների, նան մարզի մյուս վայրերիգեղատեսիլ անքային ջրի, մաքուր օդի, ինչպես բազմաթիվ տառների, գետերի, Պարզ լճի, պատմաճարտարապետական ու զբոսաշրջութհանգստյան է կոթողների, կարող ունենալ կուրորտային, յան իր բարձր զարգացածինդուստրիան:Սակայն այդ լայն հնարավորութ-

յունները խիստ անբավարարեն օգտագործվում: լայն ցանց: Մարզն ունի կրթության,մշակույթի, առողջապահության հազ. աշակերտներով), Այստեղ կա հանրակրթական դպրոց (շուրջ 4 հաստատություն(680 սովորողներով), բումիջնակարգմասնագիտական մասհի մեկ մասնաճյուղ (Իջնանումէ Երնանի պետականհամալսարանի նաճյուղը), 94 գրադարան,6 թանգարան,10 հիվանդանոց(880 մահճակալով): '

ռեսուրսներըկազմում էին 90,3 հազ. մարդ, տնտեսաԱշխատանքային ակտիվ բնակչությունը`76,6 հազ. մարդ, այդ թվում զբաղվածները պես 70.4 հազ. մարդ, պաշտոնապեսգրանցված գործազուրկները6̀,2 հազ. մարդ:

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

9.1. ՊԱՏՄԱԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԱԿՆԱՐԿ

Այժմյան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը զբաղեցնում է պատմականՀայաստանի 15 նահանգներիցմեկի` Արցախիտարածքիլեռնային մասը: Արցախըհին Հայաստանի ամենաընդարձակ նահանգներից մեկն էր, որը տարածվում էր Աղստնիավազանից,Փոքր Կովկասյան լեռնաշղթայի արնելյան լեռնափեշերովհարավարնելյանուղղությամբ, մինչն Արաքս գետի հովիտը: Արցախնահանգըունեցելէ 11,5 հազ. կմ՛ տարածք: Առաջին անգամ ԱրցախըՈւրտեխեկամ Ուրտեխինիանվանումներով հիշատակվում է Հայաստանի հնագույն ժամանակաշրջանիսեպագիր ար-

ձանագրություններում: Հին Հունական, հռոմեական, ինչպես նան միջնադարյանհայ պատմիչների վկայությամբ՝ հնուց ի վեր Արցախըն Ուտիքը կազմել են Մեծ Հայքի անքակտելի մասը: Այդ իրողությունը հավաստող փաստագրական հարուստ նյութեր ն տեղեկություններ են պահպանվելՍտրաբոնի,Պլուտարքոսի, Պլինուսի, Պտղեմեոսի, Մ. Խորենացու, Փ. Բյուզանդի, Ագաթանգեղոսի ն հայ ու օտարազգի շատ այլ պատմիչներիգործերում: Ընդ որում, պատմական ՀայաստանիԱրցախ ն Ուտիք նահանգներն ընդգրկում են Կուր գետի միջին ստորին հոսանքների աջափնյա ամբողջ տարածքը` հարավում հասնելով մինչն Արաքսիհովիտ: Ուտիքը՝ Մեծ Հայքի տասներկուերորդնահանգը, ձգվում էր Արցախի հյուսիսարնելյանու արնելյան ամբողջ սահմանագծով ն զբաղեցնում Կուր ն Արաքս գետերի՝ հիմնականումհարթավայրային մասը: Իսկ Արցախը՝Մեծ ՀայՄիջագետքի քի տասներորդնահանգը,զբաղեցնում էր Կուր ն Արաքսգետերիմիջն ընկած հարթավայրիզգալի մասը ն դրանից դեպի արնմուտք ընկած` Աղստն

գետավազանիցմինչն Արաքսի հովիտը ձգվող լեռնային ն նախալեռնային ամբողջ տարածքը: Այսպիսով Կուր ն Արաքսգետերի միջն ընկածամբողջ տարածքըՍյունիքից արնելք զբաղեցնումէին Արցախ ն Ուտիք հայկական նահանգները, որոնք Կուր գետով բաժանված էին Աղվանքից: Աղվանքը սերտ կապերի մեջ է եղել Վայաստանիհետ: Ընդ որում, Հայաստանըմեծ ազդեցություն էր թողնում նրա քաղաքական, տնտեսական ու մշակութային կյանքի վրա: Նրանց զորքերը, զենքերի տեսակներըշատ նման էին հայկականին: Հայտնի է, որ աղվաններըՏիգրան Մեծի բանակում կռվել են հռոմեականզորքերի դեմ: 370-ական թվականներիննրանք ընդունել են քրիստոնեություն: Աղվանականգրերն ստեղծելէ ՄեսրոպՄաշտոցը: Մեծ Հայքի տարածքը 387 թվականինՀռոմեականկայսրության ն Սասանյան Պարսկաստանի միջն բաժանվելուց հետո Արցախըշարունակում էր մնալ Հայաստանի կազմում մինչն 428 թվականը: Դրանից հետո Պարսկաստանը Արցախ ն Ոտիք հայկական նահանգները միացրել է Աղվանքին ու ստեղծել, այսպես կոչված, Աղվանք մարզպանություն: Ընդ որում, մարզպանական Աղվանքիկազմի մեջ մտած հայկական նահանգներում ակտիվորենգոյատնել են հայ իշխանները:Իսկ արաբականտիրապետության ժամանակաշրջանումԱրցախը(ինչպես նան Ուտիքը ն Աղվանքը) մտցվել են խալիֆայության ստեղծած Արմենիա փոխարքայության մեջ: Այսպիսով, չնայած պատմական բարդ իրավիճակին, Արցախը միշտ պահպանելէ իր հայկականդեմքն ու ինքնուրույնությունը: Բագրատունիներիթագավորությանհիմնադրումից սկսած (885թ.) Արցախը, ինչպես նան Ուտիքը, մտել են հայկական այդ թագավորության մեջ:Յայկական ն օտար բոլոր աղբյուրները վկայում են, որ չնայած պատմական տարբերժամանակներումԱրցախըտարբերանվանումներ է ունեն է ցել, սակայն միշտ եղել Հայաստանիանբաժանելիմասը մշտապես՝հայաբնակ: Եվ միայն 24/ դարի կեսերից սկսած, արոտային անասնապահության համար հարմար, Կուր-Արաքսյան դաշտավայրիարնելյան մասն են թափանցել Միջին ու ԿենտրոնականԱսիայիցեկած քոչվոր անասնապահները` սելջուկ-թուրքերը ն մոնղոլ--թաթարները: Սրանցհետնորդներնէլ, որոնք այժմ իրենց անվանում են ադրբեջանցիներ,արմատավորվել են այստեղ, զբաղվել անասնապահությամբ:Իսկ շատ ավելի ուշ նրանց մի մասն էլ սողոսկել է Արցախիհարթավայրայինհատվածներըն դարձյալ զբաղվել ոչխարաբուծությամբ:Տարածքային որոշ տարբերություններով՝հայկական այդ նահանգը՝ Արցախը, պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում

Առան, Արցախն,Արդայխ,Արձայխ,Արձախաաշխարհ, Արցախամար աշխարհ,Խաչեն, Խաչենք, Փոքր Սյունիք, ավելի ուշ՝ Ղարաբաղ:

կոչվելէ

դարերումԱրցախըկոչվել է իր ամենախոշորգավառիանունով՝ Խաչեն կան Խաչենք, իսկ հետագայում` Դարաքաղ: |) դարի երկրորդ կեցից, երբ Հայաստանընորից նվաճեց իր անկախությունը, Արցախումարդեն կազմավորվելէին մի քանի իշխանություններ,որոնցից ամենաընդարձակն ու հզորը Խաչենի իշխանությունն էր: 2441-24/1 դարերում Ղարաբաղում պահպանվելէին հինգ իշխանություններ՝Խաչենի, Ջրաբերդի, Դիզակի, Վարանդայի,Գյուլիստանի: Այդ պատճառովդրանք միասին կոչվում էին Խամսայի (այսինքն՝ հինգ) մելիքություններ: զ. Հայ խոշոր պատմաբան Լեոյի բնութագրմամբ Հայկական բարձրավանդակիգրեթեամբողջ հյուսիսարնելյանծայրը, որ սահման ունի Կուր գետի հովիտը հյուսիսում ն Արաքս գետի հուլիտը՝ հարավում, ընդարձակ առումով այնպես, ինչպես հասկացվել է վերջին երեք դարերի ընթացքում, կարելի է ամփոփել մի ընդհանուր անվան տակ` Ղարաբաղ: Աճբողջ այդ տարածությունը,հյուսից հարավ ն արնմուտքիցարնելք, լցված է լեռնային զանգվածներով:Արնելյան կողմից լեռնակույտերի այս մեծ աշխարհն իջՑում է այլ ընդարձակտափաստանի վրա, որը կոչվում է Միլի կամ Ղարաբաղի դաշտավայր, իսկ արնմուտքումնրա պայմանականեզրագիծ կարելի է ընդունել այն ջրբաժան բարձրությունները,որոնք Սնանա լճի արնելյան կողմում ձգվում են հյուսիսից դեպի հարավ՝ միանալուլ ԴարալագյազիլեռՑերին:Հարավում այս լեռներից բաժանվումէ ն դեպի արնելք գնում Բարգուշատի շղթան, որը Ղարաբաղիհարավարնմտյանն հարավայինսահմանագիծնէ կազմում բաժանելովնրանՆախիջնանիգավառից: Արցախինահանգիմակերնույթը,խիստ կտրտված լինելով անդնդախորձորերով ն գետահովիտներովլ,դեռնս հնուց բաժանվածէ եղել 12 գավառների: Դրանք են՝ Մյուս Հաբանդ, Վայկունիք, Բերդաձոր, Մեծ Առանք, Մեծ Կվենք, Հարճլանք, Մուխանք, Պիանք, Պարզկանք, Սոթք, Փառնես, Կողտ:Չնայածայդ բաժանումներին ու տեղականներքին յուրահատկություններին պատմական Հայաստանի այս նահանգը ազգային, էթնիկական, տնտեսականգործունեության, կենցաղային սովորությունների ընդհանրության, արտաքին թշնամիների հարձակումներից միասնաբար պաշտպանվելուառումներովհիրավի խիստ ընդգծվածն բնորոշ ամբողջություն է եղել: Այս ընդհանրություններիշնորհիվ Արցախ--Ղարաբաղի հայությունն իր լեռնաստանը դարերշարունակ դարձրելէր մի միասնականկուռ աճրոց, որն անմատչելիէր հաճախակի հարձակվող արտաքին թշնամիներիհալ«-24Ա

`

`

`

`

`

ւ.

``

`

`

մար:

Անդրկուլկասիարնելյան տափաստաններիցայդտեղ սողոսկված թաթար-մոնղոլների հաճախ կրկնվող արշավանքներիպատճառով Արցախ արնահանգը ժամանակ առ ժամանակ զրկվում էր առնտրատնտեսական համախմբվածությունը, ներքին բայց հնարավորությունից, տաքին կապի բուռն ձգտումը հայ ժողովրդի այս հատվածի ազգային-ազատագրական համար միշտ հաղթանակող է եղել: Եթե պատմականՀայաստանիմյուս նահանգներումպարսիկների,արաբների, թաթար-մոնղոլներին մյուս թշնամի ցեղերի արշավանքի հետնանքով,ինչպես Լեոն է նշում, ջնջվում, վերանումէին ազգային իշխանության վերջին մնացորդները,ապա Ղարաբաղիհայությունը շարունակում էր պահպանել իր անկախ իշխանությունը: Նույնիսկ շրջապատից կտրված լինելու դեպքերում էլ, այստեղ ստեղծվել ու զարգացել է սեփական միջոցներովգոյատնողտնտեսությունը,լեռնային արդյունագործութբնակչության բնազդը, իրոք, այս լեռնաշխարհի յունը: Ինքնապահպանման է ու Տնտեսավարման եղել: հաղթանակի գոյատնմանվճռորոշ հատկանիշն ու յուրահատկություններըդարավոր արմատներ ունեն կենցաղավարման այստեղն մինչն այժմ էլ սրբությամբկիրառվումու հաշվիեն առնվում: Պահպանելով իր լեռնաստանիանկախությունը`Արցախ-Ղարաբաղի հայությունը, որպես մայր հայրենիքի անբաժան մաս, միաժամանակամենաակտիվմասնակցությունէ ունեցել օտար բռնակալներիցամբողջ Հայաստանը ազատագրելու պայքարում: բացաԻնչպես վկայում են պատմականփաստերը,ղարաբաղցիները են ռիկ քաջություն ն անընկճելի հաստատակամություն ցուցաբերել իրենց պաշտպանելուգորհայրենիքըթշնամիներիանդադար հարձակումներից ծում: Վանրահայտէ, որ Արցախիայրուձինակտիվմասնակցությունէ ունեարաբականմեծաթիվ զորքը ցել Ավարւսյրի ճակատամարտին:ՍՀ դարում գրավել Քթիշ (այժմկարողացել չի էլ երկարատնպաշարմանընթացքում ն յան Հադրութի շրջանում) ամրոցը: Հայերի նրանց իշխան Եսայի Երանշաապշած՝արաբներըստիպվածեն եղել դադարեցնել հիկի քաջություններից ու նահանջել: Այսպիսի բազմաթիվօրինակներիցէ ամրոցի պաշարումն Ղարաբաղի մելիքների ու նրանց ջոկատների ակտիվ մասնակցությունը Է նան պայքարին:Արժանահիշատակ Դավիթ-Բեկի մղած ազատագրական Ղարաբաղի կամավոր ջոկատներիանօրինակ սխրանքը Սարդարապատի որտեղ վճռվեցհայ ժողովրդիբախտը,ն նա աճակատամարտումկ1918թ.),

զատագրվեցթուրք բռնակալներից: Ինչպես ամբողջ Հայաստանի, այնպես էլ Ղարաբաղի առաջադեմ մեր լեռնաշխարհիփրկությունըօտար բռնակալնեմտավորականությունը

րի հաճախակի ասպատակություններիցմիշտ կապել է ռուս ժողուլրդի հետ: Եվ պատահական չէ, որ դեռ շատ հնուց զգալի քվով ղարաբաղցիներ են հաստատել Ռուսաստանիընդարձակտարածության տարբնակություն բեր մասերում, հաւոկապես Մոսկվայում,Հյուսիսային Կովկասում,Ստորին Պովոլժիեում, հետագայում նան Պետերբուրգում ն այլուր: Այս գործընթացը հատկապեսակտիվացելէ Պետրոս | թագավորին Եկատերինա| թագուհու

։

ժամանակ:

`

ՎատկապեսՊետրոս է-ը լայն արտոնություններէ տվել հայերին՝ Ռուսական կայսրության բոլոր վայրերում առնտրի, արհեստագործության, երկրագործությանզանազան բնագավառներում: Կան պատմականբազմաթիվ փաստեր այն մասին, որ ղարաբաղցիհայերը Հյուսիսային Կուլկասում կարնոր դեր են խաղացել խաղողագործության,շերամապահության, մետաքսագործության,գինեգործության հիմնադրմանգործում: Նրանք մեն տաքսագործականձեռնարկություններ են ստեղծել նան Աստրախանում Պենան Մոսկվայում. Պովոլժիեի մյուս վայրերում: Այդ վայրերում, ինչպես տերբուրգում ղարաբաղցիվաճառականներնունեցել են իրենց առնտրական կենտրոները:Նրանք զգալի դեր են խաղացել Ռուսաստանիոչ միայն ներքին, այլն միջազգային առնտրի զարգացմանգործում: Կւսրնորվում է նան նրանց դերը մի կողմից Ռուսաստանի, մյուս կողմից Հնդկաստանի, Չինաստանի,Պարսկաստանիմիջն առնտրականկապեր հաստատելու ն զարգացնելու գործում: Ղարաբաղցի վաճառականներնակտիվորեն մասնակցել են Նովգորոդի ու Նիժնի Նուլգորոդի միքազգայինտոնավաճառներին: Ղարաբաղի մելիքները նամակագրական, դիվանագիտականհարաբերություններ են ունեցել Պետրոս է-ի ն Ռուսաստանիմյուս խոշոր գործիչների հետ: Նրանք մեծ ջանք են գործադրելՌուսաստանիհետ ոչ միայն բարեկամականկապերի մեց մտնելու, այլն` միավորվելու Ռուսաստանին: Հայ ժողովրդիմեծ զավակ Իսրայել Օրին Գանձասարիհայտնի ժողովից հետո Ղարաբաղի մելիքների լիազորությամբ մեկնում է Գերմանիա, այնուհետն Ռուսաստան` նրանց օգնությամբ Վայաստանիազատագրությանվերաբերյալ իր ծրագիրըիրականացնելունպատակով: ԻսրայելՕրու, Հուլսեփ էմինի հետ միասին,ինչպես ճան նրանցիցհետո այդ լեռնաշխարհիազատագրության,այն Ռուսաստանին միավորելու համարշատ ջանքեր են գործադրել Ղարաբաղի հայրենասեր մելիքները: Այդնպատակովնամակագրականկապեր են հաստատել ցարական արքունիքի,պետականու ռազմական մեծ գործիչների հետ, բազմիցս պաւովիրաուղարկել բանակցություններիհամար: Ի դեպ, Ղարաբաղի կություններ `

`

գործիչներն այդպիսի կապեր էին ստեղծել նան ռուս մեծ զորավար ԱլեքսանդրՍուվորովի հետ: Պետրոս է-ի ու առհասարակՌուսաստանիհետ բարեկամականհարաբերություններ ստեղծելու ն ռուսական զորքերի օգնությամբ Ղարաբաղը ազատագրելու հարցում մեծ գործ է կատարելԳանձասարիկաթողիկոսԵսայի Հասան-Ջալալյանը: նա ժամանակիամենազարգացածհայ գործիչներից մեկն էր ն ուներ ռուսահայաց քաղաքականություն:1718 թ-ին Պետրոս Լին ուղարկված նամակում նա Ղարաբաղիբոլոր մելիքների անունից հավաստիացրելէ, որ պատրաստ են իրենց ուժերի համեմատ ընդառաջ գնալ, երբ Պետրոսի հզոր թագավորությունըցանկանա շարժվել դեպի իրենց կողմերը: Հիրավի, 1722 թ. հայ մելիքները 12 հազար զինվորներով սպասում էին Գանձակիմոտ` ռուսական զորքին միանալու պայմանավորվածությանհամաձայն: Սակայն այդ ժամանակահատվածում, Ռուսաստանիարտաքինքաղահետ կապված,Պետրոս քականությանն ռազմականիրավիճակիփոփոխման Էր չի շարունակում Անդրկովկասըպարսկաթուրքական լծից ազատագրելու գործողությունները:Օգտվելովայդ հանգամանքից՝թուրքերնու պարսիկները նորից են սկսում ասպատակությունները: Հենց այդ ժամանակէլ հայերըռուսներից առաջինհուսախաբություննեն ապրում:Այդ ժամանակաշրջանում Արեն ցախի հինգ մելիքություններիցյուրաքանչյուրում ստեղծվում ամրակուռ բերդեր (սղնախներ),որտեղ ն կենտրոնացվումեն օտար նվաճողներիդեմ պայքարիհիմնականուժերը: Նրանց ռազմական գործողություններըղեկավան Ավան Յուզբաշին,որոնց հրամանատարել են Եսայի Վասան-Ջալալյանը րությամբ ղարաբաղցիները1720-ական թվականներինչորս անգամթուրքերին ջարդել ու ետ են շպրտել: 1735 թ. պարսկական զորքերը նորից են փորձում հարձակվելՂարաբաղիվրա, սակայն, հանդիպելուլ հայկականհինգ մելիքությունների զինված դիմադրությանը,նահանջում են: Պարսկաստանը ստիպված է լինում ճանաչելՂարաբաղիանկախությունը: 1795թ. պարսկականզորքը Ղաջարխանիգլխավորությամբհարձակվում է Ղարաբաղիվրա, պաշարումՇուշի քաղաք-- ամրոցը: Սակայնղարաբաղցիներիհամառ դիմադրությանշնորհիվ պարսիկներըդարձյալ նահանջում են: Որոշ ժամանակ անց ավելի մեծաթիվբանակով նա նորից է հարձակվում Ղարաբաղի վրա, մեծ դժվարությամբ զավթում Շուշին ու գազանաբարհաշվեհարդարտեսնում տեղի բնակչության հետ` ռուսական կողմնորոշման համար: Չնայած դրան` ղարաբաղցիներըշարունակում են պայքարը: Պարսիկ բռնակալը սպանվում է Շուշիում, իսկ նրա զորքը փախչում է Ղարաբաղից:

24/ `

ն 2254 դարի ակզբներին, հատկապեսռուս-թուրքադարի վերջերին Աէ

ողջ հայությունը Անդրկովկասի կանպատերազմներիժամանակաշրջանում,

ազինվորներինդիմավորումէ որպեսազատարարի ու բազմակողմանի մինչն Արնելղեկավարությունը նրանց: Ռուսականբարձրաստիճան ջակցում մեծ հետաքրքրությունէր ցուցաբերում ազատագրումն էլ Հայաստանի յան Ղարաբաղի նկատմամբ,որի բազմաթիվզավակներանձնվիրաբարծառայում էին ռուսական պետական,տնտեսական,ռազմականպատասխանատու

ռուս

պաշտոններում:

թվականին,երբ ռուսականզորքերը Վրաստանումամրապնդվեշարժվում են դեպի Անդրկովկասի արնելյան մասը ու վերջնագրավում Գանձակը,իր անկախությունըդեռնս պահպանածՂականապես րաբաղը կամավոր միանում է Ռուսաստանին:Իրականանումէ Արցախ Ղարաբաղ աշխարհի հայությաներազանքը: Այսպիսով՝1813 թ. ԳյուլիստանիպայմանագրովԱրնելյանկՀայաստանի հյուսիսարնելյանմի շարք գավառներիհետ միասին Ռուսաստանինէ միավորվումնան Ղարաբաղիխանությունը: Դրանից հետո Ղարաբաղի խանությունը(ինչպես նան Բաքվի, Գյանջայի, Շիրվանի, Շաքիի, Թալիշի խանությունները)որպես վարչական միավոր վերացվումէ: Ռուսաստանի կողմից Անդրկովկասումստեղծված վարչական նոր կառուցվածքով, 1867 թվականից Լեռնային Ղարաբաղը մտցվում է Ելիզավետպոլի (նախկինԳանձակի) նահանգի մեջ, որպես առանձին գավառ(Շուշիի գավառ): ՌուսաստանըՊարսկաստանի ն Թուրքիայի համեմատությամբ առաջադեմ երկիր էր, հետնաբար Ղարաբաղի միացումը Ռուսաստանինշատ կարնորդեր խաղաց այդ լեռնաշխարհի բնակչության քաղաքական, սոցիալ--տնտեսական,մշակութայինզարգացմանգործում: Համեմատաբար նպաստավորն խաղաղ պայմաններստեղծվեցին տնտեսական կյանքի աշխուժացման համար: Շուշի քաղաքը դարձավ առնտրի, կրթության ու մշակույթի նշանավոր կենտրոն: Ղարաբաղի վաճառականները կապեր ստեղծեցին Ռուսաստանի ու երկրների նշանավորքաղաքների հետ: Ղարաբաղումձնաեվրոպական վորվեցինարհեստագործական,մետաքսագործական, գորգագործական, արտադրությանմանրձեռնարկություններ: գինու-՛սսպիրտի Շուշին դառնում է Անդրկովկասիհայ մշակույթի ու կրթությաննշանավոր կենտրոն:Այստեղ բացվում են դպրոցներ,թատրոն, հիմնվումէ տպարան, տպագրվում են թերթեր: Ղարաբաղցիշատ երիտասարդներկրթության են մեկնում Մոսկվա, Պետերբուրգ, Կին, Խարկով, Բեռլին, Փարիզ,

լուց հետո

`

`

`

-

Լոնդոն, Քեմբրիջ ն եվրոպական այլ քաղաքներ: Նրանցից շատերն էլ դառնում են ականավոր գիտնականներ, արվեստագետներ,ռազմական գործիչներ: Այնուհանդերձցարական Ռուսաստանը ինչպես ծայրամասային մյուս շրջանների, այնպես էլ Անդրկովկասինկատմամբ գաղութային քաղաքականություն էր վարում: Գատկապես1880--ական թթ. սկսած` Ղարաբաղում ուժեղանում են գյուղացիների դժգոհությունները,պարբերաբար տեղի են ունենում հուզումներ ինքնակալության ն տեղի կալվածատերերիդեմ: Այդ ժամանակվանից զգալի թվով ղարաբաղցի գյուղացիներ աշխատանք գտնելու նպատակովմեկնում էին Բաքու, Թիֆլիս, Միջին Ասիա, Հյուսիսային Կովկաս ն այլ շրջաններ:Բաքվում 1918 թ. մայիսին ստեղծվում է մուսավաթական կառավարություն: Ադրբեջանի պատմությանմեջ ստեղծված այդ առաջին պետությունը հենց առաջին օրերից վարում է խիստ ազգայնամոլական, հակահայկականքաղաքականություն՝ձգտելով իր ազդեցությունը տարածել նան Արցախ-Ղարաբաղի, հայկական այդ երկրամասիամբողջ տարածքի վրա: ՍակայնՂարաբաղիհայությունը բոլոր ջանքերը գործադրում է իր անկախությունըպահպանելուհամար՝ ստեղծելով սեփական կառավարմանտեղական մարմիններ:Հակահայկական մուսավաթական տարրերի`ազգամիջյանկռիվներհրահրելու քաղաքականությանհետնանքով 1918թ. գարնանըիրադրությունը Ղարաբաղումբարդանում է, սկսվում են հալածանքները հայերի նկատմամբ: Իսկ մի քանի ամիս հետո՝ նրանց կանխամտածված քաղաքականության հետնանքով, Ղարաբաղ են մտնում թուրքական զորքերը. Ղարաբաղիհայ աշխատավորությունը կազմակերպում է աշխարհազորային ջոկատներ, որոնք Ասկերանիմոտակայքում ջախջախումեն թուրքական մեծաթիվզորքին: Մակայնմուսավաթների աջակցությամբթուրքերին հաջողվում է գավթել Շուշի քաղաքը, որը ն նրանց կողմից բարբարոսաբար ավերվում ու կողոպտվում է: Ղարաբաղի կամավորականջոկատներըհերոսաբար շարունակում են պայքարը իրենց երկրամասը թուրքական, մուսավաթական բռնակալներիցազատագրելու համար: Այդ պայքարի ընթացքումնրանք մի քանի ճակատամարտեն տաԼիս: Դրանցից հանրահայտ է Մարտունու շրջանի Մսմնա գյուղի մոտ տեղի ունեցած մարտը: Այստեղ ճարտար, Քերթ, Քարահունջ ն շրջակա մյուս գյուղերի կամավորներըմիացյալ ուժերով ջախջախումեն թուրքական բանակի մի մեծ ջոկատ, որի մնացորդներըփախչում են: Շուտով թուրքերը ստիպվածեն լինում հեռանալ Անդրկովկասից:Իսկ դրանիցհետո՝ 1918 թ. աշնանը, Անդրկովկասեն մտնում անգլիական զորքերը: Մուսավաթականներըանգլիացիների օգնությամբ դաժան հաշվեհարդար են տեսնում հայերի հետ: Այդ ժամանակ անգլիացիներըմուսա324

քաղաքում ստեղծումեն իրենց ռազկենտրոնը:Անգլիական զավթիչների ու մուսավաթամականծառայության կան ավազակախմբի կողոպտիչ քաղաքականության հետնանքով Ղարա" քաղիգյուղերը տնտեսականծանր դրության մեջ են ընկճում: Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հայ աշխատավորությունըակտիվորեն է պայքարը հրոսակներիու զավթիչներիդեմ`տեղականկառաշարունակում կարգեր հաստատելու նպատակով:Նրանք մեծ աշխատանքեն ծավարման նան մուսավաթականների կողմից հրահրվողազգամիջյանընդհահամար: Ղարաբաղում ազատագրականշարժումները րումներըկանխելու թափեն ստանում հատկապես1920թ. սկզբներին:Վենցայդ ամիսներին զայն վանդալները (մուսավաթականները)բարբարոսաբար էլ հակահայկական են հայկական թաղամասերը,որի հետնանքով ոչ քաղաքի հրդեհում Շուշի է միայն ավերվում այդ հրաշալի քաղաքը, այլն զոհվում են տասնյակհազարավոր(35 հազարիցավելի) հայեր: Քաղաքիհայ ազգաբնակչությանկենդանիմնացած մասը ստիպվածէ լինում հեռանալ:Մուսավաքականներիաայդպիսի ավերումներ ն կոտորածներեն կազմակերպում վազակախմբերը ճան Լեռնային Ղարաբաղի մյուս վայրերում: 1920 թ. ապրիլի 28-ին հարնան նորաթուխԱդրբեջանումհաղթանագում է խորհրդայինիշխանությունը: Այդ ժամանակբոլշնիկների ղեկավարությամբ Ղարաբաղի բոլոր գյուղերում կազմակերպվումեն հեղկոմներ, հայկական այս երկրամասում նույնպես բռնի կերպով ստեղծվում են մարմիններ: խորհրդայինիշխանության Այդ ծանր իրադրությանպայմաններումտեղի աշխատավորական կամավորականզինված ջոկատներիհամատեղջանքերով 1920թ. ամռան ն աշնան ամիսներին վերջնականապեսջախջախվում են մուսավաթական, հակահայկականբանդաները (ճնշվում են նան նրանց կողմից կազմակերպվածխռովությունները)ն դուրս շպրտվում Ղարաբաղից: Քանի որ 11--րդ կարմիր բանակըՍ. Կիրովին Ս. Օրջոնիկիձեի ղեկասկզբում մտնում է այժմյան Ադրբեջանի վարությամբ տարածքն այդտեղից հետ ձելԱրցախ--Ղարաբաղ, ապա Ադրբեջանի միասին խորհրդայինկարգեր հն ստեղծվում նան Լեռնային Ղարաբաղում: Հայաստանում խորհրդայինկարգերիհաստատումից հետո (1920 թ. 29), կոմունիստականկենտրոնականն անդրկովկասյանմարաոյեմբերի ՓիններումՂարաբաղի վարչատարածքային ենթակայության հարցը երն նարատն է առարկա քաշքշուկի քննարկման դառնում: Հայաստանումխորհրդային կարգերիհաստատումից անմիջապես հետո՝ 1920 թ. դեկտեմբերի1-ին, Ադրբեջանիհեղկոմի նախագահ Նարիմա-

աջակցությամբՇուշի վաթականների

'

ալում

"`

`

'

`

նովը ն արտաքինգործերի ժողկոմ Հուսեյնովը ուղերձ են հղում. Հայաստանի հեղկոմին, որտեղ նշվում է, որ Ադրբեջանիկառավարությունը ողջունում է եղբայրական հայ ժողովրդի հաղթանակը, ն այդ օրվանից Հայաստանի ու Ադրբեջանիմիջն եղած նախկինսահմանները համարվում են վեՆարացված: Նշվում է նան, որ Լեռնային Ղարաբաղը,Զանգեզուրը ն խիջնանը համարվում են Հայաստանի ՍոցիալիստականՀանրապետության բաղկացուցիչ մասը: Ն. հղած ուղերձի, ինչպես նան ՌՍԴ(բ)Կ ԿովկասյանբյուՆարիմանովի րոյի 1921 թ. հունիսի 3-ին տեղի ունեցած նիստի որոշման հիման վրա հռչակվում է Վայաստանի ժողկոմխորհի հայտարարագիրըայն մասին, որ Լեռնային Ղարաբաղը հանդիսանում է Հայաստանի Սոցիալիստական Վանրապետության անբաժանելիմասը: Սակայն, շատ շուտով Ն. Նարիմանովը ու մյուսները փոխում են իրենց դիրքը ն պահանջում,որ Լեռնային Ղարաբաղըկցվի Ադրբեջանին:Այդ կապակցությամբնորից է սկսվում Ղարաբաղի հարցիքննարկմանքաշքշուկը: 1921 թ. հուլիսի 4-ին Ռկ(բյ)ԿԿենտկոմիԿովկասյանբյուրոյի Մասնավորապես, նիստում, ձայներիմեծամասնությամբ, որոշվումէ Լեռնային Ղարաբաղը թողնել ԽորհրդայինՎայաստանի կազմում: ՍակայնՆ. Նարիմանովըբողոքում է այդ որոշմանդեմ: Այդ նույն օրը Թիֆլիս է ժամանում Ի.Ստալինը,որի պահանջով հուլիսի 5-ին նորից հրավիրվումէ Կովկասյանբյուրոյի նիստ, որտեղ ն առանց քննարկմանու քվեարկության, Ստալինի կամայականությամբ որոշվում է ԼեռնայինՂարաբաղըմտցնել Ադրբեջանիկազմի մեջ: Այսպիսով պատմական Հայաստանիանբաժանելիմասերը՝Ղարաբաղնու Նախիջնանը, բռնիկերպովկցվում են Ադրբեջանին: Լեռնային Ղարաբաղըբռնի կերպով, տեղի շուրջ 9546 կազմող հայ բնակչության կամքին հակառակ,Ադրբեջանիկազմի մեջ մտցնելը (հայկական այդ երկրամասի առանձին հատվածները վարչական առումով կտրված էին մեկը մյուսից) խիստ բացասական ազդեցություն է թողնում ազգային կյանքի ու տնտեսությանզարգացմանվրա՝ բողոքի հզոր ալիք առաջացնելով բնակչության մեջ: Այդ բողոքների արդյունքը եղավ այն, որ Լեռնային Ղարաբաղը1923 թ. հուլիսի 7-ին հռչակվեց ինքնավար մարզ: Սակայն, կանխամտածվածձնով այս մարզի անվան մեջ ազգային պատկանելիությունըչի նշվում: ՄինչդեռնախկինԽՍՀՄ կազմիմեջ մտնող ինքնավար 8 մարզերից 7-ի անվանումներում ընդգծված էր ազգային պատկանելիութըունը (Հարավ-Օսեթական, Խակասական, Ադիգեյական, Կարաչա-Չերքեզական, Հրեական, Լեռնային Ալթայի, Լեռնային Բադախշանի): Այդ հեռահար քայլը արվել է նան Նախիջնանի Ինքնավար Հանրա326

պետությաննկատմամբ,չի հասկացվում,թե որ ազգի համարէ ստեղծված

վարչականմիավորը: Մինչդեռ ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտնող 20 ինքնավար հանրապետություններից19-ի անվանումներով նշվում է ազգային պատԲաշկիրական,Թաթարական,Կարելական կանելիությունը՝ նայլն: աշխարհի տնօրինությունը Այսպիսով`հայկական Արցախ--Ղարաբաղ սկսում են կամայականորենիրականացնելադրբեջանցիները:Ահա թե ինչու հայկականայդ ինքնավար մարզի սահմաններըորոշելիս նրանք կանձնով մարզի մեջ չեն մտցնում Արցախ-Ղարաբաղիլեռնային խամտածված մասի զգալի հատվածը: Դուրսէ թողնվում նույնիսկԽամսայի մելիքություններից Գյուլիստանի մելիքության ամբողջ տարածքը՝ Շահումյանի շրջանը, ն Խանլարի շրջանի մեծ, ինչպես նան Դիզակի մելիքության զգալի մասը: Բացի դրանից, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի՝ Ադրբեջանիղե։ կավարներիկողմից կանխամտածվածկերպով կազմած տարածքըարհեստականորեն,նեղ շերտով (ընդամենը6 կմ լայնությամբ)կտրվում է Գայաս' տանի հետ ընդհանուր սահման ունենալու հնարավորությունից:Լեռնային ու «Ղարաբաղի մայր Հայաստանի միջն եղած արցախյանհայկականտա: րածություններումԱդրբեջանը«ստեղծում» է Լաչինի, Քելբաջարի, Ղուբաթլուի, Զանգելանի վարչական շրջանները, որտեղից հայ բնակչությունը տարբեր պատճառներովհեռացվում է ն մեխանիկորեն բնակեցվում է թուրք--ազերիներով: Այսպիսով Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավարՄարզը, որն ընդգրկումէր Արցախիտարածքիմի հատվածը, չորս կողմից շրջապատվում է Ադրբեջանի կազմի մեջ մտցված ու հայաթափվածվարչականշրջաններով ն մեկուսացվում Հայաստանից: Ադրբեջանի կառավարող շրջանների կողմից գոարվողայդ քաղաքականության հետնանքով անցած յոթանասուն տարիների ընթացքում Լեռնային Ղարաբաղիհայությունը կտրված էր մայր հայրենիքից:Այդ հանգամանքըխիստ բացասաբար է անդրադարձելՂարաբաղի հայկականմշակույթի, կրթության,լեզվի զարգացմանվրա: Բացարձակ անուշադրությանեն մատնվել այդ երկրամասիհայկական պատմաճարհազարավորհուշարձաններ, դրանցիցհամարյաոչ մեկը տարապետական 70 տարվաընթացքում չի վերանորոգվել:Իսկ դա այն դեպքում, երբ Ադրբեջանիամբողջ տարածքումգտնվող բոլոր մզկիթներըվերականգնվել Ս շքետորենզարդարվելեն: Արցախը պատմական Հայաստանի ինչպես գիտության, այնպես էլ մշակույթիմյուս բոլոր բնագավառներումբացառիկ կարնոր տեղ է գրավում: Հայտնի է որ ՀայաստանիՀանրապետությանտարածքում պահմեծարժեք քարե պանվումէ չորս հազար պատմաճարտարապետական այդ

՝

Է`

,

հուշարձան: Իսկ միայն Լեռնային Ղարաբաղիտարածքում այդպիսի բոլոր կարգի հուշարձանների թիվը, ոչ լրիվ տվյալներով, անցնում է 2765-ից: Դրանք բնութագրում են Արցախի հայ բնակչության հազարամյակների պատմություն ունեցող հոգնոր մշակույթը, տնտեսական գործունեության

բնույթը:

՝ '

Լեռնային Ղարաբաղը,բացի եկեղեցականշինություններից,հարուստ է հայկականհնագույն ճարտարապետական այլ կոթողներով՝կամուրջներով, բերդերով,պարիսպներով,ապրանքներով,քարավանատներով,ձիթհաննան

Դրանք բոլորն էլ տիպիկ հայկական են, ինչը անհերքելի փաստերով ապացուցում են այդ կոթողներիվրա եղած մեսրոպատառարձանագրությունները, հայ ն օտարազգի պատմիչներիհավաստիաղբյուրները: Ադրբեջանական զավթիչները, օգտվելով Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարության անտարբերությունից,նախիջնանի օրինակով, ակտիվորեն վարում էին մարզը հայաթափելու քաղաքականություն: Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչությունը չուներ հնարավորությունլսելու ն դիտելու հայերեն ռադիո-հեռուստահաղորդումներ,դպրոցներում չէր դասավանդվում հայ ժողովրդի պատմություն, հազվադեպ երնույթ էին հայկական թեմաներով կինոնկարների ցուցադրումը ն թատերական բեմականացումները: Մարզի բնակավայրերում սոցիալ- տնտեսական,մշակութային տարրական պայմանների բացակայության պատճառով հայ բնակչությունը, հատկապես երիտասարդությունը,ստիպված էր հեռանալ իր հայրենի երկրամասից: Այսինքն` կանխամտածվածձնով Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ տարվում էր այն քաղաքականությունը, ինչ վիճակվել էր նախիջնանի Ինքնավար Հանրապետությանը,որի երբեմնի կատարելապեսհայաբնակ, հայկականհողերում այժմ հայ չկա: նման քաղաքականությունը չէր կարող դժգոհություն Բնականաբար, չառաջացնել Ղարաբաղիբնակչության մեջ: Այդպիսի բազմաթիվբողոքներ ու Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորվելու պահանջներ են ներկայացվել 1950-1960-ական թվականներին:Սակայն դրանք առավել մեծ ընդգրկում ունեցան 1987-1988 թթ.: 1987 թ. Ղարաբաղի բոլոր գյուղերում, ձեռնարկություններում,կազմակերպություններում տեղի են ունեցել կոլեկտիվներիժողովներ, որոնց ընթացքում որոշումներ են կայացվել ԼՂԻՄ--ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիավորվելու վերաբերյալ: Դրանց հիման վրա 1988 թ. սկզբներինմարզի վարչական շրջանների ժողովրդականպատգամավորներիխորհուրդներընույնպես որոշումներ են

գալու

ն

Հայկա-

Ընդառաջելով մարզի բացարձակ գերակշռող հայ բնակչության ցանկություններինԼեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ժողովրդական խորհուրդը 1988 թ. փետրվարի 20-ին իր արտահերթ պատգամավորների նստաշրջանում,որոշում է կայացրել ԼՂԻՄ-ը ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի կազմիցդուրս բերելու ն Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորվելու վերաբեր-

։

քերով:

կայացրելԼՂԻՄ-ը ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի կազմից դուրս կանԽՍՀ-ին վերամիավորվելուվերաբերյալ:

յալ:

Դրանից հետո` սկսած փետրվարի21--ից, Հայաստանի ամբողջ աշխատավորությունը, որը երբեք անտարբերչի եղել իր անբաժանելի հատվածի՝ հայության ճակատագրինկատմամբ,միահամուռ կերԱրցախ--Ղարաբաղի պով պաշտպանում է հայկական այդ մարզի բնակչության օրինական պահանջը: Հանրապետության ձեռնարկություններում, ուսումնական հաստատություններում տեղի են ունենում կոլեկտիվների ժողովներ, իսկ Երնանում "ու մյուս քաղաքներում հզոր հանրահավաքներ՝ի պաշտպանությունՂարաբաղիբնակչության արդարացիպահանջի: Ի պաշտպանություն Ղարաբաղիբնակչությանպահանջի`Հայաստանի արդյունաբերականձեռնարկությունների աշխատողներըհայտարարել էին երկարատնգործադուլներ: 1988 թ. փետրվարի 26-ին հրատարակվումէ ԽՍՀՄ Կենտկոմիգլխավոր քարտուղար Մ.Ս. Գորբաչովի դիմումը՝ ուղղված Ադրբեջանիու Հայաստանի աշխատավորությանը, որը լիակատար ըմբռնումով ընկալվեց հայ ժողովրդիկողմից: Երնանի աշխատավորությունը փետրվարի27--ին տեղի ունեցած հանրահավաքում որոշում է դադարեցնել գործադուլը, դուրս գալ աշխատանքի,աշխատել նան հանգստյան օրերին` բաց թողնվածը լրացնելու համար: Ադրբեջանական կողմը այլ պատասխան տվեց: Այնտեղի ու ները Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակծայրահեղականներն ազգայնամոլ չության՝ ինքնորոշման վերաբերյալ ընդունած սահմանադրականպահանջները դիմավորում են սվիններով բարբարոս միջոցներով, բռնություն կիրառում Ադրբեջանում ապրող շուրջ 500 հազար հայության նկատմամբ: Մասնավորապես, 1988թ. փետրվարի 27-29-ին հայ բնակչության նկատմամբՍումգաիթքաղաքում կազմակերպվումէ արյունուտդատաստան՝աու մենաանմարդկային բարբարոս ձներով: Դրա հետնանքով զոհվում են բազմաթիվ անմեղ հայեր: Հայ բնակչության մյուս մասն էլ թողնելով տունտեղ, ունեցվածք ու աշխատանք՝ մեծ դժվարությամբ հեռանում ն ապաստան է փնտրում Հայկական ԽՍՀՄ-ում, Ստեփանակերտում, Հյուսիսային ն »Չ« Կովկասումայլուր: դարի վերջին կազմակերպվածհայ բնակչության `

։

նկատմամբայս նոր ցեղասպանությունըբողոքի հզոր ալիք առաջացրեց ինչպես մեզ մոտ, այնպեսէլ ամբողջ աշխարհիհայությանշրջանում: Աշխարհի ն Խորհրդային Միության բոլոր ժողովուրդները խստորեն դատապարտեցինՍումգաիթի ոճրագործությունը:ՍակայնԱդրբեջանիղեկավարությունը ն զանգվածային լրատվության աղբյուրները մինչն այժմ էլ չեն տվել, այսպես կոչված, սոցիալիստականիրավակարգիպայմաններում կատարվածայդ ջարդարարության քաղաքականգնահատականը: 1988 թ. մարտի 17--ին տեղի ունեցավ կուսակցության Լեռնային Ղարաբաղի մարզային կոմիտեի պլենումը, որը նույնպես որոշեց խնդրել ԽՄԿԿ Կենտկոմիքաղբյուրոյին, հաշվի առնելով հայ բնակչության արդարացի պահանջը, քննարկել ն դրականորենլուծել Լեռնային Ղարաբաղի ԻնքնավարՄարզը Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորելուհարցը. դրանով իսկ շտկել Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակիհարցում թույլ տրված պատմականսխալը: 1988թ. մարտի 24-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմը ն ԽՍՎՄ Նախարարներիխորհուրդը հատուկ որոշում ընդունեցին՝1988-1995 թթ. Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սոցիալ-տնտեսականզարգացման միջոցառումների վերաբերյալ: Այս որոշումը խելացի օգտագործելու դեպքում, անկասկած, շատ կարնոր փաստաթուղթէր մարզի սոցիալ--տնտեսականվերելքի հա-

քննարկել ժողովրդականպատգամավորներիմարզային խորհրրությամբ ն դի 1988թ. փետրվարի20-ի նստաշրջանիորոշումը

հարցը: Նման

:

:

մար:

Այդ որոշումով մարզի տնտեսական զարգացման համար միութենական ֆոնդից հատկացված450 մլն ռուբլին Ադրբեջանըայն բռնազավթելէր ն միայն օգտագործում էր 224 դարում ԼՂԻՄ-ի տարածքում ձնավորված ադրբեջանականգյուղերիզարգացմանհամար: Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հայության ազգային ն սոցիալական հարցերը հնարավոր էր լուծել` մարզը Վայաստանի Հանրապետությանը վերամիավորելուճանապարհովմիայն: 1988 թ. հունիսի 15-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագույնխորհրդինստաշրջանը հատուկքննարկեց ն համաձայնությունտվեց Լեռնային Ղարաբաղի

Ինքնավար Մարզը ՀԽՍՀ-ին վերամիավորելու վերաբերյալ մարզային խորհրդի որոշմանը: ՄիաժամանակհանրապետությանԳերագույն խորհրդի նստաշրջանըդիմեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին՝քննարկել ն դրականորեն լուծել այդ հարցը: 1988 թ. հունիսի 21-ին մարզի իշխանությանմարմինը, ելնելով այսպես կոչված, բոլոր ազգերի ազատ ինքնորոշմանիրավունքիմասին լենինյան սկզբունքի հետնողականիրականացման անհրաժեշտությունից,մեկ նս ԽՍՀՄ անգամ դիմեց Գերագույնխորհրդին՝խնդրելովամենայն ուշադ330

.

`

դրականորենլուծել

մի որոշում նս ընդունեց ժողովրդական պատգամավորների ԼՂԻՄ-ի խորհրդի 20-րդ գումարման 8-րդ նստաշրջանը՝ 1988թ. հուլիսի 42-ին: Այստեղ որոշվեց նան սահմանվածկարգով միջնորդություն հարուցել մարզի անունը փոխելու, ԱրցախիԻնքնավարՄարզ անվանելու մասին: Հաշվի առնելով ստեղծված ծանր վիճակը՝ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 1988թ. հուլիսի 18-ին Ղարաբաղի հարցը դրեց հաճախագահությունը տուկ քննարկման, որին հրավիրեցին Լեռնային Ղարաբաղի, Հայկական ԽՍՀ-ի ն ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի ներկայացուցիչնրը:Վայպատվիրակների ելույթներումհիմնավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Հայկական ԽՍՀ-ին վերամիավորելու խիստ անհրաժեշտությունը: Սակայն, չնայած ստեղծված խիստ լարվածությանը, կուտակված հիմնախնդիրներին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունըայս անգամնս դրականորեն չլուծեց հարցը: Լեռնային Ղարաբաղումստեղծվածդրությունըշտկելու ն լուրջ թերությունները վերացնելուհամար, ԽՄԿԿ Կենտոմի,ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի ճախագահությունըն ԽՍՎՄ Նախարարներիխորհրդի1988-89թթ. ընդունած որոշումներովխոշոր միջոցառումներէին նախատեսվածԼեռնային Ղարաբազի ԻնքնավարՄարզիտնտեսութան,մշակույթիհետագազարգացումըապահովելու, աշխատավորների բարեկեցությունըբարձրացնելուն այլ բնագավառներում:Անհրաժեշտնախադրյալներէին մտեղծված Հայաստանի հետ ԼեռնայինՂարաբաղի ԻնքնավարՄարզիկապերնընդլայնելու համար,ինչպես նան հավաստիացվումէր,որ ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդինախագահութէ համարում ԼեռնայինՂարաբաղուղարկել իր ներյունը նպատակահարմար որոնք Ադրբեջանին Հայաստանի ներկայացուցիչների կայացուցիչներին, հետ սերտ համագործակցելով, կգործենընդունվածորոշումներիպարտադիր կատարումն հ ամար: ապահովելու հուլիսի 18-ի որոշումիցհեՔանի որ ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդի1988թ. մնում տոէլ ԼեռնայինՂարաբաղի ու նրա շուրջ առկա հարաբերությունները էին լարված, ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդինախագահության ստեղծածհեղինակավերհանձնաժողովի՝ ԼեռնայինՂարաբաղում,Երնանումն Բաքվումկատարած ուսումնասիրությունների հիման վրա, հարցը նորիցէ դրվում քննարկման: որին մասնակցումէին Լեռնային Ղարաբաղի,Յայաստանին ԱդրբեՆիստը, ջանի ներկայացուցիչները, տեղի ունեցավ 1989թ. հունվարի11--ին:

Քննարկման արդյունքների հիման վրա ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունըորոշում է, որ ազգամիջյան հարաբերություններիշարունակվող լարվածությունը կանխելու, իրադրությունը կայունացնելու նպատակով,ԱդրբեջանիԽՍՀ-ի ն Հայաստանի ԽՍՀ-ի կուսակցական ու պետական մարմինների,ինչպես նան Ազգություններիխորհրդի հանձնաժողովի առաջարկությունների համաձայն, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզում ժամանակավորապեսսահմանել կառավարմանհատուկ ձն պահպանելով Լեռնային Ղարաբաղի որպես ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի կազմում ինքնավար մարզի կարգավիճակը, կազմել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի հատուկ կառավարմանկոմիտե Ա. Ի. Վոլսկու գլխավո-

րությամբ:

Դադարեցվում է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի ժողովրդական պատգամավորներիխորհրդի լիազորություններըմինչն խորհրդի նոր կազմի ընտրությունների անցկացումը: Մարզգործկոմի բոլոր լիազորություններն անցնում են ինքնավար մարզի հատուկ կառավարմանկոմիտեին, որը ենթարկվում է անմիջականորենԽՍՀ Միության պետական իշխանության ն կառավարմանբարձրագույնմարմիններին`օժտված լինելով ինքնավար մարզի: Ժողովրդականպատգամավորներիխորհրդի ն նրա գործադիր կոմիտեի լիազորություններով, իսկ կոմիտեի նախագահը` ժողովրդական պատգամավորներիմարզային խորհրդի գործադիր կոմիտեի նախագահի իրավունքներով պարտականություններով: Սահմանվում Է, որ Լեռնային Ղարաբաղի ԻնքնավարՄարզի տարածքում գտնվող միութենականն հանրապետականենթակայությանձեռնարկությունները, հիմնարկություններն ու կազմակերպությունները,ինչպես ու մյուս կառուցվածքային նան դրանց մասնաճյուղերը,արտադրամասերն ստորաբաժանումները,սույն հրամանագրիգործողության ժամանակաշրջանում ենթարկվելու են կոմիտեին: Մամուլի, ռադիոյի ն հեռուստատեսության,զանգվածային լրատվության մյուս միջոցների մարմինները,հրատարակչությունները, տպագրական ձեռնարկությունները, ներքին գործերի մարմինները,ինչպես նան մշակույթի, ժողովրդական կրթության, առողջապահականհիմնարկություններնու ոչ արտադրականոլորտի մյուս կազմակերպությունները,անկախ ենթակայությունից ու գերատեսչականպատկանելիությունից,իրենց գործունեությունն իրականացնումեն կոմիտեի կամ նրա լիազորված անձանց անմիջական ղեկավարությաճբ: Չնայած տարածքային առումով Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը դեռոնսմնում էր Ադրբեջանիկազմում, սակայն այս որոշումը հնարա-

ն

վորությունէր տալիս մարզին փաստորեն ինքնուրույն կերպովտնօրինելու

իր տնտեսության պլանավորումը, նյութատեխնիկական ապահովումը, ու մյուս հարցերի լուծումը: կադրային Այս որոշմամբհամեմատաբարլայն հնարավորություններ էին ստեղծվում նան ընդլայնելու մարզի տնտեսական,հատկապեսմշակութայինկապերը: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության1989 թ. հունվարի 11--ի որոշումը, խորհրդային իշխանության ամբողջ ժամանակաշրջանում, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման վերաբերյալեզակիերնույթէրանկասկած: Մինչն մարզի վարչաքաղաքական ենթակայությանհիմնախնդրիվերջ: նական լուծումը այս որոշման կատարումը1989 թ. հունվարի 20-ից սկսել " էր իրականացնելայստեղ ստեղծված Հատուկ կառավարմանկոմիտեն: Սակայն ընթացքում մարզի հայ բնակչությունը «համոզվեց», որ իբր, հատուկ կառավարման ձն մտցնելու մասին որոշումը նույնիսկ խաբուսիկ է եղել ն անկեսունակէ գտնվել: Ա. Վոլսկու գլխավորությամբստեղծված կոՑիտեիգործունեությունն այդ բարդ շրջանում մարզի ղեկավարման թերնս ճիշտ ուղին էր, որն ըստ արժանվույն չգնահատվեց:ԼՂԻՄ-ի Հատուկ կա,

,

'

ռավարման կոմիտենհետագայում, իրավականանորոշ կարգավիճակով, զրկվել էր բնակչության վստահությունից ն ի վիճակի չէր կառավարելու մարզը: Ինքնավարմարզում փաստորենանօրեն կերպով դադարեցվել էր «ժողովրդականպատգամավորներիմարզայինխորհրդի ն կուսակցական մարզայինկոմիտեիգործունեությունը: Միննույն ժամանակ Հատուկ կառավարմանկոմիտեի նկատմամբ տարվում էր նախկինքաղաքականությունը: Այսպիսով՝ Վատուկկառավարմանկոմիտեն,ինչպես նան հատուկ շրջանի պարետը(մարզում անհիմն ձնով մտցվել էր նան ռազմականվիճակ խիստ պարետայինռեժիմով, որը, սակայն, կիրառվում էր միայն հայ ժողովրդի նկատմամբ) բարձիթողիէր արվել մարզի հայ բնակչության բախտը,որից կ օգտվելով Ադրբեջանիղեկավարությունը շրջափակել էր մարզը` կտրելով Վայաստանիհետ ունեցած նրա բոլոր կապերը: Դեռ ավելին, ադրբեֆանցիները շրջափակում են նան մարզի շրջանները` կտրելով դրանք ու մեկը մյուսից: Քարզկենտրոններից Այս անտանելիվիճակից դուրս գալու նպատակովմարզի աշխատավոստիպվածէր 1989 թ. մայիսից սկսել գործադուլ, որը տնեց չորս տությունը Ինքնավար մարզի հայ բնակչության համար այդ ծանր վիճակում. ամիս: բախտըտնօրինելու նպատակով, 1989 թ. օգոստոսի 16-ին Ստեփատեղի ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության լիազոր նակերտում ներկայացուցիչների համագումար: ,

ւ

նրա

Քանի որ իրավիճակըԼՂԻՄ-ում ծայրահեղորենբարդացվելէր, իսկ իշխանության մարմիններիկողմից այն համապատասխանգնահատականին պատշաճ վերաբերմունքի չէր արժանանում, ապա մինչն ժողովրդական պատգամավորներիմարզխորհրդի ն կուսակցության մարզկոմի գործուվերականգնումը համագումարը արձանագրում է ազգային խորհրդի' մարզայինինքնավարժողովրդական,ընտրովիմարմինստեղծելու անհրաժեշտությունը: Մարզում տիրող իրավիճակըբազակողմանիքննարկելուց հետո, հենվելով ԽՍՀՄ սահմանադրության,համամիութենական 19-րդ կուսկոնֆերանսի ն ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորների համագումարի՝հասան րակության հետագա .դեմոկրատացման ժողովրդական պետության սկզբունքն ամրապնդելուհիմնադրույթներիվրա, համագումարըորոշում է՝ ռեգիոնում դրությունը կայունացնելու նպատակով, մինչն ժողովրդական պատգամավորներիմարզային խորհրդի ն կուսակցության մարզկոմի գործունեության վերականգնումը, ընտրել Ազգային խորհուրդ ն նրան մարզի կառավարմանբոլոր ոլորտներում տալ ղեկավար մարմնի դեր կատարելու

նեության

լիազորություն: Համագումարըմիաժամանակհայտարարումէ ԼՂԻՄ-ը հետնողականո-

րեն Վայաստանիհետ վերամիավորելուիր վճռականությանմասին ն խստագույնն մերժում մարզի ներքին գործերին Ադրբեջանիկառավարության կողմից միջամտելույուրաքանչյուր փորձ ու ինքնավար մարզի հանդեպանընդունելիէ համարումթելադրանքիքաղաքականությունը: Այս ն մի շարք է այլ հարցերի մասին համագումարնընդունում հայտարարագիր, որով ԽՍՀ սահնշվում է, որ մարզի տարածքում դադարեցվումէ Ադրբեջանական ԽՍՀ ն մասին մանադրության,ԼՂԻՄ-ի Ադրբեջանական օրենքը հանրապետական մյուս օրենքներիգործունեությունը:Նշվում է, նան որ ինքնավար մարզի գործերինԱդրբեջանիմիջամտությունըգնահատվելուէ որպեսագրեսիայի ակտ ն կստանահամարժեք պատասխան:ՀամագումարըԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին, միութենականհանրապետություններիգերագույն խորհուրդներին է դիմում Լեռնային Ղարաբաղի ազգային խորհուրդը որպես ԼՂԻՄ-ում միակ օրինական իշխանություն ճանաչելու, ինքնավար մարզի կառավարմանԱ̀դրբեջանիցանկախ սահմանադրական ձների շուտափույթ վերականգմանգործումօժանդակությանցույց տալու խնդրանքով: Հայտարարություններում նշվում է նան, որ համագումարըաշխարհի դեմոկրատականպետություններիկառավարություններիՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին է դիմում` Լեռնային Ղարաբաղիհայ բնակչության ինքնորոշմանն անկախությանձգտումներինօժանդակելուխնդրանքով: ,

`

Այսպիսով`Արցախ-Ղարաբաղիբնակչությունըստեղծված ծանր կահամագումացությունումմինչն ԽՍՀՄ ժողովրդականպատգամավորների հարցի լուծումը, ենթակայության մարզի վարչաքաղաքական կողմից րի է քաղաքական իր Ազգայինխորհրդի ընտրությամբփաստորենորոշում վիճակիմիակ ճիշտ ու ժամանակավորուղին: 1-ին, Հայկ. ԽՍՀ ԳեԴրանիցմի քանի ամիս հետո՝ 1989 թ. դեկտեմբերի ու նիսխորհրդիմիացյալ ԼեռնայինՂարաբաղիԱզգային րագույնխորհրդի է տում միաձայն որոշվում Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավարՄարզը վերամիավորելՀայաստանին: Սակայնայս պատմականորոշումիցհետո էլ` մինչն 1991թ. վերջը, մարզի հայ բնակչությանկյանքում առաջընթացի ոչ մի փոփոխությունչէր կատարվում:ԽորհրդայինբանակիաջակցությամբԱդրբեջանն արդեն 4 տարուց ավելի էր, ինչ ԼեռնայինՂարաբաղըլրիվ կտրել էր արտաօդային գիծը մայր Հայաստանի քին աշխարհից: Երնան-Ստեփանակերտ հետ կապողմիակ ուղին, գործումէր Ադրբեջանիավազակախմբերի կողմից իրականացվողդաժան պայմաններում: Մարզի հայկական գյուղերը բոլոր առնանկողմերից,ամեն օր ենթարկվումէին ավազակայինհարձակումների, գում, սպանումէին բազմաթիվհայերի,թալանում,ավերումէինգյուղերը: Խաթարվածէր լրիվ շրջաւիակմանմեջ գտնվող մարզի տնտեսությունը, հայ բնակչությունը զրկված էր մշակութային կյանքից: Արտակարգ դրության մեջ գտնվող մարզում թուրքերի հետ միասին իրեն սանձարձակ էր պահում նան խորհրդայինզորքը: Այս բոլորն իրականացվումէր կենտրոնի թույլտվությամբ: Ղարաբաղիհայ բնակչությունը, սակայն, հերոսաբար պայքարում էր իր ազատության համար: Քաղաքական սոցիալ-տնտեսականպաշտպանականծանր վիճակում գտնվող Արցախումպատմականնոր իրադարձությունտեղի ունեցավ 1991 թ. սեպտեմբերի2-ին ԼՂԻՄ-ի ն 20-ական թթ. հայկական այդ մարզից բռնապոկվածպատմականԱրցախիբաղկացուցիչմասը կազմող Շահումյանի շրջանի ժողովրդական պատգամավորների համատեղ նիստում հռչակվեցԼեռնային ՂարաբաղիՎանրապետությանստեղծումը: Այնուհետն՝ 1991 թ. դեկտեմբերի10-ին, Լեռնային Ղարաբաղում անցկացվածհանրաքվեի արդյունքներով,արցախահայությունըմեկ անգամ նս ծանր վիհաստատեց անկախությունը:Այդ օրը (չնայած պատերազմական ճակին) ԼՂՀ-ի բնակչության ձայնի իրավունք ունեցողների 8096-ը մասնակցեցհանրաքվեին,իսկ քվեարկողների 9994-ից ավելին քվեարկեց անկախության օգտին: հայկաԱյսպիսով՝ աշխարհի յսպիսով աշխարհի քաղաքական ջացավ հայկ քարտեզիղրա առաջացավ քաղաքական քարտե կան երկրորդպետությունը՝ԼեռնայինՂարաբաղիՎանրապետությունը:

:Վադրութի(շրջկենտրոնը Հադրութ քաղաքը), Մարտակերտի(շրջկենտրո-

9.2 ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐՉԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ

Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզը մինչն հանրապետություն հռչակվելըբաժանված էր 5 վարչական շրջանների`Մարտակերտի,Ասկերանի, Հադրութի,Մարտունու, Շուշիի: 1991թ. սեպտեմբերի2-ին մարզին վերամիավորվելէր նան Շահումյանիշրջանը, ն ստեղծվել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (ԼՂՀ): Այսպիսով`(Դ-ն բաժանված էր վարչական հետնյալ շրջանների` Մարտակերտի,Ասկերանի, Մարտունու, Հադրութի, Շուշիի, Շահումյանի: Սակայն, Շահումյանիշրջանը, քանի որ մինչն 1994թ. մայիսինկնքված զինադադարըզավթված էր Ադրբեջանիկողմից, այն առ այսօր էլ մնում է նրա տիրապետության տակ: Լաչինի շրջանը ազատագրվելուցհետո այդ նույն տարածքում ԼՂՀ-ն կապվում է Հայաստանի Հանրապետությանհետ) 1994թ. կազմավորվել է Քաշաթաղի շրջանը: Այժճ այն ԼՂ. վարչական կառուցվածքիմեջ է: Շրջանի վարչականկենտրոնը Բերծորն (նախկինԼաչին Քաշաթաղիշրջանի կազմիմեջ են մտցվածնան մինչն 1994թ. մայիսը ազատագրված Զանգելանի(այժմ Կովսական),Ղուբաթլուի (Անգեղտուն), ու Ֆիզուլու Ջեբրաիլիտարածաշրջաններն տարածաշրջանիմի Մինչն 1994թ. մայիսը ազատագրվելէր նան Քարվաճառի (որին թուրքերը անվանել են Քելբաջար) տարածաշրջանը,որտեղ հանգրվանելեն Արցախիմի մասը հանդիսացողՇահումյանի(պատմականանցյալումԳյուշրջանից բռնագաղթված հայ բնակչությունը: լիստանի) ԼՂՀ վարչական նոր կառուցվածքով Քարվաճառի շրջանը այժմ կոչվում է Շահումյանիշրջան (ինչպես վերը նշվեց Շահումյանինախկինտարածաշրջանը Ադրբեջանիկողմից): մնումէ բռնազավթված են նան Դաշտային Արցախիորոշ հատվածներ Ազատագրված (Աղդամի ու Ֆիզուլու շրջաններում), որտեղով անցնում է ԼՂՀ-Ադրբեջանհակամարտությանճակատայինգիծը: Ինչպես ասվել է վերը, Ադրբեջանիկողմից օկուպացվածեն ԼՂՀ-ի կազմի մեջ եղած նախկին Շահումյանի (Գյուլիստանի) տարածաշրջանը, ինչպես նան Մարտակերտիու Մարտունու շրջանների դաշտային որոշ հատվածները,ընդհանուր առմամբ 1000 կմ:

նը Մարտակերտքաղաքը), Մարտունու (չրջկենտրոնը՝Մարտունիքաղաքը), Շահումյանի (շրջկենտրոնը Քարվաճառքաղաքը), Շուշիի (շրջկենտրոնը Շուշի քաղաքը), Քաշաթաղի (շրջկենտրոնը՝Բերձոր քաղաքը) շրջան-

ները:

կարգավիճակ

(որուլ

է

տարածբ:

Այսպիսով ԼՂՀ-ի վարչական կառուցվածքիմեջ այժմ մտնում են Ստեփանակերտքաղաքը, որը ԼՂՀ մայրաքաղաքնէ ն ունի վարչական շրջանի կարգավիճակ, Ասկերանի (շրջկենտրոնը Ասկերան

այս

քաղաքը): մասը:

քաղաքը).

Ինչպես նշվել է, ԼՂ3-ն պետականանկախությանհռչակագիրըընդունել 1991թ. սեպտեմբերի2-ին: Պետական լեզուն հայերենն է, ազգային արժույթը դրամն է, որը շրջանառության մեջ է դրվել 1993թ. նոյեմբերին: ԼՂՅ-ն ունի ութ քաղաք: Դրանք են` Ստեփանակերտը, Շուշին, Մարտակերտը, մարտունին, Ասկերանը, Հադրութը, Քարվաճառը, Բերծորը, Կովսականը (անգելան) ն Սիջնավանը (մինջնան): Ստեփանակերտը Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանխոշոր քաղաքն է ն մայրաքաղաքը:2003թ. տվյալներով`ունի 57.1 հազ. բնակիչ: է ստացել 1823թ--ից: Իսկ մինչ այդ հին հայկական Քաղաքի բնակավայրէր Վարարակն անվամբ, որն ունի ավելի քան 2000-ամյա պատմություն: Հենց գյուղում 1840-ական թթ. ստեղծվել է ռուսական բանակիզորակայան`ռազմական,վարչական,բնակելի շինություններով, որոնք էլ հիմք են հանդիսացելայժմյան քաղաքի ձնավորմանհամար: Լեռնային Ղարաբաղումխորհրդային հաստատվելուց ն երկրամասը ինքնավարմարզ հռչակվելուց հետո՝ 1923թ., 26 կոմիսարներիառաջնորդ, Բաքվի կոմունայիղեկավարՍտեփան Շահումյանի հիշատակըհավերժացնելու համար այս բնակավայրըվերանվանվումէ Ստեփանակերտ: Մինչն 1978թ. Ստեփանակերտը մարզայինվարչական կենտրոնլինեհամանուն նան լուց բացի շրջանի կենտրոննէր: 1978թ. հետո Ստեփանակերտիշրջանը վերանվանվումԷ Ասկերաճիշրջաճ, իսկ շրջանի կենտրոնը է կարգավիճակունի 1998 թ18 ը Ստեփանակերտից կմ է, բնակչությունը 2003 թ. է

կարգեր

`

կրողԱնրի ւնխը յ Քաղաքին Արո թյու կ զմել

արդ:

Ստեփանակերտըգտնվում է Ղարաբաղիլեռնաշղթայի արնելյան նախալեռնայինմասի ոչ մեծ հարթության վրա, Կարկառ գետի ձախափնյա գեղատեսիլմասում: Շրջապատվածէ անտառներով,այգիներով,ունի մեղմ միջին ջերմաստիճանը-0,2.Շ է, իսկ : Մթնոլորտայինտեղումները հուլիսինը՝Հ22,42Շ, օգոստոսինը են 535:մմ: տարեկան,միջինհաշվով,կազմում Ստեփանակերտը ավտոճանապարհների կարնոր հանգույց է: Այստեղից սկսվում է Ստեփանակերտ-Շուշի-Բերձոր-Գորիս-Ջերմուկ-Ե Ստեփանակերտ-Աղդամ-Եվլայս-Բաքու, Ստեփանակերտ-Ննգի-Մարտու-

կլիմայական պայմաններ, հունվարի «22,2"Շ

նի, Ստեփանակերտ-Կարմիր Շուկա-Մարտունի ավտոխճուղիները:Ստե-

փանակերտըերկաթգծովկապվածէ Բաքու--Թբիլիսիերկաթուղայինմայրուղու Եվլախ կայարանիհետ: Սակայն,այժմ Ստեփանակերտ--Աղդամ երկաթուղու ճյուղը չի գործում, կապված ադրբեջանաղարաբաղյան դեռնս չլուծված հակամարտության հիմնախնդրիհետ: ՈՒնի օդանավակայանն օդային գծերով կարող է կապվելԵրնանի, Թբիլիսիի, Գյումրիին Հյուսիսային Կովկասի մի շարք քաղաքների հետ (Ստեփանակերտի օդանավակայանը այժմ արմատական վերակառուցման մեջ է): Ստեփանակերտը Լեռնային Ղարաբաղի արդյունաբերականխոշոր կենտրոննէ: Այստեղ կան 20-ից ավելի մեծ ու փոքր ձեռնարկություններ: Դրանց մեծ մասը մինչն 1994թ. թուրք-ազերիներըավերել են, այժմ վերականգնվում է: Արդյունաբերությանճյուղերից համախառն արտադրանքով առաջատարը թճթմ արդյունաբերությունն Է Այս ճյուղի խոշոր ձեռնարկությունը մետաքսի կոմբինատն է (Ղարմետաքսկոմբինատ), որն իր մասնաճյուղերը ուներ Քարինտակ, Խնձրիստան գյուղերում ն Մարտակերտ քաղաքում: Գործում էր ԼՂՀ տնտեսություններում արտադրվող բոժոժի ու այլ շրջաններից ստացվող հումքի բազայի վրա: Բնական մետաքսաթելի ու գործվածքի արտադրությամբ ԽՍՀՄ-ում խոշորագույններից մեկն էր: Մինչն 1990թ. այս կոմբինատըտարեկան թողարկում էր ավելի քան 15 մլն գծամետր մետաքսի գործվածք: Այժմ այն վերակառուցման գործընթացումէ: Ստեփանակերտի թեթն արդյունաբերությանմյուս խոշոր ձեռնարկությունը կոշիկի ֆաբրիկան է, որը տարեկան կարող է թողարկել 4,5-5,0 մլն զույգ կաշվե կոշիկ: Նշանավոր են նան քաղաքի գորգագործական կոմբինատն ու կարի ֆաբրիկան: "Մյուս ճյուղերի ձեռնարկություններից հիշարժանեն էլեկտրատեխնիկական, կոնդեսատորների գործարաններըու շինանյութերիկոմբինատը, ինչպես նան կահույքիֆաբրիկան,կաթնամթերքների, մսի, հացաբուլ կեղենի, հրուշակեղենի,խմիչքներիարտադրությանձեռնարկությունները: ՍտեփանակերտըԼեռնային Ղարաբաղի կրթության, մշակութային կարնորկետրոննէ: 1920--ականթթ. այստեղ բացվել է գյուղատնտեսական տեխնիկում, իսկ 1940-ական թթ.՝ երկամյա ուսուցչական ինստիտուտ, որը հետո փակվել կարճ ժամանակից է մանկավարէ: 1970-ական թթ.բացվել ժական ինստիտուտ` հայկական, ռուսական ն ադրբեջանականբաժանմունքներով:Այստեղմինչն 1993թ. գործում էին Կիրովականի մանկավարժական ն Երնանի ճարտարագիտական ինստիտուտներիմասնաճյուղերը, |

ՅՅՑ

`

որոնց հիման վրա կազմակերպվեցԼեռնային Ղարաբաղի պետական հա(Արցախիպետականհամալսարանը): մալսարանը Կան նան բժշկական, երաժշտական,գեղարվեստականուսումնարան1924 թ. 11 դպրոց ն 15 մանկապարտեզ: ներ, ինչպես նան հանրակրթական բացվելէ Ստեփանակերտիներկայիսհանրապետականգրադարանը:Բացի դրանից,մասսայականմի շարք գրադարաններգործում են նան քաղաքի տարբեր մասերում: Մայրաքաղաքիմշակութային օջախների շարքում իր կարնորդերն ունի պատմությանթանգարանը,որտեղ ցուցադրված են աշխարհի հնագույն տնտեսական, մշակութային կյանԱրցախ-Ղարաբաղ քին, պատմությանըվերաբերող մեծ հետաքրքրություններկայացնող բազ-

մաթիվնմուշներ: Լեռնային Ղարաբաղիմշակութայինկյանքումանգնահատելիդեր է խաՎ. Փափազյանիանվանպետականհայկականդրաղում Ստեփանակերտի մատիկականթատրոնը (հիմնադրվել է 1932թ.): Ադրբեջանականտիրապետության տարիներինհայկական մարզի միակ պետական դրամատիկական թատրոնիխաղացանկիցգրեթելրիվ հանվել էին հայ ժողովրդիպատմությաՆույնիսկ թատրոնիցունը, կյանքին վերաբերողգործերիբեմադրությունները: հայկական ցանակիցհանվել էր «հայկական»բառը: Այժմ Ստեփանակերտում թատրոնընոր վերելք է ապրում, ամուր կապեր է ստեղծել դրամատիկական օջախներիհետ: Երնանիու Վայաստանի մյուսքաղաքներիթատերական ու Քաղաքի ամբողջ Լեռնային Ղարաբաղիկյանքում 1959 թվականից յուրահատուկ դեր է խաղում հայկական երգի ու պարի պետականհամույթը, որը մեծ հաջողությամբ ելույթներ է ունենում նան Երնանում ն Հայաստանի այլ բնակավայրերում: Ստեփանակերտումկան հիվանդանոցներ,բուժարաններ, մանկական առողջարան, փոստ-հեռագրատուն, միջքաղաքայինավտոմատ հեռախոսակայան, կապի բազմաթիվբաժանմունքներ:Այժմ Ստեփանակերտիռադիոհանգույցըամեն օր հայերեն բազմաբնույթհաղորդումներէ տալիս քաղաքի ու հանրապետությանամբողջ բնակչության համար: 1960-ական թվականներիցայստեղ ընդունվել են նան հեռուստահաղորդումներ:Սակայն,ոչ միայն Ղարաբաղի հայկական բոլոր բնակավայրերը,այլն մարզային կենտրոնՍտեփանակերտը հնարավորությունչունեին դիտելուն լսելու հայկական հեռուստատեսությանհաղորդումները:Ղարաբաղի՝88--ի հայտնի դեպքերիհետ կապված, մարզի հայության միահամուռ պահանջով թ. մայիսի սկզբին Ստեփանակերտը ոչ միայն ընդունում է հայկականհեռուստահաղորդումները,այլն մայր հայրենիքի մասնագետներիաջակցությամբ այստեղ կազմակերպվեցինտեղականհեռուստահաղորդումներ:Այժմ ՅՅ9

Ստեփանակերտումգործում է ԼՂՀ-ի հառուստահաղորդումների ընդունման, կազմակերպման, ինքնուրույնկենտրոն: Քաղաքն ունի մարզադաշտ, որտեղ «Արցախ»ֆուտբոլային թիմն անցկացնում է իր խաղերը, ինչպես նան կազմակերպվում են մասսայական շատ միջոցառումներ: Արցախի այս հիանալի քաղաքի առաջին հատակագիծը1926թ. կազմել է ճարտարապետ,ակադեմիկոսԱլեքսանդրԹամանյանը:Վետագայում քաղաքի զարգացման հետ կապված, երկու անգամ վերանայվելէ այն: Մինչն 1980-ական թվականներըՍտեփանակերտում կառուցվել են քարաշեն, հիմնականում 4--5-հարկանիշենքեր: Այժմ արդեն վեր են խոյանում բազմահարկբնակելի շենքեր: Ստեփանակերտմտնողներիվրա անջնջելի տպպավորություն է թողնում նրա մուտքի մոտ՝ բլրի վրա կանգնեցված«Մենք ենք, մեր սարերը» տուֆակերտ յուրատիպ քանդակը, որը բնութագրում Է ղարաբաղցու վեու հությունը, նրա հավատարմությունն անսասանությունը: Մինչն 1992թ. Շուշիի բարձունքից ն Աղդամիցադրբեջանցիներիանդադար ռմբակոծությունների հետնանքով ավերվել են Ստեփանակերտի շատ շենքեր, զոհվել են խաղաղշատ բնակիչներ: Սակայնմայրաքաղաքի բնակչությունըդիմացելէ այդ դժոխքինն պաշտպանելիր քաղաքը: Այժմ այն լրիվ վերականգնված է ու զարգացումէ ապրում: Շուշին եղել է Արցախինախահեղափոխական ժամանակաշրջանի կենտրոնը, ինչպես նան կրթամշակութային, արհեստագործական, առնտրականխոշոր կենտրոնը: Այդ հնագույն հայկական բնակավայրերի պատմության վերաբերյալփաստեր, հուշարձաններպահպանվել են հատկապես 24 դարից սկսած: Այն 1752 թ. հանրահայտբերդամրոց էր, իսկ 1840 թվականից` քաղաք: 1916թ. Շուշին ուներ շուրջ 43,5 հազ. բնակիչ, որի գերակշիռ մասը հայեր էին: ՂՎեռավորությունը Ստեփանակերտից 11 կմ է: 1920 թ. Շուշիի հայ բնակչությունը(մինչն թուրքերի կողմից քաղաքի հրդեհումը) կազմել է 35 հազ. մարդ: 1988--90 թթ. ադրբեջանականազգայնամոլները Ադրբեջանիտարբեր վայրերից զգալի թվով ադրբեջանցիներ էին բերել ու արդեն հայաթափված Շուշիում հայերինպատկանողտներում բնակեցրել:Այսպիսով՝դեռ 1920 թ. սկզբներիցնրանքսկսել էին այստեղ ավելացնել թուրք-ադրբեջանցիներիթիվը` նպատակունենալով հայկական այդ քաղաքը լրիվ բնակեցնելմահմեդականներով: Սակայն1992 թ. մայիսի 9-ին հայ ազատամարտիկները Շուշին ամբողջովինազատագրեցին,որտեղ նորից սկսեց ծաղկելհայկականկյանքը:

Շուշին գտնվում է Ղարաբաղիլեռնաշղթայիարնելյան նախալեռնային փոքր սարահարթի վրա: Քաղաքի բարձրությունը ծովի մակարդակից 1350--1500մ է:

`

Սարահարթը,որի վրա փռված է Շուշին, երեք կողմից շրջափակված է խիստզառիթափ,անդնդախոր,բայց անզուգական գեղեցկություն ունեցող կիրճերով,որտեղովհոսում է Արցախիկարնոր գետերիցմեկը՝ Կարկառը: Չնայած բարձրլեռնայինդիրքին. այս քաղաքի կլիմայական պայմանները մեղմ են, օդի հուլիսյան միջին ջերմաստիճանըկազմում է 19:Շ, հունվարինը -1,5:Շ: Շատ են ամպամած,մառախլապատօրերը: Սակայն մեղմ կլիմայի լեռնային մաքուր օդի, անզուգական դիրքի, շրջապատի գեղեցկությանու հանքայինջրի շնորհիվ, Շուշին դարձել է առողջարանային, հանգստյան ու զբոսաշրջության կարնոր կենտրոն: Շուշին, երեք կողմից շրջապատվածլինելով անդնդախորկիրճերով, մի կողմից էլ ամրակուռ բարձր պարսպով, դարձել էր անմատչելի բերդ-ամրոց: Առաջինամրակուռ բերդապարիսպներնայստեղ սկսվել են կառուցվել 1724 թվականից: Ի դեպ, մինչն այժմ էլ այդ պարիսպներըհիմնականումպահպանվումեն: Իսկ որպես բնակատեղի Շուշիի սարահարթըհայտնի է շատ հնուց: Թշնամիների հարձակումներից,հատկապեսմեծ վտանգի դեպքում շրջակա գյուղերի հայությունը պաշտպանվում էր այս բերդ-ամրոցում: Որպես անմատչելի հենակետ, մինչն բարդապարիսպներիկառուցումն էլ, հնուց մեծ դեր է կատարել թուրքական ն պարսկականբռնակալներիդեմ հայերի մղած պայքարի ժամանակ: Թուրքական, պարսկական մեծաթիվ զորքերը բազմիցս հարձակվել, երկար ժամանակ պաշարել են, սակայն այստեղ ու նրա շրջակայքում պատսպարված հայերն արիաբար պաշտպանվել են, ջարդել ու հետ են շպրտել թշնամիներին:Այդպիսինեն Շուշիի 1795թ.՝ արնախումպարսիկ Աղա-Մահմեդ Ղաջարին 1826թ.` ԱբբասՄիրզայիզորքերի դեմ հերոսական պաշտպանությունները: Շուշին հանրահայտ քաղաք է 1840 թվականից: Այդ ժամանակից սկսած` այն արագ զարգացել ու դարձել է ոչ միայն Արցախիմշակութային, կրթական, արհեստագործականխոշոր կենտրոնը,այլն Անդրկովկասիամենաաշխույժհայկականնշանավորքաղաքներիցմեկը: Իսկ ինչպե՞ս են մահմեդականներըմուտք գործել Արցախի սրտում գտնվող այս անմատչելի բերդավանը: Արցախի5 գավառներից մեկի` Վարանդայի մելիքության աթոռը, երբ ապօրինաբարզավթում է ՃՄելյիք-ՇահնազարԲ-ն Արցախիմյուս 4 մելիքները միացյալ ուժերով հանդես են գալիս այդ ինքնիշխանի դեմ: Գարնան հայրենասեր մելիքներին դիմադրելու

համար Շահնազարը բարեկամանում է քոչվոր ցեղապետՓանահի հետ, նրան նվիրում Շուշիի բերդը:Այս ձնով 18-րդ դարի 2--րդ կեսին Շուշի հայկական բնակավայրումհիմնավորվումէ Միլի տափաստաններում թափառող մահմեդականանասնապահցեղերի առաջնորդներից մեկը` այսպես կոչված Փանահ խանը(Վարանդայի Մելիք-Շահնազար Բ--ի դավաճանությամբ): Այսպիսովի̀նչպես Րաֆֆին է նշում, Ղարաբաղի մեջ մտցվեցմի օտար «ցեց»: Իսկ այդ «ցեցը» վերջնականապես արմատախիլարվեց 1992թ. մայիսի 9-ին հայ քաջարի ազատամարտիկների սխրանքով: ՂարաբաղըՌուսաստանին միանալուց հետո Շուշիում հիմնվեցինմետաքսագործական, գորգագործականֆաբրիկաներ,կոշկակարական, մետաղագործական,դարբնոցային, կարի արհեստանոցներ: Զարգացել են առնտրատնտեսական կապերըՌուսաստանին եվրոպականմյուս երկրների շատ քաղաքների հետ: Դրա հետ միասին, Շուշիում ծավալվել է նան կրթամշակութային գործը: 1820-ական թթ. սկսած` այստեղ բացվում են դպրոցներ,տպարան, հրատարակվում են թերթեր,գրքեր: Այդ տեսակետից մեծ հատկապես դեր խաղացին Շուշիում 1838թ. բացված թեմականն 1881թ.՝ ռեալականդպրոցները:Ընդհանուրառմամբ,մինչն հեղափոխությունը այս քաղաքում գործել է տարբերտիպի 12 դպրոց: Սակայնդրանցից հայ ժողովրդի հասարակական-քաղաքական ու մշակութային կյանքում անգնահատելիդեր է խաղացելթեմականդպրոցը: Ի դեպ, հիմնականում ձեռք բերելով աշխարհիկբովանդակություն, այն եղել է թեմի միակ ազգային դպրոցը, որտեղ բեղմնավոր աշխատանքեն կատարելականավորմանկավարժներ,գրողներ,հասարակական գործիչներ: Մասնավորապես, անգնահատելիեն Պետրոս Շանշյանի,Պերճ Պռոշյանի, Խորեն Ստեփանյանի ու մյուսների աշխատանքները: Անուրանալիէ ղարաբաղցի խիզախ կանանցիցի մեկի` Մարիամ Հախումյանիծառայությունը,որը Շանշյանի ու Պռոշյանի հետ միասին կարնոր դեր է կատարելՇուշիի Ս. Մարիամյանօրիորդացդպրոցի բացման գործում: Շուշիում տարբեր ժամանակներում են զբաղվել մանկավարժությամբ նան 7ր. Աճառյանը,Ղ Աղայանը,Վ. Փափազյանը,Լեոն ն հայ մշակույթի այլ նշանավորդեմքեր: Շուշիի տպարաններումտպագրվում էին հայ ն այլազգի գրողների գրքեր, ինչպես նան 19 հայկականն 2 ռուսական թերթերու հանդեսներ: Դպրոցական,տպագրական գործի, արվեստի, արհեստագործության, առնտրի զարգացումը Շուշի քաղաքին բերել է լայն ճանաչում. այն սերտ կապերիմեջ է եղել ժամանակիխոշոր քաղաքների հետ: Մասնավորապես, այն կապեր է ունեցել Թիֆլիսի, Բաքվի,Կինի, Մոսկվայի, Պետերբուրգի,Օ342

դեսայի,Բեռլինի, Փարիզի, Ցյուրիխի, Լոնդոնի, Վարշավայի ու եվրոպական ուրիշ քաղաքներիհետ, որտեղ կրթություն են ստացել Արցախիշատ

երիտասարդներ:

Պատահականչէ, որ Շուշին տվել է մշակույթի,գիտական,ռազմական գործի,արվեստիբոլոր բնագավառներիգծով նշանավորգործիչներ, հեղա''

`

`

զիոխականներ:

Ճարտարապետականառումով Շուշին մեծ հետաքրքրություն ներկայացնողն հիմնականում հայաբնակքաղաք է եղել մինչն 1920--ականթվա-կանիողբերգությունը՝ հայերի զանգվածայինկոտորածը:Քաղաքի հայաբնակ թաղամասերըզբաղեցնում էին բարձրադիրմասերը ն կոչվում Ղազանչեցոնց,Մեղրեցոց, Ագուլեցոց ն այլ թաղամասեր:Վայկականթաղամասերն աչքի էին ընկնում բնակելի ու հասարակական,ճարտարապետական ինքնատիպշենքերով, ունեին իրենց կենտրոնները,դպրոցները,ակումբխանութները,հյուրանոցներնու եկեղեցիները: գրադարանները, Ճարտարապետական տեսանկյունիցհատկապեսաչքի է ընկնում Դազանչեցոց Ամենափրկիչմայր տաճարը, որը 1920 թ. բարբարոսաբար ակոթողներէին Կարնորճարտարապետական վերել են մուսավաթականները: նան «Կանաչ ժամ», (գուլեցոց Ս. Աստվածածին, ՄեղրեցոցՍ. Աստվածածին եկեղեցիների,«Ժամհարյաններիհիվանդանոցի»,ռեալականուսումնարանի շենքները ն այլ քարակերտ շինություններ: Դրանցից հիմնականումլավ է պահպանվել«Կանաչ ժամ» եկեղեցու շենքը, սակայնայն ոչ հայկականոճով ձնափոխվելն դարձել էր հանքայինջրի ըմպասրահ:Շուշին ազատագրվեէ, իր հայկականտեսքն է լուց հետո այս եկեղեցիննույնպեսվերականգնվել ն է: գործում ստացել այժմ 1871 թ. Շուշիում կառուցվել է առաջին ջրմուղը ն երկու ջրամբար: 1896 թ. Թադնոս Թամիրյանցը կառուցել է ավելի խոշոր (18 կմ) ջրատար: Դրանքմինչն այժմ էլ գործում են: Շուշին Լեռնային Ղարաբաղի առողջարանային,հանգստյան, զբոսաշրջության գլխավոր կենտրոնն է ն միաժամանակ՝Շուշիի շրջանի վարչական կենտրոնը: Քաղաքն այժմ էլ հմայում է պահպանվածհայկական ճարտարապետական հուշարձաններով: Շուշին գտնվում է Ստեփանակերտից11 կմ հեռավորությանվրա: Ավտոխճուղիներովկապված է Ստեփանակերտի,մյուս կողմից` Լաչինով (այժմ Բերձոր)՝ Գորիսի, Ջերմուկի, Երնանի,իսկ Աղդամով՝Եվլախի ու Բաքվի հետ: Շուշիում գործում էին տեղարդ կոմբինատ, գորգագործական, արնելյաներաժշտականգործիքներիֆաբրիկաներ,ինչպես նան Ստեփանակերտի մետաքսի կոմբինատիմասնաճյուղը:Քաղաքն ունի մշակութային

ն

արհեստագործականուսումնարաններ,երաժշտականդպրոց,

տուն, կապի հանգույց, հիվանդանոց,պատմությանթանգարան:

մշակույթի

Շուշի քաղաքի արնմտյանմասի սարահարթիպռնկից անսահման գեղեցիկ տեսարանէ բացվում դեպի Կարկառգետիանդնդախորկիրճն ու մոտակա անտառածածկլեռը: Շուշի քաղաքում հիմնվել է ՎՀ ԳԱԱ բուսաբանական ինստիտուտի Շուշիի մասնաճյուղը:1988 թ. քաղաքի ազատագրման6--րդ տարեդարձի առթիվ Երնանից 700 տնկիներէ ուղարկվել, ն ստեղծվել Վաղթանակիծառուղի: Տեղում պահպանված հայկական ճարտարապետականշինությունների հետ միասին, քաղաքի երբեմնի հայ կյանքի մասին պատմում են նան հայկական գերեզմանոցի խաչազարդ, մեսոպատառ բազմաթիվ մեծ ու փոքր հուշարձանները: Ի դեպ, վերջիններիսզգալի մասը տեղի ադրբեջանցիների կողմից բարբարոսաբար ոչնչացվել է, մի մասն Էլ օգտագործվել որպես շինանյութ: Մահմեդականլծից ազատագրվելուհետո աստիճանաբար վերականգնվում է հայկական հնամենի քաղաքի տնտեսությունը, մշակութային կյանքը, որն ամբողջովին կազմալուծել էին ադրբեջանցի բարբա-

։

րոսները1988-1991 թթ. 1985 թվականից քաղաքային կարգավիճակ է տրված նան Մարտակերտին ու Մարտունուն: մարտակերտի բնակչությունը 1990 թ. կազմում էր 9,0 հազ., իսկ 2003 թ. 4,5 հազ. մարդ: Նույնանուն շրջանի վարչականկենտրոննէ: Մարտունու բնակչությունը 7,7 հազ. մարդ էր (1990 թ.), իսկ 2003 թ. 4,7 հազ. մարդ: Նույնանուն շրջանի վարչականկենտրոննէ: 1994 թվականից հանրապետությանքաղաքների թվին է պատկանում նան ազատագրվածԲերձորը (Լաչինը), որը արագորենվերականգնվում է: Բերձորը Քաշաթաղի շրջանի վարչական կենտրոնն է, 2003 թ. ունի 2.9 հազ. բնակիչ: Այն արագ վերականգնվում է, հեռավորությունըՍտեփանակերտից 50 կմ է: 1995 թվականիցքաղաքի կարգավիճակունի նան Քարվաճառ քաղաքը, որը այժմյան Շահումյանի շրջանի վարչականկենտրոննէ, բնակչությունը 0,5 հազ. մարդ(2003 թ.): Լեռնային Ղարաբաղիգյուղական բնակավայրերից,տների քանակով ն բնակչությամբ խոշորը ճարտար գյուղն է: Վաջորդը Զայլուն ձ, այնուհետն` յՉաթերքը,Թալիշը, Բերդաշենը, Մեծ Թաղերը, Վաղուհասը, Վանքը, Ներքին ԴՀոռաթաղը, Առաջածորը,Տողը, Ազոխը, Տումին Մաճկալաշենը:. Քերթը, Սոսը, Գիշին, Խնուշինակը, Սեյտիշենը(այժմ`Խաշեն), Ավետարաճոցըն այլն:

9.3 ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ՈՒ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԲՆԱԿԱՆ

ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

ՄԱԿԵՐԵՎՈՒՅԹԸ

գտնվում է Փոքր Կովկասի հարավարնելյան մասում: Մակերնույթըտիպիկ լեռնային է: Այն ընդգրկումէ Ղարաբաղիբարձրավանդակի արնելյան հատվածը ն արնմուտքից թեքությամբ իջնում դեպի արնելք՝ ծուլվելով Կուր-Արաքսյան ընդարձակհարթավայրիմեծ մասը կազմող ԱրԼՂՀ-ն

ցախիդաշտավայրին:

Մակերնույթիայդպիսի թեքությանպատճառովէլ Լեռնային Ղարաբաղի արնմտյանն հա"համարյա բոլոր գետերը,սկիզբ առնելովհանրապետության ձգվող բարձրաբերձ լեռներից,հոսում են ամբողջ երկարությամբ 'րավարնմտյան ն դեպիարնելք հարավ-արնելք՝Արցախիդաշտավայրը:Լեռնային արագահոս

գետերըմիլիոնավորտարիներիընթացքումԱրցախ-Ղարաբաղլեռնաշխարհի ն գեղատեսիլ մակերնույթըվերեն ածելանդնդախորձորերի գետահովիտնե Դրանցից հատկապես նշանավոր են համեմատաբարընդարձակյոթ գետահովիտներ, որոնք արնելյանհարթավայրային մասից լեզվակաձն մտնում են հանրապետությանլեռնային տարածքի խորքերը: Դրանք Իշ,։խանագետ,Վարանդա,Խոնաշեն, Կարկառ, Խաչեն, Կավարտ, Թարթառ գետերի հովիտներն են: Հյուսիսային մասում զգալի տարածք է զբաղեցնում Ինջա գետի գեղատեսիլ հովիտը: Իսկ առավել ընդարձակը Թարթառ չգետի հովիտն է (Մարտակերտիշրջան): Այժմյան ԼՂԳ-ի տարածքում յուրահատուկ կարնոր տեղ է զբաղեցնում "'Յագարու գետիհովիտը: Այս գետը իր վերին հոսանքի բազմաթիվ վտակճնե"րովսկիզբ է առնում Ղարաբաղի բարձրավանդակիաղբյուրներից ն թափ"վում Արաքսի ավազանինպատկանողՈրոտան գետի մեջ: Թարթառիգետահովիտը, հատկապես միջին ն վերին հոսանքներում է հազվադեպ ու անկրկնելի գեղեցկությամբ:Հենց այդ հատԲնութագրվում է գտնվում Վաթերքիանդնդախոր ձորը իր ձեռակերտ ն անձեռահուշարձաններով,ջրվեժներով: Համեմատաբարլայնաշերտ են նան ու Կարկառի հովիտները: Վերջինսանզուգականգեղեցկություն ունի հատկապես Շուշի քաղաքի մոտ: Նշված, ինչպես նան Խաչենի, Խոնաշենիու մյուս գետահովիտները, հատկապես հանրապետության համեմատաբար հարթավայրայինմասում կարնոր դեր են խաարնելյան, լում երկրագործության համար: Սրանցից յուրաքանչյուրն էլ վտակներին բաժանվածէ ավելի փոքր գետահովիտների:

վածում

կերտ Վարանդայի

համապատասխան

ունի խիստ կտրտված լեռնաԱյսպիսով՝ հանրապետության տարածքն յին մակերնույթ: Վամեմատաբարհարթավայրայինեն Մարտունու ու Մարտակերտիշրջանների արնելյան՝ ցածրադիրմասերը: Լեռնային Ղարաբաղիտարածքի միջին բարձրությունըծովի մակարդակից կազմում է 1100 մ (ՎայաստանիՀանրապետությանմիջին բարձրությունը ավելի քան 1800 մէ): Հյուսիսիցհարավ՝Լեռնային Ղարաբաղիարնմտյանամբողջսահմանով, ձգվում է Ղարաբաղի լեռնաշղթան,որից էլ սկսվում են երկրամասիտարածքով արնմուտքից դեպի արնելք ձգվող մի շարք լեռնաճյուղեր: Հյուսիսային մասով է ձգվում Մռավի լեռնաշղթան,որտեղ էլ գտնվումեն Արցախիամենաբարձր լեռնագագաթները՝ Գոմշասարը(3724 մ) ն Մռավը(3343 մ): Սրանք մտնում են Մարտակերտի շրջանի հյուսիսարնմտյանհատվածիմեջ: Ղարա«Քառասուն է բաղի լեռնաշղթայում աղջիկ» լեռնագագաթը(2828 մ), որը գտնվումէ Ասկերանիշրջանում,իսկ ավելի հարավ՝Մեծ Քիրս (2725 մ) ն Դիզափայտ(2480 մ) լեռնագագաթները:Մեծ Քիրսը գտնվումէ Շուշիի ն Վադրութի շրջաններիսահմանագլխին,իսկ Դիզափայտը՝Հադրութիշրջանում: Ի տարբերություն Զանգեզուրի ն ԳայաստանիՀանրապետությանտարածքի մյուս մասերում գտնվող լեռների (որոնք հիմնականումանտառազուրկ են) Արցախ--Ղարաբաղի լեռներն անտառածածկեն: Արցախ-Ղարաբաղիլեռնաշխարհըամբողջ Հայկական լեռնաշխարհի նման բնութագրվումէ ակտիվսեյսմիկությամբ:Մեծ տեղ են գրավումերկրաբանականանցյալում առաջացածհրաբխայինապարները:Զգալի են նան յուրայի ու կավճի դարաշրջաններինստվածքային ապարները: Հանրապետության հատկապեսբարձրադիրմասերում ակնառու կերպով արտահայտտեղի ունեցած երկրաված են երկրաբանականտարբերդարաշրջաններում կեղնի բարձրացումներնու իջեցումները,որտեղ առկա են հրաշագեղբնականբազալտները:Մակերնույթիայդ ձներըավելի ցայտուն են արտահայտված հատկապեսԹարթառ,Կարկառն Վարանդագետերիավազաններում: Ընդհանուր առմամբ` Արցախիայժմյան երկրաբանականկառուցվածքը շատ ընդհանրություններ ունի Զանգեզուր Դարալյագաղիհետ, որտեղ հրաբխայինբազմատեսակապարներիհետ միասին լայնորեն տարածված են կրաքարերն ու նստվածքայինմյուս ապարները:

միսներն

են

որոնց օդի միջինջերմաստիճանը կազհուլիսըն օգոստոսը,

մում է «21.75Շ ն «21.45Շ:

Ամենատաքվայրերը Մարտակերտիու Մարտունու շրջանների հարթավայրային մասերն են: Մարտունուշրջանում առավել է իսկ Մարտակերտի 0Մարտունի-՛Կուրոպատկինո-Գնորգավան, տաք գոտիները: շրջանում Մարտակերտ--Մարգուշավան Հունվարյան միջին ջերմաստիճանըկազմումէ-- 0,22Շ, փետրվարյանը՝ -0,95Շ: Ձմռան ամիսներին համեմատաբար ցուրտ գոտին ընդգրկում է մասը, առավելապես հյուսիսային հատվածը, Մռավի լեռբարձրլեռնային նաշղթան: ԼՂՀ-ի տարածքում երկարատնսառնամանիքներն շոգեր հիմնականում չեն լինում: Ցածրադիր վայրերում բացարձակնվազագույն ջերմաստիճանը իջնում է մինչն -162Շ, նախալեռնային վայրերում --192, բարձրլեռնայինվայրերում --235: Իսկ բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճանը ցածրադիրն նախալեռնայինվայրերում հասնում է «402, միջին լեռնային ն `

`

`

լեռնայինվայրերում՝32:Շ--ից37«Օ: Գարնանայինցրտահարությունըմիջին հաշվով վերջանում է մարտի 26-ից ապրիլի 18-ը ընկածժամանակահատվածում: Աշնանայինցրտահարությունըսկսվում է հոկտեմբերի1--ից ու տնում մինչն նոյեմբերի24--ը ընկած ժամանակաշրջանը: Աղյուսակ 52

Օդի միջին ամսական Ն միջին տարեկան ջերմաստիճանները ԼՂՀ տարածքում՝ ըստ գոտիների "Շ-ով

Ամիսները --

ւժ

ՀՏՏՅ

ջ ո ԷՍ 8 Յ 3 558 3 -. ք| Տ:5

Յ52 - ՅՑՇՀ - ՏՃՏ|

Բ Յ ՋՏ|Ք

Յ Ջ 5|5 5 Յ ք. Տ Տ 5ՀՅ Ց Յ

Հունվար են:

Հռ

Լեռնային Ղարաբաղիկլիմայականպայմաններըմեղմ ու չափավոր Այստեղ օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը Հ10.5:Շ: Ամենատաքա-

|

ՏՅՅԱՏՋ

--

ԿԼԻՄԱՆ

Գոտիները

Փետրվար

Մարտ

3 5,

6ւ Ջ`ր

ՏՏ

3Ւ

Յ

3,0

2,1

6,5

4.9

1.8

Էդ

1.0

Յ5Ջ 53 Յ

՝

«Կ

Ջ Ց

0.0

-2,6

-0,9

-1,9

0,9

4.0

0,9

Յ,8

1,2

Ապրիլ Մայիս

3.

12,0

Ա

9,3:

16,1

17,5

Հուլիս 25,6 Օգոստոս 25,2 Սեպտեմբեր20,3 Հոկտեմբեր 14,9 Նոյեմբեր Դեկտեմբեր Միջին տարեկանը

1,6

17,1 11,9 6,2

7.4

13.5

8,9

1,7

14,3

16,8 11,7 6,1 2,0

,

Աղյուսակ 53

Օդի միջին տարեկան առավելագույն ն բացարձակ առավելագույն ջերմաստիճաններըԼՂՀ տարածքում՝ ըստ գոտիների

|

ՅՀՏ

ՒՅԷ: 8 -»

Գոտիները ՅՅ Յ 5, ՅՅ,

ՅԾ

-6.`-Շ ՓՅՅ

-

«Տ

տ`

ՅՅ `

Ց,

Յ Յ Տ`:.Ք

Յ

Աղյուսակ

Օդի միջին տարեկան նվազագույն ն բացարձակնվազագույն ջերմաստիճանները ԼՂՀ տարածքում` ըստ գոտիների

-0,1

5,8

13,0 8,8 3,5

2,3

2.7

4,2

17.2 17.1

22,1

23.8 23,3 18,4 12,9

:

Գոտիները տարեկան բացարձակ նվազագույն նվազագույն նվազագույն ջերձաստիճանը ջերմաստիճանը է | ջերմաստիգրանցվել (6Շ-ով) ճանը («Շ--ով) (6Շ-ով)

Ցածրադիր

| գոտի Նախալեռնային գոտի Միջին լեռնային գոտի

Լեռնային

48,9

Մարգուշավանում---16

ԵՂ

Մարտունիում՝ -՛19

46,7

Վաթերքում՝ --20

աս

Լիսագորում՝--23

գոտի

ՅՀՑ., ջ

ՏՕ

Յօ.

ՅԿ

-

ծ.9 5

ՏՅՏՅՅ Յ Թ) Ց, ճՅՅՅՏ

Յ

Տ

ՅՅ

Է

Էլ

Ժ

Օ

Ցածրադիր գոտի

.

Նախալեռնային գոտի Միջին լեռնային գոտի Լեռնային գոտի

Է40

18,6

Է40

Ի16,9

Է37

15,6

Ստեփանակերտում՝

«32

11,4

Շուշիում՝ շ

Մարգուշավանում՝40 Մարտունիում 40

Աղյուսակ55 ԼՂՀ տարածքում թափվող միջին ամսական ն միջին տարեկան մթնոլորտային տեղումների քանակը՝ ըստ օդերեութաբանական

կայանների (մմ-ով)

Ամիսները Դիտակները

5:

-

Չ

1.Մարտակերտ

Յ

-

Ք

բով

4.Ստեփանակերտ18 5.Մարտունի

Յ/

7.Շուշի 8.Լիսագոր 9.կադրութ

2.Ղաթեք

3.Սունջինկա

6.Ասկերան

ԼՂՀ

տարածքում

Գոտին

Յ

գոտի(ծովի մակերնույթից400-610մ բարձրությամբ)

Միջինլեռնային գոտի(ծովիմակերնույթից 700-1100մ

Յ

|

|

| |

| |

Շ

ծ

Ջ

Յ

ե»)

ո

Յ0

Յ0

|

ՅՑ

թափվող մթնոլորտային տեղումների քանակն ըստ ուղղաձիգ գոտիների

Միջին տարեկան տեղումների

Նվազագույն տե-ղումներովբնորոշվող ամիսը ն

Սայիս, 88

Դեկտեմբեր,15

Մայիս, 111

Դեկտեմբեր,13

Մայիս, 137

Դեկտեմբեր,18

Մայիս, 135

Դեկտեմբեր,26

--

այդ ամսում

1800մ

բարձրությամբ)

Ց

-

| | | | | | | | |

Աղյուսակ56

Առավելագույնտե ղումներով բնորոշվող ամիսը ն այդ ամսում թափվողտեղումների քանակը (մմ--ով)

թափվող տեղումների քանակը(4մ-ով)

բարձրությամբ) Լեռնային գոտի(ծովի

մակերնույթից1300-

Ց.

Ց

ժ

--

|

ո

բ

1102|

Ծ

մ

ծ

քանակը (ճ4մ--ով)

Ցածրադիրգոտի (ծովի մակերնույթիցմինչն 400մ բարձրությամբ) Նախալեռնային

Յ

ն ամ-

քամիները: Գարնան գերակշռումեն լեռնահովտային են ուժեղ ամպամիսներին(հատկապեսմայիս-հունիսին)հաճախակի

ԼՂՀ-ում ռան

րոպները:

միտեղումների քանակը, ըստ գոտիների,տարեկան Մթնոլորտային տե-

480-700 մմ-ի սահմաններում: Ամենից քիչ ջին հաշվով տատանվումէ ու Մարտակերտի ղումներ թափվում են դաշտայինգոտում (հատկապես մասերում), որտեղ դրանք տարեՄարտունուշրջաններիհարթավայրային մեծ մասը թափվումէ մայիս-հուկան կազմումեն 660-830 մմ: Տեղումների են նան տեղատարափ նիս ամիսներին: Այդ ամիսներինհաճախակի են հասցնում գյուվնաս անձրններնու կարկուտը, որոնք երբեմն խիստ մասերումտեղադրվածէին կարկուտի (բարձրլեռնային կանորոնք հիմնականում դեմ պայքարիհրետանային հատուկ կետեր, բոլոր է հանրապետության խում էին դրանց վնասը): Կարկուտ տեղում կաշերտը դաշտայինգոտու: Այստեղ ձյան բացառությամբ շրջաններում, մեծ է մասերումձյան շերտը յուն չէ: Լեռնային Ղարաբաղիտարածքիմյուս օր, իսկ տնում է շուրջ ու կայուն (31-36 սմ), ձյունը լեռնայինգոտում գոտում գոտում`մինչն հունիսի սկզբները: Բարձրլեռնային բարձրլեռնային ն մնում մինչն ամռան սկիզբը: Տեղումների ձյունը տեղում է սեպտեմբերին մշամասում գյուղատնտեսական նվազ քանակիպատճառով,դաշտային հատվածում այգեեն երաշտից: Այդ երբեմն խիստ տուժում

մանները, այլն հողերի տիպերն ու բուսականությանտեսակները: Ցածրադիր վայրերում Մարտունու ն Մարտակերտիշրջանների արնելյան տափաստանայինմասերում, հողերը կիսաանապատային,անապատատափաստանային,գորշ, բաց շագանակագույնեն, որոնք աստիճանաբար,դե-

պի արնմուտք փոխվում են մուգ շագանակագույնի: Նախալեռնային ն լեռնային վայրերում տարածվում են մուգ դարչնագույն, պոդզոլային հողատեսակները: Բարձր լեռնալանջային մասերում տարածված են ալպիական գոտուն համապատասխանողլեռնամարգագետնային,ճմամարգագետնային, որոշ դեպքերում տորֆայինհողերը: Գետահովտային գործադիր մասերում բավականինհզոր շերտերով զգալի տարածություններ են գրավում նստվածքայինհողերը, որոնք բնութագրվում են բարձր բերքատվությամբ:Այդ առումով հատկապեսարժեքավոր են Թարթառ, Խաչեն, Ամարաս, Կարկառ, Խոնաշեն գետերի հարթավայրային մասի ավազանների հողերը: Լեռնային Ղարաբաղի բուսական աշխարհը բազմազան է: Այստեղ աճող բուսատեսակները հասնում են երկու հազարի: Լեռնային Ղարաբաղում լերկ ժայռեր քիչ կան, բացառությամբ բարձր լեռնագագաթայինմասերի: Արցախ--Ղարաբաղիլեռները ծածկված են անտառներով, թփուտներով մ կամ խոտային բուսականությամբ: Ծովի մակերնույթից մինչն 300-350 բարձրություն ունեցող տափաստանայինմասերումգերակշռում են հիմնակաբույսերը կանում կիսաանապատայինտիպի բուսատեսակները:Այս վայրերում տաոռոգման զարգանումեն բացառապես ու պտղաբուծությունը գործությունն րածված են հատկապես օշինդրը, ուղտափուշը, կապարը, ոզնախոտը, 100-125 օր: է լինում միջոցով:Տարվա ընթացքումմառախլապատ երնջակը, ինչպես նան կածուկ ու ղլղլան (այդ բուսատեսակներըայդպես տարածքիզգալի մասն ունի չոր մերձարնադարԱրցախ-՛Ղարաբաղի են անվանում ղարաբաղցիները)կոչվող փշոտ բուսատեսակները:Աճում են նուռը, են խաղողը, թուզը, պայմաններ,որտեղ աճում ձային կլիմայական նան որոշ խոտաբույսեր, բայց նոսր: խոտային բուսականությունը հայուրահատուկ ինչպես նան այդ պայմաններին թութը, արքայանարինջը, ունեն հատկապես րուստ է նախալեռնային շրջաններում, ուր աճում են նան ցաքի ու դաշտամյուս պտուղները: Կլիմայականայսպիսիպայմաններ յին մոշի թփուտատեսակներ: ցածրաԱսկերանիու Վադրութի շրջանների Մարտունու, Մարտակերտի, Շատ ավելի բազմազանեն միջինլեռնային,մինչն 1500 մ բարձրություն դիր վայրերը: «րւնեցողգոտու բուսատեսակները:Այստեղհատկապես տարածվածեն թի՛թեռնազգիխոտաբույսերը, ավելուկը, շեպը, եղինջը, ծնեբեկը, թրթնջուկը, կնձմնձուկը,կինազոխը, իշակաթնուկը, արջաթանթուլը, հազատերնուկը, բյանգինն այլն: Մեծ տարածություններեն զբաղեցնում նան թփուտները,

ԲՈՒՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀՈՂԵՐԸ, հատկապես մոշուտներն ու ցաքուտները: Զուլալ գետերի ու առվակների

ԵՎ ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ

մեջ, դրանց ափերին աճում են ջրկոտեմ ն դաղձ: Այս բարձրությունիցէլ հիմլավ է նականում սկսվում է հանրապետության անտառայինգոտին: Տիպիկ լեռնային բնույթի հետնանքով Լեռնային Ղարաբաղում ` Անտառներ կան Լեռնային Ղարաբաղի բոլոր շրջաններում, բայց աբնական պայմաններիուղղաձիգ գոտիականությունը: արտահայտված են պ այեն ռավել անտառաշատ Մարտակերտի, որին բաժին է ընկնում ԼՂՀ-ի էլ բնութագրվում ոչ միայն կլիմայական Դրան համապատասխան

ղատնտեսությանը

անտառների կեսից ավելին՝.5496, Ասկերանի՝ 2495 ն Հադրութի 1652 շրջանները: Անտառներումաճում են կաղնու, բոխու, լորենու, հացենու, թեղու, թխկենու, կեչու, հաճարենու, ճապկու ծառատեսակները:Գետահովիտների երկարությամբ տարածված են ուռենիները: Ղարաբաղի անտառները շատ հարուստ են պտղատու վայրի ծառատեսակներովխ̀նձորենի, տանձենի, ընկուզենի, սալորենի, հոնի, զկռենի, տկողնի, սզնենի ն այլ ծառատեսակներ:Առանձին վայրերում աճում է նան շագանակենի: Ամենուրեք տարածված են մոշի ն մասրենութփուտները: Անտառները կազմում են հանրապետությանտարածքիշուրջ 4092-ը (ՄՀ-ում այն 10-1226 է): Անտառներիընդհանուր տարածքը կազմում է 200 հազ. հա, որտեղ փայտանյութիպաշարներըգնահատվում են ավելի քան 20մլն մ:(առանցՇահումյանի շրջանի): Լեռնային Ղարաբաղիանտառներն ունեն արդյունաբերական,հողապաշտպան,ջրապաշտպան ն առողջարանային նշանակություն. Արդյունաբերականտեսակետից հատկապես կարնորեն Մարտակերտի շրջանի անտառները: Անտառներումծառերի ստվերում աճում է խազազկոչվող բուսատեսակը, որը մոտավորապես սխտորիտեսք ու սոխիհամ ունի ն օգտագործվումէ թարմ վիճակում: Կա նան ծմակթափանկոչվող սունկ: Վայրի ծառատեսակների ու թփերիպտուղները, ինչպես նան հանրապետության տարածքումաունեն ճող բույսերի շատ տեսակներ սննդարարբարձրորակհատկություններ, ն արցախյանբնակչությունըշատ հնուց դրանք թարմ, չորացված ու վերամշակվածձնով օգտագործումէ որպես սննդամթերք,համեմունք, դեղամիջոցներ: Անտառների բացատներում առատորեն աճում են բազմատեսակ մասբուրումնավետծաղիկներունեցող բույսեր`մանուշակ, անտառավարդ, րենու վարդ (զարվարդ),կակաչ, շուշան, մեխակ,նունուֆար, երեքնուկ, անթառամ ն այլն: Աճում է մոշի երեք տեսակ՝ սնամոշ, մռամոշ, գետամոշ: Արնադեմլեռնալանջերինտարածվածէ բռնչի ծառատեսակը,որը տալիս է բուժիչ պտուղ, իսկ փայտը շատ ամուր է ն կարծր: Անտառայինգոտուց վեր, հիմնականում2300 մ բարձրություններիվրա, սփռված են ալպիական, իսկ ավելի բարձր՝ լեռնագագաթային մասերում`տունդրայինյուրահատուկբուՇատ բազմազան ԼՂ կենդանականաշխարհը: սատեսակները: նան Է են Դաշտային գոտում հանդիպում ջեյրան (եղջերուի տեսակ), վայրի այծ, եղեգնուտներում՝վայրի խոզ: Անտառներում կան գորշ արջ, գայլ, վայրի կատու, լուսան, աղվես, նապաստակ,քնամուկ, սկյուռ, խլուրդ, ինչպես նան վայրի խոզ: Թռչուններիցտարածված է վայրի սագը, բադը, թուրաջը (հատկապես դաշտային մասերում), կաքավը, սոխակը,արտույտը, սալամը, մոշահավը, ՛

կաչաղակը,ագռավը, ճնճղուկը, աղավնին, արծիվը, ուրուրը (վերջին երեքը` հատկապես լեռնայինմասերում), կկուն, տատրակը,չարդը, փայտփորիկը, հոպոպը, բուն ն այլն: Դաշտավայրայինմասերում ն նախալեռնային հատվածներումտարածված են օձերի շատ տեսակներ(այդ ն անտառոտ վայրերում լորթվում թունավոր), մողեսներ,գետահովտային են տու, մորեխների,բզեզների,թիթեռներիտեկրիա, ոզնի: Բազմազան մեծ գետերումկան ձկներ: սակները: Վամեմատաբար

քարքարոտ `

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐ

`

: `

'

:

Վանրապետությանտարածքում մթնոլորտային տեղումները միջին հաշվով տարեկան կազմում են 580մմ: Այդ նշանակում է, որ ԼՂՀ տարածքում (առանց Քաշաթաղի ու Շահումյանի շրջանների)տարեկանգոյանում է ավելի քան 2530մլն մ3 ջուր (Վայաստանի Հանրապետությանտարած1390 մ3 մլն մ:-ը, այսինքն՝ 5592--ը, գոլորմլրդ ջուր): Այդ ծավալից քում` շիանում է, իսկ մյուս մասը՝ 4140 մլն մ-ը, առաջացնումէ մակերեսայինն ստորերկրյահոսք: ն ԱդրբեԸնդհանուր առմամբ, ԼՂՀ-ն ՀայաստանիՀանրապետության ն քառ. կմ տարածքիհաշվով ջրային ջանի համեմատությամբ մեկ շնչի ռեսուրսներովանհամեմատ լավ է ապահովված: Լեռնային Ղարաբաղումկան բազմաթիվոչ մեծ, բայց արագահոս,զումեծ մասը պատկանումէ Կուր, լալ ու քչքչան գետեր ու գետակներ:Դրանց իսկ փոքր մասը՝ Արաքսգետերիավազաններին:ԼեռնայինՂարաբաղիգետերըջրառատ չեն, հատկապեսամռան ամիսներինխիստսակավաջուրեն դառնում: Սնման աղբյուրներն են ձնհալքը, անձրններըն աղբյուրները: Քանի որ բոլոր գետերնէլ լեռնային բնույթ ունեն, հոսում են մեծ թեքություններով, հետնաբար ունեն էներգետիկականնշանակություն: Իսկ այդ հնարավորության արդյունավետօգտագործումըվառելիքային(հանքային) համար ունի հեռանկարային ռեսուրսներիցզուրկ այս հանրապետության մեծ նշանակություն: Դրանքկարնոր են նան դաշտային ն նախալեռնային վայրերի հողատարածություններիոռոգման համար: Սակայն, գետերի զգալի մասի ջրերը հավաքվում էին ջրամբարներում ն հիմնականումոռոգման նպատակովօգտագործվումԼեռնային Ղարաբաղիսահմաններից դուրս՝ Ադրբեջանիտարածքում: Վամեմատաբարխոշորը Թարթառ (պատմականանցյալում կոչվում էր Տրտու) գետն է: Այն սկիզբ է առնում Ղարաբաղիսարահարթիաղբյուրնեհյուսիս--արնելքուղրից (Քարվաճառիտարածք) ու հարավ--արնմուտքից

գեՂայբալու մասովհոսող է քաղաքի արնելյան միանում մոտ միագալով ղից դուրս գետը Ստեփանակերտի

ու Բարդայի շրջաններով, Մարտակերտի, Թարթառի անցնելով ղությամբ

առաջացած ճան Մեղրատին: Այս երկու վտակներից են միանում Ասկերանիզոտերքումնրան

թափվում է Կուր գետը: Թարթառիվերին հոսանքի խոշոր վտակը Թրղի գետն է, որը սկիզբ է առնում Մռավիլեռնաշղթայիցն Մաղավուզգյուղից մի քանի կմ դեպի արնմուտք միանումԹարթառին:Այս գետն իր վտակներով Լեռնային Ղարաբաղիտարածքումհոսում է մեծ թեքություն ունեցող, բայց անտառապատ.լեռնալանջերով:Թարթառի հուլիտն իր անդնդախորկիր-

ճով, բազմաթիվջրվեժներովանկրկնելի գեղեցկություն ունի: Գետի երկա2650 րությունը հասնում է 200 կմ-ի, գետավազանիմակերեսըավելի քան ն առատ ու ամռան տեղումների ձնհալքի սկզբներին կմշէ: Գարնան վերջին ն դուրս գալիս իր ափեէ վարարում հաճախակի Թարթառը հետնանքուլ նախկինում,հատկապեսնրա ստորինհոսանքում,մեծ րից: Վարարումները վնաս էին հասցնում գյուղատնտեսությանը:Սարսանգի հիդրոէլեկտրակայանի ջրամբարըկարգավորելէ գետիստորինհոսանքի ռեժիմը:Սարսանգի հէկից բացի, որը շահագործմանէ հանձնվել 1970-ական թթ., ավելի շուտ է Թարթառի վրա կառուցվել է նան Մադաղիսիհէկը, որը շահագործման հանձնվել 1940--ական թթ. (այժմ այն չի գործում): Իր մեծությամբերկրորդը Խաչեն գետն է, որը նույնպես հոսում է Մարտակերտիշրջանի տարածքով,համարյա Թարթառինզուգահեռուղղութ: մայամբ: Խաչենը սկիզբ է առնում Ղարաբաղի լեռնաշղթայի հյուսիսային սում գտվող Կարմրասար (Ալաղայա) լեռնազանգվածիլանջերից: Այն իր վտակներովհոսում է Վանք, Առաջաձոր, Քոլատակ, Ծմակահող, Շահման սուր գյուղերի հողատարածություններով դուրս գալիս Աղդամի շրջան: Խաչեն գետիմեծ վտակըՔոլատակն է, որը, սկիզբ առնելուլ Քառասուն աղփեշերից, վերին հոսանքով հոսում Ասկերանիշրջաջիկ լեռնազանգվածի նի տարածքով:Խաչեն գետի երկարությունը 119 կմ է, ջրհավաքավազանի մակերեսը`շուրջ 660կմշ: Թարթառի նման, այս գետը նույնպես գարնան վերջին հաճախակիհորդանում ն դուրս է գալիս ափերից: Հարթավայրային մասում նրա ջրերը հավաքվումէին ն հիմնականումօգտագործվումԱղդահոմի շրջանում, ոռոգման նպատակով:Խաչենի հովիտը (վերին ն միջին սանքում) նույնպես անտառապատէ, ունի գեղատեսիլբնություն: Մարտակերտիշրջանի հյուսիսային մասովէ հոսում Կուր գետի մյուս վտակը՝Ինջա գետը, որը սկիզբ է առնում Մռավիլանջերից: Այն զգալի դեր է խաղումշրջանի հյուսիսայինմասիհողերի ոռոգմանհամար: Մյուսը Կարկառ գետն է, որը բազմաթիվվտակներովսկիզբ է առնում Ղարաբաղի լեռնաշղթայի Շուշվա տարածքումգտնվող բարձրաբերձլեռնալանջերից:Այդ վտակներից մեկը` Քարինտակ գետը, անցնում է քաղաքի արնմտյանն հարավայինմասերով`անդնդախորկիրճով, որտե-

է

Շուշի

Կարկառին: այս հատվածում Հարթավայրային ն Բադարա վտակները: (Բալլուջա) գետ նրա երկարութառմամբ լայն է: Ընդհանուր հովիտը զգալիորեն Կարկառի կմշ-ի: Վերին հոսանմակերեսը հասնում է 148կմ, ավազանի անտառապատ նում է

յունը

անկրկնելի գեղատեսիլ, ն ոռոգմաննշանաէներգետիկական ունի ջրվեժներ: են փոքր Նրա վրա ժամանակինկառուցվել կություն: մասում նրա ջրերը մաՀարթավայրային գործում): չեն այժմ էին (որոնք ներ օգտագործվում են Ասկերանի,իսկ ավելի շատ ունեն

քումԿարկառիվտակները Գետն

ավազաններ, `

սամբ

հիդրոէլեկտրակ

օգտագործվում

համար:

շրջանիհողերը ոռոգելու Աղդամի են

Իշխանագետ աո

Վարանդանն ր սկիզբ է առնու Իշխանագետը են Արաքսիավազանին: պատկանում ունիան հոսում է Յադրութիշրջանիտարածքով, լանջերից հարավահայաց է առնում Քիրսի արնելՎարանդագետը սկիզբ շրջավելիքան 80 կմ երկարություն: 100 կմ, հոսում է Մարտունու ը ավելի քան երկարություն ն լանջերից, յան մոտով ՖիզուԿարմիրՇուկա բնակավայրերի Սխտորաշեն, Վանի Թաղավարդ, ջրամբարը: Մյուս գետերիցնշանավոր

արհեստական կառուցված այդտեղ լեռլի քաղաքիմոտ թափվում է առնում Բովուրիխանի է Ամարասգետը, որըսկիզբ րանդագետիվտակն

է Մարտունու

շրջանիՄսմնա, Կոլխոզա-

լանջերից,հոսում հարավային մոտով ների Ամարաս վանքի գյուղերին պատմական

շեն, Խերխան,Մաճկալաշեն գետին: միանումՎարանդա սահմանագլխին ու ԼեռնայինՂարաբաղի հյուսիսային լ եռների առնում Բովուրխանի մոԽոնաշեն գետը սկիզբ է գյուղերի շրջանիՆնգի, Սպիտակաշեն ն հոսելով Մարտունու լանջերից բնակավայէ քաղաքիմիջովհասնում Կուրապատկինո տով ու Մարտունի ն չորայինտարիէ գետ Սա սակավաջուր րի մոտ գտնվողհարթավայրը: էլ կորչումէ: մասի հարթավայրում արնելյան շրջանի Մարտունու ներին վտաէ Վագարու գետը, որի նշանավոր ԼՂՀ առավել խոշոր գետերից լեռնաշղթայի սկիզբ է առնում Քաշաթաղի կը Աղավնոգետն է: Վագարուն պատկա լ

թափվում բարձրավանդակ), (Ղարաբաղի է

ավազանին Արաքսի

գարնանային շրջաններում

գետը: ՕողՈրոտան ձնհալթերի ու բոլոր Բացի դրանից, գետակներ,հեղեղատեն հետնանքովառաջանում սելավային անձրնների հոսք ժամանակավոր եր, որոնք ն ոռոգմանկարնորնշանամեծ է ԼՂՅ-ի գետերնունեն էներգետիկական տեսակետիցհատկապես նշանակության կություն: էներգետիկական

հիմնականում

`

ունեն:

'

.

վորությամբ: ԼՂՀ-ի հիդրոռեսուրսներըառավելագույն հնարավորությունների

օգ-

տագործման դեպքում կարելի է ոչ միայն լրիվ ապահովել հանրապետության հեռանկարայինպահանջներըէլեկտրաէներգիայիբնագավառում,այլն լուծել ոռոգման, նոր հողատարածությունների յուրացման, ձկնաբուծութմեծ ու փոքր բոլոր գետերի յան զարգացմանհարցերը:Հանրապետության հնարավորություններըօգտագործելու դեպքում կարելի է տարեկան արտադրելավելի քան 600 մլն կվտ/ժէլեկտրաէներգիա, որը կարող է ոչ միայն ապահովել նրա հեռանկարայինբոլոր պահանջները, այլն զգալի քանակությամբէլեկտրաէներգիա մատակարարելմայր Գայաստանին:

Արցախ-Ղարաբաղի տարածքը հարուստ է սառնորակաղբյուրներով: Դրանց թիվը հատկապեսմեծ է լեռնային, անտառոտ վայրերում:Սարալանջերին, անտառներիփեշերինայսօր էլ կարելի է տեսնել առանձինանհատների կողմից կամ նախաձեռնությամբ դեռ շատ վաղուց կառուցված,սրբատաշ բազալտով ձնավորվածաղբյուրներ, որոնց շրջակայքումշոգ օրերին իրենց հանգիստն են անցկացնում այցելուները: Շատերն են հիացել Մարտունու շրջանի Սխտորաշենգյուղի մոտ գտնվող, ավելի քան 2000-ամյա հսկա ծառի ստվերում կառուցված երեքակն աղբյուրով: Այդպիսիաղբյուրների թիվը շատ է Արցախ--Ղարաբաղում: Շատ գյուղերում բնակիչներն ունեն իրենց ջրհորերը: Հարթավայրային մասերում, հատկապես Մարտունուշրջանի Ճարտարի, Մարտունու, Գիշու, Ննգու դաշտերում կառուցված են Քյահրիզ կոչվող աղբյուրներ,իսկ ոռոգման համարօգտագործվումեն արտեզյանաղբյուրները:

ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՆԱԾՈՆԵՐԸ

Լեռնային Ղարաբաղիտարածքում կան մետաղային ն ոչ մետաղային մի շարք հանքային հանածոներ, սակայն հանրապետությանտարածքը երկրաբանականհետախուզմանառումով անբավարար է ուսումնասիր-

հայտնաբերվածքարաժված: Հանքայինվառելիքիտեսակներիցդեռնս ն ՔոլաՄաղավուզ,Նարեշտար խի երնակումներ,Մարտակերտիշրջանի հանածոներիցայստեղ դեռ տակ գյուղերի մոտ: Մետաղային հանքային հատկապեսցինկի, կապաեն բազմամետաղների. հնուց հայտնաբերված հանքավայրերու երնարի, պղնձի, ոսկու, ծծմբային կոլչեդանի, երկաթի կումներ: հատկան երնակումներով Գունավոր մետաղների հանքավայրերով ն շրջանն է Թարթառ Խաչեն գետերիմիջն պես նշանավորը Մարտակերտի մոտ է հանրահայտ Մեհմանա գյուղի ընկածտարածքը: Մասնավորապես, ուէ հանքավայրը, որը համեմատաբար լավ գտնվող բազմամետաղների սումնասիրված, ն որի օգտագործմանհամար «Հայգունմետնախագիծ» կազմված է տեխնիինստիտուտիկողմից դեռնս տասնամյակներառաջ է հայտհիմնավորում:Այդպիսի հանքանյութիերնակում կատնտեսական հարավ): նաբերվածնան նախկինՇահումյանիշրջանում(Բուզլուխից նան ոսկու) հանՊղնձի ու այլ գունավոր մետաղների (այդ թվում (Ծաղլաշեն),Կուսապատ, քախմբերերնակումներկան Դրմբոն,Գյուլաթաղ գյուղերի մոտ, ինչՄեծ Թաղեր Վանք, Ղազանչի,Լիսագոր, Զարդանաշեն, Արդենգործնական պես նան Հաթերքիցդեպի հյուսիս` Մռավսարիլանջին: են ձեռնարկված Դրմբոնիմոտ ոսկու ն պղնձի արդյունաաշխատանքներ են

Թարթառ, Խաչեն, Կարկառ ն Հագարու գետերի դերը, որոնց վերին հոսանքները ծովի մակերնույթիցունեն ավելի քան 2000մ, իսկ Թարթառինը ավելի քան 30004 բարձրություն: ամՀանրապետության խոշոր գետի՝Թարթառի հիդրոէներգետիկական բողջ հնարավորությունը կազմումԷ 150 հազ.կվտ,որիշուրջ 8096--ըտեխնիկապես հնարավորէ օգտագործել: Առայժմիրացված է դրա 3092-ը (50 հազ. կվտ), տարեկան 120 մլն կվտ/ժէլեկտրաէներգիայիարտադրությանհնարա-

`

"

`

հանման համար:

`

են Ծծմբային կոլչեդանիու այլ մետաղներիպաշարներ հայտնաբերՎանք, Գյուլաթաղ, ԿուսաշրջանիՀարությունագոմեր, ված Մարտակերտի Գյուլաթաղիհանքապատ գյուղերի մոտ: Դրանցիցառավել հետաքրքիրը մոտ: ն երնակումներկան Ցոր Մաղավուզգյուղերի վայրն է: Երկաթահանքի մոտ: Մանգանի երնաՎոլֆրամի երնակում է հայտնաբերվածԼիսագորի ու էրքեջի մոտակայքում: կում կա Խութավանքի մասում, երկԱռաջինը գտնվում է Մարտակերտիշրջանիարնմտյան րորդը՝Շահումյանի շրջանում(նախկին): նախկին շրջան), Բարիտի հանքավայր կա Բուզլուխի (Շահումյանի հանաօգտակար երնակում Տոնաշենի ն Կուսապատիմոտ: Մետաղային (այժմ ՇահումյաՔարվաճառի ծոներով նշանավորեն ԼՂԴ ազատագրված նի) ու Քաշաթաղի շրջանները: կան Քարվաճառի, մանգանի, պղնձի երնակումներ Մասնավորապես, վոլֆրամի ու գունավորայլ թանկարժեքմետաղՔաշաթաղի շրջաններում, շրջանում: (Շահումյանի) ների հանքավայրեր՝ Քարվաճառի հարուստ է ոչ մետահամեմատաբար տարածքը Արցախ-Դարաբաղի են մարմարին մարմարեցղային ռեսուրսներով:Մասնավորապես,շատ

կրաքամոտ գտնվողհանքավայրի մեջ՝ որպես որմնանյութ:Մարտակերտի Որպեսորմնանյութօգրը արդյունահանվումէ մեքենայականեղանակով: հնուց կիրառվելէ տագործելուց բացի կրաքարը Արցախ--Ղարաբաղում նախկինմեթոդն Շան կիր ստանալու համար: Մինչն այժմ էլ կրի ստացման

ված կրաքարիհանքավայրերը:Դրանցիցխոշորը Ստեփանակերտ քաղաքից ոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվողՀարավ գյուղի հանքավայրնէ: Այդ գյուղը գտնվում է մարմարիշերտերիվրա: Հարավ գյուղի մարմարիհանքավայրերը'պաշարներով նախկինԽՍՀՄ-ի տարածքում ամենախոշորներից են: Այստեղ մարմարի շերտի հզորությունը հասնում է հարյուրավոր մետրերի:կանքավայրըհետագոտվածէ, ունի արդյունաբերականնշանակություն, կատարվումեն արդյունահանմանաշխատանքներ:Այս հանքավայրիմարմարըբաց վարդագույնէ, Օգտագործվումէ հասարակականշենքերի ներսը հարդարելու, հուշարձաններկառուցելու ն այլ նպատակների

տնտեսություններում: օգտագործվում է հանրապետության Պատմականփորձըցույց է տալիս, որ կրաքարիցկրի արտադրության նախկինձնը այստեղ պետք է միշտ պահպանել: Կրաքարիցարտադրվող է օգտագորկիրը, հատկապեսգյուղական վայրերում, նպատակահարմար

ծել ցեմենտիփոխարեն: արտադրության Լեռնային Ղարաբաղիտարածքումկա նան ցեմենտի

համար:

(Մարտուհումք, որով հատկապեսնշանավորեն Ասկերանիու Մյուրիշենի նու շրջան) հանքավայրերը: ավազի պաշարԳրեթեբոլոր շրջաններումկան գետավագի,լեռնային Կան կավերի,ինչպես ներ, որոնք Օգտագործվում են շինարարության մեջ: ուսումնասիրված նան բենտոնիտային կավերի պաշարներ,որոնք, սակայն,

Մարմարիհանքավայրերկան նան Շուշի, Ստեփանակերտ (Վարարականի, Զառինբաղի)քաղաքների,Ասկերանիշրջանի Քարագլուխ, Մարտունու շրջանի Նորշեն ն ճարտար, Ասկերանիշրջանի Խրամորթ ն այլ գյուղերի մոտ: Դեկորատիվնշանակության տեսակետից հատկապես բարձրորակ են Քարագլուխգյուղի մոտ գտնվողհանքավայրերիվարդագույն ն սպիտակավուն,ինչպես նան նորշեն գյուղի մոտ գտնվող հանքավայրիվարդագույն ու մոխրագույն ճարմարները:Կան նան գրանիտիմի շարք հանքավայրեր. դրանցիցդեկորատիվհատկություններունեն հատկապեսՄարտունու շրջանի Ննգի գյուղի մոտ գտնվող հանքավայրի մուգ գորշ ն սն գույնի, Մարտակերտիշրջանի Քոլատակ գյուղի մոտ գտնվող հանքավայրի սպիտակն մոխրագույն գծերովշագանակագույնգրանիտները, ինչպես նան Հադրութիմոտ գտնվողհանքավայրիկապտավուն գրանիտադիորիտ-

չեն: Գրաֆիտիպաշարներիերնակումներկան Ջանյաթաղ (Մարտակերտի (Մարտուշրջան), իսկ վիմագրականքարի պաշարներ՝Հ̀ացի ն Մյուրիշեն

շրջան), Կուսապատ (Մարտակերտի շրջան), Բուզլուխ (Շահումյանի մոտ: շրջան) գյուղերի Գործնական նշանակությունունեն գիպսահողի ն (Մարտակերտի շրջան) պաշարները Շահումյանի (Վերինշենի Մանաշիդի նան բարձրորակ հանքավայրեր)ն Մարտակերտի շրջաններում,ինչպես Մարտակերտի կավի պաշարները`Մարտունու շրջանի Ննգի, Ղավախան, շրջանի Հաթերք, Մոխրաթաղ,Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղերի նու

ները:

Մարտակերտի շրջանը հարուստ է տուֆի պաշարներով:Առավելապես արժանի են Վանք գյուղիմոտ գտնվող վարդագույնտուհիշատակության ֆի հանքավայրը:24// դարում այս հանքավայրիտուֆով է կառուցվել հանրահայտ Գանձասարիվանքը: Իսկ նույն շրջանի Չլրդան գյուղի մոտ կան ֆելզիտային տուֆի պաշարներ: Այստեղիտուֆը մուգ կաթնագույն է, բնական գեղեցիկնախշերով ն երեսպատմանհիանալինյութ է հանդիսանում: Երեսպատմանհամար կարող են օգտագործվելնան Ասկերանիշրջանի Սեյտիշեն(այժմ խաչեն) գյուղի մոտ գտնվողդիաբազիպաշարները: բոլոր շրջաններըհարուստ են բազալտի ու անդեՎանրապետության զիտի պաշարներով,որոնք դեռ շատ հնուց ղարաբաղցիներնօգտագործել են շինարարականնպատակների համար: Ղարաբաղիգյուղերի տների մեծ մասը կառուցված է տեղական բազալտով: Մարտակերտիու Մարտունուշրջաններում կան կրաքարիխոշոր պաշարներ,որոնք նույնպես լայնորենՕգտագործվումեն շինարարության

մոտ:

`

`

են նան հանքային Լեռնային Ղարաբաղիտարածքում հայտնաբերվել ջրի ռեսուրսներ:Վանքայինջրի դրոշ աղբյուրներայստեղ հայտնի են եղել տասից ավելի դեռ շատ վաղուց: Ուսումնասիրվելէ այդպիսի աղբյուրների գործնական խումբ,շուրջ երկու տասնյակելքերով: Դրանցից հատկապես ջրի ունեն նշանւսկություն Լիսագորի(Եուշիի շրջան) հանքային աղբյուրնետարբեր րը, որոնք ունեն երկաթիմեծ բաղադրություն:Ամռան ամիսներին ջուր հանքային վայրերիցմեծ թվով հանգստացողներեն գալիս այստեղ խմելուկամ լոգանք ընդունելու համար: Որոշ ժամանակ այստեղգործում էր նան հանքային ջրի լցման փոքր արտադրամաս:Լիսագորիհանքային ջրի աղբյուրները գտնվում են Շուշի քաղաքից 16-18 կմ հեռավորության

աղբյուրվրա, Շուշի-Գորիս ավտոճանապարհին շատ մոտ: Հանքայինջրի ներ կան նան Մարտակերտի(Թարթառի հովտում), Հադրութի (Տումի) չունեն: շրջաններում:Սակայն դրանք դեռես գործնականնշանակություն

Մարտակերտ

տվել, որ Ուսումնասիրություններըցույց տակի ու Հադրութիշրջանի Տումի գյուղի մոտ գւոնվող ները հնարավոր է շահագործել: Գործնականկարնոր նշանակություն ունի Շուշիի շրջանի Շրլան գյուղի մոտ գտնվող հանքավայրը, որի բազայի վրա Շուշի քաղաքում կառուցված է առողջարան-բուժարան: Հանքային ջրի են հայտնաբերված նան Բերդաձորում ն Ստեփանակերտի պաշարն մոտ( Կարկառիափին): Հանքային բուժիչ ջրերը, մեղմ կլիման, մաքուր օդը, զուլալ գետերը, զանազան պտուղներով հարուստ անտառները,գեղաւոեսիլ հովիտները ջրվեժները, անզուգական քարանձավները,Սարսանգի գեղատեսիլ բարը, Մռավ, Քիրս, Դիզափայտ ն մյուս գեղատեսիլ սարերը ԼՂՀ-ի բնական ռեկրեացիոնռեսուրսներն են: Սակայն Արցախ Ղարաբաղաշխարհը շատ հարուստ է նան ձեռակերտ ռեկրեացիոնռեսուրսներով: Դրանք այստեղ գտնվող պատմաճարտարապետական հազարավոր հուշարձաններնեն, եկեղեցական համալիրները,բերդերը, պարիսպները, կամուրջները: Դրանք կարնոր բազա են սանատորիաների,հանգստավայրերի ն զբոսաշրջության ժամանակակիցկենտրոններիստեղծման համար: Սակայն ճշմարտություննայն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի բնական բոլոր տեսակի ռեսուրսները կարիք ունեն հանգամանորենուսումնասիրման, դրանցից յուրաքանչյուրի բազմակողմանի տնտեսական գնահատման: Մասնավորապես, առաջնահերթ նշանակություն ունի ԼՂ) տարածքում առկա գունավոր մետաղների հանքավայրերի ուսումնասիրումը, դրանց որակական ն քանակական հատկանիշներիորոշումը: Իսկ դա հնարավորություն կտա որոշելու, թե անկախացածերիտասարդայդ հանրապետության նշված մետաղայինհանածոներըինչ ուղղություններով է նպատակահարմար օգտագործել: Մեծ հետաքրքրությունէ ներկայացնումԼՂՀ տարածքում (հատկապես նրա տափաստանայինվայրերում` Մարտունու ն Մարտակերտիցածրադիրվայրերում) նավթիպաշարներիհայտնաբերման հիմնահարցը:Որ այդ վայրերում նավթիպաշարներպետք է լինեն, դա շատ հավանականէ: Վեռանկարայինտեսանկյունից մեծ անհրաժեշտություն է ԼՂՀ-տարածքում եղած քարանյութերի մարմարների, գրանիտների, կրաքարի, են

տեսակետիցշատ հրաՏնտեսականնշանակության հեսուրմներիԳա

ղտ հողային, կենդանական բուսական, դրանց տնտեսական գնահատակ անհրաժեշտություն

ային թյ

:

անի Քոլա-

ուսումնասիրությունը մանորեն հատկապեսհանրապեէ զգացվում ն

Այս առումով,

վիճակի, վերարտա ավար ցուցանիշների ճիշտ

ռեսուրսներիարդի

տությանանտառային ն որակական քանակական դրանց ստեղծումը: կադաստրի տառայինռեսուրսների

Ր

"

9.4.ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

ջրամ-

են կերպովվկայում Ինչպես պերճախոս

Արո

պատմական:

աշխարհագրական, երկրագործակ նա

--

տականհնագիտական,

Կարա նաՂարաբաղ ԱրցախԸ

Հայաստանի պատմական տվյալները, արարին բազմազան հանգի տարածքը պատմութանհիշելի ժամանակներից ամբողջառոը «Հայոց Լեոն իր մասին՝ բնակչության ղել: Խոսելով Ղարաբաղի մեջ գրել է, աշխատության

րառ Լեռնաստանըմիշտ անաղարտ աեր Խոն Աա Այստեղ միշտ ապրումւր կ երպարանքը: ազգագրական Վիրոոն բոլորո որ բնիկ էր, չուներ Ա հայազգաբնակչություն, Մի ժողովուրդ, որ անհիշելի ԵՐՆ իր մեջ եկվոր նրանցաշխատակցությամբ ու բնությանը, հողին իր էր կառչում րից ԿՔ էր մշակում,իր ն խառնվածք

յուն»

որ

այլատարություն:

'

մար բնավորություն ն յունն էր ուժեղացնում

ինքնուրույն

տիրական թաթար--մոնղոլ չ դարձնում: 1 դարի սկզբներին՝

հիմնականում Հետագայում՝ Արաբո հետո, Արցախ-Պարան արշավանքներից աանդրկուերկարատն ե

ւմ հատվածում բնակություն

որոշ յան տափաստանային ա: Միջին Ասիայից դարից թաթարներ: վոր անասնապահ հաստատմանվայրը հիմնակաբնակության թաթարների հատկաս թափանցած տափաստանային

արնելյան դաշտավայրի նում Կուր-Արաքսյան ոչխարաբուծութ արոտավայր ձմեռային էր որպես չոր

վածն էր, որը հարմար յան նույնպես (ինչպես նախկինԻնքնավարՄարզը Լեռնային Ղարաբաղի

համար:

արաբների,պարսիկների. Թաթար--մոնղոլների,

հիմքերի վրա դնելու համար:

պես հայաբնակէ եղել:

ուսումնասիրությունը:Իսկ այս բոլորը հնարավորէ իրականացնելԼՂՀ-ում համապատասխան երկրաբանական-հետախուզական ծառայության

էլ ինչպես ամբողջ Արցախի.այնպես րապետությանտարածքի

ԱԱաաաթորի մեջ զգալի տեղաբաշխման

այժնյան բնակչության

ա տո

շարժեր են կատարվել,բազմիցս ավերվելեն բնակավայրերը,կառուցվել նորերը: Հատկապեսհարթավայրային մասերում, հետ

բնակավայրերի միասին,թշնամիներիկողմից ավերվել ու ոչնչացվել են նյութական,ճարտարապետական,մշակութայինհազարավոր հուշարձաններ:Այդ հարձակումներիհետնանքովբնակչությանմեծ մասը հարթավայրային մասերից տեղաշարժվել է նախալեռնայինու լեռնային համեմատաբար դժվարամատչելիվայրե,նու անտառները: Այս վայրերումէլ ղարաբաղցիներընորից են հիմնել բնակավայրեր, կառուցելամրոցներ,եկեղեցիներ: Արցախ-Ղարաբաղի բնակլիմայական պայմաններնայնպիսինեն, որ նախկինումանբարենպաստ. բնական այս կամ այն պայմանիցխիստ տուժում էր բնակչությունը: Մասնավորապես, ժամանակառ ժամանակդաշտերն ու այգիներըուժեղ կարկտահարվում էին, երաշտիցտուժվում կամ մկներնու մորեխներն էին ոչնչացնում հացահատիկի արտերը:Այս պատճառներով էլ լեռնաշխարհի բնակիչների զգալի մասըմեկնումէր տարբերվայրեր՝կենսամիջոցներհայթայթելու:Չնայած այդ տեղաշարժերին՝ 2(/ դարի երկրորդկեսին Ղարաբաղի հայերիթիվըհասելէր ավելիքան 300 հազարի: Տարբեր պատճառներով նախկինում Արցախիբնակչությանորոշ մասն արտագաղթելէ Իրան, Մերձավոր Արնելքիտարբերերկրներ,Միջին Ասիա, Հյուսիսային Կովկաս,Մոսկվա,Պետերբուրգ ն Ռուսաստանի այլ վայրեր:Մեծ թվով ղարաբաղցիներվաղուցբնակություն են հաստատել Բաքվում,Թիֆլիսում ն Անդրկովկասի մյուս քաղաքներում:Միաժամանակ տարբերվայրերից զգալի թվով հայեր են ներգաղթելն մշտականբնակություն հաստատելայստեղ: Մասնավորապես, նրանք ներգաղթել են Պարսկաստանի տարբերբնակավայրերից (հատկապեսՄարաղայից, Ղարադաղից, Խոյից) Զանգեզուրից, Միլի տափաստանի հայաբնակգյուղերից:Այս մեխանիկական տեղաշարժերի հետնանքով, բնականաբար, Արցախ-Ղարաբաղի բնակչությունը քանակական փոփոխմանէ ենթարկվել: Նախկինումշատ քիչ, բայց նկատելիփոփոխվելէ նան ազգայինկազմը:7Գ/1-7424« դարերումՄիլի տափաստանից տեղափոխվել ն միայն Շուշի քաղաքում բնակեցվելեն որոշ թվով թաթարներ:Ներկայիս ու Մարտունու Մարտակերտի շրջաններումբնակեցվելեն Ռուսաստանից աք-

`

Խորհրդային իշխանության տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչությանթիվը մեծ չափով պակասելէ Ադրբեջանիհայաթափման քաղաքականությանհետնանքով:Մինչն 70--ականթվականներիվերջերը մարզի հայ բնակչությանթիվը ոչ միայն չի աճել, այլ նվազել է: Եթե նախախորհրդային ժամանակաշրջանումՂարաբաղիբնակչությանզգալի մասը (հատկապես աշխատունակ,ընտանիքավորերիտասարդտղամարդիկ)մեկնում էին հեռավորվայրեր աշխատելու,նյութականմիջոցներհայթայթելու նպատակով, ապա խորհրդային իշխանության,ադրբեջանականգաղութատիրությանտարիներինմարզիցմեկնումէին հիմնականում չամուսնացածերիտասարդությունըս̀ոցիալ-- տնտեսական տարրականպայմաններիբացակայության պատճառով:Երնանում, Բաքվում, Մոսկվայում, Կինում ն մյուս Քաղաքների ուսումնական հաստատություններում կրթություն ստանալուց հետո, հատկապես տեխնիկական,տնտեսագիտականմասնագիտություն ստացածները չէին վերադառնում հայրենի մարզում աշխատանքայինտեղեր չլինելու պատճառով:Վիճակնաննշանփոխվեց 1970-ականթվականներից հետո, երբ Ստեփանակերտումկառուցվեցինարդյունաբերականորոշ ձեռնարկություններ, իսկ գյուղատնտոսության մեջ որոշ չափով ընդգրկվեցին նան բարձրագույնն միջնակարգմասնագիտական կրթությամբմասնագետներ: Սակայն ԼՂՀ-ի աշխատունակ բնակչության, հատկապես 18-40 տարեկան երիտասարդներիարտահոսքըմինչն վերջերս էլ շարունակվում ու աշէր, պատճառըհամապատասխանուսումնականհաստատությունների անհրաժեշտպայմաններիպակասնէր: խատատեղերի, Աղյուսակ57

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

Տարիները

Բնակչության թիվը (հազ. մարդ)

|

կան բնակություն են հաստատել հույներ,որոնք հնուց հրավիրվելեն այստեղ՝ որպեսհանքարդյունահանման

մասնագետներ:

Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի ցածրադիրորոշ մասեր

թաթար--

ադրբեջանցիները թափանցելեն հիմնականում չՕ« դարում: 1921 թ. տվյալներով՝ ԼեռնայինՂարաբաղիբնակչության94,496--ը՝ե-

ղել են հայերը, մնացած5,6 օ6-ը՝ մյուս ազգությունները:

ՇԱՐԺԸ

125,3

թ.

մարդահամար

թ.

մարդահամար

150,8

թ.

1970 թ. 1979 թ.

մարդահամար մարդահամար մարդահամար

150,3

մարդահամար

թ.

130,4 162,2

180,2

Աղյուսակ58

թ.

թ.

մարդահամար

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԸ

ք. Ք.

ալներով

Լեռնային ինչպեսէ փոխվելխորհրդային տարիներին իշխանության Ղարաբաղիբնակչությանթվային կազմը, երնում է վերը զետեղվածաղյու-

կից Ինչպե երնում է, 1929-1970 :

Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության թիվը չի աճել: Դա բացատրվում է Վայրենականմեծ պատերազմի ռազմաճակատներումմեծ թվով ղարաբաղցիներիզոհվելու ն հատկապես մարզում սոցիալ-տնտեսական տարրականպայմաններիբացակայությամբ, որի հետնանքովերիտասարդությունը հեռանում էր իր բնօրրանից: Ի դեպ, այդ ժամանակաշրջանում մարզի բնակչությանբնականաճը բավականաչափ բարձր է եղել: Այսպես`1955 թ. հազար մարդունընկնող բնականաճը կազմել 25,1, 1956 թ.՝ 28,8, 1957 թ.՝ 29,8, իսկ 1959 ն 1961 թթ. 32 մարդ: Այս ցուցանիշներըԽորհրդայինՄիությանչափանիշովառավել բարձրներիցէին: Չնայած դրան՝ 1959 թ. մարզի բնակչությանթիվը 1939 թ. համեմատությամբ պակասել է 20,4 հազարով: Հետագա մաշրջանում բնակչության բնական աճի ցուցանիշը մեծ չափով իջել է. ապես, 1971 թ. 1000 մարդու հաշվով այն կազմել է 178, իսկ թթ.

է

`

:

ժամանա-

Աաաավոր Ե»ԳՅ ԱՐԴ: -ական բնակչության բնական աճբ նորից ՍԱԼ թթ.

լիորեն

Հ ն 1986 թ. հազար մարդուհաշվով կազմեց 17,7 մարդ: 1990բարձրացավ աան թվականներին, Լեռնային Ղարաբաղինպարտադրված

կապված

րազմի հետ, բնականաճը կտրուկիջել է: ոցիալ-՛տնտեսականն այլ անհրաժեշտ պայմաններիբացակայութ-

աի

երիտասարդությանհարկադրված արտահոսքի իւնանքով ԼՈՄ ՎՅԱՆ մարզիհայ բնակչությանթիվը միայն չի ար ավելի քան հազ. այն դեպքուա մարդովպակասել եվ այն նույն թվականներին հազարով ադրբեջանցիներիթիվն աճել ւ

1939-1979 թթ.

Ն

(հագ. մարդ)

/

թ.

Թե

սա

ՄԱՐԶԻ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԻՆՔՆԱՎԱՐ

ոչ

է:

' րբ

դա

է 23,2

(տես աղյուսակ):

'

ղջ

'

չությունը

թվում

այդ

111,

ադրբ ռուսներ

այլ

ազգեր

|

12, 0,

|

|

|

թ.

Տ

|

|

Յ

0,

,

14,

18,

0.

0,4

121.1 '

1.

0,

23.7 37,

'

1.3

0.6

:

Վիճակագրական փաստացիտվյալներըցույց են տալիս, որ Լեռնային թիվը:Սյսարագորեն,մեխանիկորեն աճել է ադրբեջանցիների Ղարաբաղում թիվը պես, օրինակ, եթե 1939 թ. մինչն 1970 թ. մարզիամբողջ բնակչության

ընթացքում ադրբե-

ոչ 150,8 հազարիցդարձել է 150,3 հազար,այսինքն`քսանտարվա միայնչի աճել, այլ 500-ով նվազելէ, ապա Նույն ժամանակաշրջանում

է

ջանցիներիթիվը 14,1 հազարիցհասել 27,2 հազարի:Իսկ եթե համեմատենք 1926-1979 թթ. տվյալները,ապա պարզ կդառնա,որ այդ ժամանակահատվա ծում հայերիթիվըիրենցինքնավարմարզումաճել է միայն 104:--ով, իսկադրբեջանցիների թիվըավելացելէ երեք անգամ:Ի դեպ, նշվածժամանակաշրջանում զգալիչափովնվազել է նան մարզումապրող ռուսներիթիվը: Հայերից բացի ԼՂՀ-ում ապրում են տասից ավելի ազգերի ներկայացուցիչներ` ռուսներ, ուկրաինացիներ,բելոռուսներ, հույներ, թաթարներ, հրեաներ,լեզգիներ, վրացիներ, աբխազներ ն այլ ազգություններ, որոնք միասին1970 թ. կազմել են 19-2096: Վայերը1970 թ. կազմել են Ղարաբաղի բնակչության ավելի քան 8056-ը: 1979 թ. տվյալներով՝ մարզիբնակչությունը կազմելէ 162,2 հազ. մարդ, որից 123,1 հազ. (75,996), ադրբեջանցիներ՝37.2 հազ. (2396), ռուսներ՝ 1,3 հազ. (0,894), այլ ազգիներ՝0,6 հազ: (0,396):Մարզի հիմնական բնակչության հայերի թիվը, նշված ժամանակաշրջանում գրեթե չի աճել: Մինչդեռ ադրբեջանցիներիթիվն այդ ընթացքում աճել է ավելիքան 2.6 անգամ:

հայեր՝

Անառարկելիէ այն հանգամանքը, որ եթե Ադրբեջանի գաղութայինքաղաքականությանհետնանքովԼեռնային Ղարաբաղիհայ բնակչությանիրավունքներըամենուրեքչոտնահարվեին,նրանք ստիպվածչլինեին հեռանալ հայրենիքից, ապա ԼՂՀ-ի բնակչությանթիվը արդեն 1989 թ. 189.0 հազ. փոխարենկկազմերշուրջ 500 հազ. մարդ: Հանրապետության աշխատանքայինռեսուրսներիընդհանուրքանակից արտադրության մեջ զբաղվածներիտեսակարարկշիռը 1979 թ. կազմել է 85,506, 1989 թ.` 60,896: Զբաղվածներիթիվը ըստ նշված տարիների կազմել է 1579 թ.՝ 70503, 1989 թ.՝ 76589, 1996 թ.՝ 37508 մարդ: 1996 թ. տվյալներով՝ հանրապետության զբաղված բնակչության ընդհանուրքանակից 21,575»-ըբաժին է ընկնում արդյունաբերությաննու տրանսպորտին, 27.206-ը գյուղատնտեսությանը,0,596--ը՝այլ բնագավառներին, 50,894--ը՝ ոչ արտադրականոլորտին: 1989 թ. հունվարի մարդահամարի տվյալներով` մարզի բնակչությունը կազմել է ավելի քան 189 հազ. մարդ: Սումգաիթյանոճրագործությունների հետնանքովԱդրբեջանիհայաբնակ վայրերից(Բաքվից, Սումգաիքից,Կիրովաբադից)փախածավելի քան 22 հազ. հայեր (1989 թ, վերջին) հանգրվան են գտել ԼեռնայինՂարաբաղում, այդ պատճառով երկրամասի բնակչությունը զգալի չափով ավելացել է, հայերի տեսակարարկշիռն այժմ կազմում է շուրջ 9575: Լեռնային Ղարաբաղինվերամիավորված նախկինՇահումյանի շրջանի հայ բնակչությանթիվըկազմել էր 16,6 հազ. մարդ:Այսպիսով՝ մոտավոր տվյալներով1̀991 թ. վերջին գնահատականով՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության բնակչությունըհասնում էր 227 հազ. մարդու: Ավելացնենք, որ վերը նշնվածպատճառովԱդրբեջանիցփախելու բռնագաղթվելեն, ն ՀայաստանիՀանրապետությունում հանգրվանել ավելի քան 330 հազ. հայ: Ստեղծվածծանր իրավիճակիհետ կապված ԼՂՀ բնակչությանթիվը վերջինտարիներիննկատելիորեն իջել է: 1950-ական թթ. սկսած՝ զգալիորեն աճել է ԼՂՀ-ի քաղաքային բնակչության տեսակարար կշիռը: 1926 թ. այստեղ քաղաքային բնակչությանթիվը կազմում էր 8,3 հազ. մարդ (այսինքն` մարզի բնակչության ընդամենը 626-ը), 1989 թ. հունվարի մարդահամարի տվյալներուլ`այն հասել է 97 հազ. մարդու, որը կազմում է ամբողջ բնակչությանավելի քան 5096--ը: 1996 թ. քաղաքայինբնակչությունը կազմել է 56,892: Բնակչության խտությունը1 կմ: վրա մինչն 1990-ական թթ. վերջը կազմում էր շուրջ 43 մարդ: Վամեմատաբար խիտ էր բնակեցվածնախաԼեռնայինգոտին, որտեղ խտությունը հասնում էր 65 մարդու: Կանանցտեսակարարկշիռը ԼՂՀ-ի բնակչությանընդհանուրքանակում կազմել է 1996

մարդահամարի տվյալներով`արտադրությանմեջ զբաղունեվաձներիընդհանուր թվում բարձրագույն ու միջնակարգ: կրթություն 70577 են մարդ կամ ամբողջի9290--ը: ցողներըկազմել Ինչպես արդեն վերը նշվել է, 2003 թ. տվյալներով`ԼՂՀ բնակչության թիվըկազմել է 145 հազ. մարդ: 1989 թ. հետո ընկածժամանակաշրջանում Ձանրապետությանբնակչությանթվաքանակիակնառու նվազումը կապված էր 1988--1994 թթ. Ադրբեջանիկողմից սանձազերծվածպատերազմի հետ: Այդ տարիներինհիմնահատակ ավերվել են Մարտակերտի,Մարտունու, Գադրութի, Ասկերանիշրջաններիհատկապեսհարթավայրային վայրերի մեծ թվով գյուղերը, որոնց բնակիչներիզգալի մասը թուրք-ազերիների կողմից ցեղասպանությանեն ենթարկվել(առավել զարհուրելի ձնով ոչնբնակիչները), մյուս մասը վայրենաչացվել են Լենինավանի,Մարաղայի բար բռնագաղթվելէ: Ստեփանակերտ քաղաքի անդադար ռմբակոծություններիպատճազգալի մասըզոհվել է, մեծ թվով ստեփանակերտցիներ ռով, բնակչության շրջակա-ու այլ շրջաններիքաղաքային ու գյուղական բնակիչներ ստիպված են եղել հեռանալ Արցախից:Լրիվ դեպորտացիայիէ ենթարկվել Շահումյանի նախկինշրջանի բնակչությունը,որը այսօր էլ մնում է զավթված Ադրբեջանիկողմից: Պատերազմիհետ կապվածհեռացել է Շուշի քաղաքի, Բերձորի (Լաչինի), Քարվաճառի(այժմ Շահումյանի)տարածաշրջանների բնակչությունը: 1994 թ. մայիսինկնքված զինադադարիցհետո էլ, Արցախում ստեղծված սոցիալ-տնտեսականդժվարություններիհետ կապված, նույնպեսբնակչությանարտահոսք է տեղի ունեցել, որոնք շարունակվել են մինչն վերջերս: Չնայած բնակչությանարտահոսքըմեծապես մեղմացել է, սակայն աշխատատեղերիբացակայությանպատճառովԼՂՀ-ից մեծ թվով մեկնածներիդեռնս աննշան քանակություննէ վերադառնում:Այնուհանդերձ վերջին տարիներինհանրապետությանբնակչության ընդհանուր նկատելիաճ է զգացվում: թվաքանակի 2003 թ. տվյալներով՝ ԼՂՎ բնակչության 5796 (77,6 հազ. մարդ) կազմում է քաղաքային բնակչությունը,4396 (67,4 հազ. մարդ)՝գյուղականը: Ինչպես Հայաստանի Հանրապետությունում,այստեղ` ԼՂՀ-ում նույնպես բնակչությանբնականաճը վերջինտարիներինմեծապես է: նվազել Այնուհանդերձ ԼՂՀ-ում բնակչության բնական աճը, յուրաքանչյուր 1000 մարդու հաշվով, ՀՀ-ի համեմատությամբմիջին հաշվով ավելի քան երկու անգամ բարձր է: Մասնավորապես,2000 թ. ԼՂՀ-ում բնակչության բճականաճը 1000 մարդուհաշվով կազմելէ 7,3, 2001 թ.՝ 8,6, իսկ 2002 թ.՝ 6,5 մարդ: Հետաքրքիրէ, որ քաղաքայինբնակչության բնական աճի ցութ. 51,896: 1989թ.

`

`

"

ցանիշը գյուղականիհամեմատությամբ2 միավորովբարձր է: Մասնավորապես, 2002 թ. ԼՂՉ քաղաքային բնակչությանբնական աճը հազար մարդու հաշվովկազմել 7,5 մարդ, իսկ գյուղականբնակչությանբնականաճը՝ է 5,5 մարդ: Շատ կարնորէ, որ բնակչությանբնականաճը ԼՂՀ միջին ցուցանիշից շատ բարձր է ազատագրվածն վերաբնակեցված շրջաններում: Մասնավորապես` Քաշաթաղիու Շահումյանի (Քարվաճառի)շրջաններում 2001 թ. բնակչության բնական աճը հազար մարդու հաշով կազմելէ 18,4 Ս 19,2, իսկ 2002 թ. երկու շրջաններում էլ 16 մարդ: Ճիշտ է նշված շրջանները, ինչպես նան Շուշիի շրջանը դեռնս շատ դանդաղ է վերաբնակեցվում, սակայն առկա բնակչության բնական աճը, ինչպես նշվեց,բարձր է: Կարնոր է նան այն հանգամանքը, որ արդեն ԼՂՀից արտագաղթընվազում է: Մասնավորապես, 2002 թ. ԼՂՀ է ժամանել 1813 իսկ հանրապետությունից մեկնողներիթվաքանակըկազմել է 1138 արդ, այսինքն՝մեխանիկական հավելաճը րդ ը եղել սղել է 675 մարդ: Բնակչությանսեռային կազմը ունի հետնյալ պատկերը` տղամարդ0 կանց թիվը 2002 հագ. մարդկաճ 4976, վանանցթիվը 758 կազմել 632

կարապատասխանաբար :

9,Հ,

,

.

մարդ.

մարը 51.052

Ի

.

թ.

հազ.

Վերջին տարիներին առաջընթացիզգալի տեղաշարժեր են կատարվել ԼՂՀ ռեսուրսների բնագավառում:2000 թ. տվյալներով աշխատանքային հանրապետության աշխատանքայինռեսուրսներիընդհանուրթիվը կազմել է 80,16 հազ., իսկ 2002 թ. 82,15 հազ. մարդ: Իսկ տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը համապատասխանաբար կազմել է 55,6 ն 57,7 հազ. մարդ, ըստ որում, տնտեսության տարբերճյուղերում զբաղվածներիթիվը կազմել են 50,75 ն 52,97 հազ. մարդ: Գրանցվածգործազուրկներիթիվը հանրապետությունում 2000 թ. եղել է 3.54հազ., 2002 թ.՝ 3,4 հազ. մարդ, այդ թվում նուր թվից 3,18 հազարըկանայք էին, իսկ 219 տղամարդիկ: 2003 թ. կա 10 քաղաք, գյուղական 267 համայնք ն գյուղական 320 բնակավայր: բն Գյուղական կան բնակավայրերից բնակչությանթվով, 1989 թ. տվյալներով, առավել խոշորներն են Մարտունու շրջանում` ճա րտար (ավելի քան 4,2

տվյալներով՝ ԼՂՅ--ում

բնակիչ), Թաղավանդ (1280

րութի շրջանում (733 բնակիչ)գյուղերը: հիմնականումտեղադրվածեն բնակավայրերը Լեռնային Ղարաբաղի բայցհարմարավետվայրերում: Բնակավայն

.

լեռնահովտային, է նախ լեռնային նման տեղադր ումը բացատրվում

րերի

ղ

երկրորդ պաշտպանվելու,

հարթ

օտար բռնակալներից չզբաղեցնելու հողատարածությունները

մանքով: հանգամանք

ինչպիսիդժվարին, անմատչելի վայրում էլ Սակայն ղարաբաղցին առնում խմելու ջրի ապահովվաընտրելիսլիներ, հաշվի էր բնակատեղի տրանսպորտայինկապի պաշտպանվելու, ծության, բնականաղետներից Ղարաբաղիբոլոր հին բնակավայրերը Լեռնային հարցերը: հարմարության գյուղերը հայացքով հիմնականում հենված են թիկունքով ն նայում են դեպիարնելք հարաւ: կան լքված, դատարկվածզգալի թվով բոլոր շրջ աններում Երկրամասի են հարթավայրայինգյուտեղափոխվել որոնց բնակիչները բնակարաններ, սոցիալ-՛տնտեսականպայհամապատասխան ղերը, իսկ հիմնականում առհասարակհեռացել Ղարաբապատճառով բացակայության մանների ոչ լրիվ տւյալներուն Կար գյուղերում, հայկական ղից: Դեռ 1988 թ. ԼՂՊ-ի բնականպայմանները բնակավայրերի տուն: Մինչդեռբոլոր 6000 դատարկ համար: Սոցիալ--տնտեսականհամաեն շատ նպաստավոր բնակության աշխատանքիհիմնահարիրականացնելու, միջոցառումները պատասխան ոչ միայն կամրապնդի տեղում, այլն

Արամին

լուծելու դեպքումբնակչությունը էլ հետ կվերադառնան: մեկնածներն քյու, աաա Հայաստանի Ինչպես պատմական են խոսակցականկենցաղային, իրենց հայերը հայտնի ցը

Ղարաբաղի ընդհա- ցախ-՛ գործազուրկների Արցախ-Ղարաբաղի կանայք յուրահատկություններով: վարվելակերպի

բնակիչ), Մաճկալաշեն(599 բնակիչ), Խնուշինակ (630 բնակիչ),Ասկերանիշրջանում՝ Խրամորթ(689 բնակիչ), Բադարա (849 բնակիչ),Խնձրիստան(682 բնակիչ), Մարտակերտիշրջանում Այգեստան (Չայլու) (2800 բնակիչ), Հաթերք (2654 բնակիչ), Թալիշ (2205 բնա370

Վանք (1443 բնակիչ), Ներքին Հոռաթաղ կիչ), Վաղուհաս(1395 բնակիչ), (1177 բնակիչ),Առաջաձոր(1072 բնակիչ), ՀադՄաղավուզ (1423բնակիչ), Մեծ Թաղեր (1501 բնակիչ), Տումի (904 բնակիչ). Ազոխ

կանանցից

նահանգների պատմականՀայաստանի մյուս տարբերվել են իրենց խլեղ): Ափսոսանքով պոտք Լ մշչսլ. որ այն անվանում են խո) մ քիչ են մնացել: հա գուստով յք Արցախու շատ կանայք

Էնշել ից վմես ո" յուրահատում

արտաքուստ

այդպիսի

ան

արտա-

իրար Ղարաբաղցին

զուսպ տեսքով: գեղեցիկու սլացիկ, առնական բարբառով:Բայց դա երբեք չի են ղարաբաղյան խոսում հետ ընտանիքում ճան մաքուր՝ գրական հայերենով: Ղախանգարել,որպեսզինրանք խոսեն ն կայունությամբ հայ բարբառների իր հարստությամբ րաբաղյանբարբառն ու

շարքում առաջնակարգ տեղ ունի: Որտեղ էլ ապրելիս լինի ղարաբաղցին, երբեք չի մոռանում ն գործածությունից չի հանում իր բարբառը, աշխատում է այն փոխանցել իր զավակներինու թոռներին: ՍիլվաԿապուտիկյանն այսպես է բնութագրելՂարաբաղի

Գիտնականէ ու զորավար Բազմավաստակղարաբաղցին: Խաղաղ է նա, համբերատար... Բայց դու հոգով թե դառնացրիրԱմպինման կորոտա Շանթ ու կրակ ղարաբաղցին...

բարբառը.

Ժայռինման է այս հին բարբառը, ժայռիպես կոշտ է. չհղկված, /ւ ժայռիպես էլ կարծր է է, համառ ՉԻ պոկինրան ոչ մի հարված, է բառը, Շուրթերիվրա այնպես Ինչպեսորժայշնէ հողում խրված...

Ղարաբաղցու բնութագիրը, նրա կերպարի առանձնահատկություննե-

Ղարաբաղցին աչքի է ընկնում աշխատասիրությամբ, համառությամբ, հպարտությամբ, վեհանձնությամբ, ինքնասիրությամբ, Նա հավատարիմ ճշմարտախոսությամբ: ն անդավաճանընկեր է, մեծ հայրենասեր:Ղարաբաղցի հայի կերպարըշատ դիպուկ է բնութագրված այս եռնաշխարհի բանաստեղծ զավակի՝Հրաչյա Բեգլարյանիու նույն լեռնաշխարհիզավակ Ալեքսեյ Հեքիմյանի երաժշտությամբ ստեղծված հետնյալ քաջությամբ,

`

երգում.

Պատվելգիտի միշտ իր հյուրին,

Գիտիգինըաղ ու հացի, միշտ հյուրասերու միշտ բարիՍիշտ սրտաբաց ղարաբաղցին:

հայտնի են ոչ միայն Արցախ-Ղաղարաբաղցիները օտար բռնակալներիցպաշտՅայաստանը ամբողջ րաբաղ նահանգը, այլն պանելու իրենց քաջությամբ: Լեռնային Ղարաբաղը բազմաթիվփառաբանվածզորահրամանատարներ ու հերոսներ է տվել Առաջին համաշխարհային,քաղաքացիական ն տարիներին: պատերազմների Երկրորդհամաշխարհային Շատ մեծ են Խորհրդային Միության նավատորմիծովակալ, ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից անդամ, Խորհրդային Միության հերոս 7ռվնաննեւս(Իվան) Ստեփանի Իսակովի ծառայությունները Միության ռազմական նավատորմի ֆաշիստների ջախջախմանգործում: 3. Իսահզորացման ն գերմանական են եղել: նա 8 տարի եղել է ԽՍՀՄ ռազկովի նախնիներըղարաբաղցիներ մածովայիննավատորմիժողկոմի տեղակալ:Պատերազմիտարիներինղեկավարել է Բալթյան նավատորմիմարտերը: Դեռնս շատ հնուց

,

.

Վաստակն՝ արդար, խիղճը՝ մաքուր

Արդարադատ ղարաբաղցին:

Մշակէ նա ու շինարար, Բայց... հասարակմարդի մի՛կարծիրն

յամբ: Ղարաբաղի հայերը ընդհանուր առմամբ պարթնահասակ,վայելչադեմքի խիստ կազմ ն գեղեցիկժողովուրդ են, հանգիստ,բայց որոշ չափով՝ այն չարաճճիությունն ու խոնրանց աչքերում չկան արտահայտությամբ: որոնք շատ հաճախ նկատվում են այլ վայրերի հայերի րամանկությունը, մոտ: նրանք շատ եռանդուն,ձեռներեցն խելամիտ են... Ռազմականգործում ղարաբաղցիներնարդեն փառք են ձեռք բերել: Մադաթովը,Բեհբութովը,Լորիս-մելիթովը, Լազարնը, Տեր-Ղուկասովը ն Շելկուլնիկովըեղել են կամ Ղարաբաղումծնվածներ, կամ ղարաբաղցինեոհ սերունդներ:

Դր կ լինես, իմ բարեկամ, Դու նրա հետ ընկերացիր, էավ ընկերոջ համար՝ անգամ: Կյանքըկտա ղարաբաղցին: Կշվում լինի, աշխատանքում՝ Խիզախումէ ինչպես արծիվ,

նան օտարազգի շատ հեղինակների կողմից: դիպուկ է բնութագրված Նրանցիցհատկապեսհիշատակությանէ արժանիՄազդաՆեյմանը, որն իր 4899 թ. Ս. Պետերբուրգումհրատարակած«Հայեր» գրքում ջերմորեն է խոհայերիմասին: սում ղարաբաղցի Մասնավորապես,նա նշում է, որ Ղարաբաղիհերոսականորդիները են /միզախությամբ.քաջությամբ ն վճռականութփառաբանված վաղուց

րը

:

Արցախ-Ղարաբաղի Չարդախլու գյուղի ծնունդ են Խորհրդային Միության մարշալ, Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս Հու/հաննես Բաղրամյանն ու զրահատանկայինզորքերի մարշալ ՀամազասպԲաբա-

ջանյանը:

Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի տարիներին իր սխրագործություններով փայլեց Վադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր (Թաղլար) գյուղի ծնունդ, ավիացիայիմարշալ ԱրմենակԽանփերյանցը(Խուդյակուլ): Դեռնս 1939 թ. ֆինների դեմ մղած մարտերում կատարած սխրանքների համար Խորհրդային Միութ:.սն հերոսի կոչում է ստացել Մարտունու շրջանի Մաշադիշեն (այժմ՝ Կոլխոզաշեն)գյուղի ծնունդ Միքայել Պարսեղովը: 1988-1994 թթ. Ղարաբաղյան ազգային-ազատագրականշարժման տարիներին,ադրբեջանականհրոսակախմբերի դեմ մղած պայքարում,յուրօրինակ հերոսությամբ փայլեց Ղարաբաղի ամբողջ հայությունը: Ղարաբաղյան ազատագրական պայքարինամենաակտիվմասնակցությունըունեցավ ողջ հայ ժողովուրդը: ճակատագրական,համազգայինայդ պատերազմում Ղարաբաղի հայությունը կրկին ապացուցեց, որ հիրավի ինքը՝ մանուկից մինչն ծերունի, ժողովրդականհերոս է: Ազատագրականայդ պատերազմին մասնակցումէր ամբողջ հայ ժողովուրդը, նրա նվիրյալ զավակները: Սակայն առավել փայլուն դրսնորվեց Մարտունու ջոկատների հրամանատարՄ/ոճթեՄելքոնյանի,Գյուլիստանի արծիվ Շահեն Մեղրյանի, ՎլադիմիրԲալայանի,լեգենդար հրամանատԱշոտ Ղուլյանի (Բեկոր), Լեոնիդ Ազգալդյանի,Յուրա Պողոսյանի,Թաթուլ Կրպեյանի,Սիմոն Աչիկգյոզյանի, Համլետ Գալստյանի, ՎարդանՍտեփանյանի,Յուրի Հովհաննիսյանի, Վիգեն Գրիգորյանի,ՍերգեյԹովմասյանի,Միքայել Մանուչարյանի,Սոս Գասպարյանի,Կարեն Բաբայանի, Սամվել Հարությունյանի, Հակոբ Ավանեսյանի, Կամո Դանիելյանին հայժողովրդիքաջարի բազում այլ զավակների հերոսությունը,որոնք իրենց մատաղ կյանքըզոհեցին Արցախ-Ղարաբաղ աշխարհըթուրք բարբարոսներիցիսպառազատագրելուհամար:

9.5. ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

1988-1994

թվականների ազատագրական պատերազմի տարիներին ադրբեջանականզինված ուժերի ու դրանց կրնկակոխհետնողթուրք--ազերիների թալանչի խմբերը մեծ վնաս հասցրին նախկինԼեռնային Ղարաբաղի ԻնքանավարՄարզի տնտեսությանը:Հիմնահատակավերվեցին արդյունաբերական եղած համարյա բոլոր ձեռնարկությունները: Ավերվեցին

`

Ինքնավար մարզի հատկապեսցածրադիր վայրերի գյուղերը, կոլտնտեսապահես(անասնապահական, յին բոլոր կառույցները,ձեռնարկությունները են մեծ ն թալանել. գողացել տային, ոռոգման կառույցները, այգիները այլ), քանակությամբգյուղատնտեսականարտադրանք, հարյուրհազարավոր գլուխ անասուններ: Ավերվել են մեծ թվով պետական, մասնավոր շենքեր, տներ, դպրոցների, մշակույթի շենքեր: Մոտավոր տվյալներով Ինքնավար մարզին հասցված վնասը գնահատվումէ 2,5--3,0 մլրդ դոլար (ԱՄՆ-ի): 1994 թ. զինադադարիցհետո հիմնականումՀայաստանիՀանրապետության օգնությամբ, հետագայում նան արտասահմանյանձեռներեցների ներդրումների շնորհիվ, ԼՂՀ տնտեսությունը անշեղորենվերականգնվումն

զարգանումէ: Դրա փաստացի ապացույցներից մեկը այն է, որ հանրապետության համախառններքին արդյունքը (ՀՆԱ) 2000 թ.՝ 23148.6 մլն, 2001 թ.՝ 23880,7 մլն դրամի դիմաց 2002 թ. կազմել է 26477,9 մլն դրամ: Այսինքն`միայն մեկ տարում՝ 2001 թ. համեմատությամբ2002 թ. աճելէ 11,326-ով: Միջազգային չափանիշով այսպիսի աճ ոչ բոլոր երկրները կարող են ունենալ: Այս աճի կարնոր ցուցանիշներից մեկը վերջին տարիներին ԼՂկ արտաքին առնտրաշրջանառությանակտիվացումն է: Բավական է ասել, որ եթե 2000 ծավալը կազմել թ. հանրապետության արտաքին՝առնտրաշրջանառության հազ. ԱՄՆ դոլար, ապա 2002 թ. այն հասել էր 62205,4 հազ. դոայսինքներկու տարումայն ավելացել է ավելի քան երկու անգամ: Հատկանշականէ, որ վերջին տարիներին ԼՂՀ արդյունաբերությունը զգալի չափերով աճում է: Եթե 2000 թ. նյութական արտադրության այս բնագավառիարտադրանքըկազմել է 4854.6 մլն, 2001 թ.՝ 5903,8 մլն, ապա 2002 թ. այն հասել էր 8082,6 մլն դրամի: Ինչպես զգացվում է, արդյունաբերության աճի ցուցանիշը ակնառուէ: Այնուհանդերձ, ԼՂՎ տնտեսության համախառն արտադրանքի ընդհաՕուր ծավալում դեռնս շարունակում է առաջատար տեղ զբաղեցնել գյուղատնտեսությունը: 2000 թ. նյութական արտադրությանայս բնագավառի արտադրանքը կազմելէ 13452,5 մլն, 2001 թ.՝ 13905,6 մլն, իսկ 2002 թ.՝ 15176,2 մլն դրամ: Նշված տարիներին 15,396--ով աճել է նան տրանսպորտիբեռնաշրջաՕառությունը,5,296-ով կապիտալ շինարարության ծավալը, 9,7965-ով ինակչությանը մատուցվածծառայությունները: Ստորնավելի հանգամանորեն քննարկվում է ԼՂՎ տնտեսությունը ըստ ճյուղայինկառուցվածքի: է 30325,3 լար,

`

որոնց մեքենաղացներ,

կային գյուղերում գյունեՃարտար ն Գյունե կալեր է: բարձր անհամեմատ

9.6 ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մինչն 1920-ական թթ. Լեռնային Ղարաբաղում խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններչկային: Սակայնգյուղական տարբեր բնակավայրերում կային ճետաքսագործականմի քանի տասնյակ, այսպես կոչված ֆաբրիկաներ,որտեղ սկզբնականվերամշակմանէր բոժոժը: Ընդ որում, արտադրվածկիսաֆաբրիկատը(մետաքսահումքըն մետաքսաթելը) հիմնակ:՛.յում արտահանվումէր Պարսկաստան,Ռուսանսձեռտան ն եվրոպականերկրներ:ՄիայնՇուշի քաղաքում այդպիսի նարկություններիթիվը հասնում է 11-ի:

մետաքսի ենթարկվում

չ արտադրողականությունն շատ առաջ հաստատումից կախի կարգերի Դեռնս խորհրդային էին մետաղայի կազմակերպել (ֆրանսիացիները) շրջանի արտասահմանցիները Դա եղել է այժմյանՄարտակերտի

արդյունահանում: "իանքանյութի

մանր

հնուց Արցախ-Ղարաբաղիբոլոր այն գյուղերում, որտեղ կային թթենու այգիներ, գործում էին թթից օղու թորման կետեր: Դրանք մեծ թիվ էին կազմում ն բնականաբար,սեզոնայինբնույթ էին կրում: Ղարաբաղյանթթի օղու որակը բարձր է մեծ համբավ ունի ն ամենակարնորը՝ունի բուժիչ նշանակություն: Իսկ երկրամասիխաղողագործության վայրերումէլ կային գինի ստակետեր: Ընդ որում, խաղողիցգինի արտադրելուց հետո անալու այդպիսի ռաջացած մնացորդից նս (Ղարաբաղումդրան անվանում են ջեջա) ստաէ) նում էին օղի: Այսպիսով`այստեղ արտադրվումէր (այժմ էլ արտադրվում ն ավելի երկու տեսակիօղի՝ թթի խաղողի:Անտարակույս,թթի օղու որակը Դեռնս շատ

Ղենց այդ հանքավայրում:

գտնվողբազմամետաղների Մեհմանա որոնց լեռնագործներ, հանքափորներ, էլ այստեղէին բերվելհույն ժամանակ են Մեհմանա գյուղում: ներկայումս էլ բնակվում գտնվում սերունդները միակ էլեկտրակայանը Այս լայն Մինչն1920 թ. Լեռնային Ղարաբաղի կարողություն: ուներ ընդամենը կվտ որն քաղաքում, Շուշի հայկական էր 1880-ական Թթ- միայն ճանաչումստացածքաղաքումարդեն արհեստագորկար ավելի քան 370 արդյունագործական, Մետաբո՞"՛ աղամասերում (այն ժամանակվաչափանիշներով): ծական ձեռնարկություն փականաէր բացի այստեղզարգացած գործությունից գյուղի մոտ

գործարանատիպ

բարձր է: Առանձին գյուղերում, որտեղ կային անհրաժե գործում էին կղմինդրի ռումով հատկապեսհայտնիէին ՂավախանՍ Ննգի գյուղերը: գյուղեարհեստանոցներ րում գործում էին ֆուրգոնների, սայլերի արտադրության պայտանոցներ,գերանդիների, մանգաղների,կացինների, ցակատներին ու փայտից մետաղից արտադրվողշատ այլ իրերի հագուստեղենի,կոշկեղենի դարբնոցներ:Մետաղագործական, կային Շուշի քաղաքում: Ամենուբար կատարելագործված արհեստանոցներ րեք տնայնագործական եղանակով արտադրվումէին գորգեր որակ խուրջիններ,կոշտ գործվածքներ:Ղարաբաղյանգորգերը նեին, այդ պատճառովարտահանվումէին նան ուրիշ երկրներ: Բացի դրանից, Ղարաբաղիշատ գյուղերում կային ձիթահանկետեր, յուղատու վուշից (կտավատ) արտադրվումէր բարձրորակձեթ: Վերջինսլայնորենօգտագործվումէր որպեսսննդամթերքն բուժմաննպատակով: Գրեթե բոլոր գյուղերում կային ջրաղացներ:204 դարի սկզբներինարդեն որոշ գյուղերում ալրաղացները մեքենայացվելէին: Մասնավորապես,

կաշեգործությունը, աղյուսագոր արծաթագործությունը, պղնձագործությունը. արգործությունը, կարուձնի հրուշակագործությունը, ծությունը, բամբակագործությունը, ն շատ տադրությունը

այլ

ճյուղեր:

Սակայն 1905, 1918 ն 1920 թթ. թուրք

այստեղ

կողմից բարբարոսների են նան նրանց

ժամանակ ավերվել

հայերի կոտորածների սանձազերծված

ձեռնարկությունները:

դեր են

Խի խաղում

ճյուղերից կարնոր Գյուղատնտեսության անասնապահությունը: ու այգեգործությունն վարային տնտեսությունը, ցորեն, գարի,կորեկ, վայրերումաճեցվում էին աշնանացան

այինվայրերում

ն աաա րոնաաի տադրության Խոշոր

ն այլն, իսկ նախաբրինձ,յուղատու վուշ, սիսեռ ցորենն գարի: վայրերումգարնանացան լեռնային շրջանինախալեռնա զարգացածէր այժմյանՄարտունու հիմնականում

սակ, որոշ

կետեր արտադրության համեմատա-

-

նան

Խաղողագոր

բոլոր վայրերում: լ լեռնային պտղաբուծությունը՝ այգիները:Արգյուղերում, թթենու ունեին տարածում

լայն Արցախ-՛Ղարաբաղում

թարմթութը դոշաբնու չիրը ն հատկապես մեղրահամ Սաօղին, թթի ցախյան են որպես դեղամիջոց: ունեն, օգտագործվում նշանակություն տեսեք համաբուժիչ մասին առավել հանգամանորեն ակայն գյուղատնտեսության արդյունաբերությու ԼՂՀ-ի քննարկենք բաժնում:Այժմ պատասխան

կարպետներ բարձրուռավելհանգամանորեն: ձեռնար արդյունաբերական որտեղ Լեռնային Ղարաբաղիժամանակակից ծնունդ

`

տարիների են: իշխանության խորհրդային կությունները արդյունա ժամանակակից Հանրապետության սննդի, Լեռնային Ղարաբաղի շինանԲեթ, է էլեկտրատեխնիկական, ներկայացվում բերությունը

յութերի արդյունաբերությանճյուղերով ն էլեկտրաէներգետիկ տնտեսութ-

յամբ: Այժմ նան ձնավորվումէ լեռնահանքայինարդյունաբերությունը: Արդյունաբերությունը համեմատաբարարագ է զարգացել 1950-ական թթ. հետո: Արդեն 1980 թ. դրա համախառնարտադրանքիծավալը 1940թ. համեմատությամբ աճել էր շուրջ 20 անգամ:Այդ ժամանակ այստեղգործող փոքր հզորությունունեցող թեթն ու սննդի արդյունաբերականձեռնարկությունները որոշ չափով վերակառուցվելեն: Կառուցվել են նան ժամանակակից համեմատաբար խոշոր մի քանի գործարաններ: Հանրապետությանտարածքում կար երեք հիդրոէլեկտրակայան՝կառուցված խորհրդայինիշխանության տարիներին: Դրանցից համեմատաբար հինը Ստեփանակեր'ոի հեկնէր, որը գործում էր 1930-ական թթ., ուներ փոքր հզորություն ն երկար ժամանակբավարարում էր միայն Ստեփանակերտի պահանջարկը:1940-ական թթ. կառուցվել է մի փոքրիկ հիդրոէլեկտրակայան` Մարտակերտի շրջանի Մադաղիս բնակավայրի մոտ: Դրանքայժմ չեն գործում: Համեմատաբար խոշորը արսանգի հիդրոկեկտրակայաննէ որը կառուցվել է Մարտակերտի շրջանում` Թարթառգետի վրա, շահագործմանէ հանձնվել թ. դեկտեմբերի 24--ին (50 հազ. կվտ հզորությամբայս հիդրոէլեկտրակայանըառայժմ ԼՂՀ-ում գործող էլեկտրաէներգետիկտնտեսության միակ նշանավորձեռնարկություննէ): 1940 թ. մարզում արտադրվել է ընդամենը 1,51 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա, իսկ 1986 թ. 57,8 մլն կվտ/ժ, 1994 թ.՝ 136,6 մլն կվտ/ժ, 1996 թ. 58,7 մլն կվտ/ժ (հանրապետությանպահանջը բավարարելու համար կարնոր դեր էր խաղում նան մայր Հայաստանից տրվող էլեկտրաէներգիան): 1997 թ. ԼՂՀ-ում էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը կազմել է 82,2, իսկ 1999 թ.՝ 82,8 մլն կվտ/ժ: 2002 թ. էլեկտրաէներգիայիարտադրությունը այստեղ կազմել է 108.6 մլն կվտ/ժ: Ըստ որում, ԼՂՀ-ն տարվա որոշ ժամանակաշրջանումՀՀ-ից ներմուծում է զգալի քանակությամբէլեկտրաէներգիա,որոշ ժամանակաշրջանում էլ ինքն է ինչ--որ չափով այդպիսին արտահանում: Մասնավորապես` 2000թ. ներմուծվել է 117,4 մլն կվտ/ժ, 2001 թ.-112,2 մլն կվտ/ժ, 2002 թ.-72 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա: Նույն թվականներինհամապատասխանաբար արտահանվելէ 5,5 մլն, 12,5 մլն ն 33,3 մլն կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա: Լեռնային Ղարաբաղիմեքենաշինականարդյունաբերությանձեռնարկությունը (մինչն ,վերջերս)Ստեփանակերտի կեկտրատեխնիկական գործարանն էր, որը գործում էր 1970-ական թթ. սկզբներից:Գործարանըթողարկում է լյումինեսցենտային էլեկտրալամպերի համար անհրաժեշտմասեր, լուսա-

վորմանպարագաներ,ինչպեսնան կենցաղայիննշանակությունունեցող ար-

`` |

ված հաղորդակցմանու 29,5 տ էլեկտրաարտադրանք: Արդյունաբերությանճյուղերից թողարկվող արտադրանքիծավալով առաջատարը թեթն արդյունաբերություննէ, որը հիմնականում զարգանում է տեղի ու ներմուծվող բազմազանհումքատեսակներիբազայի վրա: Այստեղ աճեցվող շերամի բոժոժի ն ներմուծվող հումքի հիման վրա գործում էր մետաքսի գործվածքներիխոշոր ձեռնարկություն՝Դարմետաքս կոմբինատըՍտեփանակերտում:Սա նախկինմիության նման ձեռնարկութմեկն էր: յուններից առավել խոշորներից 1940 թ. այս կոմբինատումարտադրվում էր 120 հազ. գծամետր մետաքսյա գործվածք, 1970 թ. այս հասել էր 977 մլն, իսկ 1978 թ. 15 մլն գթթ. Շուշիի բարձունքից Ադրբեջանի կողմից կածամետրի: 1988-1994 տարված անարդար ռմբակոծությունների հետնանքով ավերվեցին նան այս կոմբինատիարտադրամասերը,որոնք այժմ վերականգնվում են: Սակայն կոմբինատը մասնակիորեն գործում է ն 1996թ. թողարկվել է 60 հազ., 1997 թ.՝ 80,4 հազ., 1998 թ.՝ 67,8 հազ. գծամետրգործվածք: 2000 թ. այս ձեռնարկությունըթողարկել է 6,2 հազ., իսկ 2002 թ. 0,75 հազ. գծամետր գործվածք: Նշենք, որ մեւտաքսագործությունըՂարաբաղում հին պատմություն ունի, սակայն մինչն հեղափոխությունը այն տնայնագործական բնույթ ուներ: 1926 թ. գործարկվել է բոժոժ կարժելու առաջին արտադրամասը, որը փաստորեն, ներկայիս «Ղարմետաքս կոմբինատի» հիմքն էր կազմում: Հետագայումստեղծվել են նոր արտադրամասեր՝հագեցված ջուլհակագործականայն ժամանակվահամար կատարելագործված մեքենաներով ու սարքավորումներով: Կոմբինատի վերկառուցումն իրականացվելէ 1980-ական թք., երբ շահագործման են հանձնվել ընդարձակ արտադրամասերը,որտեղ արտադրականգործընթացները մեքենայացված ու ավտոմատացվածէին: Սակայն այժմ արդեն արտադրա-

`

``

`

տադրանք:Այս ձեռնարկությունըԵրնանի«Լույս» արտադրականմիավորման հետ ինտեգրացվելէր: 1996 թ. նշված գործարանն արդենթողարկելէր ավելի քան 70 մլն դրամիարտադրանք: 2000 թ. այս գործարանըթողարկել է 1,8 հազ., 2001 թ.՝ 0,42 հազ., 2002 0,25 հազ. հատ լուսավորման պարագաներն 106,3 մլն, 106,4, 135,5 թ մլն դրամի կենցաղայինարտադրանք: Այժմ Ստեփանակերտումգործում է նան /ոնդեսատորներիոչ մեծ գործարան, որը 1995 ն 1996 թ. տարեկան թողարկելէ ավելի քան 30 ն ավելի քան 50 մլն դրամի արժողությամբարտադրանք: 2002 թ. այս գործարանը թողարկելէ 96,7 հազ. հատ կոնդեսատոր,ինչպես նան 210,9 կմ մեկուսաց-

:

կան շենքերն ու սարքավորումներըչեն համապատասխանում ժամանակակից պահանջներին:Այստեղ իրականացվումեն սկզբնական հումքից՝ բոժոժից, մետաքսյա գործվածքների արտադրության բոլոր գործընթացները, բացառությամբ՝ գործվածքի ներկումից, որը կատարվումէր Ադրբեջանի Շաքի քաղաքի նույնանման ձեռնարկությունումն փաստորեն,ամբողջ արտադրանքը թողարկվում էր վերջինիս մակնիշով: 1 960-ական թթ. սկզբներից բնական հումքի օգտագործմանըզուգահեռ, կոմբինատըմետաքսյա գործվածքներ էր արտադրում նան արհեստականմետաքսաթելից: Դրաշնորհիվ թողարկվող արտադրանքիծավալն արագորենաճել էր: Խնդիրը կայանում է նրանում, որպեսզիերբեմնի այս հզոր ձեռնարկությունը վերանորոգվիժամանակակիցտեխնիկականզինվածությամբ: Մետաքսյագործվածքսռրիցբացի մարզումարտադրվում էր նան զգալի քանակությամբբամբակյագործվածքեղեն(տարեկան 700--720 հազ. մշ): Այդպիսի արտադրանքթողարկողխոշոր ձեռնարկություններից էր Շուշի տեղարդկոմբինատը, որը թողարկում էր նան գուլպեղեն (տարեկան 800850 հազ. զույգ): Այժմ չի գործում: Թեթն արդյունաբերությանհամախառնարտադրանքիընդհանուրծավալում զգալի տեղ է գրավում (արբ արտադրությունը,Ստեփանակերտ. Շուշի քաղաքներիու շրջկենտրոններիկարի ֆաբրիկաներնու արհեստանոցները, 1980-1987 թթ. տվյալներով, տարեկանմիջին հաշվով տալիս էին 10-11 մլն ռուբլու արտադրանք:Միայն Ստեփանակերտի կարի ֆաբրիկան 1996 թ. թողարկելէ ավելի քան 15 մլն դրամիարտադրանք: 2000 թ. հանրապետությանկարի ձեռնարկությունները թողարկելեն 108,4 մլն, 2001 թ.՝ 154,8, 2002 թ.՝ 107,6 մլն դրամիարտադրանք: Վաղուցի վեր, մեծ համբավունեն դարաբաղյանգորգերը:Ստեփանակերտի գորգագործական «Ղարաբաղ»ֆաբրիկան տարեկանթողարկումէր հազարավորքառակուսիմետր գորգ: Գորգագործությունը դեռ շատ հնուց տարածված է եղելԱրցախ-Ղարաբաղում: Այնկարնորզբաղմունքէ համարվելկանանց ն աղջիկներիհամար: Նախկինում, չնայած տնայնագործական եղանակով, բայց վարպետորեն. գործել են գեղեցիկգորգեր, կարպետներ,ջվալներ,խուրջիններ, որոնք իրենց որակով, իրենց գեղեցկությամբ լայն ճանաչումունեին: Դրանքթանկարժեք իրեր էին համարվում,կտակվումէին զավակներին, տրվում որպես օժիտ: Այժմ էլ յուրաքանչյուր ղարաբաղցու տանը, անկախնրա բնակությանվայրից,կարելի է տեսնել նախնիներից կտակվածգորգերկամ կարպետներ:Դրանցիցշատերիվրագործվածեն նան գործողիանունըն թվականը: «Ղարաբաղ»ֆաբրիկայումայժմ գորգեր են արտադրվում մեքենայական եղանակով,սակայն ավելի արժեքավորեն ձեռքուվգործված գորգերն

կարպետները:Դրանք արտահանվումեն ինչպես նախկինմիության շատ քաղաքներ,այնպես էլ արտասահմանյաներկրներ, ցուցադրվում միջազգային տոնավաճառներումն ցուցահանդեսներում:1995 ն 1996 թթ. այդ ֆաբրիկանտարեկանթողարկել է 6,5--8,5 մլն դրամիարժողությանգորգ: է: 2000թ. ԼՂՀ-ում արԱյժմ այս ենթաճյուղը նորիցվերակենդանանում մշ է մ՛, մշ, 725.2 441,9 տեսակի թ.՝ թ. տարբեր տադրվել ու

գորգեր:

Լեռնային Ղարաբաղիթեթն արդյունաբերությանհամեմատաբարնոր ենթաճյուղը կաշվե կոշկեղենի արտադրություննէ: 1970--ական թթ. սկզբներին Ստեփանակերտումշահագործմանէ հանձնվել (ոշկր արտադրության խոշոր ֆաբրիկա, որի արտադրանքըհետագա տարիներինաճել է: 1971 թ. մարզում արտադրվել է ընդամենը71 հազ. զույգ, 1975 թ. 1 մլն 869 հազ. զույգ, իսկ 1987 թ.՝ 4.5 մլն զույգ կոշիկ: Պատերազմից տուժած այս ֆաբրիկան նույնպեսվերականգնվումէ, ն արդեն 1996 թ. այստեղթողարկվելէ ավելի քան 120 մլն դրամի արժողությամբկոշկեղեն: 1997 թ. կոշիկի արտադրությունը կազմել է 51,6 հազ., 1998 թ.՝ 27,3 հազ. զույգ: Կոշիկի ֆաբրիկայի կառուցումը որոշ դեր է խաղացել Ստեփանակերտին մոտակա գյուղերի աշխատանքային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման գործում: Թեթն արդյունաբերությանայս ենթաճյուղը թեն դանդաղ, նույնպես վերականգնվումէ: Մասնավորապես,եթե 2000 թ. այստեղ արտադրվել է ընդամենը 0,3 հազ., 2001 թ.՝ 3,81 հազ., ապա 2002 թ. արտադրվելէ 4,98 հազ. զույգ կոշկեղեն: Շուշի քաղաքում գործում էր կաշվի վերամշակմանձեռնարկություն, որը մատակարարումէր տարեկան ավելի քան 1 մլն քառակուսի դեցիմետրկոշտ կաշվեղեն:Այն այժմ չի գործում: Թեթն արդյունաբերությունիցհետո, թողարկվողարտադրանքիծավալով, հաջորդ ճյուղը աննդիարդյունաբերությունն է որն ունի հագաբուլկեղենի, ոչ ալկոհոլային խմիչքների, գինու-կոնյակի, գարեջրի, պանրի, կաթի-յուղի, մսի ձեռնարկություններ:Գործարանայինեղանակովհաց է արտադրվումՍտեփանակերտում,Շուշիում, Մարտակերտում,Մարտունիում, Հադրութումն մյուս քաղաքներում: Վամարյա բոլոր գյուղական բնակավայրերում հացը թխում են թոնիրներում:

Խմիչքների ձեռնարկությունները(բացառությամբգարեջրի) միավորված էին Դարաբաղի գինեգործական տրեստի համակարգում, որը Ստեփանակերտում հիմնադրվել է 1926 թ.: Տրեստն ունի գինու, սպիրտի։ օղու, կոնյակի, ոչ ալկոհոլային խմիչքների արտադրություն: Նրա կազմի մեջ մտնող ձեռնարկություններըտեղաբաշխվածեն Ստեփանակերտում, Ասկերանում (կառուցվել է 1926 թ.), Կարմիր Շուկայում (կառուցվել է 1927

թ.), Կուրապատկինոյում(Մարտունու շրջան), Գնորգավանում (Մարտունու շրջան), Լենինավանում (Մարտակերտի շրջան): Դարգինտրեստը

մասնաճյուղուներ նան Բաքվում: 1985 թ. հետո տրեստիձեռնարկությունները զգալիորեն կրճատել են գինու, օղու, կոնյակի արտադրության ծավալները, դրանց փոխարեն ավելացել է ոչ ալկոհոլային խմիչքների ն հյութերի արտադրությունը: 1980 թ. մարզում գինու արտադրությունը կազմել է 1 մլն 946 հազ., կոնյակի արտադրությունը` 53,8 հազ. դեկալիտր: 1986 թ. գինու արտադրությունը կազմելէ 118 հազ., իսկ կոնյակիարտադրությունը՝ 57,5 հազ. դե1996 կալիտր: թ. գինու արտադրությունը կազմել է 25,5 հազ., 1999 թ.՝ 12,4 հազ. դեկալիտր,կոնյակինը՝1996 թ. 7,9 հազ., 1998 թ.՝ 21,5 հազ., 1999 թ.՝ 4,4 հազ. դեկալիտր: ԼՂՀ սննդի արդյունաբերության ավանդական ենթաճյուղը նույնպես է: Մասնավորապես. վերականգնվում գինի արտադրվելէ

կոնյակ

հազ. դեկալիտր

10,5 հազ. դեկալիտր թ.-- 63,3 հազ. դեկալիտր -

2000 թ. 2001 թ.

օղի

-- 21,1

2000 թ. 2001 թ.

թ.

-

-

--

5,2 հազ. դեկալիտր 0,8 հազ. դեկալիտր 0,27 հազ. դեկալիտր

13,7 հազ. դեկալիտր 60,1 հազ. դեկալիտր 64,8 դեկալիտր հազ. թ.

թ.

թ.

-

--

:

Ստեփանակերտում գործում է սննդի ոչ մեծ կոմբինատ, որը տարբեր է մեծ քանակութտեսակի պտուղներից,հատապտուղներիցարտադրում յամբ պահածոներ,մուրաբաներ,ջեմ, հյութեր, չիր: ' Ասկերանումգործում էր գարեջրի գործարան, որը տարեկան թողարկում էր ավելի քան 170 հազ. դեկալիտրգարեջուր: Այստեղ արտադրվումէր նան տարեկան100-110 հազ. դեկալիտրոչ ալկոհոլայինխմիչք: Թողարկվողարտադրանքի ծավալով կարնոր տեղ էին գրավում նան յուղի, պանրի, կաթնամթերքիարտադրատեսակները: Տարեկենդանական կան թողարկվում էր 6500-6600 տոննա տոննա կաթնամթերք,900-960 կենդանականյուղ, 900--1000 տոննա պանիր:Ընդհանուր առմամբ, Լեռնա382

յին Ղարաբաղում գործում են (աթի ընդունման, նախնականվերամշակման, կաթնամթերքներիարտադրությանշուրջ մեկ տասնյակ օբյեկտներ: 1995 ն 1996 թթ. միայն Ստեփանակերտիկաթի կոմբինատը թողարկել է համապատասխանաբար22 ն 50 մլն դրամի արժողությամբ կաթնամթերք: Վերջին տարիների տվյալներով այս ցուցանիշները այսպիսին են: 2000, 2001 ն 2002 թվականներինկաթի ու կաթնամթերքիարտադրությունը համապատասխանաբարկազմել է 929,0 տ, 1299 տ, ն 1596,3 տ: Պանրի արտադրությունը նույն տարիներինկազմել է 3,6 տ, 25.4 տ, 31,6 տն: Իսկ մսի արտադրությունը 2000 թ.՝ 347,5 տ, 2001 թ.՝ 396.2 տն, 2002 թ.՝ 624,4 տ: Երշիկեղենիարտադրությունը2001 թ. եղել է 9,6 տ, 2002 թ. 6,9 տ: ԼՂՀ-ի արդյունաբերությանհամեմատաբարհին ճյուղերից է տայտամշակման արդյունաբերությունը: Փայտից երկրագործության ու առօրյա պայմաններում օգտագործվողտարբեր գործիքների ու կենցաղայինիրերի արտադրությունը Ղարաբաղումարմատավորվելէ անհիշելի ժամանակներից: Լեռնային Ղարաբաղում փայտամշակումըդարձել է կարնոր արհեստներից մեկը: Լեռնաստանի տարբեր վայրերում կային արհեստանոցներ,որտեղ փայտից արտադրվումէին գութան,արոր, բահ, եղան, սայլ, ֆուրգոն ն այլն: Փայտից այստեղ արտադրվում էին նան երաժշտականգործիքներ, թառ, քամանչա, դհոլ, դափ, զուռնա, դուդուկ, սրինգ: Առավել բազմազան է կենցաղայինպայմաններում օգտագործվողփայտե իրերի արտադրությունը: Մասնավորապես, արտադրվում էին գորգագործական:դազգահներ, պահարաններ, սնդուկներ, տակառներ, դույլեր, ճախարակներ,իլիկներ, խմորի ու լվացքի տաշտեր, խոնչա, շերեփ, գդալ ն այլն: Այժմ էլ դրանց է ղարաբաղցու զգալի մասը պահպանվում ու Օգտագործվում կենցաղում: Խորհրդային իշխանության տարիներին փայտամշակությունըդրվեց արդյունաբերականհիմքերի վրա, ստեղծվեցինայդպիսիձեռնարկություններ` մեքենայացվածաշխատանքով:Այս ճյուղն ավելի կատարելագործվեց 1950-ական թթ. հետո: Արտադրությունըհիմնված էր մասամբտեղում մքերվող փայտանյութի,իսկ հիմնականումբերվող հումքի վրա: ԼեռնայինՂարաբաղում վերամշակմաննպատակով փայտանյութ մթերվում է հիմնականում Մարտակերտի, որոշ չափով նան Ասկերանի,Հադրութի շրջաններում: Ընդհանուրառմամբ 1985-1988 թթ. տարեկանմթերվումէր 2000-2500 մ փայտանյութ: Սկզբում անհասկանալի էր, թե ինչ տրամաբանությամբմթերված փայտըմատակարարվումէր Ադրբեջանիձեռնարկություններին, իսկ տեղի կահույքիարտադրությանհիմնականհումքը բերվում էր երկրի մյուս շրջաններից:Ղարաբաղի անտառներումմթերվողփայտանյութիորակն անհամեմատ բարձրէ, քան երկրիհեռավորշրջաններիցբերվածը:

արտադրություն. Կահույքի 74.6 մլնդրամի 93,9 թին թ. 11 մ նանամի կոնյակի գինու,

ԼՂՀ-ում ում

(Մարտակերտիշրջանում) տարեկան արտադրվումէր 150170 հազ. շ կենտրոնը խոշոր ւյքի արտադրության մշ մանրատախտակ: Կահո Ստեփանակերտն էր, որտեղ տարեկան էր` թողարկվում ավելիքան6 մլն (1985-1988 թթ.) ռուբլու կահույք: ն սղոցարաններ կան Մարտակերում Վանքում, ԿարմիրՇուկայում, Ասկերաու Ն մ, վայրերում մշակվում են տեղում մթերվողփայաղնի, հաճարենի, լորենի,ընկուզենի),իսկ Ստեւիանակերհիմնականումմշակում էր բերովի փայտանյութը: Այժմ այն կարո անցնելտեղականհումքի օգտագործման: այտա արտադրում էին կահույքի արարականիրեր, մանրատախտակ,տակառներ, տեքստիլ արդյո աբերության համար անհրաժեշտտարբեր առարկաներ: րտի կահույքի ֆաբրիկանթշնամու կոոճոց ավերվելուց հետո այժմ վերականգնվումէ ու 1997 ն 1998 թթ. տարեկանթողարկել ավեր քան 70 մլն դրամի արտադրանք:

թ. Ք

:

Վան բրհեստանոցներ նուԲաղարա Կայուն, Չոր ն տատեսակնե ֆա տիկահույքի բոան կըորատես եկեր մեռնարկություններն տարբեր ոլ շի Ստեփանակերտի

--

-

.

,

լ ն դր

)

ն

Այստեղկաղնու փա) մեջ օգտագործվող տադրության

տակառներ 4.5 հազ. 104.

լիտր

2002 թ.

՝

այն-

արդյունաբե-

յրն շինանյութերի

ավազ, աքար թեն առմամբ, Իուր Ր Բազա բությունը:Արդյունահանվում գաջ, կղմինդր: արտադրության տադրվումէ քիչ քանակությամբշինանյութերի կան թողարկ Ր. տարածքում սակա) տեղում հանրապետության ռեսուրսներ,

պես էլ ՀՀ-ում:

է

ճյուղերիցնշանավոր Արտադրության է մարմար,

.

ար

տարողութ-

է ն ես ԼՂՎ-ում, մեծ է ինչպ Մասնավորապես, արտադրվել պահանջը որոնց յամբ այդպիսիտակառներ,

'

:

է

--

ար-

ԷԿՌ

հա-

Կ

եւու մակարխոշոր բավարարել մար անհրաժեշտհումքային է պահանջարկն հեռու դեռնս Կ վող արտադրանքը մ

դակից: տենտոո ճզառաոոն ոեզու հաճրամայկժ Ց ասա

ձեռնարկութ շրջկենտրո զբաղվում հիմնականում երությաննշանավոր տութայն ապահովված բրճնարահնրաիատանակնանվոլրւ արդյունաբեր Շինանյութերի կոմբինաան բինատները: տեղական հումքով (անտառները կազմում տարածքի 424օ-ը): շինանյութերի հին որ հանք Ստեփանակերտի յունը նրանում, անզուգականհումքային Հարավ ոռոգ

ց

,

քանի

են

է

որ այդ

ռեսուրսնե-

այնպիսի հիմքերի վրա, որպեսզի անտառներում

վերա ԱԱ աթ անտառների ոնման ցուցանի ոոոն երը: Աիթարիներին Փայտանյութի

փայտանյութիմ վի

հաշվի առնյութի խնայողաբարՕգտագործԱնտառայինու փայտամշակմանարդյունաբերութունեն հետնյալ պատկերը. ,

:

:

:

2000 թ.-02

Սղոցանյութիարտադրություն

թ.

-

2000 թ.

--

թ.

2002 թ.

-

--

19,7 հազ.մ:

39,43 հազ.մ

հազ.մ` / 4,0 հազ.մ: 4,58 հազ.մ՝ 2.06

Մանրատախտ խտակիարտադրություն. 2001 թ. 2002 թ.

--

--

-

են

Թ)

ԼՂՀ

դի օգտագործումը եը Խ

է

որ

5,0 հազ.մշ 23,93 հազ.մ7

շրջանի Ասկերանի արդյունահանում

Աու

էր արդյունահանվում

ւ օգտագործվում տվյալներով տա այստեղ ռակվում էր Բաքվի քարա

վայրից: Վերջին որի որոշ շուրջ 8 հազ. մ: մարմար, մեծ մասը՝ Լ

իկնախկինում կարգում, գործարանին:

մշակման

էր

մատակարարվում էր մինչն արտադրվում լ

տարեկան ԼՂԳ-ում -Ու 1994 թ. հետո սալեր:

րիե ազմ:աապատման կ.ենք (20-45 գտնվող) կրաքար մեբե ոգզենտրոնի րաոիԿանի, որ արդյունահանվում տարեկան որպեսՀը հանքավայրից ս

Մարմա

կրաքարից

ոնն

արելու հետ: մոտ

նայացված

է

րի

օգտագործվում է

ա

ր

կառուցման է կիր: աորվում Րխա

որն կանոնավոր ձնի շինաքար, շենքերի ակական նանյութ բնակելիու հասար

որկազմել կրաքարի տեղարդկոմբինատներում արտադրությունը Շրջանային չափենյութի ղ կապակցո արտա դրանքի այս 1985-1988 թթ.

հետագա կան 7,5-8.,0 հազ. տոննա, րը

կրճատվել են:

տա ր

իներինայդ

է տարեկազմել

Ընդհանուր առմամ բ,

տարե ըբկան

արտադրվում են նան 13-15 հազ. մ՝ երկաթբետոնե տարբեր եսա կի կոնստրուկցիաներ: Փայտից շինանյութերը արտադրվող տարեկանկազմում են 9-10 հազ. մբ: տ

արտադրությունը քարերիարտադրությունը. Եզրային

.

ԼՂՀ-իհամարյա ր շրջաններում բոլո

ում է լեռնայինու արդյունահանվում շինարարական աղյուս է արտադրվում տոտփանակերտի աղյուսի գործարանում ր տունիում,Մեծ Թաղերում կղմինդր՝ Մար|լ Տե ղի կավիցորոշ քանակությամբ բրուտագործական իրեր են տադրվում Մարտունու շրջանի Ննգի գյուղի բրուտանոցում:Սակայն քանակըդեռնս բավարարումէ

ետ

2000 թ. 2001 թ.

0 » Ահա Քանակությագբ Մոխրաթաղում:

է արըն

կազմել Կրի արտադրությունը արտադրվու Վերջին տարիներին

ունի:

՝

»

մասնավորապես

ար-

ղովակներ: նան

թ.

ան

2002 թ.

5,55 հազ.գծ.մ 27,8 հազ.գծ.մ

-

--

7.

հազ.գծ.մ

իէքիլայինխողովակներ պոլիէթ '

արտադրվելէ 58,7 հազ. գծ. մետր այդպիսիխոեղ մշակվել է

ոտ.իպ շինարարա հանրապետութ ալի յան աշխատանքների Աթա էՆլեռնահան շինանյութեր ծախսերով: կարդյունաբերությանբանի դժվարության նակությամբ ենարդ կոա :

ան

Հ

Հիմք է

-

հ ծավալի պահանջարկի փոքր մասը: նախկինումմեծ էին Աղդամի, Բա Բարդայի, Ֆիզուլու ն Ադրբեջան

րր

ության

դրվել

ադամանդագործությանը

2ոռ2 թ: 68950

թ. այստ

ե-

կարատ

համակարգում մեծագույն իրադարձություն

Լ

ստեղծումը: Մարտակերտի բ բերվում մ ու նձի ոսկու հանքավայրումարդեն կատ մոտ գտնվողպղնձի Բաքվից, Գանձակից ն (Կիրովաբադ) նշահագործմանէ հանձնվել նան 9: աշխատանքներ, Սակայն մեծ Ադրբեջանը Աա խզումներով էր արդյունահանված Ա յստեղ ֆաբրիկան: թը. իսկ վերջին մատակարարում քահարստացուցիչ շիՀՀ Ալատարիներին այն միտումնավոր հետո ավտոմեքենաներով վել էր: կերպովդադարեցտեղում հարստացվելուց ձուլելու «Սանես-Վալեքս» գործար ե աղաքիպղնձաձուլական զարակությամբ տարբեր տեսակի շինանյութեր այս ձնով հումքի առաքումը անկասկած մատակաՏրանսպորտի ինքնարժեքը: Ստեփանակերտում նում է արտադրանքի րտարում ն մյուս ա ըն բնակավայրերում ու հասանի մտածել երկաթուղու կառուցման, կամ բնակելի կահարմար կլինի են Վայաստանից բերված թողարկման արտադրանքի վերջնական մեծ տակարարվող շինանյութե ե ն յութերի ԼՂՀ-ում առ քանակը հատկապես մամբ, այժմ գործում է արդյ 1985 թ. հետո: Ընդհանուր Իսկ 1989--1991թթ. այն խիստ ամբողջ որոնց արտադրանքի ձեռնարկություն, ու Ադրբեջանի արաբաղը տ կողմից Ըստ շրջափակման արդյունաբերության դրամ: որում` 8082,6 մլն հետնան կազմել է դ այիսից սկսած, այսինքը հետո զինադադարից րության մյուս կշիռըհամախառններքին արդյունքում այդ տարվա տվյալներով

վայրե շրջաններից,

ո հեռավոր յունահանման

։

այու:

են. րարվում Պանրապետությունից: Մարտունիում Հայաստանի

ուֆՅՆ ամեր կառուցվել

համար

'

վարդագույն

յ

ն աին Լեր կրճատվել ենթարկելու արդյունաբերության ճյուղերի վերակառուցվում նյութերի մ,ՐԴյունաբերությունը: շինաԱյժմ ԼՂՎ Է նան

բատ ի

ան րամ տեղում իխարովիի խոշերակա լուծման խնդրի ր Կ վկազմո .

փոքր

ա-

հետ

ր ռումբ

Կն

`

,

կա

շինանյութերի արդյունաբերութ-

է

ավելիքան 3096:

նքի ընդհանուր ԼՂՀ արդյունաբերության արտադրանք տվյալներով "` ի տետեղը պատկանումէ ծավալումվճռական համա է 76,246: Վաջորդ տեղերը կազ սակարար կշիռը կազմում

Ը նշանավոր ձեռնարկություններ Հեն ինդուստրիայի ակեր շինանյութերի կոմբինատը Սարո արաաբար րական-ա կոմբինատները, խա մարն եւ (4,476) քբթո, տաղերում Քաշաթաղի արտալ 175-185 արժողությամբ (0,746) Շուշիի արտադրանք: Գլխավոր Մարտակերտի ն Հանր քարանյութերիցերեսապատման րիարտադրությունից թ. արդյունաբերության սալեբնական ոզ րր րոն արդլունաբերություսննդի ար Ստեփ

-

ն

շինարա որոնք միասին 1995

2-րդ

մլն դրամի

ա

ը

են

ն

կազմելէ.

-

ն

ԼՂՀ

:

2000 թ.-26

2001 Ք.-

2002 թ.

-

հազ. մշ

7.03 հազ.Մ2 10,3 հազ. մ2

թ.

92),

Ասկերանի(9,696), Մարտունու(5,844), (0,576) (2896), Հադրութի համակարգում,

ով,

ՆՐ

որի

են. զբաղեցնում տասխանաբար

էլեկտրաէներգետիկան -- 21,772, արդյունաբերությունը7.596 ու փայտամշակման Անտառային լ

--

թո-

նքով առաջին տեղում է ղարկվող արտադրանք մապահամապ տեսակարար կշիռը կազմում է 37,996: Հաջորդ տեղերը նը.

Թեթն արդյունաբերությունը 5.25: Շինանյութերի արդյունաբերությունը2,792 --2,696 Մեքենաշինություն

9.7. ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

--

--

Այլ ճյուղեր 21,792 -

ն զարգացումը Լեռնային ՂարաԱրդյունաբերության վերականգնումը Հանրապետության անկախությանամրապնդման երաշխիքն են: Հանրապետության տարածքում կան բնական բազմազան ռեսուրսների

բաղի

բավարարպաշարներ, որոնք նախապայմաններ կարող են հանդիսանալ

համեմատաբար արագ զարգացնելուարդյունաբերությանմի շարք ենթաճյուղեր: Մասնավորապես, լայն է հնարավորությունները սննդի արդյունաբերության, այդ թվում՝ գինու, կոնյակի,սպիրտի, մսի ն մսավերամշակման

մթերքների, բազմատեսակ պտուղներից,մրգերից, բանջարեղենից պահածոների, հյութերիարտադրությունը: ԼՂՅ--ն ունի հումքային բազա ոչ միայն կահույքիարտադրությունըվերականգնելու,այլն նախկինիհամեմատութ-

յամբ մեծ չափովընդլայնելուհամար:

Հանրապետության աշխատանքայինռեսուրսների ռացիոնալ օգտա-

գործման, բնակչության արտահոսքիդադարեցման

պահանջներից ելնելով մոտակահեռանկարում է ոչ միայն ամբողջապես նպատակահարմար վերականգնելեղած մեքենաշինական ձեռնակություններիլրիվ հզորությունները, այլն նախապայմաններ ստեղծել Ստեփանակերտում, Շուշիում ն մյուս խոշոր բնակավայրերում ճշգրիտ մեքենաշինության,գործիքաշինական ձեռնարկություններ, մասնաճյուղերստեղծելու համար: Այդ նույն նկատառումներով հրամայականպահանջէ Ստեփանակերտ քաղաքի մետաքսի կոմբինատի վերականգնումը լրիվ հզորությամբ, ինչպես նան նրա մասնաճյուղերի ստեղծումըմի շարք՝ համեմատաբար խոշոր բնակավայրերում: Աշխատանքային ռեսուրսների օգտագործման անհրաժեշտությունից ելնելով՝ կարնորէ նան Ստեփանակերտ քաղաքի կոշիկի ֆաբրիկայի վերականգնումը ամբողջհզորությամբ: Լայն են Լեռնային ՂարաբաղիԳանրապետության հնարավորությունները շինանյութերի արդյունաբերությանզարգացման համար: Մասնավորապես, անհրաժեշտ է Ստեփանակերտում ն քաղաքային մյուս բնակավայրերում կազմակերպել երկաթբետոնե հավաքովի կոնստրուկցիաների արտադրության ժամանակակից մեծ ծեռնարկություններ: Վանրապետությունը հեռանկարներ ունի լեռնահանքային արդյունաբերությանզարգացմանհամար: Դրա հնարավորությունները մեծ են ոչ միայն Մարտակերտի, այլն Շահումյանի (Քարվաճառի) ու Քաշաթաղի որտեղ կան գունաշրջաններում, վոր բազմազանմետաղների շատ հանքավայրեր:

Գյուղատնտեսությունը թողարկվող արտադրանքի ծավալով դեռնս է որպես Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանտնտեսության առաջին ճյուղը: 2002թ. հանրապետությանհամախառններքին արդյունքի բաժինը (ՆԱ) 26477 մլն դրամի ընդհանուրծավալից գյուղատնտեսության կազմել է 15176.2 մլն դրամ: Այդ նշանակում է, որ ԼՂԳ-ում արտադրվող ամբողջ համախառնարտադրանքիավելի քան 5976--ը բաժին է ընկնում մնում

գյուղատնտեսությանը:

որում՝ վերջին տարիներինտնտեսությանայս կարնորճյուղը աճի տենդենց ունի: 2000 թ. ճյուղի համախառնարտադրանքիծավալը եղել է 13451 մլն, 2001 թ.՝ 13905,6 մլն, իսկ 2002 թ. (ինչպես նշվել է) այն կազմել է 15176,2 մլն դրամ: Լեռնային Ղարաբաղըունի գյուղատնտեսությանզարգացմանհամար թ. սկզբի շատ նպաստավոր պայմաններ ն հնարավորություններ: 2000 տվյալներով` հանրապետության հողային ֆոնդը կազմել է 493.7 հազ. հա: Այդ թվում` գյուղատնտեսական հողահանդակներըեղել են 158.5 հազ. հա, վարելահողերը՝73,8 հազ., բազմամյատնկարկները՝6.2 հազ. հա, խոպան հողերը՝ 3,2 հազ. հա, խոտհարքերը՝4.8 հազ. հա, արոտավայրերը՝70,5 հազ. հա: Հանրապետությանգյուղատնտեսության առաջատար ճյուղը բուսաբուծությունն է, որի համախառնարտադրանքը2002 թ. կազմել Է 9101,0 մլն դրամ: Դա նշանակում է, որ բուսաբուծության տեսակարարկշիռը գյուղատնտեսությանամբողջարտադրանքիմեջ կազմումէ 6072: Լեռնային Ղարաբաղիգյուղատնտեսությունըընդգրկում է բուսաբուծության ն անասնասյահությանբոլոր հիմնականճյուղերը` հացահատիկի մշակություն, այգեգործություն ն պտղաբուծություն, բանջարաբոստանային մշակաբույսերիաճեցում, խոշոր ն մանր եղջերավորանասնապահություն, խոզաբուծություն,թռչնաբուծություն,շերամապահություն: ճյուղը հացահատիկիմշակությունն է: Բուսաբուծության առաջատար Դեռնս շատ հնուց Արցախ-Ղարաբաղումարմատավորվելէ հացահատիկի հիմնականտեսակների՝ցորենի գարու, տարեկանի,վարսակի,կորեկի, հաճարի մշակությունը: Լեռնային Ղարաբաղիհամարյա բոլոր գյուղերում առաջնակարգտեղ են զբաղեցնում հացահատիկային մշակաբույսերի ցանքատարածություն2002 թ. ները: Ընդհանուրառմամբ, հանրապետությանամբողջ ցանքատաեն 34462,0 հա, որից հացահատիկայինմշակարածությունները կազմել Ըստ

րում հացահատիկիարտադրությունըկարող է հասցնել 150 հազ. տոննայի ն զգալի չափով հացահատիկարտահանելՀայաստանի Հանրապետութ-

բույսերի ցանքատարածությունները3̀1642.5 հեկտար կամ ամբողջ ցանքատարածությունների՝91,846--ը: 1940 թ. գյուղատնտեսական բոլոր ցանքատարածությունները զբաղեց82 հազ., 1987 թ.՝ 60,5 հազ. հա: Իսկ հացահատիկային են րել մշակաբույսերի ցանքերը1940 թ. կազմել են 70,6 հազ.. 1987 թ.՝ 22,7 հազ. հա: Կրճատված հացահատիկիցանքերի փոխարենավելացել են հիմնականումկերային, ինչպես նան բանջարաբոստանային մշակաբույսերիցանքերը,խաղողի այգիները: Հացահատիկի ցանքատարածություններր հիմնականում գտնվում են դաշտայինն նախալեռնայինվայրերում: Այդ տեսակետիցպայմաններընպաստավորեն հատկապեսՄարտունու, Մարտակերտի,Ասկերանի շրջանների հարթավայրայինհողատարածություններում:Նշենք, որ այս տեսակետիցպայմաններընպաստավոր են նան այժմյան Քաշաթաղի շրջանի հարավայինհատվածներում: Այստեղ աճեցվող հացահատիկայինգլխավոր մշակաբույսը աշնանացան ցորենն է, որը զբաղեցնում է հացահատիկայինբոլոր մշակաբույսերի ցանքատարածությունների մինչն 6046-ը: Զգալի տեղէ զբաղեցնում աշնանացան գարին, որը նույնպես հիմնականումաճեցվում է դաշտային վայրերում: Նախալեռնայինն լեռնային մասերում աճեցվում են գարնանացան ցորեն, տարեկան,հաճար: Ղարաբաղիցորենը բարձր որակ ունի, կարծր է, սպիտակուցիպարունակությունը շատ է: Այդ պատճառովթխված հացը նուրբ է, փափուկ, բուրումնավետ ն համեղ: Բարձրորակհացահատիկիարտադրությամբհնուց ի վեր հայտնի են ճարտար, Հերհեր, Բերդաշեն, Նորշեն, Գիշի, Թաղավարդ, Մաճկալաշեն, Մեծ Թաղեր գյուղերը: Բերքատվությունըմիջին հաշվով 25-27 ց էր մեկ հա-ից, իսկ վերջին տարիներին՝ավելի քան 30 ց: Գացահատիկիհամախառն բերքը 1985-1988 թթ. կազմել է տարեկանմոտ 100 հազ. տոննա: Պատերազմիհետ կապված հացահատիկի արտադրությունը նույնպես կրճատվել է: Վերջին տարիներինհացահատիկիարտադրությունընորից մեծ չափերով ավելացվում է: Մասնավորապես, 2000 թ. այն կազմել է 36,6 36,4 60,9 հազ., թ.՝ թ. հազ., իսկ հազ. տոննա: Ձացահատիկիմի2002 ջին բերքատվությունը թ. մեկ հա-ից կազմել է 19,3, իսկ աշնանացան ցորենինը 19,6 ցենտներ: Վացահատիկայինմյուս մշակաբույսերիցվերջին տարիներին նկատելի չափով ավելացել է եգիպտացորենի հատիկի արտադրությունը (2002 թ. 1099,1 տ), հաճարի արտադրությունը (2002 թ. 407,8 տ), վարսակիարտադրությունը:Գատիկաընդեղային մշակաբույսերի արտադրությունը 2002 թ. կազմել է 375,7 տ: ԼՂՀ-ն մոտակա հեռանկա390

յուն:

Մինչն 1960--ական թթ. Լեռնային Ղարաբաղում(Մարտակերտիշրջանում) Ադրբեջանի պահանջով զգալի հողատարածություն զբաղեցված էր բամբակի աճեցման համար: Տեխնիկական այդ մշակաբույսի պլանտացիաները կազմում էին 4000 հա: Հետագայումնպատակահարմարգտան մարզի ցանքաշրջանառությունիցհանել բամբակը ն դրա փոխարենընդլայնել խաղողագործությունն ու պտղաբուծությունը: Մինչն 1990-ական թվականներիսկզբները տեխնիկականմշակաբույսերիցանքերը զբաղեցնում էին ընդամենը411 հա, որից ծխախոտ՝225 հա(1 987թ.): Տեխնիկականմշակաբույսերիցհամարյաբոլոր շրջաններինախալեռնային մասերում աճեցվում էր միայն ժ/սա/յսոտ, որի ցանքատարածությունների մեծ մասըբաժին է ընկնում Մարտակերտի շրջանին: 2000 թ. այս մշակաբույսիցանքերըեղել են 290,8, իսկ 2001 թ. 53,6 հա: Դեռնս հնուց Արցախ--Ղարաբաղի բոլոր վայրերում մեծ ուշադրություն էր դարձվում յուղատու վուշի /տազատի աճեցմանը: Դրանից արտադրընտանիքի գլխավոր սննդավում էր բարձրորակ ձեթ, որը ղարաբաղցու մթերքներիցմեկն էր: Կտավատի ձեթը անհիշելի ժամանակներիցօգտագործվում էր համարյա բոլոր կերակրատեսակներ պատրաստելիս,դրանով թխում էին Ղարաբաղիգաթա, պատրաստումհացով ճմուռ, ինչպես նան կարնորդեղամիջոց էր: Ընդհուպ մինչն 1950-ական թթ. Լեռնային Ղարաբաղի կոլտնտեսություններիմեծ մասը աճեցնում էին յուղատու այդ մշակաբույսը:Սակայն հետագայումանհեռատեսորենայն հանվեց գյուղատնտեսությանշրջանառությունից:Մինչդեռ Լեռնային Ղարաբաղի պայմանները շատ նպաստավորեն յուղատու վուշի աճեցման համար: Հաշվի առնեէ վերալով նրա բուժիչ ու սննդարարնշանակությունընպատակահարմար Ի կանգնելայդ մշակաբույսի աճեցումը: դեպ, նույն ձնով 50-ական թվականներիցմարզի գյուղատնտեսությանշրջանառությունից համարյա ամբողջովինհանվել են նան սիսեռըն ոլոռը, մինչդեռ դրանք նույնպես բարձր սննդարարմշակաբույսերեն: Լեռնային Ղարաբաղի բուսաբուծության համակարգում զգալի տեղ են զբաղեցնում բանջարաբոստանայինմշակաբույսերը: Հիմնականում դաշտային մասերում աճեցվում են ձմերուկ ն սեխ: Սոխ, վարունգ, տաքդեղ, բադրիջան, կաղամբ աճեցվում են դաշտայինն նախալեռնայինհողատարածություններում: Ընդ որում, եթե ձմերուկը, սեխը ն բանջարեղենիբոլոր տեսակներըդաշտայինմասերում աճեցվում են բացառապես ոռոգման մի-

ջոցով, ապա կարտոֆիլըաճեցվումէ նախալեռնային ն լեռնային վայրերում՝ անջրդիպայմաններում:Բարձրորակ կարտոֆիլաճում է

հատկապես

Ասկերանին Մարտունուշրջաններում: Գնահատվումէ Չանախչի(այժմ՝ Ավետարոնց),Սղնախ,Ննգի, Ղավախան, Հարավ գյուղերի կարտոֆիլը: Այս առումովնշանավորեն նան Քարինտակ,Չլդրան, Տումի ն այլ գյուղերը: 1987 թ. կարտոֆիլին բանջարեղենի ցանքերըմարզումկազմել են ընդամենը 1,99 հազ. հա, որից կարտոֆիլ 1.24 հազ. հա: Մինչդեռ այս կարնոր մշակաբույսերիաճեցման հնարավորությունները Արցախ-Ղարաբաղում մեծ են: Լայն հնարավորություններ ունենալով հանդերձ այստեղ արտադրվող կարտոֆիլըչէր բավարարումտեղի պահանջները:Դա ն այլ հարցերբացառապեսկախվածէին Սդրբեջանիքմահաճույքից: 2002 թ. կարտոֆիլիու բանջարաբոստանային մշակաբույսերի ցանքերը կազմելեն 2766,8 հա, այդ թվում կարտոֆիլինը՝1377,4 հա: Կարտոֆիլի արտադրությունը2002 թ. կազմել է 12,5 հազ. տ: Լեռնային Ղարաբաղիբուսաբուծության գլխավոր ճյուղերից են /սաղողագործությունը ու այտղաբուժծությունը: 1985-1988 թթ. տվյալներովխաղողիու պտղատու այգիներիընդհանուր տարածությունը շուրջ 17,2 հազ. հա էր: Ընդ որում միայն խաղողին պտղատու այգիներըզբաղեցնում են ավելի քան 13,95ռազ. հա (1987 թ.), իսկ 1975 թ. դրանք կազմել են 16,5 հազ. հա: Վետագայյում՝ 1985 թվականից հետո, գորբաչովյան անհեռատես քաղաքականությանհետնանքով խաղողիայգիներըմեծապեսկրճատվելեն, մինչդեռխաղողագործությունը Արցախ-Ղարաբաղի հայության գլխավորզբաղմունքներիցմեկն էր անհին այն ընդլայնելուփոխարեն չելի ժամանակներից, խիստ կրճատվելէ: Խաղողագործությունը զարգացած է Մարտունու,Մարտակերտի, Ասկերանի ն Վադրութիշրջաններիդաշտային ու նախալեռնային մասերում: Սինչն 1950-ական թթ. Ղարաբաղումխաղողագործությամբ զբաղվում էին հին, պապենականմեթոդներով(քուլիսարի հենակավորման այգիներով), այդ պատճառովբերքատվությունը ցածր էր: 1950-ականթթ. սկզբներին Մարտունուշրջանի Ճարտար գյուղի կոլտնտեսությունում գյուղատնտեսական արտադրության տաղանդավոր կազմակերպիչ (ուրեն Ադամյանի նախաձեռնությամբ սկսվում են խաղողագործության արդյունավետ զարգացման աշխատանքները: Մինչն Ղարաբաղյանազատագրական պատերազմի լայնածավալ սկսելը (1990-ական թվականիսկիզբը) խաղողիայգիներիտարածքով առաջին տեղում էր Մարտակերտի շրջանը (ավելի քան 5,1 հազ. հա), հաջորդ տեղերըհամապատասխանաբար պատկանումէին Մարտունու (ավե392

լի քան 3,8 հազ. հա), նախկինՇահումյանի (2,05 հազ. հա), Հադրութի(1.34 հազ. հա), Ասկերանի(0,83 հազ. հա) շրջաններին: Խաղողագործության համար պայմաններընպաստավորչեն Շուշիի շրջանում (բարձրլեռնային բնույթի ու անտառածածկլինելու պատճառով): առավել հին պատմութԼեռնային Ղարաբաղումխաղողագործության ունեն Մարտունուշրջանի գյուղեյուն ն արմատավորվածսովորություններ րը: Այդ տեսակետիցառավելհայտնիեն Ճարտար, Գիշի, Խնուշինակ, Բերդաշեն,Նորշեն գյուղերը: Վադրութիշրջանում նշանավորեն էդիլլուի (այժմ Ուխտաձոր), Հադրութի, Բանազուրի,Ասկերանի շրջանում Խանաբադի, Իսկ Մարտակերտիշրջանում առաՆախիջնանիկիկոլտնտեսությունները: ջատարը շրջկենտրոնիտնտեսություննէր: Խաղողագործություննայժմ հիմնականում զարգանումէ ոռոգման միջոցով, այգիների շուրջ 7096--ը ոռոգվում է, իսկ նախալեռնայինվայրերում` հիմնականումանջրդի պայմաններում:Այդ պատճառով էլ բերքը ավելի քաղցրահամ է: Վաղուց այժմյան Մարտունու շրջանի տարածքում արմատավորվածէ սն խաղողի մի տեսակ՝ /սճդոդի, որից ստացված կարմիր գինին անմահական համ ունի: 15 տարիներիտվյալներովե̀րկրամասումխաՄինչպատերազմյան ղողի համախառնբերքը կազմել է տարեկան90-150 հազ. տոննա: Լեռնային Ղարաբաղում աշխարհագրականառումով խաղողագործության համեմատ ավելի լայն տարածում ունի ռրոդաբուժծությունը: Այս ճյուղը զարգացած է համարյաբոլոր շրջաններումն գյուղերում, չնայած պտղատու այգիներնավելի քիչ են, քան խաղողիայգիները: այգիները Մինչպատերազմյանտվյալներով (1987 թ.) պտղատու են հա տարածություն, որից հա-ը բաժին է զբաղեցնում շուրջ ընկնում Մարտունու շրջանին: Հիմնականում աճեցվում են խնձոր ու տանձ: Զգալի են նան դեղձի, ծիրանի, թզի, նռան, սերկնիլի այգիները: Սակայն Ղարաբաղի պտղատու այգիների «ադամանդը», անկասկած, շահ թթենին է: եկամտի հիմնական աղբյուրԹութը դեռ շատ հնուց ղարաբաղցու է ներից մեկն եղել: Թթենին բազմակողմանիտնտեսական ու բուժիչ նշանակություն ունի: «Շահ» թութը թարմ վիճակում մեկ- երկու ամիս օգտագործելու դեպքում անգնահատելի դեր է խաղում առողջության

համար: Սակայնթթի կարնոր արժեքներիցմեկը դրանից օղի ստանալնէ: Թթի օղին անգերազանցելիէ մյուս բոլոր տեսակի պտուղներիցստացված օղիներիհամեմատ:

Ինչպես հայտնիէ, ԼեռնայինՂարաբաղը երկրագործությամբ աշխարհում յուրահատուկտեղ է գրավում: Սխալվածչենք լինի, եթե ասենք, որ այդ գՈրծում ոչ պակասդեր է խաղում ղարաբաղյանանուշահամ«շահ» թութը: ԼՂՀ-ում բոլոր տեսակիթթենու այգիներըզբաղեցնում էին ավելի քան 2000 հա տարածություն, որից ավելի քան 960 հա «շահ» թթենու այգիներն էին: Թթենու այգիներիշուրջ 900 հա-ն բաժին էր ընկնում Մարտունու, 530-ը` Ասկերանի, մնացածը՝մյուս շրջաններին: Թթենու այգիներովվաղուց հայտնի են ճարտար,Գիշի, Խնուշինակ,Մուշկապատ, Նորշեն, Թաղավարդ,Քերթ, Քարահունջ, ն այլ գյուղեր: Մաճկալաշեն ԼեռնայինՂարաբաղի տարածքում թթենու ամենաընդարձակ այգին գտնվում է Ամարասի հովտում (Մարտունուշրջան), որը ձգվում է 10 կմ երկարությամբ ն նախկիշում պատկանումէր Ամարասի Բացի «շահ» թթենուց,Ղարաբաղի տնտեսությունների զգալի մասը ունի ջեռ թթենու պլանտացիաներ (թոխմաչար): Դրանք աճեցվում են շերամապահությանհամար: Այս պլանտացիաները հիմնականում տարածված են դաշտայինմասերում: Իրտպեսնշվել ե պտղատու ն խաղողի այգիներըխիստ տուժել են 1988-1894 թթ. ազատագրական պատերազմի տարիներին. դրանք թուրքերի կողմիցավերվել ու ականապատվել են: Այժմ այս ճյուղը վերակենդա-

վանքին:

մանում Է

|

Վերջին տարիներիտվյալներով՝ ու պտղատու հատապտղատու շերի ընդհանուր տարածքնայսպիսին է. 2000 թ.

խաղողիայգիները.

2000 թ. 2001 թ.

թթի այգիները.

1350 հա

--

թ.

2002 թ.

-

-

--

-

2002 թ. -2000 թ. 2001 թ. 2002 թ.

այգի-

--

-

--

1446,7 հա 1464,9 հա 958,5 հա 1164,8 հա 1292,8 հա 613,4 հա 578,9 հա 572,4 հա

Քանի որ խաղողիու պտղատու այգիներըդեռնս լիարժեքչեն վերականգնվել,դրանց տարածքները կրճատվելեն, ապա բերքատվությունն ու համախառն բերքը նույնպեսդեռնս քիչ են:

Մասնավորապես, պտուղների, հատապտուղների համախառնբերքը թթ. կազմել է տարեկան1168,8--ից 2145,8 տոննա, խաղողիհամախառն բերքը եղել է.

2000-2001

թ.

թ.

2002 թ.

--

-

--

31135տ

3525,6 2393,4

տ

տ

Այս ցուցանիշները անհամեմատ աննշան են, քան ԼՂՀ հնարավորուքյուններն են խաղողագործությանն պտղաբուծությանբնագավառում: Այժմ շատ աննշան է նան Ղարաբաղյանհանրահայտ թթի համախառն բերքը: 2000 թ. այստեղ քթի համախառնբերքը կազմել է 4223,8 տ, 2001 թ. 1558,2 տ, 2002 թ.՝ 1924,5 տ: Ինչպես խաղողագործությունը, այնպես էլ պտղաբուծությունը, այդ թվում նան անուշահամ թթի այգիների աճեցումը նորից ԼՂՀ գյուղատնտեսության գլխավոր ու եկամտաբերուղղություն պետք է դարձնել: ԱնասնապահությանզարգացմանհամարԼեռնային Ղարաբաղըլավ հնարավորություններունի: Դրանք առաջին հերթին ավելի քան 70,5 հազ. հեկտար տարածություն գրավող արոտավայրերնու շուրջ 5,0 հազ. հա բնականխոտհարքերն են: Բացի դրանցից, այստեղ զգալի տարածություն զբաղեցնումեն կերայինմշակաբույսերիցանքերը: Երկար տարիներիմիջին տվյալներով`Ղարաբաղիգյուղատնտեսական արտադրությանհամախառնարտադրանքիծավալում անասնապահության տեսակարարկշիռը կազմել է 40-4596: Իսկ անասնապահության ճյուղերից առաջատարը /սոշոր եղջերավոր անասնապլահությունն է, որին բաժին է ընկնումամբողջճյուղի համախառնարտադրանքիկեսից ավելին: Արոտային անասնապահությանզարգացման համար նպաստավոր են բոլոր շրջանները, որոնք հարուստ են ամառային խոտառատարոտավայրերով: Դրանք հատկապեսընդարձակեն Մարտակերտի,Շահումյանի, Քաշաթաղի, Շուշիի, Վադրութի ու Ասկերանի շրջաններում: Ալպյան խոտառատ ամառային արոտավայրերովՄարտակերտի շրջանում հայտնի են Մռավ սարի լանջերը, Կարմրասարը(Ալա-ղայան), Ասկերանիշրջանում Քառասուն Աղջիկ, Մեծ Քրիսի, իսկ Վադրութիշրջանում` Դիզափայտիլանջերը: Այդ տեսակետից,ինչպես ասվեց, նպաստավորեն նան Շահումյանի ու Շուշիի շրջանները: Նախկինում խոշոր եղջերավոր անասունները նույնպես ամռան ամիսներինտեղափոխվում էին ամառային արոտավայրեր: Սակայն այդ հանգամանքըզգալիորեն ազդում էր մթերատվության վրա: Այժմ խոշոր

եղջերավոր անասնաբուծությունը (հատկապես`կաթնատու) զարգանում մսուրային եղանակով: Խոշոր եղջերավոր անասուններ պահում են Լեռնային Ղարաբաղի գյուղական բոլոր տնտեսություններում, առավելապեսդաշտային ն նախալեռնային վայրերում գտնվողտնտեսություններում:Ընդ որում` խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակի 35-3696-ը կազմում են կովերը: Զարգացածէ նան գոմշաբուծությունը,այդ առումովաչքի են ընկնում դաշտավայրայինտնտեսությունները:1960-1987 թթ. նախկինինքնավարմարզի խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակըկազմել է 84-99 հազ. գլուխ (այդ թվում՝ կովեր՝ 30--32 հազ. գլուխ): Խոշոր եղջերավորանասունների գլխաքանակով,ինչպես նան այդ ճյուղի զարգացման հնարավորություններով ԼՂՀ-ում առաջին տեղը պատկանումէր Մարտակերտիշրջանին: Սակայն մեկ կովի տարեկան միջին կաթնատվությամբ գլխավորումէր Մարտունու շրջանը: Մեկ կովի միջին կաթնատվությունըԼեռնային Ղարաբաղումմիշտ բարձր է եղել Ադրբեջանիմիջին ցուցանիշից: 1975-1987 թթ. տվյալներով այն եղելէ 1750-2420 կգ: Իսկ Մարտունուշրջանում միջին հաշվով, նշված կազմել է 2000--2500 կգ: Այսշրջանում կային տնտեժամանակաշրջանում, սություններ, որոնք այս ցուցանիշի տեսակետիցԱնդրկովկասում ռեկորդային տեղ էին գրավում, Միության մեջ` առաջնակարգտեղեից մեկը: Օրիտնտենակ՝ Գիշի գյուղի տնտեսությունում եղելէ 3100-3120 կգ, ճարտարի կգ, սությունում՝ 2780-2970 տնտեսությունում2̀830-2980 կգ ն է

այլն:

Բերդաշենի

զգալիորեն

Այս ցուցանիշները բարձր էին նախկին միութենական միջին ցուցանիշներից: Ի դեպ, Ճարտարի տնտեսությունում, որտեղ ստեղծվել էր ժամանակակիցանասնապահականմեքենայացվածհամալիր,կովերի միջին կաթնատվությունը հասել էր շուրջ 4000 կգ: Մարտակերտի շրջանում մեկ կովի կաթնատվությունը,վերը նշված ժամանակաշրջանում,տարեկան կազմում էր 1600-1690 կգ, իսկ առանձին տնտեսություններում՝ որոշ չափով բարձրէր: Այս շրջանում այդ տեսակետիցառաջին տեղումէր Մարտակերտի շրջկենտրոնի տնտեսությունը(3300-3470 կգ), որին հաջորդում էին Թալիշ գյուղի (2130-2220 կգ) ն Ներքին Վոռաթաղի (1830-1840 կգ): տնտեսությունները Ասկերանիշրջանում տարեկան միջին կաթնատվությունըայդ տարիներին կազմել է 1740-1800 կգ, իսկ առանձին տնտեսություններում՝ավելի բարձր: Օրինակ՝ Ղարաբուլաղիտնտեսությունում այն կազմել Է 2100-2200 կգ, Ավետարանոցիտնտեսությունում՝2200-2260 կգն այլն:

Այդ ցուցանիշով վերջին տեղում էր Շուշիի շրջանը, որտեղ միջին կաթնատվությունը 1300--1380 կգ էր: Այս շրջանի միայն Լիսագորի տնտեսությունում էր մեկ կովի տարեկան կաթնատվությունըմիջինից բարձր` 20002100 կգ: 1975-1986 թթ. տվյալներով` Լեռնային Ղարաբաղում տարեկան ար40-56 է հազ. տոննա, 1987 թ.՝ 39,4 հազ. տոննա կաթ: 2002 թ. տադրվել ԼՂՀ-ում կաթի արտադրությունըկազմել է 28,23 հազ. տոննա: Պատերազմի տարիներինանասունների բոլոր տեսակների գլխաքանակըխիստնվազել է: Մասնավորապես, խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը վերջինտարիներիտվյալներով ունի հետնյալ պատկերը. 2000 թ. 34,86 հազ., այդ թվում` կովեր 17,59 հազ 2001 թ. 36,75 հազ., այդ թվում՝ 18,1 հազ. -կովեր 2002 թ. -- 40,5 հազ., այդ թվում՝ կովեր -- 20,2 հազ. գլուխ Ինչպես վերը նշվել է, 1980-ական թվականներիննախկինինքնավար մարզի խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակըհասել էր շուրջ 100 հազ. գլխի: Դա նշանակում է, որ անասնապահությանվճռականդեր խաղացող այդ ենթաճյուղի խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը այժյմանիհամեմատությամբառնվազնկարող է կրկնապատկվել: Վերջին տարիներին խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակի զգալի աճին զուգահեռ նկատելիորենավելանում է նան կաթնատվությունը: 2000 թ. 1361 կգ-ի դիմաց, 2002 թ. կազմել Մեկ կովի կաթնատվությունը, է 1470 կգ: Է: Մինչն մյուս կարնորճյուղը Դչ/սարաքուծությունն Անասնապահության 1950-ական թթ. Լեռնային Ղարաբաղում, հատկապեսմասնավորտնտեսություններում զգալի էր այծերի գլխաքանակը:Այժմ այն մեծ չափով նվազել է: են ԼՂՀ-ի բոլոր տնտեսությունները: զբաղվում Ոչխարաբուծությամբ Մանր եղջերավորանասունների գլխաքանակը1960-1986 թթ. կազմել է 275-300 հազ. գլուխ: 1987 թ. մի փոքր իջել էր՝ կազմելով 264,3 հազ. գլուխ: Բացի դրանից,Շահումյանինախկինշրջանումկար 25 հազ. գլուխ մանրեղջերաայս ճյուղի համար այստեղկան վոր անասուն: Անասնապահության տավոր պայմաններ: Դաշտայինմասում ընդարձակտարածություններեն զբաղեցնում ձմեռային, իսկ լեռնային վայրերում ամառային, ալպյան խոտածածկովհա--

--

--

|

նպաս-

արոտավայրերը:Սակայն վերջիններսնպատակահարմարէ օգտագործել ոչ թե մանր, այլ խոշոր եղջերավոր անասնապահությաննպատակների համար: Այստեղ դեռ հին ժամանակներիցբազմացվել է ոչխարի «Ղարաբաղ» դմակավոր ցեղը, որը համեղ միս ունի: Թեն այս ցեղը կարճ ն կոշտ բուրդ ունի, բայց ն այնպես, ղարաբաղցին գերադասել է բուծել այդ տեսակը՝ հաշվի առնելով բարձրորակ միսը: Հետագայում, կոլտնտեսությունների կազմավորումից հետո, այստեղ դարաբաղ ցեղին զուգահեռ բուծվել է նան նուրբ բրդատու մերհնուս ցեղը: Ի դեպ, այժմ Լեռնային Ղարաբաղիոչխարաբուծության մեջ գերակշռում Է այս ցեղը: Ղարաբաղ դմակավորցեղի ոչխարներըհիմնականում բուծում են մասնավորտնտեսուքյուններում:Միջին հաշվով մեկ ոչխարը տալիս է 3 կգ բուրդ: Ոչխարաբուծությամբհատկապես հայտնի են ճարտարի,Մարտակերտի,Նորշենի, Գիշի, Թալիշի, Տողի, Խանաբադի,Բերդաշենի ն մյուս գյուղերի տնտեսությունները: Վերը նշված պատճառներով պատերազմիտարիներինմեծ չափով նվաէ նան զել մանր եղջերավորանասուններիգլխաքանակը:Մասնավորապես՝ 2000 թ. դրանց թիվը կազմել է 38,45 հազ., 2001 թ.՝ 41,0 հազ., 2002 թ.՝ 42,7 հազ.գլուխ: Լեռնային Ղարաբաղիանասնապահությանհամալիրում արդյունավետ ճյուղ էր դարձել/սոզաբուժությունը: այն համեմատաբար զարնախկինում ն գացած էր այս լեռնաշխարհիհաճարենու կաղնու անտառներովհարուստ գյուղերում: Այդ առումով վաղուց հայտնի էին Մեծ Թաղեր, Հ ումի, Գաթերք, Վաղուհաս, Չլդրան, Վանք, Սեյտիշեն, Ավետարանոց,Ննգի, Ղավախան, Քռանսի ն այլ գյուղեր: Նախկինում խոզաբուծությունըզարգացածէր նան այն գյուղերում, որտեղ կային թթենու ընդարձակ այգիներ: Դրանցից նշանավոր էին Թաղավարդ,Մաճկալաշեն,Հերհեր, Խերխերան, Մսմնա, Կոլխոզաշեն ն այլ գյուղեր: Մինչն 1930-ական թթ. այս լեռնաստանում բազմացվում էին հիմնականում սնամազ, մսատու խոզեր: Հետագայումսկսեցին բուծել նան մսաճարպատու սպիտակ ցեղի խոշոր խոզեր: Տոհմային խոզաբուծությամբ մարզում հայտնի էին Ճարտարի, Մարտակերտի,Լենինավանի, Չայլուի (այժմ` Այգեստան),Վաթերքի, Տողի, Ավետարանոցի,Վանքի ն այլ տնտեսություններ: Խոզերի գլխաքանակը 1980-ական թթ. հասցվել է 75-94,5 հազ. գլխի: 1987 թ. այն կազմել է 85,2 հազ.: Չնայած խոզերիգլխաքանակը նույնպես մեծապես նվազել է, սակայն այժմ էլ խոզաբուծությունըԼՂՀ-ի մսի արտադրության գլխավոր ճյուղն է: Այստեղ արտադրվող մսի շուրջ 5096-ը բաժին է ընկնում այս ճյուղին: Իսկ ընդհանուր առմամբ Ադրբեջարուստ

նում

ԼեռնայինՂարաարտադրվողխոզի մսի ավելի քան 407:--ը տալիս էր

բաղը:

15.0, իսկ 2002 Բ. խոզերիգլխաքանակըեղել է 14.0, 2001 Ք.՝ ԼՂԴ գյուէ այս ենթաճյուղըկարող դառնալ 14,5 հազ.: Անասնապահության քանի մեկը, բնագավառներից որ

թ.

ամենաեկամտաբեր ղատնտեսության

`

բացի

`

յունները: հիմքի վրա դնելու արդյունաբերական (Թռչնաբուծությունը նպատա ն այլուր ստեղծվել

։

Մարտունիում,Մարտակերտում Ստեփանակերտում, են ձվատու հավաճտեր որտեղ բազմացվում կայաններ, ինկուբատորային հատԹռչնաբուծությունը ն վաճառվումմասնավոր տնտեսություններին: է դաշտային գյուղերում: կապեսզարգացած ն արտադրությու ը 1960-1986 թթ. նախկին ինքնավարմարզում մսի 19-32 մլն հատ, բրդինը կազմել է տարեկան6-11,2 հազ. տոննա, ձվինը՝ 12,5 մլն արտադրվել է 10,4 հազ. տոննա միս, մթերքբոլոր մյուս հատ ձու, 395 տոննա բուրդ: Այսն գյուղատնտեսական ները հանձնվում էին Ադրբեջանին: արտադՎերջին տարիների տվյալներով ԼՂ՛Վ անասնապահության ունեն. պատկերը րանքի հիմնականցուցանիշներըհետնյալ 2.82 հազ. տ թ. Մսի արտադրությունը՝

561-612

տոննա:

թ.

-

2001 թ.

-

2,85 հազ.

թ. -- 3,4

`

ու բազմազան

զարգացման համար տեղում նախապայմանները նպաստավորեն: մյուս ճյուղերից զգալի դեր են խաղումԹոմա Անասնապահության Թռչնաբուծությունը մեղվաբուծությունը: ծությունը, շերամապահությունը, կոլտնտեսություններից զարգացած է բոլոր գյուղերում: Նախկինում, հավեր, ֆերմաներ, ձվատու ունեին թռչնաբուծական որոնք հիմնականում տնտեսութմասնավոր բադեր ն հնդկահավեր,պահում էին համարյա բոլոր դրա

հազ.

տ

տ

ք.-- 24,4 հազ. տ 2001 ք. 27,6 հազ.տ 2002 ք. -- 28,3 հազ. տ

Կաթի արտադրությունը` 2000

-

Ձվի արտադրությունը

թ.

2001 թ.

-

--

թ.--

7976,7 հազ. հատ

11796,0 հազ. հատ 13457,3 հազ. հատ

Բրդի արտադրությունը

համար գլխավոր փոխադրամիջոմինչն 1950-ական թթ. ղարաբաղցիների ցը ձին էր: Իսկ նախկինում այն օգտագործվումէր նան որպես քաշող ուժ հողագործությանմեջ: Գյուղացու ուննորությանաստիճանըորոշող կարնոր չափանիշէր ձի ունենալը: 1935 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով`Ղարաբաղում կար 7748 ձի, իսկ 1990 թ. դրանցգլխաքանակըկազմելէ ընդամենը953: Մինչն 1950-ական թթ. վերջերը Ղարաբաղի կոլտնտեսություններում ձիաբուծությունը կարնոր դեր ուներ: Ձիասայլերովգյուղատնտեսական մթերքներէին տեղափոխում,ցանքի զգալի մասը կատարվումէր ձիաուժի օգնությամբ: Բոլոր կոլտնտեսություններնունեին ձիաբուծականտնտեսություն: աշխատանքիմեքենայացումը,տրանսպորտային Գյուղատնտեսական մեքենաների լայն կիրառումը բացասաբար ազդեցին անասնապահության այդ ճյուղի վրա, մինչդեռ հատկապես լեռնային վայրերումգտնվողկոլտնտեսություններիհամար փոքր տարածություններիվրա գյուղատնտեսատեղական մթերքների,սերմի, գոմաղբի ն հանքայինպարարտանյութերի փոխումը, ինչպես նան այլ աշխատանքներ,նպաստավորէ իրականացնել ձիաուժի օգնությամբ: Ղարաբաղի այս վերջին ազատագրականպատերազմը մի անգամ նս ապացուցեց, որ այդ լեռնաշխարհի համար ձին մշտապես անհրապայմաններից:Ուստի՝ անհժեշտ է եղել, անկախ սոցիալ--տնտեսական ն է վերականգնել զարգացնել ձիաբուծությունը, հատկապես րաժեշտ լեռնային գյուղերի համար ձին պետք է դառնա հիմնական փոխադրամիջոց: Վերջին տարիներին նորից զգացվում է ձիերի գլխաքանակի աճ: 2280, իսկ 2002 թ. 2000 թ. այստեղ դրանց թիվը եղել է 2169, 2003թ.

2000 թ. 53.7 տ 2001 թ.--49,9տ -

2002 թ.

-

60,1

տ

է շեռամապահությունը. Հնուց Ղարաբաղում Շերամիորարմատավորվել դի կերայինբազան թթենուտերնն է, իսկ թթենուպլանտացիաները տեղան նախալեռնային բաշխվածէին հարթավայրային վայրերում:Այդ գոտիների այդ պատճառով տնտեսություններըզբաղվում էին շերամապահությամբ, դրանքբոլորն էլ ստեղծել են իրենց սեփականկերայինբազան, այսինքն`աՇատ կոլտնտեսություննեճեցնում էին լայնատերնթթենուպլանտացիաներ: րում շերամապահությունը եկամտի աղբյուրներիցմեկն էր: Մարտունիում, Հադրութում,Լենինավանումն այլ վայրերումգործումէին բոժոժի մթերման կետեր,որտեղ հանձնվումն նախնականմշակմանէր ենթարկվումաճեցվող բոժոժը: Բնականմետաքսիայդ հումքը մատակարարվում էր Ստեփանակերտի մետաքսիկոմբինատին, էր ենթարկվում: որտեղայն վերջնական մշակման Լեռնային Ղարաբաղումշատ հին պատմությունունի նան մեյվաբուծությունը: Այդ լեռնաստանիլեռնային ն նախալեռնային վայրերի ալպյան են մեղվաբուփարթամ,ծաղկառատ արոտավայրերըշատ նպաստավոր ծության համար: Մինչն 1930-ակակ թթ. Ղարաբաղումմեղուները պահում ն բազմացնում էին քթոցներում: Ստացված մեղրը դեղին էր, անուշահոտ ն բուժիչ: Գյուղացիների մեծ մասը ուներ սեփական մեղվաքթոցներ: Կոլտնտեսությունների կազմավորումիցհետո մեղվաբուծությունն արմատավորվեցնան կոլտնտեսությունենրում: Նախալեռնայինգոտու շատ տնտեսությունների եկամտիզգալի աղբյուրներից մեկնէր մեղվաբուծությունը: Հետագա տարիներին անհիմն կերպով այս կարնոր բնագավառին լուրջ բոլորովին ուշադրություն չի դարձվել ն շատ կոլտնտեսություններ չէին զբաղվում մեղվաբուծությամբ:Մակայնհամարյա թե բոլոր գյուղերում մեծ թվով գյուղացիներունեին իրենց Մեղսեփականմեղվաընտանիքները: ունեն հատվաբուծությանզարգացմանհամար նպաստավորպայմաններ կապես Մարտակերտի,Ասկերանի, Հադրութի, Շահումյանի, Քաշաթաղի շրջանները, որտեղ լեռնալանջայինծաղկառատտարածություններն ավելի են: ընդարձակ Շատ հնուց Ղարաբաղըաչքի է ընկել ճան ծհաբուծութ/ամբ: Ղարաբաղյան նժույգներըհայտնիէին իրենց գեղեցկությամբ,դիմացկունությամբ ն արագությամբ: միջազԱյդ նժույգներըպատմականԱրցախ-Ղարաբաղի գային առնտրի գլխավոր ապրանքներիթվին էին պատկանում:Ընդհուպ

--

գլուխ:

Ադրբեջանիհարձակումներիհետնանքովհսկայական չափերով տուժել են ինչպեսարդյունաբերության,այնպեսէլ գյուղատնտեսության բոլոր ճյուղերը, խիստ կրճատվել է անասունների գլխաքանակը: Այդ պատճառովտնտեսությանբնութագիրըտրված է նան մինչ այդ եղած ցուցանիշներով: Լեռնային Ղարաբաղի գյուղատնտեսությանզարգացման հնարավորությունները Վայաստանի Հանրապետության համեմատությամբ ավելի լայն են, պայմաններըն̀պաստավոր:Մասնավորապես,պայմաններըշատ մշակաբույսեբանջարաբոստանային նպաստավորեն հացահատիկային, ն նան խաղողագործության պտղաբուծությանզարրի աճեցման, ինչպես գացմանհամար: 1988-1993

`

-

թթ.

Այդ տեսակետից` Լեռնային Ղարաբաղի կարող է Վանրապետությունը դառնալ ՀայաստանիՎանրապետությանը գյուղատնտեսականմթերքմա-

տակարարող:

Կարնոր դեր են խաղում

ամՍտեփանակերտ-Ասկերան-Ա

Ստեփանակերտ-Աղ Ֆես

տակերտ-Քարավաճառ,

-

լ

(Ռ-Հադրութ, Ստեփանակերտ-Շուշի-Բերձոր, Ստեփանակերտգիմարտունի, Ստեփանակերտ-Կարմիր ԼՂՀ-ի միջհանրապետական տոճանապարհները: տրանսպորտային րը նույնպես հիմնականում իրականացվումեն ավտոտրանսպորտ տեսակետիցնախկինում կարնոր դեր են խաղացել դամ-Եվլախ-Բաքու, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Եվլախ-Կիրովա ավտոխճուղիները: Այժմ կենսական նշանակություն ունի Ստեփանակե Շուշի--Բերձոր--Գորիս-Ջերմուկ-երնան ավտոճանապարհը, որի ԳորիսԲերծոր-Շուշի հատվածը Հայկական հիմնադրամի միջոցներովարմատապես վերակառուցվել ն ավարտվել է 1998 թ. սեպտեմբերի2-ին, ԼՂՀ անկախության հռչակման օրը: Շուշի-Ստեփանակերտհատվածըավարտվելէ

Դրա համար անհրաժեշտկլինի առաջին հերթին վերականգնել գյուՇուկա-ճարտար-Մարտ ավղատնտեսական այն բերրի հողահանդակները, որոնք Ադրբեջանիգաղուկապե թային տիրապետության տարիներինդարձել են արոտավայրերկամ անԱյս գործության էին մատնվել:Մինչդեռդրանք ռացիոնալ օգտագործելու դեպՍտեփանակեր քում հացահատիկի արտադրությունը ԼՂՀ-ում մուտակաժամանակաշրջանում ոչ միայն հնարավորէ հասցնելնախապատերազմյան մակարդակին, այլն դրա տարեկան արտադրության չափը հասցնել տարեկան մինչն 150 հազ. տոննայի:Իսկ դա նշանակումէ, որ ԼՂՀ-ն հեռանկարում կարող է Հայաստանի Հանրապետություն արտահանելւտտարեկան առնվազան45-50 հազ. տոննա հացահատիկ: ԼՂՀ պայմանները 1999 թ.: շատ նպաստավոր են ճան ն խաղողագործության պտղաբուծությանհամար:Պատերազմի հաԱյս մայրուղին, որը ժամանակակիցմիջազգային պահանջներին հետնանքները վերացնելուցհետո, հատկապեսՄարտունուն Մարտակերտի է: է, մապատասխանում Արցախիկյանքի հիմնական զարկերակն Այն նախշրջաններիխաղողիայգիներըականազերծելուց, ոռոգման ցանցը վերականգնելուց կինում Ադրբեջանի կողմից դիտավորյալ անուշադրությանէր մատնվածն հեւտո,խաղողագործությունը հնարավորէ վերականգնել, բարձիթողիվիճակում էր: Անկախությունհռչակելուց հետո Արցախիժոզարգացմանայն նկատառումներով, որպեսզի ԼՂՀ-ն դառնա ՀՀ-ին նան ղովրդի համար կենսական նշանակություն ունեցող այս ավտոմայրուղին արդյունաբերական խաղողմատակարարող: Դեռնս ԼՀՂ-ում արտադրվող կառուցվել է ամբողջ հայ ժողովրդիուժերով: կարտոֆիլնու բանջարեղենըչեն բավարարում տեղի բնակչության պահանջները, գորՀանրապետությանտնտեսականզարգացման,պաշտպանության մինչդեռ հանրապետության ծում խոշոր դեր կխաղա «Հյուսիս-Հարավ» ավտոմայրուղու կառուցումը: պայմաններըշատ նպաստավոր են զարգացնելու այդ ենթաճյուղերը այն չափով, որը ոչ միայն կարողէ լրիվ բավարարել Այն կունենա 170 կմ երկարություն, սկսվում է Վադրութքաղաքից, կանցնի բնակչությանպահանջները, այլն զգալի չափով դրանք վերամշակել ու Կարմիր Շուկա բնակավայրով,կհասնի Ստեփանակերտ,այնուհետն կձգվի արտահանել: դեպի հյուսիս ն կհասնի Մարտակերտ: Այս մայրուղուց հետագայում կսկսվեն ավտոճանապարհներ,որոնցով նրա աջ ու ձախ կողմերի երկա«յու

9.8. ՏՐԱՆՍՊՈՐՏՆ ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

րությամբ գտնվող գյուղերը կկապվենբարեկարգայդ ճանապարհին: ԿԱՊԵՐԸ սիս-Վարավ» մայրուղին կառուցվում է համահայկական հիմնադրամի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապե միջոցներով,աշխարհիբոլոր հայերի աջակցությամբ:Նրա 45 կմ հատվածը արդեն կառուցված է: Այս մայրուղու ռազմավարականնշանակությունը

միջհանրապետական աները իրականացվում եարն

Ավտոճանապարհներով հանրապետության մայրաքաղաք Ստեփանակերկապվածէ շրջկենտրոնների հետ, իսկ շրջկենտրոններն էլ, համապաասխանաբար,գյուղերի հետ: Սակայնավտոճանապարհների մեծ

տը տ

դեռնս

մասը

,

է: անբարեկարգ

նպատակների ան ն դրության ներշրջանային տրանսպորտային

յին,

ադրություն

տարիներինհեռահար ինքնավար մարզի միջշրջանա2289 ուղիներիվրա:

չի դարձվել

հերքին անվտանգ

ճանապարհով ԼՂՀ բոլոր անգնահատելի է, քանի որ շրջանները կարողեն կապվել իրար հետ: բեռնաշրջանառութՆախկին ինքնավար մարզի ավտոտրանսպորտի յունն արագորեն աճել 1950-ական թթ. հետո: Եքե 1953 թ. տրանսպորտի ձնով տեղափոխվել է 48,1 հազ. տոննա թ. այն հասել բեռ,ապա 1960 է տոննայի: հազ. տ-ի Հետագա տարիներինայն զգալիորեն աճել է: Տրանսպորտիայս ճյուղը

368ա ,

.

Ո-ի,

է թ. 5: հազ,սկ1976 թ. -

.

տ-ի,

վճռականդեր է խաղումնան ուղնորների տեղափոխման բնագավառում: Եթե 1953 թ. տեղափոխվել է 70,8 հազ. ուղնոր, 1975 թ. այն ապա հասել էր արդեն 8 մլն 373 հազարի: Դրանիցհետո, մինչն 1988 թ., այն մեծ չափովավելացել է: Այժմ տրանսպորտի՝ այդ վճռականդեր խաղացող ճյուղը նորից

ինքնաթիռըԼենինականից:Մինչն անկախության ձեռքբերումը Երնան թռիչքները շատ Ստեփանակերտից շահագրգռվածչէր այդտեղի թռիչքադաշտըմեծացնելու, հնարավորությու է: վերականգնվում ավարարելու համար: Մինչն 1990-ական թթ. Ստեփանակերտ օդա2002 թ. ԼՂՀ էին նան Թբիլիսի ն ՀյուսիսայինԿովկասիքաղաքներ:Տաավտոճանապարհների ընդհանուր է 1248 կմ, որից երկարությունը կազմել ամուր ծածկույթով՝ 224 կմ: եցտարիմեծ չափով ավելանումէր ուղնորներիտեղափոխումը օդային ճաՀանրապետական յան նշանակութ554 ՍակայնՍտեփանակերտի օդանավակայաննիր հնարավորու ավտոճանապարհները կմ են, որ ից 207 կմ-ը՝ աճուր ծածկույթով: մակարդակովու ձներով չի աա Ավտոտրանսպորտի յուններով, սպասարկման 2000 թ. կազմել են 93,9 բեռնափոխադրումները հազ., 2001 թ. 94,0 հազ.,2002 թ. Վերջինտարիներին ժամանակակիցպահանջներին: ե 100,2 հազ. տ: կատարում հիմնականում ուղղաթիռները: վ Բեռնաշրջանառությունը նույն ատաարիներին կազմելէ 4420,7 հազ.տ կճ, 2001 թ. 4584 համապատասխանաբար հ ամապատասխան շենք օդանավակայանի տ ալու, հազ. կմ, 2002 թ. 5285.6 հազ.տ կարդակըբարձրացնելուդեպքումհնարավորկլինի իպ Աճում են նան Մ ձնը ավելի մատչելիդարձնելԼՂՊ Խա յունավետ հզոր ուղնորափոխադրումները: 2000 թ. Մասնավորապես, ը ավտոտրանսպորտով րի բավարարմանհամար, գործողությանմեջ դնել ավելի է 3145.2 հազ., 2001 փոխադրվել թ.՝ 3761,9 2002 թ.՝ 4503,0 հազ., հազ. ներ, օդային կապերստեղծել նան Հայաստանիմյուս է սահմանյաներկրների հետ: Նպատակահարմար օդանա յ նույն տարիներին համապատասխանաբար կազմելէ 32502,1 հազ. ուղնոր կմ, 43687,5 ու Մարտունու Մ արտակերտի շրջաններում: կառուցել հազ. ուղնոր կմ ն 443428 հազ. ուղնոր կմ: եղ ԼՂՀ-ի տրանսպորտային կապերիմեջ ուրույն տեղ ունի խողովակաԼեռնային շարային տրանսպորտը:Եվլախ-Ստեփանակերտ-Գորիսջ Ղարաբաղի գատնտեսական կյանքում 1970-ական թթ. զգալի դեր էր խաղում հետո (1980-ական թթ. սկզբներին) մարզի գամուղի կառուցումից երկաթուղային տրանսպորտը: Աղդամ-Ստեփանակերտ երկաթուղու(25 կմ)շահագործումից վայրերի զգալի մասը բնական գազ էր ստանում տրանսպորտիայդ հետո հ իմնական բեռների (որմնանյութ, սն փայտանյութ, Դա զգալի բարելավել էր բնակչության մի մասի (Մարտակերտի, Ն մետաղներ, Քիմիկատնե ր, կահույք, թեթն ու սննդի արդյունաբերության նի շրջանների, Ստեփանակերտ, Շուշի քաղաքների) կենցաղայի արտադրանքն այլն) մեծ մասը,որը նախկինում Ւ ավտոմեքենաներովէր տեղափոխվում ձեռնարկություններում օգտագործվող վառելիքի մանները, Եվլախ կայարանից, էր Ստեփանակերտ հասցվում ման վիճակը: Պատերազմական գործողությունների հետ ԿԱ երկաթուղով: Բացի, բեռնափոխադրումներից, գործում նան տրանսպորտի այս ճյուղը: Սակայն մի քանի երկաթուղով էր իրականացվում նան ուղնորների րականգնվել է Հայաստանի Հանրապետության միջհանրապետական փոխադրումների զգալի մասը:Այդպիսին ԼՂՀ են բնաԵրնան, Բաքու, ձգվող գազամուղը, որով Արցախիբնակավայրերը Կիրովաբադ, Թբիլիսի,Մոսկվա,Սն ն գազ: »» տրանսպորտիմիջոցով բոլոր գյուղերին սօր չի գործում: վում Է էլեկտրաէներգիա:Վանրապետության միասնականէներգահա Լեռնային բարձրավոլտ րգից էլեկտրահաղորդիչ գ ծերը Ղարաբաղի տնտեսական կյանքումկարնոր երնույթէր նան օդային տրանսպորտի նակավայրերը: Տրանսպորտիայս ձնով ՀՀ-ից անհրաժեշտ զարգացումը: Երկար ժամանակ օՍտեփանակերտի դանավակայանից է դեպի ԼՂՀ, իսկ երբեմն էլ այն հակառակ «ՅԱԿ40» հարմարավետ օդանավերը թռիչքներէին կատարում դեպի Երնանն տակարարվում: Սակայն, ընդհանուր առ մամբ, ԼՂՀ-ի տրանսպորտ միշ արք այլ քաղաքներ: 1988 թ. օգոստոսի 21--ին Ստեփանակերտի ան դեռ հեռու է պահանջվողմակարդակից:Առավել անմխիթար կայանում առաջին անգամ օդանավա վայրէջքկատարեց վիճակում են ԼՂՀ-ի ներքին ճանապարհները: «ՅԱԿ-40»

Ադրբեջ ա ՔԻՎ էին.

ան Ար րապարհով: .

տերի խամ այոտեղից իտիքՔ Թոիչքադաշտը հակառ լու, ոնն որա աան արը ո ՐԴ ին աթի ԲրինԱրթ Քաղաք Ա րնե նա

կմ:

ուղնոր:

Ուղնորաշրջանառությունը

ո նակի Խա ու: Ան րու ար ար ր տարի մ րապ

էլեկտրոնային

արի րան վիճակը :

լյունիքի մարգ

համակ ների աուն Ա արեր ԱԱ

:

|

ամ -

-

Լեռնային Ղարաբաղի սոցիալ-տնտեսական կյանքի վրա բացասաբար էր անդրադառնումայն հանգամանքը, որ մինչն վերջերսմայր Հայաստանի հետ ուղիղ, կարճ, հարմար ու հուսալի ճանապարհ չկար: Դա

վերացումից հետո, արտաքին կապերի համար կօգտագործվեն նան տրանսպորտայինմյուս ուղիները: Ներկայումս ԼՂՀ-ի արտաքին տնտեսական կապերը կարող են զարհնարավոր դարձավստեղծել արդեն ազատագրված գանալ նան Պարսկաստանի,ԱՂ երկրներիու եվրոպականշատ երկրների Գորիս-Բերձոր-Ստեփանակերտ անհամեմատ կարճ ճանապարհի հետ հաշվի առնելով գյուղատնտեսականհումքատեսակների,օգտակար արմատականվերակառուցմամբ: Իսկ հեռանկարում Սոթք-Մարտակերտ հանածոների համատեղ վերամշակմանձեռնարկություններիստեղծման, ուղղությամբ այդպիսի մայրուղու կառուցումը խիստ անհրաժեշտություն կդառնա: Նշված երկու ուղղություններուլ արտասահմանյանինվեստիցիաներիհնարավորությունները: անհրաժեշտէ ունենալ ոչ միայն անխափանգործող ավտոխճուղի,այլն հեայլ Աղյուսակ 59 ԿԱ րում՝ էլեկտրաֆիկացված երկաթուղի: ԼՂՀ արտաքին առնտուրը 2000-2002 թթ. Այժմ ԼՂ՝ տնտեսականզարգացման ն ռազմավարական (հազ. ԱՍՆ դոլար) տեսակետից կենսականնշանակություն ունի ամբողջ հանրապետության տարածքիերՀԻ հ հյուսիսիցհ հարավ կարությամբ՝ րությամբ ավտոմայրուղուկառուցումը, ցումը, որի որ մասին սի ն Արտահանվող 2000 վերը նշվել է: ներմուծվողապհանքներիխոբերը արտաՄինչն անկախությանհռչակումըԼեռնային Ղարաբաղի արտաճերմու- արտաներմու ներմուտնտեսական ծում հանում ծում ծում հանում կապերն իրականացվում էին հիմնականումԱդրբեջանի | | | հետ, այն էլ` միա՛ : : : Ց ողմանի:ի: ԱԱյստեղ արտադրվողհարյուր հազարավորտոննա հացահատի20634 28261.9 141363 48069,2 54791 47166,9 | | | | | Ընդամենը ը, միսը,կաթը, մրգերը, բուրդը, մետաքսյա գործվածքը,գորգերը,ինչպես այդ թվում նան մեծ քանակությամբ 445.7 1496,5 գինին, կոնյակը,մարմարըն մյուս արտադրատեԿենդանական68,7 605,8 1814 | 1297.0 սակները մատակարարվում էին Ադրբեջանին,որը միջազգայինշուկա էր բերում իր մակնիշով:Անհրաժեշտվառելիքը,մետաղը, 70653 | 42105 | 1947 | 49959 | 9376 | 74680 Բուսական մեքենաները այլ ներմուծվումէին հիմնականումՌուսաստանից, ծագմանարտ. արտադրատեսակներ սակայն՝Ադրբեջանի միջոցով,այսինքն՝ գաղութային կախվածության 691.6 5647.3 Պատրաստի 2694 | 44205 | 4698 | 5176,5 պայ,

|՝

"

ԿՆ

|

|

|

| հանում

Արար

դուրս

մաններով: 1987 թ. շուրջ 58

տվյալներովԼ̀եռնային Ղարաբաղից Ադրբեջանէ արտահանմլն ռուբլու արտադրանք (այն ժամանակվա գներով), իսկ ներմուծումըկազմել է ընդամենը18 մլն ռուբլի: Այսպիսով՝ 70 տաԱդրբեջանը րի անխնա թալանել է հայկական այդ երկրամասը՝ ը դարձնելու այն տեհիմնականումորպես հումքայինկցորդ: պայմաններում ԼՂՀ-ն կարող է միջազգայինշուկա դուրս բերել մետաքսյագործվածք, գորգեր, կաշվե կոշկեղեն,կոնդենսատորներ, լուսատուներ, գինի, թթի օղի, մրգերիցն պտուղներիցարտադրվող բազմատեսակ պահածոներ, մ մարմարից պահածոներ, ու գրանիտից արտադրվող իրեր ն այլ ինչպես նան լեռնահանքային արտադրանք, արդյունաբերության արտադրանք՝պղնձի, ոսկու, բազմամետաղների խտանյութ: ԼՂՅ-ի ի արտաքին քին տնտեսականկապերըՍերկայումս գերազանցաւպես ի են Հայաստանի իրական րականացվում հետ ն ՀՀ Վանրապետության տարածքով՝ նան արտաքին աշխարհի հետ: Ադրբեջանիկողմից ԼՂՀ-ի շրջափակման վել

|

-

կննախության ,

րո

,

'

սննդի արտադրանք

Հանքահումք 78,0

Քիմիական

81357

իցիրեր Աոա

Աք

Յ«

|

| | Պլաստամասսա, ԱԱ ետին Փայտ, փայտե

իրր

ԱԻ Ա

ԲԱ

ՈՐ«Ր

կան իրեր

Կոշկեղեն Ապակի,ապակե իրեր, քարե իրեր

Թանկարժեք

քարեր

Տո»

0.0

604.0

387.2

Հր

ԷԸ

ք

|

|

7.0

85.

43,5

|

""

158.1 235 | ո

|

14/00

|

|

-ո

Պ"

ուն

381.5

97176

աՆ

ո

288.0

ԹՐ' 346.1

60.2 188761257

23732

103906

|

3152.1

82769

|

ՅԻ

10794.1

Արաղ գրանցիցիրեր

Սեջենաներ, 554

|

սարքավորում.

Սարքեր,

Թ35

Հարութն այլ Ա ռի

ապարատ.

Արմատի

ԱյԼարտաղրանք

Է

16351

|

Թ586

|

|

Է 642 Ւ

| ,

'

|

1 |

14528

|

13976

1809,7

11891

,

Ւ27268

Տրանսպորտի Ւ 19137

Ն5

|

|

'

18527.

565.9

0,0

4,6

|

Ինչպես արդեն վերը նշվել է, վերջին տարիներինԼՂՀ տնտեսությունը զգալի չափերովաճում է, որի ապացույցներիցէ նան նրա արտահանմանն առհասարակարտաքինառնտրաշրջանառության աճը: են Վերը գետեղվածաղյուսակում(58) բերված 2000--2002 թթ. ԼՂՀ արտահանմանն ներմուծմանցուցանիշները(հազ. ԱՄՆ դոլար): թեն ԼՂՀ ներԻնչպես գույց են տալիսաղյուսակումբերվածփաստերը, մուծվողարտադրանքիծավալը2002 թ. տվյալներով,շուրջ 3,5 անգամգերագանցումէ արտահանմանը, սակայնշաւո կարնորէ նան այն հանգամանքը,որ

երկու տարվա

ընթացքումարտահանման ծավալըավելիքան6.5 անգամ մե-

ցելէ: ԼՂՀ

տնտեսության զարգացմանկարնորագույննախապայմաններից ինտեգրամեկը նրա տնտեսությանհետագա էլ ավելի բազմակողմանի է ՀայաստանիՀանրապետության տնտեսությանը:

ցումն

առումով Հիրավի, Արցախիէկոլոգիական ու

մաք ուր

բնությունը ն ռեկ-

ատ Գոառեն: Դրանք անակ կելւր կք ն աա ամաճար մե ության

ինդու

ռեսուրսներըհանգստի րեացիոնբազմազան լայն հնարավորություններ ան աշխարհի րիայիկազմակերպման ն են. բուսականկենդ : պայճաններն մեղմ կլիմայական գետերո ն

մաքուր

չատ զուլալ բազմազանությունը, անձեռ գերը քայինջրերը, բնության հնագույն հազարավոր պետական

իավ Աա հուշարձանները: հայտեն ոչ

ուիորլ հայ մ ի ի

տարածքըչատ հնուց Նշենք, որ Արցախի հանրա որոնցիցառավել այլն սառն հանքայինջրերով. վրա ղաքից ոչ մեծ հեռավորության գտնվող ռանձնահատուկ

է

միայն

բ

գեռ Երկարդանը, Արցախ, դարեր ռարխուղարյա

է ուշադրություն

Բա-

Մակար նախանցյալդարում(տես ռեսուրսներ, ոքու, 1895, էջ 11): են ռեկրեացիոն անվանում էլ կազմաՀենգ այդ ռեսուրսներն ու զԲ ոսաշրջության մարդու հանգստի են հանդիսանում րոնք հիմք պայմանականորեն կերպմանհամար: ռեսուրսները ղեկրեացիոն Լեռնային Ղարաբաղի կան, զանգվածային կարելի է բաժանելհետնյալ խմբերի

արու անը առողջարանային ազմազան Գա մատաբար աղբյուրն բուժիչ հանքային մա հերթին բո

հանգստի

ու

զբոսաշրջա

ո

0-մարգական: են

ռնա)ի

ճառագայթների Լթ-

Դրանք են՝ առաջին

Ար : տեսակետից Ա Նո Նշվածառանձնահատկությունների կազմակ Նմ ն հանգստի ինդուստրիայի ի» ան ր ռողջապահական Հադրութի շրջ շրջանը, Շուշիի ունենալ սի շրջ ոիյ ոլակարնորդեր կարող են

ուլտրամանուշակագույն Աա քուր օղը, ջերմության, լայն զանգվածների անտառային ն յունը, մեղմկլիման Գբ

Մարտակերտի ի գոտին, լ Տումի-Ազոխ-Դրախտիկ աա ը: հաա հոսանքի հա ն զբոսաշրջության անեն Վ Զանգվածայինհանգստի ար նդա,

սային մասը միջին ու Թարթառ գետի տակ գյուղի հանգույցն

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՀԱՆԳՍՏԻ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ

9.9

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

հեռանկարաԼեռնային ՂարաբաղիՀանրապետության տնտեսության զարգացման ն եկամտաբերուղղություններիցմեկը կարող է դառնալ զբոսաշրջությանն հանգստիինդուստրիան:

յին

Կարկառ,

ավաըտառածած

Խաչեն,Ինջա, վոր են Թարթառ, Հագարու, գեղատեսիլ.ա ների գեղ հռսանքների առկա բարձրադիր գետերի միջին ու վերին

շրջաններում

զանները, Սարսանգիջրամբարը,բոլոր անտառածածկսարավանդները:

կազմակերպման եոնաշղինդուստրիայի Մ Զբոսաշրջային-մարզական ունեն Ղարաբաղի ոմա Աի Գ::4 պայմաններ նպաստավոր բարձրադիր լեռնաճյուղերի դրանցբազմաթիվ թայի ու

համար շատ

լեռնաշղթայի,

սար, Մռավ, Քառասուն աղջիկ, Կարմրասար, Մեծ Քիրս, Փոքր Քիրս, Դիզափայտ, Բովուրխան), լեռնազանգվածների լանջերը,որոնք տարվա զգալի մաեն լինում ն հարմարեն նան սը ձյունածածկ դահուկայինմարզաձների համար: Այդ տեսակետից մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում նան

Թարթառ, Կարկառ,Իշխանագետ, Վարանդագետերիանդնդախոր կիրճերը,ջրվեժները, բազմատեսակ քարանձավային համալիրները (հատկապես Ազոխիշատ եզակի քարանձավայինհամալիրը,այդպիսիքկան նան Շուշիի կիրճում, Բերդաձորում,(Թարթառի հովտում): Ինչպես զանգվածայինհանգստի,այնպես էլ զբոսաշրջային-- մարզական ինդուստրիայի կազմակերպման լավ նախադրյալներ են Ամարասի, Գանձասարի,Դադիվանքի, Գտչավանքի, Մայրաբերդի, Շուշիի ու ԼՂՎ տարածքի հատկապեսնախալեռնային ու լեռնային վայրերումգտնվող հայկական ճարտարապետական հնագույն բազմաթիվհամալիրները: Դրանք բոլորն էլ պատմագիտական, ճանաչողականմեծ հետաքրքրություն ներկայացնող մարդածինռեկրեացիոնռեսուրսներեն, որոնցից առանձնահատուկուշադրության են արժանի Ամարասիու Գանձասարի Ըստ որում, համալիրները: Գանձասարը հայ ճարտարապետության 20/1 դարի հանրագիտարան է (այդպեսէ անվանելայս անզուգականկոթողըռուս արվեստաբանՅակոբսոնը),որը կառուցվելէ 1216-1230 թթ. (տե՛ս Բագրատ Ուլուբաբյան, 1981, էջց9): Գանձասար, Իսկ Ամարասնէջմիածնի վանքի հասակակիցն է, կառուցվել է 4-րդ դարի սկզբին ԳրիգորԼուսավորչիու նրա թոռ Գրիգորիսի կողմից:Վերջինս թաղված է այստեղ: Կան փաստեր,որ Մ. Մաշտոցը հայոց գրերի տարածումն Արցախումսկսել է Ամարասից,որտեղ նա բացել է առաջին դպրոցը: Հաշվի առնելով այս բացառիկ ռեսուրսներիմեծ ամեն նշանակությունը` տարի այստեղ են այցելում արտասահմանյանզգալի թվով մասնագետներ, պետականգործիչներ,զբոսաշրջիկներ: Խորհրդայինիշխանությանամբողջ ժամանակաշրջանում Լեռնային Ղարաբաղիռեկրեացիոնայդ անզուգականռեսուրսները (մասնակիբացառությամբ Շուշիի) բնակչությանհանգստի,բուժման նպատակներով պետական մակարդակով չենօգտագործվել: Անկախություն ձեռք բերելուց հետո, երբ Արցախիժողովուրդնինքն է տնօրինումիր ռեսուրսները,դրանք կարող են դառնալ ԼՂՀ սոցիալ--տնտեսական զարգացման գլխավորուղիներիցմեկը: Լեռնային Ղարաբաղումառողջապահականհանգստիու զբոսաշրջության, մարզականժամանակակից համակարգիստեղծումը ոչ միայն

կբավարարի հանրապետությանբնակչության պահանջներնայդ բնագավառներում, այլն կարող է ունենալ միջազգային նշանակություն: Իսկ դա նշանակում է, որ առողջարանային,հանգստի ու զբոսաշրջության ինդուստրիան կդառնա ԼՂՎ տնտեսության բաղկացուցիչ, բարձր արդյունավետ ճյուղերից մեկը: Առողջապահականժամանակակից համակարգի ստեղծման եզակի պայմաններ ունի Շուշին: Այն գտճվում է ծովի մակարդակից1450-1500 մ, բարձրություն ունեցող անզուգական գեղեցիկ սարահարթիվրա, որը շրջապատված է Ղարաբաղիլեռնաշղթայի բարձրադիրլեռնաճյուղերով:Լեռնային մաքուր օդը, չափավոր տաք ամառը, մեղմ ձմեռն այն նախապայմաններն են, որոնք հնարավորություն են տալիս Շուշիում ստեղծել ամբողջ տարին գործող առողջարանայինհամալիր: Այստեղ տարեկանմիջին ջերմաստիճանը4:8,4:Շ է, ամենատաքամիսը հուլիսն է չ18,9:Շ միջին ամսականջերմությամբ: Հունվարն ամենացուրտ ամիսն է` -1,5:Շ ջերմությամբ: Կլիմայական այսպիսի պայմանները շատ հարմար են մարդու առողջության,բուժման ն հանգստիհամար: Եթե հաշվի առնենքնան այն հանգամանքը,որ Շուշին կարող է լավ ապահովվածլինել նրանից փոքր հեռավորության վրա գտնվողՇրլանի աղբյուրներիցբերվող բուժիչ հանքային ջրով, ապա այն հիրավի առողջարանային անզուգական քաղաք կարող է դառնալ: Ավելի ճիշտ, այդ քաղաքի առողջարանային կարնոր դերը պետք է վերականգնվի ժամանակակիցմիջազգային պահանջներինհամապատասխան: Դեռ խորհրդայինիշխանության տարիներինայստեղ գործում էր հանրապետական նշանակություն ունեցող առողջարան: Սակայն 1988-1992 թթ. պատերազմականգործողությունների հետնանքով 1000 տեղանոց առողջարանի բոլոր 8 մասնաշենքերն ու բուժման, սպասարկման, օժանդակ հարմարությունները շարքից դուրս են եկել: Փաստորեն մնացել են կանգուն միայն առողջարանին կից 100 բնակարանոց բնակելի շենքի պատերը: Քանի որ Շուշին առայժմ ԼՂ տարածքում առողջարանային միակ կենտրոնն է, ապա խիստ անհրաժեշտ է վերականգնել քաղաքի առողջարանային համակարգը: Իսկ առողջարանային ու հանգստի ինդուստրիան ԼՂՀ եկամտի հիմնական աղբյուրներից մեկը դարձնելու նպատակով անհրաժեշտ կլինի արդեն մոտակա հեռանկարում, հատկապես Շուշիում, կոնկրետ միջոցներ ձեռնարկել ժամանակակից միջազգային պահանջներին համապատասխանող հնարավորություններ ստեղծելու

համար:

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ Շուշիում մոտակա հեռանկարում 1000 տեղանոցառողջարանայինհամալիրի վերականգնումից բացի կան բնականբոլոր նախապայճանները հետագայումայդտեղ առողջարանային տեղերի թիվը հասցնելու 2.5-3.0 հազարի: Այդ նպատակով անհրաժեշտկլինի կառուցելերկու ժամանակակից առողջարանայինճասնաշենք, որոնք ընդհանուրառմամբկունենան 2000 տեղ: Նշենք, որ Շուշիից ոչ մեծ հեռավորության վրա գտնվողՇրլանի հանքայինջրի աղբյուրի հնարավորությունները բավարարեն այդ հարգըլուծելու համար: Քանի որ առողջարանայինտնտեսությանզարգացումը պետք է իրականացվիմիջազգայինչափանիշներինհամապատասխանող պահանջներով, ապա նպատակահարմար է Շուշիում կազմակերպել նան համապատասխան սպասարկողանձնակազմի պատրաստման կենտրոն: Շուշիի բնականպայմաններըշատ նպաստավոր են նան հակապալարային մանկականառողջարանի համար:Նախկինումայստեղեղել է այդպիսի մեկ առողջարան՝ 100 տեղով, որը սակայնզուրկ է եղել տարրական հարմարություններից, իսկ այժմ էլ այն կիսավերվիճակումէ: Կատարվածսոցիոլոգիական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս,

որ խիստանհրաժեշտ է այստեղկառուցել100 տեղանոցբոլորուլիննոր այդպիսիմանկականառողջարան ժամանակակից պահանջներին համապատասխան, որտեղ կարողեն բուժվելոչ միայնԼՂՀ բոլոր շրջանների, այլն ՀայաստանիՀանրապետության Սյունիքիմարզիայդպիսիհիվանդությամբ տառապող երեխաները: Այսպիսով՝մոտակահեռանկարում ԼՂՀ զբոսաշրջության ն առողջարանային ինդուստրիայի կենտրոնըկլինի Շուշին: Իսկ մոտ ապագայում, երբ Շուշին կդառնամիջազգային ճանաչում ստացածառողջարանային (սպասարկման համապատասխան համակարգով) կենտրոն,դրան զուգահեռ անհրաժեշտկլինի համեմատաբար սահմանափակ տեղերովառողջարաններ կառուցել Հադրութիշրջանի Տումի գյուղի մոտ գտնվող գեղատեսիլանտառում, որտեղ մեղմկլիմայական պայմաններից բացիկա հանքայինբուժիչ ջրի աղբյուր, ինչպես նան Մարտակերտի շրջանի Քոլատակ գյուղի մոտ, որտեղ նույնպեսշատ նպաստավոր բնականպայմանների(անտառ,մեղմ կլիմա,զուլալ օդ) հետ միասինկա բուժիչհանքային ջրիաղբյուր: Լեռնային Ղարաբաղնունի հանգստյանտների՝ամբողջ տարին գործող հնարավորություններով համակարգիստեղծման նպաստավոր պայ-

մաններ:

Մինչն 1980-ականթվականները ԼեռնայինՂարաբաղում ձնով սեզոնային (Միայնամռան ամիսներին) գործողմիակհանգստյանտունըեղել է Շուշիում:

Շուշին պետք է զարգանաառողջարանայինբուժման ժամանակակից համակարգիստեղծմանուղղությամբ, ապա այստեղգտնվող պատերազմից չէ այդ նպատակիհամար խարխլվածհանգստյանտունը նպատակահարմար ցույց են տալիս, վերականգնել: Տեղում կատարվածուսումնասիրությունները հանգստյան տների որ Ժամանակակիցպահանջներինհամապատասխանող համար նպաստավորպայմաններ կան ԼՂՀ վարչականբոլոր կազմակերպման այդ նպատակի համար,բնականպայմանների շրջաններում:Մասնավորապես, ու ելնելով, նախընտրելիեն տրանսպորտայինառանձնահատկություններից ՄարտունուշրջանիԹաղավարդ,Ասկերանի շրջանիԲադարա,Մարտակերտի շրջանիՔոլատակ ն Թալիշ, ՂադրութիշրջանիԴրախտիկգյուղերիհանգույցները: Դրանք բոլորն էլ ունեն գեղատեսիլշրջապատ, պտղառատ անտառներ, մեղմկլիմա,զուլալ գետերն աղբյուրներ: Իր անզուգականդիրքի, զբոսաշրջային մեծ հետաքրքրություն ներկաելնախապայմաններից յացնող բնական ն պատմաճարտարապետական միջազգայինզբոսաշրջության հիմնական բազա կարող է նելով ԼՂ-ում դառնալ Շուշի քաղաքը: Այստեղժամանակինեղել է այդ նպատակովկառուցված երկու մասնաշենք՝ 300 տեղով: Սակայնդրանք պետք է վերակահառուցվեն, վերականգնվեն ժամանակակից միջազգայինպահանջներին է ստեղծել 500 տեղանոցմիանգամապատասխան:նպատակահարմար մայն նոր բազա իր բոլոր հարմարություններով: Շուշիի միջազգայինզբոսաշրջության այս բազան կունենա իր մասնաճյուղերըՍարսանգիջրամբարի ափին կամ Վանք գյուղում (որտեղհանրահայտԳանձասարիվանքնէ)' Մարտակերւ ոի, Շահումյանի (նախկին Քարավաճառի),ն տարածաշրջանի երթուղիները սպասարկելուհամար, ինչպես նան Թաղավարդգյուղում (ոն մոտակաՍխտորաշենգյուղի րը հանրահայտէ գեղատեսիլանտառներով 2000 տարեկանսոսի ծառով, զուլալ աղբյուրով) Մարտունու ն Հադրութի շրջաններիերթուղիներըսպասարկելու համար: Զբոսաշրջիկներիհամար առանձնահատուկ մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն նախկին ԽՍՀՄ տարածքումեղած ամենատարեց այս ծառն իր շքեղ տեսքովու կայծակիհարվածիցառաջացածհսկա փչակով, որտեղ տեղավորվումէ 100 մարդ, այլն այն, որ այս ծառի շվաքի տակ հանգստացել են Գրիգոր Լուսավորիչը,Հայոց արնելյանկողմանցառաջին եպիսկոպոսԳրիգորիսը, Մ. Մաշտոցը, Վաչագան Բարեպաշտթագավորը, ՄովսեսԿաղանկատվացին,ՄխիթարԳոշը, ԿիրակոսԳանձակեցին,Րաֆֆին, Ավետիք Իսահակյանը:Իսկ Շուշիի, Ասկերանիու Քաշաթաղի շրջանները կսպասարկվենանմիջապեսՇուշիի բազայից: Քանի

որ

Քանի որ ՀայաստանիՀանրապետությունընույնպես մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում ճմիջազգային զբոսաշրջությանզարգացմանտեսակետից, որտեղ այս բնագավառումմինչն 1980-ական թվականներիվերջերը զգալի նվաճումներ են ձեռք բերվել, ստեղծվել էր զբոսաշրջայինինդուստրիայի բազա, պատրաստվելեն կադրեր,ն որտեղ արդեն նորից վերականգնվումէ այս կարնոր ճյուղը, ապա Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության զբոսաշրջությունը կարող է զարգանալ միայն Հայաստանի Հանրապետությանզբոսաշրջությանհետ սերտ ինտեգրված:Այսինքն` ԼՂՀ զբոսաշրջայիներթուղիներիցանցը պետք է դառնաՀՀ համապատասխան ցանցի բաղկացուցիչ մասը: Դրանք պետք է իրար հետ կապվեն Տաթն-Գորիս--Բերձոր(Լաչին)--Շուշի ն Սնան-Սոթք-Տաքջուր(Իստիսու)-Գանձասար

երթուղիներով:

Այսպիսով` զբոսաշրջության ն հագստիինդուստրիանԼՂՀ տնտեսության հեռանկարայինհիմնական ուղղություններից մեկն է, որն ունի զարգացմանհիմնավոր,լայն հնարավորություններ:

9.10 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Արցախ-Ղարաբաղը հայ հնագույն մշակույթի զարգացման գործում կարնոր դեր ունի: Դեռնս 5-րդ դարի սկզբներին,երբ Մ. Մաշտոցը հայ գրերի գյուտից հետո Հայաստանի տարբեր վայրերում դպրոցներ էր բացում, առաջին դպրոցներիցմեկնէլ բացելէ Արցախիհայտնի Ամարաս վանքում: Այսպիսով՝Ամարասըերկար ժամանակ եղել է որպեսհայ կրթության ն մշակույթի խոշոր կենտրոն: Յետագայում,հատկապես 2Հ-»41 դարերում ուսումնարաններեն գործել Գանձասարի,Երեքմանկուք,Գտչան Արցախիշատ դարերում, շատ գյուղերում բացայլ վանքերին կից: Ավելի ուշ` ԺԱՒ-»ՆՀ վել են ծխական դպրոցներ: ՍակայնՂարաբաղիկրթականկյանքում հատկապես կարնոր դեր սկսեցինխաղալ Շուշի քաղաքում 1820--ականթթ. հետո բացվածդպրոցները:Նշենք, որ Շուշիում տպագրություննավելի շուտէ սկսվել, քան Երնանում, Բաքվում ն Անդրկովկասիմյուս քաղաքներում: Դա հիմնականում բացատրվում է ԱրնմտյանԵվրոպայի մշակութային խոշոր կենտրոնների հետ ղարաբաղցիների ստեղծած լայն կապերով ն գիտության, կրթության նկատմամբ ունեցած հետաքրքրությամբու մտահոգու414

`

թ.

«Պատմութիւն սուրբ գրոց»: Դրանից հետո արագորենտպագրվումեն նան հայոց լեզու, գրականություն, պատմությունուսումնասիրելու համար անհրաժեշտդասագրքեր, ձեռնարկներ, ուղեցույցներ: Կարնոր է հիշատակել, որ շվեյցարական նշված ընկերությունըՇուշիում իր ստեղծած դպրոցի գոյության տարիներին (8-9 տարի) հայերեն հրատարակելէ 11679 օրինակ գիրք: Սակայն, ցարականկառավարությունըայդ ընկերությանգործունեությունըդադարեցնում է, դպրոցը`փակում: Դրանիցհետո Ղարաբաղումկրթականգործով ակտիվորենզբաղվում է տեղի հայ լուսավորչական եկեղեցու թեմը` Բաղ-

Հասան-Ջալալյանի ղեկավարությամբ: ական անգնահատելիդեր են խա կյանքում դպրոցները:Առավելհայտնին 1838 թ. հունիսի 22-ին: Դա էր բացվել որը էր, դպրոցն թեմական Շուշիի հետամիջնակարգկրթությամբդպրոց էր: Ի դեպ, այս դպրոցի շատ սաներ ն խոշոր դեմքեր: գայում դարձել են հայագիտության այլ բնագավառների ն Աճա1857-1858 թթ. այդպիսի դպրոցներեն բացվել նան Գանձասարում րասում: Ընդհանրապես424 դարում ն 94 դարի սկզբներին Ղարաբաղի շատ գյուղերում գործում էին 5-ամյա ուսուցմամբ դպրոցներ: Իսկ Շուշի քաղաքում թեմականդպրոցից բացի կային նան 7-ամյա ն միջնակարգարական դպրոցներ,ինչպես նան ռուսական7-ամյա օրիորդաց դպրոց: Բացառիկ երնույթ էր նան 1864 թ. Շուշիում Մարիամ Հախումյանի ջանքերով Ղարաբաղի տիրամայր սուրբ Մարիամ օրիորդաց հայկական միջնակարգ դպրոցի բացումը: Մինչն այդ Ղարաբաղումընդհանրապես չկային դպրոցներ, որտեղ կարող էին սովորել աղջիկները: Մարիամ Հախումյանիմիջոցներովբացված դպրոցումնրանք սովորումէին մայրենիլեվայելչագրություն,նկարչություն, ձեռագործություն: զու, գրականություն, 1914-1915 թթ. ուստարումԼեռնային Ղարաբաղիայժմյան տարածքում գործում էր 49 դպրոց, ուր սովորում էր 4010 աշակերտ, ուսուցիչներիթիվը հասնում էր ընդհամենը79-ի: Բարձրագույնկրթությունստանալու նպատադասար

,

ԵՎ ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

թյամբ:

միսիոներաՇվեյցարիայի Բազել քաղաքի Ավետարանական ու Ֆ. Զարենբան Շուշի քաղամ. Դիտրիյսն անդամներ կան ընկերության քում բացում են դպրոց, ինչպես նան տպարան: Այս դպրոցը կրոնական բնույթ ուներ, բայց կարնոր դեր է խաղացել նան մի շարք առարկաների դասավանդվելեն կրոն, դասավանդմանբնագավառում:Մասնավորապես, Ծավալաշխարհաբար, թվաբանություն, աշխարհագրություն: գրաբար, տեսնում է առաջինգիրքը վում է ճան տպագրականգործը: Շուշիում լույս

`

ն ալական մական ղացել ճավառանան Արցախ-Ղարաբա

-

կով, Ղարաբաղի երիտասարդները մեկնում են արտասահմանյան երկրներ, աշխատում կամ ելույթներ էին ունենում հայ գրականության,մանկավարհատկապես Գերմանիա,Անգլիա,Ֆրանսիա,Բելգիա, Շվեյցարիա,Ռուսասխոշոր գործիչներ: ժության, երաժշտության նայլ բնագավառների տանիքաղաքներից՝ Պետերբուրգ, Մոսկվա,Կին, Խարկով,Օդեսա ն այլուր: բնագավառումնախկինում միայն մեկ փոքր հիԱռողջապահության Այստեղէլ նրանք,շփվելով,ծանոթանալով վանդանոցէր գործումՇուշիում (45 մահճակալ) ն երկու բուժկետ՝ ճարտար մարքսիստական-հեղափոխական մտքին, խորանալով գիտությանտարբեր բնագավառներում, հետագայում ն Նորշեն գյուղերում: Բժիշկները շատ քիչ էին (ընդամենը4 բժիշկ ու բուդարձելեն խոշորգործիչներ: ժակ): Գյուղական վայրերում լայնորեն կիրառվում էին ժողովրդական Մինչն խորհրդայինկարգերիհաստատումը ԼեռնայինՂարաբաղում, բժշկության մեթոդները, համարյա բոլոր գյուղերում կային հեքիմներ, առավելապեսՇուշի քաղաքում, մեծ աշխատանքներէին կատարվում սնխչիներ:Սակայնբարձրագույնկրթությամբղարաբաղցիշատ նշանավոր տպագրական, թատերական,երաժշտական գործի ն այլ բնագավառնեբժիշկներ աշխատումէին Բաքվում, Թիֆլիսում, Մոսկվայում,Պետերբուրրում: Այդ մասիննշվել Շուշի քաղաքին վերաբերող հատվածում: է գում, Կինումն մյուս քաղաքներում: Տպագրականգործի զարգացմանըմեծապեսնպաստեց փուիոխութկյանքումարմատական Ղարաբաղի Ղարաբաղիկրթականն մշակութային հայոց թեմականդպրոցի տպարանը,որտեղ տպագրվում էին դասագրքեր, սկզբներինխորհրդայինկարգեր յուններսկսվեցին1920-ական թվականների գիտականուսումնասիրություններ, օտար լեզուներիցթարգմանություններ: հետո: Այս բնագավառումկատարված առաջինհույժ կարնոր հաստատվելուց 1870-ական թթ. աշխուժանում են սեփական պարբերականմամուլի կրթությանլայն ցանցի ստեղծումնէր: Արդեն աշխատանքըժողովրդական ստեղծման աշխատանքները: 1874 թ. ապրիլինլույս է տտեսՄասնավորապես, 1922-1923 գործումէր 79 դպրոց, ուր սովդուստարումԼեռնայինՂարաբաղում նում «Հայկականաշխարհ» ամսագրիառաջինհամարը,1882 թ-ից «Գորժ» րում էր 4375 աշակերտ,իսկ ուսուցիչներիթիվը հասնում էր 140-ի: Այդուսումհանդեսը,հետագայում`«Ծհաժան»,«Քնար», «Ղարաբաղ», ուսումնարանն «Շուշինսկիլիսնական տարում Շուշիում բացվել է նան մանկավարժական տոկ», «Շուշինսկայաժիզն», «նեցուկ» ն այլ հանդեսներ: ՀադրութումմանկավարՀրատարակչական բանֆակ, Ստեփանակերտումգյուղատնտեսական, գործը Շուշիումավելի է աշխուժանում 1881 թ-ից, երբ այստեղ ն գյուբացվումէ 4/րժական տեխնիկում,որոնք կարնորդեր խաղացինմանկավարժության զաջան ՄահտեսիՀակոբյանի տպարանը:1874-1920 թթ. Արցախումլույսէ գործում: պատրաստման բնագավառներում կադրերի ղատնտեսության 21 անուն թերթու ամսագիր, ն տեսնել դրանցից19-ը հայերեն,երկուսը՝ռուսերեն: Հադրութի մանկավարբանֆակը Շուշի քաղաքի մանկավարժական Դրանցզուգահեռ Ղարաբաղումայդ ժամանակներից հետո են սկսվում ընթերփակվել են: Հետաժական տեխնիկումըմի քանի տարի գործելուց ցարանների,գրադարանների, ակումբներիկազմակերպման գայում 1939-1953 թթ., սկզբում Շուշիում, այնուհետն Ստեփանակերտում աշխատանքները: 1865թ. Շուշիում բացվում է առաջին գրադարան-ընթերցարանը: Իսկ գործել է երկամյաուսուցչական ինստիտուտ,որը կարնոր դեր է խաղացել 1878, 1888, 1889 թթ. այստեղ բացվում են ավելի հարուստ գրադարա0--նպատմութհայոց լեզվի ու գրականության,ռուսաց լեզվի, մաթեմատիկայի, թերցարաններ: յան, քիմիայի, կենսաբանությանուսուցիչներպատրաստելուգործում: 1882 թ. Շուշիում բացվում է մի մասնավոր ակումբ, որն ուներ հարմաբացվում է մանկավարժական 1970-ական թթ. Ստեւիանակերտում րավետ թատերականդահլիճ: Այստեղէլ տրվումէին ն հաբաժիններով: ռուսական ադրբեջանական հ այկական, ներկայացումներ, ինստիտուտ՝ մերգներ: մասին պատկերացումկազմելու Կրթականգործի արագ զարգացման Ստեփանակերտում (նախկինումՎ̀արարակն)կար մշտական ուստարումմարզումդպրոցներիթիվը հասել համար նշենք, որ 1923-1924 թատրոն, որտեղ ներկայացումները տրվում էին ռուսերեն: Քաղաքն ուներ էր 104-ի, աշակերտներիթիվը՝ շուրջ 7687-ի, իսկ ուսուցիչներիթիվը՝ 222--

գործող

մեկ գրադարան: Սակայն, Ղարաբաղի թատերականկյանքիաշխուժացումը կապվածէր Շուշիի «/Սանդամիրյան թատրոնի» հետ: 19-րդ դարի վերջերինն 20-րդ դարի սկզբներինՇուշին դարձել էր Անդրկովկասի առավել հայտնիմշակութայինկենտրոններից մեկը, որտեղ

ի: Իսկ 1930 թ. այստեղ աշխատում էր ավելի քան 2000 ուսուցիչ: 1940ուստա1941 ուստարում մարզում գործում էր 196 դպրոց, իսկ 1970-1971 րում՝ 216 դպրոց՝40,3 հազ. աշակերտով: 1987թ. ԼեռնայինՂարաբաղի(առանցՇահումյանի շրջանի) դպրոցնե195-ի, որտեղ սովորում էր շուրջ 32 հազ. աշարի թիվը հասել է շուրջ

կերտ, ուսուցիչների թիվը հասնում

բարձրագույն կրթություն:

էր 4364-ի, որոնց մեծ մասը ուներ

Սոցիալ-տնտեսական անհրաժեշտ պայմանների բացակայության պատճառով լեռնային գյուղերի դպրոցների աշակերտներիԹիվը խիստ կրճատվելէ, զգալի թվով դպրոցներ են: փակվել Դա Ադրբեջանի կողմից տարված գաղութային, երկրամասը հայաթափելու այլանդակքաղաքականության հետնանքներից մեկն էր: Ինչպես ցույց են տալիս փաստերը, 1970թ-ից մինչն 1987 թ. ընկած ժամանակաշրջանում, այսինքն՝ 17 տարվա ընթացքում,մարզի դպրոցների թիվը կրճատվելէ 21-ով, իսկ աշակերտներիթիվը` շուրջ 8000--ով, որը մտահոգելուտեղիք էր տալիս: Շահումյանի շրջանի հետ միասին (որտեղ կար 19 դպրոց), անկախության հռչակմանտարում (1991 թ.) ԼՂՎ դպրոցների ընդհանուրթիվը հասնում էր 214-ի, աշակերտների թիվը՝ 36 հազարի: Գործում էր մեկ բարձրագույն ուսումնականհաստատություն` Ստեփանակերտի մանկավարժական հնստիտուտը,որտեղ ուսանողներիթիվը հասնում էր 2100-ի (1987 թ.): Մինչն 1992 թ. այն Վանաձորի մանկավարժական ինստիտուտիմասնաճյուղն էր, որի ու Երնանիճարտարագիտական համալսարանի՝ Ստեփանակերտում ստեղծված մասնաճյուղի բազայի վրա կազմակերպվեց ԼեռնայինՂարաբաղի(այժմ` Արցախի) պետականհամալսարանը (որը 1998 թ. ուներ 3000 ուսանող), 2002/03 ուս. տարում այս բուհում կար 3206 ուսանող: Գործում են միջնակարգ-մասնագիտական հաստատություններ, այդ թվում` բժշկական, երաժշտական,մշակույթի,մանկավարժական ն գյուղատնտեսական տեխիկում: Դրանց սովորողներիթիվը հասնում էր 2.4 հազարի(1987 թ.), 2002/03 ուստարում ուսումնական այս հաստատություններում կար 4,0 հազ. սովորող: 1920-ականթթ. սկզբներինարագորեն ընդլայնվումէ գրադարանների, ընթերցասրահների, ակումբների, հետագայումնան մշակութային օջախների ցանցը: 1924 թ. բացվել է ԼեռնայինՂարաբաղի ամենախոշոր՝ Ստեփանակերտի մարզային Նույն թվականին գրադարանը: ախրճիթ--ընթերցարաններ, են կումբներ բացվել նան ճարտար,Տումի, Բալլուջան մյուս գյուղերում: 1940 թ. մարզումգործում էր մասսայական 66 գրադարան, իսկ 1985 թ. այդ թիվը արդեն հասել էր 231--ի, դրանքունեին 4,6 մլն գիրք: Այդ բոլոր գյուղերը անխտիրունեին ակումբ, որոշ գյուղեր՝նույնիսկ երկու ն ավելի: Այսպես`ճարտար գյուղում գործում էին երեք ակումբ ն մեկ .

:

մշակույթի տուն: Վերջին տվյալներու՝ ԼՂՀ ակումբների թիվը հասնում է թիվը՝ 206--ի: Սակայն այժմ 265-ի, մշտականգործող կինոտեղակայանների մեծ դրանց մասը դեռնս նորմալ չեն գործում: Լեռնային Ղարաբաղիխորհրդային ժամանակաշրջանիմշակութայինկյանքի զարգացմանգործում նշանակալից դեր խաղաց թատրոնը: Թատերական ինքնագործ, սիրողական խմբերը սկսեցինաստիճանաբարկատարելագործվել: 1932թ. Ստեփանակերտումբացվում է Մ. Գորկու անվան (այժմ՝ Վ. Փափազյանի անվան) ձայյական պետականթատրոնը, որի կազմակերպիչներն ու առաջին դերասաններն էին Կարո Ալվարյանը, Աննա Մելիքը, Արշան Արշակունին, Լնոն Սարգսյանը,Թամարա Մելքումյանը, Արմեն Միրզոյանը, նինա Հովսեփյանըն ուրիշներ: Ստեփանակերտիպետականթատրոնը ոչ միայն հաճախակի հյուրախաղերով հանդես է գալիս հանրապետությանգյուղերում, այլն աջակցում է բոլոր շրջաններում թատերականինքնագործ խմբերի կազմակերպմանը: Դրա զարգացմանըմեծապես օժանդակել են նան Հայաստանի թատերական գործիչները, որոնց զգալի մասը հանդես են եկել ոչ միայն Ստեփանակերտում, այլն մարզի գյուղերում: Տարբեր ժամանակներումհյուրախաղերով այստեղ հանդես են եկել ՎահրամՓափազյանը,Ժասմենը,ԻսահակԱլիխանյանը, Արուս Ոսկանյանը, Բաբկեն Ներսիսյանը, Մետաքսյա Սիմոնյանը, Թաթուլ Դիլաքյանըն շատ ուրիշներ: Լեռնային Ղարաբաղիմշակութայինկյանքում շատ կարնոր երնույթ էր 1958 թ. կազմակերպված երգր ու պարի պետականհամույթը, որը մեծ համբավ է ձեռք բերել ոչ միայն մարզում, այլն Յայաստանում ու նախկին Խորհրդային Միության հայաբնակվայրերում: Նրա օրրանի մոտ կանգնած էին երգահան Տելեմաք Տեր-Ավետիսյանը ն բալետմեյստրԱզատ Ղարիբյանը, իսկ անփոփոխ ղեկավարն էր վաստակավոր արտիստ Յուրի Դավ-

թյանը:

թ-ից Լեռնային Ղարաբաղի մշակութային կյանքում անգնահատելի դեր է խաղում ռադիոն, իսկ 1960-ական թթ. նան հեռուստատեսութ1928

յունը:

Արցախ-Ղարաբաղիցսերված հայագիտությանշատ ականավորգործիչներ, անվանի գրողներ, բանաստեղծներ,լրագրողներ հիմնականում գործել են իրենց լեռնաստանիսահմաններիցդուրս, այլ վայրերում: Միայն 1940 թ. Ստեփանակերտումստեղծվեց գրողները` Լեռնային Ղարաբաղի մասնաճյուղը, որը կարնոր դեր խաղաց մարզի երիտասարդստեղծագործողների համախմբման, զարգացման,ճանաչման ուղղությամբ: ԼՂՀ-ում

ապրող գրողների,բանաստե ղծներիզգալի մասը նան Հայաստանի գրողների միությանանդամէ: Այժմ էլ ԼՂՀ-ն ունի գրողներիմիություն,որը սերտորեն է Հ այաստանի համագործակցում գրողներիմիությանհետ: Անկախություն ուց հետո խոշոր տեղաշարժեր ստանալ են տեղի ունեցել նան ԼՂՀ սոցիալական ոլորտում,

Լենին արն բնակա րջանի

րեի

նեությունը: Ավելի ուշ Հ այան է բացվումՄարտակերտիշ զավթումը ն ավերումը ն գործում էր ինքնուրույն ֆինանսավորվումէր Հայաստա կրթության,գիտության,մշակույթի, ի, խանինստիտուտներիկողմից:Այժմ գյուղատնտեսությանբ առողջապահության բնագավառներում:Զգալիորեն ավելացելէ հանրակրուն թական դպրոցներիքանակը: ոչ մեծ կենտրոնըգործումէ Ստեփանակ տահետազոտական Մասնավորապես, 2000/01 ուստարվա սկզբին : իստ Այսպիսով գիտահետազոտական հանրապետությունում եղեԼ է 212, 2001/02 ուստարում 220, 2002/03 ուսու Լեռ տարում-232 հանրակրթա արտի սահմանաւիակէին միակողմանի:Այն չէր բխում կան դպրոց: Դրանցից համապատասխանաբար լ 3Օ-ը, 32-ըն 33-ը եղել են զարգացման տնտեսության չէր արտացոլու ուղղություներից, քաղաքներում, մնացածը՝ գյուղերում: րայի կարները: Իսկ տնտեսագիտության,ժողովրդագրության,սոց Հանրակրթական դպր ոցներում սովորողների թիվը նույն տարիներին է եղել 23400, 23878 Ս 237 12: Այդթվում մյուս բոլոր բնագավառներումառհասարակ,ԿԱ քաղաքներիդպրոցներիսովորողԻ ների թիվը համապատաս ղում չէին կատարվում:Ահա թե ինչու երիտասարդներըստիպ խանաբար եղել է 11960, 12025 ն 11955: Դժվար չէ նկատելքաղաքային բ սումնասիրություններկատարելուհամարմեկնել Երնան, նակավայրերի յուրաքանչյուրդպրոցի սովորողների թիվը մեծ չափերով բուրգ ն այլ քաղաքներ: Անկախություն ձեռք բերելուց հետո Ի է գերազանցումգյուղական դպրոցներին: գ ԻՄ Զգալիորենաճում Է նան դպրոցների տության զարգացմանհամար ձեռնարկվումեն կոնկրետ ուսուցիչներիթիվը:2000/01 ուսլ տարում հանրակրթական Զգալի տեղաշարժեր են կատարվել նան մշակութայի դպրոցներումաշխատում էր 3759, իսկ 2002/03 2002 թ. տվյալներով` այստեղ գործում է հանրային ուստարում՝ 4057 ուսուցիչ: գրադարա է Անկախություն ստանա լուց հետո գրքերի ու ամսագրերիթիվը Գրադարաններ Ստեփանակերտի մանկավարժական ն ո ն գյուղական ու ինստիտուտի Երնանիճ արտարագիտական համայնքներն դպրոց համալսարանի Ստեփանասեմ ան «Խորհրդային Ղարաբաղ» զայի վրա, ինչպես նշվել է, ստեղծվելէ Արցախի տեսնում փոքր ծավալով ն ոչ ամեն օր: Այժմ պետական լույս էր համալսարանը: Այն, 2002 թ. տվյալներով, Արցախ», լույս է տեսնում հանրապետական թերթի ամար: ունի 3226 ուսանող: ԼՂՀ-ում գործում է նան մ: Հանրապետության յուրաքանչյուր շրջան ունի իր ունում միջնակարգ մասնագիտական յուն (այդ թվում 1 հաստատութմարաս», Մարտակերտում՝ «Ջրաբերդ», Ասկերանում՝ «Խաչեն», ա գյուղատնտեսական, նկ գրադարանագործական բժշկական Շահումյանում թում՝ մինչն նրա «Դհազակ»: բռնազավթումը սկսել էր լույս ուսումնարաններ), ունեն որոնք

Բ

1ենինավանի ոըմինչն

Սորբնջան կողմի իր

ում

ագ րտ արզ աշխատանքները այի իրըաղի աո ի ի

Ն

տեր

ումԱԻ

Նախկին մարզային:

հազյուղերի էր:

Վանրապետությունում գործում են

Շան ոչ

ուսանող: պետական համալսարան-

ճեր, որոնցում սովորումեն 4363 ուսանող(2002 թ.): 1945 թ. Ստեւիանակերտում պվել էր Ադրբեջան կազմակեր գիտություն-

ների ակադեմիային պատկանող բազա, տանքներէր կատարում

հո

որ ը

գիտահետազոտական աշխա-

գյուղատնտեսու թյան որոշ

ագառներում

շատ

սահմանափակ

1988 թ-ից Ղարաբաղի գիտահետազոտական այդ բազան վերակառուցվում է ն դառնում է Ադրբեջանի

|

,

ղողանջները»: տեսնել «Մռավի

Ա ոց

:

րլ Աա թերին

այաա րիմ թերթը, ատու

Ստեփանակերտում Լեռնային Ղարաբաղում այժմ կա 8 թանգարան:Ստեփանակեր գործում է Արցախիպատմությանպետականթանգարանը, թանգարանիհիմանվրա: Բացի նախկիներկրագիտական Ց: նու շրջանի Ննգի գյուղում գործումէ ԲոգդանԿրոն ւր ո ղում` գեներալՄիքայելՊարսեղովի,Վադրութի ղում` մարշալԱրմենակԽանփերյանցի(Խուդյակով) ոթ գու նի Կուսապատ գյուղում՝ Ալեքսանդր Բեկզաղյանի գհ ալ: ւ Նախկինումեղած մեկ թատրոնիփոխարենայժմ է թատրոն: Արմատապեսփոխվել, բարելավվել առողջապա :

աան որը Գրա մոզ ոիգու յանցի,

լջանու տբ ար անն տ մուն-ջան թոզ ունէ

անասնաբուծական-անասնաբուժական գի-

տահետազոտական ինստիտուտի փորձակայան: Այսինքնխ̀իստ սահմանափակվումէր առանց այն էլ միակողմանի ստեղծվածայդ բազայի գործու-

Մեն Աոա ր: մ ազիր

կարգը:

Հանրապետությունումգործում է 19 հիվանդանոց735 մահճակալներով: Բացի դրանից, գործում են նան 19 պոլիկլինիկաներ,38 այլ կարգի բժշկական, մանկական, կանանց կոնսուլտացիաների կենտրոններ:Բոլոր մասնագիտություններիբժիշկների թիվը 2002 թ. հասել էր 273, միջին հիվանդանոցներըիբժշկական անձնակազմիթիվը՝ 837: Ստեփանակերտի րենց սպասարկման, ժամանակակիցսարքավորումներովզինվածության, բժշկականանձնակազմիորակականհատկանիշներովհամապատասխանում են արդի պահանջներին: ԼՂՀ-ում օջախները ն բժշկականհիմնարկներըխոկրթամշակութային շոր դեր են կատարում հանրապետությանբնակչությանգեղագիտական ն նրա առողջությանպահպանմանգործում: դաստիարակության Լեռնային Ղարաբաղիկրթությունը,գիտությունը, մշակույթըկադրերի մեծ պահանջ ունեն: Այս առումով, ժամանակինդառը ճակատագրիբերումով հայրենիքից հեռացած ն հատկապեսնախկինԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում կրթություն ստացածշատ մեծ թվով ղարաբաղցիգիտնականների, բժիշկների, ճարտարապետների,տնտեսագետների,մանկավարժների կարիքը խիստ զգում է անկախություննվաճածԱրցախ--ՂարաՐ

ա

6:82 հազ.

2003 թ.

բնակչությունը Քաղաքային քաԱսկերան 14563 մարդ: Երջկենտրոնը

ուղականը է մարդ

(2003

թ.)

2058 մարդ

ղաքն է: Ասկերանքաղաքիբնակչությունը

(2003 թ.): Մինչն

սոցիալ-տնտեսա

այնուհետն պատերազմական, կապված պակասել սկիզբը նկատելիորեն բնակչությունը հետ, շրջանի պայմանների դժվարին աջափնյա տարածքիմի մասը (Կարկառի

թ

Ասկերանիշրջանի այժմյան իսկ մյուս մասը (ԿարկաՎարանդագավառի, հատ վածը) մտնում էր Արցախի Այս առումով այն Արցախհատվածը)Խաչեն գավառիմեջ. ռի ձախափնյա կյանքիզարտնտեսական մշակույթիու է Ղարաբաղ աշխարհիպատմության լեռնային տեղ ունի: Շրջանիմակերնույթը ամգացմանմեջ առանձնահատուկ - րամարյա կիրճերով: ն անդնդախոր գետահովիտներով խիստ կտրտված ածածկ: Համեմաէ, 9 աձրադիրմասերումթ̀փուտ անտառապատ բողջապես անցնումէ հատվածը, որտեղով է շրջանիարնմտյան մ տաբար բարձրադիր ունեն ավելի քան 2750 գագաթներ առանձին որի հոսող Ղարաբաղիլեռնաշղթան, ՆԱ րում շրջանի տարածքով Այստեղիցէլ սկիզբ մ Քոլատակ բարձրություն: Բաղարա, իսկ ավելի հյուսիսու Կարկառ, Մեղրագետ(բալլուջա), մասում մ աիմանակիցէ Հադրութի, հարավային մասում Շուշիի ն Քաշաթաղի, մասում Մարտունուն Աղդամի,արնմտյան

Է

արնելյա

գետերը: Շրջանը

շրջաններին: Մարտակերտի ճարէ հայ պատմական պահպանվել Ասկերանիշրջանիտարածքում ուշադրութառանձնահատուկ

մասում իսկ հյուսիսային

Դրանցից

674 հուշարձան: տարապետական մելիգյուղի՝Վարանդայի հատկապեսԱվետարանոց են ներկայացնում

9.11 ԼՂ՛Ղ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԻ

Ինչպեսարդեն վերը նշվել է, ԼՂԼ տարածքը բաժանվումէ վարչական շրջանների ու այդ թվում շրջանի կարգավիճակ ունեցող մայրաքաղաք Աարաքաղայ ՄայրաքաղաքՍտեփանակերտիբնութագիրըտրված է «ԼՂՀ վարչական կառուցվածքն ու քաղաքները»գլխում: Մտորն տրվում է հանրապետության մյուս՝ 7 շրջաններիբնութագիրը:

ՄՅ"

7. ԱՍԿԵՐԱՆԻ ՇՐՋԱՆ

:

Մինչն 1978 թ. կոչվում էր Ստեփանակերտիշրջան: Զբաղեցնումէ ԼՂՀ տարածքի կենտրոնականհատվածը, ընդգրկումէ հիմնականումԿարկառ գետի ու նրա վտակներիավազանը: Տարածքը 1138,0 կմ՛ է, բնակչությունը՝

ինչպես նան Ասկերանի հուշարձանները, բազմաթիվ քության Բերդավանի պարիսպը: պաշտպանական գյուղի նշանավորհուշարձանների Սվետարանոց Մասնավորապես, Կուսանաց անապատ կոչվող

յուն

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

են Մ.

եկեղեցին, Աստվածածին

հուշարձան Մե-

իշխաններ

եղել Վարանդագավառի

որի եկեղեցու գավիթը խումբը,

է

նան` շրջակայինչպես դամբարանը, տոհմական լիք -Շահնազարյանների աղբյուր-

շինություններն տարբերճշանակության քի պարիսպները, են Շոշկա վանքը (Խաչհուշարձաններից ները: Շրջանիառավել կարնոր եկեղեցին,ՇիՓիրումաշենի մոտ գտնվող մաչ գյուղում),Սարուշենգյուղի գյուղի մոտ), Կար(ԴՌահրավ -խուշարծանը կաքար բերդը, Րաֆֆու աղբյուր կառուցված«Մարզի կամուրջը», սկզբներին կառ գետի վրա 18-րդ դարի «Մենք ենք, մեր մուտքի մոտ կանգնեցված նան Ստեփանակերտի ինչպես ժողովրդահուշարձանը: Հայաստանի սարերը» տուֆակերտ ինքնատիպ այդ տուֆակերտ պրոֆեսորՍարգիս Բաղդասարյանը կան քանդակագործ հին

ու

հուշարձանովհրաշալի մարմնավորել է ղարաբաղցու հպարտությունը,անպարտելիությունը, հաստատակամությունը: Շրջանի գյուղատնտեսական 32881,5 հա է, այդ թվում` հողատեսքերը վարելահողերը՝18178,0 հա: Շրջանի գյուղատնտեսությունը մասնագիտացել է այգեգործության,հացահատիկի մշակությանն անասնապահության

ուղղությամբ:

Շրջանը տալիս է ԼՂՅ գյուղատնտեսականհամախառն արտադրանքի 22,746-ը (2002 թ.), արդյունաբերական արտադրանքի9,696--ը:Շրջանինբաժին է ընկնում ԼՂՎ մանրածախապրանքաշրջանառության 9,992-ը, բնակչությանը մատուցածծառայությունների` 5,294--ը:Ասկերանիշրջանում գործում են արդյունաբերկան 14 ձեռնարկություններ: Ըստ որում, արդյունաբերական արատադրանքի45,896-ը արտահանվումէ ԱՊՀ ն հեռավորարտասահմանյաներկրներ: 2003 թ. տվյալներովշ̀րջանում կա քաղաքային 1 համայնք,գյուղական 41 համայնք ն գյուղական44 բնակավայր: Ինչպես ասվել է, շրջանի վարչականկենտրոնըԱսկերանքաղաքն է: Գյուղերից առավել նշանավոր են Ավետարանոցը, Խանաբադը,Նո-

րագյուղը,

Այգեստանը,Արցախաշենը, Խաչենը, Շոշը, Խանածախը,Դահ-

րավը, Խնձրստանը,Բադարան,Խրամորթը,Դաշուշենը,Կարմիր Գյուղը,

Խաչմաչը:

2. ՄԱՐՏԱԿԵՐՏԻ ՇՐՋԱՆ

ԼեռնայինՂարաբաղիՀանրապետության վարչականառավել ընդարձակ շրջաններիցմեկը Մարտակերտի շրջանն է: Նրա տարածքը կազմումէ 1819.0 կմշ:Վամեմատության համարասենք, որ տարածքովայն հավասար

է

ՀայաստանիՀանրապետության ամենաընդարձակ՝ Սիսիանի տարա-

ծաշրջանին: Շրջանի

բնակչությունը,2003թ. հունվարի1-ի դրությամբ, 19475 մարդ է, այդ թվում՝ քաղաքային՝ 4492 մարդ, գյուղական 14983 մարդ:Վարչական կենտրոնըՄարտակերտ քաղաքն է, որի բնակչությունը 4492 մարդէ:

Մարտակերտիշրջանը զբաղեցնումէ ԼՂՀ-ի հյուսիսայինմասը, ԽաՔոլատակ գետերի ավազաններիցդեպի հյուսիս ընկած ամբողջ հատվածը:Ընդգրկումէ պատմականԱրցախիՋրաբերդգավառըն Խաչեն ու Գյուլիստան գավառների զգալի մասը: չեն

ն

..

Արցախի պատմության մեջ ունեցած դերով, այստեղ առկա հսկայաեզակի կոթողներիքանակով, կան հնագույն պատմաճարտարապետական նան ինչպես անզուգականբնությամբ Մարտակերտիշրջանն առանձնահատուկ հետաքրքրություն է ներկայացնում: Բավականէ նշել, որ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում մինչն այժմ հաշվարկված 2765 հայկական հուշարձաններից 1100-ը գտնվում են Մարտակերտիշրջանում: Դրանցից մեծ արժեք են ներկայացնում Գանձասարիվանհատկապեսպատմական Քը, Դադիկամ Խութավանքը,Կարմիր,երիցմանկաց,Եղիշե առաքյալի, Ամենափրկիչ, Հոռեկա, Հավապտուկվանքերը, Խոխանաբերդը,Պառավաածժորիեկեղեցին, Կաշաղակաբերդը, Ջրաբերդը, Մելիթ-Բեգլարյանները պարանքը,Վանքասարը այլ համալիրներ: ն ճարտարապետական Առանձնահատուկէ հատկապես Գանձասարի վանքը: «13-րդ դարի հայկականճարտարապետական հանրագիտարան».այսպես է գնահատել ռուս անվանիարվեստաբանԱնատոլիՅակուբսոնըԱրցախիպատմաճարտարապետականկանգուն հուշարձաններիգոհարը`՝Գանձասարի վանքը: Այն գտնվում է Մարտակերտիշրջանի Վանք գյուղի մոտ: Իսլ Վանքգյուղն էլ, որը Արցախիամենահին,պատմականհարուստ անցյալ ունեցող ն խո50 կմ դեպի հարավշոր բնակավայրերիցէ, գտնվում է Մարտակերտից արնմուտք՝ Խաչեն գետի ձախ ափին: Ի դեպ, գյուղի անվանումնէլ հենց առաջացել է Գանձասարիվանքից, քանի որ նախկինումբնակավայրըտեղադրված է եղել անմիջապեսնրա շուրջը: Հետագայում բնակավայրըտեղաշարժվել է վանքից մոտ 1 կմ դեպի հյուսիս: Տեղանքը, ուր գտնվում է վանքը, ծովի մակերնույթից մոտ 1300 մ բարձրությունունի, շրջապատված է անտառներովու այգիներով: Մարտակերտիշրջանի մի մասը, որտեղԳանձասարիվանքն է, նախկինում մտել է Խամսայի հինգ մելիքություններից ամենահզորի՝ Խաչենի

մելիքությանտարածքիմեջ:

-

Պատմական բազմազանփաստերը, առկա խաչքարերը,կրոնականն բնակելի կիսավերու ավերված շինություններիվիմագիրարձանագրությունները ցույց են տալիս, որ մինչնԳանձասարիայժմյանկանգունվանքիկառուցումը այստեղեղել են եկեղեցականշինություններ:ՍաԼյայնեկեղեցական այդ նոր, հմայիչ համալիրի կառուցումըԽաչենի իշխանությանայս հատվածում, որը տափաստանային վայրերից(որտեղիցթաթարայնուհետն ճոնղոլական, թուրքականբարբարույ ցեղերը հաճախակիհարձակվումէին) դեպի Արցախի լեռնաշխարհըտանող գլխավորմատույցնէր, մտահղացվածէ խելացի կերպով ու հեռանկարով:Այն պետք է դառնարն հիրավիդարձավ Արցախիոչ

միայն կրոնական խոշոր կենտրոնը,այլն նրա պաշտպանական, քաղաքական, տնտեսականհզորպատվարը: Գանձասարիվանքի կառուցումը սկսվել է 1216թ. ն ավարտվել 1238 թ.: Այն կառուցել է Խաչենի մեծ իշխան Հասան-Ջալալյանը (Վասան-Ջալալ-Դոլա): Հենց Հասան-Ջալալյան իշխանականտոհմի շնորհիվ էլ Գանձասարըմինչն 19--րդ դարի սկիզբներըեղել է Արցախիկրոնական,քաղաերկար քական, մշակութային,տնտեսականխոշոր կենտրոնը: Գանձասարը է ժամանակ` 15-րդ դարից հետո, եղել Աղվանքի կաթողիկոսությանմշտական, անփոփոխաթոռանիստը:Այն ամբողջԱրնելյանՎայաստանիհոգնոր ու քաղաքականկյանքի ամենանշանակալիցկենտրոններիցմեկն էր: Անգնահատելիէ Գանձասարին նրա տերերի՝ Վասան-Ջալալյանների դերը թշնամիներից ամբողջ Արցախիպաշտպանության,ազգային--ազան, որ շատ կարնոր է, Արցախը, տագրականշարժումների կազմակերպման հետնաբարնան ամբողջ Հայաստանը,Ռուսաստանիհետ միավորելու գաղափարիձնավորմանգործում: Շուրջ 300 տարի առաջ հենց այստեղ՝Գանձասարի վանքում են Արցախիմելիքները կազմել նամակներ, խնդրագրեր ն հատուկ պատվիրակներով ուղարկելՌուսաստանիցարին՝պարսկաթուրքական լծից երկրամասըազատագրելուն Ռուսաստանինմիացնելունպա-

տակով:

Շրջանի տարածքը հարուստէ պղնձի, բազմամետաղների, ոսկուն այլ մետաղայինհանածոների,բազալտի,տուֆի, կրաքարիպաշարներով: Մարտակերտիշրջանի տարածքով են հոսում Լեռնային Ղարաբաղի երկու համեմատաբարխոշոր` /(Ձարթառ (նախկինում`Տրտու) ն /Խաչենգետերը՝ իրենց բազմաթիվ վտակներով: Այդ լեռնային գետերի անդնդախոր կիրճերը, ջրվեժները, զուլալ ջրերը աշխարհի բնականամենահետաքրքիր հուշարձաններիթվին կարելիէ դասել: Շրջանի մեծ մասը անտառածածկէ: ԼՂՎ անտառների կեսից ավելին գտնվում է Մարտակերտիշրջանում: Անտառներումտարածվածեն վայրի պտղատու ծառատեսակներ:Մարտակերտիշրջանը արնելքից սահմանակից է Աղդամի,Միր-Բաշիրի (այժմ Թարթառի),Բարդայիշրջաններին, հյուսիսային մասում` պատմականԱրցախի Գյուլիստանի գավառի տարածքը զբաղեցնող Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությանըմիավորված Ադրբեջանի կողմից օկուպացվածնախկին Շահումյանի շրջանն է: Արնմտյան մասում ազատագրված Քարվաճառիշրջանն է (ԼՂՀ կազմի մեջ մտնող Շահումյանի շրջանը): Իսկ հարավայինմասում այն սահմանակիցէ Ասկերանի

շրջանին:

հողատեսքերըկազմում են 34318,6 հա, Շրջանի գյուղատնտեսական այդ թվում վարելահողերը՝14175,6: Գյուղատնտեսությանճյուղերից առաջատարը խաղողագործություննէ ն առասնապահությունը: Խաղողի այգիների տարածությունըկազմում էր ավելի քան 5 հազ. հա: Խաղողագործությունը առավելապես տարածվումէ Թարթառ գետի ավազանի հարթավայրայինու նախալեռնայինհատվածներում: Անասնապահությունը զարգացածէ շրջանի բոլոր գյուղերում, սակայն այն առավել ուղղություն ունի բարձրադիրվայրերում գտնվող գյումասնագիտացաված ղերի տնտեսություններում: Զարգացած է նան հացահատիկայինտնտեսությունը: Մարտակերտիշրջանի տեսակարար կշիռը ԼՂՀ գյուղատնտեսության համախառնարտադրանքիմեջ կազմում է 13,296 (2002 թ.): Շրջանի գյուղատնտեսությունըխիստ տուժել է վերջին պատերազմից, դեռնս 8 բնակավայրեր, որտեղ հիմնականում զարգացած էր բուսաբուծությունը, գտնվում են թշնամու վերահսկողությանտակ: Այս խոշոր շրջանում արդյունաբերությունըդեռնս աննշան տեղ ու դեր ունի: 2002 թ. հանրապետությանարդյունաբերականարտադրանքի ընդհանուր ծավալում, Մարտակերտիշրջանի տեսակարար կշիռը կազմել է 2,895: Արդյունաբերականօբյեկտներից համեմատաբար նշանավորը Թարթառ գետի վրա կառուցված Սարսանգի հիդրոկլեկտրակայաննէ: Մարտակերտում գործում էր Ստեփանակերտիմետաքսի կոմբինատի մասնաճյուղը, փայտասղոցմանկետ, շինանյութերիկոմբինատ, լիմոնադի արտադրամաս, հացի կոմբինատ, իսկ Լենինավանում եղել է խաղողի նախնական մշակման ձեռնարկություն: Վերջինս դեռնս բռնազավթվածէ Ադրբեջանի կողմից: Շրջանում իրականացվումէր նան կրաքարի մեքենայական արդյունահանում: Մինչդեռ Մարտակերտիշրջանն ունի բոլոր հնարավորություններըգյուղատնտեսականհումքի վերամշակման հզոր ձեռնարկություններ, ինչպես ճան թեթն արդյունաբերությանն ճշգրիտ մեքենաշինության, սարքաշինության գործարաններ, մասնաճյուղեր հիմնադրելու համար: Վերջին տարիներինայստեղ նկատվում է վերամշակող արդյունաբերության (հատկապես մանրատախտակիարտադրության) աճը: Սակայն շրջանի արդյունաբերությանզարգացմանբնագավառումկարնորագույնը Դրմբոնի պղնձի, ոսկու հանքավայրիշահագործումըն այդտեղ լեռնահանքահարստացուցիչֆաբրիկայի կառուցումն է, որի հումքը տեղում հարս427

տացվելուց հետո այժմ ուղարկվումէ ՀայաստանիՀանրապետություն,որտեղ ն (Ալավերդի)այն ձուլվում է: Ինչպեսասվել է, 2003 թ. տվյալներով`Մարտակերտի շրջանումընդհա45 նուր առմամբկա բնակավայր, այդ թվում քաղաք, գյուղական44 բնակաեն վայր,որոնքմիավորված գյուղական40 համայնքներում: Բացիդրանցից,8 բնակավայրերդեռնս գտնվում են ադրբեջանականզավթիչներիվերահսկողությանտակ: Գյուղականբնակավայրերից առավել խոշորները Չայլու (այժմ` Այգեստան) ն Հաթերք գյուղերն են: Նշանավորեն նան Ն. Գոռաթաղ,Մաղավուզ, Մեծ Շեն, Թալիշ, Վանք, Առաջաձոր,Չլդրան, Մոխրաթաղ,Կուսապատ, Վաղուհաս, Վ. Վոռաթաղ,Դրմբոն,Քոլատակ, Ծմակահող գյուղերը: Շրջանիգյուղերի բացարձակմեծ մասը պատմականհարուստ անցյալ ունեցող հայկական հին բնակավայրերեն, որոնցիցյուրաքանչյուրն իր անուրանալի ներդրումնունի արտաքինբարբարոս ցեղերիդեմ պայքարելու, ամբողջ Արցախիազատագրական շարժումներիգործում: Այդ շրջանում են ծնվել ազգային-ազատագրական շարժումների բազմաթիվղեկավարներ, Խորհրդային Միությանհերոսներ,ականավորգիտնականներ, արվեստա-

գետներ:

Արցախիպատմությանմեջ փառավորէջեր են թողել Խաչենի խանականտոհմի բոլոր մեծերը՝ Վասան-Ջալալյանները: Նրանցից հանրահայտը, ինչպես ասվել է, Գանձասարիհիմնադիր,Խաչենի մեծ իշխան Ջալալ--Դոլան է: Նա ոչ միայն կրոնականբարձրաստիճան գործիչ էր, այլն հմուտ շիու նարար, տաղանդավոր քաջ զորավար,խելացի քաղաքագետ: Խաչենը տվել է նան Ռուզանի նման բազմաթիվքաջարի դուստրեր, որոնք մեծ դեր են խաղացել վայրագ ցեղերից Արցախիազատագրականգործում: Մարտակերտիշրջանի Կուսապատ գյուղի ծնունդ են 1805-1811 թթ. ռուսպարսկականպատերազմիժամանակ իրենց հերոսություններովհայտնի դարձածՎանի ն Հակոբ Յուզբաշյանները:Այստեղեն ծնվել նան դիվանագետ ճմյեքսանդրԲեկզադյանը, քաղաքական գործիչ էնոն Աթաբեկյանըն շատ ուրիշներ: Պետք է նշել, որ շրջանի երբեմնիհանրահայտբնակավայրերիզգալի մասը ադրբեջանականգաղութատիրությանպայմաններում ոչ միայն սոցիալ--տնտեսականզարգացում չի ապրել, այլն քայքայվել է, դատարկվել: Շրջանի գյուղերի զգալի մասը, հատկապես լեռնային գյուղերը դեռնս չունեն սոցիալ-տնտեսական ժամանակակից պայմաններ, չեն գործում կամ չկան գրադարանները,ակումբները,կենցաղսպասարկմանօբյեկտնե428

Եղածներիզգալի մասն էլ գտնվում է 1920-ական թթ. առաջ կառուցված մասնավորշենքերում:Անկախությունձեռք բերելուց հետո այս հիմնահարցերին ԼՂՀ կառավարությունըլուրջ ուշադրությունէ դարձնում: Շրջանի (ինչպես ն ամբողջԱրցախի)գյուղերի մեծ մասի ճանապարհները անբարեկարգեն: Աշխատանքիբնագավառչունենալու ն ադրբեջանական իշխանություններիստեղծած ծանր պայմանների պատճառով շարունակ շրջանի երիտասարդությունըստիպվածէ եղել տասնամյակներ հեռանալ իր հայրենի լեռնաշխարհից:Պատահականչէ, որ գյուղերի մեծ մասում կարելի է տեսնել հնում կառուցվածերկհարկանի,բարեկարգ,թիթեղածածկտներ, որոնք կա՛մ դատարկեն, կա՛մ էլ դրանցում ապրում են միայն ծեր մարդիկ, իսկ որոշ գյուղերում էլ դպրոցները`աշակերտներչունենալու պատճառովփակվածեն: 36 դպրոց, 2002 թ. շրջանում գործում էր հանրակրթական 1 դպրոց, հանրային 1 գրադարան,4 հիվանդանոց,2 ամբուլատորիա,36 րը:

յ,երաժշտա

բուժկետ:

գյուԻնչպես Մարտակերտի,այնպես էլ ամբողջ Արցախ--Ղարաբաղի ղերի սոցիալ-տնտեսականվերակենդանացումը,զարգացումը կարող է ի-

րականացվելմիայն ՀայաստանիՀանրապետությանհետ Լեռնային Ղարաբաղի սոցիալ-տնտեսական բազմակողմանիինտեգրացման ճանապարհով: 1992 թ. ամռանը ադրբեջանական զավթիչներինհաջողվում է Շահումյանի շրջանի հետ միասինզավթել Մարտակերտիշրջանի հյուսիսային մասը, այդ թվում՝ Մարտակերտքաղաքը: Մինչն 1994 թ. մայիս ամիսը հայ աազատագրելէին շրջանիզավթվածտարածքիմեծ մազատամարտիկները ն պայքարը: 1994 թ. մայիսինձեռք սը շարունակվում էր ազատագրական բերված հրադադարիցհետո շրջանի հյուսիսարնելյանորոշ մասը (այդ թվում՝ Լենինավանը)դեռնսմնում է չազատագրված:

3. ՄԱՐՏՈՒՆՈՒ

ՇՐՋԱՆ

Մարտունու շրջանը զբաղեցնում է ԼՂ՛ տարածքի հարավարնելյան մասը: Մյուս վարչականշրջաններիհամեմատությամբայս շրջանը համեէ: մատաբարհարթավայրային Տարածքը 1025 կմ՛ Է, բնակչությունը2003 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով` 22990 մարդ, որից քաղաքային՝4695 մարդ, գյուղական՝18295 մարդ:

ՎարչականկետնրոնըՄարտունիքաղաքն է, որի բնակչությունը2003 թ. հունվարի1-ի տվյալներուլ4695 մարդէ: Այն զբաղեցնում է պատմական ՀայաստանիԱրցախնահանգի Վարանդա գավառի մի մասը, գավառ, որը ոչ միայն Արցախի,այլն առհասարակ հայ ժողովրդիպատմության,մշակույթի, տնտեսական կյանքի զարգացման, արտաքին թշնամիներիդեմ պայքարի ասպարեզներում յուրահատուկ, կարնորդեր է խաղացել: Մյուս շրջանների համեմատությամբ Մարտունու շրջանի տարածքի զգալի մասը հարթավայրային Է ն ծովի մակերնույթից ունի մինչն 400 մ բարձրություն: Շրջանի հարթավայրային մասում, հատկապես Մարտունի քաղաքում, Կուրապատկինոյի, Գնորգավանի,Աղբուռունի, Ալաբալու հատվածներումկլիմայականպայմաններըչոր մերձարնադարձային են, մթնոլորտային տեղումներըսակավ, ձյան կայուն շերտ համարյա չի լինում: Շրջանի արնմտյան կեսը նախալեռնային, թույլ թեքություն ունեցող մակերնույթունի, այստեղի կլիմայականպայմաններըառավել նպաստավոր են գյուղատնտեսության համար: Վամենատաբար բարձրեն՝ Ննգի, Կաղարծի, Աշան, Գյունե, Ճարտար,Խերխան, Թաղավարդգյուղերի մոտակայքով ձգվող լեռնաճյուղերիգագաթները, որոնք ծովի մակերնույթիցունեն 1200-1500 մ

բարձրություն:

Մարտունուշրջանի տարածքովհոսող գետերից համեմատաբար ջրառատը Վարանդան է՝ իր Ամարաս վտակով: Այն թափվում Է Արաքս գետը: Մյուս գետերից համեմատաբար նշանավորը /նռճաշենն է որը, սկիզբ առնելով Բովուրխանիլեռնալանջերից,անցնում է Մարտունի քաղաքով ն կորչում Արցախիհարթավայրում: Ի տարբերությունանտառազուրկ,խիստ սակավաջուր, չոր կլիմայով արնելյան մասի, շրջանի արնմտյան նախալեռնային հատվածը գեղատեսիլ է, հարուստպտղատու ծառատեսակներով, անտառներով,զուլալ գետակներով ու սառնորակաղբյուրներով:Այստեսակետից հատկապեսանզուգական են Թաղավարդ, Զարդանաշեն,Սխտորաշեն,Ղավախան, Ննգի գյուղերին հարակիցվայրերը:Արցախին մասնավորապես Մարտունու շրջանի բնության հրաշալիքները հիշատակելիս անհնար է չնշել Սխտորաշենգյուղի մոտ գտնվող հանրահայտմոսենու (Ղարաբաղցիներն անվանում են ««ոճջոե») մասին: Դա, հիրավի, բնական եզակի հրաշալիք է ն մասնագետներիգնահատմամբ՝ նախկինԽորհրդայինՄիությանտարածքումգտնվող ամենատարեց ծառը(տարիքը՝ավելի քան 2000): Անհիշելիժամանակներումկայծակի սոսու հարվածից բունը ճեղքվել է ու առաջացել է 44 քառ. մ մակերեսով

փչակ, որտեղ կարող են տեղավորվելշուրջ 100 մարդ: Հիմքում ծառաբնի շրջագիծը ավելիքան 27 մ է, բարձրությունը՝54 մ: Մարտունու շրջանի ընդերքը հարուստ է (ոաքթարի,բազալտի, մարպաշարներովհարուստ մարի, գրանիտի, կավի պաշարներով: Սարձմարի է Նորշեն, գրանիտիպաշարներով՝Ննգի, կավի պաշարներով՝Ննգի ու Ղավախանգյուղերի շրջակայքը: Արնմտյան մասում շրջանը սահմանակիցէ Ասկերանի, հարավային մասում` Հադրութի շրջաններին, արնելյան ու հարավարնելյանմասերում Ֆիզուլու, իսկ հյուսիսային մասում Աղդամիշրջաններին: Շրջանիտարածքում պահպանվել են հայկականպատմաճարտարապետական353 հուշարձան, որոնցից կանգունը, առավել հնագույնը Ամլարասի վանքն Է Այն գտնվում է Մարտունիքաղաքից ավելի քան 20 կմ հարավ-արնմուտք,Մաճկալաշենգյուղի մոտ, Ամարասգետի ձախ ափին: Ամարասի վանքը էջմիածնի հասակակիցնէ, կառուցվել է 1/7 դարի սկզբին Գրիգոր Լուսավորչի, այնուհետն՝ նրա թոռ Գրիգորիսեպիսկոպոսիկողմից: Վերջինս թաղված է Ամարասում:Վանքը եղել է ոչ միայն Արցախի կրոնական խոշոր կենտրոնը,այլն մշակութային,պաշտպանական,տնտեսական հզոր պատվարը:ՄեսրոպՄաշտոցը հայոց գրերի տարածումնԱրցախում սկսել է Ամարասից,որտեղ բացվել է Գայաստանիայդ ընդարձակնահանգի առաջին դպրոցը: մյուս հուշարձաններից նշանաՇրջանի պատմաճարտարապետական վոր են՝ Ճարտար գյուղի Եղրշեխ,Հերհեր գյուղի Մ. Գրրգորիս,Մավաս գյուղի վանքերը, Բերդաշենի ամրոցները, Մեծ Նահատակ, Ս. Աստվածածին եկեղեցիները,Հացի գյուղի Ս. Աստվածածինեկեղեցինու դպրոցի հին շենքը, Թաղավարդգյուղի անտառածածկսարի վրա գտնվող Դնռոնդացանահուշարձանները, Կաղարծի գյուղի Թարգմանչաց եկեղեցին ն այլ ապաւոի

հնություններ:

Շրջանում կա քաղաքային 1 համայնք, գյուղական35 համայնք ն գյու38 բնակավայր: ղական Գյուղերից առավել խոշորներն են Քարտարը, Բերդաշենը, Գիշին, /Թաղավարդը, Մաժկալաշենը, Խնուշինակը, 3երհերը, Աշանը, Քերթը: Շրջանը տվել է հայ ականավորբազմաթիվքաղաքական,պետական, ռազմական գործիչներ,գիտնականներ:Առանձնապեսհիշատակության են արժանի Բոգդան Կնունյանցի, նան եղբոր՝ Լյուդվիգ Կնունյանցի, քրոջ՝ Փառանձեմ Կնունյանցի անունները, ինչպես նան Բոգդանի եղբոր որդու՝ Իվան Կնունյանցի անունը, որը ականավորգիտնականէ: Կնունյանցները

Կանը,

ու են:: Այստեղբացվածէ ԲոգդանԿնունյանՄարտունուշրջանի Նն գի գյուղից ի ե Մարտունու շրջանի Խերխանգյուղից է քաղաքացիական մի լեգենդարհերոս Հակոբ Մելքումյանը ՄիջինԱսիայումգլխովինջախջախելեն հայ ժոն վերջ տվել ր փաշայի մեծաքան դի դա քանակ հրոսակախմբերին Անուկ Կոլխոզաշենգյուղի ծնունդ է Խորհրդային Միությանհերոս, նշանավոր զորավար,գեներալ Միքայել Պարսեղուլը: Շրջանի գյուղատնտեսականհողատեսքերըկազմում են 35985,3 հա այդ թվում վարելահողերը՝21324,0 հա: Մարտունու շրջանը

որոնց կիսամշակմանփոքր ձեռնարկություններ, նախնական խաղողի Մինչդեռշրջանի էր Ադրբեջանին: մատակարարվում նույնպես է տալիս ֆաբրիկատը լայն հնարավորություններ

արտադրությունը գյուղատնտեսական սպիրտի,օղու, կոնյակի,բարձրորակ

Սերմորի հրամանատա: հածոների,հյութերիխոշոր արտադրություն: -

էնԱրոն Ա Ք ոնն

աի

գյուղատնտե-

շրջաններիցէ: Ունի բազմաճյուղգյուղատնտեսություն՝հացահատիկիմշակություն, այգեգործություն ն պտղաբուծություն, անասնապահություն՝ իր բոլոր ենթաճյուղերով: Խաղողի, հացահատիկիբերքատվությամբ,կովերի կաթնատվությամբայս շրջանը մարզում միշտ առաջատար տեղ է զբաղեցթթ րել: Միայն ճարտար գյուղի միացյալ կոլտնտեսությունում1970-1985 15-20 տոննա է միջին հաշվով տարեկան հազ. խաղող արտադրվել: ղագործությամբհանրահայտէին նան թիվ 1 պետական տնտեսությունը Գիշի, Բերդաշեն գյուղերը: Մարտունու շրջանին,2002 թ. տվյալներով,բաժին է ընկնում ԼՂՀ գյուղատնտեսականամբողջ համախառնարտադրանքի28,896--ը: Կարնոր է նշել, որ ԼՂՎ հացահատիկիարտադրության3556--ըբաժին է ընկնում Սարտունու շրջանին: Վերջին տարիներինայստեղ շահագործմանէ հանձնվել «Լուսակերտ» (ՎՀ) թռչնաբուծականֆաբրիկայի մասնաճյուղը: Ընդհանուր առմամբ այժմ շրջանում գործում է 331 անհատ ձեռնարկություն,գրանցված են 594 տնտեսավարողսուբյեկտ: Արդյունաբերական արտադրությունըդեռնս փոքր տեղ ունի շրջանի տնտեսությունում: Ադրբեջանիգաղութատիրությաներկարաձիգ ժամանակաշրջանումՄարտունու շրջանը նույնպես վեր էր ածվել Ադրբեջանինգյուղատնտեսականհումք մատակարարողշրջանի: Արտադրված ամբողջ հանձնվում էր Ադրբեջանումգտնվող ձեռհումքը կամ կիսաֆաբրիկատը նարկություններին:Այս շրջանը մասնավորապես հացահատիկի,խաղողի մրգի, բոժոժի, բրդի, մսի, կաթիարտադրությամբԱդրբեջանի յունների խոշոր մատակարարն էր: Տեղում այդ ամենիվերամշակմանոչ մի չի ձեռնարկություն ստեղծվել: Միայն Մարտունիումն Ճարտարումկային

Խաղո-

ձեղ նարկութ-

գինու, կազմակերպելու տեղում

պա-

համախառնարտադ-

ԼՂՀ արդյունաբերության տվյալներով՝ կշիռը կազՄարտունուշրջանիտեսակարար ծավալում րանքիընդհանուր

թ.

մել է 5,874:

շրջանի սոցիալ-այդ թվում նան Մարտունու Լեռնային Ղարաբաղի, մե առաջնահերթհիմնախնդիր Հար տնտեսականզարգացման ճշգրիտ մեձեռնարկությունների, հումքի վերամշակման ղատնտեսական

եր ո

գործին: խնամքիվերականգնման նան թթենուայգիների րությունդարձնել գյուղերի սոցիալ-Մարտունու շրջանի շրջաններում, Ինչպես մյուս

բարձիթողի

շարունակ էլ տասնամյակներ տնտեսական հիմնախնդիրներն մեծ մասը երիտասարդներ գյուղերի

են եղել: Այդ պատճառով վիճակում տարրամասըչունի կենցաղսպասարկման է: Գյուղերիզգալի դատարկվել շենքեու անբարեկարգ ակումբներըհին գրադարաններ, կան պայմաններ, տուֆամշակույթի չեն գործում:ՆույնիսկՏարտարի

րում են

ն

կանոնավոր

հայկակ

էր մատնված.քանի անգործության մեռցեել շարունակ կյանքըմարզումտասնամյակներ ա աոատ» կմ խա շրջանում 2002 թ. տվյալներով ամբուլատո5 բժշկական գյուղական տական 1 դպրոց, 2 հիվանդանոց, րիա, 29 բժիշկներ: ապրանքաշրմ ԼՂՎ մանրածախ է Սարտունուշրջանինբաժին ընկնու որ

կերտ, հոյակապտունը

1`

ծառայություննե մատուցված

ջանառության 12,6:6-ը, բնակչությանը 7436-ը:

4.

ՉԱԴՐՈՒԹԻՇՐՋԱՆ ՝

Հյուսիսում Շուշիի հյուսիս-արնմուտքում՝ Ասկերանի, Քա-

մասը: հարավային է Լեռնային Ղարաբաղի Զբաղեցնում

սահմանակից է Մարտունու ն հարավ-արնմուտքում՝ հարավ--արնելքում շրջանին,իսկ հարավում, Ջաբրաիլիու Ֆիէ Լաչինի, Ղուբաթլուի, շաթաղիշրջանին(որը ընդգրկում ու

զուլու

շրջանները):

նախկին

"9

Տարածքը 1860 կմշ է, բնակչությունը2003թ. հունվարի 1--ի տվյալ նեմարդ, որից քաղաքայինը՝ 2825 մարդ, գյուղական 9000 մարդ: ՎարչականկենտրոնըՀադրութքաղաքն է, որի բնակչությունը2825 մարդ է րով 11825

(2003թ.): Մակերնույթը՝լեռնային է, ունի անտառածածկ,

գեղատեսիլբնություն: Հանրաճանաչ դերասան ՎահրամՓափազյանը 1958թ. եղել է Հադրութում ն, հմայված նրա գեղեցկությամբ, ասել է. «Եթե Ղարաբաղը մի ոսկե մատանի ե ապա Հադրութընրա ադամանդն է»: Այս շրջանի տարածքը համընկնումհամապատասխանում է պատմական Արցախի Դիզակի մելիքությանտարածքին ն աչքի է ընկնում հայկական պատմաճարտարապետական մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող բազմաթիվհուշարձաններով: Տարածքիգերակշռողմասի բարձրությունը ծովի մակերնույթից կազմում է 700-900մ, իսկ ամենաբարձր կետը Դ/րզափայտ լեռան գագաթն է(2480մ): Այդ լեռան լանջերը հայտնիեն ոչ միայն անզուգալյանբնականգեղեցկություններով՝ բազմազանծաղիկներով, բուսատեսակներով, ալպյան մարգագետիններով, անտառներով,զուլալ աղբյուրներով,այլն պատմական հուշարձաններով, սրբավայրերով: Դիզաւիայտի «Սպիտակտաճարը»հնագույնուխտատեղիէ: Շրջանիտարածքի զգալի մասըզբաղեցնում են թավ անտառները, որոնք հարուստեն բազմազան պտուղներով: Իսկ Քիրսի լեռնաշղթայի Դիզափայտլեռան լանջերը ծաղկառատ, խոտառատ են: արոտավայրեր Լեռնայինկտրտվածմակերնույթի պատճառովդաշտավարության համար նպաստավոր հողատարածքներն ավելի քիչ են: Այդ տեսակետից համեմատաբար են Բշխանագետի նպաստավոր ու նրա վտակներիհովիտները: Կլիման ընդհանուրառմամբ չոր մերձարնադարձային է: Տարեկանմիջինջերմաստիճանը ցածրադիրվայրերումՀ11,7:Շ է, բարձրադիր վայրերում --1:Շ: Հունվարյանմիջին ջերմաստիճանը --0,74Շ ", հուլիհամապատասխանաբար սինը՝«23,6'Օ: Տեղումներիմիջինտարեկանքանակը500-700 ճմ էՇրջանում կա քաղաքային11 համայնք, գյուղական 28 համայնքներ, գյուղական41 բնակավայր:Գյուղական բնակավայրերից առավել նշանավորեն (ԵԺ (աղերը, ին Թաղերը, Տողը, Տումին, Ազոխը, Դոախտիկը,Ուխտածորը, Թաղուոր, Խժաբերդը,Առաթյուլը: Գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում են 22459,8 հա, որից վարելահողերը՝6300 հա: Տնտեսությանառաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է: Մասնավորապես, զարգացածեն խոշոր եղջերավորանասնապահությունը,պտղաբուծությունը,հացահատիկի մշակությունը: Շրջանին

բաժին

է

ընկնում ԼՂ.

13,296 (2002 թ.)

գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքի

Արդյունաբերությունըդեռնս աննշան չափովէ զարգացած,նրա տեսահամախառնարտադրանքի ծավակարար կշիռը ԼՂՀ արդյունաբերության լում կազմում Է 0,892 (2002 թ.): Սեւիականաշնորհման քաղաքականության հետ կապված՝2003 թ. արդեն շրջանում կար 280 տնտեսավարողսուբյեկտ, որից 138 անհատ ձեռներեցներ: Շրջանում գործում է հանրակրթական28 դպրոց, երաժշտական1 դպրոց, 1 հիվանդանոց,գյուղական24 բժշկականհիմնարկներ: Շրջանին 11,242, բաժին է ընկնում ԼՂՀ մանրածախ ապրանքաշրջանառության 6,192--ը: բնակչությանըմատուցվածծառայությունների՝ Հադրութիշրջանի տարածքում լկա486 հայկականպատմաճարտարաՍնշանակութպետականհուշարձան, դրանց մեծ մասը գիտաճանաչողական յուն ունի: Առավել նշանավոր են Տողասարի լանջին գտնվող Գտիչ (ամ Տումի ն Մոխրենեսգյուղերի մոտ Քթեշ վանքը ՇԿ դ.), Օխտը դռնի վանքը՝ Ս. Ա. Ստեփանոս, Հովհաննես եկեղեցիները, Սեծ (/-Մ/ դդ.) Տող գյուղի մոտ Թաղերի գտնվողճոխտ պռվածառի վանքը, այդ գյուղի Ս. Ամենաւիրկիչ եկեղեցին,Դրախտիկգյուղի մոտ գտնվողԳրիգորՆարեկացիեկեղեցին, Ծակուռի գյուղի Ծաղկավանքը,Հակակուգյուղի Ս. Աստվածածին եկեղեցին, Խանձաձորի Ս. Հովհաննես եկեղեցին,Թաղոտ գյուղի մոտ գտնվող Յոթ խաչվանքը,Դիզափայտիհուշարձաններըն այլն: Եզակիհետաքրքրություն է ներկայացնումԱզոխգյուղի մոտ գտնվողքարանձավային համալիրը:Աչքի են ընկնում նան Իշխանագետիվրա կառուցվածն այժմ էլ գործող հնագույն կամուրջները,Սեծ Թաղերի մուռ գտնվողԾծախաչքարանձավը,Մայրամաձոր գյուղից ոչ մեծ հեռավորությանվրա գտնվող Վնեսա ղալա բերդը, Խծաբերդի մոտ գտնվողԲերդ քարայրը ն շատ այլ հուշարձաններ:

5 ՇՈՒՇԻԻ ՇՐՋԱՆ

Զբաղեցնում է Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությանարնմտյան փոքրհատվածը՝Ղարաբաղիլեռնաշղթայի կենտրոնալյանմասը, ԼՂՀ-ի աճենափոքրշրջանն է, տարածքը կազմում է 287 կմշ:Հյուսիսային ն արնելյան մասերում սահմանակիցէ Ասկերանի,հարավայինմասում` Հադրութի, իսկ արնճտյան մասում Քաշաթաղիշրջաններին: Բնակչությունը 2003 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով՝ 4213 մարդ է, որից քաղաքային՝ 2994 մարդ, գյուղական՝ 1219 մարդ:

ՎարչականկենտրոնըՇուշի քաղաքն է, որի բնակչությունը2994 մարդ 2003 թ.): Շրջանի մակերնույթը ամբողջապեսլեռնային է, որը գերազանցապես ծածկված է անտառներով ն թփուտներով:Նրա հարավային՝ Հադրութի շրջանի սահմանակիցհատվածումէ գտնվում ՄՓԺ Քիրս լեռը, որի բարձրությունը 2725 մ է: Շրջանիտարածքով է անցնումԿարկառ գետը՝ իր վեէ

րին հոսանքով, որն այստեղ ունի բազմաթիվարագահոսվտակներ:Դրանք բոլորն էլ հոսում են գեղատեսիլ, անդնդախոր կիրճերով,որոնցիցհատկապես հիշարժանէ Շուշիի մոտ գտնվողկիրճը: Այս փոքր

տարածք ունեցող շրջանում կա 152 հայկականպատմաճարտարապետական հուշարձան: Դրանցզգալի մասըգտնվում է Շուշի քաղաքում:

Շրջանիգյուղատնտեսական հողատեսքերը9726,2

լահողերը՝ 1032,0 Տնտեսության հա:

հա է, որից

վարե-

առաջատար ճյուղը գյուղատնտեսությունն է, որտեղ վճռականտեղը պատկանումէ անասնապահությանը: Շրջանը հանրահայտ է իր խոտառատ արոտավայրերով,խոտհարքերով:Անտառներըկազմում են 8,3 հազ. հա: Շուշիի շրջանի տեսակարարկշիռը ԼՂՀ գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքիմեջ դեռնս շատ ցածր է, քան նրա հնարավորություններն են: նրա տեսակարար կշիռը2002թ. կազմելէ 2,996: Ավելի ցածր է շրջանի տեսակարարկշիռը ԼՂՀ արդյունաբերության համակարգում՝ կազմելովընդամենը0,592 (2002 թ.): Արդյունաբերությունը որոշ չափով զարգացած է Շուշի քաղաքում: 2003 թ. տվյալներով՝ այս շրջանում կար 1 քաղաքային համայնք, գյուղական համայնք,գյուղական 8 բնակավայրեր: Սա ԼՂՀ-ի միակ շրջանն է, որտեղ բնակչության ընդհանուր թվակազմում հայերը, 1920-1988 թթ. Ադրբեջանիկողմից ծրագրված հայաթափման քաղաքականության հետնանքով. համեմատաբարփոքր տեսակարար կշիռ ունեին: Այդ քաղաքականությունը սկսվել էր դեռնս 1918-1920 ԹԹ. թուրք բարբարոսների ու մուսավաթականների կողմից Շուշիում ն շրջակա հայկականգյուղերում կազմակերպված հայերի ջարդերով: Այդ տարիներին թուրք ավազակախմբերը միայն Շուշի քաղաքում ն նրա շրջանում սպանել են ավելի քան 30 հազ. հայ: Վայաթափման քաղաքանան հետագատարիներին: 1989 թ. տվյալնեէ շարունակվել կանությունը րով՝ Շուշիի շրջանում կար շուրջ 20.4 հազ. մարդ, որից 13,5 հազարը՝ Շուշի քաղաքում:

Լեռնային Ղարաբաղում 1988 թ. իրադարձություններիժամանակ վայդարձյալ Ադրբեջանիղեկավարմարմիններիկողմից կազմակերպված ն նրա շրջանի հայ բնակչութքաղաքի Շուշի րագություններկատարվեցին մեծ մասը ստիպված յան նկատմամբ, որի հետնանքովայդտեղիհայերի հեռացավ Ստեփանակերտ: խոշորը հայկական ՔաՇուշիի շրջանի գյուղականբնակավայրերից Է ոինտակ գյուղն է, որը Արցախիհնագույն բնակավայրերից հարուստ պատմականանցյալով: Գտնվում է Շուշի քաղաքից կմ հեռավորության կիրճի զառիթափ վրա` Կարկառ գետի ձախ ափին, այդ գետի անդնդախոր նան յուրահատուկ է, բայց քարաժայռի ստորոտում: Տեղանքը շատ բարդ պատմակ գեղեցկությունունի, օդն ու ջուրը մաքուր են: Շրջակայքուման շինութկան հուշարձաններ, կամուրջներ,ջրաղացներ,քարանձավային է գյուղի գտնվում որը վերաբերյալ, յուններ: Այդ քարանձավներիցմեկի եպիսկոպոս հյուսիսային մասում, հետաքրքիրտվյալներէ բերվածՄակար քարայրի է, որ այդ «Արցախ» գրքում: Հեղինակընշում Բարխուդարյանցի ն բավամութ մուտքը կլոր է, դժվար անցանելի,քարայրը խորն է, սոսկալի տակը: Նա կանին երկար, որի ծայրը հասնում է համարյա թե մինչն Շուշվա ն Քարայնշում է նան, որ առանց լապտերիանհնար է մտնել առաջ գնալ:

րի խորքումջուր կա: քարաժայռիտարբեր մասեԳյուղի թիկունքում գտնվող բարձրաբերձ որտեղ հնագույն շինություններ, րում կան շատ այդպիսիքարանձավային դեպքումպատսպարվել ժամանակներումթշնամի ուժերի հարձակումների

բնակչությունը: տվյալների՝1980--ականթթ. սկզբներին Ըստ Մակար Բարխուդարյանի Դա վկայում է, որ այն Քարինտակ գյուղն ուներ 174 տուն, 1068 բնակիչ: ուներ ժամանակինհայկականխոշոր գյուղ է եղել: 1987 թ. Քարինտակն 186 տուն, 580 բնակիչ, իսկ 1989 թ. 675 բնակիչ: ԲնակչությունըհիմնակաԱյստեղ գործումէր Ստեփանակերնում զբաղվում է անասնապահությամբ: դպրոց, տի մետաքսի կոմբինատիմասնաճյուղը: Գյուղն ունի միջնակարգ բաժանբուժկետ, կապի գրադարան, մանկապարտեզ,կինոտեղակայում, պահպանվելեն հին Շրջապատում մունք, կենցաղսպսարկմանտաղավար: եկեՕԿՄ/1դ.), Ս. Աստվածածին գյուղատեղիներ(74/-267/1դդ.), խաչքարեր ա ղբյուրներ: բազմաթիվ ղեցին (054 դ.), ջրաղացներիփլատակներ, նշանավոր է բնակավայրերից մյուս հայաբնակ Շրջանի հովտի 3իմշծն գյուղը (որը խորհրդային պատմություն ունեցող իշխանության տարիներինանվանվել էր Կիրով): է

Բերդաձոր

փառավ

Հինշենը (ինչպես նան պատմականԱրցախիԲերդաձորգավառի Մեծ երբեմն հենց այդպես էլ անվանվումէ` Բե/յածոր- Այն առավել հին պատմություն ունեցող բնակավայր է, հերոսաբարպաշտպանվել է պարսկական, թաթար-մոնղոլական,թուրքական, զորքերի հաճախակի հարձակումներից: ԲերդաձորիՀինշենըհաջողությամբ դիմադրելէ թշնամուն ու գոյատնել դեռնս 1918-1920 Թթ. թուրքթականբարբարոսությունների ժամանակ:Այդ հերոսականգյուղը 1988 թ. սկզբից մինչն 1992 թ. մայիսի 9-ը, այսինքն՝ մինչն Շուշի քաղաքի լրիվ ազատագրումը,պաշտպանվում էր ադրբեջանականհրոսակներիամենօրյահարձակումներից: Գյուղն ունի գեղատեսիլդիրք, մեղմ կլիմա: 1959 թ. այստեղ կար 500, իսկ 1989 թ. 267 բնակիչ: Կոլտնտեսություն էր կազճակերպվել1929թ.: Տնտեսությունը մասնագիտացված էր անասնապահության ն հացահատիկի մշակության ուղղությամբ: Մինչն 1960--ական Թթ. գյուղի միջնակարգ դպրոցն ուներ ավելի քան 250. իսկ 1988-1989 թթ. ընդամենը18 աշակերտ: Շրջանի ազատագրումից հետո աշակերտների թիվը ավելանում է: Գյուղում կան գրադարան, կապիբաժանմունք,բուժկետ, ակումբ ն կենցաղի տուն: Բնակավայրը է 1955 թ., ապահովվածէ խմելու էլեկտրիֆիկացվել ջրով: Տները երկհարկանիեն: Այն բարեկարգ ճանապարհովկապված է Ստեփանակերտ--Գորիս Ս. Աստվածածին ավտոխճուղուն: եկեղեցինվերանորոգմանն խնամքի կարիքունի: Բնակիչներնաշխատասեր ն հյուրասեր են: Կյանքիմիջին տնողությունը75-80 տարի է: Հինշեն գյուղի որոշ բնակիչների տարիքն անցնում է 100-ից: Գյուղի շրջակայքում նշանավորեն ՍահակԱղբյուրը,Ներքին ջուրը, Ղուշի մանը, Դցեսյան ղուզե, Դմբյկացանտառները, ճաքացհող, Թումա սեռ արոտավայրերը:Գյուղի մոտակայքում կան պղնձահանքի երնակումն հանքայինջրի երկու աղբյուր: մեծ պատերազմին Հայրենական մասնակցել 196 մարդ, զոհվել` 62-ը: Նրանց հիշատակինկանգնեցված հուշարձան: Բերդաձորիհովտում նշանավորէ եծ ՇԵՇ գյուղը, որը կոչվում էր նան Մեծ Ղարաղշլաղ:Մինչն ներկայիսբնակավայրերի հիմնադրումը այդ գյուղի բնակիչներինախնիներըհնում բնակվումէին մոտակաձորակի քարայրային բնակատեղում: Գյուղը գտնվում է բլրի վրա: Ձմեռը սառնաշունչէ, ամառը՝ զով: Մեծ Շենը 1959 թ. ուներ 300, 1985 թ.՝ 160, իսկ 1989 թ. 97 բնակիչ: Կոլտնտեսություն էր կազմակերպվել 1929 թ.: Տնտեսության ուղղությունը Շեն գյուղը)

է

էդաշտավարություն 1988-1989 Մեծ

է

թթ. Շենի դպրոցն ուներ ընդամենը4 աշակերտ: Այժմ պատկերըարագ փոխվում է: Գյուղում կան ակումբ, գրադարան, կապի բա-

ժանմունք, խանութ, միջգյուղական հիվանդանոց:Բնակավայրը էլեկտրիֆիկացվել է 1966 թ.: Տները երկհարկանիեն, ճանապարհը՝ անբարեկարգ, 4 կմ ձգվող ճանապարհով կապվում է Ստեփանակերտ--Գորիս ավտոմայրուղուն: Գյուղի եկեղեցին 16--րդ դարի կառույց է: Բնակիչները աշխատասեր են: Գյուղի մոտակայքում կա պղնձահանքիերնակում: Մյուսը ծցահող գյուղն է: 1985 թ. այն ուներ մոտ 180 բնակիչ, 1987 թ. 122, իսկ 1999 թ.՝ 99 բնկիչ: Դպրոցն 1988-1989 թթ. ուներ ընդամենը6 ա-

շակերտ:

էր կազմակերպվել1929 թ.: Տնտեսության ուղղությունը Կոլտնտեսություն է: Գյուղն ունի ակումբ, գրադարան, բուժկետ, կոշկակաանասնապահությունն րանոց: Բնակավայրըէլեկտրիֆիկացվելէ 1966 թ.: Տները երկհարկանիեն. ճանապարհը՝անբարեկարգ,3 կմ ձգվող ճանապարհովկապվում է Ստեփաեն ու հպարտ: նակերտ--Գորիսավտոխճուղուն:Բնակիչներըաշխատասեր Եղցահող, Խերխան, Կանաչ Թալա, Ծաղկաձոր գյուղերից Հայրենական մեծ պատերազմին ձասնակցել են 190 մարդ, զոհվել է 87-ը: Նրանց հիշատակինկանգնեցվածէ հուշարձան: Հերոսականայս ձորի գյուղերից նշանավոր էին նան Ծաղկաձորը, Կանաչ Թալան, Խերխանը: 1920թ. Ծաղկաձորն ու Կանաչ Թալան ունեին 280, 1950թ. 300 հայ բնակիչ: 1989թ. Ծաղկաձորն ուներ ընդամենը 22, իսկ Կանաչ Թալան (նույն տարվա տվյալներով)՝ 96 բնակիչ: Խերխան հայկական գյուղը վերջին ժամանակներում գրեթե անմարդաբնակ էր դարձել: Շուշիի շրջանի մյուս գյուղերը հայաթափվելէին դեռնս 1920--՛1988թթ.: 1988թ. սկզբից սկսած, Ղարաբաղյանազգայինազատագրականշարհրոսակներիկողմից մեկուսացժումների հետ կապված, ադրբեջանական Շեն, Մեծշեն, Ծաղկաձոր, Եղցահող, Քարինտակ վել էին Բերդաձորի Հին հայկական գյուղերը: Դրանց բնակչությաննկատմամբկիրառվել են հայատյաց բոլոր մեթոդները:Բերդաձորի քաջարի հայերը շարունակել են համառ պայքարը՝ իրենց հազարամյա բնակավայրերըպաշտպանելու համար: ելուզակայինջոկատներըխորհրդային 1991թ. մայիսին ադրբեջանական բանակի զորամասերի աջակցությամբ, երկարատնշրջափակումից հետո, հարձակվել են Բերդաձորի տանկերով, հրանոթներով,զրահամեքենաներով փոքրաթիվբնակչությունունեցող վերը նշված գյուղերի վրա, ավերել հազարամյա այդ բնակավայրերը, թալանել բնակչությանը,ստիպել նրանցհեռանալու Գորիսիշրջան:

ՍակայնԱրցախիազատամարտիկների հերոսականջանքերիշնորհիվ մայիսին թուրք-ադրբեջանականգաղութարարներիցազատագրվեց Շուշի քաղաքը ն շրջանը: Դրանից հետո Բերդաձորիբոլոր գյուղերից բռնագաղթվածբոլոր հայերը նորից վերադարձանիրենց բնակավայրերը: Շուշիում ն նրա շրջանի գյուղերում հայկական կյանքը վերստինվերակեն8 դանանում է: 2002 թ. տվյալներով` շրջանում գործում է հանրակրթական դպրոց, 1 երաժշտականդպրոց, 1 հիվանդանոց,6 բուժկետ, գրադարաններ: 2003 թ. շրջանում գրանցված է տնտեսավարող145 սուբյեկտ, որից 48-ը՝ անհատ ձեռներեցներ: 1992 թ.

6.

ՇՐՋԱՆ

ՇԱՀՈՒՄՅԱՆԻ

Շահումյանինախկինշրջանը, որը կազմել է ԼՂ՛ բաղկացուցիչմասը հիմնականում համապատասխանումէ պատմականԱրցախիհերոսական Գյուլիստանգավառիտարածքին,1988--1994 թթ. զաւվթվելէ Ադրբեջանի կողմից ն առայսօր գտնվում է նրա վերահսկողության տակ: Գյուլիստանի հերոսականժողովրդիզգալի մասը այդ պատճառովստիպվածէ եղել տեղափոխվել ազատագրվածՔարվաճառիտարածաշրջանն բնակություն հաստատելհայրենիԱրցախիայդ հատվածում: Այժմյան Շահումյանիշրջանը հենց ազատագրվածՔարվաճառի(որը թուրթ-ազերիներըանվանել էին Քյալբաջար) տարածաշրջաննէ, որտեղ էլ 1999 թ. ձնավորվեցԼՂՀ բաղկացուցիչմասը կազմողայդ՝ Շահումյանիշրջա2003 թ. նը: Այս նոր շրջանի տարածքըկազմումէ 2494,0 կմշ, բնակչությունը հունվարի1--ի տվյալներով մարդէ, այդ թվում`քաղաքայինբնակչությունը 549 մարդ է, գյուղականը՝1933 մարդ: Ինչպես տեսնում ենք, այս մեծ հետաքրքրություն ներկայացնող՝Շահումյանիշրջանիտարածքումդեռնս շատ քիչ մարդ է ապրում:Այս հանգամանքը բացատրվումէ Արցախիայս տարածհամառ մարտերիու դրա հետնանքով քում տեղի ունեցած ազատագրական ռեբնակչությանտեղաշարժերով:Մինչդեռշրջանի բնականպայմանները, ո ւ սուրսներըշատ նպաստավոր բազմազանեն, որտեղհնարավորէ ստեղծել ժամանակակից բազմաճյուղխոշորտնտեսություն: Շրջանի վարչականկենտրոնըՔարվաճառքաղաքն է, որի բնակչությունը 549 մարդէ: Արնելքիցշրջանը սահմանակիցէ Մարտակերտի,հարավից՝Քաշաթաղի շրջաններին, արնմուտքից`Գայաստանի ՀանրապետությանԳեղարքու-

նիքի

ու

Վայոց ձորի մարզերին:Հյուսիսայինմասում Շահումյանի շրջանը

սահմանակիցէ Ադրբեջանինդեռնս բռնակցվածհայկականհողատարածքներում ձնավորվածԴաշքեսանիու Խանլարիշրջաններին: Այժմյան Շահումյանի շրջանը զբաղեցնումէ Ղարաբաղիհրաբխային գեղատեսիլբարձրավանդակիզգալի մասը, որտեղ ձնավորվումէ Արցախի խոշորագույն գետի՝ Թարթառի վերին հոսանքը: Հրաբխային այս բարձրավանդակըբնութագրվում է իր անզուգականբնականգեղեցկություններուլ: Այն հարուստ է բնական ռեսուրսներով,մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հատկապես գունավոր բազմազանմետաղներիհանքավայրերն ու երնակումները,հանքային ջրի պաշարները: Մետաղային ռեսուրսները հումքային խոշոր բազա են հեռանկարումայստեղ լեռնահանքային արդյունաբերության զարգացմանհամար: Մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում այստեղ գտնվող Տաքջուր (Իստիսու) հանքային աղբյուրների բազայի վրա կուրորտայինժամանակակիցհամալիր կազմակերպելու, ինչպես նան հանքային ջրերի հզոր գործարանիկառուցման հիմնախնդիրները:Նշենք, որ այստեղի հանքային ջրի որակը հանրահայտ «Ջերմուկի» ջրի նմանակն է: Այս շրջանի բնականռեկրեացիոնռեսուրսեն զբոսաշրջությանզարգացման հաները հրաշալի նախապայմաններ մար: Իսկ հրաշալի, խոտառատ ալպյան, մարգագետիններիընդարձակ են անասնապահության զարտարածությունները լայն նախապայմաններ գացման համար' Շահումյանի գյուղատնտեսականհողատեսքերըկազմում են 1260,0 հա, այդ թվում վարելահողերը՝1101,0 հա: ԼՂՀ գյուղատնտեսությանհամախառն արտադրանքի ընդհանուր ծա242 վալում այս շրջանի տեսակարարկշիռը ընդամենը (2004 թ.) է: Սա աննշան թիվ է, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը,որ շրջանի նախապայբնագավառումայժմ էլ շատ մանները հատկապեսգյուղատնտեսության լայն են: Այստեղ պայմաններըշատ նպաստավորեն անասնապահության ն մեղբոլոր ճյուղերի, հատկապեսմանր եղջերավորանասնապահության վաբուծությանհամար: բնակեցումնէ, գյուղեՇրջանի զարգացմանգլխավոր նախապայմանը րի վերակենդանացումնէ: Այժմ շրջանի բնակչությունըկազմում է ԼՂՀ բնակչությանմիայն 1,796--ը,իսկ հնարավորություններըշատ մեծ են: 2003 թ. տվյալներով`այստեղ կա 1 քաղաքայինհամայնք, գյուղական կյանքի 49 համայնքներ: Շատ կարնորհանգամանք է շրջանի սոցիալական ընդամե2002 կար թ. այստեղ այդ բնակավայրերում: վերակենդանացումը ՛

նը հանրակրթական 13 դպրոց, ամբուլատորիա ու 14 բուժկետ:

հիվանդանոց. գյուղական բժշկական

7. ՔԱՇԱԹԱՂԻ

ՇՐՋԱՆ

հետո 1994 թ. հուլիսին, նախկինԼաչինի, ՂուԱրցախիազատագրումից ու տարածքումստեղծվեցՔաշաթաղիվարչաԶանգելանիշրջանների բաթլուի կան շրջանը: ԱմբողջապեսհայերովբնակեցվածԱրցախիանբաժանելիմասը այդ տարածքը1920-ական թթ. սկզբներին, երբ Արցախըբռնակցհանդիսացող էր, բնակեցվումքրդերով,իսկ հետո՝ թուրք վել էր Ադրբեջանին, հայաթափվում ազերիներովն որպես առանձինվարչականշրջաններմտցվում ոչ թե ԼՂԻՄ-ի, այլ անմիջապեսԱդրբեջանիկազմիմեջ: Այդպիսով, այդ նեղ շերտովամբողջապես հայաբնակԼՂԻՄ-ը անջատվեցմայր Հայաստանից:Ահա այդ տոհմիկհայկականտարածքում էլ ձնավորվեցայժմյանՔաշաթաղիշրջանը: Շրջանի տարածքը կազմում է 3404 կմշ:Այն ընդգրկում է յագարու գետի ավազանը: Արնելքից շրջանը սահմանակից է Ասկերանիու Շուշիի շրջաններին,հարավ-արնելքից՝Հադրութի շրջանին, իսկ արնմուտքից՝ՀայաստանիՀանրապետությանՍյունիքիմարզին(Գորիսին Սիսիանիտարածաշրջաններին): Հյուսիսային մասում այն սահմանակից է Շահումյանի (Քարվաճառի)շրջանին: Այսպիսով՝Քաշաթաղի շրջանը սկսվում է Ղարաբաղի բարձրավանդակից, ընդգրկում է Վագարուգետի ամբողջ գեղատեսիլ ավազանը ն ձգվում մինչն Արաքսիհովիտը: Շրջանի բնակչությունը 2003 թ. հունվարի 1-ի տվյալներով 10281 է, որից քաղաքային 2909 մարդ, գյուղական՝7232 մարդ: մարդ Այս ընդարձակշրջանում կա քաղաքային3 համայնք(քաղաքներ՝ Բերձոր, Կովսական, Միջնավան) ն գյուղական 102 բնակավայր(գյուղեր), որոնք միավորվածեն գյուղական 68 համայնքներիմեջ: Քաշաթաղիշրջանի վարչականկենտրոնը Բերձոր քաղաքնէ (նախկին Լաչին): Բերձորը գտնվում է Գորիս-Ստեփանակերտմայրուղու վրա, հայկական պատմական Հագարու գետի ձախ ափին, Ղարաբաղի լեռնաշղթայի հարավարնմտյանթփուտածածկլանջերի վրա: 1990--ական թթ. սկզբներին տեղի ունեցած ազատագրականպատերազմի ժամանակ այս քաղաքը խիստ տուժել է, տների մեծ մասըավերվել են: Այժմ այն արագորեն վերականգնվում,բարեկարգվում ն ասֆալտապատվում է: Այստեղ արդեն գործում են դպրոցները,մշակույթի ն առողջա442

պահական օջախները: 2000 թ. սկզբին այստեղ արդենգործում էին 2 միջնակարգ, 1 երաժշտական, 1 գիշերօթիկ դպրոցներ: մայ1998 թ. մայիսին քաղաքի կենտրոնում` Գորիս-Ստեփանակերտ Ս. մասում` յՉամբարէ րուղու աջ շահագործման հանձնվելբազալտակերտ ծում եկեղեցին: Բերձոր քաղաքը, 2003 թ. հունվարի 1--ի տվյալներով,ունի 2111 բնակիչ: Շրջանի 33 գյուղ բնակեցվածէ: Արդեն1996-1997 ուստարում գործում էր հայկական 12 հանրակրթականդպրոց: Վերջին տվյալներով շրջանի բնակչությունը հասնում է, ինչպես ասվել է, 10,3 հազարի: Այն արագորեն բնակեցվում է ԼՂՎ տարբեր շրջաններից ն ՎայաստանիՎանրապետությունից եկած բնակիչներով:Բնակիչներըամբողջապեսհայեր են: Քաշաթաղի շրջանի ռելիեֆը լեռնային է, մակերնույթը խիստ կտրտված: Հյուսիսային մասում հարում է Ղարաբաղի (կան Սյունիքի) հրաբխային բարձրավանդակին:Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում Հագարու գետի ու նրա աջակողմյանվտակ Աղավնոգետի հովիտները,որտեղ էլ տեղաբաշխվածեն շրջանի բնակավայրերի մեծ մասը: Այս գետերը բավականինջրառատ են ն ոչ միայն կարող են վճռականդեր խաղալ շրջամշականի այգեգործության,պտղաբուծության, բանջարաբոստանային են բույսերի աճեցման համար, այլն կարող հեռանկարումխոշոր դեր խաղալ ամբողջ ԼՂՀ-ի ջրային հիմնահարցիլուծման գործում: Հագարու գետի կիրճը շատ հարմար է խոշոր ջրամբարի կառուցման համար, որը հնարավորություն կտա լուծելու ոռոգման. հիդրոէներգիայի արտադրության. ձկնաբուծության ու ռեկրեացիոնհիմնահարցերը: Կլիմայականպայմանները չոռ մերծժարնադարձային են: Քանի որ տամեծ ու րածքի մասը լեռնային խիստ կտրտված է, շատ վայրերում`թփուտածածկ, ապա հողագործությանհամար նպաստավորպայմաններունեն միայն նշված գետերի նեղ հովիտները: Մյուս ընդարձակտարածքները, հատկապես բարձրադիր վայրերը, նպաստավոր են անասնապահության, հատկապեսմանր եղջերավորանասնապահության համար: Հայկական կյանքովվերապրող այս շրջանը բնակիչներիխիստ կարիք ունի: Այստեղ մշտական բնակություն հաստատած ամեն մեկին հատկացվում են տուն, հողատարածք,անասուններն այլ արտոնություններ: սննդի Հագարու գետի ավազանըկարող է դառնալգյուղատնտեսության, ն հանգստիմեծ հետաքրքրություններկայացնող ռեգիոն: արդյունաբերության Քաշաթաղիշրջանը մայր ՀայաստանըԱրցախիհետ կապող կարնորագույն օղակն է: Շրջանի դերը անգնահատելիէ հատկապեսայն առումով, որ

նրա տարածքովէ անցնում «Արցախիկյանքիուղին», այն ավտոմայրուղին,ոն որի կառուցումըավարտվել րը կառուցվելէ Համահայկական հիմնադրամով, ու հանդիսավորբացումըտեղի է ունեցել 1998 թ. սեպտեմբերի 2--ին՝ ԼՂՀ-ի օրը: Վարչական անկախության ենթակայությանառումով,առայժմՔաշաթաղի շրջանի իրավասությանհամակարգիմեջ են մտցված նան ազատագրված Այդ մյում տարածքները`Ղուբաթլուի,Զանգելանիու այլ տարածաշրջաններ: է է, տարածքը, բարձրավանդակից ամբողջ ինչպեսնշվել ձգվում Ղարաբաղի մինչնԱրաքսիհովիտը,որով ԷՂԻՄ-ըադրբեջանական գաղութայինտարինեկերպովանջատված էր մայր Հայաստանից: րինարհեստական Այս շրջանը ունի ինչպես գյուղատնտեսության,այնպեսէլ արդյունաբերության զարգացմանհամար մեծ հնարավորություններ:Նրա գյուղատնտեսական հողատեսքերըկազմում են 21736,9 հա, այդ թվում վարելահողերը՝ 11114,1 հա: համար: Առավելմեծ է շրջանիհնարավորությունները անասնապահության 2002 թ. Քաշաթաղի շրջանի տեսակարարկշիռը ԼՂՀ գյուղատճտեսության համախառնարտադրանքի մեջ կազմել է 14,996: Սակայն շրջանի շատ ավելին են: Դեռնս շատ փոքր է արդյունաբեհնարավորությունները րությանտեսակարարկշիռը: 2002 թ. շրջանի տեսակարար կշիռը ԼՂՀ արդյունաբերությանարտադրանքիծավալումկազմել է միայն 4,346: 2003 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ` շրջանում արդենգրանցվածէր 10 տնտեսավարողսուբյեկտ, որից 7-ը՝ անհատ ձեռներեցներ:Նկատելիորեն վերակենդանանումէ սոցիալականկյանքը:Արդեն2002 թ. շրջանում գործում էր հանրակրթական53 դպրոց, 2 երաժշտականդպրոց, գրադարան: Ոչ պակասկարնոր նշանակությունունի ճան այն հանգամանքը,որ վերականգնվումեն նան թուրք-ազերիներիկողմիցավերված,թուրքացվածհայկական տեղանունները՝Բերձոր (Լաչին), Կովսական(Զանգելան), Միջնա(Մինջնան)ն այլք: Քաշաթաղիտարածաշրջանի զարհեռանկարային վան գացմանհամար խոշոր դեր կխաղա Հագարու ն Աղավնո գետերիռացիոնալ օգտագործումը:Բերձոր քաղաքի մոտ գտնվողՎագարուգետի հովիտը շատ հարմարէ խոշոր ջրամբարիու դրա հիման վրա նան հիդրոէլեկտրակայանիկառուցման համար: Իսկ դրանքէլ վճռականդեր կխաղանարդյունաբերությանն գյուղատնտեսության զարգացմանհամար: Իսկ շրջանի հատկապեսհարավայինմասը (Ղուբաթլուի ու Զանգելանի նախկին տարածաշրջանները)շատ ավելի հարմար են հացահատիկային ն բանջարաբոստանային տնտեսության, ինչպես նան այգեգործության ու պտղաբուծությանզարգագման համար: '

8.4 ԱՐՄԱՎԻՐԻ ՄԱՐԶ

8.5 ԳԵՂԱՐՔՈՒՆԻՔԻ ՄԱԲԶ

նանա: ՋԱՋ

ենն

8.7 ԿՌՏԱՅՔԻ ՄԱԲՋ

8.9

ՍՅՈՒՆԻՔԻ ՄԱԲՋ

8.10

ա

աաա

Աղա

ՇԻՐԱԿԻ ՄԱՐԶ.

աւուրն

ո

ՎԱՅՈՑ ՁՈՐԻ ՄԱՐԶ.

ապարան

աաա

ԳԼՈՒԽ ԷԼ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱՌՈՏ

ՊԱՏՄԱԱՇԽԱՐՎԱԳՐԱԿԱՆ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ

ԱԿՆԱՐԿ

ոոոաաաիոաուարառոա

ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ՔԱՂԱՔՆԵՐԸ

ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲՆԱԿԱՆ

ԵՎ ՌԵՍՈՒՐՍՆԵՐԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆԸ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ղկա

ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

աաաարայր»ը

ղա

ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ

աաաայարոյոաը

ողո

որա նանա աա ն րոոթորրրը: աաա անա ոնա աոան ոուժնորո յրը

Լամարա

ԲՆԱԿԶՈՒԹՅՈՌՒՆԸ

թոռ արյոը այրը»

աաաաառորոթթրո

Ա

յՀ

Կոո

րոր

յու

աաաաաաակաապակոաանարոան աաա

ո» ններն նորրոըը ներոյյուոնրի որո Հորորյոն որթթոյ յրը

աու

արատաւոր աա

աաա

աաա

ԱԼ

գա

ականա

աաաապանաաաաաաանոաւ

աաա

Մա

8.11 ՏԱՎՈՒՇԻ ՄԱՐԶ

արյունը

աաա

ԱԱԱԱԼաաաայ......յաաակքիիենեենըն

ԱՑ

աաա

աա

աւա

Աաաա

Նոնա

թան

աոա

աա

րուն

աոա

որ

որր

ոը

աաա աաա աաա անորո արոյոթարորի ԿԱՊԵՐԸ թաթն »»

ՋՏՐԱՆՍՊՈՐՏՆ ՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

աաաոաաուոր

աու

աոա

ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՀԱՆԳՍՏԻ ԻՆԴՈՒՍՏՐԻԱՅԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

«ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ԵՎ ԱՌՈՂՋԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԼՂՀ ՎԱՐՉԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆՆԵՐԻ

թի»

անորո

աան

աոա

արաաորրաարա

աաա

ւե

աոաեոոոյո»ը»

ԱՄԿԵՐԱՆԻ ՇՐՋԱՆ

ՍԱՐՏՈՒՆՈՒ ՇՐՋԱՆ

ՀԱԴՐՈՒԹԻ ՇՐՋԱՆ

ՇՐՋԱՆ

ԱԼ

մամա

Աաաա

աաա

եա

ար

մանանա

աաա

աան

կանան

ւա

թոր

ո

Ւ

ուՅո:ը

ՈՒՆ

ԵՒՈ

անորո

աաա

րաոր որու որոյ Յոթ րոր

ՅԳթՈ

թո

ՀՈՅ:

ԿԱՑԱՎ

ԱՎԱԱԱԱԱԱ

ՎԱՆԱ

ՎԱՑԱՎԱՑԱԱԱՑԱՎԳԼԱԱԱԼԱՎԱԿ

ԱԱԱԿՈՈՆԻԱ

ԱՒԱԳ ԱԼ

ականավոր աաա

որթ

ո

ա

ոոթԲը

րր

ո

ոու

րո

րու

աաա

ամանակ

ամանակ

Լա

ՇՈՒՇԻԻ ՇՐՋԱՆ

ՇԱՀՈՒՄՅԱՆԻ

եաու աաա

աման

Աու

ե

աաա կաւան րուա ԲթորՅթԻ: յորո

աաարաաա

աաա

ա

թոռ:422

աւար

աաա

ե.

ՇՐՋԱՆ

ՄԱՐՏԱԿԵՐՏԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԱՈՂ

ՅՈՒ

ԻՒ

ԻՈՆ

ՒՒՒԹՈՅԹՄ

ՍԵՐԳԵՅ

ՄԵԼՔՈՒՄՅԱՆ

2ԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

1ԱՆԲԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

եվ ԼեՌՆԱՅԻՆՂԱՐԱԲԱՂԻ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆեվ ՄՈՑԻԱԼԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՐՀԱԳԲՈՒԹՅՈՒՆ

Բուհականուսումնականձեռնարկ

Մաշա Մնացականյան

Հրատարակչությանտնծրեն՝ Գեղարվեստական խմբագիր՝

Արա Բաղդասարյան

Համակարգչայինձնավորումը՝

Վիտալի Ասրինի

Սրբագրիչ՝

Նարինե Ներսիսյան

պագրությունը՝օֆսեթ Չափռը՝60:84 1/16 Թուղթը՝ օֆսեթ Ծավալը`28 տպ. մամուլ Տպաքանակը՝300 Գինը՝ պայմանագրային

«Հ»

«ԶԱՆԳԱԿ-97» ՀՐԱՑԱՐԱԿՉՌՒԹՅՈՒՆ

Երնան375051, Կոճիտասի49/2 Պեդ.՝ (7374 1) 23 25 28 Ֆաքս (4374 1) 2325 95

Էլ. փոստ՝լոռան8ոցճե.Յու էլ. կայք` ատմ 18ոցճե.Յու