Հայաստանի հանրապետությունը 1918-1920 թթ.

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ

ՀՀ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՃԱՐՏԱՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԵՎ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

«Վ Հ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

ՔԱՂԱՔԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՄԲԻՈՆ

ՎԻՐԱԲՅԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1918 -1920 ԹԹ.

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ

ԲՈՒՀԵՐԻ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՄԱՐ

ՀՏԴ 941 (479.25)(075.8) ԳՄԴ 63.3

(2Հ) ց73

Վ 680

ԱՌԱՋԱԲԱՆԻ

ՓՈԽԱՐԵՆ

կան պետությունը` Հայասձնավորվել է արտասովոր Հանրապետությունը, Առաջին աջ նի մի փոքրիկ հոճներում` պատ

Նորագույն

տ

ժա

աա

են Հրատարակության ԵՊՀ Պատմության երաշխավորել գ մոլեռանդ խորհուրդը, Հայաստանի ղակտո | աԱ ակա ֆակուլտեպ) պետական ան Գիտական ճարտարագիտակ մ աաարա համալսարանծով շրջապատված, խորհուրդը վիճակո |

զ

րԻ

ել համ-

ձելով վճռականոր գաղթականների, փորձելո դժնդակսովը ն աղքատուման Պատ. ծընթացները`դժնդ գործընթ ընդհանուրքայքայ խմբագիր՝ ենքը: Այդ բարդ ն հաշենքը: պատմ. գիտ. ետականության հայոց պ ետա թյունը դոկտոր, ձեց արԷ. Գ. եց ն փորձեց պրոֆեսոր` Միճասյոք էլ կասությու ի որն ստեղծվել նիկ կառավարո դյունավետ գոր ծել ՀՀ անդրանիկ ն անդամները մ, ում` Թիֆլիսում, որի անդ էր Վրաստանի մայրաքաղաք եցին հայրենիք ձեռնամուխ լիճելով ճն ժամանեցի զար

՝

անե իրավիճակում

Աաաւունը ի

հուլիսի

ճեխնդիր դժվարին բազմաբնույթ իառաջ ծառացած մասնագիտական Վիրաբյան, / համար ՀՊԱՀ. Եր. ֆակուլտետների շխանությ ւ երի գնով ձնավորվեցին հանը էջ հրատարակչություն, ա նները Ա արանն ի կառավարությունը, Ուսումնական երը (զեմստվոներ ձեռնարկում վերլուծվել բանակ Հայաստանի պատմ Առաջին Հանրապետուաի ղիվանագիտակա աՎ պետականության կապերը զարգացման հիմնահարցերը, իոիլիովին վրիգետների

Վ. Հ.

2011. -204

թյան

հայ ժողո րի

ի ոչ

ՀՀ ԿԳՆ

-

`

ն

'

են

ստեղծմանն

աքաղաքակաճ կան են ն լիովին համահըւնչ ներկայումս րին: ընթացող

որոնք արդիա-

աան

պետաքաղաքական Գործընթացնե-

ձեռն Ուսումնական պած ա արկը նախատեսված է պատմաբանների, ուսանողների, ինչպես նան հայոց ն ր ժեշտ անվտ մագիստրանտների

շրջանների համար:

ան

ն

ԵՊՀ

հետա պատմությամբ Քրքրվող

ընթերցողլայն

օր

մասնագետ ԽԱ

ց

ուշադրութ)

աԶինվորական համակարգիմարմի կերը անգության ուզական հակահենկյունից ն

աստանի Հանրապեմարարարութ) աժանմունքը` ասել թե ուժային կառուցծառայությունը,ԱԳՆ հետարապական տությա տության կածքները: ՀանրապեԱն առուցվածքի տեսակետից Գան հանրապ Աւ ական պետությունէր, արագա կեսերինկազմակ էին պետուխորհր, խորհրդարա հանրապետություն, ԻՆ ւ:անական

Գլխավորշտաբի հետախ

ան

է

ՀՏԴ 941 (47925)(0758) ԳՄԴ 63.3

Ն

(2Հ) ց73

|ՏՑԻ| 978-5-80841499-0

Լ)Վիրաբյան Վանիկ,2011

Փ ԵՊՀ

հրատարակչություն,

նհրաանհր

ն

,

նի

տությունը

ծ

են 1919 թ.

որտեղ

առկա

թյանը բնորոշմի ցականքաղաքական համակա

հետ

թյունների օգնությամբ պարտված Օսմանյան Թուրքիայից կստանա Արնմտյան Հայաստանը ն այն միավորելովՀայաստանի ն Անկախ ՀաՀանրապետությանը`կստեղծվի Ազատ, Միացյալ յաստան, ու դրանով իսկ արդարացիլուծում կստանա Հայկական հարցը: Սկզբում գործերը կարծես թե բարեհաջողէին ընթանում: Արնմուտքում` Եվրոպայում, ակտիվ գործում էին հայկական երկու ներկապատվիրակությունները(Հայաստանի Հանրապետությունը ճերկայացյացնող Ավետիս Ահարոնյանի ն Արեմտահայաստանը Հայաստանի ն էր ճող Պողոս Նուբար փաշայի), կարծեսթե, լուծվում խնդիրը, 1920 թ. ապրիլին Սաճ-Ռեմանդատի(հովանավորության)

Հան Հայաստանի րապետությունը կազմակերպված պետո: էր ոչ միայն

թյուն

իշխանությանկառույցների, այլն

իրավունքի ՀՀտեսակետից:

միջազգայի

անակ նշել, որ այդուհանդերձ Հան Հայաստանի գործնականում դե-յուրե ըստ էության ճանաչվա/

էոզետությունը արտաքին քաղաքականությ ՀՀ

ր: կը հնարավորինս

ան

հիմնականուղղությունների

|

կան բարիդրացիա

տարբեր մասերում`Զան

գիբասարում Վեդիբասարում, ԶողԲասարգեչարի, Նախիջնանի շրջանում, Կարսի մարզիԱ րդահանին Ա ն

կնքվելիք ապագա պայմանագրի նախագիծը,իսկ օգոստոսի 10-ին Սերում ստորագրվեցմի պայմա4 նահանգնագիր,որով ՀՀ -ին էին միացվելու Արնմտահայաստանի ներ ամբողջությամբ կամ մասամբ, կախվածՎուդրո Վիլսոնի իրավարարվճռի հետ, որը կայացվեց արդեն 1920 թ. նոյեմբերի 22-ին, 90 հազար որից հետո գործնականառումով որոշակիդարձավ շուրջ քառ.կմ տարածքի մասին հիմնադրույթը, սակայն այդ պայմանագիրը գործնականում մնաց թղթի վրա ն այդպես էլ չկենսագործհետնանվեց աշխարհաքաղաքականանցանկալիգործընթացների բով, որի պատճառով Հայաստանը ն հայ ժողովրդի պատմաքաղաքական շահերը ինչպես Բեռլինի կոնգրեսիժամանակ (1878 թ.), ստորադասվեցին այնպես էլ այդ պատմականժամանակաշրջանում հետաքրքրումեծ տերություններիխորքային ռազմաքաղաքական թյուններինու եսամոլականշահերին: ն Ադրբեջանըհավակնություններուներ ոչ միայն Արցախի Զանգեզուրի,այլն Շարուր-Խախիջնանին անգամ Սնանա լճի

մոյում կազմվեց Թուրքիայի համ: հարաբերությունների

անի ւշրջաններումն. այլուր: Եզ Օսմանյան ն՛ Թուրքիայի, Ադրբեջանի նպատակն էր խորտակել Հա-

|

հետ

ավազանի արնելյան ն հյուսիսարնելյանշրջանների նկատմամբ: էր վաքաղաքականություն Այս խնդրում երկդիմի, ադրբեջանամետ րում Անդրկովկասումգտնվող անգլիականզորքերի հրամաճնատագերկայացուցրությունը ն բրիտանական ռազմաքաղաքական էր, որ կասեցվեց Անդրանիկի չությունը: Անգլիայի միջամտությամբ զորախմբի առաջխաղացումըդեպի Շուշի: Նույն Անգլիայի գիտությամբէր, որ 1919 թ. սկզբներիցԱդրբեջանըջանումէր Լեռնային

Ղարաբաղը միացնել Ադրբեջանին:Մակայն արցախահայությու

երբնէ իրապես չի ճանաչել Ադրբեջանի իշխանությունը`շարու ՀՀ պատմությանհակասականէջերից է 1920 թ. մայիսյան ապսնակաբարընդվզելովԱդրբեջանիկողմից իրեն պարտադրվող լծին, տամբությունը:Սա իր բնույթով ն էությամբ ճերքինքաղաքացիակա որն ընթանում էր փոփոխակի հաջողություններով, չնայած 1919 թ. կռիվ էր, որը «հրահրվեց» դրսից` բոլշնիկյանքարոզչությանազդեօգոստոսի 22-ին կտրուկ վրիպումթույլ տրվեց ն ռազմաքաղաքական ցությամբ ն ծանը հետնանքներ ունեցավ: Բոլշնիկները համարվում սայթաքման հետնանքով Արցախի հայությունը համաձայնվել էին Հայաստանի Հանրապետությանդաշնակցականկառավարուժամանակավորապես ենթարկվելԱդրբեջանիիշխանություններին՝ թյանն Հայաստանիանկախությանամենաանհաշտ ներքին հակաբայց շատ չանցած հպատակվեց:Դրությունը կտրուկ փոխվել ռակորդները,որոնք չարդարացվածհաշվարկներ ունեին` կապված 1720 թ. ապրիլի վերջերին,երբ Ադրբեջանը միջամխորհրդայնացվեց: Տեի` բոլշեիկյան Ռուսաստանի հնարավոր ռազմաքաղաքական հայությունըկուլ գնաց բոլշնիկյան կարգախոսներին, ն Ղարաբաղ տության հետ տարածաշրջանին մասնավորապես,Հայաստանի խորհրդայնացվեց: Իսկ արդեն ավելի ուշ` 1921 թ. հուլիսի 5-ին, Հանրապետության գործերին`խորապեսչըմբռնելովառկա ռազմաՌԿ(բ)Կ ԿենտկոմիԿովկասյան բյուրոյի Ի. որոշմամբ, Ստալինի քաղաքականբարդույթներըն խորամուխչլինելովհամաշխարհային ճնշման ներքո, հայկական Ղարաբաղը բռնակցվեցԱդրբեջանի, հեղափոխականհորձանուտների,ասել է թե դրանցով պայմաճակոպտորենխախտելովնախորդօրը` դեռ 1921 թ. ն գործնական հուլիսի 4-ին կա- վորված քեմալա-բոլշնիկյան հարաբերությունների յացրած վճիռը հօգուտ այն բանի, որ մտնի համագործակցության Ղարաբաղ-Արցախը մութ ծալքերի մեջ: Չնայած հայ բոլշնիկները ԽորհրդայինՀայաստանի կազմի մեջ, կոպտորեննենգափոխելո Հայաստանումշատ փոքրաթիվէին (ընդամենը 5 6 հարյուր բոլազգերի ազատ ինքնորոշման լենինյան-բոլշնիկյան գաղափարա-: շնիկ) ն գործնականում Ռուսաստանի իրենց հայ գործընկերների դրույթի բուն բովանդակությունը ն էությունը,ինչին դեմ թույլ նմանակումնէին ն առանձնապես հեղինակությունչունեին, ն կատեգորիկ արտահայտվեցնան խորհրդայինականավորպետաքաղաքական շատ հարցերումանտաղանդ ն ծույլ, նորովիմտածողությանտարրեգործիչ Այձքսանդր Մյասնիկյանը, որն այդ ժամանակստանձնելէր էին թողնում, րին անընկալունակ«պիոներիկների»տպավորություն Խորհրդային Հայաստանի ղեկակուսակցական-քաղաքակական սակայն հույսը դնելով դրսի աջակցության`11-րդ կարմիր վարությունը: օգնությանվրա, որոշակի առումով գնացին արկածախնդրության Բոլորովինայլ ընթացք ստացան դեպքերն ու իրադարձությունիրենց գործողություններըկառուցելովպահի անսթափ ն անհեռաները Զանգեզուրում: Մյունիքիհայությունըշուրջ երեք տարի ազանկարայինռազմաքաղաքականհաշվարկների վրա, չնայած այս տագրական պայքար մղեց թուրք-թաթարական հրոսակներիդեմ, ն. հանգամանքը վերջ չի դնում բոլոր տեսակի հարցականներին,ինչնրա պայքարը պսակվեց հաղթանակով: 1921թ. հուլիսին Զանգեզուոր տեղ կարելի է հարկ եղած պարագայում փորձել ավելի լիարժեքո-

բանակի

միավորվեցՀայաստանի հետ: Խորհրդային Հանրապետության Արցախըն Սյունիքը սակայն տարբեր ճակատագրերիարժանացան: Մյունիքը Հայաստանին միավորվելուհարցում վճռորոշ դեր. խաղացինԿապար-Գողթի (Կապան, Գենվազ, Գողթանի) հայութ յան ազատատենչ ոգին, ինչպես նան Անդրանիկի, Արսեն Շահմազյանի ու, հատկապես, ԳարեգինՆժդեհի գործաղրած վիթխարի,անն րը

կոտրում ոգեշունչ հերոսականությամբ լի ջանքերը:Այն Սյունիք, ն, անշուշտ, Հայոց պատմության ուսանելի պատմադասերից ե, պատգամ, որ ազատությունը ն անկախությունը «նվեր» չեն ստանում, այլ նվաճում են համառ պայքարում:

լ

ն

րեն բացահայտել հայ բոլշնիկների խորքայինպատճառաբանվա

այսպես ծությունները կամ

«մոտիվացիաները»ն քաղաքական հաշվարկներնայդ խնդրում: Այդուհանդերձ,հայաստանյաճ բոլչեիկներիհաշվարկները չարդարացան,ն այդ պահի տեսանկյունից ակնկալվող աջակցությունը մոսկովյան բոլշնիկներից ի չիք դուրս եկավ, ն 1920 թ. մայիսի 5-ին իշխանությանղեկը ստանձնած ՀՅԴ համախմբելով ջանքերը, ինչպես նան ստանալովԱնտանտի երկրներիոգնորիչ քաջալերանքըա̀մեն գնով խեղդել բոլշնիզմը Հայաստանում,կարողացավկարճ ժամաճնշել բոլշնիկյան նակաընթացքում խնամքով ն ջերմեռանդությամբ ասած

բյուրղ-կառավարությունը,

խռովությունը՝ արժանա նալովմեծ

կարգախոսնեհամաշխարհայինհեղափոխության

խրախուսանքին | առաջնորդվելով «պիոներավարի», մշտապես իրագործմանտեսանպատրաստակամությամբ զեկուցելով|րով, ինչը իրապես այլ ճպատակադրումների վերջիններիս բոլշնիկյան խռովության էր, նպատակէր հետալիկվիղացմանմասին: Այնուկյունից ընդամենըհարմար քողածածկույթ ամենայնիվ, այդ Արնելքի մուհետ ն

քական

տերությունների

վերջինիս միջոցով «խոռվություն-ապստամբությունը» բարոյաքաղա-Թուրքիայի պնդումկապվել

ն անցանկանալիբացասական հետնանքներ ունեցավ սուլմանականաշխարհումտարածելհեղափոխությանկոմունիզմի Ամենիցառաջ

հայկականբանակում բոլշեիկյան

լ: գաղափարները: Բնականաբար, խմորումները ն

Ռու գիտութ

Հայաստանը, հայտնվելով գիտութ սաստանի Թուրքիայի արանքում, որպես հո աատանի անկազմակերպվածությունըզանգվածային բնույթ ընդունեցին,թուլացավ նրա րացվեր: Ահա այս հիմքի վրա ԽորհրդայինՌուսաստանի տական ոգին, մե բռնություններ, հայ ազգը ինչ-որ չա-։ յամբ, բացահայտ թողտվությամբն համաձայնությամբ.ինչը փով ներքնապես պառակտվեցու կազմալուծվեց, քաղաքականությանմեջ սովորականերնույթ է, 1920 թ. սեպտեմբեբարոյալքվեց, ոգու խիստ անկում ունեցավ ն այլն: Դա նան բա-րին քեմալական Թուրքիան հարձակվեց ՀայաստանիՀանրապեիշխանությունների ոչ ճկունությունը, ընդամենը տության վրա: Հայաստանի Հանրապետությունը որոնք չըմբռնեցին ներքաղաքական ճգնաժամի ստեղծման պարտությու ծանր շատ կրեց ամիսկարողացավդիմադրել.ի վերջո խորքայինպատճառահե. տնանքայինծալքերիմեջ խորացման ն ն չենք : հայտնվեցփակուղում: կարողասել, որ տվյալ իրավիճակումանհրաժեշտությունը, նրանք գտան Հայկական բանակի պարտությունը երկրում քաղաքական կից դուրս գալու առավել ճգնաժամ առաջ բերեց: Թուրքական մահաբեր սպառնալիքիպայտարբերակը,կամ գոնե ապագայի համարճիշտ դասեր հարկաղրվածկորցըքաղեցին: մաններումՀայաստանի Հանրապետությունը Հենց այդ առումը վէլառա յսօր 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ը վիճարկելիեն համարվումայն րեց իր անկախությունըն խորհրդայնացավ: հարցերը, թե ինչ կլիներ,եթե Հա այդ քանզի մ եջ, յաստանի Հանրապետությունը ճակատագրական օր է հայ ժողովրդիպատմության թ. մայիսին ընդուներխորհրդայինկարգեր, անկախության է օրն ա Առաջին Հանրապետության կ ունենա՞ր համարվում արդյոք վեի մեծ տարածք, քան ՀՀ ներկայիս Ալեքստորագրվեց ն օրը սահմաններնեն, քանզի արդեն կորստիօրը` միաժամանակայդ նույն 1920 թ. սկզբներինդենիկինյանզորքերի որով ՀայաստանիՀանն Կարմիր սանդրապոլի հաշտության պայմանագիրը, ջախջախումը բանակի սրընթաց մուտքը ՀյուսիսայինԿովկաս ու Անդրկովկաս. Թուրհապետության տարածքների նշանակալիցմասը բռնակցվեց է. տարածաշրջանի հետագա ճակատա- քիային: Այնուամենայնիվ,հետնությունըմիանշանակ ստեղծված գիրը: | իրավիճակում Հայաստանի Հանրապետությանխորհրդայնացումը Այդ ժամանակաշրջանում ռուս | թուրքական հարաբերությունայլընտրանք չուներ: ների պարադոքսն այն էր, որ մինչ այդ ավանդաբար | իրար հակառակորդու թշնամի Թուրքիանու | Ռուսաստանը

հուսալքությունը խորացան, դասալքությունը ն

գործադրվեցին

ցահայտեց

մար:

գործնականում.

աար

այդ իրավիճա|

նպատակահարմար լ

Է

փաստորեն, կանխորոշեցին -

ժամանակավորա| ռազմաքաղաքական շահերը, Անտանտի, իսկ ձնականորեն` այսպես կոչված, Արնմուտքի իմպերիալիզմի դեմ մղվող պայքարում նրանց պեսներդաշնակեցրին իրենց

շահերը համընկան,դարձնելովվերիսկ փոքը ն անզոր Հայաստաօգնությամբլուծե ազգային-տա-

րմն».

հայտարարվեց Ա ա

րածքային հիմնախնդիրները, րիալիզմի գործակալ»:Բացի այդ, Խորհրդային

։

| Ռուսաստանը,

Տ

առաջին

Մաս

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ԸՆԹԱՑԱԾ

ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅԱՑՄԱՆ

ԵՎ

ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ

ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԹԵՄԱ

ՄԱՅԻՍՅԱՆ

-

1920 ԹԹ.

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ԱՌԱՋԻՆ

ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐԸԵՎ

ՀՀ

ԾՆՈՒՆԴԸ

ընթացածբանակդեկտեմբերինԲրեստ-Լիտովսկում Թուրցություններիհետնանքով (Գերմանիա,Ավստրո-Հունգարիա, սկզբներին թ. քիա, Բուլղարիա ն Խորհրդային Ռուսաստան) շուրջ արմատական ռազմաքաղաքականիրավիճակըԱնդրկովկասի ընթացքումարծարծկրեց: Բանակցությունների փոփոխություններ ն Օսմանվեց հայկական տարածքներիհարցը, որը Գերմանիայի յան Թուրքիայի կտրուկ դիրքորոշմանհետնանքով հայտնվեց փակուղում,ավելին, թուրքականկողմըբացառեցհայկականհարցի տարածքը համագոյությունն առհասարակ` Արնմտահայաստանի րելով Օսմանյան կայսրության արնելյանճահանգներ: Այն բանից մեջ հետո, երբ գերմանականնոր հարձակումըծանը իրավիճակի կառավարությունը դրեց Խորհրդային Ռուսաստանին, վերջիճիս Քառյակ միության ընդունել 3-ին մարտի թ. հարկադրված եղավ Օսմանյան արդյունքում պահանջները,ինչի ներկայացրած բոլոր ն Թուրքիայինէին հանձնվում Արեմտյան Հայաստանը Կարսի մարզը: Դա պարզապես խթանեց թուրքականագրեսիան:Անդրսկըս1918 թ. փետրվարին կովկասյանՍեյմի փորձը Տրապիզոնում ված բանակցություններիընթացքումչճանաչելու Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը,ձախողվեց: Թուրքական կողմի պարտադրանքով Անդրկովկասի կառավարությունըոչ միայն ընդունեց ԲրեստԼիտովսկիպայմանագիրը, այլն վրաց մենշնիկների պնդմամբ անջատմանն այն ընդառաջգնաց Ռուսաստանից Անդրկովկասի

թ.

անկախ պետություն հռ ունի: Սաներխուժմանըդիմագրավելուլավ հնարավորություններ չնայած հարկ նշել, որ սկզբնական կատարեցին խարդավանքները շրջանում վրացականռազա կայնվրացականիշխանությունների քաղաքական կողմը պատրաստակամություն հրենց դերը. 1918 թ. ապրիլին Ա. Չխենկելիննոր հրաման արձակեց դրսնորեցհակահայ

է

տարվեցին:Սակայնթուրքական դարձնելԲաթում հետ առաջին լուրջ ձգտելովամեն կերպ Վրաստանիսեփականություն զորամասերի խումներից հետո, վրացականկողմը պարտվողական տագնապելով հնարավոր բաբնավահանգիստ-քաղաքը:ն Ի վերջո, Չխենկելու դացումներից,նախընտրեց Ի. դավաճաՕդիշելիձեի միայնակլուծել իրխնդիրները, բնույթի կարգադրության վրաց գեներալ աշխար ն առհահաքաղաքական ն դաշտում որոնելու ճոր դաշնակիցներ, ինչը էապինականդիրքորոշման հետնանքով զենքի զինամթերքի, նպաստեց թուրքական ագրեսիայի հագեցածԿարսն ընկավ սարակ հրազենի առումով բավականաչափ սանձազերծմանը Անդրկովկավ ուղղությամբ` ղեպի ճավթառատԲաքու: թուրքերի ձեռքը: Հայ ժողովրդի համար այդ ճակատագրական Երզնկայի զինադադարի

հետո թուրքական

օրերին Անդրկովկասի անկախությամբառաջ բերված հարցերը հրամանատարությունը զորքեր էր կենտրոնացրվ նոր հարձակումսկսելու համար: Թուրքականներխուժումը ԱնդիքննարկվեցինԹիֆլիսում կայացածՀայոց Ազգային ժողովի արտակովկաս դարձավ 1918 թ. օրակարգային կարգ նիստում: Մակայն էական արդյունքներիչհասան: խնդիր: Առավել ծանը ստեղծվեց հայության համար, որին ապրիլի 9-ին անկախ հռչակված Անդրկովկասիանկախ դեմոկրաէապես նպաստեցվրաց լ մահմեդական ազգային խորհուրդների ապրիլի 30-ին ճատական դաշնակցային հանրապետությունը ղիրքորոշումը, որոնք տաղաքական այդ ծանրագույն էր կացությունում,ընդառաջ գնարկճաչվեցԹուրքիայի կողմից, քանի որ դա համապատասխանում թուրքական կողմի պահանջներին, Անդրկովկասի նիստում ճրա շահերին: թ. ապրիլի 12-ին Մեյմի ընդունեցինԱնդրկովկասը Ռոսաստանիցանկախհռչակելումասին նոր կառավարությանճախարարներԱ. Սահակյանը, Հ. Քաջազորոշում: Իսկ արդեն 1918 բ ապրիլի 9-ին վրաց մենշեիկների հանձնման դեմ, սաե ն մահմեղականների ճնշման տակ ճունմին Ալ. Խատիսյանը բողոքեցինԿարսի Անդրկովկասյան նոր բանակցուՍեյմը հայտարարեց Ռուսաստանից Անդրկով կայն արդյունքի չհասան: Թուրքիան առաջարկեց կասի անջատման ն երկրամասի յուններ սկսել Բաթումում: Սակայն զուգահեռաբարշարունակվեց անկախության մասին: Ստեղծվեկ Անդրկովկասի Է` դեմոկրատական ֆեղերատիվ հանրապետությունը: ագրեսիան: Մայիսի 15-ին թուրքերը հրետանայինգնդակոծումով Թուրքական 1918 թ. սկզբներին վրա, որի բերդազորաբանակները հանկարծակի հարձակվեցին Ալեքսանդրապոլի ներխուժեցի, Անդրկովկաս: 100 գնդացիրն նան Անդրկովկասի պահ կար անկախության զորքի թիվն անցնում էր հազարի, լուրը խթանեց կան ագրեսիան: Այդ 134 հրանոթ:Չնայած ցույց տված դիմադրությանը՝ քաղաքիպաշտընթացքումարդեն հայկականզորամասեր, 1918 թ. մարտին թողել էին ճան Սարիղամիշը կառավարության ն պանները Անդրկովկասյան հաճրապետության Կար.

կացություն ռազմա

թուրքա-

ամրապնդվել ԹուրքիայիԿովկասյանբանակի կարգադրությամբ այն թողեցինթուրքերին: հրամանատարությունը հանջեցանհապաղդատարկել անառիկ Մայիսի 19-ին սկսվեց թուրքականզորամասերիառաջխաղաԿարսի ամրոցը: Անսալով այդ պահանջին`Անդրկովկասյան Թուրքական 5-րդ դիվիզիան ցումը դեպի Սարդարապատ-Երնան: նոր կառավարության նախագահ. ԱկակիՉխենկելին կարգադրեց Սուրմալու Սիաժամանակ էվակուացվեցՍուրմալուի զորքերի հրամանատարությանըներխուժեց հանձնել ռազմավարական մեծ գավառը, առումով որի մասին Բրեստ-Լիտովսկումխոսք անգամ չէր եղել, Կարսքաղաքը ն համանուն ամրոցը:Դրամկարնորությունհա ոչ Անդրկովկասյան ժողովուրդներիու նրանց ղեկավարությունների հակաղրվումէ յկական առաջին կորպուսի գործողությունները,համատեղ պայքարի հրամանատար փոխհամաձայնեցված գեներալ-մայոր ԹովմասԴաշտի Նազարբեկյանը, ով այդ ժամանակստանձնել էր նան բացակայությունը, ինչպես ճան վրացականն ազերիների ռազմանենգամիտ ու բացաճակատի կովկասյան հրամանատարությունը` թաթարների,իշխանությունների գտնելով, որ Կարսը թուրքական սում:

պա--

ունեցո `

լէ

ճան Կողբի ն իրականացվեցին ձեռնարկումներ հայտ հակահայկական դիրքորոշումը խթանեցինթուրքերին էլափ| ռազմաքաղաքական իսկ 3-րդ հետնակային բրիգոոդը գնդապետ լի գորեղացնելուիրենց նկրտումներըհատկապես Արնելյան Հվ Իգդիրի ուղղությամբ, դիրքերգրապաշտպանողական գլխավորությամբ յաստանի նկատմամբ:Թուրքական նպտԲաղդասարյանի հրամանատարության զորատակն էր Կարակալային Մարգարայի վեց Նախիջնան-Շարուրիուղղությամբ: Սարդարապատի կամուրջներովդուրս Երնանյանզորախմբի թիկունքը: Որոշակի դիմադրությունիցհետ միավորման հրամանատարըգնդապետԴանիել բեկ Փիրումյանն գնդապետՊավել Բեկ-Փիրումյանըհայհայկական զորամասերընահանջեցինդեպի Իզդիր ն հաջորդ օր էր, որի հորեղբորորդին` ն. կամավորոճան 5-րդ նշանավոր գնդի միացան Սարդարապատի Կական հենակային ջոկատին: Թուրքերը երկու էր, որը մեծավ ներով առաջ շարժվեցին, ն Հայկականազգային աշխարհազորայինջոկատներիհրամանատարն զորամասերըաք որոնց Կիլիկիակարող եղան լուրջ դիմադրությունցույց տալու: Հայ ժողովոյդ Մասամբբաղկացածէր արցախահայզինվորներից, Հովսեփյանը Գարեգին կանգնեցֆիզիկականոչնչացման վտանգիառաջ: Թուրքականզդ ն ապագա կաբողիկոս, արքեպիսկոպոս թվում Դրանց գունդ» անունով: քերի մի զորախումբ շարժվեց դեպի Արարատյան «Մահապարտների դաշտ` Ծրնակ մկրտելէր որպես հոգուց գրավելու, իսկ մյուսը` դեպի Համամլու (Սպիտակ)՝ Մեծ էին ճան Թռուցիկ Հովսեփի ն Պանդուխտիշուրջ հազար Ղարացի ղեկավարեց լսա (Վանաձոր),ռազմավարական Բաղկացածհեծյալները: Գնդապետ Վ. Պերեկրեստովը վերջնակետ ունենալով Թ ու լիսն առաջին հերթին Բաքուն, որտեղ դեռ 1917 թ. նոյեմբերի2մ Պարտիզանականհետնակայինգունդը, իսկ իգղիրյանհետնակային Կ Գեյթունյանհեծյալ գնդերը`Սալիբեկյանը:Հայոց ազատամարտի հաստատվել էին խորհրդային կարգեր:Ի վերջո, մայիսի 21-ին բոյ վայելող քական զորախումբըգրավեց Սարդարապատ գեղեն կազմակերպիչըն հիրավիմեծ ժողովրդականություն գյուղն ու կայարան 1915 թ. մայիսյան հերոՍակավաթիվ առաջնորդըԱրամ Մանուկյաննէր` Վանի հայկական ջոկատներըանկարող եղան ու սիրտը, որին դեռ երկու ոգին թշնամուն: Արարատյանդաշտի խաղաղհայ բնակչությունըկանգ սական ինքնապաշտպանության օժտել էր նեց ֆիզիկականոչնչացման իրական վտանգի ամիս առաջ, մարտի 24-ին Երնանի Ազգային Խորհուրդը առաջ: Հայ ժողբ Հենց ճրա հմուտ ն. ճղում ղեկավավուրդը ազգային-ազատագրական պատերազմիելավ, ուր վճռվեր «իկտատորի»իրավունքներով: տեղակայվածհայկական էր նրա ապրել-չապրելուհարցը: Մայիսի Նության շնորհիվ Սարդարապատում 22-ին սկսվեց Սարդ սննդեզենք-զինամթերքով, զորքերը ժամանակին ապահովվեցին րապատի հերոսական ճակատամարտաշարքը: Թուրքերին դի ն Ա. Մաճուկյանի կոչով մագրավելուհամարհայկականզինված ուժերի վերաբաժանումկմ: ղենով, ջրի անհրաժեշտ պաշարներով շտապեցինկենաց ու տարվեց: Կազմակերպվեց երնանյան զորախումբը, որի հրամա Բազմաթիվկամավոր-աշխարհազորայիններ մահու կռվի՝ Սարդարապատ: նատարնէր գեներալՄովսես Սիլիկյանը, որի պլանը ռազմավարական կետը գտնվում էր Էջմիածնի Գնորգյան Սարդարապատիճակատամարտի ճեմարանի շենքում Երնանյանզորախմբի կազմում կար շուրջ 10 հազար կռվող, որվ Մշակվելէր Առանձին հայկական կորպուսի երկրորդ դիվիզիայի Ալեքն հրամանատար գեներալ Մովսես Սիլիկյանի շտաբի պետ Սարդարապատի ուղղությամբ մարտնչում էր 3,5 հա "կաթգծի երկայնքով հարձակվողթշնամին ուներ 6 "անդր Վեքիլյանի կողմից: Հայ ժողովուրդն ազգայի ՎուՆՐ հազար վճռվելու էր նրա լինելկանոնավորզորք ն 1500 քրդական հեծելազոր: Առաջին բրիգադի' գրականպայքարի ելավ, ուր գործնականում հրամանատա հրամանատարն էր գնդապետՄորելը, սակայն նրան փոխարինում .միճելուհարցը: Գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանի թ. մայիսի էր փոխգնդապետ հությամբ գործող Սարդարապատիզորաջոկատը Մխիթարյանը, իսկ երկրորդբրիգադիհրամանս. Ղուրդուղուլի տարն էր կապիտանԱլեքսանդր Շնեուրը Դրաստամատ Կանա. 22-ին հարձակման անցավ Քյորփալու (Արշալույս), ու վճռականգրոյանը (նշանավորԴրոն) գլխավորեց (Արմավիր) գյուղերի բնագծերից:Նրանք հուժզու Բաշ-Ապարանի պաշտպա. նությունը.թուրքական 9-րդ դիվիզիայիագրեսիայիդեմ անհրաժեշտ: հով ոչնչացրինթուրքականուժերը ն նույն օրը հետ վերցրինանարգ

գտ

ուղղութրժ

կասեցներ

հրամանատարակահ Եր: զարը:

հոգ)

Է"

ո

ջոկատը: թշնամու կողմից մեկ օր առաջ գրաված Սարդարապատը: Թուրքժ գործողեզդիների 1500 հոգանոցաշխարհազորայինների կան զինուժը հարկադրվածնահանջեց,տալով զգալի կորուստնելԴժվարին մարտերից հետո` մայիսի 28-29-ին, Բաշ-Ապարանում սակայն օգտվելով այն հանգամանքից,որ հայկական զորքեգլխովինջախջախվեցինհակառակորդի երկու գունդ ն ոչնչացվեց թուրքական իրենց չեն հետապնդում,դիրքեր գրավեց Արաքս կայարանի հւ ծանր հրետանին: Դրոյի հմուտ գործողություններին րավարեմտյանբարձունքներիշրջանում ն ակտիվ պաշտպանը հրամանատարությունը իրական ոչինչ չկարողացավհակադրել: հրամանաթյան անցավ: Թուրքական հրամանատարությունը վերստին փո Հաղթանակներնայնքան տպավորիչէին, որ հայկական էր առաջարկում ձեց վերականգնելուժերի ցանկալի հավասարակշռությունը, ն արտարությունը ի դեմս գեներալ Մ. Սիլիկյանի, ն նպատակովորոշելով ուժեղացնել Սարդարապատի մոտ գտնվպ սրընթացհարձակումովգրավել ն ազատագրելԱլեքսանդրապոլը ղեկազորախմբավորումը, այդ խնդրի իրականացման համար օգնությա Կարսը,որի խնդրում սակայն կուսակցական-քաղաքական ն հապաղեց ուղարկեց 5-րդ դիվիզիայիմի շարք զորամասեր:Սակայն ակնկաչ վարությունը,մեղմ ասած, վճռականություն չդրսնորեց, վող ռազմաքաղաքական արդյունքը թուրքական հրամանատարո: ամեննինէլ չի բացառվում`կորցրեցհնարավորհարմար ռազմավաթյունը չստացավ, քանզի հայկական զորուժին հաջողվեց նրանց ես րականպահը: շպրտել: Մի քանի օրվա արյունահեղ մարտերիցհետո թուրքական Երնանի Ազգային Խորհրդի նախագահԱրամ Մանուկյանը հեավելի քան 15 հազարանոցզորքը ջախջախվեցն նահանջեց դեպիռագրեցգեներալ Մովսես Սիլիկյաճին.«Բոլորը զենքը ձեռքին շտաեն երԳյումրի: Մայիսի 22-26-ին Սարդարապատի մոտ թուրքերը կորցրի պում են Ղարաքիլիսա, այնտեղիցառաջ: Ջոկատները գնում 3500 մարդ: | կար ժամանակիհամար վերցվածիրենց պարենով:Ոգնորությունն Քաղաքականհամոզմունքները է»: Մայիսի 24-28-ը ընկած ժամանակահատվածում դրվեցին մի կողմ, ժողովուրը աննախադեպ մոտ: ոտքի ելավ հանուն հայրենիքի, ն անարգ թշնամին կասեցվեց: Հաղ ահեղմարտեր տեղի ունեցան Ղարաքիլիսայի(Կիրովական) թանակի առթիվ կաթողիկոս Գնորգ Մ Էջմիածնում հանդիսավու Այդ մարտերինմասնակցեցինհայկականչորս գունդ, հավաքական պատարագ մատուցեց: Դա հիրավի հայերի Հայրենական մտ հեծյալ ջոկատը ն բնակչությունիցկազմվածաշխարհազորայինպատերազմնէր, գոյության դաժան կռիվը ճենգ ն դարավոր ոսոխի ները: Նրանք ունեին մոտ 7000 զինվոր, 10 հրանոթ, 20 գնդացիր: չկար ն այն դեմ, որին մասնակցեցինզինվորականությունը, Գյուղացիություն, Սակայնդա կանոնավոր բանակ չէր, իսկ այլընտրանք

Ը.

10 հազարանոցկանոնավոր բանվորները,արհեստավորները, էր մարտնչել թուրքական հոգնորականությունը, մտավորա- հարկադրված աննման օրինակներ ցույց զորքի դեմ: Մարտական սխրանքի կանությունը: ն Սարդարապատը վերագրավելուցն համալրում ստանալու տվեցինգնդապետներԱլեքսանդր Բեյ- Մամիկոնյանի Նիկոլայ հետո մշակվեց թուրքական զորքերի շրջափակման ն ջախջախմանՂորղանյանի զորամասերը,պորուչիկ Գարեգին Նժդնհր, մարտում ռազմավարականպլան: ՓոխգնդապետԿարապետՀասան Փաշա- հերոսաբարզոհված շտաբս-կապիտան Գուրգեն Տեր-Մովսիսյանը դեպի ն յանի հրամանատարությամբ Ի ստեղծվեցհարվածայինխումբ: Դրոյի ուրիշներ: վերջո, թուրքականզորքերի առաջխաղացումը 6 հազարանոց հայերի երբ 30-ին, ստորաբաժանումը1918 թ. մայիսի 23-ին մոտեցավ Դիլիջանն Թիֆլիս կասեցվեց: Սակայն մայիսի Ապարանիմատույցներին,վճռականությամբ լի` ոչ միայն դիմա-. մոտ վերջացել էր զինամթերքըն այլ բարդույթներէին առաջացել, բնույթի, գրավելու թուրքերին, այլն հնարավորության ն բարոյաքաղաքական դեպքում` անհրաժեշտ այդ թվում ռազմաքաղաքական բնակչուհայ արժանի հակահարվածտալու: Մայիսի 24-ին հայկական զորաՔուրքական զինուժը մտավ Ղարաքիլիսա: Խաղաղ մասը, ծանր մարտերից հետո, կանգնեցրեցթուրքական զորքերի յունն զանգվածային կոտորածի ենթարկվեց: Այդ ընթացքում եղավ առաջխաղացումը:Այս դժվարին պահին հայկական զորքերի հետ առանձինհայկական կորպուսիսպայակույտը հարկադրված կողք-կողքի կռվում էր Ջհանգիր աղայի հրամանատարությամբ Ներքին Ախտա (Հրազդան): Դիլիջանից

տեղափոխվել

Է248

| լ

մայիսի 29-ին թուրքական զորամասերըհակահարթ միջկուսակցական հանգեցրին Կովկասյան հակամարտությունները կում ձեռնարկեցին որոն«արդարացիության Արագած կայարանիվրա: Հենց այդ նույն | տան փլուզմանը:Ազգային-տարածքային գեներալ Մովսես Սիլիկյանըհանդես եկավ գր ման ուղիներում հայերը հանդիպումէին կովկասյանթաթարների Ալեքսանդրապոլը վելու կռչով, սակայն այն անարձագանք կրավորականությանը մնաց: Ավելին, մայիսի) կամ թուրքերի ընդդիմությանըն վրացական ին գեներալԹ. Նազարբեկյանը ն խաղաղությանհարկարգադրեց վտանգավոր չեզոքությանը: Պատերազմի հարձակումը կ ասեցկ իսկ արդեն հունիսի 2-ին ռազմական չձնավորվեցն ցերումայդպես էլ միասճականքաղաքականություն 1918 թ.

գործողությունները ռազմանմ

կատիողջ երկայնքովդադարեցվեցին: | էր էլ կարող ձնավորվել միանգամայնհասկանալիպատճառներով: Այդուհանդերձ, հայկական կողմի հիրավի հերոսականառաԱյլ խոսքով ասած, 1918 թ. կեսերինԱնդրկովկասիտարածաշրջակատումըթուրքական զորքերի հետ ըստ էության իրավիճակ,երբ ձախողեցթովնում ստեղծվել էր այնպիսի աշխարհաքաղաքական ամեն մեկը քական հրամանատարության դեպի հեռուն գնացող ռազմափ ակնհայտորենպարզ էր, որ երեք ազգայինմիավորներից րական ծրագրերիիրականացումը: Հարկ է ճան այդ կապակ գնում է իր ուղղությամբ: Ակնհայտ էր, որ հենց այդ հակամարտությամբ ընդգծել, որ հայերի տան ներսումհանգեցրիննրան, որ անհերոսականությունը զգաց նան թշնամքթյուններըԱնդրկովկասյան ԹուրքականՎեհիբ փաշան Բաթումումհայտարարեց. ճերխուժածագ«ՀայերըԴոմ հնարինդարձավ արդյունավետպայքարը Կովկաս րաքիլիսայիմոտ մարտովցույց տվեցին, որ նրանք կարող են լիկ րեսորի`թուրք ասկյարիդեմ: աշխարհիլավագույն զինվորները:Դա հազվագյուտ վրացիները կացությունում Ստեղծված ռազմաքաղաքական մարտ էր այ հոկտեմասպարեզում»:Արդյունքում,պետք է նան հստակ հուլիսդեռ թ. պատերազմը, արձանագրելարմինչ, վրաց-հայկական հիրավի ակնհայտ պատմափաստը ոչ հզոր, ն համագործակցության ռազմաքաղաքական իրողժ բեր ամիսներինռազմաքաղաքական թյունը, որ հենց մայիսյան սարդարապատյան Գերհերոսամարտերսակայն նկատելի եզրեր էին պահպանումկայզերական ՕսմանյանԹուրքիայի զորքերի պարտվելու այն հետնանքովմի քաց մանիայիհետ ն գտնվում էին նրա հովանու ներքո: Սակայն ամսովկասեցվեցթուրքական զորքերի մուտքը Գերպարտված բանից հետո, երբ Առաջին աշխարհամարտում Բաքու: ն մասնավոՍարդարապատը հայոց հավաքականոգու ն անկոտրումկամի մանիան հարկադրված հեռացավ տարածաշրջանից փայլուն վկայությունն է, նրա սկսեցին վճռականությանու գոյատներ րապես Վրաստանից, վրացական իշխանությունները ձգտման ամենազորեղ հովանավոարտահայտությունը: Մայիսյանհերոսամաբ փնտրելնոր աջակից երկրների ռազմաքաղաքական տերըավարտվեցին վրաց1918 թ. դեկտեմբերյան Հայաստանի նությունը,ինչն ակնհայտորեներնաց Հանրապետության անկախությաք հռչակումով: Մարդարապատի գտնվող պատմաքաղաքական նշանակո։ հայկականպատերազմի ժամանակ, երբ Անդրկովկասում թյունն առավել առարկայականէ ճերկայացուցն ներկայացրել անգլիացիհայտ բրիտանականֆրանսիականռազմաքաղաքական արնելագետ-պատմաբան ՔրիստոֆերՋեյմս Ուոքրը «Հայաստան չություններըըստ էության աջակցեցին Վրաստանին հակահայԱզգի վերապրումը» գրքում. «Եթե հայերը պարտություն կրեին Սաբ Կականծրագրերի իրականացմանհարցերում, նպաստելովվրաամ-դարապատում, Հայաստան բառը կարող էր նշանակելսոսկ միհի ցական պետությանը ձեռնտու զինադադարիկնքմանը, որն ռազաշխարհագրական տերմին,ինչպես, օրինակ, Կապադովկիան»: երկշաբաթյա փոփեց վրաց-հայկական1918 թ. դեկտեմբերյան 1918 թ. սուր հ հակասությունները առճակատմանարդյունքները, անգեցնելովԼոռու Անդրկովկասյան Դեմոկրատս մաքաղաքական կան ԴաշնակցայինՀանրապետության (ԱԴԴՀ) ընդերքում կաչ «Չեզոք գոտու» ստեղծմանը, որը բացահայտրենհակասում էր կանդեցինն ըստ էության կազմալուծեցին շահերին, աշխարհաքաղաքական թե՛ կառավարության ն թն Հայաստանի Հաճրապետության խորհրդարանի(Սեյմի) աշխատանքները: գալ դուրս ինչինհայկականկողմը գնաց ճարահատյալ, փորձելով Չափազանցանհամա. տեղելի էին շահերը: Քաղաքականիրարամերժ ն մեկուսացմանվիճակից պահպանելիր կողմնորոշումները:աշխարհաքաղաքական .

|

1918 թ.

մայիսի

որոնք ճին, Ավ. Խատիսյանը, Մ. Պապաջանյանը, բանակցություննե ը նթացող 27-ի երեկոյանմանրամասնզեկուցեցին մասին: իրավիճակի բացառիկ արժեքավորհնարավորությունը, իսկ Վրաստանն ատ րի ընթացքի ն ստեղծված ռազմաքաղաքական 1918 թ. մայիսի 28-ին Հայոց Ազգային խորհուրդը որոհովում էր միակ ցամաքային ուղին, որով ՀՀ կապվում էր արտաՀաջորդ օրը՝ (Ալ. Խատիսաշխարհի հետ, գտնվելով ադրբեջանա-թուրքական շեց Բաթում ուղարկել հայկականպատվիրակություն թշնամար անկախ նրան Մ. Պապաջանյան,Հովհ. Քաջազնունի)տ̀ալով շրջափակման պայմաններում: Ադրբեջանցիների բացահայտ մ )ան, անունից Օսմանյան Թուրքիայի վանավորներն ավելի շատ էին, ն առաջին հերթին դա Օսմանի Հայաստանի Հանրապետության ն հետ բանակցություններվարելու հաշտությունկնքելու բացարձակ Թուրքիան էր, որին կովկասյան թաթարները աջակցում էին անկախուԱնդրկովկասառաջխաղացմանմեջ: Օսմանյան Թուրքիայի մ լիազորություններ:Իսկ ՀայաստանիՀանրապետության է Ս. Վրացյանը, եղավ տեսնում էր իր բնական Ադրբեջանը դաշնակցին:Վերջինս հովաթ թյան հայտարարությունը,ինչպես ընդգծում ավելի շատ արտաքին վորում էր ամեն կարգի բեկ սուլթանովների ն բեկերի ավելի ուշ` մայիսի 30-ին, գործնականում իրենց Խ կահայկականծրագրերում:Հայաստանըն հայերը դիվանագիտ: ճնշումներիտակ, քան Ազգային խորհրդիկամավորհամաձայնուՀՅԴ Արնելյան ն Արնմտյան կան, ռազմաքաղաքական մեկուսացմանմեջ էին: ԱնարդյունքՍ Թյամբ: Մայիսի 30-ին գումարվեց ու բան Բաթումում Կենտրոնականկոմիտեի, Սեյմի ընթացող բանակցությունները. թուրքական կով քյուրոների, ՀՅԴ Թիֆլիսի միացյալ ներկայացուցիչների մայիսի26-ին վերջնագրիձնով ներկայացրել էր հրեշավորպահակ Ազգային խորհուրդի դաշնակցական անկախ հանրաներ Շարուր-Դարալագյազի, Երնանի, Նախիջնանի, Էջմիածց ճիստը,որտեղ որոշվեց Հայաստանըհայտարարել հիմունքնեմիջկուսակցական բիաքալաքի գավառների, Ալեքսանդրապոլ պետություն,կազմել կառավարություն քաղաքի նան Ազգա1718 թ. ճգնաժամայինիրավիճակըՄեյմում ն անդրկովկասմ հով՝ մինչն օրենսդրականժողովի գումարումը:Որոշվեց ու տեղափոխելԵրնան, որը պիտի տանը խորացավ,ն համադաշնակցության փլուզումը դարձավ աէ յին խորհուրդն կառավարությունը մայրաքաղաքը: խուսափելի:1918 թվականիմայիսի 26-ին ինքնալուծարվեց դառնարապագա ՀայաստանիՀանրապետության կովկասյան Սեյմը: Մայիսի 26-ին վրաց Ազգային խորհուրդ .Այդժողովից հետո, 1918 թ. մայիսի 30-ին Հայոց Ազգային խորհուրանկախության օգտվելով Գերմանիայիհռովանավորությունից, Պն հրապարակեցիր հայտնի հայտարարությունը Վրաստանը հպ անտարարեց անկախ հանրապետություն: հռչակմանմասին, որն ըստ Ս. Վրացյանիիսկականառումով Այդպիսիհամաձայնությոք հանգամանքկար նան մուսավաթականների ն թուրքերի միջն Ադրբեջաց կախությանհռչակում չէր, բայց պատմաքաղաքական

դեվ

նկատմակ Անդ

-

օրը իսկապես զարտարարվեցայսպես կոչված «Արնելակովկասյանմուսով անկախությանհայտարարության Հանրապետության օրը, երբ այն այսինքն` 1918 թ. մայիսի 30-ը, մաճականհանրապետությունը», որը հետո (1920 թ) պատմությմ պետք է համարվի հայկականպատվիրակությանը մեջ մտավ «Ադրբեջան»անունով, որն, առաջին անգամ, պայմմ ՀայոցԱզգային խորհուրդը որոշեց վարելու նականորեն այդպես անվանվեց իրանական Ատրպատականղարկել Բաթում, իսկ հաշտության բանակցություններ էր, հայտարարությունն անունով: Հայերի խնդիրը դժվարին էր: Իրադարձությունների Թուրքիայի նախապայմանըանկախության զար սկզբնավորուգացման երկաթյա տրամաբանությամբ ուստի այդ օրն էլ կարող է համարվել անկախության քաոսի, անկայունությանո Ս. Հայասէ Վրացյանը, անորոշությանմեջ խճճված երկիրն ու ժողովուրդըգերմարդկայիթյան օր: Այսպես թե այնպես, շարունակում 28-ը: ճիգերովկանգնեցինանկախությանփաստի առաջ: Անկախությամ ծննդի օրը եղավ մայիսի տանիՀանրապետության

վրա պնդում էին հայտարարության

ճան

հայկականպատվիրակության Հ. Քաջազնո: ներկայացուցիչները`

ճախագա խորհրդի հունիսի սկզբին Հայոց Ազգային գորարտաքին Ավ. Ահարոնյանը, վարչապետՀովե. Քաջազնունին,

Բաթումից վերադարձա)

|

1918 թ.

ծոց նախարարԱլ. ԽատիսյանըծանուցեցինՆ. Աղբալյանիձեռքվ գրված Հայաստանի Հանրապետության անկախության հռչակս գիրը, իսկ գործնականում` ՀայաստանիՀանրապետության

ծնունդը:

«Անդրկովկասյան հանրապետության կազմալուծումիցհետո Հայդ ԵՐԿՐՈՐԴ ԹԵՄԱ Ազգային խորհուրդը, այն իրավունքների հիման վրա, որով նրան լիազորել է հայ ժողովուրդը,մայիսի 28-ին որդշեց հռչակել Հայկա:

ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

1918 Թ. ԲԱԹՈՒՄԻ

կաճ պետությանանկախությունը,հիմնեց Հայաստանի

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

Ժողովրդա: ՔԱՅԼԵՐԸ կան Հանրապետություն»: ԱՌԱՋԻՆ

ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

Ազգային խորհրղի որոշման մեջ ուղղակի ասվում էր. «Ի նկատի ունենալով, որ Վրաստանին Ադրբեջանիաէ կախությանհռչակումովլուծարվում է Անդրկովկասյանդաշնակցո- Անդրկովկասյաներեք անկախ պետություններիհռչակումից շարությունը, Հայոց Ազգային խորհուրդը ժամանակավորապես իր վրա հետո ՕսմանյանԹուրքիան Բաթումումբանակցությունները Հետնահետ վերցնում կառավարմանգործառնությունները առանձին-առանձին: հայկական գավառնե նակեցկողմերից յուրաքանչյուրի րի նկատմամբ»:Շուրջ իննը դարերի ընդմիջումիցհետո, հաղթահս. բար էլ, օսմանյան կայսերական կառավարությանն Հայաստանի Բաթումի րելով ստրկացնող լուծը, օտար նվաճողների թողած ծանր ժա Հանրապետության միջն կնքված 14 հոդվածիցբաղկացած դարձավ որ է ր, ռանգությունը,պատմական Հայաստանիտարածքի մի փոքր համ. «Հաշտությանն բարեկամությանպայմանագիրն» վածում փորձ արվեց ստեղծելու անկախ հանրապետություն, որի անկախ Հայաստանի Հանրապետության առաջին միջազգայինկոչված էր դառնալու ողջ հայության դարավոր իղձերի իրակս. իրավականվավերագիրը, որով Օսմանյան Թուրքիան ճանաչեց իր նացման գլխավոր պատվարը, բարձրացող ժողովրդի հենասյուն: իսկ կողմից անդամահատվածՀայաստանիանկախությունը,չնաԻսկ արդեն հունիսի 1-ի նոր հայտարարությամբ Ազգային Խոր յած Սարդարապատումհայ ժողովուրդը տարել էր տպավորիչ ն հուրդն իրեն հռչակում է հայկական բոլոր հողերի միակ իշխա ծանրակշիռ հաղթանակ: Ըստ էության պետք է արձանագրել,որ եթե նություն: Ամփոփելով,կարելի է անվարան գալ հիմնարար կարնոր Սարդարապատում հայերը հաղթանակչտանեին, Բաթումի պայպատմաքաղաքական եզրակացության,որ եթե չլիներ Սարդարա- մանագիրը չէր լինի: 1918 թ. հունիսի 4-ին Բաթումում կնքվեց հաշպատյան հաղթականգոտեմարտըթուրքական նվաճողներիդեմ, չէհ տության պայմանագիր Հայաստանի Հանրապետությանն Օսլինի ճան Բաթումի պայմանագիրը,որր պատմական հազվագյուտ մանյանԹուրքիայի միջն, երեք հավելվածներ,որոնք վերաբերում հնարավորությունընձեռեց հայ ժողովրդին թեկուզն մի փոքրիկ էին տրանզիտին,սահմանակից շրջաններումառնտրին, կրոնական բոլոր կողմերից թշնամիներով շրջապատված հայկական հողա- ազատություններինն մեկ համաձայնագիր`երկաթուղայինգույքի կտորի վրա նորովի ձեռնամուխ լինել դարեր առաջ կորսված հայ բաշխմանմասին: 1918 թ. մայիսի 30-ին Հայոց Ազգային խորհուրդը կական պետականությանվերստեղծման գործընթացներին,ինչ հայկական պատվիրակությունը մեկնեց Բաթում ն նամակով դիմեհիմնաքար դարձավ թե երկրորդ` Խորհրդային Սոցիալիստական ցին Խալիլ բեյին` առաջարկ ներկայացնելովբանակցություններ Հայաստանի,այլ Երրորդ` ժողովրդավարականՀայաստանի Հան-- սկսել ՀայաստանիՀանրապետությանն Օսմանյան Թուրքիայի րապետությանձնավորմանն զարգացմանհամար: միջն: Հետաքրքիրէ այստեղ նան հատուկ նշել, որ հայ պատվիրակներըհանդես եկան որպես հայկականգավառներինկատմամբ գերագույնիշխանություն հաստատած Հայոց Ազգային խորհրդի անունից:Չնայած այն հանգամանքին,որ դեռ մայիսի 27-ին Խալիլ բեյըհայտարարել էր, որ չեն ճանաչում ն ընդունումՀայոց Ազգային `

|

Հանրապետություխորհրդիլիազորությունները, սակայն մայիսյան հերոսամարտեր բնակությանտեղ, այլ՝ գերեզման»:Հայաստանի վերաերկաթուղիների հայկականզինուժի տարած տպավորիչ հաղթանակիցհետո անց նը ուճեճալու էր սահմանափակթվով զորք, էր հակառակ դիրքորոշման, արդեն համակերպվելով Հայաստակհսկողությունըանցնում էր Թուրքիային: Թուրքիային իրավունք ն զիվրայով զորք փաստացի անկախության հայտարարմմվերապահվում Հայաստանի Հանրապետության Հանրապետության ն է բերվեին դուրս պատմափաստիհետ: Այդ մասին գրավորհայտարարագիրստանժ ճամթերքտեղափոխելԱդրբեջան,Բաքվից պետք Բաքորոնք կազմումէին ցրվեինհայկական ազգայինզորամասերը, լուց հետո թուրքական կողմը հարկադրված եղավ գնալ վի Կոմունայի պաշտպաններիհիմնական կորիզը, մեծամասամբ` թյուններիհայկական պատվիրակությանհետ: լ6 դաշնակցականներ ըստ Ստ. Շահումյանի զեկուցագրի, հազար Թուրքական կողմից պայմանագիրըստորագրեցին Պետակմ կռվողներիցմնացել էր բոլշնիկ Պետրովի 200 հոգուց բաղկացած խորհրդի նախագահ Խալիլ բեյը ն Կովկասյան ռազմաճակափ ն 4500 մարօսմամյաճ զորքերի գլխավոր հրամանատար,գեներալ-լեյտենանջոկատը,200 հոգուց բաղկացածԱմիրյանի ջոկատը, Վեհիբ Սահմեդ փաշան, իսկ հայկական կողմից` Ալ. Խատիսյան Պուց բաղկացածդաշնակցականզորքեր: Բաթումի պայմանագրով, Օսմանյան Թուրքիան իրավունք Հովհ. Քաջազնունինն Մ. Պապաջանյանը:Դա առաջին միջազգ երկաթուղայինգիծն յին պայմանագիրն էր, որ ստորագրում էին անկախ Հայաստակստացավ Հայաստանի Հանրապետության ն այլ ճպատակն Հանրապետության ներկայացուցիչները:Պայմանները խիստ ծակ օգտագործելիր զորքերի բեռներիփոխադրման երրորդ պայմանագրի էին ՀայաստանիՀանրապետության, հայ ժողովրդի համար: 0 ներիհամար:Թուրք-հայկական Հաշտության սահմանի հոդվածը նախատեսում էր, որ հայ-ադրբեջանական մանյան Թուրքիային էր`անցնում Արնելահայաստանի տարածքը համաձայնագրի մասին անպայմանպիտիտեղեկացվի րի մեծագույնմասը` մոտ մեկ մլն. բնակչությամբ:Օսմանյան Թու վերաբերյալ Օսմանյան կաքիան Արնելահայաստանից կտրում էր 28 հազ. քառ. կմ. տարած Օսմանյանկառավարությանը:Չորրորդ հոդվածով էր վերցնումռազմական իր վրա պարտավորություն Կարսի մարզը, Սուրմալուն, Ալեքսանդրապոլի,Էջմիածնի, Երնաց Պավարությունը կառան Շարուր-Դարալագյազի գավառների նշանակալից մասը: Հայա Աջակցությունցուցաբերել ՀայաստանիՀանրապետության այն պարագայում,եթե վերջինսայդ ակնկալվողօգնումնում էին Սնանա լճի ավազակՎարությանը տանի Առաջին Հանրապետությանը ապահովելուհաու ն Արարատյանդաշտի մի մասը: Պետական սահմանն անցնումկ հյունը խնդրեր՝երկրում կարգն հանգստությունը Երնանից 7 կիլոմետր հեռավորությանվրա: Ըստ Հր. ԱվետիսյակՄար: Հատուկուշադրության է արժանի հինգերորդ հոդվածը, որով հաշվումների` Թուրքիան հայերին էր «հատկացնում ամբող պարտավորՀանրապետությանկառավարությունը Անդրկովկասիտարածքի 5 տոկոսը, որտեղ բնակվում էր ընդամենՀայաստանի վում էր ակտիվ կերպով հակազդել, որպեսզիոչ մի զինված բանդա 310 հազար մարդ, որից էլ հայեր՝ 230 հազար: ՄինչդեռՎրաստանի ն չզինվի իր պետությանտարածքում, ինչպեսն զինատրվում էր երկրամասիտարածքի 33 տոկոսը՝ 61.000 կմ քառակուսիչկազմավորվի Ադրբեջանին՝ 38 տոկոսը` 70.000 կմ քառակուսի: Հայերը պահան թափելն կազմացրելբոլոր բանդաները,որոնք կփորձեինթաքնվել ջում էին 54,5 հազար կմ քառակուսի, որը 29 տոկոսն էր, բայց ստա. այնտեղ:Բնականաբար,այստեղ խոսքը վերաբերումէր գլխավորազորամասինն գոյուցան 5 տոկոս: Կովկասահայությանճնշող մասը`1 միլիոն 200 հա Պես զորավար Անդրանիկի կամավորական զինված խմբերին: Պայունեցող ֆիդայական-հայդուկային զար մարդ, բնակվելու էին ՀՀ սահմաններիցդուրս: Կ.Պոլսում Գեր յուն ակնհայտորեն ստորացուցիչէր հայ ժողովրդի համար: մանիայի դեսպան Բերնսդորֆի արտահայտությամբ` «Թուրքերը մանագիրը է ճան թուրք-հայկականՀաշտության պայմանագրի հայերին տեղ տվեցին Սնաճում լողանալու համար, բայց դուրս գա- Ուշագրավ Պասնմեկերորդ հոդվածը, ըստ որի ՀայաստանիՀանրապետության լու` չորանալու համար, տեղ չտվեցին»: «Տասը հազար քառակուսի էր վերցնում բոլոր վերստ էր այդ Հայաստանը,-գրում էր Լեոն,- մեծ մասամբ ոչ թէ Կառավարությունը իր վրա պարտավորություն

բանակլո `

-

`

չ

'

փասՀանրապետության ջանքերը գործադրել, ռրպեսզի Բաքվից անհապաղ դուրս բերվ 1918 թ. մայիսի 28-ին` Հայաստանի այնտեղ տեղակայվածբոլոր հայկական զորամասերըն այլն: Սոփ տացի հռչակմանպահից սկսած, առաջնահերթհիմնախնդիրներից թուրք-հայկական Հաշտության պայմանագիրը իր իրավական-ջի մեկը իշխանությանիրական մարմիններիստեղծումն էր. սկզբճաիշպատճառներով, ղաքական ուժը պահպանեցընդհուպ միջն Առաջին աշխարհամասի կան շրջանում, ինքնին որոշակի հասկանալի էր իրականացնում տի ավարտը` 1918 թ. հոկտեմբերի30-ը, այսինքն` մինչն Մուդրով խանության ժամանակավոր գործառույթներն էության տվյալ պազինադադարը,որն արձանագրումէր առաջին աշխարհամարտմ Թիֆլիսի Հայոց Ազգային խորհուրդը,իսկ ըստ էր գտնվել Օսմանյան կայսրությանպարտությունը: Ինչ վերաբերում էր հպ հին Հայաստանումիշխանությանղեկը շարունակում Մանուկյանի գլխավովրացական ն հայ-ադրբեջանական Երեանի Ազգային խորհրդի ձեռքում` Արամ ռազմաքաղաքական հարարի ն հատուկ նշել, որ հենց Արամ րություններին մասնավորապեսսահմանների խնդրին, ապա Բ րությամբ:Հարկ է այդ կապակցությամբ իրավիճակում թումի բանակցությունների խճճված ընթացքում թուրքական պատվիրակ Մանուկյանը այդ լարված ն չափազանց հռչաթյունը նախընտրեցդրանից հնարավորինսխուսափել` այն թողնելը հսկայական գործ կատարեց Երնամճում պետականության հայզան նորաստեղծ անդրկովկասյան երեք հարնան պետություններիհայեցողությանը կումը գործնականումնախապատրաստելու օրիՄիանգամայն Եվ, այնուամենայնիվ,փաստը մնում է փաստ, որ վերոհիշյմ կան պետությունն ամրապնդելուուղղությամբ: կարնոր պայմանագիրըարձանագրեցճան վերջին հաշվով նոր պետակժ նաչափորենէլ, հենց Արամ Մանուկյանինէր վիճակված նության` ՀայաստանիԱռաջին ԴեմոկրատականՀանրապետո դերակատարումունենալ հայոց պետականության վերականգնման թյան դժվարին ծնունդը (1918 թ. հունիսի 4 -1920թ. դեկտեմբեկայն իմաստավորող, վերջինիս համար միս ու արյուն հանդիսացող 2): Եվ ինչպես շատ տեղին նկատելէ ակադեմիկոս Հր. Ավետիս զորամասերի, կառույցների`հայկական բանակային նը, Բաթումի պայմանագիրըոչ թե թուրքական «գթասրտությանտական անվտանգությանհամակարգիհիմնականօղակների բահաարդյունք էր, նրանց «պարգնն» էր հայերին, ինչպես դա փորձելմ ճակի,ՆԳ ուժային մարմիններին հատուկծառայությունների ներկայացնելՔյազիմ Կարաբեքիրն Վեհիբ փաշաները,այլթոթ մակարգիձնավորմանն ուղղորդմանուղղությամբ: Խորհուրդը քական քաղաքականության մեջ կատարված շրջադարձը, ինչ Իսկ արդեն միայն 1918 թ. հուլիսի 19-ին Ազգային պատճառահետնանքային հիմքում պարզապես ընկած էին Մարդա:որոշ անհարկի քաշքշուկներիցհետո, որոշակի դժկամությամբ հրաժարվելու րապատի, Բաշ-Ապարանին Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերը:Դս հարմարվելովԹիֆլիսի բարեկեցիկպայմաններից ակնհայտ իրողություն էր, քանզի լիովին պարզ էր, որ թուրքական իրողությանհետ, վերջապեսժամանեց Երնան: զորաբանակները այդ օրերին օր առաջ շտապում էին հասն Եվ այսպես, 1918 թ. հունիսի4 -ի ԲաթումիհաշտությանպայմաՀայոց Բաքու, իսկ հայերը ոչ միայն պարզապես մեծ ջանքերի գնով զսպոմ նագրիստորագրմանըհաջորդող ժամանակահատվածում, Յեն Հայ այն էին նրանց առաջխաղացումը,այլն պարտադրեցին ճանաչեո Ազգայինխորհրդի անմիջականճախաձեռնությամբ Թ հետո, իֆլիսում Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը իրենց կողմի ղափոխականԴաշնակցությանվավերացումից "ճանաչված տարածքով: Գործնականում,Բաթումի պայմանագիմ առաջին կառավար ձնավորվեց ՀայաստանիՀանրապետության կամ վարչապետ երկար կյանք չունեցավ: Այն Առաջին աշխարհամարտումՕսման. թյունը հետնյալ կազմով` մինիստր-նախագահ յան Թուրքիայի կրած պարտության հետնանքով,Մուդրոսի զինա Հովհաննես ՄաթնոՀովհաննեսՔաջազնունի (Տեր-Իգիթխանյան Խադադարի կնքումով (1918 թ. հոկտեմբերի30) ն Բրեստ-Լիտովսկի սի), արտաքին գործերի ճախարար՝ԱլեքսանդրՀովհաննեսի պայմանագրի(1917 թ. մարտ-1918 թ. մարտ) չեղյալ հայտարարու Արամ Մանուկյան (Հովհանտիսյան,Ներքին գործերինճախարար՝ ն արդարադատությա մով, ՀայաստանիՀանրապետությանը ֆինանսների հնարավորությունընձեռվեց. նիսյանՍարգիս Հարությունի), ճազինվորական հրաժարվելԲաթումիպայմանագրից: Կարճիկյան, նախարար՝ Խաչատուր Հովհաննեսի

ազգային-պ

հիմնականկուսակցական-քաղաքական կայացվեցին դրավ ազգությունները:ՀայաստանիՀանրապետությունում նախարար: Բացի վերջին երկուսից,որոնք արդարադա Հայ Յեղափոխական քաղաքական եր անկուսակցակմ Դաշնակցո

ԲաարարՀովհաննեսԲարսեղի Հախվերդյան: Հետագայում միացավԳրիգոր

Տեր-Պետրոսյանը` արդեն որպես

երկրի բոլոր

գոր-

ուժերը ն

ուժը ծողգլխավոր էին, մյուսները ՀՅ այլախոթյուն կուսակցությունն էր, ռրին զուգահեռ`քաղաքական դաշնակցություն կուսակցության հայտնիդմ քերից էին: Իր գոյության էին գ ործում ընթացքումՀայաստանի պայմաններում հության ն հանդուրժողականության հոտնթյունն ունեցելէ չորս վարչապետ, Հայ ժողովրդամյուս քաղաքական ուժերը` լիբերալ-բուրժուական որոնք բոլորն էլ ՀՅԴ չներ էին, Հ. Քաջազնունի (կուսակ(1918 թ. հունիսի7-ից կադետները հայ կան կուսակցությունը`այսպես կոչված մինչն օգոստոսի 5-ը ), իսկ առանձնապես փաստացիորեն մինչն ապրիլ ության կենտրոնակայանը՝Թիֆլիսն էր, Երնանն ստանիՀանրապետությանամիսը, երբ վչ վերջիճներիսչէր ոգնորում),էսէռները՝հայ սոցիալիստ-հեղափոխաԽորհրդի ծուղվեցԵվրոպան ԱՄՆ` օգնությանխնդրանքով) (մենշնիկներ,բոլշնիկներ,սպեցիկանները,սոցիալ-դեմոկրատները ագա օգոստոսի 7-ից մինչն 1920թ. հայ կազմակերպուբանվորական ֆիններ՝սոցիալ-դնմոկրատական մայիսի Հ Օա (1920 թ. մայիսի5-ից մինչն նույն տարվա 23-, յուն) այլն: նոյեմբերի Վրացյան(1920 թ. նոյեմբերի մ 23 -ից Քանզի անկախության հռչակումից հետո երկրու տիրում էր մինչն դեկտեմբերի 2 -ը) 198 թ. հուլիսի 17-ից 21-6 ընկած Վ. անկայունսոցիալ-քաղաքականիրավիճակ,ուստի Երնանի իֆ ժամանակահատվածում տեաֆին կառավարությունը ն Հայոց 7սհ Ազգայինխորհուրդներիհամատեղ ճիստումորոշվեց, օգտաԱզգայինխորհուրդն տեղափռխվել էին Երնան` սկզբունքը,եռապատանմիջականորեն գործելովկուսակցականներկայացուցչության ձեռնամուխ տական մեքենայի,այն կել Հայոց Ազգային խորհրդի անդամներիթիվը (15), բացի երեք իմաստավորող անհրաժեշտ ներիձնավորմանը, որի ուղղությամբ մինչ ա յդ հրավիրելազգային անկուսակցականներից, պահը ահռելի ` մա ն րի աշխատանքներ թուրքերի, ռուսների, եզդիների ներկայացուցիչների էր ծավալելՀայո Է տականության Հահիմնադիրներից մեկը՝ Արամ Մանուկյան Հայաստանի Հանրապետությանառաջին օրենսդիրմարմինը` ը (Սար Հովհաննիսյան): ` յաստանի Խորհուրդը (46 անդամ. նրանցից 38-ը հայեր էին, 6 Անհրաժեշտ էր ստեղծելպետական մեքենա պետականիրա: ադրբեջանցի, մեկ ռուս, մեկ եզդի: Խորհրդիհայ պատգամավորն վակարգ,հաստատել 18, կարգուկանոն, երկիրը էին երեք տ: ճերկայացնում 9, 6, ՀԺԿ՝ 6, չեզոքներ`2, որի պաշգաղթականությանը 6, սոցիալ-դեմոկրատներ՝ սնունդու բնակարանտապ, 9էնետներ՝ ն առակարգավորել ն պարենավորումը տոնականբացումը տեղի ունեցավ 1918 թ. օգոստոսի1-ին, ֆինանսները, ստեղծելբանակ, հիմ կավորապես կանխելազգամիջյաններքին շին ճիստիցճրա աշխատանքներըգլխավորեցԱվետիք Սահակյախռովությունները, է սահմանային վեճերը,մի խոսքով,ստեղծել ճը: Հայաստանի Խորհուրդը, ըստ էության, նաՀանրապետության թյուն: 1919 թ. ապրիլ խապառլամենտ պառլամենտական էր, որը գոյություն ունեցավ մինչն ժողո խոնան հանրապետության ամիսը,որից հետո` հունիսի 21-23 -ին համաձայն ընտրականօրիստեղծումը էր, Սահման ղովիհրավիրումը ն խորհրդանագծի,տեղի ունեցան ՀայաստանիՀանրապետության Սահմանադրության ր

Հարթ Առաջին

լ

գդ

1919: որոշմամ գո

Ա. ԽԽատիսյա 5-ը, ն

ֆողյան

աո

-

արմ

կերպչական-քաղաքական

ովաե լինե կառուցված կա

փոքրամասնությու կազմել

Ս:զի:

դուրս բերել քաոսից

Նպատակադրումը

(ռամկավար)

տ

կուսակցությունդ̀աշնակցականներ

լուծվ

երու կազմակերպված վրդավար

Հայկը

ընդունումը` կան վերջնական Հարցի հանգուցալուծումից, այսինքն` մ կ րանի պառլամենտիընտրությունները,որի արդյունքումընդհանուր,

ՄիացյալՀայաստանի հետո: ստեղծումից

Անկախ ԳՈ" Ի

Հայաստանի Հանրապետության կայացման ոչ միարժեք ն դժվարին գործընթացներում որոշակիորեն ն : կարնորվեց կենսու

ցակ խորհրդարանի ստեղծումը, ուր ներ- |

գործունյաօրենսդիր մարմնի`

գաղտնի քվեարկությամբձնավորվեց ճերկայացվեցՀՅ կազմը, որը գլխավորապես Պատգամավորական ՀայաստանիՀանրապետության դաշնակցություն կուսակցությամբ: 72-ը խորհրդարանի կազմում ընտրված 80 պատգամավորներից

հավասար,ուղղակի

ն

թիվը հասավ բնակչության իսկ հանրապետության դաշնակցականէին, 4 -ը` էսէռ, 3-ը՝ անկուսակցական թուրք, 1 բնակչություն, որ վերը բերվածթվական շուրջ երկու միլիոնի (հարկ է հատուկ նշել, անկուսակցական հայ: Խորհրդարանական ընտրություննե անցկացվածմար1917 են թ. Անդրկովկասում կոտվեցինԺողովրդական տվյալներըհենվում կուսակցությանկողմից Հանրապետուվեց ՀՅ դաշնակցության Պահամարիտվյալների վրա, իսկ նորը Հայաստաւի հետ, իսկ ռամկավարները ն սոցիալդեվ թյանգոյությանտարիներինչի րատները ընտրություններին պարզապես իղձերինն ցանկությունվարությունը ձնավորվումէր Հայաստանի անպա Ընդառաջգնալով արնմտահայության հանՀանրապետութ Խորհրդի 1919 թ. մայիսի 28-ի լամենտի որոշմամբ, իսկ վերջինիսաշխատանքների ներին` ՀՀ կառավարությունը Անկախ ն Միացյալ Հայաստանի վոր ընդհատման ժամանակ Պիսավորնիստում հրապարակեց կառավարություննէր ստանձամ փաստահռչակման մասին հայտարարագիրը:Հրապարակված օրենսդրական գործառնություններ, պա վարչապետը հաշվետու իրեն կառավարությունն թղթով Հայաստանի Հանրապետության լամենտի առաջ ն ենթակա նրա որոշումներին: Ապագա Հայաստանի իսկ կառավարություն, Գրվում էր Հայաստանի Հանրապետության այտ հոչակեցՄիացյալ Հայաստանի համալրվեց արնմտահայություն Հանրապետությանխորհուրդը խորհրդարանը բացվեց 1919 թ. օգոստոսի 1-ին, իսկ

որն առճակտ

չմասնակցեցին: Կառ

հաջողվել անցկացնել):

Հասկ էր ում կր նախագահի օգուտ արդեն ներկայացնող

պատգամավորներով: նտր նախագահ ներքին Այդուհանդերձ,ՀայաստանիՀանրապետության Շան Լնոն փոխնախագահներ` ը) տաքին ծանը։ Հանրապետությու էր չափազանց դրությունը

սի 5-ի նիստում պառլամենտի պատվավոր

Ավետիս Ահարոնյանը,իսկ ՍարգիսԱրարատյանը: Եվ այսպես, նում

1919 թ.

ն ար-

արծանր«ժառանգություն»էր ստացել` շուրջ մնում

օգոստոսի 1-ին

հանդիսավորությամբ բացվեց հայոց Ազգային պառլամենտ խորհրդի(խորհրդարանի) առաջին նստաշրջանը: նախ.ներ հազարից ավելի որբ

300 հազար

գաղթական

երեխաներ,սով, հաանապաստան -1919 թթ. սադրանքներ.միայն 1918 գահ ընտրվեցԱվետիքՍահակյանը Նաճարակ,թուրք-թաթարական (Հայր Աբրահամ): Նստաշրթ մահացավ Հայաստանում ձմռանըսովից ու հիվանդություններից նը որոշում ընդունեց երկիրը ծանրագույն վիճակից պետականգործիչ ուղղությամբ շուտափույթ ն հիրավի գործնականքայլեր ձեռնսի մոտ 180 հազար մարդ, այդ թվում նշանավոր ՀՀ կառավարուրամ Մանուկյանը: Ստեղծված իրավիճակում կելու մասին: Իսկ մինչն Հիմնականօրենքի` Սահմանադրության Պետության կողմից միջոցառումների: դունումըորոշվեցժամանակավորապես աէ թյուն դիմեց արտակարգճան բամբակիպետականմենաշնորհի յան կայսրության «Հավաք սահմանվեցհացի, ինչպես օրինաց» (Օրենքների ժողո այն կենտրոՆասին։ Իրականացվում էր հացի բռնագրավում, օրենքներիժողովածուով: Մինչն տարեվերջբարելավվեց ԷԳ ա. ճացվումէր պետության ձեռքին ն բաշխվում բնակչությանը, գործը, ստեղծվեցերդվյալատենակալների դատարա կարիմիջին ստանում, իսկ որում չուննորները հացը անվճար էին Աստիճանաբար Հայաստանի Հանրապետության վիճակը

Խորհրդի

ն

հերթ դուրս

առաջնորդվել Ռուսաստ

վածմ րտակմ փորքավորներըվ̀ճարով: վեց, կապված, անշուշտ, աշխարհաքաղաքական ամենակնճռոտ Հանրապետությաններքին անվտանգության վայրիվերումների ՀՀ սահմաններն "ո հիմնախնդիրներից մութ արձանա մահմեդական էին ավելի քան կես միլիոն չ

թաց `

հետ:

արս:զանգվածի,գլխավորապեսթաթարներիանընդմեջ խոովությունհա ները,որոնք Առդրկովկաւից Աղրբեջանի հրահրվում էին ուղղորդվումԹուրքիայի

նավորապես այն բանից հետո, երբ ՕսմանյանԹուրքիան վելով Առաջինաշխարհամարտում, հեռացավ կական հանրապետության սահմաններըձգվում էին Ա մինչն Օլթիի ածխահանքերը՝ կազմելովշուրջ 70 հազա 1920 թ. մայիսից Հայաստանի Հանրապետությունը

'

ն ախի կործաանկախությունը կողմից`Հայաստանի Հանրապետության ու

նկմ նելու ն ճպատակադրումով:Հակահայկական հակապետական էր: խռովարարական էին բաժանված կենտրոնատեղիներ բնույթիշարժումների

մահանգների` Արարատյան, Սլունյալ Շիրակի, Վանանդի (Կարսի)

ն

մեկ տասնյակից ավելի գավառների:Երնանն ուներ

"ամարվումԲոյուք-Վեդին, Զանգիբասարը, 60հազա

Շարուր-Նախիջնանը,

կազմաՍնանիավազանիարնելյան ն հյուսիսարնելյան վերահսկողությամբ շրջանները,պ տակովֆինանսներինախարարության այդուհանու մալուն, Կարս-Արդահանը ն այլն, որոնց կերպելովսահմանային բրիգադներ զորաջոկատներ. հանդարտեցման գոյությանողջ ընկառավարությունը որոշակի ջանքեր գործադրեց` օգտագործել Պերձ, չնայած ձեռնարկվածմիջոցառումներին, կուրսի ռազմուժ ն վճռականորեն թացքումՀՀ պետբյուջենղեֆիցիտայինվիճակումէր, դրամի կասեցնելովսադրիչ բնույթի գործոթ ՀՀ ո" `: մշտական անկումը խիստ բացասաբար էր անդրադառնում պետությանդեմ: ակայն անգամ այդ դժվարին իրավիճակում տնտեսականդրության վրա: որոշակիքայլեր արթյունը դժվարինջանքեր գործադրեց Եվ չնայած առկա զգալի բարդույթներին` երբնագավառում, լավելու ուղղությամբ, քանզի Հայաստանը, հիմնականում գյութվեցինհաղորդակցությանուղիներիզարգացման հասավ 418-ի, որոշ չափով տնտեսականերկիր էր, կառուցվեցին ն յս կաքուղու երկարությունը 7 վերստից Հանրապետության մի խճուղիջրանցքներ,իսկ 1919 թ. աշնանը ՀՀ հաստասկ փորձարվեց բարելավելու Հայաստանի խորհրդարանը ռուս ինժեներՍ. Զավալիշինիկազմած ոռոգման, մելիորատիվմ ներիվիճակը: էին ՀՀ պետականությանկայացմանտեսանկյունից կարնոր խատանքների նախագիծը,այդ նույն տարում կառուցվեցԵրնակ Թիֆլիսից, նան կրթամշակութային կյանքի փոփոխությունները. ռադիոկայանը, հիմնվեցՀայաստանի Հանրապետության հեռագրժ Հայաստան ն կան գործակալությունը: այլ քաղաքներից Բաքվից, Կ.Պոլսից Բացվեցինմի շարք գործարաններն աէ Մնեսկվայից, գործիչներ, լույս տեսու հեստանոցներ՝ հայտնի օճառի, կաշվի, կոնյակի,հախճապակու, մշակույթի հրավիրվեցինհայ ծխախո 1720 թ. հան(1919 թ. վերջերինՀայաստանում թիվը հասավ մի քանի տասնյակի, գործում էին ծխախոտի 5 ֆադ Վարբերականների Զգալի ուշադրություն րիկա) ն այլն. արդեն 1920 թ. սկզբներին Հայաստանումգործում կկ րապետությունումգործում էր յոթ տպարան: 1919/20 ավելի քան 70 գործարաններ, 280-ից ավելի կոռպերատիվներ` 11 դարձվեցդպրոցներին, որի շնորհիվ արդեն 450 դզրուց ավելի ուներ հազար անդամներով,պետականացվեց Շուստովի գործարան Պարում ՀայաստանիՀանրապետությունն էին հազա1919թ. ստացվեց 1,7 միլիոն աստիճան քան 4| հազարաշակերտներով, որոնցումդասավանդում խաղողիսպիրտ: ԱռաջինՀանրապետության կայացմանդժվարին տարիներիրից ավելի դասատուներ ն այլն: ՀայաստանիՀանրապետութ ւէր «Ը կառավարության կյանքիամենանշանակալիցիրադարձություններից գործադրածջանքերի շնորհիվ Երնանում, Ալչ ն այլ 1919 թ. մայիսի 16-ի որոշումը համալսարանհիմնամամդրապոլում քաղաքներումգործարկվեցին մի քանի տաս Վարության նայակի հասնողջուլհականոցներ, րելու մասին (դրանում մեծ ներդրումունեցավ լուսավորության մանածագործական արհեստանու ներ, Սարիղամիշում ն. Դիլիջանում արար Նիկոլ Աղբալյանը),որի բացումըկատարվեցԱլեքոաոհիմնվեցինաղոցարաններ,գո կիսամյակիպարապմունքՓարկվեցինԿողբի ն Կաղզվանիաղահանքերը, Հաճ րապոլում, որտեղ էլ կայացան առաջին1919 առաթ. համալսարանի հետո այն տեղափոխվեց րապետությանընդերքըուսումնասիրելու Երնան: համար հատկացվեցմեկ ները, իսկ 1920 թ. միլիոն ռուբլի, մտցվեց 8-ժամյա ջին տեսուչ նշանակվեց պրոֆեսորՅու. Ղամբարյանը, աշխատանքային օր, հիմնվեցիք տ էր Դ. Զավրյանը: արհեստակցական համալսարանի աշխատանքներըղեկավարում միություններ: ն պահին իր Հայկական պետությունըամեն գնով-ձգտումէր կայանալ,ն ար. Այն գործարկվեց 1920 թ. հունվարի 31-ին բացման ուներ 290-ից ավելի ճանապարհին ֆակուլտետում կարնորքայլերից էր հայկականդրամանիշիշրջա- միակպատմա-լեզվաբանական Երնանի հանառությանմեջ դնելը, ռրը տպագրվեցԼոնդոնում, ն 8 դասախոս: Կարճ ժամանակամիջոցում կազմակերպվել ճանող մաքսայինգործը, անգամ որոշակի կադրերիդարբնոց: Կառավարուսահմանահատվածներում փորմ մալարանըդարձավ ազգային բժշկաարվեց մաքսայինխնդիրներլուծել` ճան Երնանումբացել կոնսերվատորիա, վերահսկելով դեպի Հայաստան յունը ծրագրելէր գեղարկատարվող ապրանքաշրջանառության ելքն ու մուտքը, այդ նպա-. կան, գյուղատնտեսականբաժիններ,Ալեքսանդրապոլում

համար

կայզական այան

Աոա

Տ

վերանորոգվեցին

ուսումնակա

մու

Հայաստանի '

'

է է

վեստիուսումնարան,Կա րսում՝ ռազմականգիմնազիա ն այլն, որոք սպաներին,որոնց Հայկական

ցից շատերը, սակայն, չի

թյան համար1920 թ.

մական րակամացան, Հայաստանի ՀանրապետոՒ ոո

վերջերինստեղծված

ճելը էապես կվնասեր

Խա նոն

ատճերկայացուցչություն վանա միտական բոնի ֆրանս ն

գործին: բանակաշինության

ն

աղետալիվիճակին, մաւ| նավորապես թուրք-հայկական Օսմանյան Թուրքիայի, Վրաստանի,Աղրբնջունի, պատերազմի հետնանքով: | վեցին ԿՐՈՆ Մեծ Կազմակերպվեց յի, Բրիտանիայի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Հնությունների պահպանության պետականկո միտե:ԹիֆլիսիցԵրնան էր հետ: իր ՀՀ ն վարությունն րաինայի մի շարք այլ երկրների փոխադրվելու պետական 1919 թ թանգարանը: Ա որոշում ընդունվեց գորարտաքին քաղաքականության Բրա գործող Հայոց ազգագրական րության` Թիֆլիսում ընկե-: հետ հարաբեմական ունեցած բար ծադրումէր դրկից պետությունների

ամեն: ջանք

գույքի հիման վրա Երնանում հիմ.

Վ արար "այ այմանագր Տ եո ետություն ն կումների նախաուն կա թեր

ային-սահմանաքայ րություններ հաստատելու ն առաջացած տարա Մ. յին հարցերըխաղաղ միջոցներովլուծել Սարյանի,Ե. Թադնոսյանի Լ, ուրիշներիակտիվ Հայաստանի Հան1918-1919. թթ. ընթացքում ընդարձակվեցիր 1919 թ. Երնանում մասնակցությամբ բացվեց հայ արվեստագետների ցուցահանդես, իսկ արդեն սեպտեմբերին՝: րապետությանպետական սահմանները: կազմակերպվեց ր արդյունքում մայիսին հռչակված Պետական թանգար տեՆ պարփակվեցաշխարհագրական-քաղաքակա ն տարածքի սանկյունիցմիանգամայն սահմանափակ պատ է Առաջին վրա, սակայն 1918 թ. հոկտեմբերին,երբ նն րապետության գրական ընկերության | հիմնադիր ժողովը,որտեղ Ն. Աղբալյանի յուն կրելով, գլխավորությամբ ընտրվեցվարչություն:Նախատեսվում թոլնում է ն էր նան Անգլիայի դաշնակիցների ճնշման տակ կա կազմակերպել պետականթատրոն: ը Սկզբունքային ն ետ քաշվում մինչն 1914 նշանակություն Անդրկովկասը, հայուներ հայերենի,որպես պետական լեզվի, ճանաչման : ված հայկական կականզորքերը զբաղեցնումեն թուրքերիկող մասին 1919 թ. դեկտեմբերի 26-ին ընդունված 1918 թ. վերջից ու վեց տարածքները,ն հանրապետությանսահմանն ամսվա ընթացքումպաշվում են` ներամինչե 1919 թ. ապրիլ-մայիս ամիսները ընդար դրվելու պետական ու կան բոլոր հասարակա| ռելով հարավայինԼոռին ն Փամբակիմի մ, այդ թվում ճան` սանդրապոլի բանակում:Սա- : կայն պարզվեց, որ դա այնքան էլ դյուրին չէ, ն դրանում Շարուր-Նագավառըն Էջմիածնի գավառիմի մասը, ճշգրտում- : ներ մտցվեցին. հայկականբանակումծառայումէին վարչատաեղել խիջնանը, Կարսի մարզը (ընդ որում մարզը ավելի քան 400՝ : ն: գլխավորապես ե. Եվ այսպես, ռուսախոս, այլազգի սպաներ, րածջի մեջ 1920 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին) բարձր ն միջին հրամանատարական իշմ կազմըմեծամասամբ 1920թ. Հանրապետությա ամռանը Հայաստանի չէր տիրապետում նին, ինչը առաջ հայերե- խանության սահմանները ձգվում էին մինչն Օլթիի ներառյալ Ղարաբաղը` շուրջ 70 հազար քառ. կմ տ ածքով: ի ձնավորԱռաջինքայլերն արվեցին ուժային ն այլ ման ուղղությամբ, ա որոնք չափազանց կարնոր համար ռազմական նախարար տության կայացման, կայուն ն հուսալի ար անՌուբեն Տեր-Միու կանոնի, կարգ վտանգության համակարգի ստեղծման, ամանագրով թուլատըրկան հաստատման տեսանկյունից: օրինականության ծառայությունը շարունակելոչ հայախոսայն ,

Արված

անները,

Բ Ն մա ի ն. թանն»

հաստատություններու

Սու

ՀՀ

այլաստացի ռխահա Ն նե

:

Բո

կական ՎԻետական ազգայի երկրում

-

։

|

պե-

րաստվելուէր Սահմանադիրժողովի հրավիրումը,Երկրի հիմնական ընդունելուհամար: Սակայն, ինչպես օրենքը`Սահմաճադրությունն բարդագույնաշխարվկայումեն հետագա իրադարձությունները, չտվեց ճնճախապատհաքաղաքական իրավիճակըհնարավորություն Սահմանադրությունն

ԹԵՄԱ ԵՐՐՈՐԴ

ն րաստել հրավիրել Սահմանադիր ժողով` ընդունելու համար:

ՀՀ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

խորհրդանիշՍՏԵՂԾՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ: Զինանշանըմեր պետությաներեք կարնորագույն

արՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

խտացված ներիցմեկն է: Զինանշանըազգայինգիտակցության

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ու տահայտություննէ, ազգի կենսագրությունն տոհմաբանական ԴՐՈՇԸ ծառիպատմությունը: Ինչպեսհայտնիէ, Հայաստանի ՀայաստանիԱռաջին (1918 թ. մայիսի 28 -1920 թ. դեկտեմբերի Հանրապետության խորհուրդ ն (1991 թ. սեպն Երրորդ Հանրապետության կառավարությունը Երեան փոխադրվեցին 2) Հանրապետության 1918 թ. հուլիսին, ն են: Նորից դիսավորիրադրությունում նույնն գրեթե 21-ից առ այսօր) զինանշանները օգոստոսի 1-ին բացվեց Հայաստան տեմբերի ն ժողովրդի իր գերագույն խորհրդի(խորհրդարան, որ Երրորդ Հանրապետությունը պառլամենտ) առաջի ընդգծենք, նիստը:Պատմական ն այդ նիստում ընտրվեցին օրենսդիր մարմնի կամքով ժառանգեց օրենքովընդունեցԱռաջին ՀայաստանիՀան Ս. Վրացյարապետության զինանշանը:Իսկ ինչպես վկայումէ խորհրդարանի նախագահը, նրա երկու տեղակալնե Հանրապետության րը վերջին վարչա1918-1920 թթ. Հանրապետության նը` Հայաստանի Այնուհետն

ԶԻՆԱՆՇԱՆԸ,

ակ

Հանրապետության

(փոխնախագահները):ծերունազարդՀովի. Քո կազրունինհրատարակեց պետը,իրականությունըհետնյալ էր. «Հուլիսին (1920 թ. ընդգծումը Հայաստանի Հանրապետության աոթյան կազմը, որի մեջ Ալ. Թահաստատեց ակադեմիկոս ընդգրկվեցինՀայաստանիապագս մերնէ Վ.Վ.) կառավարությունը աաիիտատոր» Արամ Մանուկյանը կազմած ու ճկարիչ Հակոբ Կոջոյանի գծած Հայաստանի (հայտնիորպես Ներքին գործո մանյանի Զիմախարար), (գերբի) Ալեքսանդր պետականզինանշանի Խատիսյանը, գեներալ ՀովհաննեսՀախ. Հանրապետության ԽաչատուրԿարճիկյանըն Գրիգոր մի տարածությունբ̀աժանճանշանի կենտրոնում կար վահանճաձն Տեր-Պետրոսյանը էր հին Հայասց Հայ Ժողովրդական վածչորս մասի. յուրաքանչյուրմասում տեղավորված (ՀԺԿ կուսակցությունը Արտաշեսյան, տանիչորս անկախ շրջաններիցմեկի զինանշանը՝ եւ ՎԵՑ մտնելկառավարության մեջ ն մնաց ընդդիմադիրուժ դրված էին դերում Մեջտեղը խորհրդարանում Ռուբինյանց: իշխող Հայ Յեղափոխական Բագրատունյաց, Դաշնակ Արշակունյաց, ցության (ՀՅԴ) դեմ: Հովի. աջ Մեծ ու Փոքր Մասիսները ն նրանց վերն՝ Հ.Հ. տառերը: Քաջազնունին հանդեսեկավ կաբինետ) ու ծրագրային խնդիրների մասին զեկուցումով: ձախկողմերըբռնել էին մի արծիվ ն մի առյուծ, իսկ ներքնը` սուր, Հաշվի առնելով ծան րանր գրիչ, հասկերն շղթա»: Սակայն, ինչպես ցույց են տալիս պատաշխարհաքաղաքական ՀՀ կառավարու իրադրությունը` վազ ո պարզապես ճերկայացրած Ս. Վրացյանիհուշագրությունում մականփաստերը, առաջադրեց ռազմաքաղաքական ն տնտեսս: պատկերը կամ նկագործունեության նվազագույն զինանշանի` վերը ներկայացված ծրագիր:Դրանք էին` կասեցնե պետական տարբերվումէ ՀՀ փլուզումը,վերջ տալ աճիշխանությանը, րագրությունը մի շարք հատկանիշներով ստեղ բավարարպայմաններպետական վարության կողմից հաստատվածից:Թե ինչու է զինանշանիխ շինարարության Իո նրճատն ս. լուծվել1920 թ., երնում է ստորն բերվողմի շարք փաստերից. ժամանակամիջոցում ստեղծվելուէր ոչ մեծաքա՛ ռանակ րո նախարարությումը բանակ, լուծվելու էին սահմանավեճերը թ. հունիսի 17-ին ՀՀ արտաքիճգործերի մեր ձակ: ակա հարնանների նշելով, որ Ներքին ն տուկ Վրաստանի հետ: գրությամբ դիմումէ ՆԳ նախարարությանը, Ադրբեջանի

կառս:

-

-

նախագիծը

կոդյանը, աուտակցությունների

Վահանի

ՐՐ

ւ կան ջեւրի տնտեսական համը ացեշտ Գործունյա

կառա դիրը

ասպ

Նախապամ՛

բա Հարապետության ործե

ճա

վ

Պետականհիմն (օրհներգ) էր դարձել Մ. Նալբանդյանի «Մեր Հայրենիքը», իսկ երաժշտության հեղինակը Բարսեղ Կանաչյանն էր: ՀայաստանիՀանրապետության վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացյանիվկայությամբ, «Հայաստանի Հանրապետության ազգայինդրոշակը` հորիզոնականկարմիր, կապույտ եւ նարնջի գույայդ անցագրերի տալը ն փվ ներու»,ընդունվելէ 1918 թ. հուլիսին` Թիֆլիսի ն Երնանի Հայոց խարինել Շատ ա րոգ հետնում հայկականով»: է ՆԳ նախար րության հրամանագիրը, զգային խորհուրդների Երնանում կայացած համատեղ նիստեպ "այդայտնվում էր, որ «արդեն արվածկ լում, խնդրիվերջնականհանգուցալուծումըթողնելովՍահմանադիր ն կարգադրություն, շուտ ով այդ անցագրերը կլինեն միմիայն հա ժողովին, որը իրադարձությունների որոշակիսցենարովզարգացման հետնանքով այդպես էլ երբեք չի գումարվում:Ըստ այդմ, պետական դրոշը չի հաստատվել ՀՀ պետական մարմինների ն խորհրդարանի կառավարության, այսինքն` Նախարարների խորհրդի կողմից,թեպետն դրոշի գույների ճշգրտությանտեսանկյունիցիրավիճակը խճճված էր ն պետականմտածելակերպիտեսանկյունիցանընդունելի Հենց այդ սկզբունքային ճկատառումից էլ քաի| ելնելով, ՀՀ Ներքին գործերի նախարար Արամ Մանուկյանը 1918 թ. սեպտեմբերի 19-ին հատուկ շրջաբերականհրահանգ է ուղարկել պետական կարգադրություն կառավարմանհիմճարկություններին` անելով դրոշը հետեւյալ գույունենալ ն կրել «հանրապետության ներով, ըստ կարգիվերեւից ներքեւ`կարմիր,կապույտ, դեղին»: Հատուկօրենքով սահմանվում են ՀՀ պետական ն ազգայինկրոնական տոները` Նոր տարվա, Ծննդյան, Տեառն Ընդառաջի, Օգոստոսիմեկի ն այլն: ՀայաստանիՀանրապետության է ստատումը թողնվում կայացման ո լուծումը ուներ մեծ աաա տեսանկյունիցայս հիմնախնդիրների ժողո առումով միավորող ն 71 օրինաչափ նշանակություն, ազգին հոգնոր-թաղաքական է ն թողդա տարօրինակ չթվա թերուս հեղինակնե դիճակներին,որ Հայաստանի համախմբող " մեծ արժեք: Ի թվով Երկրորդ`Խորհրդային Հան(1920 թ. դեկտեմբերի 2- լ99լ թ. սեպտեմբերի 21) ստեղծողներից մեկը հանճարեղ նկարիչ Մարտիրոս ը, Սարյակարողացավ հաստատապես մեր ազգային էություննարտահայ-

ազգային-

Զատկի,

աղիր -

ը

|

-

ող արնովէլ խորհրդանշելով, երբնիցեմոխրից փյունիկթռչունի նման վեր է հառնելու Ազատ, ԱնկախնՄիացյալ որ

Հայաստանը:

սին՝դրանցմեջ ներառելովերկու կողմերիհամար վիճելի համարվող

կառավարությունն տարածքները: Հայաստանի Հանրապետության ու այդ կապակցությամբանմիջապես արտահայտեց իր բողոքն դեմ: Սակայն վրաց-հայկական վրդովմունքն այդ հայտարարության

ԹԵՄԱ ՉՈՐՐՈՐԴ

հարաբերություններում զգալի բարդույթներն վտանգալից խնդիրճերառաջացան`կապված սահմանների,ն, մասնավորապես,Լոռի1918 Թ. ՎՐԱՑ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

Ախալքալաքի գավառների հետ, որոնք համապատասխանաբար ունեին80 հազար ն 60 հազար հայ բնակչություն,այսինքն` ընդհաԱռաջին հանրապետության հռչակման պահից Հայաստամ նուրբնակչության8096-ը կազմում էին էթնիկ հայերը:Հայկական Հանրապետությունը լուրջ խնդիրներ սկզբունքով, ուներ Անդրկովկասյան իրհտ կողմնայս խնդրում առաջնորդվումէր ազգագրական րնաններիհետ: Եթե Պարսկաստանի ն ձեռնտու հետ էր առավելությունՎրաստանը՝ տարածքային, որը նրան հարաբերությունն ընդհանուրառմամբբնականոնէին, բարիդրացիական թուրքականզորքերը թողեփոխհար: ներէր տալիս: Երբ 1918 թ. հոկտեմբերին բերությունների իրավիճակում,ապա դրանք լավ ցին Լոռի-Փամբակի հրահանգով տարածքը, ՀՀ կառավարության ն Ադրբեջանի այն, Վրաստանիհետ` վերջ ի վերջո հանգեցնելով ռազմահայկական զ բաղեցրին զորամասերը Դրոյի գլխավորությամբ քաղաքական լուրջ առճակատումների: | հնչըառաջ բերեց հակագործողություն վրացիներիկողմից. դեկտեմԹուրք-ադրբեջանական Նախիջնանի կողմից շրջափակմանպայմաններումարտաքին մտան յնտեղ ցուցաբերի Ախալքալաքա̀ 5-ինվրացականզորքերը սվ խարհին, մասնավորապես, ն ու հայտարարելով Ռուսաստանի Ծվրոպայիհետ կապհԴրականզորահանդես կազմակերպելով այն հաստատելու գործում Հայաստանի Հանրապետության Հանրապետությանտարածք: Հետագա ժամանակահամար ռաէ Վրաստանի մավարականկարնոր նշանակությունէր ստանում հատվածում լարվածությունը հայ-վրացականհարաբերություննեՎրաստան անցնողճանապարհը: նում էլ ավելիխորացավ,մանավանդոր վրացիներըընդհանուր շաԱնկախության գործընթացներից առաջ վրի ցական քաղաքական-մտավորական շրջանները բազմիցս հայտ հեր«հայտնաբերեցին» թուրքերիհետ, սկսեցինգործել հայերի թիրարել էին, որ Ախալքալաքի ու ն հարաբերություննեգավառն Բորչալուիգավառի կազմ կունքում ներդաշնակեցնելվրաց-թուրքական մեջ մտնողԼոռին համարումեն Հայաստանի Հանհայկականտարածքներ,սակակրը: Վրաստանի կառավարությունը մենշեիկյան անկախության հռչակումիցանմիջապեսանց հանկարծակիուլտլ Պապետության օգտագործում հմտորեն հետ հակամարտությունում մատիվ պահանջեցին,որ այդ տարածքներըմտնեն ն փորէր իր երկրիաշխարհագրականդիրքի առավելությունները Վրաստափ Հանրապետության ձում ՀՀ տարածքիմեջ` ըստ էության այդ անօրինակսկ միջոցով նրան ուղիների շրջափակման հաղորդակցության պահանջը հիմնավորելով ռազմավարականն զուտ տնտեսակսէ գնալու տարածքային զիջումների, անմիջականորեն հարկադրել անհրաժեշտությամբ: Մինչ այդ, դեռես թուրքական զորքերի նան կայզերական Գերմանիայի ուղղակի զորակցություօգտվելով առաչ խաղացմանժամանակաշրջանում` 1918 թ. մայիսին, ն սահմանային բնույհակամարտությունը վրաց-գերմմ նից:Դիվանագիտական նական միացյալզորամասերը թի բախումները գրավել էին Բորչալուն, ի վերջո հանգեցրին 1918 թ. դեկտեմբերի13-ին լով հայերին,որ դա արվում է Կկնված | Սկսված ռազմաքաղաքապաշտպանականնպատակներով պատերազմին: վրաց-հայկական թուրքերի հեռանալուցհետո գրավյալ կան ամեննին էլ վայրերից կհեռանան նալ առճակատմանը ՀայաստանիՀանրապետությունն վրացականզորքերը: Սակայն դա տեղի որոշակի ռազմավաչունեցավ, ն Վրաստադէր ձգտում, քանզի գլխավոր նպատակադրումը Հանրապետության րության արդեն ստեղծված փաստա կառավարությունը, իրականացումնէր` փորձելով Վրաստանին հարկադրել ցի վիճակիցելնելով, Լոռու ն հայտարարեց Վրաստանիսահմաններիմա| ապահովելու ազատ ելքը դեպի Բաթում, ն իրականացնել `

-

չդասավորվել

վստահեցնել |

Ախալքալաքի հայկականգավառների վերամիավորումը Մայր Հո րենիքիհետ: Հետ նաբար, են ա յն տեւա միանգամայն անընդունելի կետները, որոնք հ այ-վրացական պատերազմը փորձում են պատճչ| ան բանակումծառայող ռուսական սպայակազմ հակավրացական սադրանքներով, առավել նս Դրոյի «ռազմատեկ

միմյանցհետ, ն 27 ձայնով անցնում է ՀՅ դաշնակցության բանաձնր,ուր ասվում էր հետնյալը. «Հայ-վրացական խնդիրը խաղաղ ճանապարհով լուծելու նպատակովՀայաստանիՀանրապետության խորհուրդը հանձնարարում է կառավարությանըբանակցություններ սկսելվրացկառավարությանհետ` կոնֆերանս գումարելու՝ սահմանագիծնորոշելու համար»: Խորհրդարանիսոցիալ-դեմոկրատպատգործողություններով: 1918 թ. դեկտեմբերին Հայկ Ազատյանի առաջարկովորոշվում է այդ մասին տեԼոռի-Փամբակի սահմանային վեճի պատվ Գամավոր ճառով երկշաբաթյա ճան Վրաստանի պառլամենտի նախագահությանը,որը ռազմականբախում տեղի ունեցավ Հայաստա- ղեկացնել նի ն Վրաստանի է պայմանով, որ այն ունի ագիտացիայիբնույթ ն նպաընդունվում միջն: Դրա հետնանքով Լոռու մի մասը ճանաչվեցչեզոք գոտի մինչն հարցի վերջնական տակ:Հետագաշրջանում հարցի քննարկումը,կապված հայ-վրալուծումը,իսկ Ադրբեջանի հետ է: ռազմաքաղաքական առճակատում ցականկնճռիհաղթահարմանհետ, շարունակվում ավելի երկար տնեց: Հայաստանի Ինչպեսերնում է ՀՀ պառլամենտի թ. հոկտեմբերի29-ի ճիսՀանրապետությունում գործող եդքաղաքական կուսակցությունները, Պի դարձխմբակցությունները արձանագրությունից, կուսակցական բացի, գուցե մասամբ բլ շնիկներից, այսպես թե այնպես Եթե սոցիալ7ալորոշակի վերաբերմունք ունեցան այդ խնդրին: կանգնեցին "| լթ) յան ն պետականության դետկրատական պաշտպանության խմբակցությունն ի դեմս Ա. Խոնդկարյանի առաՍույն ուսումնական ջարկումէր Վրաստանի հետ ունեցած վեճը լուծել խաղաղ ճանաձեռնարկում Հենք գտնումանդրադառնալ պարհով, ապա դաշնակցական խմբակցությունըն ճույնիսկ մեծապատերազմական ողջ թոհուբռհին ն թ ւ կան գործողությունների Ա. Մելիքյանը, հավանություն տալով կառավարության մասնական մանրազնին ն անցուդարձին,դա առանձինուսումնասիրման է: ձեռնարկած առարկա Սակայն ը1-- ըողգծել քայլերին, ամեն ջանք գործադրելխաղաղ ճանապարնդգծել, որ հովլուծելու սահմանավեճը, առաջարկում էին ական մական կնճռի հաղթահարմանհա դեպքում, զենքի ուժով պաշտպանել Հայաստանի Հանրապետուքննարկմաննյութ է թյան իրավունքները: Գործնականում,սակայն, անցնում է դաշնակցական այն հանգամանալից առաջարկը: խմբակցության ն 12 քոմար Հայ-վրացական պատերազմի, ռազմական գործողությունները ն սահմանակնճիռը հարթելու նպատակով 9 խորհրդարանական հանձնաժողովը, որի կազմում ընդգրկվա թր ծություններին, էին Գ. միակարծիք էին Տեր-Խաչատրյանը(ՀԺԿ), Մ. Հարությունյանը (ՀՅԴ), Ս. անա րազմի նկատմամբ ունեցած իրենցդիրքորոշման Խաչատրյանը (ՀՅԴ), Ա. Խոնդկարյանը (էսէռ), Ա. Մամիկոնյանը մեջ: Վ918 թ. ն զորավար Ղորղանյանը: Բացի այդ, Հայ սոհոկտեմբերի 26-ին ան ն ե խորհրդինիստում,երբ կոչով դիմեց Վրաստանի սոցիալ-դեմոկրաՑիաւղեմոկրատիան քննարկվելէ | խնդիրը,ելույթ են ունեցել տիայինհ̀ այ-վրացական միջադեպին վերջ տալու անհրաժեշտուտարբեր րի ներ թյան մասին:Կոչը հասցեագրվածէր նան սոցիալ-դեմոկրատիայի յացուցիչներըՀ̀այ ժողովրդական Եր. Հարությունյանը, լ կոմիտեին, ազգային խորհրդի նախագահինն մինիստրսոցիալ-դեմոկրատՀ. Ազ տյան մարզային " Էականն այն է, որ որոշ մախագահին: Էական արդյունքներ,սակայն, որ զ տարակարծութ հանդր վերջ ի վերջո նրանքբոլորն Հայաստանի Հանրապետությանխորհրդի նոյեմբերի 8-ի ճիսէլ խնդրոառարկ մ տում բվայում համերաշխվու քննվեցՎրաստանիվարչապետՆ. Ռամիշվիլիի դիմումագիրը, են

խմբավորման»

հանրապետությունների

|

ազգային անվտան: նպատակահարմա ճ հատուկ է հարկ դիրքերում:

աաաոշտութ

հանդիսացել` իրան որ առաջ բերելու նը

կետներ: Մասնավորապես

ուր

կման

կած Հար

կեր րրեցնելու

ե հավոացական |

(անկուսակցական), Հաղ Հայաստանի հայ-վրացակոն թա ըք Ա խմբակմարզ" «2 ի կուսակցութ ո մ բրայացուց անն8 ումնե

Հ

լ

այն չտվեց:

ն

առաջին անգամ ՀայաստանիՀաճրապետության րապետության կյանքում Խորխորհրդարանը, կառավարությունը,հանրային կարհրրդի բոլոր կուսակցությունները, ծիքը,միաբերանդատապարտում էին վրացիներիհակահայկական առանցբացառության, կանգնեցին միննույն տեսակետիվրա` ցասումով դատապարտելով Վրաստանի դիրքորոշումը: ՀայաստանիՀանրապետության խորհրդարանըմի կառավարությանմենատիրականձգտումները:Եվ որ շատ ավելի շարք դռնփակ նիստերում քննելով դրությունը` կառավարությանը կարնոր ն հետաքրքականէ, ամենաուժգինքննադատողներնու դատվեցգործելուազատություն` պարտավորեցնելովնրան դիմել ամեն տափետողներըեղան հայ սոցիալ-դեմոկրատները, որոնք դեռ շարուպաշտպանելու համար Հայաստանի Հանրապետության միջոցի` նակում էին կազմակերպական կապեր պահպանել վրաց սոցիալն մանավանդԼոռիի վերաբերմամբ: իրավունքը Ախալքալաքի Այս դեմոկրատներիհետ: Սոցիալ-դեմոկրատ Ա. Մալ պատգամավոր տարակարծություն հարցում չկար. բոլոր կուսակցություններըԼոռին խասյանըխիստ բողոքեց հայ-վրացական համարում տարածքայինսահմանաէին ՀայաստանիՀանրապետության անբաժանելի մաս: վեճը հարթելու նպատակադրումով Հայ ժողովրդի խորհրդաժողովհրավիրելու բոլոր խավերի միտքն էր արտահայտում պատ մավրացականկողմի տարօրինակձնի դեմ (վրացականկողմը պարզաբան Լեռն, երբ սահմանավեճի առթիվգրում էր. «Երկու հազար տարպես գործնականումհաշվիչէր առել հակառակկողմի ցանկությումվա պատմությունը տանում է այն եզրակացության, որ հասցնում ները, նրա հետ հավասար դիրքերից հանդես գալու ելակետային առանցԼոռու երկարդարաշրջաններումչէր կարելի երնակայել Հապահանջներըն այլն), որն այս դեպքում համազոր էր բովանդակու- յաստան: Ներկայումսայս բանն ավելի նս աներնակայելիպետք է թյան. իր քայլով Վրաստանի«դեմոկրատական» կառավարությունը համարել, քանի որ կտրել Լոռին Հայաստանիմարմնից կնշանակե խախտում էր հավասարության սկզբունքները,ցանկանում էր ուրի)հոշոտել նրա ամբողջ անցյալն ու նրա կուլտուրականգանձերը՝ դաների վզին փաթաթել իր կամքը: Վրաստանի կառավարությունը րերին հարյուրավոր սերունդներիմեծագործությունըթալանել տալ»: ինքնագլուխ կերպով` առանց դիմացինիկարծիքը հաշվի առնելու Հատկանշական է, որ հայ-վՎրացական վեճի առանցքը հանդիորոշել էր վեհաժողովիվայրն ու ժամանակը,օրակարգն ու կազմը: նացող տարածքներիհայկական պատկանելության հարցում ՀաՀայկականկողմը, քաղաքական կուսակցությունները ուղղակի ամյաստանի Հանրապետության կուսակցությունների ն խորհրդանման հանդուրժելիգտան վարքագիծը,ն դատափետեցինայն: ԱՄրանական պատվիրակությունների գերակշռող մեծամասնությունը հանդուրժելիգտավ ն ինչպես վկայում է Մ. Վրացյանը, «ըստ ձնի ու էականտարակարծություններ չուներ: Այս առումով հետաքրքրաըստ էության դեմ» արտահայտվեցնան կան է սոցիալիստ-հեղափոխաՀայաստանի Հանրապետության խորհրդի (խորհրդարանի) կանների խմբակցությունը: Նմանատիպպատճառաբանություննե- 1918 թ. 12-ի դեկտեմբերի նիստի ընթացքիամբողջական վերլուծուրից ելնելով` բացասական վերաբերմունք դրսնորեցինն՛ դաշնակցաթյունը: են Պատգամավորները լսում մինիստր-նախագահիհաղորկան, ն ժողովրդականխմբակցությունները: Եվ գրեթե միաձայն, դագրությունը ն տեղական հայ ազգաԼոռվա շրջանում վրաց զորքի խորհրդարանը որոշեց չմասնակցելնոյեմբերի10-ի խորհրդաժողոբնակչության միջն սկսված ընդհարումներիմասին: Լսվում է Լոռվա վին ն հանձնարարեց կառավարությանը, որ աշխատի «հող պատբնակչության դիմումի մասին ՀայաստանիՀանրապետությանկարաստել մասնակցելուխորհրդաժողովին` նախօրոք համաձայնու ռավարությանը, ընթերցվումէ ուզունլարցիներիդեկտեմբերի7-ի դիթյան գալով նրա կազմի, օրակարգի,տեղի ու ժամանակի նկատԿառավարությունը տեղեկացնում է ձեռնարկածմիմամբ»: Խորհուրդըորոշեց, որ հայ-վրացական սահմանային վեճը շոցների մ ասին: Հարցիկապակցությամբ ելույթ են ունենում տարբեր առնչություն չունի այդ խորհրդաժողովի հետ ն «պետք է վճռվի մի՛ ներկայացուցիչներ:Չնայած արտահայտման այն երկու հանրապետությունների ճերկայացուցիչներիմիջոցով որոշ տարակարծություններին, հիմնականումկուսակցականխմբափոխադարձհամաձայնությամբ»: միակարծիք էին: Այսպես, ու Հայ ՅեղափոխականԴաշԱխալքալաքի Լոռու դեպքերըմեծ հուզում առաջ բերեցին ակցության Ն. ներկայացուցիչ Աղբալյանը, ելույթ ունենալով, Երնանում: Քաղաքականկուսակցությունները, Հայաստանի Հան-

'

մում-հեռագիրը:

|

խմբակցությունների

լ

վորումները

|

ընդգծում է, որ հայկական «կառավարությունը պետք է լինի զգույ, տրելի,իսկ կոնֆերանսիմիջոցով` անհնարին, ինչպես այդ ցույց ն կտրուկ. Լոռին մերն է, ն ժողովուրդնիրավունք ունի ինքնո: տվեցինմինչն այժմ վարված բանակցությունները, միակ ելքը ընրոշվելու, ն պետք է ճրա ձայնը որոշիչ լինի», քանի որ այդ բնակա: է արբիտրաժը,3. Առաջարկումէ վրաց կառավարությանը դունվում վայրերի «ազգաբնակչության80 94-ը հայեր են»: Խորհրդարան ցավալի դեպքերիզարգացման առաջն առնելու համար հետ քաշել սոցիալ-դեմոկրատպատգամավոր Աբրահամ Մալխասյանը, ըստ զորքերը Լոռվա սահմաններից, խոստանալով, որ հայոց զորքերը էությանհամերաշխվելով պատգամավորՆ. Աղբալյանին կառավաչեն մտնիլ այս գավառըսպասիլով անմիջապեսկազմվող արբիտրարության տեսակետիհետ, ն ելնելով ազգերի ինքնորոշմանիրավում ժի վճռին,4. Մինչե արբիտրաժի վճիռը` գավառում խառը հանձնաքից, պնդում է հետնյալը.«Մենք ընդունում ենք, որ Լոռին Հայաստա: ժողովի ձեռքովկազմել խառն ադմինիստրացիա,5. ԲանակցությունկցիՀանրապետության մասն է կազմում»: Շարունա: տերիտորիայի | ներըվարելոչ թե կառավարությաններկայացուցիչների, այլ պառկելով իր տեսակետը`Ա. Մալխասյանըգալիս է այն եզրահան լամենտական հատուկ հանձնաժողովներիմիջոցով, որոնք երկու մանը, որ «պետք է երկու դեմոկրատիկ ժողովուրդների դեմոկրատիկ կողմից էլ դիմում են դեպքերի վայրը ն Վրաստանին արած այս խորհուրդներից կազմելխառըհանձնաժողով», որը ն կորոշի պատբոլոր առաջարկությունները հայտնիլ ի գիտություն դաշնակից պերազմի ելքը, քանի որ իրենք «կատեգորիկ կերպով հակառակ էն տությունների ներկայացուցիչներին,խնդրելով նրանց գործադրել պատերազմին»,ն միակ ելքը համարումեն արբիտրաժը`կազմելով իրենց ազդեցությունը, այս հարցինխաղաղ լուծում տալու համար»: խառը ադմինիստրացիա նշված տարածքները ղեկավարելուհամալ Հայ ժողովրդական մինչն վերջնականորոշումը: կուսակցության բանաձնը, որն աննշան թվով է ձայներ ՀԺԿ ներկայացուցիչ ստանում, արձանագրում էր հետնյալը. «Լսելով միԿ. ընդգծելով,որ «Հայ Գյուլնազարյանը նիստր-նախագահի հաղորդագրություն, Լոռվա դեպքերի մասին` ժողովրդական կուսակցությունը տրամադիրէ այս հարցը միանգախորհուրդը է որոշում մայն խաղաղճանապարհով հավանություն տալ կառավարության ձեռնարլուծիլ, բայց ոչ ծայրաստիճանզիջում: կած բոլոր միջոցներին ներ անելով», որ «վրացիները այդ միջադեպը հարթելու համար իրավունքի պետք է իրենց զորքերը հանեն Լոռուց, ն արդարության որ հայ Լոռին պետք է կցել հիմունքների վրա»: Վերջնական տարբերակում Հայաստանին: Վրաստանիհետ խաղաղ ՀԺԿ-0 վերջինբառերը հանում է բաճաձնից: Որոշակի հետաքրքրուհարաբերությունների տեսակետից լավագույննայն է, որ Լոռին կցվի թյուն է ներկայացնում սոցիալիստ-հեղափոխականների բանաձնը: Հայաստանին: Այդ նպատակով ՀԺԿ-0 պառլամենտականխմբակ՛ «1. ն է որ Նկատելով, Լոռվա շրջանը հայկական ցությունը գտնում է, որ միայն խաղաղմիջոցների դեմոկրատիայի սպառումից հետո սկզբունքները պետք է տեղիք տալ զինվածընդհարմանը»: պահանջում են այդ հարցի լուծումը ազգագրական 2. նկատելով,որ ուրիշ որնէ լուծում մշտական կերտեսակետով, Կարնոր է ընդգծել, որ տարբեր խմբակցությունների բանաձնե՝ Պարանք կտա հայ-վրացականարդի հարաբերությանը` ազգային րում էական տարբերություններ չկային, չնայած այն հանգաման հարց քին, որ դրանք ձայներիմեծամասնություն ստեղծելով ապագայի համար երկու ժողովուրդների միջե չստացան, ն անցավ Հայ վնասիլով նրանց համերաշխությանը,սոցիալիստ-հեղափոխականՅեղափոխական Դաշնակցության առաջարկը: ՀայաստանիՀաններիխմբակցությունը առաջարկում է կառավարությանը բոլոր հնարապետության Խորհրդարանիսոցիալ-դեմոկրատական խմբակ՛ րավոր ցության ներկայացուցիչները միջոցներով աշխատիլ խնդիրը լուծել խաղաղ ճանապարներկայացնումեն իրենց առաջարկը հով,հակառակ որը ստանում է կողմ` 6 ձայն. պարագային պաշտպանիլ հայ ժողովրդի շահերը «Հայաստանի խորհուրդը,լսելով կաայդ շրջանում»: Բանաձնըքվեարկվումէ ն ստանում 5 ձայն կողմ: ռավարությանզեկուցումըԼոռվա դեպքերիմասին,որոշեց. 1. Վիճելի Վերջապես, պառլամենտի ճիստում ընթերցվում է ՀՅ Դաշնակգավառներըպատկանում են Հայաստանի Հանրապետությանը, ցությանխմբակցության բանաձնը.«Լսելով կառավարությանզեկուՀամարելովհայ-վրացական վեճի պատերազմով լուծելն անթույլա՛ ցումըԼօռվադրության ն այն միջոցներիմասին, որ նա ձեռք է առիլ բայց

շրջանի հայ ժողովուրդըվրաց զորքերի դեմ պաշտպանիլուհամար` ՀայաստանիՀանրապետության է խորհուրդըհավանություն տալիս կառավարության տեսակետինն ձեռնարկածմիջոցներին»: Ի մի բերելով վերն ասվածը՝ կարելիէ գալ այն հետնության,որ էական տարակարծություններ խմբակցությունների տեսակետում, կապվածհայ-վրացական ն այդ առումովկակնճռիհաղթահարման ռավարությանու պետությանձեռնարկածռազմաքաղաքական գործունեությանհետ, չկար, ն դա էր էականը:Ակնհայտ էր, որ այդ կուայդ

դրվածկետերըկարող են ծառայել իբրն հիմք, որի շուրջը բանճակցելով`կարելիկլինի գալ ցանկալի համաձայնության ն այդ պատճառովհրահանգում է ուղարկել Սանահին իր ներկայացուցիչներին`

բանակցելուՎրաստանի ներկայացուցիչների հետ»: Սոցիալդեմոկրատ Հայկ Ազատյանը,ելույթ ունենալով, գտնում է, որ եթե իրենքհետնեն Ն. Աղբալյանիճառին, ապա ըստ իր տեսակետիոչ մի համաձայնություն չի կարող կայանալ հայերի ն վրացիների միջն, ուստին ինքը գտնում է, որ պետք չէր այնքան սպասել, որ անգլիասակցությունների մեծամասնությունը, չնայած ծրագրայինորոշ տացիներըմիջամտեին, քանի որ այսօր այդ երրորդ ուժի, «Անգլիայի րակարծություններին, ազգային կարնորագույն հիմնահարցերիլուծէ լավ լինել, բայց չէ որ վաղը մենք նորից միջամտությունը կարող ման բնագավառում միակարծիքէին, ն վեր էին կանգնած կուսակկռվելուենք, որոովհետնամբողջովին շրջապատված ենք շովինիստցական նեղ հարցադրումների ու ներով»:Պետք է խոստովանել, որ այս բառերում ճշմարտություն նկատառումների շրջանակներից: Այս բոլորը վերաբերումեն 1918 թ. դեկտեմբերի12-ի նիստին, կար,ն ուշագրավը դա է: Եվ այդ տեսանկյունից էլ ելնելով` Հայկ դեկտեմբերի16-ի նիստում եղավշարունակությունը,որտեղ խմբակ- Ազատյանը ներկայացնումէ սոցիալ-դեմոկրատական խմբակցութցություններըդարձյալ փաստեցինիրենց զորակցությունըկառավայան առաջարկը. «Լսելով կառավարության հայտարարությունը րությանը: Այս պատմական վավերաթղթերի արժեքն անվիճարկելի կապիտան Գրինի արած առաջարկների մասին, ՀայաստանիՀանէ: Գեներալ Վ. Թոմսոնի կողմից դեպի գործողությունների վայրն րապետության խորհուրդըորոշում է` ընդունել առաջարկած պայուղարկված կապիտանԷ. Գրինի` զինադադարի ն մասին միջնորդու- մանները է կառավարությանը ի կատար ածել հանձնարարում թյան վերաբերյալկուսակցական աճում են դրանք,եթե այդ որոշումները կընդունվեն ն վրաց կառավարության խմբակցություններն իրենց առաջարկներըն դիտողությունները կողմից»: Ախալքալաքին ԲորչաՍակայնի վերջո այս տեսակետները չեն անցնում, ն այն լուխ գավառներիպատկանելության, բանիցհետո,երբ սոցիալ դեմոկրատԱզատյանը գտնում է, որ մյուս ժողովրդի`հարազատ բնակության վայրերը վերադարձի, երկաթուղային վեբանաձները հաղորդակցության չարժե քվեարկել, ձայների գերակշռող մեծամասնուրականգնման,պարենավորման ն այլ թյամբընդունվում խնդիրներիվերաբերյալ: է ՀՅ Դաշնակցությանճշգրտված ն բարելավված Սոցիալիստհեղափոխական Ա. Խոնդկարյանը խորհրդարանի բանաձնը. «Լսելով կառավարությանձեռք առած միջոցները Ախալդեկտեմբերի 16-ի նիստումունեցած ելույթում ընդգծում է, որ «Լոռին ն քաղաքի Բորչալվիհայ ազգաբնակչությանըվրաց զորքերի բռնուն ԱխալքալաքըՀայաստանի անբաժան մասն են», որ այն պաշտյուններից ազատելու մասին` Խորհրդարանըհավանություն է տա| Լս պանվել է հենց սոցիալիստ-հեղափոխականների նլ կոնֆերանսում, կատարված քայլերին: Միշտ կողմնակից լինելով հայ-վրացաստեղծված ռազմաքաղաքական կան վեճերի` իրավիճակում«Հայաստանիխորխաղաղ ճանապարհով լուծելու ն սկզբունքով համահուրդը, պետք է աշխատիառանց արյունահեղության, ձայնլինելովկապիտանԳրինի առաջարկին` Հայաստանի Հանրախաղաղ ճաճապարհովլուծել ստեղծվածանախորժությունը»: նա ներՎերջում պետության խորհրդարանը անհնարին է համարում մեր զորքերի հեկայացնում է իրենց խմբակցության հետնյալ բանաձնը, «Հայաս- | ացումը,մինչնոր չերաշխավորվիՀՀ անվիճելի մասը կազմող Բորտանի խորհուրդը,սկզբիցկանգնածլինելով Հալվին Ախալքալաքի հայ-վրացականտարագավառի ապահովությունը վրաց զորքերից: ձայնությունըխաղաղկերպովլուծելու տեսակետիվրա, ընդառաջէ Խորհրդարանը հրահանգումէ կառավարությանըայս հիմքերի վրա Գնում այն առաջարկին, որ կապիտան Գրինը անում է Հայաստանի ատուկպատվիրակության միջոցով բանակցություններ վարել Հանրապետության ու կառավարությանը գտնում է, որ առաջաԳրինի հետ ն հթե հարկ լիճի` նան Վրաստանի»: Բանա-

| | |

կապիտան

ձնը 18 ձայնով ընդդեմ -ի ընդունվումէ, 13 -ը ձեռնպահեն մնում: Ակնհայտ է, որ կեղծ է այն մոտեցումը,երբ կուսակցություննելը արհեստականորեն բաժանվում են ազգայինի ն ռչ ազգայինի՝ հի ընդունելովոչ իրական չափանիշներ:Արխիվային ն այլ փաստս-| թղթերըանվիճելիորենվկայում են, որ թե՛ ընդդիմադիր, ն թե՛մնա|

գրում են իրողությունըն հավանություն տալիս ՀՀ կառավարության

ռազմաքաղաքական գործունեությանը: Վրաց-հայկական պատերազմը կարճատն էր. Հայկական զորամասերըԴրոյի հրամանատարությամբդեկտեմբերի 15-ին մի հարվածով գրավեցին Ալավերդին,դեկտեմբերի 17-ին` Բոլնիս-Խա-

կուսակցականխմբավորումներն ու չենը,այնուհետն Շուլավերն ու Սադախլուն` պարտության մատնեկազմակերպությունները ներքուստ ունենալով զանազան տեսակետներ,այնուամենայնիվ լով գեներալներ Ծուլուկիձեին Գ. Մազնինի(Մազնճիաշվիլի) գլխավոազգային տարածքայինհարցերիլուծման խնդրում միասնականեն ըությամբգործողվրացական 12 հազարանոց բանակին, որին ուղեկեղել: Այլ բան է, որ գործնականումներկայացվող ցում էին 4 զրահագնացքներ, որոնցից երեքը ընկան հայերի ձեռքը: առաջարկները իրագործելիլինեին, բխեին գոյություն ունեցող իրավիճակի իրս-| ԴեպիԹիֆլիստանող ճանապարհըբաց էր, սակայն պատերազմին տեսականհաշվառումից: Նման հարցերը միջամտեցին պարզաբանելիս պետք Անգլիայի ն Ֆրանսիայի ռազմաքաղաքական ներկանկատի ունենալ այն իրական աշխարհաքաղաքական իրավիճակը յացուցչությունների ղեկավարները(հակամարտությանըմիջամտեորում գտնվում էին թե՛ կուսակցությունները, ցինանգլիական ն թե՛ Հայաստանըընդ: գեներալՎ. Ռայկրոֆտը ն ֆրանսիական գնդապետ Պ. հանուր առմամբ, ինչպես ճան այն Շարդինյին, որ կյան: որոնք հայերին ն վրացիներին պարտադրեցին դեկհնարավորությունները, քում կարող էին գործադրել ն տեմբերի 28-ին ստորագրել համապատասխան համաձայնագիր` կուսակցություններից խմբակցությումներից յուրաքանչյուրը:Թե՛ պատերազմի 31 -ին ժամը 12 -ին պատերազմականգործողություննեընթացքինն թե՛մյուսման| գեկտեմբերի բամասներին մենք չենք անդրադառնում,որովհետն դա հատու րը դադարեցնելու մասին), ն, իրենց իսկ շահերից ելնելով` պատեքննարկմաննյութ է: Ընդամենը նպատակահարմար ենք գտնում նչե,|| հազմողկողմերինհարկադրեցինդեկտեմբերի 31-ին գնալ զինաոր հայ-վրացական պատերազմը,որին վրացական կողմից մադադարի,որի համաձայն Բորչալուի գավառի հյուսիսային մասը նակցել է 12 հազարանոց զորք, իսկ հայկական կողմից կանոնավոր մնացՎրաստանին, հարավային մասը` մինչն Դսեղ-Ջալալօղլի գիբանակի 6000 զինվոր ն 2000 աշխարհազորային, ծը՝ Հայաստանի ն ընդ որում կոլ դրանց միջն ընկած տարածՀանրապետությանը. մերը կորցրելեն զգալի թվով մարդիկ,1919 թ. Քում սկզբին ավարտվումէ| ստեղծվեց «Չեզոք գոտի»` անգլիականզորքերի հսկողությամբ ն խորհրդաժողովով, որը որոշումէ հետպատերազմյան իրադրության անգլիացի նահանգապետիղեկավարությամբ, որն ուներ հայ ն խնդիրները: Այս փաստն արձանագրվեց նան Հայաստանի վրացի Հանրաօգնականներ: Չնայած հայկական կողմի բողոքարկմանը,ն պետությանխորհրդի1919 թ. հունվարի25-ի նիստում, որտեղ լսվեց հայկական պատվիրակությանղեկավար Արշակ Ջամալյանի մասկառավարության ճավոր զեկուցումը,ընդունվեցհամապատասխան ն անհամաձայնությանը,ինչի մասին համապաորո| կարծիքին շում: Տեղեկացվեց հայ-վրացական կոնֆերանսիկողմից ընդունված տասխան մակագրությունկա երկու կողմերի միջն ստորագրված ն կառավարության լիազոր-ներկայացուցիչների պայմանագրի կողմից հաստամտակ, Ախալքալաքի վրա հաստատվում էր վրացաված զինադադարի պայմաններին Բորչալվի սահմանների,գերի՛ կանհսկողություն, չնայած ձեռք բերված համաձայնությունը ժամաների փոխանակմանկարգի, երկաթուղայինհաղորդակցությամ| ճակավոր էր: Հարցի վերջնական հանգուցալուծումը թողնվում էր ն չեզոք գոտու կազմակերպման Անտանտի ղեկավարմանմասին: Հաստատա-| պետություններիհայեցողությանը, որի համար ն՛ Վրասգրվում է երկու երկրներիմիջե ն անը, ժամանակավոր դիվանագիտական| Հայաստանը պետք է իրենց ներկայացուցիչներըուղարկեին գործողությունների սկսման կարգըն հատուկհարցերիգծով հարաՀայ-վրացական «կնճռի» հանգուցալուծումը չգտնվեց ճան 1919 թ. բերությունների բնույթը: Այս հարցի կապակցությամբ բանավեճչի հունվարիկեսին Թիֆլիսում բացված հայ-վրացական ծավալվում,պարզապես կուսակցական խմբավորումները արձանա սակայն դրանում որոշում ընդունվեց փոխայալ

է|

Եվրոպա:

խորհրդաժողովում,

| միջյան փոխհարաբերություններում:Վրացիները շարունակեցին դարձ անկախության ճանաչման ն դիվաճագիտականհարաբերու նախկինքաղաքականությունը հողային խնդրում: Խորհրդաժողովթյունների վերականգնմանմասին: Ստորագրվեց փոստ-հեռագրս: ներըմնացինթղթային մակարդակում:Այդ հարցով 1919 թ. մայիսին կան համաձայնություն,երկու երկրների միջն անցագրային ռեժիմ զբաղվում է Երկրորդ Ինտերնացիոնալի գործադիր մարվերացվեց, իսկ արդեն մարտին վերականգնվեց երկաթուղային Փարիզում մինը, ն որին Վրաստանի սոցիալ-դեմոկրատներըառաջարկում են հաղորդակցությունը, Հայաստանի Հանրապետության համար տարածավեճը լուծել ոչ թե հանրաքվեով, ինչպես իրենց իսկ համատրանզիտային նշանակություն ունեցող կարնոր ուղին բացվել ն ձայնությամբ Ռուսաստան: որոշել էր Բեռլինի խորհրդաժողովը, այլ միջնորդ դաԹիֆլիսի Բաթումի վրայով դեպի Եվրոպա, Հետվպստարանով: Մակայնդարձյալ ապարդյուն:Երկու ամիս անց Լյուցեռտերազմյան իրադրության խնդիրներնիրենց արտացոլումը գտաք նան Հայաստանի նորից քննարկում է այդ չարաբաստիկ հարցը: Հանրապետության խորհրդի 1919 թ. հունվարի նի խորհրդաժողովը Այստեղ էլ որոշվում է, որ ինչպես բոլոր հողային վեճերը, այնպես էլ 25-ի նիստում, որտեղ լսվեց կառավարության զեկուցումը, ընդունվել հայ-վրացական համապատասխանորոշում: Տեղեկացվեց հայ-վրացական կոնֆե սահմանավեճըպետք է լուծվեր ժողովրդականհանրաքվեովկ̀ ն րանսի կողմից ընդունված կառավարությանլիազոր-ներկայացո: ազմակերպված Ազգերի Դաշնակցության կողմից ն նրա Ի ցիչների կողմից հաստատվածզինադադարիպայմանների ն Բոբ հակակշռով: վերջո, այդ ամենն ավարտվում է վերոանմիջական չալվի սահմանների,գերիների փոխանակմանկարգի, երկաթուղս: հայ-վրացական խորհրդաժողովով1919 թ. օգոստոսի 29-30-ին հիշյալ ն Թիֆլիսում, յին հաղորդակցությանկազմակերպմանն չեզոք գոտու ղեկավար կնքված համաձայնությամբ, որով վիճելի հարցերի ման մասին: Հաստատագրվում վերջնական է երկու երկրներիմիջն ժամանակա: հետաձգվում է մինչն Թուրքահայասհանգուցալուծումը տանի հարցերի վոր դիվանագիտական լուծումը Ազգերի Դաշնակցության կողմից: 1919 թ. գործողությունների սկսման կարգը ն հատոկ սեպտեմբերին հարցերիգծով հարաբերությունների հրավիրվածհայ-վրացականնոր խորհրդաժողովը նս բնույթը: Այս հարցի կապակցո՝ սահմանային թյամբ բանավեճ չի ծավալվում,պարզապես կուսակցականխմբավ հարցում փոփոխություններ չարձանագրեց, սակայն կողմերը րումները արձանագրումեն իրողությունըն հավանություն տալի պայմանավորվեցինհետայսու ծագելիք վեճերը լուծել փոխադարձ կառավարությանռազմաքաղաքական համաձայնությամբ կամ իրավարարի վճռով, նրանց միջն գործունեությանը: Հարցելի սահմանվեց քննարկումըավարտուն դարձնելունպատակով,վերջապես, կարծում առանց մաքսի ապրանքներիփոխադրություն: Եվ քանզի շուտով բրիտանացիներըհեռացան Անդրկովկասից, որոշվեց ենք, հետաքրքիրէ նշել միջազգայինկազմակերպությունների վերս «Չեզոքգոտում» պահպանել խառը վարչությունը` ձգտելով պահբերմունքըհայ-վրացականպատերազմին:Այդ մասին արժանահիշմ տակ վկայակոչումներ հնարավորինս նորմալ հարաբերություններ: «Չեզոք գոտու» ունի Ա. Ջամալյանը:Հայ-վրացականպատե պանել մեջ էին մտնում ճախկին Բորչալուի գավառի (Բորչալվի գավառը րազմի հաջորդ շաբաթներին` 1919 թ. փետրվարին,Բեռնում տեղի| ունենում ԵրկրորդԻնտերնացիոնալի առմամբ կազմում էր 3,2 հազար քառ. կմ իր ավելի քան խորհրդաժողովը:Գագաթաժ: ընդհանուր հազար ղովին մասնակցածՀՅ Դաշնակցության ն վրաց սոցիալ-դեմոկըմ բնակչությամբ),Ալավերդու, Ուզունլարի (Օձուն) ն Վորոնցովկայի(Տաշիր) շրջանները` 41 գյուղերով: Հետագա ժամանատիայի ներկայացուցիչները (Ա. Չխենկելի ն ուրիշներ) համաձայնը: են կահատվածում թյան գալիս` հայ-վրացականտարածավեճը դնելու խորհրդա վրացական իշխանությունները այդ գյուղերի թիվը հասցրին ժողովի քննությանը: Խորհրդաժողովը 53-ի` նոր բռնազավթումներիճանապարհով: Վերջիվերջո, սահմանավեճ վճռում է, որ պետք է լուծվի համաձայն ազգերի ինքնորոշման Հայաստանի համար 1920 թ. վերջերին Հանրապետության օգտվելով իրավունքի ճշգրիտ գործադրության:Վիճաբանողկողմերնիրենց պատրաստմ՛ չափազանց աննպաստ ռազմաքաղաքականկացությունտեղծված ն հայ նից կամություննեն հայտնում ենթարկվելու ժողովրդի ֆիզիկական գոյությանը թուրքերի կողմից այս պայմանին: Սակայն դա արմատականճ սպառնացող վտանգալիցվիճակից, Վրաստանը նոյեմբերին Լոռու փոփոխություններչմտցրեց ազգս

|

«Չեզոք գոտին» հռչակեց իր տարածք: 1920 թ. սեպտեմբերին սկսված թուրք-հայկական պատերազմիընթացքում, երբ Հայաստաճի Հանրապետությունը պարտություն պարտության ետնից կրելով, հայտնվեց ռազմաքաղաքական աղետալիիրավիճակում,իսկ արդեն հոկտեմբերի 30-ին Կարսի «անմատչելի» համարվող բերդն ընկավ

ԹԵՍԱ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

թուրք ագրեսորի ձեռքը, այդ ընթացքումԱճտանտի վերջին զինվորը

ՍՈՑԻԱԼ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

լքեց Անդրկովկասիտարածքը, ն հայերը հայտնվեցին դիվանագիԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

տական մեկուսացման պայմաններում, հայկական Լոռին բռնաՈՒՆՈՒՄ:

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅ

ԳՈՐԾԱՐԱՐ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԵՎ ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

զավթելու նպատակովՎրաստանի մենշնիկյան հանրապետության

ՇՐՋԱՆՆԵՐԻ

կառավարություննառաջարկեց Հայաստանի Հառրապետության

ԿՈՂՍՆՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

կառավարությանըթ̀ույլատրել վրացականզորքերի մուտքը«Չեզոք գոտի»` իբր թե Թուրքիայի կողմից Վրաստանինսպառնացող հնաՀայաստանի Առաջին Հանրապետությանկազմավորումը ն րավոր վտանգիդեմն առնելու համար: ՀայաստանիՀանրապետու զարգացումը ընթանում էր դժվարին պայմաններում:Անհրաժեշտէր թյան ն Վրաստանիմիջն ընթացածկարճատն բանակցություններից կարճատն ժամանակամիջոցում ստեղծել պետական-քաղաքակա հետո 1920 թ. նոյեմբերի 13-ին ստորագրվեց հայ-Արացականհամակառույցներ (բանակ,ոստիկանություն,հատուկ ծառայություններն ձայնագիր, որի հիման վրա էլ վրացականզորքերը մտան «Չեզոք այլն),ֆինանսատնտեսական համակարգ,լուծել պարենայինն գաղգոտի», ինչից հետո սկսվեցին բռնություններըԼոռու հայ բնակչութականների խնդիրները,հանդարտեցնելազգային խմբերին, հաղթյան նկատմամբ`վերջինիս հարկադրելով թահարել ընդունել վրացականքաներքինհակասությունները, մի խոսքով, դուրս գալ քառսի ղաքացիություն: ՀայաստանիՀանրապետությունում խորհրդային ու անիշխանության ճիրաններից: 1919 թ. կեսերին, կարգերի հաստատումիցհետո շարունակելով անօրինական առաջչնայած ընդհանուրոգնորիչ որոշ տրամադրուխաղացումըհայկական տարածքում, վրացական կանոնավոր զոթյուններին, Հայաստանի Հանրապետության իրական վիճակը մնում էր րամասերը հասան մինչն Շահալի կայարանը, զավթեցին Ջալալօղտագնապալից, սպասելիքները`պայմանական: Այդ է վկայում լիճ (Ստեփանավանը ), Լոռուտը, Աթանըն այլ բնակավայրեր: Վրանախագահ Ալ. Խատիսյանի դիմումը Թիֆլիսի ցական 7000-անոցօկուպացիոնզորքը պահվում էր Լոռվա գյուղահայկական դիվանագիտական ներկայացուցչությանղեկավարԼնոն ցիությունից բռնագրավված պարենի հաշվին: փոխվում Իրավիճակը «Բոլոր շոգեքարշներըն վագոններըուղարկված են է 1921 թ. փետրվար-մարտին, երբ քաղաքական իրադրությանփո Վրաստան: Ամբողջշարժումը կանգնածէ: ՀաղորդեցեքԷ. Գրինին ն փոխության հետնանքով Վրաստանը հարկադրված է լինում Բրաֆին: Սարսափելի սով է: Ամեն օր հեռագրեքինձ` ինչքան ալյուհաշտվել Լոռին ՀայաստանիԽորհրդային Հանրապետությանը տովբեռնվածվագոն է դուրս գալիս Թիֆլիսից: Անհապաղ հեռաանցնելու հանգամանքիհետ: Ինչպես տեսնում ենք, վերջիվերջո, գրեքԲեգզադյանին` անհապաղ ուղարկի մազութ ն բենզին, ոչ մի պատմաքաղաքական իրադարձությունների հետագա զարգացման կաթիլ չկա...հակառակ դեպքում ամեն ինչ կմեռնի»: ընթացքը հանգեցնում է նրան, որ, ՀայաստանիՀանրապետության Հարկէ ընդգծել, որ հայաստանյանպայմանների «անհեթեթուխորհրդայնացումիցանմիջապես հետո պատմական Լոռու տաթյունը» հրաշալիըմբռնում էին ճան ուրիշ հայ հասարակականրածքը գործնականում վերամիացվումէ ՀայաստանիՀանրապե- քաղաքական, մտավորական գործիչներ: տության հետ, իսկ Ախալքալաքիգավառը մնում է Վրաստանի «Երկրիվիճակըշարունակում է մնալ ծանը, հացը պակաս է, ն նովըառատ հունձ է անում: Խորհրդայինհանրապետության տարածքայինկազմում: Կտրված ենք արտաքին աշխարհից, -

-

-

կառավարության

Եվանգուլյանին.

|

Վրաստանըշարունակում է մեր ճամփան փակել, կարող եք երնսկայել` ինչպիսիանհանդուրժելի կացությունէ ստեղծվելմեզ համար: Ամերիկայիցուղարկված ալիւրը շատ անկանոն է մեզ հասնում առաջին հասած նավից մօտ 80.000 փութ տրվեց Բաթումի ազգաբնակչութեանը, փոխանակսովից կոտորվողՀայաստանինուղար կելու: Առհասարակ Անգլիայիքաղաքականությունը դեպի մեզ մինչն վերջերս եղել է տմարդօրենդաժան ն քիչ բարեացակամ»,-գրում

գրառումներում: Այսպես, 1919 թ. վերջին գրում է Արմեն Գարոյին. «Մերմտավորականությունը դրսից է ուզում վայելել անկախ Հայաստանը:Միքայելինխնդրեցինք, որ գայ: Պատասխանեց, որ ներկայությունը անհրաժեշտ է Հռոմում: Անցնող օր։՝' ։Խատիսյանը ասում էր, թե Ավետիքըիրեն գրել է, որ խաղաղության դաշնագրի հետո ինքը ցանկանում է դեսպան մնալ Փարիստորագրությունից զում: Չնեղանաս, բայց դու էլ գերադասեցիրՎաշինգտոնը Երնանից: է Ս. Վրացյանը1919 նման «խուրտաներին»մնաց Հայաստանիպետության կազԵվ թ. մայիսի 18-ին ՀՅԴ մեզ ԱմերիկայիԿենտրոնական Կոմիտեին: ու մակերպելն վայելելը։ Համաձայն եմ, որ այս մոմենտում դրսի աշ1919 թ. վերջին 6-7 խատանքը ամիսներիընթացքումմեծագույնդժվարուշատ կարնորէ, անհրաժեշտ է խաղաղության դաշնագիր թյուններովհաջողվումէ Հայաստանի Հանրապետություն ներմուծել կնքելիր բոլոր հետնանքներով,անհրաժեշտ է նյութական օժան1.250 հազար փութ ալյուր, դակության հազարփութ ցորեն, 50 հազար փութ աղբյուրներ գտնել համաձայն եմ, բայց այդ բոլորը բրինձ, 6 հազարփութ եգիպտացորեն շենքի ն այլն, ինչպես ճան վերին հարկերնեն, եթե պատվանդաննամուր չլինի, ձեր այդ մինչն հազարփութ մազութ ն հում նավթ, մինչն 140 միջազգային նվաճումները հինգ կոպեկի արժեք չեն ունենայ: Հիմքը հազար փութ կերոսին, 25 հազարփութ բենզին, 45 հազարփութ փայտածուխն այլն: 1920 է ու կառավարությունը»:Փայլուն է ասված: Հստակոպետությունն թ. ամռանըՀայ րեն ու Յեղափոխական պակասկարնորն իրարից զատվել են: Դաշնակցություն կուսակցության կարնորն կողմից բանակի օգտին ԱՄՆ-ում այստեղ կարնոր էր նան այն հանգամանքը, որ արտԱնշուշտ, կազմակերպված հանգանակությունիցհավաքվումէ ավելի քան կես միլիռն երկրի հ այ ձեռներեցների, մտավորականության ճերկայացուցիչնեամերիկյան դոլար, Երնան է հասցվումմեծ քանակությամբ րը բացասական պաքսիմատն պահածո: «զիցքեր» էին տեսնում Հայաստանի ՀանրապեՍտեղծված բարդ իրավիճակըՀայաստանի թյունում կառավարողդաշնակցական բյուրո-կառավարության Հանրապետու թյունում խիստ բացասաբար էր անդրադառնումկառավարության գործունեության մեջ: Նրանք տնտեսական ձեռնարկումների ողջ ռազմաքաղաքական տնտեսականգործունեությանվրա, հնարատեսնում էին քաղաքականկայունության ապավորությունչէր տալիս վերջինիսիր ձեռքում հովման մեջ, այն ինչ Հայաստանի Հանրապետությունումիրապես կենտրոնացնելու զգալի դրամական ն նյութական ռեսուրսներ, չկար: լուծելու զանազան ռազմականխնդիրներ: Դա, դեռ 1920 թ. լավ էր նկատել նույնիսկ Անդրկովկասում, այՀարկ է ընդգծել,որ հենց այդ դժվար կացության նուհետն Հայաստանում ամերիկյան գերագույն կոմիսար Վ. Հասկեմեջ ստեղծվեց ն զարգանում ը: Ինչպես էր Հայաստանի է Թիֆլիսի հայկական դիվանագիտական հաղորդում Հանրապետությունը: Ձախողման վտանգի տակ էին այն քաղաքական ն տնտեսականձեռնարկում- ներկայացուցիչը թ. փետրվարի 14-ի իր հաղորդման մեջ` որոնք հույս կար իրականացնել Պտարկված ները, Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարին,«մի անգամ գնդապետ Հանրապետու Վ թյունում: Շատ շուտով ակնհայտ դարձավ, որ հայ ձեռներեցները, տեղեկանալով,որ ՀայաստանիՀանրապետությանկաորոնք կարող էին քիչ թե շատ օգտակարլինել տնտեսությանն առռավարության յուրաքանչյուր բաժանմունք իր ներկայացուցիչն ունի հասարակ հարազատերկրի զարգացմանը, Թիֆլիսում, ասել է, որ այդպիսի շքեղություն իրեն թույլ չի տալիս պարզապես չէին ցանկանում գալ Հայաստանորպես շարքային աշխատողներ, մեծավ Ամերիկան,որ մի քանի անգամ Հայաստանի Հանրապեմասամբ ձգտում էին հեղինակավորբարձր տությունից հարուստ է: Միանգամայնօրինաչափորենուժեղ, տնտեպաշտոնների, ինչի մասին շատ գունեղ վկայակոչումների ենք հանդիպումՍ. Վրացյանի "տկան,պետականն ղեկավար կազմ ձնավորել 1918 -1920 թթ.

|| |

-

|

հնարավորությունը

|

Հասկելը,

նույնիսկ

|

չհաջողվեց, ձախողվեցինգործունյա պետական կազմակերպության առումովԹիֆլիսի հայկակական ներկայացուցիչ Լ. Եվանգուլյանի ձնավորման բոլոր քիչ թե շատ լուրջ ջանքերը: Անշուշտ, այս առու 1919 թ. դեկտեմբերի9-ի արտաքին գործերի մինիստրին ներկայացմով ճշմարտություն կա վերոհիշյալ գնդապետ Վ. Հասկելի` 1919 ի. ված զեկուցագիրը.«Ես այլես չեմ հավատում արտաքին ուժին ն աշնանը Լ.Եվանգուլյանի հետ ունեցած զրույցի ընթացքում ասվամ նրա`դեպիմեզ բարելավ վերաբերմունքին.սպասելով անցյալ տարի այն խոսքերում, թե այդ կառավարությունը«բաղկացած է ճախկին Անգլիային որպես մեր դաշնակցի, այս տարի Ամերիկային, ռրպես դասատուներից ն կուսակցության աջակցությունից օգտվող ամմվ մերհովանավորի, Ֆրանսիային ճրա սիմպատիաներովդեպի մեզ, կարգիմարդկանցից`քաղաքականապեսոչ հասուն ն ոչ հեռատետ»: մենքսխալվելենք մեր հաշիվներում: Ֆրանսիան գրավել է ԿիլիԵվ առհասարակ Հայաստանի Հանրապետությունում շամ կիան,Ամերիկանտատանվում է մեզ վրա մանդատ ստանձնել, Անանմխիթար էր կադրային վիճակը: Այդ հանգամանքը հասկանում գլիան մահմեդական տարրի մեծ տերություն է, Ռուսաստանը հեռու էին ճան կառավարության,պետությանն զանազան կուսակցություն է, Անգլիան Իտալիայինթույլ չի տվել Անդրկովկաս մտնել, իսկ հուների առավել խելացի ներկայացուցիչները,որոնք երբեմն-երբեմննական զորքերի Անդրկովկաս գալուն համաձայն չեն երնի դաշնավեհերոտ փորձեր էին կատարում շտկումներ մտցնելու ար կիցները: Այսպիսով,մեր ժողովուրդը մնացել է մեն մենակ ու առանց բնագավառում,սակայն ապարդյուն: Ոչ ոք չէր ցանկանում մեկնել կողմնակի օգնության,շարունակվում է կռտորվել սովից, ցրտից, հիանկայուն, թշնամիներով շրջապատված Հայաստան, ուր ցուրտ էն ու Տաճկաստանիմշտական սպառնալիքից»: վանդություններից սով, խոլերա ն տագնապովլի իրավիճակ: ՀայաստանիՀանրապետության անկախության հռչակումը Վրդովվելով ազգասիրության պակասից, հաճախակի ցուց մեծ ոգնորություն առաջ բերեց Հայաստանում: Սակայն, փաստը բերվող եսականության դրսնորումներից,Ս. Վրացյանը բողոքում ինչպես վկայում էին փաստերը, դա էլ բավարար զորեղ գործոն չէր, նան մեկ այլ փաստի դեմ: Վկայակոչելով, որ Հայաստանի Հանրա՛ որ գործերը ՀայաստանիՀանրապետությունումդեպի լավը գնային, պետություն եկողները քիչ չեն, ճա միննույն ժամանակ նշում է, ճմ որ դրանիցոգնորվեինարտերկրի հայ գործարարները:Դա հատկամեծ «մասը գալիս է նախարարկամ խորհրդարանի անդամ ն կամ| պես ցայտուն դրսնորվեց 1919 թ. սեպտեմբերի 28-ին Թիֆլիսում դուրսը դեսպան նշանակվելու ակնկալիքով ն հույսով»: Ավելին Հայաստանի ներկայացուցՀանրապետությանդիվանագիտական զայրամալով, որ շատերն էլ ՀայաստանիՀանրապետությունեն գա՛ չության խորհրդական իշխան անդամ Մ. Թումանյանի կողմից հրալիս չարչիական-առնտրական նպատակներով, իբրն թե հայրե վիրված հայ արդյունաբերողների ն բանկերի ներկայացուցիչների երկրին տնտեսապես օժանդակելուհամար, ՄՍ. Վրացյանը փա/| ժողովում, որին ներկա էր ճան գեներալ Ջ. Հարբորդը:Ժողովի նատագրում է, որ դա վերջին հաշվով ավարտվում էր նրանով, որ դրաք| խագահը հրավիրվածներին տեղեկացնում է գեներալին հեցից շատերը զբաղվում էին էժան գներով գորգեր ն թանկագինքարեր տաքրքրող երկու հարցի մասին. 1) ՀայաստանիՀանրապետության գնելու եկամտաբերառուծախով՝առանց փոխարենը Հայաստանոմ անկախության ճանաչման պարագայում արդյունաբերության ն որնէ բան ներդնելու: Իսկ կառավարության արգելքի դեպքում էլ վեր՛ բանկերի հայ ներկայացուցիչները կկամենա՞նարդյոք իրենց գորջիններս աղմուկ էին բարձրացնում, թե դաշնակցական սոցիալին ծունեությունը տեղափոխել Հայաստանի Հանրապետություն ն 2) --տական կառավարությունը մեռցնում է ազատ առնտուրը: ի՞նչպա յմաններեն հարկավոր, որպեսզի արդյունաբերությունըՀաՀարկ է սակայն ընդգծել, որ հայկական ոչ բոլոր քաղաքակա յաստանիՀանրապետությունում բարգավաճի: շրջանակներում էր իշխում ոգնորիչ (էյֆորիկ) հիացմունքը Եվրո Հարկէ նշել, որ Հարբորդը այդ հարցերը տվել էր ճան Կ.Պոլսի պայից սպասվող ակնկալիքներինկատմամբ: Այլընտրանքի հնար | հայ արդյունաբերողներին, որոնք պատրաստակամություն էին վորությունները այնքան էլ մեծ չէին, մնում էր հավատալ, հույսմ հայտնել կարգու կանոն հաստատվելուց հետո միայն տեղափոխվել տածել, սակայն ոչ բոլորն էին հավատում: Հետաքրքրականէ ա/ Հայաստանի Հանրապետություն:Այս առումով հատկանշական են

|

|

Թիֆլիսի որոշ հայ մեծահարուստների ելույթներըվերոհիշյալ ժողո վում: Գործնականխոսքովհանդեսէ գալիս Եղիա Ղազարյան ՄԺ)իլյանը: Շեշտելով,որ հայերը ոչ միայն առետրականկարող են լէ նել, այլն լավ արդյունաբերողներ, նա այնուամենայնիվ պնդում է, որ բոլորն էլ իրենց գործերըՀայաստան կտեղափոխեն միայն այն դեւքում, եթե այնտեղ հաստատվի կարգու կանոն ն վերանան քաղացքսկան աննպաստպայմանները: Գտնելով,որ ժամանակակից Հայաւտանի Հանրապետության արդյունաբերության զարգացման խոչըն դոտները բազմաթիվեն, Ղազարյան-Մայիլյանը անդրադառնում է երկու կարնոր արգելքների.«նախ այն, որ ՀայաստանիՀանրապետությունը կտրված է արտաքին աշխարհից:Այս դրության հետ հայարդյունաբերողը հաշտվելչի կարող: Առանց Վրաստանիհետ -

արդենկախվածէր «հայ» կոչված գործոնից: Հայ արդյունաբերող Ղազարյան-Մայիլյանը հենց այդ երկրորդխոչընդոտը, որին հանդիպում էր արդյունաբերությունը ՀայաստանիՀանրապետությունում,

համարում էր իրավակարգի, գույքի

ն

անձի ապահովության բացա-

կայությունը, ինչը զգալի չափով վերաբերումէ ՀայաստանիԵրրորդ` ներկայիս Հանրապետությանը: Վերոհիշյալ հեղինակը այդ համա-

րում էր հետնանքայն բանի, որ կառավարությունըչէր արտահայ-

տում

ժողովրդի կամքը,որ ժողովուրդըըստ ստեղծված իրավիճակի այնպիսի վիճակումէր, որ միայն իր ֆիզիկական գոյության փրկությամբ էր զբաղված, ուստի ն հնարավորությունչուներ աչալուրջ

վերաբերմունք ցույց տալու

դեպի այս կամ այն ներքին քաղաքական ասել, որ նմանատիպիրավիճակի հետ բախվեց համաձայնության գալու հայ ՀայաստանիՀանրապետությունը նան պարժողովուրդը 1990-ական թվականներին, որն էլ շատ բազապես գոյություն ունենալչի կարող.Վրաստանի ցասական տ րամադրությու ազդեցությունունեցավ նրա քաղաքական ն հասարականից է կախվածՀայաստանի կան Հանրապետության Այ լինել-չլինելը: ակտիվության, ինչպես նան կենսամակարդակի վրա: կախումըՎրաստանից Եվ վերջապես, Հայաստանի Հանրապետությանը դնում է ամփոփելով իր միտքը, վերոհիշյալ հեղինակը ամենածանըվիճակում: Այժմյան Հայաստանի Հանրապետությու գալիսէ այն ճշմարիտեզրահանգմանը, որ ՀայաստանիՀանրապենում արդյունաբերության ոչ մի ճյուղ զարգանալ չի կարող, որովենէ տությանը հարկավոր ոչ թե «կուսակցականկառավարություն, որ տն դրա համարպահանջվումեն արտադրական գործիքներ, որոնք շարժառիթներընկատի ունենալով է այս կամ այն Հայաստանի Հանրապետության տարածք մտցնելու համար հարվարչակազմըլրացնում, այլ զուտ «գործարար» կակավոր է ստանալ Վրաստանի համաձայնությունը, այն Վրաստանը, բինետ. Հայաստանի Հանրապետությունը մտավոր կարող ուժերի որը մինչն իսկ տրանզիտի պայմանագիրչի կամենում կնքել, կաունի, որոնց հարկավոր է ներքաշել հասարակականն պեկարիք պելով վերջինս տարածքային խնդիրներիհետ, այսպիսով տալով տական շինարարության ասպարեզ, մինչդեռ իրականությունը այդ պայմանագրին քաղաքական բնավորություն»: գալիս է ասելու, որ մեր կառավարությունը զուտ Ի դեպ այս կուսակցական հանգամանքին է ճան Հայաստանի անդրադառնում է մոտենում այս կամ այն հարցին կամ պաշտոնՀանրապետության վերջին վարչապետՍ. Վրացյանը,1919 թ. հուն | ային»: վարի 8 -ի իր` Յ. Յոբոյանին հասցեագրված նամակում.«ՎրացինեԽիստ այժմեական ն իրատեսական հարցադրումներ, որոնց րն, օգտվելովիրենց հետ աշխարհագրական դիրքից, փակել էին Հայաս չհամաձայնել չի կարելի: Շարունակելովիր միտքը` վերոհիշյալ տանի ճամփան դրսի աշխարհիհետ` դատապարտելովհայերին հեղինակը պնդում է, ռր «դաշնակցական լինելը մեր կառավարուսովամահութեան, ինչպեսն ուզում էին գրավել անվիճելիհայկական թյան համար առաջին պայման է այս կամ այն պաշտոն ստանձնելու գավառները` ն Լոռին»: Ախալքալակը Ուրեմն, այս առումով տարԱյսպիսի պայմաններումռչ մի արդյունաբերություն չի կաբեր հեղինակներ, տարբեր դիրքորոշումների երկու մարդ, ինչպես զարգանալ Հայաստանի Հանրապետությունում: տեսնում ենք են: ան միակարծիք րապետությանը հարկավորէ չափավորակամկառավարություն, Սակայն երկրորդխոչընդոտը, որին անդրադառնում է հեղինամեջ պիտի մտնեն նան արդյունաբերության ներկայացուցիչկը, ներքինբնույթի էր, ն, ըստ իս, եր»:Իսկմի շատ ավելի կարնոր,որովհետնդտ այլ արդյունաբերող,շարունակելովվերոհիշյալ հեղի-

Տեղին է խնդիրը:

կուսակցական բնակավայրի

մասշտաբներով

|

համար: րող

Հայաստա

րր

արվ

նակի տեսակետը,գալիս

է այն հետնության, որ «հայ ն նաբերողները մասնագետները իրենք չեն, որ փախչում են, այլ նրանց մեր կառավարությունն է փախցնում իր նեղ կուսակցական գործելակերպով»: Հետաքրքիրէ, որ այս փաստն արձանագրու է նան գնդապետՎ.

ԹԵՄԱ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

Հասկելը,որը թվում է, թե ՀայաստանիՀանլսպետությաններքին կյանքից չպետք գլուխ հաներ: 1919 թ. վերջի է (նոյեմբեր դեկտեմբեր)Լ. Եվանգուլյանի

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ԲԱՆԱԿԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

հետ ունեցած զրույցիժսմանակ նա շեշտում է, որ չնայած «կառավարության 1920 ԹԹ.

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ղեկավար (խոսքըվերաբերվումէ Ալ. Խատիսյանին)ավելի խելացի է ն բարձ է մնացած բոլորից, սակայն ամբողջությամբ Հայկական ազգային բանակը կազմավորվելէ շատ ծանը պայգտնվում է կուսակցո: թյան ճեռքին ն հարկադրված է իրագործել մաններումա̀ ն պրելով անցման շրջանի բոլոր դժվարությունները: պառլամենտի կուսա| ցության կողմիցիրեն թելադրվող Չնայած Բաթումի (1918 թ. հունիսի 4) հաշտության պայմանագրի հրամանները»: Սա իրողությունէ, հարուցած որն անտեսելնանիմաստ է, բազմաթիվարգելքներին` Հայկական բանակի ստեղծուընդհակառակը որպես պատմականփաստ այն հարկավորէ Հն դիտվեց որպես ՀՀ անկախության պաշտպանության առաջնամանրազնինուսումնւ| սիրել ու հաշվի առնել ներկա Հերթ ՍտեղծվեցԶինվորական ճախարարություն(1918 թ. հուգործըն հասարակական-քաղաքական | նիսիգործ: -ի դրությամբ այն արդեն գործում էր) ռուսական բանակի գեթացում: Ի վերջո, Հայաստանում մնացիննրանք,ովքեր ցանկանումէիք ներալ-մայոր Հովհաննես (ռվան) Վասիլի Հախվերդյանի (Հայխն արեցին այն ինչ իրենք ի վիճակի էին: գլխավորությամբ, որը հայկական զինված ուժերի կազմաՀանը: վերդովի) Հայաստանի պետությունումաշխատելցանկացողների Ներման մատ| բնագավառում իր առաջին քայլերից մեկն սկսեց Հայկաթիվը քիչ էր, զգալի կանբանակայինկորպուսի ձնավորման գործընթացից: առանձնապեսչէր ցանկանում աշխատել ՀայաստանիՀանրա: 1918 թ. հուլիսի 19-ի դրությամբ հայկական կորպուսի վերոհիշպետությունում,այլ ձգտում էր իր համար ապահովել «օազիսային պայմաններ: ՀայաստանիՀանրապետությունում 711 զորաջոկատների մարտակազմը ներկայացնում էր հետնյալ առաջացել ե| կադրայինդատարկություն.շատերը ձգտում էին 818 սպա, 18772 շարքային զինվոր, 11252 սվին, 1241 Պատկերը. մնալ արտասահ| մաճում ն չաշխատել Հայաստանի Հանրապետության դժվարք| "Ան 4504 ձի: Եղած զորաջոկատներիցամենամեծաքանակը նլրիպայմաններում,բայց փոխարենը մնացած տեղականիշխանավփթ| ՎնԵրնանյան զորաջոկատն էր, որն ուներ 491 սպա, 14040 զինվոր, -

-

ներից պահանջում էին կայուն, հզոր պետություն` հզոր բանակով գերազանց սպայական-հրամանատարական կազմով, արհեստա: վարժ նախարարների կաբինետով, փոխարենըոչինչ չառաջարկի լով: Հայաստանի մնաց մարդկայինայն նյու Հանրապետությունում թը, որը ցանկանում էր գեթ ինչ-որ բան տալ իր երկրինու ժողովրդին:

9074սվին, 867

ձի: Ինչպես վկայում են պատերազմի ու խաղաղության հարցերով զբաղվող մի շարք մասնագետներ`(Մ. Լ. Կարապետյան,Է. Ա. Զոհրաբյան ն ուրիշներ) ինչպես նան տողերիսհեղինակը,Հայաստանի Հանրապետության բանակը 118 -1920 թթ. ժամանակաշրջանումկրել է որոշակի փոփոխությունՕրինակ,համաձայն Հայաստանի հանրապետության զինվորական առաջին նախարար գեներալ Հովհաննես Հախվերդյանի 1918 թ. աշնանը հայկական դիվիզիայի ստորաբաժավարչություններումն զինվորական օժանդակ կառույցկարշուրջ 16 հազար մարդ: սուր ն

բանակի,

ներ:

վկայության, նումներում, ներում

ՀայաստանիՀանրապետության զինվորականնախարարութ կանդիվիզիայի շարքերում կային մոտ

հազար մարդ, 1919 թ. աշհազար մարդ, ապա նոյեմբերի սկզբին Հատանի Հանրապետության հատուկ ծառայությունների գլխավոր յաստանիՀանրապետության բանակի թվաքանակը, ներառյալ կամեկի` գնդապետ Մ. Զինկնիչի տվյալներով մավորական կազմակերպիչներից պարտիզանական,միլիցիոներական ու թիկունքային 1919 թ. հունվարի 16-ի դրությամբ հայկական բանակի զորամասէ- ծառայողները, հասնում էր 40 հազարի: Կարելի է ավելացնել րում, ստորաբաժանումներում ն նս. թվական տվյալները տվյալներ են, սակայն բանակի ծառայո-| հետնյալը հիմճարկություններում թյան մեջ կար ընդամենը15878 զինվորն սպա, որից 295 ավագէէ հրական թվակազմը,նրա` իրոք մարտունակ կորիզը, կարծում ենք, թասպա, 1168 կրտսերենթասպա,1201 ն եֆրեյտոր 13214 շարքային տատանվել է 16-18 հազարիշրջանակներում: Այն, որ 1918 -1920 թթ. զինվոր: ՀայաստանիՀանրապետության մեկ այլ զինվորական|գոյություն ունեցած հայկական բանակի ընդհանուր թվաքանակից գործչի` զինվորական2-րդ նախարար գեներալ-մայորՔրիստափո| մարտունակ էր իրապես ընդամենը 16-18 հազարը, դա մեկ անգամ ԳերասիմիԱրարատյանի` 1919 թ. վերջին կազմած հաստատում մի փաստաթղի| նս Ս. Վրացյանը է ՀՅԴ Ամերիկայի Կենտրոնական համաձայնՀայկականբանակի թվաքանակըհասնում էր շուրջ 31 Կոմիտեին հասցեագրված1919.թ. մայիսի 18-ի նամակում, մասհազարի:Ըստ ռուս գեներալԱ.Պ, Կուբելյակինի «Հայկականբանս- նավորապես ընդգծելովայն մասին, որ «մոտ 16-17 հազարանոցբակը ն նրա խնդիրները»վերնագրով հուշագրի, 1919 թ. հոկտեմբելի|ճակը է ն քաջ»: Այնուհետն նա ավելացնում է, որ «աշկարգապահ 26-ի դրությամբ ՀՀ բանակիթիվը հասնում էր 30 են խատել ստեղծել նոր զորամասեր»` հենց սա իրապես կարելի է հազարի, որից գոթ| ծող բանակումհաշվվումէր մոտավորապես 20 հազար սվին սուր: 40-50 հազարանոց բանակի ստեղծման երազանքի ու տեղավորել ն ՀՀ արտաքին գործերի գերատեսչության գլխավոր քարտուղար գոյություն ունեցած լինելու պատկերացումների անիրականի ն Հակոբ Տեր-Հակոբյանի տվյալներով թ. հոկտեմբերինՀայաւ| հրականի շրջանակներում,եղածը «փորձել» ուռճացնել: տանի Հանրապետության բանակի ընդհանուրթվաքանակը հաս Անշուշտ,անտեսել չի կարելի կամ էլ չի կարելի անտարբեր վենում էր 55 հազարի,որն, անշուշտ, չափազանցվածէ, հակառակ|հաբերմունք դրսնորել նս մի կարնոր փաստաթղթի նկատմամբ՝ դեպքում աներնակայելի է, թե ինչպես այդ ահռելի բանակը չկարո ֆրանսերեն լեզվով, որի հեղինակը Փարիզում ՀՀ ազգային պատղացավ քիչ-թե շատ լուրջ դիմագրավել, նս` առավել հակահարվածվիրակության քարտուղարի օգնական Ղազարյանն է: Այսպես, ըստ տալ Կարաբեքիրի այդ տվյալների` Քյազիմ ավազակաբարոհրոսակախմբերի հայկական բանակի ճակատային (այսինքն` ռազ| 1920 թ. աշնան թուրք-հայկականչարաբաստիկ պատերազմում: մաճակատային խնդիրներին իրապես պիտանի) զինվորների թիվը Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ ն Հայաստանի Հանրապետո՞| 1920թ. հասնում էր 24.715 մարդու, սպաներինը՝1515-ի, վարչական թյան պառլամենտիանդամ Կարո Սասունու տվյալներով 1920թ| Կպաներինը` 309-ի, կամավորներինը՝ 4023 մարդու ն այլն: Ընդհայ-թուրքականպատերազմինախօրյակին հանուր հայկական զինվա| առմամբ,ըստ այդ աղբյուրի, դարձյալ ընդհանուր հաշվարկի ուժերիընդհանուրթիվը կազմում էր 35 հազար մարդ: ԳԱԱ հրա՛լ Պրդյունքներով ստացվում է այդ նույն 40 հազարանոցիցքիչ ավելի տարակած Հայ ժողովրդիպատմության մեջ (7-րդ հատոր) նշվումէ| ծիվը,որն իհարկե,պետք է դիտարկել ստորն բերվող եզրահանգումդարձյալ 40 հազարանոց Հայկականբանակի մասին: ՀՀ 3-րդ զին| ների շրջանակներում: վորական նախարարՌուբեն Տեր-Մինասյանի Չնայածծանըռազմաքաղաքականիրավիճակին`Հայաստանի տվյալներովՀայկական բանակիընդհանուրթիվը 40 հազարէր, որից սակայն միայն2 կառավարությունը 1918 -1920 թթ. հնարավորինս հազարն էին կանոնավոր մարտական ուժերը, մուտ 6 հազարը՝ զա-| չինչ չէր խնայումբանակի համար, ամեն ինչ անում էր նրա կատաճազանխմբերը: ու ուժեղացման համար, ն րելագործման այդ բնագավառումէական Ամփոփելով, պետք էնշել, որ այսպիսով1918 թ. վերջինհայկա- էրսեփական մարտականշքանշանների առեղծումը:Բանակի, ռազյան զինվորականշտաբի գրասենյակիպետ, ինչպես նան Հայա

նան վերջին`30

|

Հանրապետության

5-48

1920 թ.

մական քաղաքականությանհարցերըկառավարողկուսակցության

կանխիզախություն ցուցաբերածսպաներն ու զինվորները, իսկ ն 6-րդ

5-րդ

աստիճանովզ̀որամասերի,շտաբների հրամանատարներնու Դաշնակցությանուշադրության կենտրոնում էին: ՀՅԴ 9-րդ պետերը` մարտականգործողություններիհմուտ ղեկավարման հաընդհանուրժողովը զորքի մասին հատուկ որոշում կայացրեց: Զորքի մար: Ա յս շքանշանըհամապատասխանումէր ռուսական Գեորգինմասին Դրոյի տված զեկուցման հիման վրա ընդունվեց համապայան խաչինն պետք է շնորհվեր ռուսական բանակում գոյություն տասխան որոշում ՀայաստանիՀանրապետության քաղսբոլոր ունեցող կանոնների համաձայն` մինչն սեփական կանոնադրության քացիների պարտադիր երկամյա զինվորական ծառայությանն «Մեծն ընդունումը: Տրդատ» մարտական շքանշանով պարգնականոնավոր համաժողովրդական բանակի կազմակերպման,բատրվում էին սպաները` մարտական աչքի ընկնող ծառայությունների նակը բոլոր առումներովհայացնելու, կազմ հրամանատարական համար: Այդ շքանշանով կարող էին պարգնատրվել նան քաղաքավերակազմության, հին զինվորականձներից հրաժարման, զորքը ցիական անձինք` հատուկ ծառայությունների համար: Ընդ որում, Հայրենիքինծառայելու գաղափարիիրականացմանն Հայոց պէայդ շքանշանովպարգնատրված սպաներին հանձնվում էր նան տության պաշտպանությաննու անվտանգությանը ծառայեցնելու զենք(սուր): Հետաքրքրական է նշել, որ ՀայաստանիՀանրապետուհրամայականի մասին: Բանակիհայացման գործում կարնոր դեր թյան բանակումորպես զինվորական հրահանգիչ ծառայող անունեցան հատկապեսթուրքական բանակից հարյուրի չափ հայ գլիացի ս պա, նշանավորվարչապետ Բոլդուինի որդի Օլիվեր Բուլսպաների ժամանումըն ծառայության անցնելը: Մարտունակ ն դդուինի հուշերից պարզվում է, որ նա պարգնատրվել է հայկական րակյալ բանակ ունենալըկուսակցությունը իրավացիորենտեսնում շքանշաններից մեկով, սակայն պարզ չի դառնում, թե որով: Հայտնի էր՝ մի կողմից հզոր տնտեսություն, մյուս կողմից`ռազմիկներիբս-| է որ «Սուրբ Վարդան զորավար» շքանշանով պարգնատրվել է րոյական կայունության,հայրենիքին նվիրվածության մեջ: գնդապետ Նիկոլայ Թարխանյանը (Կուռո) վրաց-հայկական Ինչպես վկայում են փաստաթղթերը, հրապարակիվրա եղա թ. պատերազմի ժամանակցուցաբերածանձնականխիզախուգրականությունը, Հայաստանի Հանրապետության կառավարությու թյան համար: Ը նթերցողի համար ամեննին էլ ավելորդ չէ նշել, որ նը, իր կազմավորման պահից սկսած, ձեռնամուխեղավ նան իրս-| Կոլռղնլցշլ թ. Հեղկոմիդեմ ըմբոստացածզանգվածային շարժման փական մարտականծառայության` համար պարգնատրությանհա գլխավոր կազմակերպիչներից էր, «Հայրենիքի փրկության կոմիմակարգի`մարտականշքանշաններիստեղծմանը: Այսպես, 1919 թ. տեի»անդամն զինված ուժերի սպարապետ: մայիսի 26-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարության Առաջին Հանրապետության տարիներին որոշակի քայլեր արաա րադատատվեց «Հայրենիքին մատուցված ծառայությանվեյին նույնիսկ օ դուժի կառմակերպմաւն աաղութոոմբ ուն ար ժմ համար» շքանշանը, որի պատրաստման համար բաց թողնվեց20 մանակ ողջ աշխարհում առաջին քայլերն էր անում: Դեռ 1918 թ. հազարռուբլի վարկ: Իսկ 1920 թ. հունիսի2-ին հակառավարության օգոստոսի կառավարության ն զինվորական ղեկավարումապատասխանօրենքով հաստատվեցին ճան «Սուրբ Վարդան թյան ն ջանքերովկազմավորվեցառաջին ավիաջոկատը, որի տրազորավար» «Մեծն Տրդատ»մարտական շքանշանները:Շքանշան- մադրության տակ էին Անդրկովկասից ռուսների հեռացումից ները պատրաստված էին նշանավորհայ նկարիչ Հակոբ Կոջոյանի մնացած ինքնաթիռները: Ավիաջոկատիառաջին հրամանատարն է նախագծով,իսկ մրցութային հանձնաժողովի աճվանիեղելնախկին նախագահը ռուսական բանակի հեռացումից հետո Հայաստանի ճարտարապետ, ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թամանյան էր: Մի այ անրապետությունում հանգրվանած օդաչու պորուչիկ Վոիպովը, փաստաթղթիհամաձայն, Նախարարների Խորհրդին ներկա- ինչպես նան Ռուբեն յացրած զեկուցագրում զինվորական Բաբայանը (շտաբի պետ), Միխայիլ Զաինչնախարար Ռուբեն ՏերովսկինՆ ուրիշներ, իսկ հայկական առաջին Վաաաոոճընշում էր, որ 1-ին, 2-րդ, 3-րդ, 4-րղ աստիճանի «Մուֆ| ավիաջոկատը գխավորում էր Այու Վարդան զորավար» շքանշանովպետք է անձնապարգնատրվեին ՀՅ

|

|

վերջին,

Գուլյան-Ռիլսկին:

|

1918 թ.

մարտին,Կարսի մարզը` ՀայաստանիՀանրապետո. նըԵգիպտոսում որոշել էր ՀայաստանիՀանրապետությանըմատությանը միանալուցհետո, զինվորականները ցանել օդանավ` «Ռամկավար Հայաստանի օդային տորմիղ», ձեռնամուխ եղան հայ կական նոր ավիաջոկատի սակայնհաջորդողանբարենպաստիրավիճակը, 1920 թ. սեպտեմստեղծմանը:Կատարվեցինզգալիվերանորոգումներ, կարգիբերվեցինպահեստներնու օդանավակայաննե: բերինսկսված թուրք-հայկական աղետաբեր պատերազմը խոչընրը, թռիչջադաշտըն նորոգման ու հավաքման ու դոտեցին արհեստանոցները ձախողեցինդրա իրագործումը: 1919 թ. մարտի 1-ին Նախարարների Թեկուզնիր ակամա ծնունդին ն հետագա բարդություններին` Խորհրդի նիստում լսվեց զին վորական նախարարիզեկուցումըօդագնաց ջոկատի շտատը (հսՀայաստանի Հանրապետությունը փորձեց ն իր նճավատորմճունեմակազմը) հաստատելու, նալ,չնայած Հայաստանըամեննին էլ ծովային երկիր չէր: Պատեֆրանսիական հրավիրելը հրահանգիչներ ն 20-25 ն այլ արգելքներ ու դժվարություններխոչընդոտ եղան բազզինվորականների րազմը օդագնացության արվեստը սովորեցնելը համար Ֆրանսիա ուղարկելու մասին: Հայկական օդուժը (ավիսմաթիվ գործերի,ն, այնուամենայնիվ, ինչպես նշում է իր նշանավոր ցիան) հիմնականումբաղկացածէր «Վուազեն», «Մոռան» «Նյու «Հայաստանի Հանրապետություն» գրքում վարչապետ Ս. Վրացյան պոռ» ֆրանսիականարտադրության նը, կառավարության ինքնաթիռներից, որոնց քանսհոգածության առարկա էր ն Սնանա լճի ճակը հասնում էր 8-ի, սակայն ինչպես վկայում են Սնանա լճի ճավատորմիկը,որը զբաղվում էր ուղնորվարկությունը: փաստաթղթերը դրանցից լիովին սարքին էր լոկ մեկը, որը 1920 թ. հոկտեմբերի 31ներին ռազմաբեռներիփոխադրությամբ, սկզբում բաղկացած էր ին Երնան հասցրեցԿարսի անկման գույժը` մինչ այդ մասնակցելով շարժիչներով սարքավորված մի քանի թիանավերից ն «Աշոտ Երռազմական գործողություններին: կաթ»մինչն 1000 փութ բեռնատարողությամբռազմաբեռնատար Ինքնաթիռների մի զգալի մատ պահեստամասերի բացակայության պատճառովանսարք վիճակում երկկայմ առագաստանավից,որի վրա դրված էին մեկ արագահարէր, սակայն նվիրատվությունների ված թնդանոթ,երկու գնդացիր ն լուսարձակ: Կառավարությունը հաշվին արտասահմանում ձեռքԷ բերվել 12-ից ավելի ինքնաթիռ,որոնք, սակայն աննպաստ քաղս-| հիմքդրեց նս մի, ավելի մեծ շոգենավի շինության: Սնանի ճավաքական հանգամանքների ն Անդրկովկասում ու տորմիկը նրա շուրջ ռազմսհամալրելունպատակով 1920 թ. սեպտեմբերի 3 -ին Շահկաճ իրավիճակիսրման հետնանքով ՀԱթախթից Երեան չհաջողվեցտեղափոխել բերվեց «ՍեստրիցաՔսյուշա» շոգենավը, որը ռուսներըտարելէին Վան ն թողել կես ճանապարհին:Այդ ճավը վերանՕդուժը(ավիաջոկատը) նոր ինքնաթիռներով վանվեց «Գեղանուշ»:ՀՀ Կառավարությունը ենթադրում էր Սնաճի համալրելու նպա՛ տակով ՖրանսիագործուղվեցկապիտանԱ. բոլոր ն հետզհետե եզերքները կապել նավային հաղորդակցությամբ Գուլյանը (Ռիլսկի) որը ՀայաստանիՀանրապետության զարգացնել կառավարությանառաջա՛ ծովագնացությունը:Սնանա լճի նավատորմիղիանմիդրանքով Մարսելումգնեց «ՍալմսռնԱ 2 Ա» մակնիշի ջական ոգին էին ն կազմակերպիչներըՀայաստանիՀանրապետուերկու ինքնաթիռ: Այդ ինքնաթիռները թյան խորհրդարանի պետք է օգտագործվեինռմբակոծման էէ՛ անդամ Տիգրան Ծամհուրը, որին անվանել են տախուզական նպատակներով 1920 թ. պատե (թուրք-հայկական Սեյմուր», ն երիտասարդ ծովային սպա Թումանյանը, ով «Ծովակալ րազմի ժամանակօդային հետախուզական հետագայում մի շայք նպատակներով սպանվեց բոլշնիկների հետ ընդհարման ժամանակ՝ թռիչքներէ կայացրելթշնամու դիրքերիվրայով): Հա չնայած յկական օդում քաղաքականությամբամեննին էլ չէր զբաղվում: մասնակցել է զանազան մարտականգործողությունների, որի ըք Հայաստանի Հանրապետությաննավագնացության զարգացթացքում թշնամու վրա կատարելէ 30 ռմբանետումներ:Սակայն ման գործում ծանրակշիռ ներդրում են ունեցել ճան ծովակալության ինչպես վկայում են փաստերը,շատ Կպաներ անավար| մտահղացումներ Գարագաշյանը(նա նան Սնանի նավաշինարանիպետն մնացին, շատ ծրագրերէլ չիրագործվեցին: էր),Հերյանը Կոստան ՍՄ. Վրացյանի վկս՛ Զարյանը: Զինվորական նախարարության յությամբ, 1920 թ. օգոստոսին,Հայ ռամկավարականմ կուսակցությու աշխատանքիմասին տեղեկագրիցմենք իմանում ենք, որ կատարած

յաստան:

ն

:

ն

Պ միայն 1920 թ. մայիսի 1-ից մինչն օգոստոսի 1-ն ընկած ժամանակահատվածում Սնանի լճային ճավատորմիկը կատարելէ 76 հածում անցնելով6448 վերստ տարածություն:Այդ նրա միջոցով

իրականացման համար, որ ռուսական բանակում ծառայած ն կրթվածզինվորականության մի մասի ձգտումը ռազմական գործը փոխադրվելէ 342 12796 փութ բեռ, զինվորական գիտության հիման վրա կազմակերպելուիրականուորից` 9298 փութը համն. թյուն չդարձավ:Բանակում տեղ գտած բացասական բարակային, 1396 փութը՝ հրետանային երնույթների բեռներ: Ահա այսպես ընդերքային դժվարին էր Հայաստանի լուրջ պատճառներիշարքում պետք է տեսնել նան կաՀանրապետության օդուժի ն նավատորմի նոնավոր բանակին ոչ կանոնավորուժերի, կամավորական ու մաստեղծման ու զարգացման գործը: Եվ առհասարակ, բանակաստեղծ ուզերիստական խմբերի միջն հակադրվածության,ն հրամանատագործընթացները ընթանում էին աշխար: ն ռազմական րության հաքաղաքական բարդ իրադրության մեջ հաղթահարելուպետության մեջ պեպայմաններում,տությունանկարողության ՀՀ կառավարությունը ն զինվորական դառնալու ը ձգտում ունեցող այդ ուժերի տրամադրվածուգործիչներըգործադրումէի որոշակի ջանքեր ՀՀ զինուժի, այն թյունները: Կանոնավոր բանակի ն խմբապետական-հայդուկային սպասարկող կառույցների ձնավորման,ն անշուշտ, այդ նս կարնոր ազդակ հանդիհամակարգերի անհամատեղելիությունը համար օրեցօր ժամանակաշրջանի կենսականմեշ նշանակություն նացավդասալքության ն բանակը քայքայող ձեռք բերող նորագույնստորաբաճմանակարգբացասական երնույթների ժանումներիօ̀դուժի, այսինքն` ավիացիային արմատավորման համար, ինչը հեշտ չէր արհանրապետության կարնորագույն ջրային ավազանում` Սնանում մատախյլ նան անել: Ընդ որում հաշվի առնելով այն հանգամանքը, նավատորմիղստեղոր զինվորական ծելու ուղղությամբ, որն ուներ գործի մեծ արժեք տարակազմակերպման առումով իրար կողքի երկու ռազմավարական ծաշրջանում հակադիր ամրապնդվելու համակարգերի գործունեության պայմաններում զանատեսանկյունից: զան Այդ ժամանակաշրջանի խմբերը, գործելով ՀՀ բանակին կից, չկարողացան ն անգամ հայկականպետությունը իմաստավորող կառույցներին, կամեցողություն պետաքաղաքական չդրսնորեցին տարալուծվել բանակային կառույցանհրաժեշտմարմիններին, զինների :

ընթացքում

մարդ

մեջ` վորականայրերին ն քաղաքական կու ճագլու ծելու անկազմակերպբնազդկուսակցություններին ընդհանուր առմամբմտահոգելեն ռազմական քաղաքականության, «Զանգը» կանոնավոր 1918թ. Բազաղիկազմակերպման ն «խմբապետականսիստեմը, որ խոշոր ծավալ ստացավ մե-

|

ազգային-պետական անվտանգության պաշտվճռականությամբ

ցավոտ հարցերը,որոնց նրանք երբեմնէլ պան են պանգնել՝սատարելովՀՀ

ն,Առ ավԱա աշնակվակա հագատանրն

գաթ:

յած իր

համաշխարհային պատերազմիհենց առաջին օրից, չնահամեմատաբար լավ կազմակերպման, այնուամենայնիվ

կառավարությանը, չնայած դա դրությունը չփրկեց ն այդ քովեցբավարարհետնանք»: Ռազմաքաղաքականհայտնի իրավիորպես հետգրություն կապակցությամբ նշենք նս մի քանի հանգամանքի ճակում ու հայդուկային մասին, ՀՀ թվով երրորդզինվորախմբապետականհամակարգը ռազմավական նախարարըՌ̀. հական հեռանկարների Տեր-Մինասյանը, տեսանկյունիցանօգտակարդարձավ, ինչՀայկականբանակի թուլուպեսդա թյան գլխավոր պատճառներից պատահեց 1988 թ. իրադարձություններիցհետո, երբ ոչ կամեկը համարումէր Հայկականբանակում իրար կողքի գործողերկու երկրապահռազմական կազմավորումները, որոնք, անզինվորական կահամակարգերի` մոնավորբանակի կազմակերպման որոշակի կտրվածքով հիշեցնում էին 1918 թ. անկանոն զոհին ռուսական ն խմբապետական-ֆիդայական, անկանոն զորամասերի րախմբերին միայն անհրաժեշտբռնության կիրառման պայմաննեհակազմակերպական րում մակարգերի առկայությունը, դրանց հակադրվածության վերստեղծվողՀայկական բանակի կանոնահանգաման- վոր քը, բոլշնիկյան-մոսկովյան 1918 թ. իրականուզորամասերում: գործոնըն այլն: Ավելացրած ճան Խ մբապետականությունը դրան թյան այն էական հանգամանքը, որ հենց հայ պայմաններում հակադրվածությունդրսնորեց հայկական ռազմաքաղաքական միտքն էլ անընդունակ զորքիկազմակերպման առողջ գտնվեցդարամակարդակի դարակազմիկ ն դարամակարդակ պահանջների ու բնազդներին պահանջներին:Ավելին,չնայած հայ կամավորների

նոնավոր կասկած,

տարալուծվեցին

անգամ նրանցլավահատուկ հայդուկայինխիզախականությանը,

պես նպաստեցհայկական բանակի ոչ լիարժեք կայացմանը ու նրա գլխավոր թուլություններից,ինչը ճան նշանակում էր ու խոչընդոտե- դարձավ փաստորենընդդիմացան գույն ներկայացուցիչները չըմբռնելհայ ժողովրդի ռազմավարականնճպատակադրումմերի առկագործընթացներին, ցին կաճոնավորբանակիկազմակերպման Ավելացրածդրան ճան այն, որ հայկականբանակիտկաչենթարկվելուանկազմա- էությունը: ն իրենց անսանձ ու կարգապահության պետք է դարձանհայկականզորքերիընդհա- րացմանընպաստող կարնորագույն պատճառներից կերպ բնազդիդրսնորումներով համարել, անշուշտ, Հայոց զորքի ն ժողովրդիշարքերումկռվելու կոորն կ ճուր տկարացման,զանգվածայինդասալքմանպատճառ, րովի, պակասը, հոգեոգու, անհրաժեշտ կամքի ն վճռականության դեմհամբնականաբարանընդունակդարձավճակատելութշնամու ինչպարտվողականընդհանուր տրամադրվածությունը, մայրամուտին:Եվ սակայնբանական կապես Առաջին Հանրապետության նան պես Զանգիբաբանակային զորամասերիմասնակցությունը 1920 թ. կեսերիննս դասմչնայած ձեռնարկվածմիջոցառումներին, սարի, ցաՎ եդիբասարի, Զոդ-Բասարգեչարի,Կարսի մարզի ն ՀՀ այլ լքությունը մճում էր ն մնաց որպես Առաջին Հանրապետության երք տարածքները մահմեդական զանգվածներից «մաքրազերծման» ն վոտ ու դժվարագույնխնդիրներիցմեկը, դա այն պարագայում, Գործե- գործողություններին, որոնց դեմ էին հայկական բանակի մի շարք շատերը հաճախակի նան օգտվելովՀՀ միլիցիայի,Ներքին ն դրանց թվում առլսջին հերթին հայտնի զ որահրամանատարներ, աճբարնրի Նախարարությանբազմաթիվ ոչ պատասխանատու, Դրոն, գտնելովռր դա խիստ կբարոյալքիբանակը, ինչպես ն տեղի ու հովաճավորչությը պաշտոնյաների խիղճ աստիճանավորների ունեցավ էմ իրականում:Ի հավելումն վերոհիշյալին,կարելի է ավելացխուսափում ճից, երբեմն էլ պարզապես ընկերակցությունից, նել,որ Հայկականբանակի հիմնախնդիրների լուծման տեսանկյուկատարելուց հայկական բանակումիրենց պարտականությունները նից հայ ռազմաքաղաքականշրջաններինպակասումէր նան կանԴա էր այն հիմնական պատճառներիցմեկը, որ Հայաստան ն ծրագրելու ընդունակությունը,սկսած գործը մինչն խատեսելու դասալքությանդեմ պայքարը 1918-1920թթ Հանրապետությունում ն ն տրամաբանությունը, վերջ հասցնելուճպատակասլացությունը էական ու գործնական արդյունքներ չտվեց, իսկ թիվը պարզապե կարողականության առաջադրված խնդիրներին նորովի մոտենալու 1919 թ. ահռելի էր մի փոքրիկ երկրի համար. այսպես, 1918-1920 թթ. իրականության էլ բացակայությունը, որի հետնանքով 22-ի վիճակով դասալիքներիթիվը ամբողջ ն կուսակ1920 թվա՛| պայմաններում բազմաթիվ զինվորական-քաղաքական կազմումէր 17665 մարդ ն այս բեռով էլ երկիրը թնակոխեց գործիչներգործնականումկառչում էին զորքի կազմակերպհիմնա | ցական կան: Այդ ն այլ պատճառներով,ոչ միայն զորակոչային ման իր ար դարն ապրած խմբապետական-հայդուկային-ֆիդայակ խնդիրներըըստ էության փակուղիմտան, այլն կիսատ մնացինԷւ ն ինչպես դա տեղի ունեցավ 1980-ականթթ. վերջերին բնագավառումձեռնարկվածռազմական ռեֆորմները, ըստ -1990-ական թթ. սկզբներինԱրցախյան հերոսամարտիօրերին. դա թյան չլուծվեցին հիրավի արդիականն իրապեսկաճոնավոր ո. "ճոշակի իմաստով հիշեցնում է նան բոլշնիկյան այն իրակակուլ գնալով որոշ փարիսեցիական ունենալու հիմնախնդիրները, զինվորանությունը, երբ Կարմիր բանակի որոշ բարձրաստիճան ն թե հայ ռազմաքաղաքական անլուրջ պատկերացումներին, զբաղիրապեսկանոնավոր բանակի հիմնախնդիրներով ու ուժերր պատրաստ չեղան պետա՛ կարող ռազմաքաղաքական ժամանակակից փոխարեն,ըստ էության նճենգափոխեցին այդ կս կան անվտանգությանապահովմանըճպատակուղղված զերքիկազմակերպման ն եկան եզրահանգման սխալ սկզբունքները պատճառաբմ՝ ընորագույն հիմնախնդրիլուծմանը, ոչ հիմնավոր դառնալով են երկար ու ձի կիրառման մասին ապագա պատերազմում, նություններ բերելով, ռր դրա համար անհրաժեշտ է| Կարմիր պատճառահիմքը: Բանակի ողբերգությունների տարիներ: Ցավոք սրտի, այդ ն այլ մտայնություններըիշխող Հանրապետությանբանակը կարծես թե ապահովմի զգալի մասի ճան հայկական զորահրամանատարության ված էր տվյալ ժամանակաշրջանիչափանիշներովարդիականզիինչն էլ ավ շրջանակներում, |

դեկտեմբերի հանրապետությունոմ

եղանակառճից,

բանակ

Տ

միտքն

կաններ, վելու

հեծելազորի

որոշակի քաղաքական-կուսակցական

մեջն Հայաստանի

Վ ԱռաջինՀանրապետության բանակի համար առավելապես լուրջ անկանոն խմբափորձություն հանղիսացավ հայդուկապետական պետական մտածելակերպիու գործելակերպիբախումը, անհաշտ դիրքորոշումը կանոնավոր բանակի կազմակերպմանգաղափարների,պետականգործելակերպի դրսնորումներիհետ, ինչը գործնականում փոշիացրեցառկա ռազմուժը, խաթարեցբանակաշինության ռազմավարականմեծագույն արժեք ունեցող գործը: Տվյալ տանի Հանրապետությունը հնարավորություն չունեցավ ունենալուն պատմական ժամանակաշրջանում ըստ էության առավել նախակազմակերպելու, ասենք, ստեղծվածիրավիճակումայնքան էլ դյու մտածեն ձեռնող անզիջում գտնվեցին հայդուկային-ֆիդայական րին չէր նման ձեռնարկումներ ունենալ, առավել նս գործելով թուրքտեսանթաթարական ն բոլշնիկյան շրջափակմանպայմաններում, չնայած լակերպըորոշակի իմաստով հոգեբանական-բարոյական կյունիցարդարացնող գործելակերպի կողմնակիցները,ինչը նոր որոշ նախապատրաստություններ ն ձեռնարկումներ այդ բնագաժամանակների փորձությամբ չէր կարող անցնել ն ահռելի փորձուվառում իրականացվեցին: Եթե հաշվի առնենք նան այն կարնոր ն խնդիրներիառջն կանգնեցրին 1918 թ. մայիսին ծնված թյունների հանգամանքը, որ, օրինակի համար, Մեծ ՀայասԲրիտանիայից Առաջին տան ներմուծված Դատելով 1918-1920 թթ. պատմական Հանրապետությանը: հրացանները գործնականումոչ պիտանիդուրս էհրողությունների կան, ծանը էին, ինչից հայ անաչառ վերլուծությունից,այդպես էլ ՀՀ կառավազինվորները իրապեսդժգոհում էին, մեծարությանը չհաջողվեց այդ ժամանակ հաղթահարել անկանոն զոմասամբէլ պարզապես խոտան էին, ապա կարելի է պատկերացնել րամասերի, հայկական զորքի կազմակերպմանհայդուկային մտաբանակաշինության համապետական խնդրիառաջ պատմականայդ ծելակերպով առաջացած դժվարությունները,թեկուզն կարծես թե պահին ծառացած բարդությունները: ընդունվեցինտեղին ն լուրջ որոշումներ,որոնք սակայն Հաջորդ խնդիրը կապված էր սպայակազմի հետ: Հայկական ժամանակին մեռելածին գտնվեցին: բանակի սպայական-հրամանատարական կազմը հիմնականում իրավիճակում Բնականաբար, ստեղծված ռազմաքաղաքական ռուսական ցարական բանակի ներկայացուցիչներն էին, որը ն Հանրապետությանբանակը, չնայած հաջողությամբ որոշակի առումովհոգեբանական կախվածությանմեջ էր դնում 1918-1919 դիմացավ թվականների ն 1920 թ. առաջին կեսի փորՀայաստանի Հանրապետությունը ռուսական գործոնից: Եվ չնայած ՀՀ կառավարությունը ձություններին, անցնելով Սարդարապատյանհերոսական ճակափորձեցայդ հիմնախնդիրն էլ լուծել, բացելով տամարտաշարքի ռազմականուսումնարաններ բովով, բախվելով 1918 թ. դեկտեմբերի երկշան գիմնազիաներ, դրանք միշտ չէ, որ բաթյա որին նոր լիովին կենսագործվեցին վրաց-հայկական պատերազմիփորձություններին, կյանքում,շատ որոշումներ ուղղակի մնացին թղթի վրա կամ էլ դրանց կազմակերպվող Հայկական բանակը պատվով դիմացավ` նշալուծումները չգտնվեցին, նամանանավոր զորապետ վանդ, որ դրանք կենսագործելու Դրոյի գլխավորությամբ տանելով արժանի հաղհամար անհրաժեշտէր հաղթաթանակ, իսկ այնուհետն թոլանալով, հյուծվելով ն բարոյալքվելով հարել ներքին դժվարությունները` ավազակաբարո զինված խմբերի, 1918-1919 թթ. անկանոն տարբեր զորամասերի ներքին կռիվներում` ճպատակադրումունենալով ն զորախմբերիկողմիցհարուցված Կապել Հայաստանիկեսմիլիոնանոց մահմեդական զանգվածին, քաոսը, ն անօրինաանկազմակերպվածությունը, անիշխանությունը ինչպես ճան գործնականում կանոնավոր բանակի զորամասերին կանությունը,ինչպես ճան մտածեկուսակցական-քաղաքական լակերպի անհարթությունները դարձնելով մայիսյան բոլշնիկյան բռնկման, կամ ավելի ն կաղապարված գործելակերպի ճիշտ տվյալ պահին հակապետականհամարվող խռովության ճնշ-. դրսնորումներըզինվորական գործի, ն մասնավորապես Հայկական մանը, ինչի արդյունքում գործնականումՀայկական բանակը իրաբանակի կազմակերպման բնագավառում:

ճատեսակով,զենք ու զինամթերքով: Հայտնի է, որ այդ օրերին զենքն ու զինամթերքըՀայաստանի Հանրապետություն էին ներ կրվում Մեծ Բրիտանիայից, ն այլ երկրներից, Հունաստանից ինչպես նան Ռուսաստանիհարավում գործող այսպես կոչված Դենիկինի ն այլ Կամավորական սպիտակգվարդիական այլ զորավարնելի բանակների ու զորքերիզիճապահեստներից: ՍեփականըՀայաւ-

Հայաստանի

:

մասնակից

պես կորցրեց իր մարտունակությունը, ն փաստորենգրեթե լիովին անպատրաստգտնվեց 1920 թ. աշնան սկզբին սկսված թուրք-իայ: կական աղետաբեր պատերազմին,այն գործնականում տանուլ տվեց, որպես արդյունք ունենալով Ալեքսանդրապոլի 1920 թ. դելտեմբերի 2-ի հիրավի տխրահռչակ,ստորացուցիչ ն չափազանց

ԹԵՄԱ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ծանը ռազմաքաղաքական հետնանքներով պայմանագիրը:Դրան ավելացրած նան այն հանգամանքը,

Հձ ՆԵՐՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ

ՄԻԼԻՑԻԱՅԻ

որ թուրք-հայկական պատկ րազմում հայկականբանակիտկարացմանը ՆԵՐՔԻՆ

ԿԱՐԳ ՈՒ ԿԱՆՈՆԻ,

ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ: ՊԱՅՔԱՐ

ըստ էության նպաստել նան Հայաստանի Հանրապետության

ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ ՀԱՍԱՐ

Անտանտիգծով դաշնակիլճերի իրականդիրքորոշումը, որի արդյունքում հայ ժողովուրդըլքվել դաշնակիցների կողմից: Դա էլ իր հերթին իրապես խթանեց մեք Հայաստանի Հանրապետությանկառավարությունըհիշյալ ժամենակ վիճակում հայտնվածհայերի մոտ փախչելու-փրկվելուԽմեծ ջանքեր գործադրեցմիլիցիայի ն առհասամանակաշրջանում գեբանությունը, գոյություն ունեցող իրավիճակիցբխող հուսահարակՆերքինԳործերի մարմինների ստեղծման ու դրանց աշխա,

տականությունը ահագնացրեց, արթնացրեցն զորեղացրեցիրական տանքի կազմակերպման ուղղությամբ: Այն բխում էր երկրում համավախն ու ահագնացածտագնապը թուրք պատասխան բարբարոսի առաջ, խկ կարգու կանոնի հաստատման անհրաժեշտությունից: արդյունքում` հանգեցրեցՀայաստանի ռագ Հանրապետության Հայաստանի Հանրապետությանպետական անվտանգության մաքաղաքական ն տկարացմանը ռազմաքաղաքական ջախջաի- համակարգի կարնորօղակներից էին միլիցիան ն Ներքին գործերի մանը թուրք-հայկականպատերազմում,իրապես մեկուսացմանը նախարարության որոնց ստեղծման ուժային ստորաբաժանումները, տարածաշրջանումն հուսահատ վախճանին,իսկ քաղաքականու աշխատանքների կազմակերպման ուղղությամբ 1918-1920 թվահեռանկարումն̀ան խորհրդային կաններին իշխանությանհաստատմանը: որոշակի ջանքեր գործադրվեցինՀՀ կառավարությանն

հշխանության այլ մարմինների կողմից: Այդ գործընթացներինակտիվորեն մասնակցեցին թե ՀայաստանիՀանրապետությանխորհըր-

ն թե Նախարարների դարանը, խորհուրդը:Հնարավոր թյուրիմացությունից խուսափելու համար հարկ է հենց սկզբից հստակ արձանագրել,որ սկզբնական, ն հատկապեսԱրամ Մանուկյանի «դիկտատո-

րության»ն Ներքին գործերի նախարարեղած ժամանակահատվագործերի նախարարություննիրենից ներկայացնում էր Ներքին միճյուղավորված համակարգ,որի մեջ մտնում էին թե' ՆԳՆ-ին հա-

ծում

տուկուժայինու միլիցիոն կառույցներ, այլն տարաբնույթն այլ գորռնություններ ունեցող վարչական հաստատություններ, որոնք իրակամացնում էին զեմստվային-քաղաքային,նահանգականու գակառավարման գործառնություններ:Այդ ամենը ըմբռնելու համար ամենանպատակահարմարը Ռուբեն Տեր-Մինասյանին դիմելնէ, որն էլ պարզապես գրում է հետնյալը, ինչն ընդհանուր առկարելիէ ընդունել որպես հիմք. «Ներքին Գործոց Նախարա-

,/,Ն

վառային

մամբ,

"

Ղ

|

րութիւնը, այնպէս ինչպէս Արամի ժամաճակըկը ներկայանարնր պիսիպայմանների մեջ, որ համարեա ամբողջԴիւանը բաղկացած ք| նից յետոյ մինչեւ Հանրապետութեանանկումը այլեւս գոյութիւն լինէրհամալսարանական կրթութեամբ մարդկանցից, որպէս զի աճեցաւ: Արամի մահուանից յետոյ Ներքին գործոց Նախարարութիւնը պագայումնրանցիցմշակուէին երկրիս վարիչներ: Այդ որոշ չափով մեռաւ եւ դարձաւ մի պարզ վարչութիւն: կծառայեր ճրանցիբր եւ վարչական մի վարժութիւն, որը փորձառուՀայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումից առաջ, թիւնկտարնրանց»: Երնանի նահանգի դիկտատորն էր ընտրուած եւ յանձինս նրան Այդ է վկայում Հայաստանի Հանրապետությանվերջին վարփաստական հայկական իշխանութիւն էր ստեղծուած դեռ 1974| չապետՍ. Վրացյանը.«Երկրի վարչությունը բարելավելու նպատա1918-ին, երբ Հայաստանի Հանրապետության Վ. Վ. կառախ| կով,մայիսի25 -ին (1919 թ.) Երնանում գումարվեց գավառապետներութեան` Քաջազնունու դահլիճն էր կազմված, փաստօրէնկառ"| րի անդրանիկ համագումարըներքին գործոց նախարարի օգնական նա մնում էր Արամը, թէեւ ներքին գործոց վարութիւնը կ Ս. Մանասյանի ճախագահությամբ:Ներկա էին Երնանի գավամիայն: Նրա ձեռքն էին, այն ժամանակները, ն՛ լուսաւորութեան,4| ռապետԼ, Ամիրխանյանը, Էջմիածնի՝ Սեդրակ Ջալալյանը, Դարաբամք| լագյազի՝Ն. խնամատարութեան,պարենավորմանն՛ հաղորդակցութեան Հակոբյանը, Նոր Բայազետի` Բենո Նալչաջյանը, Դիլիները, որոնք հետագային բաժանուեցինառանձին նախարարութի| ջանի՝Մեսրոպ Սարատիկյանը,Ղարաքիլիսայի` Սիգո Տեր-Սարգրսների: Բայց էականն գործերիբարդութիւնըչէր, այլ նրանց ուղղութ յանը,Ալեքսանդրապոլի` Թալանյանը, Կարսի նահանգից` Ստ. Ղորնը: Արամի ժամանակ, Ներքին գործոց նախարարութիւնասել դանյանը, ԶանգեզուրիցՆ̀իկ. Հովսեփյանը, Սուրմալուից` Հայ. պետք էր հասկանալ պետութեանֆիզիքական ոյժը եւ կառավար'| Խորհրդի անդամ Յուսուֆ Բեգ Թեմուրյանը (եզդի): Համագումարին կան վարչամեքենան, մարմնացումը պէտական եւ կուսակցակա| մեջընդմեջ մասնակցեցին ճան Հայ. Խորհրդի ու կառավարության բարոյական հասկացողութեանց,օրենքներիգործադրմանեւ պար անդամները, նախարարությանց ներկայացուցիչները ն այլն: Օրատադրմանմիակ խողովակն ու միջոցը, կեդրոնը, որտեղ ամփոփամ կարգի մեջ դրված էին բազմաթիվ հարցեր: Զուտ վարչաոստիկա| էին Հայաստանըկազմակերպելուբոլոր ձգտումներն ու ճիգերը: նական հարցերից հիշենք. 1) երկրի վարչական սահմանների սրբարամի ատեն, Ներքին գործոց նախարարութիւնըկը ներկայացնէր: գրությանհարցը,2) մասնագետոստիկաններիպատրաստությունը մէն ինչ»: Այդուհանդերձ, այդ ճյուղավորված համակարգի շրջանա ն ոստիկանական դպրոցի բացումը, 3) պաշտոնեության ու ոստիներում էլ կատարվում են առաջին քայլերը միլիցիա ն ՆԳՆ համմ| կանության տնտեսականվիճակի ճարելավումը, 4) ոստիկանների կարգին հատուկ ուժային մյուս մարմինների կազմակերպելուոմ համազգեստի խնդիրը»:Եվ դարձյալ ըստ Ս. Վրացյանի փաստերի, ղությամբ, ն ամեն դեպքում, ինչպես այդ մասին գրում է Ռ. Հովհաք|այդ ամենիոգեշնչողը, գլխավոր կազմակերպիչըհին հեղափոխամնում էր որպես ՀՀ ըստ էոժ| նիսյանը, Արամ Մանուկյանի ՆԳՆ-ն կան,պատասխանատուդերակատար ժողովրդականինքնապաշտյան այդ պահին անցումային համարվող կառավարությանկաթ| պանության կազմակերպության շրջանում` Մ. Մանասյանն էր, որը նետի «անկյունաքարը»` մինչն դրա մի շարք դեպարտամենտների Ներքին ԳործոցՆախարարությանվարիչ եղած ժամանակ դրսնոառանձին մինիստրություններիվերածվելը 1919 թ. կեսերին: Եվ ոլ րեց իր ճախանձե լի վարչական ընդունակությունները` ձեռնամուխ պեսզի այն դառնար լիարժեք ու գործուն օրգանիզմ, որի նելովմիլիցիայի(ոստիկանության)համակարգի ստեղծմանը: բեր գործունեությունից էր կախված երկրի ներքին Հանմրապետությունում, ըստ հաստիքացուցակի, Հայաստանի ապահովումը ն բարօրությունը, Առաջին ՀանրապետությանՆԳ Մ 1920թ.կար ընդամենը4562 միլիցիոներ, որից 164-ը` ավագ ձիախարարներիցմեկը` Աբրահամ Գյուլխանդանյանը, կարծես թե իմ վոր միլիցիոներ, 2980-ը՝ կրտսեր ձիավոր միլիցիոներ, 1210-ը՝ բերելով որոշակի մի փորձ, եզրահանգումէ. «Իմ ցանկութիւնէր այ կրտսեր հետնակմիլիցիոներ: Վերջապես, անհետաքրքիրչէ նշել, որ կենտրոնականօրգանը (Վարչութիւն ն Միլիցիայի բաժին) դնել այ Ներքին ԳործերիՆախարարության ն նրան ծառայող օժանդակ

Արակ

-

ճախարար

|

-"

էլ

արգա

անվտանգությակ

"Վ վարչություն բադրվում էր ստեղծել նան տեղականքաղաքացիական մասի մարդկանցթիվըկազմում էր 13 հոգի, որից 2-ը՝ ՆԳՆ ճախսն կազմակերպել միլիցիայի մարմիններ: Այս հարցի կապակցուրարի օգնականներէին, իսկ Ներքին գործերի դեպարտամենտում թյամբ ընդուճված մեջ հանձնարարվեցՆերքին գործերի նաորոշման աշխատում էին հոգի: խարարի պաշտոնակատարԱլ. Խատիսյանինանձամբ անհապաղ Առաջին իսկ քայլերն արվում են արդեն 1918 թ. երկրորդկեսին ն պայմանավորվածություն ձեռք բերել ԿարգնալԱլեքսանդրապոլ երբ իրավիճակըՀայաստանում ու ճրա շուրջ դեռ բավականաչափ հանձնման հետ կարԿի անմիջապես կապված բոլոր խնդիրների խճճված էր ն լի անորոշությամբ:Եվ չնայած այդ հանգամանքին 1918 թ. դեկտեմբերի6-ին ՀՀ գադրելուհամար,ն այդ թվում որոշել ա) Կարսի նահանգում քաղաԽորհուրդը` ընդունում է օրենք՝ զինվ քացիական վարչություն ն միլիցիայի մարմիններու ժանդարմերիա րական միլիցիա կազմակերպելու մասին,իսկ արդեն 1920 թ. Նախսմասին, բ) Կարսի նահանգում ժանդարմերիաու միրարների խորհրդիփետրվարի10-ի նիստը,լսելով ՆԳՆ զեկուցումը կազմակերպելու համար հանձնարարել զինվորականճախաԴիլիջանիշրջանում 100 հոգուց բաղկացած սահմանապահ ձիավոը լիցիակազմակերպելու ն Ղարաքիլիսայի զորամասերիցհատրարին Ալեքսանդրապոլի զորամաս կազմակերպելու համարմոտ 4,5 միլիոն ռուբլի հատկաց: կացնել անհրաժեշտքանակի մարդկանց, տալով նան նրանց պենելու մասին, հավանությունէ տալիս, խնդրելովմիայն համաձայնոտականպահեստներիցհարկավոր հանդերձանք, զենք ն ուղարկել թյան գալ ֆինանսներիհարցիշուրջ: Պատշաճ սպայական կազմով Կարսի նահանգ, դնելով կազմակերպԱնհրաժեշտքայլեր են արվում նան ՀՀ քաղաքներում ն տարբր Հոծ քաղաքացիականվարչության տրամադրության տակ` միլիցիոգավառամասերում անվտանգությանհամակարգիայդ կարնոր-| ն կատարեներական ժանդարմերիականպարտականությունները ղակները ձնավորելու ն դրանց աշխատանքներիննճպատակավս7 համար ն է այլն: Ավելին, շուտով հաջորդում սույն հույժ կարնոր ցություն հաղորդելուուղղությամբ: Այսպես,դեռ 1918 թ. դեկտեմբեի| պետական մեկ այլ որոշում նս: խնդրիլուծմանը նպատակաուղղված 19-ի նիստում ՀՀ Նախարարների խորհուրդըլսում է ներքին գործերի 1919 թ. հունվարի14-ին ՀՀ կառավարությունը ընդունեց Կարսի նանախարարիգրության մասին, որով ներկայացվումէր Ալեքսանդրա: միացնելու մասին որոշումը: Ներքին պոլի քաղաքային վարչության ներկայացուցիչների դիմումագիրը՝հանգըհանրապետությանը գործերի նախարարիպաշտոնակատարԱլ. Խատիսյանի կարգաԱլեքսանդրապոլում քաղաքային միլիցիակազմակերպելումասին: նան ոչ միայն «ա) նահանգի ն շրջաննեդրությամբ կազմակերպվեց Միլիցիայի մարմիններստեղծելու ճպատակադրումկար նան րի քաղաքացիական վարչությունը, բ) այլն նահանգի ն շրջանների Հայաստանինորաստեղծհանրապետությանը միացվող այս կամ ն Պիցիա սպայաժանդարմերիա400 հոգուց` համապատասխան այն պատճառով անցնող տարածքներում,որոնք Դաշնակիցնի| կան կակազմով»: Հունվարի 16-ին Հայաստանիհանրապետության Գերագույն մարմինների որոշմամբ պետք է դառնային ձնավորման նշանակպ ետ որոշմամբ ընդհանուրոստիկանության գործընթացներապրող ն ընդարձակվող Հայաստանինորաստեդ|7ովարութան հեց Շահբազյանը: հանրապետության բաղկացուցիչմասը: Այսպես, 1919 թ. հունվարի 1920 թ. կեսերիվիճակով Կարսի քաղաքացիական միլիցիանու10-ին Նախարարների խորհրդինիստըլսում է Արտաքին գործելի ներ176 հոգիանոցկազմ, այդ թվում ձիավոր կրտսեր միլիցիոներնեճախարարի զեկուցումըդաշնակից երկրների ռազմաքաղաքական րի թիվըկազմումէր 10 հոգի, հետնակ ավագ միլիցիոներճերինը` հետ դեպի ներկայացուցիչների Ալեքսանդրապոլ կատարած ուղնո՛ հոգի,հետնակկրտսեր միլիցիոներներինը` 126 հոգի, իսկ ճույն քարության ն արնմտյան Անդրկովկասի անգլիական ներկայացուցի Քի քրեականմիլիցիան ուներ հոգիանոց կազմ: Կարսի շրջագեներալ Ֆ. Ուռքերի հետ Կարսի ճահանգը ժամանակավորապո| նում միլիցիա վերն ասվածըլրացնելու ն ամմասին կազմակերպելու ՀայաստանիՀանրապետությանը միացնելու վերաբերյալ կայամ՛ բողջացնելու տեսանկյունից հարկ է ճան նշել, որ 1920 թ. փետրվարի րած գրավոր համաձայնության մասին,ըստ որի ի թիվս մի շարք այլ 10-ին Նախարարների խորհուրդը նիստ հրավիրեց, որում որոշում հիմնախնդիրների, Հայաստանին նոր անցնող տարածքներումեն

|

|

|

արորվեց՝ հենվելովՆերքինգործերինախարարի զեկուցագրիվա| Կարսի նահանգիհայ-վրացական սահմանագծումսահմանավս:

լազ արվաացիայի դիրքորո երի

ուժեղացման, ն երկրի ազգային-պետա-

արան հակ կազմակերպելու Նախարարների խորհրդի թ. հունիսի 14-ի ճիստը, որում լսվում անհրաժեշտության մասին: Նիստը ընդունված է որոշումով գործին ընթացք տվեց, վերը նշված սահմանապահակի զինվորական նախարարի զեկուցումը սահմանապահ միլիցիոն գնդերի վրա դնելով ճան յուրահատուկ կազմակերպման մասին: միլիցիոներական պարտական: Հայաստանի թյուններ: Այդ նույն ժամանակհանրապետության Հանրապետությանպետական անվտանգության գլխավոր քաղսքը` Երնանը,ուներ 329 հոգիանոց համակարգի կարնորագույն բաղկացուցիչ օղակը հանդիսացող միլիմիլիցիակազմ,որից հետախույլ ցիոն զորքերըտեղաբաշխվածէին տարածքային-կազմակերպական միլիցիոներներէին 25-ը, հետնակ պահակային ծառայությսմ որոշակի կրտսերմիլիցիոներներ` սկզբունքով.1-ին ռազմամիլիցիոնգունդը գտնվում էր Քար1 230-ը, ձիավորկրտսեր միլիցիոներներ՝ վանսարայում, հոգին այլն: Դարալագյազյան միլիցիոն գումարտակը` Քեշիշքենդում, 2-րդառանձինհետնակային գումարտակը`Ղարանլուղում, Դժվարին 1918-1920 թվականներին հայկականպետությունը ն վերջապեսԳ̀ողթի ռազմամիլիցիոն գումարտակը`Դարալագյաձգտելովլիարժեքորենն անվերապահորեն կայանալ,փորձում էրի զում: դիրքերն ամրապնդելոչ միայն քթի տակ` Երնանում, Ալեքսանդրա: ն պոլում այլուր, այլն անկայուն, Առաջինհանրապետությանտարիներին կառավարության,ն թշնամիներով շրջապատվածՂարաբաղում (Արցախ),այնտեղ ես փորձելով մասնավորապես ուժային կառույցների, զինվորականգերատեսչուստեղծել Ներքին գործե թյան րի մարմիններ,միլիցիա: Այդ մասին է կողմիցջանքեր գործադրվեցին ճան հաղորդակցությանուղիվկայում ՀՀ Նախարարների ներում խորհրդի1919 թ. մարտի4-ի նիստը,որում լսվում է պետական անվտանգության համակարգի անհրաժեշտ Ներքին գործերի նախարարի ունենալու համար, իսկ դա արդեն ենթադրում զեկուցումըՂարաբաղի Ջրաբերդիշրջանում միլիցիան ստորաբաժանումներ էր ունենալմիլիցիոն օղակներ այդ բնագավառումնս, քանզի Հաադմինիստրացիա (վարչակազմ) կազմակերպելու համար 120 հս: յաստանիՀանրապետության զար ռուբլի վարկ բանալու կյանքի տնտեսական-սոցիալական մասին: Նախարարների խորհրդի նիմ տում որոշվում է բնականոն վիճակը գրեթե լիովին կախված էր հաղորդակցության հարցինտալ դրական լուծում` բաց թողնելով Ներ ուղիներում քին Գործերի տիրող վիճակից: ՀայաստանիՀանրապետությանտաՆախարարությանը 150.000-ական ռուբլի Ղարաբաղ ն Զանգեզուրի րածքումերկաթուղային ճանապարհների, ինչպես նան ապրանքհայրենակցական միություններին տալու համար՝այդ ճերի շրջաններում միլիցիան ադմինիստրացիա հարցն էր լրջորեն բարձրացվումզինվորակազմակերպելու, ինչպե կան պահպանության նան Ղարաբաղի նախարարի թ. ապրիլի 14-ի զեկույցում` ՀՀ Նախարարդպրոցներինհատկացնելով գումար 8 միլիոն ռուբ ների վարկից, որը բաց էր թողնված Զինվորական խորհրդի նիստում: Նշելով այն մասին, որ մի կողմից երկաթնախարարությանը գծի Ղարաբաղիառանձինբրիգադկազմակերպելու կայարանները, որտեղ զորքեր չկան, միանգամայն ապահովահամար: գրվածչեն Այս առումով որոշակի խմբերի հարձակումներիցն կողոպուտէ նան հետաքրքրություն «ՀՀ զինվորական ներից, իսկմյուս կողմից` նկատի ունենալով զանազանապրանքնենախարարգեներալ-մայոր Հ. Հախվերդյանի հրսրի օրեցօր մաճագիրը ուժեղացող թալանի աստիճանը (ինչպես պետական, Զանգեզուրում մեկ երեք գումարտականոց միլիցիոն այնպես գունդ կազմավորելու էլ մասնավորպատկանելիության),միաժամանակասվում մասին, որի պետ է նշանակվումփոխգնդապետ էր,որ ուղիների նախարարությանկողմից հասՂոնդախչյանը: Հաղորդակցության Վերջապես,ըստ ռազմական նախարարության կող՛ է երկաթուղային մից հաստատված տատվել ճանապարհագծիմիլիցիակազմ,որը սահաստիքացուցակի, երեք գումարտակներից բադ կայն իր փոքրաթվության ն որակապես ոչ ուժեղ կազմի պատճակացած հայկականմիլիցիոնգունդը պետք է ունենար 33 սպա, 2280 ռով զինվոր, ոչ շարային 28 զինվոր, 6 զինվորական լիովին ի վիճակիչեղավ կարգավորելու այդ գործը: չինովնիկ: Պետութ

ներկայացնում ավազակաբարո

-

ստանում:

1920 թ. հունիսի16-ին օրենքը հավելում է ՆԳՆ-ի ստեղծմանպատմությանլիա Փաստաթղթերըվկայում են, որ 1918-20 թթ. Ներքին գործերի ժեքորեն ըմբռնման տեսանկյունիցկարնոր է ճան արձանագրել, դ այդ անորոշ տագնապներովու բարդություններով լի տարինելք| ճախարարությունը ձգտում էր դառնալ աշխատող ն գործուն մարգործի կազմակերպման նկատմամբանհասկացողության,ոչ բար| մին, ռրի արդյուճավետ, արգասաբերաշխատանքիցէր կախված թե՛երկրիճերքին քաղաքականության այլնայլ հարցերի ճիշտ լուհետ մեկտեղեղել են պոզիտիվ բնույթիփոթ խիղճ վերաբերմունքի ծումը,թե՛ օրինականությանն կարգ ու կանոնի հաստատումը երկձեր, ինչպես նան պետականամետմտածելակերպունեցող պետւ| ն կան-քաղաքական, կուսակցականգործիչներ, որոնք լավ էին զգմ| հում,թե՛ արդյուճավետ պայքարը ներքին թշնամու մահմեդական ընդվզումներիդեմ, մի խոսքով`անվտանգության անվտանգության համակարգիայդ կարնորմարմիններիստեղծմմ| մաթզանգվածների Այդ իսկ ճնպատակա ն հենց դրանք էլ դարձան շատերի հանգուցալուծումը: անհրաժեշտությունը, այդ բնագավավ հիմնախնդիրներից ձգտում էր զորեղառահվիրաները, փորձելով հաղթահարելայն ահռելի դժվարությք| րումով Ներքին գործերի նախարարությունը նալ,ընդունել մի շարք գործուն օրենքներ, որոնք նճպատակաուղները ն արգելքները,որ հարուցում էին ժամանակաշրջանըն մաբ դրության բարեված էին միլիցիայի ն ՆԳՆ աշխատակիցների դիկ` պետականորենկարնորագույնայդ գործընթացներիառաչ| կադրային ցավոտ խնդիրՀենցայս տեսանկյունիցէլ խիստ բնութագրականէ Ա. Գյուլխաք լավմանը,ֆինանսական-տնտեսական ն ճերի դանյանի հետնյալ տեսակետը.«պետության այս օրգանի նկաւ| լուծմանը առհասարակ՝ միլիցիայի ն Ներքին գործերի մարմամբ այսպիսի վերաբերմունքը դիրքերի ամրապնդմանըհասարակությանմեջ: Այսպես մինների իր կողմից լրիվ հասկանալի է, քակ ընդուոր բոլոր պետություններում, ուր իշխում է իրավակարգը, միլիցիսք ճում նթ. մայիսի 25-ին Ներքին գործերի ճախարարությունը ն (Րօքժօօու) Գորիսի հաստատում է օրենք՝ Երնանի, Շիրակի հանդիսանումէ այն անկյունաքարը, որի վրա խարսխված է պետո'| է թյան ապահովությունն ու պահեստի միլիցիայի համար վարկ բացելու, մայիսի 27-ին օրենք հանգստությունը»: Օլթիի գավառի Ներքին ն արտաքին անվտանգությանհամակարգի տարբե հաստատվում Ներքին գործերի նախարարության վարչության օղակների,այդ թվում միլիցիային ՆԳՆ-ի ուժային ստորաբաժանում կազմակերպմանհամար ավելի քան միլիոն ռուբլու վարկբանալու մասին, հուլիսի 30-ին՝ Կողբի, Բարանայի, Շամշաներիստեղծմանն գործունեության տէ կազմակերպման պատմության ստեղսանկյունիցկարնորէ ամեն մի Սորմանրամասնի ոք| ինի ն Ղազախիշրջաններումուժեղացվածպահակախմբեր ներկայացումը, 1000 հոգուց բաղկացածմիլիցիա էլ ավելի ամբողջական է դարձնումայդ գործընթացների իրականնա| ծելուհամար կազմակերպել րագիրը: միլիոն ռուբլի գումար, օգոստոսի3-ին թ. հուլիսի 12-ի նիստում Նախարարների ավելի քան խորհուրբ հատկացնելով օրենքէ հաստատվումմիլիցիոներներին տարեկաներկու ձեռք հալում է Ներքին գործերի ճախարարի զեկուցումը միլիցիոներակաք գուստիարժեքի չափով վարկ տրամադրելուն Վայոց ձորի պահադասընթացներ բացելու մասին:Ըստ միլիցիոներական դպրոցիանձնս՝ կազմիհաստիքացուցակի, 1920 թ. հուլիսի 1-իցմինչն 1921 կախումբը ուժեղացնելու մասին, օգոստոսի6-ին` Արալիխի շրջաթ. հունվար ճում 120 անձից բաղկացած միլիցիոներական պահակախումբ 1-ը ընկած ժամանակահատվածում այն պետք է ունենար 100 հոգիւ| ավելի ռուբլուց միլիոն նոց անձնակազմ, կազմակերպելու համար` հատկացնելով որից 8-ը՝ դասատուներ: ոստիկաս՛ գումար,սեպտեմբերի4-ին օրենք է ընդունվումգաղտնի Այդ գործընթացների կազմակերպական ավարտունության 1920 թ. հոկտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներիծախսի համար պահովման տեսանկյունից շատ կարնոր էր ՀՀ պառլամենտի կողմի| տության մոտ 57 1920 թ. ապրիլի միլիոն ռուբլու վարկ բանալու մասին, իսկ արդեն սկսված 21-ինՄիլիցիայիմասին Ժամանակավորօրենքիլէ դունումը` հաստատվածԺամանակավոր թուրք-հայկական աղետալի պատերազմիսկզբին` սեպտեմբերի կառավարությանկողմի 1917 թ. ապրիլի 17-ին ն 25-ին օրենքէ ընդունվում«Չեզոք» գոտու 1920 թ. օգոստոս-դեկտեմբեր փոփոխված Հայաստանի Հանրապե 2-ին օրենք է տության պառլամենտիկողմից 1920 թ. ապրիլի 21-ին: Իսկ արդե ամիսների արտակարգ ծախսերիհամար, հոկտեմբերի

Հայկականմիլիցիային

|

ընդունվում դասալքության դեմ կռվի մասին, իսկ արդեն հոկտեմբէրի 26-ին` Երնաճի, Վանանդի ն Շիրակի նահանգային միլիցիան վերակազմելուհամար վարկ բաց թողնելու մասին ն այլն:

համար մահապատիժ մտցնելումասին: Նախարարներիխորհուրդը սկզբունքով ընդունվում է գեներալ-նահանգապետություն հաստատելումասիննախագիծը: ն խորհըըՀայաստանի Հանրապետության կառավարությունը Այդ դժվարինն խճճված ժամանակներում կառավարությունը ն դարանը, անկախ Ադրբեջանիագրեսիվ մտադրություններից ն հսամեն ջանք գործադրում էին (ինչքան որ մարդկային պետությունը վակնություններից Ղարաբաղըն Զանգեզուրըմշտապես համարել ռեսուրսները կարող էին թույլատրել, իսկ այս հանգամանքը հարկ է են Հայաստանի Հանրապետության տարածքի անբաժանելի մամ խոստովանել, որ շատ էական էր), որպեսզի երկիրը` Հայաստանի ուրեմն բնական էր նան այդ գավառամասերում ինչպես քաղաքաունենա Հանրապետությունն ժամանակակից պահանջները բավացիական վարչակազմունենալը,այնպես էլ միլիցիային Ներքին գոլրարողկարգու կանոն, այդ կարգ ու կանոնն իրականացնողանհրածերի նախարարության անհրաժեշտօղակներ ն ստորաբաժանում: ժեշտ կառույցներ: Այդ ճանապարհին արվեցին դժվարին, երբեմն ներ ստեղծելու քաղաքականությունը:Զանգեզուրըն Ղարաբաղն հուսահատքայլեր այդ հաստատությունների ստեղծման ուղղուունեին յուրաքանչյուրը 268-ականմիլիցիոներ: թյամբ:Բնականաբար, այդ կարգ ու կանոն ստեղծող կարնորագույն Միլիցիան ստեղծվում էր դժվարությամբ, դրա համար հատկացմիջոցներից էր Ներքին Գործոց նախարարությունը` միլիցիայի ն վող միջոցներըհայթայթվումէին մեծ զրկանքներիգնով, ն այնու մյուս օղակներով հանդերձ: Իրավամբ ըմբռնելով իրադրության ամենայնիվ, իր բոլոր հիմնախնդիրներով հանդերձ, այն վատ-լավ րջությունըՆերքին Գործերի նախարարը 1920 թ. հուլիսի 1-ի Նակայացավ այն որակով, որքան հնարավորություն ընձեռեց այդ ժեխարարների խորհրդակցությունում ընդգծում է, որ հենց Ներքին մանակաշրջանի մարդկային ներուժը: Արդեն 1918 թ. օգոստոսի Գործերի է պետական իշխանության սյունը Նախարարությունն տվյալներով, Ներքին Գործերի Նախարարության ճյուղավորված, երկրում, ն այն հենարանը, որին կռթնելու են մյուս նախարարուդեռես գործնականում ուժային ուղղվածություն չունեցող բազ՛ թյունները: Սակայնհենց այդ նույն խորհրդակցությունումմիննույն մաշերտ համակարգիԵրնանի ջոկատում կար 17523 մարդ (ունեին ժամանակ է, որ այդ հենարանը վերին աստիճանի թույլ է, ընղգծվում ընդամենը ձի), Դիլիջանի ջոկատում` 2861 մարդ (948 ձիով), ոստի ն մեր պետական ապարարտն ամբողջությամբ թույլ է գորՆերքին Ախտայում` 2170 մարդ (512 ձի) ն այլն, իսկ ծում: ընդհանուր Իրավացիորեն գտնելով, որ այդ գործի կարգավորման բնաառմամբ` 22555 մարդ` 5030 ձիով: Ներքին Գործերի նախարարը գավառումկան օբյեկտիվ դժվարություններ,սակայն կան նան խոորոշակի ջանքեր էր գործադրում կարգ ու կանոնի հաստատման չրնդոտներ, որոնց հաղթահարումը կախված է կառավարության ուղղությամբ, պետական, պաշտոնական ն տնտեսական հանցա իսկ ավելի պարզ ասած` կոնկրետ մարդկանցից: Ելույթ գործություններիդեմ պայքարում, որին որոշ վերապահումներով,կամքից, ՆԳ ունեցողը` ճախարարի օգնական Սահակ Թորոսյանը, կաաջակցում էին նան քաղաքական ն կազմակերպությունները րնորում է նոր օրենքի ստեղծման հրատապ անհրաժեշտությունըհին Մեծ չարիք էին կուսակցությունները: այսպես կոչված «խմբերթ ցարական ժամանակաշրջանի օրենքի փոխարեն: Այդ նպատակով (մաուզերիստական) իրենց գործողություններով: Նախարարների էլ է նտեղծվում մի հատուկ հանձնաժողով նախարարությանվարչախորհրդի 1919 թ. հունվարի21-ի նիստում լսվում է Ներքին Գործերի կան դեպարտամենտի տեսուչ Տրդ. Տրդատյանի գլխավորությամբ, մախարարիպաշտոնակատար Ալ. ԽատիսյանիզեկուցումըԴարաորինավաղ չի հաջողվում իրաարծել այն բանի որ զալիս են ճոր լագյազի, Երնանի, Էջմիածնին Սուրմալուի գավառներում գոյու իրենց խրթին բարդույթներով: ժամանակներ` թյուն ունեցողսանձարձակություններին ու ստեղծվածանարխիային գործոնի կարնորության հարցը շեշտվում է նան Մարդկային վերջ տալու համար այդ գավառներումուժեղացված դրություն ն գե1920թ. օգոստոս-նոյեմբերինթվագրվող Ներքին Գործոց ճախարաճերալ-նահանգապետություն հաստատելուն զանազան ոճիրների րի մի հաղորդագրության մեջ` կապված ՆԳՄ բաժինների կողմից

|

Վ գործողություններիգ̀նացքի վրա հարձակմանհեքաղաքացիներից ստացված բազմաթիվ գրությունների ստացման րիավազակային հետ: Նրանում ասվում էր. «Համաձայնվելովմիանգամայն,որ մը տնանքով սպանվում է 44 մարդ, իսկ 82-ը` վիրավորվում:Այս կաուշագրավ են ճան Ռնդամալ ն Վերին-Ախտագյուղեմանուկ հանրապետության կարգերը դեռ շատ հեռու են կատարէ: պակցությամբ րի բնակչության ներկայացուցիչներիբողոքագրերըո̀ւղղված պառլատիպ լինելուց, որ պաշտոնեաները դեռ շատ անփորձ են իրենց լամենտի սոցիալ-դեմոկրատականխմբակցությանը,ուր դժգոհում լրիվ ուսերի վրա դրած հայրենիքի հանդեպ պարտականութիւնների ն բավարարկատարելուհամար, ն որ ամենագլխավորնէ, մեծամաէինկառավարության ներկայացուցիչներին զորամասերի,ինչպես նան ան(400-իցավելի գաղթականներիկողմից իրենց ունեցվածքը թասամբ այդ պաշտօնեաները,հավաքվածլինելով պատահական վելանելու, գործադրվածբռնություններին այլ անկարգությունների ճավորութիւննճերից, որոնց ոչ անցյալն է մեզ ծանոթ, ն ոչ էլ ներկան Դեռ ավելին: խնդրվումէր քննիչ հանձնաժողովուղարկել: կարող են թույլ տալ կեղծիքներ, կաշառակերութիւնն մեծ ոճիր, մենք րաբերյալ, Երամեծ կարիք ունենք հասարակականգործակցության այդ պաշտծՍարգիս կոմիսար Դարաչիչակի տեղամասի Ռնդամալ գյուղի էէ մովըպառլամենտիսոցիալ-դեմոկրատական խմբավորմանըհասնեաների վրա կօնտրոլ սահմանելու, ն մեղավորներինպատժի ցեագրված իր դիմում-բողոքագրում`վրդովվելով գյուղ ժամանած թարկելու համար»: խմբապետ Մեսրոպին ճրա 300 զինվորների ապօրինի գործողուՍակայն, դժբախտաբար,հասարակություննայդքան ուժեր չու թյուններից (գրելով, որ դա նկարագրել պարզապեսհնարավոր չէ), ճեր` ներազդելու հակապետական,հանցավոր տարրերի վրա, դեռ երեկ փախչում մեղադրելով, որ այդ վախկոտ խմբապետները դրանք ծաղկում էին: Որոշակի խմբեր լավագույն սպառազինու» էին ժռպատերազմի յամբ (ինչպես դա եղավ 1988 թ.-ից հետո, արցախյան շարժման դաշտից նապաստակինման, շատ խիզախաբար են «բաղված գյուղացուց ճրա վերջին հացը, ալյուրը, հավը խլելով: մանակաշրջանում)զբաղված էին ահաբեկչությամբ, դրամաշորթու ն գյուղական այս վերոհիշյալ կոմիսարը գրում էր, որ այն, ինչ թյամբ պարզապես կողոպուտով:Հատկապեսդժվարին իրավիճակ Ավելին, է Ռճդամալում, այն չի եղել ն չէր էլ կարող անկասկած էր ստեղծված Կարսի նահանգում: ՀՀ ՆԳ նախարարի օգնական կատարվում փնել ոչ միայն Ռոմանովների կամ Աբդուլ Համիդի ժամանակ, այլն Սահակ Թորոսյանը իր թ. հուլիսի 2-ի զեկույցում Նախարար ԼենկԹեմուրի,որը չէր թույլատրում իր հորդաներինանել այն, ինչ ների Խորհրդում վկայակոչում է այն փաստը, որ օգտվելով հանրափչի: Վերջապես, ամփոփելովիր միտքը, ճա շեշտում էր, պետության համար ստեղծված խառնակ իրավիճակից, «խմբերթ խելքներին

|

|

Հ.

որ Մեսրոպը ն նրա կողմնակիցներըպարզապես հարստանումեն ահաբեկչությամբ էին զբաղվում նան այլազգիների, մասնավոր վճռական միջոցնեպես` Կարսի նահանգիռուսական գյուղերի նկատմամբ, որոնցներ՛ գյուղացիների հաշվին, ն եթե կառավարությունը Տի է մահմեդաչդիմի, ընդունել են վճռել ապա «հասարակայնությունը կայացուցիչներըհունիսի 29-ին բողոք-դիմումովգալիս ճախարս-| ն մ| Վանություն րի օգնականի մոտ: Շիրակի նահանգապետընույնպես իր բողոքն դառնալ Թուրքիայի հպատակներ,գոնե իրենց գոարտահայտում զինված անձանց կամայական ելույթների կապակ:ությունըփրկելուհամար, ն լիազորել է... դիմել թուրքականներկա)ացուցչին»: ցությամբ: Ի դեպ, «ԱնիշխանությունըԿարսում» վերտառությամ է տպագրվում սոցիալիստ-հեղափոխականներիկողմի է դառնում, որ այսպես կոչված «խմբերն» այդ ժամա--հոդված Ակնհայտ պարզապեսչարիք էին պետությանն հասարակությանհամար, «Սոցիալիստ-հեղափոխական» թերթում, որում անարգանքիսյունին նակ իսկ են գամվում մաուզերիստական պայքար դրանց դեմ տարվում էր այնքանով, ինչքանով որ դա «խմբերը», իրենց ծավալած անար ձաջողվում ն գալից գործողությունների էր: Կուսակցությունները նս վատ-լավ բողոքում էին համար, կառավարությանը,տեղական նտեղծված վարչակազմին կոչ էր արվում արմատախիլանել այդ ավազակս՛ իրավիճակից:Այդ մասին շեշտում է Հայ ժողովրդական պառլամենտականխմբակցությաններկայացուցիչ որջերը: Երվ. 1919 թ. հունվարի 15-ին Նախարարների Խորնան Բարվոք չէր վիճակը Հարությունյանը Էջմիածնիգավառում, ուր ճուխեցին՛

կուսակցության

հըրդի նիստում պարենավորմանմասին հարցի շուրջ ծավալված ներդառնալ,աշխատավարձըմինչն 1920 թ. ապրիլի 1-ը հասնում էր բա2500 ռ. իսկ դրանից հետո էլ` 5000 ռ.: Միլիցիոներներն նավեճի ժամանակ. «...միննույն ժամանակմեճք պետք է ստեղծենը ընդամենը մեր ճերքին կյանքում իրավակարգ,վերացնենքխմբերը, որոնքերկ իրենցապահով չէին զգում, իսկ առավել ակտիվներըդրանցից հենց րի ներսում մի երրորդ իշխանությունեն հաստատել»: Այդ միտքնէ| հրենքէին զբաղվում ալան-թալանով, աջակցում էին ն հանցակից հաստատում ճան վերոհիշյալ նիստում էինգողերին: ելույթ ունեցած Ս. Վրացյսնը. «...լիազորներըկատարյալ զեղծարարներէին... ասում էին,պ Բացիայն հանգամանքից, որ պետությունըի վիճակի չէր լավ դրանք բավականինցորեն, բամբակ են գնել, այնինչ ոչինչ չեն տե | զինելուֆինանսավորել միլիցիային,կար Ներքին Գործերի մարմինների ղափոխելմինչն հիմա Երնան...միջոցները աշխատանքինխանգարող նս մի հանգամանք:Այդ ժամանամեկը (պարենայինխնդի ՆԳ ե կաշրջանում լուծման-ընդգծումը մերն է Վ.Վ.) ներքինշուկայի օգտագործումն Նախարարության մարմինների աշխատանքին, բայց դժբախտաբար երկրում կարգու կանոնի հաստատմանը էականորենխոչընդոտում ներքին օրգաններըայնպես չեն կազմված, որէր նան այն հատուկ լիազորների համակարգը, որը ներկայացնող պեսզի օգտագործեն...» այդ հնարավորությունները: անձիքհաճրապետությունում Անշուշտ, հետաքրքիրէ ասել, որ փորձեր արվում էին իմաստսքիթները խոթում էին իրենց չվերան վորելու այդ ժամամակաշրջանի բերող գործերի մեջ, զբաղվում էին մարդկանց բանտարկության խնդիրները,ուրվագծվում էին քար լեր` այդ դժվարություններից երկիրը դուրս բերելու համար: Ներքին| ազատ արձակմանգործերով: Վերջին հաշվով, դա բարոյալքում էր Գործերի նախարարը,ելույթ ունենալով Նախարարներիխորհրդ միլիցիայի համակարգը,վարկաբեկումմիլիցիոներիբարոյականդի1919 թ. փետրվարի11-ի ճիստում, փորձելովվերհանելներքին դժվա-| մագիծը: է րությունների իրական պատճառները ն արմատները, հետնյալն Կարնս մի գործոն, որը նս զգալի չափով խոչընդոտումէր միլիարձանագրում. «..որ ներկա անկարգությունները ցիայի բնականոնաշխատանքին, որից ն բողոքում էին առավել ժամանակավոլ ձեռնհասն արհեստավարժ պաշտոնյաները:Խոսքը վերաբերումէ բնույթ են կրում ն անցողականին:Դրանք գլխավորապեսպայմսայն հանգամանքին, նավորվումեն սովով «բնակչությանմի մասը հանգիստ կերպովմեռ Ներքին Գորոր ճնշվածժամանակաշրջանում նում է, իսկ մյուս` ավելի էր` ծերի համալրվում անում անհանգիստմասը, անկարգությունէ հաճախ անհիմն կերպով ճախարարությունը Սա Վերջինս խոշոր չափերի է հասնում բնականաբարգաղթականների ելակետ ունենալով կուսակցականպատկանելությունը: վտանմոտ... Գլխավորապես ն է Գավոր սովով պայմանավորվումնան զինվորների | նում անհեռատեսմոտեցում էր խնդրին,ն կյանքում այն ունեանկարգությունը:Այստեղ ամենից առաջ պիտի հիշել զանազան էր անցանկալի,աղետալի հետնանքներ: խմբերին: Ես հրահանգիլիմ դրանց ցրիլ...»: Հաջորդ պատճառը, որը խոչընդոտումէր երկրում ներքին կարգ ու Իսկ ամենավատ վիճակը ստեղծվել էր Զանգիբասարիշրջականոնի հաստատմանը,այդ ուղղությամբմիլիցիայիաշխատանքին, նում, որը պարզապես ավազակայինխմբերի երկրովմեկ սփռված (արդեն վերը հիշատակված)այսպես մրցատեղի էր, խկ| ավազակաբարոմարդկանցմոտ ամրապնդվել էր աճպատժելիու կոչված«խմբերի» առկայությունն էր, որոնք ոչ մի իշխանություն չէինճանաչումն օգտվում էին ամենաթողությունից, թյան իսկ դա վերջին զգացումը: Այդ ամենին Հայաստանի Հանրապետության Ներքին գործերի ճախարարությունը հայկական պետականությանթուլության, անկամության ռեալ հակադրելուոչինչ չուներ: հաշվով Ինչպես վկայակոչում է ներքին գործոց նախարարի պատճառներիցէր: Այդ են վկայում բազմաթիվփասօգնականը ն միլիցիռներների Արդարադատության թիվը թղթի վրա հասնում էր 5000 -ի, իսկ նախա՛| տաթղթեր: Ինչպես երնում է մասնավորապես հաշիվներում, կյանքում այդ թվի կեսն էլ չկար: Դա բացատրվում միջն 1918 թ. վերջի նճամաԳործոցՆախարարությունների է նրանով, որ պետության տկարության,ֆինանսական անկարողո՛| ագրությունից, ն միմյանց ուղղված պաշտոնական գրություններից, թյան հետնանքովշատերը պարզապեսչէին էլ ցանկանում միլիցի՛| Վահանջվում ոչ օրինական կողմից առնել նրանց ձեռք էր «միջոցներ -

"

կարեորագույն

Ներքին

"Դ գործողություններիչթույլատրության ն դրանցից յուրաքանչյուրի գացմանանկասելին անողոք ու ներքին անկասելի տրամաբանուդեպքում քրեական գործի հարուցման մասին», որոնք կամայակա- թյամբպարտադրվումէին նրան: նորեն զբաղվում էին «ձիերի,ֆուրաժի ն սննդեղենիանհարկիբոնաՀայաստանի Հառրապետությանմիլիցիայի համակարգիմեջ ամեն մի օղակիր տեղն է զբաղեցնում,ն այդ առումով էլ այդ համակարգրավումներով»: գումկարնոր Ինչպես նշվում է արնեմտահայ դեր են խաղացել ՀՀ ՆԳՆ նախարարինկից գործող Հագաղթականությաններկայացոցիչների բողոքագրում` ուղղված պառլամենտիսոցիալ-դեմոկրատա- յաստանի Տարածքի Վարչակազմիու Միլիցիայի Հանրապետության կան խմբակցությանը, այնուհետն` Վարչակազմին Միլիցիայիբաժինը, ըստ «ոստիկանությունըդժբախտաբարչի գտնվեր կոմիսարիատը, այդմէլ որոշակի տեղ է հատկացվելայդ հաստատությունների կոմիիր կոչման բարձրությանվրա ն շատ անգամ ինքն նս նույն անար նարների խիան սաստկացնելու դերին մեջ կգտնվի»: Բողոքագրում արձապաշտոններին,որոնք կարնորդեր էին կատարումհասարամեջ, ն կոչված էին ապահովելանդորրնու պետությաններքին նագրվում էր պետական ապարատի սանձարձակ կամայակա- կության նություններիու երկրում տիրողոստիկանականռեժիմի մասին,մայ՛ անվտանգության նորմերն ու պահանջները:Այս առումով կարնոր էր րաքաղաքում տարածված գողությունների ն ավազակություններիՀ Նախարարների խորհրդի 1919 թ. հուլիսի 17-ի որոշումը,համաձայն որի հուլիսի անիշխանականվիճակի մասին: 24-ին հրամաճագիրէ արձակվում,որի հիման վրա էլ ՀաՄի այլ օրինակ նս: Երնանի շրջանային դատախազ Մալխագ Տարածքի Վարչակազմին Միլիցիայի | աստանիՀանրապետության նայանը իր զեկուցագրում` հասցեագրվածարդարադատության Կոմիսարիատը վերանվանվում է որպես Վարչակազմին Միլիցիայի Քաժին՝ սկսածհուլիսի 1-ից: խարարությանը,գրում էր, որ ոստիկանությանաշխատանքը շատ ե թերի կողմեր ունի, որովհետն «միլիցիայի կազմը պատահական վկայում են այն մաԱրխիվային վավերագրերըբազմանշանակ սին, նրա պաշտոնատարները կանգնածչեն իրենց կոչման բարձրության որ Առաջինհանրապետությանմիլիցիան,ճրա զանազանօղակն ՆԳՆ ները վրա» ն գալիս այն արդարացի եզրակացությանը, համակարգնառհասարակստեղծվեցինն փորձեցինծաոր «ոչ մի հիշսՎալ տակություն կուսակցականգործունեությանմասին` չպետք է առջ իրենցաշխատանքներըշատ խճճվածն բարդ տնտեսաքաղածառայի, որ մարդասպանության իրավիճակում, իրենց վրա կրելով ճակատագրիբոլոր այն հար(ոչ քաղաքական) ն հափշտակո- քական վածները, թյան համար դատապարտվածն ազատվի պատժից»: Դատախազը անկասելին անողոք ճերորոնքպատմությանզարգացման քին մի կարնոր նկատառում էլ է արտահայտում` կապված այն հանգատրամաբանությամբ պարտադրվումէին: Դժվար էր միլիցիա, ն այնէլ օրինապաշտ ու ժողովրդինծառայող միլիցիան ներքինգործերի մանքի հետ, որ որոշ բանտարկյալներ, շահարկելովբանակի հարցը այն օգտագործում էին պատժից ազատվելու համար. «Բանտում մարմիններ ստեղծելայնպիսի մի երկրում,ուր կային հարյուր հազաՔավոր պատիժը կրելու փոխանակ`բանակի շարքերում ծառայելու ցանկու սվալլուկ գաղթականներ,մահմեդականգրեթեկես միլիոնանոց մութն Հայաստանի թյունը, որ հաճախ հայտնում են պատժապարտները,չի կարող Հանրապետությանու ճրա իշխանությունների հարգվել, քանի որ զորաբանակը հասարակության նկատմամբ ոչ լոյալ տրամադրվածզանգվածն այլն: Ակնհայտ է, որ տականքների տեղը չի: Եվ քրեական գործերով դատապարտվածներիամեն մի տնտեսական ահավոր քայքայվածությանն պետականիշխանության պայմաննեդիմումը պառլամենտին ներում խնդրելուհամար ոչ միայն անցա՛ստեղծման ոչ միանշանակգործընթացների րում կալի է, այլ ուղղակի անթույլատրելի»:Միանգամայն արդարացի դժվարէր գտնել թե անհրաժեշտկադրեր,որոնք գրեթեչկային, ն գնահատական,որ զուրկ չէ հիմքերիցն փաստարկվածություններից: 36ֆինանսական միջոցներ,որոնքշատ կարնորգործոններեն գործուն ն Առաջին հանրապետության պետականամետ գործելակերպունեցող միլիցիա ն առհասարակ միլիցիայի (ոստիկանության)համակարգըստեղծվումէր երկունքիծանը ցավերով ն կրում էր իր վրա գործերիմարմիններստեղծելուհամար: Ընդ որում, այդ կազն այլ բնույթի գործընթացների ճակատագրիայն բոլոր հարվածները,որոնք պատմության զար մակերպական ընթացքումանհրաժեշտ

|

|

|

մարմինների

|

Ներքին

էր հաղթահարել պետությունից դուրս գտնվողկամ պետությանմեջպէ տություն դառնալու ու ինքնիշխանլինելու ձգտում դրսնորող որոշ մ: պապետական ուժերի, ն մասնավորապես այսպես կոչված «խումբերխ

ն Ցպատակադրումները, ավազակաբարո տրամադրությունները որոնյ համար ՀայաստանիՀանրապետության անըմբ դժվարությունները ճելի էին, իսկ երկիրը՝իրենց «հայրականոտչինան» էր, ուր կարելի ի անել ամեն ինչ, ինչ խելքներինփչի, ընդհուպմինչն մռայլ միջնադարը հիշեցնողխոշտանգմանինկվիզիցիոն մեթոդներիկիրառումըայլախ: հությանդրսնորում ցուցաբերողկամ իրենց բռի, հոռի ձգտումների էք թարկվելու ցանկությունչունեցողբնակչությանխմբերի կամ պարգ պես առանձին անհատների վրա: Առհասարակ, երկրի ներքին խճճված, տնտեսաքաղաքական ծանը վիճակը,որը նան դրսիուժելի կողմիցխորացվումէր, էլ ավելի էր բարդացնում պետականանվտաք գության համակարգի պե ուժային այս անհրաժեշտն կարնորագույն տականկառույցների ստեղծումը:

ԹԵՄԱ

ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

մայիսի 28-ին հռչակվեց ՀայաստանիԱռաջին Հանրալիազորություններն պետությունը, որի անդրանիկ կառավարության նտանձնած Թիֆլիսի Հայոց Ազգային խորհուրդն իրեն հռչակեց հայկական գավառների գերագույնկառավարիչն իր առաջնակարգ խնդիրներից մեկր համարեց պետական կառույցներիստեղծումը: ն ոչ միանշանակ, ինչը Ադ գործընթացը բարդ էր, հակասական գործող աշխարհաքաղապայմանավորված էր տարածաշրջանում ն նրանց միջն մղվող քականուժերիորոշակի փոխդասավորությամբ պայքարի ուժգնությամբ: Հնարավոր չէ պատկերացնելմի պետություն,որը զուրկ լինի համակարգիցն նրա բաղկաազգային-պետական անվտանգության ծացուցիչմաս կազմողհետախուզականու հակահետախուզական ռայություններից։ Հայաստանի Հանրապետությանհետախուզության կարկառուն դեմքերից մեկը` ՏիգրանԴեվոյանցը, գրել է. «Հետախուզութիւնը պետութեան աչքն ու ականջն է: Հետախուզական բաժանմունքը խաղաղ ժամանակ կը պատրաստւիպատերազմի եւ անդադար կուսումնասիրէթշնամիի ուժերու դասաւորուհամար ջինը,զօրաշարժի յատակագիծը,զօրքերու տեսակներն ու որակը, միջոցները, կապը, մթերքներն ամրութիւնները, հաղորդակցութեանց ու եւ ռազմամթերքի պահեստները,բերքը, ժողովրդի տնտեսական ազգութիւնառողջապահական վիճակը, անոր տրամադրութիւնը, ներուփոխյարաբերութիւնը եւ անոնց վերաբերմունքը դէպի պետու1918 թ.

բնաւորութիւնը, ջինը,պահեստիզորամասերը,հրամաճնատարներու անցնելիք տեգետերու խորութիւնըտարւայ չորս եղաճակներուն,

նոր շինւող ճանապարհները, օդակայաններըեւ այլն... Մի ղերը, եւ գործունէութեան հմուտ հետախոյզը իր գործելակերպի խօսքով,

«Պ

մէջ որեւէ սահման չունի, նճա պէտք է շարժի պահանջի եւ պայ վեցինու կազմակերպականգործընթաց անցան ՀՀ զինվորական շտաբն իր մաններուհամեմատ»: նախարարության Գլխավոր շտաբի կազմում: Գլխավոր (պետ ընդհանուր Հենց այդ նկատառումներից պահից ուներ հետնյալ բաժինները ելնելով` ՀայաստանիՀանրապե ստեղծման Վ. տության կառավարությունը1918 թ. երկրորդ կեսին ձեռնամոխի կապիտան Մ. Ի. Դվեռնիցկի), օպերատիվ(պետ փոխգնդապետ ՇնեԿ. Ա. եղավ պետական-ազգային անվտանգությանհամակարգիմարմի Պրիտոմանով), հետախուզական(պետ` փոխգնդապետ ների ձնավորմանը`այդ գործի կազմակերպմանհամար որոշակի ուր (Սարդարապատի հերոսամարտիժամանակ եղել է հայկական գումարներ հատկացնելովիր չափազանցաղքատիկ բյուջեից:եկ զորքերի զորախմբիշտաբի պետ),1919 թ. սեպՍարդարապատի այսպես. (անթ. օգոստոսի -ին ՀայաստանիՀանրապետության տեմբերից մինչն 1920 թ. ապրիլկապիտանՎ. Գ. Սուրադյան ՆախարարներիԽորհուրդը, քննարկելով զինվորական ճախարս: կուսակցական), 1920 թ. ապրիլից մինչն հունիսի վերջը կապիտան րության միջնորդությունըա̀վիացիայի,հետախուզության,ռաղի: Տ. (ՀՅԴ անդամ, իր իսկ վկայությամբԴրոյի դասընկերն Դեվոյանց հեռագրի վրա կատարված ծախսերի ծածկման համար միջոցներէր), 1920 թ. հուլիսից մինչն Հայաստանի Հանրապետության տրամադրելուվերաբերյալ,որոշեց հավանությունտալ ձեռնարկված խորհրդայնացումը (դեկտեմբերի 2-ր) պորուչիկ Մ. Ն. Դոդոխյան): միջոցառումներին, ինչպես նան կառավարությանհատուկ վարմ Հետախուզական հատուկ գաղտնի բաժանմունքը կազմակերպվեց հաշվին հատկացնել6 միլիոն ռուբլի, այդ թվում 20 հազար ռուրվ պլանի համաձայն:Ըստ այդ պլանի այն, բացի պետից ն նրա երկու չնախատեսվածծախսերի համար, հազար ռուբլի հետախո: օգնականներից, որոնցից մեկր ղեկավարելուէր հակահետախուզուէազության համար, նս 20 հազարռուբլի՝ հակահետախուզության թյունը,պետքէ ուճեճար մեկ ավագ ն մեկ կրտսերգրագիրներ,որոնք մար: է վարեինհետախուզականգրագրությունը: պետք Ակնհայտ է, որ հետախուզությանը ճան պոդհատկացվող գումարները Հետախուզական բաժնի համակարգումաշխատեցին չափազանցփոքր էին. անգամ հարնան Վրաստանն իր հետախո՛ պորուչիկ Լեոն Գեորգիի Բաշինջաղյանը(հանձնարարությունների մմ զության կարիքներիհամար հատկացրեցանհամեմատ գծով սպա, այնուհետն հետախուզությանմշտական գործակալ ավելի գումարներ:Դժվարությամբ ենՀՀ կմ՛ լցնելով պետականգանձարանը Վրաստանում, հայ մեծ նկարիչ Գնորգ Բաշինջաղյանիորդին), ռավարությունընույնքան դժվարությամբէլ հատկացումներէր կա՛ թասպաԱրշակ Սարգսյանը (մշտականգործակալԲաքվում), Գրիտարում հետախուզական ն հակահետախուզական գորիԵրամովը ծառայությանը պոդպորուչիկՄիմոն Հով(դիտորդ Վրաստանում), Հետագայում,ելնելով հանրապետության վարիչ) ն ֆինանսականհնարավ: ն հետախուզության (գրասենյակի Ղամաոլուում րություններից, կառավարությունն սկսեց ավելի մեծ հատկացումներ Հակահետախուզության ղեկավարումէր գործունեությունը կատարել:Այսպես, Նախարարների Խորհրդի 1919 թ. սեպտեմբերի Նորին ՄեծությանՌումինական ռազմաճակատիզորակայանին 1-ի նիստում որոշվեց հետախուզության ն հակահետախուզության շտաբի հեՍնծովյան կից նավատորմի գլխավոր հրամանատարի ու ընթացիկ հս՛ գործի կազմակերպման գործունեությանծավալման ն հակահետախուզության բաժնի ճախկին պետ, տախուզության մար հատկացնել535 հազար ռուբլի: Նախարարների խորհրդի192) գործերի լավ ճանաչող, ծոանձամբ բերումովծովակալ Կոլչակին թ. մայիսի 8-ի նիստում, որը վարեց Հ. զինփ: Օհանջանյանը,լսվեց վակալության գծով պորուչիկ Արտեմի Նիկիտայի Հովհաննեսովը րական նախարարիզեկուցումը հետախուզությանն հակահետմ՛ ՀվեանԽան-Կոտուրսկին, որը, գալով հայրենիք, նվիրվեց երկրի խուզության բաժանմունքինմայիս ամսվա ծախսերի համար 63 համակարգի ստեղծման գործին, ինչի վկայուհազար ռուբլի հատկացնելու մասինն որոշում ընդունվեցնշվածգո՛ ՀԸ մարը հատկացնել40 միլիոնանոցհատուկֆոնդից: է բարձրարժեք հուշեր այդ Ա. Շճեուրը 1967 թ. Ֆրեզնոյումհրատարակել Գնդապետ մասին.Տե՛ս «Սարդարապատիհերոսամարտը,ԱլեքսանդրԿ. ՇնԷէուր. Մասնակցողի ն հակահետախուզական Հետախուզական ստեղծ զերի մարմիններն շեր»: Ֆրեզնո,1967:

սեփյանը ուրիշներ:

անվտանգության "

Վ

թյունն է զինվորական ճախարարիպարտականությունները կատտ| անսովոր արագութեամբյայտնում էր Թիֆլիս եւ Բագու Հայաստանի Ա. եւ զօրքերի ու ռազմամթերքիփոխադրուրող գեներալ-մայոր Դոլուխանովի(Դոլուխանյան) ստորագլո| զօրքերի դասաւտորրութեան թյամբ օգոստոսի 7-ի հմ. 14 հրամանագիրը,որի հիման վրա Խաէ| թեանցմասին, այլեւ» իր ձեռքի տակ ունեցած էր Հայաստանի ու հրահանգները: Կոտուրսկին օգոստոսի 5-ին ընդգրկվեց Գլխավոր շտաբի սպար| գաղտնի հրամանագրերն Հայաստանը իր Խորհրդարանիմէջ տեղ էր տուել ե լ մահմեդակազմում: Ռազմական գերատեսչությանգծով 1919 թ. ապրիլի 14-իկվ կաններին, ընտրութեանհամար Ատրբէյորոնց պատգամաւորների մանագրի համաձայն հետախուզականբաժանմունքի անմիջակմ| ճանիկառավարութիւնը բաց էր թողել 40000 րուբլի: Նրանց բազխնդիրներիցէին հակառակորդին տեղանքի վերաբերյալ տեղեկո| մաթիւ լրտեսներըամէն օր անարգել կերպովԵրեւանի թաթարական թի հավաքումը,մշակումը ն ժամանակինզորքերին հաղորդումը, բի| թաղիետեւիկողմից անցնում էին ԹոխմախեանԳեօլը եւ նրամոգադների շտաբների կողմից կատարվող հետախուզական աշխժ| տիցգնում Շարուր-Նախիջեւան, Բէյուկ Վէդի, Զանգիբասար Երետանքի ղեկավարումը,լրտեսությանդեմ պայքարի կազմակերպում անից,փոխադրելովայնտեղ ռազմամթերք,հրահանգներ,լուրեր, հետախուզությանհամար հատկացվողգումարներիհաշվառումը: ուտեստեղէն... ներկայացուԵթէ Ատերբէյճանի դիւանագիտական Այդ համակարգնսկսեց աշխատել ն դարձավ հետախուզությմ| ցիչըչէզոքգօտիի վրայ չթալանուէր «աւազակների» կողմից, Թիֆգործի կազմակերպմանկարնոր օղակ ինչպես հանրապետությմ| լիսիվրայովԲագուից ուղարկուած գումարով միայն Շարուր-Նաներսում, այնպես էլ նրա սահմաններից դուրս` մասնավորապն խիջեւանի շրջանի թաթարական բանակի թիւր պէտք է հասնէր Վրաստանում, ինչ-որ չափով Ադրբեջանում, Հյուսիսային Կովա| 10000-ի. նոյն համեմատութեամբպէտք է աւելանար կռուող թաթարսում, Թուրքիայում, Իրանում ն այլուր: ներիթիւըԲէյուկ-Վիդիի,Զանգիբասարիեւ այլ շրջաններիմէջ, եւ Այսպես, հետախուզությանսպաները ն աշխատակիցներըոժ| ամբողջ Հայաստանի հայութիւնըպիտի գտնուէրբնաջճջմանսպառմ շակի մասնակցությունունեցան ՀայաստանիՀանրապետության ճալիքի տակ»: շարք շրջաններում մահմեդական տարրերի, թուրք ու ադրբեջտ Միանգամայն օրինաչափ է, որ այդ տարիներինհայկականհանական գործակալներիդեմ մղված պայքարում: Այս առումով պետ| տուկ հետախուզականն հակահետախուզակա ծառայությունների` է կարնորել, օրինակ, գնդապետ Մ. Մ. Զինկնիչի, աշխատակիցներըվերահսկեցիննան Հայաստանի բաժանմունքի այլոց դերը վրաց-հայկական1918 թ. դեկտեմբերյաներկշաբաբր| Հանրապետության մայրաքաղաք Երնանում Ադրբեջանիդիվանապատերազմում,փոխգնդապետԱ. Կ. Շնեուրի ակտիվ մասնակցո| գիտական ն գաղտնազերծեներկայացուցչությանգործունեությունը թյունը 1919 թ. սկզբին Նոր Բայազետիգավառի մահմեդականնեյ| ցիննրակողմիցԲաքու ուղարկվածմի շարք ծածկագրվածհեռախռովության ճնշման ուղղությամբ ձեռնարկված «Զոդ-Բասաի|գրեր,ինչը հնարավորություն տվեց բացահայտելութշնամական գեչարյան» հրաշալի օպերացիային,որը ճան հայկական բանակի: գործունեության որոշ կարնոր կողմեր: Այսպես, հետախուզությունը հետախուզությանհամագործակցության ին է, լավագույն էջերից բացահայտեց, որ Հայաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական պես ճան պորուչիկ Հովհան Խան-Կ0ոտուրսկու գործունեությունըՇՄվ ներկա յացուցչությունը ներկայացնող(Միր Բաբանի կողմից)Ադրբերուր-Նախիջնանում,Լազիստանում ն այլուր: ջանիարտաքին գործերի նախարարին1919 թ. սեպտեմբերի18 -ին Հայկական հետախուզական ծառայությունըբացահայտեցՀէի ն նեպտեմբերի 21 -ին ուղարկված հեռագրերումկան հետաքրքրայաստանում Ադրբեջանի դիվանագիտական կանմանրամասներ: Օրինակ` առաջին հեռագրում Միր Բաբանը քողի տակ գործող հատուկծառայությունների մեքենայությունները արտաքին գործերի ճախարարինտեղեկացնումէր, թե Բաքվի հայԱյդ մասին շատ բազմանշանակվկայում է Տ. Դեվոյանցը. «Եր| կական պետին հագործակալըհայկական հակահետախուզության ւանում գտնուող Ատերբէյճանճի դիւանագիտական միսիան ոչ միա/ ղորդել է, որ հատուկ հանձնարարությունների գծով սպա, կապիտան ,

Տ.Դեվոյանցի)

ներկայացուցչությնմ

Ղ

ն կոռնետ Ալի խան Քասումբեկովը տապալմանըն ՀՀ տաՄակինսկինԱդրբեջանիհարթ դրությանսրմանը, ՀՀ իշխանությունների հետախուզությունում հաշվառման մեջ են: Միր Բաբանը հաղորդում րածքիօրինական ու անբաժանելիմասը կազմող Զանգիբասարի էր ճան, որ հայկական հատուկ ծառայությունները Ադրբեջանին:1920 թ. հունիսի 3 -ին ՀՀ զինվոբացահայտել շրջանիբռնճակցմանը իրենց ծավալածգործունեությունը Երնանում ն իր երկրի արտայի րականդատարանում լսվեց Ծրնանում Ադրբեջանիդիվանագիտագործերի նախարարինխնդրում էր իրենց ընդգրկելԱդրբեջանի կան ներկայացուցչության նախկին աշխատակիցներիդատը: լմ ճակի կազմում: Իսկ սեպտեմբերի հանցանք21-ի հեռագրի Նրանք մեղադրվումէին տարբերքրեական-քաղաքական գաղտնազերծում աջակակնհայտ դարձավ, որ Ադրբեջանիդիվանագիտական ների, խռովարարներին Զանգիբասարյան մասնավորապես ներկայժ այդ ն դեպ, ցուցիչըտեղեկություններէր հաղորդում այն մասին, որ Հայս ցության այնտեղ անկարգությունների հրահրմանմեջ. ի տանում ընթանում է 19-ից 30 դիամենը կատարվելէր Երնաճում ԱդրբեջանիՀանրապետության տարեկաններիզորահավաք, որ Եր ն նի քաղաքապետ Ա. Շահխաթուկին գործսք նրա վանագիտական հավատարմատարԽան-Թեքինսկու մեկնելէ Դիլիջան՝ դիրքերն ձամբ ստուգելու համար: ընկեր Թեմուր Մակինսկու անմիջականհանձնարարությամբ, Բեկ Միր Բաբանը Երնանճումլրտետ: Այսինքն` որոնց թյամբ էր զբաղվում, իսկ երիտասարդհայկական հակահետախ՝ գործունեությունըհետագայում լրտեսական-դավադրական բնույթի զությունը ուշի ուշով հետնում էր թշնամուն ն վնասազերծում շարունակողներ գտնվեցին, որոնց դավադիր-լրտեսական նթ նս արդյուճավետորեն ու կանխվեցին Հայաստանի գործողությունները դավադիր մեքենայություններն խարդախգործարքները: 1920 թ. մայիսի հետախուզականծառայության` զինվորական կեսերին ստեղծվեց ՀՀ արտաքին գործել Հանրապետության նախարարության Գլխավոր շտաբի հետախուզականն հակահետեղեկատվական բաժինը: Այդ բաժինն ստեղկվ ճախարարության ձեռէր 1919 թ. ապրիլի սկզբին արտաքին գործերի նախարարության տախուզական բաժանմունքի աշխատակիցներիկողմից կից` որպես տեղեկատվական կտրուկ վստահօպերատիվհակաքայլերիշնորհիվ: բյուրո, որը պետք է ծառայերՀվ Տարկված ապրող, Հենց զինվորականնախարարության կայացմանբարդ ն ոչ միանշանակգործընթացներ Գլխավոր շտաբի հետախուզակմ ն դժվարին «ովի բաժանմունքի խնդիրներին:ՀՅԴ Բյուրոյին, ՀՀ արդարադատ տնտեսաքաղաքականքայքայման գործոնների թյան, ներքին գործերի ն զինվորականճախարարությունների պայմաններում ծնվող ն համառորեն կայանալ ձգտող հայկակա բանակի սպարապետ գեներալԹ. Նազարբեկյանին, ծառայության ջանքերով է որոշակիորեն,գործխորհրդարկ|ձեռախուզական ագրենախագահին, Թիֆլիսում ՀՀ դիվանագիտական հաջողվելկանխել ԱդրբեջանիՀանրապետության հավատարմատ| ճականում նիանՀայաստանի րին, Բաթումում ընդհանուրհյուպատոսին,Հայաստանի Հանրք նկատմամբ1919 թ. սեպտեմՀանրապետության պետության պատվիրակությանըՓարիզում, ՀՀ դեսպաննաի| քերոկտեմբեր ամիսներից սկսած մինչն 1920 թ. ապրիլը ընկած Իտալիայում,Լոնդոնում, Վաշինգտոնումն այլուր հղեց մի հեռագի տեղի ունեցած տնական ն համառ մարտեժամանակահատվածում րում (նշված բոլորովին,բահաղորդագրություն այն մասին, որ ՀՀ Արտաքին Գործերի Նախժ հիմնախնդիրը հայ պատմագիտության է), ինչի շնորհիվ կողմից հրապարակվել է ԵրնանճումԱդրբեջանիՀանբմ ցարձակապես չուսումնասիրվածհիմնահարցերից րարության նան կապետությանդիվանագիտական հայկականզինուժը Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ ներկայացուցչության աշխատակի րնորն վճռորոշհաղթանակ տարավ, ն դրանովիսկ ապահովագրեց ճերի ու նրանց գործակալներիմիջն փոխանակված ողջ գաղտկ անձեռնմխելիությունը Հայաստանի Այն վերաբերումէ ՀայաստանումԱդրբեջանի կմ նահմանային-տարածքային գրագրությունը: ռավարությանն նրա ներկայացուցչիԽ̀ան-ԹեքինսկուկատարվՀանրապետության ռազմավարականտեսանկյունից այդ կարնոր հակապետական,հակահայկականագրեսիվ գործունեությանտարածքային սահմաճահատվածում: 2 զորաբանակ 1919 թ. վերջին ադրբեջանական գեներալներԱլի ուղղված Հայաստանի շրջաններումհակապետական հոսանքների աղա ն հրամանատարուելույթների կազմակերպմանը, Զանգիբասարում ապստամբակմՇիխլինսկու Սամեդ բեկ Մեհմանդարովի

ն

|

թյամբ ներխուժեցինԶանգեզուր:Գ. Նժդեհը Գորիսի տակ կազմսկերպեցհակագրոհ,ն թշնամին խուճապահար փախուստիդիմեցդէ պի Ավդալար(այժմ` Լաչին): Այս պարտությունից հետո ադրբեջան ցիները մինչն 1920 թ. ապրիլը չհամարձակվեցին հարձակվել Զան: գեզուրի վրա: Ադրբեջանըօգտագործեց նան թուրքական ուժերը, որոնք 1920 թ. ապրիլին Նուրի փաշայի գլխավորությամբ փորձեմ գրավել Կապանը,սակայն ջախջախիչպարտություն կրեցին Որո տանի կիրճում: Ապրիլի վերջերինՆժդեհը ոչ միայն ետ մղեց թշնամու բոլոր գրոհները, այլն Դրոյի հետ անցավ Արցախ ն օգնություն

Նժդեհի ուժերը ջախջախեցին Ազրբէյջանեանշատ աւելի ուժեղ բանակը, գրաւեցին կամ ոչնչացրին թշնամու ուժեղ հրետանին եւ գնդացիրները»: Սույն չափազանց արժեքավոր վկայությունները են հաստատվում ճան արխիվային փաստերով, որոնք օգնում են լույս սփռելակնհայտորենանբավարարկամ ավելի ճիշտ բոլորովին Հուստւմնասիրված հիմնախնդիրներիվրա, դրանով իսկ հաղթահան եզրահանգումներ: րելովմի շարք քարացած կաղապարամտքեր ԹիֆլիսումՀայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչությանը կից զինվորականկցորդի, ասել է թե` հետահասցրեցհերոսականարցախահայությանը: գծով գործերի կոորդինատորին ղեկավարի՝գեներալՀենց այս իրադարձու խուզության թյունների կապակցությամբ ն Զանգեզուրում1919 մայոր Հովսեփ Արտեմի Քիշմիշյանի հետ կապված փաստաթ. սեպտեմբեր: հոկտեմբերամիսներիցսկսած մինչն 1920 թ. ապրիլը ընկած ժամսթղթերը որոշակի հետաքրքրություն են ներկայացնում հենց վերը նակահատվածում տեղի ունեցած տնական ն համառ մարտերիըէներկայացված հարցադրումներիտեսանկյունից:Հարկ է հաշվի առթացքում Գ. Նժդեհի ծավալած հերոսական նելնան այն հանգամանքը, որ չնայած հայկական հետախուզուգործունեությանկաէ պակցությամբհարկ ներկայացնելհայ պատմագիտության թյունըդեռես բավականաչափ երիտասարդէր, անփորձ, ընդսմինէլ բացառապես չլուսաբանված ն անհայտ էջերից մեկը` ճանակապվածհայկական առաջինքայլերն էր անում լուրջ ծառայություն դառնալու ն առաջին հետախուզության, հերթին այն ուղղորդող ՀՀ զինվորա- պարհին,սակայն դա բարոյաքաղաքականառումով խոչընդոտ կան նախարարության օգտաԳլխավորՇտաբի հետախուզական ն հակաձանդիսացավ նրա կողմից հայթայթվող տեղեկատվության հետախուզական Հայասբաժանմունքիդերակատարման հետ Հայաստանի ձարության գործակցի տեսանկյունից: Այսպես, Թիֆլիսում Հանրապետության համարչափազանց կարնորայդ իրողություննն- տանիՀանրապետության հատուկ ծառայությանղեկավարը՝Հ. Քիշրում, ինչն ամեննին էլ ստվեր չի գցում միշյանը, թ. հունվարի 17-ի զեկուցագրումո̀ւղղված ՀՀ զինվոնշանավորզռրավար Գարնգին Նժդեհի ռազմաքաղաքական րական ճախարարին,տեղեկացնում էր, որ լիովին վստահության գործունեության վրա: Այսպես, ինչպես պարզ է դառնում հայտնի հայ հետախույզ արժանի անձը` Բոգդան Դավիդովիչ Ավան-ՅուզբաշիԽան ՍագՏ. Դեվոյանցի հուշագրությունից, որը բացահայտորենփաստում, նախսկին իր կողմից ղեկավարվող վարչության հանձնարարութվկայում է հայկականհետախուզության յամբ գալով Զանգեզուրումգործող ադրբեջանահամաձայնության օգտաշատ գործունեության մի չափազանց կարնոր փաստի, կան զորքերիջոկատի շտաբի պետ փոխգնդապետիշխան Էրիսպատմադրվագի մասին, որն ըստ էության ուղղակիորեն ն գործնականառումով տովիհետ,վերջինից խոստում է ստացել 200-300 հազար ռուբլու դիորոշակիորեն ճպաստել Գ. Նժդեհի գլխավորությամբ մացիրենցտրամադրել ադրբեջանականբանակի շիֆրը (ծածկախիզախողՀայոց զինուժին ջար"դել ն վտարել Ադրբեջանի ագրեսորբանակին Զանգեզուրից,ինչպես գիրը, գաղտնագիրը),ողջ գաղտնի գրագրությունը,ադրբեջանական դա ժամանակինարել է զորքերի անկոտրումհայրենասերզինուժը Դավիթ դասավորությունը (տեղաբաշխումը)ն Զանգեզուրի վրա Բեկի գլխավորությամբ: նան մարտական Այս կապակցությամբ Տ. Դեվոյանցը շատ ենթադրվող հարձակման պլանը, պարտավորվելով հստակ պնդում է. «Հայաստանի կազմել իրենց համար ցանկալի իմաստովն մշակել օպեհետախուզականբաժանմունքը հրամանը 200.000 րուբլիով կաշառեցՆժդեհի դէմ գտնուռղ Ազրբէյջանիբարացիայի ողջ պլաճը` համաձայն հայկական կողմի ցուցումների, նակի սպայակոյտի պետին, որը դասաւորեց իր միաժամանակ պահպանելով մշտական կապ, տեղյակ պահելով զօրքերը, թնդանօբները եւ գնդացիրները մեր ուզած ձեւով եւ, երբ կռիւը սկսուեց, Ադրբեջանի մասին: Գեներալ բոլոր ռազմական գործողությունների

|

| |

է

աաա|

Քիշմիշյանը վստահեցնում էր տեղեկատվության ւ չութիւնունեցողՀայաստանի հետ: Այդ կորիզը հին, վարձուածհայ մեջ, որ Խան Սագնախսկին վստահեցրել էր իրենցհաղորդածտեղէ հետախոյզներից էր բաղկացած: կություններիստույգության հարցում, ավելացնելով,որ այն տել 1919 թ. դեկտեմբերիմոտերքը Տ.Դեվոյանցը ՀՀ զինվորական կհասցվիփոխգնդապետ Էրիստովիմիջոցով,ընդ որում դրամըվճսնախարարության ղեկավարության պահանջագրովետ է կանչվում րելով միայն վերոհիշյալ փաստաթղթերի Կ. Պոլսումիր կարնոր առաքելությունից, ուր պետք է մնար մինչն ստուգումից հետո: Գեն րալ Քիշմիշյանը զեկուցագրումնշում էր 1920թ. մայիսը: կապիտան Վ. Գ. Մուրադ Առկա հանգամանքներնավելի զորեղ ենճ գտնվում: յանին անհապաղ Թիֆլիս Այս խնդրիվերաբերյալ որոշ կարնոր փաստերի ենք մենք հաճդիգործուղելու անհրաժեշտության | մասին, որպեսզի վերջինս անմիջականհարաբերության պում մտ Դեվոյանցի հերթական` 1919 թ. նոյեմբերի 11-ի գեներալ Գ. մեջ | փոխգնդապետ Էրիստովի հետ բոլոր հանգամանքների մանրս-| Ղորղանյանին ուղարկված զեկուցագրից, որում վերջինս հայտնում զնին պարզաբանման համար:Փաստաթղթի վրա կա ճան համապա| էն, որ Կ.Պոլիս է ժամանել պորուչիկ Հ. Խան-Կոտուրսկին, որը տասխան գրառում զինվորականնախարարի էր, որ իրենց մոտ տեղի է ունենում ազգայնացում (նկատի անունովայն մասին հայտնել որ 200-300 հազար ռուբլով կարելի է ունի ձեռք բերել շիֆրը, ն ադրբեջահայացմանգործընթացը, որի պատճառով շատ ռուսալեզու նական զորքերի տեղաբաշխման ողջ գաղտնի գրագրություն: պաներզորացրվելեն Հայկականբանակից),ն գնդապետԱ. Շնե| Վերջին հաշվով, այստեղ կարնորնայն է, որ հայ հետախույզներ որը, գեներալներ Թ.` Նազարբեկյանըու Հ. Հախվերդյանը զեկուցա| այս պարագայում պարզապես են են գրեր ներկայացրելպաշտոնաթողությանմասին, որ Գլխավոր հաջող գործել ն ձեռք բերել կարնորագույնտեղեկատվություն, Հտաբը որ գործնականումն ըստ էության իր իբրթե լուծարվում է ն այդ իսկ պատճառովէլ որոշել են լուդերն է խաղացելՀայաստանի ծարել Հանրապետության անվտանգության նան հետախուզական ծառայությունը Թուրքիայում` ն պաշտպանունակությանապահովման հարցում Զանգեզուրի հետախուզությամբ»,որի միայն «դիվանագիտական | քավարարվելով սահմանագծում (նման օրինակներիկարելի է հանդիպել ճան այ| 15 օր հետո Երնանից կուղարկեն 300 լիրա` հրահանգավոձամար երկրներիպրակտիկայում),ն այն գործնականումծառայեց դրան -համով՝ սրտնեղումեկնելԵրեան: Դեվոյանցը այդ կապակցությամբ | էապես նպաստելովԳ. Նժդեհի կողմից թյուն է գրուպաշտոնական գլխավորվողզորամասերի արտահայտել,ընդգծելով, որ քանի դեռ կողմիցԱդրբեջանի թյուն դեմ տարած վճռորոշ չի ստացել,ինքը մինչն դեկտեմբերի5-ը ստիպվածկլինի մնալ հաղթանակին: Հայկականհետախուզական ծառայությանպատմությանուշաԿ.Պոլսում: գրավ էջերից է դեպի էրզրում, Վան ն Արնմտյան է, որ Կ. Պոլսից մեկնելուց առաջ, ինչպես այդ մաՀետաքրքիր Հայաստանիալ կարնորքաղաքներ 1919 թ. գարնանըկապիտանՏիգրան Դեվոյան Կինպատմում է իր հուշերում Տ. Դեվոյանցը, նրան դաշնակից պեցի կատարածայցը, նրաարդյունավետ Կոստանդ| Պոթյուններից մեկից դիմում են իրենց մոտ ծառայության անցնելու գործունեությունը նուպոլսում: Հայկական հետախուզական ծառա յությունը ի դեն| ռաջարկով, որի հետ, սակայն հայ հետախույզըչի համաձայնվում` Տիգրան Դեվոյանցին նրա կազմակերպած հետախուզական ծառայությունը հայկական հետախուզությունում, խմբի նախընտրելով փր հենակետն ունեցավ Թուրքիայի սրտում` մնալով իրեն հանձնարարվածգործին ու հայրենիքի Կոստանդնուպոլսում, որտեղիցՀայաստանուղարկվեցկարնորտեղեկույթ գաղափարին. «Պոլսից մեկնելուց առաջ, մի դաշնակիցպետութեան տարբեր քաղա՛ քական փոփոխությունների, Պատասխանատու քեմալականուժերի ձեռնարկումներին ներկայացուցիչըինձ փորձեց համոզել, որ հրա| ժարունմ դաշնակիցների ու վերաբերմունքիդիրքորոշմանմասին. «Լաւ էր, որ իմ Հայաստանիպաշտօնից, մնամ իրենց մօտ շատ լաւ Պոլսից մեկնելուսմիջոցինայնտեղ թողեցիմի կորիզ, ամբողջ Արեւելքի հետախուզականգործը կազմակերոր խոստացաւ «մնականով` պարբերաբար,առանց վարձատրութեան,Հայաստանի սիրոյն ելու համար իրենց հաշուին: Առաջարկումէր 10,000 տոլար ամսականբիւճէ: Ես համար, ուղարկել ինձ կարեւոր.հետախուզական կտրուկ կերպով մերժեցի: Երեւանը, իմ հայրենիքս, լուրեր, առըն-

|

հավատարիմ

| |

աա

ինձ կանչում էր, պէտք է մեկնէի»։ Դեպի Երնան մինիստրությունիցԹուրքիա) ձեռք բերված զորքերի զինվորական ժամանակ նրան օգտակար է լինում Բաթումի ֆրանսիական ն այլնի մասին մի շարք հեռագրեր, որոնք ծածկատեղաշարժերի հյուպատոսըն մասնավորապես ՀայաստանիՀանրապետությու գրվածվիճակում փոխանակվել են թուրքական 15-րդ կորպուսի նում գտնվող ֆրանսիական ռազմական Ք. Կարաբեքիրփաշայի ն ռազմականնախարարի ներկայացուցչության հրամանատար աշխատակիցկապիտան Անտոն Պուադեբարը, Տ. որը նան հետախո միջն1919 թ. աշուն 1920 թ. ձմեռ ժամանակահատվածումԴ-եվոզական բաժանմունքիվարիչ էր: Վերջապես,Տ. Դեվոյանցը հայո: յանցիկողմիցՊոլսից ուղարկված,ինչպես նան արդեն ճրա բացա նվում է Երնանում ն սպասում հերթական ու ամծառայողականնշանակ: կայությամբ այնտեղից ստացվածհեռագրերի,զեկուցագրերի մանը: մասին գրում է ճան Ռ. Հովհանփոփագրերի, դրանց նշանակության Ինչնիցե, անգամ այն դիվաճնագիտական-քաղաքական ն ռա քանիսյաննիր հանրահայտ «ՀայաստանիՀանրապետություն» մական բարդ ն ոչ պարզ իրավիճակում, որում գտնվում էր Հայաս ռահատոր գրքաշարում: տանի Հանրապետությունը 1919-1920 թթ. սահմանագծում,հայկովերաբերյալառկա առհասարակ ժամանակաշրջանի Դատելով կան հետախուզական ծառայությունը ի դեմս Տ.Դեվոյանցիունեցավ արխիվային ն քննականմոտեցում փաստաթղթերից իր հենակետըԹուրքիայիսրտում` Կ.Պոլսում, որտեղից Հայաստան հենցՏ.Դեվոյանցի պնդումներիճկատմամբ,գալիս ենք այն եզէր ուղարկվում կարնոր տեղեկատվություն, չեն». քեմալական ուժերի ձեռ րահանգման, որ դրանք ամեննին էլ «ցնդաբանություններ» նարկումներին դաշնակիցներիվերաբերմունքի ն ու դիրքորոշմանԴրանքվկայում են ճան, թե ինչպիսի անտարբերություն թափհնարավոր վայրիվերումների ղեմասին. «Երեւանում ստացայ աղ կուսակցական ջոփվածություն էր իշխում ռազմաքաղաքական, մարմնից (հետախուզական խմբից ) առաջին ծրարը, վաւերական կավար շրջաններում, որ հայկականբանակիանհաջողություննե հեռագիրների պատճէններով,ծածկագիրԷ̀րզրումիցՊոլիս Կարս ն սայթաքումների անմիջական մեղավորներըհետախուզության բէքիր Քեազիմ փաշայի ուղարկւած պատերազմական անմասն նախարարին սպաները չէին, թեկուզն ն ճրանք էլ այդ ամենից բոլորովին Աճփոփեցիեւ տպագրելով Վ 14, սեպտեմբերինխիստ գաղտ չին. այստեղ առաջին հերթին մեղավոր ն մեղսակից էին կաբինեուղարկեցիիմ նախարարին, զօրամասերիպետերինեւ մի օրինակ իրավիճակինլավագիկ տայինգեներալներըն ռազմաքաղաքական տուի կապ. Մ.-ին` մեր սպայակոյտի«պետին»: Այդ հեռագիրները տակ կուսակցական-քաղաքական առաջնորդները,որոնք չափացոյց էին տալիս, թէ ինչ՞ դասաւորութեամբ(ԻՈՎգնդերի եւ դիվ: զանց մեծ վստահություն ունեին Անտանտի եղբայրակիցների զիաների),ինչ՞ ուղղութեամբեւ երբ՞ թրքական ուժերը է կատարել ապագայի պէտի յարձա՛ Նա նկատմամբ: մի շարք դիտարկումներ կուէն Հայաստանի վրայ ու գրաւեն Կարսը, Օլթին, Ն Սարիղամիչնհնարավոր իրադարձությունների փոթորկալիցդեպքերի, ռազԱրդահանը,Իգդիրըեվ այլն: Այդ ամփոփումնունեմ այսօր ձեռքխ մասին ն հեռատեսորենկանխամաքաղաքական վայրիվերումների տեսում Կարսի մոտալուտ անկման մասին, հենվելով հայտնի հե-

|

ցուցաբեր

|

| |

տակ:

Մաթեմատիկական ճշդութեամբհետագայինգործադրուեցայ ----հեռագիրներիբովանդակութիւնը Հայաստանինկատմամբ: Բայց ինչպէ՞ս ընդունուեցլուրը մէր պաշտօնական իշխանութեանկողմից:

տախուզական տվյալներիվրա: ծառայությունը ՀՀ հետախուզականն հակահետախուզական հիմապահովման հնարավորինս ձգտում էր լուծել անվտանգության Լսեցի, որ մեր քաջ սպայակոյտիպետը տաանուանելէր ինձ խելագար ձեռք բերել անհրաժեշտ տեղեկատվություն նախնդիրները, իսկ նախարարներից մեկը ասել էր. «Այդ Դեւռյեանցիցնդաբանո՛՛ կացությանն Անդրրածաշրջանում տիրող ռազմաքաղաքական թիւններն էն»: 1919 թ. հոկտեմբերի 6-ին գեներալ Գ. Ղորղանյանին ուժերի դասավորկովկասում ու նրա շուրջ աշխարհաքաղաքական ուղարկված զեկուցագրումՏ. ԴեվոյանցըԵրնան հենց ուղարկած Թուրքիայի կողմիցձեռնարկվողպատրաստություն վածության, այդ փաստաթղթի է ծամասինէ ասում` ընդգծելով, որ կից ուղարկում ոլ է սակայն, որ հատուկ Ակճերն մասին: մեքենայությունների

ռայություններիթուլությունն արտահայտվեցնրանում, որ մասնաթ| վիճակի մասին: Անոնց լրտեսական ցանցը շատ լաւ կազմակերրապես 1920 թ. աշնանը բռնկված թուրք-հայկականպատերազ| պուածէր, օժանդակ ունենալով Հայաստանի ամէն կողմ ցրուած նախօրյակին, համեմատաբար աղոտ պատկերացումներունք| ջուրքթաթար ազգաբնակչութիւնը»: Այս հեղինակների հետ համեթուրքական բանակիթե՛ թվաքանակի,թե՛ պլաններիու առհասարսկ|հաշխվում է ճան մեկ այլ ժամաճակակից`Վ. Արծրունին, գտնելով, շատ հարցերի վերաբերյալ:Արդյունքն որ այն եղավ, որ չկարողացմմ| հայկական մասնագիտորենթույլ էր, ն աշխահետախուզությունը անհրաժեշտ արդյունավետությամբ հակազդել Ք. Կարաբեքիի|տանքները աճբավարաըէին. «շնորհիվ մեր հետախուզականբաժնի բանակիհետախուզական մարմինների Այդփա| անփութութեան, հակառակորդիյաջորդ քայլերուն մասին կը տիրէր գործունեությանը: տը խիստ մասնակիորենհաստատվում է անորոշութիւն»:Ընդհանուրառմամբ ճիշտ նկատելով,որ թեկուզ նրանով,ավ նդհանուր տարբեր հեղինակներ ու ճակատի հրա«ճերքին հակասականտվյալներեն բերում այդ ժան| գործոցեւ ռազմական նախարարութեանց նակաշրջանիթուրքական բանակի իրական կազմի, ն թվաքանակ| մանատարութեան պարտականութիւննէր ի գործ դնել իրենց բոլոր մասին: «Տաճիկներըլուռ ու անաղմուկպատրաստվում էին Հայաւ| միջոցները` թոյլ չտալու, որ մեր երկիրը յանկարծակիիգար», ընդտանի վրա արշավելու: Հայկական գծելով, վ որ «թշնամին անիրազեկ չէր Կարսի խուճապին:Հայկաշատ կառավարությունը իմացավ ճրանց այդ դիտավորության կան հրամանատարութիւնը մասին»,- գրում է ժաման| գոհ էր իր հետախուզական աշխակակիցը՝ Յ. Իրազեկը:Մեկ այլ ժամանակից`՝ տանքէնեւ կու՛զէրհավատացնել, որ ինքը գիտէր տաճիկ հրամանաԿ. Սասունին,նս ան| րադառնալովայդ հարցին, գրում է, որ այն ժամանակ,երբ թոհ| արութեան ռազմագիտական յաջորդ խաղը», միաժամանակ քական բանակը Հայաստանի սահմաննեի| քնդգծելով, որ իշխող ալան-թալանի, իշխանության` մահմեդական Հանրապետության վրա, Նախիջնանին Կարսի նահանգներում ճնշելու անկարողունակությունը`գրում է, որ այդ նախապատրաստո|ննդվզումները թյուններ էր տեսնում ն ուներ ճյուղավորվածլրտեսականցանց,դի մէջ պատմութիւննարձանագրողըմեծապէսանզօր «պայմաններուն միջոցովստանում էր անհրաժեշտն տեղին տեղեկատվություն, կզգայմեղադրելհետախուզական բաժանմունքները»:Իհարկե, ապս Հայկականբանակի թիկունքն այդ ժամանականապահովվիճափ հենվելով Հայ Գնդունու (Համբարձում Թօփճեան) տվյալների մեջ էր, ն մանավանդգրեթե «անգոյ էր հայկական հետախու «իա,արդարացիորեն բնականոն երնույթ չի կարելի համարել այն թյունը թուրքական գործում», որ «զինուռրական որ թ. պատերազմիանմիջական ճախօրյակին հետախուզութին շատ ողբալի վիճակ մը՛ ունէր: Ոչ ն Կարսի բնիկ թուրք երնելիներէնոմանք Երեւանի կամէկ հայ կար Արեւելեաննահանժ| «Գրդահանի ներու մէջ, որպէս զի կողմնակիճանապարհով Պաւարութնան հայ զինուորակս-| ապշեցուցիչ աչառութեամբու ծանծաղամտութեամբ, նութիւնըհաւաստիլուրեր ստանար»: Սա, իհարկե, միայն մասակ| Պաշտօնական պատերազմը չսկսած»` նույնիսկ հաճախակի այցեէ համապատասխանում ն որոշակի իմաստոկ| թյուններ են կատարել սահմանային շրջանի բնակավայրերը, իրականությանը ծխտվում է ինչպես մեր կողմից նախկինում են «սահմանագլուխը պաշտպանելուկոչված մեր գնդերը», հրատարակված,այք| այցելել պես էլ ներկա հետազոտության արդյունքներով,որոնցում շբջմ| Սնպիսով իրազել լինելով «մեր բոլոր պետական-զինվորական մառվում են չափազանցէական ն նորահայտմի բնույթ կրող» շարք արխիվայմ խնդիրներին, այսինքն ըստ էության առանց որնիցե կարնոր վավերագրեր: Այդուհանդերձ, կրկին դիմենք Կ. Մասունւք| «ժվարության հայթայթել են անհրաժեշտ տեղեկատվությունսահեզրափակելովիր ասելիքը` Կ. Սասունին ավելացնում է. «Մեն շրջանի անց ու դարձի մասին, մեկ այլ կապակցությամբ զուրկ կը մնայինք չարք մը ճշգրիտ տեղեկութիւններէ, Քաորովին հակառակօրինակն է բերում: Սակայն միաժամանակչի որոնց չգ յութեան պատճառովբավական վնասներկրեցինք... ողջունել ճան Կարսի նահանգապետի(Ստ.Ղորղանյանմինչդեռթրքա կան Արեւելեանբանակի ՎՎ) այն հրամանատարութիւնը, օրը օրին, ճշգրիմ գործողություններըն բռնած դիրքորոշումը,որ իրեն անտեղեկութիւններ կը ստանար մեր զինուռրականեւ քաղաքական հրաժեշտ «կարնոր»տեղեկատվությունձեռք էր բերում Արդահանի

|

|

ն

հանգամանքը,

մանային

կարելի

Պ

են, որ ՀՀ հետախուզականծառայությունը ոչ միայն աշխատել է գավառապետԿադիմովի ն այլ քուրդ երնելիների միջոցով,ն այ թշնամականուժերի կողհայթայթել արժեքավոր տեղեկատվություն հրամցնում ՀՀ իշխանություններին որպես «բարձրագույն,աէ ու սադրանքներիմասին, ծրագրավորվող առարկելի ճշմարտություն» ընթացող իրադարձություններիու դեպ միցնաուխապատրաստվող որոշակի նլուրջ տեղեկատվություն` քերի մասին, ինչը նույնքան կասկածելի է ն վստահությունչնեՒ այլն,ձեռքբերելով թանկարժեք գործողությունները՝ է շնչող, որքան ն բերված առաջին օրինակի պարագայում: Ավելին քայլեր ձեռնարկել` հակազդելութշնամական ծավալած գործուն եթե նույնիսկ ճշմարտության հատիկներ կա նրանում, Երնակ մերկացրելկանխել հակառակորդիլրտեսների արդյունավետու գորՀՀ հետախուզականբաժանմունքիկողմից ձեռք բերված տեղեկությումնեությունը, տարածքում, հնարավորինս ծուն միջոցներէ ձեռնարկել բանակը զորեղացնելուուղղությամբ, էսճերը իբր թե անբավարարէին հերքելու Կարսի նահանգապետի Այդ է վկայաէ շտկել նրանում տեղ գտած թերությունները: փորձել ղորդած ավելի կարնոր տեղեկությունները, դրանով իսկ պրոֆեսի ՀայաստանիզինուկոչումԱ. Գյուլխանդանյանը.«Միաժամանակ կալներին ավելի ցածր դասելով, քան քաղաքացիական անձին որականհետախուզականզեկոյցները ցոյց էին տալիս, որ թուրք այդուհանդերձ, չի կարելի լիովին համերաշխվել Հայ Գնդունուար եւ կանոնաւոր զօրամասեր ենճ շարժւում Օլթիի, Սարըղամիշի Ալաշպնդումներիհետ, թե «Երեւանըձեռք չէր առած եւ չէր առնէր ոչ մն կազմակերպել կերտի ուղղութեամբեւ ԱրդահանՕլթիի շրջաններում ե ազդու զենք` թափանցելու թշնամի Թուրքիայի ծրագիրներուն հրոսակախմբեր: ին քրտական զ ինուռրած գնդակացիրներով մհաշիւներուն», որ «հետախուզութեան, թշնամին ուսումնասիրելու, տարածութեան կատարւումէր նաեւ Կաղզուան-Սարիղամիշ առավ ու նոր մտածումներն ծրագիրները հրապարակ հանելու, վրայ»:Հետախուզական ծառայության հայթայթածտեղեկատվուքայլերը կշռելու եւ ըստ այնմ գործելու տարրական գիտելիք թյան կարնորությունը հաստատում է ճան Ս. Վրացյանը. «հունիս պարզապէս մոռցուած, անտեսուած էին հայկ. բանակին իրաւատ հետաամսից սկսած, հայկական հետազոտությունը(ասել է թե` եւ պատասխանատու պետերէն», ինչը նշանակում էր պարզապե խուզությունըՎ.Վ) նկատում էր թուրքերի կողմից զինվորական չտեսնել նույնիսկ այն, ինչ առկա էր: Իսկ այն, որ հայ հետս: ձՀտապ պատրաստություններՀայաստանիուղղությամբ: Թուրքախույզնճերը այդ ծանր տարիներինհամառ, դժվարին ջանքերեն գոր հայաստան կարդումենք Հայաստանի ուղարկված գործակալները, ծադրել թշնամուն հակադրվելուն արժեքավոր գլխավոր սպայակույտի հունիսի 17 գաղտնիզեկուցմանմեջ, վկաձեռք բերելու, որ կծառայեր ՀՀ անվտանգությանապահովմանն յւմ են ճերկայությունըՕլթիի ն հաստատվում է բերված բազմաթիվ արխիվային փաստաթղթելի թուրք կանոնավոր զորամասերի ուղղությամբն Ալաշկերտիշրջանում:Կատարելապես այլ վավերագրերիշրջանառմամբ,որոնք տեղ են գտել մեր կողմի Սարիղամիշի ստույգկերպովհաստատված է, որ թուրքական12-րդ դիվիզիան այ հրատարակվածմի շարք աշխատանքներում:Ժամանակակից գտնվումէ Խորասան-Զիվինում, կենտրոնունենալով Խորասահեղինակները,որոնք փորձել են անդրադառնալթեմային, նշումմ նում: Քարոզչությունը Թուրքիայի ն Անդրկովկասիշրջաններում հետախուզական ծառայությանթուլության կամ նույնիսկ անգոր թուրք գործաուժեղանում է: Այդ ճպատակովմեծ քանակությամբ ծության մասին: Այդ տեսակետնեն պաշտպանում պատմաբանքմ են ուղարկված Հայաստանիներսերը, մահմեդականգյուղեկալներ Է. Զոհրաբյանը,Մ. Կարապետյանը: Կ. Սարդարյանընս փաստն ըը, ն ամեն տեղ հայտնաբերվում են մեր վարչությանն հակահետացիորեն լինելով նմանատիպ տեսակետի կողմնակից. կողմից: Մասնավորապեսզորավոր է թուրք գործակալորնիցե կոնկրետ փաստ, գրում է. «Քանի որ չկար կանոնավմ ուր ն Բարդուսիշրջաններում, ազդեցությունըԱրդահան-Օլթիի հետախուզականծառայություն,ուստի հայկական զորքերիհրմ՛ զինված քրդական հրոնրանք կազմակերպելեն գնդացիրներով մաճատարությունըտեղեկություն չուներ, թե ինչ է կատարվումէ ն Սարինակախմբեր: Նույն պատրաստությունը սահմանից այն կողմ», ինչը ժխտող փաստերը բավարար քամ տարածությանվրա, ն՛ ավելի հեռուները՝ Բարթողղամիշ-Կաղզվան կությամբ կան: Արխիվայինփաստաթղթերն ակնհայտորեն

նոյնը

տեղեկատվությոմ

չբերելոկ խուզության ների կատարվմ

վկայում

վ

յան լեռնաշղթայիքրդաբնակմասերում` մինչը Արարատ»: ազգայնական Թուրքիայի միջն հաստատվելիքվերահաս կապերի Ավելին, Ռ. Հովհաննիսյանը,բերելով փաստեր թուրքական | վրա: ն ճախապատաստություններիայն մասին, որ դեռ Այդպապակցությամբդեռ 1920 թ. մայիսին Դեվոյանցը եկել էր թ. Թու քիայի ռազմական նախարարըարտոնել էր Անդրկովկասումգտնվոլ այն եզրակացության, որ նկատի ունենալով ստեղծված պայմանները`ինքը անհավանական չի համարում, որ թուրքերը կսկսեն բանակային սպաներին ծառայությանմտնել Հյուսիսային Կովկա հան Ադրբեջանիհանրապետության ռազմական գործողություններՀայաստանիդեմ` խորտակելու զորքերում,իսկ նոյեմբերինթույամարհայկականպետականությունը:Վերլուծելով այդ տարիների տրեց ի դեմս Նուրի փաշայի վերջինիս հետ պայմանագիրկնքել վերաբերող որով թույլատրվում էր օսմանյան բանակի սպաներին ու զինվոր աշխարհաքաղաքական իրադարձություններին բարդ ճա նույնիսկ պնդում է, որ ներին հոժարակամ ծառայության մտնել ադրբեջանական լսհետախուզական մի շարք տեղեկագրեր, նախարապատերազմական ճակում, որոնք հետագայում գործուն դեր խաղացին հայ-աղը «Հայաստանի (Հանրապետության) դեռ եւ Փարիզի Հայաստանի Պատուիրակութիւնը1920 թ. բեջանական սահմանային կռիվներում, ինչպես ճան մասնակց տութիւնը մասին»: յարձակումների ապրիլին Երնանի նահանգում հրահրված խռովություններին,հաստատում գիտէինտաճիկ-մեծամասնական է է հետնյալը. Դրան ավելացնում որ հայկական հետախուզությունըտեղեկացված էր այդ մասին Տ.Դեվոյանցըխիստ բազմանշանակ

| | |

| |

|

լո«Այն ժամանակ, երբ Կարաբեքիրըբազմաթիվ չափազանցված Հայաստանի(Հանրապետության) հետախուզականբաժանմէջ շատ անգամնէրշեշտրեր էր տարածում, Հայկականբանակի հետախուզությանսպաները մունքի ստացած գաղտնի զեկուցումների ոմ էր, որ ն գլխավոր սպայակույտը հաղորդում Տաճկաստանիազգային ուժերը Մուստաֆա Քէմալ փաէին Ալաշկերտում, Օլթիումն են: կազմակերաւում շայիղեկավարութեամբ Սարիղամիշում թուրքական կանոնավոր զորքերի առկայության շտապ վերակազմում, երիտասարդ մասին (1919 թ. կեսերի տվյալներով Վ.Վ.): Կարսի մարզումնկատ- Եւ հակառակ Դաշնակիցներիկտրուկ հրահանգներին, Ռիզա Ֆերիզ հասան իրենց նպատակին,այն է՝ կազմեցին վել էին ճան թուրքական գործակալներ,որոնք մահմեդականգյոմե ֆերքերը եւ րին կոչ էին անում մարտահրավերնետել Երնանի կառավարու փաշայի նոր դահլիճը, բացառաբար իրենց կուսակիցներից, այդն յանը հայտնում էին, որ Կարմիր բանակը մասնակցում է հայերի պիսով «Միլլի Թաշկիլաթի» դրութիւնըդարձավ օրինական»:ՍովետականՌուսաստանի բռնած դիրքորոշմանվերաբերյալ Տ.Դեդեմ ուղղված արշավանքին»: Այնուհետն այդ կապակցության «ԵվՌ. Հովհաննիսյանընկատում է, գալիս է վերջնականանառարկելիեզրակացության. որ հենց դրանում էր «իրավացի վոյանցը ռուսաՔ. Կարաբեքիրը,գտնելով, որ ամէնից շատ Անգլիանէր օգնում հայերը երբեք չէին կարող այնքանրոպական պետութիւններից պարենամթերքու պաշարներ ձեռք գցել, որ պահեին 30.000-անոց կանճերմակբանակներին,ուստի սովետներըորոշ շարժում առաջ

|

|

-

|

| | | |

|

քերին առավել նս Անդրանիկիհամար (Ք. Կարաբեքիրը վկա Անգլիոյդմ մահմեդականերկրներիմէջ եւ հովանաւորեցին եւ Նուրի փաշաներինու ճրանց նմաններին: Իհարկե, Սովեահո՛| էնվեր յակոչում էր Անդրանիկին,քանզի վերջինս մահմեդականների ական Ռուսաստանիայս քայլը վնասում էր Հայաստանին,բայց սարսափն էր) անհնարինկլինի ճույնիսկ 10.000 «մուրացկան հայեթ գութ չունի: Այստեղ պէտք հավաքել», որ հենց այդ պատճառովէլ «Հայաստանըչի կարողանս «կատի ունեցէք, որ դիւանագիտութիւնը իրականացնելարնելյան վիլայեթներիմիացումըառանց Դաշնակ էաւելացնեմ իմ համոզումը, որ ՍովետականՌուսաստանը թէեւ այդ չիջանինհովանաւորում էր Քեմալին, բայց «շան հետ բարեկամատերությունների գործուն մասնակցության, որի համար անվերջ խնդրանքներըմնում էին աճպատասխան»:Հենց այդհան ճալով՝ փայտըմիշտ իր ձեռքին էր պահում ու հետեւում նրա բոլոր ...Եւ այժմ մենք` հայերս, մճացել ենք մեն մենակ Դաշգամանքից «տագնապած»Ա. Ահարոնյանըահազանգում է Փարիփ քայլերին: որոնք սպառնումեն փոքՀաշտությանՎեհաժողովին,սակայն անարդյունք ն անարձագանք, թշնամիներովշրջապատուած, դա որնէ կերպ ազդեցությունչունեցավ ԽորհրդայինՌուսաստանին 1իկՀայաստանի վերջին ծուխը մարել: Օգնութիւն ենք խնդրում զորք,

ն որ

| |

|

հղված | |

|

ձակիցների

Ֆրանսիայից,Անգլիայից,Ամերիկայից բոլորն էլ խուլ են ձեւանում իրար վրայ են նետում մեր գործը: Ապերախտաշխարհ. մէկ տարի -

եւ

նրանքմեզ պէտք ունէին, քաջալերումէին մեր դիմադրութիւնը Բագուիտակ, իսկ ա՞յժմ...Ի հաշիւ Հայաստանի Ազրբէյջանըշարուճակում էր ամէն միջոցներովմիշտ իր սահմաններըընդարձակել, գրաւել զուտ հայաբնակհողամասերը եւ այդ իր քայլերը ոչ միայն չէին կասեցւում մեր երեկուայԴաշնակիցների կողմից, այլ երբեմն խրախուսւումէին, որովհետեւ իրենցհամարձեռնտու էր տկարացնել Ռուսաստանը, ուժեղացնելով Ազրբէյջանը»: Դատելովհետախուզական բաժանմունքի1920 թ. սեպտեմբերի 25-ի ամփոփագրիցմ̀ինչն թուրք-հայկականպատերազմիսկսվելը, օգոստոսի 16-ին, Ք. Կարաբեքիրը է արել այն հայտարարություն մասին, որ իրենց դաշնակիցները` բոլշնիկները, իրենց շարունակ են զենք ու մատակարարել զինամթերք,որի շնորհիվ դժվար օրերը մնացել են ետնում: Հետնաբար, հարկ է արձանագրել,որ ՀՀ կուսակցական-քաղաքական ղեկավարշրջաններում լուրջ չէր ընդունառաջ

Հի

լ

ի "ճ բ ՞

ն

վում քեմալաթուրքական-բոլշնիկյան հնահամագործակցության րավոր ն գործնականհեռանկարը, որովհետե անսթափհաշվարկներ կային, որ հաղթանակածԱնտանտյան դաշինքը մոտ ապագայում վճռականորենու անվերապահորեն կայացնելուէր «հիվանդ մարդու»` Թուրքիայիդատավճիռը,որի հետնանքով էլ իրակաճացվելու էին սներյանհույսերընխոստումները: Միաժամանակ, կարծումենք, չի կարելի կտրականապես պնդել, թե իբր քեմալականների համար ծանը 1919 թ. ՀՀ «ձնական»համարվող հույսը կառավարությունը դրած Փարիզիվեհաժողովի վրա, փորձ անգամ չարեց լսելու (թուրքերին- Վ. Վ.), թե նրանքինչ են առաջարկում,ն համոզվածհաստատել, թե հենց «Հայաստանի նման դիրքորոԼՀանրապետության) շումը զգալի, եթե չասենք վճռորոշդեր խաղացքեմալա-բոլշնիկյան դաշինքի ստեղծման գործում»: Կարծում ենք, որ դժվար թե դա հա-

է տարածաշրջանի մապատասխանում ն նրա շուրջ ստեղծվածաշխարհաքաղաքական իրողությունների խորքային,ոչ թվացյալ զարգացումներին, առավել նս որ մենք արդեն փաստել ենք, որ անգամ Թուրքիայի նկատմամբհաղթական1919 թ. Անտանտիերկրները քողածածկված եզրեր էին պահպանում դեպքերի ն իրադարձությունների անկանխատեսելի ն իրենց ոչ համարոչ հեռանկարային,

շահավետ զարգացումներիպարագաներումԹուրքիայի քեմալական առաջնորդներիհետ հնարավոր համաձայնության գալու համար: Հենցայս ամենն էլ մեզ թույլ են տալիս եզրակացությանգալու, որ ամեն դեպքում ստեղծված իրավիճակում Հայաստանի հանրապետությանկառավարությանը,զինվորական-քաղաքականառաջնորդներինավելի շուտ պետք է մտահոգեին Հայկական բանակի ն առհասարակ երկրի-պետության ամրապնդման խնդիրները, բանակում տեղ գտած անառողջ ն բացասականերնույթների հաղու թահարման հայ ազգային բանակի կազդուրման հարցերը, քան արտերկրի,մասնավորապես Անտանտի երկրների ռազմաքաղաջականկարողությունների,ն առաջինհերթին`զինված ուժերի վրա հույսեր կառուցելը: Թեն ՀՀ հատուկ ծառայությունները ներգրավվեցին պետական անվտանգության ապահովման գործում ն անգամ հասան որոշակի սակայն դրանց կազմակերպվածքի ու գործուհաջողությունների, կատարելագործման ուղղությամբաշխատանքներըչդադանեության րեցվեցին: Մասնավորապես`զինվորականճախարարության գլխավորշտաբի հետախուզական բաժանմունքի պետի պաշտոնակատար Հովհան Խամն-Կոտուրսկուկողմից Գլխավոր շտաբի պետին 1919թ. մայիսի 2-ին ներկայացված զեկուցագրում,ինչպես նան զինվորական նախարարության Գլխավոր շտաբի պետի ժամանակավորպաշտոնակատար Ալեքսանդրը Շնեուրի 1919 թ. փոխգնդապետ մայիսի 21-ի զեկուցագրում`ուղղված զինվորականնախարար գեներալ-մայորՔրիստափոր Գերասիմի Արարատյանին (զինվորական նախարարի պարտականություններըկատարել Է 1919 թ. մարտի 27հց մինչն 1920 թ. ապրիլի 3-ը, առաջարկվեցինսկզբունքային ռազմոտեցումներ հետախուզականգործի կազմակերպմաքաղաքական ման ն նրա գործունեությանարդյունավետությանմեծացման համար արտաքինգործերի նախարարության, նրա ներկայացուցչություն(այդ թվումդ̀եսպանատներ,հյուպատոսարաններ ների նայլն) ն հետախուզական ծառայությունների միջն սերտ համագործակցություն հաստատելու, արտասահմանում գործող հայ հետախույզներին աջակցելու ն օգնելու նկատմամբ: 1920 թ. ապրիլի 8-ին, ՀՀ Նախարարների խորՀետագայում` հուրդը, լսելով զինվորական նախարարիզեկուցումը արտասահմա115

նում

հետախուզականն հակահետախուզական գործի կազմակերպմասին, որոշում կայացրեց այդ գործունեությունըենթարկելՀՀ դեսպաններիհսկողությանը: Հաջորդ քայլը Թիֆլիսում հայկական դիվանագիտականներկայացուցչությանը կից զինվորական վարչության ստեղծումնէր. հարցըլսվեց Նախարարների խորհրդի 1919 թ. ապրիլի 8-ի նիստում ն կայացվեց դրական որոշում: Նախարարներիխորհուրդը կարնորեց Թիֆլիսում զինվորականճերկայացուցչության հիմնումը, (այդ ներկայացուցչությունը, իր կազմում ունենալով ընդամենը 8 -10 աշխատակից,1919 թ. նոյեմբերի27-ին ՀՀ խորհրդարանիորոշմամբ. կազմացրվեց,ն Թիֆլիսում ՀՀ զինվորական գործերի վարույթը դրվեց գեներալ Հ. Ա. Քիշմիշյանի վրա), քանզի այնտեղ արդյունավետ գործունեությանծավալումըկնշանակերպաշտպանել Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարականշահերը ն ամրապնդել երկրի աշխարհաքաղաքական դիրքը տարածաշրջանում: Նախարարների խորհրդի այդ նիստում արձանագրվեցայն փաստը, որ զինվորականգործակալը՝կցորդըճշանակվումէ զինվորականն արտաքին գործերի նախարարների փոխադարձհամաձայնությամբ, ներգրավվումէ դիվանագիտական կազմիմեջ ներկայացուցչության ն գործում նրա ղեկավարիցուցումների համաձայն` որպես զինվորական վարձատրվելով ի հաշիվ զինվորականվարկերի: Նախարարների խորհուրդըարտաքին գործերի նախարարին հանձնարարեց կազմել Թիֆլիսի զինվորականգործակալիգրասենյակային, ն այլ ծախսերի ներկայացուցչական նախահաշիվ9 ամսվա համար՝ 1919 թ. ապրիլի 1-ից մինչն տարեվերջ հատկացնելով 90 հազար ման

-

մագործակցության ապահովմանուղղությամբ:

Սակայն արտաքին գործերի ճախարարության ն հետախուզականծառայությանմիջն հարաբերություններնամեննին էլ հարթ չէին

ն

երբեմնընթանում էին փոխադարձ պահանջատիրության ն անհարկի քաշքշուկի մթնոլորտում: Օրինակ` 1919 թ. հունիսի 18-ին արտաքինգործերի նախարարինուղղված գրությամբ Գլխավոր շտաբի պետՇնեուրըխնդրում էր շտապ հաղորդել ն առաջիկայում էլ տեղյակպահել, թե հետախուզական բաժանմունքի կողմից ներկայացվածտեղեկություններից որոնք են ոչ ճիշտ, ինչպես ճան կատարել դիվանագիտական ներկայացուցիչներիցստացվածտեղեկույթի փոխանցում: Իսկ արտաքին գործերի նախարարությանգլխավոր քարտուղարըԳլխավոր շտաբի հետախուզականբաժանմունքի պետին ուղղված1919 թ. հունիսի 19-ի գրության մեջ շեշտում էր, որ տվյալ պահինհնարավորչէ առանձին փաստերովհայտնել, թե հետախուզականբաժնի կողմից ներկայացված որ տեղեկություններն են ոչ ճիշտեղել, սակայն հետախուզականբաժանմունքի կողմից հունիսի Էին ներկայացվածամփոփագրիվերջին տեղեկությունները (Թիֆկսում կատարվող զորահավաքի ն Խորհրդային Ռուսաստանի, Գերմանիայի, Վրաստանի, Բուլղարիայի ն Թուրքիայի միջն հարաբերությունների մասին) Թիֆլիսից ստացված հաղորդագրությունների իրականությանը: համաձայնչեն համապատասխանում Նշված երկու փաստաթղթերնէլ վկայում են, որ նռրաստեղծհեն հակահետախուզականծառայությունների գործուտախուզական նեությունը հանդիպում էր դժվարությունների,երբեմն էլ նրանց կողմիցթույլ էին տրվում սխալներ ու բացթողումներ,ինչր պատահում է բոլորերկրներիհատուկ ծառայություններիպրակտիկայում: Պետք ռուբլի: է Անվտանգության համակարգիկայացման ճանապարհինկաառնել նան այն հանգամանքը, որ ՀՀ հատուկ ծառայուհաշվի րնոր քայլ էր ճան ՀՀ դիվանագիտական թյունների կայացման գործընթացը բարդ էր, ոչ միանշանակ, իսկ ներկայացուցչություններին կից (դեսպանություններ, ն այլն) զինճվորահետ հարաբերություններըհստակ չէին, հյուպատոսություններ արտգործնախարարության կան կցորդներիհաստատության թեն ն աչբոլոր երկրճերում էլ արտաքին քաղաքականգերատեսչությունը ստեղծումը. նախահաշիվը խատակարգը1919 թ. հունիս-հուլիսամիսներին արդեն հաստատմշտապես եղել է արտաքին հետախուզականծառայության գլխաված էին: վորկազմակերպիչն ու ղեկավարը,Հայաստանի Հանրապետության Հետագայումկազմակերպական բնույթի որոշակի ջանքեր գորարտգործնախարարության պաշտոնյաներըհեռու էին մնում հետածադրվեցինհետախուզական ծառայությանն արտաքին գործերի խուզական ծառայություններից,չէին վստահում, կասկածի էին եննախարարության զանազանկառույցներիմիջն փոխշահավետհաթարկումհետախուզականծառայություններիգործունեությանարդ116

-

յունքները: Այս ամենը հանգեցնումէր թյուրըմբռնումներին բացաորոնք կարողէին ավելի ակնառուլինել, եթե համապատասխանկասական հետնանքների՝ վնաս հասցնելով Հայաստանի Հանրապեռավարական-ռազմական կառույցների կողմից հարկ եղած հոգատության ազգային-պետականանվտանգությանը: տարությունը ցուցաբերվերպետականորենխիստ կարնոր այդ բնաԳլխավոր շտաբի հետախուզականբաժանմունքը,բացի իր ընգավառում կազմակերպական-քաղաքականհիմնախնդիրների լուծթացիկ աշխատանքից,ձեռնարկեցճան հեռանկարայինգործունեումաննկատմամբ: թյուն, մասնավորապես որոշակի ջանքեր գործադրեցհետախուզության բնագավառի համար անհրաժեշտ կադրերի պատրաստման ուղղությամբ, կադրեր, որոնք պետք է տիրապետեին ֆրանսերենին, անգլերենին,թուրքերենին:Այդ ծանը տարիներիննույնիսկ արվեցին ռազմական ն հետախուզականկադրերի ուսուցման դասընթացներ կազմակերպելուփորձեր: Այս առումով հատկանշական է ռազմական ն այլ կադրերի ուսուցումն ու պատրաստումը Ֆրանսիայում կազմակերպելուճախաձեռնությունը:Այդ ուղղությամբ 1920 թ. աշնան սկզբին որոշակի քայլեր կատարվեցին,սակայն 1920 թ. սեպտեմբերի 23-ին սկսված թուրք-հայկական աղետալի պատերազմը ձախողեցայդ պլանները: Այն, որ Հայաստանի1918-1920 թթ. Հանրապետության հատուկ ն առկա ծառայությանները իրենց ընձեռվածհնարավորությունների կադրուժիշրջանակներումփորձել են աշխատել առավելագույն արդյունավետությամբ, ակնհայտորեներնում է մի շարք փաստաթղջերի անկողմճակալն մանրազնինվերլուծությունից:Սակայն նրանք, հաղթահարելով ն կադրայինդժվաահռելի ֆինանսատեխնիկական րություններ, այդուհանդերձի վիճակի չեղան կանխելու ներքինու արտաքին իրավիճակիսրումը Թուրքիայի, Վրաստանի, Ռուսամտանի ն այլ պետությունների շահադիտական քաղաքականության ու գործելակերպի, նրանցհատուկծառայությունների քայքայիչ գործունեության հետնանքով:Ֆինանսատնտեսական դժվարությունները, կադրային սովը, օպերատիվաշխատանքիփորձի գրեթե բացակայությունը, կտրվածությունըՀայաստանի Հանրապետության ճկատմամբ նախկինում աշխարհաքաղաքական հետաքրքրություն ունեցած Ռուսաստանից,նրա ուսումնական ն ռազմաօժանդակ կառույցներից,ազգամիջյան հարաբերությունների խեղդուկ միջավայրը ն գերազանցապես արնմտամետ տրամադրություններըի դե՛ րն հանեցինանչափ դժվարինպայմաններումհայկական հետախո զության ն հակահետախուզության ձեռք բերած հաջողությունները

ջականուժերի նոր հաշվեկշռի առաջացման ու նրանց ենթադրվող գործողությունների առումով: Խորհրդային իշխանության հաղթանակըԱդրբեջանում ոգնորեց հայ բոլշնիկներին,որոնց թիվը, սակայն, աննշանէր: Իսկ Հայաստանի Հանրապետության խորհրդարանում կարմիայն մեկ բոլշնիկ պատգամավոր: Նրանց գործունեությունը

ԹԵՍԱ ԻՆՆԵՐՈՐԴ

արգելված չէր, սակայն մեծ հեղինակությունժողովրդի մեջ չունեին: 1920Թ.

ՄԱՅԻՍՅԱՆ

Հայաստանի Հանրապետությունում ճրանք չունեին բավարար

ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ:

ԴՐԱՆՑ նոցիալական

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

հենարան, քանզի Հայաստանի Հանրապետությունում

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

չար

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՌԱՋԻՆ արդյունաբերական պրոլետարիատ: Եվ այնուամենայնիվ,

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՄԱՐ 1919 թվականինՀայաստանի Հանրապետությանբոլշնիկյան կազ1920 թ. ՀայաստանիՀանրապետությունը միավորվել ն ստեղծել էին ղեկավար կենտրոն` թնակոխեց բավական մակերպությունները ն Կոմիտե (Արմենկոմ),որից հետո Վրաստանի ն Ադրբեկայունացած, որոշակի ոգնորիչ տրամադրություններէին իշխում: Հայաստանի ջանիիշխանությունների կողմից հետապնդվող զգալի թվով հայ Մանավանդ, 1920 թ. հունվարի 19-ին Փարիզի Վեհաժողովի Գեսկսեցին քարոզչական գործունեությունծավալել: 1920 թ. րագույն խորհուրդըդե-ֆակտո ճանաչեց հայկական պետությունը: բոլշնիկներ Թվում էր, թե Անդրկովկասումընթանում էին կայունացման միտում- հունվարին Հայաստանիբոլշնիկներիկոնֆերանսըորոշում էր ընդուներ: Սակայն ռազմաքաղաքականիրավիճակը Անդրկովկասյան նել նպաստավոր իրադրության պայմաններումապստամբել`իշխաերկրամասումկտրուկ փոխվեց, երբ 1920 թ. ապրիլի 28-ին բոլշնիկգրավելու համար: Եվ այդպիսի նպաստավոր իրադրուուն համարվեցԱդրբեջանի խորհրդայնացումը,չնայած ռուսասները քեմալական Թուրքիային ԱդրբեջանիմուսավաթականկառատանյանԿենտկոմըայդպիսի նպատակադրումդեռ չուներ, ն անժավարությանաջակցությամբմտան Բաքու, ն Ադրբեջանըհայտարարմանակ վեց խորհրդային սոցիալիստականհանրապետություն, մուսավաէր համարվում Հայաստանի Հանրապետությանխորհրդայանթական կուսակցությունն էլ վերազգեստավորվեց Այնուհանդերձ, դա չխոչընդոտեցարկածախնդիրներին ն մտավ բոլշնիկ- նացումը: յան քողածածկույթիտակ: Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայոճամանակ, առանց ժամանակաշրջանիիրողություններըխորապես ն իրապես գնահատելփորձելու` քաղաքական ավանթյունը ն բրիտանացիներիհեռանալըԱնդրկովկասիցառաջ բերեց հաշվառելու ն մեջ մխրճվելու: միանգամայննոր աշխարհաքաղաքական տյուրաներիհենք չունեցող իրադարձությունների իրավիճակ, ուր հարկա1920 վոր էր շատ շրջահայացորեն մաննրել`չկործանվելու համար: Սաթ. մայիսմեկյան ցույցերը հանդիսացան մայիսյան իրագրականության մեջ կա կայն, դժբախտաբար,այդ աշխարհաքաղաքական սկիզբը (մասնագիտական փոփոխություն- դարձությունների «դ ները ոչ լիովին ըմբռնելիդարձան հայ քաղաքական ուժերի կողմից իրադարձությունների երկու տարբեր որակավորում. մի կողմից` որոնց մի զգալի մասը ն, մասնավորապես,ՀՅ Դաշնակցությունն«յն դիտվումէ որպես «խռովություն»օրինականիշխանության դեմ, ուներ արեմտամետ կողմնորոշում:Հեղաշրջմանհաջորդ օրը Ադրբե- որպես հակաօրինականքայլ: Մյուս կողմից` այն ավելի լուսավոր է գնահատվում` որպես ապստամբություն,ըմբոստություն: ջանի հեղկոմը, 11-րդ Կարմիրբաճակի սվինների տակ պատսպարկողմով վելով, ՀայաստանիՀանրապետության դեպքում էլ այս գնահատականներինպետք է մոտենալ կառավարությանըՂ̀արաբաղ-Զանգեզուրըհայկական զորքերից ազատելու վերջնագիր ներ | անց` պետական շահերի համապատասխանությանտեսակետից, կայացրեց` հակառակդեպքում իրեն համարելովպատերազմական օգտակա՞ր, թե՞ վճասակար է եղել Հայաստանի Հանրապետության Հեհերի դրության մեջ Հայաստանի հետ: Ակնհայտորեն տեսանկյունից: Տեղին է եղել, թե ժամանակավրեպ,որին էլ Հանրապետության այս ամենը էական էր ՀայաստանիՀանճրապետությունում Հփորձենք պատասխանել): Վերհիշյալ ցույցերն ուղեկցվեցին հաքաղա-

| |

|

մությունը

|

| |

Երկու

|

|

կարգախոսներով: կակառավարական Դրանք աստիճանաբարվերաճեցին ըմբոստությանօջախների` ընդդեմ օրինական իշխանության, պետական հեղաշրջման որոշակի նպատակադրումներ հետապնդելով, ինչն ակնհայտ է, ն հաստատվումէ տեղի ունեցած

կապիտան Սարգիս Մուսայելյանը: ՍտեղծվածիրադրությունումՀՀ կառավարությունը բանակցությունների մեջ մտավ բոլչնիկյան հետ` խուսափելու.համար իրադարձությունների ոչ ղեկավարների զարգացման հեռանկարից, սակայն որոշակի նպատակահարմար ն իրադարձություննճերի անաչառ արդյունքների չհասավ: Իշխանության կենտրոնացմանու ամրավերլուծությամբ գնահատմամբ: Օգտագործելով պնդման մայիսմեկյան օրերը` Ալեքսանդրապոլիբոլնպատակովխորհրդարանըդիմեց արտակարգիրավիճակշնիկները,որոնք հայ ժողովրդիփրկությունըտեսնում էին դաշնակներինհատուկ քայլերի: Խորհրդարանիորոշմամբ Ալ. Խատիսյանի ցական կառավարության կաբինետն տապալման ն համաշխարհային ընդհատեց իր աշխատանքները ն լիազորությունները սոցիալիստականհեղափոխության (Հայ հանձնեց հաղթանակի այսպես կոչված բյուրո-կառավարությանը՝ մեջ` ուղղություն վերցրին դեպի ապստամբություն: կազմի մի մասը՝ 7 փոխական ղեկավար բյուրոյի Դաշնակցության Ալեքսանդրապոլի բոլշնիկներն իրենց ուժային կենտրոն դարձրին իրենց կողմն անցած «Վարդան զորահոգի)Համո Օհանջանյանի գլխավորությամբ:Այդ կառավարուվար» զրահագնացքը (ձեռք էր բերվել 1918 թ. հայ-վրացականպաթյունըգործեց 1920 թ. մայիսի 5-ից մինչն ճոյեմբերի 23-24 -ը: Իսկ տերազմիժամանակ)ՍարգիսՄուսայելյանի առհասարակ, սույն կառավարությունը ստեղծվել էր որպես ժագլխավորությամբ:Բոլշնիկների Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն դիմեց Հայաստանիկոմիտեմանակավոր իշխանության մարմին, իրադրությանկայունացումից ին` խնդրելովնրա թույլտվությունըզինված հետո է գործեր, բայց այնպես պատահեց, որ ժամանակ այն սկսեչպետք ապստամբություն լու համար: Հայաստանի կոմիտեն կողմ էր, որ ապստամբությունը առ ժամանակ այն չարաշահեց իր իրավասությունները,արհեսսկսվի ոչ թե Ալեքսանդրապոլից, այլ Ադրբեջանինսահմանակից տականորեն ընդլայնելով իր լիազորությունները,որը դժգոհություն Ղազախիշրջանից, ուր կենտրոնացած Կարմիր բանակի զորամաառաջացրեց ինչպես ընդդիմության,այնպես էլ բուն Դաշնակցական սերից նրանք ակնկալում էին ռազմաքաղաքական Սա կուսակցության միջին կառույցներում: Կառավարության որոշմամբ օգնություն: գուցե ն ավելի խելամիտմոտեցումէր Ալեքստեղծվեցին արտակարգ դատարաններ, որոնց իրավասությունը իրադրությանը: Սակայն սանդրապոլիբոլշնիկներըայդ տեսակետըչէին բաժանում, ն նրանց ու լայն էր պատժել պետականզանցանք ճպատակ էր հետապնդում պարագլուխն էր Ավիս Նուրիջանյանը, որը ծայրահեղականության գործածներին, խռովարարներին: Հայաստանի Հանրապետության դիրքերիցէր հանդես գալիս, ինչը արտահայտվեցն նրա հետագա այդ խնդրի կարվարչական կենտրոնացումընս ճպատակաուղղվեց քաղաքական վարքագծում՝ մասնավորապես գավորմանը: Հայաստանի Հանրապետությունըբաժանվեց 4 նափետրվարյան(1921թ.) փոթորկալից իրադարձությունների` քաղաքացիականկռիվներիժահանգների՝ Արարատյան, Վանանդի, Շիրակի ն Մյունիքի: Կառավամանակ: րության պաշտպանությամբ հանդես եկան ընդդիմադիրկուսակցուԻ վերջո, Հայաստանիկոմիտեն իր թյունները, ներկայացուցիչներին հայրենակցական միությունները,որոնք կոչ արեցին հայուղարկեց Ալեքսանդրապոլ, որտեղ մայիսի 7-ին կայացավ Հայասրենիքի համար ծանր պահին սատար կանգնել պետությանը ն կատանի Հանրապետության ներբոլշնիկյան ռավարությանը, վճռականությամբ դատապարտելմութ ուժերին ն կազմակերպությունների կայացուցիչների խորհրդակցություն, որում որոշվեց ապստամբուհամախմբվել: կուսակցությունըկառավարության Հայ ժողովրդական թյունն սկսել մայիսի 10-ին, ն միաժամանակ տրամադրության տակ զինված խմբեր էր դրել: Դա դիկտատորաՂազախում Ալեքսանդրապոլում, որից հետո ուղղակի շարժվել Երնան՝ կան վարչակարգ էր, որի անհրաժեշտությունըբխում էր իրավիայն գրավելու նպատակով: Ապստամբությունը ղեկավարելու ճակից: համարստեղծվեցՀայասԱպստամբությունը,սակայն, խաղաղ եղանակներովկասեցտանի Ռազմահեղափոխական Կոմիտե (ՌՀԿ), որոնց ճյուղավո- նելչհաջողվեց,մայիսի 10-ին սկսվեց,ն տնեց մի քանի օր (մինչն մարումները ստեղծվեցինտեղերում: Զինված ուժերի )խի 14-ը): Բոլշնիկները Ալեքսանդրապոլումիշխանությունը իրենց գլուխ կարգվեց

Յեղա

-

ձեռքն էին վերցրել խաղաղ ձնով` չհանդիպելով կառավարականյան բոլշնիկներիկողմը չէր, դեռ չէր եկել նրանց ժամանակը, ըստ զորքերի կողմից ոչ մի դիմադրության: երնույթին այդ մասին դեռ որոշակի ն ուղղակի հրահանգ չկար, գուցե Սակայն հետաքրքիր է նշել, ն որ ապստամբներընս (դա հաստատվումէ համապատասխանճության մեջ չէր գտնվում տարածաշրջանային բազմաթիվ փաստաթղթերով) առանձնապեսվճռականչգտնվեցին՝իրենց հաջողությունռազմաքաղաքական ուժերի ն մասնավորապեսքեմալա-բոլշնիկյան ները ամրապնդելուհամար, չնայած արվեցին վեհերոտ փորձեր՝ հետամտած կողմերի նպատակների հետ, ն «ապստամբական-խռոիրենց ազդեցությանտակ վերցնելուԿարսի մարզը, Շիրակի գյուղեվարարական» բնույթի ելույթը ձախողվեց: Այսպիսով, ապստամբուրը: Այն բանը, որ ն կառավարականուժերը երկրում վերահաստաթյունը ապստամբությունը պարտվեց, որոշ «դրական» արձագանք ունեցավ Կարսի մարզի մահմեդական ն օրինական իշխանության լիազոտեցինհավասարակշռությունը, բնակչությանն վերաբնակիչ ռուս ազգաբնակչությանմեջ, նույնպես հասկանալիէ ն իր պատրությունները: Արդեն որոշակիորեն մատնանշվել է, որ այն ի սկզբանե ճառներնունի: Սակայն, առհասարակ, դոտապարտված էր անհաջողության, թե՛ իր անկազմակերպվաապստամբությանընթացքում պարզ դարձավ նրա ն թե՛ այն հիմնախնդրային բնույթի պատճառով, որ Հայասծության ն անմտածվածուանկազմակերպվածությունը թյունը: Ակնհայտէր, որ ղեկավարությունը տանիՀանրապետությունում այդ նախադրյալներըչկային: Միայն թուլակամ էր, ն ի վիճակի չեղավ կտրուկքայլերի ու նպատակասլաց դրսից զինված միջամտությունը կարող էր ապստամբներիակնկագնագործողությունների լու, որի հետնանքովէլ ապստամբներըչկարողացանկառավարաարդարացնել: 11-րդ Կարմիր բանակից սպասված օգնուլիքները կան զորքերիճ դիմադրություն նս ն թյունը ցույց տալ, անորոշ ժամանակով հապաղեց, ակնկալվող ռազմաասենք ճան, իսկ դա կարնոր է, առանձնապեսմեծ ջերմեռանդություն ջաղաքական աջակցություն չցուցաբերվեց,քանզի Կարմիր բանակի չդրսնորեցինայդ խնդրում: Ներքին գործերին ռազմականնախարար քանակի զորամասերը Անդրկովկասից ժամանակավոհարկավոր Ռուբեն Տեր-Միճասյանի ձեռնարկածվճռականգործողություններով րապես մեկնել էին այլ առաջադրանք կատարելու: Իսկ քանի որ մեկուսացվեցին Կարսում ամրացածապստամբները, ապստամբները որոշակի պայմանավորվածությունչունեին դրսի որոնք անհաջողդիմադրությունից հետո սկսեցիննահանջել բոլշնիկյան ղեկավարության` Մոսկվայի հետ, կամ էլ վերջինիս դեԱլեքսանդրապոլ: ոնս ձեռնտու Ալեքսանդրապոլիապստամբական օջախը չեզոքացնելու չէր միջամտել ՀայաստանիՀանրապետությանգործեխնդիրըդրվեց խմբապետՍեպուհի(Արշակ րին, որը հետնաբար ապստամբներիհետամտած պլանը նման էր քաղաՆերսիսյան) վրա, վերջնագիր ներկայացրեցապստամբներին:Հատկանշականէ, որ ջականարկածախնդրության,որը լավ հետնանքներ չունեցավ: ապստամբությանալեքսանդրապոլյան Արդյունքում, ապստամբությունըպարտվեց, արտակարգ դաղեկավարները,ի վերջո, որոշեցին խելամիտլինել, չդիմադրելն տարանի որոշմամբ որոշ ղեկավար բոլշնիկներ մահապատժի դաանձնատուրլինել: Ալեքսանդրապոլում վերականգնվեց հեօրինականիշխանությունը: տապարտվեցին (Ստ. Ալավերդյան, Բ. Ղարիբջանյան, Ս. ՄուսայելԴրանից տո յան, Ե. Սնյան, Ղ.Ղուկասյան, Հ. Սարուխանյան ն ուրիշներ), իսկ ապստամբությունը պարտվեց նան մյուս շրջաններում: Չնայած այն հանգամանքին, որ բռնկումներ տեղի ունեցան նան Սարիղամի- մոտ250 հոգի բանտարկվեց, մի մասը հեռացավ ՀայաստանիՀանշում, Նոր Բայազետում,Ղազախ-Շամշադինում, րապետությունից: Կառավարության որոշմամբ բոլշնիկյան կազմաԶանգեզուրում,սակայն դրանք արդեն ուշացած ելույթներէին ն գործունեությունը Հայաստանում արգելվեց: Մաարդեն ոչ մի կերպ չէին կերպությունների կարող ազդել ընդհանուրիրավիճակի վրա: Ադրբեջանից ապստամբության հետնանքները Հայաստանի Հանրապեսպասվելիք օգնությունընս (Ղազախ-Շամշադինում տության համարծանը էին: Երկրի ներքին դրությունըվատացավ: ապստամբներինզինվորական օգնություն ցույց տվեցին 1. ն Մայիսյանիրադարձություններիհետնանքով էլ ավելի սրվեց կարմիրբաճակայինները) բավարար արդարացվածդուրս չեկավ: Այդ ռազմաքաղաքական Հանրապետությանպարենային վիճակը: Բոլշնիկյան իրավիճակում տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռությունը հետնանքով միջազգայինպարենավորմանհանձհայաստան- ապստամբության

կայն

Հայաստանի

նաժողովիկեղմից Հայաստանի 1920 թ. հանձնեին բոլշնիկներին,ապա Հայաստանի Հանրապետությանը հատկացված | իխխանությունը հազար տոննա ալյուրը այդպես էլ չմտավ Բաթումի ճավահան տարածքային ընդգրկումներն անհամեմատ Հանրապետության գիստ, որտեղից այն Հայաստանի Հանրապետություն պետքէ ավելիմեծ կլինեին, ինչը հետադարձ հայացքով գուցե ն կարելի է մտներ: Ֆրանսիացիները Կովկասի ֆրանսիականկոմիսար Դի ադպեսգնահատել,սակայն դրանով բոլոր հարցականներըչեն վեՄարտելիկարգադրությամբ 25 հազար փութ բամ բռնագրավեցին րանում:Եվ այնուհանդերձ, ինչպես ակնհայտ է դառնում Ռ. Զար| բակը, որ գտնվում էր Բաթումում ն ֆինանսական տեսակետիցմԹ յանիհուշերից,Մ. Վրացյանը, փորձելով այդ կապակցությամբարկարնորություն ուներ Հայաստանի համար (հ Հանրապետության դարացումներ գտնել, ընդամենը իր ուշացած ափսոսանքն է արտամասը արդեն վաճառվելէր Իտալիային),չնայած փորձեր արվեց| հայտել, ինչի հետ իր խիստ որոշակի համակարծիքություննէ արընդդիմանալուայդ բռնագրավմանը: Օտար ձեռնարկատերերի | տահայտումճան հանրահայտ պատմաբան Ռիչարդ ՀովհանմիսառաջարկներըՀ̀այաստանի Հանրապետությունում գործեր սկսա| յանը՝հենվելովհսկայական թվով փաստերիվրա, ելնելով աշխար42

|

| | |

մասին, չեղյալ հայտարարվեցին: 2.

հաքաղաքական այն հանգամանքի խոր հաշվառումից,

որ

Անդը-

ՀայաստանիՀանրապետության բազմաթիվ շրջաններում ովկասի խնդիրը ընդամենը այս կամ այն մասի խորհրդայնացման | ժամանակի անդառնալիվնաս հասցվեց ն աղդ ցանքատարածություններին, հարց էր, ինչը տարբեր պատճառներովչէին ցանկանում | տարվա հացահատիկի ն բերքը անբավարար եղավ, չնայած լավ բերք պարզապես չէին կարողանումըմբռնել հատկապես հայ քաղաքաէր սպասվում, որը կարողէր Հայաստանի սովյալ| կան-կուսակցական, Հանրապետության ռազմականառաջնորդները: բնակչության համար էական լինել: Գարնանացանի ձախողումը

անուղղելիվնաս հասցրեց գյուղատնտեսությանը: 3. Մայիսյան իրադարձությունները որոշակի առումով բարոյա լքեցին ժողովրդինն բանակը,այն էլ` 1920 թ. պաթուրք-հայկական տերազմի նախօրյակին, առաջ բերելով «ճշմարտանման» ու անպատեհ հույսեր ն դառը հիասթափություններ:

Հայկական բանակի ն մարտունակությունը բարոյական ոգին խիստ անկում էր

քաղաքացիականկռվինմասնակցություն ցուցաբերելով: Ավելին, հայ հասարակությունը

ապրել

երկփեղկվեց, կառավարության

հեղինակությունը բավականին ն երկիրըկանգնեցճգնախարխլվեց, ժամայինվիճակի առաջ, որն այդպես էլ մինչն վերջ

հաղթահարել: յալը.

չկարողացավ

Սակայն, որպես հետգրություն, նկատի ունենանք որոշ ժամանականց անգամ Հայաստանի

նան

հետն-

Հանրապետության կուսակցական-քաղաքական 1920 թ. հայտնի իրա՛ առաջնորդները

դարձություններիՄ̀այիսյան ապստամբության կամ ավելի շատ խռովությանտպավորությունթողնող դեպքերի գնահատումների հարցումայնքան էլ հստակդիրքորոշում չեն ունեցել, անգամափաո՛ սանքով խոստովանելով, որ եթե իրենք այդ օրերին բավականաչափ հեռատես ու խորաթափանց լինեին, ն իրենց վստահվածպետական

տանիՀանրապետության տարբեր մասերում կազմակերպված որք-թաթարականընդվզումճերնէին, հակապետականելույթները օրինական հայկական պետությանդեմ` ձգտելով տիրանալ ՀՀ մի արք տարածքների` Կարսին, Լեռնային Ղարաբաղին, ԶանգեԹԵՄԱ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ Սուրմալուին, Վեզորին,Նախիջնանին, Շարուր-Դարալագյազին, ն Բասարգեչարին: Այդ նպատակների իրագործման դբասարին

ԹՈՒՐՔ-ԹԱԹԱՐԱԿԱՆ

ՀԱԿԱՊԵՏԱԿԱՆ

ԽմարՀՀ տարածքի տարբեր հատվածներումերկրի կայունացման

ԽՌՈՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՃՆՇՈՒՄԸ ՀՀ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

խարխլմանը ուղղված գործողություններըգլխավորում էին թուրքջաթարական գործակալները:Բացի այդ, առաջին աշխարհամարտի Հայաստանի Հանրապետության ներքինկյանքիամենախճճվածսվարտից հետո Օսմանյան Թուրքիան նշված տարածքները իր մեկը Օսմանյան Թուրքիային խնդիրներից Ադրբեջանիձեռքով ազդեցության տակ պահելու համար կազմակերպումէր տեղական մահմեդական բնակչությանհակապետական շար | «անկախ հանրապետություններ»ի̀րենց կառավարություններով, ժումներնէին, որոնք գրեթե անընդմեջ ուղեկցեցինհանրապետու| անսպես կոչված «շուրաներ», որոնց ընդհանուր թիվը ՀՀ տարածյանը նրա գոյության ողջ ընթացքում, մանավանդ,եթե հաշվի ա | լոմ հասավ ավելի քան 20-ի: Մահմեդական այդ արհեստածին նենք այն կարնորհանգամանքը, որ ՀՀ երկու միլիոնիցավելի բնակ ն իշխանությունները» հրաժարվումէին ենՃանրապետությունները | չության կեսից ավելին(588 կամ 2796-ըըստ 1917 թ. ոու հազարը այդ ՀՀ Մահմեդական

զազմակերպված

որոշումներին: ֆարկվելկառավարության

-

տվյալների)կազմումէր թուրք-թաթարական մոլեռանդզանգվածը:| պեսռազմաքաղաքականաջակցություն էին ստանում Օսմանյան առոնաւյ18 թ. դեպի Անդրկովկաս ձեռնարկված թուրքականԹուրքիայից ն Ադրբեջանից: Անընդմեջ ՀՀ տարածք էին ներթամարզի թուրք-թաթարական

տական

բնակչություննաչքի ընկավ հակապե| ձառութուրք սպաներ, որոնք հրահանգավորումէին տեղական մահ-

հակահայկական քայքայիչ գործունեությամբ` փակելով | մեղական բանդաներին`սովորեցնելովզինվորականգործ, միաժան ճանապարհները արգելափակելով հայկականզորամասերիտե-| մանակ հաճախ անմիջականորենմասնակցելով հակահայկական ու

ղաշարժերըդեպի ռազմաճակատ:

Հայաստանի

Հանրապետության ՀայաստանիՀանրապետությունը գործողություններին: անկախությանհռչակումից հետո, չընդունելովհայկականպետաինչէր այնպիսի գավառամասերում, հանդիպում դճվարությունների կանությանկայացմանհայ ժողովրդի շահերի տեսանկյունիցայդ | պիսիք ն են հյուսիսԿարսի մարզը, Սնանի ավազանի արնելյան քան կարնոր պատմաքաղաքական իրողությունը,մահմեդական արնելյան շ րջանները, Զանգիբասարին Վեդիբասարիշրջանները, բնակչությունը դրսնորեց ընդգծված անջատողական տրամադրու ն այլն: Ադրբեջանականգործակալներըայդ Աջցախ-Զանգեզուրը ն առավել մեծ

|

թյուններ, ստանալով ռազմաքաղաքական աջակցությունդրսից, ամեն ջանք քայքայիչ աշխատանքներէին ծավալում Հայաստանի գործադրեցիրականացնելու համար իր ճպատակը՝ տարբեր բնակավայրերում,որպեսզի հայկաՀանրապետության "Ի րոԼազգակից Թուրքիային կամ Ադրբեջանին: կանզինուժըզբաղեցնելով ներքին կռիվներում`կարողանանընկճել ԱռաջինՀանրապետության տարիներինմշտապեսառկա էին Զանգեզուրը ն շարժվեն դեպի Երնան, ինչպես քարոզումէին ադրբեն երկրի կայունացմանը ազգային-պետական անվտաճգությանը ջանական«իթթիհադականները»:Դրան հաջորդեցին Սելիմի ն տարածքային անվտանգությանը սպառնացողիրականվտանգներ: ուրիշների հաճախակի դարձածհարձակումները ավազակախմբերի Դրանքառաջինհերթին ն Ադրբեջանի Թուրքիայի կողմից Հայասու միլիցիոներների վրա Աղբաբայում, հայկական զորամասերի

Կարիներին

տ

բանակ, որպեսզի մաքրեն Լեռնաշխարհը (Գետաշենից մինչն ԲաԶոդում,Զարուշատումն այլուր, որտեղադրբեջանականգործակալդաքենդ գյուղը) հայերից: Եվ վերջապեսհայտնվում էր այն մասին, ները մշտապես գաղտնի ժողովներ էին գումարում` ՀՀ կառավաորԲասարգեչարի շրջանի թաթարներըսկսել են տեղափոխվելԵլիրությանը տապալելու սադրիչ կոչեր անելով: Օրինակ, 1919 թ. ամզավետպոլի նահանգ ն հայ գյուղացիներիհարցերին, թե ինչու՞ եք ռանը Շարուր-Նախիջնաճնի թուրք-թաթարական առաջնորդները հեռանում, պատասխանելեն, որ գարնաննայստեղ մարտեր են լիխոստանում էին անհրաժեշտության դեպքում ՀՀ իշխանություննկնեու:Ակնհայտ է, որ Հայաստանի Հանրապետությանսահմանա՛Փի դեմ դուրս բերել ավելի քան 10 հազար զինված մարդ, իսկայդ մերձտարածքներում այդ օրերին փաստորեն արձանագրվել են նույն ժամանակ Զանգիբասարում գտնվող խռովարարներիթիփ շարժման ակտիվացմաներնույթներ, որոնք հետո հասնում էր շուրջ 5 հազարի, իսկ Բոյուք-Վեդիում` իր շրջակա մահմեդական ն լուրջ ռազմական բնույթի գործողությունների, ըստ գյուղերի հետ միասին` 4 հազար մարդ: Այդ ռազմուժի գլուխ կանգ- վերածվեցին Խւթյանպատերազմի Հայաստանի Հանրապետությանդեմ, որին նած էին փորձառու թուրք սպաներ: Շարուր-Նախիջնանումթուրբհակազդել, այդ հայկական կողմը փորձում էր արդյունավետորեն թաթարական անջատողականներին գլխավորում էր գնդապետԽաջվումօգտագործելովինչպես կանոնավորբանակի, այնպես էլ ճան լիլ բեյը, որը հայտնի էր իր հակահայկականտրամադրություններով Գործերի Նախարարության ն միլիցիայի օրգաններիառկա Ներքին իսկ Զանգիբասարումշարժումը գլխավորում էր նրա համհարզ ուժերը ճշված տարածաշրջանում: Մահմեդ բեյը, Բոյուք-Վեդիում` Մուստաֆա բեյը ն այլն: Թուրտրամադրություններիդրսնորման համար Հակահայկական քիայի ն Ադրբեջանիներկայությունը ՀայաստանիՀանրապետութ կային թե՛ ճերքին, ն թե՛ արտաքինլծակներ, որոնց դեմ փորձում էին յան դեմ ձեռնարկված խռովարարականբնույթի ելույթներում պայքարելՀՀ կառավարությունը,տեղական իշխանությունները, բացահայտ էր: ՆԳՆ մկիցիան, բոլոր ուժային մարմինները:Դեռ 1918 թ. օգոստոսի 1919 թ. ապրիլ-մայիս ամիսներին,բրիտանացիներիօժանդակու 0-ինԷջմիածին կայարանից 5 վերստ հեռավորությանվրա թաթյամբ, ՀայաստանիՀանրապետության կառավարությանըհաջողջարների կողմից գազանաբարխոշտանգվումն սպանվում են Հայվեց իր անմիջական հսկողությանտակ առնել ճախկին Ռուսահակական 1-ին Միլիցիոն գնդի 4 զինվոր: Ինչպես պարզում է անց)աստանի գրեթե ողջ տարածքը: Ապրիլի 24-ին հայ-բրիտանական կացված հետաքննությունը, մահմեդական Սարվանլյար գյուղի զինված ուժերը մտան Կարսիմարզ, ձերբակալեցին տեղական«Շու ցուցմունքների համաձայն, սպանությունըկատարվել բնակիչների րայի» անդամներին:Անգլիացիների պնդմամբ ՀայաստանիՀան Ա թաթարական Չոբանքյար գյուղի բնակիչներիկողմից, որոնք րապետության իշխանության լիազորությունները ճանաչեց նան մի քանի օր առաջ տեղափոխվել Նախիջնանի թուրք-թաթարականբնակչությունը,իսկ արդենմաջմիածնի շրջանի մահմեդականներիհավաքատեղիներից յիսի 20-ին հայկականզորամասերըմտան Նախիջնանի երկրար: Ավելացրած դրան նան այն հանգամանքը,որ չոբանքարեցիները մաս: էին իրենց 1919 թ. փետրվարի5-ին Հայկականդիվիզիայիպետին ուղղված Ը իշխանություններին կազմել չի ոպրրապետության զեկուցագրում Հայկականզորքերի կազմում գտնվող 1-ին ռազմաավազակախումբ: Հայաստանի Հանրապետությա միլիցիոն գնդի հրամանատար հայմկապիտանՄճմացականյանը ն միլիցիայի տեսուչի հրամանով այստեղ Է «րածքի Վարչակազմի նում էր, որ իրեն վստահվածգնդի Քարվանսարայիգումարտակ ողարկվում խառը հանձնաժողով` հետաքննելու համար այս ն այլ հրամանատարը է ուղարկել, որում տեղեկացրել հաղորդագրություն է լճքերն ու դեպքերը, որոնք տեղի էին ունենում Էջմիածնի գավաայն մասին, որ ըստ Չարդախլուգյուղի (Գանձակ-Ելիզավետպոի տում, լսելով ճան մահմեդականներիբողոքները:Հետաքննության ընգավառ) գյուղացիների տվյալների`Ադրբեջանումընթանում է ջա թացքում հայտնաբերվեցինթաթարներիկողմից Մարգարա գյուղում թարների ուժեղ զորահավաք,նպատակհետապնդելովստեղծելու

էիր Բա

ոն Է,

այտարարել ԿԱՆ

|ց կացած

|

|

ն

Աա արանի գուն

սպանված մեկ հայ մարդու, մի աղջկա ն 4 տարեկան երեխայի կարգը վերահաստատելուհամար միջոցներ ձեռք առնելու մասին: դիակները: Սեպտեմբերի 9-ին կառավարությունը հանձնարարվում է խնդրել մինիստր-նախագահին հրաման է տապ| Միաժամանակ ՀայաստանիՀանրապետության մասին տեղեկացնել Քաջազնունուն` գեներալ Ջ. Ֆ. Տարածքի Վարչակազմի ն մի | վերոհիշյալի ցիայի տեսուչին` կազմակերպել դիմելու համար: ըստ գյուղերի թաթար վերաբնակեչ | տռքերին ված զանգվածի տեղաբաշխումը: Ձեռնարկվածգործողություների Դրությունըայդ շրջանում բավակաճին շիկացած էր, ն օր օրի շնորհիվ,մեղավորները շուտով ձերբակալվում են, որը հաստատվում | քարդանումէր, 1919 թ. մարտի 3-ին տեղականիշխանության ներէ թաթարներիցն հայերից կայացուցիչ կազմվածխառը Հանձնաժողովի Մինասյանը Ղամարլուից Ներքին գործերի ճախաստորսն գրությամբ արձանագրություն րարինուղարկված հեռագրում նշում կա այն մասին, որ խաները անց կազմելով` հետաքննությունն կացնելով ամերիկյան գնդապետ Ֆորդի գլխավորությամբ:Պար ինչ-որխարդավանք են հյուսում, որ Վեդի-Բասարի շրջանի թավում է նան, որ թաթարական բնակչության նկատմամբ բռնությանֆարներըՉաթկրան ն Շիրազլու գյուղերի միջն ընկած տարածքում | փաստերչեն եղել, այլ ընդհակառակը, են Ղամարլուից Դավալու գնացող հայերի վրա, 8 հոգու ապստամբությանըն խոովո| հարձակվել թյուններին մասնակիցբոլոր թաթարներինշնորհված է եղել համա: ն մեկին վիրավորելով,11 հոգի էլ փախուստովփրկվել են: սպանելով ՀՀ ներում կառավարության Ներքին Գործերի ճախարարիցխնդրում էր գործուն Մինասյանը կողմից: Դեռ 1919 թ. հունվարի 30-ին Նախարարների Խորհրդի նիստոմ | ջոցներ ձեռնարկել բզկտված ժողովրդիկյանքի պահպանության ավում է զինվորականճախարարին ՆԳ ճախարարիզեկուցում ձամար: | Ղամարլուին. Դավալուիշրջանում զինված հարձակումների,թու: Այն, որ Դավալուի շրջանում մահմեդականթուրքերնիրենց սանքական այն ընդհանուրշարժման մասին, որ ճկատվում է ոչ միայ ձարձակ էին պահում, չենթարկվելովտեղականիշխանություններին, | ՀՀ սահմաններում,այլ նան նանտեսում միլիցիայի ն Ներքին Գործերի ՆախարարությանկողՎրաստանի:ՆախարարներիԽորհրի | կողմից ընդունվածորոշման մեջ հանձնարարվում մեց կարգ ու կանոնին, գավաէ Արտաքինգոր| արված բոլոր կարգադրությունները ծերի նախարարինհայկականսահմաններումթուրքերի շարժմաննճայինվարչակազմին ենթարկվելու առումով, հաստատվում է բազ| մեր զորքերի կողմից նրանց վրա հարձակումներիմասին տեղփաստերով: Այսպես, 1919 թ. մարտի 8-ին ՀՀ Արտաքինգոր| մաջիվ կացնել Անգլիականգլխավոր հրամանատարությանը ձերինախարարությանը հասցեագրված գրության մեջ Ներքին Անդրկովկա| ն սում, նսխնդրել մի անգլիացիսպա ուղարկել մեր զինվորական Գործերի ճախարարի պաշտոնակատարըշեշտում էր, որ վերջին խարարի մոտ` իբրն անգլիականզորահրամանատարության ներ Դավալուի շրջանում հաճախակիացելեն թաթարժամանակներում տարածքի խաղաղ ներիկողմից Հայաստանի Հանրապետության կայացուցիչ: Հետաքրքիրէ այս առումով ճան ՀՀ Նախարարների հարձակումները, մասսայական վրա կատարվող Խորհրդ հնակիչների 1919 թ. փետրվարի ն են որի շնոր28-ի նիստը,որում լսվեց ՆԳ նախարարիհայ | րոնք ուղեկցվել սպանություններով կողոպուտներով, են տարարությունը այն մասին, որ Դավալուի շրջանում թուրքերը խուճապային հիվայդ շրջանի բնակիչները մշտապես գտնվում հրաժարվումեն հայկական են հնարան զբաղվելու իրենց տնտեսությամբ մեջ զրկված ճանա- վախի կառավարության իշխանությունը չելուց, ն որ Դավալուի կոմիսարըհայտնել է երեք հայերի սպանո՛- վորությունից: Ներքին Գործերի նախարարի պաշտոնակատարը թյան ն գեներալ Լաուտենիկողմիցոմն Գայդարովի մահմեդական Գործերի նախարարիցխնդրումէր չմերժել նշտապ կար| Արտաքին ազգաբնակչությանղեկավար նշանակելու մասին: Այս կապակ | գով՝ հեռագրակապով կապվել Թիֆլիսում ու Երնանում գտնվող ցությամբ ընդունված որոշման մեջ ՆախարարներիԽորհուրդը Կնգլիական ներկայացուցչի հետ` թաթարներիվրա ազդելու, որ| խնդրում է Արտաքինգործերինախարարից պարզելու Գայդարով Կեսզիվերջիններս դադարեցնեինթշնամականգործողությունները դերը ն դիմել Բրիտանականգեներալ Լաուտենին ու Չարլզի ՀՀ քաղաքացիներինկատմամբ,հակառակ դեպքումխնդրելով Ան-

|

|

գլիական Միսիայի թույլտվությունը այդ շրջանը հայկական զորաէինսնանկ ն անհիմք այն հույսերն ու ակնկալիքները, որն ուներ մասեր մտցնելու համար` ետ մղելու համար թաթարների հարձահայկական կառավարությունը`կապվածանգլիացիներիռազմավակումներըզենքի ուժով: րությանայս կամ այն դրսնորման հետ: Դրությունը բավականին դժվար էր նան Ղամարլուում, որտեղ Մահմեդական շարժումները որոշակի բացասականդեր էին կամիլիցիան, Ներքին գործերի մարմիններըԱռաջին Հանրապետու տարումամբողջՎեդի-Բասարում: Այդ մասին է վկայում Նախարարթյան տարիներին որոշակի ջանքեր են գործադրումլարվածությունը ներիԽորհրդի 1919 թ. ապրիլի 1-ի ճիստը, որում լսվել է բրիտանամեղմացնելուն տեղական վարչակազմիհետ ուղիներ որոնում մահկանգեներալ Լաուտենի հետ կապված համաձայնության մասին մեդականներինզսպելու համար, կատարելով նան կենտրոնական հարցըՎ̀եդի-Բասարին վերաբերող պայմաններըփոխելու մասին: իշխանությունների համապատասխան հրահանգները:Արդեն 1919 Նիստումորոշվեց հանձնարարել Արտաքին գործերի ճախարարին թ. մարտի 3-ին այդ գավառամասիկոմիսար Տեր-Հովհաննիսյանը Ներքին գործերի ն Զինվորական նախարարներիհետ միասին բաՀայաստանիՀանրապետության Տարածքի Վարչակազմի ն միլ: նակցությունների մեջ մտնել Լաուտենի հետ այդ առթիվ: Փաստերը ցիայի կոմիսարին հայտնում էր, որ շրջանի թուրքերի սանձարվկայումեն, ռր ըստ էության վիճակն այս շրջանում բավականին ձակությունըօր օրի ավելի ու ավելի համառ բնույթ է ստանում, ամեէ եղել, իսկ անգլիացիներըարմատականլուծումներ չեն ախճճված մադաժան ն սահմռկեցուցիչհանդգնությունըհամարելով փետրվաճաջադրելհ̀աճախ էլ քողածածկվածեզրեր փնտրելով թաթարների րի 26-ին դասալիքների սպանությունը,մինչ այդ Սադարակ տեղահետ,անտեսելով հայերի ու հայկական կառավարությանիրական փոխելովիրենց կանանցու երեխաներին:Գրության հեղինակը ճան Դա մասնավորապեսդրսնորվեցնրանում,որ անգլիացիները շահերը: տեղեկացնումէր, որ Ավշար, Շիրազլու ն մի շարք այլ գյուղեր լեփ: հետեողական չէին տեղական թաթար բնակչությունիցզենքի ու զինալեցուն են զինված տղամարդկանցով,ավելացնելով նան, որ թուրմթերքի առգրավման խնդրում, հաճախ էլ խոչընդոտներհարուցելով քերը կամաց-կամացիրենց օղակի մեջ խեղդում են տեղացի հայկական միլիցիայի առաջ այդ խնդրում,իսկ վերջինս բավականին հայերին: Տեր-Հովհաննիսյանը առանձնահատուկնան ընդգծումէր չատ էր ն օգտագործվումէր թաթարներիկողմից կասկածելի նպաոր ամեն օր Ղամարլու տանող խճուղու վրա ճանապարհվողները տակներով: Իսկ իշխանություններիկողմից առգրավվածզենքերը ն ծաղր ու ծանակի են ենթարկվումթուրքերի կողմից, որ արդեն մեկվերն ասվածի լաԶանգիբասարի բնակավայրերում զինամթերքները մեկ Ղամարլու անցնելն անհնարին է, ն միայն «խմբերն» են գնում է. վագույն ապացույցն այսպես, ինչպես պարզվումէ Զանգիբասարի գալիս` նկատի ունի ըստ երնույթին մաուզերիստների հայտնի ձրջանում գործող միլիցիայի հեծելավաշտիհրամանատարի1919 թ. «խմբերը», որոնք իրենք էլ ըստ էության թուրք ավազակաբարո հունվարի 21-ի զեկուցագրից` ուղղվածՀայաստանի Հանրապետուխմբերիցիրենց վարքագծովչէին տարբերվում,ահ ու սարսափ տաթյան Տարածքի միլիցիայի տեսուչին, մինչն այդ պահը համաձայն րածելով բոլորի վրա: Գավառայինայս կոմիսարըիր խոսքն ավարմարմնի կարգադրության,Զանգիբասարի շրջահամապատասխան տում է շատ պատկերավոր, ընդգծելով հետնյալը. «Ճանապարհը նի գյուղերում պահակային միլիցիայի հետնակ վաշտի միջոցով ամեն օր սնին է տալիս անցնող թուրքերով, բոլորն տղամարէ 1209 հավաքվել հրացան, որոնցից 400-ը` հանձնվել է միլիցիայի դիկ ն անպայման զինված ընտիր զենքերով... Թեն օրական գավառային կոմիսարին, իսկ արդեն 1919 թ. մայիսի 23-ի վիճակով զինված թուրքերը 100-ով են անցնում անգլիացոց առաջից ն թեն նեզերվի միլիցիայի 1-ին հեծելակ հարյուրյակի միջոցովբնակչություանգլիացիք գիտեն թուրքերի այդ սպառնականշարժումը, բայց նից (գլխավորապես մահմեդական)բռնագրավվելն հանձնվել է Հալուռ ու անտարբեր ականատեսէին»: Վերջինը կարնոր է տարա յաստանիՀանրապետության Տարածքի միլիցիայի տեսուչի ճերկածաշրջանում Մեծ Բրիտանիայիքաղաքականությունը,նրա իսկահրայացուցչին«Նագան» տիպի762 ռնոլվեր,13124 ժանդարմական կան շահերը ըմբռնելու տեսանկյունից,ըմբռնելու համար, թե ինչու ցան, 10276 «Բրաունինգ» տիպի հրազեն, ինչպես ճան եռագիծ հե-

էլ

պինիցկազմված` հրետանիով ն հեծելազորով հանդերձ: Զորատնակային30151 հրացան՝ մոտ 3.5 միլիոնփամփուշտով: ձավաքը Մահմեդականընդվզումներիտագնապնավելի զգալի էր ճանմի ընդգրկում էր 20-ից 60 տարեկաններին,որը հնարավոայնպիսի տարաբնույթ շահերի բախման կիզակետ հանդիսացող լությունէ տալիս հասնել առավելագույն արդյունքի: Զեկուցագիրը շրջանում, ինչպիսին է Արդահանիմարզը, ուր թուրքական գործոնն | մանփաստում էր, որ այդ բոլոր միավորումները գլխավորում է ռեալ սպառնալիքէր դարձել ՀայաստանիՀանրապետության իշխա-| Շեֆքթի փաշան, որի շտաբը գտնվում էր Էրզրումում, իսկ նություններիհամար, որից ծայրահեղդժգոհում էին տեղականհայ | առաջատար ավանգարդային ջոկատի հրամանատարը Օլթիի ճակատում կական իշխանությունները,փորձելով թաթար-թուրքական, վրաԲիմբաշի Ջաֆար բեկն էր, ռրի շտաբն էլ գտնվում էր ն ցական այլ նկրտումներին հակադրել տեղական վարչակազմի, ցլթիում: Արդահանի օկրուգի միլիցիայի պետը իր զեկուցագիրնավարտում Ներքին գործերի մարմինների ու միլիցիայի միանգամայն սահէր քաղաքականդրության մասին ամփոփիչ եզրահանգմամբ, 1919 թ. օգոստոսի 16-ին Կարսի մանափակ հնարավորությունները: ըստ որի տեղական մահմեդականբնակչության հնարավոր նահանգապետինուղարկված զեկուցագրում Արդահանի օկրուգի ապստամբությունը կանխելու համար կառավարությունըպետք է միլիցիայի պետը հայտնում էր, որ ընդհանուր քաղաքականդրու | մռական միջոցներ ձեռնարկի ուժեղացնելուհամար թիկունքը,Մերթյունը` կապված ազգամիջյան հարաբերությունների դենեկի հետ գտնվում ուղղությամբ գործող հայկական զորամասըն վճռական օպեէ ծայրահեղ տագնապալիցվիճակում ն լուրջ տագնապ է ներշնչում: լացիաիրականացնիմարզում: Ի վերջո, Հայտնվում էր, որ Արդահան-Օլթիիշրջանում չափազանց սոր Անդրկովկասիցբրիտանականզորքերի ն ռազմաքահեռանալուց հետո ՀՀ տաբախվում են ՀայաստանիՀանրապետության, զաջական ներկայացուցչությունների Վրաստանի ն Թուրքիայի կառավարությունների տարածքային շահերը, որ շրջանում րածքումբռնկվեց թուրք-թաթարականընդհանուր խռովություն` վրացական կառավարությանն Օլթիի շրջանի մահմեդականների Օլթիից մինչն Օրդուբադ ընկած շրջանները: Մահմե| Աղգրկելով կողմից տարվում է ուժեղացված քարոզչություն, միաժամանակտե- | Հոկան այդ համընդհանուր ընդվզումը սկսվեց 1919 թ. հուլիսին ղի է ունենում զորքերի համատարած որը շուտով իր ազդեցությանդաշտի մեջ ընդգրկեց կենտրոնացումսահմանամերճ | քռյուք-Վեդիից, ճան շրջաններում: Միլպետըտեղեկացնումէր, որ վրացա-ադրբեջանաՍուրմալուն, Զանգիբասարը, իսկ այնուՇարուր-Նախիջնանը, | կան զորքերը տեղակայվելովԱխալքալաքում ն Ախալցխայում,հտն՝ Կարսիմարզը: Սկզբնականշրջանում ՀՀ իշխանությունները ուղարկում են հեծյալ պարեկախմբեր ու ուղեկալներ` ուժեղացված | հոր ջանքերը գործադրեցին խաղաղ ճանապարհով հանգուցահետախուզություն իրականացնելով` ընդհուպմինչն Խանասորիլե- | ծել կոզֆլիկտըմահմեդական խռովարարներիհետ, սակայն դա նանցքը: Զեկուցագրումնան նշվում էր, որ դրա հետ մեկտեղ վեր | Հական արդյունքներ չտվեց: Խռովարարներիկողմից ցուցաբերված ջիններիս կողմից դիվանագիտական դիմելու կտրուկ են տար հարկադրեց ՀՀ կառավարությանը մադրությունը բանակցություններ | վում Էրզրումի հետ ն թուրքական վիլայեթներիներկայացուցիչների որի արդյունքում ձերբակալվեցինխռովության | Պրծողությունների, համագումարումներկա են եղել նան Ադրբեջանից ներկայացուցիկազմակերպիչները,իսկ արդեն 1919 թ. սեպտեմբերինբա| փական ճեր: Կարսի նահանգապետին մարմիններիվճռական գործողուզորամասերի ն ՆԳՆ տեղեկացվումէր, որ անընդհատ Էրզ՛ նակային են րումից շարունակում ժամանել նոր զորամասեր, որոնց կողմից Խուններիշնորհիվ խռովութունը վերջնականապես ճնշվեց, ՀՀ գործողություններձեռնարկելուսկիզբը վերջիններս կապում էին վերահաստատեցինիրենց դիրքերը ն իրավաԽխանությունները Փարիզի ՀաշտությանՎեհաժողովի ավարտի արդյունքների հետ: կարգը հայկական այդ տարածքներում: նան նշվում էր, որ Էրզրումում ն սահմանային Արդյունքում, արդեն 1920 թ. հունիսի 18-ին ՀՀ կառավարության Զեկուցագրում գտնվող ծառայությունիրականացնող Զանգիբասարիխռովարարներինվերջնագիր է ճերկայաց9-րդ թուրքական դիվիզիայից բացի, կողմից մմ` են նան տեղաբաշխված ճանաչելու ՀՀ իշխանությունը ն կամավոր զինաթափվելու: կամավորականզորամասեր` մոտ 10000|

|

|

Սաս երկրորդ Սակայն խռովարարները մերժում են վերջնագիրը,ինչին հաջորդոք են ՀՀ իշխանությունների վճռական գործողությունները:Կառավ: րության կարգադրությամբ ՀՀ բանակայինզորամասերը հայկական

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՐՏԱՔԻՆ

1920 ԹԹ. միլիցիայի աջակցությամբ անցնում են ընդհանուր հարձակման

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Լ եռօրյա մարտերիցհետո Զանգիբասարի տարածքում վերահասմմ: տում ՀՀ իշխանությունների օրինականլիազորությունները:Այդ ճում ժամանակամիջոցումհայկական զորամասերը գրավեցին Օլթի ածխահանքերը, որից հետո, 1920 թ. հուլիսի 10-ին ՀՀ կառավ րության կարգադրությամբՀՀ զորքերի կողմից իրականացվելիք ԹԵՄԱ ԱՌԱՋԻՆ ռազմականպատժիչ գործողություններԲոյուք-Վեդիիխռովարարնէ րի նկատմամբ,որոնք հայտնի էին իրենց անջատողականտրս-| ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

մադրություններով: Այդ հաջող գործողությանարդյունքում Ղամար

ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՅԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

լուի (Արտաշատի) շրջանը ձերբազատվեց շրջա:

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

թուրք-թաթարական ՀԵՏ փակումից, ն վերականգնվեցԵրնանի հետ ընդհատված երկաբողային կապը: Թուրք-թաթարական խռովություններըՀՀ իշխան: Արդեննշել ենք, որ 1918 թ. մայիսի 28 -ին ազդարարվեցՀայասթյունների կողմից ձեռնարկված ռազմաքաղաքական միջոցառում տանիառաջին ն հիրավի անկախությանճանապարհինկանգնած ներիհետնանքով վճռաբար ճնշվեցին ճան Շարուր-Նախիջնանոմ հանրապետության ծննդի մասին: Հայտնի է արդեն, որ ընդամենը ն Զոդ-Բասարգեչարի շրջանում: տասըհազար քառակուսի կիլոմետրըտարածքի վրա առաջացավ Ինքնին հասկանալի է, որ բանակային զորամասերը, Ներքին հնքնուրույն պետություն, սկսեցին ստեղծվել իշխանության օրենսգործերի մարմինները,միլիցիան որոշակի դեր պետք է կատարեին ն գործադիր կառույցներ: Սկսում են ձնավորվել առաջին դրական երկրում ներքին կարգ ու կանոնի, օրինականությանհաստատմա( զինված ուժերը` բաազգային-պետական ախարարությունները, ուղղությամբ մի շատ կարնոր հիմնախնդիրների ն վարչաքաղաքական լուծման առունկ մակը հաստատությունները: այն է՝ Հայաստանիտարածքում գտնվող մահմեդական բնակչու հետ մեկտեղ նշել, որ սկսում են ձնաէ ամենի Հետաքրքիրայս թյան ընդվզումների«հանդարտեցման», խռովություններիճնշմաննվրվելնան անհրաժեշտ ն կենսականորենկարնորդիվանագիտաօրինական իշխանություններիլիազորություններըամրապնդելն հարաբերություններտարբեր պետությունների կան-քաղաքական երբեմն էլ` վերահաստատելուհամար այն` ապահովելով Հայամ| հետ. առաջին պետությունը, որ պատմականճակատագրիբերումով տանի Հանրապետության անվտանգությունըարտաքին ն ներքինճանաչեց դա հարնան Օսմանյան ՀայաստանիՀանրապետությունը, բազմաթիվ թշնամիներից: Այսպիսով, ՀՀ տարածքում բոնկվամ Թուրքիան էր, որի հետ 1918 թ. հունիսի 4-ին Բաթումում կնքվեց միջջուրք-թաթարական խռովությունները հաջողությամբճնշվեցին,ոլոք կետական պայմանագիր: Բաթումի պայմանագրիպայմաններով աէ չեզոքացվեցին երկրի կայունությանըն ազգային-պետական արտաքինքաղաքակաշկանդված ՀայաստանիՀանրապետության վտաճգությանըսպառնացողվտանգները: ն փուլում սահմասկզբնական կան կապերը փոխառնչությունները ն նափակված էին Անտանտի երկրների անմիջական հարնանների հետհարաբերությունների շրջանակով:Անտանտի երկրների հետ հարաբերությունները որոշակի դիվանագիտական-քաղաքական Խնփովաշխուժացան ն կարգավորվեցինմիայն Օսմանյան -

|

|

|

| |

Թուրքիայի պարտությունից հետո: Եվ միայն առաջին աշխարհս- խկ բոլշչեիզմըորպես գործուն քաղաքականգործոն դարձավ չաազդեցիկ ն զորեղ ուժ, ն իր ճանապարհինկազմացրելով մարտի ավարտից հետո այդ կապերը որոշակիորեն աշխուժացան փազանց ն սպիտակ հաճրապետությունները,փշրեց կովկասյանպատնեշը վերականգնվեցին դեպի Եվրոպա ն Ռուսաստան տանող հանգուցս իրաիջավԱնդրկովկաս, ստեղծվեց նոր աշխարհաքաղաքական յին ուղիները, ակտիվացանՀայաստանիՀանրապետությանդիխհանգուցալուճոր նագիտական հարաբերությունները եվրոպական երկրների հե | ճակ, որն էլ մեծ դաշնակիցներիցպահանջեց իրավիճակըպահանջեցդաշծամներ: Նոր աշխարհաքաղաքական իրողություն դարձան ռազմաքաղաքականն առնտրատնտեսակաք ճանաչել Անդրկովկասյանհանրապետություններին` առնչությունները,մի շարք երկրներից ՀայաստանիՀանրապետո| ճակիցներից 1920 թ. ձրանց ճպատակամղելովբոլշնիկյան Ռուսաստանի դեմ: թյուն ներմուծվեցինռազմավարականկարնոր արժեք ունեցող պա19 -ին Անտանտի Գերագույն խորհուրդը,որի կազմի մեջ հունվարի րենային ն այլ ապրանքներ,ինչպես նան զենք ու զինամթերք: էինմտնում Անգլիան, Ֆրանսիան, Իտալիանն Ճապոնիան,46-18600 1918 թ. հունիսի 17-ին Հայաստանի Հանրապետությունը ՀՀ կառավարությանը,իսկ այդ ընթացքումվերջնականաճանաչեց Վրաստանըմիմյանց միջն հաստատեցինդիվանագիտականհարս բերություններ` փոխանակելովդիվանագիտականներկայացուցիչ:Կեստեղիտվեցին ճան Ռուսաստանի հարավի սպիտակգվարդիականպետությունները:1920 թ. փետրվարի11-ին Ռուսաստանի հաներ. Վրաստանում ՀՀ առաջին լիազոր-ներկայացուցիչ կամ դիվաԱնտոն նագիտականհավատարմատար Դենիկինը նշանակվեց Արշակ Ջամալյանը րավումզինված ուժերի գլխավոր հրամանատար կառաայնպեսմ6-թօէօ ճանաչեց ՀայաստանիՀանրապետության որին այնուհետն հաջորդեց ինքնատիպ ն տաղանդավոր Լամ Եվանգուլյանը,որից հետո բազմահմուտ Տիգրան Բեգզադյան: րությանը, որից հետո նրան հաջորդեց Սիբիրի սպիտակգվար1918 թ. հոկտեմբերին դիական հանրապետությունը:Այնուհետն, կարճատն ժամանակադիվանագիտական հարաբերություններհաս ճանաչվեց ԱՄՆ-ի, ԳերՀջոցումՀայաստանիՀանրապետությունը տատվեցին նան ՀայաստանիՀանրապետության ն Ադրբեջանի մ: ն այլ պետությունների մի շարք մանիայի, Բելգիայի, Հուճաստանի ջն, իսկ առաջին լիազոր-ներկայացուցիչ նշանակվեց ՏիգրանԲեղինչը լիարժեք զադյանը, որն օգտաշատ գործունեություն ծավալեց Բաքվում, ողմից,այն էլ` ընդամենը 46-186օ կարգավիճակով, ըստ էության որին 1919 թ. վերջերին փոխարինեցՄարտին Հարությունյանը, չէր ն Հայաստանի Հանրապետությանը խկ ճանաչում ն Հուճաստանը առումով ոչինչ չէր տալիս: Բելգիան ինքն անցավ վաղամեռիկն շնորհաշատԼ. Եվանգուլյանիտեղը, որն գործնական նան 46-յսոծ, ն ոչ ճանաչեցին այդ պահին արդեն ծանը հիվանդ էր, ինչի պատճառով էլ հրաժար: Հայաստանի Հանրապետությունը թե գ6-քո6քօ, ինչի հիմքում ընկած վեց զբաղեցրածկարնոր դիրքից: ինչպես մյուս պետությունները, ն փն խորքային նպատակադրումներ պարզապեսքաղաքական Գործընթացներըբարդ էին ն ոչ միանշանակ. մինչն 1920թ փորձում էր պարսկզբները Անտանտիերկրներըոչ մի ձեով ն գործնականումչէին Հեշվարկներ: Հայաստանի Հանրապետությունը ցանկանում ընդունել Անդրկովկասյանպետությունների անկախո՛- զապեսիր արժաճի տեղը գտնել ազգերիհամաշխարհայինընտանիջում: թյունը, քանզի դա չէր համապատասխանում նրանցշահերին ն ռազ մավարական նպատակադրումներին, Հարկ է ճան ավելացնել, որ ՀայաստանիՀանրապետությունը փորձելով, օրինակ սկզբնա ուներ նան Ալեքսանդկաճ շրջանում ավելի շատ հենվել իրենց համար կարնոր սպիտակ- դիվանագիտական նճերկայացուցչություններ տակ էր գվարդիականհանրապետությունների որն այդ ժամանակ Թուրքիայի տիրապետության վրա` վերջիններիսդիտարկենհապոլում, աշխաՎեհաժողովի Գանվում,Փարիզում` Փարիզի Հաշտության լով որպես ցարական իշխանություններիիրավահաջորդներ՝ան մասնակցելու նպատակովայնտեղ գործուղվածպատտեսելով բոլշնիկյան իրողությունը:Մակայն այն բանից հետո, երք տանքներին ձնով, ռրը գլխավորեցհայտնի գրող Ավետիս Ահահայտնի տարածաշրջանում կատարվեցինարմատական բնույթի րակության ն ռազմաքաղաքական Ինչ վերաբերում է Անտանտի երկրների հետ արտաքին փոփոխություններ կտրուկ հեղաբեկումնեն 1ենյանը:

| |

|

|

| |

|

|

| | ն|

| |

| |

| |

,

քաղաքական ն դիվանագիտականկապերին, ապա դրանք գլխավորապես իրականացվումէին հենց Փարիզի Խաղաղության Վեհաժողովին մասնակցող ն Հայաստանի Հանրապետությունը պաշտոնապես ներկայացնող Ավ. Ահարոնյանի գլխավորած պետական

ԹԵՄԱ ԵՐԿՐՈՐԴ

պատվիրակությանմիջոցով: Եթե 1919 թ. ՀայաստանիՀանրապետությունը ներկայացուցչություններուներ 23 պետություններում, 1920 թ. դրանց թիվը հասավ 36-ի: Հայաստանի

։ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

ՍԵՎՐԻ Հանրապետության

ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ ՀԱՄԱՐ

դիվանագիտականներկայացուցչություններ էին հիմնվել ԱՄՆ-ում

ՀՀ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

(Գարեգին Փաստրմաճյան`Արմեն Գարո), Անգլիայում (Հովհաննես Խան ստորագրվել 1920 թ. օգոստոսի Մասեհյան), Ֆրանսիայում (Մ. Ղազարյան), Գերմանիայում Սերիհայտնի պայմանագիրը Մերի (ընդհանուրհյուպատոս` Ա. Ավետիքյան, Լիպարիտ Նազարյանց 10-ինՍերում, Փարիզից ոչ հեռու գտնվող արվարձանում: ն մեծ պետություն էր դոկտոր Գրինֆիլդ), Ճապոնիայում(տիկին Դիանա Աբգար- Դիանա Օսմանյան Թուրքիանդադարում պայմանագրով ոլորտում նրա դերը Աբգարյան), Շվեյցարիայում (հյուպատոս` Լ.Նեվրուզ), Հունաստան լինելուց միջազգային հարաբերությունների նում (Տիգրան Չայեյան), Հարավսլավիայում(Սահակ Գնորգյան), նվազագույնի էր հասցվում, իսկ նրանիցանջատվածտարածքների խումբ, աշխարհիքաԲրազիլիայում(իշխան ՀովսեփԱրղության), Եգիպտոսում (Կահիր՝ հաշվինձնավորվումէր նոր պետությունների ն Յ. Արղության, ղաքականքարտեզի վրա պետք է հայտնվեինհայկական քրդաԽոսրով Զոհրաբ), Պարսկաստանում (Թեհրան Թավրիզ` Մուշեղ Տեր Զաքարիա), Թուրքիայում (Ֆերնանդ Թախկանպետությունները: ոգնորությութաճյան), Ռուսաստանում (դիվանագիտական ներկայացուցչության Այդ պայմանագրիստորագրմանկապակցությամբ է հայ նշաԻմստորագրել ժամանակավորպաշտոնակատար` Եղիազար Եղիազարյան, նըհայությանմեջ մեծ էր, այն ոսկյա գրչով է համարել իր կյաճքի պանիայում, Իտալիայում (Միլաճ` Կարպիս Տիլսիզյան, Հռոմ` Մինավոր գրող Ավետիս Ահարոնյանը,որը դա առաջին աշխարհամարքայել Վարանդյան), Հարավային Ռուսաստանի զինված ուժերի օրը: Սույն պայմանագրով ամենաերջանիկ էր Միացյալ մոտ տում պարտված Օսմանյան Թուրքիան վավերացնում հրամանատարության ներկայացուցիչ (Ռոստով` Գրիգոր Չալ88-րդիցմինչն 93-րդ խուշյան ն Սնաստոպոլ` Հ. Սաղաթելյան,Դոն ն Կուբան` Աշոտ ճանաչմանփաստը: Պայմանագրի Հայաստանի Սերի Թոնյան): Դոնում ն Կուբանում, որտեղ հանգրվանել էին հազարաբացառապեսվերաբերումէին Հայաստանին: հողվածները ն վոր հայ գաղթականներ, ՀայաստանիՀանրապետության զինվո- պայմանագրով ստեղծվելու էր Միացյալ Անկախ Հայաստան,որն րական ներկայացուցիչն էր Սիմոն Վրացյանը: Իսկ Դենիկինի իր մեջ ներառնելու էր Արնմտյան Հայաստանի՝Էրզրումի, Տրասակայն զինվորականճերկայացուցիչը ՀայաստանիՀանճրապետությումում պիզոնի, Վանի ն Բիթլիսի նահանգներըոչ ամբողջությամբ, հայ զինվորական շրջաններին քաջածանոթ ն ՀՀ Զինվորականբավականին պատկառելիտարածքայինընդգրկումովա̀վելի քան 90 հազարքառակուսիկիլոմետր,ելքով դեպի Սն ծով, որն Արնելյան ճախարարությանԳլխավոր շտաբի նախկին պետերից մեկն էր՝ առՄ. Զինկնիչը։ Հանրապետության ավելի ճշգրիտ՝ Հայաստանի Հայաստանի, ն Այսպիսով, ՀայաստանիՀանրապետությունը կա70 հազար քառ. կիլոմետրիհետ միասինկազմելուէր ավելի քան ըստ էության ճան 160 հազար քառակուսիկիլոմետր ընդհանուրտարածք ունեցող մի գործնականումկազմակերպված միջազգայինտեսանկյունից նաչված պետականությունէր: դերում էր հանդես գաԱյդ Հայաստանիխնամակալի պետություն: լիսԱՄՆ-ը, որի նախագահՎուդրո Վիլսոնը ռոմանտիկհույսեր ներշնչեցհայերին: Թուրքիան Հայաստանըճանաչում էր որպես ազատ

է

|

-

|

|

|

| |

ն

անկախ պետություն: ԱՄՆ -ի նախագահՎուդրո Վիլսոնի իրավկականնահանգները, այլն հմտորեն օգտվելով աշխարհի քաղարարությանն էին հանձնվում Էրզրումի, Տրապիզոնի,Վանի ն Բիթ ցականքարտեզի վրա համաշխարհային ուժերի ակնհայտորեն լիսի նահանգներումՀայաստանին Թուրքիայի միջն սահմանների սերտոիրենց համար ճպատակահարմարդասավորվածությունից, հարցը` տարածքային-քաղաքական սահմանազատման խնդիր:| րենդաշնակցեցինՄոսկվայի բոլշնիկյան կառավարությանհետ, ն ՀայաստանըՏրապիզոննավահանգստով կարնորռազմավարականօգտվելով վերջիններիս թողտվությունից(1920 թ. ՍովետականՌումեծ նշանակություն ունեցող ելք էր ստանում դեպի Սն ծով: Թուսաստանը Թուրքիա որպես օգնություն ուղարկեց 200 կգ ձուլածո քիան իր վրա պատասխանատվություն էր վերցնում սահմանների ոսկի,մեծաքանակռազմամթերք ու զենք, ն այլն), ձեռնարկեցին հստակեցմանմասին Վ. Վիլսոնի իրավարարվճռից հետո անհապաղ ավազակային պատերազմ Հայաստանի Հանրապետությանդեմ: ն անվերադարձ հրաժարվել Հայաստանինանցած տարածքների Շեշտելով,որ Սնրի պայմանագիրըստորագրվեցՓարիզի Վեն առավել նս` դիվանագիտանկատմամբ որնիցե հավակնությունից հաժողովի հրավիրումից (1919 թ. հունվարի 18) ավելի քան մեկուկես կան ճնշման ն ռազմուժի կիրառումից:Միաժամանակ,Հայաստանի տարիանց, անհրաժեշտ է նկատել, որ այդ ժամանակարընթացքում Հանրապետության հարնանների`Վրաստանի ն Ադրբեջանի հետ ակնհայտորենընուժերի վերադասավորումն ռազմաքաղաքական սահմանատարածքային հարցերը պետք է որոշվեին փոխադարձբացավքեմալական Թուրքիայի օգտին, ն վերջինս սկսեց ուժի դիրհամաձայնությամբ,հակառակ պարագայում դաշնակից պետու քերից խոսելհայ ժողովրդիանճտանտյանգծովդաշնակիցներիհետ: թյունները իրենց էին վերապահումսահմանազատմանխնդրումառՍտեղծված նոր իրավիճակումէլ Անտանտյանմեծ տերությունների կա վիճելի հարցերի հանգուցալուծումը, իսկ վերջին հաշվով` նան հակաթուրքական դիրքորոշումը փոխարինվեցՄուստաֆա Քեմալ անմիջապես տեղերում իրականացնելովանդրկովկասյանպետոհետ լեզու գտնելու ն նրան Խորհրդային Ռուսաստանի Աթաթյուրքի թյունների սահմանների սրբագրումը: Սակայն թղթի վրա գեղեցիկ | դեմուղղելու քաղաքականությամբ,որով «դրամատիրական»Եվայդ պայմանագիրնայդպես էլ չիրագործվեց,այն ոչ մի պետության լոպան,գոնե առժամանակ, հրաժարվեցԹուրքիան մասնատելու իր կողմից չվավերացվեց,չնայած այն ԱրնմտյանՀայաստանի նկատ- նախկին պլաններից, խաչ քաշեց Սնրի պայմանագրիվրա ն գնաց մամբ հայ ժողովրդիիրավունքների ն քաղաքամիջազգայինճանաչման կարա- Թուրքիայի հետ լայնածավալ առնտրա-տնտեսական րագույն պատմաքաղաքականփաստերից էր: Սակայն, ինչպե| կան ծրագրերի իրականացման,ինչը գործհամագործակցության ընդգծում էր պատմաբան Լեռն, ստեղծված անբարենպաստ ռազմա- ականում լիովին պարզորոշվեց Լոզանի դաշնագրում(1922 թ. նոքաղաքական իրավիճակումհայերը գլորվեցին Սերի բարձունքնն-յեմբերլ923 | թ. հուլիս): րից ն ջարդուփշուրեղան: Թուրքիան այդպես էլ չճանաչեց այդ պայԱյդուհանդերձ, Սնրի պայմանագիրըմիջազգային միակ կամանագիրը,ավելին, 1920 թ. աշնանը կազմակերպեցավազակային | նոր փաստաթուղթնէր, որը ճանաչում էր իր պատմականհայրեարշավանք դեպի Արնելյան Հայաստան:Դրա հետնանքովբռնկվեց | նիքի մեծագույնմասի վրա հայկական պետականությունվերստեղ1920 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերի թուրք-հայկականպատերազմը,որն| ծելու հայ ժողովրդի անքակտելի ն անժամկետանցիրավունքը: ավարտվեց 1920 թ. դեկտեմբերյանԱլեքսանդրապոլիաղետալի պայմանագրով,որով թուրք զորահրամանատար Ք. Կարաբեքիր փաշան առաջին հերթին հայկական կողմին պարտադրեց հրաժարվել հենց այդ նույն Սնրյան պայմանագրից:Ավելին, Թուրքիայում դրության իրական տերը հանդիսացողքեմալականներըոչ միայն չճանաչեցինԿ. Պոլսի օսմանյան կառավարության կողմից կնքված Սերի պայմանագիրը,ն չդատարկեցինԱրնմտահայաստանի հայ՛

|

|

|

10-48

ԹԵՄԱԵՐՐՈՐԴ

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՌԽՖՍՀ-Ի

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՋԵՎ 1920 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ինչը պարզորոշ ծրանց միջն ն ճպաստեցիննրանց տկարացմանը, վեհաժողովների անդրկովկասյան է 1918 երնում թթ. հրավիրված աշխատանքից: ԽորհրրՄեծ Բրիտանիայիմեկնումիցհետո, «բնականաբար», այն երէին Թուրքիան դայինՌուսաստանը ն «վերակենդանացող» կուպետությունները,որոնք կովկասյանայդ դատարկ տարածուհանգամանքթյունըպետք է լցնեին: Բայց աշխարհաքաղաքական հաչկարողացավ ների բերումով ՀայաստանիՀանրապետությունը հետ: Հաորնիցե մեկի գալ այդ պետություններից մաձայնության իսկ կար, յաստանին Թուրքիայի միջն Սերի դաշնագրիուրվականը ն ԽորհրդայինՌուսաստանի միջն կախվել էր ՀայասՀայաստանի

ՀայաստանիՀանրապետության արտաքին քաղաքականու մեծ դաշնակիցների տանիՀանրապետությանխաբուսիկ հույսը` թյան կարնոր բնագավառներից էսէ եղել աշխարհաքաղաքական հետ կապված:Այդ հույսերը տարան Հայաստանի օժանդակության րաբերություններիկարգավորումը Խորհրդային Ռուսաստանի հետ: Երբեք

էամեկուսացմանը: ճակատագրական Հետնաբարման կարնորվումէ Անդրկովկասյան տարածաշրջանումՀանրապետության եղան չեղավ, այդպես էլ աշխարհաքաղաքականուժերի հարաբերակցությանճշմարիտ կանօգնություն դաշնակիցներիկողմից Իսկ հաու խրախուսանքներ: միայն սնամեջ հայտարարություններ վերհանճումը` հայ-ռուսականհարաբերությունների ողջ բարդությունը չեհնարավոր հետ այդպես էլ տարբեր պատճառներով ն դրամատիզմը ընանների ըմբռնելու համար: Դա հատկապեսակնհայտ դար փոփոէին անդառնալի ձավ այն ժամանակ,երբ բոլշեիկյան Ռուսաստանը,հաղթահարելկ ղավլեզու գտնել: Կովկասում կատարվում կովկասյան արգելապատնեշը,սրընթացորենմտավ Անդրկովկաս- խություններ: ն Եվ միայն Ա. Դենիկինի, Պ. Վրանգելի,Ա. Կոլչակի մյուսների յան տարածաշրջան:Նշված ժամանակաշրջանում տարածաշրչաճում ն ճրա շուրջը լուրջ բոլշնիկներից պարտությունկրելուց հետո, արդեն բանակների փոփոխություններ էին տեղի ունեցել, արմա1920թ. հունվարին դաշնակիցները Անդրկովկասյան հանրապետուտական շրջադարձեր ռազմաքաղաքական ն աշխարհաքաղայա(դե-ֆակտո), ճանաչեցին պետություններ թյուններինիբրն անկախ կան կացությունում,որոնք իրենց կնիքը դրեցին իրադարձությումհեռու պահել բոլե Կովկասը Պարսկաստանը (պատակադրվելով ճերի զարգացման հնարավորմիտումներիվրա ն պայմանավորեցին շեիկյան ազդեցությունից:Այդ ճանաչումըթելադրվածչէր ազգային ռուսական մուտքը տարածաշրջան: սկզբունքից, ինչպես դա կարծումէին որոշ քաղաքաինքնորոշման Կովկասիմեջ նախկին դատարկությունը,որ ստեղծվել էր հոկ: գետներ: Այն պարզապեսհենված էր այն պատճառաբանությ տեմբերյան 1917 թ. հեղաբեկման,հեղաշրջման հետնանքով, կենտվրա, թե քանի որ «Սպիտակ» ռուսական Կամավորականբանակրոնաձիգռուսական իշխանությանքայքայումով, միայն ՒԱ» հերըհաշված «օրերում» քայքայվել էին, ԲԱ րեն էր լցվել տեղական նորածին «անկախ» հանռրապետությունննեն կաերկրի այլ տանիայի,ո՛չ Ֆրանսիայի,ո՛չ Իտալիայի որնիցե րով, իրականումայն հաջորդվելէր գերմանաթուրքական ն բրիտաչէին կարողանումն չէին էլ ցանկանումորնիցե ռավարությունները նական ազդեցությամբ: Այդ հանրապետությունները, նույ

ձեականո-

սակայն,

համար, պետք էր, որ զենքի, ռազհետոզորք «տրամադրել» Կովկասի մից բ ն ուտեստեղենի (ալյուր, պահածոներ

պես ի վիճակի չեղան լցնելու Մեծ Բրիտանիայիհեռացու առաջացած դատարկ տարածությունը: Միաժամանակ, շահերի ար-

հագուստեղենի ճամթերքի, որպեսզի այլն) օգնություն տրվեր այդ հանրապետություններին, մատականտարբերությունները ն հիվանդագինազգայնականությու ու ուժն ճերքին նը անկարելի դարձրին նույնիսկ տարրական համաձայնությունը դրանքընդդիմանայինբոլշնիկյանտարերքին,որի

-՞

|

հզորությունը շատերի, ն մասնավորապեսհայ քաղաքակամ-կոէր պայմանագրիստորագրմանհրատապ անպայմանավորում սակցական ուժերի մեծագույն մասի համար դեռնս ըստ էության ն Ռուսաստանի ն ՀայաստանիՀանրապետության հրաժեշտությունը հիմնավորապես անըմբռնելիէր, ինչը չափազանց վնասակարէնմիջն: տնանքներունեցավ ՀայաստանիՀանրապետության դեռնսբավահամար: Պետք Միաժամանակ,ՀայաստանիՀանրապետությունը էր հետնապես, որ ճրանք՝ Անդրկովկասյանտեղական իշխանու կան թ. սկզբներին ժամանակ,ամբողջ 1918-19 թթ., ն նույնիսկ թյունները, «դիմադրեին»բոլշնիկներին,պաշտպանեին Կովկասը գոյուհարավում Ռուսաստանի ղեռխախուտհույսեր էր կապում ն Սահետ»: մասնավորապես «պահակազորեին» Բաքվին: թյունունեցող տարբեր կարգի «հանրապետությունների Այդուհանդերձ,արդեն 1920 թ. գարնանը իրավիճակը անդ կայնփորձառու քաղաքագետներըտեսնում էին քաղաքացիական կովկասյան տարածաշրջանումկտրուկ փոխվում է, ն իրադարձուպատերազմի այդ «հանրապետությունների ելքը, դա ակնհայտորեն թյուններն սկսում են գլխապտույտարագությամբ զարգանալ Արցակառաօգտինչէր, ն զուր էին Հայաստանի Հանրապետության խում, Զանգեզուրում ն դրանց շուրջ: ն ակնԱրդեն մյուսներից: վարության ակնկալիքները Դենիկինից Ահա այս իրավիճակում Ռուսասէ Խորհրդային էլ, Կոլչակ Վրանգել Դենիկինիվերչհայտէր, որ իրերի ընթացքը դասավորվում ճական պարտությամբ, Ռուսաստանըմի նոր շոշափելի ուժ դարձավ տանի էլ նոր իրադրությունում Ահա այս ռազմաքաղաքական օգտին: Հայաստանումն Անդրկովկասում: պատվիՌուսաստանը,նրա ԿարմիրբահենցՀայաստանիՀանրապետությանկառավարությունը նակը, իր դեմ բարձրացրածպատնեշը քանդելով, մտավ Հյուսիսաանդամ, գրող Լնոն րակություն ուղարկեց Մոսկվա` խորհրդարանի յին Կովկաս, իջավ Անդրկովկասն Բաքու: Եվ դա այն ժամանակ, (ի դեպ, Լ. ն Համբարձում Տերտերյանիգլխավորությամբ Շանթի երբ անկախ Ադրբեջանիկառավարություննիր զինվորականուժի ոչ սակայն Շանթը «Հին աստվածների» շնորհալի հեղինակն էր, մեծ մասը կենտրոնացրել էր Արցախի ապստամբությունըջախջա- փայլուն նպատակնէր բանակքաղաքագետ):Պատվիրակության Հանխելու, ն Արցախը,Զանգեզուրը, տա՛ն Ռուսաստան-Հայաստանի Նախիջնանը այլ հայկական ցություններիմիջոցով կարգավորել րածքներըվերջնականապես ն դաշնագիրստորագրել Ադրբեջանինմիացնելուհամար: Հենց փոխհարաբերությունները րապետություն Ռուսաստանի այս սրընթաց մուտքն էլ հարկադրեց նան ՀայասկառավաՀանրապետության մասին: Հայաստանի բարեկամության տանի Հանրապետության նախապայման, իշխանություններին որոշակի ուղղումներ հությունը, որպես սկսվող բանակցությունների ն փոփոխություններ մտցնել իրենց քաղաքական-դիվանագիտական Հանրապետության Մոսկվային առաջադրեցընդունել Հայաստանի ն գործունեությունում, Բանակցություններըներառնում բանակցություններ Մոսկվայի հետ վարել ճանաչման անհրաժեշտությունը: կարգավորելու բոլոր շերտեէինտճտեսական-քաղաքական փոխհարաբերությունները միմյանց հետ ն ստորահարաբերությունների գրել համապատասխան են սահմանավեճերի պայմանագիր,եթե, իհարկե, դա իրապես րը: Ամենամեծ դժվարության հանդիպում մոսհաջողվեր: մասին հայ-ռուսական քննարկումները:Բանակցությունների Մինչ այդ, ՌուսաստանըԽորհրդային Ադրբեջանիհետ համարդյունք չտվեց: կովյան փուլը (1920 թ. ամառ) որնիցե գործնական տատեցբարեկամական ն Արնմուտունենաունենալով հարաբերություններ,հենակետեր նկատի պատճառաբանությամբ, Հասկանալի լով, ընդարձակեցիր բում մեկուսացումը, Խորհրդային Ռուսաստանը, իրեն ապահովածավալապաշտական քաղաքականության շրջանակները: Վրաստանիհետ պայմանագիրը1920 թ. Ռուսաստագրելունկատառումներով,ելնելով նոր` «բոլշնիկյան»կայսրության նին հնարավորություն տվեց իրեն ավելի վստահ զգալ աշխարհաջա- աշխարհաքաղաքական ձգտումներիցն շահերից, որոնում էր ճոր ղաքական հայտնիմիջավայրում:Ավելի բարդ էր ՀայաստանիՀամն դաշճակիցներ՝ապահովելուհամար իր երկրի սահբարեկամներ ն րապետության խնդիրը,որը կախման մեջ էր գտնվում Ադրբեջանի խնդիրները: Բնակամանային անդորրը ն տարածաշրջանային Թուրքիայիհետ սահմաճմճավեճերի ն Հենց դա հանգուցալուծումից: նաբար հայկական կողմի մշտականտատանումները, անկայունու-

-

|

թյուն Արնմուտք-Արնելք փոխհարաբերություններում, ավելին, մտ դիրքորոշումը(ինչպես ն մեր օրերում,այն բազմիցսդրսնորվում ընդգծված արնմտամետ դիրքորոշումըՌուսաստանինկանգնեցնում է տարբերմակարդակներում) չտվեց որոնելու ն հնարավորություն էին լուրջ հիմնախնդիրների կամ որնիցե առաջ: Ավելացրած այն հանգամանքը, գտնելու Հայկական Հարցի հնարավոր փոխզիջումային որ լուունեցող Խորհրդային Ադրբեջանընս հստակ հակահայկական նպան | այլ տարբերակ, գործնական վերջնագրայինբնույթ ն տակադրումներ ծրագրերունեցողուժ էր այդ խնդրում, ն իր մշտա-| ձում: ՌՍՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչըՀայաստանիՀանրապետուկան խարդավանքներով ձգտում էր խոչընդոտելհայ-ռուսականբսթյունումԱնդրկովկաս ժամանեց այն ժամանակ, երբ հայ-ռուսական րեկամության պայմանագրիկնքմանը: Հայկական կողմի համար հարաբերությունները ակնհայտորենսրվել էին: Ադրբեջանիխորհըըպետք է հասկանալիլիներ ճան այն հանգամանքը,որ այնուամե. դայնացումից հետո (1920 թ. 11-րդ բանակի զորամատեճմայնիվՌուսաստանիկառավարությունն ընդունում էր հայկական կերը, ելնելով բոլշնիկյան Ռուսաստանի շահերի ապահովման կողմի հողային-տարածքային գրավեցին Ղարաբաղը, տարածաշրջանում, պահանջների արդարացիությումըսանկյունից հայտնթ Ղարաբաղին Զանգեզուրինկատմամբ,ն դեմ է հայկականաղ որին հայկամտան Ն ախիջնան, ձովիսին Զանգեզուր, այնուհետն՝ ն ըստ էուանվիճելի տարածքների մասին մուսավաթականծրագրի իրականբանակը էապես չմիջամտեցէլ իսկ գործնականում կանացմանը,ինչը ընդունում էր ն Լ. Շանթը Երնան ուղարկված իր| ջյան չէր էլ կարող խոչընդոտել,քանզի չուներ այն ռազմաքաղա-

| | |

ապրիլի .28),

| |

հեռագրաշարքերում: Սակայն խնդիրն այն էր, որ Ռուսաստանն իր վրա էր վերցնում ( արբիտրի) իիավարարի պարտավորությունըհայ թաթարական տարածավեճերում, ինչպես նան պատրաստ էր

,

| | |

ջականանհրաժեշտ լծակները, որ ազդեր իրադարձությունների արդյունքզարգացման վրա ն ստանար ակնկալվողքաղաքական ունետեղի սահմաններում ները: Հայաստանի Հանրապետության ստանձնել միջնորդիդեր ՀայաստանիՀանրապետություն-քեմալացանմի շարք ընդհարումներհայկականն ռուսական զորաջոկատկան Թուրքիա փոխառնչություններում` հարճերի միջն: Այդ կռիվներինվերջ տալու ն ավելորդ բարդություններից Արնմտահայաստանի ցում միայն մի կարնորճախապայմանով՝ 1920 թ. օգոստոսի 10-ին ( Սերի Սերյան երկընտրանքիլո- հոսափելու նպատակադրումով, ն ծումով` հօգուտ Ռուսաստանի: Թիֆլիսում Հայաստանի նս այդ օրն է ստորագրվել) Վերն ասված Սնրյան ուրվականը պայմանագիրը հոգեբանական ներկայացուցիչՌուսաստանի սուր երկատվածությունը, ն Խորհրդային սակայն, բավականաչափ Հանրապետության զորեղ էր, որ նրանիցՀայաստանի հրաժար- ների միջն ստորագրվեց ժամանակավորհամաձայնագիր,ըստ որի Հանրապետությունում

| |

վեին:

ան-

ճանաչում էր ՀայաստանիՀանրապետության Ռուսաստանը Արդյունքում, բանակցությունները Մոսկվայում ձախողվեցին, դադարեցվումէին ռազմական գործողությունները | կախությունը, քանի որ Լ. Շանթի պատվիրակությունը, նան ն ասենք Հայաստանի | ձայկականռուսական զորամասերիմիջն: Սակայն Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ի վիճակի չեղան, կամ ավեի| ձանրապետությունը համաձայնվումէր, որ մինչն հարցի վերջնական

չցանկացանհաղթահարելՍնրյան գայթակղությունըն ոգնորի | ծումը Ղարաբաղը, Զանգեգուրը ն Նախիջնանը հայտարարվեն մթնոլորտումառաջացած տրամադրությունները(իսկ ավելի շատ զբաղեցվենռուսական փճելիտարածքներ ն ժամանակավորապես հավանականէ, որ պարզապես չըմբռնեցին ու չհասկացան նոր | զորքերի կողմից: Հաաշխարհաքաղաքական քարտեզի ու նրանում ուժերի դասավոԱյս համաձայնագիրը, չնայած իր կիսատ-պռատությանը, րության ողջ խորությունը,նոր ռազմաքաղաքական գործընթացների | յաստանիՀանրապետությանռուսական կողմնորոշմանառումով, ու կողմից, չնաիրադարձությունների զարգացման հնարավոր ն իրատեսական ընդունվեց Անտանտի մեծ դաշնակիցների | «վիննճերով ն միտումները), արդյունքում` բանակցությունները յած կառավարությունըխոստանում էր հավատարմորենհետնել Մոսկվայումփակուղի մտան` Երնանճումշարունակելու համար: Հայկական կողմն Կրեմտյան կողմնորոշմանը,ն այդպես էլ վարվումէր, սակայն շատ ն հայ ժողովուրդը մեծ ժամանակէր շահում, իսկ այն իր օգտին չէր աշխատում: Արնմտա-ձւտով Հայաստանի Հանրապետությունը շուտ

|

|

պայմաններում:Բոլշնիկյան իրողությունների հիասթափությունէին ապրելու, մենակ հայտնվելով Թուրքիայիհեռ | "ազմաքաղաքական էին այդ իրավիճակումհամառորեն պահանջում արյունահեղ գոտեմարտում: 1920 թ. սեպտեմբերին Հայաստանի բանագնացները զոբանակի Կարմիր տալ Սերի պայմանագրից, թույլ Հանրապետության պատվիրակությունը՝ վերադարձավ Երնան՝ Հաժարվել հաղորդակօգտվելու ՀայաստանիՀանրապետության ապարդյուն ջանքեր գործադրելովշուտափույթ բանակցություններբամասերին պլաննեհետամտած աշխարհաքաղաքական վերսկսելու ուղղությամբ: Բորիս Լեգրանի հետ բանակցություններըՀոֆյանուղիներից իր հետ հայմեկտեղ 11 տարածաշրջանում իրագործելուհամար, դրա վերսկսվեցինմիայն հոկտեմբերին,Հայաստանի Հանրապետության կողմին առաջարկելով իր միջնորդականառաքելություն համար չափազանց ծանը թուրք-հայկականպատերազմի ստեղծա կական պետություններիհետ սահմանային վեճերը լուծելու համար ճոր ռազմաքաղաքականիրավիճակում: Ավելին, ելնելով Արնմուտ- հարնան ընդամենըկիսամիջոցորջ քայլերի չգնացին, այլ բավարարվեցին քում իր մեկուսացման փաստից, ն սեփական շահերից Ռուսաստահոկտեմբերի 21-ը, մինչն Պրով,բանակցությունները ձգձգվեցին ճը, դեռ օգոստոսի24 -ին Թուրքիայի հետ համաձայնեցրեց«ՍրտսՍակայն Հայասգին ն անկեղծ բարեկամության»մասին պայմանագրի նախագիծը, «ոնցարդյունքում մշակվեցդաշնագրինախագիծ: առաջնորդներըահա այսքաղաքական որով Ռուսաստանը ճանաչում էր Թուրքիային, նրա ամբողջակա- տանիՀանրապետության իրադրությունում,հոկտեմբերի28-ին ստորագրվեցարձանաՑությունը ն ինքնուրույնությունը:ՀայաստանիՀանրապետությունըպիսի ավարտի ն արդբանակցությունների ամուր կառչած մնալով սնրյան քաղաքական խաղաքարտից ն արն- գրություն հայ-ռուսական է մասին: Ըստ պայմանագրինախագծի (այն պետք վամտյան կողմնորոշումից,չցուցաբերելով հարկ եղած ճկունությունը )ոճմքների կողմից ն նոր օրենքի ուժ երկու կառավարությունների շրջահայացությունը,` հայտնվեց մեկուսացված աշխարհաքաղա- փրացվեր Խորհրդային քական կացությունում, ն ստիպված էր պատերազմել Թուրքիայի «ճանար՝ նախագծից վերածվեր պայմանագրի) ՀանրաՀայաստանի էին ն Ադրբեջանը ճանաչելու հետ` հույսեր կապելով Անտանտի մեծ դաշնակիցների ն Ազգերի Ռուսաստանը պետության իրավունքներըվիճելի գավառներիԶ̀անգեզուր-ՆախիԼիգայի ստացվող ռազմաքաղաքականօգնության հետ: հրաժարվում նանինկատմամբ: ՀայաստանիՀաճրապետությունը Առժամանակ անց Մոսկվայում ընդհատված բանակցությումՀայասՌուսաստանը ր Ղարաբաղի նկատմամբպահանջներից, ները ԽորհրդայինՌուսաստանին ՀայաստանիՀանրապետության էր 2,5 մլն ռուբլի (ոսկով) տրամադրում միջն Երնանճումվերսկսվեցին:Այդ ընթացքում շատ բան էր փոխվել ՊանիՀանրապետությանը ընդուներԽորհըրպիտի Հայաստանի Հանրապետությունը աշխարհաքաղաքականիրադրությունում, ՀՀ քաղաքական ղեկա- վարկ, Թուրքիայի հետ վարությունըիրատեսականվճիռների կայացման առումով կորցրել դայինՌուսաստանի միջնորդությունըքեմալական այն բանից հետո, երբ թուրքականզորքերը էր թանկարժեքժամանակ, իսկ բոլշնիկյան-քեմալական մերձեցումըբանակցություններում, սահմանաետ կքաշվեին 1914 թ. ռուս-թուրքական էլ ավելի էր բարդացրել խնդիրները:Խորհրդային ռազմաքաղաքմ՛ գործնականում Ճծն:Թուրքիան հրաժարվելուէր 1918 թ. մարտի 31-ի Թրեստ-Լիկան որոշումները աներկբա էին ն սրընթաց: Խորհրդային կողմըակ (1918 թ. հունիսի 4) ն ճանան Բաթումի պայմանագրերից տիվ հետաքրքրություններդրսնորեցոչ միայն Ղարաբաղի խնդրում,տովսկի այն սահմաններում, որ այլն ելնելով որոշակի, հապաղմանոչ ենթակա ծրագրերի իրակա՛ չելուէր Հայաստանի Հանրապետությունն հայ-ռուսական առաջիկա պայմանագրով:Բացի այդ, կորոշվեր նացման ռազմաքաղաքականանհրաժեշտությունից,արդեն 1920 թ. ԽորնախագծովՀայաստանիՀանրապետությունը հուլիսին զորքեր մտցրեց ոչ միայն Զանգեզուր, այլն Նախիջնան Վայմանագրի էր տալիս իր երկաՌուսաստանին հնարավորություն հրրդային որին զուգահեռաբար իրականացվեցխորհրդային զորուժի տեղազինամթերքն զորքեր զենք, օգտագործելդեպի Թուրքիա շարժ Ղազախի ուղղությամբ: Ծրնանյան բանակցություններըըն- Տողիներն ԽորհրդայինՌուսաստանը համար, միաժամանակ թացան լարված իրավիճակում,առավել նս, որ դրանք ընթանումէին տեղափոխելու տեղափոխվող ռուտարածքով Հանրապետության Հայաստանի Հանրապետությանհամար խիստ անբարենպաստՀայաստանի

|

ն

|

|

|

|

ն|

| |

|

|

|

'

Հանրապետությանսահմանները 1914 թ. վիճակով, Հայաստանի մաՀայաստանիՀանրապետությանը: ՀայաստանիՀանրապետությաններառյալ Կարսի մարզը: Սակայն այդ ամենը մնացին թղթային ու տարածքով փոխադրվողզենքն ու ռազմական հանդերձանքըպիտի կարդակով: Հայաստանը, հայտնվելովռազմաքաղաքական դիուղարկվեր Տրապիզոն-Էրզրում-Մուշ-Բիթլիս ճգնաժամայինկացությունումն պարտությունվանագիտական գծից այն կողմ, իսկ պատերազՀայաստանիՀանրապետությունը պարտությանետնից կրելով 1920 թ. թուրք-հայկական Խորհրդային Ռուսաստանի շաավարտվեց էլ որն անկում, հագործմաննէր հանձնելու Շահթախթի-Մակու նեղգիծ երկաթուղի: | մոմ, գնում էր դեպի բացահայտ ն 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի տխրահռչակպայմանաԱյդ արձանագրությունում նշվում էր ճան, որ ՝Նախիջնանի | Աեքսանդրապոլի էական արդյունքներ Զանգեզուրիվիճելի համարված տարածքներինկատմամբ Հայաս- գրով: Հայ-ռուսական բանակցությունները ճատանի Հանրապետության ն դրանցում կատարված երկուստեքճշգրտումներըոչինչ իրավունքը ՌԽՖՍՀ-ի հետ միասին չտվեցին, կացությունում: նաչում է ճան Ադրբեջանը:Պայմանագրինախագիծն ու բոլորլրա- | չփոխեցինստեղծված աշխարհաքաղաքական ակնԳ. տվյալներից նորահայտ ցումները կցվեցին արձանագրությանը:Սակայն իրադարձությում- Գալոյանիկողմից շրջանառված ՀՀ կառավաներն ավելի վատ ընթացք ստացան, ն հայկական կողմի հույսերնո| հայտէ դառնում, որ դեռ 1920 թ. հոկտեմբերի27-ին քաղաքական ակնկալիքները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ լությունըթախանձագինխնդրանքովդիմել էր Անգլիային` ռազմապայմանագիր ստորագրելով ապահովագրվելթուրքական ագրե| կանաջակցություն ցուցաբերելու ՀայաստանիՀանրապետությադեսանտիափհանումըՏրասիայից՝ ամեննին էլ չհաջողվեց: նն,կազմակերպելով դաշնակիցների Պայմանագրի նախագիծընոյեմբերի սկզբին քննարկվեցԱդր պիզոնում, ինչին լորդ Ն. Ջ. Քերզոնը Թիֆլիսում գտնվող բրիտաբեջանի Կոմկուսի Կենտկոմի քաղբյուրոյի ն ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան մականռազմաքաղաքական ներկայացուցիչ Բ. Ք. Ստռքսին պատասխաբյուրոյի համատեղ նիստում, որում քաղբյուրոն ողարկվածհեռագրում արձագանքելէր մերժողական ադրբեջանական ն դաշնակիցներին Հաճնշման տակ դեմ արտահայտվեց Զանգեզուրըն Նախիջնանը նով:Այս ն այլ դիմումագրերըԱնգլիային մյուս յաստանի Հանրապետությանը միացնելուն,ն առհասարակ պայմա- րնիցեդրական արդյունք չտվեցին,այդպես էլ ՀայաստանիՀաննագրի ճախագծին: Նմանատիպ որոշման ընդունման գործում րապետությունը օգնությունչստացավն հայտռազմաքաղաքական իրենց վճռականդերն են խաղացել Բաքվում գտնվող Ի. Ստալինըն | ձրվեցլիովին մեկուսացված,անօգնականվիճակում:Հայաստանի Գ. Օրջոնիկիձեն:Ավելին, իրեն ոչ նրանք Գ. Չիչերինինուղղված հեռագրոմ ուշացած, բայց անխուսափելիորեն, | Հանրապետությունը որ կան պարզապես առաջարկում էին մանրազնինուսումնասիրելն արմա-| հարմար գնաց դեպի խորհրդայնացում, պահի գնում էր հիման տապես փոփոխել ՀայաստանիՀանրապետության հետ կնքվել | տարվեց1920 թ. դեկտեմբերի2-ի Ծրնանիհամաձայնագրի գահավիսրընթաց այդ պայմանագրիտեքստը: Որոշվեց հարցի մասին զեկուցող Թ. Լեգրավրա,խաղաղ ճանապարհով: Իրավիճակի հետանին ուղարկել Մոսկվա՝ «ՀայաստանիՀանրապետության հետ կապժումները շատ դիպուկ են նկատել Կովկասի գծով անգլիացի ված հարցը պարզելու համար»: Այդ պայմանագրինվիճակված չմ տողներ Դեյվիդ Մարշալ Լանգը ն ՔրիստոֆերՋեյմս Ուռքըրը. կյանքում իրագործվել,հարցն արդեն դրվում էր խորհրդայնացման | «1920 թ. ընթացքումաշխարհի իրավիճակըայնպիսի դրամատիկ դաշնակիցտետեսանկյունից:Այսպես, 1920 թ. նոյեմբերի 19-ին Բորիս Լեգրանին կրեց, որ այլես ինաստազրկվեցին | փոփոխություններ տված խոստումնեընդունեցինվարչապետՀամո Օհանջանյանըն ռազմական նախա- լություններիՀ̀այաստանիՀանրապետությանը կառավահետո... րար Ռուբեն Տեր-Մինասյանը, որտեղ ռուսական կողմը պարզապես | րը...բուռն վիճաբանություններից դաշնակցական հանձնել բոլշնիկառաջադրեց Հայաստանի Հանրապետության խորհրդայնացման | րությունըորոշեց խաղաղ կերպովիշխանությունը «կարմիրլիխնդիր: Հայկական կողմն այդ պահանջը ընդունեց պայմանով,որ ն ինչպեսառածն է ասում, նրանքգերադասեցին ներին Խորհրդային Ռուսաստանը երաշխավորի ապագա Խորհրդային նել,քան մեռած»: սական զենքի ն ռազմական հանդերձանքի25 տոկոսը թողնելուէր

|

|

Այսպիսով, ՀայաստանիՀանրապետությանա̀յսպես կոչված «սովետիզացիան»այլընտրանք չուներ, ն դա աշխարհաքաղաքսկան ստեղծված իրավիճակիակնհայտ իրողությունն էր ն տրամաբանական արդյունքը: Ընդհանուրառմամբ, դա բավականինհստակ ԹԵՍԱ ՉՈՐՐՈՐԴ է զգացել ՀայաստանիՀանրապետության Ա. երկրորդ վարչապետ Խատիսյանը.«Բոլշեւիկներըեւ անոնց ետեւէն նոյնիսկ ռամկավարԵՎ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԸ

ԱՐՑԱԽԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸ

ները կ'սեն, թէ Դաշնակցականները հասցուցին Հայաստանըողբեր: 1918 1920 ԹԹ. գական վիճակի 1920 թ. վերջը, իսկ բոլշեւիկներըեկան եւ փրկեցին սուտ ՀայաստանըԹուրքերէն: Բացարձակապես է այս: Ես քայլ ատ քայլ եւ օրը օրին ուսումնասիրած եմ արտաքինքաղաքականութեան 1918 թ. մայիս ամսվա ընթացքումանկախությունձեռք բերած համար էլ ամենացաեւ փաստերը:Եւ եկած եմ այն անխախտ Անդրկովկասյան բոլոր ազդեցութիւնները երեք հանրապետությունների տն խճճված հիմնախնդիրներից մեկը, անկասկած,տարածքահամոզման, որ Դաշնակիցներըլքեցին Հայաստանը,որ Թուրքեր ատկէ լայնօրեն օգտուեցան, բայց Թուրքերու գլխավոր զինակիցն. նսահմանային վեճերն էին: Առանձնապես մեծ լարվածություն ն րը բոլշեւիկներն էին, որ ոյժ եւ հնարավորություն տուին Թուրքերու առաջացավ Հայաստանի Հանրապետության մուսավաթական հարձակելուՀայաստանիվրայ: Այդ` անվիճելի փաստ է: Փաստ Ադրբեջանի միջն Արցախի(1813 թ. Արցախըմտավ Ռուսաստանյան է նանոյնպէս, որ իրար օգնելէ ետքը, իրար մեջ բաժնեցին Հայաստանը: կայսրության կազմի մեջ, իսկ 1867 թ. ստեղծվեց Ելիզավետպոլի 300 հազար հայ Եւ բոլշեւիկներըըրին այդ՝ ոչ թէ ձանգը, որի մեջ էին Արցախը ն Զանգեզուրը`շուրջ առանձինթշնամութենէն դեպիՀան Սյունիք-Զանգեզուրի (ցարական իշխանության յաստանը, այլ դրդուած իրենց «համաշխարհային»քաղաքականու բնակչությամբ) (Գանձակի)ճահանթենէն, որուն համար անոնք պէտք կը զգային շահելու Թուրքեր: | օրոք Զանգեզուրըկազմում էր Ելիզավետպոլի ն 227 հազար բարեկամութիունը`զոհաբերելով Հայաստանը: Եւ բոլշեւիկները «հմի գավառը` 6.743 քառակուսիվերստ տարածքով Թուրքերունտուին այն, ինչ որ անոնք կ'ուզէին- Կարսը, Սուրմալու, բնակչությամբ, որից հայեր էին շուրջ 95 հազարը) հարցերում: Ադրուներ նան հայկական այլ տաբեջանը Արտահանը, լուրջ հավակնություններ մնացածը,ինչ-որ Թուրքերունպէտք չէր, այսինքն՝Հան մասնավորապես, Նախիջնանիճկատմամբ,ինչը առաջ երով բնակուածշրջանները,Ռուսերըառին»: րածքների, ն բերեց հայկական կողմի բնական հակազդեցությունը,ՀՀ կառավարությունն էլ բոլոր հնարավոր ջանքերըգործադրեցայդ երկրաիր ենթակայությանտակ պահելու համար, ինչը դժվարին մասերը համարամեննին վիճակում գտնվող ՀայաստանիՀանրապետության կ դյուրին խնդիր չէր: Միաժամանակ,Հայաստանի Հանրապեն Մյունիք-Զանտության կառավարությունըԱրցախ-Ղարաբաղի թ. հունվարի`Փարիզում գեզուրի խնդրում փորձումէր ապավինել այսպես կոչված արՎեհաժողովի Խաղաղության հրավիրված ամեն ինչ անում` խուսափելու դարամիտ վճիռներին, ըստ այդմ էլ մինչդեռԱդրբեջանը, համար հարցի լուծման ուժային եղանակներից, վերոնշյալ գործոնները, առաջնորդվում էր կոնկրետ անտեսելով ն ամեն տեսակի դավերովու իրավիճակից բխող գործողություններով -

| | |

|

-

-

'

իբր թե «անվեճակատագիրը սադրանքներովփորձումիրեն ենթարկեցնելՂարաբաղը ն Զանգեզո- ուսալով», որ Լեռնային Ղարաբաղի մեծ լուծվելու է րապահորենն արդարացիորեն» ըը՝ այդ երկրամասերըհիմնավորապեսհայաթափանելով: ՀաշտությանՎեհաժողովում:Ստեղծվածիրավիճակում Միաժամանակ, անհրաժեշտ է ամենայն հստակությամբնչե | եվրոպական Վ Թոմսոնը, Դ. Շատելվորտը բացահայտ սիրաշահումէին Ադրոր Արցախ-Սյունիքի խնդրի հայանպաստ լուծման խնդրումբաթ. նոյեմբերինկանխվեց վականին բացասական էր Անդրկովկասումգտնվող բրիտանական | չեջանին,որոնց միջամտությամբէլ մ1918 ն Արցախ, որից որն | զրավարԱնդրանիկիզորաջոկատիուտքը Շուշի ռազմաքաղաքականներկայացուցչությանդերակատարումը, թ. ետո նրանց ակտիվ ջանքերով, բռնությամբ երկդիմի կիսամիջոցային բնույթի քաղաքականվճիռներով խոչ

|

տերություննե

|

|

հունվարի

| | |

դարաշրջա

|

որովհետ

է պարտադրվում | կեսերինարցախցիներինն զանգեզուրցիներին ունեցող հայատյաց, հայության շրջանումդահճի համբավ վածության թուլացմանըն ստատուս-քվոյի հաստատմանը, անշուշտ| մայտնի Խուով բեկ Սուլթանովի ռեժիմը: Բնականաբար, Ադրբեջանի կուտակված «կնճիռների» վերացումից հետո միայն (հարկ է ար քաղաքականգործիչ Սուլթանովըդա համարեց «նոր կապակցությամբ նան հատուկ արձանագրել, որ դեռ 1918 թ. դե. կյանքում: Եվ ինչպես միանգամայնիրավացիորեն տեմբերին Բաքվից Ղարաբաղ` Շուշի ժամանած Մեծ Բրիտանիա Ղարաբաղի ն կուսակցական գործիչնենում է ՀՀ հայտնի պետաքաղաքական ճերկայացուցիչները ճանաչեցին Հայկական Ազգային Խորհուրդ դժբախտաբար,չբացորպես Լեռնային Ղարաբաղի դե-ֆակտո կառավարություն,սակայ | 1իցմեկը՝ Մ. Վրացյանը.«Նոր դարագլուխ, ուներ հպարտանալու, հենց նույն ամսվա վերջերին իսկ գեներալ Վ. Թոմսոնի կարգադրու վեց,բայց Սուլթանովը իրավունք դառնում էր Ադրբեջանի թյան համաձայն, սկսեցին պնդել Ղարաբաղի Հայոց ԱզգայինԽոր | ջեն ժամանակավորկերպով, Ղարաբաղը դարձնելըապաանհրաժեշտու մաս: Հիրավի, «Ժամանակավոր»-ը «մշտական» հըրդի գործառույթների ապաքաղաքականացման գործիչներըչէին հրաժարվումայդ թյան մասին, ինչը հետագայում էլ ավելի կայուն ուղղվածությոմ | գայիհարց էր, ն ազրբեջանցի լարեց` կոտրելու ձեռք բերեց, ն վերջճականապես ձնավորեց բրիտանականռազմա| մտքից»:Ադրբեջանն ամեն տեսակի որոգայթ ճան ոգին, օգտագործելով դիմադրական հմար ղարաբաղցիների քաղաքական ճերկայացուցչության հակահայկականդիրքորոշումը էին, ինչպես անշուշտ, պատասխանում Արցախյան խնդրի հանգուցալուծման խնդրում): Պատմաքաղաքս| ճազմուժ, որին հայերն, այդուէին: Ինչպես տեսնում ենք, Սուլթանբեկ Սուլթանովին, կան այդ վայրիվերումների ընթացքում եղան նան վտանգավու | մարող Արն նենգաբար հաղթահարել հաջողվումէ խաբեությամբ շրջադարձեր, քաղաքական սայթաքումներ.այսպես, 1919 թ. օգու-| ձանդերձ, 1919 թ. օգոստոսի ն պարտադրել տոսի 12-ին կայացած Ղարաբաղի 7-րդ համագումարը, քննելով | ցախիհայության դիմադրությունը, էր համաձայն Արցախըպարտավորվում ն ստեղծված դրությունը համոզվելով, որ դրսից ոչ մի օգնություն 27-իիրավակարգը,որի էմ ենթարկվել Ադրբեջանին մինչ, Փարիզի կարող ստանալ, անգլիացիներն էլ ըստ էության պաշտպանում| ժամանակավորապես Վեհաժողովի որոշումը, որի հայանպաստ կա՛ Խաղաղության ադրբեջանցիներին, իր հերթին ՀայաստաճիՀանրապետության կառավարուռավարությունն էլ ի վիճակի չէ լուրջ ռազմաքաղաքականաջակ | մեջ,ցավոք սրտի, Հայաստանիէլ,Հանրապետության կողմի հայկական էության, ցություն ն իրական օգնություն հասցնելու, որի գործում Հայաստանի | ծյունըոչ մի կասկածչուներ, ինչն ըստ հաշվարկներիարդյունք էր, կոպիտ քաղաՀանրապետությանկառավարության ն մասնավորապես առանձին | ծաղաքականսխալ Ադրբեջանիհետ ջականվրիպում,ն վերջին հաշվով` պարտություն ռազմական գործիչների կողմից թույլ տրվեցին անուղղելի սխալների ռրին մեծապես նպասհակամարտությունում, ու քաղաքական սայթաքումներ, ծանը ու թեթն անելով ն կշռելով | ճազմաքաղաքական ճան Անդրկովկասում անգլիականզորքերիհրամանատարութսեփական հնարավորությունները,որոշեց օգոստոսի 15-ին ընդուն | ճեց դիպուկ ադրբեջանամետդիրքորոշումը:Այդ կապակցությամբ Բաքվի հետ համաձայնությունը, ինչի արդյունքում ստորագրվում է | )ան «ԺամաՌիչարդ Հովհաննիսյանը. 1919 թ. օգոստոսի 22-ի հայտնի տխրահոչակ համաձայնագիր «ատում է հայտնի պատմաբան

դոտում էր հայ-ադրբեջանական հարաբերություններումառկալաբ

որոշմա

|

|

ստամալովտեղի ադրբեջանցիների միաժամանակ նակավորկառավարումըմի ազդու ն խոշոր քայլ էր դեպի մշտական ովզորամասերը, թուրքական տիրապետություն: Ինչ մարտավարություն էլ ընդուներ ապագայում | Լ մոսավաթականներիբացահայտ աջակցությունը, Սակայն Նախիջնանը: Հայաստանի Հանրապետությունը, նրան այլես չէր հաջողվեու «րքերը 1918 թ. հուլիսի վերջին գրավեցին հետո կրելուց պարտություն ստիպել Ադրբեջանին հեռանալու այդ հայաբնակ լեռնաշխարհի: աջին աշխարհամարտում եղավ թուրքական հարկադրված Բացի իր կպչուն համառությունից, Ադրբեջանը օգտվեց բրիտանա- Թուրքիան1918 թ. դեկտեմբերին գրավյալ տարածքանհապաղ դուրս բերել Անդրկովկասի կան հրամանատարների հովանավորությունից,Փարիզի Հաշտո-| զորքերը զորքերի հեռանալը այդ թվում Նախիջնանից: Թուրքական թյան Վեհաժողովի հապաղումներից`վիճելի տարածքի նկատմամբ ներից, իրավիճակըՆաչթեթնացրեցռազմաքաղաքական գործնական միջոցներ ձեռք առնելու հարցում ն հայկական կառա-| նախիջնանից ն նրա շուրջ, քանզի տեղական խիջջնանում վարությանընդհանուրանկարողությունից»: ն շուտափույթ Իրադրությունն ավելի բարդացավ, երբ 1920 թ. ապրիլի 28-ին | աջակցությունստանալով Ադրբեջանից Թուրքիայից, ն Նախիջանում հայաթափմանը, երկրամասի ե ղան իի| ձեռնամուխ Ադրբեջանիխորհրդայնացումիցհետո տարածաշրջանիգործերին հանրապետությունը»՝ ռազմաքաղաքականմիջամտությունըունեցավ Խորհրդային Ռուսաս | ստեղծեցինայսպես կոչված «Արաքսի ենթակա մի պետական-քաղաքաՀանրապետությանը տանը, որը հուլիսին Կարմիր բանակի զորամասերըկենտրոնացրեցԱդրբեջանի ՀայաստանիՀանրաձանկազմավորում:Այդ ժամանակամիջոցում Արցախի, Զանգեզուրի ն Նախիջնանի դեմ` այն գրավելու ն Թու ուժերը ամեռազմաքաղաքական կառավարությունը, քիայի հետ անմիջական սահմանային կապ ստեղծելու նպատակով: | պետության հետ, 1919 թ.մայիսին Իսկ Արցախում փաստականիշխանությունը, 1918 թ. կեսերիցսկսած մնինէլ չհաշտվելով Նախիջնանի կորստի ծավալեցին գտնվում էր Հայոց Ազգային խորհրդի ձեռքում, որը 1918 թ. մայիսիկ ոազմականակտիվ գործողություններ մ զորքերիդեմ: Հայկականայդ մինչն 1920 թ. մայիսը, իր հրավիրած տասը համագումարներում | գտնվողադրբեջանական ներքո` որպես նրա ն հայտնվեց ՀՀ տիրապետության բ Ներագրավվեց դրանից հետո էլ մինչն ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի Կովկասյան Ծրկրային ն անբաժանելիմաս, իսկ այդ ընթացքում միտեի բյուրոյի (Կովբյուրոյի) 1921 թ. հուլիսի 5-ի որոշումը, իրապե անքակտելի «Արաքսիհանրապետությունը» չի ընդունել, հետնաբար էլ, չի ճանաչել Ադրբեջանի իշխանություն: ստեղծված վերջին զինվորի Երբ խորհրդային զորքերը մտան Արցախ, հայկական զորամաւը՝ Անդրկովկասիցբրիտանական շուրջ բախումտարածքների ն Դրոյի հրամանատարությամբ,հետ քաշվեց Զանգեզուր: Արցախը ձետոՆախիջնանի այլ հայկական Նախի1919 ամռանը թ. նային իրավիճակնէլ ավելի սրվեց: Դեռնս ճույմճպեսխորհրդայնացվեց,որին հետնեց Կովբյուրոյի 1921 թ. հու ն գնանում մուսավաթականները թուրքականզորքերի սպաների լիսի 5-ի տխրահռչակ բացահայտհակահայկականորոշումը: էին ծավալել գործողություններ խռռովարարական Պատմաքաղաքականիրադարձություններըբարդ զարգացում:օժանդակությամբ անջատել հետապնդելով հայկական այդ երկրամասն Հպատակ ճեր ունեցան նան հայկական Նախիջնանում: 1917 թ. փետրվարյան մի զ որամասերը ՀՀ Հանրապետությունից:բանակային Հայաստանի հեղափոխությունից հետո Նախիջնանում հաստատվեցին Ռուսաս հավերագրավելու տանի ժամանակավոր կառավարության մարմինները: Իսկ արդեն | Հարքդժվարին կռիվներ մղեցին՝ Նախիջնանը որ դաշնահանգամանքից, ճան այն քաղաքական 1918 թ. մայիս-հունիսին` նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետու| մար,ելնելով ներռազմաքաղաքական ն ճամանավանդ բրիտանական կիցները թյան դեմ ձեռնարկված ավազակային հարձակման ընթացքում իբրն էին ճանաչել Անգլիան այն պաշտոնապես թուրքական զորքերը ներխուժեցին հինավուրց հայկական երկ | կայացուցչությունը, պատկանողտարածք, ն այդ Հանրապետությանը րամաս, սակայն Ապրակունիսի մոտ պարտություն են կրել զորավար Հայաստանի գեներալՔ. Մ. 1919 թ. մարտի 3-ին բրիտանական Անդրանիկի զորաջոկատի կողմից: Այդուհանդերձ, զենքի ն զինա- կապակցությամբ հրաման: Դա համապատասխան մթերքի անհրաժեշտպաշարներկուտակելով,ինչպես ճան համալրե- Դեյվինն Դրոն ստորագրել էին

|

| |

Օսմանյան

մուսավաթակա

|

|

|

|

Նախիջնան

| |

ապօրինի

երկրամաս

վերացվեց: հեռացումի

|

|

| | |

| |

11-48

Աճդրանիկիհեռամալուց ճպաստեց հայ գաղթականությանվերադարձին հայրենի բնակա- զուրում:1919 թ. սկզբներին,Զանգեզուրից ՀՀ ներկայացուցիչ,բազմաէ վայրերը: Սակայն շուտով այդ գործընթացը խաթարվեց, քանզի հետո,ճահանգապետ նշանակվում Արսեն Շահմազյանը (ԶանՀայաստանի Հանրապետությանիշխանությունների ճկատմամբ հմուտ ռազմականգործիչ, կապիտան Արսեն Շահմազյանը ընդհանուրկոմիսարը՝փոխգնդապետ թշնամաբար տրամադրված մահմեդականճ մոլեռանդ բնակչությունը գեզուրի Գորիսումհրա31-ին Մարտի հասնում 6-ին: է թ. մարտի մուսավաթականԱդրբեջանին Թուրքիայի բացահայտ հովանավոր: Գորիս խորԱզգային որտեղ համագումար, վիրվեցհամազանգեզուրյան չությամբ դիմեց խռովարարական,անջատողականբնույթի գործոընտրվեց Նրա փոխարեն հուրդըներկայացրեցիր հրաժարականը: ղությունների ընդդեմ ՀայաստանիՀաճրապետության, միաժամաԿազմվեց նան Զինխորհուրդ: Շրջանային նակ իրականացնելովՆախիջնանիգավառիհայության բնաջնջման Ձանգեզուր-Ղարաբաղի շրջանների խորհուրդ, գլխավոր շտաբ: Նշանակվեցին քաղաքականություն: 1919 թ. վերջերին գազանաբար բնաջնջվեցին վորական Գավառապետ ճշանակվեց Ն. հրամանատարներ: Գողթան գավառի Վերին ն Ներքին Ագուլիս գյուղերը: Ծայխիջնանի զինվորական Ա. վարչապետ ներքին գործերիվարիչ նշանակվեց հարցը այդ պայմաններում մեծ կարնորություն էր ձեռք բերում, Հոխեփյանը, որին հետո անգլիացիների որովհետն երկրամասի հնարավոր կորստով Հայաստանի ՀանրաՍ. պետությունը զրկվում էր Երնան-Ջուլֆա երկաթգծով Իրանի հետ երբ Ադրբեջանը, կեսերին, թ. Իրավիճակնավելի է սրվում ռազմավարական զգալի արժեք ներկայացնող կապից, որով միան գործակալների թուրք սպաների զգեստափոխված ով ժամանակ խոցելի էին դառնում Զանգեզուրի արնեմտյանսահմանգրավել Շաօժան կարողանումէ ժամանակավորապես ները: Սակայն ստեղծված ռազմաքաղաքական իրադրությունում որից հետո Զանգեզուրիդեմ է կենտրոնացնո հայկական զորքերը հարկադրված էին կռիվ մղել ոչ միայն ՆախիԱլի աղա Շիխլինսկու գլխավորությամբ զգալի ռազմուժ ջնաճում հիմնավորվածմուսավաթականզորուժի, այլն քեմալական ն 2 հեծյալ Ղարաբաղի կողմից Զանգեզուրինմոտեցան հետնակ Թուրքիայի զորքերի դեմ: 1920 թ. հուլիսին Խորհրդային Ռուսասկողմից` գնդեր,12 թնդանոթ, 400 քրդեր, իսկ Շարուր-Նախիջնանի տանի 11-րդ Կարմիր բանակի զորամասերը մտան Նախիջնանն երկրամասը: գորք, որն օղակի մեջ առավ բան երկրամասում հաստատվեցինխորհրդային կարգեր: Հատկանշաառաջ, Խոսրով բեկ Սուլթանովը գործողություններից Ռազմական կան է, որ մինչն Կարմիր բանակի զորամասերիմուտքը Նախիջնահորդորելովհետնել ղարաբաղկոչովդիմում է զանգեզուրցիներին` նի գավառ, այնտեղ էր ներխուժել թուրքական բանակային 15-րդ ցիներիօրիճակին ն հոժարակամընդունել Ադրբեջանիիշխանուկորպուսի հրամանատարՔյազիմ Կարաբեքիր փաշայի ենթակամերժվումէ: 1919 թ. նոյեմբերի թյունը,սակայն այն կտրականապես յության տակ գործող 9 հազարանոցմի դիվիզիա:Քանի ռր ՆախիԱրսեն Շահմազյանիհրամանատարությամբ 4-ին ջնանի երկրամասը ռազմավարականառումով մեծ կարնորությում ն հարկադրումնահանեն կանգնեցնումթշնամու առաջխաղացումը էր ներկայացնում նան խորհրդային կողմի համար, ապա վերջինս ջելնտալ 150 գերի, մեկ թնդանոթ,20 գնդացիր,իսկ ադրբեջանանս իր միջամտությունը ցուցաբերեց ռազմաքաղաքականանցուդարոչնչացվումէ: կան 2-րդ ձիավոր գունդնամբողջովին ձին ն զգալի ջանքեր գործադրեցշութափույթ գավառն իր ենթակաորոշակիքայլեր է ձեռնարկումերկրամաՀՀ կառավարությունը յության տակ առնելու համար: սում ՀՀ դիրքերն ուժեղացնելու համար: Արցախ-ՍյունիքհակաՈրոշակիորեն այլ կերպ դասավորվեցհայկական Զանգեզուրի ընթացքում,1919 թ. օգոստոսին,ՀՅԴ Բյուրոյի որոշմարտության ճակատագիրը, որը 1918 թ. երկրորդ կեսից փաստորեն գտնվում էր Գարեգին Նժդեհը մամբ,Մյունիք է ուղարկվում փոխգնդապետ անկախ իրավիճակում`շնորհիվ զորավար Անդրանիկի,որը Բաթու տարի գլխավորում երկու որը շուրջ Տեր -Հարությունյան), մի դաշնագրիցորոշ ժամանականց, քաղաքական հանգամանքների է Լեռնահայաստանի ինքնապաշաաննկուն ժողովրդիհերոսական բերումով իր Կամավորականզորագնդով հիմնավորվելէր Զանգեպանականմարտերը:

ն

Մելիք Յոլչյան ազամիտ

է:Տ րամ

Ան

տանը աջհարք

ար-նախիջնանը գեներալ

ավելի,3000-անոց

զանգեզուրցիները

| (Գարեգին

Զանգեզուրում գոյամարտը հետագա շարունակությունուննցավ, ազատամարտըգլխավորում էր Գարեգին Նժդեհը, որը նշանակվել էր Կապար-Գողթի ( Կապան, Գենվազ ն Գողթան) շրջանի ժողովրդական ուժերի հրամանատար: Հուլիսի սկզբներին Կարմիր

ԹԵՄԱ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

բանակը գրավում է Գորիսը, Սիսիանը, Կապանը ն պատրաստվում շարժվել դեպի Գենվազ (Արնիկ) ն Մեղրի (Գողթան)` միանալուհաԹՈՒՐՔ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ:

1920Թ. մար Օրդուբադ-Նախիջնանիթուրքական զինուժին, իսկ Դրոյի զԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ րամասը, խուսափելով բոլշնիկյան զորամասերի հետ առճակատոմից, օգոստոսի սկզբներին նահանջում է Դարալագյազ, այդ ընթացանակնկալ չէր Հայաս1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը քում Նժդեհը նահանջում է` ամրանալովԽուստուփ լեռան վրա: է, որ ն համար, թեկուզ արձանագրվում Եվ արդեն 1920 թ. օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում ՀայաստանիտանիՀանրապետության տարածք Հանրապետության ն Խորհրդային Ռուսաստանի ճերկայացուցի| ջուրերը ներխուժեցինՀայաստանիՀանրապետության ների միջն կայացվեց ժամանակավոր համաձայնագիր, համաձայն | առանցպատերազմհայտարարելու: Օսմանյան Թուրքիայի պարտուորի Ղարաբաղը, Զանգեզուրը ն Նախիջնանը ժամանակավորապե Առաջին աշխարհամարտում Քեմալ դրվեցին խորհրդային կողմի ենթակայության տակ, մինչն որ ճպամ| ջյունիցհետո երկրի արնելյան նահանգներում,Մուստաֆա այսծավալվեց, ղեկավարությամբ, (Քեմալ Աթաթյուրք) տավոր իրավիճակ կստեղծվեր` վիճելի տարածքների հարցը խա-| փաշայի նա կատարյալ շարժում: Եվ ղաղ ճանապարհով լուծելու համար, ինչը սակայն չի ճանաչվոմ | պեսկոչված, «Միլի» (ժողովրդական) պայքար Թուրքիայի ազատագրական կազմակերպեց հմտությամբ Զանգեզուրիժողովրդիկողմից` Գ. Նժդեհի գլխավորությամբ:19205 հետ մերձեցՌուսաստանի ջնամիներիդեմ` հենվելովԽորհրդային սեպտեմբեր-հոկտեմբերամիսներին Գ. Նժդեհը ն նրա զինակիցկաիրագործելուհամար պիտան Պողոս Տեր-Դավթյանը, տանելով մի շարք հաղթանակներ | ման հողի վրա: Իսկ Ադրբեջանիհետ կապն Ինչպես էր հաղթահարելհայկականարգելքը: ազատագրում են Կապանը, Սիսիանը ն Գորիսը: 1920 թ. դեկտեմբն | անհրաժեշտ պայառճակատման րի 25 -ին Տաթնի համազանգեզուրյան համագումարում հռչակվումէգայում ակնհայտ դարձավ, թուրք-հայկական ներկայացնում չէր Վրաստանը նս իրական վտանգ Սյունիքի ինքնավարությունը,որից հետո Նժդեհը կարգվում է Սյո՛ | մաններում բամարտունակ համար, չնայած ուներ բավականաչափ ճիքի սպարապետ,իսկ արդեն 1921 թ. ապրիլի 27-ին Տաթնի վանքոմ Թուրքիայի չեզոոչ բարեկամական նակ,սակայն վրացիներընախընտրեցին գումարվում է համազանգեզուրյաներկրորդ համագումարը, ուր Ինչ ծադեմ Հայաստանի» քություն: Այսպես կոչված «Դաշնակցական նավար Սյունիքը հռչակվում է անկախ կոչվում Լեռնահայաստան պատեն քաղաքական-քարոզչական Այճուհետն Խորհրդային Ռուսաստանի իշխանությունների հետ բա-| վալվեցդիվաճագիտական սկզբին սեպտեմբերի ճակցություններեն սկսվում Զանգեզուրը Խորհրդային Հայաստանի | րազմ,որը տեղ գտավ մասնավորապես թ. Հանրապետությանըմիավորելու վերաբերյալ: Այդ ամենից հետո միայն, իրական երաշխիքներ ստանալով այն մասին, որ Զան անվանումը նա ստացել է իր հաջողությունների Քեմալ է որնիցե բնագավառում գեզուրը կմիանա Խորհրդային Հայաստանին, ինչն էլ ստեղծված ապա Մուստաֆա է հենց «Ալթաթյուրք»անվանմանը, իրավիճակից բխում ն գործնականումտեղավորվում էր բոլշնիկյան Իսկ ինչ վերաբերում «կատարելություն»: հայ լեզվաբանՀակոբ հայտնի ընտրել է իր խորհրդական, ընդհանուր ռազմավարության շրջանակներում, Գարեգին Նժդեհն | Քեմալըայն որպես իր ազգանուն խ որորդակցությոն հրավիրված խորհրդով1̀935 . վերջինի: առաջարկությամբ Մերջայանի 1921 թ. հուլիսի կեսերին հեռանում է արտասահման`իր հետ տանն ն լեզվագործիչների -

|

|

|

հետա-

|

|

ն

|

|

հը նշանակում համար, մաջենաաիկայի, տնազավառում, շ

|

լով անկախ Հայաստանիդրոշը:

մշակելովպետական Քեմալի առաջարկովազգանուններ

Մ Խրրի անների

համար:

ռազմաքաղաքական Բաքվում կայացած Արնելքի ժողովուրդների | համագումարում: ճպատակադրում խուսելու դիիվանագիտականն Ռուսաստանին հակադրվելու Եթե ՌՍՖՍՀ-ը, ըստ էության, հետամտում էր ՀայաստանիՀաէ| ներից, ապահովման իրենց շահերի րապետության խորհրդայնացման նպատակներ, ապա Թուրքիան Հայկական Հարցում Արնմուտքնամեննին էլ չէր | տեսանկյունից: մեծ մղումներով: պարզապես ձգտում էր նվաճել անվիճելի հայկական տարածքներըսռաջնորդվում հայասիրական,մարդասիրական ճրանց հե(ն այդ ընթացքում, չնայած Հայաստանի մանդատի հնարավոր | վյալ իրավիճակում ՀայաստանիՀանրապետությունը ն ընդունման հետ կապված` ԱՄՆ-0 1920 թ. ապրիլի 24-ին փաստացի | տաքրքրումէր բոլշնիկյանՌուսաստանի դեմ պատնեշման Մերճանաչեց նրա անկախությունը,սակայն 1920 թ. հունիսի 1-ին,ինը ձավոր արնելյան տարածաշրջանիքարտեզը իրենց ռազմաքաղա-

|

|

|

չափազանց կարնոր քաղաքական իրողություն էր, սակայն անհրս- յականն տճտեսական առնտրականշահերին համապատասխախաղ էր, ուր ժեշտ ըմբռնումով չընդունվեց հայ ազգային-քաղաքական ն ռագ 1ցնելւ տեսանկյունից: Դա լավ կազմակերպված «խաղաերկրորդական, մական շրջանների կողմից), քննելով Հայաստանիմանդատիհարցե փոքրիկ Հայաստանի Հանրապետությանը ԱՄՆ-ի սենատը՝ 52 ձայնով` ընդդեմ 23 -ի, մերժեց ընդունել այն: ջղթային» դեր էր հատկացված: գայթակղու1920 թ. Թուրքիայում կազմակերպվելէր, այսպես կոչված,ԱզՍնրնէլ հենց եղավ հայկակաճդիվանագիտության 1920 թ. օգոսնա ք անզի չդիմացավ, գային ուխտը, որը Թուրքիա ասելով ըմբռնում էր թուրքալեզուցե-| բյանայն փորձաքարը, որին կարծես թե Հայաստանին ղերով բնակեցված բոլոր տարածքները: Թուրքերը մտադիր էին պայմանագրով տոսի 10-ի Խաղաղության | ոչինչ: Պայմանագիր, ճան էության` գրավել Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով իրենց հանձնված | տրվումէր ամեն ինչ, սակայն ըստ ինչը հմտորեն որնայդպես էլ երբեք իրավաբանորեն չվավերացվեց, բոլոր տարածքները՝ Կարսը, Արդահանըն Բաթումը: մտնող Ինչպես ն 1918 -1919 թվականներին, 1920 թվականին նույնպե քիչ ավելի ուշ Ազգերի Լիգայի կազմի մեջ | չահարկվեց թթ. Հայաստանի Հանրապետությանդաշնակցական կառավարության | (ույներկրներիխմբի կողմից: Շատ դիպուկ է նկատել 1918-1920 Կարո մեկը` գործող դեմքերից ողջ քաղաքականությունընպատակամղվածէր մեծ տերությունների Հանրապետության Հայաստանի ն որոշ էր, որ ոչ մեկ եվՀարցի օգնության վրա հենվելուն, նրանց միջոցով Հայկական Սասունին «Այդ ժամանակներումպարզ մեծ ժողովին լուծման` «Միացյալ, Անկախ Հայաստան» ստեղծելուն: Այդ ծրա- լոպացիզինվոր պիտի չգար ՀայաստանՓարիզի ղեկավարություգրերն էլ տրամագծորեն հակադիր էին ռուսական կողմնորոշմանը փոշումները իրագործելու:Երկրի հայ քաղաքական ն անօրինական այդ էր ինչը հստակորեն արտացոլվեց 1920 թ. գագաթաժողովներում, | 1, բունէն նոր արթնացածիպես, կանգնած տված որոշմասնավորապեսԱզգերիԼիգայի գործունեությանմեջ, ուր քննարկ՛ առջն ն հակառակմեծ պետությունների խականության բռնավում էին Թուրքիայի, ՀայաստանիՀանրապետությանն այլ տերու մանը՝ կը զգար, որ իր սեփականուժերով պիտի չկարենայ պաշտոնական թյունների հարցերը: գրավելայն հողամասերը,որոնք կր լրացնեինգոնե նան Հովհ. ՔաջազԻրադարձություններիզարգացման տրամաբանականընթացքիՀայաստանը»: Այդ նույն միտքն է արտահայտել վերլուծությունը ակնհայտորեն ցույց է տալիս, որ Անտանտի փոջը ճունին. «Սնրի դաշնագիրըշլացրել էր բոլորիս աչքերը, կաշկանդել

| |

| |

|

|

|

|

|

գիտակցությունը»: դաշնակցի վերաբերյալ ընդունված շատ որոշումներ այդ ժամանակ միտքը, մթնացրել իրականության 1917 թ. իրենց սպասեցնելչտվեցին: ձնակերպվում էին` հաճախ հիմքում ունենալով այն ռազմաքաղաԻսկ իրադարձությունները Վեհաժողովը ն քական իրավիճակը, որ 1920 թ. գարնանը ն հետագա ժամանակա- հունվարի 18-ին Փարիզում բացվածԽաղաղության շրջանում ստեղծվել էր Հյուսիսային Կովկասում, մասնավորապես Ազգերի Լիգան որոշում են Հայաստանիմանդատը Ճրաստեղծ Անդրկովկասում, Հայաստանի Հանրապետությունումն նրա շուրջ: հանձնել ԱՄՆ-ին: 1919 թ. փետրվարի26-ին Վ. Վիլսոնը Սպիտակ ՀայաստանիմանԱնտանտի դիրքորոշումըելնում էր անդրկովկասյանհանրապետու| ճանը առցկացրեց հատուկխորհրդակցություն` թյուններին, այդ թվում ն ՀայաստանիՀանրապետությանըխրա՛| դատիհարցի առթիվ ն հայտարարեց,որ «եթե ԱմերիկայիՄիացյալ

|

| |

են տարածված,որ որոշված«Հայաստանիսահմանները, այնքան Նահանգները որնէ մանդատ ընդունիԱզգերի Լիգայից, ապա առաառկա պայմանների Լիգայի մեջ մտնող տերություններն ջին հերթին ճա պետք է ընդունի Հայաստանի մաճդատը»: Անգլիան Ազգերի են վրա պատասխաիրենց լույսի տակ դժվարությամբկարող 1920 թ. մարտի 12-ին Աճտատի Գերագույն խորհրդի անունից դիմել վերցնել երաշխավորելուկամ պաշտպանելուդրանք»: Ազգերի Լիգային` ԱՄՆ-ին հանձնելու Հայաստանի մանդատը: նատվություն Դա էր հանդես գալ հօգուտԹուրքիայի Բնավ էլ պատահականությունչէր, որ Հայաստանի բարեկամները փաստացիորեննշաճակում Քեմալական Թուրքիայի ն բոլշնիկյանՌուսաստանի միջն ԱՍՆ-ում զգուշացնում էին, որ Սենատի կողմից մերժվելու դեպքում չահերի: առամերձեցումը անհանգստացրեցԱզգերի Լիգայի նշմարվող կխրախուսվի թուրքական նացիոնալիստճերիագրեսիվությունը իրենց ազդեցության որոնք տագնապեցին տետարտերություններին, չտագնապելով ամերիկյան օգնությունից: Այդպես էլ եղավ: Ինչպես | ԱՄնահնարավոր կորստից Թուրքիայի վրա:Հայաստանըզոհաբերվեց արդեն վերն ասել ենք, 1920 թ. հունիսի 1-ին Սենատը մերժեց Հետա| տանտիզոհասեղանին,որի հլու գործիքնէր Լիգա կոչվածը: խագահի առաջարկը ն թաղեց մանդատիմասին հարցը: Մանդատի «Բնորոշ մասին. այդ ջըրքրականէ Ալ. Խատիսյանի վկայակոչումն ընդունման մերժումը կապված էր նան Թուրքիայի հետ հաշտության հետնանք ե որ ուղարկուած հեռագիրներըչափազանցբացասական պայմանագրի կնքման հետաձգմանհետ: Ակնհայտից էլ ակնհայտ նոյեմբերիվերիրա- նեցան ուրիշ կողմէ: Ճիշտ նույն օրերուն (1920 թ. էր, որ փոփոխված ռազմաքաղաքականն դիվանագիտական ն երը) Ժընեւ առաջին անգամ գումարածէր Ազգերու Լիկան այնվիճակը, ինչպես ճան խորհրդայինկարգերի հաջողություններըՌոճեղհարց էր դրուած Հայաստանըն Վրաստանըընդունելումասին ն նրա շուրջ, ավելացրած` ԱՄՆ-ի կոնգրեսիհակահայ սաստանում նոր Ազգերու Լիկայի կազմի մեջ: Հայաստանիծանը վիճակիմասին կական դիրքորոշումը հարկադրեցինպետության ղեկավարինՎ̀իւ ստիպածէին անգլիական,ֆրանսիաստացածտեղեկությունները սոնին, հրաժարվելու Հայաստանի նկատմամբ խնամակալության Ժընեվ՝ չընդունիլՀայասն կան իտալական ճերկայացուցիչներուն մտադրությունից: Ազգերի Լիգան մի քաճի անգամ քննարկել է Հա՛ ն Լիկայի մեջ, ռրպէսզիԼիկայի կանոկական Հարցը` կապված Հայաստանի Հանրապետությանկառա- ճանը Վրաստանը Ազգերու համաձայն ստիպուածչըլլային օգնութիւն վարության դիմումի հետ` ընդունվելուԼիգայի շարքերը, Հայաստա՛ նագրի -րդ յօդուածի ն Հայաստանին Վրաստանին:Այսպիսով,ամենատագնապատե՛ հասցնել ճի նկատմամբ մանդատյորության, 1920 թ. թուրք-հայկական լքուեցավն գիտակցաբարձգուկոչ | պալին ծաճը րոպեին Հայաստանը րազմի կապակցությամբ,Թուրքիայի տերիտորիայում այսպես ն մենակ: Թուրքերը տեսան այդ, հասկացան բոլոր եզրակաված «Հայկական Ազգային Օջախի» ստեղծման հարցի, ինչպեսեցավ ն ցություններըըրին յօգուտ իրենց ի վճաս Հայաստանի:Այդ մասին ճան հայ փախստականներիհետ կապված: նահենք իսկ թուրքերը ըսին ինձի դիմաց արտաքին գործերու Ազգերի Լիգա ընդունվելու մասին դիմումը տրվեց Հայաստանի Բեքիր Սամի բեյի ն զորավարՔեազիմ ԿարաբեքիրփաշաՀանրապետության կառավարության կողմից 1920 թ. մայիսից:խարար »: Մերժմանպատճառները,անշուշտ, պետք է տեսնել ընդհանրաՁեռնարկելով այդ քայլը` Հայաստանի Հանրապետության ղեկա՛ | Կես Անդրկովկասին քեմալականԹուրքիայի հարցում Անտանտի վարությունը հույս ուներ ստանալ հիմնավոր օգնություն Ազգերի մեջ: որդեգրած քաղաքականության համագործակցությանկողմից, հատկապես քեմալականԹուրքիայի ն գործիք էր մեծ տերությունների Լիգան ոտնձգություններից պաշտպանվելուառումով: Այդ դիմումըամիսներ Փաստորեն Ազգերի Մեծ Բրիտանիայիձեռքին: Հետնապես, նրա դիրքորոհատկապես ն ի վերջ շարունակ անպատասխան մնաց Ազգերի Լիգայում դիրքից, ինումը չէր կարող էապես տարբերվելայլ տերությունների մերժվեց: Այն անցանկալի գտնվեց Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրամսիայի բացահայտվելէ Ա. Նասիպեանիկողմից: | մ բազմակողմանիորեն Իտալիայի կառավարություններիկողմից: Որպես պատճառ բերվեց համար ՀայաստանիՀանրապեպայմանագրի չվավերացված լինելը, համաձայն որի ՀայաստանըԱզգերիԼիգայի անդամության դիմում էր արել դեռ 1920 թ. մայիսի 13-իճ` Ավ. Ահարոնյապետք է դառնար ինքնուրույն պետություն, որ Վ. Վիլսոնի կողմից տությունը

| |

|

ափից դիտումէ ճի միջոցով, երբ դեռ Թուրքիայի հետ պատերազմի մեջ չէր ն սեպնույնիսկԼիգան համեմատեց այն մարդու հետ, որն տեմբերի 27-ին, ն հոկտեմբերին` բողոքելով Լիգային քեմալական նավաբեկումը,տեսնում փրկվել ցանկացող մարդկանց ջանքերը, Վիվիանին Ազգերի օգարշավանքի կապակցությամբ ն խնդրելով ռազմաքաղաքական բաց ի վիճակի չէ օգնել, իսկ ֆրանսիացի չի ընդունել ժամանակին մություն: Լիգայի խորհուրդն էլ այդ խնդիրը հաղորդեց Սնրի պայԼիգայինմեղադրեց այն բանի համար, որ մանագիրը ստորագրած տերություններին (Մեծ Բիրտանիա, Ֆրանմիջազգայինզինված ուժեր ստեղծելու մասին Ֆրանսիայի առատակ նման ուժեր չունենալով սիա, Իտալիա)` առաջարկելով ճշտել Հայաստանի սահմանները՝ ջարկը,ն այժմ իր տրամադրության կավերջինիս` Լիգային անդամագրվելու դիմումը քննարկելու համար, որնէ օգնությունցուցաբերելու Հանրապետությանը Հայաստանի դիվանագիտաիսկ Հայաստանի Հանրապետությունիցէլ պահանջվեց տվյալներ րողությունչի կարողանումդրսնորել:Մա, անշուշտ, ՀՀ նան ներկայացնել հայկական բանակի ու նավատորմի,ինչպես դասականճմուշ է: կաներկերեսանիության Լիգապաշտպանության համար անհրաժեշտ ուժերի ն ընդհանուր ժողոհետո, ճոյեմբերի22-ին Ազգերի Երկար քննարկումներից (Ա. ընդունեց ներվում նրա ներկայացուցչությանմասին: Այդ տեղեկությունները յի ընդհանուր ժողովը Վիվիանու առաջարկությամբ «Ձգտեհետնյալ որոշումը. կայացվեցին Ավ. Ահարոնյանի կողմից ռազմական հարցերի գծով ն Ռ. Մեսիլի ուղղումներով) Լաֆոնտենի ժամանակամիջոցում հարցը մշտական խորհրդակցական ժողովին, դրանց հիման վրա լվ օգնել Լիգայի խորհրդին`ամենակարճ ժողովը խորն ճախապատրաստվեց մտցվեց Լիգայի ընդհանուր ժողով: Այդ վերջդնելու հայկական սարսափելիողբերգությանը, հետ ն հանձառումով դեռ նոյեմբերի 10-ին Լ. Ջորջը հայտնել էր Ազգերի Լիգայի առաջարկումէ բանակցելկառավարությունների ձեռհրրդին խորհրդին, թե իբր դաշնակից տերությունները ամեն ինչ աճում են որնէ մեկին` անհրաժեշտմիջոցներ տերություններից նարարել միջն ն Հայաստանի Հանրապետությանը ռազմական օգնություն ցույց նարկելուՀ̀այաստանիՀանրապետությանքեմալականների համար: Բացի դրատալու համար` ուղարկելով զենք, զինամթերք, վառելիք ն այլն: դադարացնելու գործողությունները թշնամական է հանձնաժողովինհանձնարարում Սակայն փաստերը վկայում են, որ Անգլիան միայն մեկ միլիոն նից,ժողովը 6 հոգուց բաղկացած ու ֆունտ ստեռլինգ զենք էր վաճառել ՀայաստանիՀանրապետությադեպքումՀայաստանի քննարկելմիջոցներ` անհրաժեշտության դադարեցնենը, որի զգալի մասը այդպես էլ տեղ չէր հասել, իսկ մյուս տերությում- քեմալականների գործողությունները միջն թշնամական ները այդպես էլ ընդհանրապեսոչ մի լուրջ օգնություն չցուցաբերե- լու համար ն զեկուցելժողովիններկա նստաշրջանիընթացքում»: էր, որովհետնայն ընցին, իսկ Իտալիան ն Ֆրանսիան զենք ու ռազմամթերք էին մատաԱյդ որոշմանձնական բնույթնակնհայտ կնքումիցչորս օր հետո կարարում Թուրքիային: 1920 թ. գումարված Լիգայի ընդհանուր զինադադարի դունվել էր թուրք-հայկական համար հասարակակ մի շարք եվրոպականպետությունների ղեկավարներ,այդ միայն,նոյեմբերի 18-ին` հանգստացնելու Ռ. 25-ին Լիգայի ն թվում` Սեսիլը, Վիվիանին ուրիշներ, սրտաճմլիկ ելույթներ կարծիքը:Պատահական չէ, որ արդեն նոյեմբերի սաունեցան ի պաշտպանություն Հայաստանի Հանրապետության, խնդրեց հայտնել իրենց խորհուրդը,դիմելով տերություններին, նման առաքեկայն ամեն անգամ հարցի լուծումը հետաձգվում էր հաջորդ նիստին: մասին` ավելացնելով,որ մի մշտականբնույթի Բերվում էին տարբեր փաստարկներ, մեկ Սերի չվավերացվածլինելության ստանձնումը հետագայի համար ոչ ուշացած լը, մեկ նախագահՎ.Վիլսոնի կողմից սահմանները որոշած չլինելը չի հանգեցնի: Սակայն դրանք արդեն պարտավորության պայմանավորվեց (ինչը կատարվեցմիայն նոյեմբերի -ին), այնուհետն քեմալական քայլեր էին: Իսկ ԱՄՆ-ի պատրաստակամությունը գումարում,ն Թուրքիան կազմակերպվածպետություն չի, որի վրա էլ հետնաբարկոնգրեսի որոշմամբ,որն այն ժամանակ ճիստերչէր ցուցաբերենբահնարավորչէ ճնշում գործադրելթե՛ հասարակականկարծիքին թն անշուշտ, պայմանով,եթե մյուս տերությունները նս` ԱՄՆ-ին: տնտեսական-քաղաքական, առավել ռազմական եղանակներով: աջակցություն ն դիվանագիտական ուժի տեսանԼորդ Ջ. Ա. Բալֆուրը, Մ. Քեմալին համեմատելովավազակիհետ, միջազգային միայն ցուցաբերեցին

ժողովում

պատրաստակամության

րոյական

Աջակցություն

կյունից այնպիսի երկրորդականտերություններ,ինչպիսիք էին այդ 15-16-ին Լիգայի ընդհանուր ժողովը նորից անդրադեկտեմբերի հարցինն ձայների մեծաժամանակԲրազիլիան ն Իսպանիան, որը խիստ անբավարարէլ դարձավ ՀայաստանիՀանրապետության Տերություններիքամելեռնականդիրքորոշումըլիուլի բացահայտվեց եանությամբ (26-ը ընդդեմ8-ի) մերժեց նրա մուտքը Ազգերի Լիգա: դեկտեմբերիսկզբներին Լոնդոնում գումարված Անգլիայի, Ֆրան. օգտին քվեարկել էին Կանադան, Լեհաստանը, աճբապետության սիայի ն Իտալիայի ղեկավարներիվեհաժողովում: Հայաստանի Շվեդիան, Սալվադորը, Ուրուգվայը, Վենեսուելան, Պորտուգալիան, Հանրապետությանը չօգնելու տարբեր կեղծ պատճառաբանություն-խկՖրանսիան ձեռնպահ էր մնացել: ն ներ բերվեցին` նորից մատնանշելովՍնրի չվավերացված լինելը, Նճաճապեսմեծ տերություններըձախողեցին Հայաստանի սահմաններիընդարձակությունը, ռազմական օգնություն ցույց տալու Ռումիայնպես էլ այլ սին փաստարկներ, Հանրապետությանը իսկ դեկտեմբերի3-ին արտահայտվեցինՀայաստանի Հանրապե- Գայիառաջարկը: Լիգայի ընդհանուր ժողովր դեկտեմբերի17-ի տության ընդունումըԼիգայի մեջ հետաձգելուօգտին, այդ բովանդա- կատում ռումինականներկայացուցիչԷժեն Իռնեսկունառաջարկեց կությամբ հեռագրերուղարկվեցինԺնն՝ ԱզգերիԼիգայի ընդհանոր Ագայիանդամ երկրների մասնակցությամբ40 հազաբանոց ճի Հանժողովի տերություններին: Դիմումում ասվում էր. «Լոնդոնոմ կորպուս ստեղծել ն ուղարկել Հայաստանի Փալեղիցիոն հավաքված երեք տերություններիներկայացուցիչները Սակայն այն բանից հետո, երբ դեկտեճբերի18-ին քննարկեցին խոպետություն: Ժննում բարձրացված` Հայաստանն Ազգերի Լիգա ընդունելու ֆրանսիայի ներկայացուցիչ Վիվիանին հայտարարեց,թե ֆրաճհարցը ն միաձայն եկան այն եզրակացության,որ անհնար է այս փական պատվիրակներընման հարց քննարկելու լիազորություն ն հենց հաջորդ օրն պահին այդ քայլին դիմել, որովհետե Սերի պայմանագիրը,որի նեն, ձախողվեց այդ հարցի քննարկումը, իսկ աշխատանքները իր համաձայնՀայաստանըկազմելու է անկախպետություն, դեռնսվա- Ագերի ավարտեց ժողովը Լիգայի ընդհանուր համար որնէ օգտակար վերացված չի: Եվ բացի այդ, Հայաստանիսահմանները, ինչպե տանց Հայաստանի Հանրապետության դրանք հենց նոր որոշված են պրեզիդենտՎ. Վիլսոնի կողմից ի պայլ անելու: հարցին, տասխան միջնորդությանմասին առաջարկության, որ արել են տեԻնչ վերաբերումէ նախագահՎիլսոնի միջնորդության ամեՍտամբուլում րություններընրան, այնքան են տարածված, որ Ազգերի Լիգայի մեջ սպա թեն այդ ճպատակիհամար լիագորելէին սակայն շուտով մտնող տերություններնառկա պայմանների լույսի տակ դժվարուփկյանճախկին դեսպան Հենրի Սորգենթառւին, որ Հայասեն քանի թյամբ կարող իրենց վրա պատասխանատվություն Կկնհայտ դարձավ դրա ոչ ռեալականությունը, վերցնել երաշխավորելուկամ պաշտպանելուդրանք»: ԿանիՀանրապետությունն ընկել էր ռուսականքաղաքականության Սրանք կեղծ փաստարկներէին, չնայած այդ սահմաններն էրանակի ազդեցությանգոտու մեջ, առոբագրվելէր Ալեքսանդրաիրենց մեջ ներառումէին Թուրքահայաստանի Կի «հանրահռչակ»պայմանագիրը,որին հաջորդեցխոբհրդայնաընդամենը40 տոկոսը: Եվ չնայած այդ հանգամանքին,որ Լիգայի ենթահանձնաժողովըամբարտահայտվել էր ՀայաստանիՀանրապետության Ակնհայտէ, որ Հայկական Հարցի տապալումըԱզգերի Լիգաընդունմանօգտերուոմ տին, սակայն դա չփոխեց իրադարձությունների ճիանգամայնօրինաչափ էր, այն բխում էր արեմտյան զարգացմանչարաբաստիկ ընթացքը: Դեկտեմբերի9-ի ժողովը որոշեց Հայաստանի Խաճների դիրքորոշումից:Լինելով նրանց գործիքը`ԱզգերիԼիգայի Հանրապետությաննկատմամբ կիրառել Բալթյան հանրապե- Խպաքականությունն էլ հենց հանգեցրեց ՀայաստանիՀանրապեն անկմանը: Դա Հայտությունների համար ընդունված որոշումը, այսինքն` Հայաստանի Կաթյանճակատագրական մեկուսացմանը էր, ուրիշ Հանրապետությունը Լիգայի մեջ չընդունել որպես իրավահավասար հական Հարցի մոռացման, սպանելուքաղաքականություն անդամ, սակայն թույլ տալ մասնակցելտեխնիկականհաճձնաժողոԿինչ,ռրից շատ հմտորեն կառչեցինԱճտանտի քեմալական«եղվին, որը տարածվեցնան Վրաստանին Ադրբեջանինկատմամբ Խյրները»,որոնք ճարպկորենօգտվեցինճան բոլշնիկյանՌուսառ-

|

|

| | |

| | |

| |

|

ի

ԷՍ

րա Ի

:

Գ

ի

|

:

էր այն կարծիքը,որ հնարավոր է հենց ճույն թուրքերի ռավորվում աջակցությունից:Մեծ տերությունները տանի ռազմաքաղաքական հո բանակցել ն թեկուզն որոշ զիջումներով,պահպանելՀայասԱյս առումով Հանրապետությանը: պարզապեսլքեցին Հայաստանի անկախությունը: ճանի Հանրապետության 1-ին հրաշալի է արտահայտվել Ջոն Ռիդը Արնելքի ժողովուրդների Օլիվեր Բոլդուինը հայտնի վարչապետիզավակը՝ իր ընդձրի բան մի ոչ Սեմը երբեք «Ո՛չ, ընկերնե՛ր,քեռի համագումարում. որը 1920 թ. վերգվածհակաբոլշնիկյանտրամադրություններով, մյուսին Նա է տոպրակ գալիս մի ձեռքին` դարմանովլի տալիս: էր հայկական բանակում,իր կն- 1921 թ. սկզբին փոխգնդապետ առաջին ամիսմտրակ: Ով որ քեռի Սեմի խոստումներըընդունումէ մաքուր բնութագրելովխորհրդայինիշխանության հաէ նա արյամբ»: հարկադրվածդրա համար վճարել տեղ, Ծրնանում,այն կարծիքը է արտահայտել,որ Հայաստանի Ամերի նա է, որ նշում իր խոսքը կոնկրետացնելովհայերի մասին` «շատ ազան Գեա, Մոսկվայի պայմաններին «ճայնաւթյունը դիկ Է «ճարդասիրական» սոսկ հանդես գար նն քան այն, ինչ ի վերջո տեղի ունեցավ: էր հանդիսանում, վկարացիաներով, բայց իրական օգնություն չի կազմակերպում`Բոլդուինը պնդում էր, թե Հայաստանըկարող է համաձայնվել, յակոչելով նան 1915 թ. ցեղասպանությունը,որի կապակցությամբ ակայնդա տեղի չունեցավԲրիտանիայինկատմամբիր հավատքի ԱՍՆ-ը նույնիսկ լրջորեն չբողոքեց: էր որպես կույր հաայդ «հավատքը» նա բնութագրում պատճառով, հայ որ է, Լեոն, խոսելով այդ ժամանակաշրջանիմասին, գրում ետ: Օ. Բոլդուինը արձանագրեց,որ Հայաստանըունեցավ «կույր, որ նա էր, այն էլ մեկն պատճառներից ժողովրդի դժբախտության արօրինակ մի հավատ Մեծ Բրիտանիայինկատմամբ,որ շատ է վլո՛ Այդ ուներ լավ խմբապետներ,բայց վատ քաղաքագետներ: էր տվել նրան օգնելու ն որ դրանովհանդերձպարտու հատումներ ո յակոչում ճան Հովհ. Քաջազնունին, համաձայն որի «խմբային |նն էր հասցրել թուրքերիառաջ»: Եվ նորից կրկնումէ, որ Հայասր ն անգլիացու խմբապետական սիստեմը, որ մասնավորապես խրախուսվել «կույր հավատ ունեցավ Անգլիայի ցանկացած ամբյուրո-կառավարությանկողմից, քանդել էր զինվորականկազմի բողջությունը, միությունը»: Առնոլդ Թոյնբին շատ նըրՆշանավորանգլիացի պատմաբան Հայա" ն Սերով Անգլիայից ստացված օգնությամբոգնորված` այդ դժբախտուամտորենճ Հայաստանի Հանրապետության ետ է հանրատաճի Հանրապետությանկառավարությունընս մեկ անգամ պատճառը մասամբ տեսավ անդրկովկասյան հետ ս ակայն դաշնակցությունից, կանգնում Ռուսաստանի ն Հայաստանի «կարճատեսանջատողականու վետությունների փաստ էր, որ ռեալ ուժը Անդրկովկասումն ճրա շուրջ ձախողմանմեջ, ինչպես նան մեջ..», փոխգործակցության ու է: Ետ կանգնել Սերի խախուտ ճանապարհից`այդպեսէլ նրանք ՄՔ Անկարայի ու Մոսկվայի դավադրության նախահար-

չի

ն դրամի Այճուհետն արում

տմ

|րություն»

ան կատմամբ»:

Ր

բ

՛

ի

տ

արդեն հոնների Ռուսաստանն

Բոն բ

չհամարձակվեցին:

մեջ: Եվ միայն կովկասյանայդ հանրապետությունների «պատասՌազմաքաղաքական նոր իրավիճակը 1920 թ. նպաստավտ գրելուց հետո դաշնակիցտերությունները Հանրապի՛ գտնվեց քեմալական Թուրքիայի համար` Հայաստանի վերցրեցին»իրենց վրա` ձնական հեղինակության անատվություն հր"՛ տության հետ հաղթականպատերազմիդեպքում վերջիններիս Անփորձ ն անկազմադրսնորումներցուցաբերելով: Սնրից, կռվանի գլխավոր լուծման Հարցի ժարեցնել Հայկական քաջալերելով,որ հանրապետություններին անդրկովկասյան հան որից էլ ճրանք ճարպկորեն օգտվեցին: Իսկ ռազմաքաղ դնեն իրենց վրա առաջնորդությանպաշտպանության որ ճոր իրավիճակը Անդրկովկասումնրաճով էր նպաստավոր, Ռո՛ նրանք ազդեցիկ զորակցությունցուցաբերելումտադրություն խկ սիայի հետ թուրքերի հարաբերություններըկարգավորվելէին, գալ, նախքանչան արգելեցիննրանց համաձայնության հեղինակության Վրաստանիցէլ ձեռք բերվեց չեզոքությանխոստում: ուշ լինելը: Ա. Թոյնբին դաշնակիցների Հաէճան է Հայաստանի որ նշել, առումով Հետաքրքիր այս «Բադրումը,հակառակիրենց ուժի պակասին,պարզամոոՔոուռ՝ արքա ԼրջանունԷ աաիճանաբար աաա

զության ար Գիրն

ց` կոզանման աքակա եր ան

ւ արջան աո

|

տ:

|

ի

շել է որպես «բարոյականու քաղաքականվրիպում»: Հարկ է ըն. | գծել, որ այդ հանգամանքը հրաշալի է ըմբռնել ճան ՀՀ վերջինվար չապետ Ս. Վրացյանը, որը 1919 թ. մայիսի 18-ի իր մի նամակոմ | ընդգծում է հետնյալը. «ԱռհասարակԱնգլիայի քաղաքականությու ճը դեպի մեզ մինչն վերջերս եղել է տմարդօրէնդաժան, քիչ բարյա-

|

:

: Է:

ա

Լ

| |

Թիֆլիս ուղարկվածՅուսուֆ սմնեցող Վրաստանից:Այդ նպատակով վարեց Վրաստանինախարարների մալ բեյը բանակցություններ գործերիճախահորհրդի նախագահՆոյ Ժորդանիայի ն արտաքին լար ԵվգենիԳեգեչկորու հետ: Վերջիններս էլ թուրքերինվստահեցփն, որ «հայ-քեմալական պատերազմի դեպքում Վրաստանը

խստիվ չեզոքությունէ պահպանելու»: ինչպես վկայում է ինքը` Ա. Խատիսյանը, «ամենատագնաԻսկ Ազգերի Լիգան պարզապես Պիղատոսիպես ձեռքերըլվաց երես դարձրեց հայերից: Ակնհայտ դարձավ, որ Ազգերի ընկերակ. | պալիեւ ծանր րոպէին Հայաստանըլքուեցաւ եւ գիտակցաբարձգու-

ցակամ»: ն

ւ

եւ բոլոր եզրակացությունը պարզապես Անտանտի մեծ տերությունների` Անգլիայի կաւ մինակ: Թուրքերը տեսան այդ, հասկցան Մեկ այլ եւ Ֆրանսիայի, Իտալիայի ն մյուսների ռազմաքաղաքականկամքնէ աթյուններըըրին յօգուտ իրենց ի վճաս Հայաստանի»: է. Ալ. Խատիսյանը պարզապես եզրահանգում Ճիշտ այն ժամանակ, երբ Ժննում գումարված էր Անգլիայի, Ֆրաէ- կապակցությամբ վերլուծութենէնպարզ կ՝`երեւայ, որ Դաշնակիցները սիայի ն այլ տերությունների վեհաժողովը, ուր քննարկվում էր Հա | «Ղատմակաճ եւ կանԿովկաս ո՛չ թէ կովկասեանժողովուրդներուսիրոյն համար կական Հարցը, Լոնդոնում գումարված էր Անգլիայի, Ֆրաճսիային այնտեղէն, ոչ թէ թշնամութենէդրդուած: Հաշիւը բերաւ Իտալիայի արտաքին գործոց նախարարներիժողովը: Թվում էր,բե| եռացան եւ անոնք հեռացան` Ազգերի ընկերակցությունը իր հերթական համաժողովներիցորնիցն | անոնքմեզ մօտ. այդ հաշիւը չարդարացաւ, անօգնականեւ մեկում պատրաստ էր իր կազմում ընդունել ՀայաստանիՀանրապե՛ | հղլով մեզ ամենադժուարինրոպէին, միանգամայն նակ: Այդ եղաւ անոնց դէրը»: Իսկ ԱՄՆ-ի նախագահՎուդրո Վիլտությանը: Սակայն դա սոսկ պատրանք էր: Այդ պատրանքըվեր հայտնեց,որ ինքը «չի կարող Նահանգների զորքերը տնօրինել նականապես ցրվում է այն բանից հետո, երբ նոյեմբերի վերջինԼոն | տանը նչի ռազմականօգնությունցույց տալու ճպատակով խա- Հայաստանին դոնը տվյալներ է ստանում Հայաստանի Հանրապետության տալ ցույց առանց կոնգրեսի ֆինանսականօգնություն խուտ ռազմաքաղաքական իրավիճակի, մասնավորապես Կարմի կարող ն Գերագույն հյուպատոս անկման ն Հայկական բանակի ջախջախիչ պարտության, ինչպես ման...»: Անդրկովկասումֆրանսիական «ճերկաոր հայտարարեց, ճան խորհրդա-թուրքականառաջխաղացմանմասին: միսարիպաշտոնակատարՆեթեմանը տալիս դաշնաՀայաստանի Հանրապետության ջախջախումը շատ արագ| եմս ստեղծվել է այնպիսի դրություն, որը թույլ չի անմիջաուժերին հ այ Անատոլիա` ուղարկել իրենց ուժերը կատարվեց:Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան 1920 թ. նոյեմբերի28-ին փցներին կան «Իմ օգնություն ցույց տալու համար»: Այս պատրվակը ռազմական մի զրույցի ժամանակ պարզապես արձանագրեց. խնդիրը մեծ տերուհեշտերից չէր: Իհարկե, միմիայն Հայաստանի Հանրապետության | վական էր, որ Լոնդոնից հրահանգուղարկվերերեք մերժելու ՀայաստանիՀանրապետուհետ հաշիվ տեսնելը այնքան էլ դժվար չէր, բայց հնարավոր էր` գործ | Խուններինճախարարներին` խնդրում: ունենայի հայ-վրացական բանակների հետ: Դրա համար էլ Խ | յանը ռազմաքաղաքականօգնության ցուցաբերման դի1 էր, որ ընթացքումչեղավ արնմտաեվրոպական Հատկանշական պետք է հավաքեի այնպիսի ուժ, ռր կարողանայի հաղթահարել աշնանը թ. ն ոչ մի նոտա, որ դատապարտեր միայն հայկական, այլն վրացականբանակները: Հայկական զորջե՞ կանագիտության նված թուրքականհարձակումը ՀայաստանիՀանրապետությա րը մեր կողմից ջախջախվեցին այնպիսի արագությամբ, որ Վրաս տանը նույնիսկ չհասցրեց ուշքի գալ»: Ազգերի Լիգան Լիգա, սա- | րա: դեմ Պատրվակ բռնելով 1920 թ. հունիսին Օլթիի ածխահանքերի կայն Մ. Քեմալը խելամտորեն ՀայաստանիՀանրապետության (որոշ հայերի կողմից, թուրքականմեծաքանակբանակը պատերազմի դեպքում իրեն ապահովագրեց նան ոչ շատ մեծա-| փավումը հազա18 մինչն հազարից այդ թիվը տատանվումէր քանակ, սակայն համեմատաբար լավ կազմակերպված բանակԿվյալներով

|

:

|

|

ե:

|

Է|

՛

ֆի

|

|

|

Ձեռնարկված արտակարգ միջոցառումները(20-35 տարեկան րանոցի միջն) սեպտեմբերի 23-ին անցավ հարձակման:Այնաղեն դասալքությանհամար մահապատժի սահմանում տաբեր եղավ Հայաստանի Հանրապետությանհամար: Որոշ հեղի- զորահավաք, չտվեցին, ն չշտկեցին խարխլված ճակների կողմից գովերգված հայկական 40-հազարանմոցբանակը այն) առանձնակի արդյունքներ ազմաքաղաքականիրավիճակը: Շոշափելի արդյունք չտվեցին լուր (այն ակնհայտորեն ուռճացված թվաքանակէ) չկարողացավ ճանդիվանագիտական քայլերը (թերնս միայն Մեծ Բրիտանիայից դիմադրություն ցույց տալ: Իրականումպատերազմողկողմերիուժեմկ միլիոնֆունտ ստեռլինգիչափովզենքի ու զինամթերքի,հանդերրի իրական հարաբերակցություննայլ էր: Ինչպես իրավացիորեն ձանքի օգնությունը,այն էլ մասամբ կիսատ-պռատ.մասնավորապես նկատում են որոշ ավելի զգաստամիտ հեղինակներ, թուրքական ներմուծՀանրապետություն ռազմաճակատում (Կարս-Ալեքսանդրապոլին Սուրմալուի ուղղու | Պ պիտանիդուրս եկան Հայաստանի էին, հին որոնք Լ վածբրիտանական արտադրությանհրացանները, թյուններ, որոնց հրամանատարներնէին Մովսես Միլիկյանը ն քանակիփամփուշտներով, հագեցած չէին բավականաչափ Դրաստամատ Կանայանը` Դրոն) հայկական մարտունակուժերի ծանը, բոլորովինոչ պիտանիգտնվեցինռազթիվը չէր անցնում 12 հազարից` չհաշված հեծելազորը, հրետանին | 1րամենակարնորնէ, դրանքժամանակ, քանզի դրանք մեծամասամբ գործողությունների կապը ն մյուս օժանդակ ծառայությունները:Հայոց բանակիհրա- մական այնգործնականում ն կարողանում զռվում» էին, հայ զինվորը չէր մանատարն էր գեներալ-մայոր Թովմաս Նազարբեկյանը, որը, ցան դրանք էլ չկային, այլն, հիմնականում րառել, պահեստամասեր վոք սրտի, ռազմաճակատըղեկավարումէր հեռվից` Երնանից:Սյու ՀայաստանիՀանրապետուՂա- ի ենթակա էին պարզապեսխոտանման): ուժերը գտնվում էին թիկունքում ն պահում էին Նախիջնանի, ճան բարեկամՀունաստանը: Արյանը չկարողացավէապես օգնել զախի ն մյուս սահմանները: Թուրքական կողմից պատերազմական շ դենասվել է, որ Վրաստաննէլ կարծեցյալ չեզոքությունըպահպագործողություններինմասնակցում էին 4 կանոնավոր դիվիզիա, | նեց: հազար զինվոր, չհաշված անկանոն ուժերը, քրդական բաշիբոզուկթուրքականբանակըհամալրվեցն զորեղացավ, ճերի խմբերը, որոնց ընդհանուր թիվը գերազանցումէր հայկական Ընդհակառակը, նան բարեկամականբոլշնիկյան Ռուսաստանից համալրվելով իրական ուժերին, բայց ոչ էակաճորեն: Սարիղազենք ու զինամթերքով: Չնայած առանձին զորաջոկատների ու զինվորների արիո՛| «տացվածմիանգամայնպիտանի միշնու Կաղզվանը գրավելուց հետո մարտեր ծավալվեցինԿարսի թյանը` հակառակորդինկասեցնել չհաջողվեց: Այդ պատճառներից համաորտեղ թուրքականբանակիթիվը նոր, թարմ մատույցներում, էր ճան հայկական բանակում իշխող անառողջ տրամադրությունումներիցհետո հասավ 24 հազարի:Հայերը նս փորձեցին,ամրացները, բարոյահոգեբանականանկումային ոգին, խմբապետականո: մելով Կարսի մատույցները, ուժեղացնելիրենց ընդհանուրդիրքերը, թյունը ն դասալքությունը, ն անշուշտ, ստրկամիտ վախը թուրքերի անսակայնինչպես ցույց տվեցին հետագա իրադարձությունները, հանդեպ, որը դարերով վերջիններիսկողմից ներշնչվում էր նվաճված դեպ| Կրդյունք, ավելացրածդրան ճան այն հանգամանքը,որ շատ ժողովուրդներին, ն մասնավորապես`հայերին: Որոշ հեղինակների թղթային գործնականում կողմից շեշտվում է ճան բոլշնիկյան գործոնի խաղացածբացասմ՛ քերումհայկական կողմի ձեռնարկումները ռազմական Կարսյան էին հիշեցնում, քանզի հայտարարագրեր կան դերի մասին Անդրկովկասում,ն մասնավորապես Հայաստանի չամրացվեցին, ըստ էության հիմնավորապես արգելապատնեշները Հանրապետությունում տեղի ունեցած հայտնի ռազմաքաղաքական անմխիթար վիչբերվեց, հրետանային պարկը կարգի իրադարձություններում,բացարձակացվումէ նրա դերը, սակայնմեծաքանակ ն շրջասպաների զինվորների էր, իսկ կարգապահությունը այն չի կարելի չափազանցնել, ռրովհետն 1920 թ. դրանց թիվը Հա-| ճակում 1920 թ. հոկտեմբերի31-ին ն (ում մեծ այլն: էր, բարձիթողի վիճակում յաստանի Հանրապետությունում 500 հոգուց չէր անցնում, ն Կարսնանփառունակընկավ: Դժբախտաբար, Կարսի ամրոցն իր մասամբ ճեմարանականներ,թերուս աշակերտներ(Ս. Վրացյանի որկազմով ցույց չտվեց այն դիմադրությունը, բազմահազարանոց ուրիշների տվյալներով):

|

լ

Ե :

ր

:

|

|

է

| ի

ւի

Մ

՛

|

| | |

|

| |

լ

զգացում չուներ պիսին ճա կարող էր ն պարտավոր էր: Գտնվեցին ճան զորամասե, ճիվայրի գազանի, ճույնիսկ երախտագիտության նկատմամբ,որը բուժել էր նրա վիրավոր ձեռքը: որոնք հրաժարվեցին կատարել հրամանները: Չնայած գնդապետ այնմարդու Ստեղծված իրավիճակում Հայաստանի Հանրապետությանը քայլին (նա խուճապահար զինվորների Մազմանյանի հուսահատ ն Ռուսաստանի օգնությանը, առաջ ատրճանակով ինքնասպանություն գործեց) կանգնեցնելումնում էր կնքել զինադադար ապավինել հետո նոյեմբերի ցաքուցրիվ փախչող զինվորականխմբերին, դիմադրությունկազմա որնառաջարկում էր իր միջնորդությունը:Կարսից 7ին ընկավ Ալեքսանդրապոլը(Գյումրին): Նույն օրը ստորագրվեց կերպել չհաջողվեց: Թշնամուն գերի ընկավ մոտ 3000 զինվոր, գի համաձայնագիր,որի վերաբերյալ զինադադարի ներալ, իսկ 6000 հոգի էլ Կարսի ամրոցում սրի քաշվեց: Այսպեսան արվել էր երկուստեք: Չնայած պայմանների ահավորությանը՝ (աժ փառունակ ընկավ Կարսը՝ Փոքր Ասիայի ամենաառաջնակարգ Հանրապետությունըստիպված էր այն ընդունել: մավարական առումով) կարնոր հենակետներից մեկը, որից դեռխ Հայաստանի 8Սակայն դրանով ամեն ինչ չավարտվեց:Հաջորդ օրը` նոյեմբերի ժամանակին` 1919 թ. աշնանը, անգլիացիները դուրս էին բերել60-խ հն, թուրքերը ճերկայացրին ավելի ծանր վերջնագիր: իտ ավելի հրանոթներ, զգալի քանակությամբ զենք ու զինամթերք՝ են հանձներ կողմը, պատճառաբանելով,որ դրանով թուրքերըխախտում թե Դենիկինի այսպես կոչված ԿամավորականԲանակին են ստիպված մերն իրենք իբր թե այդ պայմաններում նադադարը, համար, ինչը սակայն պարզապեսնվիրաբերվել էր մուսաֆաթական գորԴա նշանակումէր պատերազմական Ադրբեջանին, ն որը նույնպես որոշակիորեն կանխորոշիչդեր ժելերկրորդվերջնագիրը: վերսկսում,ինչը ն սկսվեց նոյեմբերի11-ին թուրքերի ծողությունների խաղաց պատերազմի ընդհանուր ելքի վճռման խնդրում: շուտով հայերը Դաշնակիցները ն Ազգերի Լիգան հրաժարվեցինհայերինորն առաջխաղացումովՋաջուռի ուղղությամբ:Սակայն ն կսընդունեցինթուրքականվերջնագիրը, ռազմական հարկադրված օգնություն ցույց տալ` չնայած Հայաստանի Հանրապետության ծանր պարտուռավարության բազմիցս արված դիմումներին: Սակայն դաշնակից | գործողություններնավարտվեցին:Պատերազմում մնում էր ստորագրել չէն թյուն կրած ՀայաստանիՀանրապետությանը ները կամ լռում էին ն օգնություն ցույց տալու տրամադրություն ծանր պայմանագիրԹուրքիայի հետ: հաշտության դրսնորում, կամ ուղղակի օգնելուց հրաժարվում էին: Այսպես,անգ պարտությանգործում բացան Հայաստանի Հանրապետության լիական կոմիսար գնդապետ Ստոքսը Երնանում հայտարարեց, թուրքական ռիկկարնոր դեր խաղաց ուժերի անհավասարությունը, Անգլիան չի կարող օգնության հասնել: Ավ. Ահարոնյանիբազմաթիկ անհամեմատ ավելի հսբանակիավելի լավ սպառազինվածությունը, խնդրանքները հզոր դաշնակիցներին,մնացին «ձայն բարբառո բանակի ն հայկական նապատի»:Ազգերի Լիգան, ի դեմս մեծ տերությունների,լուռ մնացն բարձր մարտունակությունը, հակառակը` առավել մեծ նորակոչիկների անկումը, անսովոր գեթ մեկ զինվոր չուղարկեց Հայաստան Հանրապետություն:Ոչինչ մարտունակության առավել կարնոր ռազմաճակատի թուրք-հայկական չտվեց ճան Թուրքիայի ն ՀայաստանիՀանրապետությանմիջնմիք կուտակումները ինչի ն մասնավորապեսԿարսյան ռազմագոտում, նորդի դերի ստանձնումըԱՍՆ-ի ճախագահՎ. Վիլսոնի կողմից,խկ տեղամասերում հենց ինքը՝ ոչ անհայտ մասիննշել ճան թշնամու ներկայացուցիչը` ԱՍՆ-ի սենատը դեռնս հունիսի 1-ին հրաժարվել էր Հայաստանի ճան, որ այստեղ իր ոչ նկատմամբ կարծեցյալ խնամակալությունից: Հայաստանի Հանրս- ՔյազիմԿարաբեքիրփաշան: Ավելացնենք նան դարերի ընթացքով փոքը«դերակատարումն» ունեցավ գուցե պետությունը լքվեց Անտանտի երկրների համախմբի, Ազգերի՛ «Մեծ վախը», ստրկամտությունը գայի կեղծ բարեկամների կողմից, ն թողնվեց թուրք գիշատչիդեմ պարտադրվածայսպես կոչված ն միայնակ ն անօգնական, այն թուրքին դեմ առ դեմ, որին «թրքա թուրքի հանդեպ, հոգեկան թուլակամությունը պարզապես Թերնս արժե հաշվի առնել այն տեհոգեբանությունը: չելուփրկվելու տյացի» համբավ ունեցող Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Լոտ (ս վրա ճնշող սակետը,ըստ որի հայկականբանակիտրամադրության Ջորջը համարում էր ժանտախտ ն այն վայրերի անեծք, որտեղ գործ ունի ռուսփռում էր քոչվորի իր վրանը,ն որն ի տարբերությունլեգենդիցհայտ՛ ազդեցություն էր թողել այն կարծիքը, որ ինքը

|

Ֆ

| 4 |

լ:

:

| | |

առաջարկությ

|

Հայկակա զի-

|

| | |

|

|

(

|

լ

Ն

| |

|

| | |

| | |

է

|

|

փախ-

| | | |

սրընթաց Կարսի ն Ալեքսանդրապոլի թուրքականմիացյալ հզոր ուժերի հետ, ինչը նս կարնոր հոգեբանա-| այկականպատերազմում: ն այլ հակահարձակման ճան հոկտեմբերի -ի ինչպես մկումից, կան-քաղաքականբնույթի գործոն էր` էապես պայմանավորված | արդենաղեձախողումիցհետո ռազմաճակատն հայ-ռուսական դարավոր բարեկամությանմասին պատմաքաղա- տրծողությունների էր, ն Հայաստանի քական բարդույթով: «Նման պատկերացումը,ճնշելէ զինվորական | սալիկերպովկազմալուծված ճգնաժամիվերջնական հանգեցրեց քաղաքական ազդեցու- պարտությունը ճախարար Ռուբեն Տեր-Մինասյանը,- ճակատագրական երկրում: 1920 թ. նոյեմբերի -ին հրաժարաթյուն է ունեցել բանակիմարտունակությանվրա ն պատճառդարձել անգուցալուծմանը ն կազման տվեց Համո Օհանջանյանիբյուրո-կառավարությունը, հոգեբանականանկման, ն որը հանգեցրել է նրա այն գիտակցու կաբինետը,որճ եց Ս. Վրացյանիձախ կռալիցիոնկառավարական յան, թե իր ուժերը չնչին են հակառակորդիահարկու ուժերի նկատ շարուձեռնարկեց հաշտությանբանճակցությունների մամբ»: Սա էլ հենց հերքում է այն կեղծ, հիմքից զուրկ ն լավ չփաս- կանմիջապես

Հանրապետու

| |

|

| | | |

հետ:

Ալեքսանդրապո-

տարկված տեսակետները,թե Հայկական բանակը միայն բոլշնիկ- ակումըթուրքականհրամանատարության է ոմ գտնվող թուրքականզորքերիգլխավորհրամանատար ների կազմալուծիչ քաղաքականությանարդյունք է, ինչը մասամբ հայկաՆ փաշան ԱլեքսանդրԽատիսյանիգլխավորած համապատասխանում պատմաքաղաքականիրականությանը Հարաբեքիր մեկը մյուսից ծանր թելադրեցհաշտության կանպատվիրակությանը պատմականճշմարիտ մեկնությանը: Հանրապետությաիսկ նոյեմբերի 30-ին Հայաստանի Հարկ է այստեղ նան ավելացնել այն չափազանցկարնորհան- պայմանները, թ. | ը ներկայացրեցվերջնագիր:Այսպես, գամանքի մասին, որ Առաջին Հանրապետությանկառավարության ստորացուցիչ Ն Ալեքսանդրապոլի ավարտվեց պատերազմն լիսաղետալի ն ռազմաքաղաքականգործիչներին, բարձրագույն սպայական անկումով | պայմանագրովն ՀայաստանիՀանրապետության հրամանատարականկազմին այդպես էլ չհաջողվեց գործնականում 2): 1920 թ. դեկտեմբերի Է. մայիսի28 հաղթարել այն խուլ ն թշնամանքի վերածվող հակադրվածությունը,

Քյազիմ

թուրք-հայկա (1918

--

կար Հայկական կանոնավոր բաճակի զորամասերին հայդո՛ միջն, կային-ֆիդայականխմբավորումճերի,անկաճոն զորամասերի առավել նս, որ վերջիններս ըստ էության ոչ մի չէին ենթարկվում ն հայտնի էին իրենց հոռի բարքերով: դետականությունը ներքուստ կատարեցիր քայքայիչ-կազմալուծիչ ըը Հայկական բանակում: Բանակում տեղ գտած երնույթների արմատավորմանգործում էական էր ճան զորքի մասնակցությունը Զանգիբասարի, Վեդիբասարին Հայաս՛ այն՛ տանի Հանրապետության մահմեդաբնակ մյուս տարածքների պես կոչված «մաքրագործման»հ̀նազանդեցման տեղ րին, քանզի այդ ընթացքում հայկական բանակի շարքերում գտած զանգվածային ալան-թալանըէապես նպաստեցկարգապե՛ խորացհության խիստ անկմանը ն կազմալուծիչ գործընթացների մանը բանակային զորամասերում: Դա էլ հենց տրամաբանորեն հանգեցրեցՀայաստանիՀանրա՛ պետությանանկմանը: Անկման գլխավորպատճառներիցմեկը հենց Հայաստանի Հանրապետությանպարտություննէր 1920 թ. թուրք՛

որ

կարգապահության Խմբապե՛ բացասական հայկական

գործողություննե-

լիազորությունը,Ալեքսանդկայնունենալով նույն կառավարության րապոլումստորագրեց հայ-թուրքականհաշտության պայմամագին Հայ ժողովրդի համար տ: Այն Հայաստանի Հանրապետության ԱՆԿՈՒՍԸ

ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

պայմանագիրէր: Պայմանագիրըբաղկացածէր 14 կաստացուցիչ ԿԱՐԳԵՐԻ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՍԸ

ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

կետերից: Ալեքսանդրապոլիպայմանագրիառաջին կետով դադաիրավիճակըՀայասլեց գոյություն ունենալուց պատերազմական ն Երկրորդ կետով միջն: Թուրքիայի տանիՀանրապետության սահն Թուրքիայի էին Հայաստանի Հանրապետության

ԹԵՄԱ ԱՌԱՋԻՆ

թ. Թուրքիային էր անցնում Արնելյան Հայաստանի անները: թվում` այդ տարածք, կմ հազար քոռ. ավելի քան

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼԻ

մարզը կամ նահանգը (Սարիղամիշի,Արդահարի,Օլթի, ՀԱՅ

ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

աղզվանիշրջանները), ն շուրջ 3700 քառ. կմ կազմող Սուրմալուի

ԺՈՂՈՎՐԴԻ

ՀԱՄԱՐ Շարուրն ու Նախիջնանը, ինչպես ճան Շահթախթիշրջամինչն դրանց ճակատագրիվերջնականորոշումը, քեմալական 1920 թ. աշնանային պատերազմըՀայաստանիՀանրապետու րքիայի հովանավորությաններքո ստանում էին ինքնավարու1920 1921 » մարտի 16-ի Պ պայբոր 23 թյան ն քեմալականԹուրքիայի միջն (1920 թ. սեպտեմբերի յուն: Հետագայում, արդեն Մոսկվայի ) Խ նան Ն ախիջնանը մանա ձ ն ո դրվ թ. նոյեմբերի 25) աղետալի եղավ Հայաստանի համար: 1920 թ. ն Մերքը: Որոշվեց նոր նոյեմբերի 25-ին Հայաստանի Հանրապետության քեմալականդր ի անվերապահ վերահսկողության պայ՛ է հաշտության ս կսվեցին` բանակցություններ անցներ Թուրքիայի միջն մի տական սահմանը, որը պետք Ախուրյան-Արաքս բամանագիր ստորագրելու համար: Դրանք հաղթողի պարտվածի կտերովն. գոյություն ումի առ այսօր: ՓատտորենԹուրքիային:էր ն գլխավորում ճակցություններ էին: Հայկական պատվիրակություն անցնումԿարսի մարզը ն Սուրմալուի գավառը. վերջինս երբեք Խաարդյունքն է Ալ. էր Հայաստանի Հանրապետության երկրորդ վարչապետ կան պատերազմի կանըչիեղել, ն դա թուրք-ի տիսյանը, որին ուղեկցում էին պատվիրակությանանդամներԱբր.

Երրորդ

Մաս

տողում առմաններից արսի

դզառը: ւ

-

բ մը րան արի վեմ | Բեր էո

թ.

'

,

Վ

|։

ն

Գյուլխանդանյանը,

ն

ն

Ս.

եյ

Ր

որհրդայի

ր երից քաղաք ուժի Արարում ավթիչի «իրավունքի» '

որոնք բռնել էինդիվանագետ վարժապետները, լու դժվարին ուղին): Պայմանագրիվեցերորդ կետով արգելվում Քյազիմ Կարաբեքիր փաշան ովքեր եյը։ Համբարձում Տե հ իրենցբնակավայրերըվերադառնալայն գաղթականներին, ն շոաէին համաշխարհայինպատերոգոնընթացքուն ՀՀ հետ կռվել Թուրքիայի դեմ: Դա նշանակումէր, որ ւբանակի շարքերում օր առաջ թուրքերի Հայաստանից գենոցիդիհետնանքով իրենց օջախներից աս ած իրա հայությանը արգելվում էր վերադառնալ հայրենիք: հրայոթերորդ կետովԹուրքիայի կառավարությունը մի կերպ դուրս բերելու ն ժողովրդին փրկելու| Պայմանագրի հատուցումից, հետ ծախսերի ա կապված ձարվում էր պատերազմի ր «պատերազ», որ նա իբր ստիպվոն ր եկտեմբերի 2 ն ուղա դեմ, ինչով գործնականում անը յաստանի Հանրապետության արդարացվումէր թուրքականագրեսիանհայ ժողովրդի տության կառավարությունը վայր էր դրել իր իշխանությունը,սա- | ղակիորեն

ը ռեջաղի Ն ո եյմա ոննոցիչները Համիղ բեյը Հորի լլ անի աե Կառ Ա ր ՍՎրացյանի Հանրա ա րաքովել Ար կնքել: հաշտություն Անանիա րւ Աերոյան Ան հանրապետությունը հոն ագաային Հել Աոա զի հան Հանը պատվիրակությունը ն

,

-

։

.՛

մեո

՛

,

,

հետ

դրա դեմ:Կողմերը հրաժարվում էին նան համաշխարհայինպատերազմի լիցնԱմերիկայիցետ կանչել իր պատվիրակություններին, ոլորտից ժամանակ կրած վնասները հատուցելու ամեն տեսակ պահանջնե- նկտեղ պարտավորվելովպետական կառավարման կհառակվեին ովքեր անձանց բոլոր այն պաշտոնատար րից: Սույն պայմանագրի 9-րդ կետով Հայաստանի Հանրապետու- հեռացնել «Անտանտայի իմպեթյունը հրաժարվում էր Սնրի պայմանագրից,որը կտրականապեսայդորոշումներինն կհարեինայսպես կոչված

մերժել էր Թուրքիայի կառավարությունը, այն անվավեր էր ճանաչվում, ինչպես ճան Հայաստանըհրաժարվումէր Թուրքիայիդեմ ն ուղղված բոլոր պայմանագրերից ն պարտավորվումէր Եվրոպայից Տասնմեկ Ամերիկայից ետ կանչել իր պատվիրակություններին: վերաէր վերապահում րորդ կետով Թուրքիան իրեն իրավունք

Շատ ծանը էր վիճահակառավարություններին»: ըիալիստական լուց պայմանագրի 3-րդ կետը` կապվածհայտնի տարածքների հետ (ըստ դրա, Թուրքիային զիջ-

պատկանելության ծնիկական ն իրավական էթնիկական անվիճելի պատմական, վածշրջանները առ այսօր ունեին Թուրքիայի հետ), որի իսկությանշուրջն | կապեր պայմանագիրը, ն Ալեքսանդրապոլի ձեն գնում: Այդուհանդերձ, հսկողություն սահմանել ՀՀ երկաթուղիների հաղորդակցության վեճեր Հաուղիների վրա` զենքի մատնանշված ճորման գերազանցողչափերիորըստորագրմանպահից մեկ ամիս անց պետք է վավերացվեր ն Թուրքիայի Ազգային ներմուծումն արգելելու համար, պարտավորվելով նան Շարուխորհրդարանի յաստանիՀանրապետության ուժ ն Հանրաօրինական մեծ ժողովի կողմից, հետագայումչվավերացվեց Նախիջնան-Շահթախթ-Ջուլֆայի վրայով Հայաստանի ն ոչ էլ ե պետությանը ազատ տրանզիտտրամադրել դեպի Պարսկաստան ոտացավ, այն չճանաչվեց ո՛չ ԽորհրդայինՀայաստանի

|

|

Մեքքա: Թուրքիան ն Հայաստանըպարտավորվումէին ճան արգե- Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից: շատ կնքմանկապակցությամբ ներլակել Անտանտի երկրների պաշտոնականն ոչ պաշտոնական պայմանագրի Ալեքսանդրապոլի իրեն որոշակին ճպատակայինդիտարկումէ կատարելպատմաբանԳ. կայացուցիչների մուտքը: Տասներկուերորդ կետով Թուրքիան կարգեր հաստատվելուց իրավունք էր վերապահումռազմականմիջոցներ ձեռնարկելՀայաս- Գալոյանը.«Հայաստանումխորհրդային Հ այլնս կառավարությունն տանի Հանրապետությանտարածքում: Տասներեքերորդ կետով հետո Հայաստանի Հանրապետության Թուրկառավարությունն անվավեր էր ճանաչում այն բոլոր պայմանագրնչուներ` որնէ պայմանագիրստորագրելու լիազորություններ հետ, կամ Խորհրդային են րը, որ կարող կնքվել առնչություն ունենալ Թուրքիայի քիայիհետ: Սակայն Ալ. Խատիսյանը, չունենալով իր ստորագրուկճքվեն ի վճաս Թուրքիայի շահերի: լիազորությունները, կառավարության Հայաստանի ն թան արխիռեակցիոն հատուկ Շարուրում Նախիջնանում մտցվեց թյունըդրեց թուրքերիկողմից պարտադրված ճձեռանցման մի ձն, որով հետագայումայն պարզապեսհանձնվեցԱդր- անչիականպայմանագրիտակ: Եթե թուրքերիհամար խիստ Հայկա՛ բեջանին (Մոսկվայի 1921 թ. մարտի 16-ի պայմանագրով): տակ ՀայաստանիՀանրապետունրտուչլիներ այդ պայմանագրի ն Հայա" ներկայացուցչի կան տարածքը խիստ կրճատվեց, էապես փոքրացավ հեռացած կառավարության թյան՝ իշխանությունից տանի Հանրապետությունըպարփակվեցպայմանագրով նրանք առանց վարաճելուկհենվեինմիջազգային ստորագրությունը, սուլտեսանկյունից որոշակի ված սահմանագծի շրջանակներում: Այճ ընդունվածնորմերի վրա ն կմերժեինայն, ինչպես վարվեցին ստորագրման թ. հունիսի 4-ի պայմանագրի շարունակարծես թե Բաթումի կողմից Սերի պայմանագրի ջանի կառավարության կությունն էր, սակայն առավել վատթար հետնանքներով:Ալեքսանդառանձնահատուկ րապոլի պայմանագրի չորրորդ կետով ՀայաստանիՀանրապետութ՛ Հետաքրքիր է ճան այս կապակցությամբ յանը թույլատրվում էր ունենալ խիստ սահմանափակ քանակով պայմանագրիհինգերորդկետով Թուրքիայի

ն

կառավարում,

ռո

ՅԸ: :

"Մ

|

սահման-

դեպքում»:

զին- կերպովընդգծել, որ Հա- կառավարությունը Հայաստանի

ված ուժեր. ընդամենը 1500 զինվոր, 8 հրանոթ ն 20 գնդացիր: էր զինված օգնություն տրապարտավորվում երբ այդ պահանջի արյաստանի Հանրապետությունը հրաժարվում էր Սնրի պայմա-մադրելՀայաստանիՀանրապետությանը, Հանրապետությունճագրից,այն անվավեր համարելով: Միաժամանակ տաքինկամ ճերքինվտանգը,ն երբ Հայաստանի Եվրոպա՛ էր Հանրապետությանկառավարությունըպարտավորվում

ճը դիմի իրեն մատնանշվածխնդրով,ինչից չհապաղեց օգտվել«Հայ րենիքի Փրկության Կոմիտեի» ղեկավար Ս. Վրացյանը 1921 թ փետրվարյան փոթորկալից իրադարձությունների,ավելի ճիշտ`քաղաքացիական կռիվների ժամանակ, հատուկ նամակովդիմելով ԵՐԿՐՈՐԴ ԹԵՄԱ Թուրքիայի Ազգային Մեծ Ժողովին, սակայն ի պատասխանստանաէր: լով կտրուկ ժխտողականպատասխան,ինչը լիովին հասկանալի ԵՐԵՎԱՆԻ

ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐԸ: ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը Հայաստանի Հանրապե ԿԱՐԳԵՐԻ

ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

էր: Երկուս ու կես տարի տության վերջին պետականփաստաթուղթն ռազմաքաանց այն ընկավ պատմության գիրկը: Արտաքին հզոր պայԵրնանիհամաձայնությունը, ինչպես ն Ալեքսանդրապոլի ղաքական ճնշման ն ագրեսիվ հարնանների բացահայտ հակայ(1920 թ. դեկտեմբերի2) այն ճոր քաղաքականփոփոխկական ռազմավարության իրականացմանհետնանքով Հայաստա- մանագիրը ած հետո դադարեց իրավիճակի արդյունքն էր, որ ստեղծվել էր Անդրկովկասում, նի Հանրապետությունը անզոր մաքառոումից | Հայաստանումն նրա շուրջ: մասնավորապես գոյություն ունենալուց: Դա, անշուշտ, տեղին չէ կապել Հայաստանի Հանրապետության կառավարության եվրոպական կողմնորոշման Թուրք-հայկական պատերազմըն դրա ամենակուլ հետնանքիրավիճակԱնդրառաջ բերեցին նոր աշխարհաքաղաքական կամ էլ հայկական պետության անկման փաստը շաղկապելՀՀ կա- | ձերն ն մասնավորապես Հայաստանի Հանրապետության | կովկասում, ռավարության արկածախնդրականգործելակերպի ն անհեռատես դարձրեց`ճոր արմաքաղաքականության հետ, ինչը միանգամայն հիմնազուրկգաղա-| ուրջ, ինչը հրամայականանհրաժեշտություն քաղափար է: Ի վերջո այդ ճակատագրից չխուսափեցին անգամ բավա| ռականբնույթի վերաձնումներկատարելուտարածաշրջանի ն կանաչափ զգուշավոր, խոհեմ քաղաքականություն վարող Ադրբ| ջականքարտեզում, որն ըստ էության գլխավորապես գործնակաբեջանը ն «չեզոքություն» պահպանող մենշնիկյան Վրաստան, | ում Դաշնակից տերություններիՀայաստանիՀանրապետությա ներ- կատմամբ արդյունք էր: Այս ամենի վերաբերմունքիփոփոխության որոնք վերջիվերջո դարձան խորհրդային ռազմաքաղաքական Հայաստանը հայտնվեց քաղաքականցայտնոտային խուժման զոհերը ն հայտնվեցինբոլշնիկյան կայսրությանաշխար- հետնանքով ու ճգնաժամը երկրում խորացավ, ն ստեղծված բարդ հաքաղաքականտիրույթի շրջանակներում,կորցնելով պետականուփճակում,

|

ո

չե

ի |

5 `

է:

ուշ

| |

վերջին թյունը: Անտանտիդեմ ուղղված այդ հզոր հակաքայլերովԽորհրդա| արված իրավիճակում Հայաստանի Հանրապետության ստանձնած Միմոն Վրացյապարտականությունները | վարչապետի յին Ռուսաստանը ընդամենը վերականգնեցնախկին կայսերական բոլշնիկյանՌուսասսահմանները, ն դարձավ տարածաշրջանի ամենահզոր գործոն | ը փորձեցկարգավորելհարաբերությունները վարելով տանիհետ, համապատասխանբնույթի բանակցություններ ռազմաքաղաքական ուժերից մեկը, ավելացրած դրան՝ քեմալական հետ` ող բոլշնիկյանպետուսահմանագծի բանագնացԲորիս Լեգրանի հորհրդային Թուրքիայի ներկայությունը խորհրդա-թուրքական ն նրա հնարավոր երկայնքով: Կարելի է անվերապահորենեզրահանգել, որ Հայամ՛ | յան հետ սերտ բարեկամությունհաստատելու տանի Հանրապետության անկման գլխավոր պատճառը խորհրդա| ազմաքաղաքականաջակցությունը ստանալու համար: Այդ կաՍ. Վրացյանը ուղղակի նկատել է. «Ամենքի համար թուրքական կանխավ ծրագրված ն գործնականումխնամքովիրա-| պակցությամբ հետ պարզէր այն օրերին, որ Հայաստանը կամ Ռուսաստանի գործված ռազմատենչ ռազմավարություննէր, որի դեմ արտաքին | պետքէ լիներ, կամ էլ պետք է դառնար թուրքերիձեռքին խաղալիք, հզոր ռազմաքաղաքականաջակցությունիցզուրկ ն Ազգերի Լիգայի

|

գորերկրների կողմից լքված Հայաստանի Հանրապետությունըպարզա՛ եթեչբնաջնջվեր իսպառ»: Միաժամանակ,տարածաշրջանում ուժերի գործունեության շահագրգիռ աշխարհաքաղաքական ժող պես անզոր գտնվեց արդյունավետորենհակազդել:

լացվածայն «Վախը», որ իբր եթե Կարմիր բանակը Հայաստան համակողմանի ն պատմաքննականանկողմնակալ վերլուծությունն ն հյուսիսից, ապա թուրքերըառաջ կշարժվեինհարավից բոլակնհայտորեն նան փաստում է այն իրողությունը, որ քեմալականմաներ ն գրավել կա- նիկռուսների հասնելուց շատ առաջ կհասնեինմտնել ճերի, նրանց ռազմուժի հայտնի առաջխաղացումըԱնդրկովկաս իրաէր մոտեցում չհաշվարկված տարվել է Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքած պայմանագրիհամաձայն նանը, ինչը քաղաքականապես Ռուսաստանի նկատմամբ որի նպատակն էր Անդրկովկասից դուրս մղել օրեցօր հզորացող| կությանը,այն պարզապեսբոլշնիկյան նկատմամբկույր ճախաԽորհրդային Ռուսաստանին` իբր թե անդրկովկասյանժողովուրդն | յաղաքականմոլորության, բոլշնիկների էր արդյունք էր, ինչը մեծապես խրախուսվում ոչին,| որամադրվածության րին փրկելով կոմունիստականվտանգից,ինչն ակնհայտորեն հեռացած Մեծ Բրիտանիայի ն Անտանտի այլ իրադարձուԱնդրկովկասից չտվող ն ստահոդ մոտեցում էր պատմաքաղաքական եզրեր ունն | կրներիկողմից, որոնք դեռ 1918-1919 թթ. քողածածկված թյունների բուն էությանը: Ակնհայտ էր, որ ընդամենը տեղի էր տի ին որոնում թուրքերի հետ` հաշտվելու ներքին խորքային եզրեր ուժերի բախում տարածաշրջանին ցել աշխարհաքաղաքական անգամ բոլշնիկյանՌուսաստանի հետ: րելու համար, որտեղ զանազան «Իզմերը» պարզապես սնամեջ տոնելով 1920 թ. նոյեմբերի 29 -ին Բ. Լեգրանը վերջնագրիձնով Հայասգործնական բովանդակությունիցզուրկ քաղաքական մանճիպույմ՝ հայտարարեց, որ |ճանիՀանրապետությանկառավարությանը ցիաների կամ մեքենայությունների արդյունք-բառակապակցությում խորհըրէ կեղծ դեմոկրա:դԿ(բԿ Կենտրոնականկոմիտենորոշել Հայաստանում ճեր էին, Անդրկովկասյան հանրապետություններում ելնելով` Բաքվում ստեղծված մղվող պայքարի արտացոլանքներ:Քաղաքն- դայինկարգեր հաստատել: Դրանից տիայի հաստատման կոմիտեն, իր կազմում ընդով Հայաստանի Ռազմահեղափոխական կաճ ն ռազմական առճակատմանխնդիրն ընդամենն այն էր, թե Ամ իտկելով Սարգիս Կասյանին (նախագահ),Սահակ Տեր-Գաբրիելյակիշխի տարածաշրջանում` բոլշնիկյան Ռուսաստա՞նը, թե՞ փն,Ասքանազ Մռավյանին, Ալեքսանդր Բեկզադյանին,Իսահակ տանտը կամ նրա երկրներիցորնիցեմեկը: ն Ավիս Նուրիջանյաճնին, 11-րդ Կարմիր Բանակի զոԴովլաթյանին Հետնաբար, Ս. Վրացյանը բանակցելով Թ. Լեգրանի հետ, ըմ Ռու ուղեկցությամբՂազախի կողմից մտավ Քարվաճսարայ լամասերի իր հավաստիացման,փորձում էր պարզել, թե կարո՞ղէ արդյոք ու կարգերիհաստատման մասաստանը օգնել Հայաստանի Հանրապետությանըն ինչ ձներով | հռչակեցՀայաստանումխորհրդային փն. «Հայաստանի ապստամբ ժողովրդիկամքով ու ցանկությամբ եղանակներով, ինչ ժամկետներում: Նման իրավիճակում Բ. Լեգ-| Ա. կոմունիստական (բոլշնիկյան)կուսակցությունն րանն ուղղակիորեն Ս. Վրացյանինառաջարկումէ հետ կանչել |Հայաստանի հայտարարում է Սոցիալիստական Խատիսյանի պատվիրակությունըԱլեքսանդրապոլից,մերժել թուք յսօրվանից Հայաստանը ԱյսօրվանիցԽորհրդայինՀայասՀանրապետություն: Խորհրդային քերի պահանջները ն խորհրդայինզորամասերմտցնել Հայաստան: է նրա աշխատավորժոՍ. Վրացյանը գործնականումէապես չհիմնավորվածամհանգստո՛ տանիկարմիր դրոշակը պաշտպանելու հայ տվրդինճնշողների դարավոր լծից»: Այսինքն`գործնականում թյուն է արտահայտում խորհրդային կողմից տրվող երաշխիքների հասհանուն խորհրդայինիշխանության կապակցությամբ,թե իբը թուրքերը կարող են Մարգարայից շարժելղովուրդը ամեննին էլ չի ցուցաբերել, Ս. |ռատման որնիցե ապստամբական տրամադրություն Երնաճի վրա: Բ. Լեգրանը ի պատասխան վստահեցնումէ նս ապստամբությունբարձրացրել,ինչպես ժամանակին Վրացյանին, որ թուրքերը չեն համարձակվի դիմել նման քայլի: Արո|ռավել են կնդել խորհրդայինիշխանությանտարեգիրները,որոնք կուսակյունքում, Բ. Լեգրանի ն Ս. Վրացյանի միջն տարվող բանակցո՛՛ պատվերկատարելով,պարզապեսաղավաղել |վական-քաղաքական թյունները քաղաքական փակուղի մտան, այսինքն` ձախողվեցին, տակ հրամցրել են իրականությունըն հորինվածքը ճշմարտության չտալով գործնական արդյունքներ: Կարծում ենք, այս պատմություններ: | նթերցողինս̀տեղծելովզանազանլեգենդանմաճ ընտրության խնդրում խիստ որոշակի դեր խաղաց հոգնարք ապրու տահանգուցալուծումը իրավիճակի Ճգնաժամային-փակուղային ՀայաստանիՀանրապետությանկառավարության`ոչնչով չարդո՛

|

|

ն|

|

|

| |

դիրքորոշման

որ ստորագրեցինՌՍՖՍՌ-ի լիազոր ներկայարավ Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատմանը, ինչն| Խմաձայնությամբ, ցացիչ Բորիս ՀանրապետությանկառաԼեգրանը ն անխուսափելի էր` այլըճտրաճքային տարբերակներիբացակայոն թյան հետնանքով, ն որի պարտադրեց Հայաստանի Հանրապե- րության լիազորությամբ` զինվորական նախարար Դրոն ՀամբարձումՏերտերյանը: Դրանով իսկ Հայաստանի Հանրապետուտության վերջին փուլի քաղաքական-ռազմական առաջնորդներին Սան կառավարությունըդադարումէր գործելուց, Հայաստանը հաշտվել բոլշիկյան իրողության հետ ն համաձայնվել իշխանու| Հերարվում էր Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությու հետ, թյունը խաղաղ եղանակով նրանց հանձնելու մտադրության | անցնում էր ճանապարհով ողջ անկախ քաղաքական ռեժիմից, որը մինչն վերջին պահը դաշնակ ի ույթ Հեղկոմի ձեռքը: Այն վերջնագրայի ցության գործիչների մի զգալի մասի համար անընդունելի գաղափա- հանրապետության

Հայաստանի

հայ-

իշխանություննՀաատտ հաղաղ Բ կոն էր: Պարզապես ժամանակի հետնաբար անհան: Արարայի չու ԱԱ բ լայն ժամանակահատված,որում հնարավորություններիմի Հանդապետության խորհրղայմ հաշվարկներ էին կառուցված` կապված սնրյան երկրներից ակն ն Ն ոչիրնդեկանմբերի 2-ին: ե Խտար եմբերի 29-ին իինչում կալվող հնարավոր ռազմաքաղաքական աջակցությա ն

րադրույթ

նան՝

անտ

ողջ

ո

Հայաստանի է

ճն հետ,

ո

համաձայն այդ փաստաթղթի, ժամանակավորաու հշխանությունը, ունեցավ իր բացահայտ բացասական արնմտյան մտասնեռումն |ա միր Ռազմահեղափոխականկոմիտեի ժամանումը Երնան, տնանքները` Հայաստանումխորհրդայինկարգերի հնարավորհւ" Դրո Սիլինի փոխանցումայինկառավարությանը, տատման հեռանկարների տեսանկյունից: |'տը է պետք լիներ կոալիցիոն ( 5 բոլշնիկ ն 2 ձախ դաշնակցական): Այս կապակցությամբ էլ տեղին է հատուկ նշել, որ այդուղհան. արգելվում էին հալածանքները ն հետապնդումՀմաձայնությամբ դերձ, ստեղծված իրադրությունումՀայաստանումխորերդայիր րը ճախկին իշխանությունների ճերկայացուցիչներին մյուս սոգերի հաստատման գաղափարն արդեն ընդունում էին ոչ միայ Նուսակցությունների անդամներինկատմամբ: Բնակոմունիստներն ու նրանց հարողները, այլն բնակչության կարարար չէին թույլատրվում հալածանքներընախկին սպայակազ` խավերի, ինչպես ճան դաշնակցություն կուսակցության ձախ (ի նկատմա մբ: Սակայն իրականում բոլշնիկները խախտեցին այդ Պատմաքաղաքակամայս հանգամանքներն էլ հենց կարնորեցին Խմաձայնագիրը: Հայաստանի Հանրապետությանխորհրդայնաանխուսափելիդարձրինբոլշնիկներիիշխանության գալը: ւմը կատարվեց թուրքական մահաբեր ագրեսիայի սպառնալիքի Հատկանշականէ, որ խորհրդային կարգերի հաստատման ընհավիճակում: Իսկ Ս. Վրացյանի վկայությամբ, այդ փաստաթղթի թացքում կարմիր զորքերի ն հայ բնակչության միջն որնիցե ռազմամորհիվՀայաստանը խորհրդայնանում էր բոլորովին խաղաղ կան բախում, առավել նս քիչ թե շատ լուրջ առճակատում տեղի չո՛՛ հրպովանարյուն ուլիով, առանց որեէ հելափոխության, առանց նեցավ: ՀայաստանիՀանրապետությանբանակը նս դիմադրություն նկի քիթը արյունոտելու։ Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապեցույց չտվեց բոլշնիկներին, չնայած նման փորձեր եղել են, ինչինար՛ սության խորհրդայնացումը արդյունք էր ոչ թե բանվորագյուղամատապեսհակադրվել է բազմահմուտռազմական գործիչ Դրոն: փական ապստամբության, ինչպես տարիներ շարունակ պնդել են Այդ փոփոխված ռազմաքաղաքական իրավիճակը հաշվի մո՛ պատմաբանները, այլ միանգամայնխաղաղ բանակհորհրդահայ նելով դեկտեմբերի 1-ին Դաշնակցության բյուրոն, Հայաստանի ությունների,որոնց արդյունքում էլ` Հայաստանի Առաջին ՀանՀանրապետությանխորհրդարանիդաշնակցական խմբակցությունը առնապետության կառավարությունը, առանց ռազմաքաղաքական ն կառավարությունը որոշեցին ընդունել Ռուսաստանի առաջարկը (ակատման, կամովին հանձնեց իշխանությունը բոլշնիկներին,չնաՀայաստանիՀանրապետությանխորհրդայնացմանմասին` խաղաղ |լսծ վերջիններս, կարճ ժամանակ անց դրժեցին իրենց իսկ կողմից ձնով ն որոշակի պայմաններով: Կրվածխոստումները ն անհիմն բռնություններ կիրառեցինհին իշՀայտնի պայմանները ձնակերպվեցինդեկտեմբերի2-ի Երնանիհանության կողմնակիցների ն, մասնավորապես Հայկական բանա-

անձնարարվեց -

ե

-

փալիստական

որոշա

թն

կի սպայակազմի ճկատմամբ: Այդուհանդերձ,դրանով իսկ բացվում էր Հայոց պատմությանխորհրդայինժամանակաշրջանը: Վերն ասվածը շատ խոսուն հաստատվում է նան Առաջին Հանրապետությանկարնորագույնպատմագրին տարեգրի՝ Ս. Վրացյաճի բազմանշանակ ն պատմականորեն իմաստուն եզրահաճգումով Առաջինից Երկրորդ` Խորհրդային Հանրապետության անցման ուկամ ե պատմափաստին. «Որնէ ուրացումով րումով կարելի չէ նոյեմբե ամ, եթեհաճելի

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

`

Նայն "ին արա հերքել Ասար որ ապե, մի անտուն Ար Գա ուԱ Հարո հանբատության վարչաձնիփոփոխություն.ժողովրդականանկախ թազանի պետության ա վեց խորհրդային անկախ հանբոմեՀայ-տաճկականպատերազմը.Հայ Արծրունի ություն. Շատախ.-Երնան, է, Խորհրդ. Հա,

'

ԵՈ

-

-

է,

լ918 թվականին. Երնան, Ավետիսյան Հ., Հայկական հարցը 1997. էջ: «ԲարձրագույնԴպրոց» հրատ., հաղթանակը.1918 2. Ավետիսյան Հ., Հայոց ազգային միասնության 1998. մայիս. Երնան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմ. իճստ.-տիհրատ.,

1.

-

ս

-

տեղը

հաստատվե

էջ:

3.

Այսպիսով պատմականիրողություն որ ներկա յաստանը շարունակությունն է ՀայաստանիՀանրապետության: Եթե տեղի չունենային այն մաքառումները, որոնք հանգեցրինհայկական անկախ պետության ստեղծման 1918 թ. մայիսի 28-ին, եթե գոյություն չունենար ՀայաստանիՀանրապետությունըիրազգային կազմով ու նկարագրով, այսօր գոյություն չէր ունենա ն Խորհրդ. Հայաստանը ազգային կազմով ու դիմագծով: Ժամանակը ունի իր խորհուրդը: են Վարչաձները ժամանակավոր երնույթ են: Ժամանակավոր ն վարիչները: Հավերժականեն ազգերն ու հայրենիքները՝ հայրենի հողի վրա նստած ժողովուրդները:Հավերժականէ ազատատենչ հայ ժողովուրդը, որ մահվամբ մահը կոխելով` կերտեց հայրենիքի

անկախությունը:

Վ,

«Մուղնի»,

4.

Զոհրաբյան Է. Ա., 1920 թ.

2002, 456

սպայութիւնը.

էջ:

պատերազմը թուրք-հայկական 1997.

ն

Երնան, «Ոսկան Երնաճցի»հրատ., 5. Զոհրաբյան Է. Ա., ԱզգամիջյանկռիվներըԵրնաճի հրատ., 2000. - 144 էջ: թ. Երնան, «Հայագիտակ» թյունները.

-

-

տերու-

էջ:

ճահանգում

-

6.

Հայաստանի

ն

Զոհրաբյան Է. Ա., Նախիջնանյանհիմնահարցը Երնան, «Տիգ«դաշնակիցները»(1918 թ. դեկտ. 1920 թ. ապրիլ). րան Մեծ» հրատ., 2002. 265 էջ: -

-

-

1917-1923 թթ.

Հայաստանըն մեծ տերությունները 1999. 539 էջ: Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն»հրատ., ու 8. Գնորգյան Հ. Մ., Դրո: ԴրաստամատԿանայանի կյանքն

7.

Գալոյան

Գ. Ա.,

-

-

ծունեությունը.

-

գոր-

2007 թ. հրատարակություն,

Երնան, Հեղինակային

-

670 էջ:

Հնագույն Դանիելյան Է. Լ., ՄելքոնյանԱ. Ա., Հայոց պատմություն: Ժամանակները հղի են դեպքերով: Պատմությունը վերջացած 97» հրատ., ժամանակներից մինչն մեր օրերը. -Եր., «Զանգակ չէ: Մենք հավատում ենք, որ Հայաստանընորից կլինի ազատ նան352 էջ: 2008. կախ, ավելի լայն ազգային սահմաններով: Ընդունակ տեղ տալու իր «Հա10. Իշխանեան Ե., Լեռնային Ղարաբաղ (1917 -1920). Երնան, ծոցում ի սփյուռս աշխարհի հողմացրիվ եղած բոլոր զավակներին: յաստան», 1999. 730 էջ: ՀայաստանիՀանրապետությունըշարունակում է ապրել հայ ժո/ 11. Լանգ Դ. Մ., Ուռքըր Ք. Ջ., Հայերը: (Հայ ժողովրդիպատմություն: ղովրդի սրտում որպես մշտավառ հուշ անցյալի ն իբրն կենդանի Ի. Լ. Թորոսյան. խմբ. Կ. Ս. Խուդավերդյան):Անգլ. թարգման. հույս սպագայի»: 86 էջ: 1992. գլխ. խմբագր», Երնան, «Հայկ. Հաճնրագիտար. Այսինքն, պարզապեսանցում կատարվեցՀանրապետությունից Թիֆլիս, Հրատ. 12. Լեռ, Անցյալից (Հուշեր, Թղթեր, Դատումներ). Հանրապետություն,այսինքն` ժողովրդավարականՀայաստանից՝ «ԽորհրդայինԿովկաս»-ի, 1925. 477 էջ: սոցիալիստականԽորհրդային Հայաստան: 9.

-

-

-

-

-

-

-

-

Փաստաթղթեր ն նյութեր. 1993 թ.- Երնան, «Բանբեր ՀայաստանիԱրխիվների»,1(95) 2(96) առընթերԱրխիվային Գործի Վարչություն, ՀՀ կառավարությանն

1918-1921 28. Նախիջնան-Շարուրը

ն Հայաստանի Հանրապետութեան ծագումը

13. Խատիսեան Ալ,

թթ.,

զարգացումը. Բ. Տպ.- Պէյրութ, տպ. «Համազգայինի», 1968. 487: 14. Մելքոնյան Ա., Ջավախքը 2124 դ.- Ճ2 դարի առաջին քառորդին.1993.- 391 էջ: 544 էջ: Երնան, «Զանգակ 97» հրատ., 2003. եւ ՀայկականՀարցը 1915-1923. 2. 15. Կարապետյան Մ. Լ, Հայաստանի Հանրապետութեանբանակը ՆասիպեանԱգապի,Բրիտանիա ՄշակութաՊէյրութ, Հրատ. Հ.Բ.Ը. ՄիութեանՎահրամ Ապտալեան (1918 1920). Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 1996. 139էջ: յին Հիմնադրամի,1994. 344 էջ: 16. Կարապեայան Մ. Ս., Հայաստանը 1912-1920 թվականներին. հ. 7, Գ. հրատ., մը յիշատակները.28. Ռուբեն. Հայ յեղափոխականի Երնան, «Զանգակ-95 Ուսումնական ձեռնարկ բուհերի համար. Թեհրան, 1982. 363 էջ: հրատ., 2003. 399 էջ: -Եր., թթ.). 29. գոյամարտը (1920-1921 17. Կարապետյան Մ. Ս., Գնորգյան Է. Գ., Խորհրդային ՀայաստանըՍիմոնյան Ա. Հըր., Զանգեզուրի հրատ., 2000. 672 էջ: Երնաճի Պետական Համալսարանի 1920-1991 թվականներին.Ուսումնական ձեռնարկ բուհերիհամար.պատհարաբերությունների 30. Սիմոնյան Հր. Ռ., Թուրք-հայկական Երնանճ,«Զանգակ 97» հրատ., 200՛7.- 448 էջ: էջ: հրատ., 1981. 18. Նազարյան Ա., Հայկական զորամասերիկազմավորումըկովկասյանմությունից. Երնան, «Հայաստան» -

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

1918-1921 հարաբերությունները

Սարդարյան

Կ. Հայ-վրացական ճակատում (1914-1918 թվականներ). -Եր.: «Զանգակ-97» հրատ. 31. 2002. 204 էջ: թթ., Երնան, «Նաիրի» հրատ., 1999. 240 էջ: հեղափոխության 32. Սարդարյան Կ., Հայաստանըհամաշխարհային Հայոց պատմություն. Հիմնահարցեր. Հնագույն ժամանակներից Հայաստանի արնելյան խաչմերուկում (ինչպե՞ս կործանվեց մինչն ճեր օրերը Ուսումնական ձեռնարկ, խմբ. պրոֆ. Հ. Ռ. Սիմոն256 2007. էջ: Ծրնան, «Նաիրի» հրատ., Հանրապետությունը). յանի. Երնան, «Զանգակ-97» հրատ., 2000. 487 էջ: «ՀայասԵրնան, թթ.)- 33. Վրացյան Ս., ՀայաստանիՀանրապետություն. Հակոբյան Ա. Մ., Հայաստանի Հանրապետություն(1918-1920 տան» հրատ., 1993. 704 էջ: Երնան, «Հայաստան» հրատ.., 1992.- 35 էջ: 1918-1920 թթ. 3. Վիրաբյան Վ. Հ., ՀայաստանիՀանրապետությունը Հակոբյան Ա. Սարգսյան Ա, Հայոց պատմություն ն գործունեությունը ռ ազմաքաղաքական Կառավարության լրամշ. ձեռնարկ, Ուսումնական մեր օրերը). մինչն հրատշրջանից էջերից). պատմության կուսակցությունները(Հայոց քաղաքական Երնան, «Ճարտարագետ» հրատ., 2004.- 352 էջ: էջ: Երնանճ,ՀՊՃՀ հրատ., 1999. Հայաստանի Հանրապետությանպառլամենտի օրենքները (1918 հատուկ Վ. Ա Հ., Հայաստանի ռաջինՀանրապետության Վիրաբյան 1920 թթ.). Երնան, ՀՀ ազգային ժողով, ՀՀ Պատմ. պատմության ծառայությունները1918-1920 թթ. (Հայոց քաղաքական 1998. 506 էջ: 40 էջ: 1999. նորագույն էջերից).- Ծրնան, ՀՊՃՀ հրատ., Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. Առաջին Հան36. Վիրաբյան Վ. Հ., Հայկական հետախուզությունը պատմություն). Փաստաթղթերին ճյութերի ժողովածու. Պատ. խմբ. 2003. հրատ., «Ասողիկ» րապետությանտարիներին. Երնան, Գ.Գալոյան, Վ. Ղազախեցյան. Երնան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտությու» էջ: հրատ., 2000.- 455 էջ: Պետական 3. Վիրաբյան Վ. Հ. Հայաստանի Հանրապետության 1918ՀարությունյանԿ., Հայկական ազգային զորամիավորումները ն (1918համակարգիստեղծումը գործունեությունը 271 էջ: անվտանգության 1945 թվականներին. Երնան, «Զանգակ- 97» հրատ., 2002. 288 էջ: 1920 թթ.). Երնան, «Լուսակն» հրատ., 2006.Հովհաննիսյան Ռ. Գ., ՀայաստանիՀանրապետություն:Հատոր շուրջ հիմնահարցերի 38. Վիրաբյան Վ. Հ., Հայոց պատմության 2005." Առաջին Տարին, 1918-1919.- Երնաճ, «Տիգրան Մեծ» հրատ., 100 էջ: 2007.(մենագրություն).-Ծրնան, «Լուսակն» հրատ., 604 էջ: -

-

19.

.

--

-

-

-

20.

-

21.

(Հնագույն

-

22.

-

-

Կենար. Արխին35.

-

-

23.

(Քաղաքական

-

-

-

-

24.

-

-

25.

-

39.

Վիրաբքյան Վ զությունը

ն

«Լուսակն» 40.

Հ.

բանակը

Հայաստանի Հանրապետությանհետախո1918 -1920 թթ. /մեճագրություն/. Երնան, -

հրատ., 2009.

-

էջ:

Քաջազնունի Յովհ., ՀայաստանիՀանրապետութիւն.-Ծրնան,«Մ.

ՌԵՖԵՐԱՏՆԵՐԻ

ՀԱՆՁՆԱՐԱՐՎՈՂ

Վարանդյան» հրատ., 1993. 32 էջ:

ԹԵՄԱՏԻԿԱ

Ճա օք», ԽԱՄՇրոՓՏԽշուամ». Լո 1օոօմ 1քոտու 1919 -1921 Լ 1. Է ԱՇքոուծ աճում Հանրապետությանհռչակումը ն հայ ազգային Էտ ՃՅՏՍՃ6էոնն Հայաստանի

ՕԲՅՊԵԽՕ-ՕՇՏՕՇԾՕՃՏԻՇԴԵՒԼՕՐՕ

1919.- Ի/.: ԼօՇ7ր. 115ր-8օ կայացմանգործընթացները: պետականության 701 Յո ԷԼԻՍԼՈ., 1929. 479 Շ. ն ՀայաստանիԱռաջին թ. մայիսյան հերոսամարտերը Էօոօմ ՛Րրքաոտ.1919 -1927 Ճ1աօքո, ԽԼԱՇոոՓձԽօռտոթ. Լ» 1. Ա հռչակումը: ԼԼԾդՐՕՕԹոն Ճոօթեռօմ 683 1919 1920. ԽԼ: 100: 1. Հանրապետության 113ր-80 /41813րՅ1 ՒԷՒԼՔ.ԱԼ., 1932. 416 Շ. թ. հունիսի 4-ի Բաթումի պայմաճագիրըն դրա պատհայ ժոհետնանքները Հայաստանի ու Ճղտօք», ԽԼՇՆՅՓՑՃ1Ճճոողծ. 156Ծքուույթ քօզա մ 8.ւՇրցորտոնն մաքաղաքական դօր. քշր. ոքօֆ. ձ. Փ. Խնստտքճ. ԽԼ: 113ր-8օ "11քօրքօ«օ'։ղովրդիհամար: է 1966. 432 Շ. Թիֆլիսին Երնանի Հայոց Ազգային խորհուրդներիդերը հայկական պետականությանկայացմանպատմաքաղաքաԻօքթյու Ե. /., ճութ: հ1աշրոյւնքօումյ խուօում ումտ ՇՇՇ ՎՅՇՂԵ հ/Լ.- ՃՊ.: ԼՕՇՄճճքոդ86:Ա106 կանգործընթացներում: 1. 1929.- 435 6. 83ր-80, 1 Արամ կա8 1918-1923 ու. Մանուկյանի դերը հայկականպետականության ԷԱրօքաունԽՃոքճճճա Շ6օքոու ճօտյութհոօր -

41.

-

42.

-

-

-

43.

-

-

44.

-

45.

81(116քԺձոօ8.

Օր.

Ճքուճմաոմ,1992.- 756

46.

Օթճւումո: Ճքոտւո -

Ք.

8. Ճ.

քոր.

Լ,

1918-1920

ԽՐաճշու

-

Բքօոճւն 115ր-80ճի

Շ.

Խոր ւնքօխուծօղաօԱՐ:Աւ որ.

գ Քօշոյնում

Բքորճււ 113ր-8օ "Ղձո՛թււ ԽԱ", 2007.

-

6.

47. 110Յոուցճոռ

86:16»,

ԽՇհում

Լ.օՏ

48. ԱՇԿտոուջաոո

օո

էհօ 1044 էօ

1918.Լոմօքօոմծոօօ,

Սուսօ1տ. օք ՇճնթԹբուռ Ք765Տ, 1967. /Ճոքօ165: Ք.

Շ.,

Լօոժօո, ՄօԼ 11. 1919 օքՇիքօոուճ

Շ., Ճոռծուռ 7Լեօ -

ԵրօտՏ,1982.

Թշքսենօ

1920. -

օք տուռ.

-

Էրօու

364 ք.

658165

8օուօ16»,Լօտ /ոջօ165, Լօոժօո: Սործթ:

603ք.

ձ

ի

Ներքին Գործերի ճաԱրամՄանուկյանի գործունեությունը կազմակերպմանբնագաաշխատանքների խարարության

վառում:

ազգային-պետաԱռաջին Հանրապետության Հայաստանի

կանխորհրդանիշները: միջոցախորհրդարանին կառավարության Հայաստանի ռումներըհայկական զինուժի՝բանակիստեղծմանգործում: ' պետական անԱռաջին Հանրապետության Հայաստանի համակարգի ձնավորմանուղղությամբընթավտանգության Լ

է

յացման գործում:

ցած գործընթացները1918 -1920 թթ.:

պետական-դիվաԱռաջին Հանրապետության Հայաստանի հարնաճ ն արտափոխհարաբերությունները նագիտական

սահմանյաներկրներիհետ: միջոցաՀանրապետությանկառավարության Հայաստանի ճնշման խռովությունների ռումները թուրք-թաթարական Բոյուք-Վեուղղությամբ 1918-1920 թթ. Զանգիբասարում, Կարսի մարզում ն հանրապեդիում, Զոդ-Բասարգեչարում,

28.

12.

13.

14.

1920 թ. թուրք-հայկական ն Հայաստանի պատերազմը նվաճտության այլ տարածքամասերում: ման թուրքական Հածրագիրը: Ռազմաքաղաքական հետնանքգործունեությունը Քաղաքական կուսակցությունների յաստանի Հանրապետությունում: 2. 1920 2-ի Ալեքսանդրապոլի ամոթալիպայմա1920 թ. մայիսյան իրադարձությունները (քաղաքացիական թ. դեկտեմբերի ն նագիրը դրա հետնանքները: ն հն Առաջին Հանրապետության կռիվները) Հայաստանում, դրանց պատճառները

ները:

տնանքները:

Կրթամշակութայինկյանքը ՀայաստանիՀանրապետությու ճում 1918 -1920 թթ.:

անկումը:

զ

:

Ռուս-թուրքական բանակցությունները Մոսկվայում ն օգոստոսի24-ի ռուս-թուրքականպայմանագրի նախագիծը:

յլ 1920

թ. հոկտեմբերի 28-ի հայ-ռուսականհամաձայնագիրըե փոՀայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական դրա ձախողմանռազմաքաղաքական հետնանքները: խառնչություններըբոլշնիկյան Ռուսաստանի հետ: ք 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ի Երնանի համաձայնագիրըն Հայաս16. Հայաստանի Հանրապետություն բոլշնիկյան Ռուսաստան տանում խորհրդայինկարգերի հաստատումը: առնչությունները1920-1921 թթ. ռազմաքաղաքական ր Հայ-ռուսական բանակցությունները Երնանում ն խորհրդան 17. 1918 թ. վրաց-հայկականպատերազմը դրա արդյունքները: յին իշխանության հաստատումը Հայաստանում: 18. Հայկական Լոռին 1918-1920 թթ. զ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկման պատմաՀանրա19. Արցախը 1918-1920 թթ.: Գոյամարտ Հայաստանի քաղաքական պատճառները, հետնաճքներըն դասերը: պետության հետ վերամիավորմանհամար: Առաջին Հանրապետության դասերն արդի պետաքաղաքա20. Լոռու «Չեզոք գոտին» 1920 թ. Վրաստանի մենշնիկան | կանգործընթացներում: հանրապետությանհակահայկական գործողություններն ՀայաստանիՀանրապետության1918-1920 թվականների հայկական Լոռու տարածքում: 21. Սյունիք-Զանգեզուրը 1918-1920 Ինքճապաշտպանա-պատմությանտեղն ու դերը հայոց պետականությանզարթթ.: գացմանբազմադարյանգործընթացներում: կան կռիվների կազմակերպումըն պայքարը ՀՀ տարածքային միասնության պահպանմանհամար: 22. Գ-Նժդեհի դերը հայկական Սյունիք-Զանգեզուրիպատ՛ մաքաղաքականճակատագրում: գործիչ: 23. Գ.Նժդեհը որպես ականավորազգային-պետական 24. Հայկական հարցը Փարիզի Խաղաղության Վեհաժողովում: 1920 թ. օգոստոսի 10-ի Սերի պայմանագիրըն նրա միջազ՛ գային-քաղաքականնշանակությունը: 25. Հայաստանի մանդատի խնդիրը: ԱՄՆ-ի ն մեծ տերու թյունների դիրքորոշումըայդ հիմնախնդրում: 26. Հայ-ռուսական բանակցություններըՄոսկվայում ն Շանթի պատվիրակությանգործունեությունը: ն 27. 1920 թ. օգոստոսի 10-ի հայ-ռուսական համաձայնագիրը Հանրապետության նրա նշանակություն` Օ։»Հայաստանի համար: :

15.

:

-

:

:

:

Թեմա իններորդ

1920Թ. ՄԱՅԻՍՅԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԱՌԱՋԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ԳՐԱՆՑ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Առաջաբանիփոխարեճ

Թեմա տասներորդ

ԹՈՒՐՔ -ԹԱԹԱՐԱԿԱՆ

ՀԱԿԱՊԵՏԱԿԱՆ ԽՌՈՎՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՃՆՇՈՒՍԸ

ՀՀ ՏԱՐԱԾՔՈԽՄ

աաա

ն.

առաջին

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ

ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՈՒՂՂՈՒԹՅԱՄԲ

ԵՎ ԿԱՅԱՑՄԱՆ

Մաս

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

-

1920 ԹԹ.

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Թեմա 1918Թ.

չորրորդ ՎՐԱՑ

-

ԽՆԴԻՐԸ: ԴՐՈԾԸՆ

Թեմա երկրորդ

ՍԵՎՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ:

ա

ՃԱԿԱՏԱԳՐԻ

աոաաորոնրրթԻր:

1920 ԹԹ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

րրրռթոյոի

ԼՎԱ

ՀՀ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

ՀԱՄԱՐ

Լ.

Լ.

ակամա

ուա

Թեմա երրորդ

ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԹՎԱԿԱՆԽՔՆ

.

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

-

աաա»

Թեմա երկրորդ

ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

1918 Թ. ԲԱԹՈՒՄԻ

ՔԱՅԼԾՐԸ.

ԱՌԱՋԻՆ

ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՍՏԵՂԾՄԱՆ

ԶԻՆԱՆՇԱՆԸ,

:

.

Թեմա առաջին

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԾՏ...ՎՎ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆՅԱՆ

.9Ք.Ք9շ.շ9գ«Ձ4Եծ.20էՆՒ

Թեմա առաջին

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԵՐՈՍԱՍԱՐՏԵՐԸ

ՄԱՅԻՍՅԱՆ

ԱԱ1ՀՆ21411.11201մ7"»»9»Ք9»թ9թ99Ք9թ..ծ95 Ան

Թեմա երրորդ

ՀՀ ՄԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅԱՆ

Մաս երկրորդ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋԻՆ

ԱՐՑԱԽ-ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԸԵՎ

ԵՎ

ՄԻՋԵՎ 1920 աաա

ամանակ

աաա

աւ

Թեմա չորրորդ

ՌԽՖՍՀ-Ի

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

1918 -1920ԹԹ....................

ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԸ

'

Թեմա հինգերորդ

ՍՈՑԻԱԼ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

ԳՈՐԾԱՐԱՐ

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ:։

-

Թեմահինգերորդ

1920Թ. ԹՈՒՐՔ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆՓԾԸՇԸ

ՇՐՋԱՆՆԵՐԻ

ՍՏԱՎՈՐԱԿԱՆ-ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ

Թեմա վեցերորդ ԲԱՆԱԿԻ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

1918-1920

Թեմա

ՊԱՅՔԱՐ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

ի

ԹԹ

յոթերորդ

ՀՀ ՆԵՐՔԻՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՍԱՆ

Մաս երրորդ

ԱՆԿՈՒՄԸ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

Թեմաառաջին

ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ, ՄԻԼԻՑԻԱՅԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ:

ՈՒ ԿԱՆՈՆԻ, ՕՐԻՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԳ

ՀԱՄԱՐ,

Թեմա ութերորդ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԻ ՍՏԵՂԾՈՒՄԸ

աար

աաա

ՊԵՏԱԿԱՆ նե...

ոու

նրթրյիՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

աար

արթորԸ

ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ

աաա

ակամա

ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՄԱՐ.

աաա

|

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՆՁՆԱՐԱՐՎՈՂՌԵՖԵՐԱՏՆԵՐԻ

ԸԼԸԸԸԸ..ՎՎՆԱԼՎԱԼԸ

մակա

ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻ

Թեմաերկրորդ

ԵՐԵՎԱՆԻՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳԻՐԸ:

տաա

աա

ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ

ԿԱՐԳԵՐԻ

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼԻՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ.

ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԵՐՔԻՆ

ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ

Լանա

ԼԼ

ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԸ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ:

-

ԵՎ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԼԼ... Ը, աւան

ԹԵՄԱՏԻԿԱ.

ԿԱՐԳԵՐԻ

պաապաապաարաաաաաաանանասաա Լաւ

աան

անը

ՎԱՆԻԿ

ՀՐԱՆՏԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՎԻՐԱԲՅԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

1918 -1920 ԹԹ.

ՈՒՍՈՒՍՆԱԿԱՆ

ՁԵՌՆԱՐԿ

ՏՃՒՌՈԸ ՐԲՃՒՈՐՕՏՈՎ 8Ժթճթուլ

ՏԵՇՈԵՂԵԱՒՃ

-

ՃՔԽՌՒՈԼՎ

1920 ՐՐ.

ՖՎԻՏԵՕԻ ՈՇՇՕբրը

ՄՃՀՎՈՆ

ԷՈՃԻՈՄԱԱՃՅՄՎ

ՂՈՔ

ԲԲՔՍՑԱՇ

Օբ

ՃՔիԲԻԱՃ,

-

ԷՇՍՇՃՈՕԻԱԼՆ ՂԱԱԱԼՑՕՕԽ

Կազմիվրա օգտագործվածէ ԵրերոյքիԱրեմտյաճճակատիլուսանկարը Խմբագիր` Վ. Գ. Թունյան ՍրբագրիչՎ̀. Վ. Դերձյան

Համակարգչային ձնավորումըԱ̀. Խ. Ադուզումցյանի է տպագրության` 25.08.2011 Ստորագրված թ.: Տպագը.12.75 մամուլ:Չափսը՝60484 1/16: Թոտղթ՝ օֆսեթ: Պատվեր՝48: Տպաքանակ՝ 200:

ԵՊՀ

հրատարակչություն, Երնան, Ալ. Մաճուկյան1 ԵՊՀ

տպագրատուն. Երնան, Աբովյան52