Հայաստանի հնագիտություն (Հին քարի դարից մինչև Վանի թագավորության անկումը)

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՕՆԻԿ

ԽՆԿԻԿՅԱՆ

ՍԱՐԳՍԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

(ՀԻՆ

ՎԱՆԻ

ՔԱՐԻ

ԴԱՐԻՑ

ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՆՉԵՎ

ԱՆԿՈՒՄԸ)

ՁԵՌՆԱՐԿ

ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ

ԱՍՈՂԻԿ

«ԱՍՈՂԻԿ»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ

-

ՀՏԴ 902/904 (479.25) (07) ԳՍԴ

63.4

Խ 642

(2Հ)77

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխատանքը հրատարակվումէ Գավառ

գիտական Բորոյի հանան

համալսարանի

Աշխատանքը է «Ասողիկ» հրատարակվում հրատարակչության հովանավորությամբ գիտ. թեկնածու Խմբագիր պատմ. ՊԱՎԵԼ ՍԵԴՐԱԿԻ

ԽՆԿԻԿՅԱՆ

Խ

ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ

ՕՍ.

Հայաստանիհնագիտություն: (Հին քարի դարից

մինչե Վանի թագավորությանանկումը): Ուսումմական ձեռնարկ: Եր.: «Ասողիկ» հրատարակչություն, 2009 թ., 242 էջ: -

Աշխատանքում է ճյութականմշակույթի կարնորվում աղբյուրագիտականնշանակությունը, հակիրճ ներկայացվումեն հնագիտության զարգացման փուլերը,հնագիտական հասկացությունները,հուշարձանների հետազոտության եղանակները, հնագիտության ձեռք բերած նվաճումները: է տրվում նախնադարից մ.թ.ա դ. շրջանում Հայաստանի բնակիչների նյութականմշակույթիզարգացման ընթացքը, տարբեր դարաշրջանների մշակույթներինբնորոշ յուններն ու հատկանշական են տնտեգծերը, ներկայացվում սության տարբեր ճյուղերը,հավատալիքները: Ձեռնարկընախատեսված է բուհերի պատմության,հումաճիտար բաժիններիուսանողներին Հայաստանի հնագույն

Հայաստանի

Հ մանմնց ըոդւրկեղ

առանձնահատկութ-

պատմությամբ հետաքրքրվող ընթերցողների լայն ների համար:

1ՏՅԱ

978-9939-50-074-4

Հնագիտությանառարկան.սահմանումը,Ձեռնամուխլինելով հայոց պատմությունըշարադրելու ծանը ու պատասխանատուաշխատանքին՝ պատմահայրԽորենացին, ակնարկելովիր օգտագործածաղբյուրներիառատությունը,միաժամանակնշում է, որ դրանք, այնուամենայնիվ,անբավարար են եղել «հիշատակության արժանիքաջության շատ գործեր» կատարած ժողովրդի անցյալը հանգամաճորեն ներկայացնելու համար: Պատմահոր կարծիքով` աղբյուրների սակավության պատճառը«մեր աու անփութուռաջինթագավորներին ճախնիներիաճիմաստասիրությունն թյունն է եդել դեպի գիտությունը»: Պատմահայրը մեղադրում է նրանց,որ իրենցից առաջ եղած ն իրենց իսկ կատարած հերոսականգործերը գրի չեն առել, որի պատճառովէլ դրանք մոռացությանեն մատճվել: Պատմության մեջ, սակայն, ոչինչ չի կորչում, ոչինչ չի մոռացվում: Գրավոր աղբյուրների բացակայության կամ անբավարարությանպատճառով, բնական է, տարբեր հարցեր կարող են իրենց արտացոլումը չգտնել պատմագիտական ուսումնասիրություններում, բայց ժողովրդի Այն հետազոտելու համար սոսկ անցած ճանապարհը չի անհետանում: գրավոր աղբյուրների տվյալները բավարար չեն: Իրոք, եթե փորձենք պատմությունը վեր հանել` հիմնվելով սոսկ գրավոր աղբյուրների վրա, ավելի խորանալ դեպի ապա հազիվ թե կարողանանք 5000 տարուց անցյալը, որը չնչին ժամանակաշրջան է մարդկության պատմության մեջ: Ավելին, չխոսելով արդեն դրանից առաջ տեղի ունեցածի մասին` միայն գրավոր աղբյուրների վկայություններով դժվար կլինի վեր հանել ուսումնասիրության ենթակա ժամանակաշրջանի պատմությունն իսկ. գրավոր աղբյուրները հաճախ անհրաժեշտ տվյալներ չեն պարունակում տարբեր դեպքերում էլէլ այդայդտեղեկություններբեր հարցերի ռարցերիվերաբերյալ, շ շատ դեպքերում թյ վերաբերյալ, ու են, րը կցկտուր երբեմն` միակողմաճի կանխակալ: Ստեղծված բացը լրացվում է տարաբնույթ ու տարբեր ժամանակաշրջանների պատկանող հուշարձանների հետագոտությամբ, որով ն զբաղվում է հնագիտությունը:Առանց հնագիտությանհազիվ թե կարելի լինի հետնել մարդկության առաջացմանը, կազմավորմանը, զարգացման ընթացքին, վերականգնել նրա գործունեությունն ու ամբողջական պատմությունը իր ողջ բազմազանությամբ: Խոսելով հնագիտության նշանակության մասին` անգլիացի նշանավոր հնագետ Գորդոն Չայլդը (1892-1957թթ.) նշում է, թե հնագիտությունը հեւլաշրջում կատարեց պատմական գիտության մեջ` տարածական ն ժամանակագրականառումներով ընդլայնելով պատմության մեջ խորանալումեր հնարավորությունները:Հճագիտությունը, Գ.Չայլդի հա-

ԳՍԴ ,

շրջաճակ-

63.4

(2Հ)77

մոզմամբ, պատմական գիտության համար կատարեց այն դերը, ինչ աստղադիտակըաստղագիտության, մանրադիտակըբ̀նագիտությանն ռադիոակտիվությունը`քիմիայի համար: Գ. Չայլդը հնագիտության նշանակությունը չի չափազանցնում. հնագիտությունը, հատկապես պատմության վաղագույն շրջանների ուսումնասիրությանհամար նոր դարաշրջան բացեց` հնարավորությունտալով անցյալի մեջ խորանալ ընդհուպմինչն կենդանականաշխարհից մարդկայինգծեր ձեռք բերող էակներիանջատմանժամանակաշրջանը:Այդ հեռավորանցյալը հնագիտությունն ուսումնասիրումէ զգայական` տեսանելի ն շոշափելի աղբուրների միջոցով: Ասվածից հետնում է, որ հնագիտությանուսումնասիրության օբյեկտըմարդու գործունեությաննյութականացվածձն հանդիսացող հին իրերն ու հուշարձաններնեն: Դրանք հետազոտվումեն գրավոր աղբյուրների ուսումնասիրության եղանակներից միանգամայն տարբեր, միմիայն հնագիտությանըհատուկ մեթոդներով:Հնագիտության այդ առանձնահատկությունները, որոնք արտացոլվում են նրաաղբյուրների, դրանց ուսումնասիրությանմեթոդներին հնագիտականհիմմային հասկացությունների եռյակի` պատմության հետազոտության եղաճակներիցամբողջությամբտարբերվող ձնով, հնագիտությունըգիտություններիհամակարգումառանձնացնումէ իբրե բնական (օբյեկտի հետազոտությանմեթոդներով. ճանաչողության էմպիրիկ մակարդակում) ն հասարակական (հետազոտությանտեսական մակարդակում) գիտություններիհետ սերտորենկապված ինքնուրույն գիտություն: ջինիս ուսումնասիրության ժամանակագրական ընդգրկումընճնախճադարից մինչն 2«Մ-241 դդ. է: Դրանից հետո բազմաբնույթգրավորաղբյուրմերի առատությունը նվազագույնիէ հասցնում հնագիտականաղբյուրճերը հետազոտելուանհրաժեշտությունը: Հնագիտությունն, այսպիսով,գիտություն է, որն ուսումճասիրումէ աճցյալի նյութական մշակույթի օբյեկտների զարգացման օրինաչափություններըտարածությանու ժամանակիմեջ ն այդ օբյեկտներիմիհանում ջոցով վեր ճախնադարիցմիջնադարըընդգրկողհասաբակական կյանքիտարբերկողմերը: Ներկա աշխատանքինպատակըհնագիտությանառարկայի, ուսումնասիրությանեղանակների, հնագիտական հասկացությունների, ընդհանրացումներ կատարելու ն գիտելիքներ ձեռք բերելու ուղիճերի մասին ընդհանուր պատկերացումտալն է. դրանք կօգնեն ընթերցոդին այս կամ այն չափով խորամուխլինել հնագիտականաշխատանքների մանրամասների մեջ, հասկանալդրանց իմաստն ու նշանակությունըն ըստ այդմ, գեթ ընդհանուրգծերով, պատկերացումկազմել Հա յաստան աշխարհումապրած մարդու անցած ուղու մասին, որը տրվում է ամեճարճդհանուր գծերով` ճախճադարիցմինչն վաղհայկական միասնակաճ պետությանհանդեսգալը:

Վեր-

ԳԼՈՒԽ

ԱՌԱՋԻՆ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱԿՆԱՐԿ

81. ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍՆ

ՍԻՆՉԵՎ

Կ:

ՈՒ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Դ. ԿԵՍԵՐԸ

«Հնագիտություն» անվաճումն առաջացել է հունարեն արխայոսհին խոսք, գիտելիք բառերից: Արխեոլոգիաբառն առաջին անգամ օգտագործել է Պլատոնը (մ.թ.ա. 427-347թթ.) «հնախոսություններ» կամ լայն առումով` «հիմ պատմություններ» իմաստով: Արխեոլոգիա բառի մեջ նույն իմաստն են ներդրել ն հետագա հեղինակները (Դիոդորոս Սիկիլիացի, Դիոնիսիոս Հալիկառնասցի,Ստրաբոն ն այլք): Դա բնական է. հնագիտությունն, իբրն գիտություն, պարզապես գոյություն չուներ ն հնագիտականաշխատանքներ, եթե անտեսենք Բաբելոնի թագավոր Նաբոնիդի կամ Նաբոնահիդի (մ.թ.ա. 555-538թթ.), իր պալատի ն Սիպպարի տաճարի հիմքերի մոտ կատարած «պեղումները», որոնց նպատակըպարզ չէ, բնականաբարչեն կատարվել: Այլ տեղեկություններ հնում կատարված հնագիտական աշխատանքների վերաբերյալ, հայտնի չեն: Ինչ վերաբերում է շինարարական աշխատանքների ժամաճակ հայտնաբերված հնագիտական նյութերի գերակշռող մեծամասմությանը, ապա դրանք ամուշադրության են մատնվել. չնչին մասն է, թանգարան երնի, ոթ Գար հանձնվելԷՔ(դրանք Գո գոյությունունեին Հին Հունաստաճում ն Հռոմում) ն կամ իբրն զարդ, կամ սոսկ իբրե գեղարվեստական արժեքներկայացնողիրեր, հավաքվել են սիրողներիկողմից: Շքեղության, արվեստի տեսանկյունից են դիտվել ն ըստ այդմ արժեքավորվել ու ձեռք բերվել հատկապեսանտիկ դարաշրջանին պատկանող արձանները,արվեստի գործերը, որոնց հանդեպ եղած պահանջարկը, որը պայմանավորված էր ճան Հունաստանիու Հռոմի պատմության նբաճասիրության հանդեպ աճող հետաքրքրությամբ, պայմաճավորում էր դրանց ձեռք բերման եղանակները. դրանք միջնադարում կատարյալ գանձախուգության բնույթ էին կրում: Այդ վիճակը շարունակվեց մինչն ՃՊԼԱդ. կեսերը:Իբըն օրինակ կարելի է հիշատակել 79թ. Վեն լոգոս-

զուվից ժայթքած կարծրացածմոխրացեխով ծածկված Հերկուլանումն

Պոմպեյքաղաքներումկատարվածգանձախուզականաշխատանքնե-

դրանք կատարումէր յուրաքանչյուրոք, ով աշխատում էր հնությունմեր ձեռք բերելովու վաճառելովդրամ վաստակել:Այդ հորատումներն արգելվեցին1753թ.,երբ սիրող հնագետներըհարց հարուցեցին,թե ո քանով է արդարացվածնման մոտեցումըպատմականհուշարձանների հանդեպ:Այդ ժամանակէր (1767թ.), որ Գեռտինգենիհամալսարանի պրոֆ. Ք.Գ.Գեյնեն կրկին շրջանառությանմեջ դրեց արխեոլոգիատերմինը,դրա մեջ ներդնելովմիանգամա յն նոր` անտիկժամանակաշրջանի արվեստի հուշարձանների ն դասակարգման նեղ ինկարագրության մաստը:Այդուհանդերձ, որքան էլ նախնական,անկատարու թերի, այդ աշխատանքները այն հիմքն էին, որի վրա ձնեավորվեց հնագիտությունը. ՃՄԱլդ. եղավայն ժամանակաշրջանը, երբ ճախնականքայլեր սկսեցին կատարվելհավաքված նյութերը համակարգելուն հետա. զոտելու ուղղությամբ: ՀետնելովՖրանսիայի մյուս րում էլ սկսեցինհամախմբել սիրողներիուժերը, նյութերընպատակամղված կերպովհավաքելուն ուսումնասիրելուհամարհիմնել ակադեմիաներ (Ճարտարապետության, գեղարվեստի,քանդակագործության, վիրը.

ր-

`

: :

| :

օրիճակին՝ եվրոպական երկրնե-

ու մագրերի ուսումնասիրության) Ռուսաստանում դրա թանգարաններ:

են

հիմքը դրեց ՊետրոսԷր (1718թ.),Անգլիայում

1753-1756թթ. հիմնադրվեց

ն այլն: Բրիտանական թանգարանը ՃՄոլդ. վերջում, ՃԾեղ., մյութի կուտակմանն այն դասակարգելուն զուգընթաց,հնությունների ուսումնասիրմամբ զբաղվող խմբերն աստիճանաբար սկսեցին ընդլայնել Դա ուսումնասիրությունների ոլորտը: պայմանավորված էր նան բնականգիտությունների զարգացմամբ,ազգագրական նյութերի հանդեպեղած նորովի մոտեցմամբ:Հետաքրք-

րություն էին առաջացնում ն տարաբնույթ ժա մանակ աշխատանքների

հայտնաբերվող քարե պարզունակգործիքները,ոսկրաբանական նյու-

թերը ն այլն, որոնք համեմատվում էին զարգացման ցածը աստիճանների վրա մնացած կողմից օգտագործվող հետ: Առաջին քայլերը կատարողնախնադարյան հահնագիտությունը մեմատական մեթոդիմիջոցով, նորաստեղծազգագրության հետ ձում էր վեր հանել, հետնելմարդկության զարգացման ընթացքին,պատասխանել իրեն հուգողայլնայլ հարցերի: Մասնավորապես 1-04դ.լայն ճանաչումգտավ երեքդարերի(քար, պղինձ/բրոնզ, երկաթ),

հասարակությունների

Հայտնաբերվածքարե գործիքներըդասակարգվումէին, մշակվում դրանց հետազոտության մեթոդները,ուսումնասիրվումէին քարանձավների պատերին արված կենդանիներին այլ նկարներըու համադրվում պեղումների ն տարբեր աշխատանքների ընթացքումգտնված կենդանիմերի ոսկրաբանական մնացորդներիհետ: ՃԼՃդ. հնագիտականխոշոր հայտնագործություններիժամանակաշրջան էր: Տարբեր երկրներում կատարվող պեղումներիցհայտնաբերված մեծաքանակնյութերը, լայն հորիզոններբացելով պատմության առջն, նոր խնդիրներ էին առաջադրում, որոնց լուծումը համատեղ ջանքեր էր պահանջում: Դա որոշակի բարդությունների հետ էր կապված այն առումով, որ յուրաքանչյուր երկիր ուներ «իր հնագիտությունը»:Նման սահմանազատումըզգալիորեն խոչընդոտումէր ընդհանուրխնդիրներիլուծմանը,այդ թվում ն հնագույն մշակույթներիընդգրկած սահմաններըպարզաբանելուն ն այլն: Նման իրավիճակը բացասաբար էր անդրադառնում հետազոտությունների վրա, որոնք պահանջում էին փոխհամաձայնեցված աշխատանքներ, բոլորի կողմից ճանաչում գտած անվանումների ն տերմինների կիրառում: Պայմաճավորվածությունձեռք բերվեց վաղնջական ճյութերի ն մշակույթներիհամար օգտագործել այն տեղավայրերիանունները, որտեղից առաջին անգամ հայտնաբերվել հնագիտականայս կամ այն իրողությանը բնորոշ նյութերը (օրինակ` շել, աշելչ նեանդերթալցի ն այլն): Նախնադարին անտիկ շրջանի հնագիտությանզարգացմանըզուԳընթաց,212դ. մեծ առաջընթաց ապրեց ն հնագույն քաղաքակրթությունները (Եգիպտոս, Միջագետք,ԱռաջավորԱսիա) ուսումնասիրողՀին Արնելքիհնագիտությունը:Այս ճյուղի նշանակությունը՝հնագույն քաղաքակրթություններիխաչմերուկում իր ճանապարհըհարթող հայ ժողովրդի պատմությանհամակողմանիուսումնասիրությանհամար, հազիվ թե հնարավորլինի գերագնահատել: Նշված ճյուղերին զուգահեռ զարգանում էր ն ընդհանուրհնագիտության միջնադարիճյուղը, որի հանդեպ առաջացած հետաքրքըությունը պայմանավորվածէր սեփականերկրի պատմությունըհամակողմանի ուսումնասիրելու շահագրգռվածությամբ: Մասնավորապեսայդ միտքնէր շեշտում ն Ռուսաստանիմիջնադարյանհնագիտությանկազմակերպիչու ղեկավար կոմս Ալեքսեյ Ուվարովը (1825-1884թթ.), որը 1864թ.հիմնեց «Մոսկովյան հնագիտականընկերությունը»(այն 1866թ. վերաճվանվեց«Ռուսաստանի հնագիտական ընկերություն») որտեղ ընդգրկվածճանաչված մտավորականներիառջն խնդիր դրվեց հնագի-

իրերի

փոր-

Լուկրեցիոս

Կարոսիկողմիցպատկերված,մարդկության զարգացմանընթացքը,որի պատճառըԴեմոկրիտը (մ.թ.ա. Մ-Ր7դդ.)կարիքնէր համարում:

|

րիճսկու,Ցիլոսեանճուն ճմ

տական ճյութըծառայեցնելՌուսաստանի անցյալը վեր հա

նելուն, Ռուսաստանում հնագիտական գիտելիքներըտարածելուն: Խմբի անդամպեղումներէին կատարում(դրանքշատ հեռու էին ներկայիս«պեղում» հասկացությունից), համագումարներհրա ւմ, հրատարակու աշխատանքների արդյունքներն Կովկասում կատարված արդյունքներըհրապարակվեցին 14 հատոր կազմած «ԽԱ6թոՅու ոօ Յթօօոօրոտ էտու» պարբերականում: Այդ գործում ներգրավվածէին ընկերության`տեղերում գործող մասնաճյուղերը.Կովկասի մասնաճյուղի գտնվումէր Թիֆլիսում: Հնագիտական ընկերությունների աշխատանքն ղեկավարում ճերը կարգավորում էր 1859թ.ստեղծված«Կայսերական հնագիտական հանձնաժողովը», իսկ մինչ այդ, 1846թ.Նիկոլայ Լի հրամանովստեղծվելէր «Ռուսականպետության հնությունները» հրատարակողհանձնաժողով:

քորը

թն բա հ զմնե, բաբե երատարակ եինբավար որոնց մատ

ւ իրենը հանդեր Հատակում կենտրոնը

ՃԱւդ. առաջին կեսում Սն ծովի մի շարք քաղաքներում Կերչ ն այլն) ստեղծվածթանգարանները, որտեղ հիմնականումհավաքվում էին անտիկշրջանի նյութերը,այլնս չէին բավարարումառաջադըված խնդիրներին ու պեղումներիծավալներին:Ստեղծվում էին նոր թանգարաններ, որոնք սերտորենհամագործակցում էին 2020դ. սկզբում չորս ճյուղերը(նախնադար, Հին Արնելք, անտիկ շրջան ն միջնադար), մեկ ամբողջական գիտությանմեջ միավորածհնագիտության հետ, որը միանգամայն այլ որակ էր ձեռք բերել: Այսպիսինէր հնա զարգացման մակարդակը, երբ Ռուսաստանին միավորվածԱրնելյան Հայաստանում սկսեցինպեղումներ կատարվել:

(Օդեսա,

գիտության

82. ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԸ

ՆԱԽԱԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Հայաստանումհնագիտական աշխատանքները սկսվեցին 1871թ. Երիցյանի՝ Լոռվա գավառիգյուղերի (Ակներ,Դսեղ, Քարինջ, Կուրթան, Շահալի,Սանահին այլն) ն տարածքներում գտնվողդամբարանների պեղումներով: 1878թ.նա Սարիղամիշում հայտնաբերեց ԱրգիշտիԱ-ին պատկանող սեպագիր արձանագրություն: 1893-94թթ. Ակներումպեղումճեր կատարեցին ճան Ն.Յա. Մառը ն Ե.Ա. Թաքայշվիլին:Հայտնաբերված նյութերըվերագրվում են բրոնզի ն երկաթիդարաշրջաններին: Այդ աշխատանքներին հաջորդեցին Վիրուբովի,Բայերնի,Ֆիլիմոնովի, ԲոբԱԴ.

Ուվարովայի պեղումներըԴիլիջանից մոտ

հյուսի Գոնվող «րորԷզեր» աաա

աշխատանքների

`

Պ.Ս.

:

մ

:

Տնրաադաշոից

շաճի, որը ն զգալիորեն նպաստեցայդ հետագայում հայտնաբերվածնյութերի ն ընդհանրապեսմ.թ.ա.1 հազարամյակի սկզբինպատկանողմշակույթի հետազոտմանը:Այդուհանդերձ,կատարված աշխատանքներիընդհանուրմակարդակըցածը էր. պեղողները,որոնքմասնագետհնագետներչէին, ուշադրությունչէին դարձնումդամբարանների ն դրանց վերգետնյակառույցներիառանձնահատկություններիճ, հաճախ անտեսվումէին ն մասնակիվիճակովդամբարանդրված ն կամ դամբարանաթմբիլիցքից հայտնաբերվածխեցանոթներիմասերը, ուշադրությունչէր դարձվում կմախքի դիրքի, նյութերիտեղադրությանն այլ մանրամասների վրա, որոնց պատճառովմերօրյա հետազոտողների են մճում համար մութ նախկինումկատարված ուսումնասիրություններին առնչվող,կարնոր ճշանակությունունեցողտարբեր Քննադատելով պեղումների նման եղանակը` հնագետ Ա.ԱԻվաճովսկին,որը 1894 ն 1896թթ.պեղումներ էր կատարել Սնաճի ավազանի ն Արցախի դամբարանադաշտերում (Առաջաձոր, Խոջալի, Կոլաթաղ, Վանք ն այլն), օրինակ բերելով Շուշիի ռեալական դպրոցիուսուցիչ Էմիլ Ռյուլերի պեղումներիեղանակը, նշում է, որ ճա հազվադեպ է կողմնահացույց օգտագործել դամբարաններիուղղությունները մար: Ա.Ա.Իվանովսկուն,եթե ճկատի ունենանք, որ Է.Ռյոսլերի` Արցախում (Շուշի, Ասկերան, Խոջալի, Կալաքենդ ն այլն), Գորիսի շրջանի Տեղ գյուղի մոտ գտնվողդամբարաճադաշտումն այլուր կատարածաշխատանքներիընթացքում հայտնաբերված նյութերն զգալիորեն արժեզրկված են նան տարբեր թանգարաններ, առանց պատշաճ անձճագրմանհանձնվածլինելու պատճառով,դժվար չէ հասկանալ:Տեղին է ասել, որ Խոջալուի դամբարաններիցմեկում Է.Ռյոսլերը հայտնաբերեց Ադադնիրարի թագավորիանունը կրող ագաթե ուլունք: Սիրողականմակարդակովկատարվածպեղումները, ճյութի հանդեպցուցաբերվողանփույթ վերաբերմունքըն այլ բացասականերնույթներ, որոնք մեծապես արժեզրկել են դրանք հետագա ուսումնասիրությունների համար, այն ժամանակ իսկ չվրիպեցին մասնագետներիուշադրությունից:1881թ.Թիֆլիսում գումարվածԿովկասագետներիՊ համագումարը խնդիր դրեց պատահական բնույթ կրող աշխատանքներից անցճել տարածաշրջանիհուշարձանների սիստեմատիկ,ծրագրավոր--

հարցեր:

հստակեցնելու

ված հետազոտություններին, բարձրացնելպեղումների մակարդակը: Պահանջվումէր ոչ միայն մանրամասնճկարագրելհուշարձաններն ու հայտնաբերվածնյութերը,քարտագրելդրանք, այլն նշել բոլոր մանրամասները. որպես յուրաքանչյուր հնագիտականաշխատանքինախապայման: Դրանք մանրուքներչեն. ընդհանրապես հնագիտությանմեջ «մանրուք»հասկացությունգոյություն չունի: Այստեղտեղին է նշել ականավորհնագետ Ա.Ա. Սպիցինին(1859--1931թթ.) պատկանողայն խոսքերը, թե պեղումներըոչ սպորտ են ն ոչ էլ բավականություն. դրանք լուրջ են, հաճախ ծանը ն միշտ պատասխանատու: աշխատանքներ Բավական չէ միայննյութերգտնել: Հարկէ կռահելհուշարձանըկառուցողանձի մտքերը,այն իրականացնելու եղանակները, աշխատանքիընթացքը, հուշարձանի կամ իրերի առանձին մասերի նշանակությունը: Յուրաքանչյուր նոր դամբարանաթումբ, դամբարան տալիս է նոր նյութ` հին հարցերըլուծելու համար, բայց դրանք առաջադրում են ն նոր հարցեր, որոնք առաջանում են ինչպես պեղումների,այնպես էլ հետագայում` դրանցարդյունքները վերլուծելուընթացքում:

"

Ընդհանրապես, հնագիտությանզարգացման ճախճականփուլի | պեղումների բնորոշգիծը` աշխատանքների իրագործումնէր ոչ մասնագետներիկողմից. նրանց ուշադրությունը հիմնականում բնեռված ' էր ն ցուցադրմանը: նյութիհայտնաբերմանը Հայտնաբերված հսկայական : ճյութիհետագամշակման,գիտականմեկնաբանմանհարցերինառանձին ուշադրություն չէր դարձվում:Այդ է պատճառը,որ տարբեր թանգաբաններում(Էրմիտաժ,Մոսկվա,Թիֆլիս ն այլն) պահպանվող,մեծ քաճակովիրեր մեծապեսարժեզրկվածեն ժամանակին քարտագրվածչլինելու պատճառով.հայտնի չէ նույնիսկդրանց հայտնաբերմանվայրը: Նման նյութերիանձնագրում սոսկ նշված է «հայտնաբերման վայրը անհայտ է», «գնված է այսինչից» ն կամ «այնիճչի է»: ԱԱ. հավաքածուից Սպիցինըժամանակինհսկայականաշխատանքկատարեց ոչ միայն ԱՍ. Ուվարովի,այլն ՖեդորովիԿարմիր-վանքյան հավաքածունն Պ.Վ. Չարկովսկու կողմից1896թ. Կարմիր-Բերդի (Թազաքենդ)դամբարանադաշտից հայտնաբերված ն հետազոտելու նյութերըկարգավորելու ուղղությամբ. դա ավելի քան ծանը աշխատանքէր, 1903-որովհետե 1904թթ.այդտեղ պեղումներէին կատարելճան Ս.Զախարյանցնու

Է.Ռյոսլերը:

Ալավերդու,Այրումի,Ախթալայի,Սադախլոին

դաշտերումպեղված 908

այլ դամբարանադամբարաններից հայտնաբերված նյութերը

համեմատաբար ամբողջականտեսքով հրատարակեցԱլավերդու

պղնձահանքերիճարտարագետ Ժ.դը Սորգանն իր «Արնելքի ճախապատմությունը» ֆրանսերեն աշխատանքում: Աշխատանքի վերտառությունից իսկ նկատելի է, որ 1887-1888թթ. կատարած պեղումներից հայտնաբերված նյութերը հեղինակն աշխատել է օգտագործել իբրն պատմականաղբյուր: Ավելին, նա փորձում է նույնիսկ պատմականընդհանրացումներ կատարել. դրանք մերժվեցին հետագա հետազոտությունների արդյունքներով: Տվյալ դեպքում էականը, սակայն, հճագիտական նյութը իբրն պատմական աղբյուր օգտագործելն էր: Ահա այս տեսանկյունից մոտենալով նախախորհրդային աշխատանքների անկատար եղանակներին,նյութի մատուցման թերություններինն այլ բացասական կողմերի` չպետք է անտեսել, որ այդ աշխատանքների շնորհիվ աստիճանաբար բացվել սկսեց տարածաշրջանի հեռավոր անցյալի պատմությունը ծածկող վարագույրը: Այս իմաստով յուրաքանչյուր նոր հուշարձան, կարնոր լինելով հանդերձ, հետաքրքրություն էր առաջացնում թե Ռուսաստանում ն թե արնմտյան Եվրոպայում: Այդ գործում մեծ դեր ունեցան տարբեր լեզուներով կատարված հրատարակությունները, որոնք ցույց էին տալիս թե Հայկական լեռճաշխարհըմարդկայինքաղաքակրթության հնագույն օջախներից է, որի հանդեպ աճող հետաքրքրությունն ավելանում էր ուրարտական արձանագրություններիհայտճաբերմամբ.դրանք հետազոտողների առջն պատմության նոր էջ էին բացում: Այդ արձանագրությունները հավաքելու ն պատճենահանելու ժամաճակ(1828--1829թթ.)զոհվեց Հեսսենի համալսարանի երիտասարդ պրոֆեսոր, ուրարտագիտության պիոներներից մեկը` ՏՖրիդրիխ ԷդուարդՇուլցը, որն առաջինն արձագանքեցարնելագետ Ժան Աճտուան Սեն-Սարտենի,Վանը՝ «Շամիրամի» քաղաքը, հետազոտելու ն արձանագրությունները հավաքելու անհրաժեշտության կոչին: Ֆ.Է.Շուլցի պատճենահանած 42 սեպագիր արձանագրությունները «Փարիզի Ասիականընկերությունը» հրատարակեց 1840թ.: Շուլցի գործը շարուճակեցինՀենրի Լեյարդը, Օրմոզդ Ռասամը, որոնք 1850 ն 1877-1880թթ. պեղումներկատարեցին Վանում, Թոփրակ-Կալեում, ուր հայտնաբերեցին շատ արժեքավորնյութեր. դրանց մի փոքրըմասը միայն մուտք գործեց Բրիտանական թանգարան: Այդտեղ պեղումները շարունակեցին Լեման-ՀաուպտընԲելկը (1898թ), իսկ Օքսֆորդի համալսարանիպրոֆ. Ա.Գ.Սեյսը ձեռնամուխեղավ սեպագրերիվերծանությանը: Նորածին ուրարտագիտությանհիմքերը դնողնճերի շարքում են նան ու Կլեյտոնը,Ռեյնոլդսն այլ հետազոտողներ.նրանց աշխատանքները մեծ արձագանքառաջացրին գիտական աշխարհում. ուրարտագիտութ-11

յունն աշխատում էր հնարավորինչափ շատ տեղեկություններհավաքել

ՈՒ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ

83. ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

10: Դ. Հին Արնելքի այդ հզոր պետությանպատմության վերաբերյալ,որի աՎԵՐՋՈՒՄ 224 Դ. ՍԿԶԲՈՒՄ ռանձին դրվագներնէին լուսաբանում Սնաճի ավազանի տարբեր վայրերում` ՄեսրոպարքեպիսկոպոսՍմբատյանցի,ուրարտագետ ՄՎ.ՆիՀնագիտության, իբրն գիտություն, ձեավորման ու զարգացմանընկոլսկու ն ԱԱ. Իվանովսկու հայտնաբերած արձանագրություննճերը: թացքին հետնելու ժամանակ նշվեց, որ ՃՍւդ. հետազոտողներըլուրջ Սնանի ավազանիտարբեր դամբարանադաշտերում (Նորատուս, Գաարդյունքներիէին հասել ոչ միայն նյութի ճանաչման մեթոդներըկատավառ, Ներքին Գետաշեն ն այլն) լայնածավալ պեղումներ կատարեց րելագործելուուղղությամբ,այլն համադրելովձեռք բերված արդյունքնեճշանավորազգագրագետԵ.Լալայանը. 1905, 1906, 1908թթ.կատարած րը ազգագրականտվյալների հետ, աշխատում էին պարզել մարդկութպեղումներիընթացքումճա բացեց շուրջ 500 դամբարան: յան անհամաչափ զարգացման պատճառները, կատարել տեսական Վանի թագավորությանպատմությանհամար (Ուրարտու անվան բնույթիընդհանրացումներ:Արդյունքում հետազոտողներըհամոզվեցին, արմատավորումը պայմանավորվածէ ասուրական արձանագրությունոր լայն ճանաչում գտած երեք դարերի (քար, պղինձ/բրոնզ,երկաթ) ճերով) առանձնակիկարնորությունեն ներկայացնումճան Հ.Ա.Օրբելու պարբերացումը,որը համադրվում էր Լուի Մորգանիպատմամշակութան Ն.Յա. Մառի 1911-1912թթ.,1916թ.Թոփրակ-Կալեում(Վան) կատայիճ, Բախովենի սոցիոլոգիական ն Չ.Դարվինի մարդաբանականպարրած պեղումները.ՍարդուրԲ թագավորի տարեգրությանհայտնաբերբերացումներիհետ, հատկապես քարի դարաշրջանի համար, փակուղի ման պատիվըպատկանումէ Հ.Ա. Օրբելուն:Այդ արձամագրություններիէր տանում: Ակնհայտ էր, որ ճույն նյութից պատրաստված իրերն իրավերծանմանգործում իրենց ծանրակշիռավանդըներդրեցինճան ՄԾերից տարբերվում են թե՛ ձնով, թե՛ պատրաստմանեղամակներով, որը ն րեթելինն ԱլբրեխտԳյոտցեն: հաշվի առնելով. ֆոանսիացի հետազոտող Գ.Մորտիլյեն պարբերացման Ընդհանուրգծերով այսպիսին էր նախախորհրդային հիմքում դրեց նյութի մշակման սկզբունքը, համադրելով քարից պատշրջանից ստացվածգիտականժառանգությունը, որը բազմաթիվթերություններով րաստված այդ պարզունակ իրերը երկրաբանականշերտերի հետ: Նյուհանդերձցույց տվեց, որ հնագիտություննանգնահատելի թի հանդեպ նման մոտեցումը քարի դարաշրջանի ներսում երնան բերեց նշանակություն ունի պատմությանբազմակողմանի ճոր դարաշրջաններ: Այդ աշխատանքների շնորհիվերեք դարերի պարուսումնասիրության համար: Պատահական չէ, որ 1918-1920թթ., չնայած երկրի խառնակվիճակին, բերացումն իր տեղը զիջեց հասարակության զարգացման հնագիտաՀայաստանիառաջին հանրապետության կան վեց դարաշրջանի: Դրանք են՝ պալեոլիթը, մեզոլիթը, ճեոլիթը, էնեողեկավարությունը փորձեր կատարեց հնագիտական հանձնաժողով լիթը, բրոնզի ն երկաթի դարաշրջաններն`իրենց ներքին փուլաբաժանստեղծել,հիմնադրելազգային թանգարանն Հայաստանի հնություններիկոմիտե: Այդ աշխատաճքնեմամբ(օր.՝ պալեոլիթի համար շելլ, աշել, մուստյե ն այլն), որը կիրառվում րը մեծ թափովծավալվեցին է ճան այսօր: Դա մեծ առաջընթաց էր, որովհետն յուրաքանչյուր հուխորհրդայինժամանակաշրջանում: Դրանց հատկապես20-30-ականթվականներին,պայմանավորված զուգահեռ, շարձան դասվում ն իր որոշակի տեղն էր գտնում ժամանակիմեջ: Միանոր գաղափարախոսության պահանջներով,հնագիտությանհիմնարար ժամանակակնհայտ էր ն այն փաստը, որ տարբեր վայրերից հայտնաճշանակություն ունեցող ընդունվածհասկացություններից բերված համաժամանակյա նյութերը զարգացման ընթացքում զգալի մի քանիսը լուրջ ձնախեղումների ենթարկվեցին: Այս պահը հստակեցնելուճպափոփոխություններեն դրսնորում: Հարց էր առաջանում,թե ի՞նչ գործոնտակովհարկ է ընդհանուրգծերով անդրադառնալ ճեր են պայմանավորումայդ անհամաչափզարգացումը, որո՞նքեն հաՀնդ. վերջ ն 2-3դ. սկզբումառկատեսություններին, հասկացություններին: սարակության անհամաչափ զարգացմանպատճառները,որոնք խորանում են հասարակությանզարգացմանըզուգընթաց: Այդ հարցերի շուրջ արտահայտվածտեսակետներըտարբեր են: :

.

Էվոլյուցիոն տեսության հետնորդները, ընդունելով միապաղաղ, ուղղագիծ աստիճանական զարգացումը,հանգեցին այն հետնության,

թե մարդկությունը երկրագնդիտարբեր մասերում միատեսակզարգանալով, անցնում է նույն փուլերը: Դրանք ներկայացվումէին

հաջորդականությամբ.

հետնյալ

Լփուլ՝ վայրենություն. է համապատասխանում որսորդ-ձկնորսներին: փուլ՝ բարբարոսություն.զբաղվում են աճասնապահությամբ: ոլ փուլը քաղաքակրթություն է, որի ժամանակէլ անցում է կատարվում երկրագործությանը: Ընդգծվումէր այն դրույթը, թե գտնվելով զարգացման նույն աստիճանիվրա ն նույն ու մտածելակերպն գործիքներն ունեցողմարդիկնույն արդյունքն են ստանում: Նման մոտեցումը հետազոտողճերին փակուղուառջն էր կանգնեցնում,որովհետն անհասկանալիէր մնում, թե ինչու, օրինակ, նճեոլիթում որոշ հասարակությունճեր անցել էին երկրագործությանն ու աճասճապահությանը, իսկ մյուսներըդեռ յուրացնող տնտեսաձն էին վարում, այլ կերպ ասած՝ հասարակությունները տարբեր կերպ են զարգացել, ն որ դրանք խորանում են հասարակության զարգացմանըզուգընթաց:Այս ն այլ փաստեր ցույց Ո

էին տալիս, որ հասարակության ոչ միանման զարգացման հիմքում ընկած են ն այլ պատճառներ,որ զարգացումն ամենեին էլ պարզ ուղղագիծ շարժում չէ:

Բնականաբար հարց էր առաջանում, ի՞նչ բնույթի են այդ պատճառները`աշխարհագրակա՞ն, տնտեսակա՞ն,ծագման ընդհանըությու՞ն, ազդեցություննե՞ր ն այլն: Լուծումներիցմեկն այն էր, որ հնագիտական մշակույթների ետնում կանգնածեն որոշակի ցեղեր, հասարակականընդհանրություններ, որոնց զբաղեցրած տարածքներըհետազոտողներըփորձումէին վեր հանելտիպաբանական մեթոդիմիջոցով՝լայնորեն օգտագործելովն Դա հանգեցրեց քարտեզագրումը: հնագիտական մշակույթըորոշակի պատմական ժողովրդիհետ կապելուն(մշակույթ-էթնոս): Հնագիտական նյութի հանդեպճման մոտեցումը,եթե, իհարկե,այն կատարվում է տարածությանն ժամանակի մեջ փոփոխվող մշակույթիզարգացմանընթացքինհետնելովու համադրելով ստացված արդյունքները ու լեզվաբանական մարդաբանական տվյալների,ինչպես ն պատմականտեղեկությունների հետ, կարող է հանգեցնելպատմական կարնոր հետնությունների: այդ միտքըավարտուն Դժբախտաբար տեսքով ներկայացնող Գ.Կոսինան (1858-1931թթ),ձգտելով գտնել

հնդգերմանացիների (իմա` հնդեվրոպացիներ) նախահայրենիքը

Հյուսիսային Եվրոպայում, փորձում էր միաժամանակ ապացուցել, որ Եվրոպան իր զարգացմամբ պարտականէ ռազմատենչ գերմանացիներին,ո-

րոնք իրենցնվաճումներով տարածեցինառաջավորմշակույթը:Սա

ռա-

սիստականտեսակետ է, որը գիտության հետ կապ չունի, որովհետե նման տեսությունն անմիջականորենհանգեցնում է որոշ ռասաների զարգացածն առաջադեմ կամ զարգացման ունակ լիճելուն, իսկ մյուս-

ները՝ոչ: Մշակույթների նմանությունը տեղաշարժերովու ազդեցություններով է բացատրում պատմամշակութայինդպրոցը: Վերջինիս ճերկայացուցիչներըընդունում էիճ, որ խոշոր հայտնագործությունները մեկ անեն ն գամ կատարվում որոշակի տարածքում այդ օջախից էլ տարածվում են այլուր: Այս տեսակետն իր հերթին հանգեցրեց դիֆուզիոնիզմի տեսությանը:Մշակույթներիձնավորմանու զարգացմանմեջ տեղաշարժերի ն ազդեցությունների դերն անժխտելի է ն չի անտեսվում, բայց դրանց գերագնահատումըկարող է հանգեցնել տեղական, ինքնուրույն զարգացումըն առանձնահատկությունները մերժելուն, անտեսելունկամ լավագույն դեպքում` դրանց նշանակությունընվազեցնելունու փոխառություններիդերը մեծացնելուն: Տեսություններից հաջորդի կողմնակիցներըորոշիչ դերը աշխարհագրական գործոնին էին վերագրում (աշխարհագրականդետերմինիզմ):Աշխարհագրականգործոնը, հատկապեսմարդկությանզարգացման վաղ շրջանում, չի անտեսվումն չի ժխտվում, բայց այդ գործոնի գերագնահատումըհանգեցնում է յուրատեսակ դատապարտվածության, աշխարհագրականճակատագրապաշտության, որն անտեսում է մարդու կային գործոնի դերն նշանակությունը, քաճի որ հիմնական դերը միջավայրինէ հատկացնում: Վերջինս, ն դա իր ժամանակինէլ չընդունվեց մեծ մասի կողմից (օրինակ` Կոսինայիէթնոմշակութահետազոտողների յին դպրոցի հետնորդները), մարդկային հասարակությանզարգացման համարկանխորոշիչհանդիսանալ չի կարող, որն ապացուցող օրինակներ,վերցված տարբեր երկրներից,եզակի չեն: Հիմճական տեսություններիհակիրճ շարադրանքից իսկ նկատելի է, որ 12.դ.-2-2դ. սկզբում ձգտում է նկատվումհնագիտականնյութն օգտագործել հին հասարակություններիհասարակական ն տնտեսական կյանքը վերականգնելու, պատմական ընդհանրացումներկատարելու համար:Հնագիտությանհանդեպ ձնավորվողայս մոտեցումըհստակ ձնակերպվեցպատմականմատերիալիզմի հիմնադիրներիկողմից: Հասարակությանզարգացման հիմնապատճառըարտադրողականուժերի ն արտադրականհարաբերությունների միջն եղած կապերիու զարգացմար օրինաչափություններիմեջ տեսնող ուսմունքի հիմնադիրներըհան՞հզին այն բանին, որ աշխատանքիմիջոցների մնացորդներըչքացած

հասարակական-տնտեսական հակացութաձներիուսումնասիրության մար մեծ նշանակությունունեն: Այս միտքը ուղենիշ դարձավ իր զարգացմանընթացքումձնավորմանու կայացմանխորդուբորդճանապարհ անցածխորհրդայինհնագիտությանհամար:

4.ՆԱՆ Խու ՑՄ ԿԱՑ ԱՆԸ Խորհրդայինհնագիտությունը, որի հիմքը դրվեց անձամբՎ.Լենիճի կողմից, 1919թ.ստորագրած, «Նյութականմշակույթի պատմության ակադեմիա»ստեղծելուդեկրետով,որակապեսնոր գիտությունէր: Այն սկզբնականշրջանում ընթացավմարքս-լենինյան դրույթներըհաստատագրելովու կանոնակարգելով, մե տության տեղը իբրն պատմական գիտությունորոշելով, նոր պատրաստելով,վերաիմաստավորվող հիմնախնդիրներին նոր մոտեցում ցուցաբերելով:Բուռն վեճերովուղեկցվողայդ որոնու մների ճանապարհին,երբ աշխատում էին հնագիտության համարնոր կադրերպատրաստել ու մեթոդներմշակել, որոնց նպատակընյութական | աղբյուրներով մինչկապիտալիստական ու տնտեսա համակարգերի ձների, հասարակական երնույթներիզարգացման վերեհաօրիճաչափությունների նումն ու դրանց հիմնավորումը պետք է լինեին, հնա գիտություննզգալի վնասներկրեց: Քննադատաբար մոտենալով նախկին

ընդհանուրպատմականգործընթացը,ուսումնասիրերհասարակականտնտեսականկառույցները. դա հնագիտությանհետազոտությանշրջաճակճերիցդուրս է: Շեշտը սոցիալական կողմի վրա դնող նման մոտեցումը նվազագույնի հասցրեց տիպաբանականդասակարգմաննշանակությունը: Արդյունքում, աղճատվեց ն «հնագիտականմշակույթ» հասկացությանիմաստմճու բովանդակությունը.դրանք վերաիմաստավորվեցին իբրե ժամանակագրորենիրար հաջորդող փուլեր, որոնք դիտվում էին իբրն համակարգի առանձինհատվածներ: Այսպիսով,տիպաբանական մեթոդը, որը դասակարգման հիմքն է ն իրողության ճանաչության առաջին՝ էմպիրիկմակարդակիճախապայմանը,կորցրեց իր հիմքային իմաստը : Մերժվեց ն հնագիտականմշակույթի էթնիկականմեկճնաբանությանտեսակետը: Առաջին փուլի հնագիտությանբնորոշ գծերից մեկը հնագիտական մյութից ն պատմական փաստերիցկտրված սոցիալական սխեմաների ուռճացումն էր, որից հնագիտությունն սկսեց ձերբազատվել 1930-ականներիկեսերից, իսկ 60-ականներիցսկսած` գիտական միտքն աշխատում էր տարբեր մեթոդներկիրառելով,իրերից քաղել հնարավոր բոլոր տեղեկությունները, հիմնավորել դրանք, վեր հանել զարգացմանօբյեկտիվ չափանիշները,իրը դարձնել առավել տեղեկատվական, պարզել նյութականի տեղը հասարակականիմեջ: Հնագիտամեծ նշանակություն էր տրվում: Նույնիսկ ոկան հետազոտություններին րոճումների ն բուռն քննադատություններիառաջին շրջանում հուշարձաններիհետազոտությունըչէր դադարում, իսկ հետագայում հսկայա-

իտոթյաննելի համակարգը մազի, կադրեր

.

`

տեսություններին մշակվածհասկացություններին՝ նոր կադրերըբացարձակեցնելո վԿՄարքսիմիտքըհնագիտական նյութի վերաբերյալ,իբրն մարքս-լենինյան դրույթներինհակասող,հրաժարվեցին առանցքայիննշանակություն ունեցողհասկացություններից ու դրույթներից:Այսպես,հնագիտական պարբերացումնիր տեղը զիջեց սոցիալականբովանդակություն կրող պարբերացմանը (նախնադարյան համայնականկամ նախադասակարգային, անտիկկամ ստրկատիրական ն ֆեոդալական), որի հետ հնագիտությունը ոչ մի կապչունի. դա ուսումճաքաղաքատնմճտեսության սիրությանոլորտն է: Նման մոտեցմանպատճառով հնագիտական օքեկտի դերում հայտնվեցոչ թե հնագիտական նյութը,այլ` անցյալիհասարակությունները կամ ընդհանուր պատմականգործընթացը: Արդյունքը եղավայն, որ պատմություն ուսումնասիրող հնագիտությունը ինքնուբույնից փոխարկվեց անդեմ, օժանդակգիտության,որը պիտի հնագինն նյութով տական ապացուցեր անցյալ հասարակության զարգացման .

ու

աստիճանաբար

կան աշխատանք կատարվեց ողջ երկրով մեկ ծավալված շինարարական աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերվող հուշարձանները փրկելու ն հետազոտելու, մասնագետհնագետներ պատրաստելու ուղղությամբ. մասնագետների կարիքը, ճորակառույցներում ծավալված հնագիտությունը, սրությամբ էր զգում: Այդ աշխատանքները կատարվում էին ն Հայաստանում: Պատմամշակութայինգիտություն դիտվող հնագիտությանհամար մասնագետ-հնագետճեր էր պատրաստում ն դեռես 1919թ.հիմնադրվածԵրնաճի պետականհամալսարանը: 1921թ.ՀԽՍՀ լուսժողկոմատիհամակարն գում հիմնվեց Գեղարվեստականթանգարանը,որի «Հնագիտության»

Իրողության ճանաչողության էմպիրիկ (փորձնական) ն տեսական մակարդակները փիլիսոփայական կատեգորիաներեն, որոնց որոշ հետազոտողներիկարծիքովհարկ է միացնել«վերականգնողական» մակարդակը:

«Ազգագրության» բաժիններիվարիչը Ե.Լալայանն էր. 1922թ.նա վերջինսպեղումներէ կատարել նան Շիրակի դաշտում, ուր երկար տադարձավ գեղարվեստից«Պետական Կենտրոնական թանգարան» վերանրիներ աշխատել էր ճան Տ.Ս. Խաչատրյանը հետազոտելով բրոնզ երվանված հիմնարկությանտնօրենը: Հնագիտականն ազգագրական հուշարձանները:Ինչ վերաբերումէ Շիրակի դաշտի մյուս կաթեդարյան նյութերըկենտրոնացվեցին թանգարանում,որը 1935թ.բաժանվեցերեք հուշարձաններին, ապա դրանք հետազոտվումէին Ֆ. դարաշրջանների մասի: Դրանցիցմեկը «Հայաստանիպատմությանպետական թանգաՏեր-Մարտիրոսովի(անտիկ դարաշրջան), Ս.Հարությունյանի (միջնարանն» էր, մյուսը` «Գրականթանգարանը» ն երրորդը` «Կերպարվեստի դար) կողմից: Մյուս տարածքների հուշարձանների հետազոտման մեջ թանգարանը»:Հնագիտականաշխատանքների ծավալման մեջ իր իրենց ծանրակշիռ ավանդը ներդրեցին Ս.Ա.Եսայանը, ճերդրումըկատարեցն 1923թ. հիմնված «Հնությունների պահպանութ(Լոռի, Գուգարք, Գարդման), Ի.Ղարիբյանը (միջնադար), Սյունիքում յան կոմիտեն»: 1937թ. «Նյութականմշակույթի պատմությանպետաՕ.Խնկիկյանը (բրոնզ-երկաթ), Գ.Գրիգորյանը ն Հ.Մելքոնյանը (միջնական ակադեմիան»ընդգրկվեց ԽՍՀՄ ԳԱ համակարգում իբրն «Նյութադար): Քարեդարյան հուշարձանները հետազոտվում էին Բ.Լյուբինի, կան մշակույթի պատմության ինստիտուտ»: Հայաստանում հնագիՍ.Զամյատնու, Մ.Զ.Պանիչկինայի, Ս.Սարդարյանի, Բ.Երիցյանի կողտություն բաժինը, իբրն առանձին խումբ, գործում էր «Պատմության մից, իսկ ժայռանկարներիհետազոտմանըձեռնամուխ եղան Գ.Կարաինստիտուտի» կազմում:Նոր կադրերովհամալրվածբաժինը1959թ.ախանյանը,Հ.Մարտիրոսյաննու Հ.Ռ.Իսրայելյանը: ռանձնացավպատմությանինստիտուտից Ն վերափոխվեց ՀԽՍՀ ԳԱ Հպանցիկ ճերկայացված այս ցանկը կարելի է ընդլայնել ն երկրի համակարգի մեջ մտնող առանձին`«Հնագիտության ն ազգագրության տարբեր շրջաններում երիտասարդսերնդի կողմից (Պ.Ս.Ավետիսյան, ինստիտուտի». վերջինիսհիմնադիրըն տնօրենըակադեմիկոսԲ.Ն. ԱՀ.Ավետիսյան,Ռ.Բադալյան, Հ.Սիմոնյան, Ս.Հմայակյան, Ն.Ենգիբարռաքելյաննէր: յան, Ա.Փիլիպոսյան,Վ.Հովհաննիսյաճ,Գ.Թումանյան, Բ.Գասպարյան, Խորհրդային իշխանության տարիներինկատարվածհնագիտաՖ.Մուրադյան ն ուրիշներ) կատարվածաշխատանքներով:Վերջին տարիկան աշխատանքների վրա, որոնք իրագործվում էին Պատմության պեներին զգալի աշխատանքներ են կատարվելՀայաստանի ն արտասահտականթանգարանի, Հճությունների պահպանության կոմիտեի,Հնագիմանյան գիտական կենտրոնների (ամերիկյան,բելգիական,իտալական, տության ե ազգագրության ինստիտուտի կողմից, ծանրանալըիմաստ գերմանական,ֆրանսիական)համատեղարշավախմբերիկողմից: չունի. դրանց սոսկ թվարկումնիսկ բավականին ժամանակկպահանջի: Կատարված (ն կատարվող) աշխատանքները,որոնք իրագործվել Չխոսելովփրկչականբնույթ կրող կարճաժամկետ պեղումներիմասին, են իրենց գործին նվիրված ն իրենց ծանրակշիռ ավանդըհայագիտութորոնց իրագործումը հանրապետության սակավաթիվմասնագետներից յան զարգացման մեջ ներդրած բազմաթիվ մտավորականներիկողմից ուժերի հսկայական լարում էր պահանջում,նշենք միայն, որ հիմնական, (աճտիկ ն միջնադարի հնագիտությամբ զբաղվող` Ն.Հակոբյանը, ծրագրավորված պեղումներն ընդգրկելէին հանրապետության ողջ տաԱ.Ժամկոչյանը, Ֆ.Բաբայանը, Գ. Քոչարյանը ն բազմաթիվ այլ հնարածքը: Դրանք կատարվումէին ինչպես ըստ տարածաշրջանների (Ագետներ,որոնք շարունակում են աշխատել տարբեր հուշարձաններում), բարատյան դաշտ, Շիրակ, Լոռի ն այլն), այնպես էլ ըստ ժամանակատվեցին լուսաբանել ոչ միայն հայ ժողովրդի,այլն Հին հնարավորություն շրջանների(քարի դար, պղնձի ն քարի դարաշրջան, բրոնզի դար ն Արնելքի պատմության մի շարք կնճռոտ հարցեր: Ուրարտագիտության այլն): Այսպես,Արարատյան դաշտի տարբեր դարաշրջաններիպատմեծ համար նշանակություն ունեցան Վանի թագավորության արձանագկանող հուշարձաններում պեղումներկատարեցինԵ.Բայբուրդյանը, րություններիկորպուսները,որոնք իրականացվելեն Գ.Ա. Մելիքիշվիլիի ն Ն.Վ. Հարությունյանի կողմից: Կատարված բոլոր աշխատանքների Կ.Ք.Քուշնարյովան, Գ.Արեշյանը Ռ.Մ.Թորոսյանը, էնեոլիթ-երկաթի դարաշրջաններ), Կ.Հովհաննիսյանը, մանրամասնթվարկումն անհնարին է: Այդուհանդերձ,չի կարելի շրջանԲ.Բ.Պիոտրովսկին, Հ.Ա.Մարտիրոս յանը (Ուրարտու), ցել մի շարք ընդհանրացնողբնույթի աշխատություններ,որոնց հիմնաԲ.Ն.Առաքելյանը, Գ.Ա.Տիրացյանը, Ժ.Դ.Խաչատրյանը, Ի.Կարապետյանը (Ուրարտուդրույթներից շատերը, չնայած որ ներկայումս վերաճայված են, բայց Անտիկ), Կ.Գ.Ղաֆադարյանը, Ա.Քալանթարյանը (միջնադար),Սնանի այդ աշխատանքներնիրենց ժամանակ մեծապես օժանդակեցինտաավազանում` Հ.Հ.Մնացականյանը, Վ.Ավետյանը,Լ.Ա.Պետրոսյանը. րածաշրջանի վերաբերյալ առավել ամբողջական պատկերացում կազ-

Ս.Հ.Դնեջյանը

-

,

Է.Խանզադյանը,

(հիմնականում

--

մելուն, այլնայլ հիմնահարցերվեր հանելուն: Պատշաճը մատուցելով Բ.Ա.Կուֆտինի,ԱԱԻեսենի ն այլ մեծություններիկատարած աշխատանքներին,չի կարելի չնշել Ս.Հ.Սարդարյանի «ՆախնադարյանհասարակությունըՀայաստանում», Հ.Ա.Սարտիրոսյանի «Հայաստանը բրոնզի ն երկաթիդարաշրջաններում»(չխոսելովարդեն Հ.Ա. Մարտին այլ հարցերի րոսյանի` ժայռապատկերների լուսաբանմանըճվիրած աշխատանքների մասին), Բ.Բ.Պիոտրովսկու՝ Ուրարտուիպատմությանը ճվիրած աշխատանքները, «Անդրկովկասի հնագիտություն»բուհական ձեռնարկը, այլ հեղինակների գործեր, որոնցումբազմաթիվհարցեր են լուսաբանված: Կատարված աշխատանքների շարքում առանձնանում է «ԽՍՀՄ հնագիտություն» (ռուս.) 20 հատորյակը,որը հսկայական գիտականներդրումէ համաշխարհային չափանիշով: Ասվածիցպետք չէ եզրակացնել,թե հնագիտությունը լուծել է իր առջն դրված բոլոր խճդիրները: Ընդհակառակը, այս ավելի քան երիտասարդ գիտությանն առաջադրվածհարցերիշարքում ավելի քան շատ են ն ոայնպիսիները, րոնց վերաբերյալ հետազոտողները դեռես միասնականկարծիք չունեն. դրանց լուսաբանումընոր սերնդիխնդիրնէ: Հեղինակը իր հաճելիպարտքն է համարումխորին շնորհակալություն հայտնելթե՛ գործընկերներին, որոնք իրենց խորհուրդներով ն անտիպ նյութերըտրամադրելով, զգալիորեն օգնել եռ աշխատանքիիրագործմանըն, թե՛ Գավառիպետական համալսարաճի համակարգչային բաժնի աշխատակից Կարեն Սիրականյանին նկարների աղյուսակների ձնավորումը իրագործելուհամար:

ԳԼՈՒԽ

ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԵՐԿՐՈՐԴ

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ.

ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐԻ

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

81.ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՍԿԶԲՆԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

Հնագիտականսկզբնաղբյուրներըտարատեսակ են. դրանք սոսկ ու դրանցից հայտնաբերված նճյուբնակատեղիներով,դամբարանձճերով թերով չեն սահմանափակվում:Հնագիտությանհամար սկզբնաղբյուր է հանդիսանումայն ամենը, ինչ կարող է որնէ տեղեկություն պարունակել մարդու անցած պատմականուղու, նրա գործունեության ն ընդհանրապես նրա կյանքի տարբեր կողմերի վերաբերյալ: Իրենց բազմազանությամբ հանդերձ դրանք պայմանակաճորենբաժանվում են երկու խմբի՝ ա) բնական ն բ) արհեստական: Բնական սկզբնաղբյուրներիստեղծմանգործում մարդը բացարձակապեսդեր չունի: Առաջին հերթին դա այն բնական միջավայրն է որտեղ գործել է մարդը, օգտվել բնության, իրեն շրջապատող միջավայրի ընձեռած հնարավորություններից, ծառայեցրել դրանք իր կարիքներին: Այս կարգիսկզբնաղբյուր են հանդիսանում ուշ երրորդական վաղ չորրորդակաճ ժամանակաշրջանինստվածքները.դրանց մեջ հանդես են գալիս վաղ հոմինիդների մնացորդներ, տարբեր կենդանիների ոսկորներ, բույսերի դաջվածքներ ն այլն: Այդ նյութերը ցույց են տալիս մարդու կազմավորմանժամանակաշրջանն ու ընթացքը, նրան շրջապատող ու բուսական աշխարհը, սնունդը, կլիման: Սկզբնաղբյուրկենդանական ճերիայս խմբին են պատկանում ճան բնական քարայրները, որոնք հազարամյակներշարունակ օգտագործվել են մարդու կողմից, ինչպես ն հանքախորշերը, որոնցից մարդըհանքաքար է ձեռք բերել: Սկզբնաղբյուրներիերկրորդ խումբն են կազմում մարդու կողմից ստեղծվածները:Դրանք պայմանականորեն երեք խմբում են միավորվում` ա) նյութական, բ) գրավոր, գ) խառը (նյութական ու գրավոր): Նշված խմբերից յուրաքանչյուրն իր հերթինստորաբաժանվումէ առանձին ճյուղերի, որոնք երբեմն միահյուսվելով պայմանական եմ դարձնում -

տվյալ սկզբնաղբյուրիդասումն այս կամ այն խմբում: Նման իրավիճակը որոշ բարդություն է առաջացնում վերջիններս որնէ գիտության ու-

երնումեռ առուների, հեղեղատմճերիկտրվածքում ն այլճ: Այդուհանդերձ, սակավչեն ն այն հուշարձանները, որոնց հայտնաբերումըերբեմն շատ սումնասիրելու մենաշնորհ դիտելը ն այդ է պատճառը, որ նույն դժվար է լինում: Առանձին բարդություն է ճերկայացնումմշակովի հողասկզբնաղբյուրը հետազոտվումէ տարբեր գիտությունների կողմից: Տվյալ տարածություններում,անտառներում, ճանապարհների տակ ընկած դեպքում խոսքը չի վերաբերումայնպիսի ճեղ դամբարանների մասնագիտությունների, ն ճման այլ հուշարձաններիհայտնաբերումը: ինչպիսինեն ասենք վիմագրությունը, հնագրությունը,դրամագիտություԳտնճելովհուշարձանը, հնագետը դրա տեղը նշում է տեղագրական ն այլն, որոնք ունեն ճը, կնքագիտությունը հետազոտությանիրենց որոքարտեզիվրա: Ասվածից հետնում է, որ հուշարձաններիորոնման եղաշակի օբյեկտները,ուսումնասիրությանիրենց մեթոդները:Խոսքը վերաճակներըտարբեր են. հողի մակերեսին ինչ-ինչ պատճառներովհայտնբերում է նույն օբյեկտի տարբեր կողմերը հետազոտողգիտություննեված վերգետնյա գտածոն, հողի գույնի տարբերությունները,բուսակարին: Օրինակիհամար ընդունենք,որ հետազոտվում է որնէ բնակատեղի, ցությունը ն այլն, կարող են հուշել հուշարձանի առկայությունը: Հուշարամրոց ն այլն: Բնական է, որ դրանց կառուցողականառանձնահատձանը հայտնաբերելուց հետո հնագետն այն մանրամասն նկարագրում կություններովկզբաղվիճարտարապետը, է, լուսանկարում, չափագրում, տալիս ուղղությունները, նշում հեռավոխեցեղենիթրծման, բաղադրության ն այլ հարցերով`քիմիկոսը, տարատեսակքարե րությունը որնէ հիմնական վայրից (լեռ, բնակավայր ն այլն), քարտեգործիքների վրա առկա հետքերին այդ ճյութերի կիրառության զագրում, քարտագրում, հավաքում վերգետնյա նյութերը, կատարում է հարցերով` հետքաբանը ն այլն: Ասվածիցհետնում է, որ հնճագիտությունն գրչանկարներ,նշում հուշարձանի պատրաստման եղանակները: Ելնեիր սկզբնաղբյուրները հետազոտում է համալիր եղանակով, մյուս լով անհրաժեշտությունից,հնագետը աշխատանքներիսկզբնական փուգիտությունների հետ համատեղ: Բնականաբար,հնագիտություննօգտվում է այլ գիլում, հուշարձանի շերտագրությունը, ժամանակագրությունը, նշանատություններիտվյալներից,որոնց ն ինքն իր հերթին նյութեր է կությունը ն այլ հարցեր պարզելու ճպատակով կարող է փոքր հրապամատակարարում, հիմնականումիրեն րակի վրա հետախուզական բնույթի պեղումներ կատարել, երբեք չմովերապահելով սկզբնաղբյուրների առաջին` նյութական,իրեղեն խումբը: Առանցհամալիր հետազոտության ռանալով, որ պեղումների ընթացքում մեկ անգամ ավերված հատվածն հնագիտությունը ոչ միայն արհեստականորեն կճեղացնիիր ուսումնասիրութ- անհնար է երկրորդ անգամ պեղել: Ձեռք բերված տվյալները օրագրի յուններիշրջանակները,կսահմանափակի սեփականհնարավորություն- հետ արխիվ են հանձնվում հետագա հետազոտություններիհամար ն ճերը,այլն չի կարողհիմնավորեզրահանգումներ կամ անհրաժեշտությանդեպքում, անմիջապես սկսվում են պեղումները: կատարել: Հուշարձաններիորոնումները ն դրանց նախնական` մակերեսային հետազոտությունը,կոչվում է հնագիտական հետախուզություն: Այն

8 2. ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅՈՒՆ

մշտապեսմախորդում է պեղումներին, ներառելով մակերեսային նյութի հավաքում,տեղադրության հստակեցում, քարտեզագրում,քարտագրում ն հետախուզականհորատում: Հետախուզականհորատում է կոչվում Հնագիտական ուսկզբնաղբյուրների առանձնահատկություններն րույն բնույթ են հաղորդումհնագետի աշխատանքներին, նրա հետազոբնակավայրի վերաբերյալ նախնական բնույթի տեղեկությունների տության ճերառումեն մի քանի փուլեր, որոնցից ստացման նպատակով, ոչ մեծ չափերի, քառակուսի կամ ուղղանկյուն սկզբնականմը է ն հուշարձանի տեղազննությունն Պեհատակագծով,մինչն բնահողը իջեցված փոսը, որն օգնում է որոշել հայտնաբերումը: ղումներ կատարելուհամարանհրաժեշտէ սկզբից գտնել հուշարձանը, մշակութայինշերտերի հզորությունը, պարունակությունը, թվագրություորի առանձին տեսակներ,ինչպես ասենք, խոշոր բնակավայրերը, ճը: Հորատումների ընթացքում ձեռք բերված նյութերը ն ստացված արղդկիկլոպյան ամրոցները, քաղաքները,դամբանաբլուրները ն այլն, դյուրին են յունքները (շերտի կամ շերտերի հզորությունը, հողի գույնը, մոխրի, կահայտնաբերվում, քանի որ ունին վերգետնյատարբեր նշաններ: Ամբողռույցների առկայությունը ն այլն) մանրամասն նշվում են օրագրում: ջությամբ հողով ծածկվածհուշարձանները երնամճեն գալիս ն հողաշիՆախնականայս աշխատանքներից հետո հնագետը, որին այդ աշխանական աշխատանքների ընթացքում, շինարարության ժամանակ, տանքներն իրագործելու համար բաց թերթիկ,այսինքն պեղումներ սկսե-

եղանակներին: Դրանք

թույլտվություն է տրվում, ձեռնամուխէ լինում դաշտային աշխատանքներիերկրորդփուլին` պեղումներին: Հուշարձաններըորոնելուն ն գտնելուն մեծապես օգնում են օդից կատարվածդիտարկումները.հուշարձաններըօդից լավ են երնում: Լայնորեն կիրառվում է ն ստորջրյա հնագիտությունը.Հայաստանումդրա կարիքըչի զգացվում: Այդուհանդերձ,չճայած ավիացիային, պատահան այլ դեպքերի, կան հայտնագործություններին հիմնականըմնում են ճպատակամղված որոնումները,որոնք ճախճականփուլում կրում են տեղազննության բնույթ: լու

33. ԲԱՑ ԵՎ ՓԱԿ ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐ

Յուրաքանչյուրհուշարձան, անկախ ճրանից, թե ինչ տեսակի է

պատկանում (բնակատեղի, քարայր,

դամբարան,տաճար, արհեստան այլն), իրենից նոց, ժայռապատկեր ներկայացնումէ բաց կամ փակ համալիր: Բաց համալիրները,հիմնականում, ժամանակի ընթացքում փոփոխվածկամ ձնափոխումների ենթակա,բացօթյա հուշարձաններն են: Դրանց շարքում են տարատեսակբնակավայրերը,

քարանձավները,

ժայռապատկերները, քարանձավների պատերիվրա արված նկարները, հնում օգտագործված ն այլն: Բաց համալիրեն հանքավայրերը հանդիսանում

ն

բազմակի օգտագործված, խաթարվածդամբարանները: Հակառակդրանց, իրենց նախասկզբնական ժամավիճակը պահպանած, նակի ընթացքումարտաքին միջամտության չենթարկվածդամբարանները փակ համալիրներեն: Այդպիսիքեն ն ամաններիմեջ լցված ու իբրն գանձ թաքցված, կոտրվածկամ ամբողջական զենքերը,գործիքները այլ իրերը:Փակ համալիրըի հակադրություն բացի, որն արտացոլում է փոփոխվող կյանքն իր զարգացման մեջ, նույն տարիքն ունեցող, համաժամանակյա նյութերիու կառույցներիամբողջությունն է, որը պատկերումէ կյանքիմեկ ակնթարթը միայն: Դամբարաճային համալիրներն ինչպես կառուցվածքով, այնպես էլ գույքով ու թաղման ձներովտարբեր են: Իրոք, եթե մի դեպքում դրանք հողից,հող ու քարից ն կամ տարբեր չափերի քարերից պատրաստված են, որոնք անփորձաչքը կարող է շփոթել դամբարամաթմբեր դաշտերը մաքրելուընթացքումկուտակվածքարակույտերիհետ (աղ. Լ), ապա մեկ այլ դեպքում,այդ վերգետնյանշաններըհողի մակերեսինառանձճանում են շրջանի տեսքովդասավորվածքարերի ձնով(աղ. 1): Այդ տե-

սակը կոչվում է կրոմլեխ (ըստ Ֆրանսիայի Բրետան մարզի բրետոներենի` կրոմ-շրջան ն լեխ-տեղ բառերի): Երբեմն այդ շրջանների կենտրոճում, ինչպես ն առանձին դամբարանաթմբերիվրա, դրված են լինում խոշոր քարեր (աղ. Շ). դրանք կոչվում են մենհիրներ (բրետոներեն` մենքար ն հիր-երկար): Վերգետնյա կառուցվածք ունեն ն դոլմենները(բրետոներեն`դոլ-սեղան, մեն-քար): Դրանք դամբարանաթմբիցզուրկ, սալաքարերիցպատրաստվածարկղի են նման, որի պատերից մեկի վրա, պայմանավորվածհոգեպաշտականպատկերացումներով,անցք է բացված (աղ. Լ): Դոլմենների հետ չպետք է շփոթել հողի մակերեսին պատրաստվածքարարկղներնու սալարկղները, որոնք դամբարանաթմբովեն ծածկված: Այդ կառույցների պատերին անցքերը բացակայում են: Ինչ վերաբերումէ գետնի մեջ պատրաստված դամբարանախցերին, ապա դրանք քարարկղներ են (աղ. 1.), սալարկղներ ն կամ պարզապես մայր հողի մեջ փորված, հատակագծումտարբեր ձն ունեցող փոսեր (աղ. 1).

վերջիններսանվանվում են հիմնահողայինդամբարաններ:Նշված տեսակներինզուգահեռ Շիրակի դաշտում հաճախ են հանդիպում ն տուֆի շերտի մեջ, բարձրաճիտկոշիկի տեսքով փորվածդամբարանախցեր,որոնց «ճիտքը» խցանված է տուֆի կտորներով(աղ. 16): Ինչ վերաբերում է հիմնահողային կամ քարարկղային դամբարանախցերին, ապա դրանք սովորաբար ծածկված են լինում տարբեր չափերի սալաքարերով: Առանձին դեպքերում հանդիպում են ն գերաններից կազմված որոնց պատերիերկայնքով ու ծածկ ունեցող խոշոր դամբարանախցեր, լայնքով նույնպես գերաններեն կանգնեցված: Տարբեր ժամանակներումթաղումներըկատարվել են ն խոշոր կարասների(աղ. 1,), աճյուճասափորների(դրանք կոչվում են օսսուարիա) ն կամ սարկոֆագների մեջ (աղ. Է): Վերջիններսպատրաստված են քարից կամ կավից: Առանձին դեպքերումհանդիպում են ն քարանձավներում կատարված թաղումներ: Դիաթաղմանը զուգահեռ (կմախքների դիրքընույնպես տարբեր է. կան կողքի վրա ծալած վերջույթներովպառկեցված,կքանստած, մեջքի վրա պառկեցված ն այլն) առկա են դիակիզումներ, մկանածածկույթից ճախապես ազատված ոսկորների երկրորդական թաղումներ, դիամասնատում:Հաճախ են հանդիպում ն հուշադամբարանները(դրանք հայտնի են ն կենոտաֆ անվամբ. հուն.-լատ. կեճոս-դատարկ, տաֆոս-գերեզման):Դրանց մեջ թաղում չի կատարված. մարդու կմախքըբացակայում է: Նման դամբարաններումսովորաբար դրված են լինում կենցաղային իրեր, ամաններկամ դրանց մասերը: .-

Աղյուսակ|

Տ

ԴԱՍԲԱՐԱՆՆԵՐԻ

ՊԵՂՈՒՍՆԵՐԻ

|

ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԵՎ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ.

ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Բնակավայրերըն դամբարաններըտարբերկերպ են պեղվում ն հետազոտվում,բայց երկու դեպքում էլ ընդհաճուրը՝հորիզոնականհարթությամբհուշարձանի ողջ մակերեսովաստիճանաբարխորանալնէ. ոչ հոմի դեպքումչի կարելի հուշարձանը պեղել առանձինհատվածներով, րատումներկատարելով ու մինչն բնահողը խորաճալով կամ սոսկ դամբարանախուցըպեղելով: Հորատումները կարող են սոսկ ընդհանուր պատկերացումտալ կտրվածքի,շերտերի, դրանց հզորության,հարաբերական թվագրությանվերաբերյալ, բայց ոչ երբեք ամբողջ հուշարձանի մասին: Ինչ վերաբերում է սոսկ դամբանախուցըպեղելուն, ապա նման հետազոտությունըթույլ չի տա պարզել թաղման ժամանակ կատարված

Կավե սարկոֆագիմնացորդներ

արարողությունները: Դամբարանների պեղումների ընթացքում անխաթար է թողնվում տրամագծովանցնողհողաշերտը.խաչաձնտեսք ումեդամբարանաթմբի ցող այդ հողերիզի կտրվածքումպարզ երնում են կատարվածգործոդութ(աղ. Ոլ): Թաղման ժամանակ, յունները հակառակ հաջորդականությանբ կապված անդրշիրիմյանկյանքին առնչվող հավատալիքներին պատկեեն կատարվել,ինչրացումներիհետ, ծիսականբարդ արարողություններ կրակ վառելը, իրեր նետելը, ամաններ պես ասենք` զոհաբերությունները, ու կոտրելը,քարեր լցճելն կուտակելը ն այլն: Կատարված գործողությունճերը երնում են հողերիզներիկտրվածքումտարբեր խորություններիվրա: Թողնվածայդ հողերիզներըվերջում են հանվում(աղ. Աշ) նախապեսչափագրելովյուրաքանչյուր շերտն ու լուսանկարելովդրանումհայտնաբերնշելով (աղ. 1ն): ված նյութերը,վերջիններիստեղադրությունները են Պեղումների ժամանակ հայտնաբերվում ն օրգանականմյութերից պատրաստվածիրեր, որոնք շփվելով օդի հետ շատ արագ են ձնափոխվում ու փչանում: Այդ երնույթը կանխելու համար, հնագետը նմաճ իրերիպահպանումըապահովելու նպատակով,անմիջապեսպեղավայրում կոնսերվացնումէ դրաճք, օգտագործելովհալած մոմ, գիպսի կամ հատուկ քիմիական նյութերի լուծույթներ: Գիպսը օգտագործվումէ ն փտած իրերի դաջվածքը հանելու համար: Այդ միջոցառումներըժամանակավորբնույթ են կրում. ճման նյութերը(փայտ, կաշի, կտորեղեն)աշխատում են հնարավորինչափ արագ հանձնել լաբորատոր մշակման ն հետազոտման:

Առավելբարդ են բճակավայրերի պեղումները:Սովորաբար տարիճեր տնողայդ աշխատանքները ոչ միայն մեծագույնզգուշություն, համբերություն,աչալրջություն են պահանջում,այլն` պեղումներ կատարելո' իմացությունն համապատասխան գիտելիքներ,որովհետն բճակատե ղին ինքը կյանքն է իր բոլոր դրսնորումներով: Ապրելովորնէ վայրում մարդնայդտեղ շինարարություն է կատարում,տնտեսական աղբ թա փում, վերակառուցում ավերված տունը ն կամ` դրա ավերակներիվրա նորշինարարություն ծավալում:Այդ աշխատանքների ձնահետնանքով վորվում է քարից, կավից, մոխրից,այսինքն` տվյալ ժամանակաշրջաճին բնորոշ նյութականմշակույթիմնացորդներ հանդիսացող իրերից, թափոններից բաղկացածնստվածք:Այդ հողաշերտըկոչվում է մշակութային շերտ, որովհետնայն պարունակում է մարդու գործունեությամբ ստեղծվածմշակույթիմնացորդներ: Մշակութային շերտի հզորությունը, կախվածմարդուգործունեության իճտենսիվությունից, ապրած ժաման այլ ճակի տնողությունից հանգամանքներից, տարբեր է լինում: Օրիճակ, եթե մարդըորնէ վայրում կարճ ժամանակէ ապրում, ինչպես ասենք անասնապահների, որսորդներիժամանակավոր կացարանները, ճամբարճերը, ապա այդտեղիմշակութային շերտի հզորությունըմեծ լիճել չի կարող:Ընդհակառակը, եթե մարդնայդ վայրում երկարէ ապրում ն հետո ինչ-ինչ պատճառներով լքում է այն, ապա այդտեղ մշակութային շերտիհզորությունը մեծ կլինի: Սիաշերտհուշարձաններին զուգահեռ,բազմաթիվեն ն այնպիսիները, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով (երաշտ,տարերայինաղետ, պատեբազմ ն այլն) լքվելով,ժամանակ անց կրկինվերաբնակեցվել են: Բնակամաբարլքված, ավերվածբնակատեղին այդ ժամանակամիջոցում ծածկվում է հողի ն բուսականության շերտով,որը մարդուկողմիցստեղծված չի պարունակում: Նյութականմշակույթիմնացորդներ նյութեր չպարունակողայդ շերտը կոչվումէ մաքուրկամ ստերիլ:Վերաբնակեցված հուշարձանը,բնականաբար, է արդեն ոչ թե մեկ, ներկայացնում այլ` երկու ն

ավելի բնակավայրերի Նման հուշարձանները հաջորդականություն: կոչվում են

բազմաշերտ: Վերաբնակեցումները կարողեն

կրկնվել միքանի անգամ,

որի հետնանքով առաջանում են ճույն կամ տարբեր դարաշրջանների պատկանող, տարբերհզորություն ունեցողմշակութային շերտեր:Մշակութային շերտերիհզորությունը, նայած կյանքիտնողության,տարբերէ լինում. այն կարողէ հասնելտասնյակ

մետրերի:

Անկախհուշարձանի բնույթից (միաշերտկամ բազմաշերտ),ճաած դրա բնակեցված լինելու ժամանակաշրջանի տնողության,մարդը

կարող է 100 տարում մի քաճի անգամ վերակառուցելսոսկ արնի ջերմությամբ«թրծված» աղյուսներից պատրաստվածկամ կավաշեն պակյանքը սովորաբար տերունեցող իր բնակարանը.ճմաճ կացարանճճերի տարի է: Նույն ժամանակաշրջանում, վերակառուցումների հետնանքովառաջացած նման շերտերը կոչվում են շինարարականհոբիզոններ:Վերջիններս, ինչպես ն շերտերը, թվագրություններըհստակեցնելու, շփոթությունների տեղիք չտալու, հուշարձանի վերաբերյալ ամբողջականպատկերացումկազմելու նպատակով,համարակալվում են: Այդ համարներն, ըստ հաջորդականության, նշվում են տառերով, թվերովկամ երկուսը միասին: Հուշարձանիստորին` վաղագույնշերտից ցածգտնվողբնական մայր հողը կոչվում է բնահող: Շերտերի,շինարարականհորիզոններին, ընդհանրապես,բոլոր մանրամասներիվեր հանման ճպատակով,ինչպես ն հաշվի առնելով բնակավայրի չափերը, հուշարձանընախապեսբաժանվում է պեղմանառանձինհրապարակների. դրանքժամանակիընթացքումավելացվում են ն ընդգրկումողջ բնակավայրը: Պեղումներիավարտին այդ հրապարակներըմիացվում են` հանվում անաղարտթողնված հողերիզները: Պեղավայրէ կոչվում այն սահմանափակտարածքը,որտեղպեղվում է մշակութայինշերտը: Պեղավայրերիշերտերը ն քանակը, կախված հուշարձանի ընդհանուր չափերից, առաջադրված խնդիրներից, առկահնարավորություններից, տարբեր են լինում: Դրանք, սովորաբար, 1000մ՛ չեն անցնում սահմաններից,որովհետնդրանից մեծ լինելու դեպքում դժվար կլինի հետնել հուշարձանի շերտագրությանը, իրերի տեղադրությանըն այլն: Պեղումները իրականացվում են միայն ձեռքով` բահով, քլունգով, դանակով, վրձինով, իսկ հողը հեռացվում է պատգա-

բակներով:

Պեղավայրն իր հերթին բաժանվում է քառակուսիների, որոնք նշագծվումեն ձողեր ամրացնելովն դրանք լարերով միացնելով:Այդ ձողերըիջեցվում են խորանալուն զուգընթացինչը հնարավորությունէ տա-

լիս տարբերխորությունների վրա հետնել նույն քառակուսում կատարված փոփոխություններին:Պեղումները խորացվում են հավասար կերպով. միջին խորությունը յուրաքանչյուր խորացման դեպքում չի անցճում

20սմ-ից:Հողի կտրվածքում երնացող տարբեր ժամանակաշրջանճերի մշակութայինշերտերը նշագծվում են փոքրիկ ձողիկներով. ցույց են տրվում ն շիճարարականհորիզոնները,որոնցից ձեռք բերված նյութերը ենթարկվում են տարբեր տեսակի անալիզների: Վերջիններս կատարվում են լաբորատոր մշակման ն հետազոտման պայմաններում:

Շերտագրությանճպատակնէ հետնել նյութականմշակույթի զարգացօրինաչափություններին հնագիտականտարբեր դարաշրջաններում: Հնագիտական դարաշրջանը,որը չպետք է շփոթել դար (100 տարի) հասկացությանհետ, զարգացմանորոշակի աստիճան արտահայտող ժամանակաշրջան է, որը մյուսներից առանձնանում է արտադրութն յան ձներով,ինչպես այս կամ այն նյութից(քար, բրոնզ, երկաթ) պատրաստված արտադրանքի(գործիք, զենք) տեսականու պատրաստման ձներիու դրանցբնորոշ առաճձնահատկությունների տարածմամբն գեման

րիշխմամբ:

լ

:

.

: .

| |

լ:

Հուշարձանի շերտերի հաջորդականության ստույգ որոշումը (ըստ : ճյութերի,շերտի գույնի, տեղանքիառանձնահատկությունների ն այլն) : հնագետիառաջնահերթխնդիրներից մեկն է. հուշարձանիշերտագրության ճշգրիտ վեր հանումըպայմանավորումէ հնագիտականնյութերի, : շերտերի ստույգ մեկնաբաճությունը: Հնագետըպետք է հաշվի առնի շերտագրությանօրենքը, համաձայնորի հուշարձանիստորին շերտի : նստվածքըավելի վաղ է քան դրա վրա տարածվողը:Այդուհանդերձայդ օրենքըմիշտ չէ, որ համապատասխանում է հնագիտականիրողությա- : նը: Տարբեր պատճառներիհետնանքով (հողասահքեր,հետագայում | կատարվածշինարարականաշխատանքներ,հեղեղատներիգործուճեռւթյուն,ռելիեֆիառանձնահատկություններ ն այլն) վաղ տարիք ունե' ցող նյութերըկարողեն հայտնվելվերին շերտերում: Նման օրինակները : բազմաթիվեն: Ասվածըհստակեցնելու ճպատակով ենթադրենք,թեվաղ շրջանում կառուցվածինչ-որ շինության անմիջական հարնաճությամբ հետագայումկառուցվելեն այլ շինություններ,գոյացնելով ուշ շրջանի մշակութային շերտ: Վերջինսժամանականց, նոր շիճարարության համարանհրաժեշտհրապարակ ստեղծելու նպատակով, կարող է ծածկվել վաղ շրջանի շինարարության մնացորդներըուշ շրջանի շերտի վա ճետվածհողաշերտով:Բնակամաբար վաղ շրջանի ճյութերը կհայտն.

վեն վերին շերտում, իսկ ուշը` ստորին: Նման պատկեր կարող է առաջաճալ ն ռելիեֆիառանձճահատկությունների հետնաճքով(վաղ շրջանի կառույցըկարողէ տեղադրվածլինել բարձրադիրտեղում, իսկ հարնան գոգավորությանմեջ կառուցվածլինեճ ուշ շրջանի շինություններ ե այլն): Նման օրինակները բազմաթիվեն, ինչը ն ցույց է տալիս, ռր հորիզոնականուղղությամբ, շերտ առ շերտ հուշարձանըպեղող հնագետը պարտավորէ հաշվի առնել ռչ միայն հուշարձանիխաթարվածության պահը,այլն՝ տեղանքիառանձնահատկությունները, այլ մանրամասներ, որոնք նա պետք է մեծագույնճշտությամբ ներկայացնի հուշարձանի

, ։ . .

: :

|

ուղղահայացկտրվածքը ցույց տվող գծագրի վրա (աղ. 11.4):Դա հնարավորությունկտա մյուս հնագետներինհամոզվել նրա հետնությունների իրավացիությանմեջ, օգտվել նրա աշխատանքների արդյունքներից: Շերտագրություննանհրաժեշտէ համադրությունների միջոցովհնագիմեծ է նյութետականսանդղակկազմելուհամար, որի նշանակությունը րի թվագրության,դրանց տեղը հուշարձաններիշարքում հստակեցնելու համար:Հնագիտական սանդղակումաղյուսակի տեսքով, ըստ շերտերի ն դրանց թվագրությունների,ճերկայացվումն համադրվումեն հնագիտական հուշարձանները,համեմատվումդրանք, ինչը ն ճպաստում է վերջիններիսմիջն առկա կապերըվեր հանելուն,անհայտթվագրություն ունեցող նյութերի տեղը ժամանակի մեջ պարզելուն: Շերտագրության հնագետիցպահանջում է ռչ միայն օրագրում գրի առպարզաբանումը ճել բոլոր մանրամասները,այլն` միլիմետրանոցթղթի վրա (այն թույլ է տալիս պահպանել մասշտաբները)նշել բոլոր կառույցները,դրանցից հայտնաբերվածնյութերի տեղերը ն տվյալները (շերտի հզորությունը, հողիգույնը, մոխրիշերտը ն այլն): Ասվածիցդժվար չէ նկատել, որ տարբերհարցերիպարզաբանման համար,հնագիտականիրերի հայտնաբերմանհանգամանքները,մեծ ունեն: Պեղումներիցհայտնաբերվածորնէ իր կամ նշանակություն իրի մաս շատ ավելիմեծ արժեք ունի գիտության համար, քան ասենք, եթե նույն իրն ամբողջականվիճակով, բայց պատահականկերպովգտնված լինի: Ըստ նշանակության,գիտությանհամարունեցած կարնորության, հնագիտական համաիրերըբաժանվում են երկու խմբի: Հնագիտական լիրճերից,լինի դա բնակատեղի,դամբարանթե այլ տեսակիհուշարձան, հայտնաբերված մյութերը, կազմելով հնագիտականգույքի ողջ տեսականին,գիտությանհամար մեծ կարնորությունեն ներկայացնում:Համալիրճերից դուրս գտնված ճյութերը,ինչպես ասենք հողի մեջ պատահաբարհայտնվածտարբերտեսակիիրերը, թաղված գանձերըկամ ինչինչ պատճառներովհողի երես ելածները,որոնք հնագիտականգտածոճեր են հանդիսանում,համեմատաբարճվազ արժեք ունեն ն ավելի շուտ զուգահեռներիդեր են կատարում: Վերջիններս, պատմականընդհանրացումներկատարելուհամար կարող են արժեքավորվել,կապվելովորոշակի խմբեր ու շարքեր կազմող համանման այլ նյութերի խմբերի հետ: Առանցհնագիտականհսկայականնյութը ըստ տիպերի խմբավորելու ու դասակարգելու,անհնար կլինի դրանք հետազոտելն հանգել հիմնավորված հետնությունճերի:

Աղյուսակ

Ո

85. ՏԻՊ, ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

«Տիպ» հասկացությունը ծագել է հունարեն «տիպոս»` հատված, դրոշմ, կերպար, տեսակ, ճախանմուշ իմաստներն արտահայտող բառից, ինչը չի նշանակում, թե «տիպ» ն «ձն» հասկացություններըհոմանիշճեր են: «Տիպ» հասկացությունը հնագիտության մեջ ավելի ընդ-

գրկում,լայն բովանդակությունունի: «Տջիպաբանական խմբավորում»ասելով հասկացվում է տվյալ նյութի կիրառության բնագավառը(դաս), այսինքնինչ նպատակի են ծառայել (կացին, թուր, խոփ ն այլն), ձների առանձնահատկություններն, ըստ որի, դրանք խմբավորվում են (բաժին), այդ իրերը պատրաստելու համար օգտագործված նյութերը (խումբ), որոնք կարող են տարբեր լինել: Տիպն այս երեքի միասնությունն է ներկայացնում,որը ն ընկած է տիպաբանականդասակարգման հիմքում: «Տիպը» նույն նյութից պատրաստված,միատեսակկիրառություն ունեցող ճնույնաձնիրերի, հուշարձաններիընդհանրություննէ, որը ճույն նշանակություննունեցողմյուս ընդհանրություններից տարբերվում

ձնաբանականհատկանիշներին առանձնահատկությունների կայուն կրկնմամբ: Նյութի տիպաբանականդասակարգումըն ուսումճասիրությունըառաջնային նշանակություն ունի, որովհետն նյութերի տարածքաժամաճակագրականբաժանումը ն խմբավորումըդյուրացնում է հետազոտության ընթացքը ն ձնաբանական համեմատությունը,թույլ է տալիս վեր հանել համանման իրերի մերձակցության աստիճանը: Տիպաբանությունն օգնում է դասակարգել նյութերը, պարզել դրանցզարգացումըտարածության ու ժամանակիմեջ, վեր հանել այս կամ այն տիպի տարածման շրջանակները: Տիպաբանական հետազոտության համար շատ կարնորէ տիպերի բաժանման օբյեկտիվ չափանիշներգտնելը, նյութերի բոլոր առանձնահատկությունները վեր հանելը, այլապես հետազոտությունը կարող է սխալ եզրակացություններիհանգեցնել. դրանք կարող են արտահայտվել թե՝ թվագրության,թե' հնագիտականմշակույթճերի ուսումնասիրությաննառնչվող հարցեր պարզաբանելու ընթացքում: Նման սխալներից խուսափելու համար, հնագետներըտիպաբանական մեթոդներըկատարելագործելուուղղությամբ կիրառում են թե՛ ն թե՛ մաթեմատիկականմեթոդներ: համեմատության, մեթոդըհնարավորությունէ տալիս հետնել ոչ միայն ճյութերի` ժամանակի ընթացքումկրած փոփոխություններին,այլն վեր հանել հնագիտակաճ մշակույթներիսահմաններըժամանակին տարածության մեջ: է

տտ

քարացածկավաշերտ

Ձ64տ

Կող:

մայրհող

8շռ

խճաքար կավաշերտ

՝

:

:

Ֆ

Տիպաբանճա

Հնագիտական մշակույթի առանձնացումըկարնոր նշանակություն ունի հետազոտության համար: Այն ցույց է տալիս ոչ միայն նյութական մշակույթիզարգացմանընթացքը,օրինաչափությունները, ժառանգակաճությունը, կապերը այլ մշակույթներիհետ, այլն` մարդկանցտարբեր խմբերիբնակեցրածտարածքները,նրանցտեղաշարժերը, կապերը,ազդեցություններնու փոխազդեցությունները: Ասվածիցհետնում է, որ «հնագիտականմշակույթ»հասկացությունը, հասարակության զարգացմանորոշակի աստիճանումկապվումէ «տնտեսամշակութային», «պատմաազգագրականշրջան» ն «էթնիկական ընդհանրություն» հասկացությունների հետ, ինչը ն ցույց է տալիս,թե տիպաբանական համադրությունները սոսկ հետազոտության ընթացքըդյուրացնելուհամարչեն կատարվում: Իրոք, հետնելով տարբեր ժամանակաշրջանների պատկանող, բայց նույն նպատակինծառայած նյութերի առանձնահատկություններին, համոզվումենք, որ դրանք տարբերվումեն միմյանցից:Դա բնական է. նյութերըձնափոխում,կատարելագործում ն իր պահանջներին հարմարեցնում մարդը:Հետնաբար այդ տարբերությունները պայմանավորվածեն ժամանակաշրջանի առաջընթացով:Նման եզրակացություճը բացառվումէ համաժամանակյա ճյութերիտարբերությունների դեպքում: Ասվածիցհետնում է, որ նյութական մշակույթըզարգանում է ոչ միայն ժամանակի,այլն` տարածությանմեջ: Իրոք, երբ հետնում ենք ա-

է

ռանձնացված տիպերիտարածմանը,քարտեզագրում դրաճք,ապա համոզվումենք, որ ճույճատիպիրերըորոշակի տարածքներումեն խմբավորվումն հանդեսեն գալիս այլատեսակնյութերիհետ մշտականմիասնություններով:Դա ցույց է տալիս, որ որոշակի տեսակի նյութեր, երնույթներն այլն, բնորոշ են եղել մարդկանցորոշակի խմբերի ոչ ուրիշների (ցեղ, ցեղամիություն, ժողովուրդն այլն): Ասվածը չի ճշանակում, թե հնագիտական մշակույթասելով հասկացվումէ ժամանակագրորեն ն տարածականորեն կապված հնագիտական հուշարձանների ընդհանրություն, որն ընդգրկելով որոշակի տարածք, տարբերվումէ համաժամանակյա այլ ընդհանըություններից: Նման ձնակերպումը ամբողջական համարվելչի կարող, քանի որ տպավորությունկստացվի,թե հնագիտական մշակույթները կազմողհուշարձանների ընդհանրությունը իր տարածման սահմաններում առանձնանում է որոշակի, միանման տեսքովն զբաղեցնումխիստ որոշակի սահմաններ.պետականսահմաններհիշեցնողնման անջրպետումներ, հնագիտականմշակույթների համարչեն դիտվում:Հնագիտական մշակույթներիսահմանամերձգոտիներումդիտվումեն երկումշակույթների հետնանփոխազդեցության

Ն

:

քով առաջացած տարրեր, որոնք թուլանում են դեպի հճագիտական մշակույթի կենտրոնը, միջուկը մերձեցող տարածքներում: Նման փոխշփմանն փոխազդեցությանհետնանքով, ճույն մշակույթի հարան հյուսիսային, արեմտյան ն արնելյան «ծայրամասերի»նճյութեյին րը, դրսնորելովհանդերձ հիմնական մշակույթին բնորոշ բոլոր հատկաճիշները,կարող են զգալիորենտարբերվել միմյանցից: «Հնագիտականմշակույթն» այսպիսով,հնագրտականհամալիրների որոշակի, փոխկապակցվածընդհանրությունէ որը չափվում ու տեղայնացվումէ ժամանակի ն տարածությանմեջ, տարբերվումնույն կարգի այլ ընդհանրություններից,երնանբերելով շփման գոտիներում անցումայիններ: Հնագիտական նյութի ձնաբանական,տիպաբանականխմբավորումն ու դասակարգումն,այսպիսով, հճարավորությունէ ընձեռումձնահամեմատականհետազոտությամբվեր հանել այս կամ այն մշակույթը ստեղծած հանրության տեղաշարժերը,փոխազդեցությունները,պարզել այդ մշակույթի ետնում կանգնած հանրության զբաղեցրած տարածքը. այդ հարցերի պարզաբանումը ընդլայնում է պատմական երնույթների մեջ խորանալու հնագիտության հնարավորությունները:Տիպաբանական համադրություններըկարնորվում են ճան թվագրությանհետ կապվածհարցերըպարզաբանելուհամար:

86. ՆՅՈՒԹԵՐԻ

ՏԱՐԻՔԸ

ՈՐՈՇԵԼՈՒ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

'

Գոյություն ունեն նյութերի տարիքը պարզելու տարբեր եղանակճեր, որոնք լայնորեն կիրառվումեն հնագիտությանմեջ: Դրանցից առաջինը հնագիտական թվագրությունն է, որը հիմնվելով բնակավայրերի շերտագրականտվյալների վրա, իրենից ճերկայացնում է երկու համակարգ` ա) հարաբերական ն բ) բացարձակ: Հարաբերական թվագրությունը ցույց է տալիս իրադարձություններիհաջորդականությունըժամաճակիմեջ, իսկ բացարձակըվեր է հանում հստակ, ստույգ ժամաճակը,լիճի դա տարի, դար, թե հազարամյակ: Ասվածըհստակեցնելունպատակովբերենք այսպիսի օրիճակ: ԵՅթադրենքթե որնէ բնակավայրիստորին շերտումհայտնաբերվելեն էնեոլիթյան նյութեր, որոնցից վեր ընկած շերտում հայտնաբերվածնյութերի թվագրությունըպարզ չէ. բնականաբարդրաճք ետէնեոլիթյան են, որոնք, եթեծածկվածլինեն երկաթեդարյաննյութերպարունակողշերտով, ապա

պարզ է, որ

դբանքբրոնզեդարյան նյութերեն, քանի որ այդ անհայտշերտը կարողէր գոյանալ էնեոլիթիցհետո ն նախքաներկաթիդարաշրջանի սկիզբնընկածժամանակաշրջանում: Քանի որ բրոնզի դարաշրջանըՀայաստանում ընդգրկումէ մ.թ.ա. ԼՄ հազ. 1Ա քառորդ Ա հազ. ժամանակաշրջանը,ապա հայտնաբերվածնյութերըընդհանուրկերպովկարողեն թվագրվելնշված ժամանակաշրջանով: Բնականաբար թվագրություննավելի ստույգ կլիճի եթեշերտում հայտնաբերվենհստակթվագրողնյութեր: Այս դեպքումմենք կարողենք ստաճալ ն բացարձակթվագրություն:Բերված օրինակըհնագիտականթվագրությանպարզեցվածսխեման է, որի ճպատակն է ցույց տալ, թե շերտագրություննինչպես է օգնում թվագրության հստակեցմանը: Թվագրությանպարզաբանումը,սակայն, շատ ավելի բարդ է ն կատարվումէ ոչ թե սոսկ շերտագրականտվյալներիհաշվառմամբ,այլն` բնականգիտությունների, զուգահեռների,տիպաբանական համադրությունների միջոցով: Ասվածը պարզեցնելու ճպատակով բերենքմեկ այլ օրինակ:Ենթադրենք, թե հուշարձանըոչ թե բազմաշերտէ ինչպեսառաջինդեպքում,այլ` միաշերտ,որտեղիցհայտնաբերված ճյութերիթվագրությունը որոշակի չէ: Այս դեպքումհայտնաբերվածնյութերի թվագրությունը որոշվում է տիպաբանական համադրությունճերի միջոցով. --

նյութերըխմբավորվումեն, բաժանվումտիպերի հաշվի առնելով բոլոր

մանրամասները: Այճուհետն առանձնացվածտեսակներիցն ենթատեսակներիցյուրաքանչյուրըհամադրվում,համեմատվումէ հստակ թվագ-

րություն ունեցող այլ հուշարձաններից գտնված համանման նյութերի հետ, հաշվի առնելովվերջիններիս հաշերտագրական տվյալները:

Այդ

մադրությունների օգնությամբն ստեղծվումէ հնագիտականսանդղակ,որը ն հնարավորություն է տալիս թվագրելնորահայտ նյութերը:Այս դեպ-

քում անհրաժեշտ է հաշվի առնելանհայտ թվագրությունունեցողհուշար-

ձանիցհայտնաբերված վաղ ն ուշ թվագրությունունեցող նյութերիառկայությունը: Տվյալ դեպքում,թվագրության համարհիմնականդերը կատարում է տվյալ հուշարձանից հայտնաբերված ուշ թվագրությունունեցող

նյութը,որը ն ցույց է տալիս բոլոր նյութերիթվագրությանվերին սահմանը, իսկ ստորինըկարողէ որոշվել վաղ թվագրություն ունեցող նյութերի միջոցով,որը երբ է գործածությունից դուրս եկել: Այս երկու թվագրությունճերը(վաղ ն ուշ) ցույց են տալիս հայտնաբերված նյութերիտեղը Ժամաճակագրական սանդղակում: Այն կազմելուժամանակհարկ է մշտապես նկատիունենալ,որ հնագիտական ճյութերիմի մասըկարող է գրեթե անփոփոխկերպովերկարժամանակ կիրառվել,իսկ մյուսները՝հանդեսգալ որոշակիժամանակաշրջանում:

Նյութերի թվագրությունըսոսկ շերտագրականտվյալներովու տիհամադրություններիեղանակով չի որոշվում: Այդ երկու պաբանական մեծ մեթոդները նշանակությունունեն ինչպես հարաբերական(այսինքն, հեինչ-որ իրադարձությունտեղի է ունեցել ինչ-որ դեպքից առաջ կամ տո), այնպես էլ բացարձակ(այս դեպքումնշվում է նյութի որոշակի ժամանակաշրջանը,դարը ն այլն) ժամանակաշրջանը որոշելու համար: Դրանք հիմք են հանդիսանում ճան հնագիտականպարբերացումների նյութի (քար, բրոնզ, համար,որը հիմնվումէ գործիքներիպատրաստմանՄ ն երկաթ) պատրաստմանեղանակներիհաշվառման վրա: Բճակաճաբար, դա թույլ է տալիս հետնել մշակույթի զարգացմանժառանգական ճությանը,քանի որ ուշադրությունըբնեռումէ մշակույթի զարգացմանը ընթացքի դրանովիսկ ճպաստումհասարակականհարաբերությունների Այդուհանդերձ,սոսկ այս երկու մեթոդներովնյութերի պարզաբանմանը: տարիքըչի որոշվում. այս հարցում մեծ դեր են կատարումն բնականգիտությունները,որոնք մեծապես օգնում են թվագրությանհստակեցմանը: Ժամանակագրությունըպատմական ժամանակը որոշող գիտութշերտագյուն է, որն օգտվում է տարբեր մեթոդներից:Երկրաբանական րության մեջ մեծ նշանակությունունի ն կավային նստվածքներովժամաճակաշրջանըորոշելու եղաճակը. այն մեծ նշանակությունունի հնագիտության համար: Հատկապեսլայն կերպով հնագիտությունըօգտվում է ն միջսառցայինժամանակաշրջանճերի համար ասառցապատումների ռաջարկված երկրաբանական թվագրություններից:Թավագրությունը հստակեցնելուհամար մեծ նշաճակություն ունի ն աստղագիտական (մաթեմատիկական)կամ այլ կերպ ասած օրացուցային (իրական) թվագրումը,որը հանդես է գալիս բրոնզի դարաշրջանիցկամ գրերի գյուտից: Սա բարդ աշխատանքէ, որովհետնհների օրացուցայինհաշվարկհետ բավականբարդ հաշճերիհամադրումըմեր ժամանակագրության հավարկներէ պահանջում:Հարցն այն է, որ հների ժամանակագրական մակարգերըհիմնված չեն ինչ-որ կայուն ելման կետի վրա: Դրանք մի դեպքումկատարվել են թագավորներիարքայատոհմերիիշխանության միջոցով ն տարիներիհաշվառմամբ,մեկ այլ դեպքում`օլիմպիադաների այլն: Մյուս բարդություննայն է, որ պարզ չէ, թե հներն իրենց հաշվարկճերը լուսնային, արեգակնային,թե երկուսի համատեղմամբեն կատարել: Այդ հաշվարկները, որոնց հետնանքով էլ առաջացել են երկար, կարճ, միջին թվագրությունները,բարդ են ն որոշվում են ետընթաց`ներդեպկայից դեպի անցյալը խորանալու,տարբեր իրադարձությունների, թվագրության համադրելումիջոցով:Այս քերի, հաջորդականությունները

ը:

| ր

տ

ի

|

թույլ կողմը կայանում է նրանում, որ գործում է գրային ժամանակին միանգամայն անզորէ ճախագրայինդարաշրջաններիհամար: Թվագրությանհստակեցմանըօգճում են ն այլ օժանդակգիտություններ: Դրանցից բուսաժամանակագրությունը (դենդրոխրոնոլոգիա) թվագրությունըորոշում է ըստ ծառաբնիօղակների` մինչն մեկ տարվա ճշտությամբ:Հարցն այն է, որ բարենպաստկլիմայական պայմանների | դեպքում այդ օղակներըլայն են լինում, իսկ երաշտ տարիներին` նեղ: Անկախնրանից,թե տվյալ ծառատեսակը, որ անտառում է աճում, այդ ն է օրինաչափությունը գործում համադրելովհուշարձանում օգտագործված այդ ծառատեսակը տարբերվայրերում դեռես աճող նույնատեսակ ծառերիհետ, ետընթացհաշվարկիմիջոցովկարելիէ խորանալմի քանի հազարտարիայն դեպքում,եթե տվյալ ծառատեսակըերկարակյացէ: Այս մեթոդիթուլությունը,բացի այն, որ որոշ երկարակյացծառեր ամենուր չեն աճում, ճան այն է, որ փայտը օրգանական(յութ լինելով, ճայած պայմանների,կարողէ շուտ փտել: Թվագրությունը հստակեցնելուհամար ավելի օգտակար ն արդյուեն ֆիզիկա-քիմիական մեթոդները. դրանք լայնորեն կիրառվում նավետ են հնագիտության մեջ: Այդ մեթոդներիցմեկը տարիքը որոշում է ըստ ֆտորի քանակի: Հայտնիէ, որ հողում գտնվող ոսկորը հիմնահողային ջրերիցֆտոր է ընդունում:Այս դեպքումհաշվի է առնվում տվյալ վայրի հիմնահողային ջրերում գտնվողֆտորիքանակը:Ռրքան ոսկորը երկար է մնում հողում, այնքան մեծ է լինում նրա մեջ ֆտորի քանակը: Հաշվարկվածէ, որ ոչ վաղ անցյալում (1500-2000 տարի) հողի մեջ ընկած ոսկորըպարունակում է 0.3-- 0.592 ֆտոր, իսկ վերին պալեոլիթիհամար այն կազմումէ արդեն 254 ն այլն: Այս մեթոդըլավ է հնեամարդաբանական ու հնեակենդանաբանական նյութերիտարիքըորոշելու համար: Մեթոդներից մյուսը, որն իր արդյունավետության համար մշտապես է հնագետների կողմից, ռադիոկարբոնայինկամ ռաօգտագործվում (լատ. կարբո ածուխ) է: Հայտնի է, որ ածխածինն դիռածխածնայինն ունի երկու կայուն իզոտոպ`Շյշ ն Ըլյ, բայց մթնոլորտումկա ճան չնչին քանակովՇլգ ռադիոակտիվ իզոտոպը,որն ընդունվում է բույսերի կողմից ն ապա դրանցմիջոցովանցնում կենդանիներին: Այդ իզոտոպիքամակն օրգանականնյութերիյուրաքանչյուր կիլոգրամումվերջին 40-50 հազար տարիներիընթացքումկայուն է ն չի ենթարկվում փոփոխության: Չիկագոյիհամալսարանի պրոֆեսորՎիլարդ Լիբիի կողմից 1948թ. հայտնաբերված այս մեթոդիէությունըկայանում է նրանում, որ մահացած օրգանիզմումՇյչ--ի քանակը,օրինաչափ կերպովսկսում է նվազել,

լ:

'

ո| յ

Լ

Ս

Ն

լ

|

ի

:

| |

-

|

այսինքնորոշակի ժամանակումխիստ որոշակի քաճակ է կիսաքայքայվում: Այդ ժամանակըհավասար է 5360-է 50 տարվա: Մահացած մարմ-

գտնվող Շլչ մճացորդային զանգվածն էլ ուղենիշ է դառնում,մեր օրերիցսկսած, գոյի (բուսականն կենդանականօրգանիզմներ)ոչնչանալու ժամանակը որոշելու համար: Ընդ որում շեղումն, ինչպես տեսնում ենք, կազմումէ 50-100 տարի: Այս մեթոդիթերությունըկայանում է նրանում, որ այն գործում է վերջին 40-50 հազ. տարիներիհամար. դրանից վաղայն պիտանիչէ: Մեթոդներիցմյուսը կալիում-արգոճայիննէ, որը հիմնվում է հրաբխայիննստվածքներումգտնվողկալիում ԽՃ40 ն արգոն 4: 40 կիսաքայքայման ժամանակի վրա: Այս մեթոդը բավարար արդյունքներ է տալիս400.000-իցսկսած մի քանի մլն. տարվա հնություն ունեցողհրաբխայիննստվածքներիհամար: Ներկայումս մշակվում են հնամագնիսակաճ, ջերմալուսարձակմանն այլ մեթոդներ. այդ ուղղությամբ կատարվող աշխատանքներնընթացքիմեջ են: Այս մեթոդներըհամադրվումեն հետ: երկրաբանականժամանակաշրջանների նում

-

"

97. ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՅԼ

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

-

ԿԱՊԸ

ՀԵՏ

Վերը շարադրվածից դժվար չէ նկատել, որ հնագիտությունն իր աղբյուրներըհետազոտումէ համալիր եղաճակով,մյուս գիտությունների օժանդակությամբ,վերջիններիսհետ սերտ կապ պահպանելով: Առանց ճման հետազոտությանայնպիսիբազմերիզգիտություն,ինչպիսին հնագիտություննէ, ոչ միայն արհեստականորենկնեղացնի իր ուսումճասիրություններիշրջանակները, կսահմանափակիսեփական հնարավորությունները,այլն չի կարող հիմնավորեզրահանգումներկատարել առանձինհարցերիվերաբերյալ. դրանք զգալի չափովթերի կլինեն: Այդ գիտություններիցազգագրությունը,որից մեծապես օգտվում է հճագիտությունը, հարուստ տվյալներ է տալիս զարգացմանստորինաստիճաններիվրա մճացած ժամանակակիցհասարակություններիվերաբերյալ:Այդ տվյալներն օգնում են հնագիտականնյութի բազմակողմանի ուսումնճասիրությանը,դրա «կենդանացմանը»: Ազգագրությունը ն փոխադարձաբարլրացնելով միմյանց, չեն փոխարիհնագիտությունը նում իրար. եթե ազգագրությունը«շունչ է տալիս» հնագիտականՄյութին, ապա հնճագիտություննիր հերթին նպաստում է ազգագրական

երնույթներիծագման ժամանակաշրջանըպարզելուն, այդ երնույթների զարգացմանփուլերինհետնելուն:

:

ի

Պատմական մարդաբանություն.առանձնահատուկնշանակություն ունի մարդու հեռավոր ճախնիներիզարգացման ընթացքը,մարդագոյացմանգործընթացիտեղը, ժամանակը,ինչպես ն ռասաների կազմավորման ու տարածման ն առանցքային ճշանակություն ունեցող այլնայլ հարցերիպարզաբանմանհամար: Լեզվաբանություն.խոշոր նշանակությունունի նախնադարի(ն ոչ միայն) լեզվական քարտեզիգծագրմանհամար: Այն ցույց է տալիս լեզվաընտանիքների տարածումը,դրանց տեղաշարժերը:Համադրելովլեզվաբանությանտվյալները հնագիտականնյութի հետ, պատմությունըորոշակի եզրահանգումներէ կատարումնան «վաղ ն ուշ ճախահայրենիքների»վերաբերյալ:

ԳԼՈՒԽ

ՀԻՆ ՔԱՐԻ

Ընդհանուրերկրաբանություն.առանց այս գիտության տվյալների հազիվ թե հնարավորլինի հետնել երկրագնդիշերտերի կազմավորմանը, դրանցհաջորդականզարգացմանը,պարզել համանման այլ հարցեր,որոնք անմիջականորեն կապվումեն հնագիտությանհետ: Բավականէ ասել, ռր մարդկությանվաղագույնշրջանի ուսումնասիրության համար անփոխարինելինշանակությունունի երկրաբանականշերտագրությունը. վերջինսհարուստտվյալներ է տալիս մարդկությանառաջացման, ճրան շրջապատող միջավայրումկատարված փոփոխություններիժամանան այլ հարցերիվերաբերյալ:Անմիջապես կաշրջանների նշենք, որ թյուրիե շփոթությունների մացությունների տեղիք չտալու նպատակով,աշխատանքումօգտագործվելեն սառցապատումների ն միջսառցայինժամաճակներիհամար,Ա.Պեճկին Է.Բրյուկներիկողմիցառաջարկվածանվաեն գտելհետազոտողների ճումճերը,որոնքընդունելություն կողմից: Նախնադարի` մարդկությանպատմությանմեծագույն մասն ընդգրկողժամանակաշրջանի մասինեղած գիտելիքները հարստացնելուեն գալիս չորրորդականշրջաճի հնճեակենդանաբանությունն ու սաքանությունը, հարակիցայլ գիտություններ:Դրանք հնարավորություն են տալիս հետնել մարդու միջավայրի փոփոխությանը,կլիմայական պայմաններին,բուսական ու կենդանականաշխարհների,համան երկրագործության պատասխանաըար՝ անասնապահության զարգացն մանը,որսորդության հավաքչությանկատարածդերին, պարզել բազմաթիվհարցեր,որոնց ճանաչողական նշանակությունը հազիվ թե հնաբավորլինի գերագնահատել:

հնեաբու-

'

ի ։

| |

ա

|

Ւ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

81. ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

|

ԵՐՐՈՐԴ

(ՊԱԼԵՈԼԻԹ)

ՓՈՒԼԱԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

Մարդկությանզարգացմանամենաերկարատնժամաճակաշրջանն հին քարի դարաշրջանի հուշարձանմերիթվագրությունըսերըճնղգրկող տորեն կապված է երկրագնդի զարգացման վերջին` մոտավորապես 65միլ.տարի առաջ սկսված կայնոզոյան (հուն. կայնոս-նոր, ժամանակակից, զոե-կյանք) էրայի անտրոպոգենկոչվող դարաշրջանճիերկրաբանականշերտերի հետ: Անտրոպոգենդարաշրջանըերկու մասի է բաժանվում: Դրանցից առաջինը ճերառում է նախապլեյստոցենըկամ էոպլեյստոցենը(հուն. էո-ցած, նախա -, մինչ-) ն պլեյստոցենը,իսկ երկբորդը`հոլոցենը(հուն.հոլոս-ամբողջ,լրիվ) կամ ետսառցայինժամամճակաշրջանը:Հին քարի դարաշրջանը, որն ըստ ներկա տվյալների, սկսվել է 2,6-3մլն. տարի առաջ (եթե ոչ ավելի վաղ. առկա են ժամաճակագրական ընդհատումներ),համապատասխանումէ ճշվածներից առաջինին: Այդ ժամանակաշրջանիերկրաբանականշերտերում են հայտճնաբերված ավստրալոպիթեկների(հարավային կապիկ) բազմաճյուղ ընտանիքին (մոտ 60 տեսակ) պատկանող, այդ թվում ն ավելի զարգացած աստիճանը ներկայացնող, գործիք պատրաստելու ունակ, ԷԼ(օտօ հտելնտ կոչված արարածների ոսկրաքանականմնացորդները:Դրանք գտնված են օլդուվայան (ըստ Տանզանիայում գտնվող Օլդուվայ կիրճի անվան) կամ «կոտրտված գլաքարերի մշակույթ» (չշփոթել «հնագիտական մշակույթ» հասկացության հետ, որը զարգացման որոշակի աստիճանում երնանեկած պատմականերնույթ է) պատկանողնյութերի հետ: Բնականաբարհարց է ծագում. մի՞թեքարե այդ պարզունակ գործիքներըբավարար հիմք են ողջ ժամանակաշրջանը «քարեդարյան» բնորոշելուհամար: Ինչու՞,օրինակ,չենք առանձնացնում«փայտի» կամ «ոսկրի»դարաշրջան, նամանավանդմասնագիտականգրականության մեջ հանդիպումէ ն «ոսկրե ինդուստրիա»հասկացությունը,իսկ փայտը, որն աճտարակույս, իբրն գործիք, գործածվել է քարին համահավասար, պարզապեսմեզ չի հասել: Տվյալ դեպքում, սակայն, էականը տարբեր

|

|

|

|

|

։

նյութերից պատրաստվածգործիքների,այսինքն` գիտակցվածն ըստ այդմ կիրառության բնագավառին ու եղանակին համապատասխան իրերի գտնվածկամ չգտնված լիճելու հանգամանքըչէ, որ ճնափոխված է կարնորում անվանումը(այս պահը կարնոր է անտրոպոգենաճվանմաճ` ճան վերացականմտածողությամբօժտված մարդուն կենդանուց տարբերվելըշեշտելու համար): Դարաշրջանի անվանումը ցույց է տալիս, որ տվյալ դարաշրջանիհամար քարն էր այն միակ նյութը, որով հնարավորէր այլ նյութերից ն հենց քարից գործիքներ պատրաստել: Փայտըն ոսկորըչունենքարի հատկությունները. դրանցովանհնար է քարը բեկոտել,կոտրելն այլն: Դարաշրջանիանվանումըքարն առանձնացնում է իբրն այլ գործիք ստեղծելու համար օգտագործված նյութ, որից պատրաստվածիրերը նշանավորումեն կենդանականաշխարհից մտածող էակի առանձնանալուպահը:Քարի դարաշրջանիտարբեր փուլերի նյութերնարտացոլումեն այդ էակիզարգացմանաստիճանները: Քարի դարաշրջաննառաջին անգամ երկու խոշոր մասերի բաժանեց Լեբբոկը 1865թ., առանձնացնելուհամար չհղկված, կոպիտ մշակված քարե գործիքներըհղկվածներից:Առաջիններիհամար նա առաջարկեց պալեոլիթ (հուն. պալայոս-հին, լիթոս- քար), իսկ երկրորդների Նման խմբավորումնահամարնեոլիթ(հուն. նեռս-նոր)աճնվաճումճերը: ն վելի քան ընդհանուրէր ոչինչ չասռղ,որովհետնթե՛ մեկ (պալեոլիթ),թե՛ մյուս դեպքում(նեոլիթ) հազարամյակներով իրարից հեռու գտնվող նյութերըհայտնվելովնույն խմբում,համաժամանճակեցվում էին, կորցնում իբենց ժամանակագրական, մշակման, ձնաբանականառանձնահատիմաստը: կությունները,գիտականարժեքն ու

հերազհամատեղելի ազիաթյան սխալների իրողությունը Հ

հանգեցնող այս

`

դրանքայժմ էլ կիրառվումեն դարաշրջանիայս կամ այճ տերմինները. փուլն առանձնացնելու, գործիքների պատրաստմանբնորոշ եղանճակներնընդգծելուհամար: հնագիտությանհետ, հիմք ընդուԶուգակցելովերկրաբանությունը եղաճակճերը,ձներն ու աճելովգործիքներին զենքերի պատրաստման Գ. Սորտիլյեն պալեոլիթումսկզբնապես առանձնահատկությունները` ռանձնացրեցերեք աստիճան: Դրանցից առաջինում էին խմբավորված գործիքները: քարը քարին խփելով, բեկոտմամբ ստացված պարզ մոտ առաջին տեղանվան,որտեղից Շելլ գտնվող Փարիզի Դրանք, ըստ գործիքնեանգամէին հայտնաբերվելայդ եղանակովպատրաստված րը, շելյան անվանեց: Երկրորդ խումբն էին կազմում ցլեպմամբստացված շեղբերից պատրաստվածները.դրանք Վեզերի գետահովտում գտնվողՄուստյե քարանձավիամունով, մուստյերյանկոչվեցին,իսկ երրորդում,որոնց տրվեց սոլյուտրե անվանումը (ըստ Սոնա ն Լուարայի մոտ գտնվող Սոլյուտրե վայրի), խմբավորվեցին սեղմման եղանակով, Գ.Մորտիլյեն խմբերը նուրբ հարդարվածգործիքները: Առանձնացված նս երկուսով` աշելով (ըստ Ամյենի արվարձան փոքր-ինչ ուշ համալրեց Սենճտ-Աշելի)ն մադլենով (ըստ Վեզերի գետահովտումգտնվող լյաՄադլեն քարանձավի անվան): Հետնելով տարբեր հուշարձաններից հայտնաբերվածնյութերի հաջորդականությանըԳ̀.Մորտիլյեն դրանք կապեցերկրաբանականշերտերի հետ, որով ն յուրաքանչյուր խումբ իր

հոն Անն աեր ի անական: Արրան

Դա

ոթ

ստացավ

6 ասակաս

զա

ր, որը ցույց

Տա էր տա

:

Գ.Սորտիլյեի առանձնացրած խմբերինԱԲրեյլը ն Է.Կարտելյակը ավելացրիննս երեքը. դրանք անվանվեցին կլեկտոն (շելլ-աշելի միջն), լնալլուա(աշելի ն մուստյեի միջն) ն օրինյակ (այն տեղադրվեցմուստյեի ն սոլյուտրեի միջն): Առանձնացված խմբերում միավորված իրերը որոնք եղանակներիընդհանրություններ, դրսնորումէին պատրաստման ն նպատակահարմար վաղ (շել, պալեոլիթի դարձրինդրանք միավորել ն կլեկտոն,աշել, լնալլուա), միջին (մուստյե) ուշ (օրինյակ, սոլյուտրե, մադլեն) փուլերին բնորոշ, երեք խոշոր խմբերի մեջ: Դրանցից երրորդում միավորվածները,ինչպես ցույց տվեցինհետագա պեղումներիարդյունքները, առանձին տարածքներիէին բնորոշ, դրսնորումէին տեղական առանձճահատկություններ: Հետագահայտնագործություններըցույց տվեցին նան, որ հարկ է ընդլայնել,խորացնելպալեոլիթիստորինսահմանը:Կազմվեց ճոր պար-

գիտական հիմքերի րա, դրվեց 1 աՀ արի վանը ուտե Ֆ.Պետրի, Գ.Օբերմայեր, ու ու ի ի ) ըշատ Դ.Կարտալյակ րոնց հպանցիկանդրադարձը Ն ճույնիսկ բավական անակ կպահանջի: Այդուհանդերձ, ար ահրաժեշտ իմասոը արգ եոէ ներկայացնել տորիոների արմցելու ճշգրտվեց, մշակվեց տարբեր երկրներիհետազոտողների աշխատանքնե դը Պերտ, Է. Լարտե, Ք.Թոմսեն Մ ն

ն

)

.

ճոռհիվ

շատ

ժաման

(Բուշե

ոն

ն

հետ

մասնա-

բ,

գիտությամբերկրաբանԳ. Մորտիլյեի(1821-1898) ն Փարիզիհամալսարանի պրոֆեսորԱ. Բրեյլի ) (1877-1961թթ) պալեոլիթի համար առաջին ա անգամկատարած ն ընդհանրապեսայն հե-

գիական ուր մանրացման տազոտելու ությա տարած աշխատանքներն օգտագործած ու

:

Է | |

ի

|

ի

Է

ի

ի ջ

"`

| | ' յ

բերացում,ռրտեղառաջինխումբն էին կազմումշելլին ճախորդողօլդուվայան նյութերը,երկրորդըշ̀ելլ- վաղ աշելյան, իսկ երրորդը`միջին ուշ ն աշելյան նյութերը:Վաղ պալեոլիթըճերկայացնողայս խմբերին հաջորդում էին միջին ն ուշ պալեոլիթի փուլերը, որոնցում համապատասխաճաբարդասված էին մուստյեն (ԷՄ խումբ) ն հինգերորդխումբը (օրինյակ, սոլյուտրե, մադլեն)կամ պալեոլիթիավարտականփուլը: Այս պարբերացումըներկայումսփոքր-ինչձնափոխվածէ: Ներկա փուլաբաժանմամբ պալեոլիթիվաղ շրջանն են մերկայացճնում օլդուվայից ուշ աշելը ճերառյալ(1--ԱԼ խմբերըմիասին),միջին փուլը ներկայացնումէ մուստյեն, իսկ հինգերորդխումբըմնում է ավարտական:Այս փուլաբաժանումը հարմարության համարէ կատարված,որտեղ հաշվի է առնված ճան գործիքիմշակման բնորոշ բեկոտման եղաճակը:Առանձինդեպքերում, սակայն,հետազոտողները հիմք ընդունելովուշ աշելյան ն մուստյերյան ճյութերիճմաճությունները, առաջին` վաղ խմբում են միավորումօլդուվայից մուստյեններառյալ(երկփուլպարբերացում),դիտելով մուստյեն իքրնուշ պալեոլիթինանցնելուվաղ պալեոլիթիվերջին օղակ:

Աղյ ' ուսակ

տ

82. ՎԱՂ ՊԱԼԵՈԼԻԹ

Հայաստաճի հարնան հանրապետությունների վաղ պալեոլիթյան, այսինքն` մարդու կենսաբաճականից հասարակական որակի անցն

մաճ

ժամանակաշրջանի հուշարձանները անհամաչափեն հետազոտ-

ված. դա զգալիորենխոչընդոտում է առաջնակարգ ունեկարնորություն ցող մի շարք հարցերիպարզաբանմանը: Խոսք0Մ առաջին հերթինվերաբերումէ ունակմարդ(Էօտծ հտեւնտ) կոչվողարարածի (աղ. ա1լլյայննրա կողմից պատրաստված ամենաճախնական` օլդուվայանգործիքների հայտնաբերված չլինելուն:Ներկա տվյալներով,գյուտերից վաղագույնը,

կենդանակաճ աշխարհի ջերմասեր տեսակների (հնադարյան փիղ, ճախճական ձիու նախնիհիպպարիոն, ռնգեղջյուր,բորենի ն այլն) ոսկրաբանականմնացորդների հետ, 1939թ. Կախեթի Ուդաբնո գյուղի (ԱրնելյանՎրաստան)ուշ երրորդական շրջաճի շերտերում գտնված, ուդաբնոպիթեկ անվամբհա յտճի պրիմատիվերին ծնոտի բեկորճ է երկու պահպանվածատամով:Ունակ մարդ տեսակին նախորդածայդ արարածի փոքը սեղանատամը է (մարդուճըմեկ, հազվադեպ` եհռարմատ երկուարմատունի):

Երնանյան քարայրը .

(պեղող` Բ. Երիցյան)

.

-.

է "`

ված

Սարդաբանական հաջորդ գտածոները,որոնց են ն

հետ

հայտնաբեր-

աշխատանքիպարզունակ գործիքներ,պատկանում են գիտության մեջ ԷԼՇուօ 6ոօօխտ կռչված (աղ. 112), ուղիղ քայլող հնագույն մարդկանց վաղ տեսակին:Վերջինիսմճացորդները (6 գանգ ն 4 ստորին են Փինեզաուրի ծնոտ) հայտնաբերված ն Սաշավերա գետակիրճերի միջճատարածքում գտնվող Դմանիսիիբացօթյա կայանից, որը տարածաշրջանում հնագույննէ մինչ այժմ հայտնի պալեոլիթյանհուշարձանների շարքում: Վերջիններսիրենցից ներկայացնում են նախալեռնայինու դրանցհարողիջվածք-հարթավայրային շրջաններումտեղակայվածբացօթյակայաններ,քարհանքերինմոտ գտնվողընդարձակարհեստանճոցճեր,ժայռածածկեր, քարանձավներ, ժայռապաստարաններ, խորշեր: Դմաճիսիիկայանումմշակութային շերտերիհզորությունըկազմում է 3,3մ: Դրանքտարածվումեն 1,8.-1,75մլն.տարվավաղեմությունունեցող գետայինն հրաբխայիննստվածքների վրա: Ստորինշերտից վերցված հնաբուսաբանճական անալիզներիտվյալները ցույց են տալիս, որ տարածված են եղել լայնատերնանտառները: Վերին շերտերիցհայտնաբերվածգործիքներըներկայացվածեն կոպիտ բեկոտված գլաքարե միջուկներով (աղ. ԷՄ), լայն ցլեպներով(աղ. Ի7չչ): Միջուկների շարքում առկա են ն այնպիսիները, որոնց մի հատվածըամեննին մշակված չէ, իսկ մշակվածմասըշեշտակիհարվածներով սրված է ցլեպներըանջատելու միջոցով:Այդ գործիքներիչափերը տատանվումեն 4-8սմ-ի միջն: Նյութերիմյուս խումբ0են կազմումհնադարյանձիու, փղի, ռնգեղջյուրի, արջի, գայլի, եղջերուի,այծյամի, ցուլի, ջայլամի, բիզոնի ն ջերմասեր այլ կենդաճիների ոսկորներ.դրանց մի զգալի մասըկոտրվածէ ն «խո-

գունի-բլուրը,Ջրաբերը, Սատանի-Դարը ն այլն: Թվարկված վայրերից գտնվածեն պալեոլիթի տարբեր փուլերին, այդ թվում ն վաղ շրջանին բազմապիսի ձեռքի հատիչներ (աղ. ԻՄ..չ), միջուկներ, կոպատկանող, պիտմշակված ցլեպներ,քերիչներ, սրածայրեր: Ավարտումգործիքների շարքումառկա են ն անավարտ հատիչներ, միջուկներ, այլ գործիքներ: Այդպիսիքհայտնաբերված են ն Տաշիրի սարահարթի հուշարձաններից (Մեծավան,Տաշիր ն այլն): Ընդ որում, եթե Վիրահայոց լեռների հուշարձաններումգերակշռումեն կայծքարից պատրաստված գործիքները,ապա Ջավախքի լեռնաշղթայի արհեստանոցներումհիմնականը դացիեն, ինչը ցույց է տալիս,թե հանքաքարը ձեռք է տիցպատրաստվածներն բերվելհնարավորինչափ մոտ գտնվող քարհանքերից: Վաղ շրջանին պատկանողգործիքներնառանձնանում են ոչ միայն եզրերը ձնով ու մշակման եղանակներով (օրինակ` շելյան հատիչնճների ավելի ուղիղ է ն ալիքավորտեսք ունեն, իսկ աշելին պատկանողնմերինը այլն), այլն` մակերեսի փառի ավելի մուգ գույնով: Նմանօրինակ գործիքներ են հայտնաբերվածն Հադրութիշրջանում գտճվող Ազոխի քարայրից, որի մշակութային շերտերը ներկայացնումեն աշելյան փուլի զարգացմանպատկերը: Ազոխի քարայրը, որը պատկանում է հուշարձանների քարայրաղեղնաձն,տեղ-տեղդահապաստարաններիտեսակին,հատակագծում լիճ-սրահներձնավորող, մոտավորապես200մ երկարությամբխորշ է, որը երկու մուտք ունի: Քարայրում իրար են հաջորդում 14մ ընդհանուր հզորությամբ,մշակութային 10 շերտ: Դրանց հետազոտությունըցույց է տալիս, որ քարայրի բնակեցմանշրջանում կլիման մի քանի անգամ

հանոցայինթափոն» է ներկայացնում: փոխվելէ. ակնհայտ է, որ երեք անգամ ցուրտ է եղել, իսկ չորս անգամ` Բնականէ, որ էոպլեյստոցենի վերջ պլեյստոցենի(անտրոպոգենի տաք: Այդ ենճ վկայում ոչ միայն տարբեր շերտերի հնակենդանաբանաճախնական փուլը) սկզբումապրած այդ հնագույնմարդիկ,աշելի առակաճ ու հճեաբուսաբանականնյութերի քննություններիարդյունքները, ջին կեսինբնորոշ իրենց գործիքներով (ն ոչ իսկ խոշոր քարերով) չէին այլն` նստվածքների կազմության փոփոխությունները.միջսառցային կարողսպանելնշված կենդանիներին ու գիշատիչներին, որոնքուժեղ են տաք եղանակների ճստվածքները,ն այդ օրինաչափությունըամենուր է ն արագավազ: Այդ կենդանիները կարողէին ոչնչացվելմիմիայնշուրջդիտվում,դեղճա-կարմրավունկավավազներեն, իսկ ցուրտ եղաճակճնեկալներիմիջոցով`գահավեժկիրճերըքշվելով ու այդտեղից ընկնելով: րին բնորոշ են մուգ-շագաճակագույնավազային ու փոքր խճաքարային Ջախջախված կենդանիների մաճնրատված մասերը կայան են բերվել: ճստվածքները:Ազոխի քարայրում կլիման տաք ու խոնավ է եղել ստոԲնականաբար հնագույնմարդիկորս են կատարելն կայաճ-արհեստարիճ` Ճ111- 2« շերտերիձնավորմանժամանակ.այդ շերտերըգտնվումեն ճոցներիցհումքձեռքբերելուն քարե գործիքներպատրաստելու 14մ. խորության վրա: Այդ խորությունիցգտնվել են մոտակա գետեընթացքում: Քարհանքերին մոտ գտճվող ճման են կայան-արհեստանոցներից րի հովիտճերիցբերված կայծքար, գլաքար ն այլւ տեսակի քարեր, որոնց Արագածլեռան հարավարնմտյան լանջերինգտնվողԱրտին-լեռը, մի մասի վրա մշակման հետքեր կան: Ձեռքի հատիչների ն ցլեպների Արետեսքունեցող այդ նյութերըսակավաթիվեճ: --

-

,

.

«

ո

վ ր ի

| | Վ ` ։

|

:

ր

|

կ

|:

|

վ

|

Պատկերըփոխվում է Մ1 շերտից սկսած. այդտեղից հայտնաբերված ավելի քան 1200 գործիքներըներկայացնումեն գլաքարե միջուկճեր, երկկողմ մշակված հատիչներ (աղ. 17/7չ),սրածայրեր, քերիչներ, շեղբեր, ցլեպներ ն այլ գործիքներ:Բավական մեծ տոկոս է կազմում ն արտադրականթափոնը,ինչը ցույց է տալիս գործիքներիտեղում պատրաստվելը:Դրանք հարդարվածեն աշելին բնորոշ բեկոտման եղանակով, որն այս դեպքումավելի նուրբէ, իսկ փոքր չափերիսրածայրերը,քերիչները, կտրիչներըն այլ գործիքներ(աղ. ԷՄ..յլ), ավելի խնամքովեն մշակված ու մերձենումեն միջին աշելին պատկանող,Մ շերտից հայտնաբերված նյութերին:Շերտում գտնված են ճան միջագետքյանեղջերուի,հնադարյան ձիու,ռնգեղջյուրի,բիզոնիՆ այլ կենդանիների ոսկորներ: Ազոխի քարայրի Պ շերտը, որը համընկնում է մինդել-ռիսյանմիջսառցային ժամանակաշրջանին 375-275 հազ.), ժամա(մոտավորապես նակավորբնույթիորսորդականճամբարէ հանդիսացել,որի վկայությունը հայտնաբերվածնյութերն են. գործիքների շարքում արտադրական թափոն գրեթե չկա: Ընդհակառակը, հայտնաբերվածնյութերը ներկայացված են երկկողմ մշակված նշաձն հատիչներովու միջուկներով. դրանց պատրաստմանեղանակումգերակշռում են ծեծվածքը ն աստիճանաձն հարդարումը: Մեծ թիվ են կազմումկտրիչները, կլորացողու կիսաշրջանաձն քերիչները,ծակիչները:Այս շերտում բացված են ն բազմաթիվօջախներ:Դրանց դասավորությունը հիշեցնում է Լ, տառը: Վերջինիս ստորին հատվածըլայնակի փակում է մուտքը, ինչը ցույց է տալիս գազաններիցպաշտպանվելունպատակը,իսկ երկայնակիշարվածքով օջախները տնտեսականնշանակությունեն ունեցել: Այս շերտի կարնորագույնգյուտերից է ճախանեանդերթալցու ստորին ծնոտը մուտ գտնվողՆեանդերհովտի (Ռյուսելդորֆի անունից): Այս նայլ փաստեր կարծես թե խոսում եմ այն մասին,որ վաղ պալեոլիթում արդեն, ԼԾոոօ 61օօՏ (աղ. զարգացած տեսակներին ԼԱչշա.) (օրինակ`սինանտրոպը) անմիջապեսփոխարինելուէ եկել նեանդերթալցին (աղ. ՈՆոա), բայց Անգլիայից(Քենտի Սվանսկոմբվայր) մինդել ռիսյան միջսառցային ժամանակաշրջանին պատկանողշերտից, ուր գտնվել են միջին աշելյան փուլի գործիքներ,ինչպեսն Ֆրանսիայից(ՇարանտիդեպարտամենտիՖոնտեշնադքարայր) միճչմուստերյանժամանակաշրջանի շերտից հայտնաբերված հոմինիդների մճացորդները, որոնք ավելի մոտ են կանգնած ժամանակակից մարդուն,քան` ճեանդերթալցին, այլ կարծիքի են հանգեցնում:Այս տեսակետից կարնորվումեն ն Աֆրիկայում կատարվածպեղումներից ձեռքբերվածտվյալները: --

մեծ մասի կարծիքով նեանդերթալցիների Սարդաբաննճերի ինչ-որ առաջացելէ ժաճյուղից(չի բացառվումն խառնվելուհնարավորությունը) մարդը,իսկ մյուս ճյուղերըփակուղիմտնելովանհետացելեն: մանակակից հարցերը կարող եւմ պարզաբանվելապագա պեղումներով:Առբարդ Այս են տալիս, որ նճեանդերթալցին եղել է միջահասակ,ակա նյութերըցույց ն Նա լայնաթիկուճք շատ ուժեղ: ունեցել է թեք ճակատիվրա րագաշարժ, հստակ արտահայտված վերհոնքային ելուստով ցածր գանգատուփ, բարձրքիմք, խոշոր ատամներ,իսկ ուղեղի ծավալը հավասար էեղել 14001600սմ խոր: ՖրանսիացիմարդաբանԱ. Վալլուայի հետազոտությունների արդյունքներըցույց են տալիս, որ նեանդերթալցիների 4076-ըմահացել է ն 522-ն է հատել 40 տարվա սահ20, 402օ-ը՝ 14, 1590-ը՝ միայն մանագիծը:Նեանդերթալցին ուճեցել է պարզունակ հոդաբաշխ խոսք, բայց նրամտածելու ն տրամաբանելուկարողությունըթույլ է եղել: -

--

93. ՄԻՋԻՆ ՊԱԼԵՈԼԻԹ

հուշարձաններըներկայացվածեն նախորդ Այս ժամանակաշրջանի շրջանիցհայտնի երեք տեսակներով,իսկ ժամանակագրականընդգրկումը հիմնականումվյուրմյան սառցակալմանառաջին կեսն է:Այս ժամանակաշրջանում հին քարայրներինզուգահեռ (օրինակ`Ազոխի վերին շեր-

ռԱա աազոտված զարտակյան փուլին պատկա :

ն

ում ամ

ւթյամ

Երնան-1քարայրը

(աղ. Լն), որը ոչ խոր, բայց բավական լայն խորշ է (չափերը9̀»«7,5»3մ):Քարայրի մշակութայինշերտերի(7 շերտ ն 2 ենթաշերտ)հզորությունը3-3,3մ է: Քարայրի բնակեցմանժամանակկլիման երեք անգամ փոխվել է: Բոլոր շերտերում օջախներ են հայտնաբերված: Ստորիներկու շերտերում,որոնց ընդհանուր հզորությունը2մ է, առկա ենճ ցրտադիմացկունծառերից մնացած հետքեր: Այդ ծառատեսակներնեն եղննին,կեչիճ, սոճին. վերջինսգերակշռումէ (8962): Այդ ժամանակվակլիմայի ցուրտ լինելն են ապացուցումն կենդանիներիոսկրաբաճականմնացորդները(իշայծյամ, հյուսիսային եղջերու ն այլն): Միջինշերտերում(3-4) կլիմանորոշ չափովխոնավէ եղել ն չափավորցուրտ. առկա են սոճին, պնդուկենին,գերակշռումէ կեչին: Ինչ վերաբերումէ կենդանականաշխարհին,ապա այն ներկայացվածէ ռնգեղջյուրով, ձիով,կուլանով,զուբրով,բեզոարյանայծով ու քարայրի արջով: Այս շերտիցվերցված ամճալիզների տվյալներըտվել են 47800 49000թթ.արդունքը: Այլ պատկեր եճ ներկայացնումվերին երկու շերտերից (0,7-1,3մ) --

լ

Դ ն

ռ

Հ )

:

վ :

Դրանք ցույց են տալիս, որ տարածվերցվածանալիզներիարդյունքները: ված է եղել խոտածածկույթը(կաթնբեկըկամ իշամառոլըկազմում է 909790),իսկ ծառերը ներկայացվածենճ այնպիսի ջերմասերտեսակներով, ինչպիսիքեն պնդուկենին,կաղնին,հնդկակամընկույզը, շագանակենին: են ցուլի, ոչխարի, աղավնու,ճայի ոսկորԱյս շերտերումհայտնաբերված ներ: Այդ նյութերըվկայում ենճ,որ տարածքիբնորոշ գիծը եղել է տափաստանը, ուր տեղ-տեղ աճել են անտառներիպուրակներ:Տարածքը ջրառատ է եղել: Ամենավերինշերտումկլիմանշեշտակի ցրտումէ: Պեղումներիընթացքումհայտնաբերվելեն մոտ 19000 գործիք ն արտադրականթափոն,ինչը ցույց է տալիս գործիքներիտեղումպատրաստվելը: Վերջիններիսգերակշռողմեծամասնությունըպատրաստված է 27 ն Նուռնուսի Հատիսի վաճակատի վրա գտճվող հեռավորության 30կմ հանքերիցբերված հումքից: Գործիքներիտեսակներն են` ձեռքի հատիչները, միջուկները,ցլեպները: Մեծ քանակություն են կազմում քերիչները, կտրիչները,սրածայրերը,ծակիչները, դրերի տեսք ունեցող գործիքները, իսկ միջուկներնու հատիչները,որոնք նախորդշրջանի բնորոշ գործիքնեչնչին տոկոս են կազմում(572): Դրանք րից էին, այս ժամաճակաշրջանում հիմնականումսկավառակաձնեն, սակավ` բրգաձն, բայց բոլոր դեպքերում առանձնանում են փոքրչափերով(4 5սմ): Հակառակդրանց,ցլեպներըզանգվածեղեն, կարճ, ունեն եռանկյունաձն,սեղանաձնկամ ձվածիր տեսք: Մյուս գործիքներիդեպքումնկատվումէ ձներիճրբացում,հարդարմանտարբեր եղանակների(թեփուկավոր,ատամնավոր,եղունգաձն ն այլն) կիրառում,հարթեցում,կոթունառանձնացնելումիտում, գործիքի ողջ մակերեսի մշակում (աղ. Թգ լ9: Դիտվում է ն հումքը խնայելու ձգտում,ինչպես ն ոսկոր, փայտ, կաշի մշակելու համար մասնագիտացվածգործիքներպատրաստելունպատակ: Քարայրի բնակիչներընստակյացորսորդներ են եղել, որոնք ժամանակիմեծ մասըտրամադրելեն կաշվից հագուստներ,ոտնամաններ, գլխարկներ, ծածկոցներ պատրաստելուն.դրանք խիստ անհրաժեշտ էին փոփոխվողկլիմայական պայմաններում: Դրա լավագույն ապացույցն են ն բոլոր շերտերումհայտնաբերվածօջախները, կրակի հետքեր կրող, ամենուրցպնված,կոտրտվածխողովակաձնոսկորները:Ռսկրաբանականնյութերիշարքում գլխավոր գյուտը նեանդերթալցուգանգի կափարիչիմասն է ն սեղանատամը:Դրանց քննությունը ցույց է տալիս, որ նեանդերթալցիները այս շրջանում անցում էին կատարումդեպի բաճական,գիտությանմեջ ԷԼօոօ Տ8թյշոջանվամբհայտնի մարդը(աղ. Անա) որիուշ ներկայացուցիչներից մեկը հայտնաբերվածէ Կրո-Ման-

--

Տ0

յոն (Ֆրանսիա)կոչվող քարայրում (աղ. 1155): Այդուհանդերձ,միջին որի բնորոշ գիծը մուստյերյան գործիքներնեն, նճեանդերպալեոլիթը, տիրապետությանշրջանն է, որոնց կյանքի տարբեր կողմերի թալցիների վերաբերյալպատկերացումեն տալիս ճան այլ հուշարձաններից,այդ թվումն Լուսակերտի քարայրից հայտնաբերվածնյութերը. դրանք ամեննինչեն տարբերվումԵրնանի քարայրից գտնվածներիցն ներկայացվածեն միջուկներով,սրածայրերով,շեղբերով,քերիչներով, այլ գործիքներով(աղ. Ի7լ72:): Այդպիսիք մեծ քաճակությամբհայտնաբերված են ն Ռնանդուզից հյուսիս-արնմուտք գտնվող Շաճիդարի նշանավոր քարայրից:Վերջինիս մշակութայինշերտերի հզորությունըկազմումէ 13 մետր.:Այդտեղ, 8 մ. խորությանվրա, հայտնաբերվելեն վյուրմյան սառերեխայի կմախք: Քարանձավի 1ցակալմանհետքեր ն նճեանդերթալցի Մ1 շերտերում հայտնաբերվել են հասուն անհատների պատկանողնս տարի առաջ: վեց թաղում. այդ մարդիկ ապրել են 65/60000-40/35000 մաԱյդթաղումները,այսինքն որոշակի ծիսականարարողություններով են որ տալիս, հացածին կենդաճի մարդկանցից առանձնացնելը, ցույց են գալիս անդրշիրիմյանկյանքին առնչվող միջինպալեոլիթումերնան առաջինհավատալիքները:Այս տեսակետիցառանձին հետաքրքրություն են ներկայացնում ն Ազոխի քարայրում բացված գաղտնարանճում հայտճաբերվածարջի ն քոթոթներիգանգերնու ոսկորները.ըստ երնույթինայստեղգործունենք որոշակի ծեսերի հետ:

8 4. ՈՒՇ ՊԱԼԵՈԼԻԹ

Պալեոլիթիվերջին շրջանը, որը սկսվում է մոտավորապես35/33000 տարի առաջ, համընկնում է վյուրմի սառցապատմաներկրորդ կեսին, որն ամենացուրտնէ եղել: Մի քանի փուլով ընթացող այս սառցապատման ժամանակ, տեղ-տեղ 10-12կմ. երկարությամբձգվող սառցադաշտերըն ձյուճածածկույթները տարածվում են Հայաստանի գրեթե բոլոր վրա: Այդ սառույցներըժաբարձրլեռնաշղթաներիու լեռնճավահանների մանակառ ժամանակ հալվել են պարբերաբարկրկնվող հրաբուխմճերով: Այդուհանդերձ, չնայած կլիմայական այդ վատթարացումմերին, մարդիկ, շնորհիվ համատեղ գործելակերպի, տաք ժամանակաշրջանի հագուստներիու կրակի, կարողացանհաղթահարել բոլոր դժվարությունները, հարմարվել այդ կլիմայափոխություններինշ̀արունակելով նախորդ շրջանից հայտնի գործիքներն ու զենքերը: կատարելագործել

դն

վ

Վ

Վերջիններսհայտնաբերվածեն ինչպես բացօթյա արհեստանոցներից, որսորդականկայաններից,այնպես էլ քարայրներից: Դրանց շարքում են Աղինիշրջանի Ձորաշենգյուղի, Թալինի շրջանի Սաբունչի,Մաստարայի մոտ գտնվողԱրեգգյուղի ն այլ շրջաններիքարայրները: Առանձինհետաքրքրությունէ ներկայացնումվերջին տարիներին հետազոտված, Քասախի կիրճումգտնվողԳեղամավան 1 կոչված քարայրը, որի պատերինառկա են տարբեր ժամանակներիժայռանկարներ: Դրանցիցուշ պալեոլիթին կամ մեզոլիթիսկզբին պատկանողները ստացված են օխրայով: Նկարճերը կատարված ենճ ինչպես մատով, այնպեսէլ անմիջապեստուֆիտի կտորներով,որոնք քարայրի մորֆոլոգիական մասն են կազմում: Նկարների ուսումնասիրությունըցույց է տալիս, որ ժամանակաշրջանի հորինվածքների համարբնորոշ է կենդանու (հիմնականճը` եղջերու) իրական կերպարի պատկերումը,անշարժ վիճակը. հիմնական ուշադրությունը դարձված է կենդանու կերպարի պատճենմանը,ճանաչողության պարագային, որի դեպքում խախտված են նկարչության սկզբունքները:Սասնավորապես ամբողջություննարտահայտելուհամար նկարիչնառանձին մասերճկարել է ճակատային դիրքով (եղջյուրները),իսկ մնացած մասերը` պրոֆիլ, որի պատճառով նտացվել է «պտտվող հեռանկարի» լուծում: Նման պատկերները կարնորեն ոչ միայն նախնադարյան արվեստիբնորոշ գծերը վեր հանելու, այլն` հավատալիքների սաղմճավորմանը, կրոմանյոնյան մարդու կենցաղիտարբեր կողմերինհետնելու համար: Այդ գիտելիքները հարստացնում են տարատեսակգործիքները,զենքերը, որոնք գտնված են Ճատղռանից, Նուռնուսից,այլ բացօթյա կայաններից: Առանձինհետաքրքրություն է ներկայացնումԳեղարքունիքգյուղի մոտ, Բարեպատգետակի(Գետիկի վտակը) դարավանդիվրա գտնվող Կալավան-2անվանվածորսորդականկայանը,որը թվագրվումէ մ.թ.ա. 33100-31500թթ.: Պեղումներիժամանակ1,15մ. խորության վրա երնան են եկել երկարատն սառցակալմանհետքեր (մաճր խճաքար, մուգ շագանակագույն ավազի ոսպնյակներ, հնագույնճաքեր) կրող մշակութային շերտեր,որտեղ գտնվելեն խոշոր ցուլի կամ բիզոնճիգանգի ն ծնոտի մասեր,փշրված ոսկորներ,մոտավորապես 60կմ հեռավորությանվրա գտնվողԳութանասարից ն Ծաղկունյաց լեռներիցբերված վանակատից պատրաստվածհարյուրավոր գործիքներ:Վերջիններիսշարքում շատ են հատկապես լավ հարդարված սրածայրերը,փոքր քերիչները, կտրիչմերը,դուրի տեսք ունեցողգործիքները.առանձին ծակիչներու սրածայրեր հնարավոր է, որ ճետասլաք լինեն (աղ. Ր7շ,շ:): --

Աղյուսակ

1Մ

Հայտնաբերված գործիքները հիմնականում որսորդությանն

են

առնչվում,ինչը ն ցույց է տալիս, թե Կալավանիբնակիչներըփակել են Սնանից Գետիկ անցնող կենդանիներիճանապարհը, որոնց որսը ճրանց գոյատնելու նախապայմաննէր: Այս օրինակը,որն ամեննին էլ միակըչէ, ցույց է տալիս, որ բացօթյա կայաններըսոսկ հանքավայրերի մոտ գտնվողարհեստանոցներ չեն. դրանք նան կենդանիներիճանապարհը փակողորսորդականճամբարներեն: Ուշ պալեոլիթյանտարբերհուշարձաններից հայտնաբերված գործիքներնու զենքերը, որոնց տեսականինակնհայտորենընդլայնված

:

ի :

``

: |

| | լ

լ

| | |

| լ

լ լ

է

առանձնանում մասնագիտացված, է մի կողմից նախկին` մուստյերյան ավանդույթների շարունակմամբու զարգացմամբ (վաղ շրջանի նյութերը),մյուս կողմից`հին ձներիանհետացմամբ ու չափերի փոքրացումով, հարդարմանեղանակների կատարելագործմամբ, գործիքի ողջ մակերեսիմշակմամբու բարակեցմամբ:Այդ փոփոխությունները ցույց են տալիս, որ գործունեությանոլորտն ընդլայնածմարդուն չեն բավարարել գործիքներինախկինձներճ ու տեսակները: Ժամանակաշրջանի գործիքներիշարքում գերակշռողըկտրիչներնեն, դաճակաձն շեղբերը (աղ. Ի7շշ29, հիմքում հանվածքունեցող սրածայրերը, ճներդիրճերը, քերիչները, ծակիչները,կաշվի մշակման հետ կապված այլ գործիքներ: Բնորոշգծերիցէ ճան նախորդշրջանի զանգվածեղգործիքներիանհետացումը:Դրանցփոխարինելու են գալիս բոլորաձն հարդարվածոսպնու

'

յակաձն, դափնու տերնի տեսք ունեցողտեգերնու ճիզակները(ուշ նյութեր), ինչպես ն երկարավուն, զուգահեռ եզրերով,թեքությամբհարդարված բարակշեղբերը:Նախորդշրջաններին բնորոշ, շեշտակի հարվածճերովկոպիտհարդարմանեղանակըանհետանում է: Ուշ պալեոլիթում զարգացումն ընթանում է գործիքներիչափերը փոքրացնելու,ներդիրների տեսականին ավելացնելուճանապարհով, որը բնորոշ է դառնում մե-

զոլիթում:

՝ ՆՈ

`

Հտ.

"

՞

ՅՐ ՍՈ

ԵՀ

՞

.

-

ԳԼՈՒԽ

ւ

Հ

ՉՈՐՐՈՐԴ

ՄԻՋԻՆ ԵՎ ՆՈՐ ՔԱՐԻ

91. ՄԻՋԻՆ

ՔԱՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՆԵՐ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

Սովորաբարմեզոլիթ անվանվող(հուն. մեսոս-կես, միջին. տերմինն առաջարկվելէ Ալլեն Բրաունի կողմից 1893թ.), այս դարաշրջանիսկիզբը համընկնումէ վյուրմյան սառցապատմանըհաջորդած համընդհանուր ջերմացմանը: Մոտավորապես 13,5/13000 տարի առաջ սկսված կլիմայի տաքացումըմինչն 10-րդ հազարամյակըընդմիջարկվելէ կարճատն ցրտեցումներով:Աստիճանաբարտեղի ունեցող կլիմայական այդ փոփոխություններըպալեոլիթյան մարդու կենսաձնում կտրուկ փոփոխություններ չառաջացրեցին: Մեզոլիթի դարաշրջանում նս, տարատեսածաշրջանի եվրոպոիդռասայի հարավային ճյուղի Է1օաօ 58թ1օոՏ են Արմտ. կիճ պատկանողբճակիչները (դրանց մնացորդներըգտնված իրենցհանապաշարունակումէին քարայրից) ՎրաստանիԿվաչարայի ու հավաքչությամբ: զօրյա սնունդը հայթայթել որսորդությամբ Յուրացնողտնտեսաձն վարող ն այն զարգացմանբարձրագույնաստիճանի հասցրած մարդիկ, մեզոլիթի սկզբնականշրջանում շարունակում էին բնակվել քարայրներումու ժայռածածկերում:Դրանց գուգահեռ որ 0) աթո» առկա են ն բացօթյա կայաններ,արհեատանացուը: շարունակօգտագործվողնույն հանքավայրերում(օր.՝ հազարամյակներ են տարբեր դաՍատանի-դար,Արեգունիբլուր ն այլն) հայտնաբերվում ն` մեզոլիթյաննյութեր: Վերջիններսազնհայրաշրջանների,այդ թվում տորեն շարունակումեն ուշ պալեոլիթյանավանդույթները(աղ.լ): Այս զգալիորենդժվարացնումեն մեզոլիթի ստորինսահմանմանությունները է ճի հստակսահմանազատումըն թվագրությունը.այն վերապահությամբ տեղադրվում13-րդ հազարամյակում:Այդուհանդերձ,որքան էլ պայմանական, 0շված հազարամյակը պատահականու կամայականչէ: Այն ուշ պալեոլիթիավարտակամփուլին հիմնավորվումէ տարածաշրջանում

պատկանողնյութերի թվագրությամբ(մերձսնծովյանհուշարձաններից ՄալայաՎորոնցովկա ուշ պալեոլիթյանքարանձավինյութերը թվագրվում են 14100 ::140թթ.):Հաշվի է առնվումնան տարածքիմշակույթիհետ ցուցաբերող,ԶագրոսումգտնվողՇանիդար ն Պալիգավմերձակցություն

|

:

։ ր

:

|

լ

քարայրներիմեզոլիթյանշերտերի ժամանակագրական ընդգրկումը ՕՎՈ-նհազ.): Կարնորվումէ ն 13-րդհազ. սկսած` մեզոլիթինբնորոշ քարե փոքրիկգործիքների,այսպես կոչված, միկրոլիթների գերիշխողդառճալը,տնտեսությանու հասարակական կյանքում երնան եկող նոր գծերը. դրանքհոլոցենիսկզբիցսկսած աստիճանաբարարմատավորվելով, մեզոլիթնառանձնացնումեն պալեոլիթից:Սաղմնավորվող նորինզուգահեռ, սակայն, մեզոլիթումզգալիորեն պահպանվողնախորդդարաշրջանին բնորոշգծերը,այն տարանջատումեն ն նեոլիթից: Մեզոլիթն,այսպիսով,հանդես է գալիս իբրն երկակիբնույթդրսնորող դարաշրջան,որն առանձնանում է նյութականմշակույթով,տնտեսական հատկանիշներով, հասարակականնոր` սաղմնավորվող կառույցներովն ժամանակագրական ընդգրկումով:Երկրաբանական պատմությանժամաճակակիցբաժնի`հոլոցենի ծնունդ հանդիսացող է մեզոլիթըկապված բնականմիջավայրը,բուսական ու կենդանականաշխարհներիտեսականինմեծապեսփոխած կլիմայիընդհանուրջերմացման հետ: Կլիմայի տաքացմանըզուգընթաց,բարձր լեռնային գոտիներ ու հյուսիս նահանջող սառցադաշտերըազատված տարածքներում,բայց հատկապեսգոգավորություններում, առաջացնումէին ծանծաղ, ընդարձակջրային ավազաններ,ճահճուտներ, որոնք հետագաջերմացմանընթացքումչորացան. սկզբնապես, սակայն, այդ տարածքներըապրելու համարպիտանի չէին: Ճիշտ է, դարաշրջանիհուշարձանները դեռնս բավարարչափով հետազոտվածչեն, բայց ուսումնասիրվածներն իսկ ցույց են տալիս, որ մեզոլիթիմարդն աստիճանաբար լքելով հազարամյակներ շարունակ իրեն ապաստան ծառայածժայռածածկերն ու քարայրները,որսի կենդանիների ետնիցսկսել է բարձրանալնախալեռնային ու լեռնային գոտիները: Դրա վկայությունն են մեգոլիթյանքարայրների տեղադրությունները, մշակութային շերտերիփոքրհզորությունները: Նման հուշարձաններից են Արագածլեռան շրջակայքում (Ծաղկահովիտ, Շիրակավան,Արագած),Տաշիրում (Կրուգլայա Շիշկա, Կաթճաղբյուր),Աղստնու Դեբեդգետերիմիջնատարածքում (Դամջլի),Ծալկայում (Էձանի, Զուրթաքեթի)ն այլ վայրերում գտնվող կայանները: Վերջիններիս մշակութայինշերտերի հզորությունըհաճախ 20-40սմ է կազմում.եզակիդեպքերումմիայն,այն գրեթե 1մ է հասնում: Նման հրավիճակըցույց է տալիս, որ այդ միաշերտհուշարձանները կարճ ժամաճակ են բնակեցվել: Դրանցգերակշռողմեծամասնությունը հեռակետային ու սեզոնայինբնույթ ունեցող կայաններեն: Այդ հուշարձաններից հայտնաբերված ոսկրաբանական հարուստճյութերըզգալի տեղեկատ-

վությունեն պարունակում: Օրինակի համար, Էձանիի ն Զուրթաքեթիի որոնց մշակութայինշերտերի հզորությունն ընդաքարայր-կայաններից,

րա

ի |

|

``

մենը 10-40սմ ն 48-80սմ է կազմում, հայտնաբերվել են կուլանի (վայրի էշ), վիթի,ազնվացեղեղջերուի, վայրի խոզի, նախնադարյանցուլի, ձիու, բիզոնի,կովկասյանտուրի, մուֆլոնի, նապաստակի,ոզնու, բադի, կիվիվի, կաքավի,ավազամկանու դաշտամկանոսկորներ: Տափաստանաբճակ ու անտառաբնակ այդ ջերմասեր, արագաշարժ կենդանիներիորսը մարդիկիրագործելեն ինչպես խմբակային(խոշոր կենդանիները),այնպես էլ անհատական եղանակով, գործածելով ոչ միայն նախկինից հայտճիտեգերնու նիզակները,այլն՝ աղեղն ու ճետը (աղ.Պ/25):Վերջինս, որնամենայնհավանականությամբ,ուշ պալեոլիթի ավարտական շրջանի գյուտ էր հանդիսանում,մեզոլիթյանմարդու համար անփոխարինելի զինատեսակհանդիսացավ: Այդ զենքի թեթնությունը, նշանառությունը, մեծ տարածության վրա (ազատ թռիչքը` 300արդյունավետությունը, 350մ)որսին սպանելու կարողությունը,գործելու արագությունը,նախնադարյանորսորդինխոշոր առավելություններէր տալիս: Նախկինում սոսկ տեգովու նիզակով զինված որսորդը կարող էր իրեն հզոր ն ապահով զգալ ընդամենը 35-40մ տարածության վրա այնքան ժամանակ, քանի դեռայդ զենքերընրա ձեռքումէին: Նետ-աղեղը ոչ միայն վերացրեց այդ թերությունը,այլե թույլ տվեց փոքը խմբերով, ավելին` նույնիսկ միայնակ որսի գնալ: Այդ գործում նրա հավատարիմուղեկիցը շունն էր, որի ընտելացումը մեզոլիթումէ կատարվել: Այդ են վկայում ն Բաքվից շուրջ 60կմ հարավգտնվող Կոբուստանիժայռապատկերները,որոնցշարքում տեսճում ենք նան ճետ-աղեղով զինված որսորդին.վերջինս շան հետ փորձում է ցուլ որսալ: Այդ ժայռապատկերները մասամբծածկող մշակութային շերտի պեղումներիցհայտնաբերվելեն մեզոլիթյան գործիքներ,այդ թվումն մատիտաձն միջուկներ,քերիչներ, կտրիչներ,հիմքում հանվածք ունեցող սրածայրեր, եռանկյունաձն ներդիրներ, միկրոլիթներ: Նշված գործիքներըչեն տարբերվումվերը թվարկվածհուշարձաններումհայտՎերջիններիսհետ գտնված են ն այլ գործիքներ:Մասճաբերվածներից: ճավորապես, Քասախի կիրճում գտնվող Քմլո-2 հուշարձանից, որն ընդամենը30մ.քառ. մակերեսով խորշ է, ինչպես ն դրաճից հյուսիս ընկած Քուչակ-1 ժայռածածկից, հայտնաբերվել են խարտոցներ, հարպուն, միկրոլիթներ, ներդիրներ,այլնայլ գործիքներ,կովանի, եղջերուի, այծի ն այլ կենդանիներիհազարավորոսկորճեր: Ոսկրաբանականնյութի նմաճ առատությունըժամանակաշրջանիհուշարձաններումցույց է տալիս, թե Նետնետ-աղեղըորքան է բարձրացրել որսի արդյուճնավետությունը:

'

աղեղը ժամանակաշրջանիզանգվածայինոչնչացման զինատեսակնէր: Այն թույլ տվեց մարդուն ոչ միայն հավելյալ մսամթերք ունենալ, որի նա ըստ երնույթինդեռ չգիտեր (մթերքի պահպանումըտաք եղամճակին, հորերառկաեմ նեոլիթում),այլն` գիտակցաբարթեթնվիրավորելկենդանուն ն պահել այն հետագայի համար: Բնականաբար,ճա նույն ճպատակովփնտրելու ն վերցնելու էր կենդանիներիձագերին.դրանք կենդաճինհերիընտելացմանճանապարհինկատարված առաջին քայլերն էին: Դրանց կանոճավորվելուն,ըստ երնույթին,նպաստումէր նան, զանգվածային որսով պայմանավորվածկենդանիներիհոտերի գլխաքաճակի նվազումը,անհաջողորսի հեռանկարըն այլն: Կարնոր տեղեկություններեն պարունակումն բացօթյա կայանները, արհեստանոցները, որոնք երբեմնտեղակայվածեն լեռնային բարձր գոտիներումգտնվող հանքավայրերիմոտ: Դրանցից մեկն է Սիսիանի լեռներում,մոտավորապես3000մ բարձրությանվրա գտնվողՔարքարեր հուշարձանը:Սեզոնայինբնույթի բնճակավայը հանդիսացող,ամռան ամիսճերինբնակեցվածայս հուշարձանում, որտեղ վաճակատ են ձեռք քերել, հայտնաբերվելեն տասնյակ օջախներ,որոնց մեջ գտնվել են շիկացմանհամար դրված գլաքարեր: Գտնված են ն մեզոլիթյան տարիք ունեցող քերիչներ, սրածայրեր, շեղբեր, ցլեպճեր, իսկ հուշարձանի հարնաճնճությամբ գտնվողժայռերիվրա պատկերներեն արված: Բացօթյա կայանների այլ խումբ են կազմում գետեզրերի դարավանդներին,որսառատ վայրերումտեղադրվածհուշարձանները(Գեղա-

Ծաղկահովիտ, Հովք, Սարալանջ,Պաղաղբյուր,Մեծավան,Սարատովկա ն այլն). նման կայաններիցմարդիկհետնել են ջուր խմելու եկող կենդանիներին: Այդ վայրերը հարմարէին նան ձկնորսությամըզբաղվելու համար, որի ապացույցը հարպուններն են: Ջկնորսությունըզգալի չափովլրացրելէ նրանցսննդիտեսականին: Բացօթյակայաններիցհայտնաբերվածնյութերը` կոնաձն միջուկներ,շեղբեր,քերիչներ,սրածայրեր,գայլիկոններ,նետասլաքներ ն որսորդությաննառնչվողայլ գործիքներու զենքեր,հայտնաբերվածեն ինչպես փոքր` 1մ.քառ.ընդգրկողհատվածներում, այնպես ն ընդարձակ,մինչն 1կմ հասնող տարածքներում:Նյութերի նման տեղադրությունըցույց է տալիս, որ բոլոր բացօթյա կայաններըհիմնական բնակությանվայրեր չեն եղել: Վերջիններս գտնվել են բարձրադիրվայրերում, որոնք ճպաստավորէին ինչպեսորսորդության,այնպես ն հավաքչությանհամար:Կլիմայական նոր պայմաններումհավաքչությունը, որի 6շանակությունը վյուրմյանսառցապատմանժամանակառանձնապեսմեծ չէր, զգալիորեն րոտ,

մեզոլիթումնս, առաջաէր սննդի տեսականին:Այդուհանդերձ, լրացնում ոչ միայն ապացույցը Դ րա տար դերը որսորդությաննէր պատկանում:

ոսկորներնեն, այլն՝ մսի ն կաշվի մշակմաճհամար ճախահազարավոր առաջնայինճշատեսվածգործիքներնու զենքերը.այդ աշխատանքներն են տարատեն են պատրաստվել կաշվից Մորթուց նակություն ունեցել: ոսն սակ հագուստներ,գլխարկներ,տոպրակներ,ծածկոցներ այլն, իսկ են հերուններ,հարպունմներ, ու ջլերը օգտագործվել բրիչներ, պակորներն ն պատրաստելու համար: պարագաներ այլ րաններ,աղեղալարեր Շարունակելով ճախկինից եկող ավանդույթները,ինչն առավել հստակությամբէ դիտվում հատկապեսվաղ շրջանի նյութերի վրա (դա բնականէ տեղականհիմքի վրա զարգացող բոլոր մշակույթներիհամար), ակնհայտ է ն այն, որ զարգացմանընթացքումմեզոլիթիգործիքները երնան են բերում ճախկինումանհայտ նոր հատկանիշներ,որոնք դարաշրջանիբնորոշ գիծն են կազմում:Առաջինհերթինաչքի է զարնումգործիքներիչափերի խիստ փոքրացումը(2-4սմ), եռանկյունաձն,սեղաճաձն, սեգմենտաձններդիրների(աղ. Մլշ. 5) առատությունը,ինչը ցույց է տալիս ընթանումէ տարբաղադրյալ գործիքներիբնորոշդառնալը.զարգացումն բերմասերիմիավորմանմիջոցով նոր գործիքստանալու, գործիքներիտեճանապարհով:Ակնհայտ է ն սականինընդլայնելու, մասնագիտացնելու գործիքներիու զենքերիխնամքով,հարթ հարդարմաճեղանակով,ոսկրե միջնորդիչին տակդիրիմիջոցով,իրի գրեթեողջ մակերեսնընդգրկողմշակումը:Հաճախ են հանդիպում ն բարակ, կոնաձն միջուկիցանջատված, զուգահեռեզրերովերկարուկդանակաձնշեղբերը. դրանցսուր եզրերըմեծ մասամբլրացուցիչ հարդարմանչեն ենթարկվել (աղ.Մլլ): հանգեցրինհասարակա-արտադՏեղի ունեցող փոփոխությունները րականհիմնականբջիջներ հանդիսացողփոքր խմբերի,ավելին`նույնիսկ անհատիդերի ու հեղինակությանբարձրացմաննըստ վերջինիս արժաճիքների:Ժամանակիընթացքումկայունացողն համայնքիկողմից ճաճաչում գտնող այդ խմբերը,որոնք տարբերորսատեղիներէին գնում ն տարբեր արդյունքներովվերադառնում,խիստ շարժունակէին: Դա իր հերթին խթանեցճախկինանձն, թույլ կապերովկապված համայնքիաստիճաճական տրոհումը,որճ ինքնաբերաբարհանգեցնումէր հասարակա-արտադրականկոլեկտիվիթվակազմիկրճատմանը:Մեզոլիթիդարաշրջանումափոքր խմբերին`տոհմա-հառաջատար դերը պատկանելէ արտադրական որոնց տարածման սարակականկազմավորումներին, ն ուրույն զարգացման հետնանքովառաջանումեն ազգակիցմշակութայինընդհանրությունճեր:Առկա նյութերըցույց են տալիս, որ մեզոլիթումձնավորվածեն եղել ի59

մերեթական, դաղստանյան,մերձսնծովյանն կեճտրոնաանդրկովկասյան կամ թրիալեթյանպայմանականանվանումները կրող ընդհանըությունները, որոնցսահմանները դեռնսհստակչեն ուրվագծվում:

82.ՆՈՐ

ՔԱՐԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

(ՆԵՈԼԻԹ)

Մարդկությանզարգացմաներկարատնպատմությանմեջ նռր քարի դարաշրջանը, այլ կերպ` նեոլիթը,առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցզում: Այն առանց չափազանցության,կարելի է ասել, շրջադարձային

: |

| լ

' '

|

|

հանդիսանալով,պայմանավորեցմարդկությանզարգացման հետագա ընթացքը:Նեոլիթում էր, որ մարդնաստիճանաբարորսորդա-հավաքչական` յուրացնող, սոսկ բնությունից վերցնող տնտեսաձնիցանցավ արտադրող` երկրագործական-աճասնապահականին: Այդ հսկայական թռիչքը,որն անգլիացիհնագետ Գորդոն Չայլդը լայն իմաստովբնորոշեց իբրն «նեոլիթյանհեղափոխություն», հիմնովինվերափոխելովմարդու կյանքը, խոր փոփոխությունների սկիզբ դրեց: Նախորդ բոլոր դարաշրջաններում, մարդն ամենաբարենպաստ պայմաններումիսկ, ամբողջությամբկախված էր բնությունից, պատահականություններից: Նեոլիթում մեծապես ազատվելով այդ կախվածությունից,մարդնինքը սկսեց արտադրելիր սնունդը,հիմք դնելով դրա մշտականառկայությանը.այն բազմապատկելու ձգտումըպայմանավորեց ճրա հետագագործունեությունը: Հազարամյակների ընդգրկում ունեցող ենթափուլերից կազմված այդ գործընթացը, առանձինշրջաններ (վաղ, միջին, ուշ) է անցել. դրանցից յուրաքանչյուրն արտադրող տնտեսությանկայացման ճանապարհին կատարվածքայլերից մեկն էր: Դրանց ընթացքումմեզոլիթյանգործիքներին այլ իրերի տեսականինորոշակի փոփոխություններիէ ենթարկվում: Մասնավորապես, գործածությունիցաստիճանաբար դուրս եկող միկրոլիթների փոխարեներնան են գալիս ու լայն տարածում ստամում քարից պատրաստվածսեպաձն կացինները,դրերը, մանգաղների դանակաձնշեղբերը ն այլն: Այս նոր նյութերի տեսականինպատրաստելու համարքարի մշակմաննոր` նախկինումանհայտ եղանակներեն կիրառվել,այդ թվում քարի հղկումը, խողովակաձնոսկորով այն շաղափելը ն այլն: Նեոլիթում հայաձնիէին արդեն քարամշակությանբոլոր եղանակճերը,իսկ ուշ շրջանում երնան են գալիս ն կավից պատրաստված առաջինպարզունակամանները:

ժամանակու նստակյացկյանք է պահանջում:Այդ նստակեցության Նեոլիթի ներքին փուլաբաժանումը, րատն որն առավել ընդհանուրկերհենց անպաճույճ հյուղակներիցկազմվածբնակատեղիպով ստորաբաժանվումէ «Ճախախեցեղենային» ապացույցները ն «խեցեղենային» դեռեսբացակայումեն: փուլերի, կատարվածէ այդ առաջընթացիհաշվառմամբ.անվանումներնեն, որոնցումկավամանները են ստացվել ն Խառանի դաշտում գտնվող, ճերն, ավելիշուտ, գործածվումեն 224 Կարնոր արդյունքներ

ՄԼԱ ն ՄՈԱ

հազ. պատկանող ինչպես ն Աթաթուրքիջրամբավաղ ն ուշ փուլերըտարանջատելու մթա. 9200թ.թվագրվող,Գյոբեկլի-թեփեի, համար,որոնց ընթացքումտեղի ու11 ճեցածփոփոխություններն րի տարածքումեղած Ննալի-Չորի կոչվող հուշարձանի(ՍՀ հազ. կես) ավելիհստակենճդրսնորվում: են ուդղանկյունաձնու Ննալի- Չորիում բացվել հետազոտություններից: Նախախեցեղենային նեոլիթումառկա են արդեն ընտելացված կենհայտմասերի բաժանվածերկարկավակերտկացարանմներ, դանիներ (ոչխար, այծ), կատարվումեն հողամշակման շրջանաձն, նախնական արմարդակերպ են կացիններ, հղկված քայլեր, որոնք վաղ փուլի ավարտական նաբերվել մանգաղներիշեղբեր, շրջանում նպատակային ն կան ո սկորներ: ճոնավորաշխատանքների զուբրի,վարազի,կուլանի,այծի այլ կենդանիների ձանիկներ, բնույթ են ընդունում: Առաջինփուլում կավը ու երկրալայնորեն օգտագործվումէ հ յուղակճեր պատրաստելու գոտիներումսկսված անասնապահության Բարձրադիր համար: Այդ վաղ ու զ արգացման երկրագործության կ ապված շրջանի բնակավայրերը գործությանգործընթացը, շարունակում են մնալ նախալեռնային ու լեռմոտ ճային գոտիներում:Դրանց օրինակներից դրա պահանջներիհետ, հրամայականդարձրեց գետահովիտների մեկն է Շաճիդարիքարա յրից նման ոչ հեռու գտնվողԶավի Չեմի գտնվող ընդարձակ տարածքներիյուրացումը: Դարաշրջանի Շանիդարկոչվող,կավակերտ րից կազմվածբնակատեղին. մեկն է հանդիսանումԷջմիածնից 5կմ հարավ-արնբնակավայրերից 9200/8900թթ. թվագրվողայդ հուշարձանի կացարաններում են օջախներ, մուտք ընկած, Առատաշեն գյուղի մոտ գտնվող համանուն բնակատեհայտնաբերված մթերքիպահպանման հորեր, կացիններ,սանդերու վարսանդներ, ղին: Քասախ գետի արնմտյան ափին տեղակայվածայս հուշարձանը ընտելացվածոչխարի ոսկորներ:Ամենայնհավանականությամբ 3մ բարձրությամբ բլրակ է, որի ստորին` երկրորդշերտն ունի 1,5մ հզոբնակիչները ցրտաշունչ ձմռան ամիսներինշարունակել են պատսպարվել հորիզոններով:Շերտերից յուրաքանչյուրում րություն շինարարական Շաճիդարիքարայրում: Այլ 4մ. հուշարձաններում տրամագիծունեցող, 25-65սմ լայնությամբպահ(Կալա'ատ Ջարմոն Չեմչեմալի բացվածեմ միջինը բացված են 16 շինարարական պանված կավակերտ պատերով շրջանաձն կացարաններ (աղ.7:7): հորիզոն)գտնվածեն միահատիկ ցորեն երկհատիկ գարի նայլ բույսեր. հայ հողագործը Սոսկարնի ջերմությամբ«թրծված» այդ պատերըդժվար են զանագաննախալեռներում են այդ ցորենըկատվիկամ չոլի վում մշակութայինշերտի հողից: Այդ կացարաններիմիջն բացվել հաճարէ անվանում: հասնում Նախախեցեղենային նեղ արահետներ,պահեստարան հորեր, որոնց տրամագիծը նեոլիթյանգործիքներու կավակերտկացարանների մնացորդներ են հայտնաբերված 80սմ: Այդ շերտում հայտնաբերվելեն ն գլաքարերիկուտակումներ, է ն Բառոժի բնակավայրում: Ժամանակաշրջանի ճուրբ հարդարված վաճակատեշեղբեր, միջուկներ, եղջերուի կտրած բազմաթիվհուշարձաններ են հայտնի ն տուՀայաստանում: Վերջիններիս եղջյուրներ, պեռլիտիցպատրաստվածթասի բեկոր ն ֆելզիտային շարքում են Խարբերդի (Էլյազիգ)շրջանում մոտ գանվող Աթինովայի ֆից ստացված գավաթիմաս (աղ.Մշչ)::Շերտից հայտնաբերվածնմյութեԲոյթեփեն, Բյուրակնում(Բինգյոլ),Պալուի,Մալաթիայիմոտ, Էրղանա-Մադենում բեկորճերը(աղ. Մշջ.:), մարի մյուս խումբնեն կազմումխեցանոթների Նման գտնվողները: են հայտնին Հաքյարի ն լեռներում(Կահնիու ԹահթիՄելկաններ). լախիտի, ազուրիտի երկաթի հանքաքարի մանրացվածկտորները: վերջիններիս շրջակայքումկան ն ոլոԴրանց հետ գտնվածէ ն բնածինպղնձի թերթիկիցպատրաստված ժայռապատկերներ, որտեղ պատկերվածեն մանզոն, եղջերու,քարայծ որսող մետաղներիհանքաքարը թ ե այդ չի նշանակում, րուն ուլունք, ինչը որսորդներ: Առկա փաստերնայսպիսով ցույց են տալիս, որ որսորդությունն ու ջերմաստիճան րացվել է ձուլման համար. մարդը համապատասխան հավաքչությունը է պահպանել իրենցառաջատար դերը.նեոլիթիսկզբնափուլի դեռնս ստանալ չէր կարողանում:Կարելի ենթադրել, որ հանքաքարը մարդնավելի շուտ նստակյաց համար: Չի բացառեն ծիսականն կամ այլ նպատակների որսորդ-հավաքիչ մաճնրացրել էր քան երկրագործ-անասնապահ: Թափառողորսորդը չէր կարողիր ժամանակը է ն ՏավրոսիլեռՆման դիտված երնույթ վում, օրինակ, ներկ ստանալը: լիարժեքկերպովտրամադրել կենդանիների ՄԼԱ հազ. թվագրվողՉայոնու թեփեսիկոչվող ընտելացմանը, որը, ինչպեսն երկրագործությունը, ներումգտնվող, մչթ.ա. երկա--

հյուղակնե-

հովտում.այդտեղ աճող

--

Արեմտյան

բնակավայրեր բիեն շարունակում

--

|

|

|

| վ :

վ

յ

|| ||

|

ի

|

| ի

հուշարձանում.այդտեղ նս առկա են բնածին պղնձից, սառը կռման եղանակովպատրաստվածզարդեր,հերուն, գնդասեղ: Առանձին կարնորություն է ներկայացնում այն հանգամանքը,որ Առատաշենիկացարաններիկավազանգվածումհայտնաբերվելեն ցորենի, գարու, ոսպի տարբեր տեսակներիմնացորդներ,ուտելի մոլախոտեր: Հացաբույսերի այդ մնացորդները կրկին ցույց են տալիս, որ երկրագործությունըսկսել էր զարգաճալդեռնս ճախախեցեղենային ճեոլիթում, որի ապացույցը կարող է հանդիսանալատորինշերտում կավամանների բացակայությունը:Համանման արդյունքներեն ստացվել ն Անատոլիա)ում գտնվողՀաջիլար(այդտեղՄ շերտը թվագրվում է մ.թ.ա. 7040թ.)կոչվող բնակավայրիպեղումներիընթացքում:Այդտեղ հայտնաբերվելեն ցորենի, գարու, ոսպի մշակովի մնացորդներ:Նույն երնույթը դիտված է ճան ԿոնիայիՉաթալ Հյույուկ հուշարձանի ստորին` ճախախեցեղենային շերտերում (հուշարձաննունի 12 շինարարականհորիզոն, որտեղ խեցեղենըերնան է գալիս ՍՀ հորիզոնիցսկսած), ինչը չի ճշանակումթե մարդիկկերակուրչեն պատրաստել:Այդ նպատակինկարողէին ծառա)ել, այսպես կոչված, «հյուսածո ամանները».դրանց բարակ ճյուղերից պատրաստվածպատերըկավովեն ծեփված:Նման ամաններիմեծ տեսականի,փայտից պատրաստված ամաններիհետ, հայտնաբերվածէ ն Չաթալ Հյույուկի ստորին շերտերում: Խեցեղենի ուշ երնան գալու պատճառներից մեկը կարող էր ն դա լինել: Այլ պատճառներիթվում չի քացառվում ն կավի հատկություններին(հարստացնելու,ջրազրկելու ն այլն) լավ ծանոթչլինելու անհրաժեշտությունը հանգամանքը: Ձեռքով պատրաստվածկոպիտխեցեղենիառաջին նմուշներըշատ հեռու լինելով փայտից ն օրինակներիհետ -

ննուրբ համեմատվել, գեղեցիկ ա լապաան հորիզոն2 լագործված դրան աոաենի այստեղխեԳոր

ան

լ :

|

ճերում ն միայն 64 շերտում (շուրջ` 5900թ.) տեսք են ստանում: Ինչ վերաբերումէ ՛ ցեղենըհայտնաբերված է վերին` առաջին շեբում:

ին» Առաջին երկրորդ շերտերիմիջնատարածքից վերցվածնմո րի ռադիռածխածնային ճե ճալիզները շե տալիս, ցույց են

աջի հեքրառ :

ապա

ն.

ա-

ն

րտի ստորին սահմանըմ.թ.ա. հազ. Ա քառորդն է բը հուշարձանումսկիզբ է առել մթ.ա. ՄԱՐՄԼհազ. սահմանամառ ԳՂ հազ, սկզբում: Խ1

ո

Գ Առատաշենի առաջին գլուրրա ան խեցեղենըՍերկայացված կոպիտ, ավենային մակերեսներըոնա Գանածե սերով, կճուններով: մանների Մմանների մակերեսներն վարդագույն, զո դարչնագույն, կարմրա երանգներ,իսկ կավախմոէ

ժա

ֆա-

ուճեն

:

ճագույն Գույն,

«

-

գորշ

ու

սն

դարչ-

է բազալտի,ավազի, վանակատիմանը կտորներով, հարստացված է ն անհաառանձինդեպքերումօ̀րգանականնյութերով:Թրծումը թույլ

ըը

են մաչափ,որի հետնանքովմակերեսներըհաճախ ծածկված բծերով: ն մյուս նյութերը ոսկրից եղջյուրից պատրաստՀայտնաբերված ու գործիքներնեն (աղ. Մյջշ, տրորիչները, սանդերը, ված զենքերն շեղբերը, հղկված կացինները դրերը (աղ. Մյլ67, գլավարսանդները, ուղղիչները (աղ. Մտ), որոնցով ուղղել են նեքարերիցպատրաստված ն տաձողերը,ոսկրից պատրաստվածփոքրիկ գեղեցիկ գդալները թիա-

ն

կաձնիրերը (աղ. Ճշշ7): Ժամանակաշրջանի առաջընթացի վերաբերյալ պատկերացում պահպանված կազմելուհամար, առավել կարնորը կավազանգվածում մնացորդներնեն, դրոշմները:Դրանցից որոշված են հետնյալ բուսական մշակաբույսերը.երկհատիկ ցորեն, մերկահատիկ վեցաշարք գարի, ն ֆրանսիական ոսպ, մանրապտուղ սորուկ, աճապատամանրահատիկ հային վառվռուկ,թուխ դունի, ընկուզիկ,սպիտակթելուկ, սովորական են որ տալիս, հացաբույսեվակատարիսերմեր:Այդ մնացորդներըցույց րի մշակումն արդեն բավական երկար ճանապարհէր անցել: Երկրագործությանզարգացմանըզուգընթաց,սննդի տեսականիումզգալի դեր ունեին ն հավաքչությամբձեռք բերված ուտելի մոլախոտերը:Այդ բուսականմնացորդներըցույց են տալիս ճան, որ կացարաններիշինարարությանեռուն շրջանը ընկել է հունիս հուլիս ամիսներին: Առատաշենիցբացի հայտնի են ճեոլիթի տարբեր փուլերին պատկանող ն այլ հուշարձաններ: Ժամանակաշրջանիվաղագույն հուշար-

մասում հայտնաբերվածը, ձաննճերիցէ Արագածի հարավ-արնմտյան գտնվել են վաճակատից վեր որտեղ մեզոլիթին պատկանողշերտից ոսկորպատրաստվածսեգմենտածնգործիքներ,շեղբեր, կենդանիների ճեր, բայց այդ բնակիչներըդեռնս ծանոթ չեն եղել երկրագործությանը: հեՀայտնիեն ն այլ հուշարձաններ.դրանք, սակայն, ամբողջությամբ են տալիս, առկա տվյալներնիսկ ցույց տազոտվածչեն: Այդուհանդերձ, խոինչպիսի մեջ պատմության թե նեոլիթիդարաշրջանըմարդկության ն դարաշրայդ ճերառնող շոր դեր է կատարել: Վաղ, միջին ուշ փուլեր ու ջանը նշանավորվեցոչ միայն երկրագործության անասնապահութարտադրող տնտեսությանհաստատմամբ, այլն` յան սկզբնավորմամբ` Մարդը տիրապետումէր քարի մշակկավիցամաններ պատրաստելով: ման բոլոր եղանակներին(հարդարում,հղկում, շաղափում ե այլն): Հեպատրաստվածքարե գործիքների վրա դարաշրջաններում տագա

մշակման նոր եղանակներչկան. քարի մշակման բոլոր եղանակները հայտնիէին ճեոլիթում,որը քարի դարի ավարտը հանդիսացավ:

ԳԼՈՒ

ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ՊՂՆՁԵ-ՔԱՐԵԴԱՐՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

(ԷՆԵՈԼԻԹ)

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

81. ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

Գրականությանմեջ սովորաբարէնեոլիթ (լատ. էնեոս-պղինձ)կամ խալկոլիթ (հուն. խալկոս-պղինձ)անվանվող այս դարաշրջանը, որն ընդգրկումէ մ.թ.ա. 1 հազ. կեսերից 17 հազ. երրորդքառորդնընկած ժամանակաշրջանը,բնորոշվումէ հնագիտականհամալիրներումիրենց արտացոլումը գտած էական փոփոխություններով:Առաջին հերթին ճկատվումէ, որ չնայած առկա են ճեոլիթինբնորոշ բոլոր գործիքները, բայց մի շարք տեսակների(միկրոլիթներ,սրածայրեր,կտրիչներ, ծակիչճեր ն այլն) տոկոսայինհարաբերությունը զգալիորեննվազում էն այլ գորեն ծիքներ բնորոշ դառնում (տարբերտեսակներիբրիչներ, մանգաղներ, ծանրացուցիչներ,աղորիքներ,սանդեր, վարսանդներն այլն), ն երկրորդ` երնան են գալիս մետաղեիրերը, ինչը ն պայմանավորումէ դարաշրջանի անվանումը:Էականը,սակայն, ոչ թե ընդհանրապեսմետաղեիրերի առկայություննէ (պղնձիցպատրաստվածիրերը նեոլիթյանհուշարձաններում հաճախեն հանդիպում),այլ ձուլմանեղանակովդրանց պատրաստված լինելը: Նախկինումանծանոթայս եղանակովպատրաստվածնյութերիհանդեսգալը ցույց է տալիս, որ մարդըի դեմսպղնձաքարի,տեսել է ոչ թե նոր տեսակիքար, որը կարելիէր մշակել քարագործությանմեջ կիրառվողիրեն հայտնի եղանակներով(հղկում, բոկոտում, հարդարումն այլն), այլ՝ քարիցտարբերհատկություններ ունեցող(պինդ վիճակիցհեղուկ վիճակիանցնելն հակառակը,պլաստիկություն,ձնափոխվելուկարողություն ն այլն) նոր նյութ. պղնձաքարանվանումնիսկ ցույց է տալիս, որ սկզբնապեսպղիձնընկալվելէ իբրն քար, որի մշակմանհամարնոր եղաճակներ էին պահանջվում:Դարակազմիկնշանակությունունեցող այս գյուտը, որն ազդարարեցանցումըգիտակցված մետաղագործության, թույլ տվեց մարդունպատրաստելոչ միայն բարձր օգտակարգործողության գործակիցունեցող գործիքներ,այլե` ունենալ գործիք, որով կարելի էր բազմաբնույթն ճուրբաշխատանքներ իրագործել.այս հանգամանքը վերացրեցմի շարք գործիքներիանհրաժեշտությունը: --

ու անասնապան երկրագործության են Փոփոխություններ դիտվում ընդլայնվումէ ոչ միայն մշակվողբույսերիտեբնագավառներում. հության են 5 տեսակ ցորենի,4 տեսակ գարու, (հայտնաբերված սականին ն սիսեռի,ոսպի, խաղողի այլ բույսերի մնացորդներ),այլն` ճախնակա առաեն կատարվում ոռոգմանուղղությամբ:Երկրագործության մարդը կերի զարգացմանը. ջընթացընպատոեց ն աճասնապահության Որսորդութհամար: ա նասունների կայունբազա էր ստեղծել ընտելացված զգալիորենճվազել էր. այն օժանդակդեր էր կատայան նշանակությունը նյութերի քննությանարդրում: Այդ են ապացուցումն ոսկրաբաճական ոսկորներըտոեն կենդանիների վայրի որ տալիս, յունքները.դրանքցույց շատ են զիջում ընտանիանասուններին:Այս կոսայինհարաբերությամբ տեսակետիցբավականխոսուն է ն ճետերի սակավությանփաստը դարաշրջանի հուշարձաններում:Արտադրող տնտեսության վերջնական հաղթանակը,որն ավելի ու ավելի էր մթերքի ավելցուկ բերում, ոչ միայն այլն խթանեցարնշանակությունը, զգալիորեննվազեցրեցորսորդության աճը, ինչը պարզ դիտվումէ էնեոլիթի դեն նեոլիթումդիտվողբնակչության բնորոշ տեսակըգետավաղ փուլից: Ժամանակաշրջանիբնակավայրերի իրարից0.5 1,7 կմ հեռավորության փերինխումբ-խումբկենտրոնացած, (1-2 հա) կազմվրա գտնվող,սովորաբար 4-5 փոքրիկբնակատեղիներից կապերով ված բնակավայրերեն, որոնք պատկանելեն արյունակցական մեկը եբնակավայրերից Այդ միավորումների: կապվածտոհմա-ցեղային են ն ճյուղավո«դուստր» ղել է «մայր» բնակատեղի,որից առանձնացել պատկանողնման միավորումների տարբեր րումները: Տոհմա-ցեղային որոնցումմեկ կամ մի քանի շինարարական մշտական բնակավայրերը, տատանհորիզոններիցկազմված մշակութայինշերտերիհզորությունը են 50կմ: վում է 1--10մ սահմաններում,միմյանցիցհեռու

կորեկ

լեր

--

--

ո

82. ԲՆԱԿԱՐԱՆՆԵՐ

հատաԲզակարաններիհիմնականտեսակը, գետնի մակերեսին, կագծումշրջանաձնկամ ձվածիր, կոնաձնկամ գլանաձնտեսքով,գմբե3-5մ տրամագծով քաձն կտուրով ն կավածեփ հատակով,սովորաբար կարող էր բնակվել3-4 են. դրանցումառավելագույնը փոքրկացարաններ 2-40մ շնչից կազմված փոքր ընտանիք: Առկա են ն կիսագետնափոր, իրար միացվածհում աղյուսներից հաստությունունեցող կավաշերտերով Վերջինկացարաններ: 30»«15/20»«7/8սմ)պատրաստված (ստվորաբար`

է,

Լ

է :

լ լ

' լ

:

| լ

ներիսմուտքը,որը սովորաբարհատակիցբարձր ունի 0,5-0,6մ լայնություն: Առանձինդեպքերումհատակները ն պատերըներկվելեն: Բոլոր կացարաններում,պատերինկից, օջախներեն պատրաստված: Այս օջախներինզուգահեռ, կացարաններում ն դրանցիցդուրս ընկած տարածքնեեն կրակի պաշտամունքիհետ րում հայտնաբերված կապված որոնցմեջ, պահպանվել մշտականկրակը:Կացարաններին կից եղել են ճան տնտեսական նշանակություն ունեցողփոքր (տրամագիծ՝0,5-0,7մ) ն միջինչափերի(տրամագիծ1̀,25-2մ) օժանդակկառույցներ: Վաղ շրջանի կացարանները մոտ-մոտ են կառուցված, խմբերով, առանց որոշակի հատակագծման, իսկ հետագայումդրանք խմբավորվում են առանձինփոքրհրապարակների շուրջ: Քարե հիմքի վրա բացող, կավակերտպատերովկացարանների այդ խմբերի միջն, հանդես են գալիս նեղ, ոչ երկար արահետներ:Առանձին բնակավայրերում բացված են ն 65-9,5մ լայնություն ն 1,25-2մ խորություն ունեցող ջրանցք-առուներ, որոնք ոռոգելուց բացի կարող էին ունենալ ն պաշտպանական նշանակություն: Նման առուներով են օղակված Բոլնիսի

ամաններ,

է

բարձ-

էնեոլիթյանբնակատեղին: Այդպիսիք գյուղի ՀրիԱրոխր

առկա են արոնաի Պիտվածն ջնարթավայր)ն այլն: առանձին բնակավայրերի կա-

83.ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

,

"

Էնեոլիթիտարբեր հուշարձաններիցհայտնաբերվածնյութերըբաժանվումեն ժամանակագրականերեք` վաղ, միջին ն ուշ խմբերի: Պայմանականորենընդունված է դրանք անվանել շուլավեր-շոմութեփեյան ճախիջնանյան կամ հարակամ վաղ կենտրոնաանդրկովկասյան, ն Թեղուտի խումբ: Նշված խմբերը մեկ միասնական վանդրկովկասյան մշակույթիզարգացմանտարբեր փուլերն են արտացոլում:Այդ մշակույթի ազդեցությունընկատվում է նույնիսկ Դաղստանում, իսկ տեղական հիմքիվրա զարգացող ն ճախկին ավանդույթներըշարունակող մերձսնծովյանմշակույթը դրանցիցորոշակիորենառանձնանում է: Մերձսնծովյանից տարբերվող այդ մշակույթը հարավ արնելքումմերձենում է Ուրմիայիշրջակայքի մշակույթին, իսկ հարավում ընդգրկումէ Վաճա լճի տարածքը:Այս հսկայականտարածքի տարբեր մասերումգտնվող հուշարձաններիցհայտնաբերված իրերը, որոնք ըստ նյութի ստորաբաժանվումեն քարից, ոսկրից, կավից ն պղնձիցպատրաստվածխմբերի, շեշտված տարբերություններչեն դրսնորում:

օրինակներովհայտնյութեր: Քարից պատրաստված Ղ արաբաի փենուշարձանում վերնում, ինչպես խումբը, ճաբերվածնյութերի միլի Շահ ընթացքումզգալի փոփոխություններ կրում: Դարաշրջանիզարգացման Էնեոլիջի շրջանին աան փուլին ցարաններիխմբերը րջափակված են պատկանողներընախկինիցհայտնի, վանակատից կայծքարից (աղ): Դիտվում ճեկ կարնոր մազածեփ, պարսպապատերով փոսիկավոր կացարաններում սակավաթիվ միջուկներն անմիջապես ո կ

ուշ

է Լս

բնակավայրերի

|

:

մ.ծքներում Պե առկա մ

ն.

րամասն`

ն

կավից Ա որոնք ցույց են կուտակումներ, Պր ուն Թաղումները ւռկ ո կատարվե հակացարանների տակներիտակ կամ կացարաննե միջապես ի ո ընկած տարածքներում:Սովո-

ճառտված գնդերի գլաքարերի լիս պարսատիկի լայն կիրառ

են

պատտա-

զ

ր լեկա կատարված րջութներով զուգահեր մեջքի Ի

րաբար աջ կամ ձախ կողքի

ղումներում,որոնց Է կեցվածկմախքներ, առանձին

ւ:

աար

ոմ

են ն

այդ թա-

վրա

պառ-

սնունդ ու ամաններեն դրվել: մոտ գտնվողՔյուլլ Նախիջնանի 73 թաղումներից25-ը նյուԿապանիշրջանի Շիկահող հատակիտակ ր, վանակատիցլեպներ ու Ոսկորների կարմիրգույնից երնում

Հազարավոր նշվեց

այս

վաղ

է

ն

պատ-

են, ատամնավոր ն րաստված հանվածքունեցող հարդարվածշեղբերը, կտրիչները, տարատեսակքերիչները,ծակիչները ն այլ` տարբեր ձների փոքրիկ գործիքները,ցլեպնեեն հանրը (աղ. Պ1..լօ): Այս գործիքներիհետ, սակայն, առավել հաճախ ճերդիրները:Վերջիններս,ինչպես դիպումպահանգավորմանգաղճների են ցույց տալիս այդ գործիքներիցպահպանվածմասերը, ատամնաձն կերպովամրացվել են փայտե կամ ոսկրե (աճասունի ստորին ծնոտը) հիմքիմեջ (աղ. Մ12:): Ներդիրներիմյուս խումբը ուղիղ կամ թեթնակիկորացած, մեկ եզրից ատամնավոր հանվածքներ ունեցող, տարբերչափե-

աք ԵՆ րի շեղբեր (աղ. Մ1լ:.լ9): Գործիքների նման կառուցվածքըցույց է ատեղ յ լիս, որ հասկի ցողունները թե հատվել են, այլ՝ սղոցվել: Ն Նույնը վաճակակալ ելիբամ Կատարվածանալիզներիարդյունքներըփաստումեն, գյուղում պեղվածէնեոլիթյան ճիո կա, բերել են այն բնակիչներն տի հանքերից գտնվող տարածքների բացված դամբարանումմանների Աորաբերյանորի բեն շրջաններից:Օրինակիհամար հարնան,իսկ երբեմն բավական գործիքներ հայտնաբերվելաԱրար Ղազախիշրջանի բնակիչները(Բաբադերվիշ,Շոմութեփե այլն) վաճաԷչորթաղմանընմաք խրա է կատըբերել են Փարավանայից Հատիսից,ՆախիջնանիՔյուլ-բեփե օգտագործվել: Օրինակիհամարկարելիէ հի թեփե կոչվողբնակավայրը թեր են պարունակել:

են

ե

յլն:

|

տա-

են

ոչ

որ

հեռու

հեռու

ն

ն

ն

բնակավայրումապրողճերը`Հատիսիցն Սիսիանից, Ալիքեմեկ-թեփեսի կոչվողբնակավայրի(Ջեբրայիլիշրջ.) բնակիչներըօգտվելեն շուրջ 300կմ հեռավորության վրա գտնվողՔարվաճառիհանքավայրիցն այլն: Վանակատիցն կայծքարիցպատրաստված գործիքներին զուգահեռ էնեոլիթյանբնակիչը լայնորեն օգտագործել է ճան բազալտը, գլաքարը, այլ կարծր քարատեսակներ`կացիններ, մուրճեր, աղորիքներ, բրիչներիծայրակալներ,գնդաձն ու տանձաձն գուրզեր, սանդեր, դուրսեպեր, նետաձողերիհարթիչներն այլ գործիքներ պատրաստելու համար (աղ.Մլ.լ,շժ: Առանձին քարատեսակներից,առավելապես՝ փափուկներից (պեռլիտ,ֆելզիտ նն) պատրաստելեն ն ամաններ: Ոսերից պատրաստվածիրեր: Էնեոլիթիդարաշրջանի մարդըքարին զուգահեռլայնորեն օգտագործելէ ճան ոսկորն ու եղջյուրը: Ընդ որում, ակնհայտէ այն, որ ճա իրերը պատրաստելէ ոսկորներիձնը հաշվի առնելով:Այսպես,եթե ճա մանգաղստանալուհամարօգտագործել է անասունիստորինծնոտը, ապա հողուրագիհամար նախընտրելէ թիակոսկրը,իսկ բրիչներ, հերուն ծակիչներ, ասեղներ,պատրաստելուհամար օգտագործվելեն եղջյուրներ,տարբեր չափերի խողովակաձն,ինչպես ն նուրբ ոսկորներ(աղ.ՄԼլչ 2): Փոքր խումբ են կազմումոսկրից պատրաստված թիակաձնփոքրիկ իրերը, գդալները,տարբեր չափերի պոչիկներ ունեցող նետասլաքները, որոնց որոշ օրինակներ,ինչպես ասենք Առատաշենիցգտնվածները,ավարտվումեն կտրվածքումշեղանկյունաձնու եռանկյուճաձնտեսք ուճեցողմարտականսայրերով: եճ ներկայացնումկավիցպատրաստված Առաճձինկարնորություն մարդակերպ արձանիկները: Դրանք հիմնականումմայր աստվածուհու՝ պտղաբերությանկուլտին առնչվող, կանացի արձանիկներեն: Դրանեն ճան գլաքարից պատրաստված,մարդու ցից բացի հայտնաբերված գլխի տեսք ունեցողքանդակներ,ինչպես ն կենդանակերպ փոքրիկկավակերտարձանիկներ (աղ.Ճ1շ72:): --

`

Սետաղնիրեր: Սակավհանդիպողիրերի այս խումբը ներկայացված է պղնձե ոլորած թերթիկներից պատրաստվածուլունքներով, կիսաշրջանաձն տեսքովպահպանվածիրի բեկորով, ասեղներով,բզով ու

հերունով, շեղանկյունաձնանորոշ իրով, դաճակի մասով, առանձին փոքրիկբեկորներով(աղ.ՄԼ): Թվարկվածնյութերը (դրանքհայտնի են Թեդուտից,Քյով թեփեից, Առուխլոյիցն այլն) տնտեսականաշխատանքներիհամարբացարձակապես արժեք չեն ներկայացնում.դրանց

առանձին իրերի մեջ առկա մկնդեղի ն նիկելի զգալի կարնորությունը, է, որը հնարավոր է, կարող է նույնիսկ արհեստական քանակությունն

ճանապարհովավելացված լինել: Մետաղե իրերի սակավությունը ներկայումսհնարավորությունչի տալիս հստակություն մտցնել այս հարցումն հետնաբար դժվար է ասել, թե տվյալ դեպքում այդ մետաղմճերը շփոթվելեն պղնձի հետ, թե գործ ունենք արհեստական եղաճակովմետաղիորակըլավացնող նյութի փնտրտուքներիհետ:

Խեցեղեն արտադրանք:Զանգվածաբարհայտնաբերվող նյութերի այս տեսակը մեծ նշանակություն ունի տարբեր հարցերի պարզաբանման, մասնավորապես` թվագրության, մշակույթների տարածման, դրանցմիջն եղած կապերի, ազդեցություններին առանցքային նշաճակությունունեցող այլ խնդիրներիլուծման համար: Ասվեց, որ էնեոլիթյան մշակույթը ստորաբաժանվումէ ժամամակագրորենիրար հաջորդող երեք խմբի: Դրանցից վաղագույնփուլի` շուլավերյաճխմբի խեցեղենը,որի մերձակցությունընեռլիթյան նմուշներին ակնհայտ է, բացի Խրամի գետի հուշարձաններից (Շուլավերիսգորա, Դանգրեուլիգորա,Գադաչրիկալիգորա,Իմիրիսգորան այլն), հայտնի է նան Խրամի ու Սաշավերա գետերի միջն գտնվող (Արուխլոյի խումբ), Աղստնու Կուր գետերի միախառնմանհատվածումտեղակայված(Բադաշտի (Ակխումբ) հնավայրերից,Արարատյանճ բադերվիշ-Շոմութեփեի ն Ծաղկունք այլն) ն այլ Կղզյակ-բլուր, նաշեն,Առատաշենիվերին շերտ, հուշարձաններից:Դրանք կոպիտ, ձեռքով պատրաստված, տարատեսակամաններեն, որոնցշարքում գերակշռումեն դուրս ցցված եզրերով, այսպես կոչված, «կրունկով», հարթահատակ,գլանաձն կամ կլորացող իրանովթասերը, ուղիղ կամ դուրս թեքված շուրթով ոչ մեծ կճուճները, գլանաձն, երբեմն` տակառիկաձնանոթները:Հազվադեպկոկված այս ամաններիմակերեսներնունեն հիմնականում կարմրա-դարչնագույնու դեղճա-դարչնագույներանգ,որի վրա տարածվող սն խոշոր բծերը, ինչպես ն կավախմորում առկա ածխացած բուսական մնացորդները ն կոտրվածքիտարբեր երանգավորումները,խոսում են անհամաչափ ու թրծման ջերմաստիճանի ոչ բավարար լինելու մասին: համար օգտագործվելեն ճան ավազ, հազվադեպ` մանհարստացման արտաքին մավաճակատ:Առանձին ամանճերիհատակմճերի բացված կերեսիվրա առկա ենճ հյուսվածքի հետքեր, ինչը մատնանշում է պատրաստման ընթացքում կպչուն կավախմորի տակ հյուսվածք դնելը, պատրաստվողամանը այլ նյութերի (օր. հող) շփումից զերծ պահելու ն կամտակդիր-հարթակին (քար, տախտակ)չկպչելու համար (աղ.12939):

Կավախմոր

Աղյուսակ 1

Նաի

Հիմնականումանզարդ այս ամաններիխմբում շատ եճ ն այնպիսի են կոնաձն ելունդներով, որոնց մակերեսները օրինակներ, զարդարված ուղղահայացգոտիներով,կտրվածքով ստացված եղննաձնու սանրաձն կոճակաձն ելունդներովն ուռուցիկ ալիքաձն գոտինեպատկերներով, րով: Մակավ չեն ցածրիրաճթասերը, որոնց շրթի տակ միջանցիկանցքեր են բացված: Եզակի օրինակներովհանդիպումեն վարդագույն մակերեսինսն կամ կարմիրճերկով կատարված ժապավենաձնզարդերունեցողամաններ: Խեցեղենի այս խումբը զարդով ն պատրաստմանեղանակովմոտենում է այսպես կոչված, «Հասունյան» մշակույթի, մ.թ.ա. ՄԱ հազ. վերջ Մ1 հազ. կեսերով թվագրվողնյութերին: Նշված մշակույթի կենտրոնը Մոսուլ-Հալեպ-Մարդին-Ամիդ(Դիարբեքիր) տարածքն է, բայց դրա սահմանները հասել են Խաբուրի գետահովիտը, որից արնմուտքտարածվել է արնմտյան կամ սիրիական մշակույթը: Առկա ճյութերն,այսպիսով, ցույց են տալիս, որ իր ուրույն, հարնաճ տարածքներից իրեն բնորոշ գծերով առանձնացող Անդրկովկասի մշակույթը, էնեոլիթիվաղ փուլում որոշ կապեր է ունեցել Հասունյան մշակույթի հետ: վաղ, բայց ոչ սկզբնականփուլին պատկանող 0շված հուԱնդրկովկասի շարձանները,թվագրվումեն մ.թ.ա. Մ1հազ. վերջ Մ հազ.: Համեմատաբար երիտասարդ տարիք ունի նախիջնանյան կամ հարավ-անդրկովկասյանխմբի խեցեղենը (Ճ՛ հազ. Ա կես-- մասամբ` (Մ հազ.սկիզբ): Այս խմբի խեցեղենիհիմնական մասը, ինչպես ն վաղ փուլին պատկանողները,ճույն` թույլ, անհամաչափ թրծվածքով, հարդով, սակավ` ավազով հարստացվածկավախմորիցպատրաստված կոպիտ ամաններնեն: Դրանց գերակշռող մեծամասնությունը,նախորդ փուլից հայտնիքրեղան-թասերնեն, գնդաձն իրան ն ցածր վիզ ունեցող կճուճճերը,գլաճնաձնու տակառիկաձնամոթները: Սրանց վարդագույնմակերեսները,ինչպես ն նախորդ փուլի ամանները, հազվադեպ են կոկված: Նախկինից եկող նման գծերին զուգահեռ, սակայն, խեցանոթների ճշված խումբը երնան է բերում նոր հատկանիշներ. աչքի է զարճում զարդերի բացակայությունը,հատակների «կրունկների» սակավություճը, իսկ սափորներիառանձին նմուշների մոտ երնան են գալիս շրթից սկսվողն ուսին միացող օղակաձնկանթեր:Առանձինամանճերիիրան(աղ.Պ՛1լչ. ճերինառկա են ն հորիզոնականամրացվածբռմճակ-ելուստներ ն են դրանցից միանգամայն «3: Այս ամանների շարքում հանդիպում ճմուշներ: Դրանք բարձրորակ,լավ կոկած ն գերագունազարդ տարբեր զանց թրծվածամաններ են, որոնց մակերեսներըզարդարվածեն դարչմագույնու կարմիրգույնով ստացված երկրաչափականզարդերով (ե--

--

:

Յ ՀԳ «

,

ա

դանկյունիներ,շեղանկյունիներ,ալիքներ, ցանցեր, հորիզոնականգծեր ն այլն): Խեցանոթներիայս խումբը, ի տարբերություն ճախորդ փուլի գունազարդնմուշների,իր բազմաթիվզուգահեռներնունի հասունյանճին հաջորդած,այսպեսկոչված, «Հալաֆյան» մշակույթին պատկանող հուՄ հազ. շարձաններում,որոնք թվագրվումեն մ.թ.ա. ՄԼ հազ. վերջ (աղ.ՊՆչ,շ): Հալաֆյան հզոր մշակույթը, որը հիմնականումընդգրկումէ Եփրատ Մեծ Զաբ տարածվողկորը ու հյուսիսում մերձենում Վանին, ազդեցությանլայն ոլորտ է ունեցել (ընդհուպ մինչն Միջերկրակաձիափերը): Այդ մշակույթը կրողներըառնտրականլայն կապեր են ունեցել շրջակա երկրների հետ, Անդրկովկասի տարբեր հուշարձաններից (Քյով-թեփե-1, Մուղան-Ղարաբաղիհուշարձանները ն այլն) գտնված հալաֆյան խեցանոթներըայդ կապերի լավագույն վկաներն են, բայց ընդհանուրառմամբհալաֆյանից տարբերԱնդրկովկասիմշակույթը ավելի մերձ կապեր է դրսնորում Ուրմիայի շրջակա հուշարձաններից հայտնաբերվածմ.թ.ա. Մ հազ. վերջ Ի7 հազ սկզբով թվագրվող ճյութերին: Այդպիսիներըառկա են ե Քյու թեփեիցփոքրըինչ երիտասարդտարիք ունեցող Ալիքեմեկ-թեփեսի(Ջեբրայիլի շրջ.) կոչվող հուշարձանում: Այդ ժամամակաշրջանինեն պատկանումն Արարատյանդաշտավայրի մի շարք հուշարձաններից(Մաշտոցի բլուր, Տերտերիձոր ն այլն), Իգդիրի մոտ գտնվողԽազինե թեփե բնակավայրիցն այլ վայրերիցհայտնաբերված նյութերը: Նման համադրությունները,որոնք հազիվ թե պարզ պատահականությունների արդյունք հանդիսանան, օգնում են թվագն բության մշակույթներիտարածմանհարցերիպարզաբանմանը: Միջագետքումտեղի ունեցող իրադարձությունները,որոնք ճակատագրականհանդիսացանՀալաֆյան մշակույթըստեղծողներիհամար, իրենց արտացոլումըգտան ն Անդրկովկասիհարավային շրջաններում: Այդ են փաստում Էջմիածնից3 կմ հարավ ընկած, Թեղուտ միաշերտ Օերտի հզորությունը 1,6մ) բնակավայրիցհայտնաբերվածնյութերը, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. Ի7 հազ. առաջին կեսով: Էնեոլիթի վերջին շրջանին պատկաճողայս հուշարձանիցհայտնաբերվածխեցեղեն արտադրանքըհիմնականումներկայացվածէ ճախորդփուլերից հայտնի նմուշներով:Դրանք նույն` կոպիտ,անհարթմակերես, հարդի ն ավազի խառճուրդ ունեցող կավախմորիցպատրաստված, գնդաձն իրաճով կճուճներն են, գլաճաձն աճոթները,որոնց առանձին օրինակներ, սակայն, գոգավորհատակունեն: Մեծ խումբ են կազմում ն դեղնավունմակերեսովքրեղաններնու թասերը:Ինչպես Մուղանի հարթավայրում ու Քյուլ-թեփե հուշարձանում,այստեղ նս շատ են երկու երեսներիցկավի --

--

--

շերտով ծածկված ամանները, որոնցից մի քանիսի ճերսի դեղնավուն մակերեսինառկա են գործվածքի հետքեր. դա ցույց է տալիս ամանի ժամանակ ավազովլցված տոպրակիկիրառումը: ձնավորման Ինչպես նախորդ փուլերի հուշարձաններում,այստեղ նս առկա են կամ դեղնագունազարդամաններ: Վերջիններիսկարմրա-վարդագույն

վունմակերեսը զարդարվածէ սն կամ կարմիր գույ նով կատարվածերկպատկերներով(հորիզոնականն ուղղահայաց ալիքաձն րաչափական գծեր, բեկյալներ, շեղանկյունիներն այլն): Հալաֆյանից տարբեր (հալաֆումբացակայումեն ուղղահայաց ալիքները ն այլ զարդեր)այս նյուուբեյդյան թերըմերձենում ենճ,այսպես կոչված, հյուսիս-միջագետքյան ն մշաուբեյդյան հարավ-միջագետքյան հալաֆյանի որը մշակույթին, ն անզարդ նմուշկան է շարքում հանդիսանում:Դրանց կույթիսիմբիոզն ճեր, որոնք պատրաստմաննրբությամբառանձնանում են տեղական Առկա նյութերն,այսպիսով,ցույց են տալիս, որ խեցեղենից(աղ.Մ՛նճ.52): հարավայինՄիջագետքումձնավորվածուբեյդյան մշակույթը, որի վաղ

փուլը հիմնականումընդգրկումէ մ.թ.ա. Մ հազ. Ա կես, բայց առավելապես վերջին քառորդն ընկած ժամանակաշրջանը,մ.թ.ա. ԼՄ հազ. արդեն, Տիգրիս-Եփրատովտարածվումէ հյուսիս, հասնում Տավրոսից հյուիսկ հյուսիս-արնելքումՈ̀ւրմիասիս ընկած Մալաթիա-Էլյազիգ-Պալու, յի, արնելքում` Խուզիստանի սահմանները: ՀարավայինՄիջագետքից արդյունքում (Քիշ-Էրիդու տարածքում)սկիզբ առած այս տեղաշարժերի է ունենալուց: գոյություն Մշակույթների հալաֆյանմշակույթը դադարում այդ փոփոխությունը,որն ամեննին էլ խաղաղ ճանապարհովչի կատարվել, իր արտացոլումնէ գտել ն Թեղուտի նյութերում:Այս հանգամանքըցույց է տալիս, որ ուբեյդյան մշակույթը ստեղծողները,եթե չեն էլ թափանցելԱնդրկովկասիհարավային մատույցները, ապա զգալի ազդեցություն են թողել տարածաշրջանում:Դրա ապացույցը կարող են հանդիսանալն Ուրմիայի շրջակա հուշարձաններից(օր. Սոլդուզիհովտի Պիջիլի-թեփե բնակավայրը)հայտնաբերվածնյութերը, որոնք հաիրենց արտացոլումնեն մարվումեն ուբեյդյան: Այս փոփոխություններն գտնում ն Վաճի մոտ գտնվող Թիլկի-թեփե, Շամիրամ-Ալթին այլ հուշարձաններից հայտնաբերվածնյութերում. Շամիրամ-Ալթիի ստորին շերտերիհալաֆյանխեցեղենըայստեղնս, վերինշերտերումփոխարինվում է հյուսիս-ուբեյդյանմշակույթին բնորոշ խեցեղենով: Ընդհանուր գծերով այսպիսին էր մ.թ.ա. Բ/ հազ. ԼԱ քառորդնընկածժամաճակապետութշրջանի իրավիճակը,երբ Հայկականլեռնաշխարհին հարնամճ

հանդես է յունների տարածքներնըճդգրկող հուշարձաններում այսպես կոչված, Կուր-Արաքսյանմշակույթը:

գալիս,

ծ-

|

վ

ի ր

,

ԳԼՈՒԽ

:

|

ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ք

ՎԱՂ ԲՐՈՆՋԵԴԱՐՅԱՆ

81. ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

ի

|

:

:

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԸՆԴԳՐԿՈՒՍՆ

ՈՒ

ՓՈՒԼԱԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

ի լ

Սասճագիտական գրականությանմեջ սովորաբար կուրարաքսյան անվանվողվաղ բրոնզեդարյան մշակույթնընդգրկումէ մ.թ.ա. 34-25/24-րդ դդ. ընկած հազարամյաժամանակաշրջանը: Այդ մշակույթը հյուսիսում մերառումէ Դաղստանն ու Կովկասյանլեռնաշղթան,հյուսիս-արնմուտքում սահմանակցում «Մայկոպյաճ»կոչվողմշակույթին,ապա իջնում հարավ-արնմուտքհ̀ասնելովԵփրատիվերին հոսանքներնու Աճտիտավրոս, իսկ հարավումն հարավ-արնելքում, առավելագույնտարածման ժաէ ն մանակաշրջանում, Վաճ ներառում Ուրմիա լճերն օղակող, ընդհուպ Թավրիզնընկած տարածքները:Ավելին,այդ մշակույթըստեղծածբնակչության առանձինխմբերմ.թ.ա. «2ՄՈՆ22ՄԱ-2ՉԱՄդդ.թափանցումեն Սիրիա ու Պաղեստին,հիմք դնում, այսպես կոչված, «Կիրբետ-Կերակյան» մշակույթին:Վերջինսիր անվանմամբ պարտականէ Մեռյալ ծովից հյուսիսգտնվողհամանուն փոքրբնակավայրին, որտեղ առաջին անգամ են այդ նյութերը է հայտնաբերվել: Ակնհայտ ճան, որ ծայրամասային, այդ թվում ն հյուսիսայինշրջանները,սահմանային, արվարձանայինեն հանդիսացել, որտեղայդ մշակույթինպատկանողնյութերնունեն զգալիորեն պարզեցված տեսք: Հետնելովնշված սահմաններին,դժվար չէ համոզվել, որ «ԿուրԱրաքսյան»անվանումը,որն անցյալ դարի 40-ական թվականներինառաջարկվելէր ականավորհնագետ Բ.Ա. Կուֆտինիկողմից,չհամապատասխանելով մշակույթիտարածման սահմաններին,պայմանականէ վերջինս պայմանավորված էր այն ժամանակ նման նյութերի` հիմճականում Կուր-Արաքսմիջագետքի հուշարձաններից հայտնաբերվածլինելու հանգամանքով: Ավելին, ԲԱ Կուֆտինն այդ նյութերը, որոնք Ե.Բայբուրդյանիկողմից «Շենգավիթյանմշակույթ» էին անվանվել, էնեոլիթինէր վերագրում(վաղ-խումբը): Հետագահետազոտությունները, ինչպեսն նախկինումպղնձյադիտվողմետաղեիրերի անալիզներիարդյունքները,ցույց տվեցին,որ դրանքպատրաստվածեն պղնձամկնդեղա-

վի

|

(հետնաբարսխալ է դրանքէճեոլիհամաձուլվածքից յինարհեստական սահիսկ այդ մշակույթիտարածմանսահմանները չեն թինվերագրելը), Կուր ն Արաքս գետերիմիջն ընկած տարածքով:Արտամանափակվում մեջ շրջանառվումեն ն գրականության սահմանյանմասնագիտական շփոթությունչառաջաց ճելու ն աճհարկի մաճրամասայլ անվանումներ. անդրադառնա:Նշենք ներից խուսափելու ճպատակով,դրանց չենք դուրս չեն գալիս հիմճամիայն,որ առաջարկվածբոլոր անվանումները ն լեռնաշխարհի կան՝այդ մշակույթիբնօրրանհանդիսացող Հայկական գտնվող տարածքներից:Կուրանրա անմիջական հարնանճությամբ ավանդույթները րաքսյանմշակույթը այդ տարածքի`էնեոլիթից եկող նոր աստիճանիհասցրած բնակչությանստեղծագործութզարգացման հետ սերտ կաէ հարնանմշակույթների յուննէ, որը կատարելագործվել պերպահպանելով:

տալիս, որ են ունեցել շումերներըԵփրատիհոսանքով առնտրականսերտ կապեր ստացել Հայկականլեռնաշխարհիբնիկներիհետ: Նրանցից շումերները քատեսակի են մետաղներ (պղինձ, ոսկի, արծաթ, կապար), տարբեր գրավոր աղբյուրները ցույց Շումերա-Աքքադական

են

Ամանոս), իսկ Սարգոն Աքքադացին րեր,շինափայտ (Արղաճա-Մադեն, Ա ՈԼ կեսում իրենց թշնամի երկրանունների ն նրա հաջորդները, հազ. Աղձճիք): թվումհիշատակումեն ն Արմանիերկիրը (Արմե-Շուպրիա, Ամենաընդհանուրգծերով այսպիսինէր Միջագետք Հայկական --

բնական լեռնաշխարհիրավիճակըմ.թ.ա. 111 հազ.: Միանգամայն եեն հյուսիս-հարավ տարբեր նյութեր արտացոլում վաղբրոնզեդարյան Մյուս ու ղած այդ կապերը, ազդեցություններն փոխազդեցությունները: կողմից, տեղական հիմքի վրա զարգացող Կուրարաքսյանմշակույթը երնանէ բերում ն ճախորդ դարաշրջանիցժառանգած հատկանիշներ, են միայն Կուրաորոնք զարգացմանընթացքումիրենց տեղը զիջում ոչ միայն րաքսյան մշակույթինբնորոշ նորանոր գծերի: Վերջիններս թույլ են ինքնատիպ,ուրույն բնույթ են հաղորդումայդ մշակույթին,այլն ընթացքին,առանձնացնելայդ առատալիսհետնելու նրա զարգացման է, որ

հանգուցակետերն հաջորդականութջընթացի ժամանակագրական է միջին յունը: Զարգացմանայդ ընթացքը ներկայանում եռափուլ`վաղ, ն ուշ աստիճաններիցկազմվածսանդղակիտեսքով: Նշված փուլերից իսկ երառաջիննընդգրկումէ 34-30/29-րդ դդ., երկրորդը2̀9-26-րդ դդ., համալիրնեբորդը` 26-24-րդ դդ.: Մ.թ.ա. 2ՉԱԽ-20ԱՆ20-դդ. թվագրվող որոշ հանդերձվաղ բրոնզեդարյան րը, իբրն վերապրուկ,պահպանելով դարաբրոնզի միջին են նոր` հատկանիշներ,դրսնորում միանգամայն ու

ա

ցույց են տաերբեմն4մ ն ավելին է կազմում:Այս մաճրամասները շրջանի առաջին փուլին բնորոշ գծեր: Վերջիններս ժամանակաշրջանիյունը ու պայլիս, որ երկրագործության անասճապահությանգարգացմամբ ճյութերին,որոնք մասնագիտական գրականությանմեջ հայտնի են ճան ստիբ նակիչներին ընդհարումները հաճախակիդարձած մանավորված, «կուրգանային մշակույթ»պայմանականանվանմամբ,վաղ բրոնզիցմիպելեն ամեն կերպ բարձրացնելբնակավայրիպաշտպանունակություջինին անցնելու բնույթ են հաղորդում: Սիաժամանակայդ նորահայտ հաճախակի բնույթն եմ փաստումն ժամաճանը:Այդ ընդհարումների հատկանիշները միջին բրոնզիդարաշրջանի սկիզբն են ազդարարում: տաբեր շերտերումդիտվող հրդեհներիհետբնակավայրերի կաշրջանի Առանձնացված փուլերում երնան եկող փոփոխություններն առաքերը: Առավել ամբողջական պատկերացումկազմելու նպատակով, վել ակնառու են դիտվում հատկապեսխեցանոթների,դրանց զարդաօրինակներիցներկայացնենքհամեմատաբար պարզ շերճախշերի,վերջիններիսստացմաճ եղանակների վրա: Հուշարձանների բազմաթիվ ն հստակ թվագրություն ունեցող հուշարձաններիցմի քատագրություն այլ տեսակներավելի դանդաղ են ձնափոխությունների ենթարկվել: կազկընձեռենորոշակի պատկերացում նիսը.դրանքհնարավորություն Վերջիններիս ու շարքում են կացարաններն դամբարանները: առանձնահատկությունբնակարանաշինության մելուշերտագրության, կողմերիվերաբերյալ: տարբեր ների,կենցաղի

82. ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ,ՏԱՃԱՐ-ՍՐԲԱՐԱՆՆԵՐ

Ինչպեսճախորդ,այնպես էլ վաղ բրոնզիդարաշրջանում, բնակավայրերըկառուցվածեն հարթավայրերում` մոտ, հաջրավազաններին ճախ` նախալեռնային գոտում, բարձրադիրվայրերում: Հիմնական այդ

զուգահեռ առկա եմ նժամանակավոր բնակավայրերին բնույթ ունեցող-

ճեր: Վերջիններս սովորաբար գտնվումեն բարձր լեռնային գոտիներում. արոտավայրերով հարուստ այդ տարածքներումիջնանել են ամռան ամիսճերինանասունների հոտերըսար բարձրացրածխաշնարածները: Սակավաթիվ կացարաններից կազմված նման բճակատեղիներում, ավելի ճիշտ` կայաններում, մշակութայինշերտի հզորությունըմեծ չէ, իսկ հայտնաբերված նյութերըհիմնականումխեցանոթներիբեկորներ են, քարից ն ոսկրիցպատրաստվածգործիքներ:Այդպիսի կայաններհայտճի են Եղեգնաձորի շրջանի Ելփին գյուղի մոտակասարում գտնվող «Մոխրոտ»վայրում, Վրաստանում (Գրեմի), Հարավային Օսեթիայում (Կուլբակեբին Օսպրիսիգյուղի մոտ) ն այլ վայրերում:Ինչ վերաբերումէ աշտական՝ ապա դրանք տեղադրվածեն կիրճերով բնակավայրերին, շրջափակվածհրվանդանների վրա, բնական դժվարամատչելի տեղերում: Նման տեղադրությունը է դարձրել դրանք: Ավեդժվարամատչելի լին, առանձինբնակավայրեր, բայց հատկապես խոշորները,ի տարբերություն ճախորդդարաշրջանի` սոսկ կացարանների խմբերը իրար միացնողկավաշենպատերի, որոնք չէին փոխում բնակավայրիբաց, անպաշտպան բնույթը,շրջափակվումեն ողջ բնակավայրըներառող աղյուսաշեն կամ անմշակքարերովձնավորված, ավելի շուտ արգելապատնեշի նմաճվողկիկլոպյանպարիսպներով. վերջիններիս

լայնութ-

30մ բարձՇենգավիթ:Հրազդանի մակերնույթիցմոտավորապես զբաղեցնողայս բազմաշերտ րությունունեցող բլրի հարթ գագաթամասը տեղակայված է հարնաճությամբ լճի գտնվում Երնանյան բնակատեղին մշակութային որի մերձակա տարածքում:Հուշարձանը, հիվանդանոցի շերտերիընդհանուրհզորությունը3-3,5մ է, հրեք կողմից, շնորհիվ բլրի է եղել. բլուրը միայնհարավային զառիթափլանջերի, դժվարամատչելի ակողմիցէ դյուրամատչելի:Բնակավայրի երրորդ շերտում (ստորին` շերվերին ռաջինշերտը պատկանումէ էնեոլիթի դարաշրջանին,իսկ 2020է տից` 1մ խորությունիցվերցվածածխի անալիզը տվել է մ.թ.ա. 80թթ.արդյունքը)բացվել է վերին մասում աղյուսաշար, մոտավորապես 4 լայնություն ունեցող քարե հիմքով պարիսպ: Վերջինիստակ, հյուսիէ գետն իջնող գետնուղի.այն ունի 1,5մ սայինմասում, պատրաստված բարձրությունն ճույնչափ լայնություն:Գետնուղու պատերնամրացված են քարաշարով,իսկ առաստաղը սալերովէ ծածկված: Նման գետնուղին շրջափակներունեն ճան Էլարի, Հառիճի կիկլոպյանպարիսպներով -

այլ

ված,վաղ բրոնզեդարյան բնակատեղիներ: կացարաններըհատակագծում Շենգավիթի վաղ բրոնզեդարյան 6-8մ տրամագիծ:Դրանց կից ունեն շրջանաձն ն ուղղանկյունաձնեն, կառուցված են տնտեսական նշանակությունունեցող քառանկյունշիեն. խոնություններ,հորեր: Վերջիններիսմեջ (դրանցչափերըտարբեր 0,7-1,5մ) հայտնաբերրությունը տատանվումէ 0,7-1,9մ, տրամագիծը՝ գորբեկորներ,քարից, ոսկորից պատրաստված ված են խեցանոթների ն ծիքներ,տարբերտեսակներիպատկանողցորենի գարու հատիկճեր:

այնպեսէլ տնտեսականկառույցներիպատերը Ինչպեսկացարանների, ի

ո

է

վ

|

շարված են հում աղյուսներով:Կացարանճերումհայտնաբերվածեն կոճաձն կտուրը(օժանդակ կառույցներինըհարթ է եղել) պահող հենասյան տակ դրված քարե խարիսխներ,տնտեսականն ծիսական նշաճակության օջախներ (աղ.Մ1լօ), տարատեսակ պատվանդան- հենակներ, մարդկանցն կենդաճիներիկավակերտ արձանիկներ (աղ.ԱՀ), աղորիքներ, կացնի կաղապար, մետաղե իրեր, մանգաղների ներդիրներ, տարատեսակխեցանոթներիմասեր: Երկրորդ շերտի խեցանոթներիգերակշռող մեծամասճությունն ունի ուռուցիկ-ներճկված զարդեր, որոնք երրորդշերտի նյութերի վրա համալրվածեն անոթներիուսն ու վզի հիմքը գոտնորողերկրաչափականբճույթի նուրբ փորագիր պատկերներով: Պեղումներիարդյունքները ցույց են տալիս, որ բնակավայրը վաղ բրոնզիդարաշրջանում,իր ծաղկման փուլում (ԱԼ հազ.Լքառորդ) ընդարձակ է եղել. զբաղեցրել է ն պարսպից դուրս գտնվող տարածքները,իսկ հետագայում(11 հազ. Ա քառորդ), երբ քաղաքը անկում է ապրել, պարփակվել է պարսպապատ տարածքում: Այդ շրջանում լքված թաղամասերը փոխարկվումեն դամբարաճադաշտի:Այդտեղ բացված են ինչպես հիմնահողային, այնպես էլ քարաշար պատերով, հատակագծում ուղդամբարաններ:Դրանց մեջ կատարվել են ինչպես սովորական` կողքի պառկեցված, կծկված վերջույթներով թաղումներ, այնպես էլ ինքնատիպ` դիամասնատման ն գլխատման հատուկ ծեսերով կատարվածներ:Դամբարաններումհայտնաբերվածեն ոչ միայն մանը ու խոշորեղջերավորկենդանիների,այլն ձիու ոսկորներ:

ղանկյունաձն

ն

ի

: ։

| լ

հատվածներ:Նման բաժիններունեն ն այլ հուշարձաններումպեղված, հատակագծումուղղանկյունաձնկացարանները.նմանները Քյուլ-թեփեումերնանեն գալիս 14-րդ հորիզոնում: Տարբեր հորիզոններից հայտնաբերված նյութերը, այդ թվում ն կացնիկաղապար, մանգաղ ն այլն, բացառությամբհիմնականումանզարդ խեցեղենին դեպի վեր լայնացող կողերով հարթահատակծիսականօջախների(աղ.11), կրկնում են Շենգավթի 2-րդ շերտից գտնվածներին,որոնք դարաշրջանիմիջին փուլին են պատկանում:Վերջիններիս նուրբ կավերիզովստացված ուռուցիկ զարդի պարզ ձներից մեկը (երկպարույրպատկեր)առկա է Քյուլ թեփեից գտնված կճուճներիցմեկի կիսագնդաձնբռնակի տակ (աղ.Մ1117): Նման փաստերը, որոնց պետքէ ավելացնել ն առաջին փուլում հայտնի ուղղանկյումաձնկացարանները,ցույց են տալիս մշակույթի զարգացմանընթացքը, որը դիտվումէ ն այլ հուշարձաններիցհայտնաբերվածնյութերի վրա: Դրա օրինակներիցմեկը կարող է հանդիսանալԳեղարոտի բնակավայրը: -

Գեղարոտ:Արագածոտնիմարզի համանուն գյուղի արնելյան կողբարձրացող բլրի վրա գտնվող այս հուշարձանը բազմաշերտ է: Վաղ բրոնզեդարյանկացարաններըտեղադրված են բլրի գագաթինն լանջերի ստորոտում:Պեղումճերի ընարնմտյանու հյուսիսարնմտյան ճան են բացվել ազքում հեճապատեր:Բլրի գագաթին դարավանդների դար թացքում բացվել շրջանաձնշինության մնաբացված են ուղղանկյունկցակառույցներով ցորդներն առանձնացած,հատակագծումուղղանկյուն, քարաշար պատերովերկմասանիկացարան:Վերջինիս հատակը, ինչպես ն վերը ճեր2-3սմ կայացված հուշարձաններումբացվածներինը,հարթեցված է են ծիհաստությունունեցող կավացեխով:Կացարաններումգտնված նիզակ, հենակներ, պատվանդաններ, տարատեսակ սական օջախներ, կափարիչներ:Համաճման ոսկրենետեր, խեցանոթներ,սկավառակաձն ն անզարդխեցանոթներեն հայտնաբերված հուշարձանիտարածքում գտնվող սալարկղից, որի հարավային պատի վրա բացված մուտքը ծածկվածէ եղել սալաքարով(աղ.ՄԼՀՀա):Բնակավայրի հաջորդ շերտից գտնված նյութերը վաղ բրոնզի դարաշրջանիվերջին փուլին են պատկանում:Բնակավայրի ստորինշերտից վերցված ածխի աճալիզներըտվել են 34-31/30դդ.,իսկ վերինը՝ 29-25-րդ դդ. արդյունքները: մում

Քյուլ-թնփե: Նախիջնանից մոտավորապես8կմ հեռավորության վրա գտնվողայս բազմաշերտհուշարձանում (շերտերիընդհանուրհզորությունը մոտավորապես21մ է), երկրորդ` վաղ բրոնզեդարյանշերտը, որը ստորին` էնեոլիթյանշերտից անջատված է 15-40սմ հաստություն ուճեցող «մաքուր» հողանստվածքով, ունի 8,5-9մ հզորություն ն կազմված է 14 շինարարականհորիզոններից:Վերջիններսիրար են հաջորդում յուրաքանչյուր35-50սմ խորությանվրա: Ստորին երկու հորիզոնների (-Ա) կացարաններըհատակագծումշրջանաձն են (ներքին տրամագիծը տատանվումէ 3-5մ միջն), իսկ երրորդհորիզոնից սկսած, դրանց կից հանդես են գալիս տնտեսականնշաճակությանուղղանկյուն փոքր կառույցներ(աղ.Մ1լ): Վերջիններս12-րդ հորիզոնում (խոր. 8,5մ., այդտեղիցվերցված ածխի անալիզըտվել է մ.թ.ա. 2920Է 90թթ. արդյունքը) 1460մ բարձրության վրա հետ մուտքով հաղորդակցվող Շիրակավան: Ծովի մակերնույթից լրացվում են շրջանաձն կացարանների է Հին Շիրակավան հուշարձանըզբաղեցնում բազմաշերտ գտնվողայս խոշոր շինությունների:Ավելին, շրջաճաձն կացարաններիներսում ճեղ գյուղի հարնանությամբձգվող բարձունքիգագաթայինհարթությունը միջճապատովառանձնացվումեն խորդանոցի դեր կատարող փոքր

--

(ներկայումս այդտեղ Նոր Շիրակավանն է կառուցված), արնմտյան լանջն ու ստորոտը: Վաղ բրոնզեդարյանկացարաններըտեղադրված են ստորոտումն լանջի վրա պատրաստվածհարթակներում:Աստիճաճաձն բարձրացողայդ հարթակներըստացվել են բլրի լանջից անհրաժեշտ չափերի տարածք զբաղեցնողհող հանելով: Հատակագծումուղղանկյունաձն, անկյուններից մեկ-երկուսում կլորացող տեսք ունեցող վաղ բրոնզեդարյանկացարամճճների քարաշար պատերից մեկ-երկուսը հենված են մայր հողի մեջ խորացողհողաշերտի կտրվածքին: Բլրալանջերի հանվածքնճերումպատրաստված, հատակագծու ուղղանկյունաձնն կլորացող անկյուններ ունեցող կացարանները,վայ բրոնզիդարաշրջանումեզակիչեն: Ճարտարապետական երկու լուծում ների (շրջանաձն ն ուղղանկյուն) մեկտեղմամբ պատրաստված նման կացարաններբացված են ն Կվացխելեբիում,այն տարբերությամբ,որ առավել վաղ տարիք ունեցող (Շ շերտի կառույցները թվագրվում են մ.թ.ա. 2810 Հ 90թթ.) այդ բնակարաններիբոլոր անկյունները կլռրացող են, իսկ Ց շերտում բացվածներիանկյուններից միայն երկուսն են կլորացող: Ուղղաճկյունաձնկացարաններեն բացված նան Արծն/Կարազում ն այլ հուշարձաններում: Առանձինընտանիքներիպատկանող,մեկ սենյակիցկազմված այդ բնակարանները(դրանց բակերում հորեր են պատրաստված) բարակ միջնապատովբաժանված են երկու անհավասար մասերի: Դրանցից մեծը բնակելինէ, իսկ փոքրը տնտեսականնշանակությունէ ունեցել: Առանձինկացարաններում,ինչպես ն շրջանաձն հատակագիծունեցողմերի դեպքում, պատերի տակ պատրաստված տնտեսական օջախներիճ զուգահեռ, սենյակի կենտրոնումտեղադրված են ծիսական ճշանակության կավակերտ շրջանաձն կրակարանմներ:Վերջիններիս մոտ գտնված են ծիսական իրեր (պատվանդաններ, հենակներաղ. 11.7, արձանիկներ),աղորիքներ: Կացարաններիներքինհարդարանքըլրա ճում են պատերիցմեկ-երկուսիտակ պատրաստվածոչ բարձր (0,5մ), Բնա կավացեխովերեսապատված, քարակերտմահիճ-նստարանները: կարաններիցմեկում դրանցիցմեկի վրա շարված կարասներըփշրվե էին հրդեհիցփլված տանիքիծանրությունից: Ինչպես ճախորդհուշարձաններում,այստեղ նս սենյակներիհատակներըհարթեցվածեն կավաշաղախի շերտով: Հայտնաբերված ճյութերը պատկանումեն վաղ բրոնզիդարաշրջանիերրորդփուլին: Աստիճամաձնբարձրացողբնակարաններիմիջն առաջացած ազատ տարածությունները ե( ոչ միայնբակեր, այլն աճցում-արահետներ

Դրանց զուգահեռ, առանձին հուշարձաններումառկա են հանդիսացել: հատուկ թողնված նեղ փողոցներ:Այդպիսիք առկա են, օրինակ, Ագաուր փողոցի լայնությունըկազմումէ 1,9-2,2մ, իսկ րակիբնակավայրում, ՄասիսիենթաշրջանիՋրահովիտ հուշարձանումբացված բնակավայէ կազմում (աղ.Մ՛1ն): րում,փողոցիերկարությունըմոտավորապես 100մ Տարբերդարաշրջաններիպատկանողմշակութայինշերտերից կազմված Ջրահովտի բնակավայրում,որտեղ վաղ բրոնզի դարաշրջանինէ 15 շինարարականհորիզոն,բացվածէ ճան տաճարական պատկանում համալիր, որը գործել է դարաշրջանիբոլոր փուլերում: Այդ սրբարանը կազմվածէ իրար մեջ ճերառնված երեք միանման կառույցներից: Ամբողջությանմեջ 7-8մ տրամագիծ ունեցող այդ շրջաճաձն շինության գլաճաձնտեսք ունեցող կենտրոնումհում աղյուսներիցպատրաստված, զանգվածեղկառույցի (տրամագիծը3մ) հարթ գագաթինշրջանաձնծիսական օջախ է տեղադրված (աղ.՛Ար): Սրբարանումգտնված են արայլ իրեր, ինչպես ն կացնի կաղապար, ձանիկներ,պաշտամունքային հնոցի մնացորդներ, մետաղագործությանհետ կապված այլ նյութեր: Վերջիններիսառկայությունը տաճարում ցույց է տալիս մետաղագործությանծիսականբնույթ ունենալը. այդ երնույթը դիտվումէ ն հետագա դարաշրջաններում: պաշտամունքի Կարնոր է նս մեկ հանգամանք.պայմանավորված տարբերկերպ զոհասեղանները բնույթով`տաճար-սրբարանները նդրանց են ձնավորվել:Այսպես, եթե Ջրահովտիտաճարումուշադրությանկենտրոնում գլանաձն կառույցն ու օջախն են եղել, ապա Էջմիածնի մոտ գտնվողՍոխրաբլուր բնակավայրիսրբարանումհիմնականդերը հատկացվածէ եղել տուֆով ու բազալտեսալերով երեսապատված,7,4::5,5մ ու սյուճաձնքարակոթողին: չափերիպատվանդան-զոհասեղանին Այլ տեսք ունի Ախալցխայից ոչ հեռու գտնվող Ամիրաճիս-Գորա կոչվող բնակավայրի սրբարանը: Սոտավորապես3հա տարածք զբաղեցնողբնակավայրից առանձնացված այդ համալիրը, որը քարաշար պատով է շրջափակվել, ունի ժայռի մեջ խորացող միջանցք: Այդտեղ գտնվել են օջախներ, կրկնվող նշաններով (լուսին, թռչուն, զոհարան) զարդարվածխեցանոթ,ծիսականայլ իրեր: Ներկայացված սրբարանների հակիրճ նկարագրությունիցիսկ ճկատելիէ, որ վաղ բրոնզեդարյանհավատալիքները ն դրանց հետ կապվածծիսական արարողություններըբարդ են եղել: Դրանց վերաբերյալ զգալի տեղեկություններ են պարունակումճան դարաշրջանի դամբարանները:

Աղյուսակ Մլ

83.

ԴԱՍԲԱՐԱՆՆԵՐ

բնակավայրերիպեղումներիարդյունքները Վաղ բրոնզեդարյան հատակների կամ կացարանների ցույց են տալիս, որ բնակավայրերում

են կատարվել: Առանձին դեպքերում տակ թաղումներհազվադեպ հայտդրանքծիսականբնույթ են ունեցել: Վաղ բրոնզիդարաշրջանում կատարվածթաղումներ:Օրինակիհամար կարեճի են ն քարայրներում մոտակայքում լի է հիշատակելԿապաճի շրջանի Տանձավեր գյուղի եզասակայն, գտնվողքարայրումկատարվածթաղումը:Այդպիսիները, կազի լինելով,որնէ դարաշրջանիհամար բնորոշ չեն. քարայրներում ն են հետագա դարաշրջաններում: տարվածթաղումներհանդիպում

թաղումներըկատարվել հիմճակաՎաղ բրոնզիդարաշրջանում ում բնակավայրից դուրս գտնվող առանձին`հատուկ այդ ճպատակի Այդ դամբարանադաշտերո տամարնախատեսվածտարածքներում: դամբարանայնպես էլ քարարկղային առկաեն ինչպեսհիմնահողային, են

գետնի

ներ: Անճխաթարպահպանվածվայրերումայդ դամբարանները Կարմակերեսինառանձնանում են մանը քարերիփռվածքով(Լճաշեն, ն Առանձին դամբարանադաշտե ճաղբյուր, Ծաղկալանջ այլն, աղ.Պ1շ): շերտագրատեսակների նշված դամբարանների Էլար) րում (օրինակ` դամբարաննեցույց է տալիս, որ հիմնահողային կանդասավորությունը էլ այնպես քարարկղային են: Ինչպես հիմնահողային, րը ավելի վաղ են ուղունեն. առկա դամբարաններըհատակագծումտարբեր ձներ ունեցողներ: ղանկյուն,ձվածիր, առանձին դեպքերումպ̀ա յտաձն տեսք

Վերջիններիս մեկ պատմ ուղիղ է, իսկ մյուսները կամար ձնավորելով րան են միանում: Առավել տարածվածեն հատակագծումուղղանկյուդրանցպատերիցմեաձն քարարկղները:Առանձին հուշարձաններում

ուղղվածությունը դամբարանների ի վրա (սովորաբար հարավակողմի. մուտք է բացշեղումով) թ եթնակի յուսիս-հարավէ, արնելք-արնմուտք

Վերջինս արտաքին կողմից ծածկվել է մեկ-երկու սալաքարով հայտնի են Քեթիում, Գեղարոտում, աղ.Մ1.3ա):Նման դամբարաններ ն այլն: Քեթիում, Ծաղկալանջումն այլ վայՀառիճում,Կարճաղբյուրում մի քանիսիմուտքի րերում բացված այդօրինակ դամբարաններից հաջորդաԱյդ դամբարաններում սոջնում միջանցք է պատրաստված: տեղ համար մար թաղվել են ընտանիքիանդամները:Նոր հանգուցյալի ն ազատելու ճպատակով,նախորդներիոսկորճերըհավաքվել կուտակվել են հյուսիսային`մուտքի հակադիրկողմի պատի տակ, իսկ վերջինը նման թաղումմուտքիմոտ է տեղադրվել(բաց համալիր): Խմբակային ած:

ներըչպետք է շփոթելտիրոջնուղեկցողսպանված ծառաներիհամաժամանակյաթաղումներիհետ, որից հետո դամբարանըայլես չի բացվել (փակհամալիր): Դամբարանների նշված տեսակներից բացի վաղ բրոնզի դարաշրջանում հանդիպումեն ն սալարկղճեր: Վերջիններիսպատերըկազմված են հողի կտրվածքին հենած, կողք-կողքիդասավորվածխոշոր սալերից.դրանցվրա, ինչպեսն նախորդդեպքերում, սալաքարեր են դրվել: Այդ դամբարանները նս, պարունակում են ինչպես անհատական, այնպես էլ խմբակային կամ զույգային թաղումներ: Անկախդամբարանի տեսակից,թաղման դիրքը հիմճականումաջ կամ ձախ կողքի, կծկած վերջույթներով պառկեցված վիճակն է: Ակնհայտ է, որ թաղվածների դեմքը(խոսքըվերաբերումէ անհատականթաղումներին,բայց ոչ անկանոն հավաքված մնացորդներին) հիմնականում արնելք է դարձված. առանձին դեպքերումմիայն (օրինակ` Էլա-

ա Թ աքն ժամանակ է: գործածվել հանգուցյաա ռիացվոծ Չիր Թաղվածների ումըխեցանոթմներ, իրեր, հիմնակ երկենդանիների (հիմնականում մանր ո

աո

փ

օխրա լի վրա, բայց դա համատա

Վ դաղբրոնզիդարաշրջանում,թաղման ան

ցպնվելէ

հետ

են

տարբեր տեսակի բեմն

դրվել որոնց մեջ խոշորեղջերավոր) ոսկորներ

արկ Դամբարաններում հայտնաբեր. կենք, զոհաբերված վ մասերիոսկորներ:

մսեղենսննդի մնացորդներ են վում են ճան կավ չեն այն դեպքերը,ե

լին

խեն անծին երը դամբարանախուց դրվել մասնակի վիճակով` խաւ ե դեպքերումխեցանոթների ար մասերը ան մոորպուց Դարբարանի տարբերհատվածներում,երբեմը եր բ

հա

չ

գտնվում երբեմն են գտնվում

Սա-

ցա

են

հետո: Նման

դրանցառանձինբեկորներ:

ՄՇԱԿՈՒՅԹ

84.ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

Մերկացած (յոթը ններին ոսկրից, փայտից

հայանարերվածհսկայական Ա ածՔներից,

տարատեսակ. քարերից, Տ տոմրից, փայտից պատրաստված գործիքներով, զենքերով քորով, սպասքի առարկաներով, փոխադրամիջոց ճերի մանրաԽեցեղենի Ն կենցաղայինիրերի այլնայլ «ռկա րով: տեսականին ցույց է տալիս վաղ բ րոնզի դարաշրջանում, տնտեսության բոլոր

նանիի կոա

բնագավառներում կատարվածհսկայա-

առաջընթացը:Զարգացմանայդ ընթացքինհետնելուն մեծապես են բազմաշերտբնակատեղիներից հայտնաբերված նյութեմպաստում են կամ այն տեսակի զարայս ճյութերի ոչ միայն տալիս րը, որոնքցույց են ուղղությունը,այլն հնարավորություն ստեղծում հետնել այդ գացման սահմաններին,կատարելներժամանակագրական փոփոխությունների կարնոր է խեցեղենարտեսակետիցառավել Այս քինփուլաբաժանում: զանգվածաբարհայտնաբերվողայդ ճյութն ավելի արագ է տադրանքը. ենթարկվել:Ինչ վերաբերումէ մետաղե նյութերին, փոփոխությունների ապա դրանքդեռնս բավարարչեն մետաղե առարկակաղապարներին, մանրամասն կերպով կատարելու համար, մաճերիփուլաբաժանումը նավանդդրանց մի զգալի մասը պատահականգյուտեր են: Այդուհանտեղականմշակույթի զարգացման,հարնան դերձ,որոշ պատկերացում, հետ եղած կապերի վերաբերյալ, դրանք, այնուամենայնիվ, երկրների Կն

տալիսեն:

Սետաղենյութեր: Ներկայացված են տարատեսակգործիքներով, զենքերով,պերճանքի առարկաներով:Դասերի նման բաժանումընյութերիառանձինտեսակներիհամար որոշ չափով պայմանականէ, որովհետն նույն իրը կարող էր կիրառվել Ն իբրն զենք, ն գործիք: Նման բերիցեն կացինները:Վերջիններսըստ ձնի երկու խմբի են բաժանվում: ոԴրանցիցառաջիններընման են քարից պատրաստվածնմուշներին ըռնցիցմեկը Քեջիից է գտնված (աղ.Մ'11)չ Ինչպես քարից պատրաստկամ ճակատայինմասում թեթնավածները,սրանք նս ուղղանկյունճաձն ունեն: Նման կացիններնայդպիկիուռուցիկտեսքով աշխատաբերան ու կավից պատրաստվածկաղասիք պատրաստելուհամար քարից պարներհայտնի են Գյումրիից, Բրդաձորից, Շենգավթից, Գառնիից, գանձից, Նախիջնանի Քյուլ-թեփե բնակավայրի շերմերձերնանյան Հետագա տի ստորին հորիզոնից ն այլ հուշարձաններից(աղ.ՊԱԱԼ,ջ): ետ թեքվող զարգացմանընթացքումայս կացիններիկոթառը թեթնակի մնում է տեսքը ուղղանկյուն է աշխատաբերանի բայց տեսք ընդունում, նույնը:Նման կացիններմ.թ.ա. 111հազ. կեսերովթվագրվողնյութերիմիհայտնի են Էջմիածնից,Կարազից (աղ.ՂՈյ): Դրանցից չեն ջավայրում տարբերվումԱրարատյանդաշտից,Ջողազ գյուղի մոտ գտնվողՇահլամա 2-րդ ամրոցից, Վրաստանի,Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի ԼԱ հազ. 1-ին կեսով ն վերջովթվագրվողհուտարբերհուշարձաններից, Այդուհանդերձ,ճյութերի այս տեշարձաններիցհայտճաբերվածները:

նյու-

Է

հանդի կոզր նազազէ հանդիպում:

Ց

`. Աղյուսակ Մլլ

ձվ

է,

Ն

Եզակի օրինակներովէ ներկայացված ճան կացինների երկրորդ տեսակը:«Կտցավորկացին» անվամբհայտնի այս տեսակը, որ նման է քլունգներին,հարմարեցվածէ տարբեր աշխատանքներ ժամանակակից համար: Իրոք, Հայաստանիտարածքից դեռես սակավ օրիկատարելու նակներովհայտնի այդ կացիններիցԳյումրիի թանգարաճումպահպանվողնմուշը, որի հայտնաբերմանստույգ հանգամանքներըպարզ է չեն, կացնիցն հողուրագիցկազմվածգործիքների միասնություն ճերսեկայացնում:Օրինակներիցերկրորդը, որը գտնված է Ալավերդուց, է ն Կ ացիճների այս պաձնելուստից կացնից կազմված իր (աղ.Մ11էլօ): տեսակը,մետաղե այլ նյութերի հետ, հայտնի է ն մերձերնանյանգանձից: Կարնոր է այն հանգամանքը,որ նման կացիններհայտնաբերված են ն Լկավերդու մետաղագործական օջախին մոտ գտնվող այլ վայրերից (Դմանիսիի շրջանի Փինեզաուրի գյուղ, Կախեթում` Թիանետիի ւ.

շրջան),որոնք ցույց են տալիս Հայկականլեռնաշխարհիմետաղագորօծականկենտրոններիշարքում իր տեղն ու դերը ունեցող Ալավերդու ու ն Գետաբեկի ջախի նշանակությունը: Վերջինս, ինչպես Կապանի ինչպես ցույց են տալիս մետաղագրականանալիզների պղնձահանքերը, արդյունքները,մեծ նշանակությունէ ունեցել Արնելյան Եվրոպայի հազարգացմանհամար (հետարավայինշրջանների մետաղագործության զոտություններըկատարվածեն Ե.Ն. Չերնիխի կողմից): Այս տեսակետից ուշադրություն է գրավում ն Դնեպրի ափից (Վերեմյե գյուղ) գտնվածկտցավոր կացինը. մ.թ.ա. ԼՄ հազ. վերջով (3150Է50թթ.)թվագրվողայդ նմուշը ներմուծվածլիճելով Անդրկովկասից,նման է Ալավերհայտնաբերվածին: Հայաստանին հարնաներկրներիհետ ունեցած կապերը վեր հանելու տեսակետից կարնոր նշանակությունունեն ն ճիզակները, որոնց սակավաթիվնմուշներնառանձինտարբերակներեն ներկայացնում:Ամասում թեթնակի պատկանողներըկենտրոնական ռաջին տարբերակին զենքեր են, ոսայրով ուռուցիկ տեսք ունեցող, փետրաձնմարտական է րոնց մի մասի ցողունաձնկոթը, ինչպիսին օրինակ Գավառից հայտԱյլ նմուշների վրա այդ ճաբերվածը,գնդաձն ելուստ ունի (աղ.Պ1Անշ): է ելուստով: Նման նիլայնացող գնդիկըփոխարինված շուրջանակի զակներվաղ բրոնզիդարաշրջանիառաջինփուլին պատկանողհուշարձանճերիցհայտնի են Գեղարոտից(աղ.՛ԼԼլ), Մալաթիայիմոտ գտնվող կոչվող հուշարձանիՄԼՃ շերտից, Ցարցիս-Գորայիցն այլ Արսլան-թեփե

դուց

հնավայրերից:Ցողունաձնկոթի վրա նման ելուստ ունեն ն Խաչբուլաղից, Քյուլ թեփեից, Կվացխելեբիից,Ցարցիս-Գորայից ն այլ հուշար89

վ ճատ աոան կած է

տարտետոնի կարատ հտնրք տարաջջոր Նախի գործումՑո: որոր տաղագործական փոխանցելու Նբազհաջիվ այլ վայրերից գիտելիքներ արդյունքները): տազոտությունների

Վերջիններիսմարտականսայրը, նաձաններիցհայտնաբերվածները: տիկան գոր ամադր են: Ա տարբերակներիզուգահեռներըլայն տարածված զենքե են Ողից, Կարքեմիշից, Շոչից Աթ հայտնի Դրանք վկայում են ոչ միայն հարավ-հյուսիս սերտ կապերի առկայությունը, այլն ցողունաձն կոթունով ճիզակների` վաղ բրոնզի դարաշրջաճին բնորոշ զինատեսակլինելը: Վաղ բրոնզի դարաշրջանումհաճախ հանդիպողզինատեսակներից են ն տերնաձն,ձգված շեղբ ու դաստակի ամրացմանհամար կարճ լեզվակ ունեցող պարզունակդաշույնները: Դրանց բազմաթիվօրինակճերից են Էլարից (աղ.Մ1Ալչ),Գյումրիից, վաղ բրոնզի դարաշրջանի առաջին փուլի այլ հուշարձաններից հայտնաբերվածները: Նման դաշույններ, գրեթե անփոփոխձնով, հանդիպում են ե հետագա դարաշրեն ջաններում: Այս պարզունակ դաշույնների շարքում առանձնանում ՀարավայինՕսեթիայից(Կորետի, Ցարցիս-Գորա) հայտնաբերվածները. դրանց բրոնզաձույլ, զարդարուն դաստակներըմոմե մոդելով են ապատրաստված:Այս փաստերըցույց են տալիս մետաղագործության րագ զարգացումը: Վաղ բրոնզեդարյանմետաղե նյութերի շարքում փոքր խումբ են կազմումբրոնզաձույլ,դեպի վեր աստիճանաբարնեղացողտեսք ունեցող հարթ տապարիկները: Մերձերնանյան գանձից (աղ.Մոլլւ), Արծն/Կարազից, Թռեղքից, Դիղոմիիցն այլ հուշարձաններիցհայտնաբերված այդ գործիքներըհարմարեցվածեն տարբեր աշխատանքներ կատարելուհամար. անհրաժեշտության դեպքումդրանք կարող էին ուրագի, դուրի, կացնի ն այլ գործիքներիդեր կատարել:Պատահականչէ, որ նման աշխատանքներ կատարելուհամարնախատեսվածքարե գործիքներնավելի քան հազվադեպեն հանդիպում.դրանք դուրս էին մղվում բրոնզաձույլգործիքներիկողմից:Վերջիններսաստիճանաբարփոխարինումէին ն տնտեսության այլ բնագավառներում օգտագործվողքարից պատրաստվածներին: Գործիքներիայդ խմբին են պատկանում մանգաղները:Դրանք ներկայացվածեն ինչպես լայնաշեղբ (Գառնի, Քյովթեփե, Ամիրաճնիս-Գորա), այնպես էլ նեղ, բավականինկորացած տեսք ունեցող նմուշներով(Կարազ, Բլուր, Խիզանաանտ-Գորա):Կարնոր է այն հանգամանքը, որ Գառնիի(աղ.ԿՂԱլչ),Նախիջնանիօրինակներըն ու հարակիցտարածքներիմետաղե ճյուընդհանրապես Հայաստանի թերը պատրաստված են մկնդեղայինբրոնզից. այդ համաձուլվածքից պատրաստվածնմաճ իրեր հայտճաբերվածեն ն Մայկոպի վաղ բրոն-

.

իոր-

ապերճան ճում Մետաղե իրերի վերջին խումբը են նե րկայացնում պերճանքի 11) (76 մեկում Դրանց շարքումեն Էլարի դամբարաններից ռարկաները: (աղ.ՄԱլլչ),երկպարույր օգտնվածպարուրագալար ապարանջանները

սակրաճն, ԿԱ հորա ր (ող.աի

(աղ.ՄԼԼու), ղերը,շքասեղ-քորոցները ն ուլունքներնու կախիկ ունեցող տեսք այլ կաձն գուր Շեռգաղթի Նշված նյութերիշարքումառանձնակի տեղ է գրավում թիթեղից նուրբ ոսկու մեկում (76.1) հայտնաբերված, բարաններից կախիկը, որը կախելու համար գլանա րաստված,սկավառակաձն է սեղմամբստացված ծալվածպոչիկ ունի: Իրի մակերեսըզարդարված արված ու դրանց մեջ փորագրությամբ շրջագծերով,եռանկյունիներով

Ի

գծիկներով: ն

իրեր: Այս նյութերից պատոսկորից պատրաստված Քարից եճ րաստվածիրերի տեսականին կազմումայնպիսիները,որոնց համար ինչպես ն գործիքքարը ն ոսկորը անհրաժեշտ հումք էին հանդիսանում, ներ ու զենքեր, որոնց մետաղից պատրաստելըխիստ անհրաժեշտ չլիդեռեսձեռնտու չէր լայն սպառողնենելով,տվյալ ժամանակաշրջանում, ասած` քարին կամ ոսկորին նախապատվություն րի համար: Այլ կերպ տալը պայմանավորված է եղել մետաղի թանկությամբու տվյալ տեսակի Օրիճակ,կարելի է մատգործիքին գենքի կիրառությանբճագավառով: նետասլաքն վաճակատից պատրաստված ճանշելոսկորից (աղ.ՄԱեց) են հանդիպումվաղ բրոնզեդարյան ները (աղ.Մ1Ո2,.շ»),որոնք հաճախ հետո կարող էր կորչել ն բրոնզՆետն արձակվելուց հուշարձաններում: յա Կմուշների օգտագործումը մետաղի թանկության պատճառով, ձեռնտու չէր: Հակառակ ճետասլաքների, քարից պատրաստվածտեգի կամ նիզակի խոցող ծայրակալներըհազվադեպհանդիպող նյութերից են: Նմանները հայտնի են Գեղարոտից(աղ.ՄՈԼյջ),Քեթիից ն այլ հուշարձաններից,բայց դրանց սակավությունըցույց է տալիս, որ վերջինճերսդուրս էին մղվումբրոնզյա օրինակներիկողմից: Մետաղի թանկությունը,ինչպես ն աշխատանքիարտադրողակաճության ոչ մեծ տարբերություննէր այն հիմնական պատճառը, որ բնակչության գերակշռող մեծամասնությունը շարունակումէր օգտամաճգաղգործել վանակատեն կայծքարե ճերդիրներովպահամնգավոր

ճերը (աղ. ոլ). դրանց արտադրողականութ111.8),շեղբերը (աղ.ՄՂԼԱ յունը, ինչպես ցույց են տալիս կատարված փորձերի արդյունքները, ոչնչով չէր զիջում մետաղեգործիքներին:Նույնը կարելի է ասել ն քերիչների համար, որոնք շատ հարմար էին մաշկափառը, կաշվին կպած ճարպակտորները հեռացնելու համար: Կաշեգործությանն ջուլհակության բնագավառումլայնորեն օգտագործվելեն ն ոսկրից պատրաստված գործիքները:Դրա լավագույն ապացույցը տարատեսակհերունճերնեն, իլիկներիգլուխները,ասեղները: Վաճակատինն կայծքարինզուգահեռ,տարբեր գործիքներ պատու գլարաստելուհամար,մարդըլայնորենէ օգտագործելնան բազալտնճ են ու քարը: Դրանք անփոխարինելի հումք հանդիսացելսանդեր վարսանդներ աղորիքներ(աղ.ՄԱԼշչ) պատրաստելու հ ամար, ինչ(աղ.Մ1Աշչ), պեսն իբընկոկիչ ու տրորիչօգտագործելու:Փոքր կացիններին(աղ.Պ՛1լ) ն գնդաձնու տանձաձն գուրզերինզուգահեռ (աղ.Ալս), մարդըքարից (բազալտ)պատրաստելէ ն ծանր կացին-մուրճեր(աղ.ՄԱՈշ),որոնք նաեն ամուրապարներըմանրատելու խատեսվել համար: Խեցեղեն արտադրանք:Ներկայացված է բավականին հարուստ տեսականիով:Դրանք ոչ միայն կճուճներ, քրեղաններ,սափորներ,գավաթներ, գլանաձն անոթներ ն փոքը չափերի այլ տեսակճեր են, այլն մթերքի,հացահատիկիամբարմանու պահպանմանհամար նախատեսված խոշոր կարասներ,ծիսական նշանակությանխեցանոթներ:Ծիսական իրերիցեն ճան պայտաձն ու եղջյուրավորպատվանդանները, գլաճաձն ու եռոտանիհենակները, փոքրիկկավակերտկուռքերն ու կենդաճիներիարձանիկները (աղ.Մչ ջ): Խեցանոթներն ըստ պատրաստման եղանակիբաժանվում են երկու խմբի: Դրանցիցմեկն ակնհայտորենանվարժ ձեռքի աշխատանքիարտադրանք է: Դրանք կոպիտ, վատ թրծումով, անորակ ամանճեր են, որոնց կավախմորում են մանրախիճնու մանը սովորակամճ կոտրատված խեցանոթների բեկորները:Դիտվում են կտորե հիմքի վրա պատրաստված լինելու հետքեր նայլն: Խեցանոթների երկրորդխումբնառանձնանում է մասերիհամաչափությամբ,լավ թրծմամբ, կավախմորիհավասար հունցմամբ: Դրանց դարչնագույմիտարբեր երաճգավորումներ կամ սն ու կարմիր գույն ունեցող մակերեսըփայլեցվածէ. առկա են ն այլ հատկանիշներ,որոնք ցույց են տալիս այդ խեցանոթների մասնագետարհեստավորիկողմից պատրաստվածլինելը: ա

տեսականին, այն, որ դարաշրջանիխեցանոթների ընթացքումորոզարգացման չնայածհիմճականձների պահպանմանը, առանձնահատկություններդրսնորում,որոնք ժամանակագրաԱկնհայտ է

ն

շակի է են ցույց տալիս ն բնակավայրերի կանտարբերփուլերի են բնորոշ: Այդ տվյալները: շերտագրական երբեմնսն բաց ու մուգ շագանակագույն, Վաղ խմբի խեցանոթները մակերես ունեն: Անկախ երանգից,դրանքլոսած ու դեղնակարմրավուն են: Բնորոշ տեսակներիցեն գլանաձնբարձըվիզ, ձվաձն ու փայլեցված իրանովկճուճն կամսահուն կլորացող, ինչպես անցումներձնավորող են համեմատաավարտվում ճերն ու գավաթները:Այդ խեցանոթներն հատակով: Անոթբար փոքր չափերիհարթ կամ թեթնակիգոգավորվող տեսք: Սովորաճերիշուրթերնունեն սրվող կամ կտրվածքումռելսաձն տեսք ունեցող, միջանցիկանցկանեն ճան զանգվածեղ,կիսագնդաձն են ամրացված:Առկա են նան քով բոնակները.դրանք անոթներիուսին Վզի ն շրթի ձնով այս անոթներին կլորացողլայն կանթեր(աղ.Պ՛11194»6): են իրանիձգված, ձվաեն կրկնումկարասները.դրանք առանձնանում ծիրտեսքով (աղ.՝/111335: սրվող,կլոԲնորոշ նյութերիմյուս խումբնեն կազմումդուրս թեքվող, իրանովքրեղաններացող կամ երկթեքտեսք ունեցող շուրթով,կլորացող (աղ.ՄԱնշ),գլաթասերը կողերով դեպի դուրս լայնացող րը (աղ.Մ ԱԱ: 45), էնեոլիթիցեն ճախաձները որոնց ճաձն իրաճովանոթները(աղ.Մ1Ա..41), Եզակի գտածոհայտնի: Առկա են ն բաժակաձնանոթճեր(աղ.Մ11Աչ): դրանց, կիճերից են հանդիսանումեռոտանի ամանները: Հակառակ Մյուսովորական կափարիչները սագնդաձնբռնակովսկավառակաձն սովորաբար ու մակերեսները թերիցեն: Կճուճ-գավաթների քրեղանների ու զարդարվածեն փոքրիկ շրջանաձնփոսիկով դրա երկու կողմերից Սրանց զուգաթեքտարված, սեղմմամբստացվածկարճ ակոսիկներով: հետո փորագրըթրծումիրց հեռ, սակայն, տեսնում ենք ն, սովորաբար ն բնույթի զարդեր(աղ.11135),ինչպես մամբստացվածերկրաչափական վերջինստացված պատկերներ(աղ.Պ1113չ). նուրբ կավաժապավենով են դառնումերկբնորոշ ներս առավել հարստացածմանրամասներով, համար: րորդ փուլի խեցանոթների փուլի խեցեղենըկրկնումէ վերը նկարագբերկրորդ Դարաշրջանի հատկանիշված տեսակներին,բայց առանձնանում է մի շարք բնորոշ ունեանցումներ է շեշտված ճերով:Առաջին հերթին ընդգծվում իրանճի` իսկ փոսիկազարդը,երկու կողմիցտարված ցող եռամաս կառուցվածքը, բուսական լայն ակոսներով,իր տեղը սկսումէ զիջել ուռուցիկ-ներճկված

կենդաճականոճավորվածզարդերին:Հանդիպումեն ճան թռչնաձն պատկերներ ն այլն: Նշված զարդատեսակներըստացված են ճան ճուրբ կավերիզըխեցանոթի մակերեսինկպցնելու եղանակով. վերջինճերս դյուրությամբ են անջատվումհարթ մակերեսից(աղ.ՄԱԼ. 45): Այս զարդերը Կուր գետից հյուսիս ընկած տարածքների արտադրանքին բճորոշ չեն. այնտեղ գերակշռողըճախորդփուլից եկող ակնոցաձներկպարույր զարդերնեն, որոնք հանդեսեն գալիս ն ՀյուսիսայինԿովկասի խեցանոթներիվրա: Ինչ վերաբերումէ Հայաստանինմուշներին,ապա դրանցվրա նշված զարդերըգոտնորումեն ռչ թե ողջ ամանի մակերեսը, այլ սոսկ դրա մեկ` դիտվողկողմը:Այս փուլի սն փայլեցրած մակերեսով խեցեղեննունի կարմիրաստառ, որի հետնանքովամանիկոտրվածքում երկու` սն ու կարմիրերանգներեն դիտվում: Ռրոշակիփոփոխությունէ ճկատվումն զանգվածեղբռնակի ձնում. ճախկինին բնորոշ կիսագնդաձն բռնակը,այս դեպքում,սովորաբարշրթից սկսվելով, շրթի ուղղությամբ եռանկյունաձնհարթակէ ձնավորում,իսկ բռճակը երկթեք տեսքէ ընդունում,որի հետնանքովայն կտրվածքումեռանկյունաձնէ: Դարաշրջանի վերջին` երրորդ փուլի խեցաճոթներին նույնպես բնորոշէ մակերեսիսն կամ կարմիր փայլեցրածգույնը: Սովորականեն ճան եռամաս ն ուռուցիկ-ներճկվածզարդ ուճեցողները: Այդ զարդերը, սակայն, զգալիորեն պարզեցվածտեսք են ընդունում, երբեմն կատարվում են ն փորագրմանեղանակով,ռրի նմուշներիցմեկը հայտնի է Քեշարքում (աղ.7նշ): .ՉՄԱկց): Այս շրջանին, սակայն, ա թիից գտնվածնյութերի շարքում բնո ռավելլբնորոշը վզի հիմքըկամ ուսը գոտնորող,փորագրմամբստացված ե չ երկրաչափական պատկերներով լցված լայն ժապավեններըեն (աղ. ՄԱՆ,.4): Եզակի նմուշների ր վրա հանդես դես էէ գալիս փայլեցմամբ ստացչ առիճ, Շիրակավան այլն), իսկ առանձինխեցանոթների ված ն ի մակերես ուճեն (ՇենգավիթՈԼ-Ր7/ շերտեր): Վերջ րոշ հատկանիշներ չեն ն դիպվածայինբնույթ են կրում. այդ են լայն տարածում ստանում: զարդերը հետագայում Վաղ բրոնզի երփուլին ավելի հատկանշականեն աղեղնճաձնկանթերը, խոշոր, վածիր տեսքովփոսիկները:Նկատելի է ճան, որ եռամաս իրան ունեցող անոթներըիրենց տեղը աստիճանաբարզիջում են սահուն անցում ունեցողներին. դրանցվրա հաճախեն հանդիպումն կոնաձե, փոքրիկ ելոստներ: Նշված հատկանիշներով խեցանոթներըսովորականեն վաղ բրոնզեդարյան բնակավայրերիվերին շերտերում, ավելի ճիշտ՝ 20ԱՄՌԱՆՄ-20եղլդդ. թվագրվողհուշարձաններում: ու

Տրի

-

'

արո6 մ Աարոն ննե րր

Բոռ

։

85. ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆ

կամ կուրգանային» «դամբարանաթմբային Պայմանականորեն

մշակույթանվամբ հայտնի այս շրջափուլը, ինչպես նշվեց վերնում, որը միաէ 222:1Մ-Հ2Ա17:21դդ. ընկած ժամանակահատվածը, ընդգրկում է հանդիսաժամանակմիջինբրոնզիդարաշրջանինախնականշրջանն անվանում: Ինչպես ցույց է տալիս առանձնացվածժամանակաշրջանի դամբարանաթմբերի գիծը բնորոշ դամբարանների նումը, շրջափուլի է դամբարանախցերի վրա, որոնք, ինչպես ն նախորդ առկայությունն սալածածկ են: Դրանց զուգահեռ հանդիշրջանինպատկանողները, որոնց չափերը բավաճան դամբարանախցեր, գերաճնածածկ պումեն են կանխոշոր են: Դրանց լավագույնճմուշներից Բեդենի գյուղի մերձապեղվածները,որոնցից մի քանիսի պատերը կա դամբարանադաշտում է ամհենասյուներովեն ամրացվել: Վերջիններիսվրա գերանածածկն է րացված: Դրա վրա տարբեր չափերի քարերից կազմված զրահն փռված,որն իր հերթին ծածկված է հողի լիցքով: Նկատելի է, որ այս են եղել: փուլում գերակշռողը հիմճահողային դամբարանախցերն ն են կամակերեսին հողի անմիջապես Առանձինդեպքերումդիտվում են կազմված սալերից տարվածթաղումներ,որոնք երբեմն ամփոփված շինություններում(Բերքաբեր, Ստեփանակերտ ն այլն): Բոլոր դեպքեփաստը: Հարուստ, րումակնհայտ է սոցիալականխոր շերտավորման դամբապարունակող թաղումներ կատարված կերպով արքայավայել են բրոնդիապատգարակներ, սայլեր, րանախցերումհայտնաբերվում ու գործիքներ,ոսկե ն արծազենքեր զից պատրաստվածտարատեսակ Նման դամբարանթե նուրբզարդեր(աղ.12:4),բազմաթիվխեցանոթներ: պատկա են. համայնճականներին հիմնականըշարքային ները եզակի ճող, հիմնականումմի քանի խեցանոթներպարունակողդամբարաններնեն, որոնք ծածկված են ցածը դամբարամաթմբերով: պեղվածեն Անցումայինփուլինպատկանողնման դամբարաններ ԲեՍայիսյանում,Բերքաբերում,Խաչենագետում,Ստեփանակերտում, ժամանադենիում,Թռեղքում (հնագույն խումբ) ն այլ վայրերում:Այդ նյութերըբնորոշվումեն մի հայտնաբերված կաշրջանիհուշարձաններից որոնք, պահպանմամբ, որոշ հատկանիշների կողմիցվաղ բրոնզեդարյան ոգալով, են գծերիերնան սակայն,զուգակցվում նոր, մինչ այդ անհայտ ստանում դաբրոնզի ու միջին րոնքբնորոշ են դառնում լայն տարածում րաշրջանում:Իրոք, վաղ ն ուշ շրջաններ ունեցող անցումայինփուլին բացի կարելի է հի(վերը թվարկվածներից պատկանողհուշարձաններից Այգնանին Ջրաշատակել ն Վերին Նավերի առանձինդամբարաններ, են հովտիբնակավայրիխառը շերտերը ն այլն) հայտնաբերված վերը :

յ

չտարբերվողհարթ տապարիկներ,տերնաձն հարթ ճկարագրվածներից ն շեղբով պոչուկովդաշույններ,ոսկրե ն վաճակատենետասալաքներ,իլիկների գլուխներ (աղ.ԷՃ..), լայնաշեղբ դանակ, բայց միաժամանակն խողովակակոթառկացին (աղ.ԷՀ..»): Վերջինս նախորդներիցտարբերվում է ոչ միայն խողովակիտեսք ունեցողերկարկոթառով,այլն դեպիկոթառը նեղացող,ավելի ձգված ու թեթնակի կորացող աշխատաբերանի ձնով: Նման կացիններհայտնի են Լոռուտից, Գյումրիից, Մարտունուց: Նմանճերը հայտնաբերվածեն նան Վրաստանից,ՀարավայինՕսեթիա)ի, Աբխազիայիտարբեր հուշարձաններից(Սաչխերի, Էշերի, Գուֆտա, Ճիատուրի ն այլն), Հյուսիսային Կովկասից (Ֆասկաու, Կումբուլտա): սակայն,ինչպեսն ԱրնմտյանՎրաստանիցու Դրանց աշխատաբերանը, Օսեթիայիցգտնվածները,ավելի ճեղ, ձգված ու մանգաղաձնկորացող տեսք ուճի. Հայաստանինմուշներին այդ ձեն անծանոթ է: Այդ ն այլ առանձճահատկություններ ցույց են տալիս տեղական խոշոր օջախների ձնավորումըն առանձինմշակույթներիառանձնանալը: Այս նյութերիշարքում երնան են գալիս ն մրճիկաձե գլխիկ ունեցող շքասեղներ, ինչպես ն յուրաձն ոլորանախշ (մեանդը) ու պարուրաձն զարդեր ունեցող երկպարույր ն կամ սկավառակաձն ու անվակաձն գլխազարդունեցողներ,որոնք անծանոթ էին վաղ բրոճզի դարաշրջաճում: Էական է ն այն հանգամանքը,որ այդ նյութերի զգալի մասր պատրաստված է աճագաբրոնզից.այդ համաձուլվածքըճույնպես խորթ էր մախորդդարաշրջանին: են դիտվում ն խեցանոթներիձներում: Որոշակիփոփոխություններ Ժամանակիհամալիրներիցհայտնաբերվածնյութերը վաղ բրոնզեդարյան ավանդույթներըպահպանողխեցեղենիհետ (փորագիրգծազարդեր ն երկրաչափականպատկերներ,շրջանաձն փոսիկներ, հազվադեպ`գոսն փայլեցրած գավորհատակներ,կտորեհիմքիվրա պատրաստվածներ, մակերես,գլանաձն անոթներ,լայնացող կողերովթասեր, երկու եզրերից ճկվածքներունեցող,այսպես կոչված, «հնդկականընկույզի» տեսքով ամանճերն այլն, (աղ. Աելց.13182328) հանդես են գալիս ճոր հատկանիշներ: Այդ նոր գծերից են կետազարդովստացված անկյունաձն ու գծերով լցված լայն բեկյալները,սափորներիդեպիվեր նեղացողու թեթնակիգոգավորվողվզի ձնը,ուռուցիկգոտեզարդը(աղ.Սէ..2. 625):Հաճախեն հանդիպում ինչպես տանձաձն ն երկկոնիկիրաճով, լայն հարթ հատակով, պակիկաձն ելուստներովզարդարված կճուճներ (աղ.Սել7,ջշ2»: Վաղ բրոգզեդարյանխեցեգործությանը բնորոշհատկանիշներնու ձները անցումային շրջանում պարզեցվածտեսք են ընդունում, անփույթ են կաեն հանդիսաճում: տարվումն ակնհայտորեն վերապրուկային

Աղյուսակ

:

81. ԲՑՆԱԿԱՏԵՂԻՆԵՐ

սե.

թ

ո.

ԳԼՈՒԽ

ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ՄԻՋԻՆ ԲՐՈՆՋԻ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

Հայաստանումն ընդհանրապեսԱնդրկովկասումու հարակիցտարածքներումկատարվածպեղումներիարդյունքներըցույց են տալիս, որ միջին բրոնզիդարաշրջանում,որն ընդգրկումէ մ.թ.ա. ԱԼ հազ. վերջ Ա հազ. կեսերն ընկած ժամանակաշրջանը,տեղ են գտնում մի շարք արմատականփոփոխություններ:Դրանք պայմանավորվածէին ոչ միայն հասարակությաններքինզարգացմամբ,այլն՝ ժամանակաշրջանի բուռն իրադարձություններով, որոնք խոր հետք թողեցինկյանքի բոլոր կողմերի վրա: Իրոք, մ.թ.ա. ԱԼ հազ. վերջին քառորդում տեղ գտած ամորեացիճերի, ինչպես ն խուրրիներիակտիվ տեղաշարժերը,Մարիի ն Աշշուրի 11 հազ. 1 կեսում Միտաննիին Խեթական պետություննեբարձրացումը, րի կազմավորումնու հզորացումը,նրանց պայքարը տարածաշրջանում գերիշխանություն ձեռք բերելու համար, որի մեջ էին ճերքաշվում ն այդ պետություններիմիջն ընկած տարածքներիբնակիչները, չէին կարող չանդրադառնալ Հայկական լեռնաշխարհի, բայց առաջին հերթին բարձրավանդակի արնմտյանն հարավայինշրջանների բնիկների վրա: Վերջիններս,շարունակելով զարգանալ իրենց ներքին օրիճաչափութուններով, բայց միաժամանակն անմիջականորենշփվելով այդ պետություններիհետ, նրանց հասարակական կյանքի առանձին կողմերի ընդօրինակման քայլեր էին կատարում:Այդ երնույթներնիրենց արտացոլումը գտան նան Անդրկովկասում, ինչը փաստվում է տարատեսակ հուշարձաններով, հնագիտական հարուստ ճյութերով:Մասնավորապես երնան են գալիս ոչ միայն տարբերմշակույթներիպատկանողնյութեր, այլն արքայավայել կերպովկատարված,առաջնորդներիու ցեղայինավագանու ներկայացուցիչներին պատկանող թաղումներ, որոնք փաստում են սոցիալականխոր շերտավորումը, հասարակականկյանքում տեղ գտած արմատականփոփոխությունները: Սոցիալականայդ խոր ընդգծելու են գալիս շարքային համայնականճերին պատկանողանշուք, աղքատիկ նյութեր պարունակողդամբարանները Հ թն աաա --

շերտավորումը

ներկայումսդեռես բավաբնակավայրերը Միջին բրոնզեդարյան է վերջինխոչընդոտում չեն, ինչը զգալիորեն րար չափովհետազոտված ամբողջությամբ ընթացքը,կրած փոփոխությունները ճերիսզարգացման են պատկերացում վեր հանելուն: Առկա տվյալները սոսկ ընդհանուր տալիսդրանցվերաբերյալ: կառուցվածեն մի դեպքում բնակատեղիները Միջինբրոնզեդարյան տեղանքի վրա իշխող բարձրադիրվայրերում,մյուդժվարամատչելի,

հրվանդաննճերի գետափերին,մեկ կողմից պարսպապատված գտնվողցածը են ճում հարթավայրերում վրա, իսկ երրորդներըզբաղեց կողմերից բ ոլոր բլուրները.դրանց վրա տեղադրվածբնակավայրերը է Դրանցից մեկն Երնանի կայարաեն պարիսպներով: շրջափակված այս կամ այն չափով ճամերձտարածքում,մինչն 30-ականթվականները Այն բնակատեղին: զբաղեցրել է3,5 Մուխաննաթ-թափա պահպանված շրջափակված է եղել հա. տարածություն: Բլրի հարթ գագաթը (5600մ7) Այդ եռաշերտ բնակաշարվածք ունեցող պարիսպներով: ստորին ըճթացքում, պեղումների վայրումկատարվածհետախուզական դարաշրջանիվերջին շերտից հայտնաբերվելեն ինչպես վաղ բրոնզի գունազարդխեատկանողսն փայլեցրած,այնպես էլ միջին բրոնզի

սում`

կիկլոպյան

նյութեր: արը ների բեկորներ,աղորիքներ,սանդեր վեեն տվել Քյուլ-թեփե բնակավայրի Համանման արդյունքներ պեշերտի ն այլ

ն

րին` միջինում2մ հզորությունունեցող, միջին բրոնզեդարյան կառուցվելեճ են տալիս, որ բնակարանները դումները: Դրանք ցույց ն ամրացնելուցհետո: Այդ սալապատելուց ետաքարերով ի 0,5--0,6մէ: Շերտումբացվածկացարաննեէ տարբեր չափեր ունեցող սալերով (միջիսալապատված Կաճում` 0.5 /14մ), որոնք ամրացվելեն սպիտակնյութով (գաջ): վրա պահպանվելեն 0,6-1մ ա քարե հիմքամասերի Առանձին դեպքերումմի քանի մուտք-բացվածքներ: համալիր են կազմել: յակներ միանալով,ամբողջական

հոն աի տի հզորությունը

ոիհատակ

աննե ի մնացած

ունեցող այնություն

մեն առանկյունի

է եղել պարսպապատով: Այս հուշարձանընս շրջափակված Աղդամի մոտ է Առանձին կարնորություն ներկայացնում ունե՞ Աղյուսաշար, 2մ լայնություն Ոպերլիկչթեւիեկոչվող բնակատեղին:

գտնվող

մշակութային շրջափակված բնակավայրում պարսպապատով ցող դարաշըհզորությունը այս

շերտի

՞

'

կազմումէ 3մ, որը

գոյացել է միջինբրոնզի

ջանի տարբեր փուլերի նստվածքներից:Այդ են վկայում բնակավայրի երեք շերտերից հայտնաբերվածնյութերը (աղ.24),որոնք անընդմեջհաջորդելով իրար, ցույց են տալիս միջին բրոնզեդարյանմշակույթիզարգացման փուլային հաջորդականպատկերը: Մասնավորապես ուշաղրություն է գրավում խեցեղենիզարդերի ստացման եղաճակը. ստորին շերտում այն ստացված է փորագրման,կտրելու միջոցով,իսկ վերին երկու շերտերումդրանք ստացվել են, այսպես կոչված, «քայլող դրոշմիչով»: Այդ բնակավայրումհայտնաբերվելեն 70 հոր. դրանց մի մասում

աղբ է հավաքված,մյուսներըտճտեսականնշանակությունեն ունեցել: Վերջիններիս մեջ հացահատիկէ պահպանվել:Հայտնաբերված հարդի ն հացահատիկի մնացորդները ցույց են տալիս, որ ցանքը կատարվել է ինչպես խառը, այնպես էլ մաքուր վիճակում: Գտնված են նան ցուլի, ձիու, այծի, խոզին շան ոսկորներ: Կացարանների ծածկը եղել է գերաճակապ,իսկ հատակճերին պահպանվելեն եղեգիցհյուսված խսիրներիդրոշմներ: Խսիրճերով են ծածկվելն առանձին դամբարանների հատակները,փռվել հանգուցյալների տակ ն այլն: Ուզերլիկիկացարաններից գտնված են մեծ քանակությամբամաններ,գլաքարերիցպատրաստվածսանդկոթեր,տրորիչճեր, վանակատեշեղբեր, մանգաղներիներդիրներ,ոսկրե հերուններ, ճետասլաքներ: Բնակավայրիտարածքումգտնված են ճան հալոց, խարամ, ինչը ն ցույց է տալիս մետաղագործական արհեստանոցիառկայությունը: Առանձնանում է ձեռքիտեսք ունեցողոսկրե գռրծիքը,որն օգտագործվելէ ջուլհակությանբնագավառում:Գտնված են նան աղորիքճեր, գուրզ, դաշույն, ասեղ ն այլն:

Ներկայացնելով միջին բրոնզեդարյան բնակատեղիների պեղումների արդյունքները,կարելիէ վստահորենասել, որ ուրվագծվածպատկերը ամբողջական համարվելչի կարող: Միջին բրոնզեդարյանբնակատեղիճերիշարքում եղելեն ն շատ մեծերը,որի լավագույնօրինակներիցմեկն է մոտ գտճվողԼոռի-Բերդ Ստեփանավանի գյուղի բնակատեղին:Շուրջ 200հա տարածքզբաղեցնող այդ բնակավայրից, որը տեղ-տեղ 500մ լայճությամբպահպանվածգոտու շերտով ձգվում է գետի երկայնքով, ճերկայումս մնացելեն կիկլոպյանշարվածքովն հզոր որմնահեցերունեցող պարսպի առանձին հատվածներ, խոշոր կացարաններիավերակներ: Պեղվածկացարաններում մշակութային շերտըհզոր չէ. այն տատանվում է 15-60սմ միջն, իսկ հայտնաբերված են նյութերըհամապատասխանում Ո-Ո1 շերտերից գտնվածներին: Ուզերլիկի Է00

:

Ամեճայնհավանականությամբ բնակավայրիավելիվաղ կացարանճերըպետք է մոտակայքումլինեն,քանի որ Լոռի-Բերդում պեղվածեն միջին բրոնզի ավելի վաղ փուլին պատկանողդամբարաններ:Դրանց մի մասըտիովածէ այս ուշ շրջանիբնակավայրիտարածքում: Պեղվածկացարաճները,որոնք հատակագծումուղղանկյունաձնեն ն բավականընդարձակ (պատերիլայնությունը տատանվումէ 1,7-2,7մ միջն), միջնապատով բաժանված են առանձին հատվածների, իսկ խճաքարով հարբեցվածհատակներըտոփանվածեն: Սենյակներումբացված են քարաշար նստարաններ: Հայտնաբերվածնյութերը հիմնակաճում դրոշմազարդ բեկյալներով,ալիքներով, կետագծայինեղանակովստացված տարբեր զարդեր (եռանկյունի,կամար,ոլորանախշ ն այլն) ունեցող թասերի, քրեղանների, այլ տեսակ խեցանոթներիբեկորներ են: Դրանցից բացի գտնվել են աղորիքներ,գլաքարիցպատրաստված ծեծիչ-տրորիչներ,սրոցաքարեր, կոկիչներ, կրճկաքար,պահանգավորմանգաղներիկայծքարե նճերդիրվաճակատե նետապաք,քերիչ, ոսկրե ծակիչ, քամիչ-տաշտակ ն այլն: Այս բնակավայրը քաղաքային բնույթի խոշոր կենտրոնէ եղել, որի հետագապեղումներընոր մանրամասներ կբացահայտեն:Այս տեսակետից հետաքրքիրէ տներիցմեկումգտնված խեցու բեկորը, որի վրա թագակիր մարդու դեմք է պատկերված. այն արվել է ճախքան ամանի թրծվելը (աղ.212չ): Հայտնաբերվածնյութերը թվագրվում են մթա. ՃՄոլդ. երկրորդկես 2 Մ1դ.: Ուզերլիկ-թեփեիՈ-1Ա շերտերին Ժամաճակակիցայս բնակավայրըդրանիցտարբերվում է ոչ միայն իր ընդգրկած տարածքով,այլն` մի քաճի սենյակից բաղկացած քարաշեն մեծ են Ուզերլիկի աղյուսաշեն կացարանտներով.դրանք հակապատկերն

մեկի համեմատաբար փոքր չափերի քարերով: Դամբարամճախցերից

արնմտյանն հյուսիսային պատերի(արնելյանը մուտքն է) հարավային, են խեցանոթստորինհատվածներումբացված որմնախցերումգտճվել են ներ: Այլ դամբարաններիկավածեփ հատակներին պահպաճվել դրոշմներ.առկա են ն հատակի մեջ փորվածձագարաձնխոխսիրների ռոչներ,որոնց մեջ ածխի կտորներն մոխիր է հայտնաբերված: Առանձին հետաքրքրությունէ ներկայացնումմեկ այլ դամբարան, ն դրանցվրա լայնակի դրված գերանների որը հողի կտրվածքինհենած նման է անցումային շրջանի առաջնորդների ծածկի կառուցվածքով Պատերի գերաններըծածկող սն մակերեսովնյութի ղամբարաններին: ն վրա,որը կարող էր կաշի կամ գործվածքլինել, դեղին, նարնջագույն ն են ձուկ, ցուլեր եղջերուներ,օձեր, մարդ, կանաչգույներով ճկարվել ութռչուններ:Պեղող հնագետի (Ս. Դնեջյան) վկայությամբ, այդ ներկը

ճեր,

--

ճերի:

ր `

82. ԴԱՍԲԱՐԱՆՆԵՐ

Միջին բրոնզի դարաշրջանում դամբարաններիառավել տարածված ն հաճախ հանդիպողտեսակըհիմնահողայիննէ: Դրանց զուգահեռ, առանձին շրջաններում առկա ենճ ն այլ տեսակներ:Մասնավորապես Լոռի-Բերդի դամբարաճադաշտում հիմնականում քար ու հողով լցված քարարկղներ են, սալարկղներ ն հազվադեպ` հիմնահողային

դամբարանախցեր: Փոքրաթիվ խոշոր դամբարանախցերարնելյան կողմում մուտք ունեն, որը թաղման արարողությունիցհետո փակվել է

``

նեցել է խնկի բույր, որը հատկապես սուր է զգացվել արնոտ օրերին: Անալիզներիարդյունքներըցույց են տվել, որ այդտեղ առկա է ասեղնատերնծառերի (սոճի, եղննի, կենի) խեժ: գտնվել են, Սասնակի չափով կողոպտվածայս դամբարանախցից տախտակնեպահպանված թափքից հավանաբարերկանիվդիակառքի րիդաջվածքներ.դրանք զարդարվածեմ եղել շրջանաձն,եռանկյունաձն փորագիրպատկերներով,որոնք ընդելուզվել են կարմիր, սն, սպիտակ գույնիմածուկներով:Նշանավոր անձի (քուրմ, առաջնորդ)պատկանող բրոնզեիրեր, այս դամբարանիցգտնվել են տարատեսակխեցանմոթներ, նուրբ զարդեր:Դիակառքով զենքեր,ոսկուց ն արծաթիցպատրաստված ն է համաժամանակյադամՎանաձորի թաղում կատարվածհարուստ է Քարաշամբի, Լոռի-Բերդի, բարանը. վերջինիս գույքը ճույճական գտնվածներիհետ: Այդ Թրիալեթիի«արքայականդամբարաններից» հաճախ է դիտվում դիակիզմամբկատարվածթաղդամբարաններում ման ծեսը: Այս տեսակետիցառանձին հետաքրքրությունէ ներկայացԴամնում Քարաշամբի (Նաիրիի շրջան) խոշոր դամբարաճաթումբը: է ծածկել անմիջապեսգետնի բարանախցիցզուրկ դամբարանաթումբը որը շրջափակվել է թաղումը, կատարված մակերեսին,դիակիզմամբ հայտնաբերվածեն ներսում շրջաճաձնտեղադրվածքարերով:Շրջանի ոսկորներ,տարատեսակխեցանոթներ,զենզոհաբերվածկենդանիների թանկարժեքմետաղներից պատխորհրդանիշներ, բեր, իշխանության թվագրվումեն մ.թ.ա. Ա ճյութերը րաստված անոթներ (աղ.2Ճ1ջ):Այդ հազ. սկզբով: Պեղումներիարդյունքներըցույց են տալիս, որ թաղումներըմիշտ չէ, որ մեծ խցերումեն կատարվել: `

հարումտ

Առանձինհետաքրքրությունէ ճերկայացնումԼոռի-Բերդի մեկ այլ դամբարան.այդտեղ կմախքը ն ուղեկցող նյութերը կավացեխով են ծածկվել. այդ երնույթըտեսնում ենք ն անցումայինշրջանում, այլ դամԼոռի-Բերդումհանդիպումեն թե դիակիզման,թե բարանադաշտերում: թե կողքի պառկեցված(աջ կամ ձախ) թաղումներ: դիամասնատման, լցվել են քար ու հողով ն ծածկվել խոշոր սալերով: Դամբարանախցերը Վերջիններիսվրա այնուհետնոչ բարձրքարազրահ է բարձրացվել,որը շրջափակվել է կրոմլեխով: Դամբարաններում հայտնաբերված են տարբեր կենդանիներիոսկորներ (ձի, մուֆլոն, աղվես, փորսուղ, կզաքիս, նապաստակ,ոչխար, եղջերու, կով ն այլն): Առանձինտարածքներում(Սյունիք, Արարատյան դաշտ, Շիրակ ն այլն) դամբարաճախցերիհիմնական տեսակը հիմճահողայինն է. դրանք հատակագծումուղղանկյուճաձնկամ ձվածիր տեսք ունեն: Հանդիպում են ն դամբարանախցեր,որոնց պատերի մեջ փոքր խորշեր են փորված,իսկ առանձինդեպքերումպատին կպած նստարանիձնով հողաշերտ է թողնված (Վերին Նավեր): Կան ն երկու դամբարանախուց որոնցիցմեկը ծիսականբճույթի է. այն չածածկող դամբարանաթմբեր. է փերով զիջում հիմնականդամբարանին:Ծիսական խցերում նյութերը ավելի քիչ են (հաճախ մեկ խեցանոթ),իսկ հիմնականխցերում, որտեղ են: Այդ դամբարաններումես կննջեցյալն է դրվել, նյութերը առատ մախքնու ուղեկցող նյութերըամբողջությամբծածկված են կավաշաղախի կարծրացածշերտով, որի վրա, մինչն դամբարաճախցիծածկասալերը, հող է լցված: Այդ հողաշերտումհանդիպում են մանը քարեր, այրված ճյուղերի մնացորդներ,խեցանոթներիմասեր: Այդ դամբարանները պատկանել են որոշակի սոցիալականխավի. դրա վկայությունը նան գույքի առատություննէ: ՐՈ:

83. ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹՆ

ՈՒ

ՓՈՒԼԱՔԱԺԱՆՈՒՄԸ

|

ՏՐԱՐ

Ինչպես վաղ, այնպես էլ միջին բրոնզեդարյանմշակույթը, դրսնորում է տարածքա-ժամաճակագրական առանձնահատկություններ,Ռրոնց հիման վրա այն ստորաբաժանվում է տարբեր անվանումներ (Թռեղք-վաճաձորյան,Սնան-արցախյանկամ Սյունիքի, Կարմիր-բերդյան, Կարմիր-վանքյան,Վան-Ուրմիական)կրող վաղ, միջին ն ուշ փուլեբի Դրանք համապատասխանաբար ընդգրկում են 2221-2127,

հուՆԱՌՐՈՂԱ,ՃՄԱՄՃԿԽԱ-ՀՅՂդդ.:Հաջորդ` ՃՄԼՀՃՄդդ պատկանող նյութերը դրսնորումեն ինչպես միջին, հայտնաբերված շարձաններից բնորոշ հատկանիշներ,որոնք այնպեսէլ ուշ բրոնզի դարաշրջանին

ցույց են տալիս այդ

բնույանցումային

ժամանակաշրջանի մշակույթի

առանձնանում ճշված փուլերը միմյանցից,ի՞նչ առանձջը: Ինչո՞վեն

ու բնորոշ գծեր ունեն դրանք: ճահատկություններ հայտԱռաջինփուլ: Սիջին բրոնզիվաղ շրջանի հուշարձաններից Կուր-Արաքսյան շփոթվել ցաբերվածնյութերը ոչ մի կերպ չեն կարող բնոհետ: Այստեղ նախորդդարաշրջանին պատկանողների մշակույթին է վերաբերելմիայն նախկինից րոշ իրեր չեն հանդիպում.խոսքը կարող իբրն վերապրուկհանհարատնմանը, եկողառանձինհատկանիշների պատլինել տեխնիկական դեսգալուն,որը կարող էր պայմանավորված

ն այդ առնչվող պատկերացումներով ճառներով, հավատալիքներին որոնք առնչությունչունեն ժամանակաշրջակարգիայլ գործոններով, է թե՛ մետաղե ն, հետ: Դա վերաբերում նինբնորոշ հատկանիշների բնորոշ կաԱյսպես, նախորդ դարաշրջանին խեցեղենարտադրանքին: են. դրանք փոխացիններիտեսակները միջին բրոնզումբացակայում Նման նմուշներից ու րինվումեն սակրերով դրանց տարբերակներով: մեկն է .Քարաշամբիցհայտնաբերված,արծաթից պատրաստված, ու ունեն Իջնանից, Վրաստանի խարսխաձնսակըը (աղ.շե1լ):Նույն ձնն օրինակները: Ադրբեջանի հուշարձաններից գտնված բրոնզաձույլ ն վայրերից: այլ Նմաններըհայտնի են Շումերից, Լուրիստանից խողովակաՆորույթ են ն լայն, տերնաձնկամ ճեղ, ձգված սայրով ենճ պոչուկով կոթառնիզակները,որոնք փոխարինելու գալիս ցողունաձն նմուշներից տարբերվում (աղ.2չ): Վաղ բրոնզեդարյան օրինակներին կտրվածքումձվածիր կամ շեեն ն պատրաստված,

թե՛

,

աճագապղնձից կենտրոնով ղանկյունաձնտեսք ունեցող շեղբով դաշույնները:Դրանց ողեր են տարված(աղ. 7-1): Այս դաշույնները հաճախընդերկայնական բայց ընդհանուրձնով ամբողջապես են հարթ լեզվակով, նս ավարտվում տեսք ունեցող զենքերից: են նախորդշրջանիպարզունակ տարբերվում հայտնի են ՀայասՆորույթ են ն սուսերները(աղ.3-Լ): Այդպիսիք ն այլն), տանի (Ձորագես, Լոռի-բերդ, Ռրոտնաբերդ,Նոյեմբերյան աշխարհից: Վրաստանի, Անդրկովկասիայլ հնավայրերից, Էգեյան ունեն. այդ նյութերը սակայն, ավելի երիտասարդտարիք գաղութառնտրակամ հասնել ասորեստանյան էին

Վերջիններս Անդրկովկաս կարող ներից(Աշշուր, Կանիշ նն): լ

'

Աղյուսակ '

արծաթից, են ճերկայացնում Առանձին կարնորություն պերպ ատրաստված համաձուլվածք) ն (ոսկու արծաթի էլեկտրումից ն Թռեղքի Լոռի-Բերդի, ճանքին սպասքիառարկաները:Քարաշամբի, ն

ոսկուց,

նուրբ աշխահայտնաբերված, վայրերիհարուստ դամբարաններից տարբերտեսակտանքիարդյունքհանդիսացող այդ իրերը (աղ.2:118/5), իրեր: Շքասեղներնունեն ճերի ուլունքներ են, շքասեղներ,այլ մանը ենճ հատիկովստացված սնամեջգնդաձնգլխիկներ,որոնք զարդարված քարերով:Հաակերի մեջ ամրացվածկիսաթանկարժեք պատկերներով, շրջանում երնացելէ միջին թագավորության Եգիպտոսում տիկազարդը հատկանշաայն ՕաԼՀՄՆԱդդ)իբրն տարածքինոչ բնորոշ եղանակ. Հայաստանինյութերը,որոնք թվագըկանէ եղել Սիրիա-Պաղեստինին: են Առաջավոր հազ. սկզբով, իրենց վրա կրում վում են ԱԼ հազ.վերջ-11 Ասիայի, Սիրիայի ու Միջագետքիդպրոցներիազդեցությունները: ցույց են տալիս տարանցիկաշՆշված նյութերի համադրությունները որի արդյունքումտարբեր տարածքների խուժ առնտրի առկայությունը, շատ արագ են տարածվել: Դրա լավամշակութայինձեռքբերումները մետաղներիցպատն գույն ապացույցնեն հանդիսանում թանկարժեք պատու մետաղաթերթից րաստվածբաժակները,գավաթներն թասերը. ն փորագրելուեղաեն րաստվածայդ նյութերը զարդարված դրոշմելու ծեծելու եղանաԳլանման, ճակովստացվածհարուստ պատկերներով: (աղ.2.Լժ). դրանց հետ ն բրոնզյա կաթսաները կով են պատրաստված կոթառովբրոնզյակեռեր (աղ.2.1լ3): գտնվածեն ն խողովակաձն նշանավոայս կտրուկփոփոխությունները Սետաղե արտադրանքի փոփոխված սկիզբը: Միանգամայն րում են միջին բրոնզի դարաշրջանի Վերջինիսվաղփուն արտադրանքը: խեցեղեն տեսքովէ ներկայացված վիզ, ուու գոգավորվող լին բնորոշ ճյութերիցեն բարձր նեղ, թեթնակի սամասում փքուն, ձգված ու տանձաձն իրանովսափորները(աղ.2.12լ.25): է հանված: Ինչպես խոշոր Այդ անոթներիճկված շրթի վրա թույլ ակոս են փորագիրգծիկներով անոթները,սափորներընս զարդարված կարճ դրանք նման այլ զարդերով. ն բեկյալ պատկերներով լցված կամարաձե, հանզ ուգահեռ Այդ զարդերին գծիկներով: ստացվածեն ն «եղենճաշար» լցվածփորագիր դես են գալիսն մեկ-երկու շարքովտարված,գծիկներով ն կամ իրաճը իջնող ուղղահայաց բեկյալներ, ալիքաձն գոտիներ, գոտնորողժապավեններ ն այլն: են դիտվումն քրեղաններիձներում: Զգալի փոփոխություններ այնպեսէլ ուԴրանք ունեն ինչպեսդուրս թեքված,կլորացող (աղ.2էնշ), են ղիղ ն թեք կտրած շուրթեր, որոնք իրանիցանջատված ակոսագոայլ

լ

ն դորացող բնականը հավետ աաա արն

իրանով,ներս հակված շուրթով, յոր (զ2059, որոնց ձմ

զարդն եր կրկնում չափերի թաս-գավաթները. դրանցհատակներըերբեմն են նճստուկի ընդգծվածտեսբով: Բնորոշ են ն. կարճ, ուղիղ վի Խեցանոթների վրա հանդեսեն գալիս Ն Հպանցիկներկայացված խեցեղենի ն ու ղաճակներովստացված զարդերն ունեցող նյութերը ը են հայտնաբերմաթի օրինակներով ված առաջին փուլի ն Ուզերլիկ-թեփեի րից» ստորին` 026-070 հզորությունունե փորագրմանեղանա ված խեցեղենիզարդերի

աԱԱնՆ Մոքը ւե կետե ովՎ ր. ամանները:

տո

լածԳորի: տեսակնել բա ս հուշարձանների որըԲոն

պատված է եղել ոսկու շատ ճուրբ թիթեղով(աղ.2է17):Նման նյութերըեզակիգտածոներեն: ն անհամաՆերկայումս եզակի օրինակներովեն ճերկայացված սակրերը:Դրանցից մեկը աշխատաբերաչափհամամասնություննճերով ետ թեքված բավականերկար կոթառիձնով հիշեցնում է ճիցզգալիորեն կլորացող տեսճախորդփուլի կացինները,բայց լայն աշխատաբերանի այլն՝ ուշ քը նորույթ է, որը ցույց է տալիս ոչ միայն կացնի զարգացման, դասաբրոնզիդարաշրջանումլայն տարածված «անդրկովկասյան»` կան սակրերի ձնավորման հաջորդական փուլերը: Այս տեսակետից եճ Շամշադինից գտնվածները,որոնք Գյումրիի օրինակից կարեորվում ձնով, տարբերվումեն գրեթե քառորդ շրջան կազմող աշխատաբերանի խկ Վանաձորի առաջնորդի դամբարանիցգտնվածը, կրկնելովրոնց ունի (աղ.2.15,օ):Վանաաշխատաբերան կոթառիձնով, կիսաշրջանաձն

ստացման բնորոշ գիծը եղանակն մզիշը փորագրման րն, հոգի դարաշրջանի Խիւ տուֆից ենհան ված սկավառակաձն ան կոթառով կափարիչներ: խողովակաձն մեզ երեսը գոգավոր, իսկ ձորինույն դամբարանիցհայտնաբերված մյուսըկլորացողտեսք ունի: Կափայ ինե Աա թեջնակի գոգավորվողիրան կարճ, տամաղ ազմակ արինելո բրոնզյա գալիս վաղ բրոնզեդարյան`իսան, ածն հայտնաբերԱյդ ճյութերի բռնակ բոնունեցող սկավառաունեցող,հարթ տապարիկ (աղ.2է1.415): կաձն նմուշներին,որոնք միջին բրոնզի ԱԱ Ա Ա ԱԱ գալիս գործածությունից: աոյոծների պատկերներ: կանգնած ա է գեդիմաց եղա դամբարանից հայտնաբերհարուստ յին առաջնորդի պատկանող ժամանակաշրջանի աաաանդին Գ զահեռ, ոլալիններոմ իրեր, որոնց նմանութդույլիկ, զարդարված տար, ված արծաթից պատրաստված ճեր: Վերջիններիս կարմիրգույնի մակերեսը ժամանակագրականմերձակցությունընախորդ զարդարված է սնի յունը, հետնաբար սեր բեր է:

Այս ն հաջորդ դարերի (ընդհու վերջը) դամբարաններում հաճախ

պատրաստ-

Դ.

են ն

ց

դուր

է

ն

ու

հետ

ա

զարդարված

Խ

դեմ-դիմաց

կանգնած առյուծների

պատկերներով:

Ցեղա-

այս

են ն

երԱնա թթո տարված ալիրով, շեղանկյունի պատկերներով, ր է

սը

երանգավորումներով ստացված քաճն գոտիներով, սանրատամ

տար-

Տ-ձն

անոթներիոչ բարձը վիզն ու իրանը գոտնորող, գոտ խումբ-խումբիջնող այլ խաչվողգծափնջերով, գծա այլգծազարդերով (աղ.2.1257): "

Է

ն

Սիջին փուլ: Այս շրջանի մետաղեն խեցեղեն արտադրանքըձնեառանձնապես չի տարբերվումճախորդփուլի համանհիմնականումնույն խողովակակոթառ նիզակերն գված շեղբով,տափակ,կարճ լեզվակովդաշույնները,որոնց հեռիւնանդիպումեն ն հիմքումկլորացող,եզակի դեպքերում գոգավորվող կողեր ունեցող նմուշներ(աղ.2էն,»): Երնան են գալիս ն դաշույններ (աղ.7էՆ): Մետաղենյութերիշարքում ատաքրքրություն է ներկայացնում Սիսիանիդամբարաններից մեկում հայտնաբերված, բռնակի ամրացմանհամար նախատեսված պոչիկ ունեցող,բրոնզյասկավառակաձն հայելին, որի հարթ մակերեսին,տեղ-տեղնշմարվող փշուրները ցույց են տալիս, որ այն երեսա-

րու" Գարդորով եր մԳանք

այլ

ն

փուլի համալիրներին, կասկած չի հարուցում: Միաժամանակդրանք ակապվումեն ն միջին փուլի արտադրանքիհետ: Այս տեսակետից Ո ռանձնանում է առյուծազարդթասը, որի նմանությունըՈւզերլիկի շերտից հայտնաբերվածխեցանոթին,ավելի քան ակնհայտ է: Վերջիննե-

րիս զուգահեռ, սակայն, ճույն կամ համաժամանակյա համալիրներում նոր երնանեն գալիս ճախկինումանհայտ նոր տարրեր, տեխնիկական հնարքներովստացված զարդեր: Սասնավորապեսկարելի է նշել, այսպես կոչված, «քայլող դրոշմիչով» ստացված,կլորացող կամ սրվող գանուրբ գաթներովկամարաձն,բեկյալ ն համակենտրոնկիսաշրջաննեով, ժանյակիտեսք ունեցող գեղեցիկզարդերը,որոնք առանձին դեպքերում (աղ.2է1օ):Սրանց զուգահեռառլրացված են կեռանմանպատկերներով կա են ն համեմատաբար կոպիտ տեսք ունեցող «բջջաշար» ալիքճեր, ն կամ «սանրակամարներ,բայց միաժամանակն ճուրբ կետազարդով տամ» այլ զարդեր,որոնք երբեմն լցված են լինում սպիտակմածուկով: Այդ զարդերի շարքում առկա են ն փայլեցմամբստացված գծափնջեք,

շրջանակավոր

հեր նձին

մոր

--

որոնք զուգորդվելովայլ զարդաձներիհետ, բնորոշ են դառնում հետագայում, չնայած որ զարդի ստացման այդ եղանակը, ինչպես ասվեց, հազվադեպհանդիպումէ դեռնսվաղ բրոնզիդարաշրջանում: Որոշակի փոփոխություններեն դիտվում ն գունազարդ խեցանոթճերիզարդաձներում:Կուր գետից հյուսիս եզակի օրինակներովհայտնի այս նյութերի վրա, ճախկինիցհայտնի, մի քանի զուգահեռ շարքերով, հորիզոճականտարված ն ուղղահայաց իջնող ալիքաձն ու բեկյալ ժապավենճերը, դրանցովստացված եռանկյուճիները, սաճրաձն շեղանկյունիները ն այլ պատկերներ(աղ.2Ճ1.) լրացվում են համակենտրոնկիսաշրջաններով, կեռիկներով,թռչուններով,ալիքաձն գծերով լցված շեղանկյունիներին կամ բեկյալներիկողերիմիջե պատկերված շրջաններով, այլ զարդերով:Սովորական է դառնում ն անոթների վիզը ալիքներով, ուղիղ գծերով ն բեկյալներով զարդարելը, որը նախորդ փուլում ճման հաճախականությունչուներ: Կարճ գծիկներով են զարդարվումն անոթների շուրթերը: Այդ փոփոխություններըցույց են տալիս ներկայացված նյութերիհամեմատաբար երիտասարդտարիք ունենալը:

Ուշ փուլ: Ժամանակափուլի համալիրներիցհայտնաբերված նյութերը, բայց հատկապեսխեցեղենը,շարունակելով հանդերձ նախկինից եկողձներն ու զարդերը,երնան է բերում նոր հատկանիշներ:Այս փուլի նս, զարդարվածեն համակենտրոնկիսաշրջաններով,ախեցանոթները բեկյալներով,բջջալից եռանկյունիներով,ճերկով ստացված լիքներով, կրկնասակըկամ թիթեռնիկաձն,թռչնապատկերզարդերով, այլ ճախշերով: Դրանք, սակայն, առավել անփույթ են կատարվածկամ պարզեցված տեսքովեն հանդեսգալիս: Սրանց զուգահեռառկա ենճն ճույն զարդերով,այլ նախշերիհամադրությամբ հանդես եկող խեցանոթներ,որոնց գերակշռող մեծամասճությունը ներկայանում է գնդաձն իրան ունեցող կճուճներիտեսքովն կամ դեպիվեր նեղացողբարձրավիզսափորներով: Այդ խեցանոթներիհետ երնում են ն փայլեցմամբ ստացված երկրաչափականբնույթի զարդերունեցողներ:Վերջիններիսշարքում առկա են ն այնպիսի խեցանոթներ,որոնց զարդը ստացված է անոթիմակերեսիսն փայլեցրած շերտը հեռացնելու միջոցով: Այս եղանակին զուգահեռ, հատկապեսփուլի վերջում, հանդիպումեն ն սպիտակ ու կարմիր ներկով, շուտ մաքրվողզարդեր ուճեցող անոթներ (աղ. 2-նլ): Այդ զարդերը սովորաբարմեանդրմճեր են, հատվող գծեր, երբեմն` կեռխաչեր: Դրանց գուգահեռ հանդես են գալիս ն փորագրմամբ ստացված, անոթների ուն «հատիկաշար» զարսամասըգոտնորողալիքներ, «եղունգանճախշ»

-

ունեն դեր:Հաճախ են հանդիպում հատակներինհատվածք-գծիկներ ն տեսնում ենք խոշոր բջջաշարով յող անոթներ:Այս համալիրներում եռանկյունիներ,ին ձգված ուղղված ց ած լցված գագաթներով (աղ.2:12) րանըգոտնորող ելուճդագոտիներ,որոնք առանձին դեպքերում զար-

են կտրվածքովարված խաչազարդերով: դարված հաՊարզեցման,ետաճի միտումդրսնորողայս զարդերիմի մասը, ջորդ`անցմանփուլում, չի հանդիպում,իսկ մյուսներըհետագա զարգաեն ցումեն ապրումն իբրն բնորոշ հատկանիշ, հանդես գալիս ուշ բրոնգի Նույն երնույթը դիտվումէ ն իրաններիձներում:Նախղարաշրջանում: ուսամասում փքուն տեսք ունեցող իրանովկճուճներինզուկինիցեկող, գահեռ,հաճախ են հանդիպումգնդաձնիրանով անոթներ,որոնց վերին ն կամ ծալքավորված մասըզարդարվածէ ակոսագոտիներով ն են բարձրկանթերունեցող սկահակճեր նի:Երնան գալիս աղեղնճաձն, կիլիկներ(աղ.1թ:

աան

8 4. ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ՇՐՋԱՆԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Ինչպես վաղ բրոնզից միջինին,այնպես էլ միջինից ուշ բրոնզիդարաշրջանինանցնելու միջն, հանդես են գալիս համալիրներ,որոնցից բնորոշ նյութերըդրսնորումեն երկու դարաշրջաններին հայտնաբերված հատկանիշներիու ձների մեկտեղում: Մշակույթի այդ երկվությունը Մդ. վերջ 2-Մդ. թվագրվողհամալիրներիցհայտպարզ դիտվում է 2: նաբերվածնյութերիձներում, զարդերում,դրանցստացմանեղաճակճե-

րում:

Մթ.ա. Ա հազ. կեսերով թվագրվողդամբարաններըճախկինից կահայտնի,սալաքարերովծածկված հիմնահողայինն քարարկղային ու կազմված են ռույցներնեն, որոնք ծածկված հող քարիցկամ քարերից Այլ դեպքերումդրանք կրոմլեխովեն շրջափակդամբարաճաթմբերով: (կենոտաֆ), դամբարաված, հանդիպում են ն հուշադամբարաններ սածածկված վերգետնյաքարարկղճեր:Բոլոր դեպքերում, նաթմբերով կողձախ աջ կամ կայն,կմախքներիդիրքը նույն0 է. այն հիմնականում հանդիպում զուգահեռ է: ձնին այս Հիմնական քի պառկեցվածվիճակն

ծեսով կատարվածթաղումներ:Նման դեպքերում դիամասնատման հանկմախքիառանձին մասերի հեռավորությունըցույց է տալիս ոչ թն գուցյալի, այլ մկանայինծածկույթիցազատվածոսկորներիթաղվածլիեն ն

նելը:

Աղյուսակ11

Շարքային համայնականներիդամբարաններումմետաղե իրերը են հարուստ դամբարաններում:Վերջինեն. դրանք առատ սակավաթիվ են գրավումԼճաշենի դամբարանները: տեղ առանձնակի ներիսշարքում Մետաղենյութերի առատությունը ն բազմազանությունըցույց է տալիս, զգալի առաջընթացէ ապրել: Նախորդ փուլեոր մետաղագործությունը հանդես են գալիս նոր տեսակներ, որոնք զուգահեռ ձներին րից եկող ստանում են հաջորդ` ուշ բրոնզի դարաշրջանում: լայն տարածում Նման նյութերից են կիսաշրջանաձնաշխատաբերանով, վերջճականապես ձնավորված «անդրկովկասյանսակրերը», շրջանակավոր ն սովորական`տափակ լեզվակ ունեցող շեղբերին զուգահեռ երնան եկող գլաճաձն դաստակովդաշույնները,կատարյալ՝ գոգավորվածիրան ն կարճ, նեղու տափակբռճակ ունեցող հարթ տապարիկները(աղ.ՃԱլ.:), անվակաձներախակալ ունեցող սանձերը, այլ նյութեր: Վերջիններս ճնշանավորումեն բրոնզե արտադրանքիզարգացմանճոր շրջանի սկիզբը, որն ամբողջությամբտարբերվումէ նախորդներից: Զգալի փոփոխություններեն դիտվում ն խեցեղեն արտադրանքի ձներում,զարդերում,ստացման եղանակներում:Այս ժամաճնակաշրջանի խեցեղենի բնորոշ գծերից են թրծումից հետո սպիտակ ու կարմիր ներկերով(աղ.2«Ալշ, 5) ճախշազարդերը(մեանդը, ձնավոր կեռխաչ, երկրաչափականզարդեր ն այլն): Սպիտակ, շուտ ջնջվող ճերկով, ինչպես ն կետերովստացված տարբեր ձների զարդերը, որոնք խորթ չեն ն այս փուլի ամաններին(աղ.2«1,4.7:9), առկա էին ն նախորդ` միջին բրոնզի վրա: Նույնը կարելի է ավարտականփուլին պատկանողխեցանոթների ասել ն սպիտակ, մածուկանմաննյութով ընդելուզված ն կամ դրանցից հազուրկ ատամնավոր կեռաձն, ինչպես ն եղննաշար, եղունգաճնախշ, տիկազարդ,հատակի եզրով կտրվածքովարված գծիկներով զարդարված ամանների վերաբերյալ: Նախորդ դարաշրջանինբնորոշ այս գծերինզուգահեռ, սակայն, անցմանշրջանումերնանեն գալիս ու լայն տատարրածում ստանում փայլեցմանեղաճակովստացված(աղ.2.1լլ:./62օ) բեր զարդեր (ցանցեր, աճկյունաձնհատվող գծափնջեր ն այլն). զարդեդուրս է մղում առաջինփուլում բրոնզի ուշ րի ստացմանայս եղաճակը է ն ավազագծերից մյուս եղանակները:Անցումային շրջանի բնորոշ խառն կավախմորիցպատրաստված,անբավարարթրծման հետնանքով փխրունխեցին: Ինչ վերաբերումէ անոթներիձնին, ապա դրաճցիրանի հատկանշականտեսքը, ուսամասում կամ գոտկամասումյուրատեսակփքված կամ կլորացող ձենն է, որը բնորոշ է ուշ բրոնզի առաջին փուլիկճուճներին,սափորմերին:

Անցման փուլում հաճախ են հանդիպում ն փոքրիկ, բարձրավիզ սափորաձնաճոթներ (աղ.2.1կ2.13). դրանք նախորդ շրջանում անհայտ են, բայց տարածվում ն կատարելագործվումեն հաջորդ դարաշրջաճում: Հարուստդամբարաններիցհայտնի են ն արկղաձն, պատերի վրա ուղղանկյունաձն, կիսաշրջանաձն, ձվածիր տեսքով անցքեր ունեցող (աղ.211օ), կոնաձն իրանով ու սկավառակաձն,լայն պատվանդանով, ինչպես ն «հնդկականընկույզի» տեսքով (աղ. 21157)ծիսական անոթներ, ցածր ոտքերի վրա նստած քրեղանաձնսկահակներ,որոնց իրանը զարդարված է ատամնավորգլանիկով ստացված ալիքաձն զարդերով: Նշված տեսակներինզուգահեռ հաճախ են հանդիպում ն ճերս հակվող շուրթով, ինչպես ն ուղիղ բարձրացող կարճ վզով քիեղաններ (աղ.2:11տ2),որոնք բնորոշ են միջին բրոնզի դարաշրջանին: Անցման փուլում, սակայն, կտրուկ նվազում են ճախորդ դարաշրջանինբնորոշ գունազարդխեցանոթները:Նման նյութեր պարունակողհամալիրների երիտասարդտարիքն են փաստում ն 2Մ121Մդդթվագրվող միտաննիականգլաճաձն կնիքները,որոնք ստույգ թվագրողնյութերիցհանդիսաճալով,ներկայումստարբեր հուշարձաններիցեն հայտնի (աղ.շէԼլ): կնիքներըուշ բրոնզի դարաշրջանում,կապված պատՍիտաննիական մության թատերաբեմիցայդ հզոր տերության հեռանալով, այլնս չեն

հանդիպում:

ԳԼՈՒԽ՝ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

'

ՈՒՇ ԲՐՈՆՋԵԴԱՐՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

-

ընդգրկումը Ուշ բրոնզի դարաշրջանը, որի ժամանակագրական է է, միաժամանակհանդիսանում մետաղներից մ.թ.ա. 2(Մ/2Մ-2դդ գալու ժամանակաշրջանը:Ասվածը չի երկաթիերնաճ կարնորագույնի` նշանակում,թե երկաթը ճանաչվել է մ.թ.ա. Ա հազ. կեսերիցսկսած. երկաթըշատ ավելի վաղ ժամաճակներիցէր հայտնի: Գրավոր աղբյուրնեվկայումեն, որ Սարգոն Աքքադացութոռ Նարամսինի (22:Լդ.) կացի-

րը

նը երկաթից էր պատրաստված,Համմուրաբիի (ՃՄԼլդ.) տեքստերում երկաթըթանկարժեք մետաղների շարքում է դասվել, Պուրուսխանդա քաղաքը Կուսսարայի թագավոր Անիտտային ՕԱ-2«ՄԱդդ.), իբրն հնազանդությաննշան, երկաթե գահ է նվիրել ն այլն: Այս փաստերը 111 հազ., որը վաղ բրոնզի ցույց են տալիս, որ երկաթը օգտագործվելէ հազ. ծիսական նշանադարաշրջաննէ, բայց ոչ երկաթի: Երկաթը կությունունեցող մետաղ է համարվել, որը գործածելուիրավունք թագավորնէ ունեցել. այն տնտեսությանմեջ չի կիրառվել:Երկաթը տնտեսութ-

յան մեջ սկսել է աստիճանաբարմուտք գործել ուշ բրոնզի դարաշրջակերպով ճում: Այդ ժամանակից բրոնզը դանդաղ, բայց ն հաստատուն անհամեմատ էժան որն զիջել, երկաթին սկսեցիր տեղն աստիճանաբար էրբրոնզից,իսկ հանքավայրերըշատ են Հայկականլեռնաշխարհում:

զ

81. ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

ԵՎԿԱՑԱՐԱՆՆԵՐ

որոնքսփռվածեն ողջ տարածաշրըԴարաշրջանի բնակավայրերը, ջանում, փաստելովհանդերձտարածքիբավականխիտ բնակեցվածլին ընդճելր,հնարավորությունեն տալիս հետնել բնակարանաշինության ունեցած մեջ տեղի փոփոխությունհանրապեսճարտարապետության

,

ԳՐՈ

ՐՏՑՈԸՐ ՊՈՐ

ՅԵՐ

Հող

ճերին,զարգացմանընթացքին: Դարաշրջանիբնակավայրերիգերակշռողմեծամասնությունը,ինչվրա ու շրջափակվածէ պես ն ճախկինում,կառուցվածէ բարձունքների համապատասխան դրանց մակերնույթի առանձնահատկություններին ունեցող,մեկից երեք շարք, տարված,հզոր որմնահեցերն աշտարակներ

կիկլոպյանշարվածքունեցողպարիսպներով: Վերջիններիսշարվածքում, սակայն,դիտվումեն արդենորոշակի շարքեր, իսկ քարերըհարթ երեսներով դուրս են ուղղված:Հաճախհանդիպումեճ ճան պարսպով շրջափակված միջնաբերդ ունեցողբնակավայրեր: Սակավչեն ն այնպիսիները, որոնցում կացարանների մի զգալի մասը, պայմանավորված բնակչության աճով, պարիսպներից դուրս կառուցվածլինելով, զուրկ է պաշտպանական կառույցներից(Շիրակավան,Ծաղկահովիտն այլն): Պաշտպանական կառույցներնիրենցիցներկայացնումեն ոչ միայնպարիսպներ,այլն լայն ու խոր խրամատներ (օր.` Մեծամորը).դրանց մեջ հայտնված հակառակորդը անպաշտպանէր մնում պարիսպներիվրա դիրքավորվածպաշտՆման խրամատներ պաններիհարվածներից: ունեն ն Վրաստանիառանձին ամրոցներ(օր.` Մոչրիլի-գորան Կախեթումն այլն): Ամրոցաշինության մեջ դիտվումէ նս մեկ մանրամասնություն. պաբիսպների(դրանց լայնությունը տատանվում է 2-4մ միջն)` իրար չհամընկնողմուտքերիմոտ սովորաբարլրացուցիչ պատեր են շարված, որոնք «գրպաճի» պես ծածկում են մուտքի առջնի տարածքը: Այս մանրամասնությունը, ավելի կատարելագործված ձնով, առկա է ն Վանի թագավորությանամրոցաշինության մեջ. ճման կառույցը խոչընդոտել է թշնամու մեծ ուժերին բնակավայրխուժել` միաժամանակհնարավորություն տալով բնակիչներինավելի լավ պաշտպանվել, ոչնչացնելով «գրպանի» մեջ հայտնված հակառակորդի փոքր ուժերը: Պաշտպանաեն թելադրվածն մուտքերիոչ թե կան նկատառումներով ուղիղ` դեմ-դիմաց գծով, այլ տարբեր կողմերիվրա բացված լինելը. արտաքին մուտքից ներս խուժած հակառակորդը, նախքան երկրորդպարսպի մուտքին հասնելը,իր վրա կընդուներերկրորդպարսպի պաշտպաններիհարվածը: Առավելամբողջականպատկերացումկազմելունպատակովընդհանուր գծերով ներկայացնենք բնակավայրերից մի քանիսը: 55հա տարածք զբաղեցնող, հանգուցաԼճաշեն: Մոտավորապես )ին նշանակությունունեցող այս խոշոր բնակավայրը,որը փակել է Սնաճիավազանիմյուստարածքներըտանող ճանապարհները ն ապահովել բնակիչներիանվտաճգությունը, 50-100մ տարածված բարձրութէ յուն ունեցող 15 բլուրների վրա: Բնակավայրիարտաքին պարսպապատի երկարությունը մոտավորապես 5կմ է, իսկ լայնությունը տատանվում է 3,5-5մ միջն: Ամրոցնուճեցել է երկու միջնաբերդ,որոնք շրջափակվել են աշտարակներ ն որմնահեցերունեցող պարիսպներով:Ամրոցի արնելյան մասում գտնվող`առաջին միջնաբերդը,որը շրջափակված է4 մուտք ունեցող 3 շարք պարիսպներով,զբաղեցնումէ մոտավորապես ՒԼ6

տարածություն:Այդտեղ կառուցվածտարբեր դարաշրջանների մի քանիսըպեղվածեն. ուշ բրոնզեդարյան կացարաններից պատկանող է հնոց: Վերմեկում, որը թվագրվումէ «Ա-ՃԱղդդ., բացվել կառույցներից մետաղաեն կաղապար, ջինիսմոտ հայտնաբերվել երկաթի խարամ, կացարանները այլ նյութեր: Պեղված մեջ օգտագործված գործության 3-4 որոնցումհայտնաբերվելեն են սենյակներից, կազմված իրար կից Կացարանբուխարիկ,փայտե հենասյուներիխարիսխներ: օջախներ, ը նտանիքներ: պատկանող ներումապրել են նույն գերդաստանին է հեռու է մոտ 300մ ն զբաղեցնում նախորդից Երկրորդմիջնաբերդը է ինչ ն առաջինը: Այն ունեցել երկու գրեթենույնքան տարածություն, են ժամանակի ընթացքում`բնակավայրի պարիսպորոնք կառուցվել ունի երկու մուտք, որոնք պաշտզուգընթաց:Միջնաբերդն ընդլայնմանը Միջնաբերպանվելեն դրանց կողքերինկառուցվածաշտարակներով: ծուռումուռ պաշտպանված դերի միջն ձգվող, բնականբարձունքներով են քառանկընթացողճանապարհներիերկու կողմերիցպահպանված լիա

Պահպանվածմայուն կառույցներիհիմքերնու ստորին հատվածները: սերի բարձրությունըտատանվում է 0,2--1,5մ միջն, իսկ կացարանների տատանվումեն 2--3,7»:3-6մ միջն: Կացարաննեչափերըհիմնականում ժայռը, է րի համար առաճձին դեպքերումպատիդեր կատարելբնական պատերով:Պեղված որը լրացվել է վերջինիսհետ ուղիղ անկյուն կազմող են դրանց մոտ 0,5-1մ. բաձր կացարաններիմուտքերը հատակից աստիճանմեր գտնվածփայտերիկտորներըցույց են տալիս, որ փայտե ն են պատրաստված եղել, քանի որ աղյուսաշեն քարաշենաստիճաննեեն երկարությամբ րի հետքեր չկան: Մուտքերի առջնում բացված ճան բնաէ Շիրակավանի ձգվողպատեր (այդ մանրամասնըդիտված ու քամուց: Կացաեն կավայրում),որոնք կացարանըպաշտպանել բքից են տնտեսարաններիլայնքով ձգված միջնորմներըսենյակը բաժանել Առաճձին դեպքերումտնտեսականմական ն բնակելի տարածքների: ն 1,4մ խորությամբհորեր: սում պատրաստվածեն 0,8մ տրամագծով է կավաշաղախով:Բնակելի միջնորմը ծեփվել

1-2մ

ճյուղերով հյուսված 35-40սմ հատվածի երկու պատերի տակ, հատակից

բարձրությունն են 16-17մ երկարությունունեցող քարաշար մահիճ-նստարաններ եղեգնի պատրաստված,որոնց կավածեփովհարթեցվածմակերեսին օմեջ բացված Սենյակներիցմեկի պատի դրոշմներ են պահպանված: է բնակաջախ-բուխարիկիծխնելույզը պատի միջով անցել: Լճաշենի Ա պատկանողարձաԱրգիշտի վայրի մոտակայքումհայտնաբերված Իշտիկունի է կոչվել, որի ղենագրությունըվկայում է, որ բնակատեղին

կավարը,ամենայնհավանականությամբ, հանդիսանալով շրջակա տարածքներիցեղամիությունների առաջնորդը,ԱրգիշտիԱ-ի կողմից«թագավոր» տիտղոսովէ մեծարվել.այդ առաջնորդներին պատկանողդամբարաններում,որոնք բացվել են լճի ջրերիցազատված տարածքներում, իրոք որ արքայավայելթաղումներեն կատարված: Գեղարռւռ:Պեղված է ՃՄՌԱԿ-2ԱԱդդ. թվագրվողսրբարան:Արհեստականեղանակովհարթեցվածդարավանդիվրա պատրաստված այդ քարաշեն կառույցն ունեցել է գերանածածկ հարթ տանիք, որը հրդեհիցայրվելով,հատակինգոյացրել է 20 սմ շերտ, որն իր տակ է թողել կառույցումեղած նյութերը`հիմնականումծիսական խեցանոթներ 40 անոթներից12-ը խոշոր (մոտավորապես չափեր ունեն): Սրբարանի կենտրոնումտեղադրված եղել թեթնակիձվածիրտեսք ունեցող կավակերտ ավազան-զոհարան (տրամագիծը1̀,5-1,7մ), որի մեջ մոխիր է Գտնվել,իսկ պատերինկրակի հետքեր կաճ: Ավազանի արնելյան մասում ուղղահայաց դիրքովկանգնեցված է կողքերիցլա յնացող սյունաձն կուռք, որի առջնում խորանարդաձն ցածր շինություն է պատրաստված: Զոհարամնում գտնված են երկու կավակերտկուռք-հենակներ, որոնք ձեռքերըկողքիպարզած մարդուտեսք ուճեն: Այդ հատվածում գտնված են ճան սղոցված եղջյուրներ,խոշոր եղջերավորկենդանիների ճաներ. դրանցվրա կտրվածքներ են արված: Սրբարանի հատակիմեջ հորեր են բացված. դրանցիցմեկի տրամագիծը1մ է, իսկ խորությունը`64սմ: Մեծաթիվծիսականանոթներիհետ գտնված է ն 360լ տարողությամբկարաս: Սրբարաճի հարնանությամբ բացվել են մետաղագործական արհեստանոցի մնացորդներ, զարդերձուլելու կաղապար:Մետաղագործական նյութերիկապըսրբարանիհետ ցույց է տալիս մետաղագործության ծիսականբնույթ ունենալը: Կարմիրբլուրի ճախաուրարտական քնակատեղին: Թեյշեբաինի քաղաքի փլատակների տակ` Հրազդանի ձախափնյադարավանդիգետային նստվածքների, վրա տարածվողայս բնակատեղինզբաղեցրել է 40-50հա տարածություն: Այն իրենից ներկայացրելէ շինությունների համալիրներից բաղկացած կիկլոպյանամրոց` իրեն կից դամբարանադաշտով: Վերջինիսդամբարանները, բնակավայրիսահմաններիցդուրս գտնվելով,հետագայումընկել են Թեյշեբաինիքաղաքի կենտրոնական ն արնմտյան հատվածների կառույցների տակ, որոնք զգալիորեն ավերել են վաղ շրջանի բնակավայրի առանձին մասերը: Պեղումներիընթացքում բացվել են երկու բճակելիհամալիրներ՝ ու կից կացարաններով տնտեսական կառույցների միակտուր ուհատվածներով: Համալիրճերն `

է

քառանկյունն նեն շրջանաձն,

բազմանկյունհատակագիծ,որոնք կա-

ԿԱ հորի կառույց - ագարա Մ կցաշինված աերկողմերի: քառանկյունի ո հարարը շրջանաձնկամ դրանց կտուրները աներ աա գմբեթաձն: գլխավորկացարաններինը՝ ոնկուն հատակագիծ հատվածները, որոնցիցպահպանվել ու տնտեսական ցարանների

ւմ

.

կլոր

կամ

բազմանկյու

ա

-

են

բազեղել, իսկ հարթ ունեցող են քարե պատերը, Կացարանների են հում մասում շարվել աղյուսով: վերին Կացարաններիպատերիտակ պատրաստվածեն կավածեփ մահիճներ,նստարաններ: Բացված են ճան տնտեսական հորեր, որոնց քարե կուռքեր են գտնվում:Բացվել են ն օջախճեր:Այդ մոտ մեծ համայնքի` գերդասապրել են նահապետական կացարաններում են

սովորաբար

ժատանիկազմի մեջ մտնող ընտանիքները:Նման գերդաստանճերը են հիմնականտնտեսականմիավորներն հանդիսացել: մանակաշրջանի ցույց է տալիս, որ կյանքն այստեղ Բնակավայրիշերտագրությունը տարի, որի ապացույցը իրար հաջորհարատնելէ մոտավորապես 4մ դող չորս շերտերն են` իրենց բնորոշ նյութերով: Ստորին շերտում` մճախորությանվրա, հայտնաբերվելեն մետաղագործիարհեստանոցի ներ, հնոցներ, կաղապարի մասեր, երկաթի պատրաստուկներ, այլնայլ ճյութեր: Այդ կացարաններիհատակի

ԼորՀոդթվագրվող

որոնք վկայում դամբարաններ, տակ բացվել լինելու մասին: են

տագայում Սգո

են բնակավայրիհ̀ե-

ընդարձակված

Ս.

82. ԴԱՄԲԱՐԱՆՆԵՐ

Ներկայացվածեն հող ու քարից կամ սոսկ քարե լիցքից կազմված տարբեր չափերի դամբան սովորաբար կրոմլեխներով շրջափակված, են Այդ վերգետնյակառույցներըծածկում հիմնականում բանաթմբերով: քարարկղայինկամ սալարկղային,մի քանի սալաքարերովծածկված առկա են ն յուրատեսակ Առանձին տարածքներում դամբարամախցերը: որոնք այլ վայրերումչեն հանդիպում:Այդպիսինեդամբարանախցեր, բնորոշ, տուֆի շերտի րից են, օրինակ, Արթիկի դամբարանադաշտին դրանց մեջ բարձրաճիտկոշիկի տեսքով փորվածդամբարանախցերը. «ճիտքը» խցանվածէ այլ գույնի տուֆաքարով:Վերջինիս լրացուցիչ ամրությունտալու համար տակը քարերեն շարվել: Այդ դամբարանախեն տր երինկից թաքստոցներ

փորված:

"

Հանդիպումեն ն վերգետնյակառուցվածքունեցողդամբարանախցեր: Դրանք ծածկված են ինչպես հող ու քարից, այնպես ն տարբերչափերի քարերից կազմված դամբարանաթմբերով: Ուշ բրոնզի դարաշրջանում հիմնահողայինդամբարանները, որոնք այնքան բնորոշ էին միջին բրոնզի դարաշրջանին, Հայաստանում սակավ են հանդիպում. դրանք առանձինհուշարձաններումեճ գերակշռողմնում (օր.՝Շիրակավան): Վրաստանումհակառակերնույթն է դիտվում. այդտեղ հիմնահողային դամբարանները հիմնականտեսակն են հանդիսանում, իսկ քարարկղներըհազվադեպեն հանդիպումն հիմնականումտարածված են Հայաստանինբնորոշ մշակույթիտարածման սահմանամերձտարածքճերում(հայտնի են Ալգեթիգետի հոսանքում ե Թրիալեթիլեռնաշղթայի փեշերին):Վրաստանիայլ վայրերում դրանք եզակիեն: Ինչ վերաբերումէ թաղումներիձներին,ապա դրանք նույն` կծկած վերջույթնորով, աջ կամ ձախ կողքիպառկեցվածդիրքն է. նստեցվածվիճակով կատարվածթաղումներըհազվադեպեն հանդիպում:Հակառակ դրան` ոսկորներթաղելը (երկրորդական թաղում), որը պարզ դիտվումէ կմախքիանատոմիական վիճակից,տարածված էեղել: Հաճախեն հանդիպում ն հուշադամբարանները. դրանց մեջ կմախքներչեն հայտնաբերվում: Անհատական,զույգային թաղումներինզուգահեռ` առկա են ն խմբակայինթաղումներու մարդկային զոհաբերություններ: Վերջինդեպքում դժվարչէ տարբերելտիրոջնուղեկցողծառաներիկամ ստրուկներին դրանցիցզանազանվողընտանիքիանդամներիհաջորդաբար կատարված թաղումները:Բազմաթիվօրինակներիցկարելի է հիշատակելՆերքին Գետաշեն գյուղում բացված դամբարանաթմբերից մեկը.այդտեղ անմիջապեսգետնի մակերեսինկատարվածհիմնականթաղումներիցառանձնացվածմասում երեք գանգ էր տեղադրված:Վերջիններիսմուռ ճյութերչեւ հայտնաբերվել: Հիմնական՝ընտանիքիանդամներիհաջորդաբար կատարվածթաղումների հետ դրված էին բազմաթիվ խեցանոթներ, բրոնզեիրեր ն այլն: Նման օրինակներըբազմաթիվեն. դրանք կարող էին լինել աճազատմարդիկկամ ռազմագերիներ: Ակնհայտն այն, որ բարձրխավի դամբարաններում ե ն կատարվել թագավորավայելթաղումներ: Օրինակիհամարկարելիէ նշել Լճաշենում բացված, մայր հողում պատրաստվածխոշոր սրահները.դրանց երկարությունը տատանվում է 5-8մ, լայնությունը`2,5-3,5մ, իսկ խորությունը3մ է հասնում: Այդ դամբարաճախցերի պատերըշարված են 3-5տոն կշիռ ունեցողժայռակտորներով:Խցերը ծածկվելեն կրկնակիգերաճածածկովն կեղծ կամարի ձնովշարված սալաքարերով: են Այդ դամբարաններում հայտնաբերված

է

զենքեր, գործիքներ,պերճանքիառարկասայլեր,դիիապատգարակներ, ուղեկցողզոհատիրոջն անդրաշխարհում խեցանոթներ, ներ,բազմաթիվ հետո դամբարածառաների կմախքներ:Թադումն ավարտելուց քերված են 18-25մ դամբարամճաթմբերով, ունեցող տրամագիծ ծածկվել ճախցերը բարձրությունըպահպանվածչէ: Ակնհայտ էայն հանորոնցնախնական որ ցեղային ավագանունպատկանողայդ դամբարաճները գամանքը, են դամբարանադաշտերի` շարքային համայնականճերի զբաղեցնում Այդ երնույթըդիտվածէ հատվածները: առանձնացված դամբարաններից

նայլդամբարանադաշտերում:

93. ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Դարաշրջանիմշակույթնիրեն բնորոշ ձներով ու հատկանիշներով Գեղարոտի, Արթիկի, Լոնոր աստիճանէ ներկայացնում: զարգացման ռի-Բերդի,Հառիճի, Շիրակավանի,Լճաշենի ն բազմաթիվայլ վայրերի ու բնակավայրերից հայտնաբերվածնյութերըբնորոշդամբարաններից ն վումեն նոր գծերով, որոնք անհայտ էին նախորդ դարարջանում կամ հազվադեպէին հանդիպումիբրն ոչ հատկանշականմանրամասնութբնորոշ հատկանիշներնու տեսակները յուն: Նախկին դարաշրջանին հիմնականումանհետանում են, իրենց տեղը զիջելով այլ հատկանիշնեհատկանշարովբնորոշվող նոր տեսականուո̀ւշ բրոնզիդարաշրջանին ն թե՛ խեցեէ մետաղե թե՛ Դա վերաբերում հավասարապես կան ձների: առարն ո ւնեցող ինպես ծիսականնշանակություն ղեն արտադրանքին, ու կաներին,ռրոնք հանդես են գալիս նոր մանրամասներով ձներով: Ա. ՍետաղնարտադրանքՍրանց շարքումբավականմեծ խումբ են կազմում սակրերը, որոնց մեջ առանձնանում են ծիսականնշանաՎերջինհանդիսացածները: խորհրդանիշ կությանն կամ իշխանության հայտնի սեպաճնեներիսշարքումեն ոչ միայն նախորդդարաշրջանից ն լուստներով կոթառ ունեցողները,այլն` զարդարունմակերես շրջահայտնի ճաձն աշխատաբերանով նմուշները. այդպիսիները ենԱրթիկի, արմիր կաղապարներըԿ̀ իսկ (աղ.2.11լ,:5), Լճաշենի դամբարաններից ու Առավել Գեղարոտից: բնակավայրից բլուրի նախաուրարտական աշխատաբեկարնորը,սակայն, համաչափկոթառովն կիսաշրջանաձն լայն տարավ աղ փուլից են. դարաշրջանի ուշ բրոնզի րանովսակրերն ընթացքումհածում ստացած այդ իրերը, որոնց կոթառը զարգացման (աղ.շ-ԼԱյծ), ելունդագոտիներով մալրվումէ եզրային ն կենտրոնական

--

փոխարինելուեն գալիս նախորդդարաշրջանին բնորոշ, անհամաչափ համամասնություններ ունեցող նմուշներին: Դրանց հետ հաճախ են Ց հանդիպումն երկու եզերից գոգավորվողիրան ն տափակ, ուղղանկյուն բռճակ ունեցող հարթ տապարիկներ,որոնց վաղ նմուշներըկրկնումեն անցումային փուլից հայտնի օրինակների ձները. զարգացման ընթացքում դրանց թնիկներըփոքր-ինչ վեր բարձրացող,իսկ աշխատաբերանը կլորացողտեսք է ձեռք բերում (աղ.ՃԱեշ): Գործիքներիայլ խումբ են ճերկայացճումնուրբ աշխատանքների համար նախատեսվածբրոնզաձույլ դրերը: Կտրվածքում շրջանաձն կամ քառանկյուն բրոնզե ձողերից պատրաստված այդ գործիքների ծայրերը մի դեպքում տափակեցվածն սրված են, մյուսում` ծայրերիցմեկը բրգաձն է (աղ.2.Ա1շ:):Այդ գործիքները,ինչպես ն Արթիկիդամբարանադաշտից հայտնաբերվածփոքր սղոցը, հազվադեպեն հանդիպում ժամանակաշրջանի հուշարձաններում:Հակառակդրանց, ասեղները, տարբերձների շքասեղները,օղերը, ապարանջանները հաճախ հանդիպող իրեր ենճ: Սակավեն կորացող,լայն աշխատաբերան ն ցած թեքված սուր քթով ավարտվողդանակները(աղ.2«11լ): Հետագազարգացման ընթացքումդանակները«ածելիաձն» տեսք են ստանում: Գրեթե անփոփոխտեսքովեն հանդեսգալիս մանգաղները (աղ.ԱԱ,): Ուշ բրոնզի հուշարձաններում ճախկինիցհայտնի տերնաձն շեղբով ն դաստակի ամրացմանհամար կարճ, փոքրիկ լեզվակ կամ թե կլորացող ուսերով, ինչպես ն «շրջանակավորդաստակով» դաշույնատեսակներին (աղ.2ՃԱ1չչ) զուգահեռ լայն տարածում են ստանում զանգակաձն գլխիկովավարտվող խողովակաձնդաստակ ունեցողները:Սրանց վաղ շրջաճի նմուշներինհատկանշական է շեղբի լայն, եռանկյունաձն տեսքը, իսկ խողովակաձնդաստակներըվերիճ ն ստորին մասերում եանցքերունեն (աղ.2ՀԱ.): Զարգացմանընթացքումշեղբեռամկյունաձն րը նեղանում ն, միջնամասումերկու եզրերից գոգավորվելով,ձգված տեսքեն ընդունում:Փոփոխությունների է ենթարկվում ն դաստակը.վերջինիս գլանի ձնը ստացվում է դաստակիկենտրոնովանցնող բրոնզյա միջնապատիերկու եզրերիցձվածիրտեսք ունեցող թնիկներըծալելու միջոցով:Ծալված թնիկներին միջնապատիմիջն ստեղծված ազատ տարածքում փայտե ներդիրներեն դրվել (աղ.շՎղ.): Հաճախայս դաեն բրոնզյա զարդարուն շույնները հայտնաբերվում պատյաններիհետ, որոնք,ինչպեսն նկարագրված դաշույմատեսակը, նախորդդարաշրջանում անհայտէին: Դաստակին զանգակաձնԳլխիկի տեսքով այս դաեն շույոնճերին կրկնումդարաշրջանի երկրորդփուլում հանդես եկած թրերը,որոնց միակտարբերությունը շեղբի չափերում է (աղ.շԱՈԼ):

Աղյուսակ

Ճ1ՈԱ

ը

/

Հաաա ոշ«-մնննոնիը. ԳՓՊՃՃ արվ լ | Հո

Վի

|

վ անի

լ

ՆՏԳՃ

Հ"

Լ ԲՈՅԸ

՝

:

)

Որոշակիճորամուծություններ են դիտվում ն մաննետ-աղեղների րամասներում.վանակատիցն կայծքարից պատրաստված, հիմքում ուղղանկյունաձնհանվածքով,նշաձն (աղ.2Ա1Աշ), ինչպես ն ցած կախված թնիկնեովու ձողաձն պոչիկով բրոնզաձույլ ճետապաքների շարքում հանդես են գալիս ն եռանկյունաձնպաք, բայց լայնացողհիմքում «ծիծեռնակապոչ» հանվածք ունեցող ելուստով ավարտվող նմուշներ (աղ.ՃԱՆ,լ Ն ախկինում անծանոթձնի այս ճետասլաքները 1): ուշ բրոնզի դարաշրջանի առաջին փուլի հուշարձաններում(Շիրակավան, ԼոռիԲերդ, Արթիկ ն այլն) հաճախ են հանդիպում:Այդ նետապաքները երբեմն ուղեկցվումեն ոսկրից պատրաստված,կենտրոնում ճեղքվածքունեցող մաքոքաձնիրերով, որոնց ճեղքում սլաքն է տեղադրվել(աղ. Ճո,յօ): Դարաշրջանի վերջում, աստիճանաբարկատարելագործված նետապաքները ձնավոր`կենտրոնում գոգավորվողն ցած իջնող թնիկներովավարտվող,տեսք են ստանում: Ինչ վերաբերումէ աղեղճերին,որոնց ամբողջականնմուշներըհայտնաբերված են Շիրակավանի դամբարանճերից(դրանցիցմեկի թների բացվածքը 1,68մ է, իսկ մյուսինը՝ 1,721), ապա դրանց փայտե իրանները,որոնք մասում կենտրոնական տեսք ունեն (ճկվածքիերկու կողմերումՃ-ձն բրոնզյա հավելվածճկվող ներ են ամրացված),երեսապատված են բրոնզյա գլաճիկներով: Աղեղների թնիկներիծայրերինաղեղալարիամրացման համար, կոնաձն ու կոշկաձնբրոնզաձույլամրակալներ են դրվել: Նման Ճ-ձն հավելվածներ հայտնի են ն այլ հուշարձաններից, ինչը ն ցույց է տալիս, թե այդպիսիները հաճախեն դրվել աղեղներիվրա, որոնք մեզ չեն հասել: Հայտնաբերված են ն նուրբ տախտակներից ու կաշվից պատրաստված կապարճներիբրոնզաձույլամրակապեր: Այդ կապարճների ամբողջական տեսքի վերաբերյալպատկերացումէ տալիս Շիրակավանից գտնված, արվեստիեզակի նմուշ հանդիսացող, զինավառ մարդու թնատակում տեղադրված ուղղանկյունաձնկապարճը: Առանձինխումբ են կազմում բրոնզյա գուրզերը: Գնդաձն կամ տանձաձն, զարդարուն կամ անզարդ,հարթ ն կամ ելունդավորմակերեսով այս զենքերիկոթառիմիջանցիկանցքերում, առանձին դեպքերում, են հայտնաբերվում. կաշեփոկիմնացորդներ դրանց մի ծայրը հանգուցն է, ված ինչը ցույց է տալիս այդ զենքատեսակի գործածությանեղանակը. երկարկաշեփոկը մեծացրելէ դրանցգործողությանշառավիղը: Հաճախ հանդիպող զենքերիցեն ն խողովակաձնկոթառ ու նեղ, փետրաձն ձգված,ինչպես ն լայն, դափնատերն սայր ունեցողբրոնզաձույլնիզակները: Դրանց կոթառիվրա երկարուկեռանկյուճաձն բացվածքկա, իսկ

ող ունի, որը բարձրացրելէ զենքի սայրը ընդերկայնական մարտական (աղ.2Լ16.7): ամրությունը նոր հատկանիշներով Նախկինից եկող, բայց կատարելագործված, են ն այնպիսիները,որոնք, հանայս նյութերիշարքում առկա լրացված

դես գալով ուշ բրոնզի դարաշրջանիառաջին փուլում, հետագայում հազվադեպեն հանդիպում:Նման ճյութերից են անվակաձներախաօբրոնզաձույլսանձերը, որոնց երկու մասից կազմվածլկամի կալներով ծայրերը իրար մեջ են ամրացված(աղ.Ճ1լլլ7): ղակաձն են հանդիպում Ուշ. բրոնզեդարյանհուշարձաններումհաճախ տարբերչափերի վահանիկներ.դրանք կաշվե հիմքի վրա ամրացված այդ միջոցներըհամալրվել լանջապանիմասեր են: Պաշտպանության

ու շրջանաձն ուղղանկյունաձն փայտից ու կաշվից պատրաստված, կաշվե լայն գոտիներով.վերջիններիս սաղավարտներով, վահաններով,

են

հու-

առանձինհատվածներ հայտնաբերվածեն Շիրակավանում,այլ որոնք տեսնում ենք իսկ վահանճերըն սաղավարտները, շարձաններում, ճան բրոնզաձույլարձանիկների վրա, մեզ չեն հասել: հանդիպող բրոնզաձույլիրեդամբարաններում Ուշ բրոնզեդարյան են րի այս տեսականինլրացնում նախորդ դարաշրջանիցհայտնի կաթայլ իրեր, որոնք, սակայն, սաները,թասերը, շերեփները (աղ.2ՕԱՈչ29)» են նույնատեսակնմուշնեբրոնզեդարյան միջին ձներովտարբերվում եռաժանիներ(աղ. ն են նյութեր. գալիս ճախկինումանհայտ րից:Երնան մշ»), թռչունների, ցուլերի, քարայծերի,եղջերուներիծ̀իսական նշատարբեր աստվանակությունունեցող արձանիկներու արձանախմբեր, նմուշներից հրաշալի որոնց ծությունների մարդակերպ արձանիկներ, առյուծի ն մարդու, (առայժմ`եզակի) է Շիրակավանիցհայտնաբերված, վրա թռչուններիարձաճիկներիցկազմված,խարսխաձնպատվանդանի կատարյալ արվեստի Նախնադարյան արձանախումբը: ձեավորված են նմուշներհանդիսացող այս նյութերի խմբում իրենց ուրույն տեղն են որսի կամ վրա կանգնածզինվորների զբաղեցնումմարտակառքերի ած երնելիների արձանախմբերը (Լճաշեն, Լոռի-Բերդ նն), որոնք, ինչենճ մոմե ճախօրինակիմիջոցով: ն պատրաստված պես նախորդները, ն են պատրաստված սնամեջ իրանների մեջ բրոնզե Այդ եղանակով ն գնդիկունեցող գնդաձն բոժոժները: Բարձր վարպետությամբ նուրբ են ներայս իրերի շարքում առանձինխումբ ճաշակովպատրաստված կայացնում պերճանքի առարկաներնու թանկարժեք մետաղներից ստացվածզարդերը:Դրանք տարբեր ձների ուլունքներ են, կախիկներ, են բաժանարարներ,շղթաներ ն այլն, որոնք պատրաստված ձուլման,

լարաձգման,փորագրման,ընդելուզման,մանրարուքին այլ եղանակնեկարելի է հիշատակել Լճաշենի րուստ դամբարանաթմբերիցմեկում հայտնաբերվածգորտի արձանիկը. ոսկերիչ վարպետըերկկենցաղիաչքերը ընդելուզել է շաղախով ր րերով, իսկ մեջքի ուռուցիկություններըարտահայԼէ հատիկներով:

րի ոցի տազմաթիվ օրինակներից Ա

հատիկներ

դով,սովորաբար ուսը գոտնորող զուգահեռ ակոսներով (աղ.2ԱՆ»:30): դեպքերումդրանքլրացվումեն ճախորդշրջանից եկող փորաԱռանձին որի վրա, սակայն, խաչաձն կտրվածքներովզարդեգիրալիքագոտիով, ըը չկան:

Հատկանիշներիայս երկվությունըդիտվում է ն սպասքի շքեղ խեառանձնապեսչեն ավրա, որոնք ձների բազմազանությամբ ցանոթների ռանձնանում: Դրանք հիմճականում սն, ագաթափայլ մակերեսով սաՔ. Խեցեղեն արտադրանք: Հազարավորօրինակներովհայտնաբերված խեցեղեն արտադրանքըներկայացվածէ ինչպես խոհանոցափորներեն, կճուճներ, քրեղաններ ն դրանց ձեր կրկնող քամիչներ Սափորնճերըգլանաձն,բարձր վզով, դեպի դուրս կլորացող ն ին պարզ, այնպես էլ սպասքի գեղեցիկամաններով:Առանձինխումբեն (աղ.241113:): մասում հարթ կտրած շուրթով, ուսամասում փքուն տեսքովանոթկազմում մթերքներիպահեստավորմանու կաթնամթերքներ վերին պատրաստելու համար նախատեսվածտարատեսակ անոթները:Այլ խումբ են ներեն: Դրանց մի մասը շրթից սկսվող ն ուսն իջնող կանթ ունի, որը շրթին միացման հատվածում եռանկյունաձն հարթակ է ձնավորում ճերկայացնումծիսականխեցանոթները: (աղ.211շչ): Նշված խմբերիցյուրաքանչյուրի տեսականինհիմնականումներԻրանի ձնով ու համամասնություններովսափորներինեն կրկնում կայացվածէ մասնագետ-արհեստավորի կողմից պատրաստված նմուշնույն`սն (աղ.211շչ), փայլեցրած մակերեսովկճուճմերը,որոնց տարբեներով. տնայնագործական եղանակով պատրաստված խեցանոթներ են սակավ րիչգիծը լայն բերանն է ն կարճ վիզը, որն այլ օրիճակներիվրա հաճախ հանդիպումն որակ չեն կազմում: Ինչպես մետաղագործության, այնպես էլ խեցեգործությանբնագավառումճկատելի են երկու բացակայումէ: Մնացած մանրամասներումայս երկու տեսակներըիու մեկ դեպքում ուշ բրոնզեդարյան պահ. խեցեղենիառանձին տեսակների րար են կրկճում, ընդհուպ զարդաձներն դրանցստացմանեղաճակնեն հորիզոնականտարն զարդերիվրա ակնհայտէ ուղղահայաց րը. դրանք փայլեցմամբստացված նախկինիցեկող որոշ ավանդույթներիպահպանումը,մյուսում` ժամանակաշրջանի ված ժապավեններ են, ցանցկեն պատկերներ,անկյունաձն միացող խեցեգործությանը բնորոշ ձնեհաճախ հանդիրի ու հատկանիշների գծախմբեր:Այս զարդերը ն դրանցստացմանեղանակը երնան գալը: Դարաշրջանիարտադրանքիբնորոշ բնորոշ են դարաշրջանում բրոնզի ուշ գիծը, անկախ նրանից, թե ինչ խմբի է պատկանում (խոհանոցային, շրջանում, պելով անցումային են ճան ելրացվում սպասքինն), եթե անտեսենքորակ չկազմողառանձինկոպիտանոթներ, Այդ զարդերըուշ բրոնզի դարաշրջանում դառնում: ու անիվովպատրաստվածլինելն է: Հատկանշական ռանկյունաձն,շրջանաձն անվակաձնդրոշմազարդերով,որոնք անգծերիցմյուսը` գերազանց, համաչափթրծումով խեցին է, որով այս` նույն սն, փայլեցրած հայտլինելով նախորդդարաշրջանում,ուշ բրոնզիառաջինփուլում համակերեսովխեցանոթներն առանձնանում ճախեն հանդիպում(դրանք չպետք է շփոթել 1 հագ. սկզբի համալիրնեեն անցումայինշրջանի նույճագույնմակերես,բայց վատ թրծման հետնանքովփուխըխեցի ունեցող րում հանդիպող,կլորացող անկյուններունեցող եռանկյունաձնզարդերի ճույնաձն անոթներից:Ակնհայտէ ն ճախկինդարաշրջանին բնորոշ այլ հետ) ն անհետանում են ուշ բրոնզի դարաշրջանիԱ փուլում: Նույն հատկանիշների երնույթըդիտվումէ ն Արնելյան Վրաստանում,որտեղ երկրորդփուլից անհետացում:Մասնավորապես չեն հանդիպումսանրատամ կամ «քայլող դրոշմիչով»,ինչպես ն գագաթներովցած ուղղված սկսած,զարդերիպարզեցման,խոհանոցայինխեցեղենինբնորոշ ակոբջջաշար եռանկյունիները, սագծերին այլ պարզ նախշերի գերակշռությանմիտում է դիտվում: ալիքաձն ու բեկյալ կետազարդգոտիներըն այլն: Ուշ բրոնզեդարյան Պարզեցման,աշխատատար գործողություններիցխուսափելու, արխոհանոցայինխեցանոթները,որոնք իրանի՝ ուսամասում փքուն տեսքով, լայն թողարկումըարագացնելուայդ ձգտումը նկատվումէ ն Հատադրանքի բերանի ն շրթի վրա տարված ակոսաձն հանվածքով բավականնման են ճախորդփուլի կարասաձնանոթյաստանիուշ բրոնզիդարաշրջանիԼ փուլին բնորոշ խեցեղեն արտադներին, սովորաբարզարդարված են պարանաձն ուռուցիկ ելունդագորանքիվրա: Այս դեպքում, սակայն,զարգացումնայլ ուղղությամբ է ընտիով,թեք կտրված թանում. փայլեցմամբստացված զարդերըիրենց տեղը զիջում են սեղմու հատիկազարեղունգաճնախշով զարդերին,իսկ անոթներիմակերեսի սն փայմամբստացվածճնույնաձն

կարճ գծիկներով,

լեցրած գույնը խամրածերանգէ ընդունում:Երկրորդ փուլում հաճախակի են երնում ակոսագծերնու մատնեքազարդը,նկատելիորեննվազում են ն ուսամասում փքուն իրան ունեցողները.բնորոշ են դառնում փորի հատվածումկլորացող ն ձգվածիրանովաճոթները: Մակերեսիգույնի, զարդերի ձնի ու դրանց ստացման եղանակների հետ կապված նշված փոփոխություններընույնությամբ դիտվում են կ քրեղանճերիվրա, որոնք իրանի ն շուրթի ձնով առանձին տարբերակներ են ներկայացնում: Դրանց մի մասի կլորացող իրանն ավարտվումէ դուրս ճկված կլորացող շուրթով, մյուսների իրանն առանձնանում է վերին մասում ուղիղ կամ թեթնակիգոգավորվող կողերի ձնով (աղ.2ԱԱՆ2), այլ նրբին մանրամասներով,որոնց վրա ծանրանալը իմաստ դրանք նեղ մասնագիտական բնույթ ունեն: Այստեղ կարելի է սոսկ նշել, որ հաճախ են հանդիպում կիսագնդաձն իրան ունեցող թասերը (աղ.ՃԱ15), փռված թասի ու քրեղանի տեսքովեռոտանիամանները,երկու կողերից սեղմված տեսք ունեցող նճավակաձն կամ «հնդկականընկույզի» տեսքով ծիսական ամանները (աղ.ԱՆ.), որոնց արմատները վաղ բրոնզի դարաշրջանում են: Ծիսականանոթներիայլ խումբ են ճերկայացնումարկղաձն, գլանաձն, ձագարաձնտեսք ունեցողները:Ծիսական անոթներիայս տեսակներըհետագա զարգացման ընթացքումկատարելագործվածտեսք են ընդունում,մյուսները, կապված հավատալիքներիբարդացման հետ, դուրս են գալիս գործածությունից:

չունի,

ԳԼՈՒԽ

ԻՆՆԵՐՈՐԴ

ԵՐԿԱԹԵԴԱՐՅԱՆ

1.

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԱԿՆ

է վաղ երկաթի Երկաթի դարաշրջանը,որը ստորաբաժանվում ժամանան Ը/ԱԼՊ1դդ.) տարածման ԳԱՀԱԾՄՊԼԱդդ.) երկաթի լայն տեղ առանձնահատուկ հայ ժողովրդիպատմությաճմեջ կաշրջանների, ճշանակությունունեցող այս դարաշրջանն է գրավում:Շրջադարձային է առանձնանում Հայկական լեռճաշխարհիողջ տարածքն իրենց ոլորապտույտիմեջ ներառած պատմականբուռն իրադարձություններով, գորհայ ժողովրդիմիավորմանու կազմավորման որոնք,արագացնելով անկումից անմիջածընթացը,ուղի հարթեցինՎանի թագավորության գալու համար: երնան յան պեսհետո հայկականմիասճականպետութ. Միտաննիին Խեթականպետությանպ̀ատմությանթատերաբեմից հեռանալուցհետո Ասորեստանը,որը ձգտում էր ինքնուրույնքաղաքաայդ հանդիսացողՆաիրի երկրճերիթագավորների, կան միավորումներ ու զագրո-էլամական ցեղամիությունների թվումն խուրրի-ուրարտական հարկադրվածեսկսած Լ.դ. մ.թ.ա. տարածել, վրա իր իշխանությունը ղավ երկարատնպայքարիմեջ մտնել ճորածինՎանի թագավորության շարունակելՆաիրի երկրներիհանդեպ դեմ` աշխատելովմիաժամանակ վերին հոսանքՏիգրիս-Եփրատի իր որդեգրած քաղաքականությունը: ն ներնընդգրկողտարածքներիինքնիշխան բավականուժեղ թագավոն անտեսում բիայնացիները:ՎերջիններսԱսորեսրություններինչէին տանի նվաճողականնկրտումներըչափավորելու,իրենց սահմաններն ընդլայնելուն ամրապնդելու,ինչպես ն բանակիզինականուժը համալրելու ն այն պահելու համար հաճախ էին զենքն ուղղում դեպի ճշված

հետո

իր արշավանքներից տարածքները:Ավելին, եթե Անորեստանը երկրները,ապա Վանի թատված ց ույց դիմադրություն է ր մայացճնում ն էին բնակչությանը,հզոր վերաբնակեցնում գավորճերըտեղահանում շխատելովվեջնատարածքներումա̀ ամրոցներկառուցումնվաճված կանապեսհիմնավորվելու ամրապնդվելտերությանսահմանների մեջ էին ճրանք վաԱյդ քաղաքականությունն ներառվածտարածքներում: ն հայտճվեցինմ.թ.ա. որտեղ ն տ արածքներում, բում անդրաբաքսյան

ա-

ՄԼոդ.: Վաճի թագավորությանհզորացմաննու ամրապնդմանն ուղղված այդ քաղաքականությունը,սակայն, նպաստումէր ն Հայկականողջ լեռճաշխարհիբնակչությանլեզվական համահարթեցմանը, միավորմանը, հետագայումհաղթանակումէր տարածքում մեծամասնություն կազմող բնակչությանլեզուն, քանի որ խուրրի-ուրարտերենը փոքրամասնության մեջ էր: Փաստորեն ստեղծվում էր հայախոս բնակչություն ունեցող հսկայական պետություն, որի գլուխ կանգնած էին վանյան արքայատոհմի թագավորները:Պատմականայս իրադարձություններն են արտացոլում ն Հայաստանիտարածքում գտնվող հուշարձանները:Վերջիններսավելի լավ ուսումնասիրված են տալինելով, հնարավորություն լիս հետնել երկաթեդարյանմշակույթի փոփոխություններին, զարգացմանը,որի ուշ շրջանում երնում է ն սկյութականտարըը: Անշուշտ, պատկերն առավել ամբողջականն հարուստ կլիներ ԱրեմտյանՀայաստանի համաժամանակյա հուշարձաններիբավարարն համաչափհետազոտված լինելու դեպքում.այդ բացը լրացվում է գրավոր աղբյուրներիմիջո-

ցով:

32. ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐ

-

Երկաթեդարյան են պատբնակավայրերը տարբեր իրավիճակներ կերում: Պեղումներիարդյունքներըցույց են տալիս, որ ուրարտական հետո ավերված բնակավայրերի արշավանքներից մի մասը, բնակչության տարագրվելուցհետո, երկար ժամանակ անբնակ է մնում: Նման բնակավայրերից, ինչպիսիք են, օրինակ, Դվինը, Էլարը, Շամիրամըե այլն, հայտճաբերվածնյութերը(ուշ շրջանին պատկանողները) թվագրվում են մ.թ.ա. ՄՂԱդ.:Այդ նյութերը,այլ հուշարձաններից հայտնաբերված համանման իրերիթվագրությանհամար, կայուն կռվան են հանդիսանում: Բնակավայրերից մյուսները, որոնց բնակչությունն,ըստ երնույթին, անձնատուրլինելով պարտավորվելէ կանոնավորկերպով հարկ տալ ն հաղթողների. պահանջներըկատարել,առանձնապեսավերածություններիչեն ենթարկվել,բայց կյանքը դրանցում ակնհայտորեն ծանրացելէ: Այդ են վկայում ոչ միայն բնակարանների կառուցվածքում երնան եկած մանրամասները, այլն դամբարանայինգույքի նկատելի աղքատացումը:Օրիճակիհամարկարելիէ նշել Շիրակավանի ՄԱԼՐ7ՈՄդդ. թվագրվողայն դամբարանները, որոնք, պարունակելովհանդերձ ձիերի կմախքներն որոշակիորենառանձնանալով համաժամանակյա

պարունակածգույքով, համեմատությանեզր մյուս դամբարաններից, րԱ մթա. 15չենգտնումնույն դամբարաճադաշտի, գտնված դամբարաններից պատկանող ճերկայացուցիչներին վագանու

հետ: նյութերի զենքի հասանելության Այլ պատկերեն ուրվագծումուրարտական Դրանք ջրավազանների սահմաններիցդուրս մնացած բնակավայրերը: միջնաբերդի կառուցված, վրա գտնվողբարձունքների հարնանությամբ կազմված,երկու-երեքշարք պա շուրջը տարածվող կացարաններից են: Կիկլոպյանշարբնակավայր-ամրոցներ շրջափակված րիսպներով 4բավականհզոր են. ունեն աշտարակճեր, վածքովայդ պարիսպները են 1-24: առաջացած 7մ երկարությամբ որմճահեցեր,որոնք պարսպից ամենախոցելին թույլ մասերն Ամրոցներիմուտքերը, որոնք փաստորեն զրո են հանդիսանում, այս դեպքումնս, իրար հաջորդող պարիսպների են բացված:Դրանց մոտ, ինչպես ն ճախորդ տարբերուղղություններով Դիտվում է նս մեկ են պատրաստված:

«գրպաններ» դարաշրջանում, ձգվող պատերը երկու մասի բաժանելով մանրամասն.միջնաբերդում մասը, ոչ միայն ավագանու կացարանբնակավայրիկենտրոնական

այլն` ինչ-որ չափով ներն ու սրբավայրը անջատել են մյոս մասերից, Առանձին ամրոցներում ամրացրելեն միջնաբերդիայդ հատվածները: (Հայրավանք, գետնուղիներ տանող առկա են մոտակա ջրավազանը մոտ Աստղիգտնվող Բերդի-գլուխ,Էլար ն այլն). Ենոքավան գյուղի տեղօրինակ,որն ունի 1,5-2կմ երկարություն, բլուր ամրոցի գետնուղին, ու սալաառաստաղը տեղ 3մ խորությամբխրամատէ, որի պատերն պատվելուցհետո հողով են ծածկվել: որոնք բնակչութՊարիսպներիմիջն կառուցվածկացարանները,

տարածվելեն բլուրներիլանջերով,պատյան աճին համապատասխան վրա: րաստված են աստիճանաձնհարթակների՝դարավանդների բրոնզի վաղ ինչպես մեջ, Դրանք կառուցելուհամար, լանջի թեքության են 1-3 պատ. հողը հաճվել է ն կտրվածքումշարվել դարաշրջանում, Հատակագեն կավաշաղախով: դրանց քարերը ամրացվել ու ծեփվել

են ն բաղկիսագետնափոր այդ կացարանները ուղղանկյունաձն թիվը 4-8 է ն կացած են մի քանի սենյակից(Քաղսիում,օրինակ,դրանց ունեցող մուտքեայլն). դրանք հաղորդակցվելեն 0,8-0,9մ լայնություն համար րով: Վերջիններիս մոտ սովորաբար դռների տեղադրման հատակներըհարթեցվածեն տոկրնկաքարերեն դրվել: Կացարանների իսկ առանձին հատվածներումսալապատվել փանված կավաշերտով, հեճասյուենճ 1-4 քարե խարիսխներ են: Սենյակներում հայտնաբերվում

ծում

գերը պահելու համար: Կացարանների անկյուններում հացահատիկի ներբ, որոնց մեջ առանձնանում են ալիքաձն գծերը, ակնհայտորեն հորեր են պատրաստված,որոնց մոտ հաճախ քարակերտ են ջրի պաշտամունքին, իսկ Փոքր բլրի վրայի նշանները«երկկուռքերեն առնչվում տեղադրված:Սենյակներիներքին հարդարանքի են: նշաններ կրկնվումեն, մյուսմասն առանձին են Դրանց մեջ պարտադիր նային»բնույթի կազմումպատերիցմեկի կամ երկուսիերկայնքովձգվող են աստղանշանները, ճստարան-մաները ներառնվածեն շրջանների մեջ. դրանցից հիճները,որոնց բարձրությունը նման են հայ 40-45սմ է: Դրանք մոտավորապես «5. ն «պ» տեսքն ունեցողներըն այլն, իսկ ճշանճերից 17-ը հարթեցված են կավածեփով:Ամենայնհավանականությամբ Այդ պատկերներիմեջ ձեռագրերումհանդիպողներին: կացարաննեմիջնադարյան րի աղյուսաշար պատերիմեջ խորշերեն շրջանաձն ն արտահայտված են փոսիկներով պատրաստվելճրագներիտեմեծ խումբ կազմում ղադրմանհամար:Այդպիսին,օրինակ,բացված է Խոտ են աստղաբլրի տալիս Փոքր գյուղի ՄԱ-Մդդ. Այդ բոլոր «զարդերը»ցույց պատկերները: եթվագրվողկացարաններից ն մեկի քարաշար պատի մեջ. պահպանված նշանակությունը,որի մասին են խոսում վերջինիս վրա գիտական ն այդ սենյակի դռան սալաքարե բարավորը: Ընդհանուրբնույթ կրող ղածկառույցները: այս պատկերը հարստացնելու ն ամբողջացնելու ճպատակովստորն Միջնաբերդիցմոտավորապես200մ հյուսիս գտնվող ժայռերի այս կներկայացվեն բնակատեղիներից մի քանիսը.դրանք հնարավորություն դրանցիցվերինինհասնեխմբիվրա երեք հարթակ են պատրաստված. կտան լավ պատկերացնել են փորված: Այդ հարթակներից ն ուրարտական նախաուրարտական ավելի լու համար ժայռերի վրա 7 աստիճան շրջանի բնակատեղիների դիտումների առանձնահատկությունները: վերինիվրա կողմնորոշիչ0է, որն արվելէ աստղագիտական Մեծամոր.տեղադրվածէ համանուն գետի ձախ կողմում, մոտավոՍիկենտրոնում համար:Չափումներիցպարզվածէ, որ ուշադրության րապես 28մ բարձրությունունեցողբլրի վրա` է ներառնելովնան վերջինիս րիուսնէ եղել, որը Ամ հազ. ամռան ամիսներինպայծառ կերպով երնալանջերը:Բնակավայրն ընդգրկումէ շուրջ 30հա տարածություն:Ջրից ու ցել: Ինչ վերաբերումէ Մեծ բլրին, ապա այդտեղ գտնվողժայռակտորճահճուտներից ազատ մնացած դյուրամատչելի կապելու հահատվածներըպաշտճերիվրա անցքեր են բացված զոհաբերվողկենդանիներին հապանվել են կիկլոպյանշարվածք ունեցող պարիսպներովն արհեստամար:Նման անցքեր են բացված ն Շիրակավանի«տաճարական» կան ջրախրամատով: Մեծ բլուրում Առանձինհատվածներումպարիսպներըպահվրա: Մեծամորի մալիրի մոտ գտնվող ժայռակտորների պանված են 2մ բարձրությամբ ն 2,6մ լայնությամբ: կառույցներ, այլ օջախ Բնակավայրնունեարվածեն ն փորվածքներ,ժայռափոր հորեր, ցել է 3 շարք պարիսպ,որոնցից առաջինըշրջափակումէ մասնավորապեսհանքաքարի բլրի գագաթը, որոնքկապված են մետաղագործության, իսկ երկրորդըն երրորդը` ողջ բնակավայրը: Պարիսպների միջն բացհարստացմանհետ. դրա նպատակըհանքաքարը դատարկապարներից ված են մետաղագործական են հետ կապված աշխատանքների ազատելնէ եղել: Մեծ բլրի հյուսիսայինլանջին բացված 40-ից ավելի արտադբական համալիրներ: 3մ ունեն երկարություն, Դրանք ձուլարաններ են, հանքաքարիհարստացհորեր,առվակներ,խոշոր ավազան:Առվակներն ման համար նախատեսված կառույցներ, արհեստավորների 20սմ խորությունն 30-40սմ լայնություն,ոչ հանքայիննյութերիզտման բնակարաններ: Արտադրական կառույցներկան ն բլրի գագաթին, որտեղ տեհամար: Այդ ողջ համալիրը միանում է ժայռի մեջ բացված սենյակի ղադրված են ն տաճարականհամալիրները: ն ձուՎերջիններս,ինչպես 0կուղայինհարկին, որտեղ, ինչպես ն 1-1 հազ. սկզբովթվագրվողշերլարանները,շրջափակված են պարսպով: Արտադրական նյութի սպիտակշերտ ու սպիտատում, հայտնաբերվածէ կավճանման կառույցներում բացված են 23 Դրանք ունեն 10սմ տրամագծովբացձուլարան: կադեղնավունճյութից պատրաստվածաղյուսաձն ճախապատրասվածքներ,որոնցում տեղադրվելեն կավակերտօդամուղ խողովակների տուկների կույտ: Դրանց անալիզները ցույց են տվել, որ այդ նախածայրերը:Համալիրներում են մանրացված են գործիքներու պերճանքի հայտնաբերված պատրաստուկներիբաղադրությանմեջ, որտեղ շատ առարկաներ պատրաստելու համար նախատեսված են կազմում ֆոսֆորը, բարիումըն կաղապարներ: ոսկորներիկտորները, մեծ տոկոս Գտնվածեն ն մարդակերպ կուռքեր: համար իբրն կապակցողՄյութ, նախապատրաստուկների ատրոնցիումը. են ներկայացնում Առանձին հետաքրքրություն ոսկորը խառնվել է կավահողի մոտ է Ս անրացված բնակավայրի կավահող օգտագործվել: գտնվողժայռերինփորագրված են ն պատկերները, որոնք արված որից ավազանումլուծույթ են պատրաստել:Ադ լուծույխառնուրդին, ինչպես Սեծ, այնպես էլ Փոքր բլուրներիվրա: Մեծ բլրի ու պահեստավրայի ժայռապատկերթի մանրահատիկմասը առվակներովհոսել է հորերի մեջ

է

ն

Դվինիհամալիրը.քարե հիմքի վրա բարձրացողաղյուսաշար պաընդարձակկառույց է եղել, որի հարթ տանիքը պահվել է խոշոր տերով վրա կանգնեցվածհենասյուներով: Կառույցների պախարիսխների ու հատակը կավածեփեն: Պատերի մեջ բացված խորշերումծիտերն իրեր են դրվել: Սրբարանճերումբացված են հատակագծումկիսական ցածր պատովառանձնացվածկրակարաններ,որոնց մեջ սաշրջանաձն, ն մնացորդներեն հայտնաբերված:Կրակարանների ածուխի մոխրի ետնում պատրաստված է1,8 մ երկարությունն 25 սմ բարձրությունունեցող զոհասեղան,որի մոտ կավակերտ հարթ տախտակներկան: Վերջիններիսվրա կավե նուրբ գոտիներովու կավազանգվածովարտահայտվածեն բարձրադիր(ռելիեֆ) տեսք ունեցող մարդադեմն ցլագլուխ կամարաձնգոտիներ,օձապատկերներ,արն խորհրդանքանդակներ, ն 62»:51»5սմ 55»55»5սմ շող նկարներ:Տախտակներից(դրանց չափերը են) մեկի ետնում, որն ավելի վաղ լինելով` հետագայումկավով է ծածկվել,ծառերիպատկերներեն արված: Այդ մանրամասնըցույց է տալիս, որ նշված կավակերտտախտակները,«սրբացված»համարվելով,չեն բարդացման նետվել,այլ կապվածհավատալիքների ն նոր ծեսերի հետ` նոր պատկերներով:Դվինի վերափոխվելեն, վերաիմաստավորվել են սրբարաններիցմեկում հայտնաբերված մայր աստվածուհու կուռք, այրված ցորենի ու գարու հատիկներով լի կարաս: Սրբարաններում հայտնաբերվածեն նս մի քանի ծիսականնշանակությանկարասներ: Դրանքզարդարվածեն օձերի ու խոյերի բարձրադիրքանդակներով: Բացվածեն ճան հորեր, որոնցից մեկում գտնվել են խաղողի այրված

վորվելնկուղում, ուր ն օրգանականնյութերիցմաքրվելուցն ջրազրկվեհետո պատրաստուկներենճ սարքթվել:Դրանք լոց չորանալուց հետո տարվել են ձուլարան ն օգտագործվել ձուլման ընթացքում.կրանյութը հալեցումը դյուրացնող հալանյութի (ֆլյուս) դեր է կատարել: Այս կառույցներիզգալի մասըթվագրվում է մ.թ.ա. 24-0«դդ.: Երկաթեդարյան, ավելի ստույգ` մ.թ.ա. ԿՂԱ-Մ1դդբնակարանճաշիճությանվերաբերյալհետաքրքիրմանրամասներ բացահայտեցինն Շիրակավանիամրոցի պեղումները:Դարավանդիգագաթին տեղադրված այս ամրոցում, որի աճպաշտպանկողմերումհզոր որմնահեցերովպարիսպներիմնացորդներեն բացվել, պեղվել են երկու համալիր կառույցճեր: Դրանք միանման՝ գլխատնիցն դրան կից փոքր սրահից կազմված են եղել, որոնք միացել են 0,7մ կացարաններ լայնություն ունեցող մուտքով: Դրանցիցմեկի մոտ հայտնաբերված ուղղանկյունաձն փոսորակ ունեցող քար. նախապեսպատի մեջ տեղադրվածայդ քարը սողնակի դեր է կատարել:Գլխատներիցմեկում մսուր է պատրաստված,որի կողքը ամբարնէ ու նստարան-մահիճը: Գլխատներիցմյուսը, որն իր սրահի հետ, ինչպես ն. նախորդը,կիսագետնափորկառուցվածքէ ունեցել, նեղ միջնապատով երկու մասի է բաժանված. դրանցից փոքրը տնտեսական է ծառայել: Այդ մասում տուֆակերտավազան հայտնպատակներին է ճաբերված.ավազաններըկարնոր նշանակությունեն ունեցել ջրասակավ տարածքներում:Այս համալիրներումնս (գլխատներում)բացված են 4-ական խարիսխներ հենասյուների համար, իսկ պատերի տակ են պատրաստված: Այս ճստարան-մահիճներ կառույցներըզգալիորեն տարբերվումեն այլ վայրերի 3-4 հաղորդակիցսենյակներիցկազմված ընդարձակկացարաններից: Նշանակալիցէ, որ ամբարն ընդամենը60 քառ. տարածք է զբաղեցնում: Խոշոր, մշակված քարերով պատրաստված ուրարտականընդարձակբնակարանների հակապատկերը ներկայացնող այս կացարաննճերն ավելի շատ նման են Թեյշեբաինիումբացված բճիկներիանշուք հյուղակներին,որոնք համեմատությանեզը չեն գտճումավելի վաղ կառույցներիհետ: շրջանի

է

-

.

83.80

ԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԼԻՐՆԵՐ

Երկաթիդարաշրջանիտաճարներիկառուցվածքի,դրանց առանձմահատկությունների վերաբերյալպատկերացումեն-՛տալիսԴվինում ն Մեծամորումպեղվածհամալիրները:

վազեր,աղորիք ն փոքր կուռք: է ներկայացնում Դվիճի 1 ն 1 սրբարանԱռանձինկարնորություն ներիմիջն գտնվող տարածքումմետաղագործիարհեստանոցիհայտհամաԱյդտեղիցգտնվածնյութերըցույց են տալիս, որ այն ճաբերումը: Այդտեղ բացվածէ 0,7մ տրամագիծուժամանակյաէ սրբարանճներին: նեցողքարաշար հնոց, որի ստորին մասը լցված է մոխրով,փայտածուխովու ֆլյուսի դեր կատարողայրվածոսկորներով:Հնոցի մոտ գտնվել են կավից պատրաստված փքսափող,մետաղի խարամ,բրոնզիցն երդուրս եկած ն վեկոտրտված,գործածությունից կաթիցպատրաստված՝ ու տապար րահալելու համար ճախատեսվածիրեր, զարդեր, նետեր գործող կից Ս րբարանճներին սանդկոթեր: կաղապարներ, պատրաստելու ինչպես առկայությունը, ճնշվեց արհեստանոցների մետաղագործական ուբնույթ ծիսական վերնում,կրկին ցույց է տալիս այս արհեստաճյուղի տվյալներով: նենալը, ինչը հաստատվումէ ն ազգագրական

Աղյուսակձր ՛

ԻՑ

ԱԽ. արարումն

ՀԱ

Առաջին սրբարան

'

Բշ"

թյ:

Մեծամոր. միջնաբերդում կառուցված տաճարական համալիրը է օժանդակկառույցճերից ն երկու աղոթարան-սրբարաննեբաղկացած րից,որոնք կառուցելուհամար կտրվել է ժայռի մի հատվածը: Սրբամոտ տեղադրվածեն երեք օժանդակ կառույցներ: Դրանք 8մ րանների ն 2-2,5մ լայնությամբշինություններեն, որոնք միմյաներկարությամբ է ցիցանջատվածեն 2մ լայնություն ուճեցող պատով. այն իր վրա կրել որոնց երկու սրբարաններիծածկերի ծանրությունը: Սրբարանմճերը, չեն. են, հաղորդակից ու հարթեցված կավածեփով հատակը պատերն ունեճ, որոնցից առանձինմուտքերն դրանքարնմտյանկողմում իրենց ճերսմտնողը դեմքովհայտճվել է արնելյանկողմումտեղադրվածզոհամասում տեղադրվածեն կենտրոնական սեղանիդիմաց: Սրբարանների այլ կառույցներ: Զոհասեղանները կավակերտ բոլոզոհասեղաններ, րաձնկառույցներեն, որտեղ կրակն է վառվել: Զոհասեղաններնիրենց ու կուռքերով,որոնց լրացվածեն պատվանդաններով կրակարաններով է մի խումբը իրար ետն կանգնեցված,թները վեր պարզած մարդկանց ն վրա գլխի թասանման հիշեցնում:Դրանց սյունաձնթների նույճատեսք են արված: Զոհասեղանի աջ ն ձախ կողմերումօգոգավորություններ ժանդակկառույցներ են պատրաստված:Դրանցից մեկը երկմասանի համար ն եզրերինթացածը ավազան է` հեղման արարողությունների սաձն հինգ գոգավորություն ունի: Զոհասեղանի մյուս կողմում երկման սանի,պայտաձնտեսք ունեցող, կամարաձնծածկ կավակերտծխնե-

լ): ունեցող վառարանէ տեղադրված(աղ.21Մ Փոքը-ինչ այլ տեսք ունի երկրորդսրբարանիզոհասեղանը:Այստեղ են բացված,բայց դրանց նս, մոխրովլի երկու պայտաձնկրակարաններ ետնում բարձրացողերկու կոթողները ոչ թե մարդակերպեն, այլ աստիունեն: Այդ զոհասեղանիմի կողմում ճանաձն բարձրացողբուրգի տեսք է է կամարաձն ծածկով վառարան պատրաստված,որի մեջ սաջ կազմվածկավակերտ գտնված,իսկ մյուս կողմում երեք բաժանմունքից նս ավազանէ պատեն սըբարանճում Այս արված: գոգավորություններ կան (աղ.2:17շ): րաստված,որի եզրերին թասաձնգոգավորություններ հեռու մետաղագործիարորոնցից ոչ Բացվածերկու սրբարաններում, ենճ արկղաձն շարժական հեստանոցն է գտնվում, հայտնաբերված ծիսականաԱ սկզբովթվագրվող հազ. օջախներ,մ.թ.ա. հազ. վերջ. լույզ

--

Երկրորդ սբբարան

բեկորներ: ճոթներ,խեցանոթների Սեծամորում շարունակվողլայնածավալպեղումներիարդյունքնեԱզա երկրի քարը ցույց են տալիս, որ այն վաղ երկաթիդարաշրջանում է կառավարման, է ունեցել որն եղել, ղաքային խոշոր կենտրոններից

վարչական, պաշտամունքային գործառույթներ իրականացնողբարդ համակարգ:Դրա ապացույցը պարսպապատ միջնաբերդիսահմաններում բացվող պալատականհամալիրն է:

այդ

այլ ճնակյա

ԻԴԱ

ԱՆՆ

Կրկնում նախորդ դարաշրջաններից հայտնի տեսակները. դրանք քարալիցք կամ հող ու քարից կազմված դամբարանաթումբ ունեցող, կրոմլեխով շրջափակված ն կամ առանց դամբարանաթմբի, սոսկ կրոմլեխովշրջափակված, հիմնահողային,քարարկղային կամ սալարկղային կառուցվածքունեցող, նախկինիցհայտնի նույն հուշարձաններն են: Վերջիններիսշարքում, Շիրակում (Արթիկ, Ոսկեհասկ) տեսնում ենք ն կոշկաձն կատակոմբներ,որոնք վաղ տարիք ունեցողներից,թերես, տարբերվումեն նրանով,որ սովորաբարպարունակումեն ոչ թե մեկ, այլ զույգ կամ խմբակայինթաղումներ: Խմբակային թաղումներըմիշտ չէ, որ պայմանավորվածեն տիրոջ ու ծառաների(ստրուկ) կարգավիճակներով: Դարաշրջանիդամբարաններումհաճախ դիտվողայս երնույթի պատճառը նան հաջորդաբարկատարված թաղումներն են, որը տարբեր դամբարանադաշտերում է դիտված. նախկինումթաղվածներիոսկորները խառը կերպով մեկ տեղ են հավաքվել նոր հանգուցյալիհամար տեղ ազատելու նպատակով:Դրանով է բացատրվում առանձին դամբարաններիմ̀ասնակիկերպով սալաքարերով ծածկվածլինելը: Նման դեպքերում դամբարանի ծածկասալերը հաճախ քարալիցքի բարակ շերտով են ծածկված լինում, իսկ երբեմն ն ծածկասալերիհատվածներըերնում են գետնի մակերեսին:Այս երնույթը տարբեր դամբարանադաշտերում տարբեր կերպ է դրսնորվում. եթե դամբարանների մի մասում ընտանիքիկամ գերդաստանիանդամեն թաղվել (նման դեպքերումկարնորվում ճերընույն դամբարանախցում է ն նյութի տեսականին. խմբակայինթաղումներ պարունակողդամբարաններըմիշտ չէ, որ առանձնանում են գույքի հարստությամբ),ապա այլ դեպքերումառանձինդամբարաններում կատարվածանհատական թաղումները,սկզբնապեսծածկվելով փոքր դամբարանաթմբերով, ժամանակիընթացքում անկանոնձների, ընդարձակտարածք զբաղեցնող են

են ձնավորել:Այդպես են կազմվել, դամբարանաթմբեր օրինակ, Մոզի, ն Եղեգնաձորի այլ հուշարձանների շարքային համայնականների պատկանող,3-8 վերգետնյաքարարկղներծածկող, քարալիցքիցկազմ-

դամբարան-

մ.թ.ա. Ս«-ԽԼԱդդ. թվագրվող վածդամբարանաթմբերը. մասեր են ներիցսակավաթիվնյութեր, հաճախ` սոսկ խեցանոթների ն Պատկերը ճույնն է ճան Անգեղակոթի համաժամահայտնաբերված:

Բան

դամբարաճադաշտերի

այր Կուն

ույն դամբարա աղումները կատարված որոնք ամեննին էլ նշվածներովչեն սպառվում, միշտ չէ, որ հասարակացույց են տալիս, որ խմբակայինթաղումները են պայմաճավորված եղել: կանկարգավիճակով են Առանձին հետաքրքրություն ներկայացնումԱյգեշատ գյուղի մասում գտնվող «Աղթամիր» կոչված դամբարանահյուսիս-արնմտյան Բավականխիտ դաթվագրվողդամբարանները: դաշտիմ.թ.ա.2-1 Ճդդ. են հիմնահողաշրջափակված որոնցով սավորվածայդ կրոմլեխներում, առկա յին, քարալիցքիբարակ շերտով ծածկված դամբարամախցերը, դամբաեն տարբեր չափերի մարդակերպկամ սյունաձն կուռքեր: Այդ ոսկորներին ուղեկցող րանադաշտիբնորոշ գծերից մյուսը` կմախքների ինչպես նշվեց, նյութերիկավացեխովպատվածլինելն է: Այդ երնույթը, հատուկ կարգավիճակ դիտվածէ ն ավելի վաղ տարիքի (միջին բրոնզ), Այստեղ, սադամբարաններում: պատկանող ունեցող հանգուցյալների է կայն, այդ ծեսը գրեթե համատարածբնույթ կրում: բնորոշ գիծը, որը դիտվումէ Դարաշրջանիդամբարանների չափերի փոքրացումնէ ճուր, ինչպես տեսնում ենք, դամբարանների հարսանկախ նրանց տեսակից ն պարունակածգույքի տեսականու բնորոշ, փուլին վաղ հատկապես տությունից:Ուշ բրոնզի դարաշրջանի առաջճորդներիարքայավայելթաղումներպարունակողխոշոր դամբա-

արված: օրինակները, մբ,

որա

:

ամե-

րանասրահներըանհետանում

են:

Տ 5. ՎԱՂ ԵՐԿԱԹԻ

ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տարբեր բնակավայրերի Վաղ շրջանի երկաթեդարյան

շերտերիցն

դամբարաններից ժամանակագրորենդրանց համապատասխանող են տալիս ոչ միայն դահայտնաբերվածտարատեսակճյութերը ցույց ուշ բրոնզերաշրջանի մշակույթի զարգացմանընթացքը, այլն կապը է ժառանգախոսում կերպով դարյան մշակույթի հետ, ինչն ակնհայտ կանության մասին: Դա հստակ դիտվում է վաղ երկաթի դարաշրջանի բնորոշ գծերին նյութերի տեսականու առանձնճահատկություններին,

հետնելու ընթացքում: Առաջին հերթին ուշադրություն է գրավում նախորդ դարաշրջանում լայն տարածված ն ժամանակաշրջանին բնորոշ, ձնավորն բարդ տեսք ունեցող բրոնզե զենքերի ն այլ իրերի պարզեցումը, դրանք երկաթե նմուշներովփոխարինելուձգտումը, որն ընդգծված դրսնորվումէ մ.թ.ա. 1 հազ. սկզբից: Ժամանակաշրջանի համալիրներում բրոնզյա սակրերը, ծալված թնիկներովդաստակներ ունեցող թրերն ու ճման դաշույնները, աճվակաձնայտաճաններովսանձերը նայլ նյութեր գրեթե չեն հանդիպում:Ճիշտ է, ա յս դեպքում կարող էր դեր խաղալն բրոնզի թանկացումը:Գրավոր աղբյուրները վկայում են, որ մ.թ.ա. նդ. արդեն, բրոնզը երկու անգամ երկաթից թանկ էր: Բրոնզի թանկացման վկայություն կարող է հանդիսանալ ն Դվինի մետաղագործի արհեստանոցից վերաձուլմանենթակա այլ իրերի հետ հայտնաբերված բրոնզյա սակրիու թրի մասերը(մ.թ.ա. «-Մ1Լղդ), Գանթիադիից գտնված համանման իրեր պատրաստելու համար նախատեսված կաղապարները, Մեխչիս-Ցիխեի (Վրաստան)գանձի նյութերը. դրանք ցույց են տալիս, թե նման իրեր պատրաստվել են ն մ.թ.ա. 1 հազ.1 քառորդում: Վերջիններս, սակայն, այլես որակ չեն կազմում, դադարում են դարաշրջանի բնորոշ նյութ հանդիսաճալուց:

Փոփոխություններից հաջորդը` նախկինումհազվադեպհանդես ե-

կող, դեռնս

ոչ

բնորոշ տեխնիկականեղանակների,ձների ն

առանձին

զարդատեսակների հատկանշական դառճալն է, ավելորդմանրամասներից, աշխատատար գործողություններիցխուսափելու, ժամանակը խնայելու,այն առավել արդյունավետօգտագործելումիտումն է: Ժամանակաշրջանի երրորդգիծը տվյալ ժամանակինբնորոշ ճոր ձների հանդես գալն է: Եռաբնույթայս հիմնականփոփոխություններին զուգահեռ, հաճախ են հանդիպումն այնպիսի նյութեր, որոնք, գալով նախկին դարաշրջանից, անփոփոխկերպովգործածվում են ն երկաթիդարաշրջանում: Դրանք հիմնականում քարից ն ոսկրից պատրաստված, առօրյա կիրառությունունեցող այն իրերն են, որոնց ճախկին ձներով օգտագործվելը առանձնապեսչի ազդել աշխատանքիարտադրողականության վրա: Խոսքը վերաբերումէ ճավակաձնադորիքներին, սանդ-սանդկոթերին,իլիկներիգլուխներինն համանման այլ իրերի, որոնք կամ չէին կարող մետաղիցպատրաստվել ն կամ դրանց մետաղե նմուշներով փոխարինելը առաջին անհրաժեշտությունչէր հանդիսանում: Նման երնույթը, հասարակության խոր շերտավորմանպայմաններում,օրինաչափ երնույթ էր: Տվյալ դեպքում էականըայն իրերն են, որոնց ճախկին ճյութերով ու ձներով պատրաստելը արդյունավետ չէր: Վերջիններիս

Աաաա ոե գալն պարզեցումը, րիգործածությունից Հրարաիոն Վ ՛դոտ օրինակներով: քում`դրանց փոխարինումըերկաթյա ակնառու փոփոխությունը,նախորդ պահա բրոնզաձույլ,աշխատատար գործողություններ բնորոշ`

առավել շարքում,

է,

դուրս

"

համանման

էր

մետաղյա իրերն են:

արտադրանք: Մետաղե

ացույցը

-

բոա ին Գո ՀոՎ Կ թ իր

դաշույնների Վաղ երկաթեդարյան

է տեսակը,այսպես կոչված, «սնանյանն» է, որը հանդես ն պատրաստված բրոնզից(աղ.20Պ3),այնպես երկաթից լայն տարածվածն հաճախ Սրանքնախորդ դարաշրջանում ն ամրացմանհամար տափակ լեզվակով եռանկյու դաստակի են ձգվածշեղբով, նույն պարզ զենքերն (աղ.2-Մ.):Այս

:

. ալ կամ "Ն ո նե Ի. համանմարոր օրի սակը, սակայն, նախորդ դարաշրջանների ո տարբերվումէ բրոնզե գոտեկապի զանգակաձնգլխիկի Խր իեն Բար Բրոնզաձույլ յամբ,շեղբի առանձին մանրամասներով: ար ր ան բրոնզե գալիս տեսակը,որին զուգահեռ հանդես Գո Գհի, գակաձնգլխիկ ունեցող երկաթյա նմուշներ (հանդիպում ո կաձն գլխամաս, ինչպես շրջանակավորդաստակ յ

ն

են

ն

գոտ

'

ե

ԿԱՐ Գոր մղում ծալած թնիկներովդաստակ ն

»

ոի

վի,

ու

ծածությունիցդուրս են սակը`պահպանելովսոսկ վերջինիսբնորոշ բրոնզաձույլ Հոն հա լացնելովդրան բրոնզե գոտեկապդ̀աստակիամրացման ոզ լած թնիկներովդաստակունեցող դաշույններըվաղ Ն ճում հազվադեպ են հանդիպում:Դարաշրջանիհուշար ո հանդիպումն նույն ձնն ունեցող բրոնզաձույլթրերը. դրանք սակա որոնց օրինակներով, վում են երկաթից պատրաստված Ն են լեզվակով (աղ.2Ճ՛լշ), տափակ կարճ, ճմուշներն ավարտվում

Գիրն ՄՐ շր երաթի րոր " Աա : ե աի

պող

դիտվում նիզակների հակիփոփոխություններ ըր

դաստակով:

են

հո

ն

ի

ԱՆ ոտ հոոշուրը

փետրաձնու տերնաձն սայրով բրոնզյա վերջումաստիճանաբարդուրս են մղվում,սկզբում`ավելի ձգվ ս Ց. ա ն րոնականողի երկու կողմերիցհանվածքներունեցող սրվող ոը " վարտվող ճիզակներիկողմից, որոնք իրենց հերթին ոլ ն է աի ճետասլ երկաթյաօրինակներով(աղ.2է 4/5):Նույնը դիտվում սկզբում նմուշները դեպքում. վերջիններիսպարզունակ ն Վ թնի մասում թեթնակիգոգավորվող են կենտրոնական ' ավարտվողիրան ունեցող «ճանկավոր» նետերով (աղ.2«'՛7): պարզ

ր

գահեռ` մ.թ.ա. Լ հազ.

փոխարի ւ վո Պն կլորացող րով Արար հանդիպ սկզբից սկսած, առավել հաճախ

(աղ.2-4/4ջ): կաթիցպատրաստվածները

են

ր

"լ

-

ե Աղյուսակ

եմ հան-

խիստ հազվադեպ հուշարձաններում Վաղ երկաթեդարյան

սան-

ավարտվողբրոնզաձույլ ն անվակաձն երախակալներով դիպում է 12-ԿԼԱդդ.). դրանք իրենց տեթվագրվում նմուշը (Շիրակավանի ձերը ուձողաձն վերջավորություններ ղը զիջումեն բրոնզից պատրաստված մյուս մանրամասներումկրկնելով նախորդին նեցող օրիճնակներին՝ 1): Հանդիպումեն (աղ.244/

ն

ավելի պարզեցված,սոսկ օղակաձն հավել-

վածունեցող սանձեր: սովորականնյութերիցեն ն ատամԴարաշրջանիհուշարձաններում (աղ.2/լլ), օղերը. նավոր մակերեսով բրոնզաձույլ ապարանջանները են գալիս ներճկվածմեջք ունեդրանցշարքում առաջին անգամերնան բնորոշ են դառնումերկաԱյդպիսիները Թ ալին): (Շիրակավան, ցողները (աղ.ՃՄ յշ): Սովորականեն ն օձագթիլայն տարածմանդարաշրջանում իսկ հարստությամբալոխ ծայրերով ավարտվող ապարանջանները, գագտնվումեն ն բրոնզյա երկժանիներ, ռանձնացողդամբարաններում ու (աղ. ՃՄլ): ծայրակալներ վազաններիտարատեսակգլխակալներ շարքումկան ն ցլագլուխկամ գլանաձնտեսք ունեցողներ: Վերջիններիս հա յտնաբերված բրոնզաձույլ դամբարաններում Ժամանակաշրջանի ու անզարդբրոնզեգոտինան տեսնում զարդարուն ենք նյութերիշարքում 5, ածելիաձնդանակներ(աղ.ՃՄլժ, մանգաղներ(աղ.244՛լ7), ներ(աղ.2էՄ են ներկայացնում (աղ.24/լ), առանձինհետաքրքրություն տապարիկներ համակենտրոնեռաշրջան կախիկներնու անկյուններումթ̀ները արն մունկներիցծալված ու վեր պարզած,ինչպես աստղաձն ելուստազարքանակըկապվումէ անզեն ելուստազարդերի դերունեցող շքասեղճները. ն աչքովերնացող 7 մոլորակներիհետ: Լուսատունճերի երկնային տարաիրենց արտացոտեսակ երնույթներիհետ կապվող պատկերացումները

ն

լումնեն գտնումն բրոնզյագոտիներիզարդաձներում: տեսնում ենք ն կամարաձն հուշարձաններում Վաղ երկաթեդարյան ն իրանիվրա գնդիկաձնելուստ ունեցող շիգղեր, «գեռրգինյանխաչի» ն «դոմինոյի» խաղաքարիտեսքով, ինչպես եռանիստ ուլունքներ, մարայլ զարդեր: ղակերպկախիկներ,խխունջներ(աղ.2էՄլ9-2:), տե-

է բավականհարուստ ներկայացված Խեցեղեն արտադրանք. ու դրանց ստազգման եղանակներով, սականիով,որը ձներով, զարդերով մամանրամասներով, առանձին եկած ն երնան ինչպես դարաշրջանում առանձնանում է ուշ բրոնզեդարորոշակիորեն կերեսիգուներանգներով օգնում են թվագրության նմուշներից: Այդ առամձնահատկությունները հանդիպող խեցեղեյան հստակեցմանը:Դա կարնորէ. զանգվածաբար է հանդիսանում:Դրանք նյութն միակ նը, հաճախ դամբարանդրված

սափորներեն, կճուճներ,քրեղաններ,գավաթներ,բաժակներ,խնոցիներ նայլ անոթներ,որոնց վրա դիտվողառանձին մանրամասներ բնորոշեն դառնում վաղ երկաթի դարաշրջանի համար: Դա ավելի հստակ է դիտվում սպասքի խեցանոթների վրա, բայց ոչ խոհանոցային նշանակություն ունեցողների:Վերջիններսհիմնականում նույն` սն, մրապատ, գորշավուն, դեղճնճա-դարչնագույն կամ կարմրավուն մակերեսով, դուրս ճկված շուրթով ն ուռուցիկ իրանով, նախկինիցհայտնի կճուճներնեն, որոնք զարդարվածեն եղունգազարդովու հորիզոնականակոսներով,իսկ հատակը` թեք կտրած գծերով: Մանրամասներիցվերջինը հետագա զարգացմանընթացքումսակավէ հանդիպում: Լայնաբերան այս անոթճերի վրա, սակայն, հաճախ են երնում շուրթից սկսվող ն ուսն իջնողլայն ն կամ գոտկամասում ամրացված օղակաձն կանթերը. դրանք բնորոշ չէին ճախորդ դարաշրջանին (աղ.եՄշգշչ): Այս անոթների ձեն են կրկնում ն ծորակունեցողները:Ս.թ.ա.1հազ. սկզբիցհաճախհանդիպող, կճուճի տեսքով այս խեցանոթներիվրա երբեմն ձնավորկանթերեն ամրացված լինում (աղ. շշ): Ուշ բրոնզիդարաշրջանիհամանման խեցանոթներին են զգալիորեն ճմաճվումն կլորացողիրանովխոր քրեղանները,որոնք, հաճախ հանդիպելովվաղ շրջանի համալիրներում(աղ.2էՄ:5),զարգացմանընթացքումիրենց տեղն աստիճանաբարզիջում են երկկոնիկ,կիսագնդաձնկամվերին հատվածում գոգավորվող,ինչպես ն դեպի դուրս փռված, կտրվածքում կտցաձն շուրթ ունեցողօրինակներին(աղ.2էՄ4:637): Բնորոշ գծերից մյուսը՝ քրեղաններին ընդհանրապեսսպասքի խեցեղենիվրա հաճախ դիտվող ծալքագոտիներն են, որոնք դարաշրջանիլայն տարածված մանրամասներիցեն: Խեցեղենիբնորոշտեսակներիցեն ն ստորին մասում փոքրինչ երկկոնիկ տեսք ունեցող ն դեպի վեր աստիճանաբարնեղացող ու ձգվող իրան ձնավորողբաժակները(աղ. 2ԷՄ:), որոնք ակնհայտորեն տարբերվում են ուշ բրոնզում հանդիպող,կլորացող իրան ունեցող օրիճակներից:Ավելին, վաղ երկաթեդարյանառանձին նմուշներ օղակաձն կանթունեն, որն անծանոթէր վաղշրջանի կլորացողիրան ունեցողներին: Որոշակի փոփոխություններեն դիտվում ն սափորների ձներում: Դրանց մի մասն անկանթէ, մյուսները միականթ.հանդիպումեն ն երկկանթ ու եռականթնմուշներ: Այս խեցանոթներիբնորոշ գծերից մեկը, անկախ նրանից` դրանք անկանթ են, թե կանթավոր,բարձր, փողաձն լայնացող վիզն է, ռրն ավարտվում է դեպի դուրս կլորացող շուրթով: Անոթներիայս տեսակը ուշ բրոնզեդարյան`ուսամասում փքուն իրան ունեցող նմուշներիցտարբերվում է ճան իրանի ձգված, թեթնակիերկկո-

են դիտնիկն կամ գնդաձն տեսքով: Հատկանշականմանրամասներ վումն կանթերիձներում. դրանք ծնկաձն, ձնավորված կամ սապատանմուշների վոր երկգագաթ տեսք ունեն (աղ.2:Մ262830:),իսկ առանձին են ձնավոելուստ շրթիմիացմանհատվածումթեթնակի բարձրացող անրում:Կանթերի այս ձները ուշ բրոնզեդարյանօրինակների վրա սն հայտ են: Նույնը վերաբերումէ ն անոթների կամ գորշ, թույլ փայլեցմեջ տարեռանկյունիների րած մակերեսինփորագրմամբստացված ված ուղղահայաց կամ հորիզոնականալիքներին(աղ.244շջ): Վերջիններս, ինչպես ն երկգագաթ կամ «սապատավոր»կանթերը, թվագրող ունեն. դրանք առավել բնորոչ են մ.թ.ա. 1Ճ-Մելդդ. նշանակություն

խեցանոթներին: թվագրվող

Տ 6. ԵՐԿԱԹԻ

ԼԱՅՆ

ՏԱՐԱԾՄԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆԻ

(Ա ՓՈՒԼ)

հուՄլդդ. 1 քառորդնընդգրկող ժամանակաշրջանի Մթ.ա. ՎԱ են շարձաններիցհայտճաբերվածտարատեսակնյութերը երեք խումբ ներկայացնում:Դրանք են` ա) ճախկինից հայտնի, գրեթե անփոփոխ տեսքովհանդես եկող տեսակներ ու ձներ, բ) նոր հատկանիշներդրսնոբնորոշ նյութեր ն գ) խառը`տեղականն բիայրող՝ ժամանակաշրջանին նականմշակույթներինհատկանշականգծերովտեսակներ: Առանձնացվածխմբերից առաջինը, որը ներկայացվածէ գոտինեարով (աղ.2Մ1.), բրոնզե խողովակներով(աղ.2:Մ1ջ), տարատեսակ պարանջաններով(հիմնականումպարզ տեսակներ), օղերով, թռչնաձն կախիկներով(աղ.24Մ1.Ժ,տարբեր ձների ուլունքներով(գնդաձն,տակա--

կենտրոնում ռաձն, գլանաձն,եռանիստ, երկկոնիկն այլն, աղ.2Ճ412762չ), ն վահանիկներով ունեցող (աղ.24 412524)» կիսագնդաձնե հարթ եզրեր

«սնանյան» տեսակի ն լեզվակավորպարզ դաշույններով(աղ.215,Ժ, (աղ.2-11»շ)սրվող քթիկ ունեերբեմ: ն սրերով ու դրանց պատյաններով ն (դրանց շարքումհաճախ են հանդիպում ուրարտացող դանակներով բնորոշ, կեռշեղբ դանակկան նմուշներինկրկնող, ժամանակաշրջանին այլ իրերով,ինչպես ն ճեր(աղ.20Լ,չ), բրոնզից երկաթիցպատրաստված ն տարբեր ձներ ու զարդեր ունեցող խեցանոթներով (աղ.19324643), համար առանձիննշանահամալիրներիթվագրման ժամանակաշրջանի են կությունչունեն: Այդ նյութերըկարնորվում նախորդդարաշրջանների կապերինհետնելու համար: մշակույթներիհետ եղած ժառանգական

եա Աղյո

ղյ

ակ

Աղյուսակ

7/)

(ն

ՈՏ

ք

ե ն մշակույթիզարգացման Թվագրության հիմնականգծերը վերհանելու համարկարնորըերկրորդն երրորդխմբերի ճյութերն են: Այսպես` հիմքում կլորացողկամ անկյունաձն անցում ձնավորող,ձգված,

ու իԲիայնականմշակույթիհետ են կապվումկոնաձն կլորացող ուռուցիկ ու փոքր-ինչ (աղ.20Մ1) սկավառակաճն, զանգակներն րանով որոնք վահանճիկները, ունեցող ելուստ բրգաձն տեսքով,կենտրոնում մասում կամրջաարված ետին են կաշվեհիմքին ամրացվելվահանիկի

երկար մարտականսայր ն դրա համեմատ ավելի կարճ կոթառ ունեցող երկաթ)ա նիզակներ,խողովակաձնկոթառին խոցողմասի կիմիջոցով(աղ.24 համամասճություն1.0): ներով,բնորոշ են բիայնականնմուշներին,բայց փետրաձն համալիրներումառաջին անգամ են երնում Ժամանակաշրջանի սայրինեղ ձգված տեսքը տեղական նիզակներինէ հատկանշական (աղ.2-12օ), օղերն ու կախիկկազմվածապարանջանները (աղ.2էՆ1., գնդիկներից Այս երնույթըխոսում է երկու` տեղական ն բիայնական ունեն կախելու համար: Նախկինում ները:Վերջիններս փոքրիկ օղակ մշակույթների փոխազդեցության մասին,որը դիտվում է ե այլ նյութերիվրա: (աղ.20Մշ) զուգահեռհանդես են գալիս ինչհայտնիտարբերակներին մեջքով Ուշագրավ են ն մի քանի տարբերակով հանդիպող սանձերը: պես տափակեցվածուղղանկյուն, այնպես էլ սկավառակաձն ձնավորած ասեղ Դրանց մի մասի կլորացողկամ քառակող ձողի տեսք ե ղաճակով ն են իրանըբարակեցնելու շիգղերը.առկա ունեցող այտաճաններիվրա, որոնք զուրկ են նախորդշրջանին հատկանշական հանդիպող նյութերիցեն ն օձագլուխ ապարանՀաճախ օրինակներ: կոնաձն կամ սկավառակաձն կլորացող ծայրեգլխիկներից,առկա են կողքից օղակաձն աջանները(աղ.2է11ջ),ոլորուն ու հարթ մակերեսներով, եռատամ ն ռանձնացողելուստներ.(աղ.Մ1աջջ)այդ սանձերը փոխարինելուեն րովմանյակները,տարբեր ձների (գնդիկավոր,մարդանման, գալիս այտաճանիմեջ անցքեր ունեցող նմուշներին: որոնք նախորդ փուլի հուշարձաններում այլն) կախիկները(աղ.2Մ113-:9, Այլ տարբերակեն ճյուներկայացնումասորեստանյանօրինակներըհիշեցնող, կլորացող խիստ հազվադեպէին հանդիպում:Սակավ հանդիպող (եռատամը) այսովորաբար տաճանովսաճձերըն միանգամայն թերից են ն բրոնզյա մագխիլները,որոնց մակերեսները տարբեր տեսք ունեցող, ուղղանկ(աղ.2-Մնշ): պատկերներով յունաձն, տափակ այտաճանի եզրին օղակներ են զարդարված տարբեր ձների փորագիր ունեցողները.վերջիններիս վրա, ամենայնհավանականությամբ, շարքումփոքր խումբեն կազմումոսկյա իՊերճանքիառարկաների ուժեղ, վայրի ձիեր վարժեցնե25-3292 է, հազվադեպ5̀07): լու նպատակով են հագցված ատամնավորսկավառակներ րերը(դրանցմեջ ոսկու քանակըսովորաբար (աղ.2Մէ): Նշված տեսակներից ոսկերչությանբարձր մակարդակըփաստող այդ Ժամանակաշրջանի միանգամայն տարբեր են ոսկրից պատրաստված ուլունքնեկախիկներով, թեթնակիկորացողտեսքով այտաճան ունեցող սանձերը, որոնց նյութերընեկայացվածեն ապարանջաններով, պատրաստված Վերջիններս անցքեր են բացված: Մկյութականնմուշներըհիշեցնող սանձերի այս րով,եզակի դեպքերումճ̀ակատակալներով: անհարեն ամբողջականթիթեղից(դանակովկտրվածթերթիկիեզրերի տեսակըժամանակաշրջանի հուշարձաններում, եթե չանտեսենքսկյուկենդանիների թական տարրի առկայությունըտարածաշրջանում,որի թությունըդրա վկայություննէ): Դրա վրա երնակայական ապացույցն են աստմարդակերպ կրող ն հաճախ ն սաղավարտին եղջյուրներ շարք է պատկերված հանդիպող,խողովակաձնկոթառ ն եռաթն տեսք ունեցող ստացված են թերթիկիետնից դրոշմիչով սկյութականբրոնզյա նետապաքները, վածություն:Այդ պատկերները միանգամայն օրինաչափէ: է ենթարկսեղմելուեղանակով,որից հետո պատկերըլրացուցիչմշակման Ժամանակաշրջանի հուշարձաններում սովորական նյութերից են թիթեղիցպատրաստված ականջօղերը: դոմինոյաձն, եռանկյունաձնու եռանիստ տեսք ունեցող վել: Գեղեցիկ են ն եռանկյունաձն ուլունքները բներիմեջ տեղադրփոքրիկ պատրաստված վրա ն մակերեսի (աղ.24Մ12528, Վերջիններիս ինչպես բիայնական նմուշներին նմանակողկեռշեղբ քարեր,արվել տարբերձների զարդեր:Ինչ վորա դանակները:Վերջիններիս վելեն կիսաթանկարժեք դաստակներըմի դեպքումգլանաձն են, մյուապա դրանցեզրերըզարսում` շրջանակավոր ուլունքներին, բերումէ ագաթիցպատրաստված (աղ.2-ՄԱ,:),իսկ երրորդներըտափակ են. նուրբ հատիկազարկ ազմող պատկերներ վրա փայտե մասերեն ամրացվել:Առանձին դարված են երկրաչափական է ներկահետաքրքրություն առկա են ն ոսխմբում այս զարդերի յացնում Շիրակավանից դով: Լոռի-Բերդիցհայտնաբերված գտնված դանակներից մեկը, որի շեղբը ամրացՀազվադեպ օղեր, զարդակոճակներ: ված է դաստակիհիմքում՛բացված կուց ու արծաթից պատրաստված ճեղքի մեջ. այս մանրամասնությունը բնորոշէ Ասորեստանի հանդիպողնման ճյութերըթվագրության համար առանձիննշանակություն զինագործությանը (աղ.2«Կ1:ա): առավելէականեն խեցանոթները: չունեն: Այս տեսակետից

ժ:

վրա

դրանց

լ"

Ճեցեղեն արտադրանք:Զգալի մասը ներկայացվածէ նախկինում հայտնիձներով,զարդերիստացման եղաճակներով: Այդուհանդերձ, մի շարք ճոր հատկանիշների երնաճ գալը ցույց է տալիս, որ ժամանակաշրջանիխեցեղեն արտադրանքում որոշակի են փոփոխություններ կատարվել:Այդ նորահայտհատկանիշներից են իրաճմի փողաձնլայնա-

ցող վզի` դուրս ճկվող շրթից սկսվողն ուսին միացողկանթիկենտրոնական մասում առկա բրգաձն ելուստը(աղ.31Մ15657. այն փոխարինելու է գալիս երկսապատկանթերին,որոնք սակավ են հանդիպում(աղ.17նչ): Այլ դեպքերում կանթի կենտրոնովանցնող ընդերկայնական ճեղք է տարված, որը զարդարված է դրոշմմամբստացված

եռանկյունիներով,

ատամնավորհանվածքներով: Դարաշրջանին բնորոշ այս գծերին զուգահեռ` տեղականօջախներումերնան են գալիս ն այլ նրբին մանրամասներ:Այսպես`Մյունիք-Արցախի օջախին հատկանշական են կանթի վերին մասում արված պարուրազարդեր (աղ.24Մ1594), կանթիերկու կողմերում արված ուռուցիկ` խոյի գլխի տպավորությունստեղծող շրջանակներ:Առանձինդեպքերումդրանք ուղեկցվումեն կաճթիկենտրոնում արված բրգաձն ելուստով,որը որոշ օրինակների վրա իրական արտահայտվածխոյագլուխտեսք ունի: Հայաստանի հյուսիսայինշրջաններում սիրված զարդ է սափորի վերին կեսն ընդգրկողուռուցիկ կամարըմեջն արված արնապատկերներով (աղ.Մ17:8): Այդ կամարներիմիջն ընկած տարածությունները զարդարված են ցանցապատկերներով, թեք գծերով ն այլն: Որոշ աունեն ն կանթերը. ռանձնահատկություններ սկսվելովշրթից` դրանք հաճախ, յուրատեսակ օղակ ձնավորելով, միանում են վզի հիմքին: Առկա են ն այլ մանրամասներ, որոնց վրա ծանառանձնահատկությունմեր, րամալըավելորդէ. դրանք ցույց են տալիս, որ յուրաքանչյուր տեղական օջախ, ամբողջի բաղադրյալ մասը հանդիսանալով, իրեն բնորոշ ա-

ռանձնացնելոչ միայն այդ թասերիընդհանուրտեսքը (աղ.2-Մնջ), այլն հատակիգոգավորությունը,որը հանդես է գալիս ինչպես բիայնական, այնպեսն վաղ հայկական նման ամաններիվրա: Նույնը կարելի է ասել ն երկկանթ,փքուն իրանով ն բարձր վզով սափորիկներիվերաբերյալ որոնք, առկա լինելով թե՛ բիայնական նթե՛ տեղական մշա(աղ.20Մն.), կույթում,շարունակումենճ հանդիպել ճան հետագայում: Կարնոր է ն տափաշիշը,որն առաջին անգամերնան գալով ժամանակաշրջանիհուլայն տարածումէ ստանում հետագայում: շարձաններում, Առանձին խումբ են կազմում ծիսական նշանակությունունեցող ան կենդանակերպ(ձի, եղջերու, թռչուն) այլ տենոթները(աղ.2ԷՄ15452) սակներ:Այս տեսակետիցհետաքրքիր են ն սն, ագաթափայլ մակերեսովփոքրածավալանոթները(հիմնականումսափորներ,գավաթներ),որոնցիրանը զարդարվածէ նուրբ ծալքագոտիներով:Իրար հաջորդող, կողերովմիմյանց հպվող, մատնեքովստացվածայդ զարդերը,ամաններիմակերեսինալիքաձնտեսք են հաղորդում: Ժամանակաշրջանինյութերի բնորոշ հատկանիշներըթվարկվածներովչեն սպառվում:Նշենք միայն, ռր հակիրճ նկարագրվածնյութերից ն բացի,առկա են ն այլ տեսակներ(խնոցիներ,կարասներ,բաժակներ, այլն. (աղ.2«10345:), որոճք նույնությամբկամ փոքր ձնափոխություններովհանդես են գալիս ն հետագայում,ինչը հստակ կերպով ցույց է ժամանակաշրջանի լիս, թե ինչ հիմքի վրա է զարգացելետբիայնական մեջ սովորաբար վաղ հայկականանգրականության

տա-

մասնագիտական վանվողտեղականմշակույթը:

է ունեցել: ռանձնահատկություններն

են դիտվում ն Որոշակի փոփոխություններ քրեղաններիձներում. փռվածտեսք ստացած այս ամաններիմի մասը վերին հատվածումգոգավոր ձն ունի, մյուսներնավարտվումեն դուրս ճկվող շուրթով, երրորդճերի մոտ այն սրվում է ն այլն: Դրանց զուգահեռ` Սյունիքում հաճախ են հանդիպում ճերս հակվողշուրթ ն կամ վերին հատվածում (աղ.2 471.7) ուղիղ կողեր ունեցողներ:Վերջիններիս մի զգալի մասի իրանի կենտրոնում տափակ, աղեղնաձն,փոքր-ինչ վեր թեքված բռնակ է ամրացված

(աղ.27նչ): Առանձինկարնորություն են ճերկայացնում թաս-փիալանե-

րի ձներում դիտվողորոշ հատկանիշներ: Դրանց շարքում հարկ է է50

ա-

Է

,

ԳԼՈՒԽ

վեր հանել, հետնել տնտեսությաննշված ճյուղետալիսամբողջությամբ առկա տվյալները,եթե ոչ բոընթացքին:Այդուհանդերձ, րիզարգացման

ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՐՈՆՋԻ, ԵՐԿԱԹԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

Ա. ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԵՎ ԱՆԱՍՆԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

Տնտեսությանառաջատար ճյուղերի`երկրագործության ն անասնապահության զարգացմանհամար աշխարհագրական միջավայրըառաջճային նշանակությունունի: Հայկականլեռնաշխարհը,որն առանձնանում է ուղղահայաց գոտիականության օրինաչափությամբ պայմանավորված բնակլիմայականպայմանների,հետնաբար`բուսական ու կենդանական աշխարհներիբազմազանությամբ, հանդիսանումէ մեկն այն սակավաթիվ տարածքներից, որոնք իրավամբդասվում են երկրագործության ու անասնապահության առաջացմանճախնականօջախներիշարքում: Հայկականլեռնաշխարհըհարուստ է ոչ միայն վայրի հացաբույսերով, այլն տարբեր տեսակի պտուղներով (հոն, տանձ, խնձոր, սալոր, դեղձ, շագանակայլն) ու բույսերով, որոնք ներկայումսէլ լայնորեն օգտագործվում են սննդի մեջ: Ինչ վերաբերում է կենդանականաշխարհին, որի ճերկայացուցիչներից մի քանիսը, չնայած արդեն անհետացել են «Կարմիր գրքի» մեջ, հարուստ է կամ նճերառնվել եղել: Բուսական ու կենդանականաշխարհներինման բազմազանությունը մեծապեսնպաստել է նախնադարյանորսորդ-հավաքիչների աստիճանականվերափոխմանը երկրագործ-անասնապահների: Անցումը յուրացնող տնտեսաձնից արտադրողի,ինչպես տեսանք համապատասխան գլխում, կատարվել է նեոլիթիդարաշրջանում: Դրա ապացույցն են հայտնաբերված գործիքները,բուսական մնացորդները, ոսկրաբանականնյութերը, բնակատեղիների տեղադրությունը, ժայռապատկերները նայլն: .

'

ն

31. ԱՆՑՈՒՄ

ԱՐՏԱԴՐՈՂ

ԴՐԱԱՍՏԻՃԱՆԱԿԱՆ

թյան Նեոլի

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԵՎ

'

բնակավայրերըՀայաստանի ներկա տարածքում դեռնս բավարարչափով չեն հետազոտված:Դա հնարավորություն չի

այնուամենայապա ընդհանուր պատկերացում, մանրամասներով, է ճախախեեն: կարնորվում հերթին առաջին դեպքում Այս նիվ,տալիս շրջանին վաղ տեղադրությունը. նեոլիթյան բնակավայրերի գեղենային ն են գտնվում ճախալեռնային լեռնայինշրջաններում, պատկանողները են բուսական ու կենդանական աշխարհներիաառանձնանում որոնք Նման բնակատեղիներ, ինչպես նշվեց, ներռավելբազմազանությամբ: կայումսհայտնի են Բյուրակնում(Բինգյոլ), Մալաթիայում,Հաքյարի նեռլեռներումն այլուր: Ասվածից չի հետնում, թե նախախեցեղենային ու լիթիբնակավայրերիտեղադրությունընախալեռնային լեռնային գոու տիներում,սոսկ բուսական կենդանականաշխարհներիբազմազահոլոցենում սկսված կլիմայի տաքացնությամբէր պայմանավորված. զգալի բարձրացման ման դերը, ինչպես նշվեց, մեծ էր: Ջերմաստիճանի ը հետնանքովսկսված հալոցքը հարթավայրերումնդարձակեցջրային ն տարածքներնու ճահճուտները, իսկ նախալեռնային լեռնային գոտիներումընդարձակտարածքներզբաղեցրինանտառները: Բարձրադիր գոտիներիպայմաններըճպաստավորէին բնակությանհամար. այդտեղ արտադրող տնտեսությաննանցնելու առաջինքայլերը: կատարվեցին նեոլիթը Առկա ճյութերը ցույց են տալիս, որ ճախախեցեղենային ստոերկու` Ա ն Բ փուլերի է բաժանվում,որոնցից երկրորդնիր հերթին րաբաժանվումէ վաղ, միջին ն ուշ ենթափովերի.կենդանիներիընտեճաեն լացման ն հողի մշակման հիմնականքայլերը կատարվում ուշ նճեոլիթում,մասամբ` վերջին փուլում (մոտավորապես խախեցեղենային նեոլիթի Ա (մոտավո7000-6500թթ.),որին ն հաջորդումեն խեցեղենային րապես 6500-6000թթ.) ն Բ (կամ վաղ էնեոլիթ 6000-5000թթ.) փուլերը: նեոլիթում սկսված «նեոլիթյան հեղափոխություՆախախեցեղենային ուսումնասիէ ՄԱՄ հազ.: Մի շարք հուշարձանների նը» հաղթանակում Գեղարոտ-1,Ծաղկահովիտ,Աղթարությունները(Արուճ, Աղավնատուն, Ամիդ/Դիարբեքիմիր,բայց հատկապեսՇ̀անիդար, Չայոնյու-թեփեսին Գյոբեկջրամբարիհարնանությամբ, րի մոտ, Ննալի-Չորին Աթաթուրքի են տալիս աստիճանական, լի-թեփեն Խառանի դաշտումն այլն) ցույց այդ ընթացքնու կան զարգացման բայց միաժամանակ անհամաչափ Դրանք իրենց արտացոլումնեն գտնում տարված փոփոխությունները: տեսականիումու կավաու զենքերիփոփոխված ոչ միայն գործիքների այլն որսված կենդաճինեճարտարապետության, ծեփ բնակարանների հարաբերութտոկոսային նյութերի րին պատկանողոսկրաբամական լոր

)ան մեջ: Բավական է ասել, որ միայն Քմլո-2 քարայրում, որն ընդամենը 30մ. քառ. մակերեսունի, հայտնաբերվելեն մոտավորապես18000 ոսկոր, 9000 ավելի քարե գործիք ն այլն: Որսված կենդանիներըհաճախ պատկերվել են ժայռանկարներում:Այս ն այլ փաստերցույց ենտալիս որ նեոլիթիսկզբնականշրջանում որսն ու հավաքչությունը են պահպանելիրենց առաջնային նշաճակությունը,իսկ կենդանիների ընտելացման ն բույսերի մշակման ուղղությամբ կատարվողաշխատանքները,դեռ մեզոլիթումթափառողկենսաձե վարող այդ որսորդ-հավաքիչներիմոտ, նախնականփուլում են գտնվել (Քմլո-2 քարայրում ընտելացվող ոչխարի ոսկորներ են գտնված): Ժամանակի ընթացքում միայն այդ հարաբերակցությունը ու փոխվել սկսեց երկրագործության անասճապահության օգտին, որի ընթացքումքիչ դեր չկատարեցնան ճահճուտներիչորացումը, ջրատարածքներինվազումը,որը հնարավորություն տվեց մարդունաստիճանաբարզբաղեցնել ճան հարթավայրային շրջանները:

32. ՎԱՂ

ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ամենաբնորոշգծերից մեԷնեոլիթի դարաշրջանիբնակավայրերի տեսանք դարաշրջանի կը, որճ անմիջապես աչքի է զարնում, ինչպես

ճերկայացնելուժամանակ, վերջիններիսխումբ-խումբ, հուշարձանները շարունակել տեղադրվածլինելն է մշակութա հեռու, գետահովիտներում

Խեցեղենային նեոլիթին պատկանողհուշարձաններնարդեն տեղակայված են գետահովիտներում, որտեղ կլիման, ջրային համակարգը ն հարուստհողածածկույթը բարենպաստպայմաններէին ստեղծել երկրագործությանզարգացմանհամար: Ինչպես ցույց են տալիս պեղումների արդյունքները, դեռես ճախախեցեղենային նեոլիթի ուշ շրջանում, հարթավայրերում հայտնված մարդիկ երկրագործական աշխատանքճերի բավականաչափ փորձ են ունեցել: Առատաշենիբնակավայրիերկրորդ շերտում, ինչպես նշվեց վերը, հայտնաբերվածեն ցորենի, գարու, ոսպի, սորուկի, վառվռուկի,թելուկի մնացորդներ,ինչը ն ցույց է տա թե զարգացող երկրագործությանը (այդ է վկայում ն տեսականու բազմազանությունը) զուգահեռ՝ բնակչությունըզբաղվելէ ն հավաքչությամբ: Համանման պատկեր է դիտվում ն անասնապահության բնագավառում: ՀայկականլեռնաշխարհինսահմանակիցԶագրոսիլեռներում գտնվող Ջարմո, Թել-Շիմշարա ն այլ հուշարձաններում կատարվածպեղումների արդյունքներըցույց են տալիս, որ նեոլիթումընտելացվածեն եղել այծը, ոչխարը,խոզը: Որսը կորցնում էր ճախկինումունեցած առաջատար դերը: Ծաղկունքում,օրինակ, հայտնաբերված ոսկրաբանական նյութերումռրսված կենդանիների ոսկորները4392 են կազմում: Ուշ նեռլիթում ուրվագծվողայս պատկերըավելի որոշակի տեսք է ընդունում էնեոլիթիդարաշրջանում:

լիս,

|

ոչ իրարից

ն

տալիսբնակչության ինչը զգալիհզորությունը, յինշերտերի նյութերը հայտնաբերված նստակյաց կյանք վարելը: Հուշարձաններից ն ցույց

է

է

Կոր

հիմնականումզբաղվել փաստումեն, որ որոնք տնտեսությանհիմքն են կազծությամբն անասնապահությամբ, մերձակա հողատարածութմել. Մարդիկ մշակել են բնակավայրերին փորձեր: Հուշարձաններից ոռոգման յունները, կատարել պարզունակ մնացորդներըցույց եմ տալիս, որ հայտնաբերված տեսակներ,մշակել ն մարդըճանաչել է ոչ միայն ցորենի գարու մի քանի այլն սիբարելավման, կորեկու հաճար, ենթարկել դրանք երկարատն ինչը ն սեռ ու ոսպ: Գտնված են ճան խաղողիկորիզներ(Շուլավեր),

բնակչությունը

հացահատիկների

ցույց է

ն տալիս, թե քայլեր են կատարվել

բնագախաղողագործության

վառում:

համատեղ Բնորոշ գծերից մյուսը` ցորենի ն գարու մնացորդների Այս երնույթը առաջին հայացքից է հուշարձաններում: հայտնաբերումն ընտրման(սելեկթվում է, թե հակասում է երկարատնճպատակասլաց ար» ցիա), հացահատիկըբարելավելուուղղությամբտարված հակասությունչկա. համատեղ, խառը ների տվյալներին: Իրականում հասցնեցանքի ճպատակըեղել է երաշտիհետնանքներըճվազագույնի է ցոճանաչել լավ շատ մարդը լու ձգտումը,ինչը ցույց է տալիս ճան, որ տարբեհասունացմանժամանակների րենի ն գարու հատկությունները, է որ գարին շուտ խաոառալոզ Նա իմացել, շատ լավ րությունները: նա դիմել է այդ քայկկասեցնիցորենի բնականոնհասունացումը,բայց դեպքում`հավալին` աշխատելովչզրկվել ողջ բերքից,վատթարագույն նա պարզունակ ոռոգմանգախքել դրա մի մասը: Պատահականչէ, որ Միլ-՛նարաԱրուխլոյում, ճականքայլեր է կատարել,որի վկայությունը են:

գտնվող «ջրանցքները» բաղիհարթավայրում

փաստումն ազաւը նկատելի Երկրագործության կիրառվածգործիքները:Բրիչներից բացի, որոնց այդ բնագավառում դեր կատարող քարելրացուցիչ ծանրությունէ տրվել ծանրոց-կախիչի պատրաստված րով, օգտագործվելեն ճան անասունների թիակոսկրից են 25սմ է հասնում: Հայտնաբերված եբեմն մեծությունը «ջահեր», որոնց վերելքնեն

նան

դրանք

քարից, ոսկրից, եղջյուրից պատրաստված հողուրագներ. կոթի ամրացմանհամարանցք ունեն: Այդ գործիքներովնրանք հողնեն փխրեցրել:Բնական է, որ նման գործիքներովմարդըչէր կարող ընդարձակ տարածություններմշակել. կատարված հաշվարկները ցույց են տալիս, որ վաղ երկրագործության շրջանում, 30-40

առավելագույնը բնակարանից կազմված այդ փոքր բնակավայրերում, որտեղ 120-150 մարդէ ապրել, մշակվելէ 20-30 հա տարածություն:Այդ տարածքները23 տարին մեկ են թողնվել, որովհետն նման հանգստանալու գործիքներով հողի վերին շերտերիփխրեցումըայն շատ արագ էր աղքատացճնում:Այդուհանդերձ,սկզբնականշրջանում բնակավայրերի շուրջը գտնվողհոե ն. ղատարածությունները բավարարել հնարավորէ, որ դրանք ճան գոմաղբովպարարտացվածլինեն: է ոսկրե ն փայտե Հունձըկատարվել պահանգավորմանգաղներով. դրանք թեթնակիկորացածտեսք են ունեցել: Այդ հիմքի մեջ ամրացվել են վաճակատից կամ կայծքարիցպատրաստված, ատամնավոր կամ սղոցաճն տեսք ունեցող3-5 խոշոր ներդիրներ:Ավելի ճախնականեն ատամճնավոր հաճվածքներով մեկ երկարուկշեղբ ունեցող մանգաղները: Այդպիսիքհայտնաբերված են Ակնաշենից, Քյուլ-թեփեիցՆ այլ հուշարձաններից:Կատարվածփորձերի արդյունքները (Գ.Ֆ. Կորոբկովա) ցույց են տալիս, որ կայծքարեուղիղ ներդիրով մանգաղիարտադրողականությունը0,5մ.քառ.վրկ.է, ատամնավորներդիր ունեցողինը` 0,91,1մ.քառ.վրկ, բրոնզե մանգաղինճը` 1,3-1,4մ.քառ.վրկ, իսկ ժամաճակա-

կից պողպատյա մանգաղինը1̀,7մ. քառ.վրկ., ինչից Ն հետնում է, թե 5 հոգին ատամնավորկայծքարեն բրոնզե մանգաղով կարող էին օրում հնձել 1600-2000 մ/քառ.տարածություն:

Բերքըհավաքվելն պահեստավորվել է հորերում` խոշոր կարասնեառանձին դեպքերում, խրձերից պահպանված են: Դա ցույց է տալիս, մնացորդներն որ մարդիկհատիկն անջատել են ըստ անհրաժեշտության: Էնեոլիթյանբնակավայրերում, ինչպես նշվեց, սովորականեն շրջանաձն, համեմատաբար փոքր, ապա ն երկարուկ՝ ճավակաձն,մեկ երեսից երկար աշխատված աղորիքները: Փորձերի արդյունքները(Գ.Ֆ.Կորոբկովա ) ցույց են տվել, որ կինը 1ժ ընթացքում, նման աղորիքովկարող էր ստանալ500գբարձրորակալյուր: Սճնդի մեջ լայնորեն է օգտագործվելն ձավարեղենը, որի ապացույցը սանդերն ու են: վարսանդճներն րում, որի ապացույցը,

Երկրագործության զարգացումըբարենպաստպայմաններ ստեղծեց անասնապահության համար,ինչը ն իր հերթիներկրորդպլան մղեց (6

լրացուցիչսնունդ մաապացույցը ոսկրաբանակաճ տակարարողաղբյուրի: Դրա լավագույն են եղել են: Դրանք վկայում են, որ էնեոլիթում ընտելացված կյութերն ճան ձին: իսկ ուշ փուլում` ցուլը, կովը, այծը, ոչխարը, խոզը, հարաբերակկենդանիների ն Կարնոր է խոշոր մանը եղջերավոր ստորինշերտից (ԿՂ հազ.) հոտում: Ակնաշենիբնակավայրի ցությունը են նյութերի շարքում բացակայում խոշոր եղջերավոր հայտնաբերված ն որսի կենդաանասուններիոսկորները.գտնվածեն մանը եղջերավոր ն այլն) ոսկորներ, իսկ վերիճ նիների(բեզոարյանայծ, ջեյրան, վարազ անասունների ոսկորներիտոկոսաշերտումմանը ն խոշոր եղջերավոր է գրեթե հավասար է (4592ն 5264): Նույն երնույթն յին հարաբերությունը ոսկրաբազիտվումե Ծաղկունքի էնեոլիթյանշերտից հայտնաբերված 377: է, իսկ խոշորը մեջ. այդտեղ նականնյութերիհարաբերակցության ն իսկ որսի կենդանիներից են ոսկորներ, 4794: ձիու Գտնված մանրը` Նման արդյունքներ վարազը: արջը, առկաեն եղնիկը, բեզոարյանայծը, այդ բնաեն ստացված ն Թեղուտից: Էնեոլիթի ուշ փուլին պատկանող անասունների, 20 մանը եղջերավոր կավայրիցգտնվել են 14 խոշոր, են եղներկայացված խոզի, 19 ձիու ոսկորներ, իսկ որսի կենդանիները ն վարազի(2) ոսկորնե(3) արջի ջերուներով(2), բեզոարյանայծով (3),

օժանդակ, Վերջինսփոխարկվեց որսորդությունը:

տոխոշոր ն մանը եղջերավորանասունների րով: Այլ հուշարձաններում գրեթե 1:2 է կազմում,խոզը՝ 5-5,576, իսկ կոսայինհարաբերակցությունը կազմել են 9,592: Առանձինբնակաառավելագույնը որսի կենդանիները ընտանի են որսով հարուստ տարածքներում, վայրերում,որոնք գտճվել տարբերութորոշ տոկոսայինհարաբերությունը ն որսի կենդանիների Սառնեովի շրջանի Ցոփի հնավայրում է Օրինակ` յուններ դրսնորում: ընդ2604 են կազմում,բայց դա անասնապահության որսի կենդանիները տեսակենդանիների Որսի պատկերըչի փոխում: հանուր զարգացման այծը, նույնն է. դրանք են եղջերուն,բեզոարյան գրեթե կանին ամենուր տարբերթռչուններ: արջնու վարազը, երբեմն`աղվեսը,կուղբը,

ցույց հարաբերակցությունը նյութերիտոկոսային Ոսկրաբանական մոտ են բնակավայրերին է տալիս, որ անասունները բարձրացրել ն խոզերի ոսկորները. Դրա ապացույցնեն գտնվող արոտավայրերը: են պահել: Հեռագնա անասնապահություն խոզերին բնակավայրերում մոտ արոտավայրերը էնեոլիթումչի դիտվում.բնակավայրերին գտնվող հոտերումխոԱյդ լիովին բավարարելեն առկա հոտերի պահանջները: գրեթեհավասար է: գլխաքանակը շոր ն մանը եղջերավորանասունների

93. ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆ

ԲՐՈՆՋԻ

ՈՒ

ԱՆԱՍՆԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

Սկսած վաղ բրոնզիդարաշրջանից,երկրագործության ն աճասնապաճոթյան բնագավառներում են դիտվում արմատական փոփոխություններ: Առաջին հերթին ուշադրություն է գրավում ոսկրից կամ քարից պատրաստված, էնեոլիթին բնորոշ բրիչների սակավությունը, ինչը ե ցույց է տալիս, թե դրանք, նախկինիպես լայն կիրառությունչունենալով, աստիճանաբարսկսել են դուրս գալ գործածությունից:Հակառակ

դրանց` բնակավայրերում երնաճնեն գալիս եզների կավակերտարձանիկներ,որոնց վզի վրա անցք է բացված: Այդ մանրամասճնությունը ցույց է տալիս, որ նշված կենդանին օգտագործվել է իբրն քաշող ուժ, որի կարիքը սուր է զգացվել: Տվյալ դեպքում խոսքը վերաբերումէ արորներին կամերի օգտագործմանը,որոնք երկրագործության զարգացման մակարդակիիրական ցուցիչն են հանդիսանում:Արորը վաղ յան գյուտերից ամենանշանակալին էր. այն ցույց է տալիս, թե մարդըոուների ճանապարհին Գտել էր ընդարձակտարածություններ մշակելու եղանակը:Պատրաստված լինելով փայտից, այդ գործիքը մեզ չի հասել, բայց որ դրանք կիրառվելեն վաղ բրոնզի դարաշրջանում, վեր է կասկածից:Այս տեսակետից առանձնահատուկ կարնորություն ունի Կվացխելեբիից հայտնաբերվածեղջյուրե գործիքը, որի սրված ն մաշված ծայրը ցույց է տալիս, թե այն հողագործական աշխատանքումէ օգտագործվել. ամենայն հավանականությամբ` ծիսական ակոս բացելու

բրոնզեդար-

համար («առատությանեղջյուր» արտահայտությունը պատահական չէ), քանի որ ճման գործիքըերկարատնաշխատանքիհամար պիտանի ա

Պարզունակփայտե արորներով,սոսկ վերին շերտում փխրեցված հողը լրացուցիչ մշակվել է հողուրագներով: Հողամշակմանայդ եղանակը, ինչպեսն էնեոլիթում,հանգեցնումէր փոշիացմանըն ա-

հողաշերտի

աղքատացմանը, տարբերությամբ,որ այս դեպքում արդեն, մեծ հողատարածություններ էին արագ որակազրկվումն անհրաժեշտություն էր առաջանում նոր հռղատարածություններ իրացնել:Դրան ճպաստում մոն հրազչթյան աճը: Այդ հողատարածքները ձեռք էին բերվում ինչպես անտառների ոչնչացման,այնպես էլ լեռնային գոտիներիիրացման հաշվին: Պատահական չէ, որ վաղ բրոնզի դարաշրջանում բնճակավայրերի ցանցը ընդլայնվումէ, հանդես են գալիս բազմաթիվ նոր բնակավայրեր, այդ թվում ն լեռնայինգոտիներում տեղակայվածներ: րագ

փաստումն այլ տվյալներ: Մասնավորապեսպահանգավորմաճգաղնեհնագիտական Կարազ, Ամիրինզուգահեռբրոնզյա ճմուշների երնան գալը (Գառնի, ն այլն), խոսում է այն մասին, որ մարդն աշխատել է շուտ բանիս-գորա ընկնող ու կորչող բթացող ն աշխատանքիժամանակ հաճախ հիմքից ներդիրները,որոնք փոխարինելու համար ժամանակ կպահանջվեր 370 ներդիր է հայտնաբերված), փոխարինելմե(միայնՄիճգեչաուրում բարձր էր: Ինչ վերատաղեմանգաղով,որի արտադրողականճությունը բերումէ բրոնզյա մանգաղներիգյուտերի սակավությանը,ապա դրա մեկը, հավանաբար, վերջիններիսբարձր արժեքն էր. պատճառներից այդ, բրոնզե մանբոլորը չէ, որ կարող էին այդպիսինձեռք բերել: Բացի են գաղիկարիքը նրանք, դեռես սրությամբչզգալով, աշխատել նախկին գործիքով:Չպետք է անտեսել ն կոտրվածգործիքը վերաձուլելուպահը, վերելքն երկրագործության Վաղ բրոնզեդարյան

են

էր բրոնզիթանկությամբ: պայմանավորված նորինզուգահեռ,ակնհայտ է, որ վաղ բրոնզիդաԱրմատավորվող րաշրջանումշարունակումեն պահպանվելէնեոլիթից եկող որոշ ավանմոտ դույթներ: Մասնավորապեսայդ են ցույց տալիս կացարանների գտնվող հորերից հայտնաբերվածհացահատիկներիմնացորդները, են որոնք կրկին խառը ցանքի կիրառությունն փաստում: Շենգավթից, ն օրինակ,հայտնաբերվածեն հաճարի, տարբեր տեսակների ցորենի դարաշրջանում, գարու հատիկներ, ինչը ցույց է տալիս, թե վաղ բրոնզի կարգավորվածչի եղել: Այդ ոռոգման հարցը դեռնս վերջնականապես ինչպիսին է օրինակ բնակավայրերում, հորերին զուգահեռ առանձին են մասերի բաՅանիկ-թեփենՈւրմիա (Կապուտան)լճի մոտ, բացվել տարբեր տեժանվածխոշոր կառույցներ,որոնց մեջ հացահատիկների տոհմերի մասսակներ են հավաքվել ն կամ առանձին ընտանիքների, որը

նաբաժիննէ ամբարվել:

բերքի ու համապատասխանաբար Վարելահողերիընդարձակումը, աճասնապաանասնակերիառատությունը նոր խթան հանդիսացան են ապացուցումն ոսկրահամար: Այդ հության հետագա զարգացման գլխաքանաբանականնյութերը. դրանքցույց են տալիս անասոռնների հետ համեմատությանեզրեր կի` էնեոլիթի դարաշրջանիտվյալների վաղ չգտնող, հսկայականաճ: Այսպես, Շենգավթից հայտնաբերված ոսկորները բրոնզեդարյաննյութերումխոշոր եղջերավորանասունների են ձիերի կազմել են 720, իսկ մանըը` 1573: Դրանցից բացի, գտնված ն (բե(472), խոզերի(117), շների (137), ինչպես որսված կենդանիների ոսկորներ, այծ, ջեյրան, եղնիկ, աղվես, կուղբ) սակավաթիվ

զոարյան

ին

ձկների փշեր. դրանք ցույց են տալիս, թե որսին ն ձկնորսությանը առանձնապեսմեծ ժամանակ չի հատկացվել:Նման տվյալներ են ստացված ն Մեծամորի համաժամանակյաշերտից հայտնաբերվածնյութերի քննությունից: Այդտեղ խոշոր եղջերավորըներկայացված 502, մանրը՝ 1104 կենդանիների ոսկորներով: Դրանցից բացի գտնված են ձիերի (310), խոզերի (107), եղնիկների(9), բեզոարյան այծերի (7) ոսկորներ: Համանման տվյալներ են ստացված ն այլ բնակավայրերի (Արնիկ, Գառնի, Թագավորանիստն այլն) պեղումներից:Այդ տվյալները խոսում են խոշոր հոտերի առկայության մասին: Անասուններիգլխաքանակի նման փոփոխությունը,նվազագույնչափով իսկ չխաթարելովնստակ)աց-երկրագործականտնտեսության(հոտում խոշոր ն մանը եղջերավոր անասունների1:2 հարաբերակցությունըայդ է փաստում) եղանակը, հարկադրումէր, որ բնակչությանփոքր խմբերը ամռան ամիսներինսարերը բարձրանային,որտեղիցնրանք ուշ աշնանն էին իջնում: Դրա ապացույցն է ն բարձր լեռնային շրջաններում գտնվող ամառայինարոտավայրերում ժամանակավորբնույթի կացարաններիերնան գալը: Այդպիսիներից մեկն է հանդիսանումԵղեգնաձորիշրջանի Ելփին գյուղի մոտ գտնվող«Մոխրոտ»կոչվող կայանը: Ձմռան ամիսներինանասունները մնացելեն մեծ գոմերում:Նման մի կառույց է բացված Շենգավթում: Բավական խոշոր չափեր ունեցող (109մ.քառ.)այդ շինության մեջ նյութեր չեն հայտճաբերված:Համանման կառույց է բացված ն Ամիրանիս-գորայում: Այդտեղ նս, եթե անտեսենք հատակիտակ գտնվածերեխայի կմախքը,որն, ըստ երնույթին,զռհաբեվել է, այլ նյութեր չեն հայտնաբերված:Այդ շինությունը տեղադրվածէ բնակավայրիկենտրոնում,ինչը ցույց է տալիս անասունները պահպանելու անհրաժեշտությունը Ժամահաճախակիբնույթ կրող ընդհարումների ճակ: Հարստություն հաստաձեռք բերելու, ինչպես ն գերիշխանություն տելու նպատակով սովորականդարձածայդ ընդհարումներն էին, որ հարկադրեցինբնակչությանըբնակավայրերըշրջափակել կիկլոպյան պարիսպներով,ստեղծելպաշտպանականայլ կառույցներ: Տնտեսությանզարգացման այս ընդհանուրմիտումներնու օրինաչափությունները պահպանվումեն ն միջին բրոնզիդարաշրջանում: Դրա ապացույցը ոչ միայն նախկինբնակավայրերի մի զգալի մասում կյանքի շարունակումն է (Մեծամոր, Գառնի, Ջրահովիտ, Շիրակավան, Լոռիբերդ ն այլն), այլն՝ նորերիերնան գալը: Վերջիններիսշարքում լավէ ուսումնասիրվածՈւգերլիկ-թեփեն: Աղդամիմոտ գտնվող այդ փոքր բնա70 կավայրումբացված հորերիցմի մասում հայտնաբերվածեն տարբեր

է

մնացորդներ,խադողիկորիզներ:Հացահացահատիկների տեսակների է

քնճությունըցույց հատիկների

է տալիս, որ

կիրառվել ոռոգելի երկրա-

է Այս տեսակետից առանձին կարնորություն ներկայացգործությունը:

հետ շղթայաձն Արագածիհարավայինլանջերը գոտնորող, իրար ու առուջրանցքներից լճակ-ջրավազանճներից, արհեստական կապված են հասնում մշտական ներիցկազմվածհամակարգը, որի վերին թները ձյան հալված սնվել համակարգը ձյանսահմանները: Այդ ողջ է որտեղիցն ցածջրերով. են հոեն դրանքհավաքվել միջանկյալ ավազաններում, դրանք: սել ու ոռոգել անջրդի հողերը` ծաղկուն դաշտերիփոխարկելով մոտ հայտնաբերվելեն 20-ից ավելի «վիշապաքաԱյդ ավազանների գերակշռողմեծամասնություրեր»,որոնց երնանգալը հետազոտողների ենք տեսնում է Ն ճըմ.թ.ա. Ո հազ.1քառորդին վերագրում: ույն պատկերն Բնականաբար ջրային համակարն Աղմաղանի լեռնայինզանգվածում: են, ամրացվել ու վեգերիայդ ցանցերըկանոնավորկերպով մաքրվել իրագործվելեն մարդկանց մեծ րակառուցվել.այդ աշխատանքները ձնով, ինչը ն ցույց է տալիս հասարախմբերիկողմից` կազմակերպված ն «արքակությանբարդացածհարաբերությունները,այս տեսակետից երնան գալը օրինաչափերնույթ էր: յավայել» կատարվածթաղումների հեռու առաջընթացնեն փաստումն Գորիսից ոչ Երկրագործության

նում

ու Լճաշենի մ.թ.ա. ՃԻ/-21ոդդ. գտնվող Շաքարաջուր կոչվող վայրից լիցքում հայտնամեկի դամբարանաթմբի թվագրվողդամբարաններից կամերը: Շաքարաջրինմուշը եպատրաստված բերված, սալաքարերից գործիռանկյունաձնէ ն ստորինմասում ունի հարթ մակերես(60»«40սմ). հաեն կապելու արված քի առջնի մասում երկու կողմից հանվածքներ այն ճույնպես եմար: Ինչ վերաբերումէ Լճաշենի օրինակին,ապա կատարյալ է ռանկյունաձնէ, բայց առջնի մասում անցք ունի: Ավելի մասում մեկ այլ կամ. վերջինիս ստորին Լճաշենից հայտնաբերված ելուստներ են ձնավորում.դրանք հատվող ակոսներըուղղանկյունաձն բանջատումը:Գործիքի առջնի մառուն արագացրելեն հացահատիկի Խանն Նման ունի ելուստ համար: լուստ է թողնվածպարանըկապելու պատկանողՄյուվերջին հազ. մեկում, մ.թ.ա. լարի դամբարաններից պատրաստված կաղնու տախտակներից թերի հետ հայտնաբերված, անցքեկամը. վերջինիսստորին մակերեսինբացվածուղղաճկյունաձն կամերիմնացորդրում քարեր են տեղադրվել:Փայտից պատրաստված ն Ախթալայի են Ալավերդու մերձակայքում ներ հայտնաբերված են Սամթավրոյից,Բեշհայտնի Այդպիսիք դամբարաններից: գտնվող ն այլ վայրերից: տաշենից,ՀարավայինՕսեթիայիհուշարձաններից

ՊԻ Առաճձին կարնորություն է ներկայացնումն Խոջալիի ուշ բրոնզեդարյան դամբարաններիցմեկում հայտնաբերվածխեցանոթիբեկորը. դրա վրա անվարժ նկարիչը պատկերել է արոր քաշող եզ: Նկարից պարզ երնում է, որ այդ արորը բավական կատարելագործված է եղել. այն կազմված է ստորին մասում սուր ծայրով ավարտվողթրից, որի վերին հատվածում մաճն է ամրացված: Անշուշտ, նման արորների հետ գործածվել են ն ամբողջականճյուղից պատրաստված ավելի պարզուճակ ն թեթն նմուշները, իսկ մ.թ.ա. 1 հազ. սկզբից գործածությանմեջ են մտել գութանները.դրանց երկաթե ծայրակալներըհայտնաբերվածեն Թոփրակ-Կալեիցն Կարմիր-բլուրից:Երկրագործականաշխատանքների կատարելագործմանմասին են խոսում ն կեռացած, նեղ շեղբով մանգաղները (Գավառ, Վանաձոր, Գյումրի, Նոյեմբերյան ն այլն), որոնց զուգահեռ գործածվել են ն բավական մեծ չափեր ունեցողները.Ենոքավաճից հայտնաբերվածներիերկարությունը, օրինակ, 0,7մ. է կազմում: Այդպիսիներըկարող էի ն գերանդուդեր կատարել: Հնագիտականնյութերն, այսպիսով, ցույց են տալիս, որ հսկայական տարածություններեն մշակվել, որոնք գոտնորումէին բնակատեղիները:Դրանցից հայտնաբերվածեն ճան դեղձի, ծիրանի կորիզներ,իսկ Կարմիր-բլուրումգտնված են ն կեռաս, սալոր, ըճկույզ: Այդ բոլոր փաստերը ցույց են տալիս, որ զարգացած էին ճան այգեգործություննու խաղողագործությունը:Երկրագործությանբուռն վերելքը, բնականաբար խթանումէր ն անասնապահության զարգացումը,որի լավագույն ապացույցը ոչ միայն հայտնաբերվածոսկրաբանճական հարուստ նյութերն են, այլն Վանի թագավորներիվկայությունները:Չծանրանալովդրանց մանրամասներիվրա, նշենք, որ ըստ ակադ. Բ.Բ. Պիոտրովսկուհաշվարկների`միայն ՍարդուրիԲ-ն, Էրիախի(Շիրակ) կատարած արշավանքներիցտաճում է մոտավորապես1 10000 խոշոր ն 200000 մանը եղջերավոր անասուն, իսկ նրա հայր Արգիշտի Ա-ն իր թագավորության երկրորդտարում միայն Էրիախիիցն հարնան տարածքներիցտանում է 1104 ձի, 35015 խոշոր, ավելի քան 100 հազ. (ամբողջականթիվը պահպանված չէ) մանը եղջերավորկենդանին այլն: Ավելին, Սարդուր Բ-ն վկայում է ճան, ռր Էրիախիերկրում ճա բացել է ավելի քան 150 գաղտնի են պահեստարաններ, որոնք կառուցված եղել բնակիչներինախնիների Այս ն այլ փաստերցույց են տալիս, թե երկրագործությունն ու անճնասնապահո պահությունըզարգացմանինչպիսիմակարդակի էին հասել երկաթիդարաշրջանում:

Վոից՝

|

Բ.

ԱՐՀԵՍՏՆԵՐԸ ԲՐՈՆՋԻ,

ԵՐԿԱԹԻ

ԴԱՐԱՇՐՋԱՆՆԵՐՈՒՄ

տարատեսակնյութերի նշանակությունը Հայտնաբերված տարբեր մշակույթի զարգացմանօրինաչափությունների, նյութական օջախների ն տեղական դրա համալիրներիթվագրման,մշակույթի ու նրանց միջն տեղաշարժերի խմբերի էթնիկ սահմանների, ընդգրկած չի սպառվում:Տարբեր դարաշրջաննեպարզաբանմամբ սոսկ

եղածկապերի ն ագայդ նյութերըառաջնակարգ հայտնաբերված րի համալիրներից դրանց արզ առաջացումը, ճահատելի աղբյուր են համար, ինչն իր հեր ընթացքը պարզաբանելու ճանականզարգացման ընկաբարդացող հարաբերությունները թիննպաստումէ սոցիալական է ձեռք բերումտարբեր լելուն:Ասվածը որոշակիուրվագծեր յուղերըքննելու ընթացքում:

արհեստաճյուղերի

արհեստո

ԵՎ

51. ՄԵՏԱՂԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՄԵՏԱՂԱՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մետաղագործական աշխատանքների նուն ն այլսկզբնական գործողություների դրա հարստացման Գիա

քարի ձեռք բերման, ոու. են տալիս մեզ հասած հնագոյո բերյալ ընդհանուրպատկերացում Կրո քախորշերը,գործիքները,վերջնական պարները,մետաղե իրերի նախնականշրջանումմարդն օգտագործել

արտադրանքի

անալիզների արդյունքները: Մետաղագործության է

ազդեցությունների

պղնձահանքերի մակերեսային, մթնոլորտային Այդ է պատճառը,որ հանքաերնակումները: հետնանքովօքսիդացված տեսք: Դրանցից շրջանումունեցել են բաց բովերի խորշերը սկզբնական կարիք չզգացող հանքամետաղագործըձեռք է բերելհարստացման շերտերինվազմանըզուգահեռ,հնաքար: Հետագայում,մակերեսային ն խորքային,ճախճական սկսումենօգտագործել գույն հաճքափորներն հանքափորըհանքապահանջողսուլֆիդայիներակները. հարստացում որի հաընթանալով, ուրվագծերով քարը ձեռք էր բերումհանքամարմնի " մար էլ հնագույն այդ հանքախորշորը

ւս յ եԱտու Նե առի Աունը թյան

է Հայ բովանցք հայտնաբերված հանքավայր):Այճ տարա (Աճռտոնովյան

իրե

ձգված,

մեջ ձգված է հանքաիջեն աստիճանաձն պահպանվել

Բովանցքում մարմմի ուղղությամբ:

ՊԻ նող հարթակներ(դրանց միջն եղած տարածությունը1--1.5մ է եղել),որոնք մարդուն բարձրանալ-իջնելու են տվել` ուսին հնարավորություն ծանը պարկ ունենալով:Հանքաքարնանջատվելն մանրատվելէ կացիններով, մուրճերով, քլունգներով: Այդպիսիք հայտնաբերվածեն Գյումրիում,Ալավերդում,Ջրաշենում, Կողբում ն այլուր: Մութ խորշերում աշխատելուժամանակհանքափորնօգտագործել է ճրագ, ինչը վկայված է ն գրավոր աղբյուրներով: Ձեռք բերված հանքաքարըդատարկ ապարներիցմաքրելու նպատակով որակավորվելէ, որից հետո վնասակար ամիացություններից զատելու համարհարստացվել է ջրով ն կրակով:Հարստացված հանքաքարը հալվել է կավակերտհնոցներում: Այդպիսիքհայտնաբերվածեն Գառնիում,Ամիրաճիս-գորայում, Բաբա-դերվիշում ն այլ հուշարձաննե-

րում. դրանց մոտ հայտնաբերված են ն փքսափողեր: Նման

հնոցներում հնարավորէ եղել ստանալ 1200-12504 Ց ջերմություն: Հալման ընթացքում, երբ հնոցի մեջ ջերմությունըսկսել է աստիճանաբար իջնել, պղնձի հանքաքարին խառնվելէ մկնդեղ:Հալմաճ ընթացքըարագացնելու,ինչպես նան վնասակարմիացություններից զերծ, մաքուր ձուլվածք ստանալու նպատակով, ինչպեսցույց են տալիս Մեծամորիպեղումներիարղյունքները, ազգագրական տվյալներն ու գրավոր աղբյուրները, մետաղագործներն օգտագործել են մանրացվածոսկորի փոշի: Ոսկորը, ինչպես հայտնի է, պարունակումէ ֆոսֆոր ն կիր. ֆոսֆորընպաստումմետաղի հեղուկայնության բարձրացմանը, իսկ կիրը կլանում է ծծումբը,իջեցնում հալման ջերմաստիճանը: Հայտնաբերված նյութերիտեսականին,ինչպես նան կաղապարնե-

է

րը, ցույց են

տալիս, որ մետաղագործները տարբեր իրեր պատրաստելու համար օգտագործելեն ինչպես միափեղկ,այնպես էլ երկփեղկ (բաց ն փակ) քարե ն կավե կաղապարներ, ու որոնք ոչ միայն

արագացնում դյուրացնում էին արտադրանքիթողարկումը,այլն թույլ էին տալիս նվազ ավելի արագ ն առավել կատարյալիրեր պատաշխատանք վատնելով րաստել: Տարբերիրերի պատրաստելու կաղապարներ հայտնաբերված

Շենգավթից, Գառնիից,ՆախիջնանիՔյուլ-թեփեիցն այլ վայրերից. դրանցմեջ հալված մետաղըլցվել է ճակատայինմասի խոշոր բացվածքից (կացիններպատրաստելու համար) կամ անմիջապես լցվել միափեղկ կաղապարիմեջ (օրինակհարթ տապարիկ, մանգաղ, դաշույնի հարթ շեղբ ն այլն): Հետագազարգացման ընթացքում մետաղըլցվում է հատուկայդ նպատակով թողնվածանցքից,ինչը պարզ երնում է Լճաշենից ն այլ վայրերիցհայտնաբերված երկփեղկկաղապարների վրա: Այս են

ճախքանօգտագործեցույց է տալիս, որ կաղապարները հանգամանքը լցնի կահավասարապես մետաղը լը տաքացրելեն, որպեսզիհալված դուրս գազերի ն որոնք են կաղապարներ, բոլոր մասերը: Առկա ղապարի գտնված ունեն (օրինակ Գանթիադիից գալու համար նեղ ակոսիկներ առկայությունըցույց է տալիս, Այդ մանրամասնի սակրիկաղապարը): է իրի մակերեսինգազաբշտիկոր մետաղագործըաշխատել վերացնել ինչպեսն նվազագույնիհասցնել ներ առաջանալուհնարավորությունը, վկայումեն, Այս նրբությունները կաղապարըճաքեցնելուսպառնալիքը: մեջ է լցվել բարակշիթով, հալոցների որ հալված մետաղը կաղապարի են վայրերից(Գառնի, միջոցով:Այդպիսիք հայտնաբերված բազմաթիվ ն այլ երնույթ. գորն այլն): Ակնհայտ Արթիկ,Խիզանաանտ--գորա է մեկհիմնականում տածիքներին զենքերիմեջ մկնդեղիպարունակությունը այն հասնում է նույառարկաներում տաճվումէ 3-576, իսկ պերճանքի փորձովնկատելէ, ճիսկ2254-ի, ինչը ն ցույց է տալիս, թե մետաղագործը (7.5890-իցբարձր) իջեցնելովհալման որ մկնդեղի մեծ քանակությունը հատկությունէ փչացնում ձուլվածքի մեխանիկական ջերմաստիճանը, բարձդեպքում ճերը(իրը փխրուն է դառնում),իսկ փոքր քանակության այճտաք, րանումէ իրի ամբությունըն այն հնարավոր կռել ինչպես Հանդիպումեն ն տարբերհամաձուլվածքնեպեսէլ սառը վիճակներում: տարբեր իրեր, որոնք վկայում են մետաղագործի՝ րից պատրաստված լինելը: քաջատեղյակ հատկություններին համաձուլվածքների ձեռք բերած մ ետաղագործի զարգացման, Մետաղամշակության մետաղն են թանկարժեք գիտելիքներիբարձր մակարդակն փաստում առարկաները: իրերը, պերճանքիտարատեսակ ներից պատրաստված է կռմամբ,որին զուգահեռտեսնում պատրաստված Դրանց որոշ մասը կիրառվել են ենք ն փորագրմանու դրոշմմանեղաճակները,դրանք է ն օգտագործվել ստանալու համար: Լայճորեն ճուրբ զարդանախշեր ստանալ աստիճանաբար լարաձգումը,որը թույլ է տվել նուրբ լարեր

է

ոսկրից պատրաստված գործիքիմիջոցով. փոքրացող անցքեր ունեցող ոսկերիչը Բրոնզեդարյան է Լճաշենից: նման մի գործիք հայտնաբերված մանագուցելու, նան դրվագման, դուրգամելու, շատ լավ է տիրապետել Հատիկն հատիկանախշը: րարուքի եղանակին:Սիրված զարդերիցէր է ուժեղ կրակի վրա, որի մեջ ճեր ստանալու համար ոսկե թելը պահվել է ձնավորել, որոնք ընկածկաթիլը, մասերի տրոհվելով,փոքր հատիկներ օգտագործելով: բոց ուժեղ ն հիմնականզարդինեն ամրացվելլայն,

եղանակները, Հայտնաբերվածնյութերը ն դրանց պատրաստման զարգացմանբարձր լավագույն կերպով փաստելովարհեստաճյուղի

մակարդակը, ցույց

տալիս միաժամանակ, որ ոսկերչականիրերնավագանուկողմից աճող պահանջարկեն ունեցել: Դրա ապացույցն են ն նման զարդեր պատրաստելու համար նախատեսվածփոքրիկ կաղապարները. այդպիսիներըհայտնաբերված են Դվինից, Լոռի-Բերդից,

Մեծամորիցն նում

մոմե`

այլ

վայրերից:Առանձինհետաքրքրություն են ճերկայաց-

ն

ձանախմբերը, սնամեջզանգակները այլն:

Նման

ար-

պատրաստելու

իրեր համարվարպետը,եթե իրի ներսում հարկ է եղել գնդիկ տեղավորելձայն արձակելու համար (օր` զանգակ, բոժոժ, արձանիկ), մետաղե ծեփել է գիպսատիպճյութով, տալով դրան արձանիկի կռպիտ տեսքը: Այդ զանգվածըայնուհետն ամբողջությանմծածկվել է անհրաժեշտ իրի վերջնականտեսքն ունեցող մոմի շերտով ն ապա նուրբ կավաշերտով, որը չորացվելուցն թրծվելուց հետո փոխարկվելէ կաղապարի: Դրա մեջ լցված մետաղըզբաղեցրել է մոմից ազատված մասերը: Պատրաստիիրը հանելու համար կավածածկույթը ն գիպսատիպնյութը հեռացվել է: Մյուս եղաճակի դեպքում մոմից ծեփված արձանիկը կավաշերտովէ

գնդիկը

համար: Իրը պատրաստվելուցհետո կավազանգվածը հեռացվել է: Պատրաստմանայս եղանակներըթույլ են տալիս իրը մեկ անգամ

լու

պատրաստել:

Կավանոթներպատրաստելուհամար անհրաժեշտէ կատարվելոի Դրանք են. ա) հումքի ն վառելանյութիճախաշարք գործողություններ: գ) խեցանոթիպատրասբ) կավախմորիպատրաստում, պատրաստում, ն ե) թրծում: Այս գորչորացում զարդանախշում, տում, դ) արտադրանքի ն յուրաքանչյուրըպահանջումէ որոշակի գիտելիքներ ծողություններից հմտություն:Իրոք, կավահողիձեռք բերումը,թվում է, թե առանձինբարդությունչի ներկայացնում,քանի որ կավերիմակերեսայիներնակումների կարելի է ամենուր հանդիպել: Իրականումդա ամեննին էլ այդքան կարելի է ամաններ հասարակչէ, որովհետնոչ բոլոր կավատեսակներից Կան տեսակներ.դրանցից քանի մի կավերի կամայլ իրեր պատրաստել: է, որը չի կարելի անմիջապես օգտագործել, պարարտնմ գերադասելին ն ճարպային մասերի անհամաչափ քանի որ դրա ճարպոտությունը են անոթի վրա այն չորացնեառաջացնել ճաքեր նստվածքներըկարող կողմը վերացճելուհալու ն թրծելու ժամանակ: Կավի այդ բացասական մար բրուտն այն թուլացնումէ գետավազ,շամոտ (խեցեղենիմանրացված մասեր), օրգանականնյութեր կավախմորիմեջ ավելացնելով:Այս

այդպիսիք

«կորած կաղապարով»պատրաստված իրերը. հաճախ են հանդիպում ուշ բրոնզեդարյանհուշարձաններում ն հետագայում: Այդ եղաճակովեն պատրաստված բրոնզե արձանիկները,

Տարբեր մետաղներիցն համաձուլվածքների ց ստացված իրերի պատրաստման հնարքները (ձուլում, կռում, մանրարուք), երկրորդահեռու գտնվող կան` հանքավայրերից մետաղագործական արհեստանոցների առկայությունը(բերովի հումքով աշխատող), անհայտ սպառողների աճող պահանջներըբավարարելուն ն արտադրանքի թողարկումը մի քանի անգամ արագացնող կաղապարներիգյուտերը ն այլ փաստեր(օր. փոխանակության համար նախատեսված, գանձերի ձնով հայտնաբերված իրեր ն այլն), ապացուցում են, որ վաղ բրոնզի դարաշրջանում արդեն, եղել են ինչպես պատվերով, այնպես էլ շուկայի, անհայտ սպառողի համար աշխատող մետաղագործներ: Այլ կերպ ասած՝ դուրս էր եկել տնային արտադրության ոլորտից, մետաղագործությունը փոխարկվելէր ինքնուրույնարտադրաճյուղի:

ա

32. ԽԵՑԵԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

են

հատ(նեոլիթ) մարդը ճանաչել է պարարտ կավահողիբացասական է ն օգտակությունները,որոնք վերացնելուհամար թովացնողնյութեր է չորանում, լավ տագործել: Նման խառնուրդովհագեցած կավը շուտ ն ամուր է լինում: Թովացնող ճյունում ջերմությանփոփոխությունները են կատարում:Թուլացնող նյութերով կարկասիդեր թերըմիաժամանակ վրա ջուր է լցվում ն թողնվումհագեցմաճ խառնված կավազանգվածի համար: Աշխատանքիայս փուլն ակնհայտ է էնեոլիթ վաղ բրոնզեդարեն վրա. դրանք պատրաստված գերազանցհունցյան խեցանոթների կավագուղված կավախմորից,ինչը ն ցույց է տալիս, թե բրուտագործը, հավասար տեղաբաշխելԷ՝ դրամով ձերը մանրացնելով,ճարպամասերը ջրահագեցումը: իսկարագացնելով է հասու3-4 Համաչափորենխառնվածկավախմորը օր թողնվում կավը, որի մեջ գտնվող համար: Այդ ընթացքում նացմանկամ թթվեցման ու տալ, օրգանականնյութերըսկսում ենճ խմորվել թթու միացություններ կավաայդ պատրաստ համար առաձգականէ դառնում:Ձնավորման են առանձնացվել,որոնցից զանգվածիցանհրաժեշտմեծությանգնդեր են վկայում Գառեն ամանները: Այդ գործողությունն ն պատրաստվել արդյունքները:Այդտեղ, ինչպես մեկի պեղումների ճիի կացարաններից --

դեպքում, այասվել է նախորդ գլուխներից մեկում, օջախի մոտ նման գնդեր են պեսամրանում.բնական է, որ ջրի արագ գոլորշիացման չորացնախապես առանց գտնվել,որոնցից 3-4մ հեռավորությանվրա բացվել է հունցած կավովլի սինքնեթե ամանը արնոտ վայրումդրվի կամ մեծ է տեղ ոգալու դուրս ջրից, հոր, որտեղից ն տարվել են այդ գնդերը: նելութրծվի,ապա գոլորշին,որի ծավալը ֆիզիկաԾեփածո եղանակով ամաններ պատրաստելուհամար այդ գնդերոնելով,կճաքեցնի իրը, քանի որ կավախմորիմոլեկուլների մնում: անկատար պրոցեսը րից գլանիկներեն պատրաստվել, որոնք տափակեցվելեն ն միացվելիկանկապերիձնավորման չորանալուցհետո կոկվել է կոկչով ու զարԱմանը բավականաչափ րար: Ժապավեններիմիջն առաջացած ճեղքերը ն անհարթությունները (դրանք հաճախ հեշտությամբեն վերացվել են փայտյա շեղբերի բութ մասով ն ապա հարթեցվելթանձր դարվելնուրբ կավագոտի-զարդերով զարկավաջրով հագեցած լաթի կտորով ամանը կոկելով: Ամաններիպատպոկվումամանից) ն կամ սեղմմամբարված նախշերով, փորագիր ու գծամճախշերով ստացված րաստման ժապավեմայինեղանակը ճեոլիթից է հայտնի: Կավախմորի դերով,իսկ հետագայում` փայլեցմամբ այս Նեոլիթում սկիզբ առած բրուտագործական մեջ բազալտի, ավազի, սլյուդայի, իսկ սակավ դեպքերում. օրգանական դրոշմապատկերներով: գիտելիքնյութեր պարունակող այդ խեցեղենի վրա հստակ երնում են միացման ընթացքումմարդը ձեռք բերեց բազմաթիվ աշխատանքների ձնավոր(պլաստիկություն, ժամանակմնացած մատներիհետքերը: Նեոլիթյան դարաշրջանի խեներ, ծանոթացավկավի հատկություններին ն հանգեցրեցդուրգնի հաշվով ն է ցեղենի կավախմորը,սակայն, վատ հունցած. հաճախ դրա մեջ առկա վելու հատկություն այլն), ինչը վերջին են կավագնդիկներ, իսկ թրծումը թույլ ն անհամաչափ: Վերջինս սկզբնապես կիրառվել է իբրն անշարժ հայտնագործմանը: անԺապավենային եղանակով պատրաստված այս խեցանոթներին տակդիր,որի վրա խսիր է դրվել պատրաստ ամանը հեշտությամբ այդ հետքերը զուգահեռ, վաղ բրոնզի դարաշրջանում, ինչպես նշվեց համապատասջատելու համար (էնեոլիթյան ամանների հատակներին մարդն ս ակայն, խան գլխում, կիրառվել ն խեցանոթներիպատրաստման ընթացքում, հաճախ են հանդիպում):Աշխատանքների «տեքստիլաշարժումավելորդ յի աան» որը հայնորննգործածվել Է դեռես էնեոլիջում: Բաց օշարժունակ,պտտվողդարձրեց այդ անիվ-տակդիրը ամանները Հայասդում, խարույկի մեջ արագ թրծված (ամաններիմիջուկի գորշ գույնը ա(աճիվով պատրաստված հ ամար ներիցխուսափելու րագ թրծման հետնանք է, որի ընթացքում կավի թթվեցումըամբողջութինչը ն աստիեն դարաշրջանում), տանում հայտնի արդենվաղ բրոնզի յամբ չի ապահովվում) խեցանոթները,որոնց կավախմորումիբրն թուդեռես անգիտակցաբար, կենտճանաբարնրա համար բացահայտեց, լացնող ճյութեր օգտագործվել են մազ, հարդ, ավազ ն կամ հարդն ու ապատրաստման ուժերի դերը արտադրանքի ըոնաձիգն կենտրոնախույս վազը միասին, իրենց պատերին կրում են գործվածքից մնացած դաջորով պատԱնճիվը, ն նշանակությունը: ընթացքում,ինչպես իներցիայի վազբյնը: Դրանք ցույց են տալիս, որ ավազով լցված պարկը ծեփվել բրուտին տվեց թույլ խեցանոթմները, ր աստված ենմիջին բրոնզեդարյան կավով, որից հետո ավազը թափվել է, իսկ կտորըհեռացվել: Մասնավոկտորից: ել ձեռքերը ն ամանը պատրաստելկավի ամբողջական ամակներից մեկի պատերից ներսի մակերեսինդիտվողհամաէ կապի ենտգեն ն ռենտգ պրակի բերանի դաջվածքը: Պատրաստման չափ գծերը, պատերիհավասար հաստությունը,աճալիզների այս եղանա արդյունքներըցույց են տալիս, որ կավազանգուսումճնասիրությունների ա Ք. Նավաեն վածի մասճիկներըանշարժացել արագ «սլացքի» պահին. ցած հետքերից,ամանը քսուկապատվելէ, հարթեցվելլաթի կամ ցույց են սարդյանի կողմից կատարվածանալիզների արդյունքները կտորով: Մեծ քանակ են կազմում լրացուցիչ հարդարմանչենթարկված ամաններիմա(նույնը ն ուրարտական) տալիս, որ վաղ բրոնզեդարյան ն խեցանոթների բեկորները.դրանց մակերեսըփշփշոտ է անհարթ:Հահարուստ (6-802) կերեսի կարմիր գույնը հետնանք է երկաթիօքսիդով կառակ դրանց, վաղ բրոնզեդարյանխեցանոթներըկոկված են ն հար(վաղ բրոնզիդարաշրըն թրծմանջերմաստիճանի կավերօգտագործելու թեցված: Դրանց մակերեսներըպատված են կավի մաքուր շերտով 650-750"Շ է միջն) տարբերութտատանվում ջանում այճ հիմնականում (քսուկապատում), որը ներծծվելովխեցու ծակոտիներիմեջ. ամրություն ճման կավերը բովել են համար յուններով: Ընդ որում քսուվկապատելու է տվել, նվազեցրելջրաթափանցիկությունը ն գեղեցկացրելայն: Այդ աշհետո փոշիացրելեն ն ստամինչն անհրաժեշտգույնի ստացումը,որից հետո ամաններըթողնվել են ստվերոտվայրում, խատանքներից որի ընզանգվածը: ցել քսուկապատվող թացքում ջուրն աստիճանաբարգոլորշիանում է, իսկ իրը վերջնականա-

է

է

է

երեում ոտանի բանալ Մայնի եստ ԷԿա ցեքԱնում ատրաստվելուց '

է

խեցանոթների ըւոնզեղարյան Միջին

մար րոմ ,

գուղձի

| |

վ

ի

լ ի

|

83. ՓԱՅՏԱՄՇԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Անիվը Շումերում հայտնի էր արդեն մ.թ.ա. Ր/-ՈԼ հազ., ՍիրիաՊաղեստինում` մ.թ.ա. ԱԼ հազ., Հայաստանի ներկայիս տարածքում Հնագույն ժամանակներիցսկսած` փայտը լայնորենօգտագործվել դրա երնան գալը դիտվում է վաղ բրոնզի դարաշրջանում, իսկ արագ կենցաղում:Դրա լավագույնապաբոլոր ճյուղերում, է տնտեսության պտտվող անիվը համընկնում է գունազարդ խեցեղենի հանդես գալու նյութերնեն, այլն՝ տարաոչ միայն մեզ հասած սակավաթիվ ցույցները ժամանակին:Աճիվի հետագա զարգացումն ընթանում է իներցիայիուժը են փայտիցպատրաստու զենքերը,որոնք ունեցել տեսակգործիքներն մեծացնելուորոնումներով,ինչը ն վերջնահաշվում հանգեցրեցոտքի ուն ժայռաեն պարունակում վածբաղադրյալ մասեր: Հարուստ տվյալներ ժով գործող թափանիվի հայտնագործմանը: Այն հնարավորություն են Գեղա մա լեռներում, որոնք հազարներովսփռված պատկերները, տվեց ոչ միայն ձեռքերն ազատել աշխատանքիընթացքում,այլն` չընդբազմազան նայլուր: Դրանց թեմատիկան Սյունիքում,Արագածոտնում հատվողպտույտներիմիջոցով մեծացնել իներցիայիուժը: ն մարտի տեսարաններ այլն): Այդ է (որս, առօրյա աշխատանքներ, Բրուտագործությանբնագավառում դիտվող փոփոխությունները նետ-աղեմարդը զինված է մահակով, գուրզով,նիզակով, նկարներում երնան են գալիս ն թրծման վառարաններիկառուցվածքում:Նման վապատՓայտից է տարբեր ձների վահաններով: ղով, պաշտպանված ռարաններ հայտնի են ն Մինգեչաուրի պեղումներից: Համեմատաբար տարբեր են տալիս պեղածոները, րաստվածնյութերը, ինչպես ցույց լավ պահպանված այդ վառարաններըկազմված են հնոցից, ամանները (Կարմիր բլուր) են: փայտատեսակներից Այսպես,Թեյշեբաինիից տեղադրելուհամար նախատեսվածհարթակիցն ծխնելույզից:Սկզբնաեն թխկենուց,հացենուց պատրաստված նետաձողերը հայտնաբերված կան շրջանում, սակայն, ամանները թրծվել են բաց վառարաններում, դրանքնախապեսթրջվել են, ուղղվել համար ն չտալու կեչուց. ճաքոցներ խարույկի վրա: Նման թրծման դեպքում թրծման ցածր ջերմաստիճանն ու հղկվել քարով ն ավազով: հատուկ հարթիչներովն ապա թրծվել է, բայց չի ավարտում կավի ֆիզիկա-քիմիական փոփոիրագործում են, որոնք առանձին եղանակներն պարզագույն Սրանքպատրաստման խությունները:Այդ են փաստում ն խեցեղենիկոտրվածքումդիտվողածչեն պահանջել: վարպետություն խացած օրգանական նյութերը, իսկ կատարվածհետազոտությունների արդյունք են վաղ բրոնզիդարաշրԱվելի քան բարդ աշխատանքի արդյունքներըցույց են տալիս, որ թրծումն իրագործվել 450-600«Ը ջերեն Դրանք պատրաստված ջանից մեզ հասած առանձին պեղածոներ: մությանպայմաններում(ըստ վաղ բրոնզեդարյաննյութերի),որից հետո է պատիրեր տարատեսակ փայտագործվարպետիկողմից: Վերջինս ծխահարվածարտադրանքըսն գույն է ստացել: փ որձ, գիտելիքներ աշխատանքի րաստել, որոնք մեծ վարպետություն, վել է թրծումը ավարտելուցհետո` ցածր ջերմաստիճանում(մոտ համալիր400-Շ), Այսպես, վաղ բրոնզեդարյան ու հմտություն են պահանջում: որի ընթացքումամանի մակերեսըծածկվել է մրով: Վերջինիս վրա այ(Բեդենի,Գառնի, մաճրակերտեր ներիցմեզ ենճ հասել սայլեր,աճիվների են ն ուշ նուհետն կենդանական ճա ս հայտնաբերված Նման նյութեր Շրեշ-բլուր, Հառիճ ն այլն): ն գործողության (Լճաշեն, Ներքին Գետաշեն հուշարձաններում բրոնզեդարյան կափայլուն գույն: Ինչ վերաբերումէ կարմիր, դարչնա ը ան երան ունեն, իսկ առանձինդեպքերում` Այդ սայլերը բարձր ն ցածր կողեր ունեա նիվ գավորումներով փայլեցված մակերես ունե զանգվածեղ աններին, ապա մարակապ ծածկ: Ուշ բրոնզիդարաշրջանում դրանք, կրկին ցույց տալով փակ ն անիվներովթեթնմար՛ ճաղավոր կայությունըդեռես տեսնում ենք ցող սայլերինզուգահեռ Նմաճ մարտակառքեեն: վաղ բրոնզիդարաշրջանում,չեն ծխահարվել: փոքր տակառքեր,որոնց թափքերըբավական Բրուտագործական ցույց են տալիս, որ աշխատանքների ընթացքը,անիվի, վառամանրակերտերը րի բրոնզաձույլարձանախմբերը, սարանի կատարելագործման ու մարտիկը:Տվյալ դեպքում, ուղղությամբ կատա են կառավարն դրանցումտեղավորվել ն շքեղ ե ն. այլ խոհանոցայինխեցեղենիշեշտված եղանակնէ, որն ավելի քան բբերությունները կայն, կարնորը սայլերի պատրաստման են երեք կտոր հաստ փաստերկասկած չեն թողնում, որ վաղ բրոնզի բարդ է: Զանգվածեղ անիվներըպատրաստված անցքերում յուն է ունեցել բրուտ որը, ին տաղագործը, աշորոնք իրար են միացվածհատուկ փորված տախտակներից, տախխատում էր շուկայի` անհայտ : Անիվներիկենտրոնական փայտե գլաճաձողերով:

է

Ծխահարումը կատալր-

ր ւն 6 հորՀ:մՆՐ թացքում ամանի մակերեսը ձեոք ր քր Վ

այլը):

վառարանների առք

ողջ " ված ոմ շխատանքները, գոյութ» ւրայոշրջանում արհեստավորը իրք սպառողի ամրացված .

տակի վրա երկու կողմերիցարված են անճվաթմբուկի ոհավելվածներ, րոնցում բացված անցքում սռնին է ամրացվել:

Անվատախտակները

պատրաստելեն խոնավ փայտից` տաշելու, ճեղքելու ն հատելու եղանակով,իսկ առանձինմասերնամրացնողգլանաձողերըեղել են չոր ու թրծված գլաններ: Մասերըմիացնելուցն ամբողջացնելուց հետո անիվը թրծվել է, որի ընթացքումն խոնավ տախտակըչորացնելովսեղմել է չոր գլանաձողը,որն իր ծավալըչի փոխել:

Սայլերի որոշ օրինակներիթափքի տախտակները զարդանախշեն նուրբ փորագրման եղանակովստացված հարուստ զարդերով. այդ աշխատանքները երկար ժամանակեն պահանջում: Ուշադրություն է գրավում ն այն փաստը,որ սայլերի տարբեր մասերը,ինչպես ցույց են տալիս փայտի բնակազմականանալիզներիարդյունքները, տարբեր են պատրաստված: փայտատեսակներից անիվը թեղու փայտից է, սռնին ն առեղը պատրաստված են կաղնու, ծածկը կարմիր ծառի փայտից նայլն, ինչը ն ցույց է տալիս, որ առանձին փա յտատեսակներԼճաշենի փայտագործները բերել են այլ վայրերից:Ավելին, այդ փաստըխոսում է ճան այն մասին, որ փայտագործը շատ լավ է ճանաչել տարբեր փայտատեսակների հատկությունները: Այդ են ապացուցում ն այլ նյութերի փայտակազմական անալիզներիարդյունքները:Այսպես, մի շարք դամբարանադաշտերում (Ախթալա,Շեյթան-դաղ,Խանլար, Բեշտաշեն ն այլն) են փայտե կամերից հայտնաբերվել պահպանվածքարերը, կան նույնիսկ մերի մնացորդներ ամբողջականկամեր: Պահպանվածփայտի անալիզներըցույց են տալիս, որ դրանք կաղնեփայտիցեն պատրաստված: Ինչ վերաբերումէ գործիքիձնին, ապա այն ոչնչով չի տարբերվում ոչ հեռավորանցյալում հայկական գյուղերում (այլ ժողովուրդճերի կողմից նս) օգտագործվածներից: Այդ փաստըցույց է տալիս, որ նշված գործիքն ավելի քան 3000 տարի ձնականոչ մի փոփոխությունչի

է մաս արոր ՏԸ

պատրաստել ենքարդենվաղ բրոնզիդարաշրջանում, ն այլ իրեր, որոոց քան,փոցխ,ամաններ, դույլեր, դիապատգարակներ են տալիս, որ ցույց իսկ զգալիմասը մեզ չի հասել, բայց առկա ճյութերն է համար հաշվի առել ոչ տիմ հյուսնըտարբեր իրեր պատրաստելու այլն համը, գույնը, հղկվելու Տ ամրությունը, փայտատեսակի նր

ՍԱՆԱԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ՋՈՒԼՀԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ված

կրել:

Ազգագրական տվյալները վկայում են, որ կամի տախտակը ան այն գոմաղբով ռանձնացնելուց մշակելուցհետո(չծոմո վելու ն չճաքելու համար)դրվում է մարագըչորանալու համար: Այնուհետն անցքեր են բացվում ն քարեր տեղադրվումդրանցմեջ: Տախտակըմի քանի անգամ

թրջվելու ն չորանալու ընթացքումսեղմում է ամրացված քարաբեկորները: Այս ն այլ փաստերցույց են տալիս, որ հյուսնը սայլերի մասեր, տարբերգործիքներու սպասքի առարկաներնախապեսէ զարդարել ն անհրաժեշտության դեպքում, կարճժամանակամիջոցում միացրելդրանք: Հյուսն-արհեստավորը, որի առկայությունըտեսնում

նայլ հատկանիշներ:

94.

առնչվող նյութերը սակավ են, բայց առկա Այս արհեստաճյուղին էեղել: զարգացած տվյալներնիսկ ցույց են տալիս, որ այն բավական ասվեց, հայտնի են Հյուսվածքի,խսիրի վաղագույնհետքերը, ինչպես առավել շատ են: Այս դեռնսնեոլիթից, որոնք էնեոլիթի դարաշրջանում

գտնված լիճելն են փաստումն Թրիալեթիից զարգացած արհեստաճյուղի մինչն Դրանք հագուստները: անոթի վրա պատկերված մարդկանց Ս ն ծնկներնհասնող, ծոպազարդ փեշերով արդարն Լճաշենից են, կարճ թնքերովու լայն բացվածք ունեցող կրծքամասով: պատառիկներ, են ն Ակներից,Արթիկիցհայտնաբերված գործվածքների զարգացման արհեստաճյուղի իսկ Թեյշեբաինիումթ̀ելերի կծիկներ:Այս ոն թ ագավորները, բարձր մակարդակիմասին են խոսում Ասորեստանի

աենից

գործավարառած բնիկներից րոնքշեշտում են Հայկականլեռնաշխարհի են կազմում խումբն մյուս Նյութերի կտորները: վածքներնու գույնզգույն

են յուգործիքները:Դրանք հայտնաբերված գրեթե մանածագործական իԴրանք ճան դամբարաններում: մասամբ րաքանչյուրբնակավայրում, ն ասեղներ այլն: կների գլուխներեն, ծանրոց կախիկներ, վրա պատառիկների դիտվումեն տարբեր գույների Գործվածքների թելերը թելերից ստացված զարդեր: ամենայն հավանականությամբ (տորոն, նյութերով ներկվել են ինչպես հանքային,այնպեսէլ բուսական ու արմատըն այլն): Առանձնատ երնն կծոխուր, սոխի կեղն, ըճկուզենու Ուզերլիկ-թեծանրոց-կախիկները, են ներկայացնում կի կարնորություն հնճադրանցով, փեից, Լճաշենից գտնվածոսկրե սանրաձնգործիքները. ինչը հուշում է պարզ րավոր է, ամրացրելեն թեզանիքըկամ միջնաթելը, այդ դաջվածքներից, դազգահի առկայությունը:Դատելով խեցեղենի Եգիպէ Հին որ նշել, Հ արկ է դեռնսէնեոլիթում: գործիքը օգտագործվել միջոցով: ծանոթացելեն հիքսոսների տոսում դազգահներին

պատրաստել.

ւշ

Գործվածքըպատրաստելուցհետո ծանրոց-կախիկները կտրելեն, իսկ թելերըկապվելովծոպերեն ձեավորել,որոնք ն տեսնում ենք Թրիա. լեթիի ամանի վրա պատկերված մարդկանցհագուստներին:Հայտնաբերված նյութերը ցույց տալով հանդերձ ջուլհակության զարգացման բարձր մակարդակը թույլ չեն տալիս վստահաբարասել, թե արդյոք

արհեստաճյուղը տնային արտադրության ոլորտում էր, թե էր իբրն ինքնուրույնարհեստաճյուղ:

այդ

անջատված

8 5. ԿԱՇԵԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հանրահայտէ,

մորթին ն կաշին անփոխարինելիճշանակութԲով ունցել մարդու համար՝ վաղնջական ժամաճակներիցսկսած: պատրաստված Մյութեր,սակայն, պեղումներիցսակավ նմուշԿաշվից ներով են հայտնաբերված: Օրինակիհամար կարելի է նշել Շիրակավանից հայտնաբերվածգոտին, պատյանների ն կապարճներիմեջ պահոր

են մազածածկույթին, որից հետո ղովէ մշակվել: Մոխիրը ն աղը քսվում է ն 1-2 օր թողնվումստվերոտ տեղում: Այնուհետն մորթինփաթաթվում հեռացվում է սանրով կամ ձեռքով, որից հետո կաշին մազածածկույթը ու է: Կարծրացած կաշին կրկին փափկեցվումէ ճարպով չորացվում հետո դառնումհարթ ն առաձգական:Այս գործողություններից պրկվում, են անհրաժեշտ իրեր` տիկեր, ծածկոցմիայն, կաշվից պատրաստում ն ն ճեր, գոտիներ,ոտնամաններ այլն. ոտնամանների բարձրաճիտկոեն հայտնաբերված: շիկներիձնն ունեցող ծիսական կավանոթներշատ ոտօգտագործված դոդ. կեսերը մինչն տարբերվում Դրանք ձնով չեն

ճամաններից:

են Կասկածից վեր է, որ կաշվից ու մորթուց պատրաստվել տարբեր տեսակի հագուստներ, մուշտակներ գլխարկներ,որոնք, սակայն, մեզ պատրաստեչեն հասել: Կաշին օգտագործվելէ ճան զրահաշապիկներ են ամրացվել: վահանիկներ լու համար, որոնց վրա տարբեր չափերի Ունենալով են Այդպիսիք հայտնաբերված հարուստ դամբարաններից: փորձ` նման իրերի մեծ մասը, հավանաբար,յուրահազարամյակների

տաճյուղի վերաբերյալեղած գիտելիքներըավելի շուտ հիմնված են մեզ հասած գործիքների, ազգագրական տվյալների ն այլ կողմնակիաղբյուրների վրա:

Հայտնաբերված գործիքներնեն քերիչներ (վանակատ,կայծքար, հետագայում`բրոնզից պատրաստված մանգաղաճնգործիքներ, որոնք հարմար են մաշկափառը,մսակտորները, ճարպամասերը հեռացնելու համար), հերուններըվերը հիշատակվածսանրաձնիրերը, որոնք կարող էին գործածվել ն մազածածկույթը հեռացնելու նպատակով:Հետագա գործողությունների վերաբերյալկարելիէ պատկերացումկազմել կաշվի հատկությունների իմացությամբ:

Կաշին օրգանական նյութ լինելով պարունակում է սոսնձող մարմիններ,որոնք ն չորանալու ժամանականմշակ մորթինփոխարկումեն կնճռապատ,տձն, գործածության համար ոչ պիտանի նյութի: Դրանից խուսափելուհամար մորթին մշակվում է: Առաջին հերթին դրանից հեռացվում է մորթափառը՝ քերիչներիմիջոցով,որից հետո աղով կամ մոխրով թուլացվում են մազարմատները: Մոխիրըպարունակում է կրի, սոդայի ն նատրիումական միացությունների փոքր տոկոս, որը բավարարէ մազարմատները թուլացնելու համար: Այս տեսակետից առանձին է ներկայացնումԱստղի-բլուրի կարնորություն դամբարաններից մեկում գտնված կաշվի կտորը, որի հետազոտությունը ցույց է տվել, որ այն ա174

Տ6.ՔԱՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ

Քարը լայնորեն կիրառվել է տնտեսության տարբեր ճյուղերում: են գործիքՏարբերտեսակներիքարերիցպատրաստվել տարատեսակ է շիներ, զենքեր, պերճանքիառարկաներ:Քարը լայնորեն կիրառվել մեջ: ճարարության են հատկապես Այդ իրերը տարբերկերպ են մշակվել: Մեծաքանակ նյութեսեղմման,բոկոտմանն հարդարմանեղանակովպատրաստված շեղբեր են, նե ն կայծքարիցպատրաստված

Դրանք վանակատից ու ն տասլաքներ, մանգաղներիներդիրներ,քերիչներ այլ գործիքների ինքնուզենքերի բաղադրյալ մասեր, որոնք յուրաքանչյուրընտանիք րույն կերպովէ պատրաստել: Մի դեպՔարի հարդարումըկատարվելէ տարբեր եղանակներով: է հարդարսեղմվել սրածայր հարդարիչը քում ոսկրից պատրաստված է թեթնակիհասցվող հարվածներիմին հարդարվել վող իրի եզրին, որը

րը:

շարժումը

իմպուլսային ջոցով: Հարվածներիընթացքումառաջացող Մեկ այլ նպաստելէ քարից մանը կտորներիհեռացմանը,անջատվելուն: պահելով մեջ ափի է հարդարվողիրը դեպքումհարդարումըիրագործվել

նդրա եզրերըհարդարիչովսեղմելով ու քարից ավելորդ մասերըհեռացճելով. այս դեպքում մկաճայինմեծ ուժ է անհրաժեշտեղել: Զարգացման հետագաընթացքումվանակատին կայծքարի մշակման այս եղանակը կիրառվել է ճվազ չափով, քանի որ այդ եղանակովպատրաստվածգործիքներն ու զենքերը(մանգաղների ներդիրներ,շեղբեր, նետասլաքներ) իրենց տեղը սկսել են զիջել մետաղիցպատրաստվածհամանման նյութերին: Նույնը չի կարելի ասել կետահարվածային եղանակիհամար: Այս եղանակովենճ պատրաստվել վիշապաքարերը,աղորիքները,քարե կացինճերն ու մուրճերը,ինչպես ն բազալտից ու հատիկային ապարներից ձնավորվածնման այլ իրեր: Հարվածիդեպքում նման կազմությունունեցող քարի ամրությունը թուլանում է ն քարի վրա ճաք է առաջանում: Վերջինիս ուղղությունը, կախված քարի երակներից, կազմությունից, հարվածի ուղղությունից ն ուժգնությունից,տարբեր լինում: Այդ աշխատանքներըկատարվելեն քարե ծանր մուրճերով,որից հետո հարդարվել են մետաղե դրերով: Վերջիններս օգտագործվել են փորագրություններ, ճուրբ աշխատանքներիրագործելու,իրը վերջնական հարդարմանենթարկելու ժամանակ, որը հստակ դիտվում է կուռքերի, քարից պատրաստված ամանների,կաղապարներին այլ նյութերի վրա: Առանձին կաղապարներ,որոնք կոտրվել ենճ աշխատանքիընթացքում, չեն նետվել. հանդիպակացկողմերիվրա բացված անցքերը ցույց են տալիս, որ դրանք միացվելեն իրար, վերանորոգվել: Ավելի ճնուրբհ̀ղկման, սղոցման ն շաղափման եղանակիարդյունք են սարդիոնից ն ագաթից պատրաստված տարատեսակուլունքները, ինչպես ճան այլ քարատեսակներիցպատրաստված գուրզերը, «մարտական կացինները»,նմանօրինակայլ իրեր: Դրանց մեջ անցքեր բացելու համար օգտագործվել են աղեղնաձն գործիքներ, որոնցում տեղադրվել են տարբեր չափերի մետաղե խողովակներկամ խողովակաձն ոսկորներ:Աշխատանքիընթացքումօգտագործվելէ ավազ ն ջուր: Այդ աշխատանքների ընթացքըպատկերումեն եգիպտականբուրգերի պատերին արված նկարները:Շաղափմանայս եղանակըերկար է կիրաովել: Նկարագրվածաշխատանքներըցույց են տալիս, որ մեզ հասած տարատեսակիրերի մի զգալի մասը պատրաստվելէ մասնագետարհեստավորի կողմից: Տարբեր արհեստաճյուղերիզարգացման ընթացքը, այսպիսով, ցույց է տալիս, որ վաղ բրոնզի դարաշրջանում արդեն եղել են մետաղա-

է

ւ

գործությամբ,խեցեգործությամբ, փայտագործությամբ զբաղվողարհեստավորներ: Արհեստների բաժանման նախադրյալները, պայմանավոր176

ու անասնապահության ընդհանուրվերելքով, էվածերկրագործության

ոլորտում են մնում այնպիէին ստեղծվել: Տնայնագործության նեոլիթում որոնցով կարողացելեն զբաղվելբոլորը ն կամ այդ սի արհեստաճյուղեր, վաղ բրոնզի դարաշրջանումդեռնս լայն պահանջարկչի արտադրանքը ունեցել`յուրաքանչյուր ընտանիքումինքնուրույն զբաղվելու պատճաջուլհակութկաշեգործություննու մաճածագործությունը, ռով(օրիճակ՝ երկարատն որն ինքնին անջատումը, յունը): Հետնաբար արհեստների է է, աստիճանաբար կատարվել: գործընթաց երնան գալը, արտադրանքիթողարկումըարաԱրհեստավորների ն ակնհայտ ձգտումն էր: կատարելագործելու որակը գացնելու,ինչպես էր վարձաբնամթերքով ամենայն հավանականությամբ, Արհեստավորը, ա տրվում:Էնեոլիթումարդենսկիզբ էր դրվել հասարակության ստիճանավաղ որը հստակորեն արտահայտվեց բար խորացող շերտավորմանը, են առաջապացույցն շերտավորման Այդ վերջում: բրոնզիդարաշրջանի որոնքառանձնան ավագանուն պատկանողդամբարանները, ճորդներին ընդգծվածճոխությամբ: ճում են գույքի տեսականուհարստությամբ,

Գ.

ՓՈԽԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԵՎԱՌԵՎՏՈՒՐ

ն աճասնապահութԱրհեստներիանջատումըերկրագործությունից տեսականին, ա պրանքների յունից ընդլայնեցոչ միայն փոխանակվող փոխամասնագետ այլն ժամանակիընթացքումանհրաժեշտդարձրեց ն նպաստումէին բնական ճակողներիերնան գալը: Այդ գործընթացին լեռնաշխարհը:ՇուՀայկական էր որոնցովհարուստ հարստությունները, վկայումեն, որ մ.թ.ա. 3-րդ հազ. գրավորաղբյուրները մերա-աքքադական սկզբումկային չափ ու կշռի միավորներօգտագործողառնտրականներ, ն տարածքներէին կտրումապրանքներգնելու վաճաորոնքհսկայական ոգաղութները, ռելուհամար: Նրանք ունեցել են նան իրենցառնտրական ու են ապրանքների առքն վաճառքը, տեղի իշխանարոնք կարգավորել կային ճան այլն: Նման գաղութներ ճափերը վորներինտրվող տուրքերի Եփրատի սիրիականհատվածում(Ջեբել-Արուդա,Հաբուբա-Քաբիրա). հասնում էր Կեբանի ջրամբարիտարածքը, որն դրանց արտադրանքը ն այլն): Հայկականլեռնաշէ (Նորշուն-թեփե ԱրեմտյանՀայաստանում ու քարեր, ինչպես մ ետաղներ ն շիխարհիցճրանք պղինձ,թանկարժեք ապրանքներ, տարբեր ճափայտեն Միջագետքներմուծել,արտահանելով պտուղներ,թզիգինին այլն: այդ թվումհացահատիկ,

ն

Ր

Բ:

Աղյուսակ 271

ր

պատկեԳրավոր աղբյուրներիտվյալները,սակայն,ամբողջական են որ Հայտալիս, Հնագիտականնյութերը ցույց րը չեն արտացոլում: փոբնակիչներըդեռես նախորդ դարաշրջանից, կականլեռնաշխարհի հետ: Վերջիններս կապեր են ունեցել շրջակա երկրների խանակային ճաճապարհնե««Վանակատի են ներմուծել: վանակատ Հայաստանից են ձգվել: Դրանցից մեկը Վանից(Նեմուղղություններով րը» տարբեր ն գծով, մյուսըգրերութ)անցել է Իրան (Ջարմո, Շաճիդար) Միջագետք իսկ մեկ այլ ու-Կոշ), Ալի է ծոց հասել (Թալի-Բակուն, թե Պարսկական հասել է ն Միջերկղի Կասպիականնէ ելել (Չեսմի-Ալի): Վաճակատը ունեցող այդ հումՍեծ պահանջարկ րակաճիափերը (Երիքով, Բեյդա): է երնումԻրան Իրաքում քի փոխարեն,որն ավելի մեծ քանակությամբ Հայաստանեն ն Թեփե-Գուրան այլն), բնականաբար (Թել-Շիմշարա, ճյութերովփասճերկրվելտարբեր ապրանքներ,որոնք հնագիտական ն հարնաճ տատարկվածչեն: Ներմուծված ճյութերից Հայաստանում ունեցած հալաֆ հայտնի են էնեոլիթումմեծ պահանջարկ րածքներում տեղի բրուտաորոնց ուբեյդյան գեղեցիկ, նրբաճաշակխեցանոթներ, են կատարել: Գ.Չայլդի կարծիքով գործները ընդօրիճակելուփորձեր Թիլկի թեփեում գործել է հալաֆյան համայնք, որն արտահանության -

-

է պատրաստել: համար խեցանոթնճեր Հայաստանիցարտահանվողապդարաշրջանում բրոնզի Վաղ ենճ ունեցել պղինձն ու նշանակություն րանքներիշարքում առաջնային են թե Միջագետք,թե հյուսիս:Սայմետաղյա նյութերը.դրանք տարվել նյուվաղ բրոնզեդարյան կոպի մկնդեղայինբրոնզից պատրաստված ն Բելոկաճի Գետաբեկի ենճ թերն օրինակ, պատրաստվել Կապանի, ստացված պղնձահանքերիցստացված հումքով: Այդ հանքավայրերից են ճան

:

|

Ուկրաինայում,

իրեր հայտնաբերված պղնձից պատրաստված Փաստորեն ՀայասՄոլդավիայումն նույնիսկ հարավայինՈւրալում: գիտելիքներէ փոտանը ոչ միայն մետաղ, այլն մետաղագործական հյուսիս: խաճնցել կապերիապացույցն աշխուժ փոխանակային Վաղ բրոնզեդարյան հավանաբարթափառողվարպետեն ն գանձերիձնով հայտնաբերված, պատկանող,նյութերը: Հանքավայրերի ների կամ փոխաճակողների նման գանձեր,ներկայումսԱնդրկովգտնված հեռու գտնվող վայրերում Դրանցից մեկը, ինչկասում հայտնի են շուրջ հարյուր հուշարձանից: է չօգտագործբոլորովին է, որը բաղկացած պես (նշվեց,մերձերնանյանն հարաբեու Ապրանքային ված 19 կացիններից,դուրերից քլունգներից: է շղթայա-

իրագործվել րություններիարշալույսինփոխանակությունը

անցել է բազմաթիվ օղակներով: Վաղ բրոնզի փոխանցումներով,

կան

լ

դարաշրջանիցսկսած այն կարգավորվածբնույթ է ընդունում: Սարգոն Աքքադացուժամանակ կային առնտրական գաղութներ, այսպես կոչված կարումներ,որոնք ունեին իրենց ղեկավարները,գնորդները,գրասենյակները,առետրականգործառույթներիրականացնողմասնագետներ, որոնք ոսկի էին բերում ճան Մուշ-Ամիդ/Դիարբեքիր-Բիթլիս եռանկ-

յունուց:

լ

յ լ

--

Գաղութներիգործունեությունըմանրամասն կերպով վեր են հաԿանիշ/Քյուլ թեփեից հայտնաբերվածկավե սալիկները. դրանք վկայում են, թե այն հանդիսացելէ ճան պղնձի մշակման ու վաճառքի խոշոր կենտրոններից մեկը, որի արտադրանքըմեծ պահանջարկուներ: Այս տեսակետիցուշադրություն է գրավում միջին բրոնգի դարաշրջանի վաղ փուլում Հայաստանիցհայտնաբերվածմետաղեիրերի, ոսկե տարատեսակ զարդերի ու ամանների,ինչպես ճան սուսերներիառատությունը (աղ.Մ18: Ներմուծված այդ իրերի ժամանակաշրջանը համընկնում է փոքրասիական տարանցիկ,Հայկականլեռճնաշխարհով անցնող, ուղու ծաղկման շրջանին (Օ«2:-ՃՄԼՈդդ.):Այդ ճանապարհով էին անցնում արնելքում ն արնմուտքում պատրաստված ապրանքճերը, ն Հայաստանիցու շրջակա երկրներիցհայտնաբերված,ակնհայտորեն արնեմտյան ծագում ունեցող իրերի առկայությունըամեննին պատահական չէ: Լոռի-Բերդի ն այլ հուշարձաններիդամբարաններից հայտնաբերվածուլունքներն, օրինակ, նման են Տրոյայի 2-րդ շերտից (մ.թ.ա. ԼԱդ.)գտնված նմուշներին,Վանաձորիցհայտնաբերվածարծաթե դույլի զուգահեռներըկրկին Էգեյան աշխարհում են (Վաֆիո), իսկ «կիպրեա»կոչվող խխունջները,որոնք ամենին էլ հազվադեպ չեն Հայաստանի ն Անդրկովկասի են հուշարձաններում,Սիջերկրական-Էգեյից ներմուծվել:Ինչ վերաբերումէ Քարաշամբիցն այլ վայրերից հայտնաբերված թանկարժեքմետաղճերից պատրաստվածամաններին,զարդերին, ապա դրանք դրսնորում են տեղական, փոքրասիական ն շումերաաքքադական արվեստներին բնորոշ առանձնահատկություններ: Այդ մանրամասները փաստում են դրանց տեղում, բայց այլ մշակույթների ազդեցությամբ, պատրաստվածլինելը: Նման իրերըկտրուկնվազում են մ.թ.ա. ՃՄԱԱ-2Մ1դդ.,այսինքն այն ժամանակ, երբ Աշշուր Կանիշ առնտրական ճանապարհըկորցնելով իր երբեմնի նշանակությունը, դուրս է մղվում: Թանկարժեքմետաղներիցպատրաստված զարդեր ն ներմուծված այլ իրերի առատություն է նկատվում ուշ բրոնզի դարաշրջանում: նում

:

|

ի լ

|

|

|

| |

| `

ի

| |

առնտրական

-.

կնիքները են կազմումմիտանճիական Դրանցշարքումխոշոր խումբ ն այլն), որոնք, կապԼոռի-Բերդ, Հառիճ, Լճաշեն, Շամիրամ (Արթիկ, ժահետ, Հայաստանեն թափանցում հզորացման վածայդ պետության Վերջիններիս փոքր հատվածում(մ.թ.ա.2-Մ-2Մդդ.): մանակագրական ցույց են տալիս, որ դրանք հիմնականում առանձնահատկությունները արնելյանափերից աշխարհիցՄ̀իջերկրականի Սիրիա-պաղեստինյան առանձին Եփրատ Վան ուղիով: Այդ նյութերիշարքում են ներմուծվել եՍեծամորից հայտնաբերված են ճերկայացնում հետաքրքրություն հիերոգկոյաբզեզը,կնիքը: Վերջինիս վրա եգիպտական Ամեգիպտական Կուրիգալզու»: առաջնորդ գրվածէ «Մեծ Սանգար երկրի լիֆներով Գ նվերն է Բաբելոնի(Մեծ դա Ամենհոտեպ հավանականությամբ ճայն (ՃՊդ. 11 կես): ՍեծամոՍանգար)կասիտ թագավորԿուրիգալզու Ա-ին է սիկլ Ուկշռաքար, որի վրա գրված «Մեկ րիցգտնվածէ ճան գորտ թագավորի»(Բաբելոնիթաորդին Բուրնա-Բուրիաշ լամ-Բուրարիաշի, հարուտարակուսանք գավոր2̀44 դար): Այս նյութերիհայտնաբերումը ուժեղ էր Հայկաորի ազդեցությունը գել չի կարող, քանի որ Միտաննին, Եգիպտոսի, էր կապերով կապված խնամիական կանլեռնաշխարհում, հարաբերություններ: իսկԲաբելոնիհետ ուներ բարի դրացիական կապվածայդ պետութնյութերին, ունեցող ծագում Միտանճնիական եկան հետ, փոխարինելու հեռանալու թատերաբեմից յան պատմության Դրանք հիմնականում ծագում ունեցող ապրանքները: ասորեստանյան Շիրակա(Լոռի-Բերդ, անոթներով են փոքր ներկայացված ջնարակված նմուշներիձնը ընեն ն ասորեստանյան վան ն այլն): Հայտնաբերված որոշ տեսակներ: Ասորեսդօրինակող իրեր, ինչպես ասենք սանձերի է ներկայացտանյան նյութերի շարքում առանձին հետաքրքրություն ուլունքը, որը նում Ադադնիրարիթագավորիանունը կրող ագաթե մեկում: գտնվածէ Խոջալուի դամբարաններից հյուսիսից են ներկայացված Հայաստանումավելի քան սակավ են ներմուծված իրերը: Վերջիննհերիսշարքում ճերկայումսհայտնի են մշակույթին պատկանողկացինները,որոնք գտնվել Գյումրիից ն Փարաքարից,իսկ մեկ օրինակպատահականորեն պատշրջանին Ուշ բրոնզի ավարտական է Ուրմիա լճի մերձակայքից: Գոգարանիցհայտնաբերկանող այդ նյութերինկարելիէ ավելկացնել է նշված մշակույթին զարդարված ված սակրը, որի աշխատաբերանը Այդ սակավաթիվ զարդերով: բնույթի խորագիր բնորոշ երկրաչափական մշակույթիազդեցությունը գտածոներըցույց են տալիս, որ հյուսիսային հյուսիսայինտարածքնեշատ թույլ է եղել Հայկականլեռնաշխարհի --

Կոլխիդա-կոբա

րում: Նման իրերիհայտնաբերումը Ախուրյանիհովտում ն Արարատյան դաշտում, ցույց է տալիս, որ առնտրակաճ ճանապարհներից մեկը

այդ

տարածքովանցնելով,Ուրմիա է ձգվել: Փաստականնյութերն,այսպիսով, ցու ցույցեն տալիս, որ ճանապարհճերիխաչմերուկում գտնվողՀա յաստանը զարգացել է առաջավոր երկրճերի ու քաղաքակրթութ յունների հետ սերտ կապերպահպանելով, վերցնելովառաջավորնու կատարելագործվածը ն իր ճերդրումը կատ ,

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆՄԵԿԵՐՈՐԴ

ՀԱՎԱՏ

ԱԼԻՔ ՆԵՐ

»

ՈՒ ՊԱՇՏ ԱՍ ա

8 1. ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐԸ ԵՎ ԴՐԱՆՑ

էփախանգել հյուսիս ար հավատալիքների Նախնադարյան Հզագիտական՝ րման Հայաստանը մատակարարող մանակաշրջանի նվաճումներում,որոնք պահըհա

ն

հումք

նա

Է դիտվումմ.թ.ա. 1

ն

փաստում

են

ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ

:

հազ:

նան, որ սոսկ շարժափոկի դեր կատարող, չորորակյալ ապ

յութերը

ԱՏԵՆ

ՆՔ

:

րանքների տեսականինհյուսիս փոխանցող ե երկիր չի հանդիսացել: Փաստականնյութը ցույց է տա ո երնում է ոչ միայն մերձավոր,ա ռավոր երկրներում.վերջին դեպքում դրանք այդ տա ր րում կարող էին հայտնվել ն այլ ճանաճ պարհներով, քանիո խիստ սակավաթիվեն: Տվյալ դեպա քում աջինստանիհարավայինմասում գտնվող ճաբե Ռամիտ ր արված «սնանյան» դաշույնատեսակին,ինչինա պե ինաստանիցպատահականորեն գտնված, ծալված թնիկներով դաստակ ունեցող դաշույնին, որի անդրկովկասյանծագում ունենալը կասկած չի հարուցում: Այդ գյուտերը կարող են վկայել, որ առանձին անձինք ուշ բրոնզ-վաղ երկաթի դարաշրջանում, հնարավոր է, որ արնելք տեղաշարժվածլինեն հետագա դարաշրջաններիքաջ հայտնի «մետաքսիճանապարհով». չի բացառվում, որ նման իրերը այդ հեռավոր երկրներումհայտնված լինեն ն մեկ վայրից մյուսը փոխանցելուեղանակով,որի ապացույցներըբազմաթիվեն ազգագրական նյութերում: աի պարար են Իրանի մի շարք հուշարձաններում (Հասանլու, Քերմանշան, Լուրիստան ն այլն) հայտնաբերված,Հայաստանիուշ բրոնզ-երկաթի դարաշրջաններինբնորոշ այնպիսի նյութեր, ինչպիսիք են թռչնաձն կախիկները,«ճանկավոր» նետասլաքները, սնանյան դաշույնները ն այլն, որոնք ցույց են տալիս Հայաստանի կապերը նշված տարածքներիհետ Վանյան արշավանքների ճախօրյակին:

տարբեր կողմերիվերաբերյալ

երացում կազմելու, դրանց առաջացումը զ այս կամ այն չափով պատկերաց ,

ունեն ԻՔ քարանձա աուն նշանակություն հասկանալուհամար անգնահատելի ծիսական տաճարները, ներիպատերինկարճերը,ժայռապատկերները, համալիրներըն այլն: Այդ սկզբճաղբիրերը,կուռքերը,դամբարաճային են հնագույն գրավոր հարստացնում յուրներիցստացվածգիտելիքները համաու ազգագրական տվյալները:Նշված աղբյուրների աղբյուրներն թույլ են տալիս գաղափար ուսումճասիրությունները լիրն համադրական անդրշիրիմյան կազմելշրջապատող աշխարհի,բնությաներնույթների, վերակողմերի տարբեր օբյեկտիվիրողության կյանքին ընդհանրապես

Մ արտադրանքը հե Կատանի

ածքնել ոմ է Տիր վե երում խոսքը հար գյուղից

Լ

մասին: բերյալհների ունեցած պատկերացումների ն երնույթներիբնական բացատրել Անկարող լինելով հասկանալ մարմինների տարբեր կապը, պատճառահետնանքային մեջ պարբնության մարդը տարբերությունները` ու նյութերիորակական էր իբրն ընկալում բերաբարկրկնվող ու իրար հակասող երնույթներն ն պայքար: ուժերի մեջ գտնվողբարի չար մշտականհակամարտության հաբնությանըվերագրող բնապաշտ մարդը, որի իր հատկությունները էր, հավատումէր, որ այն ամենը ինչ մար ողջ բնությունըշնչավորված ն բնությանմեջ, բուսաէ իր հետ, նույնը տեղի է ունենում կատարվում ն աշխարհում հակառակը:Աճշունչ նյութի մեջ կան ու կենդանական էր, որ ինքնուրույն (քար, փայտ այլն) ոգի տեսնող մարդը հավատում կյանքնու շարժումը:Նա ապրող այդ ոգին է պայմանավորում հմայություններո միջոցներով, էր, որ համապատասխան հավատացած ոգուն, առաջացայդ կարող է իր կողմը թեքել ու զոհաբերություններով ն հակառագալը երնան ճել ու իրագործելիրեն ցանկալիարդյունքների իր մոՄ արդն ն մոգությունը: կը` կասեցնելդրանք: Այդ հավատը ծնեց կապումէր զաճազան արդյունավետությունը գականգործողությունների էին կահետ: Վերջիններսխարսխված

շրջապտույտի

ն կյանքով

արարողությունների ծիսական

վրա: խարդանքիհիմքումընկածերկու սկզբունքների

(83

Սկզբունքներիցառաջինը հիմնվում էր այն հավատքիվրա, որ նմաճը կարող է առաջացնել նմանին: Անկախ տարբեր ճյութերի ն երնույթճերի որակական տարբերություններից,իրերի առանձին հատկություններից ու հատկանիշներից, մեկ-երկու նմանություն բավական էր, որ մարդը մնացած հատկություններնու հատկանիշներըտարածերիրարից որակապես տարբեր իրերի վրա, դրանով իսկ խորհրդանշականն ընդունելով իբրն իրականինփոխարինողն դրա բոլոր գործառույթները իրակաճացնողհամարժեքիրողություն: Երկրորդ սկզբունքի դեպքում գործում էր այն հավատը, որ երկար ժամանակ անմիջականշփման մեջ գտնված նյութերը շարունակումեն ճույն կերպ ազդել միմյանց վրա այդ կապը կտրվելուցհետո էլ: Նախնադարյան հավատալիքներիայդ պարզագույն ձները, որոնցից ծնվեցին տոտեմիզմը,ֆետիշիզմըն աճիմիզմը', երնան են գալիս հավատալիքների բոլոր ոլորտներում. դրանց մի մասը սնահավատությունների ձնով նույնիսկմեր օրերն է հասել (օրինակ «աչքի ուլունքը» ն այլն): Նախնադարյանայդ հավատալիքները որոշիչ դեր ու նշանակություն էին վերագրումորոշակի գաղափարինյութականացում հանդիսացող իր-խորհրդանիշի ձնին, զարդին, գույնին ն այլն: Մարդըհավատում էր, որ իր իսկ ստեղծածը կարող է ճույն զորությունն ունենալ ն նույն արդյունքը տալ, ինչ ն իրականը,որի գաղափարակիրնէր այն հանդիսանում: Նման հավատը, նմանակմանը կամ ընդօրինակմաննառաջնադեր մոգություն. նմանը ծճվում է ճմանից) արդու համար, բնական ն պատճառաբանված է տվում, որովհետն ստեղծվածիրը, նկարը,կուռքը ն այլն, հանդես ձն ու սրբազան էություն, իրականի նյութականացված այլաբանությունն էր դիտվում: Ասվածն ավելի պարզ ու հստակ է երնան գալիս նախնադարյան հավատալիքների տարբեր կողմերինծանոթանալու ընթացքում, որոնք միաժամանակցույց են տալիս վերջիններիսաստիճանական զարգացումն ու բարդացումը, համալրումը ճորանոր մանրամասնություններով,որոնք հետագայումընդհանրացվելով, կրոնականհամակարգի հիմքըդրեցինիբրն ձնավորվածն ամբողջական աշխարհրնկալում:

)ին

լ

82. ՈՐՍՈՐԴԱԿԱՆ

արշալույսինձնավորվողհավատալիքՄարդկությանզարգացման հետ են զբաղեցրելորսորդության ներիշարքումառանձնահատուկ տեղ ու արարողությունները, կապվածպատկերացումներնծիսահմայական որս) ձեռք որոնցճպատակըմիանգամայնիրականարդյունքներ(հաջող էր: Դրա պերճախոսվկայությունըքարանձավբերելուակնկալությունն որսորդական են, ժայռապատկերների ների պատերի գունանկարներն գաղտնահայտնաբերումը տեսարանները,կենդանիներիոսկորների ժաման Վաղնջական րաններում,կենդանիներիարձանիկները այլն: իրականտեսքով պատկերված ճակներիայդ քարայր-կացարաններում տարբեր կենդանիներ:Դրանց որսի են եղջերուներ,բիզոններ,զուբրեր, ն են որսորդներ, կադիմակավորված կողքին երբեմն պատկերված Պիրեխարդներ:Նման մի տեսարանէ ներկայացնումֆրաճսիական պատինարված նեյներումգտնվող «Երեք եղբայրներ»կոչվող քարայրի դիմակավորեն նմանությամբ եղջերվի նկարը: Դրանում պատկերված իրենց ու մ որթիներն կենդանիների եղջյուրներդրած Քածիսականպար կատարելուպահին: երեք կախարդներ են ոտքերի դրոշմներ. դրանք ցույց են ք անձավի հատակին դիտված հետ կապվածարարողութճե ն, կկախարդանքի տալիս, որ նկարների

լուխներին ած, զած վրա.

իր

Կա վերագրող (հոմեոպատիկ որն գալով աղափարի

Տոտեմիզմ հավատ,համաձայնորի մարդնընդհաճուրծագումն արյունակցական կապ ն դիտվողորոշակի կենդանիների, բույսերի, առար--

իուրենի համարվող հովանավորող զմ-

Ֆեյոառարկան կողին

ն

րկայինգերբնականուժի վերագրում,որը պահպանում

ճում է

օգ-

Աճիմիզմ հավատ,ըստ որի յուրաքանչյուրգոյ (շնչավոր,անշունչ) անշունչ) -- գեպաշտություն. ն

ն,

ազդողու պաշտպանա վրա տվյալ գոյը (8 երնույթ այլն, ունի իր

սե

ոն

Սանքով ապրող

թ

ն

շրջակա ճիջավայրի

ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐ

Ե

է նպես ասվել

վերնում, Լուսակերտի քարայրի Ազոխիքարայրում պատինեղջերու է պատկերված, բ դր որոշակի գաղտճարանում, րաստված ր երի ո" գանգ, աղոցածոսկորներ: Կենդանիների ւմ նկարները բազմաթիվեն Հայաստանիլեռներում ( Սյունիքում,Արագածումն այլն) մփոված ի ձին դեպքերում(Սյունիք) երնումՆ, որ դրանք ետո առ հարթ երեսներինպատկերընախապեսքարով գելուց արվեստի ն ախնադարյան դիր ն մանրակրկիտկերպովկատարված այդ ստանալու նպատակով: նմուշներն արվել են իրական արդյունքներ կերպով «սպանելով»իր իսկ կողմից պատկերված Խորհրդանշական ՛

'

՝

կ

են արջի -

դասա վորութ)Լր ոլմ Գերամա ոնե ոռ մնո Առան ակաորնե րն Ն ն Արու ա բցա Աաաա զան

կենդանունն որոշակի ծիսականԿր էլ սպա նկարի առջն, մարդը համոզված է եղել, որ իրակաճում առաջին սկզբունքը):Այստեղ արտառոց ոչինչ (կախարդանքի (ն հետագայում էլ) մարդիկ հավատում միջնադ Նույնիսկ միջնադարում չկա: Նույն պատրաստին. էին, որ եթե կախարդըինչ-որ մեկի փոքրիկարձանիկը

րան :

|

համապատասխանծիսահմայականգործողություններովկուրծքը (սիրտր) ասեղով ծակի կամ խորհրդանշականկերպով «սպանի», ապա իրակաճ անձը, որի խորհրդանիշն է եղել արձանիկը, սիրահարվելուն կամ վնասվելու է «կախարդված»արձանիկինտիրողիկողմից: Որսի` սկզբնապես մարդու գոյությունը պայմանավորողգործունեության ծիսական նշանակությունը(անտառում ապրող հովանավորող ոգի ունեցող կենդանուն սպանել,արյունը թափել) պահպաճվեցնան հետագայում:Դրա ապացույցն են ճան տաճարներինճվիրաբերվողբրոն-

կամար-երկնակամար) վրա արված որսորդական տեսարանները: Հայտնի են ն նման տեսարաններարտահայտողարձանախմբեր(Լոռի Բորդո ալը) ծիսականխեցանոթմեր:

ԻՐԻՄՅԱՆ

ԿՅԱՆՔ

Անդրշիրիմյանկյանքի հետ կապված պատկերացումներնու հան անդ են րաղեցրու մարդուգյանքում: Դրա վկաեն յությունն տարատեսակդամբարաններնու դրանց վերգետնյանշանճերը,կմախքներիդիրքը ն ընդհանրապեսթաղման ժամանակ կատարված ծեսերը, որոնք ցույց են տալիս այդ հավատալիքներիհամալրումը ճոր մանրամասնություններով: Այդուհանդերձ,հանդերձյալ կյանքի հետ կապվածհիմնականգաղափարը՝վերածննդիմիտքը, մնում է նույնը: Վաղագույն թաղումները,այսինքն` հանգուցյալինոչ թե սանիտարահիգիենիկնկատառումներով, այլ որոշակիծիսական արարողություններով, գիտակցվածկերպով կենդանի մարդկանցիցանջատելը, փաստարկված է արդեն նեանդերթալցիների քարայր-կացարաններիհատակներիտակ: Նման թաղումներ,ինչպես տեսանք, հաճախ են հանդիպում ճան էնեոլիթյանբնակավայրերում(Շիկահող, Քյուլ թեփե, Արուխլո նայլն), սակավդեպքերում` վաղ բրոնզի դարաշրջանում, երբ հիմնաեն: Վաղ շրջանի թաղումկաճը առանձնացվածդամբարանադաշտերն մերումսովորականէ եղել ն օխրայի գործածությունը,հանգուցյալիհետ իրեր դնելը: Բնորոշ գծերից է նան հանգուցյալին կողքի պառկեցված, կծկված վերջույթներովթաղելը: Դիտված է ճան դիակըխսիրով կամ կոարտգործվածքովփաթաթելը: Կացարանիհատակիտակ կատարվածթաղումըցույց է տալիս, որ ճախնադարյանմարդը, ինչ-որ տեղ, նույնացնելով տուճ-դամբարան

ճրա որոշակիկապ է տեսել դրանց միջն: Ավելին, հասկացությունները, շարունակություն այլ մահը ոչ թե կյանքիավարտ, պատկերացումներում Այդ շարունաայլ պայմաններում: միանգամայն է հանդիսացել,բայց ըն-

կրկնվող շրջապտույտ կությունը,երնույթներնիբրն պարբերաբար ն հասկանալիէր դար Գնում այն հավակալողմտածելակերպը,բնական է վերածնվելուտվյալ բնակավայտը, որ մահացածի հոգին ենթակա

Թաղելով հանգուցյալին տան ճերսում ընտանիքում: րումկոլեկտիվում, է մարդը հավատացած

տարածքում,նախնադարյան բնակավայրի

կամ

ունեցող անտեսանելի գոյ) անրույն կյանքովապրող, եթերայինվիճակ ն ժամանակ անկասելիէ դարձրելճրա միջականկապը ողջերի հետ միա հարազատ միջավայր: վերադարձը ն կմախքիկծկված է արտահայտում գաղափարն Վերածնության Դա ցույց է տալիս, որ դամդիրքը,որը սաղմի վիճակնէ խորհրդանշում: իմաստըն բնակարանի բարաննիր մեջ խտացրելէ արգանդիպ̀տղի չէ: Թաղումը պատահական անվանումը վերջինիս «զավակատուն» է) բառը պատճառաբանված (այստեղ մարդ էակի հոմանիշ «հողածին» նդերմայր երկրի արգանդըը̀ ների կողմից դիտվել է իբրն վերադարձ կատարելեն խսիրը, կոքը, իսկ պատանքը,որի դերը (խորհրդանիշ) Համաձայն հների պատկեէ պիտ գործվածքը,խորհրդանշել ընկերքը: գալիս շնչավորվածձնով, րացումների,որոնցումամեն ինչ հանդես էր ծննդկան(անշունչ սերմին հողն ընկալվելէ իբրե իգականսկիզբ` մայր,

Հետնա-

է մարդը (մարդ-հողածին): Ն. կյանք տվողը հողն է), որից ծնվել իմաստ, որն է ճան հողը բեղմնավորելու բար թաղումնիր մեջ խտացրել մտքին: Ասվածից հետնում է վերածնության

կապվում անմիջականորեն

հասկացություններ փոխկապակցված է, որ ծնունդն ու մահը սերտորեն է հոգին իր փոխամ գալիս հանդես եց եղել, որտեղ կապող օղակիդերու սննդարար համար հոգու Այդ կենդանի

հնարավորությամբ: կերպվելու են

գրավոր

տվյալները, թաղմանժամանակ պարունակում

կերակուր է հանդիսացելարյունը: Ազգագրական

փաստեր աղբյուրներըբազմաթիվ մարդկային կատարված է խտացված,այն արյունն է մասիճ: Օխրայի մեջ արյան իմաստն հոգին: Սա կախարխորհրդանշել,որով պետք է սնվեր հանգուցյալի առաջիննէ, որի դեպքումանտեդանքի հիմքումընկած սկզբունքներից ն էական նշաճակութտարբերությունները սելով նյութերիորակական մեկ կամ մի քանիտարբերնյութերիհատկանիշներից յուն վերագրելով գույնը), մարդը հավատացած սի ճույնությանը(տվյալ դեպքումկարմիր

ինքնախոշտանգո զոհաբերությունների,

նյութըկարողէ փոխարինելմյուսին ն առաջացնելցանկա8 4. ՊՏՂԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ լի մերձենում է այն գործողությանը,երբ մարդը «սպանեու նոր կողմելով» նկարիկենդանուն,վստահ եղել, որ իրականումէլ կսպաճիայն: Արտադրող տնտեսությանկայացումն զարգացումը է Դրանց մեջ աՆման պատկերացումներ հավատալիքները: են ընկած ն քարանձավում րով հարստացրինճախճադարյան կատարված ձեռք բերեցինկյանքի վերարտադրության թաղումներիդեպքում. հների պատկերացումնճերում նշանակություն ռանցքային քարանձավըկապարգավերակենդանացման, ու աշխարհների վել է մայր հողի ընդերքըտանող մուտք-ելք գաղափարին:Քարանձակենդանական բուսական ու պատհետ կապվածգաղափարներն ու պտղաբերության վում կատարվածթաղումը արտահայտում է բնական ճանապարհով սավորման աստ«ապրող-մեռնող» մայր հողին վերադառնալուիմաստը: Համանման որոնց արգասիքըհանդիսացավ կերացումները, պատկերացումներով այդ պատկերացումեն պայմանավորված ն հուշադամբարանները: հավատալիքներում Նախճմադարյան Թաղելով օտարության վածությունը: հանդիսացանծիսակամոջ մահացածկամ անհետ կորած անձի իրերը, մարդը հավատացելէ, արտահայտությունը ճերի նյութականացված ու որ այն ինչ կատարվումէ դրանց հետ, անդրադառնումէ նան ժամանակ կարնոր դեր կատարող կենդամճակերպ տարությունների մեռնողի դրանքհաճախ են հանդիպումէնեոլիթյան վրա: Այս դեպքում գործում է այն հավատը, որ երկար ժամանակ իրար արձանիկները. մարդակերպ շարքում Այդ արձանիկների հետ կապված իրերը շարունակում են ն վաղ բրոնզեդարյան հուշարձաններում: իրար վրա ազդել նույն կերպ, երբ պատկերողները այդ շփումը դադարած է լինում (կախարդանքիերկրորդ սկզբունքը): առանձնանում են կնոջ, մոր, «մայր աստվածուհուն» նշվեց, ներկաի նչպես օրինակները, Խոր նախնադարում ծնված այս հավատը նույնիսկ մեր օրերն է հասել: «ՄՈԼլ): Դրանց նախնական նստած կնոջը: ԲրոնզեդարԲազմաթիվօրինակներիցկարելի է հիշատակելթեկուզ Հ.Թումանյանի յացնումեն մի դեպքումկանգնած,մյուսում արեն համանուն երկի հերոսի` ՁախորդՓանոսի դրանցփոխարենհանդես գալիս ձեռքերը յան հուշարձաններում անձնականիրերըհամապակուռքեունեցող տեսք տասխան արարողություններով թաղելու մունկներումծալած ն վեր պարզած,ոճավորված ն իրական են բավականին տեսքով քանՏարատեսակ սկզբնաղբյուրների տվյալները, ինչպես տեսճում ենք, րը. դրանց զուգահեռ առկա դրված են լինում հացահացույց են տալիս, որ նախնադարյան մարդու պատկերացումներում դակվածներ:Նման արձաններսովորաբար յուեն հաճախ զարդարված րաքանչյուր տարը, երնույթ, իր ն այլն, դիտվելով որոշակի գաղափարի տիկիհորերի ն օջախներիմոտ: Ավելին,դրանք Նախպատկերներով: երկրաչափական նյութականացված ձն, դրա խորհրդանիշը,այդ էությանը համարժեք է բուսականնախշերով,երբեմն` սակայն, անզարդ է. մեծամասնությունը, համարվել:Այլ կերպ ասած, ձեր, դրան վերագրվող գաղափարին էաճական նմուշների գերակշռող են բուսական(ծառ) կան, որոշիչ նշանակությունէ վերագրվել:Այս մտայնության սակավ դեպքերումմիայն դրանք զարդարված արգասիքն մեկն է ՇուլավեՆման օրինակներից են ճան դամբարանաթմբերն ու կրոմլեխները:Իրոք, թաղումը իբըն վենախշերովկամ փորագիրգծերով: հանգամանքը,որ բոլոր դեպքերում րածննդի գործողություն պատկերողմարդը, որի համար թաղումը հողի րից գտնվածը:Նշանակալիցէ այն առանձին նմուշների կավախբեղմնավորումէր նշանակում, հողին համապատասխան մերկկնոջ պատկերողայդ արձանիկների տեսք է տվել որն (Գուդաբերտկա), դամբարանաթումբ պատրաստելով, իսկ կրոմլեխըունեցել է պաշտպամորում առկա են հացաբույսերիհատիկներ հետ: Այդ իմաստն բերրիության ին մոգականիմաստ, այն պիտի պաշտպաներ վերածնվողկյանքը արգծում է դրանց կապը բուսականության, մոտ գտնվեն օջախների հորերի տաքին չար ուժերից: Պատահականչէ, որ Մյունիքում, Վասպուրակաէ ընդգծումն կուռքերի`հացահատիկի է տալիս օջախներիկապը պտղաբերութճում, Մուշում ն այլուր, ոչ վաղ անցյալում դեռ, ծննդկանի շուրջը այդ լու հանգամանքը,ինչը ցույց հետ: ու գաղափարի սպատակովպարան կամ գուջանի շղթա են բոլորել կամ պարզապես յան, ըճտանիքիհարատնությանշենության է եղել, որ մի

երնույթ: Դա

(աղ

դրվագը:

ընդ-

Վաղ բրոնզեդարյան Օջախ-կրակիպաշտամունքը: րո Առպատկերալումներին աարհազապատասխան ԱՔՔ՝ տաճարներում, բրոնզ երկաթեդարյան ենպտղաբերության րում ընդհանրապես

կացարաննե-

ո"Պ

ած հ ԿԱԾ:

ո

չ

.

հետ

ն

-

սրբա-

ծիսականօջախները,սրբազան կավակերտ րաններումհայտնաբերվող են մարդու կողմից: Դրա ուղղակի կրակին համահավասար պաշտվել

վկայությունընման օջախների հայտնաբերմանհանգամանքնէ. վաղ բրոնզեդարյանկացարաններումծիսական օջախները, ի հակադրություն տնտեսականնշանակություն ունեցողների,բոլոր բնակարաններում չէ, որ հայտնաբերվումեն: Այս փաստն ինքնին ցույց է տալիս, որ ոչ միայն արնի հատկանիշներըկրող (լույս, ջերմություն, կյանք) կրակնէ պաշտվել, այլն` գերդաստանինահապետիկացարանում տեղադրված ծիսականօջախը, որն իր մեջ խտացնումէր ընտանիքիկայունությանն ամբողջության,տան շենության, սերճդաշարունակության, պտղաբերության, արնի, կյանքի, հավերժության գաղափարը: Այս դեպքում կրկին շեշտվում ու կարնորվումէ ճյութի, խորհրդանշանների, զարդերի ձեր, որոնք հանդես են գալիս իբրն որոշակի գաղափարի նյութականացված վիճակ: Օջախներիձնը (ոչ թե եռանկյունի,քառանկյունի ն այլն, այլ՝ ամբողջի, պահպանիչի,չարահալածի իմաստակիրշրջանի տեւ), դրանց զարդերը,որոնք իրենցիցներկայացնումեն խումբ-խումբտարված, անկյուններձնավորողթեք գծեր, լուսատուներ, ոճավորված բույսեր ու կենդանիներ,խոյագլուխ ելուստներե այլն, ակնհայտորենկապվում են պտղաբերության,արնի, լույսի, ջերմությանգաղափարին:Դիտվելով արնի հատկանիշներկրող տարր, կրակը կապվել է վերածնութ-

յան, պտղաբերությանգաղափարին, ընկալվել իբրն ճյութ, որն իր արտածած լույսով ու ջերմությամբնպաստում է կյանքի արարմանը, զարթոնքին: Պատահականչէ, որ ազգագրական նյութերում հաճախ են

հանդիպումկրակի, օջախի հետ կապված ծիսական արարողություններ (հարս գնացած աղջիկը ամուսնու տան թոնրի ակն է համբուրել, ամոլ կինըկրակով է ուզում երեխա ունենալ, կրակի վրայով են թոչում, աշխատելով փեշի ծայրը այրել ն այլը):

ն այլն: Այդ ն այլ կենդանիների ակ, առյուծն էր, Թեյշեբայինը`ցուլը

հուշարձաններում: բրոնզ-երկաթեդարյան Դրանց շարքում առանձնանում է Շիրակավանի ուշ բրոնզեդարյան մեկում հայտնաբերվածբրոնզաձույլ արձանախումդամբարաններից իրանի ստորին թներին թռչուններիարձանիկներ բը: Դրա խարսխաձն

հայտնի արձանիկներ

են

տեղադրված,իսկ վերին թներից մեկի վրա զինավառ աստվածութմակերեսը հասյուն,մյուսին` առյուծ է կանգնած:Խարսխի առանցքի են

կազարդէ (աղ.11ն): ցույց է տաԻր տեսակի մեջ առայժմ եզակի այս արձանախումբը է պատկերացրել: լիս, որմարդնիրեն տեսաճելի աշխարհըեռահորիզոն գերագույն Վերինհորիզոնը կամ երկինքը, ճրա պատկերացումներում, կյանքի ու միայն ոչ պես Խալդիի է ո րը աստվածությանն պատկանել, (դրա խորհրդանիշըմիջին հորիզոնի իմաստակիր պտղաբերության

արարիչ է հանհանդիսացողհասկազարդ միջուկն է) հովանավոր,այլն ավյունով լի երկսեռ դիսացել:Վերջինս ընկալվել է երիտասարդական հակադիր`ստորին է պայքարել եղել զինվորիտեսքով, որի պատրաստ պտղաբերութաշխարհիուժերի դեմ ու հաղթելով դրանց, ապահովել Այդ աստվածությանմարտնչող յունն ու սերնճդաշարունակությունը: տեղադրվածկաէություննեն ցույց տալիս վահանը,ձախ թնատակում ն սաէ պահպանվել) չի որը պարճը(ըստ երնույթինաջում աղեղն եղել, վաղ շրջանի արձանիկղավարտը: Մարդակերպայս աստվածությունը է: Օրինակիհամար կարելի շարքումբացակայում ներիու պատկերների թասի վրա պատկերված, ո սկե է նշել Վանաձորից հայտնաբերված ՎրաստանիՑնորի գյուղի զույգ-զույգ իրար դեմ կանգնածառյուծները, մեկում գտնված,ոսկուց պատրաստված (Կախեթ)դամբարանաթմբերից են մ.թ.ա. ԱԼ հազ. ն առյուծի արձանիկը այլն (նշվածներըթվագրվում են տալիս,թե նախվերջ Ա հազ. սկզբով):Այս ն այլ օրինակներցույց ոլորտների ողջ տիեզերքը ազդեցության նիների պատկերացումներում այդ ուժեզորությամբօժտված կենդանակերպ բաժանած, գերբնական գործընթացըերկար ճանապարհէ անցել: Սկզբնարի մարդայնացման թռչունների,սողուններիտեսքով են ընկալվել պես դրանք կենդանիների, ն իբրն այդ(հաշվի են առնվել դրանց ամենաբնորոշհատկանիշները) գոտիներին ծիսապիսիներ հավերժացվելեն ժայռապատկերներում, ու արձանիկներիու կան անոթներիվրա, պատրաստվել ներկայացվել ն հանդիսացող իրերի (մական, գավազան իշխանությանխորհրդանիշ են մեծ խումբ մասերիտեսքով այլն: Այդ ճյութերը այլն) բաղկացուցիչ կազմում: --

45. ԲՆՈՒԹՅԱՆ

ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ

Ասվեց,որ բնապաշտմարդըբնության երնույթներնընկալել է իբըն հակամարտ ուժերի պայքար: Այդ ուժերը նրա պատկերացումներում են եղել: Հետագա սկզբնապեսկենդանակերպ զարգացման ընթացքում դրանք աստիճանաբարձեռք բերեցին մարդկայինգծեր` չկորցնելով սակայն, կապն այն կենդանիների հետ, որոնց դերը իրենք էին ստանձճել: Մարդկայինէություն ձեռք բերող այդ աստվածներնունեին իրենց անուններնու իշխանությանսեփականոլորտները:Այսպես, Վանի թագավորությանդիցարանըգլխավորողԽալդիի սրբազան կենդանին,օրիա

ն

Վ Աղյուսակ ՃՄ11

արվեստիայս հիասՆախնադարյան Ցլակերպարձանիկներ: են կազմումԼճաշենից, Գաքանչնմուշներիշարքումառանձինխումբ հայտնաբերն հուշարձաններից վառից,Տոլորսից, Առաջաձորից այլ գլխակալմականների ու ված եղջերվատեսք ցլակերպ արձանիկները, ն Արձանիկայլն: ճմանաձն ծիսականխեցանոթները ճերը(աղ.2«Պ1113), արվածխողովակիմեջ մականիկամ գաներիցմի մասի փորատակում վրա, որոնք ցլի գլխի տեսք վազանիծայրն է ամրացվել:Այլ օրինակների կազմողգլադերը կատարելէ վզի շարունակությունը ունեն, խողովակի նման են հարմամյուսները զուրկ Արձանիկներից նիկը (աղ.2-Մ11նյ): վրա են գտնվում,որոնց մի մասը պատվանդանների դրամք րանքներից. է: Վերջիններիսստորին թների վրա երբեմն քարայծերի Ա.

խարսխաձն

հետաքրքրություն

են տեղադրված (աղ. ՂԱ): Առանձին արձանիկներ առանձին մասերի միացն այլ կենդանիների ցուլերի են ներկայացնում Օրինակի պատկերները: կենդանիճերի մամբ ստացվածերնակայակաճ

մի ժայռապատկերներից (Սիսիան) Ուղտասարի ունեցող կենդատեսք ցլակերպ(երբեմն`քարայծ)

համար կարել է նշել

քանիսը.դրանցում կամ օձապատկերըոտքերիցմեկի նին օձաձն մարմինունի (աղ.2«ՄԱ1չ) են լուսնի կամ է կազմում.մյուս ոտքերնավարտվում շարունակությունն (աղ.ՀՊԱՆ):Այլ նկարի վրա դեմաքցանիտեսք ունեցող կճղակներով բեկյալ է պատմիջն կայծակաձն դիմացկանգնածցուլերիգլովնների ցույց են տալիս, որ մանրամասները կերված (աղ.2՛111չ)ն այլն: Այս են ամպրոպի,անձրնի, որոտի, ջրային ցուլը, այծը, քարայծըկապվել տահետ ունեցածայդ կապնեն ցույց տարերքիհետ: Ջրային տարերքի հոսող ցուլերի բերաններից վրա քանդակված լիս ն վիշապաքարերի ջրաշիթերը(աղ.2.Պ112): ձնավորվածայդ հավատալիքները ժամանակներում Վաղնջական իեզակի չեն հնագույն գրավորաղբյուրներում, որոնց վկայությունները Օրիճաեն գտել նան հայ ժողովրդիհաճելուկներում: րենցարտացոլումն որը հանելուկը, պեծ» մեջքը էծ, կի համար կարելիէ հիշատակել«ինքը պտղակապվում հետ է համեմատվում, այծը կայծակի է ցույց

տալիս, թե

հետ են կապվումճան ԿաԱյդ պաշտամունքի բերությանգաղափարին: հայտճնաբերն այլ հուշարձաններից պանից, Տանձավերից,Շիկահողից մեջ հեղուկ իրաճի սնամեջ Վերջիններիս անոթները: ված կենդանակերպ շիգ լանիկաձն տեղադրված վրա կամ հատիկ է լցվել կենդանումեջքի Տեղին է նշել, որ խեթերըգարնանային ճության միջոցով(աղ.207Ա1լօ): արձանիկժամանակ կենդանակերպ «կիլամ» կոչվող տոնախմբության այդ տոների Գարնանային առջնից: ճեր էին տանում ցուլերլծած կառքի

ժամանակճրանք բացել են կենդանակերպ անոթները,որոնք փակելեն հեղուկ դում կա րեր աշնանը, վերստինրոզ հատիկ լցնելուց հետո: Անոթի խորհրդանշելէ գարնանայինեղանակիբացումը, անձըններիսկիզբը,ո"քգտնվել գոնվելեենամպրոպիաստծու տնօրինության րոնք տակ:

մ,

Ք.

|

բացումը

ն օճագլուխ Օճապատկերներ ապարանջաններ: Ժայռապատ-

կերներիցբացի օձերինկարներենք տեսնում ճան գոտիների,ծիսական անոթների,դաշույններիվրա, իսկ 1 հազ. սկզբից սկսած սովորականեն դառնում օձագլուխ ծայրերով ավարտվողապարանջանները:Քրիստոճեության ընդունմամբսատանա վերանվանվածօձը, հների պատկերացումներում երկակի է ընկալվել: Այն մի կողմից անձնավորել է ստորգետնյա աշխարհը, ջրային քաոսը, իսկ մյուս կողմից հանդես եկել իբրե «երկիր պանդոկի» աստված, անմահության(այս դեպքում ընդգծված է կաշին փոխելուպահը), տան ունեցվածքի,լիության, ջրի, պտղաբերության խորհրդանիշ:Առասպելաբանության մեջ երկիրը վերստանում է պտղաբերելուիր կարողությունըամպրոպայինաստծուն օձի պարտվելուց հետո միայն: Ցուլ-օձ միասնությունը կամ դրանց պայքարը պատկերող ժայռապատկերներն այդ միտքն են արտահայտում: Հետնաբարօձագլուխապարանջանը,որը զարդարում է ճան ամպրոպայինիԹ̀եյշեբայի դաստակը,ընդգծում է ոչ միայն այդ աստծո հաղթող,օձասպան իո ոլն րտ անմիջականկապը վերածնությանու պտղաբերուջյան, այլ կերպ ասած՝ գարնան հետ, որի սկիզբը ազդարարումէին ամպբոպն ու որոտը, կայծակը, անձընը ն սկսվող լավ եղանակները,որոնց երկրագործըանհամբերությամբ էր սպասում: Նույն միտքն են արտահայտում նան այն նկարները,որոնց մեջ ցուլի փոխարենթռչունն է մենամարտումօձի հետ: Օրիճակներիցմեկը կարող է հանդիսանալՇենգավթիցհայտնաբերված,մ.թ.ա. Ամ հազ. վերջով թվագրվողքրեղանի հատակի ներսի կողմից արված նկարը, որը պատկերում է օձերի հետ պայքարող երկարակտուց,ջայլամակերպ թռչուններին:Թռչունն արտահայտումէ թռչելու` օդում տեղաշարժվելու, օդը շարժելու, քամու գաղափարը(տարբերթռչուններ տարբեր իմաստ ունեն): Պատահականչէ, որ թռչնաձն արձանիկներըերնան են գալիս արձանախմբերում ցուլի հետ, բի ստորին թնեո» զբաղեցնելովարձանախմ րի հարթակները`ստորին ն վերին հորիզոններիմիջն ընկած օդային տարածությունը:Թռչունն, այսպիսով, հանդես է գալիս իբրն կապող օղակ երկու հորիզոնճերիմիջն: Պատահականչէ, որ խեթականծեսերում թագավորնու թագուհին ամպրոպին արեի աստվածություն յուններին դիմելու ժամանակպատգամաբերի դերը արծվին են հատկացրել:

ԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐ

86. ՏԻԵՋԵՐԱԿԱՆ

անոթների վրա, գոտիների ւմը դրանց րթ ձներո կուռքերի բրոնզ-երկաթեդարյան պ ատկերախմբերում, ն : կց ուղ աք որոնք տեսնում ենք ծառապատկերներ «զարդերում» են ճան ն այլն: Հայտնաբերված սատուների նկարներով,շրջաններով Կապան ն այլն): Դրանք ծառաձն կախիկներ(Տանձավեր, Շիկահող, ն ունեն մշտադալար են բրոնզելարից ու թերթ բրոնզից ատրաստված մեկի մակերեսըզարտեսք: Շիկահողիցգտնվածկախիկներից (աղ.2«Մ1Ալյ): կազմվածերկու շրջաններով արված է կետ-գծիկներից վրա նկարված ն առանձին խեցանոթների ծիսական Ժայռապատկերներում,

աու Ըաններ պատկերված հիմքի գագաթամասում, տառերի երբեմն` տիեզերքիեռահորիզոնության`երկինք-երեն

մոտ:

ճան

է արտահայտել վերինը աշխարհ, գաղափարը:Այդ հորիզոններից կիր-ստորգետնյա երկճնաաստղերի,այլ լուսատուների, տեսքովպատկերված Ծառն

նանների տեղն էր, որոնցհակառակորդ ն աստվածների նրանցկենդանիների մասը: Տիեզերածառի արմատային ու

՛ ձը զբաղեցնումէր տիեզերական

հորիզոնական

է (ճյուղերը` կան ծառը նան տարածքն խորհրդանշել է զբաղեցտարածք, աշխարհագրական որը մարդն տարածվածություն միասնասակայն, սկզբնապես երեք հորիզոնները, Տիեզերքի տիեզերահանդիսացող են նախասկիզբ կանենեղել, դրանքառաջացել գտնվողջրերից: Տիեզերական կան օվկիանոսից,քաոսա յին վիճակում վեուղղահայացառանցքը, որը միավորելով ծառի բունը

ուն)

այդ

խորհրդանշել է

կայունացրելէ դրանք, միաժամանակ աշխարհները, ինԴ ատորին փոխարկվի: ազտալով որպեսզի մեն ինչ կրկինքաոսի պատկերացումները վերաբերյալձնավորված ՏեԸ ի ճան մեկում.ասվումէ, երգերից հնագույն են շումերական ված են երկինքն երթ

ա

ար-

այս

ծնվել քառսայինջրերն եղել, որոնցից ւակզբնապես երկրից ստեղծվում երկինքը տազո

են

Ալնուհետն, երբ

հեռանում է

ու

հը ջրերից ԱՔ " աում րըկամ բնակվելու, ւ

որ

ու

մարդ-

միմյանց առաջացածաստվածներըտիեզերքը ա աստված Էնլիլը՝ երկիԱնը վերցնումէ երկինքը,օդի ստորգետնյա շնչելու տարածքը, իսկ Էրեշկիգալը՝ նվաճվել, պ պատէ անվանվել, լեռ») աշխարհը: Էնլիլը, որը ճան Կուր-Գալ («Մեծ որպեսմիջն, ու աշխարհների իբրն հենարաներկնքի ստորին Ուղղահաչփոխարկվի: ն ամեն ինչ կրկինքաոսի զի դրանքչմիավորվեն ա յլն), խորհրդանն ծառն է (եղեգը,լեռը յաց առանցքը,որի համարժեքը ար մտքիարտագաղափարը:Նույն մտքի եզերքի եռահորիզոնության րի է տիեզերքի

Է երում

.

շում

Ի հայտությանմեկ այլ տարբերակըկամ այլաձնությունն են Շիրակավանից, Սնանի ավազանի հուշարձաններից,Տոլորսից, ն Վարդաքարից

մ.թ.ա. 1 հազ. 1 քառորդով թվագրվողայլ հուշարձաններից հայտնաբերված, կենտրոնումհարթ տապարիկիտեսք ունեցող ելուստըհամակենտրոն երեք շրջաններով շրջափակող բրոնզաձույլ կախիկները (աղ.2Մ1Ոլ»):Նույն գաղափարըտարբեր ձներով արտահայտելըպայմանավորվածէ տվյալ իրականությանվերաբերյալեղած պատկերացումների ու գիտելիքներիխորացմամբ,տվյալ իրողություննավելի խոր ճանաչելուձգտմամբու զարգացմամբ,որի ընթացքումնախկինումձնեավորված պատկերացումները, պահպանելովհիմնականմիտքը, այլ ձներով են արտահայտվել:

Երկնայինլուսատուներ,մոլորակներ: Երկնային լուսատուները,մոլորակները,որոնց պաշտամունքիվկայությունները բազմաթիվեն տարբեր ժամանակների գրավոր աղբյուրներում, հնագիտականնյութերում տարբերձներովեն ներկայացված:Դրանց մի մասըմիաձույլ երկանիվի տեսքունեցողբրոնզաձույլկախիկներեն, որոնց առանձին օրինակների վրա թռչուններիփոքրիկքանդակներկան (Սնան, Մինգեչաուրն այլն). երկնային լուսատուների հետ դրանց ունեցած կապի մասին խոսվեց վերնում (աղ.ՃՄԼԼ.շ): Այդ կապն է մատնանշումն կախիկներիանվակավոր արնը ճախնիներիկողմից այդ ձնով էլ է ընկալվել:Այդ տեսքը. լուսատուին նրանքբարիքներստեղծողեն համարել,առանց որի արարչական զորության, անհնար կլիներ բնության զարթոնքն ու պտղաբերությունը: Այդ միտքն են արտահայտում նան առանձին կախիկների (Տանձավեր,Կապան նայլն) միացմանհատվածումպատկերվածհասկազարդերը: Արնըխորհրդանշողայլ պատկերներիցեն ն կեռխաչերնու խաչերը, ինչպես ն երկնակամարիկիսաշրջանաձնգոտիով շրջափակված, իրական տեսքովպատկերվածները. դրանք բազմաթիվեն ժայռապատկերներում,խեցանոթների վրա: Այս դեպքում արնի տարբեր պատկերումները,հնարավորէ, որ արտահայտեն տարբեր եղանակների արնի ընկալումները:Տիեզերքիվերաբերյալունեցած պատկերացումների հետ են կապվում ն շեղանկյունաձնգլխազարդունեցողբրոնզաձույլ «շքասեղները»: Սնամի ավազանիհուշարձաններից, Արթիկից,Գյումրիից, Շիրակավաճից ն այլ հուշարձաններից հայտնաբերված նմանօրինակիրերի մի մասի գլխազարդըկազմվածէ իրար մեջ ներառնվածերեք համակենտրոն շեղանկյունիներից, որոնցից արտաքինիանկյուններնու կողերը «զար196

ատի Առա թերք նկլուններո հոն ապարիկ

դարում»են հարթ տապարիկների արնի կամ լոստները:«Շքասեղների»մյուս խմբի շեղանկյունա տեԱյդ օրինակներիվրա, ոո բրոնզիցէ պատրաստված: են եռաթն ինված աստղաձնկամ արնաձնելուստները ղադրված Ն միջն դրանց իսկ տեսքունեցող խաչերով, ծալած ն վեր րթ եռատամ ելուստներով,որոնք ձեռքերըարմունկննը ակ է ներկապարզածկուռքերիձեն ուներ (դ գլխամասից շո յացնումՍնանից գտնվածը:Այն կազմված մ տ ոատից: տապարիկի հարթ ու շրջանաձն,կենտրոնում այս կախիկներիտեսք ունեցող Վերը նկարագրված ու

ողների ե

արյունա

սակայն րատվածը

Ղե այլ երկու (աղ.Ոլ): է աաաանաի արտահայտում Նա զարդերըկապվում արն-լուսին հինգ մոլորակճերի ԳԱՐ րին: շեղանկյունիների անկյունները՝տարվա հղաոը Ընդհանուր գծերով ճերկայացված

կազմված է

լ ' համակենտրոն շրջաններից,

թե երեք Այս իրի վրա տիեզերքիերրորդ`վերին գլխամասը,որի վրա եղած յոթ շեղանկյունաձն ոչ

են

չորս

ն

,

չորս

հա

ար բան ո խրլ: աշոա-

աշխարհընկալման մունքը ցույց են տալիս նախնիների ձնով մեր օրեր սնահավատությունների մասը, րը, որոնցմի

'

| |

| | |

| |

ԳԼՈՒԽ

ՏԱՍՆԵՐԿՈՒԵՐՈՐԴ

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Հին Արնելքի հզոր տերություններիցմեկը` հայ ժողովրդի կազմավորման երկարատնգործընթացում իր ծանրակշիռ ավանդը ճերդրած Վանի թագավորությունը,ինչպես հայտնի է, ասորեստանյան արձաճագրություններումհանդես է գալիս Ուրարտու անվամբ: Դա հիմք հանդիսացավմասնագիտականգրականության մեջ«ուրարտագիտություն» տերմինի երնաճ գալուն: Տերության արքաների թողած սեպագրերում, սակայն, երկիրն աճվաճվում է Բիայնիլի, որտեղից ն բ»վ հնչյունափոխությամբ ստացվում է Վիայնիլի-Վան ձնը: Այդ անվանումըհամապատասխանում է տերության կենտրոնական մասը կազմող Վանա լճի շրջակա տարածքներին,ուր ն գտնվում էին նրանց Արզաշկու, Տուշպա, Ռուսախինիլի մայրաքաղաքները:Դրանցից վաղագույնը` Արզաշկուն (Արճեշ), հիշատակվում է իբրն համայն տերության գահակալ Արամե թագավորի նստավայր,որից հետո Սարդուրի Ա օրոք (832-822թթ.) մայէ դառնում պատմահայրԽորենացու կողմից գեղեցիկ կերրաքաղաք պով նկարագրվածՏուշպան, որպես վերջնականապեսկազմավորվածն հզորացողպետությանկենտրոն: Նպատակ ունենալով ամրապնդել երկրի հզորությունը, ապահովել ճրա անվտանգությունըԱսորեստանի նվաճողական նկրտումներից, Վանի թագավորությանգահակալներն աշխատում էին հզորացնել բաճակը,բարձրացնելճրա մարտունակությունըինչպես ներքին, այնպես էլ հարնան երկրներիմարդկայինու նյութականմիջոցների հաշվին, որը ն վերջին հաշվով հանգեցրեցՀայկական լեռնաշխարհիմանը ու մեծ թագավորություններիո̀ւրարտական գերիշխանությանտակ հայտնվելուն ն նրա կողմից միավորելուիրողությանը, որի հիմքը դրեցին Մենուա Ա (810-786թթ.),Արգիշտի Ա (786-764թթ.),ն Սարդուրի Բ (764-735թթ.) թագավորճերը: Նույց քաղաքականություննեն վարում ն Ռուսա Ա (735714թթ.),ԱրգիշտիԲ (713-685թթ.),Ռուսա Թ (685-645թթ.),որոնք չնայած երկրիծանը իրավիճակին(Ռուսայի օրոք երնում են կիմմերնները,Ասորեստանըպարտության է մատնում Ռուսային ն այլն), այնուամենայիվ ոչ միայն հնազանդեցնումէին ապստամբած երկըները, կառուցում նո198

րանորամրոցներու քաղաքներ (Ռուսախինիլի, Թեյշեբաինի, Հոռոմի, Օշականիամրոցներըն այլն), այլն կարողացանհասնել Կասպիականի են փաստումոչ միայն գրաափերը(ԱրգիշտիԲ): Այդ ընդհանուրգիծն Հայկականլեռնաշխարվորաղբյուրները,այլն Վանի թագավորության` որոնք պերհ ուշարձանները, հիողջ տարածքումսփռվածտարատեսակ տեղի առաջ ճախոս վկայություննեն հանդիսանումհազարամյակներ ունեցածբուռն իրադարձությունների:

ճվազեցնելու, Նվաճված տարածքների դիմադրողականությունը ն ծայրամասերի հնազանդպահելու, բայց միաժամանակ բնակչությանը բարձրացնելունպատակով,Վանի թագավոպաշտպանունակությունը

վեբությանարքաներըպարբերաբարիրագործումէին զանգվածային բնակչության էին նպաստում հերթին որոնք իրենց րաբնակեցումներ, ճորամիաձուլմանը:Այդ բնակչությանմի զգալի մասը բնակեցվումէր մանրամասների, Վերջիններիսկառուցողական կառույց քաղաքներում: են տվել տվյալներ հարուստ վերաբերյալ առանձնահատկությունների Թեյշեբաիճիիպեղումները:ԽոստումնաԷրեբունիի,Արգիշտիխինիլիի, մոտ գտնվողԱրագածգյուղի լից արդյունքներեն ստացվել ն Էջմիածնի են տարվումն ՀայաստանիճերԱշխատանքներ ամրոցիպեղումներից: մասնավորապես կա սահմաններից դուրս գտնվող հուշարձաններում, Ստորն քաղաքներում: գտնված Վանա լճի առափնյա տարածքներում ընդհանուրգծերով կներհաջորդականությամբ, ժամանակագրական հնարավոկայացվենմիայն Արարատյանդաշտի քաղաքները.դրանք ոչ միայն կազմելու րություն են տալիս պատկերացում

յան, այլն

ցույց

հանում ճան

քաղաքաշինո

համար` վեր են տալով տարածքիդերը թագավորության

մանրամասները: պետությանպատմության

81.ՔԱՂԱՔԱՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ

ԱՍՐՈՑԱՇԻՆՈՒԹՅՈՒՆ

մասում. այդտեղ Ւրերունի.գտնվումէ Երնանի հարավարնելյան ու ծածկել ն այգիները կառուցվածշենքերը, մասնավոր կառույցներն որոնքժամանակամ ոչնչացրել են քաղաքիմեծ մասի շինությունները, միջն, շուրջ 65 ն թաղամասերի են Վարդաշեն Նոր-Արեշ կին օղակել մոտ 3 հա մետր բարձրությունունեցող Արին-Բերդկոչվող բարձունքի, միջնաբերդը: տարածք ունեցող գագաթիհարթությանվրա կառուցված են Պեղումներիընթացքումհայտնաբերվել տարբեր բովանդակություն ``

ունեցող 23 արձանագրություն,որոնց շարքում կարնոր է 1950թ.գտնված Մենուայի որդի Արգիշտի Ա (786-764թթ.) թագավորի արձանագրություճը: Դրանում թագավորըհայտնում է, որ Խալդի աստծո զորությամբինքը կառուցել է Էրեբունի քաղաքը Բիայնիլի երկրի հզորության ն թշնամականերկրների հնազանդեցմանհամար: Երնանի անձնագիրըհանդիսացող այդ արձանագրությանտվյալները լրացվում են Վանի նշանավոր Խորխորյան տարեգրության վկայությամբ, որից պարզվում է, թե հիմճադրելով քաղաքն իր թագավորության5-րդ տարում (մ.թ.ա. 782թ.), այն բնակեցրել է Խաթե ն Ծուպանի (Մալաթիա-Ծոփք) երկրներից բերած 6600 գերիներով ն որ նույն տարում արշավել է ու հնազանդեցրելԿիեխունի (Սնաճի հյուսիս-արնմուտք.Սնան-Լճաշեն) երկիրը: ՀայաստանիԳԱ ն Մոսկվայի Պուշկինի անվան Կերպարվեսստի թանգարանիկողմից 1950թ. սկսված պեղումները(դրաճք վերսկսվեցին 1998թ.)երնան հանեցինմիջնաբերդիողջ հզորությունն ու շքեղությունը: Նախաուրարտական ժամանակաշրջանին պատկանող բնակավայրի տեղում կառուցված միջնաբերդը շրջափակվել է հաջորդաբար պատրաստված 3 շարք` ստորին կեսում քարաշար, իսկ վերին մասում` աղյուսաշեն, հենապատեր ն աշտարակներ ունեցող հզոր պարիսպներով: Դրանցից երկրորդը կառուցվել է անմիջապես Արգիշտիից հետո: Բլրի լանջով ձգվող այդ պարսպի մոտ ընդարձակ տարածությանվրա երնան են եկել հրդեհի ն ավերածություններիհետքեր, որոնք ցույց են տալիս, որ ընդհարումներեն եղել ճախքան երկրորդ պարսպապատի կառուցումը: Հյուսիսային լանջին բացվել է ն մեկ այլ պատ (2.4մ լայն.), որը պաշտպանական միջանցք է ստեղծել հյուսիսային մուտքի առջնում. այդտեղիցնեղ ճանապարհէ ձգվում դեպի բլրի ստորոտովհոսող գետակը: Բլրի հյուսիսային լանջի վրա բացված են տնտեսականն բնակելի կառույցներ, որոնք պատրաստված են 25-30մ լայնություն ունեցող աստիճանաձնհարթակներիվրա: Միջնաբերդիմյուս մուտքըգտնվել է հարավային կողմում. այդ մասում բլրի լանջերը մեղմ թեքություն ունեն, որը հնարավորությունէ տվել կառքով ամրոց մտճելու: Մուտքի քարի վրա փորագրված է ԱրգիշտիԱի տասներեքտողաճոց արձանագրությունը:Այդտեղիցճանապարհը,որի երկու կողմերիցբարձրացել են խոշոր կառույցներ, հրապարակ է տաճում: Վերջինս շրջափակվել է պալատական կառույցներով, որտեղ արքայի տեղակալինստավայրն է եղել: Այդտեղէ իջնանճելն ինքը՝ արքան, իր այցելությունների ժամանակ: Հրապարակումեն նան տաճարական համալիրճերը: Այդ կառույցների պատերը զարդարված են տարատե-

սակ գունավորնկարճերով(արմավենիներ,առյուծներ,ցուլեր, աստվածություններ):Հրապարակիկենտրոնումզոհարանն է, սյուների խադրանց վրա դրված գերաններըպահել են կտուրը: Պաշտարիսխճները. նշանակությունունեցող այս մասը կապված է «Սումունքաշքերթային մեկը խոշոր սի» տաճարի հետ, որի դիմաց գտնվող երեք կառույցներից են Այս ձգվում: սենյակեր դահլիճի դահլիճէ: Վերջինիս երկու կողմերից

են առյուծնեպատերընույնպես զարդարված ծառերի, աշտարակների, է տալիս կառույցի սրբատեղիհանցույց ո րը ն նկարներով, րի ցուլերի են զոհաբերությունից դիսանալուհանգամանքը:Դրա վկայությունն զոհարանը, ոսկորները, ինչմնացած մոխրի ն անասունների այրված որը հայտարձանագրությունը, վրայի ն պատի տաճարի «Սուսի» պես Սա կարնորփաստ է, ճում է, թե այն նվիրվածէ եղել Իվարշա աստծուն: բիայնականծագում չունի: Այդ է քանի որ Իվարշա աստվածությունը տարածվածէր փաստումճան աստվածության«-շա» վերջածանցը,որը ն Փոքր Ասիայում: Դա ցույց է տալիս, որ ԱրգիշտինԽաթե Ծուպանի ն 8698 տղամարդկանցից 2539 պատանիներից, երկրճերիցտեղահանված 6600 զինվորներին սիվերաբնակեցված 18047 կանանցիցԷրեբունիում թիվը հետ այդ եղած ընտանիքներն (զինվորների րաշահելունպատակով 29000 են կ առուցել մարդու), է տվել Իվարշա աստվածութհասցնում շուրջ համար Խալդիին Իվարշանգերեվարվածների յանը ճվիրված«ՄՍուսին». երկար ժամանակ դաշտավայրում համազոը է եղել ն այն Արարատյան դա կողմից.ամենայն հավանակաճությամբ պաշտվելէ հոծ բնակչության ն Ծուպանի երկրճեԽաթե լինելը ազգակից խոսումէ այդ բնակչության որ սուսի բառը հաԿարնոր է այն հանգամանքը, րից տարագրվածներին: յերենումպահպանվել է սիւս` «ապարանք»նշանակությամբ: են եղել տնտեսական մասում տեղադրված հյուսիսային Միջնաբերդի ունեցող կառույցներ:Դրանցումմի քանի հարյուր լիտր

նշանակություն այդ կարասեն շարքերովտեղադրված. խոշոր կարասներ տարողությամբ ամբարներ: Բացվածեն ն հացահատիկի ներումգինիէ պահպանվել: մեծ տարածք են կառույցները Միջնաբերդնօղակող քաղաքային է Կարելի է ասել, որ ընդգրկել,որի ստույգ չափերիմասինդժվար խոսել: ունեցող այդ քաղաքիդամբանշանակություն ռազմաստրատեգիական դամբարանէ րանադաշտը, որը հայտնաբերվեց1957թ. (բիայնացու մոտ, 1984թ.),միջգործարանի ճան «Ավտոագրեգատ» հայտնաբերված առկա տարածքներում ճաբերդիցհեռու է գտնվում2-3 կմ, իսկ միջակա մնացած հետքեր: Ինչ վերաբերվում են քաղաքիբնակելիկառույցներից հողի մեջ իջեցված խցեր են, ոմայր ապա դրանք է դամբարաններին,

Աղյուսակ

րոնք պարունակել են փոքր քարերով շրջափակված կարմիր անգոբապատ աճյունասափորմեր.դրանց մեջ դիակիզումիցմնացած մոխիրնէ: Աճյունասափորներիհետ դրվել են նան այլ խեցանոթներ ու նյութեր: «Ավտոագրեգատ»գործարանիբակում բացված քարարկղային խոշոր դամբարանումթաղումներընույնպես կատարվել են աճյունասափորներում: Դամբարանում,հարուստ նյութեր են հայտնաբերված:Աճյունասափորճերըդրվել են հատուկ պատրաստված խորշերում: Տուֆե սալերով շարված պատերունեցող այդ դամբարաննունի մուտք ն միջանցք:

Արգիշտիխինիլի, ռազմավարական ն վարչատնտեսականխոշոր կենտրոնհանդիսացածայս քաղաքը, որն ընդգրկելէ Արմավիր ն Նոր Արմավիր գյուղերի միջն ընկած տարածքներն ու հարնան շրջանները, հետազոտողներիուշադրությունը գրավել է դեռնս 1869թ.,երբ հայտնաԱ.Ս. Ուվարովի, ԱԴ. Երիբերվեց Արգիշտի Ա-ի արձանագրությունը: ն Ն.Յու. ցյանի (1880թ.), ինչպես Մառի (1892թ.) կողմից կատարվածհե-

տախուզականբնույթի պեղումները, սակայն, շոշափելի արդյունքներ չտվեցին, չնայած որ քաղաքի ունեցած խոշոր 6շանակությունըկասկածից վեր էր: Քաղաքի կարնորությունն էր փաստում ճան Խորխորյան տարեգրությունը,ուր ասվում է, թե Ասորեստանին Մաճայի դեմ հաղթաճակ տանելուց հետո, Արգիշտի Ա-ն իր թագավորության 21 տարում (մ.թ.ա. 776թ.) Ազա երկրում (Արաքս-Ախուրյան-Հրազդան-Քասախ գետերի միջնատարածքը) կառուցել է Արգիշտիխինիլինն ջրանցքներ անցկացրել: Ջրանցքի կառուցումն է փաստում ճան Արաքսի ձախակողմյան ժայռի վրա փորագրվածարձանագրությունը, որտեղից ն այն առնում: սկիզբ էր

Քաղաքի տարածքից հայնաբերված են Սարդուր Բ, Ռուսա Ա՛ն Գ պատկանողարձանագրություններ, որոնք ցույց են տալիս քաղաքի կարնոր կենտրոն լինելը: Արգիշտիխինիլիի կանոնավորպեղումճերը, որոնք կատարվումէին երկու արշավախմբերիկողմից միաժամաճակ, սկսվեցին 1963թ.:Խմբերից մեկը (ղեկ`. Բ.Ն. Առաքելյան)պեղումճերը կենտրոնացրեցքաղաքի արնելյան (աղ. 24:124լ), մյուսը` արեմտյան (աղ. ՃՍճշ) միջնաբերդում(ղեկ`. Հ.Ա. Մարտիրոսյան):Երկու բլուրների գագաթային մասերը զբաղեցնող միջնաբերդերնիրարից հեռու են մոտավորապես2.5 կմ: Միջնաբերդերից դժվարամատչելին,ուր ն հետագայում կառուցվեց Արմավիրմայրաքաղաքը,արնելյանն է (բլուրն ունի զառիկողլանջեր ն բարձր է շուրջ 80մ), իսկ արեմտյան միջնաբերդըտեղադրված է մեղմ թեքությունունեցողՍբ. Դավթիբլրի վրա: Ռուսա

արնելյան(1) Արգիշտիխինիլի.

ն

հատակագծերը արնմտյան(2) միջնաբերդերի

Աղյուսակ152

«7

ԻՇ

Թ.Ի»

-

»

ո

ւ

-

" Փ

-

տ)

'

ԱՐ

91114112

ա

2.

Է»

Պ

-

-Ք.

-

-

Էտ

Հ«ԵՐ Լ

Լ

-

ՀաաաՆ..

-

-

ՀԵ

1)

| լո

.

աա:

:

ՀԼ.

տ

ԼԻ

Հ

Փ

ԹՅթթվվ

ՍԱՆԻ

Ա

ապաաաաաաաաաաա»

ուկ

,

.

-

`»

Հ

Հար

աթ

«

՞.լ Փ-Վ

ի... :

"-

,.

"

`

՛Պ

|,

։

5)

:

ա

՞՛

-

-

ԿԵՆ" ո»

`

Ց)ԼՏ

--

Արգիշտիխինիլի. արեմտյանմիջնաբերդիպալատիհատակագիծը

:

որոնք միջն տարածվածեն բնակելիթաղամասերը, Միջնաբերդերի են «Գլխավոր դասավորվածկառույցներիձնով ձգվում խումբ-խումբ առանձնատներում,որոնք ունեն ն փողոցի»երկու կողմերից:Այդ խոշոր են զինվոկառույցներ(աղ. 2.22), ապրել տնտեսականնշանակության իսկ մեկը պատկանելէ բուժակի: րականավագանուներկայացուցիչներ, զանազան Այդ էին փաստումկառույցի սենյակներիցհայտնաբերված ճաենճ ոզնու, ջեյրանի, աղվեսի, փոքր ամանները, որոնցումգտնված օգտագործվելեճ պաստակի,ձկների ու թռչուններիոսկորներ,դրանք օգտագործհամար: Այդ կենդանիներն դեղեր,քսուկներպատրաստելու մեջ: դեղագործության վելեն ն հայ միջնադարյան են առանձնահատկութշրջափակված տեղանքի Միջնաբերդերը ն ձգվող, ուղղանկյունհեճապատեր աշյուններինհամապատասխան Դրանք կառուցվածեն տարակներունեցող, 2-3 շարք պարիսպներով: մաբնորոշ սկզբունքով.ստորին ճարտարապետությանը ուրարտական քարաշար են, իսկ վերին կեսը 3մ բարձրությամբ, սում` մոտավորապես ն Մուտքերն ունեն 2,5-3,5մ լայնություն շարված է հում աղյուսներով: արեն ընկած:Նման կառուցվածքը որոշ չափովներս պարսպապատից որտեղ տարածություն, տաքին կողմից ստեղծում է երեք կողմից փակ Մուտքի տակ: հարվածի ընկնումէր խաչաձն հայտնվածհակառակորդն

աշտարակներ:

երկու կողմերումբարձրացել պաշտպանական կառույցներըդարաԱրնելյան բլրի զառիվեր լանջերինբացված մնացորդներ, իսկ են աստիճանների վանդաձն են ուր դիտվում են բացված միմյանցկից, ճերեն

հարթ գագաթին արնմտյանմիջնաբերդի մեծ դահլիճովսյուճաշինություններ, քին բակերովիրարից բաժանված է 4150մ2տարածք(աղ. 2:2..): շենք, որը զբաղեցնում զարդ պալատական պաորը միաժամանակ է Պալատը երեք կողմիցեզրագծված պարսպով, բաժաններքին ունի Պալատն լատի արտաքինպատն է հանդիսացել: են որոնք դասավորված սեճյակ, մունքներով իրարից բաժանված երկու շարքովտարված դահլիճիերկայնքով:Մյունասրահը

սյունազարդ

տեղակայՊատերից մեկի սյուներովբաժանվածէ երեք մասի: ունի ճաՊալատն ճստարան: աղյուսաշեն ված է 2»0.520.5մ չափերի է այնպես պատրաստված խասրահ, տնտեսականբաժին,որի մուտքն պաշտոնական առանց պալատի հասցվել որ մթերքը կարող էր պահեստ տաենճ 1000-1500լ Այդ հատվածումբացված մասին հաղորդակցվելու: կարասներ,որոնց միջն միդասավորված րողություն ունեցող, շարքով կողմերում հարավայինն հյուսիսային Միջնաբերդի ջանցք է թողնված: իսկ պալատից ամբարներ, պատրաստվածեն հացահատիկիխոշոր

Առանձնատուն քաղաքային թաղամասում

մոտ

արնմուտքկառուցվածէ երկու սենյակիցբաղկացած մոնումենտալ կառույց: Վերջինիսզանգվածեղքարե դուռը պտտվել է կրկնաքարերի մեջ: Այս կառույցնունեցելէ պաշտամունքայիննշանակություն,որի անձնակազմն իր կարիքներըհոգալու համար օգտվել է տաճարի մոտ գտնվող չորս սենյակներից:Այդ համալիրիհարնանությամբ բացված է մոտավորապես 70000լ տարողություն ունեցողջրավազան: Ռուսա Ա-ի (735-713թթ.)կրած Ասորեստանից, պարտությունիցհետո շինարարություննԱրգիշտիխինիլիում կանգ է առնում, իսկ երբ Ռուսա Բ (685-645թթ.), ձեռնամուխլինելով Թեյշեբաինիիկառուցմանը,այնտեղ է տանում Էրեբունիին Արգիշտիխինիլիի հարստություննու տեղափոխումավագանուն,Արգիշտիխինիլին կորցնելով իր ճշանակությունը, լցվում է փախստականներով, ունեզուրկբնակիչներով,որոնք վերափոխելով կառույցները,հարմարեցնումեն դրանք իրենց պահանջներին: Այս շրջանին են պատկանում պարիսպներիտակ, առանց որոշակի հատակագծման կառուցված հյուղակները, անմիջապես նախասրահի մուտքի առջն գտնվող տարածքում բացված մետաղագործիարհեստանոցը, ուր հայտնաբերվելեն հնոց, երկաթիհանքաքարիկտորներ, սեպերի ն դրերի կաղապարներ,մետաղագործությանն առնչվող այլ նյութեր, ինչպես հանքաքարիհարստացմանհամար նախատեսվածտաշտակը նայլն:

Համընդհանուր լքվածության,միաժամանակմիջնաբերդիկործանպատկերըլրացնում են պալատականսենյակներիցմեկում հայտնաբերված ճետահարված կնոջ կմախքըն սարսափից կարասիմեջ պատսպարված ու այնտեղ իր վախճանըգտած, մոտ 12 տարեկան աղջնակի կմախքը:Կնոջ մոտ հայտնաբերվեցին սկյութականտեսակի ճետասլաքներ: Թշնամիներըհարձակվելեն հյուսիսայինկողմից, հրդեհել սակավաթիվ բնակիչներիխրճիթները,որոնց ծածկի այրված գերանների մնաեմ այդ հյուղակներում:Այրված էին ն ցորդներըհայտնաբերված ամրոցի ամբարումմնացածհացահատիկի շեղջերը: Հարձակումը տեդի է ունեցել օգոստոսի վերջ-սեպտեմբերի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում: ման

Այդ են փաստում գտնված բույսերը, աղվեսի ն գայլի ձագերիոսկորները. դրանք պատկանում են 6 ամսականկենդանիների,որոնց ծննդի ժամաէ: Ավերվելուցհետո Արգիշտիխինիլիի նակը մարտ-ապրիլն արնմտյան միջնաբերդը երկար ժամանակմնացելէ անմարդաբնակ: Միայն միջնադարում (14-2Ր7Մղդ.) այդտեղ կառուցվելեն առանձինբնակարաններ,ոեն ջնարակած բոնցում հայտնաբերվել ամաններայլ նյութեր:

ն

|

Թեյշեբաինի.գտնվումէ Հրազդանիձախ ափինբարձրացողԿարԱրմիր-բլուր կոչվող բարձունքիվրա, որտեղ հայտնաբերված(1936թ.) Բ պեղում(մ.թ.ա. 685-645թթ)արձանագրությունը գիշտիԲ որդի Ռուսա միաժամաճմճակ սկսվեցին Պ եղումները հանդիսացավ: հիմք ներ սկսելուն Կ.Գ. Ղաֆադարյան, Բ.Բ. երեք խմբով (1939-1941թթ.,ղեկավարներ` ընթացքումպարզն Տեր-Ավետիսյան): Աշխատանքների Պիոտրովսկի Ռուսա Բ-ը: Հանդիսանալովհզոր թագավեց, որ քաղաքը կառուցել է է բարելավորներիցվերջինը,Ռուսա Բ-ը, ինչպեսհայտնի է, աշխատել ԱշշուրԱսորեստանիհետ (Ասարխադոն, վել իր հարաբերությունները Եփրատ-Արապահել իր ձեռքում բանապալ),ձգտելով միաժամանակ երկրները(Տապլանի,Մուշկիգտնվող միջճատարածքում ծանի-Տիգրիս ցույց է նի, Ալզի, Կադմուխի,Խաթե ն այլն): Ռուսայի գործունեությունը ն այլն տալիս, որ նա ձգտելէ ամրացնելոչ միայն արնմտյան արնելյան, են Մակուի շրջանում հյուսիսայինտարածքները:Դրա վկայությունն ամԱ րագածի Թեյշեբաինին, քաղաքը», փոքր «Ռուսայի հիմնադրված են կառուցվել:Այդ աշխատանքներից բոցը ն այլն, որոնք նրա օրոք ն արնելքից սպառերնումէ, որ ճա այնքանէլ վստահչի եղել հյուսիսից հարաբերություննացող կիմմերներիհետ ձեռք բերած բարեկամական ն սկյութները,որոնք սպառնումէին ն է ին ներին: Վիճակը բարդացնում էր հարկադրում առկայությունը Ընդհանուրթշնամիների Անորեստանին: այդ դարավոր ն Ասորեստանի գահակալներին` Վանի թագավորության ն սահմաճհարաբերությունները ի րենց ջերմացնել հակառակորդներին, ներն ամրացնելճոր ամրոցներով: միջնաբերԹեյշեբաինինժամանակի հզոր ամրոցներիցէր. միայն են հա զբաղեցրել,իսկ դից արնմուտք ըճկած կառույցներըշուրջ կառուցվածքահատակագծով,առանձին թաղամասերով միասնական նան միջ6մ է տ արածվել կազմում, լայնությունը ղաքը, որի փողոցների զբաղեցնումէ բլրի 4 Միջնաբերդն նաբերդիցհարավ ն հարավ-արնելք: Այն շրջափակվածէ աշունեցող գագաթնամասը: հա տարածություն որոնք այս տարակներ ու հենապատերունեցող հզոր պարիսպներով, աղյուսակեսում` վերին են, դեպքումնս ստորին մասում քարաշեն իսկ մասում հարավ-արնելյան է շար: Մեկ այլ պարիսպձգվում միջնաբերդի քաղաքիմյուս հատվան առանձնացնումէ այս մասի բնակարանները տարսոցիալական մասերում ծներից: Ակնհայտ է, որ քաղաքիտարբեր

է

բեր խավերեն բնակվել:

թաղամասերն Սիասնականհատակագծովկառուցվածքաղաքի ուղղանկյունիճերի անջատված իրարից ունեն խաչվող փողոցներով

տեսք: Դրանք կազմված են մի քանի սենյակից բաղկացած տներից,որոնք խուլ պատով դեպի փողոց են ուղղված: «Գլխավոր փողոցի» հյուսիսային ն հարավայինթաղամասերիբնակիչների տները, որոնք կազմված են հաղորդակցվողերեքականսենյակներից, զուրկ են անասուններ պահելու համար նախատեսվածկառույցներից:Դրանց մեջ չեն հայտճաբերված ն հացահատիկիմշակման գործիքներ, մթերքի հորեր: Անձճական տնտեսությունիցզուրկ, բայց միաժամանակն բարեկեցիկպայմաններումապրող այդ կացարաններիբնակիչներըկայազորի զինվորներ են եղել, որոնք իրենց կենսամիջոցներըստացել են պետությունից: Զինվորներ են ապրել ն քաղաքի մյուս մասերիցպարսպովանջատված թաղամասերում,ինչը ն ցույց է տալիս, թե միջնաբերդիմուտքերըբավական լավ են պաշտպանվել: Զինվորների հարնանությամբ,«գլխավոր փողոցի».հարավային մասում ապրել են ուննորները, գինվորականու ծառայողականբարձր անձնակազմը,որոնց պատկանող առանձնատներում առկա են տարբեր նշանակությունունեցող կառույցներ, շինություններ ու սենյակներ:Քաղաքը շրջափակված էեղել 3մ լայնություն ուճեցող պարսպով: Ավելի քան պատկառազդուտեսք է ունեցել հատակագծումպայտաձն միջնաբերդը,որը նույնպես հզոր պարսպով է շրջափակվել: Միջճաբերդըքաղաքին է միանում հարավային ն հյուսիսարնմտյանհատվածներում բացված դարպասներով:Միջնաբերդումպեղված են տարբեր չափեր ու նշանակությունունեցող 100-իցավելի կառույցներ.դրանց պատերը տեղ-տեղպահպանվածեն 7մ բարձրությամբ:Կացարանները ծածկվել են գերաններով,եղեգնով ն ծեփվել կավով: Կառույցները, որոնց կտուրներն ամրացվել են հենասյուներով,հաղորդակցվումեն իրար մեջ բացվող, 1մ լայնություն ունեցողմուտքերով:Այդ կառույցների մեծ մասն ունեցել է տճտեսական նշանակություն.դրանք պահեստներ են, հացահատիկիամբարներ,որտեղ հայտնաբերվածեն ցորենի, գարու, հաճարի, կորեկի, քնջութի շեղջեր: Երկրագործության բարձր զարգացումը ապացուցող այս փաստերըլրացնում են Վանի թագավորության արքաներիարձանագրությունները, որտեղ նրանք պարծենում են իրենց կառուցածջրանցքներովու տնկած այգիներով: Ռուսա Բ-ը հետ չի մճացել իր նախորդներից. Զվարթնոցիտաճարիպեղումներիցհայտնաբերված արձանագրությանմեջ նա ասում է, որ ինքը Իլդարունիա (Հրազդան)գետից ջրանցք է տարել, որի անունը Ումեշինի է (այն ներկայումս էլ գործող Էջմիածնի ջրանցքն է): Նա հայտնում է նան, որ ջրանցքիշուրջը խաղողի այլ այգիներ է տնկել ու քաղաք կառուցել: Հ.

ն

վկայությամբ,ն դա կարնոր է, ՀրազդանքաղաքիմերԿարագյոզյւանի պահպանված ձակայքում է Իլդրուճի կիրճ անվանումը,իսկ Իլդարունիա անունները ծովագետեն նշանակում: ն Հրազդան բացվել են մառաններ,որոնցից մեկում հայտճաբերՄիջնաբերդում մեջ գինի է պահվել են 250-1250լ տարողությամբ կարասներ,որոնց նան աճոթներ`գարեջրի սիգարաձնխոշոր պանվել:Հայտաբերվածեն հատակին բացված անցքերը անոթների Այդ համար: պատրաստման այլ 242.711): Միջնաբերդի (աղ. են ծղոտով ծածկվել զտիչի դեր կատարող իսկ գործիքներ, են բազմաթիվ գտնված երկրագործական կառույցներում

սենյակներիցմեկում` 1036 սափոր (աղ. 224Մ1ն): Առանձին կարնորութօլշ) հայտնա50-ից ավելի կնիքների(աղ. ՃԵ, յուն է ներկայացնում կնիքճ է ունեիր սենյակ բերումը,ինչը ցույց է տալիս, թե յուրաքանչյուր երկու ցել: Սենյակներումգտնվածեն նան ափսեաձն,ճեղ միջնապատով մասի բաժանված բազմաթիվճրագներ (աղ. 22:71). այդպիսինները են բոլոր հուշարձաններում: հայտնաբերված եղել: Այդտեղեն մասը երկհարկանի կենտրոնական Միջնաբերդի ու ու բնակելի կառույցները,Խալդիի տաճարն գտնվել պալատական կառույցը, որի մասին են խոսումհայտճապաշտամունքային «Սուսիի» համաԵրկրորդ հարկի տաճարական բերված արձանագրությունները: նվիրված ն լիրճերումեն պահպանվելԽալդիին մյուս աստվածներին ենճ Ճ2ԼԼլ.), տարատեսակիրերը: Դրանք բրոնզեսաղավարտներ (աղ. ամանն պատրաստված արծաթից վահաններ(աղ.22 Ան),բրոնզից 600լ. է ներկայացնում ներ, որոնց շարքումառանձին հետաքրքրություն է Նման երնում կաթսա, ինչպես ունեցող բրոնզեկաթսան: տարողություն ն տաճարում: Թեյշեբաիմեզ հասած նկարից,դրվածէ եղել Մուսասիրի ու բերված,տարճիում գտնվածեն ճան Էրեբունիից Արգիշտիխինիլիից Ռուսա Սարդուր, անուններ կրող (Մենուա, Արգիշտի, բեր թագավորների են ժամանակիննվիրաբերել տաԱ) իրեր, որոնք այդ թագավորները են օտարերկրյա ճարներին:Առանձինհետաքրքրություն ներկայացնում ՄիրիաՊաղեստինից, կոյաբզեզ, ծագում ունեցող իրերը (եգիպտական իտարատեսակ Մանայից բերված յից, Փոքր Ասիայից,Ասորեստանից, առնտրականկապերի րեր), որոնք խոսում են Վանի թագավորության Ռուսա Գ է ներկայացնում մասին: Առանձնահատուկ հետաքրքրություն

է

գյուտը, որը դրոշմակնիքի որդի Ռուսա Դ(610-585թթ.) անունըկրող վերջին շրջանը թադրել է տվել, թե այդ թագավորնիր իշխանության եղել երբեմնիհզոր տերութէ անցկացրել ականատես են-

Թեյշեբաինիում (աղ.20է:): յան կործանմանը

ն

| |

Թեյշեբաինին` տերության հյուսիսային վերջին պատվարը,ընկավ սկյութական նետասլաքներգործածող ջոկատների հարվածներիտակ, որոնց բազմաթիվ նետասլաքներըհայտնաբերված են ամրոցում: Այդ հարձակմանընթացքումհրդեհված միջնաբերդիերկրորդ հարկը փլվելով ընկել է առաջին հարկի կառույցների մեջ, գոյացնելով աղյուսներից, այրված գերաններիցն այլ իրերից կազմված, 4մ հզորություն ունեցող շերտ. ծածկելով առաջին հարկի սենյակներիիրերը, այն թույլ չի տվել կողոպտիչներինթալանել դրանք: Նրանք բավարարվել են քաղաքի ու միջնաբերդիմյուս մասերի կողոպուտովու տարբեր կողմեր փախչող խուճապահարբնակիչներին սպանելով, որոնց կմախքներըանկանոն ընկած էին ավերակներում:

ոչ

գտն Արագածիամրոցը.Էջմիածնից ից ոչ հեռու գտնվող Արագած գյուղի զգու կառուցված այս ամրոցը ունեցել է ազդանշանային, բնույթ (այն ազդանշաններով Թեյշեբաինիիբնակիչներինզգուշացնելմոտեցողթշնամու մասին, նույն նշանակություննեն ունեցել նան Օշականի, Ձորագետի,Դվինի, Արամուսիամրոցները):Ամենայն հավանականությամբ, այս ամրոցընս, որն ունի նույն ձեր, ինչ Թեյշեբաինին,կառուցելէ Ռուսա Բ-ը: անգամ գրչանկարել է ֆրանսիացիճանապարրդ Պուլեյ Լը-Կուզը 1647թ., ռրը ն հետագայում արտանկարվելէ Ղ. Ալիշանիկողմից: Ամրոցնառաջին անգամ չափագրել է Թ. Թորոմանյաճը, այնուհետն` Շ.Ազատյանը,իսկ սկզբնապեսհետախուզականբնույթի պեղումներ է կատարելԿ. Հովհաննիսյանը1950թ.: Վերսկսվա ղումները, որոնք շարունակվում են ն յան ն Հ.Գ. Ավետիսյան), հնարավորությունեն տալիս ամբողջական պատկերացումկազմելամրոցիվերաբերյալ: Ապառաժիվրա կառուցվածամրոցիմիջնաբերդըերկհարկանի է եղել, որի չորս անկյուններիցմինչն կտուրն են բարձրացելմայր պարսպից դուրս ընկած չորս մեծ քառակուսի բուրգեր: Սիջնաբերդիկացարաններըմիմյանցիցբաժանված են երեք հաղորդակիցհամալիրներով: Ստորին հարկից վերին հարկ են բարձրացելաղյուսաշեն աստիճանով, որը հասել է առաջին հարկի առաստաղի մեջ բացված ելքին: Երկրորդ հարկի սենյակները գարդարված են եղել կարմիր-բալագույն,կապտաերկնագույն ն սպիտակ գույներով կատարված պատկերներով (ապքվածություններ, բուսական զարդեր, կենդանիճերն այլն): Առաջին Խարկիծածկը պատրաստված է եղել մայրու, կաղնու, սոճու ն հաճարի

մոտ

այան Ն Մ Ավետի -

2/0

ու

համալի

է

բացված21 սենյակներըտնտեսականնշանակութ Միջնաբերդում

Առանձին յուն են ունեցել. դրանք նկուղներեն, պահեստ-մթերանոցներ: որոնց ճեր, են ներկայացնումորոշ

կառույց

հետաքրքրություն բացվել են մանը ու խոշոր եղարեմտյանպատիտակ կամ կենտրոնում

կարող էրԱրգիշտիխինլիի, Էլերունիի ն

ոռԱորոցը խորն

ծածկվել են հողով ու

որոնց վրա փռված ծղոտն եղեգը գերաններից, է ն տոփանվել: Առաջին հարկը, որն ունեցել տնտեսական կավացեխով փոքր պալույսը ստացել է առաստաղի տակ բացված նշանակություն, ն պաշտամունտուհաններից:Երկրորդ հարկճ ունեցել է պաշտոնական չափանիշին է ուրարտական քայինբնույթ: Միջնաբերդըշրջափակված որի 2.6մ լայնությունունեցող պարսպապատով, համապատասխանող 120են բարձրացել:Պարսպապատից անկյուններիցչորս աշտարակ փոքր վրա տարածվումէ քաղաքային 150մ հեռավորության 1.6-2մ լայնությունունեցող պարսպով: որը շրջափակվել

ակորո նմարգա յ ո Խար ունեաստվածների սյուն- կուռքերիբեկորներ,կարիճի աղոթատեԽր ի համա Այս սենյակոորը կավակերտքանդակներ: :

վերավորանատուններիայրված հեռու

՝

են պատրաստված

տ

մե

էրոնո տեղառկա ԱԼ ա ըկետա աքճներ: Պեղումները ենԿար արոթյան ամբոցաշի Կրա առաշինոթյան ճարտարապետության ելի նս

ա

ղիներ են հանդիսացել:

ն

է, որ

Բ եսհատակագծումը,սյունաաի երկհա կանի հանդիրաց թա քը աԱ

հպանցիկ անդրադարձի Աղ Լ բնորոշ գծերից են Ն րանց զարդ խոշոր դահլիճները: հարկ կառույցները,ԽԱ տաճարի կտուրը),ալարում

"

տան

82. ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ

"

չ

ու

ն ճան (այղպիսին

եռա-

Ի

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

տեսականիններՊեղումներից ձեռք բերված նյութերիհարուստ ծիսաառարկաներով, զենքերով,սպասքի կայացվածէ գործիքներով, տեսակտարբեր զարդերով,խեցանոթների ձեն տալիս ոչ միայն դրանց կիրառության ցույց

տարատեսակ վան իրերով ներով: Այդ ներն

Մյութերը

այլն` ու բնագավառները,

տարբեր արհեստներիզարգացման

մակարդակը: բարձր պատրաստված

են երկաթից, բրոնզից, քարից: Գործիքները խոփ, ուրագ, բահ, սղոց, տարբեր Գտնված են երկաթիցպատրաստված

չափերի մանգաղներ(աղ. 2Զ61յ.յօ), որոնց մի մասի ավելի քան խոշոր չափերըմատնանշումեն վերջիններիսիբրն գերանդիգործածվածլինելը: Մանգաղաձն, կեռացածշեղբ ունեն նան դանակները:Հայտնաբերված են ճան երկաթյաերկժանիներն եռաժանիներ,գութանի խոփ: Այդ գործիքներըցույց են տալիս հողամշակության, բերքի հավաքման եղանակները, իսկ քարից պատրաստված աղորիքների (աղ. Ճ2Ճլշ,») ն սանդերիհայտնաբերումը յուրաքանչյուր բնակավայրում,կացարանճնե-

Աղյուսակ

րում, ցույց է տալիս, որ ձավարըսննդամթերքի հիմնականտեսակներից

են ն հարթ տապարիկներ(աղ. եղել: Հայտնաբերված Ճել), բիզ ու հերուններ,շրջանաձն աշխատաբերանով ն կարճ պոչով քերիչներ (աղ. ՃՃոլյ), ասեղներ,ծանրոց-կախիչներ,իլիկների գլուխներ,թելերի կծիկճեր, ջուլհակությաննառնչվողայլ գործիքներ: Գտածոների հաջորդխումբն են զենքերնու պաշտպանությանմիջոցները:Նյութերիայս խմբին են պատկանում երկսայրսրերն ու դաշույնները.դրանցմի մասիդաստակըշրջանակավոր տեսք ունի (աղ. 22". Նշված զենքատեսակների առանձին նմուշներգտնվածեն բրոնզեթիթեղճերից պատրաստվածպատյաններիմեջ (աղ. 226715):Վերջիններիսմակերեսներըհաճախզարդարվածեն: Սովորականզենքերիցեն ն երկաթից պատրաստվածխողովակակոթառ նիզակները(աղ. 2 Մ-.լց), ճետասլաքճերը. վերջիններիստերնաձն սայրերի հիմքում սովորաբարխնձորակի տեսքովգնդաձն ուռուցիկությունկա, որից ե ձողաձն պոչուկն է սկսվում (աղ. ՃԱ 2): Վանի թագավորությանը բնորոշ, առավել հաճախ հանհետ հայտնաբերվում դիպող այս նետասլաքների են ն բրոնզիցու երկաթից պատրաստված այլ ձներ ունեցողներ(երկթն, քառակող, բզաձն), բայց դրանք լայն կիրառություն չեն ունեցել (աղ. Մյ.) Հայտնաբերված են ն բարակ տախտակներից պատրաստվածկապարճմերի բրոնզե գոտեկապ-ամրակալներ: Գտնված են ն թերթ բրոնզից պատրաստված կապարճներ(աղ.242:19,): Վերջիններիսմակերեսները զարդարվածեն ն այլ բնույթի երկրաչափական պատկերներովկամ սոսկ հորիզոնական ելունդագոտիներով: Կապարճներիկողերիցմեկի վրա օղակներ են ամրացված ուսափոկնամրացնելուհամար: ու Զարդերիհարստությամբ են առանձնանում բովանդակությամբ բրոնզե լայն թիթեղներիցպատրաստված գոտիները: Դրանց մի մասը ծիսականբնույթ է ունեցել: Վերջիններիսվրա պատկերվածեն երնակայական կենդանիներու դրանց վրա կաճգնած սպառազեն աստվածութուններ, բուսական ն երկրաչափական բնույթի զարդեր, թռչուններ, առյուծներ, ցուլեր (աղ. 22):

է

Ռուսախինիլիից Գահի մասեր ն աշտանակ

"7 Աղյուսակ

Աղյուսակ 21

բ

-

«

«Ա Լ

.

«Ախ

Տ") ՞

թ. -

«թվո

Լ

.

ո

աաիիխ ԽՏ Լայ"ԲՊ լ. 21 խնի

ՓԱ

"ֆթխլ

Ե

վու" -

ավիք

ՉԻ ճ

». ԵՀ:

»

թ

«էսի

..

21»

թո» »5,

Երկրորդխմբի գոտիները,որոնք կարող էին ճան պաշտպանության միջոց հանդիսանալ,զարդարված են «աշխարհիկ»բնույթ ունեցող,իրական կյանքից վերցվածտեսարաններով(որս ն այլն): Այդ նկարներնամենայն մանրամասնությամբ արտահայտումեն ռազմիկիողջ հանդերձանքը (աղ. 2Չ`Ոլշ). այն կազմվածէ սաղավարտից,ծնկամասըհասնողվերնազգեստից,գոտկամասըգրկող լայն գոտուց: Ռազմիկներիձեռքերում տեսնում ենքնիզակ, նետ ն աղեղ, շրջանաձն վահան: Պեղումներից հայու տաբերված բրոնզյա սաղավարտներն վահանները ճշտությամբ կրկճում են նկարներումպատկերվածձները: Շրջանաձն վահաններըուռուցիկտեսք ունեն ն զարդարվածեն ցուլերի, առյուծներիպատկերներով, իսկ սաղավարտները,որոնքկենտրոնականմասում ավարտվումեն ցցոնքով, ճակատային մասում զարդարված են վիշապների պատկերներով, այլ զարդերով: Այդպես են զարդարված տաճարներին նվիրաբերված պաշտպանությանմիջոցները:Վերջիններիսշարքում են ն բրոնզյա դիմակալները(աղ. Հայտնաբերվածեն ն զրահաշապիկինամրացվող ուղղանկյունաձն(աղ. 2-2-ԼՈ.չ),ինչպես ն շրջանաձն, բայց ավելի մեծ չափերի վահանակներ.դրանք պաշտպանել են ձիու գլխի առանձին հատվածներ(աղ. 2ՕՀԱԼ,,չ): Հարուստէ ներկայացվածճան բրոնզից ու արծաթից պատրաստված սպասքի տեսականին:Դրանք կիսագնդաձնթասեր են, որոնց հատակներին պատկերված են մեկ ոտքը ծալած ցուլեր (աղ. 22, Առանձին խումբ են կազմում զարդարուն կամ անզարդ մակերես ունեցող դույլերը (աղ. 2:2«Մ1Ալ). դրանց իրանի վերին մասում` շրթի մոտ, կանթի ամրացմանհամար, օղակներ ունեցող ձնավոր բրոնզյա թիթեղճեր են դուրգամված,որոնց մի մասը կնոջ դեմք ն թռչնի թներ ունեցող արարածի տեսք ունի: Կանթերի ամրացմանհամար նույն հավելազարդն ունի ն 600լ. տարողությամբ,ծիսական արարողություններիժամանակ օգտագործված,կիսագնդաձն իրանով բրոնզյա կաթսան: Պեղումներից հայտնաբերված,մետաղիցպատրաստվածսպասքի առարկաներիհաջորդ խումբն են կազմում սափորները(աղ. 2ՕՇՄԱԱ.): Ներկայացված ճյութերըպատրաստելուհամար վարպետներըկիրառել են կռման, ձուլման, զոդման, փորագրման,դուրգամելու, դրոշմելու ն այլ եղանակներ: են մանրարուքը,ընդելուզումը,որոնք Դրանց շարքում առանձնանում լայնորեն կիրառվել են տարատեսակզարդեր պատրաստելուընթացքում (աղ. Ճ2ՄԱլջ): Վերջիններս,բայց հատկապեստարբեր ձների արձամիկները (մարդակերպ,կենդանակերպ),ճուրբ ն ճշգրիտ աշխատանք պահանջող այլ իրեր, պատրաստվածեն մոմե ճախօրինակիօգտա-

20-ԼԱ.):

էր տալիս արտահայտելստացվող իորը հնարավորություն գործմամբ, ն են օգտագործվել Նման ճախօրինակներ բերիբոլոր մանրամասները: մ ոտքերի,գահի առանձինզարդարունասերը, բրոնզեաշգահավորակի ենն համար (աղ. 20Ճն.): Հայտնաբերված տանակներ պատրաստելու

աշտանակներ: երկաթիցպատրաստված ն այլ իրերի ձի Արվեստի կատարյալ նմուշներ հանդիսացող այս Մեփաարհեստանոցներում: զգալիմասը արտադրվելէ թագավորական տաճաեն ունեցել ճան տաճարները:Մուսասիրի կան արհեստանոցներ ն ընդհանուրկշիռը 114 րում, օրինակ, եղած բրոնզե իրերի ձուլուկների տոն է կազմել:

վրա է գտնվել ճան քարագործութբարձրմակարդակի Զարգացման հնարքնե՞ են յունը: Դրա լավագույնապացույցն ոչ միայն շինարարական կիսակուռքերը, այլն սպասքիտարբեր առարկաները, րը, քանդակները, ովունքները, թանկարժեքքարերից (ագաթ, սարդիոն) պատրաստված 23471119: աղ. աղ. Ագ» ն 2ԶՇՄԱՆւ կնիքները,տուփերը այլն (աղ. են կազմումտարատեսակ Նյութերի հաջորդ ն մեծագույն խումբ հիմնականում բնագավառների, որոնք ըստ կիրառության խեցանոթները, են պատրաստման երեք խումբ են կազմում:Առաջին խմբում մթերքների են ներկայացված Դրանք համար նախատեսվածները: ն պահպանման սիգարաձն ունեցող կարասներով, մի քանի հարյուր լիտր տարողություն մեծ ամաններով(աղ. խոշոր անոթներով(աղ. Ճ24Մ Ա.) տաշտակաձն վրա ելուստներ մակերեսի ներքին Վերջիններս ՀԱՊԱ»), խնոցիներով: լինելը պատրաստ ո րի են ստացումը, ունեն. դրանք արագացրել կարագի Հատակի անցքով: ստուգվել է այդ նպատակիհամար պատրաստված են խոշոր անոթները.դրանք նախատեսվել վրա անցք ունեն սիգարաձն համար, իսկ անցքի վրա դրված ծղոտը զտիչի գարեջուր պատրաստելու են: Հակառակդրանց,կարասդեր է կատարել:Այս անոթներնանզարդ կիսաշրեն դրոշմազարդխոշոր ուղղանկյունիներով, ները զարդարված ունեցող եսուր կամ կլորացող գագաթներ սեգմենտներով, ջանակներով, Հաճախ այդ խոգոտիներով: հավելադիրպարանաձն ռանկյունիներով, շուրթի տակ հիեունեցող զանգվածեղ շոր անոթներիդուրս ճկված տեսք մատնանշող սեն՝ րոգլիֆ նշաններեն արված,երբեմն տարողությունը հանդիպումեն տարբերտեսակի փորապագրեր:Առաճձին դեպքերում ն այլն) ու կավածեփ գիր պատկերներ(ձի, ռազմակառք,բուսանախշ են գիճիպահպանվել քանդակներ(ցուլ, առյուծ ն այլն): Կարասներում տեսակետից ն մթերքներ:Այս ճերի տարբերտեսակներ,ձեթ այլ հեղուկ Թ եյշեբաինիում է բերում առանձին կարնորություն ձեռք

հայտնաբե

ի

մոք

սենյակից

կազմված

խոշոր ձիթհանարհեստանոցը,որտեղքնջութի են թ ստացել: Կարասներն ախտահանելեն ծծմբով ծխեցնելումի ցով: Այդ են ապացուցում ն Թեյշեբաինիում, կարասների ո ծծմբի կուտակումները:Ծխեցումըկատարվել է սնամեջ վրա տարբեր ձների ու չափերի անցքեր ունեցող ոթների միջոցով (աղ. ՃՀՄ.) Հայտնաբերվածեն ն ան քանակությամբչաներ-տաշտակներ. կոնաձն լայնաբերան այդ խոլ հարմար են կաթնամթերքըհավաքելու ն պահպանելու ար: Դրանց մեջ պատրաստելու պահպանելեն ն այլ մթերքներ: Հ ԻՈ» են ն ձագարներ(աղ. 62-11): արուստ տեսականիովէ ներկայացված նան Դրանց շարքում իրենց միատեսակ գույն, կարմրադարչնագույն մակերեսովանկանթ, միականթ, ուսի փոքր հարթակաձնելուստ ձնավորող,բարձր վզով դրանց գերակշռող մեծամասնությունը եռաթերթ ավ ք ի, իսկ հատակները` օղակաձն առանձնացվածնստուկ (աղ. Ավելի ուշ շրջանի (մ.թ.ա. ՄՈ-Մ1դդ.)սափորներիմոտ գերակշարթ հատակը, մակերեսիխամրած գույնը, իսկ վզի հիմքի հարգրեթե անհետանում է: Ինչպես վաղ Ը/Լդ), այնպես էլ ուշ կանթի ձնն անփոփոխէ մնում. այն կենտրոնակվածք ունի, ինչը կաճթի կտրվածքինլոբու տեսք է տալիս: Մ հաջորդ մեծ խումբ0նեն կազմում քրեղանները, կարմիր, կարմրա-դարչնագույն, երբեմն ն դեղԱա ր անգոբապատ մակերեսով ամաններն են, որոնց մի տատուն կրոն կիսագնդաձնիրան (աղ. 2224Մ1..լօ), մյուսների ատ այր գոգավորվողէ ն շեշտված անցումովմիանում է ա, կլորացող մասին (աղ. 224711 լ): Ինչպես սափորար աոնէ Լ քրեղանները,ավարտվում են մի դեպքում օղակաձն, : ճստուկով,այլ դեպքումձնավորվումեն հարթ հատակներ: եճ ն փռվածկողերովքրեղանճերը:Ամանճերի այս խումբը նս, են արհեստանոցիդրոշմը (ճնա-

աննա հոնի

հա

Աաառանձնանում Եմոր Գ :

որը: ու ՀԺ:

փուլի

որ դամորռերի Արիւն ո

Սբի խոցողելի բասերը որ ոմ ար իրի ցող Բա րիմ ա

Մո-

,

ատակ աԱ պարզեն ,

ի

այլն):

Սպաս

եցա

րական են կերակուրպատրաստելու (աղ. 2116): Պեղումներից ակներ. մասնավորապեսթասիրենց ձները գրեթե Ն կանթ վաղ հայկականդարաշրջանում (աղ. 222-Մ1.չ):

որան :

նրբությամբեն

պատրաստման Ձների բազմազանությամբ Դրանց թվում են խեցանոթները: ռանձնանում ծիսակաճ ն

ա-

բազմափող

սրբազանհեղուկովծիորոնք օգտագործվել կեռնոսները, կատարելուժամ անակ (աղ. 2:244՛1չ):Առանսականարարողություններ են ցլի, առյուծի, այլ կենդանիների ձին ծիսականանոթներզարդարված Կեռ նոսների այլ տեսակներ, իրաններին քանդակներով: ծավալային տեսք ունեն: Ծիսականճշափոքրիկկճուճներամրացվածսկահակների կոշիկիտեսքովանոթները,ինչպես ճակությունեն ունեցել ն բարձրավիզ ճ անոթներից անոթներ(աղ. Տ Մլլչ9): Ծիսակա ն առանձին ծորակավոր են բացված:Հոգեպաշորոնց վրա անցքեր են ն աճյուճասափորները, է առնչվող այդ մանըամասնը, ճպատակ են կրակովն

պատկերացումներին տական ունեցել հոգու ելքումուտքըապահովելու:

ԵՎ

83. ԵՐԿՐԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆ ԱՆԱՍՆԱՊԱՀՈՒԹՅՈՒՆ

սեգործիքները, հարուստ ճյութերը՝հայտնաբերված Հցագիտական են տալիս, որտնտեսություններիտվյալճերը, ցույց պագիրարձանագրութ մակարդակիվրա են ճյուղերը զարգաց ման բարձր

յան առաջատար նան գտնվել:Այդ են փաստում բը

,

-

արքաները,որոնցիցյուրաքանչյուիրենք`

շարքում,առաջինհերթինհիշաությունը, պարտադիրընդգծելով,որ,

մեծագործությունների իր կատարած

շինարար տակում է ջրանցքների ես ոչինչ չէր կառուցված, ջրանցքկառուցեցի, էր, ամայի «հողն այնտեղ ն նույնիմաստայլ ճախադասութխաղողին պտղատու այգիճեր տնկեցի» ն կամ այդ ոչնչացնողի են յուններ, որոնքավարտվում արձանագրությունը հասցեինուղղվածանեծքիբանաձնով: գործերըիրենվերագրողի են հանդիսաիրոք որ մեծա գործություններ Այդ աշխատանքները, Դրա լալ իրենց նշանակությունը: ցել, որոնք մինչն այժմ էլ չեն կորցրե պատմասին է, որի ծ ջրանցքն վագույնապացույցը Մենուայի կառուցա Մժնկերտ գյուղի նքով է խոսում:Վերին հիացմու մահայր Խորենացին տարածքից ընկած հարավ տից մոտակա ակունքներից,Խոշաբ գե ուղիղ գծով մոտավորասկիզբ առնող այդ ջրանցքը,որի երկարությունն գյուղերիդաշտերնու այգիէ պես 70 կմ է, մինչն այժմ էլ ջրում շրջակա

աւրԱրամո հայտնա" հո ենն ակներ եէ ույնությամբ ապակու սափորները »

անցկաց-

Ալորացող

հր ե: արշուրթերի րոն

Նան հան

ճրագքանակությամբ

են փոքը թասերի,որոնք պատրույգի ճեր: Դրանք ձնով գման ստորին անցք ու ճեն բարակմիջճապատի ման համար նախատեսված 202415): ժանում (աղ. է մասում. միջնապատըամանը երկու մասի բա

հարնանուջ ո

Գոնված

աանդերը Կա

են ճան մեծ

հայտնաբերված Պեղումճերից

ները:Նույնը կարելի է ասել ճան ԱրգիշտիԱ կառուցած, Արգիշտիխիճիլիի այգիներն ու դաշտերը ջրելու համար պատրաստված մասին,որը սկիզբ առնելով Արաքսից,չորս ճյուղի է բաժանվում: նակալի դեր է կատարելն մինչն օրս գործող, Ռուսա Բ-ի կառուցած ջրանցքը, որը Հրազդանից է սկիզբ առնում, իսկ Ռուսա Ա-ը ճորակառույց մայրաքաղաքՌուսախինիլիի համար 25կմ երկարությամբ ջրանցք ն «Ռուսայի ծով» անունը կրող արհեստականլիճ է կառուցել տալիս: Նման ջրանցքներշատ են եղել. դրանք ոռոգել են քաղաքներին. այլ բնակավայրերի այգիներն ու դաշտերը: Առանց նման ջրանցքների, առանց արհեստականոռոգման, հնարավորչէր զարգացնել գյուղատնտեսությունըն բերք ստանալ խոշոր տարածքներ զբաղեցնող դաշտերից, պտղատու ն խաղողիայգիներից,որոնց մասին հիացմունքովէ խոսում Սարգոնը:Այդ ջրանցքները,որոնք լայն ցանցով էին պատել երկիբը, փոխարկելայն ծաղկուն այգիների, բերքառատ դաշտերի, ապահովում էին հարուստ բերքը: Հացահատիկի շտեմարաններից հայտճնաբերված հատիկների շեղջերը ցույց են տալիս, որ նրանքցանել են ցորենին գարու տարբեր տեսակներ,կորեկ, քնջութ, ոսպ. աճեցրել են ձմերուկ, խաղողիտարբեր տեսակներ:Այդ շտեմարաններում(Տուշպա, Էրեբունի, Արգիշտիխինիլի, Թեյշեբաինին այլն), հսկայականքանակությամբ հացահատիկէր ամբարվում:Այդ են փաստում ն. Ասորեստանի թագավորների արձանագրությունները, որոնցում ճրանք պարծանքովեն խոսում իրենց տարած ավարիքանակիմասին: Լայն տարածքներէին ընդգրկումպտղատու ն խաղողիայգիները: Հայտնաբերված նյութերըցույց են տալիս, որ ճրանք աճեցրել են ալուչա-սալոր, ծիրան, նուռ, խնձոր, բալ, տնկել են ընկուզենիներ:Հարուստ են ներկայացված գինեգործությանն առնչվող նյութերը: Քաղաքների պահեստարաններում գտնված են Ոսկեհատ, Միսխալի,Արարատի(աչաբաշ), սն տեսակխաղողների կորիզներ:Միայն Թեյշեբաինիքաղաքի պահեստներումամբարվելէ շուրջ 400000լ գինի: Մեծ քանակությամբ գինիէ պահպանվելճան Արգիշտիխինիլի, Էրեբունիքաղաքի ամբարներում գտնված կարասներում, որոնց տարողությունը ճնշվելէ վերնում: ոսկրաբանական Հայտնաբերված՝ (նյութերը,գրավոր աղբյուրները, ցույց են տալիս, որ զարգացած էր ճան անասնապահությունը: Ասորեստանի արքաներիարձանագրությունները վկայում են ոչ միայն խոշոր ու մանը եղջերավորանասունների, այլն ձիերի, ուղտերի, գոմեշներիԱսորեստան տարվելը: Այդ արձանագրություններում հաշվապահական ճշտությամբնշվում է տարված աճատռններիգլխաքանակը,բայց քիչ

ջրանցքի Նշա-

'

որոնց մեջ որոշակիթվերիփոխարեն չեն ն այն արձանագրությունները, Բ-ը իր արձանճագրութգրվածեն «անթիվ, անհամար» բառերը:Սարգոն որ միայն Մուսասիէ հայտարատում, յուններիցմեկում հպարտությամբ աղբյուրտարել 100225 գլուխ անասուն (114թ.): Գրավոր տաճարից անգամ քանի մի անասունները ները փաստումեն, որ մանը եղջերավոր անասունների է, այդ Հասկանալի են խոշոր եղջերավորին: գերազանցել ն իբրն ավար, ռազմատուգանք մի զգալի մասը Վանի թագավորները երկրներից.դրա կամ հարկերի ձնով ձեռք էին բերում հպատակված է ն թե աճասնապատալիս, բազմաթիվեն, ինչը ցույց վկայությունները եղել ողջ Հայկականլեռնաշխարհում: հությունըզարգացած ուներ որը մեծ նշանակություն նան ձիաբուծությունը, Զարգացածէր համար. բանակում պարբերաբարկրկնվողարշավների,պատերազմների էին գլխավոր հանդիսանում հեծելազորը ն երկանիվթեթնմարտակառքերը (Խուբուշուժը: Պատահականչէ, որ առանձինշրջաններում հարվածային էին ձիաբուծությամբ: կիա, Մանա, Մելիտենեն այլն) հատուկ զբաղվում է երկրներիցտարտարբեր մշտապեսնշվում Արձանագրություններում 33813 գլու: կազմել ված ձիերիքանակը,որը ոչ լրիվ տվյալներով մյուս ճյուղերի վերաբերյալեղած արձանագԱնասնապահության են. Բ-ը իր տարեգրութբություններիտվյալներնանբավարար Սարդուր մասին ընդհանրա132 գոմեշ, իսկ ջորիների յունում նշում է, որ տարել է անծանոթ է եղել: թե այդ կենդանին պես խոսք չկա, ինչը չի ճշանակում, իսկ Ասորեսեն Ջորիների ոսկորներհայտնաբերված Թեյշեբաինիում, Գ-ն նշում է, որ ՏավրոսիշրջոաԹիգլաթպալասար տանի թագավորներից ն 660 ջորի: Ավելի մեծ թիվ է մատնանշումՍարգոն գոմեշ նից տարել է 692 գոմեշ ու ջորի: ԱրԲ-ը. նա ասում է, թե միայն Մուսասիրիցտարել տափաստումեն նան, որ տերությանառանձին ձանագրությունները (Գիլզանի, Մանա, րածքներում,բայց հատկապես հարավ-արնելքում սաեն ուղտեր, որոնց գլխաքանակը, Բուշտու, Պարսուա ն այլն) պահել է արձամագչէ, որ նշված կայն, փոքր է. տարվածուղտերիթիվը միշտ ն Մենուան է, Առկա տվյալներիցհայտնի որ Իշպուինին րություններում: Ա-ը Մաճայից 62 ուղտ է Պարսուա երկրիցտարել են 1065, իսկ Արգիշտի թե Վաչի նշանակում, ուղտերիփոքր գլխաքանակը քշել: Այդուհանդերձ, չեն տվել: ուղտերին առանձնապես նշանակություն նի թագավորները են ձիերից հետո ն Ընդհակառակըա̀վարի մեջ ուղտերը հիշատակվում այդ ցույց է տալիս, որ աճասնապահությամ դրանցփոքր քանակությունը հիմեղել: Դրանց շարքում է զարգացած ճյուղը առանձինշրջաններում եմ եղել: տարածքներն ճակաճըՈւրմիա լճի շրջակա

րի

է

է

է

է

ճյուղերի մասին բերված թվական Տնտեսության առաջատար են մեծաթիվ գրագիրներիառտվյալներըպերճախոսկերպով վկայում հիշատակվումեն գրագրություններում կայությանմասին:Վերջիններիս ն կացան տարբեր պաշտոններունեցող, ինչպես այլ աշխատանքներ է անձեր, որոնց մի զգալի մասը առնչվել աճասնապահությանը, 'ռարող

Օրինակ`Ռուսա Ա-ը ունեցել է թահատկապեսձիաբուծությանը: գնդի համար ձիեր վարժեցնողհատուկ մարդիկ,իսկ բերգավորական են եղել:Թագաված անասուններիհոտերը պահելու համար հովիվներ պատկեվորականտնտեսությունըվարող անձնակազմիվերաբերյալ -Կալեից Թոփրակ մեծ ո ւնի նշանակություն րացում կազմելու համար է պալաՌուսախիճիլիի որտեղ խոսվում գտնվածարձանագրությունը, է մարդուց: տական անձնակազմի մասին. այն կազմված եղել Դրանցից 1000-ը կազմել են բարձրագույնդասի ճերկայացուցիչները, էին նան պատաիսկ շուրջ 3500 հոգի եղել են ներքինիներ,որոնց թվում աիսկ գինեգործները, ճի գրագիրները:Եղել են ճան արհեստավորներ, են Այդ դաճասնապահներըն այլն, ընդգրկված եղել ստորին դասում: սում են եղել ճան ստրուկները: Տերության մեջ մեծ դեր են ունեցել տաճարները: Դրանք վարում տաճարն, օրինակի էին իրենց սեփականտնտեսությունը:Սուսասիրի անասունն այգիները, պտղատու համար, ուներ իր սեփականխաղողի այդ թագավորները ճերի հոտերը, որոնք Խալդիին էին նվիրաբերված. մամի Դրանց գերագույնաստծուն մեծաթիվ անասուններ էին նվիրում: քրմերը վաճառում սը, ինչպեսվկայում է Քելյաշինի արձանագրությունը, են ներկայացնում հետաքրքրություն էին: Այս տեսակետից առանձին յայց

համար» նախահանդիպող «զոհաբերության արձանագրություններում որում ընդգծԸնդ տեսված ն «ազատ անասուններ» ձնակերպումճերը: համար ճազ ոհաբերության աստծու կենթարկվեն անեծքին վում է, թե անձինք, այն դեպխատեսվածանասունները գողացող կամ վերցնող դրա դիմացտաճարին քում, երբ «սզատ կենդանին»կարելիէր վերցճել,

արժեքիիրեր: տալով համապատասխան

Տ 4. ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ

ԵՎ

ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐ

պաշտամունքի, դիցարանի, պաշտոնական Վանի թագավորության

բայց արձանագրությունները, վերաբերյալսեպագիր հավատալիքների

հատկապեսՎանի

մոտ

ն գտնվող «Մհերի դռան», ինչպես

Քելյաշինի

Թոփուզավայիտեքստերը, արժեքավորտեղեկություններեն պարունակում: Թվարկվածներից «Մհերի դռան» ընդարձակ արձանագրություճում, որը կազմված է Իշպուինիի ն ճրա որդի Մենուայի կողմից, թվարկված են ոչ միայն բուն Վանի թագավորության,այլն տերության կազմի մեջ ընդգրկվածերկրներիգլխավոր աստվածությունները:Այդտեղ ցույց է տրվում ճան, թե այս կամ այն աստվածությաննու սրբությանն ինչ տեսակի ն քանակի անասուններ են զոհաբերվել: Արձանագրությանվերջում հրահանգվումէ Խալդի աստծուն զոհեր մատուցելճան խաղողիէտի, խշմարի ու խաղողաքաղիժամանակ: Վանի թագավորության դիցարաճի աստվածները կազմում են 6 խումբ, որոնցից երեքը զբաղեցնում են արական, մյուս երեքը` իգական աստվածությունները: Ընդհանուրթվով 70 աստվածություններիցյուրաքանչյուրն իր տեղն ունի իրեն հատկացված խմբում: Դրանցից բացի

առկա են 9 խմբում դասավորված 28 սրբություն, որոնք կապված են Խալդիի ն մյուս գլխավոր աստվածություններիկորովի հետ: Դիցարանիառաջին եռյակը կազմում են Խալդին, Թեյշեբան ն Շիվինին: Գերագույն աստվածը Խալդին էր, որի պաշտամունքիգլխավոր կենտրոնըՄուսասիրումէր գտճվում: Բնիկ բիայնական երնույթ հանդիսացող այս աստվածը հանդես էր գալիս իբրն թագավորականտան հովանավոր:Նրանից էին թագավորներըստանում իրենց իշխանությունը: Խալդին, ինչպես ցույց են տալիս գոտիների ն այլ իրերի վրա արված պատկերները,հանդես էր գալիս առյուծի վրա կանգնած, նետ-աղեղով զինված: Խալդիի հետ է կապված ն արծիվը: Խալդին պատկերվումէր երիտասարդն հասուն տղամարդուկերպարով: Խալդիի իշխանությունն աճսահմանափակէր: Նա էր հաղթանակ պարգնում պատերազմի ժամանակ,նա աստվածներիարքան էր ն պատկերվումէր գահին բազմած. այս աստծուն զոհաբերվել է 6ուլ, է7 ցուլ, 34 խոյ: Դիցարամում թվարկված աստվածություններինզոհաբերվողկենդանիներիթվարկումիցերնում է, որ աստվածներինարու, իսկ աստվածուհիներին էգ աճասուններ են զոհաբերվել: Ընդ որում Խալդիին, որին են կատարվել,բացառությանկարգով, ամենաշատզոհաբերություններն զոհաբերվելեն ճան ուլեր: Մյուս աստվածներին ուլեր չեն զոհաբերվել: Ինչ վերաբերվումէ աստվածուհիներին,ապա դրանց մատուցվողզոհերի քանակը փոքր է. Խալդիի կնոջ` Արուբանիին,որի կեճտրոնընճույնպես Մուսասիրում էր, զոհաբերվել են ընդամենը 1 կով ն 1 ոչխար:

Պտղաբերության, արհեստներիու արվեստներիհովամճավոր այս աստվածուհին,պատկերվելէ թե երիտասարդն թե հասուն կնոջ կերպարով:

Աղյուսակ

Աղյուսակ Ճ2Մ1

|

Լ.

Աղյուսակ 2711

Աղյուսակ 2 2ՄԼլ

Աղյուսակ

ՄուսասիրումԲագմաշտուանվամբ հիշատակվողայս աստվածուհին պատկերվումէ ինչպես Խալդիի հետ, այնպես էլ առանձին, ունենալով ձեռքում դրոշ ն ճյուղ. նկարում երնում է, որ ճա բռնել է ն այծի եղ-

ջուրներից:

Աստվածներից հաջորդըԹեյշեբան է, որը կապվել է ամպրոպի,փոթորիկի ու պատերազմիհետ: Կացնով, գուրզով, նետ-աղեղովզինված այս աստվածը պատկերվում էր ցլի վրա կանգնած. Կարմիր բլուրից գտնված այս աստծո արձանիկի ձեռքում կան կացին ն գուրզ (աղ. 2249): Թեյշեբային զոհաբերել են 6 ցուլ ն 12 խոյ, իսկ նրա կնոջը՝

Խուբային, որը համարվում էր երկնքի տիրուհի ն մայր աստվածուհի` ընդամենը1կովն 1 ոչխար: Խուբայի նկարըտեսնում ենք Հայկաբերդից հայտնաբերվածկնիքի վրա, որտեղ ձեռքերըվեր պարզած աստվածուհու կողքինպատկերվածեն ծառ այծ: ն Առաջին եռյակի վերջին աստվածը Շիվինին է: Այն կապվում էր արնի հետ ն պատկերվումձիու վրա կանգնած,որն ուղեկցվում է ձկան ն արծվի տեսք ունեցող երնակայական,ավելի ճիշտ` միաձույլ կենդանիով, արնի սկավառակովն արնը խորհրդանշող կեռխաչով: Շիվինիին զոհաբերելեն 4 ցուլ ն 8 խոյ, իսկ նրա կնոջը` Տուշպուեային,ընդամենը1 կով ն 1 ոչխար: Տուշպուեան, որի կենտրոնըՏուշպա (Տոսպ-Վան) ն Ուեշինի քաղաքներնէին, պատկերվումէր կնոջ գլուխ ն թռչնի մարմին ունեցող էակի տեսքով:Նա հանդեսէր գալիս իբրն ցայգալույսի տիրուհի: Աստվածներիերկրորդեռյակը ղեկավարումէ Խուտուենին: Մարդկանց ճակատագիրը,բախտը տնօրինողայս աստծուն զոհաբերվել է 2 ցուլ ն 4 խոյ, իսկ լուսնի աստված Շելարդիին` 1 ցուլն 2 խոյ: Դիցարաճի ցուցակից երնում է, որ ցածր դիրք ունեցող աստվածներինզոհաբերվող կենդանիներիքաճակը նվազում է: Աստվածներից46-ին զռհաբերվել է1 ցուլ ն 2 խոյ: Վերջիններիսթվում է ն վիշապակերպ պատկերվող,քաղցրահամ ջրերի Կունեռա աստվածը: Պատերի,գոտիներին այլ իրերի վրա արված նկարներիցերնում է, որ եղել է ճան սրբազան ծառի պաշտամունքը. դրա պատկերներըսովորականեն տաճարների պատերին: Տաճարներումկատարվելեն տարատեսակծեսեր, այդ թվում` թագադրության. այն թագադրվողիկողմիցուղեկցվելէ տաճարի կառուցմամբն տաճարներին բազմաթիվնվերներտալով: Այնուհետն տեղի է ունեցել թագադրման արարողությունը: Իշխանությունը դիտվում էր աստվածային ծագում ունեցող,ընկալվում էր իբրն Խալդիի կողմից տրված, ինչը ն արքայի անձն աստվածացնելուհիմք էր ստեղծում: Արքան իրավունք էր ստանում թագ կրել ն գայիսոն բռնել այդ արարողություններիցհետո -

միայն: Այդ գործողությունըսրբագործումէր Խալդիի տաճարի քուրմը, թագավորիառջն` իբրն աստծո, զոհեր մատուցելով:Ասորական արձամեկում, ուր խոսվում է այդ ծիսակատարությունների նագրություններից ու հարսմասին, ասվում է, թե ճախորդ թագավորիորդիներից գահն ուծաընթերցմամբՄ̀ (այլ Մուսասիր տությունը ժառագող արքայազնը ու ճա ոչանհաշիվ եզներ ծիր), Խալդիի առջն է առաջնորդվել,որտեղ նա թագադրվել խարներէ նվիրաբերել:Այդտեղ, Խալդի աստծու առջն գայիսոնը կրելու ն մարդիկ իբրն ն իրավունքստացել թագավորական հաստատված թագավորի,նրա անունն են բացականչել:Այդ արարողություններիժամանակ ճորընծաթագավորըհամայն քաղաքի համար է խնջույք է կազմակերպել:Այնուհետն տաճարում արքայի արձանն է հետո կատարել արշավն առաջին արքանիր դրվել: Թագադրությունից աստծախսերն ու կարիքներըհոգալու համար, նախապես հայցելով Արշավանքիցհետո վածների գերագույն եռյակի հռվանավորությունը:

է

արքանհաշվետու էր լինում նրանց: վկայում են, որ եղել են ճան այլ ծեսեր: Արձանագրությունները ժամանակ, ն Մասնավորապեսքաղաքների,տաճարներիհիմնադրման տեղի են դրանք ավարտելուցհետո, կատարվելեն զոհաբերություններ, նան արքան: Արունեցել մարզականխաղեր, որոնց մասանակցումէր նմաճ մրցումներիցմեկի ժամեկում ասվում է, որ ձանագրություններից

22 սմ տարածություն, մանակ Սենուան իր Արծիբինի ձիով թռել է 111 է Վանի Հայկաբերդ գտնված որը մյուսը, իսկ արձանագրություններից նետն անցել է թաղամասում,փաստումէ, որ Արգիշտի Բ-ի արձակած հետո, ինչ476 մ տարածություն:Հանդիսավոր իրադարձություններից տեղի են ունեցել բազմանդամճոխ խնջույքներ: պես ն Ասորեստանում, Կարելի է հիշատակել, օրինակ, Աշշուր-Նածիր-ԱպալԲ-ի արձանագրությունը,որի մեջ Ասորեստանիարքան հայտնում է, թե պալատիբաց-

խնջույքին,որը շարունակվել է (մ.թ.ա. 879թ.) արարողության 69574 մարդ: հրավիրված է եղել ծեսեր են կատարվելն արքաներիհուղարԱնշուշտ, տարատեսակ կավորությանժամանակ, բայց դրանց մասին գրավոր աղբյուրները դրանց ժամանակ տեղի են ուլռում են: Ամենայն հավանականությամբ ն, ինչմարդկայինզոհաբերություններ նեցել ինքնազոհաբերություններ, հուղարկավոարքայի պես գրում է պատմահայրԽորենացինԱրտաշես Այս կամասնակցել են ճան գորատեսակներ: րությունը նկարագրելիս` ուպակցությամբավելորդ չէ նշել, որ Վանի ժայռափորսենյակները,

ման

10 օր,

են հանդիսումնասիրողներիկարծիքով, արքայականդամբարաններ

սացել: Տեղին է ասել, որ Վաճի թագավորության բնակիչներին ամեննին էլ օտար չեն եղել ինչպես արհեստական,այնպես էլ բճական ժայռերի խորշերում թաղումներկատարելը: Ընդ որում այդ թաղումները(դիաթակատարվել են նան սարկոֆագներիմեջ: Դիաթաղմանըզուգահեռ, չպես նշվեց վերնում, եղել են ճան դիակիզումն (դրա ապացույցը բազաթիվ աճյունասափորներն են) ու դիամասնատումը:Թաղման նման խայտաբղետությունը,Վաճի թագավորությանտարալեզու բնակչության համար, տարակուսանքառաջացնել չի կարող: Ըճդհանուր գծերով այսպիսին էր Երվանդունիների ստացած ժառանգությունը ն պատահականչէ, որ վաղ հայկական միասնականպետության նյութական մշակույթի բազմաթիվ տեսակներկրկճում են ճախորդ դարաշրջաններիցհայտնի ձներն ու մանրամասները:

ոու) ի

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ալեքսեն Վ.Պ., Պերշից ԱԻ, Նախնադարյանհասարակության (թարգմ.5-րդ ուղղվածհրատ.),Երնան, պատմություն ժամանակագրություԱվետիսյանՊ.Ա., Հայաստանիմիջին բրոնզի (պ.գթ. ատենախոսությանսեղմագիր), ն փուլաբաժանումը

1.

2.

նը

Երնան,2003 դաշտի մշակույԱվետիսյանՀ.Գ., ԱվետիսյանՊ.Ս., Արարատյան թը մ.թ.ա. 21-Ճ1 դդ., Երնան, Ա, ԱվետիսյանՊ., Բադալյան Ռ., Հմայակյան Ս, Փիլիպոսյան ն պարբերացման դարաշրջանների բրոնզ-երկաթի Հայաստանի հարցերիշուրջ (զեկ. թեզիսներ),Երնան., ժամանակագրության քարի դարը (անտիպ) ԳասպարյանԲ.Զ., Հայկակաճլեռնաշխարհի Ա., Մեզոլիթի տեղը Հայաստանի ԳասպարյանԲ., Նահապետյան թեզիսներ,Երնան, քարի դարի համակարգում,ՀԱԻ գիտաշրջանի

3. 4.

5.

6.

71. 8.

9. 10.

11. 12. 13.

Տաշիր-Ձորագեհետազոտություններ Դնեջյան Ս.Հ., Հնագիտական տում, Երնան, 2001 Դնեջյան Ս.Հ., Լոռի-Բերդ 11 (միջին բրոնզ), Երնան, Երնան, 1992 ԵսայանՍ.Ա, Հայաստանիհնագիտություն, թաղման ծեսը Հայկական Թումանյան Գ.Ս., Ուշ բրոնզեդարյան (ըստ հնագիտականտվյալների), հյուսիս-արնելքում լեռնաշխարհի Երնան, 1997 սեղմագիր, պ.գ.թ. ատենախոության պատԹորոմանյանԹ., Նյութեր հայկականճարտարապետության մության,Հատոր 1, Երնան, բնակավայրը Թորոսյան Ռ.Մ., Թեղուտի վաղ երկրագործական (մ.թ.ա. 4-րդ հազ.), Երնան, Թորոսյան Ռ., Խնկիկյան Օ., ՊետրոսյանԼ., Հին Շիրակավան, Երնան, 2002

14.

Երնան, պատմություն, ԻսրայելյանՄ.Ա, Էրեբունի բերդ-քաղաքի

15. 16. 17.

ուշ բրոնզեու ԻսրայելյանՀ.Ռ., Պաշտամունքն հավատալիքները Երնան, 1973 դարյանՀայաստանում, մշակույթը մ.թ.ա., "| ԽանզադյանԷ.Վ., Հայկականլեռնաշխարհի հազ., Երնան, 1976 Մեծամոր,Երնան, ԽանզադյանԷ., ՄկրտչյանԿ., ՊարսամյանԷ.,

18. 19. 20.

|9 մզ ՀաաաԱրան

ԽանզադյանԷ.Վ., Գառնի, հ ԽանզադյանԷ.Վ., լ Քարայրի ժայԽեչոյան Ա, Գասպարյան ԲԹ.Զ. վ ռանկարներիգեղարվեստական ական վերլուծության փորձ, Հ.Հ.Մ., հատ. 13, Երնան, 2005 ԽԱ Արհեստճերը բրոնզեդարյան Հայաստանում,

Գեղամավան ՞՛

ԱԱ»

21. 22.

շ 3.

24.

Խնկիկյան Օ.Ս., Մյունիքի մ.թ.ա. 4-1-ին հազ.թաղման ծեսի սի մե մեկնության փորձ, ԲԵՀ, 1993, 76 3 ԽԱ կիկյան Օ.Ս., Մյունիքը բրոնզի ն երկաթիդարաշրջանում, (պ.գ-դ. ատենախոսության սեղմագիը),Երնան, 1997 Գ., Սաֆյան Պ., Մյունիքի ժայռապատկերները,

աան

Հեղինակներիկոլեկտիվ, Հայ ժողովրդի պատմություն, թյուն, հատ.1 (ա ձեռնարկ),Երնան, 1971 նճնակնե կոլեկտիվ, Հին Հայաստանիոսկին (մ.թ.ա., ԱԼ հազ.եղինակների մթ. ՃՐ7դ.), Երնան, 2007 27. Հմայակյան ՍԳ., թա Վանի թագավորության պետական կրոնը, Երնան, 1990 28. ՀովսեփյանՌ., Առատա շենի նեոլիթյան բնակատեղիիհճա բուսա13, Երեան, 2005 ացակա յանՀ.Հ., Նոլո Արե Արեշի րարտական Տեղեկագիր,1958, 76 10 Գա արարի հմագույն մշակույթիուսումնասի Սարտիրոսյան ան հեռանկարները, ԼՀԳ, 1974, 77 31. Մարտիրոսյան յ ԻսրայելյանՀ.Ռ., Գեղամա լեռների ժայռապատկերները,Երնան, 1971 Միքայելյան Գ.Հ. Սնանի ավազանի կիկլոպյան ամրոցները, Երնան, 1968 33. Ղա Արգիշտիխինիլիքաղաքի ճարտարապետութԱր Ս Հ.. Նախը 34. խնադարյան հասարակությունըՀայաստաճում, Երնան 34. Հ., Շենգավիթիդամբարանադաշտը, ՀՀՄ 217, Ծրնան, :

(ա-

Հարգը

.

լ

կնիքներըՀին ԱրնելԱ.Ս., Հայկականլեռնաշխարհի Փիլիպոսյան Ծրնան, 1998 համակարգում, քի կնքագործության դաստակովդաՓիլիպոսյանԱՍ., Հին Արնելքի շրջանակավոր շույններնու սրերը, Երնան, քու Է աՃԵՎՇՅՅԼՇ-

36. 31.

"օն

ՀԱ ՆԱ»ուը ւՄարաիրույան

.

Հ.Ա.

'

ՀԱԻմ Ա,

.

ար

Ե

Սարդարյան ՛

35.

մանյան

որխորհրդամարրիի Հաատտւննում (Հայատանի

հն ՔալանթարԱշխ. յին ժողովածու),Երնան, 2007

ջնադար:

Երկերի

«ԸԸբ ՅԵՆՂ982

1օքքու աը

էճ 6ք018354 .

ԽԼ., 1984 Ճթղջճոս /ԼՃ., Օօ80851 8քմ6010118,

8ՇՇԱՇՈՕՑՅՒՈՒ

ԽԼՏ., Լքո 7քօտոտ 4քաօօդ0Ր4466601Ի0 39. /ՃոՈւ0ԹՈՎ Ը.Ճ.1988, 764 10382114. ոու Լքա օՐյոօքոք 1610թ8Վօ05010 Ա.Շ., Փ.ԽԼ, Ճշւաշքը 40. ձբօատուԼ.Խ., ՕԼՑոծճնմ 8.3., Ղ՛քոոաո " Էօոօո 714.,Հորը

Ա»ւքօօո

ո Ըյթու, Ճ ք2ՅՇ4 ՄԻԼ, 1Փ2ք,

41.ոճում,

լ

43. 44.

տի

1990, 90 5 761

Խ1ռուճ

«Է.

ԿՐ քՕԷՐ

(ԱՄՆ:

ք

"

Ա

`

ՈՅԽՍոդու Վ60աամ

ԻԼ յո առան «13.5

Ճ.Ք8.,3

արա 47. Տա8-8»դն 8 է

48.

ն

Է Յոր:

Ի1ԿՇՈՏՃՈՅ

8.8 «12.9

Խ(ՇՇՆՕԱՅՃՕոաղծաա6,ԼԱՇՂ, Խ(., 1990

Շոօթճքե.

ԿԱ

1ՇՇՈՏՈՕՑՅՒՈՆԼ 2թ:ճՇՕ10Ր311,

ոո Ըոշոտքոո Ե., Աօքօօռո Ճ., Է:., Աքօրոճքուծոթթօքօ375121Է1 ՇՐՕՈՈՅ:

3.1.

Թոռ

Ղքոուս/Լչ Ճ Ճքոօօ101146605141

Ֆ.,

Օ

ք8ուո6), Ճքոքուօաօն

յլքօուօնաօօ տոաածոճոծօ11418466:06

»

«ի

(Հ20117/քՇՎԵՇ

Մո"

"

ԽԼ., 1966

(4601 Ճքճ1Յ1Ա6

»

օք

Բ Օեժոցեգրանթօ քոք հռո Ճքյոօոռո ԷԼՑ., ՅԱործրծոու: Ճքջուօոռո ԷԼՑ., Եռաոսմու (7քոքո)), Եքօոտչւ, ԱՇՇՇոծում6 Ա., 10ո68թո 11, 11816856 ԷԸ., Ծողտովտ Է., Ճոշուօճա

42.

.Ա.,

կոնթաորին, " րած բյան:

տ

38.

.

:

Չ8օօյոո՝

Օ.4.,

31. Ճճո6Նոօթ

«41.»

»

ւ

Ը., Եօտօոաօ 11, ԼԱ8ոՇԻԵՇ

ՈՅՈՇՑՒ ՎՇՇաօն

ՇՈՕՔ2ԷԱՆ4

ԷԱԼՃ.,Է, 14, Քքօոճու,2008 -2 (ԿոքՅԼօռոքոցոոսժ,

էՇ., ՇտքոտօցոԼ., Լոծքոշոի Ը., ԷՍԼՃ., 1. 13, Էքծոճք,2005 ԼճռուքօաօՐօոոօ, /քին1650բ Ք «թրօոոօի Խօղաւոյքուու 4.ԼԼ, 15 ոօղօքոն

49. ԼՅՇոտքցու Ե., էԼուտոծոտո

ԿԱԱՈՀՄ օո

լ (5արեն Բքօթու,

50. ԼՇԹօքացո 51. Լշոտոււ

52. Լոռում դօոոու

8.Փ., Օ666ոԼ

տ

ոքօրուծշ ոճա

8.Փ. Օ6ԵՇԲԼ

ԵԼՔ, «Լառա էսօր, 1983", Շ.Ճ., 1987, 762

ճքոօօղծուք, 168,

ոքճրխծղ Էտյւտ

8քճօ0-

53. Մ6ոշրաաու Շ.Ը., 1օքո-օքո 1, Բքօոճո,1987 54. Խքողոո Ե.Լ., Քքօրտոշտոտ ոշոլթքոնտ օ10տուտ

ճքօթաօմորուՈՅԽՑՈՒՄՈՒԾԲ ԽԼ, 1970

55. Խշցո

Շ.4.

էու,

56. Խոզի 57.

ՏՏ.

Էքօճք,

Վ

օօ

ԽՇՇԼՕ

148.232, Ճ810քօֆծքուԲոր.

1քօթոտա թյքճ

ողօոօո

տօ.

օքօրը

էլ376,

Շ686քօ-80Շ3ՕՎԵԾԱ /Ճքուօ-

Շ.4.

Մոոճուտթոո4.4Ճ. Օոտոզո 1, Իքօոճո,1988 Յուռթյոո1Օ.էԼ, Ճքոօօոօոզօօրոտոյո»ոյքճ: հողծոօքու ՕմուօղօուԳՇՇԵՅՏ մոմ Լ10Շ0Ռ0ՐՔՎՇ6աոտ (ՇԵԼ 80օ10ՎՈՅՅ Բթքօոռ8 50017 շե141 11 6քօ8ԻԼ),Խ(., 388թա 1Օ.ԷԼ ոու շաօծ 160քօՂԱԳՇՇԽՕՇԷՅՇՈՇՈՒՇ 1 86010թելծ

1,

1.Ը. ոծաում

60. Խո

Ճքճօօ01ԱՎՇՇոՏՏ Բ7ԵՐՄքՅ

Խոծճո

ԸՃ. 1970,762

ճքոօօոօ

80.

ր օօոօք յո:ո/թո,

81.

ՇՇ

62. Խոշնո

ՍԼՇ., ՃքոօօոօՐոՎՇոոցՊոաօղօոու, 11., 1991 ԼՇ., Օ ոք օծ Յթճօօոօրտու (Թ ՇԹԶ38 Շ 8։0ւ0ղ0:( ՌՈ: Էաոոո:, Օ656ար Ք ոքծյիւծ1 Էռեւ 8 Յքյօօ00օար, Ը/Ճ., 1986,

63. Խոշնո

րՀ թ

64.

Խյոուտքծոտ Է.2.., Լ10օՇոթոուծ 5ոօշու 1ՀՈՇ

65.

Օոօդօ

ՃՐոՅե2, Խ(ՈԼՃ, 1959, 7.67

Եուտքծոտ

1.4.

ԷԼ0ԲԵՇ

6քօոու

ոռճմդաւծ Օօ ԱՕՇՇՈՇԷՌլ

8ճ

Ծ3օքուու

օո

-

Ծ3Շբուու -

1ՇՈՇ

հշգում

70. ՄԱօճառ 8.1.

Ոտոօրոււ ՛Ի7քւաու մ ոքօճոծոնը քոոծրօ ՇՃ..

ՎՇՈՕՏՇՎՇՇՐՑՅ,

1957,

քՅօՇղՇ`083-

6ք0:3080Ր0Բրո, Խ/., 1 20461632 38օ0ղ814, ԾքՕ13Ե1 Շ.Է., Առոօօֆճոտ5ոօմ ԽԱ Քքօռճո, 1972 ո2 ոօքուօքո /Ճքուծքաւո, ՇՇՇԻ"), ԻԼ, 1989 Խ1օոօուո ՇՇԸՏ (8 օօքոտ «Ճքոօօոօում ԸճոոոՅ

ԽԼւՎոօթ Է.ՈԼ.,

82. հԼառոռքո յնա,

83. ՕԼՏոՇպո

ոճ

առասոունու Ոքօտոօմոււծ

Խոուուշոօ

ԻԼ,

80610,

Չքօ6յուն,Էքօ888, 1968 այ60: ոտ 1ռքուոուծ»,1Փ)8, 8.3., Ըօքօծքաոււն

Է.11.

34. ՕԼճոօօտո

1988,

բ4

Ճքուշոռտ,11, 1950 85. Առաղզուտոտ ԽԼՅ., Ոռոօօու

ԿՇՄՌԹՇՎՇՇԽՕՐԾ օՕՇոլօօ188

86. Ոտոշօտտւ Ճֆքաաւ: 803ՒԱնժւ0861ուծ (ՇԵԼ «Աճոօօոու

օոօ-

որտեւ, ԽՈԼ, 1965, )Թ 125 66. Խջղււոճքծոտ Խ.Ճ, Մշու Քքօրճւ, 1977 67. Խջաատթժոտ Օճառ ո Է... Բ 388: 1օթոօողց 83ԵՇո ղքօթդօ061Ք, ւՇԱ4, 1974, 7Թ 138 68. Ք նաոռքոտ111 Վյճոսաթաու Ղ.ԷԼ ըքօռած ոյոոչոյքաւ 1Օշոռօ10 Իոուոտ, 71, 1970 Ֆ.4., ՃքոշօՈՕՈՈՎՇՇԲր6 69. քոօոօոաւ 8 ՛Լքոճոծու, ՂՇաուշու, դօ

օոքշղծշոծաած ք

-

ՇՕ8616Բ01ձքօ010148.ԽԼ, ՈօՇոածաումտ ոծքօոծաուոիմ ՇՃ., 1987, 76 4 Գօ6ոօն ռյա ԵՐՆ եդուօօծքոուուծոմոծո, 18. ԽԱոտաաւաթաղն Լ.4., 3'քոքոօատծ 79.

ողծօքոքօոութու, ԸՃ, 1970, 7Թ 2 61. 71Շ. 11քօճոծուռ օոքծոծոծում

,

1103808048516

11. ԽԱոօօո

Ճքե6ոոմ, Տեղեկա-

63638,

ՃքուօըքօուօնԷ օքօրոշոծաօոօն Բքօոշտ, 1աօօօբոումու), ոօարօքծոծն ոու (8830քօֆօքող 06116618, 1 օօղոռոեւումօւքօն ոքօտութ: Չոօոօողում ԽԱռօօօա Թ.ԽԼ, ԷԼՖ.

Ղ5. հԼուոօօքցո .6.

80Ռք066լ թո3Յ82ոոու8քօ010ՐՎՇՇԻօՆ էոու ՇՃ, 1970, 7Թ.2 Տ9. Յոխաւսա Ը.ԷԼ, Էնւօտ Առաոօրօ Ոճոօօյոուը

գիր, 1947, 76.

4.4. Լօքօղ Ղամաօճոյդու,Բքօտճո, Խնտքոտքօօճո 6քօրոա1 քճտոծոժ 2 Ճրոգում ո 5օյյ 12. հնոքւսքօօճա 4.4. Քքօոճք, 1964 13. հնոքւսքօօտւ /.Ճ., Ճքոուոուռոմու, էք838, 8 Լօոօտտոօ, Բքօտում, 74. հնոքութօօա 4.4. Է466օու

11.

81. Ոռոօօուու

ՇՇՇՒ

11, 1977 ԽՈւթՅ»),

Խն 1984 (8 օօքոու «Ճքօօոօում ՇՕՇԻ"),

Բ

ճայ

ԹՕՇԵօՅՇԻ2Ճ

ՈՅԽՍՈԳՈՒՄ0Ց

ՈՇաքօշռո 114. Էճօոօոտմ ՂԵԼՇ. 10 8. 3.), Եքօոճի, Եքօոճո, մ քոք), 89. Աաօքօոոուն Ե.Ե., 1օոօքոտ 7/1617թ8 1., 34:488136Տ, 90. Ոօւթօոաւոն Ի.Բ., Ճքոօօոօրոտ ԹԶոօոօօ Ատքօ150Ը7քոքո)),ԽՆ, Ե.Ե., 91. Ոռօտքօոշտոն 1950, ոթ (ո. 1, 11, 111, Քքօտճոն Է.3., էոքենը 92. Ոոօոքօոճաու

88.

-

1952,

93. աան

Բ.Բ., Օօուօոքուօ Ճքեւաոու 1Փյե., 1961,

91ճոու

30Խ(16163144 ղքօնածնամօծ

58օօղաՂԱՎՇՇոոտ Ո., Եռոտոթտ Է., 1Լօ-օոու ԱՅտոջուճաւ ԽՇքճեոուն ՈՕՇՇՈՇԷՈՂՎ /Ճքճ182ուք, Է71Ճ., Դ. 13, Եքօթու 2005 30Աքուոս ձ.7Լ Քօղօքով608616ոօ1 2քմօօդօրու (1917-ՇՇքօորուտ 4 ՐՐ.),օքօոծշա, 1986 ՃՅՎԱՆքՅո՛1.Շ. քշում թԵղքճ Լքոոշ, Եքօտա,1975 ԷԼօոօ

ՊՋՅոՇ ՖՈԼԵՋԵՆ,

Տճքյշոտ:20 ոուտուօ108 580710ԼԱԱՆ Է7քթօք,881761 Շ6ԷԼ86քթ,ԽԼ, 1972 Աշքոււ: հԽ.ԷԼ,10ոօքո քու ԽՇՐԽԱՐքՐՅՈւ 8օօոօՎաօն Բրշոածն

94.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

--

95. 96.

97.

--

98.

բօոու, ԽԼ., 1966 99.

Վաոումուու

Լօքօրնողծ7քծԷաօա(ոօ1օքթքաօճթ:6օօդօ1ք1ՇտուՇր, 1964

ՋՇ0ՈԵԱՕԹՅՈԼ6),

100. Չոօօոու ՇՇՇԻ (8 օօքոր "«Ճքմօօոօրոմ ՇՇՇՔ՛"Դ, ԽԼ, 1982 101. Փքօ36քԼ 28. 300122 86185, Խ/Լ-1Լ,1931 ՄԼ 4.

ՀԽերածությ Ան Լ.Լ... Գլուխ

կաաաաաաաաաոոոա անոոակաաանաանա աաա Արա աաա աաա

Նոա

ր ակնար դակնարկ պատմության

2ԼՀդ.

ու

ՑԱՆԿ

.....5

Հնագիտական Հայատանում Աաաոաակաեեաաաա աաա աոա սկզբում...........13 ու դպրոցները 21.դ. վերջում 2.7դ Տեսություններն Հայաստանում ո խորհրդային Հնագիտությունը

2.

աաաանոաաաաաոոյա

աաա

աաա

աաա

Լ.Լ

--

3. 4.

Լո.

ոտանա

Գլուխ 2

հասկացություններ. Հնագիտական մեթոդները հետազոտությունների հուշարձանների ՎԼ լ. Հնագիտական սկզբնաղբյուրնելը Լա աոաաաաաաաաոարաարարաոն հետախուզությԱԼՄ..-ԼԼԼ-. 2. Հնագիտական Բաց ն փակ համալիրնել

3.

լ

եաաաոաաոաաաաաաաաանաայա»

Լա

ԼԼ

ՀԱՊԱՎՈՒՍՆԵՐԻ

եո.ԼՎոաաեաաաաեաաա դաանաաաաաաաոաոա

աաա

Լեա

մեթոդները. ն բնակավայրերի պեղումճերի Դամբարանների հասկացություններ. հնագիտական Լ... աթարի մշակույթ հնագիտական Տիպ. աաաոաա Նյութերի տարիքը որոշելու մեթոդնելքը հեմտ եաե... 39 Հնագիտությանկապը այլ գիտությունների

4.

աեաաաաարաաաաաոաոոաթ

ԼՀԳ

Լրաբեր հասարակականգիտությունների ՊԲՀ Պատմա-բանասիրական հանդես ՀՀՄ-- Հայաստանիհնագույն մշակույթը -

--

շոքիճղ - 1օտօբաօօ-ֆՓաղօոօրիԿօօատք

ԱՓ: ԸՃ

ՇՕ86ՂՇոտ 8ք:ՇօդօՐ84

-

ՒՇԱՃ

-

ՈՒՇՂ

ԷՄՃ

-

-

Ճքողաած Ա1ոօօոու

քուրք:

18485334

աժայ

օօոթծաշոթ

ոքօտոօն/Ճքեշմոու

8քճօօոօրան

ֆու1օքքուօքում

5. 6.

Ը

ԸԼ-

ԼԼ

Դաո

7.

աաաաաաաաաաաոաաաաը

ԼաՎա

ԼԼ

ե...

Գլուխ 3 (պալեոլիթ) Հին քարի դարաշրջան

6. «լ

եոաաոաաաոաաաաաայաոաայաայա ԴարաշրջանիփուլաբաժամումբԸ Վաղ պալեոլիթ անչար աոա Միջին պալեոլիթ Լւ Լ.Վ Լաոեաաոոաաան որակա ի Ուշ պալեոլիթԼԼ... Լ... աաա աաոաաոաաաոյյ

լ.

եա

ԼԼ

2.

Վ

Լ

Վա

աոաաաայոաայաաայա

աակ

ոա

ԼԼ.

եա

աաաարաարաաարարոաԻ:

որան

աաա

ԼԼ

Լ.Լ.

3. 4.

կակաոն

աաա

Վանո

Գլուխ 4 Միջին նոր քարիդարաշրջաններ 1. Միջին քարի դարաշրջամ ԼԻՎոոեանեոան ենա 2. Նոր քարի դարաշրջան

ն

քարեդարյան րնե

1.

2. 3.

«6

մշակույթը(էնեոլիթ)

-

Ց5

Աաաա:

Լո

Լ...

կեսերը մինչն ձնավորումն զարգացումը ւթյան ճախախորհրդային աշխատանքները

իԿ

նագիտության

-

ՎՇՇԲՕՇ

ա

ԼԼ

ոոարոոնաաոաաաաանաաթիաա Դարաշրջանիբնութագիրը Լ.Վ. աաա » Բնակարաններ Լ.Լ. նորոոա աաորոեաաարաաաաարաաաաաոոաաայոոա Նյութականմշակույթը... ԸԼԸՎկաա «աո ԼԼ...

եաե

Աաաա

«ոո

որակա

Կակաոյի

ԼԼ.

Գլուխ6

մշակույթը... Վաղ բրոնզեդարյան 1. 2.

3. 4. 5.

ԼԼ

եւո

Լեւ

աՆ

ուաաաաաաաաաաաարա

Տարածքայինընդգրկումնու փուլաբաժամումը Հաա Բնակավայրեր,տաճար սրբարաններ Դամբարաննելըւ.լ.., մո կակաադաաաաաա աաաաաաաաան Նյութական մշկ.կՌւյքթ.ՎՎՎԼՆՎՎԼ Լեւո աաա աաա, Անցումայինշրջ. Մ... եաե եաեւաաաաաա աաա ւա

-

ո...

ուա

ւե

ո

աան

աաա

ա

աւա

աաաամաաաաաաաաա

եւան

աաա

Բ. 1.

2. 3. 4. 5.

6.

բրոնզի, նրկաթիդարաշրջաններուվ............................ Արհեստները ն մետաղամշակությում Մետաղագործություն աւ, 163 Խեցեգործություն... Փայտամշակությումն ւաակ կաակապական Մանածագոլրծությունն ջուլհակություն ԿաշեգործՈւթյունն...Լ... ականա174 .Քարագործություն եւ... եււ. աաաակաան Փռխանակությունն առնտուր 1... ...ՎԼ

եււ

աաա

աաա

ապական

Լ...

Լ.Լ,

Լ...

Լե

աաա

աա

ոա

Լ...

աաաակակաաաաաապակ

աա

աակ

ակ

աակպակաաանաակակաան

Գ. ուխ 7 Միջինբրոնզիդարաշրջանն... եաե Գլուխ 11 1. Բնակատեղիներ Լւ. Լո աաա աաաաաանաաաաաաան Հավատալիքներու պաշտամունք... Նեւա տարա 2. Դամբարաններ... ականա աաւաաաաւաա 102 1. Հավատալիքներըն դրանցառաջացմանպատճառները 3. Նյութական մշակույթնու փուլաբաժանումը...................Վ.-............... 2. Որսորդականհավատալիքներ աաա նմանա 4. Անցումայինշրջանի մշակույթը Վ.Վ. Նեո եեւաոա ումա111 3. Անդրշիրիմյանկյամ ճբ... աաաաաաաաաաաաաա 4. Պտղաբերությանպաշտամունք:Օջախ-կրակիպաշտամունքը.....189 Գլուխ 8 Տ. Բնության երնույթների մշակույթը Ուշ բրոնզեդարյան Լեւ. Նոու Նոա ոա ոա 115 մ... Ա. ն 1. Բնակավայրեր կացարաններ... Յլակերպ արձանիկներ ................22. 111111. ն Բ. օժագլուխ ապարւսնջաններ......... Օձապատկերներ 2. Դամբարաններ... 1.1. 6. Տիեզերականպատկերացումներ 3. Նյութական մշակույթը... ոա ոնա աաա նաաաաաաա աաա աաա ականա ...............1.1

Լւ

Նեո

ԼՆ

աաաաակաաաաաաաաաաաա

աաաչատաաաաաաաաաաաաաա

Նու

անուան

ո

աաա

ե

ապական

աաա

ա

եե.

Վ.Լ

Վ.Վ...

1...

եւու

Լեոնե

Լեւ

ե

աաա

աաա

ոա

Գլուխ

աաա

ւան

Լեա

աաաաւաառ

աաա,

ականա

աաա

աաա

ոա

Լ.Լ.

նաաարաան

Երկնայինլուսատուներ, մոլորակճներ.................

'

մշակույթը Երկաթեդարյամ

Պատմականակճամրկաա աաա Աաաա 2. Բնակավայրեր. Լեւո Վեն ա աոա Նա կակա կանան աաա աաաա 3. Տաճարականհամալիրնելն..ւ.ւմե.ն...եեեեեԼեւեւո եո ւա աաա 4. Դամբարաննելը..եԼմւնն աոնե ոա աաա Տ. Ա. Վաղ երկաթիդարաշրջանինյութականմշակույթը...................... 139 Բ. Երկաթիլայն տարածմանդարաշրջանիմշակույթը եՆ.

ւեմ.Լե.ե..եեԼ

աաաաաաաաաաաաաաը

եե

եե

ո

աաա

ապաաաաաաաաաա

աաա

աաապապապարաաաաայաաաակաաաաանան

աուն

1.

աաա

եւակ

ակու

աաա

Գլուխ 10 Տնտեսությունըբրոնզի,երկաթիդարաշրջաններում

աաա

Գլուխ 12 մշակույթը Վանի թագավորության եւե Լեւ Լեո Նեո աաանա: 1. Քաղաքաշիճությունն ամրոցաշինություն(Էրեբունի, Արգիշտիխինիլի,Թեյշեբաինի, Արագածիամրոցը) 2. Նյութական մշակույթը. Ատանա նանա աանաաաաաաա ն աճասնճապանհությում 3. Երկրագործություն ն 4. Պաշտամունք հավատալիքել... Վ.Վ...

ոո

ոա

ա

անանկ

ա

Վանա

աաա

Գրականություն Հապավումներիցանկ

.

.

:

..

ն անասնապանություն......................1 Երկրագործություն ն 1. Անցում արտադրող տնտեսության դրա աստիճանականզարգացումը... ՎՆ... աաւակեաանա, 2. Վաղ երկրագործություն................................. ու աճասնապահությունը 3. Երկրագործությունն բրոնզի դարաշրջանում Լ.Լ... Ա.

աաա

,

ո

եՆ

Նոա

.

ասան

ՕՆԻԿ

ՍԱՐԳՄԻ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

(ՀԻՆ

ՔԱՐԻ

ԽՆԿԻԿՅԱՆ

ՀՆԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԴԱՐԻՑ

ՎԱՆԻ ԹԱԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԻՆՉԵՎ

ԱՆԿՈՒՄԸ)

Ուսումնակաճձեռնարկ

Համակարգչային ձենավորող`

Ն.Օ.

Խնկիկյան

ԱՍՈՂԻԿ

Տպագրվածէ «ԱՍՈՂԻԿ» հրատարակչության տպարանում: Ֆորմատ՝60284 1/32, թուղթ՝ օֆսեթ,տպաքանակ՝ 200: Ք. Երնան, Ղ. Փարպեցի26/26 (գրասենյակ)

Ավան,ԴավիթՄալյան 45 (տպարան) Հեռ. (374 10) 54 49 82, 62 38 63 Էլ. փոստ` 1ոօ0ոՏօջին.ո