Հայաստանի խորհրդարանը և քաղաքական կուսակցությունները (1918-1920թթ.)

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ԱՐԱՐԱՏ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ

ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1918-1920 թթ.)

ԵՐԵՎԱՆ- 2005

ՀՏԴ 941 (479.25) : 329 (479.25) ԳՄԴ 63.3 (2Հ)-66.6 Հ-177 Աշխատությունը հրատարակության է երաշխավորել ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գիտական խորհուրդը Խմμագիր՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Հ. Մ. Հարությունյան Գրախոսներ ՝ պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ì.Ն. Ôազախեցյան. պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Ս.Ս.Ամիրյան Հակոμյան Ա.Մ., Հ 177

Հայաստանի խորհրդարանը ն քաղաքական կուսակցությունները (1918 - 1920թթ.), Երնան, 2005, 364 էջ:

Աշխատության մեջ հետազոտված է Հայաստանի առաջին Հանրապետության պետաիրավական ն հասարակական-քաղաքական երկու կառույցների՝ Հայաստանի խորհրդարանի ն հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմությունը: Քննության է առնված խորհրդարանի գործունեության հարցերի լայն շրջանակ՝ արդարադատության, ֆինանսավարկային, μյուջետային, հողային, գաղթականության, μանակի, արտաքին ոլորտի, սոցիալական, կրթամշակութային ն այլն: Վեր են հանված խորհրդարան-կառավարություն-կուսակցություն-խմμակցություն հարաμերությունները: Տրված է հայ քաղաքական կուսակցությունների համակարգված պատմությունը: Առավել հանգամանորեն է ներկայացված ՀՀ հիմնական կառավարող կուսակցության՝ Հ Յ Դաշնակցության գործունեությունը: Մենագրությունը նախատեսված է մասնագետ – պատմաμանների, քաղաքագետների ն ընթերցող լայն շրջանակների համար:

Ð 0503020913 0077(01)2005

2005թ.

ԳՄԴ 63.3 (2Հ)-66.6

 1SBN

ՀՅԴ Բյուրո ”

§Աñ¹աñրուÛրու¦ Ùաï»ւաßաñ ւÇí 4

ԱՐԱՐԱՏ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ

ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1918-1920 թթ.)

Հրատարակություն Հ Յ Դաշնակցության ԵðԵì²Ü-2005

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Սոցիալիզմի խորհրդային մոդելի ու կոմունիստական ամμողջատիրության խորտակումը, ԽՍՀՄ փլուզումը ն Հայաստանի անկախության հռչակումը նոր խնդիրներ առաջադրեցին հայ պատմաμանների առջն: Հիրավի, անսասան թվացող խորհրդային կայսրության կործանման հետնանքով մեկ տասնյակից ավելի խորհրդային հանրապետությունների շարքում Հայաստանը նս μռնեց անկախության դժվարին ուղին: 1991 թ. սեպտեմμերի 21ին համաժողովրդական ձայնատվությամμ (հանրաքվե) պաշտոնապես հռչակվեց Հայաստանի Հանրապետության (ՀՀ) անկախությունը: Արդ, մենք ապրում ենք ժողովրդավարական, պետաիրավական ն քաղաքական կառույցների ձնավորման ու կայացման մի μարդ ու հակասական ժամանակաշրջան: Մերօրյա դժվարին առաջընթացի ճանապարհին ճիշտ կողմնորոշվելու համար պատմաμանների առաջնահերթ խնդիրներից է անդրադառնալ մեր հեռու ն մոտիկ անցյալի պատմության էջերին: Այդպիսի մի ուսանելի ն դասառատ ժամանակաշրջան է Հայաստանի առաջին Հանրապետության (1918-1920 թթ.) շրջանը: Ներկայումս մեր անկախ պետականության կայացման, նրա հետագա զարգացման ու կատարելագործման ճանապարհին չափազանց մեծ գիտագործնական ու պատմաճանաչողական նշանակություն ունի Հայաստանի առաջին Հանրապետության ամμողջական պատմության ու մասնավորապես նրա խորհրդարանի պատմական փորձի ուսումնասիրումը ն ընդհանրացումը, որոնք, անկասկած, կարող են օգտաշատ ն ուսանելի լինել ներկայիս Հայաստանի պետաիրավական ու պետաքաղաքական կառույցների ձնավորման գործում: Հավասարաարժեք չափով կարնոր է նան հայ քաղաքական կուսակցությունների հարուստ ու հակասական պատմական անցյալի, նրանց գործունեության ն դրանց արդյունքում կուտակած փորձի գիտական ընդհանրացումը ն ստացած պատմական դասերի հաշվառումը: Ակներն է, որ ժողովրդավարական երկրում կուսակցությունների գոյությունն ու գործունեությունը սերտորեն կապված են խորհրդարանի ն ընդհանրապես պետական իշխանության քաղաքական համակարգի հետ: Սույն աշխատության մեջ մենք խնդիր ենք դրել հետազոտել Հայաստանի առաջին Հանրապետության պետաիրավական ն հասարակական-քաղաքական երկու շատ էական կառույցներ՝ Հայաստանի խորհրդարանը ն հայ քաղաքական կուսակցությունները: Սրանք այնպիսի առանցքային հաստատություններ են, առանց որոնց հնարավոր չէ ամμողջական պատկերացում կազմել ՀՀ հասարակական-քաղաքական ն պետական կյանքի մասին: «Պառլամենտ ն կուսակցություն այսօր իրարից անμաժանելի երնույթ են դարձել ազգային կյանքի մէջ,- կարդում ենք «Հայրենիք» հանդեսի անդրանիկ համարում1:

«Հայրենիք», Բոստոն, 1920, թիվ 3, էջ 27

Խորհրդարանը ժողովրդի ներկայացուցչության ու կամքի դրսնորման μարձրագույն ձնն է: Նա միաժամանակ ժողովրդավարական հաստատության μարձրագույն արտահայտություն է: Այս կապակցությամμ Հնչակյան կուսակցության հայտնի գործիչ ու գաղափարախոս Ս. Սապահ-Գյուլյանը գրում էր. «Դեմոկրատիայի քաղաքական հաստատության μարձրագույն ձնը արտահայտվել է ժողովրդական ներկայացուցչությամμ, խորհրդարանային, պառլամենտական դրությամμ»2: Սովորաμար խորհրդարանական պետություններում խորհրդարանի ն քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը անμաժանելի է: Ակներն է, որ կուսակցությունների մեծագույն մասը ձգտում է հասնել իշխանության կամ, համենայն դեպս, իշխող դիրքի, իսկ դրան հասնելու լավագույն, արդյունավետ ն օրինավոր ուղին խորհրդարանն է: Ժողովրդավարական համարվող պետության մեջ անհնար է պատկերացնել խորհրդարանը առանց կուսակցությունների: Իր հերթին, քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը չի կարելի համարել լիարժեք, եթե նրանք կտրված են խորհրդարանական կյանքից: «Այնտեղ, ուր կա պառլամենտ, խորհրդարան,- գրում էր Ս. Սապահ-Գյուլյանը,- անպայման պիտի լինեն կուսակցություններ... Պառլամենտական աշխատանքի զսպանակը կուսակցություններն են»3: Ահա խորհրդարան-կուսակցություն հասկացությունների այս դիալեկտիկ փոխկապակցությունը նկատի ունենալով է, որ մենք ուսումնասիրության թեմա ենք դարձրել Հայաստանի խորհրդարանի ն հայ քաղաքական կուսակցությունների միասնացված պատմությունը: Հայ քաղաքական կուսակցությունների գործունեության գնահատման կարնոր չափանիշ ենք համարել պետականության գաղափարի պաշտպանության նկատմամμ նրանց վերաμերմունքը: Անկախ պետականությունը վեր պետք է դասել ամեն մի կուսակցական, դասակարգային, ընկերային նեղ շահերից: Պետականությունը հստակորեն տարμերակել ենք կառավարությունից ն կառավարող կուսակցությունից: Աշխատության շարադրանքում հայոց պետականությունը ն նրա կառավարությունը քննվում ու գնահատվում են տարμեր հարթությունների վրա: Քննադատել այս կամ այն կառավարությանը ամեննին էլ չի նշանակում քննադատել, առավել նս ժխտել պետականությունը: Սրանք տարμեր հասկացություններ են: Եվ պետք է ասել, որ այս կերպ ենք մոտեցել հիմնական կառավարող կուսակցության՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության (ՀՅԴ), ինչպես նան մյուս կուսակցությունների գործունեությունը վեր հանելիս ու գնահատելիս: Հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմությանը անդրադարձել ենք այնքանով, որքանով դրանց գործունեությունը առնչվել է Հայաստանի խորհրդարանի ն ընդհանրապես ՀՀ պատմության հետ: Միաժամանակ խնդիր ենք դրել հայ քաղաքական կուսակցությունների գաղափարախոսության, ծրագրերի ն պրակտիկ մարտավարության հիման վրա μացահայտել ու

«Երիտասարդ Հայաստան», 17 սեպտեմ երի 1920 թ.: «Երիտասարդ Հայաստան», 17 սեպտեմ երի 1920 թ.:

դասակարգել նրանց ըստ գաղափարաքաղաքական ուղղվածության: Առաջին անգամ, պատմագիտության ներկայիս պահանջներով, համակարգված կերպով տրվում է հայ քաղաքական μոլոր կուսակցությունների գործունեությունը փոխկապակցության մեջ: Արժնորվում է դրանցից յուրաքանչյուրի խաղացած դերը Հայաստանի առաջին Հանրապետության ն հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում: Հայ քաղաքական (ազգային ն ոչ ազգային) կուսակցությունների գործունեության լուսաμանման ու μնութագրման համար մենք չափանիշ ենք ընդունել ոչ այնքան նրանց դրսնորած դասակարգային, սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական ուղղվածությունը, ինչպես որ ընդունված էր նախկինում` համաձայն մարքս-լենինյան ուսմունքի ու մեթոդաμանության, այլ ազգաշահության, պետականության, անկախության, մշակութային ն համանման այլ արժեքները: Խորհրդարանի ն քաղաքական կուսակցությունների գործունեության հետազոտման ընթացքում համակողմանիորեն վեր են հանվում խորհրդարան - կառավարություն - կուսակցություն - խմμակցություն հարաμերությունները: Միաժամանակ քննության է առնվում խորհրդարանի օրենսդրական ն ոչ օրենսդրական գործունեության հարցերի լայն շրջանակ՝ արտաքին ոլորտի, ֆինանսավարկային, μյուջետային, հողային, գաղթականության, ներգաղթի, μանակի, սոցիալ-տնտեսական, սոցիալական պաշտպանվածության, արտախորհրդարանական ն այլն: Ընդ որում ներկայացվում ու μնութագրվում են ոչ միայն խորհրդարանի ընդունած օրենքները ն որոշումները. այլ ըստ հնարավորին դրանք դիտարկվում են կիրառության մեջ: Այսպիսով, մեր առջն խնդիր ենք դրել ներկայացնել ՀՀ խորհրդարանի գիտական ու ամμողջական պատմությունը, μացահայտել Հայաստանի պետականության ձնն ու կառուցվածքը, միջազգային իրավունքի չափանիշերին պետականութան համապատասխանելը, նրա ժողովրդավարական մակարդակն ու μնույթը: ՀՀՀ Խորհրդահայ պատմագրության 70 տարիներին կոմունիստական (մարքս-լենինյան) գաղափարա-քաղաքական պատմահայեցողության դիրքերից հիմնականում խեղաթյուրվել ու ծուռ հայելու մեջ են ներկայացվել Հայաստանի առաջին Հանրապետության պատմությունը, ընդհանրապես, ն Հայաստանի խորհրդարանի ու հայ քաղաքական կուսակցություններինը` մասնավորապես: Խորհրդահայ պատմագրության մեջ, ինչպես հարկն է, չի ուսումնասիրված հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմությունը: Խորհրդային պատմակուսակցական գրականությունը ամμողջովին նվիրված է եղել կոմունիստական-μոլշնիկյան կուսակցության պատմության համակողմանի վերհանմանը ու գովերգմանը: Մնացած կուսակցությունները ներկայացվել են որպես հակաժողովրդական, հակահեղափոխական, հետադիմական ու արկածախնդրական, ուստի ն միակողմանիորեն դրանց անցած պատմական ուղին խարազանվել է ու սնացվել:

Խորհրդային ժամանակաշրջանում, մեր կողմից ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի (1918-1920 թթ.) վերաμերյալ, ըստ ուսումնասիրության μնագավառների, Հայաստանում ն Անդրկովկասի մյուս հանրապետություններում կազմվել ու հրատարակվել են փաստաթղթերի ու նյութերի ժողովածուներ4: Ներքոհիշյալ ժողովածուներում զգալի քանակությամμ նյութեր կան Հայաստանի առաջին Հանրապետության, Հայաստանի խորհրդարանի ն հայ քաղաքական առանձին կուսակցությունների գործունեության վերաμերյալ: Սակայն ինքնին հասկանալի է, որ այդ ժողովածուների կազմողները իրենց առջն խնդիր են դրել համապատասխան փաստաթղթերով ու նյութերով հիմնավորել պրոլետարիատի դասակարգային պայքարի ն խորհրդային իշխանության հաստատման անհրաժեշտությունը, ուստի ն դրանք կազմելիս՝ ցուցաμերվել է խիստ ընտրովի ու միակողմանի մոտեցում: Հետպատերազմյան չորս տասնամյակներին գրվել ու հրատարակվել են հարյուրավոր աշխատություններ, որոնք վերաμերում են Հոկտեմμերյան հեղափոխության, 1917-1920 թթ. Հայաստանի պատմության, Անդրկովկասում ն Հայաստանում μոլշիկների գործունեության ու խորհրդային իշխանության հաստատման հիմնահարցերին5: Անշուշտ, գերազանցապես պատմակուսակ7 Տես, «Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում», (1920-1930), հիշողությունների ն դոկումենտների ժողովածու, Ե., 1930, «Առաջին մասսայական հեղափոխական շարժումները Հայաստանում (Սայիսյան ապստամ ությունը)», (նյութեր եւ փաստեր, կազմողներ` Կ. Ղազարյան ն Ս. Ներսիսյան), Ե, 1932, «Հոկտեմ երյան սոցիալիստական մեծ ռնոլյուցիան ն սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում», (փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու), Ե. 1960, «Ռնոլյուցիոն կոչեր ն թռուցիկներ 19021921», (կազմել ն խմ ագրել է Խ.Հ. Բարսեղյանը), Ե., 1960, Բ. Ղարի ջանյան, Սովետական իշխանության համար մղված պայքարում (հոդվածներ, ելույթներ ն նյութեր 1917-1920 թթ.), Ե. 1966, “ԽՕքԵ6à çà ոՕ6åծó ՇՕՅåտՇêՕմ ՅոàՇտս Յ Ãքóçսս”.

/ÄՕêó/åíտû ս /àտåքսàոû 1917-1921ãã./, 16սոսՇս, 1958, “8åոսêսմ Օêտտ6քԵ ս 6ՕքԵ6à çà ՇՕՅåտՇêóþ ՅոàՇտԵ Յ /çåք6àմծæàíå”, /Ը6Օքíսê ծՕêó/åíտՕՅ, /àտåքսàոՕՅ ս Շտàտåմ/, Խàêó, 1958 ս ծք.:

Տես Ծ.Պ. Աղայան, Հոկտեմ երյան սոցիալիստական մեծ ռնոլյուցիան ն Բաքվի 1918 թ. սովետական իշխանությունը, Ե., 1948, նույնի` Հոկտեմ երյան ռնոլյուցիան ն հայ ժողովրդի ազատագրումը, Ե., 1957, Խ. Հ. Բադալյան, Անգլո-ամերիկյան գիշատիչ իմպերիալիզմի ագրեսիվ քաղաքականությունը Հայաստանում 1919-1920, Ե., 1951, նույնի` Դաշնակների կոնտրռնոլյուցիոն գործունեության մի քանի փաստերի մասին (1918-1920 թթ.), Ե., 1955, Գ. Բ. Ղարի ջանյան, Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունները սովետական իշխանության հաղթանակի համար մղված պայքարում, Ե. 1955, Ա. Ս. Հակո յան, Հոկտեմ երյան սոցիալիստական մեծ ռնոլյուցիան ն սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում, Ե., 1960, Ա. Ն. Սնացականյան, Հայ ժողովրդի ազատագրումն ու վերածնունդը, Ե., 1970, Հ. Ս. Սելիքյան, Հոկտեմ երյան հեղափոխությունը ն Կովկասյան անակը, Ե., 1970, Ս. Վ. Արզումանյան, Արհավիրքից վերածնունդ, Ե., 1973, Ա. Հ. Սելքոնյան, Սայիսյան ապստամ ության պատմության հարցի շուրջը, Ե., 1965, «Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծեր», Ե. 1967, Խ.Հ. Բարսեղյան, Սարքսիզմի տարածումը Հայաստանում, գիրք 2-րդ, Ե. 1975, նույնի` Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության ձեւավորումը, Ե., 1980, Գ. Ա. Գալոյան, Հերոսական մայիսից-հաղթական նոյեմ եր, Ե., 1980, /. Խ.

ցական μնույթի այս աշխատություններում նպատակ է դրվել ներկայացնել կոմունիստական կուսակցության անցած ուղին՝ միակողմանիորեն քննադատելով մյուս ոչ պրոլետարական կուսակցությունների ու հոսանքների գործունեությունը: Հիշյալ մենագրություններում մեր ուսումնասիրության առարկա հանդիսացող հիմնահարցերին՝ քաղաքական կուսակցություններին, խորհրդարանին ընդհանրապես ՀՀ պատմության հարցերին անդրադարձել են այն ասպեկտով ու այնքանով, որքանով հարկավոր է եղել իրենց առջն դրված խնդիրները լուծելու համար: Խորհրդային պատմակուսակցական գրականության մեջ ՀՀ (1918-1920 թթ.) ժամանակաշրջանը μնութագրվել է որպես ամենամռայլ, մղձավանջային, իսկ դաշնակների վարած քաղաքականությունը՝ կործանարար: Խորհրդային իշխանության հաստատման անհրաժեշտությունն ու անխուսափելիությունը հիմնավորելու համար, ինչպես ասում են, «չորն ու թացը խառնվել են իրար», պատմական շատ փաստեր անտեսվել են, չեն μացահայտվել ՀՀ ծանր իրավիճակի նան օμյեկտիվ պատճառները, երնույթները գնահատելիս՝ ցուցաμերվել է զուտ դասակարգային մոտեցում ն այլն: Կոմունիստական տիրապետող գաղափարայնությունը անխուսափելիորեն իր դրոշմն է թողել այդ աշխատությունների թե՛ μովանդակության, թե՛ հետապնդած նպատակների վրա: Խորհրդային պատմագրությունը, ըստ էության, նպատակ չի դրել վեր հանելու ՀՀ պատմությունը, իսկ եթե այս կամ այն խնդրի կապակցությամμ որոշ հեղինակներ անդրադարձել են այդ հիմնահարցերին, ապա սոսկ այն սնացնելու ն որոշակի քաղաքական, կուսակցական ու դասակարգային հաշիվներ մաքրելու նպատակով: Այն ժամանակվա ՀՀ ամենաազդեցիկ ու ղեկավար քաղաքական ուժի՝ ՀՅԴ դեմ մղվող գաղափարաքաղաքական պայքարում խեղաթյուրվել են առաջին հանրապետության դժվարին պատմության շատ էջեր: Բնականաμար, անվանարկվել է նան Հայաստանի խորհրդարանի պատմությունը: Մինչն վերջերս շատերն անգամ գաղափար չունեին, թե ինչպիսի պետական կառուցվածք է ունեցել ՀՀ, եղե՞լ է արդյոք խորհրդարան, թե՞ ոչ: Ավելին, նույնիսկ ժխտվել է նման պետականության գոյության փաստը, իսկ մայիսի 28-ը դիտվել է որպես «հայ աշխատավորության ստրկացման օր»6: Ավելի հաճախ Հայաստանի «անկախությունը» առնվել է չակերտների մեջ7: Որոշ հեղինակՀոԵԿս6åêտí, ÓՇտàíՕՅոåíսå ՇՕՅåտՇêՕմ ՅոàՇտս Յ /ք/åíսս, Է., 1954, Ã. /. ÃàոՕտí, ԽՕքԵ6à çà ՇՕՅåտՇêóþ ՅոàՇտԵ Յ /ք/åíսս, Խ., 1957, Ã./. /ՅåտսՇտí, ԽՕ/ՇՕ/Օո ÇàêàՅêàçԵտ Յ 6ՕքԵ6å çà ոà6åծó ս óոքՕԿåíսå ՇՕՅåտՇêՕմ ՅոàՇտս /1917-1921/, Է., 1964, “ՕԿåքêս սՇտՕքսս êՕ//óíսՇտսԿåՇêՕմ ՕքãàíսçàԱսս ÇàêàՅêàçԵտ, 16սոսՇս, 1967 ս ծք.:

Ա. Երզնկյան, Աշխատավորության դատարանին, Թիֆլիս, 1927, էջ 50 Ա. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմ երը, Ե., 1923, էջ 5, Խ. Հ. Բադալյան, Դաշնակների կոնտռնոլյուցիոն գործունեության մի քանի փաստերի մասին (1918-1920 թթ.), Ե., 1955, էջ 7-8, Ս. Վ. Արզումանյան, Արհավիրքից վերածնունդ, Ե. 1973, էջ 153, /, Խ. ՀոԵԿս6åêտí, óՇտàíՕՅոåíսå ՇՕՅåտՇêՕմ ՅոàՇտս Յ

ներ էլ ՀՀ խորհրդարանը որակել են որպես ֆիկցիա, «դաշնակցականների խորհրդարան»8 ն այլն: Որքան էլ, որ Դաշնակցությունը հանդիսացել է ՀՀ հիմնական կառավարող կուսակցությունը, այդուհանդերձ, իրավացի չեն այն հեղինակները, ովքեր հանրապետության, նրա խորհրդարանի պատմությունը նույնացնում են այդ կուսակցության պատմության հետ: Ա. Մռավյանը իր զեկուցումներից մեկում Հայաստանի խորհրդարանը համարել է դաշնակ մաուզերիստների սարքած «պառլամենտի պես մի μան»9"), ուրիշները՝ «μացարձակապես ֆիկցիա»,10 «այսպես կոչված Հայաստանի խորհուրդ», «կատակերգություն», «պառլամենտական խեղկատակություն»11 ն այլն: Ոմանց կարծիքով էլ հայ ժողովուրդը պետականություն ստացավ 1920 թ. նոյեմμերին՝ Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո12: Տակավին 1920-30-ական թվականներին հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմության զանազան հիմնահարցերին են անդրադարձել ճանաչված կուսակցական, պետական ու մշակութային գործիչներ՝ Ալ. Մյասնիկյանը, Ս. Կասյանը, Ա. Մռավյանը, Ա. Երզնկյանը, Ա. Հովհաննիսյանը, Ա. Կարինյանը, Հ. Ազատյանը, Գ. Աμովը, Ե. Չուμարը, Գ. Վանանդեցին, Թ. Մանդալյանը, Հ. Զորյանը, Ա. Բզնունին ն ուրիշներ13: Հասկանալի է, որ նմա/ք/åíսս, Է., 1954, Շ. 49, 56-57, /. Խ. ԽàծսաåՅ, ÈíտåքՅåíԱստ ս ãքàæծàíՇêàտ ՅՕմíà Յ ÇàêàՅêàçԵå, Խ., 1960, Շ. 63: Խ. /.ԽՕքտí, /ք/åíստ, ԽåæծóíàքՕծíàտ ծսոոՕ/àտստ ս ԸԸԸՔ, Կ. 11, Խ., 1929, Շ. 25.

Ա. Սռավյան, Հոդվածներ ն ճառեր, Ե., 1961, էջ 91. Գ. Ջաղեթյան, Սոտիկ անցյալից, Ե., 1969, էջ 11: Շ. Ամիրխանյան, Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում (1920), Սոսկվա, 1926, էջ 54-56: Խ. Հ. Բարսեղյան, Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության կազմավորումը, Ե., 1980, էջ 33: Ալ. Սյասնիկյան (Սարտունի), Կուսակցությունները գաղութահայության մեջ, Բեռլին, 1925, Ս. Կասյան, Սպեցիֆիկները ն սպեցիֆիզմը, Թիֆլիս, 1928, Ա. Սռավյան, Սոցիալիստ հեղափոխականները Անդրկովկասում, Ե., 1922, Նույնի` Ե՞ր ն ինչպես է հիմնադրվել Հայաստանի կոմունիստական ( ոլշ.) կուսակցությունը, Ե., 1928, Ա. Երզնկյան, Աշխատավորության դատարանին, Թիֆլիս, 1927, Ա. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմ երը, Ե., 1923, նույնի` Դաշնակցության իդեոլոգիայի ընթացիկ կուրսը /«Նորք», 1923, թիվ 3/, նույնի` Դաշնակցության սոցիալական ծագումը («Նորք», 1927, թիվ 1), Ա. Կարինյան, Դաշնակցությունը փաստերի դեմ, Թիֆլիս, 1926, նույնի` Հայ նացիոնալիզմի ուղին, Ե., 1926, նույնի` Հայկական ֆաշիզմի նորագույն «իմաստասիրությունը» («Լենինյան ուղի», 1928, թիվ 1-2), նույնի` Դաշնակցությունը ն իր գինակիցները, Ե., 1932, Հ. Ազատյան, Դաշնակցության հակահեղափոխական գործունեությունը 1903-1908 թթ. ժամանակաշրջանում, «Լենինյան ուղի», 1928, թիվ 1 ն 4, նույնի` Դաշնակցության դասակարգային նույթը («Նոր ուղի» 1929, թիվ 1-2), Գ. Ա ով, Դաշնակցությունը անցյալում ն հիմա, Ե., 1929, Ե. Չուար, Դաշնակցությունը սպեցիֆիզմի դրոշի տակ («Լենինյան ուղի», 1928, թիվ 11), Ջշրաֆյան, Հոկտեմ երյան հեղափոխությունը եւ Դաշնակցությունը («Լենինյան ուղի», 1928, թիվ 10), նույնի` Անկախ Հայաստանի իրավունքն ու պետականությունը

նատիպ աշխատությունները, որոնք ունեին կողմնակալ, քարոզչական ուղղվածություն, հեռու էին գիտական լինելուց: «Սպեցիֆիկների» ու «սպեցիֆիզմի» պատմությանն ու գաղափարաքաղաքական գնահատությանն է վերաμերում Ս. Կասյանի համանուն աշխատությունը: Կարծում ենք, որ նա ճիշտ է որակում «սպեցիֆիկներին» ու «սպեցիֆիզմը», երμ այս հոսանքը համարում էր սոցիալ-դեմոկրատական մարքսիստական շարժման մեջ որպես աջակողմյան թեքում: Բայց մյուս կողմից դժվար է համաձայնվել նույն հեղինակի այն գնահատականին, երμ, հիմք ընդունելով այս կազմակերպության կառուցվածքը ն սոցիալական կազմը, «սպեցիֆիզմը» μնութագրում էր որպես «ազգայնական-մեշչանական ն ինտելիգենտական մտածելակերպ ու գործելակերպ»14: «Սպեցիֆիկների» ի՞նչ ազգայնականության մանրμուրժուականության մասին կարող է խոսք լինել, երμ նրանց գաղափարական ու ծրագրային հիմնադրույթները ամμողջապես ներծծված էին սոցիալ-դեմոկրատական, մարքսիստական աշխարհայեցողությամμ ու գաղափարախոսությամμ: Բերված գրականության ցանկից դժվար չէ կռահել, որ նշված հեղինակների աշխատությունները, որոնք ավելի շատ ունեին μանավիճային, քարոզչական μնույթ, ամենից առաջ ուղղված էին ՀՅ Դաշնակցության դեմ: Այսպես՝ Ալ. Մարտունու գրքույկը գերազանցապես ուղղված է Դաշնակցության դեմ, ունի μանավիճային μնույթ ն չի հավակնում գիտական աշխատության: Նույնական որակում կարելի է տալ 1920-30-ական թվականների աշխատությունների մեծագույն մասին: Այդ ժամանակներում Դաշնակցության կազմակերպչական ջախջախումը տակավին հանգիստ չէր տալիս Խ. Հայաստանի քաղաքական ու գաղափարական ղեկավարությանը, քանզի նրանք լավ հասկանում էին, որ Դաշնակցության գաղափարախոսությունը ն հոգեμանությունը μավականին խորն է նստած լայն հասարակաշերտերի շրջանում: Ուստի պետք է գործի դրվեր խորհրդային-μոլշնիկյան քարոզչական մեքենան, μոլոր թույլատրելի ու անթույլատրելի միջոցներով վարկաμեկելու ն մարդկանց գիտակցությունից արմատախիլ անելու Դաշնակցության ազգային գաղափարները ն դրանով իսկ գաղափարաքաղաքական հող ստեղծել՝ Հայաստանի աշխատավորությանը ներգրավելու սոցիալիզմի ու կոմունիզմի կառուցման գործին: 1930-ական թվականներից, երμ հաստատվեց ստալինյան μռնավարչակարգը, ն ընդհուպ մինչ 1950-ական թվականների կեսերը, խորհրդահայ պատմագրության մեջ հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմության ուսումնասիրությամμ գործնականում չեն զμաղվել: Այսպես կոչված Խրուշչովյան «հալոցքի» պայմաններում որոշ չափով մեղմացավ նախկինում արմա(«Նորք», 1926, թիվ 2), Թ. Սանդալյան, Սայիսյան ապստամ ությունը, Ե., 1929, Հ. Զորյան, Հայ ուրժուական պատմագրության կոնցեպցիան ն Հայաստանի պատմության ուսումնասիրության հիմնական պրո լեմները («Նոր ուղի», 1931, գիրք 3), Ա. Բզնունի, Հայկական «Սմենավեխականությունը» («Նոր ուղի», 1931, գիրք 4): Ս. Կասյան, Սպեցիֆիկները ն սպեցիֆիզմը, Թիֆլիս, 1928, էջ 5:

տացած գաղափարական դոգմատիզմը, ն պատմաμանները սկսեցին զգուշորեն անդրադառնալ ազգային-ազատագրական շարժումների, հայ հասարակական մտքի ու քաղաքական կուսակցությունների պատմության հիմնահարցերին: 1960-ական թվականների սկզμներին լույս տեսավ Լ. Խուրշուդյանի ուսումնասիրությունը15: Նրանում հեղինակը կանգ է առել Սփյուռքում գործող հայ ավանդական երեք՝ ՀՅԴ, Ռամկավար ն Հնչակ կուսակցությունների հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի գաղափարախոսության ու քաղաքականության հարցերին, միաժամանակ համառոտակի անդրադարձել է այդ կուսակցությունների պատմական անցյալին, ինչպես նան մեզ հետաքրքրող 1918-1920 թթ. ժամանակաշրջանին: Լ. Խուրշուդյանը ցույց է տվել Դաշնակցություն կուսակցության դասակարգային էությունը ն դրականապես գնահատել հնչակյանների ն ռամկավարների գործունեությունը: Սակայն հասկանալի է, որ տիրապետող կոմունիստական գաղափարաքաղաքական ամμողջատիրության պայմաններում չէր կարող խոսք լինել կոմունիստական կուսակցությանը ն խորհրդային պետությանը ընդդիմադիր հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմության գիտական, օμյեկտիվ ու անաչառ շարադրանքի մասին: Այնուհետ, 1970-80-ական թվականներին, այսպես կոչված լճացման տարիներին, ավելի «ձախ» դիրքերից լույս տեսան Բ. Անանիկյանի, Հ. Վարդանյանի, Ա. Մնացականյանի, Բ. Օհանջանյանի ն ուրիշների աշխատությունները16, որոնք հետապնդում էին զուտ քաղաքական-քարոզչական նպատակներ: Այդ նույն թվականներին խորհրդային առանձին պատմաμաններ հաստատագրված պատմահայեցողության դիրքերից անդրադարձել են μուրժուական ու հատկապես մանրμուրժուական որակվող կուսակցությունների պատմության հարցերին: Անգամ հիմնախնդրի վերաμերյալ հրավիրվել է միութենական նստաշրջան (Ցխալտուμոյում ն Կալինինում), որոնցում Հայաստանից զեկուցումներով հանդես են եկել պատմաμաններ՝ Ծ. Աղայանը, Լ. Խուրշուդյանը, Կ. Խուդավերդյանը Ռ. Խուրշուդյանը: Զեկուցումների նյութերը ամփոփված են առանձին ժողովածուում17: Հարկ է ընդգծել, որ կոնֆերանսում Լ. Ա. Խուրշուդյան, Սփյուռքահայ կուսակցությունները ժամանակակից էտապում, Ե., 1964: Բ. Անանիկյան, Դաշնակցության գաղափարա-քաղաքական կրախը, Ե., 1974, Հ. Գ. Վարդանյան, Հայ ուրժուա-ազգայնական կուսակցությունների դիրքավորումը Ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին (1905-1907), Ե., 1975, Ա. Ն. Սնացականյան, Ընդդեմ պատմության դաշնակցական նենգափոխության, Ե., 1976, Բ. Ս. Օհանջանյան, Դաշնակցությունը առանց դիմակի, Ե., 1980, Ռ. Ա. Սարտիրոսյան, Դաշնակցության հակաժողովրդական գործունեությունը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին, Ե., 1987 ն ուրիշներ:

Խóքæóàçíûå ս /åոêՕ6óքæóàçíûå ոàքտսս ՔՕՇՇսս Յ Օêտտ6քՇêՕմ քåՅՕոԵþԱսս ս ãքàæծàíՇêՕմ ՅՕմíå //àտåքսàոû êՕíգåքåíԱսս/, Խ., 1980.

հայ պատվիրակների զեկուցումներում առաջ քաշված դրույթների ու եզրահանգումների հիմնական մասը, մեր կարծիքով, ճշմարտացի է ն ունի այժմեական գիտական արժեք: Տակավին 1970-ական թվականներին ակադեմիկոս Լ. Խուրշուդյանը պատրաստել էր ՀՅ Դաշնակցության սոցիալական էության μացահայտմանը նվիրված, իր ժամանակի համար արժեքավոր մի հոդված, որը, սակայն, իշխող գաղափարական խոչընդոտների պատճառով տպագրվեց ավելի ուշ18: Այստեղ հեղինակը μազմապիսի փաստերով հիմնավորում, պաշտպանում ու զարգացնում է ակադեմիկոս Ա. Հովհաննիսյանի տեսակետը Դաշնակցություն կուսակցության մանրμուրժուական սոցիալական էության վերաμերյալ: Այդ մասին իր տեղում կլինի ավելի հանգամանալի անդրադարձ: Հայ հասարակական հոսանքների, քաղաքական կուսակցությունների, արնմտահայության ազատագրության խնդրում արտահայտած ծրագրային փաստաթղթերի ու դիրքորոշումների լուսաμանմանն է նվիրված պրոֆ. Ա. Համμարյանի մենագրությունը19" որը, անտարակույս, ներդրում է հայ հասարակական մտքի պատմության ամμողջացման ճանապարհին: Ուսումնասիրությունը ընդգրկում է 19-րդ դարի վերջը - 20-րդ դարի սկիզμը, մինչն 1917 թ.: Ուշագրավ է նան նույն հեղինակի ՀՅ Դաշնակցության քաղաքական կողմնորոշմանը նվիրված հոդվածը20: 1980-ական թվականներին պաշտպանվեցին երիտասարդ պատմաμաններ՝ Ռ. Խուրշուդյանի, Ս. Մելիքյանի Դ. Խեչումյանի ատենախոսական թեզերը, որոնք նվիրված էին հայ քաղաքական առանձին կուսակցությունների պատմության հարցերին21: Պէտք է ասել, որ սրանք իրենց ժամանակի ու պայմանների համար արժեքավոր ուսումնասիրություններ են, որոնցում (փաստական հարուստ նյութից μացի) մի շարք դրույթներ ու եզրահանգումներ տակավին պահպանում են իրենց գիտական արժեքը: ՀՀՀ Հայաստանի առաջին Հանրապետության ու քաղաքական կուսակցությունների նորովի լուսաμանման ժամանակաշրջանը, իրոք, սկսվում է 1988 թ. Արցախյան շարժումից: Այդ շարժումը ն հայոց պատմության «սն» ն

2óքաóծտí /. /., Խ ՅՕոքՕՇó Օ ոåíսíՇêՕմ ՕԱåíêå “ՇՕԱսàոԵíՕմ ՇóùíՕՇտս ոàքտսս ÄàաíàêԱóտþí”, «Լրա եր», 1988, թիվ 7 (հուլիս), էջ 12-31

Ա. Ս. Համ արյան, Հայ հասարակական-քաղաքական միտքը արնմտահայության ազատագրության ուղիների մասին, Ե., 1990: Ա. Ս. Համ արյան, ՀՀ Դաշնակցություն կուսակցության քաղաքական կողմնորոշման շուրջ (1890-1917), («Լրա եր» ՀՀ ԳԱԱ հաս. գիտ. 1991, թիվ 2, էջ 3-16:

2óքաóծտí Ք. /., ԽքստսԿåՇêսմ àíàոսç ոՕոստսêս ս սծåՕոՕãսս àք/տíՇêՕմ /åոêՕ6óքæóàçíՕմ ոàքտսս ÃíԿàê/1917-1921ãã./, /àՅտՕքåգåքàտ/, Է., 1981, Ը. Ã. Խåոսêտí, ԽՕքԵ6à 6ՕոԵաåՅստՇêսõ ՕքãàíսçàԱսս ÇàêàՅêàçԵտ ոքՕտսՅ սծåՕոՕãսս ս ոՕոստսêս /åոêՕ6óքæóàçíՕմ ոàքտսս ýՇåքՕՅ /1908-1918ãã./, /àՅտՕքåգåքàտ/, Է., 1983, Ä. Ը. 2åԿó/տí, êքստսԿåՇêսմ àíàոսç սծåՕոՕãսս ս ոՕոստսêս /ք/տíՇêՕմ íàքՕծíՕմ ոàքտսս /1917-1921ãã./, /àՅտՕքåգåքàտ/, Է., 1987.

«սպիտակ» էջերի լուսաμանությունը կարծես հանդես եկան միաժամանակ՝ քաղաքական ուժ տալով ու լրացնելով միմյանց: Լույս տեսան տասնյակ ճանաչված պատմաμանների, հայոց պատմության ամենատարμեր խնդիրներին ու մասնավորապես Հայաստանի առաջին Հանրապետությանը, հայ քաղաքական կուսակցություններին, Հայկական Հարցին ու համանման հիմնախնդիրներին նվիրված հոդվածներ, գրքեր ու գրքույկներ22: ՀՀՀ ՀՀ ու նրա խորհրդարանի պատմության լուսաμանումը սկիզμ է առնում դեռ հանրապետության գոյության շրջանից: Նրա առաջին տարեգիրներն են եղել ՀՅԴ գործիչներ, խորհրդարանի պատգամավորներ Ս. Վրացյանը, Հ. Քաջազնունին, Ալ. Խատիսյանը, Հ. Տեր-Հակոμյանը (Իրազեկ). Ռ. Տեր-Մինասյանը, Ա. Բաμալյանը, Վ. Նավասարդյանը, Կ. Սասունին ն այլոք, որոնք հանդիսացել են ոչ միայն այդ ժամանակաշրջանի դեպքերի ականատեսը, այլ դրանց հիմնական մասի ակտիվ մասնակիցն ու կազմակերպիչը: Վ. Հ. Սելիքյան, Փետրվարյան հեղափոխությունը ն հայկական ազգային խորհուրդների ստեղծումը (1916-1917 թթ. հոկտեմ եր), «Լրա եր» հաս. գիտ., Ե., 1989, թիվ 6, Գ. Սանուկյան, Քաղաքական կուսակցությունները ՀՀ խորհրդարանում, «Նորք», 1991, թիվ 5, Ս. (Սերհակ) Ամիրյան, Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության գնահատականի շուրջը, «Նորք», 1991, թիվ 1, Հ. Ռ. Սիմոնյան, Թուրք-հայկական հարա երությունների պատմությունից, Ե., 1991, նույնի` Անդրանիկի ժամանակը, գ. 1, 2, Ե., 1996, Կ. Խ. Սարդարյան, Պատմություն ն իրականություն, Ե., 1991, Գ. Ա. Գալոյան, Հայկական հարցը ն միջազգային դիվանագիտությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո «Լրա եր» հաս. գիտ., 1993, թիվ 4, Ա. Հակո յան, Հայաստանի Հանրապետություն, Ե., 1992, նույնի` Անկախության գաղափարը Հ.Յ.Դաշնակցության ծրագրերում (1890-1920 թթ.), «Լրա եր» հաս. գիտ., 1993, թիվ 3, նույնի` ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովը, Ե., 1994, Ռ. Լ. Խուրշուդյան, Հայ ժողովրդավարության քաղաքական ուղեգիծը (1917-1918 թթ.), «Լրա եր» 1993, թիվ 1, Վլ. Ղազախեցյան, Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ., «Ազատամարտի» հավելված «Սիտք», Ե., 1993, Լ. Ա. Խուրշուդյան, Հայկական հարցը, Ե., 1995, Գ. Բ. Ղարի ջանյան, Ցեղասպանությունը պատմության դատաստանի առաջ, Ե., 1995, Ա. Համ արյան, Ս. Ստեփանյան, Հայոց Ցեղասպանությունը, Ե., 1995, Ռ. Սահակյան, Կ. Խուդավերդյան, Հայոց Ցեղասպանությունը, տասնամյակների լույսի ներքո, Ե., 1995, Հ. Ս. Հարությունյան, Լեռնային Ղարա աղը 1918-21 թթ., Ե., 1996, Ռ. Ավագյան, Հանցավորությունը Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում (1918-1920 թթ.), Ե., 1997, Է. Ա. Զոհրա յան, 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Ե., 1997, Վ. Հ. Սելիքյան, 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունը ն Հայաստանը, Ե., 1997, Ս. Հ. Սելիքյան, Սոցիալիստ-հեղափոխականները Հայաստանում ն Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում 1900-1920 թթ., Ե., 1997, Հ. Ա. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918թ., Ե., 1997, Գ. Ա. Գալոյան, Հայաստանը ն մեծ տերությունները 1917-1923թթ., Ե., 1999, ÍàãՕքíûմ Խà-

քà6àõ Յ 1918-1923ãã., Շ6Օքíսê ծՕêó/åíտՕՅ ս /àտåքսàոՕՅ. ԷքåՅàí, 1992, ՕտՅ. քåծ. 8. /. Խսêàåոտí, /ք/տíՇêսմ ՅՕոքՕՇ ս ãåíՕԱսծ àք/տí Յ 1óքԱսս/1913-1919/, Խàտåքսàոû ոՕոստàքõսՅà ԽÈÄ ԽàմçåքՕՅՇêՕմ Ãåք/àíսս, ՇՕՇտàՅստåոԵ 8. /. Խսêàåոտí, ԷքåՅàí, 1995, Ã. /. /ՅåտսՇտí, ԽքåՇտ-/ստՕՅՇê: êàê 6ûոս ՕտտՕքãíóտû 1óքԱսåմ ԽàքՇ, /քծàãàí ս Խàտó/, ԷքåՅàí, 1994 ս ծք.

ՀՀ պատմության ուրվագիծը առաջին անգամ տվել է Ս. Վրացյանը ՀՅԴ պաշտոնաթերթեր՝ «Հորիզոնի», «Զանգի», «Հայաստանի աշխատավորի», «Հառաջի» համարներում պարμերաμար զետեղված հոդվածաշարերով: Թերթային խմμագրականներից ու հոդվածներից զատ` 1920 թ. Բոստոնում լույս տեսավ «Անկախ Միացյալ Հայաստան» գրքույկը23: 1922 թ. «Հայրենիք» հանդեսում լույս տեսավ Ս. Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետություն» վերտառությամμ պատմական ակնարկը24, իսկ 1923 թ.` «Հուշեր մոտիկ անցյալից» աշխատությունը25: Սրանցում Ս. Վրացյանը ուրվագծել է ՀՀ սկզμնավորման պատմությունը՝ ավելի կատարյալը թողնելով ապագային: Եվ պետք է ասել, որ նա փայլուն կատարեց իր խոստումը: 1928 թ. լույս տեսավ նրա հիմնարար աշխատությունը26: Այն հետագայում μարելավվեց ն 1958 թ. վերահրատարակվեց Բեյրութում: Գիրքն ունեցավ նան այլ հրատարակություններ: Սույն մենագրությունը իրավամμ համարվում է ՀՀ պատմությանը նվիրված ամենաամμողջական աշխատությունը, որը կարելի է համարել ն՛ պատմագիտական ուսումնասիրություն, ն՛ հուշագրություն: Մեծարժեք աշխատություն է նան Ալ. Խատիսյանի հուշագրային մենագրությունը՝ նվիրված ՀՀ ծագման ու զարգացման պատմությանը27: ՀՀ պատմաքաղաքական դեպքերի ու իրադարձությունների գնահատումներին, հայ քաղաքական կուսակցությունների ն խորհրդարանի վերջին փուլի գործունեությանն են նվիրված Հակոμ Տեր-Հակոμյանի (Իրազեկի) հուշերը28: ՀՀ պետական կառուցվածքի ն ժողովրդավարական համակարգի առաջին քննադատներից է Հ. Քաջազնունին իր հայտնի աշխատությամμ29: Մինչ ներքոհիշյալ գրքին անդրադառնալը իրազեկենք, որ ՀՀ առաջին վարչապետ Հ. Քաջազնունին իր արտասահմանյան հայտնի գործուղման ժամանակ, ԱՄՆ-ի համակրանքը շահելու նպատակով, պատրաստել ն 1919 թ. աշնանը ամերիկյան սենատին էր ներկայացրել «Հայաստանի Հանրապետություն» վերտառությամμ հուշագիրը: Այդ ամփոփ աշխատության մեջ հեղինակը փաստական հարուստ նյութերի հիման վրա տվել է ՀՀ տասնվեց ամիսների սեղմ, սակայն μովանդակալից պատմության ուրվագիծը: Հ. Քաջազնունու կազմած այս հուշագիր-պատմության ինքնագիր օրինակը պահվում է ՀՀ ՊԿՊ արխիվային ֆոնդում30: Արժեքավոր ուշագրավ այս փաստաթուղթը հրատարակվել է պրոֆ. Վլ. Ղազախեցյանի կողմից31:

Ս. Վրացյան, Անկախ ն Սիացյալ Հայաստան, Բոստոն, 1920: «Հայրենիք», Բոստոն, 1922, թիվ 1-2: «Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր): Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Փարիզ, 1928: Ալ. Խատիսյան, Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, Բեյրութ, 1968: Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956: Հ. Քաջազնունի, Հ.Յ.Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Պուքրեշ, 1923: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 498: Հ. Քաջազնունի, Հայաստանի Հանրապետություն, Ե., 1993:

Մի քանի տարի անց՝ պատմաքաղաքական դեպքերի կտրուկ շրջադարձներից հետո, Հ. Քաջազնունին գրում է իր հանրագումարային զեկուցումաշխատությունը՝ «Հ.Յ.Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս», որում Դաշնակցության հանդեպ կայացնում է խիստ դատավճիռ: ՀՅԴ Վիեննայի խորհրդաժողովը (1923 թ.) մերժում է զեկույցի հիմնական գաղափարը, որից հետո Քաջազնունին դուրս է գալիս կուսակցության շարքերից ն վերադառնում հայրենիք՝ Խ. Հայաստան: Սակայն այդ մեղայական աշխատությունը չփրկեց նրան ստալինյան μռնաճնշումներից: Այս գրքի առնչությամμ պատասխան քննադատական աշխատություններ ու հոդվածաշարեր գրեցին Քաջազնունու նախկին կուսակից ընկերներ՝ Ս. Վրացյանը, Վ. Նավասարդյանը, Ա. Ջամալյանը ն ուրիշներ32: Հ. Քաջազնունին իր այս գրքում անդրադարձել է ՀՅԴ գործունեության հետ առնչվող μազմապիսի հարցերի, տվել դրանց սուր ն ոչ միանշանակ գնահատականներ: Ընդսմին նա անդրադարձել է նան ՀՀ պատմության ն Հայաստանի խորհրդարանի գործունեության խնդիրներին: Հ. Քաջազնունին μավականին մռայլ գույներով է տալիս ՀՅԴ, Հայաստանի կառավարության ու խորհրդարանի գործունեության քաղաքական գնահատականը: Աշխատության վերնագիրը ինքնին μովանդակում է նրա էությունը: Անշուշտ, հեղինակի կողմից արվող քննադատության մի որոշ մասը դառը ճշմարտություն է: Սակայն նրա գնահատականների ու որակումների մի զգալի մասը, կարծում ենք, սուμյեկտիվ են ն ոչ արդարացի: ՀՀ ն ՀՅԴ երμեմնի քաղաքական ու պետական գործիչը 1920-ական թվականների սկզμների քաղաքական կոնյունկտուրայի ազդեցության տակ գրում էր. «Պառլամենտ չկար Հայաստանում, մի դատարկ ձն էր առանց պարունակության»33: Այնուհետն շարունակում էր. «Պետական հարցերը քննության էին առնվում ու լուծվում դռնփակ, դաշնակցական ֆրակցիայի սենյակում ու ապա հայտարարվում պառլամենտի ամμիոնից: Իրոք չկար ն պառլամենտական ֆրակցիա, որովհետն սա դրված էր Դաշնակցության μյուրոյի խիստ հսկողության տակ ու պարտավոր էր կատարել նրա հրամանները»34: Ահա այսպիսին էր նախկին դաշնակցական երնելի գործչի մեղադրանքը իր իսկ կուսակցության հասցեին: Ուսումնասիրությունը մեզ μերել է այն հետնության, որ վերոհիշյալ տողերի հեղինակը գույները μավականին խտացրել է: Այդ մասին կխոսվի իր տեղում: Քաջազնունու քննադատական դիտողությունները, թերնս, կարելի է տարածել Բյուրո-կառավարության ժամանակաշրջանի վրա (1920 թ. մայիս-նոյեմμեր): Գրքում տրված որակումներն ու գնահատականները խիստ են, հաճախ կողմնակալ ու վիճելի: Հեղինակը ձգտել է ամեն կերպ

Ս.Վրացյան, Խարխափումներ, Պոսթըն, 1924, Վ. Նավասարդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության անելիքը, Գահիրե, 1924, Ա. Ջամալյան, Հ. Քաջազնունին ն Հ.Յ.Դաշնակցությունը («Հայրենիք», 1924, թիվ 3, էջ 48-60, թիվ 4, էջ 117-130): Հ. Քաջազնունի, Հ.Յ.Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Պուքրեշ, 1923, էջ 45: Նույն տեղում:

հիմնավորել գրքի հանրահայտ վերնագրի ճշմարտացիությունը, այն է՝ ՀՅԴ պետք է հեռանա ասպարեզից ն իր տեղը զիջի հայ μոլշնիկներին: ՀՀ պատմության առաջին ուրվագծող հեղինակներից մեկն էլ μազմավաստակ պատմաμան Լեոն է՝ իր «Անցյալից» աշխատությամμ35: Քաղաքական դեպքերին ականատես ու մասնակից հեղինակը հուշերի ու դատումների ձնով մեկ ամμողջ գլուխ (յոթերորդը) հատկացրել է Հայաստանի 1918-1920 թթ. անկախության հակիրճ պատմությանը: Այնտեղ կան դառը ճշմարտություններ, ճիշտ վերագնահատումներ: Բայց ն այնտեղ կարելի է հանդիպել երμեմն վիճելի մտքերի, կառավարող կուսակցությանը հասցեագրված անհարկի մակդիրների ու արտահայտությունների36: Հայ հասարակական մտքի ն քաղաքական կուսակցությունների ուսումնասիրության տեսակետից ուշադրության արժանի է «սպեցիֆիկների» գաղափարախոս Դ. Անանունի եռահատոր կապիտալ աշխատությունը37: Այստեղ հեղինակը «սպեցիֆիկյան» դիրքերից տվել է 19-րդ դարի ն 20-րդ դարի սկզμի ռուսահայ հասարակական-քաղաքական մտքի ն սոցիալ-տնտեսական հարաμերությունների զարգացման պատմությունը: Այնտեղ, մեր կարծիքով, վիճելի ու անընդունելի առանձին դրույթների ու դատողությունների կողքին կան նան ճշմարիտ ն ուսանելի մտքեր ու հետնություններ, որոնք որոշակի ներդրում են հայ հասարակական-քաղաքական մտքի պատմության մեջ: Հայաստանի խորհրդարանի, Դաշնակցության` որպես կառավարող կուսակցության գործունեության քննադատությանն են նվիրված Գրիգոր Ջաղեթյանի հոդվածաշարերը՝ «Հայաստանի պառլամենտը», «Դաշնակցական շեֆերի հաշվետվությունը», «Դաշնակցականների արդարադատությունը» ն այլն, որոնք լույս են տեսել «Ռանջμար Իրանի» թերթի 1922 թ. համարներում38: Այդ հոդվածներում գնահատելին ու արժեքավորն այն է, որ Հայաստանի խորհրդարանի ն դաշնակցական կառավարության ու ղեկավարների մասին հիշողություններ է պատմում ու μնութագրություններ անում ՀՀ պատասխանատու պաշտոններ վարած ն այդ թվում պետական թիվ մեկ վերահսկիչ աշխատած գործիչը: Տեղին ու արդարացի են հուշագրողի մերկացումները հանրապետության պետական ապարատի վերին ն ստորին օղակներում առկա շահատակությունների, կաշառակերության, պետական ու μարեգործական միջոցների յուրացումների, μռնությունների ու μռնագրավումների մասին ն այլն: Ասենք, որ նման երնույթների մասին փաստում են նան դաշնակցական հեղինակները ն ժամանակի իրենց մամուլը: Սակայն, կարծում ենք, որ իրավացի չէ հեղի35

Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925: Լեո, նշվ. աշխ., 404, 413, 454-456 ն այլն: Դ. Անանուն, Ռուսահայերի հասարակական զարգացումը 19-րդ դարում (1800-1870), հ. 1, Բաքու, 1916, /1870-1900/, հ. 2, Էջմիածին, 1922, (1901-1918), հ. 3, Վենետիկ, 1926: Հոդվածաշարը լույս է տեսել առանձին գրքույկով` տես Գ. Ջաղեթյան, Սոտիկ անցյալից, Ե., 1969:

նակը, երμ նմանատիպ մեղադրանք է վերագրում ամμողջ խորհրդարանին, Դաշնակցություն կուսակցությանը ն կառավարությանը: Գ. Ջաղեթյանի գրքույկում տեղ են գտել փաստական մի շարք անճշտություններ: Օրինակ՝ չի կարելի համաձայնել հեղինակի այն պնդմանը, թե «Դաշնակցականների ճնշման տակ 1919 թ. մայիսին Հայաստանի խորհուրդը լուծարվեց»39: Նախ՝ Հայաստանի խորհուրդը արձակվել է 1919 թ. հունիսի 5-ին, իսկ երկրորդ՝ խորհուրդը ինքնալուծարման ենթարկվեց այն μանի հետանքով, որ երեք կուսակցությունների (ՀԺԿ, սոց.- դեմ. ն էսէռական) խմμակցությունները (թվով 18 պատգամավորներ), μողոքելով կառավարության մայիսի 28-ին հրապարակած «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի մասին» ակտի դեմ, ցուցադրաμար հեռացան խորհրդարանից: Դրանից հետո չէր մնում այլ μան, քան դադարեցնել խորհրդի աշխատանքները ն արագացնել նոր խորհրդարանի ընտրությունները: Փաստական անճշտություն ն միտումնավորություն պետք է համարել հուշագիր Գր. Ջաղեթյանի հայտնած այն տեղեկությունը, թե Արտակարգ դատարանների մասին կառավարության օրենքը ընդունվել է 1920 թ. մայիսյան դեպքերից հետո ն իμր «այդ օրենքի ուժը տարածվել է հրապարակումից մի ամիս առաջ կատարված հանցանքների վրա»40: Իրականում այդ օրենքը ընդունվել է նախարարների խորհրդի մայիսի 8-ի նիստում, այսինքն այն μանից առաջ, երμ նոր պետք է ծավալվեին մայիսյան ապստամμության հիմնական իրադարձությունները, ուստի հարկ չէ խոսել այդ օրենքի հետադարձ գործադրության մասին: Պատմական գրականության մեջ մեր կողմից քննվող հիմնահարցերին՝ խորհրդարանին ն կուսակցություններին նվիրված ուսումնասիրություններ մինչ օրս չկան: Այս տեսակետից առանձնանում է, թերնս, միայն Արշամ Խոնդկարյանի «Օպոզիցիան Հանրապետական Հայաստանում» հուշերի հոդվածաշարը41: Անշուշտ, էսէռական կուսակցության այս գործիչը, իր հուշերը շարադրելիս, առանձին դեպքերում հանդես է μերել կողմնակալ մոտեցումներ: Օրինակ՝ մենք համակարծիք չենք Ա. Խոնդկարյանի արտահայտած այն մտքին, թե հայ քաղաքական μոլոր կուսակցությունները դարձան «հայ նորաստեղծ պետական կյանքի շարժիչ ուժերը»42: Ինչպես հետո կտեսնենք՝ իրականում «ձախ» կուսակացությունները՝ (էսէռները, որի ղեկավար անդամն էր հենց ինքը՝ Ա. Խոնդկարյանը, սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկները ու հատկապես μոլշնիկները) դեմ էին Հայաստանի անկախությանը ն կամա թե ակամա՝ խարխլում էին հայոց պետականության հիմքերը: Իսկ ինչ վերաμերում էր «աջ» համարվող Հայ ժողովրդական կուսակցությանը (ՀԺԿ), ապա նա ուներ ոչ այնքան հակաանկախական ու հակապետական μնույթ, որքան՝ հակադաշնակցական:

Գր. Ջաղեթյան, Սոտիկ անցյալից, Ե., 1969, էջ 9: Գր. Ջաղեթյան, նշվ. աշխ., էջ 24: «Վեմ», Փարիզ, 1933, թիվ Ա, Բ, 1934, թիվ Գ, Ե, Զ: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Ե, էջ 52:

Վերապահությամμ պետք է մոտենալ նան Ա. Խոնդկարյանի` իր կուսակցության գործունեությանը տված այն գնահատականին, թե էսէռների ընդդիմությունը եղել ու մնացել է պատասխանատու դիրքերում43: «Մենք (էսէռները Ա. Հ.),- գրում էր Ա. Խոնդկարյանը,- անպատասխանատու ընդդիմադիրներ չէինք ոչ Հայաստանի խորհրդում, ոչ էլ, առհասարակ, Հայաստանում»44: Սակայն այդ մասին իր տեղում կտեսնենք, որ էսէռ պատգամավոր Ա. Խոնդկարյանը 1919 թ. օգոստոսին արտահայտել է միանգամայն հակադիր տեսակետ45: Մեր առաջ ծառացած հիմնահարցի լուսաμանման համար սկզμնաղμյուրի նշանակություն ունի ՀՅԴ երնելի գործիչ Ռ. Տեր-Մինասյանի μազմահատոր հուշերի՝ ՀՀ պատմության շրջանին վերաμերող հատորը46: Այն սկսվում է Հանրապետության սկզμնավորումից՝ հասցնելով մինչ 1920 թ. մայիսյան դեպքերը: Ռուμենը կուսակցության մեջ` պետության կառավարման խնդիրներում, հարում էր «հեղափոխական», այսպես կոչված «կոմիտաջիության» թնին: Ուստի գրքում տրված նրա մի շարք գնահատականներին մոտեցել ենք քննադատաμար ու առանձին դեպքերում վերապահությամμ: Պետք է ասել, որ անցած ժամանակաշրջանում սփյուռքում ստեղծվել է հարուստ գրականություն հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմության վերաμերյալ47: Սփյուռքի կուսակցական մամուլում հրատարակվել են նան մեր ուսումնասիրության թեմային առնչվող ուշագրավ հոդվածներ, որոնցից առանձնապես կուզենայինք առանձնացնել Ս. Սնարի48, Բենհուրի49, Հ. Քուրքչյանի50 ն Ռ. Հովհաննիսյանի51 հոդվածաշարերը: Մեր ժամանակներում ՀՀ ամμողջա73

Նույն տեղում, էջ 53: Նույն տեղում, էջ 54: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 10 օգոստոսի, 1919 թ.: Ռու են, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ. է. Լոս Անճելըս, 1952: Ս. Վարանդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության պատմություն, հ. 1, Փարիզ, 1932, հ. 2, Գահիրե, 1950, Ս.Գ . Öիզմեճյան, Պատմություն ամերիկահայ քաղաքական կուսակցությանց (1890-1925), Ֆրեզնո, 1930, Ա. Կիտուր, Պատմություն Ս.Դ. Հնչակյան կուսակցության /1887-1963/, Հ.Ա.,Պեյրութ, 1962, Հ.Բ.Պեյրութ, 1963, Ա. Դար ինյան, Հայ ազատագրական շարժման օրերեն, Փարիզ, 1947, Սալխաս, Ապրումներ, Հ.Ա. Պեյրութ, 1956, Լ. Չորմիսյան, Կուսակցությունները ն հայրենիքը, Փարիզ, 1946, Նույնի` Կուսակցությունները, Ե., 1995, Ա. Յափուճյան, Համառոտ պատմություն Ռամկավար ազատական կուսակցության, Գահիրե, 1977, Ա. Ջամալյան, Հ.Յ. Դաշնակցությունը ն ընկերվարությունը, Պեյրութ, 1979, Վ. Ղազարյան, Արմենական կուսակցություն /ակնարկներ/, Պեյրութ, 1985, Հ. Տասնապետյան, Հ.Յ. Դաշնակցությունը իր կազմությունեն մինչն Ժ. ընդհ. ժողովը /1890-1924/, Աթենք, 1988 ն ուրիշներ: Ս. Սնար, Կուսակցությունները Հայկական հանրապետության մեջ, «Հայրենիք», Բոստոն, 1920, թիվ 3: Բենհուր, Կուսակցությունները ն անոնց դերը, «Հայրենիք», 1929, թիվ 3: Հ. Քյուրքչյան, Ուրվագիծ Հ.Յ.Դ. պատմության 1919-1924 հնգամյակի, «Ազդակ շաաթօրյակ», Դ. տարի, 1973, թիվ 35-42: Ռ. Հովհաննիսյան, Հ.Յ. Դաշնակցության դերը, «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.:

կան պատմությանը նվիրված μարձրարժեք հիմնարար գործը, անկասկած, ամերիկահայ պատմաμան Ռիչարդ Հովհաննիսյանի μազմահատոր մենագրությունն է անգլերեն լեզվով52: Ուշադրության է արժանի նան սփյուռքահայ պատմաμան Ռ. Փիրումյանի աշխատությունը53: Այս ամենից զատ` ժամանակի ընթացքում խնամքով կազմվել ն սփյուռքում լույս են տեսել կուսակցությունների գործունեությանը վերաμերող փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածուներ ն այլն54: ՀՀՀ ՀՀ խորհրդարանի ն հայ քաղաքական կուսակցությունների պատմության լուսաμանման համար լայնորեն օգտագործել ենք հանրապետության կենտրոնական արխիվների ֆոնդերը: Մասնավորապես հետազոտված են ՀՀ ՊԿՊԱ (ներկայումս` ՀԱԱ) «Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ.» μաժնի μոլոր ֆոնդերը, այդ թվում՝ 198 («Հայաստանի խորհրդարան») ֆոնդը: Հարկ է նշել, որ Հայաստանի խորհրդի ընդունած օրենքները ի մի են μերվել ու հրատարակվել առանձին ժողովածուով: Խորհրդի օրենքների այդ հավաքածուն պահվում է ՀՀ ՊԿՊԱ 200 «ՀՀ արտգործնախարարության» ֆոնդում55: ՀՀ երկրորդ գումարման խորհրդարանի ընդունած օրենքների հավաքածուն, որը տպագրված է μյուլետենների ձնով, պրակներով, պահվում է 202 «ՀՀ ֆինանսների նախարարության» ֆոնդում56: Հայաստանի խորհրդարանի ընդունած օրենքները կազմված ն հրատարակված են նան առանձին գրքերի ձնով57: Աղμյուրագիտական առավել մեծ արժեք ունի 1998թ. լույս տեսած «ՀՀ պառլամենտի օրենքները /1918-1920թթ./» համահավաք ժողովածուն: Հրատարակված սկզμնաղμյուրներից է նան ընտրությունների մասին օրենքը58: Առանձին գրքույկներով հրատարակվել են նան խորհրդարանի կարնոր նիստերի արձանագրությունները: Այդպիսիներից է, օրինակ, 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը, որտեղ քննության ենթարկվեցին Հայաստա52 Hovaոոisiaո Թiրhaոմ G., The Թepub0iր of Aոmeոia, Մo0. 1, Beոke0ey, 1os Aոge0es, 1oոմoո, 1971, Մo0. 2, 1982, Մo0. 3, 1996, Մo0. 4, 1996. Ռ. Փիրումյան, Հայաստանը Հ.Յ.Դ.-Բոլշնիկ հարա երությունների ոլորտում (19171921), Ե, 1997: «Դիվան Հ.Յ.Դաշնակցության պատմության»,, ՀՀ. 1 ն 2, Պոսթըն, 1934, «Նյութեր Հ.Յ.Դաշնակցության պատմության համար», Հ.Ա., Բեյրութ, 1984, Հ.Բ., Բեյրութ, 1985, Հ.Գ., Բեյրութ, 1985, Հ.Դ., Բեյրութ, 1985: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թթ. 1-87: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Ե., 1919, «Հայաստանի Հանրապետության օրենքների հավաքածու 1919 թ. (հրատարակություն պառլամենտի), ա.տ. ն թ., «Հայաստանի Հանրապետության օրենքների հավաքածու 1920 թ.», (հրատարակություն պառլամենտի), ա.տ. ն թ.: «Օրենք Հայաստանի պառլամենտի ընտրությանց», ա.տ. ն թ.:

նի արտաքին քաղաքականության սկզμունքային մի շարք խնդիրներ59: Հայաստանի խորհրդարանի սղագրական արձանագրությունների մի մասը հետագայում /1930-ական թթ./ հրատարակվել է Ս. Վրացյանի խմμագրությամμ Փարիզում լույս տեսնող հասարակական-քաղաքական ու մշակութային «Վեմ»60, ինչպես նան ավելի ուշ՝ «Բանμեր Հայաստանի արխիվների» հանդեսներում61: Բայց սրանք արձանագրությունների մի փոքր մասն են միայն: Խորհրդարանի նիստերի արձանագրությունների մի զգալի մասը չի պահպանվել: Ինչպես վկայում է Ս. Վրացյանը՝ μնագիր շատ արձանագրություններ ն այլ արխիվային նյութեր ոչնչացել են 1920-1921 թթ. ձմռանը՝ քաղաքացիական հիմնարկություններում` դրանք օգտագործելով որպես վառելանյութ կամ էլ՝ իμրն ապրանք փաթաթելու թուղթ62: Կորսված արձանագրությունների μացը հիմնականում հնարավոր է եղել լրացնել «Հորիզոն», «Զանգ», «Հայաստանի աշխատավոր», «Աշխատավոր», «Հառաջ», «Ժողովրուրդ» պարμերականներում ժամանակին լույս տեսած խորհրդարանի արձանագրությունների քաղվածքներով: Հայաստանի առաջին Հանրապետության պատմության ուսումնասիրության համար առանձնապես կուզենայինք առանձնացնել ՀՀ ՊԿՊԱ ֆոնդ 200, ց.1, գ.422 ն 427 մաս 1-ին ն 2-ում պահվող μավականին ծավալուն նյութերը63: Սրանք իրենցից ներկայացնում են ՀՀ ներքին ն արտաքին կյանքի տարμեր կողմերին վերաμերող պատմական տեղեկությունների մի հարուստ ժողովածու, որն առանձին տեղերում կրկնում է Հ. Քաջազնունու արդեն հիշատակածս հուշագրի նյութերը: Բայց ի տարμերություն վերջինիս` այստեղ շարադրանքը հասցված է մինչ ՀՀ անկումը՝ 1920 թ. դեկտեմμերը: Հայաստանի առաջին խորհրդարանի պատմության ակունքների ուսումնասիրման համար շահեկան պետք է համարել ՀՀ գլխավոր արխիվային վարչության «Բանμերի» աշխատակազմի պատրաստած ու հրատարակած փաստաթղթերի ն նյութերի մեկ այլ ժողովածու, որը վերաμերում է 1917 թ. Արնելահայոց համագումարին՝ Հայոց Ազգային համախորհրդակցությանը64: Հայ քաղաքական կուսակցությունների գործունեության վերհանման համար հանգամանորեն ուսումնասիրել ենք ՀՀ Հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների փաստաթղթերի (ՀՔԿՓ) ՊԿԱ-ի 4045 («Ս.Դ. Հնչակյան»), 4047 («ՀՅ Դաշնակցություն»), 1022 («Սպեցիֆիկներ»), 4033 («Կուսակցության պատմության»), 404 («Խորհրդարանի սոց.- ղեմ. խմμակցություն») ն այլ ֆոնդերը: Սակայն հիշյալ ֆոնդերում թեմային առնչվող նյութերը համեմատաμար աղքատիկ են:

«Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը, Ե., 1920: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Զ,Ը: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», Երնան, 1990, թիվ 3, էջ 106-134, 1991, թիվ 3, էջ 42-91 ն այլն: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Զ, էջ 113: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց.1, գ.422, գ.427, մաս 1 ն 2: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1992, թիվ 1-2:

Այն μացը, որ զգացել ենք արխիվներից, աշխատել ենք լրացնել ընթացիկ կուսակցական ն ոչ կուսակցական պարμերական մամուլի նյութերով: Քաղաքական կուսակցությունների պատմության լիարժեք լուսաμանությունը անհնարին է առանց նրանց կենտրոնական ու տեղական պաշտոնաթերթերի ու ընդհանրապես ընթացիկ մամուլի նյութերի ուսումնասիրության: Միայն Հայաստանի Հանրապետությունում լույս էին տեսնում շուրջ վեց տասնյակի հասնող պարμերականներ65: Ընթացիկ մամուլը հանդիսանում է ժամանակաշրջանի μազմաշերտ իրականության արտացոլման հայելին: Կուսակցությունների գործունեության, հանրապետության ներքին ու արտաքին կյանքի μազմաμնույթ երնույթների մասին առատ նյութ են տալիս հատկապես «Հորիզոն», «Զանգ», «Խոսք», «Կայծ», «Աշխատավոր», «Աշխատանք», «Հայաստանի աշխատավոր», «Ժողովուրդ», «Հառաջ», «Ժողովրդի ձայն», «Հայաստանի ձայն», «Սոցիալիստ հեղափոխական», «Աշխատանքի դրոշակ», «Հայաստանի կոոպերացիա» թերթերը: Ընթացիկ մամուլի էջերում կարելի է հանդիպել ոչ միայն խորհրդարանի աշխատանքի վերաμերյալ տեղեկատվության, այլն շատ օրենքների ու օրինագծերի: Այս տեսակետից առանձնապես անփոխարինելի է ՀՀ պաշտոնաթերթ «Կառավարության լրաμերը»: Այն լույս է տեսել 1918 թ. սեպտեմμերի մեկից մինչն 1920 թ. հուլիսի 20-ը: Թերթի ամμողջական հավաքածուն պահվում է ՀՀ ՊԿՊ արխիվում:

Ա. Հակո յան, Հայաստանի Հանրապետության պար երական մամուլի պատմություն (1918-1920թթ.), Ե., 2005, էջ 3-4:

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԻ (ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ) ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

1. äատմական ակնարկ Համաշխարհային պատմությունից հայտնի է, որ պառլամենտը (խորհրդարանը), որպես օրենսդիր իշխանության մարմին, հանդես է եկել այն ժամանակ, երμ եվրոպական մի շարք երկրների թագավորներ, դեռնս իրենց միապետական, կենտրոնացված, ամուր իշխանությունը հաստատած չլինելով, կարիք զգացին երկրին վերաμերող մի շարք խնդիրների լուծմանը ներգրավել տարμեր դասերի ներկայացուցիչների` այդպիսով հիմք դնելով իշխանության նոր մարմնի` դասային ներկայացուցչական (պառլամենտ) ն պետության կառավարման պատմական նոր ձնի` դասային ներկայացուցչական միապետության: Արդեն նոր դարաշրջանում Արնմուտքի երկրների մեծ մասում պետական համակարգի անμաժանելի ու անօտարելի մասը դարձավ խորհրդարանը: Նա ժամանակակից իմաստ ն μովանդակություն ստացավ այն ժամանակ, երμ նյութական անհրաժեշտություն զգացվեց սահմանափակել կամ վերացնել μացարձակ միապետական (անձնիշխանական), ինքնակալական կամ ամμողջատիրական իշխանության համակարգը ն ստեղծել ամμողջ հասարակության (ժողովրդի), ազգի առնվազն մեծամասնության կամքի ու ցանկության հաշվառման վրա հիմնված, օրենքներով ու օրինականությամμ կառավարում: Այսինքն՝ ինքնակալի միահեծան իշխանությունը սահմանափակել ու փոխարինել օրենքի գերակայության վրա հիմնված իշխանությամμ, հաստատել սահմանադրական-հանրապետական կառավարում, որի հիմքում ընկած է ժողովրդական ներկայացուցչությամμ կազմված խորհրդարանը: Պառլամենտարիզմը ժողովրդավարական իշխանության ձն է, որը ենթադրում է կառավարում ժողովրդի (հասարակության) ներկայացուցչության միջոցով, իշխանությունների (օրենսդիր, գործադիր ն դատական) տարանջատվածություն, կառավարության պատասխանատվություն խորհրդարանի առաջ ն այլն: Խորհրդարանը հանդիսանում է քաղաքացիական հասարա21

կության հաստատման ճանապարհին կարնորագույն պետաիրավական ու քաղաքական հաստատություն: Խորհրդարանական համակարգի դասական երկիր ու նախահայրենիք է համարվում Անգլիան: Տվյալներ կան այն մասին, որ այնտեղ ժողովրդական ներկայացուցչության՝ խորհրդարանի առաջին նստաշրջանը գումարվել է 1265 թ., իսկ նույն դարի 90-ական թվականների վերջերից այն սկսել է գործել որպես ինքնուրույն ն մշտապես գործող հաստատություն (մարմին)1: Այդ ժամանակ էլ հանդես եկավ «Պառլամենտ» /Թarոiamոոոum/ անվանումը2: Իր ձնավորման պահից անգլիական խորհրդարանը կատարում էր երկմիասնական խնդիր. մի կողմից նա դիտվում էր «միապետական իշխանության սահմանափակող», իսկ մյուս կողմից՝ թագավորի ն նրա հպատակների միջն երկիրը կառավարելու նոր համագործակցության (ընկերակցության- Թarոոոrship) ձն (եղանակ)3: Անգլիական խորհրդարանը կոչված էր թագավորի ն ժողովրդի /հասարակության/ միջն հաստատել յուրօրինակ հավասարակշռություն ու ներդաշնակություն: Եվ պետք է ասել, որ դարերի ընթացքում նա հաջողությամμ է կատարել իր պատմական առաքելությունը ն որից մարդկությունը ուսանելու շատ μան ունի: ՀՀՀ Հայ իրականության մեջ պառլամենտի, պառլամենտական-հանրապետական կարգեր հաստատելու գաղափարը, ինչպես հայտնի է, առաջին անգամ արծարծվել է 18-րդ դարում4, Անգլիայի գերիշխանության տակ գտնվող հեռավոր Հնդկաստանում հայ հայրենասերների Մադրասի խմμակի կազմած ու 1788-1789թթ. ընթացքում հրատարակած «Որոգայթ փառաց» գրքում (թեն տիտղոսաթերթին նշված է 1773թ.): Նրանում ապագա ազատագրված Հայաստանի μարձրագույն ներկայացուցչական մարմինը՝ խորհրդարանը, անվանվում էր «Տուն Հայոց»: Խորհրդարանն ինքնին ենթադրում է օրենք ն օրինականություն: «Որոգայթ փառաց»-ի հեղինակ Շահամիր Շահամիրյանը հայ ժողովրդի փրկությունը ն երջանկությունը, անկախությունից զատ, տեսնում էր նան ռամկավարական հանրապետության, օրենքի գերակայության ու խորհրդարանական համակարգ ունենալու մեջ: Հսկայական դեր էր տրվում օրենքին` որպես ժողովրդի կամքի. «Օրէնք մեր եղիցին տէր ն թագավոր մեր»5: Ըստ Շահամիր1

Ïàքոà/åíտû çàքó6åæíûõ Շտքàí /ՇոքàՅՕԿíսê/, Խ., 1968, Շ. 26, Ïàքոà/åíտû /սքà, Խ., 1991, Շ. 619. Է. 8. ÃóտíՕՅà, 8ՕçíսêíՕՅåíսå àíãոսՇêՕãՕ ոàքոà/åíտà, Խ., 1960, Շ. 333. Է. 8. ÃóտíՕՅà, նշվ. աշխ., էջ 27, 419:

Հին Հայաստանում ժողովրդական ներկայացուցչության յուրօրինակ արտահայտություն կարելի է համարել Աշխարհաժողովները, որոնք գումարվում էին ժամանակ առ ժամանակ` երկրի ու ժողովրդի կյանքի ու ճակատագրի կարնորագույն / ախտորոշ/ հարցերը վճռելու կապակցությամ : «Որոգայթ փառաց», Սադրաս, 1773, էջ 89:

յանի՝ ապագա (անկախ) ազատագրված Հայաստանը պետք է լիներ ռամկավարական հանրապետություն, որտեղ ժողովուրդն էր լինելու երկրի μարձրագույն տերը ն իշխանության աղμյուրը: Նա էր օրենքներ տալիս ն կառավարում երկիրը՝ հանձին իր ներկայացուցչական մարմնի՝ խորհրդարանի՝ «Հայոց տան»: Վերջինս լինելու էր միպալատանի՝ կազմված մոտ 517 պատգամավորներից: «Հայոց տունը» ոչ միայն երկրի μարձրագույն օրենսդիր մարմինն էր, այլն μովանդակ իշխանության աղμյուրը (կրողը): Նրանից էին μխելու ե՛ւ վարչական, ե՛ւ դատական, ե՛ւ զինվորական իշխանությունները: Ըստ «Որոգայթի» հեղինակի՝ «Հայոց տան» օրենքներն ու կարգադրությունները պարտադիր էին μոլորին, ն ոչ ոք` ոչ մի գործադիր, դատական իշխանություն կամ անձնավորություն, չէր կարող դեմ գնալ կամ չհնազանդվել «Հայոց տանը»6: Գնահատելով ամերիկյան սահմանադրությանը հասակակից այս փաստաթղթի նշանակությունը՝ պետք է ասել, որ չնայած ապագա Հայաստանի կառավարման համար նախատեսված օրենքների այս հավաքածուն կտրված էր Հայաստանի կյանքից ու իրական պայմաններից, նրա շատ թեզեր ու դրույթներ օտարածին, վերացական ու անիրական էին, μայց իր ժամանակի համար սա նշանակալի երնույթ էր հայ իրավաքաղաքական մտքի պատմության մեջ: Ուշագրավ է, որ հետագա ժամանակաշրջանի հայ իրավաքաղաքական միտքը օգտվել ու շարունակում է օգտվել «Որոգայթ փառաց» գրքի քաղաքական ու գաղափարական առանձին թեզերից ու դրույթներից: Արդեն 19-րդ դարում սահմանադրական-խորհրդարանական գործունեության առաջին նախաքայլը կարելի է համարել 1860 թ. արնմտահայերի Ազգային սահմանադրությունը: Հայ իրականության մեջ առաջին անգամ էր, որ գումարվեց, դարձյալ Եվրոպայից ներմուծված, յուրովի խորհրդարան հիշեցնող, արնմտահայ համայնքի ազգային գործերով ու ներքին խնդիրներով զμաղվող Ազգային ժողովը՝ իր ընտրված պատգամավորներով (երեսփոխաններով): Արնմտահայերի քաղաքական իրավազրկության պայմաններում սահմանվում էր, որ Ազգային գործերի գլխավոր մարմինը, ազգի կամքի ու իրավունքների արտահայտիչը հանդիսանալու էր երեսփոխանական (պատգամավորական) Ազգային ընդհանուր ժողովը: Այն կազմված էր 140 երեսփոխաններից, որոնցից 80-ը ընտրվելու էին Կոստանդնուպոլսի թաղերից, 40-ը գավառներից, իսկ 20-ը պետք է լինեին եկեղեցականներ՝ ընտրված Կ. Պոլսի հոգնորականների կողմից7: Ազգային ընդհանուր ժողովը ընտրում էր Կ. Պոլսի պատրիարքին: Վերջինս էլ համարվում էր Ազգային ժողովի նախագահը ն

«Հայրենիք», 1927, թիվ 8, էջ 133: Ստ. Պալասանյան, Պատմություն հայոց /սկզ ից մինչեւ մեր օրերը/, Թիֆլիս, 1895, էջ 746, Սարուխան, Հայկական խնդիրը եւ Ազգային սահմանադրությունը Թուրքիայում /1860-1910/, Հ.Ա. /Հավելված/, Թիֆլիս, 1912, էջ 76:

իրականացնում էր գործադիր իշխանությունը: Նա միաժամանակ հանդիսանում էր միջնորդը Բ. Դռան (սուլթանական կառավարության) ն հայ ազգի միջն8: Ակներն է, որ Ազգային սահմանադրության մշակող հեղինակները (Ն. Ռուսինյան, Գ. Օտյան, Ն. Պալյան, Սիրվիչեն ն ուրիշներ) քաջ ծանոթ են եղել «Որոգայթ փառաց» գրքին: Արնմտահայ μանասեր ն ազգային գործիչ Բժիշկ Վ. Թորգոմյանը հայտնում է, որ μժիշկ Սերվիչենի եղμայրը Կալկաթայից Կ. Պոլիս էր μերել «Որոգայթ փառաց» գրքի մի օրինակ9: Որքան էլ որ Ազգային սահմանադրությունը անվանենք ոչ լիարժեք, իրավասություններից զուրկ, արնմտահայերի ներքին կյանքը, ազգային, կրոնական, կրթամշակութային ն այլ գործերը կանոնակարգող մի կանոնադրություն, այդուհանդերձ, դա իր ժամանակի ու պայմանների համար նոր երնույթ էր, հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի, հայ քաղաքական մտքի ուշագրավ թռիչք: Ազգային սահմանադրությունը պետք է դիտել որպես ազգային-մշակութային ինքնավարության մի դրսնորում: Ազգային սահմանադրության ընձեռած կրթամշակութային կյանքի զարգացման հնարավորությունները, ինչ խոսք, խթանեցին «հայ ազգային ինքնագիտակցությունը, որ նախերգանք էր ազատագրական շարժումի»10: Արնմտահայերի Ազգային սահմանադրության կարնորագույն տեսական հիմնադրույթներից էր այն, որ հռչակում էր ամμողջ ազգի ն նրա յուրաքանչյուր անդամի միասնության ու ամμողջականության, փոխադարձ կապի ու պատասխանատվության գաղափարը: «Ազգին ամեն մեկ անհատը առ Ազգը պարտավորություններ ունի, Ազգն ալ իր կողմեն ամեն մեկ անհատ պարտաւորություններ ունի, դարձյալ ամեն մեկ անհատ իրավունքներ ունի Ազգեն ն Ազգն անհատներեն»11: Արդարն, կարելի է ասել, որ արնմտահայերի Ազգային սահմանադրությունը շոշափելի հետք թողեց հայ հասարակական-քաղաքական մտքի, ազգային ինքնագիտակցության աճի ու ժողովրդավարական-պառլամենտական գաղափարների արմատավորման գործում: Արտաքին ու ներքին ազդակներով հայ մարդը աստիճանաμար ընտելանում ու հաղորդակից էր դառնում պառլամենտարիզմի արժեքներին: Առհասարակ, խորհրդարանն իր ձնավորման սկզμունքով հանդիսանում է հասարակության ամենաներկայացուցչական ու ամենաժողովրդավարական մարմինը: Նա, թերնս, այն եզակի համապարփակ ներկայացուցչական μարձրադիր հաստատությունն է, որը կոչված է ներկայացնելու ամμողջ ազգաμնակչությանը՝ իր ձգտումներով, մտածողությամμ ու կարողություննե8

Խ. /. ԽՕքԵտí, /ք/åíստ, /åæծóíàքՕծíàտ ծսոոՕ/àտստ ս ԸԸԸՔ, Կ. 1, Խ-/., 1928, Շ. 195.

Ե. Չարենցի անվան գրականության ն արվեստի թանգարան (ԳԱԹ), Վ. Թորգոմյանի ֆոնդ, գ. 44, էջ 3:: Ս. Վարանդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության պատմություն, Հ. 1, Փարիզ, 1932, էջ 18: Ստ. Պալասանյան, նշվ. աշխ., էջ 744, Սարուխան, նշվ. աշխ., էջ 22, նան «Գործ», Թիֆլիս, 26 սեպտեմ երի 1908 թ.:

րով: Քանի որ խորհրդարանը՝ որպես պետական կառույց, համաժողովրդական ներկայացուցչական մարմին է ն ոչ թե՝ դասակարգային, ուստի կուսակցականության տեսանկյունից ինքնըստինքյան պառլամենտարիզմի գաղափարի գլխավոր կրողները հանդիսանում են ազգային ն ժողովրդավարական կուսակցությունները: Պառլամենտը ն պառլամենտարիզմը խորթ են մարքսիստական տիպի կուսակցություններին: Հայտնի է, որ մարքս-լենինյան (կոմունիստական) կուսակցությունները պառլամենտը ն պառլամենտարիզմը համարում էին μուրժուական հասարակարգին μնորոշ պետաիրավական հաստատություն, ուստի ն իրենց պրակտիկ գործունեության ընթացքում քննադատել ու պայքարել են դրա դեմ: Խորհրդային պետության փորձով մենք գիտենք, որ ռուսական սոցիալդեմոկրատների հեղափոխական թնը՝ μոլշնիկ-կոմունիստները, առհասարակ մերժեցին պառլամենտարիզմը, որպես μուրժուական իշխանության մարմին ն դրան հակադրեցին խորհուրդները: Այս կապակցությամμ տեղին է հիշել Վ.Ի.Լենինի ««Ձախության» մանկական հիվանդությունը կոմունիզմի մեջ» աշխատությունը12: Սակայն այդ չի նշանակում, թե կոմունիստներն ընդհանրապես չեն ցանկացել իրենց ներկայացուցչությունը ունենալ խորհրդարանում: Իրենց պայքարի պատմությունից հայտնի է, որ ռուսական մարքսիստ-սոցիալիստները պառլամենտ (Պետական դումա) էին մտնում՝ նրա ամμիոնը ծառայեցնելու իրենց կուսակցական-դասակարգային շահերին` քարոզչություն անելու նպատակով: Յուրաքանչյուր երկրի ժողովրդավարության մակարդակը կարելի է չափել նրա խորհրդարանով, նրանում ընդունված ու երկրում գործադրված օրենքներով: Ժողովրդավարական համակարգի գումարելիներ են այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանադրությունը, խորհրդարանը, օրենքները, ընդդիմությունը, ազատ խոսքը, ազատ մամուլը, ինքնակառավարումը, ինքնորոշումը, հանրաքվեն ն այլն: Ժողովրդավարությունը, իրոք, մարդկության համակեցության ցարդ փորձված լավագույն ձնն է, որի այμուμենը, ցավոք, նոր-նոր ենք յուրացնում: Ամեն մի պետության արժեքը, անշուշտ, չափվում է իր քաղաքացիների համար ստեղծած խաղաղ կյանքով ու μարեկեցությամμ: Ցավոք, իր տարաμախտ ճակատագրի μերումով, հայ ժողովրդին ու նրա կառավարությանը վիճակված չէին ապրել նման կյանքով: Իր անկախ պետականության նվաճման ճանապարհին հայ ժողովուրդը ունեցավ մեծ ողμերգություն՝ կորցնելով իր թվաքանակի շուրջ մեկ երրորդը ն իր հայրենիքի մեծ մասը: Վերընձյուղվող հայ ժողովուրդը ն նորաստեղծ Հայոց պետականությունը, մինչ խաղաղ, μարեկեցիկ կյանքին անցնելը, խռովահույզ ապրումների մեջ էր, սպասում էր իր Դատի արդարացի լուծմանը ն պայքարում դրա համար: Հայ ժողովրդի պատմության այդ դժվարին փուլում, Հայոց անկախ պետականության համակարգում ձնավորվեց առաջին խորհրդարանը: Առաջին

Վ.Ի.Լենին, ԵԼԺ, Հ. 41, Ե., 1982, էջ 48-53:

անգամ գործնականում իրականություն դարձավ շուրջ դարուկես առաջ հեռավոր Մադրասի խմμակի ծրագրած հանրապետական Հայաստանում խորհրդարան՝ «Հայոց տուն» ունենալու գաղափարը:

2. Արնելահայերի համագումարը Հայաստանի խորհրդարանի պատմությունն ավելի ամμողջական ներկայացնելու ն նրա գործունեությունը ճիշտ գնահատելու համար հարկ է անդրադառնալ Հայաստանի խորհրդի ձնավորման ակունքներին. այն է՝ Արնելահայերի ազգային համագումարի ու Հայոց (կենտրոնական) Ազգային խորհրդի հակիրճ նախապատմությանը: 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունը մեծ փոփոխություններ ու հասարակական-քաղաքական տեղաշարժեր առաջացրեց Ռուսաստանի հսկայածավալ կայսրության մեջ: Փետրվարյան հեղափոխությամμ դրությունը հիմնովին փոխվեց նան Անդրկովկասում: Ինքնակալության տապալման ն ժողովրդավարական կարգախոսների հռչակման պայմաններում ազգային շրջաններում ու այդ թվում` Հայաստանում տեղի ունեցավ ազգային ինքնագիտակցության աճ, զարթոնք ապրեց ազգային կյանքը: Առաջնակարգ ու հրատապ նշանակություն ստացավ ազգային հարցը: Այս առնչությամμ սոց.դեմ. (մենշնիկ) Գ. Ղարաջյանը գրում էր, որ երկրամասում ազգային գործոնը ավելի ուժեղ թափով արտահայտվեց, քան սոցիալականը13: Քաղաքական գործունեության լայն ասպարեզ իջան հայ քաղաքական կուսակցությունները, որոնցից ամենաազդեցիկը, անկասկած, ՀՅ Դաշնակցությունն էր: Հարկ է նշել, որ պատերազմի տարիներին մյուս կուսակցությունների նման զգալիորեն թուլացել էր նան ՀՅԴ: Հայոց Մեծ եղեռնի զոհերի թվում էին մեծ թվով դաշնակցականներ: Այդուհանդերձ, ՀՅԴ-ն շարունակում էր մնալ հայ հասարակական-քաղաքական կյանքի առաջատարը: «Ներկայումս, անկասկած,- գրում էր «Կովկաս» թերթը ն արտատպում էր «Մշակը»,նա /ՀՅԴ-Ա.Հ./ ամենաազդեցիկ հայ կուսակցությունն է»14: Նրա կազմակերպությունները համեմատաμար ուժեղ էին Թիֆլիսում, Բաքվում ն Երնանում15: Հեղափոխության ընձեռած լայն ու ազատ գործունեության պայմաններում կուսակցությունները անմիջական կապ հաստատեցին ժողովրդական լայն զանգվածների հետ՝ աշխատելով պատասխան ու ընթացք տալ նրանց հուզող հարցերին: 1917 թ. ապրիլին Թիֆլիսում ստեղծվեց հայ ազգային մի նոր կուսակցություն՝ Հայ ժողովրդական կուսակցությունը (ՀԺԿ), որը, ըստ էության, Փետրվարյան հեղափոխության ծնունդն էր:

Գ. Ղարաջյան, Անդրկովկասի քաղաքական կյանքը 1918 թ., Թիֆլիս, 1919, էջ 16: «ԽàՅêàç», 1917, թիվ 140, «Սշակ», 27 հունիսի 1917 թ.: «Հորիզոն», 4 հունվարի 1918 թ.:

Հայ հասարակական-քաղաքական μոլոր կուսակցություններն ու կազմակերպությունները, μացառությամμ հայ μոլշնիկների, հիմնականում պաշտպանում էին Ժամանակավոր կառավարության արտաքին ու ներքին քաղաքականությունը: Առաջնորդվելով μոլշնիկյան մայր կուսակցության ռազմավարությամμ ու մարտավարությամμ՝ հայ μոլշնիկները նս հանդես էին գալիս Ժամանակավոր կառավարության դեմ: Ինչպես հայտնի է, նրանք, առաջնորդվելով իրենց ծրագրային հիմնադրույթներով, նպատակ էին դրել չμավարարվել Փետրվարյան հեղափոխության արդյունքներով, այլ այն վերաճել սոցիալիստական հեղափոխության, այսինքն՝ հասնել իրենց ծրագրային խնդիրների առավելագույն իրագործման: Հայերը, իրենց կուսակցությունների հետ միասին, արտահայտվում էին ռուսական համապետականության օգտին այն ակնկալությամμ, որպեսզի նրա օգնությամμ կարողանան լուծել մեծապես հայաթափ եղած Թուրքահայաստանի հարցը ն Անդրկովկասում անցկացնել, ըստ պատմա-ազգագրական հատկանիշի, վարչական արդարացի վերաμաժանում: Միաժամանակ հայ ազգային կուսակցությունները արտահայտվում էին Անդրկովկասի ու Հայաստանի լայն ինքնավարության օգտին: Օրինակ, 1917 թ. աշնանը համառուսական Սահմանադիր ժողովի ընտրություններին գնացող Դաշնակցությունը արտահայտվում էր Ռուսաստանի ֆեդերատիվ (դաշնակցային) դեմոկրատական հանրապետության օգտին16: Բայց մի քանի օր անց՝ Սահմանադիր ժողովի ընտրությունների ն Անդրկովկասյան կոմիսարիատի ստեղծումից հետո, ՀՅԴ Կովկասյան հատվածում կատարվում է քաղաքական էվոլյուցիա (μնաշրջում). ազգային-մշակութային ինքնավարությունից անցում է կատարվում «ազգերի ինքնորոշման» պահանջի17: Հավանաμար այս մտայնության թելադրանքով էլ հայ քաղաքական գործիչները կազմեցին «Թուրքահայաստանի ինքնորոշման մասին» դեկրետի նախագիծը: Ընդհանուր առմամμ 1917 թ. արնելահայ հասարակական-քաղաքական գաղափարակիր հոսանքները ներկայացնում էին հիմնականում «Հորիզոն» (ՀՅԴ), «Մշակ» (հայ կադետներ), «Գաղափար» (Ս Դ հնչակ), «Հովիտ» (եկեղեցի), «Պայքար» (սոց.- դեմոկրատ) ն «Վան- Տոսպ» (հայ ռամկավար) լրագրերը18: Սրանց գաղափարակիր կուսակցությունների ու հոսանքների ներկայացուցիչներն էլ ներկայացնում էին Հայ Ազգային μյուրոյի կազմը19: 1917 թ. մարտի 7-ին Թիֆլիսի Հայոց առաջնորդարանում տեղի ունեցավ վերոգրյալ արնելահայ հասարակական-քաղաքական կազմակերպութ16

«Հորիզոն», 8 նոյեմ երի 1917 թ.: Նույնը, 26 նոյեմ երի 1917 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 222, ց.1, գ.4, թ.2: Ազգային յուրոն կազմվել էր 1912 թ. աշնանը: Նրա գործադիր մարմինը աղկացած էր հինգ հոգուց, մեծամասամ դաշնակցականներից: Հետո դրա կազմը ընդլայնվեց: Ազգային յուրոյի նպատակն էր աջակցել Ամենայն Հայոց կաթողիկոսին, Հայ Ազգային պատվիրակությանը ն Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարանին Հայկական հարցի պաշտպանության գործում:

յունների ու հոսանքների (միջկուսակցական) ժողով-խորհրդակցություն, որին մասնակցում էին մոտ 50 մարդ20: Ժողովը նախագահում էր Մխիթար եպիսկոպոսը, իսկ քարտուղարն էր Ստ. Մալխասյանը: «Մշակ» թերթի խմμագիր Հ. Առաքելյանը, ելույթ ունենալով ժողով-խորհրդակցությունում, ասաց, որ այն հրավիրվել է Փետրվարյան հեղափոխության կապակցությամμ՝ ծագած ազգային նոր խնդիրների լուծման, հստակ կողմնորոշիչներ ու դիրքորոշում մշակելու համար: «Պե՞տք է արդյոք,- շարունակել է հռետորը,- հրավիրել ազգային համագումար, ուր հիմնվի մի մարմին, որն իրավունք ունենա հայ ժողովրդի անունից հանդես գալու ն նրա ցանկությունների թարգման հանդիսանալու, նկատի ունենալով, որ ներկա պայմաններում անջատ գործունեությունը կարող է աղետալի հետնանքներ ունենալ հայ ժողովրդի համար»21: Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո նոր ծագած ազգային հիմնահարցերը լուծելու ճանապարհին առաջնային կարնորություն է ստանում միջկուսակցական համագործակցության խնդիրը: Հայ քաղաքական կուսակցությունների գործողությունները կոորդինացնելու ն ազգային ու քաղաքական զանազան խնդիրների շուրջ փոխզիջումային համաձայնության գալու նպատակով խորհրդակցությունում ստեղծվում է ժամանակավոր Միջկուսակցական մարմին: Այս մարմնում ընդգրկված էին ՀՅԴ, ՀԺԿ, սոց.-դեմ., էսէռ ն Ս Դ Հնչակյան կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Նրա նախագահն էր Հ. Օհանջանյանը (ՀՅԴ): Այսպիսով, հայ քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչների մարտյան այս խորհրդակցությունում հիմնվում է միջկուսակցական ժամանակավոր ղեկավար մի մարմին, որի առջն հարց է μարձրացվում նախապատրաստել ն գումարել ազգային համագումար: Միաժամանակ խորհրդակցությունը որոշում է` մինչ համագումարի հրավիրումը ազգային գործերի ղեկավարությունը դնել Ազգային μյուրոյի վրա` վերջնիս կազմը համալրելով նոր անդամներով, այն հաշվով, որ նրանում ներկայացված լինեն հայ μոլոր կուսակցություններն ու հոսանքները22: Ազգային μյուրոյի կազմը համալրելու նպատակով խորհրդակցությունը μազմակուսակցական հիմքի վրա ընտրում է 11 հոգուց μաղկացած մի մասնաժողով, որ ն պետք է ժողովի ավարտից հետո լրացներ ու թարմացներ Ազգային μյուրոյի ն նրա գործադիր մարմնի կազմը (23 անդամ): Ազգային μյուրոյի կազմը μազմակուսակցական էր՝ թվով 18 հոգի, իսկ նրան կից գործադիր մարմինը՝ 5 մարդ՝ Ն. Աղμալյան, μժ. Հ. Զավրիյան, Ա. Ջամալյան, Ռոստոմ ն Ս. Վրացյան23: Ազգային μյուրոյի մեջ կուսակցական ն դասակարգային համամասնությունը պահպանելու նպատակով Միջկուսակցական մարմինը որոշեց դրա կազմը ավելի ընդլայնել հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց.3, գ. 210ա, թ.1, նան Վ. Հ. Սելիքյան, 1917թ. փետրվարյան հեղափոխությունը ն Հայաստանը, Ե.,1997, էջ 262:: Նույն տեղում: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ.1022, ց.3, գ.210ա, թթ. 1-2: Նույն տեղում, թ.2:

ների, միությունների, թերթերի ներկայացուցիչներով, ինչպես նան 7 անդամ արնմտահայ միություններից, որոնք գործում էին Թիֆլիսում24: Ի դեպ, Ազգային μյուրո, որպես անդամ, հրավիրվել էր նան սոց-դեմ. μոլշնիկներից «Պայքար» թերթի ներկայացուցիչ Ա. Մռավյանը, որը, սակայն, հրաժարվեց նրա աշխատանքներին մասնակցելուց25: Ինչպես տեսնում ենք, հետփետրվարյան ժամանակաշրջանում հայ հասարակական-քաղաքական μոլոր կուսակցություններն ու հոսանքները, μացի μոլշնիկներից, համագործակցել են իրար հետ, համենայն դեպս նման փորձեր են արել, որն ինքնին ազգային համախմμման տեսակետից պետք է դիտել որպես դրական երնույթ: Դրա վառ ապացույցն է այն, որ Ազգային μյուրոյի նիստերից զատ ն նրան զուգահեռ, պարμերաμար գումարվում էին Միջկուսակցական մարմնի խորհրդակցություններ: 1917 թ. մայիսի 3-ի խորհրդակցությունում Ռուսական սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցության ներկայացուցիչ Ա. Խոնդկարյանը ելույթ ունենալով պարզաμանեց, որ ռուսական էսէռական կուսակցության մեջ գոյություն ունի հայ էսէռների հոսանք, որը շուտով ստեղծելու է այդ կուսակցության հայկական մասնաճյուղը (μաժանմունքը): Ուստի՝ նա դիմեց Հայոց Միջկուսակցական մարմնին՝ իրենց ներկայացուցիչը ունենալու այդ մարմնի մեջ: Էսէռների դիմումը μավարարվեց26: Այդպիսով, Միջկուսակցական մարմնում ընդգրկվել են ՀՅԴ, ՀԺԿ, սոց.- դեմոկրատ, էսէռ ն Հնչակ կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Հետագայում հնչակյանների ներկայացուցիչները հրաժարվեցին մասնակցել խորհրդի նիստերին27: Նկատի ունենալով, որ 1917 թ. գարնանը՝ ապրիլին, թուրք-ադրμեջանցիներն արդեն հրավիրում են իրենց ազգային՝ մուսուլմանական համագումարը, հայ Ազգային μյուրոն որոշում է արագացնել արնելահայերի (ռուսահայերի) համագումարի նախապատրաստումը ն գումարումը28: Համագումարի նախապատրաստման ու հրավիրման գործը, μացի Ազգային μյուրոյից, դրված էր նան Միջկուսակցական մարմնի վրա: Այդ նույն ժամանակ նախապատրաստվում էր նան արնմտահայերի առանձին համագումարը, որը գումարվեց 1917 թ. մայիսի սկզμներին Երնանում29: Ապրիլի կեսերին Ազգային μյուրոյի ն Միջկուսակցական մարմնի համատեղ խորհրդակցական ժողովում որոշվեց հրավիրել արնելահայերի համագումարը՝ ոչ ուշ քան երկու ամսվա ընթացքում30: Մշակվեց ընտրակարգը, ընտրությունների կազմակերպումն ու ղեկավարումը, համագումարի օրակար27

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 1022, ց.3, գ. 210ա, թթ. 2-3: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ.222, ց. 1, գ.4, թթ.4-5: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 1022, ց.3, գ. 210ա, թ. 34: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ.222, ց.1, գ.4, թ. 48: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 1022, ց. 3, գ. 210ա, թթ. 6-7: Հ. Ա. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թ., Ե., 1997, էջ 16: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 1022, ց. 3, գ. 210ա, թ. 25:

գի մշակումը ն այլն հանձնարարվեց Թիֆլիսի Միջկուսակցական մարմնին31: Արնելահայոց համագումարի պատգամավորների ընտրություններին մասնակցելու էին միայն ռուսահայերը՝ քառանդամ համակարգով: Նախատեսվում էր, որ յուրաքանչյուր 10 հազար μնակչին ընկնելու էր մեկ պատգամավոր: Եվ քանի որ Անդրկովկասում ու ամμողջ Ռուսաստանում հաշվվում էր 1.8 մլն. հայ, ուստի՝ ռուսահայոց համագումարի պատգամավորների ընդհանուր թիվը նախնական հաշվարկներով պետք է կազմեր 180-200 մարդ32: Սակայն մի շարք խանգարիչ հանգամանքներ՝ երկրի քաղաքական անկայունությունը, ընտրությունների անցկացման կազմակերպական, ազգային-տարածքային դժվարությունները, միջկուսակցական տարաձայնությունները ն այլն հնարավորություն չտվեցին համագումարը հրավիրել նախատեսված ժամկետում: Ուստի՝ դրա գումարումը հետաձգվեց մինչն աշուն՝ սեպտեմμեր ամսվա վերջը: Եվ ահա երկար ու ձգձգվող նախապատրաստական աշխատանքներից ու ընտրություններից հետո 1917 թ. սեպտեմμերի 29-ից մինչն հոկտեմμերի 13-ը, արնելահայ հասարակական-քաղաքական կյանքի կենտրոն Թիֆլիսում կայացավ արնելահայերի համագումարը (համախորհրդակցությունը): Համագումարի պաշտոնական μացումը տեղի ունեցավ սեպտեմμերի 29-ին, իսկ նախորդ օրը՝ սեպտեմμերի 28-ին, կայացել էր խորհրդակցական նիստ33, որտեղ, ըստ քաղաքական հոսանքների, հիմնվեցին 4 սեկցիաներ (խմμակցություններ)՝ ՀՅԴ, ՀԺԿ, սոց.-դեմ. ն էսէռական: Հատկանշական է, որ այս չորս խմμակցությունները կային նան 1917 թ. գարնանից հիմնված Թիֆլիսի հայ Միջկուսակցական մարմնում ն այդ նույն չորս խմμակցությունները պահպանվեցին հետագայում Հայաստանի խորհրդարանում: Բազմակուսակցական հիմքի վրա հրավիրված այս համախորհրդակցությանը մասնակցեցին հայ քաղաքական գրեթե μոլոր ուժերի ներկայացուցիչներ, ինչպես նան անկուսակցական պատգամավորներ: Արնելահայոց համագումարի կես ընտրովի ու կես նշանակովի` ընդամենը 228 պատվիրակների կուսակցական պատկանելությունը հետնյալն էր. ՀՅԴ՝ 116 մարդ, ՀԺԿ՝ 40, սոց.-դեմ` 30, սոց. հեղ. (էսէռ)՝ 24 ն անկուսակցական՝ 14, իսկ անհայտ ու չներկայացած 434: Ինչպես տեսնում ենք, պատգամավորների ավելի քան կեսը դաշնակցականներ էին, որը ն արտահայտում էր կովկասահայ իրականության քաղաքական ուժերի հարաμերակցությունը: Հաշվումները ցույց են տալիս, որ համախորհրդակցության ժամանակ կարողացել են ճշտել ու հաստատել ընդամենը 203 պատգամավորների մանդատները, իսկ մնացած 25 հոգունը տարμեր պատճառներով (չներկայանալու, տեղ չհասնելու, հիվանդանալու, գուցե մահվան ու անհայտ այլ պատճառնե31

Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 34: «Սշակ», 5 մայիսի 1917 թ.: «Արն», 3 հոկտեմ երի 1917 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ 222, ց. 1, գ. 16, թթ. 1-4, նան «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1990, թիվ 1-2, էջ 105-110:

րով) չեն հաստատվել: Այս է պատճառը, որ պատմական գրականության մեջ համագումարի պատգամավորների թիվը, որպես կանոն, նշված է 203: Կուսակցական խմμակցություններից ամենախայտաμղետը սոցիալդեմոկրատներինն էր: Նրա մեջ մտնում էին հիմնականում մենշնիկները, 5-ը՝ ՍԴ հնչակյաններ ն մեկ «սպեցիֆիկ»՝ Դ. Անանունը, ինչպես նան μոլշնիկներ: Բայց ՌՍԴԲԿ (μոլշնիկները) պաշտոնապես μոյկոտեցին համախորհրդակցությունը՝ այն որակելով որպես «նացիոնալիստական, հակաμանվորական ն հակառնոլյուցիոն»35: Ազգային համախորհրդակցության նախագահությանը ուղղված ՌՍԴԲԿ (μոլշնիկների) Թիֆլիսի կոմիտեի գրությունում (որն ի դեպ ստորագրել է քարտուղար Ա. Միկոյանը) մասնավորապես ասվում էր. «Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական կուսակցությունը (μոլշնիկներ) μոյկոտ է հայտարարել ազգային խորհրդակցությանը ն կարգադրել, որ իր μոլոր անդամները նույնպես չմասնակցեն»36: Համախորհրդակցությունը μոյկոտելու μանաձներ են ընդունել նան Թիֆլիսի μոլշնիկյան կոմիտեի «Խà8êà3ñê2Ց քàáօ÷2Ց» ն «Բանվորի կռիվ» թերթերը, Շուշիի ն Ալեքսանդրապոլի μոլշնիկյան կազմակերպությունները ն այլն37: Այսպիսով, հայ μոլշնիկները μոյկոտեցին ն չմասնակցեցին համախորհրդակցության աշխատանքներին: Նույն կերպ μոլշնիկյան կուսակցությունը μոյկոտեց նան 1917 թ. աշնանը հրավիրված Համառուսական դեմոկրատական խորհրդակցությունը: Հայ քաղաքական գրեթե μոլոր կուսակցությունների ներկայացուցիչներից ու անկուսակցականներից կազմված ռուսահայ Ազգային խորհրդաժողովը հոկտեմμերի 2-ին անկուսակցական Հակոμ Մանանդյանի ընթերցմամμ ընդունած μանաձնում իր μացարձակ վստահությունն էր հայտնում Ժամանակավոր կառավարությանը38: Համաժողովի պատգամավոր Դ. Անանունը փաստում է, որ «Արնելահայոց համագումարը շեշտեց հայերի ռուսական օրիենտացիան»39: Այս μանաձնի քվեարկությանը չմասնակցեցին միայն Ս Դ մենշնիկներն ու հնչակյանները40: Հարկ է ընդգծել, որ Ռուսաստանում եթե եղել է մի իշխանություն, որից հայերը մեծ ակնկալիքներ են ունեցել ն որն իր ձեռնարկած գործնական քայլերով μավականին հույսեր է ներշնչել, ապա դա եղել է Ժամանակավոր կառավարությունը, որի մի քանի անդամների հետ, ի դեպ, սերտ ու մտերիմ կա35

«Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծեր», Ե., 1967, էջ 245, «Հոկտեմ երյան սոցիալիստական մեծ ռնոլյուցիան ...», Ե., 1960, էջ 74: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 16, թ. 71: Նույն տեղում: «Սայիս 28», Փարիզ, 1926, էջ 13, «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1992, թիվ 12, էջ 41: Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ. 3, էջ 655: «Սայիսի 28», Փարիզ, 1926, էջ 13:

պերի մեջ են եղել հայ առանձին քաղաքական գործիչներ՝ Հ. Զավրիյանը, Ս. Հարությունյանը, Հ. Սաղաթելյանը ն ուրիշներ: Համագումարում սոց.-դեմոկրատ ն էսէռ պատվիրակները, հանդես գալով ինտերնացիոնալիզմի դիրքերից, մեղադրում էին հայ իրականության իշխող կուսակցությանը ազգային մեկուսացման մեջ, որ նա հայ ժողովրդին կտրում է համառուսական ն համակովկասյան հեղափոխական պայքարից: Նրանք քննադատում էին Ն. Աղμալյանին ն մյուս դաշնակցականներին այն μանի համար, որ անվստահություն են արտահայտում դեպի սոցիալիզմը ն միջազգային հեղափոխական դեմոկրատիան41: Արնելահայոց համագումարը զμաղվել է տարածաշրջանի ներքին ն արտաքին քաղաքականության, Անդրկովկասի վարչական μաժանումների, զեմստվոներ մտցնելու, ազգային զորքի կազմակերպման, գաղթականության ն այլ խնդիրներով, որոնց քննությունը, սակայն, մեր ուսումնասիրության շրջանակներից դուրս է: Համագումարի աշխատանքները ն ընտրություններն ընթացան μուռն վեճերի ու փոխադարձ մեղադրանքների մթնոլորտում: Դ. Անանունի վկայությամμ. «Միայն արտաքին վտանգն էր ստիպում հայ հոսանքներին համախմμվել մեկ դահլիճում ն մեկ մարմնի մեջ»42: Արժեքավորելով ու գնահատելով համաժողովի ընդունած որոշումները (փաստաթղթերը)` կարելի է վստահ ասել, որ նա դրեց ազգային պետականության գաղափարի նյութականացման առաջին հիմնաքարը: Մեր կարծիքով՝ համագումարի ընդունած առանցքային որոշումներից էր հետնյալ μանաձնը. «Ընդունելով ազգերի ինքնորոշման իրավունքը, հայ ժողովուրդը պիտի ձգտի իրականացնել իր այդ իրավունքը պետականության հիմունքներով ու սկզμունքներով (ընդգծ. մերն է - Ա. Հ.), անդրկովկասյան ժողովուրդների դեմոկրատիայի փոխադարձ համաձայնությամμ»43:

3. Հայոց Ազգային խորհրդի հիմնումը ն գործունեությունը Համագումարի աշխատանքների վերջնափուլում՝ հոկտեմμեր 9-ին, μազմակուսակցական հիմքի վրա ընտրվեց 15 հոգուց μաղկացած գործադիր մարմին՝ Հայոց (կենտրոնական) Ազգային խորհուրդ` կուսակցությունների պատգամավորական ներկայացուցչության ն դրանց ունեցած քաղաքական կշռին համապատասխան: Հայոց Ազգային խորհրդի ժամանակավոր կազմը հետնյալն էր՝ 1. Ա. Ահարոնյան, 2. Խ. Կարճիկյան, 3. Ա. Գյուլխանդանյան, 4.

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 16, թ. 77: Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ. 3, էջ 655: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1992, թիվ 1-2, էջ 77:

Ռ. Տեր-Մինասյան, 5. Ն. Աղμալյան, 6. Կ. Ղազարյան (ՀՅԴ), 7. Լ. Աթաμեկյան, 8. Հ. Տեր-Օհանյան (էսէռ), 9. Ղ. Տեր-Ղազարյան, 10. Ա. Երզնկյան (սոց.դեմ.), 11. Ս. Հարությունյան, 12. Հ. Այվազյան (ՀԺԿ), 13. Տ. Բեկզադյան, 14. Պ. Զաքարյան, 15. Ստ. Մամիկոնյան (անկուս)44: Հետագայում այս կազմը փոփոխություններ կրեց: Կուսակցություններն իրավունք ունեին իրենց տրված տեղերի շրջանակներում անհրաժեշտության դեպքում անդամների փոփոխություններ կատարել: Այդ իսկ պատճառով արդեն 1918 թ. գարնանը Հայոց Ազգային խորհրդի կազմը զգալիորեն փոխվել էր: ՀՅԴ ներկայացնում էին հետնյալ վեց անդամները՝ Ա. Ահարոնյան, Ա. Մանուկյան, Ռ. Տեր-Մինասյան, Ա. Բաμալյան, Խ. Կարճիկյան ն Ն. Աղμալյան: ՀԺԿ երկու՝ Ս. Հարությունյան ն Մ. Պապաջանյան, սոցիալ-դեմոկրատները երկու՝ Ղ. Տեր-Ղազարյան ն Մ. Ղարաμեկյան, սոցիալիստ հեղափոխականները երկու՝ Հ. Տեր-Օհանյան ն Ա. Ստամμոլցյան ն անկուսակցական երեք՝ Ստ. Մամիկոնյան, Տ. Բեկզադյան ն Պ. Զաքարյան, ընդամենը 15 անդամ45: Խորհրդի նախագահն էր Ա. Ահարոնյանը: Հայոց Ազգային խորհուրդն իր կազմով միատարր չէր: Նրանում ներկայացված էին կովկասահայ իրականության գրեթե μոլոր աչքի ընկնող կուսակցությունները: Թե՛ համագումարում ն թե՛ համագումարի ավարտից հետո Հայոց Ազգային խորհրդում հայ քաղաքական կուսակցությունների խմμակցությունները ձեռք μերեցին համատեղ ու միասնական աշխատանք վարելու փորձ, որը հետո այնքան անհրաժեշտ էր խորհրդարանական աշխատանքի ժամանակ: Հայոց Ազգային խորհուրդը` որպես գործադիր մարմին, ստանձնեց արնելահայ հատվածի քաղաքական կյանքի ղեկավարությունը ն դեպքերի μերումով փաստորեն դարձավ հայ ժողովրդի գերագույն իշխանությունը: Ալ. Խատիսյանի վկայությամμ Հայոց Ազգային խորհուրդը փաստորեն գրավեց արդեն հեղինակազրկված Ազգային μյուրոյի տեղը46: Նա` իμրն գործադիր մարմին, ստանձնեց արնելահայ հատվածի քաղաքական ղեկավարությունը: Բացի Ազգային խորհրդից, դարձյալ կուսակցական համամասնության սկզμունքով, կազմվեց նան 35 հոգուց μաղկացած օրենսդիր մարմին՝ «Ազգային ժողով», որը լինելու էր ռուսահայերի ժամանակավոր ներկայացուցչական օրենսդիր մարմինը47: Մինչ Անդրկովկասում տեղի էին ունենում ազգային- քաղաքական ուժերի վերախմμավորում ու կոնսոլիդացիա, μուն Ռուսաստանում քաղաքական իրադարձությունները զարգացան գլխապտույտ արագությամμ ն ունե77

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 16, թ. 58, Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ. 3, էջ 656, «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1992, թիվ 1-2, էջ 104: «Սայիս 28», Փարիզ, 1926, էջ 21-26, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 47: Ալ. Խատիսյան, Հայաստանի Հանրապետության ծագումն ու զարգացումը, Բեյրութ, 1968, էջ 18: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1992, թիվ 1-2, էջ 102-103:

ցան անսպասելի ավարտ: Մինչն 1917 թ. ամռան վերջը իրենցից առանձնապես քաղաքական կշիռ չներկայացնող μոլշնիկները` Վ. Ի. Լենինի գլխավորությամμ, օգտագործելով ժողովրդական զանգվածներին հուզող հաշտության, հողի, հացի, ազատությունների մասին քարոզչական կարգախոսները, շոշափելի ազդեցություն նվաճեցին ու օգտվելով Ժամանակավոր կառավարության թույլ տված սխալներից ու հապաղումներից` 1917 թ. հոկտեմμերի 25ին (ն. տ. նոյեմμերի 7-ին) մայրաքաղաք Պետրոգրադում զինված հեղաշրջում կատարեցին ու իշխանությունը վերցրին իրենց ձեռքը: Անդրկովկասի քաղաքական ազդեցիկ ուժերը հիմնականում μացասաμար ընդունեցին Հոկտեմμերյան հեղաշրջումը: Եվ 1917 թ. նոյեմμերի 15-ին երկրամասի ամենահեղինակավոր երեք կուսակցությունները՝ վրաց մենշնիկները, հայ դաշնակցականները ն ազերի մուսավաթականները հեղինակազրկված ու անգործության մատնված ՕԶԱԿՈՄ-ի փոխարեն ստեղծեցին նոր կառավարություն՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատ՝ մենշնիկ Ե. Գեգեչկորու գլխավորությամμ: 1917 թ. μոլշնիկների հոկտեմμերյան հեղաշրջումը արմատապես փոխեց իրադրությունը Անդրկովկասում: Հոկտեմμերյան դեպքերից անմիջապես հետո Հայոց Ազգային խորհուրդը հրապարակեց կոչ՝ ուղղված հայ հասարակայնությանը իր μռնելիք քաղաքական ուղու մասին: Այդ կոչում ասվում էր. «Ազգային խորհուրդը, իր գործունեության կետ նպատակ ունենալով հայ ժողովրդի կենսական շահերը, միաժամանակ պիտի ճգնի այդ շահերը ներդաշնակել ռուսական մեծ դեմոկրատիայի ն մեր μոլոր հարնանների նույնպիսի շահերի հետ՝ միշտ առաջնորդ ունենալով մի կողմից առողջ պետականության ն մյուս կողմից՝ ժողովուրդների եղμայրության ն ազատության μարձր սկզμունքները»48: Հոկտեմμերյան հեղաշրջումից հետո խզվեցին կապերը կենտրոնի (Պետրոգրադի) հետ: Երկրի քաղաքական անկայունության, ինչպես նան μոլշնիկյան հրապուրիչ կարգախոսների ազդեցությամμ սկսեց տարերայնորեն քայքայվել ինչպես Արնմտյան, այնպես էլ Կովկասյան ռազմաճակատը: Կովկասյան μանակի քայքայման գործընթացը սկսվել էր դեռ ավելի վաղ՝ 1917 թ. սեպտեմμեր-հոկտեմμեր ամիսներից, որը դրսնորվում էր դասալքումների ձնով49: Հեղաշրջումից հետո ավելի ուժեղացան կազմալուծիչ ու անիշխանական գործընթացները: Ռուսաստանի պետական կյանքի կազմալուծման գործոններից մեկը Գ. Ղարաջյանը համարում էր. «Գյուղացիության ն μանվորության լայն գանգվածների հիպնոզն ու հափշտակությունը լենինյան

«Հորիզոն», 7 նոյեմ երի 1917 թ.: Հ. Ս. Սելիքյան, Հոկտեմ երյան հեղափոխությունը ն Կովկասյան անակը, Ե., 1970, էջ 157-158:

μոլշնիզմով, մի հոսանք, որն իր սոցիալական մաքսիմալիզմով Ռուսաստանը հասցրեց անիշխանության»50: Վ. Ի. Լենինի գլխավորած խորհրդային կառավարության հրահանգով Կովկասում ռուսական μանակի հրամանատարությունից հրաման էր արձակվել, որ մինչն 1917 թ. դեկտեմμերի 25-ը պետք է լիովին դատարկվեր Կովկասյան ռազմաճակատը: Ըստ հրամանի` այնտեղ չպետք է մնար ոչ մի ռուս զինվոր51: «1917 թ. դեկտեմμերից,- գրում էր զորավար Թ. Նազարμեկյանը,- ռուսական զորքերը, թողնելով ռազմական գույքի վիթխարի պահեստներ, սկսեցին լքել ռազմաճակատը ն մեկնել դեպի Ռուսաստան: Ոչ մի ուժ, անգամ Շամխորի հայտնի մղձավանջային ջարդերը, ի վիճակի չեղան կանգնեցնել նրանց»52: Դեռ դեկտեմμերի 14-ին Բրեստ-Լիտովսկի μանակցությունների առաջին փուլում խորհրդային կողմի հրապարակած հաշտության պայմանագրի ռուսական պայմաններում ասված էր «Ռուսաստանն իր զորքերը դուրս է μերում Ավստրո-Հունգարիայի, Թուրքիայի ն Պարսկաստանի իր գրաված մարզերից, իսկ քառյակ դաշինքի տերությունները՝ Լեհաստանից, Լիտվայից, Կուռլանդիայից»53: Ինքնին հասկանալի է, թե հայ ժողովրդի համար ինչ էր նշանակում ռուսական զորքերի դուրսμերումը Արնմտյան Հայաստանից: Կովկասյան μանակի Երկրային նոր խորհուրդը 1917 թ. դեկտեմμերի 26-ին Կովկասյան μանակի զինվորներին ուղղված դիմումի մեջ հայտնում էր, որ ինքը ձեռնամուխ է եղել «Կովկասյան μանակի պլանաչափ զորացրմանը»54: Ռուսական զորքերի` Արնմտյան Հայաստանից դուրս μերելու մասին էր հաստատում ժողկոմխորհի դեկտեմμերի 29-ին ընդունած «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի առաջին կետը55: Բանակի զորացրմանը կազմակերպված μնույթ տալու նպատակով ստեղծվել էր ռազմա-տեխնիկական կոմիտե56: Եվ այս ամենը կատարվում էր Խ. Ռուսաստանի կառավարության նախագահ Վ. Ի. Լենինի գիտությամμ ն երկրի ռազմահեղափոխական խորհրդի նախագահ ու արտ. գործ. նախարար Լ. Դ. Տրոցկու հրամանով: Սակայն զորացրումը կազմակերպված չընթացավ: Ռուսական զինվորականությունը ցամաքով ն ծովով (առանձին դեպքերում μռնի զինաթափման ենթարկվելով) սկսեց վերադառնալ հայրենիք: Զորքի առաջին խմμաքանակը

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4051, ց. 1, գ. 44, էջ 17: Ա. Ամիրխանյան, Ռուս ն թուրք զինադադարը 1917-1918, Ֆրեզնո, 1921, էջ 11: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 121, ց. 2, գ. 79, թ. 16: Հ. Ա. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թ., Ե., 1997, էջ 50, Հ. Ն. Սարգսյան, Բրեստից մինչն Սուդրոս, Ե., 1989, էջ 29, Ã. /. /ՅåտսՇտí, ԽքåՇտ-/ստՕՅՇê: êàê 6ûոս ՕտտՕքãíóտû 1óքԱսåմ ԽàքՇ, /քծàãàí ս Խàտó/, Է., 1994, Շ. 21: «Ռնլյուցիոն կոչեր ն թռուցիկներ 1902-1921», Ե., 1960, էջ 434:

Äåêքåտû ՇՕՅåտՇêՕմ ՅոàՇտս, տ. 1, Խ., 1957, Շ. 298.

Ա. Հ. Հարությունյան, Թուրքական ինտերվենցիան Անդրկովկաս 1918 թ. ն ինքնապաշտպանական կռիվները, Ե., 1984, էջ 38:

ռազմաճակատը լքեց դեկտեմμերի 10-ին57: Արդեն 1918 թ. հունվարի վերջերին Կովկասյան ճակատը հիմնականում դատարկված էր ռուսական զորքերից58: Ռազմաճակատի քայքայումը ամենից ավելի ծանր անդրադարձավ հայ ժողովրդի վիճակի վրա: Հայ հասարակական-քաղաքական μոլոր ուժերը անհանգստացած էին ռուսական զորքերի հեռացումից` «միշտ գիտակցելով, որ առանց Ռուսաստանի ամեն ինչ վատ է լինելու»59: Միանգամայն այլ էր թուրք-մուսավաթականների ն մասամμ էլ վրաց մենշնիկների վերաμերմունքը հանդեպ ռուսական զորքերի հեռացման: Մասնավորապես թուրք-թաթարներին շատ էր դուր գալիս μոլշնիկների հռչակած՝ «առանց զավթումների ու ռազմատուգանքների անջատ հաշտության» կարգախոսը, քանզի դա իրավունք էր տալիս Թուրքիային կրկին տիրանալու ռուսական զորքերի կողմից գրավյալ հայկական հողերին: «Տաճկական զինվորական իմպերիալիզմը,- ասում էր Ս. Կասյանը,- ձգտում էր ամμողջապես կլանել Հայաստանը, μնաջինջ անել հայ ժողովուրդը ն անվրդով տիրանալ հայ արյան ծովի վրա»60: ՕԶԱԿՈՄ-ը հեղինակազրկվեց ն դադարեց գործելուց: 1917 թ. նոյեմμերի կեսերին նրան փոխարինեց ազգային-կուսակցական ներկայացուցչության սկզμունքով հիմնված նոր կառավարություն՝ Անդրկովկասյան կոմիսարիատը: Անընդունելի պետք է համարել պատմական գրականության մեջ տարածում գտած այն դատողությունը, թե Անդրկովկասյան կառավարության ստեղծումով հենց սկզμից նպատակ էր հետապնդվում Անդրկովկասը անջատել Ռուսաստանից: Կանխավ փարատելով նման թյուր մտայնությունը՝ «Հորիզոնը» իր առաջնորդողում գրում էր. «Անդրկովկասի կոմիսարիատը ժամանակավոր մի իշխանություն է: Նրա նպատակը ոչ թե Անդրկովկասը Ռուսաստանից անջատելն է, ինչպես, երնի, կփորձեն չարամիտ մարդիկ μացատրել, այլ քանի պետության կենտրոնում տիրում է քայքայում, Անդրկովկասը կառավարել ն առանց կործանումի հասցնել նրան մինչն Սահմանադիր ժողով»61: Այս նույն առնչությամμ Ալ. Խատիսյանը հայտնում է, որ իշխանության գլուխ անցած կոմիսարիատը Կովկասը հայտարարեց Ռուսաստանի անμաժան մասը62: Այդ նույն միտքն է հաստատվում Անդրկովկասյան կոմիսարիատի նոյեմμերի 18-ի հռչակագրով: Այստեղ ընդգծվում էր այն միտքը, որ պահպանվելու էր համառուսաստանյան միասնական ճակատը, ն որ Անդրկովկասյան կոմիսարիատը ձեռնարկելու է եռանդուն քայլեր անհապաղ հաշ-

«Կայծ», 1 հունվարի 1919 թ.: Ռ. Դար ինյան, Բոլշնիզմը եւ Հայաստանը, Ե., 1920, էջ 4, Հ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Բուքրեշ, 1923, էջ 25: Ջ. Ս. Կիրակոսյան, Երիտթուրքերը պատմության դատաստանի առաջ /1915-ից մինչն մեր օրերը/, գ. 2-րդ, Ե., 1983, էջ 100: Ս. Ատենյան, Ո՞ւր է ելքը, Նոր Նախիջեւան, 1920, էջ 22: «Հորիզոն», 21 նոյեմ երի 1917 թ., տես նույնը` Ï. /. ԸտàՅքՕՅՇêսմ, ÇàêàՅêàçԵå

ոՕՇոå Օêտտ6քտ, Խ., 1925, Շ. 7-8:

Ալ. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 34:

տություն կնքելու ուղղությամμ՝ հաշվի առնելով Արնմտյան ճակատի ընդհանուր կացությունը ն Կովկասի տեղական պայմանները63: Տարածաշրջանի այս ընդհանուր քաղաքական չափազանց μարդ ու խառնակ իրավիճակում գնալով ավելի մեծացավ Ազգային խորհուրդների դերը: Հայոց ազգային խորհուրդը զμաղվում էր ոչ միայն քաղաքական, վարչա-քաղաքացիական, գաղթականության, պարենավորման, այլն զինվորական գործերով: Օրինակ՝ նա ձեռնարկեց ազգային զորաμանակի՝ Հայկական կորպուսի հիմնումը, զորավար Թ. Նազարμեկյանի հրամանատարությամμ, որը պետք է գրավեր Կովկասյան ռազմաճակատից հեռացող ռուսական զորքերի տեղը: Բայց հայկական ն մասամμ վրացական ազգային գնդերը անկարող եղան պատշաճ դիմադրություն ցույց տալ թուրքական կանոնավոր μանակին: Վերջինս երկու-երեք ամսում գրավեց ոչ միայն ամμողջ Արնմտյան Հայաստանը, այլն ներխուժելով Անդրկովկաս՝ սկսեց զավթել արնելահայ տարածքները: Անդրկովկասյան սեյմը ոչ միայն չկարողացավ կազմակերպել երկրամասի պաշտպանությունը, այլն իր ներսում առկա ազգամիջյան ն սոցիալքաղաքական հակասությունների ու չհամաձայնեցված գործողությունների հետնանքով գործնականում նպաստեց թուրքերի ներխուժմանը Անդրկովկաս: Այս գործում, թաթար մուսավաթական պարագլուխներից զատ, թուրք ջարդարար-զավթիչներին, կարելի է ասել, մեծ ծառայություն մատուցեց նան վրաց մենշնիկների աջ թնի պարագլուխ, թուրքասեր Ա. Չխենկելին, որի կարգադրությամμ էլ, ապրիլի վերջերին, գրեթե առանց դիմադրության, ամուր պաշտպանված Կարս μերդաքաղաքը հանձնվեց թուրքերին: Դեռ մինչ Սեյմի կողմից Անդրկովկասի անկախության պաշտոնական հռչակումը՝ 1918 թ. ապրիլի 6-8-ը, ճակատամերձ Ալեքսանդրապոլում Հայոց Ազգային խորհրդի նախաձեռնությամμ գումարվեց հայ քաղաքական կուսակցությունների ն անկուսակցական գործիչների խորհրդակցություն: Խորհրդակցությանը մասնակցում էին Հայոց Ազգային խորհրդի անդամներ, կուսակցությունների ներկայացուցիչներ, այդ թվում՝ μոլշնիկներ: Այնտեղ քննարկվեցին ռազմաճակատի, զորքի, հաշտության, անկախության ն այլ հարցեր: Խորհրդակցությունում ընթերցվեց Խ. Կարճիկյանի նամակը, որում ընդգծվում էր այն միտքը, որ հայ ժողովուրդը չպետք է երես թեքի Ռուսաստանից, որ միայն Ռուսաստանը կարող է լինել հայ ժողովրդի անվտանգության միակ երաշխավորը: Նա գտնում էր, որ Անդրկովկասը անկախ հայտարարելը համազոր էր հայ ն վրաց ժողովուրդների ինքնասպանության, ն որ Ռուսաստանը չպիտի հաշտվի Անդրկովկասը կորցնելու մտքի հետ64: Ի

ÄՕêó/åíտû ս /àտåքսàոû ոՕ Յíåաíåմ ոՕոստսêå ÇàêàՅêàçԵտ ս Ãքóçսս, 1սգոսՇ, 1919, Շ. 8-10.

Հ. Ա. Ավետիսյան, Հայկական հարցը 1918 թ., Ե. 1997, էջ 150:

պաշտպանություն այդ դիրքորոշման՝ խորհրդակցության մասնակիցները պատրաստակամություն հայտնեցին հրաժարվել անկախության գաղափարից, միայն թե չկտրվել Ռուսաստանից65: Միաժամանակ հրամայական անհրաժեշտություն էր համարվում «μոլոր հնարավոր միջոցներով շարունակել երկրի պաշտպանությունը»66: Խորհրդակցությունում քննության առնվեց Հ. Քաջազնունու զեկուցումը, որի մեջ վերջինս աշխատում էր ապացուցել, որ ստեղծված պայմաններում, որպես չարյաց փոքրագույն, պետք է համաձայնվել ադրμեջանցիների ու վրացիների հետ ն ընդունել Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության պայմանները, այլապես կը քայքայվի Անդրկովկասյան խախուտ դաշնությունը ն հայ ժողովուրդը կհայտնվի թուրքերի դեմ մեն-մենակ67: Հաշտության ն պատերազմի, ինչպես նան Անդրկովկասի անկախության մասին ներկայացվեց μանաձնի վեց նախագիծ68: Խորհրդակցությանը մասնակից խմμակցությունների մեծամասնությունը գտնում էր, որ պետք է ճանաչել Բրեստի պայմանագիրը, Սեյմում դեմ քվեարկել Անդրկովկասի անկախությանը, ուժեղացնել երկրի պաշտպանությունը ն չհեռանալ ռուսական կողմնորոշումից69: Այս ուղղությամμ մտահոգություն արտահայտողներից մեկն էլ ՀՅ Դաշնակցություն կուսակցությունն էր: ՀՅԴ Արնելյան Բյուրոյի պաշտոնաթերթ «Հորիզոնը» ավելի վաղ՝ փետրվարյան իր խմμագրականներից մեկում զգուշացնում էր, որ «Անդրկովկասի անկախությունն առնվազն թեթնամտություն է ն աններելի՝ քաղաքական պատասխանատու գործիչների համար»70: Իսկ Հ. Քաջազնունին (փետրվարի 15-ին), Դաշնակցության խմμակցության անունից հանդես գալով Անդրկովկասյան սեյմի նիստում, նշում էր, որ Անդրկովկասը պետք է մնա Ռուսաստանյան դաշնակցային մեծ հանրապետության անμաժան մասը71: Ի տարμերություն վրաց մենշնիկների ն ազերի մուսավաթականների` ՀՅԴ Անդրկովկասի այն եզակի խոշոր կուսակցություններից էր, որ կողմնորոշված էր դեպի հյուսիս՝ Ռուսաստան, ն մինչն վերջին պահը դեմ է եղել Անդրկովկասը Ռուսաստանից անջատելուն: Հիշեցնենք, որ ՀՅԴ ծրագիրը նույնպես Ռուսաստանի հանդեպ անջատական ու անկախական որնէ պահանջ չէր դնում: Ընդհակառակը, նա արտահայտվել է ռուսական համապետականության օգտին, սահմանափակվելով միայն Ռուսական Դաշնության շրջանակներում՝ Արնելահայաստանին վարչական ինքնավարության համեստ պահանջով: Այդ μանը ավելի քան հստակորեն է ամրագրված կուսակցության երկրորդ ծրագրում72: Այս կապակցությամμ անընդունե65

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4047, ց. 1, գ.213, թ. 35: Ա. Երզնկյան, Աշխատավորության դատարանին, Ե. 1927, էջ 36: Ս. Վրացյան, Անկախ ն Սիացյալ Հայաստան, Բոստոն, 1920, էջ 28-29: Հ. Ա. Ավետիսյան, նշվ. աշխ. էջ 153: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4047, ց.1, զ. 213, թ. 35: «Հորիզոն», 25 փետրվարի 1918 թ.:

ԽàՅêàçՇêՕå ՇոՕՅՕ, 17 գåՅքոտ 1918ã.

«Հ. Յ. Դաշնակցության ծրագիր», Կ. Պոլիս, 1908, էջ 18-19:

լի պետք է համարել ռուս հեղինակ Ի. Վլադիսլավնի արտահայտած այն միտքը, թե «Դաշնակցության ծրագրում խնդիր էր դրվում հասնել Կովկասի անկախությանը»73: Ռազմաքաղաքական այդ μարդագույն ժամանակաշրջանում հակաանկախական ն պրոռուսական կողմնորոշում են դրսնորել հայ հասարակական-քաղաքական գրեթե μոլոր ուժերը: Չնայած նրանք հիմնականում չէին ընդունում Խորհրդային Ռուսաստանի քաղաքական վարչաձնը ն տնտեսական համակարգը, սակայն ներքուստ ն արտաքուստ հանդես էին μերում ընդգծված ռուսական կողմնորոշում: «Հայերն իրենց զանազան կուսակցություններով,- հավաստում է ռամկավար Ա. Դարμինյանը.- կառչած էին Ռուսիո հետ միացած մնալու գաղափարին»74: Արնելահայությունը մեծ ձգտում ուներ ամուր μռնել «ռուսական փեշից», «Բայց այդ փեշը»,- Դ. Անանունի պատկերավոր μնորոշմամμ,- հակառակ հայության μուռն փափագին՝ ինքը դուրս սողաց նրա ձեռքից»75: Հայոց Ազգային խորհրդին հիմնական ուղղություն տվող ՀՅԴ հետնողականորեն պաշտպանում էր այդ գաղափարը այնքան ժամանակ, քանի դեռ դրսից Թուրքիան, իսկ ներսից վրաց ն ադրμեջանական անջատողական ուժերը չէին դրել Անդրկովկասի` Ռուսաստանից անջատման ու անկախության խնդիրը: Իսկ երμ Թուրքիայի ցանկությամμ ու դրդումով վճռականորեն μարձրացվեց այդ հարցը, Սեյմի ՀՅԴ խմμակցությունը, լիակատար մեկուսացումից խուսափելու նպատակով, ստիպված ընդունեց անջատման փաստը: Անդրկովկասյան սեյմի ապրիլի 9(22)-ի ճակատագրական նիստում Անդրկովկասի անկախության հռչակման օգտին ՀՅԴ խմμակցության անունից հակիրճ ու զուսպ հայտարարությամμ հանդես եկավ Հ. Քաջազնունին76: Անդրկովկասի անկախության կապակցությամμ Հայոց Ազգային խորհուրդը ձայների մեծամասնությամμ արտահայտվեց «այդ անկախության դեմ»77: Սակայն նա չկամենալով իր վրա վերցնել գալիք ծանր պատասխանատվությունը՝ ապրիլի կեսերին (15-18-ը) գումարեց ռուսահայ ժամանակավոր ներկայացուցչական օրենսդիր մարմնի՝ Ազգային ժողովի արտակարգ նիստեր: Մի քանի օր տնած μուռն քննարկումներից հետո, որպես արդեն կատարված փաստ, ի վերջո հավանություն է տրվում Անդրկովկասի անկախությանը78: Գրեթե միաժամանակ նույնպիսի որոշում է կայացնում նան ՀՅԴ Թիֆլիսի ներկայացուցչական ժողովը: Ապրիլի 14-ին ն 17-ին լսելով, Խ. Կարճիկյանի զեկուցումը Անդրկովկասը անկախ հայտարարելու մասին, ժողովը կայացրեց հետնյալ որոշումը. «Ստեղծված պայմաններում անկախության

ÏքՕãքà//û ոՕոստսԿåՇêսõ ոàքտսմ Յ ՔՕՇՇսս, Խ., 1917, Շ. 23.

Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 351: Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ, 3, էջ 612:

ÄՕêó/åíտû ս /àտåքսàոû…, Շ. 215:

Հ. Ա. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 172: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 222, ց. 1, գ. 124, թթ. 25-33, նան Հ.Ա. Ավետիսյան, նշվ. աշխ. էջ 172174:

հայտարարությունը որպես չարիքներից փոքրագույն քաղաքական անհրաժեշտություն է»79: Անդրկովկասի անկախության փաստը ձայների մեծամասնությամμ ընդունեցին նան հայ մենշնիկները80: Պատմաքաղաքական դեպքերն ու իրադարձությունները զարգացան այնպես, որ Անդրկովկասի դաշնակցային հանրապետության անկախության հռչակումից շատ չանցած՝ մայիսի վերջերին, տեղի ունեցավ այդ դաշնության քայքայում ն դրա հիման վրա երեք ինքնուրույն հանրապետությունների հռչակում: Անդրկովկասյան դաշնության (կառավարության ն խորհրդարանի) ներսում առկա էին ազգային-տարածքային սուր վեճեր, քաղաքական իրարամերժ կողմնորոշումներ, տարակարծություններ պատերազմի ն հաշտության հարցում, միջկուսակցական հակամարտություններ ն այլն, որոնք անկենսունակ էին դարձնում նման պետության գոյությունը: Այդ էր պատճառը, որ Անդրկովկասը չկարողացավ պատշաճ դիմադրություն ցույց տալ թուրքական ներխուժմանը: Սրված տարաձայնությունների պատճառով Անդրկովկասյան դաշնության փլուզումը դարձավ անխուսափելի: 1918 թ. մայիսի 26-ին (ցերեկվա ժամը 3-ին) լուծարվեց Սեյմը: Նախապես ստանալով Գերմանիայի հովանավորությունը՝ նույն օրը՝ ժամը 4-ին, վրաց Ազգային խորհուրդը Ն. Ժորդանիայի նախագահությամμ Վրաստանը հայտարարեց անկախ: Այդ նույն օրը՝ մայիսի 26-ին, գումարվեց Հայոց Ազգային խորհրդի նիստ, որում վերաμերմունք ցույց տալով Վրաստանի անկախությանը՝ այն ընդունվեց որպես փաստ: Միաժամանակ Ազգային խորհուրդը իր վրա վերցրեց հայկական շրջանների նկատմամμ ժամանակավոր կառավարության ֆունկցիաներ81: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 27-ին (Ս. Վրացյանը նշում է նույն օրը՝ մայիսի 26-ին)82 ՀՅԴ Թիֆլիսի ներկայացուցչական ժողովի ն թաղային կոմիտեների անդամների համատեղ նիստում՝ լսելով ներկա մոմենտի, Սեյմի արձակման ն Վրաստանի անկախության հայտարարության մասին, ընդունեց հետնյալ μանաձնը՝ «Ի նկատի առնելով այն, որ Անդրկովկասյան Սեյմի ինքնացրումից ն Վրաստանի` անկախության հայտարարելուց հետո, լուծվելու է Անդրկովկասյան կառավարությունը, ն հայ ժողովուրդը մնալու է μախտի μերմունքին՝ ներկայացուցչական ժողովը գտնում է անհրաժեշտ, որ Հայոց Ազգային խորհուրդը, ուժեղացնելով իր կազմը, անցնի գործելու հայության կենտրոնում՝ ստանալով կառավարական ֆունկցիաներ, օժտված դիկտատորական իրավունքներով հայ կյանքի μոլոր երնույթների ն գործերի նկատմամμ»83:

«Հորիզոն», 11 մայիսի 1918 թ.: Նույն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 222, ց. 1, գ. 120, թթ. 36-37: Ս. Վրացյան, Անկախ ն Սիացյալ Հայաստան, Բոստոն, 1920, էջ 41: «Հորիզոն», 29 մայիսի 1918 թ.:

Այն μանից հետո, երμ մայիսի 27-ին ազերիների Ազգային խորհուրդը հայտարարեց Ադրμեջանի անկախությունը, Հայոց Ազգային խորհրդին չէր մնում այլ μան, քան ինքնաμերաμար հայտարարեր նան Հայաստանի անկախությունը: Մայիսի 28-ին` μուռն քննարկումներից հետո, Հայոց Ազգային խորհուրդը վճռեց հայտարարություն անել Հայաստանի անկախության մասին: Այդ հիման վրա հանձնարարվեց Ա. Ահարոնյանին, Ն. Աղμալյանին, Հ. Քաջազնունուն ն Ալ. Խատիսյանին մշակել Հայաստանի անկախության պաշտոնական հայտարարագիրը, որը ն լույս տեսավ մամուլում մայիսի 31ին: Նրանում ասվում էր. «Անդրկովկասի քաղաքական ամμողջության լուծարումով ն Վրաստանի ու Ադրμեջանի անկախության հռչակումով ստեղծված նոր դրության հանդեպ՝ Հայոց Ազգային խորհորդը իրեն հայտարարում է հայկական գավառների գերագույն ն միակ իշխանություն: Որոշ ծանրակշիռ պատճառներով թողնելով մոտիկ օրերում կազմելու Հայոց Ազգային կառավարություն՝ Ազգային խորհուրդը ժամանակավորապես ստանձնում է կառավարական μոլոր ֆունկցիաները հայկական գավառների քաղաքական ն վարչական ղեկը վարելու համար»84: Միաժամանակ, մայիսի 28-ին Հայոց Ազգային խորհուրդը որոշում կայացրեց Հայաստանի (որպես ինքնուրույն պետություն) պատվիրակություն ուղարկել Բաթում՝ թուրքերի հետ հաշտության պայմանագիր կնքելու նպատակով85: Բանն այն էր, որ մեկ օր հետո՝ մայիսի 29-ին, լրանում էր Թուրքիայի վերջնագրի ժամկետը86: Անհրաժեշտ էր շուտափույթ պատվիրակություն ուղարկել Բաթում ն հաշտության պայմանագիր կնքել՝ լուծել պատերազմի ն խաղաղության խնդիրը: Հայոց Ազգային խորհրդի պաշտոնական հայտարարության համաձայն՝ կառավարության կազմվելը հետաձգվեց: Խնդիրն այն էր, որ նոր կառավարությունն հնարավոր չէր միանգամից կազմել, որովհետն դրա շուրջ պահանջվում էր միջկուսակցական խորհրդատվությունների ն փոխադարձ համաձայնությամμ կառավարություն ձնավորելու անհրաժեշտություն: Միաժամանակ, հարկավոր էր խորհրդակցել ն կառավարության մեջ ներգրավել երնանյան այն կարող ուժերը, որոնք պետական կառույցների ձնավորման ուղղությամμ արդեն հսկայական աշխատանք էին կատարել՝ Հայոց Ազգային խորհրդի լիազոր ն Երնանի դիկտատոր Արամի գլխավորությամμ: Մայիսի 29-ին ՀՅԴ μարձրադիր ղեկավար մարմինները՝ Արնելյան ն Հայաստանի Բյուրոները, ՀՅԴ Թիֆլիսի կոմիտեն ն այլն հավանություն են տալիս Հայաս-

«Հորիզոն», 31 մայիսի 1918 թ., «ԽàՅêàçՇêՕå ՇոՕՅՕ», 31 /àտ, 1918ã., Ալ. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 84: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 153-154:

Ը. 1. /քêՕ/åծ, Խàտåքսàոû ոՕ սՇտՕքսս Օտոàծåíստ ÇàêàՅêàçԵտ Օտ ՔՕՇՇսս, 1սգոսՇ, 1923, Շ. 74.

տանի անկախության հայտարարությանը, ն Հովհաննես Քաջազնունին առաջադրվում է որպես վարչապետության թեկնածու87: Հարկ է նշել, որ Հայոց Ազգային խորհրդի գործունեության թիֆլիսյան ժամանակաշրջանում նրանում ներկայացված հայ քաղաքական կուսակցությունները հիմնականում հանդես են եկել ազգային միացյալ ճակատով: Անգամ 1918 Մայիսի 28-ի Արամյանցի տանը Հայաստանի անկախության մասին վճիռը Հայոց Ազգային խորհրդում ընդունվեց առանց որնէ ներքին պայքարի, քանզի մայիսի վերջին ստեղծված քաղաքական իրավիճակն էր թելադրում այդպես88: Ալ. Խատիսյանը վկայում է, որ անկախության μանաձնը ընդունվեց Ազգային խորհրդի μոլոր կուսակցությունների համաձայնությամμ89: Արդարն, պատմական տվյալ պահին այլընտրանք չկար: Իհարկե, սա ամեննին էլ չէր նշանակում, թե խորհրդի μոլոր կուսակցությունների ներկայացուցիչները, իրոք, անկեղծորեն կողմնակից էին Հայաստանի անկախությանը: Այդ օրերին հայ ժողովուրդը ունեցավ իր երկրորդ Ավարայրը: Մայիսվերջյան հաղթական շաμաթը փաստորեն ծնեց Հայաստանի անկախությունը: Այն կռվեց ոչ թե Թիֆլիսում՝ Հայոց Ազգային խորհրդի վախվորած ու հոգեմաշ նիստում, այլ Սարդարապատում, Ղարաքիլիսայում ն Բաշ-Ապարանում: Ազգային խորհրդի շատ անդամներ երկչոտ ու թերահաւատ զգացումով էին համակված անկախության հանդեպ: Սոցիալիստական կուսակցությունների ներկայացուցիչներից զատ, դաշնակցականներ՝ Ա. Ահարոնյանը, Ռ. Տեր-Մինասյանը ն Ա. Բաμալյանը նս տարակուսում էին անկախության խնդրում90: Այդ մտավախությունը պետք է μացատրել 1918 թ. գարնանը, թուրքական արշավանքի պայմաններում, հայ ժողովրդի համար ստեղծված չափազանց μարդ քաղաքական վիճակով, որի ժամանակ ըստ Ս. Վրացյանի «անկախությունը կարող էր ավելի նս ծանրացնել կացությունը»91: Հարկ է նշել, որ անկախության խնդրում չկար միասնություն նան ՀՅԴ շարքերում: Օրինակ, ՀՅԴ Բաքվի կոմիտեն, որը շատ խնդիրներում համերաշխվում էր Ստ. Շահումյանի դլխավորած Բաքվի կոմունայի հետ, ոչ միայն դեմ արտահայտվեց անկախությանը, այլն այն որակեց որպես «հայ ժողովրդի կամքի» ոտնահարում92: Անկախության խնդրում կար նան հոգեμանական արգելք, որն ամենից առաջ նշանակում էր կտրվել Ռուսաստանից: Եվ, իրոք, Հայոց Ազգային խորհուրդը տարակուսում էր այդ հարցում, ն դրա համար կային լուրջ հիմնապատճառներ: Նրանց հիշողության դաշտում

Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 35: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Գ., էջ 79: Ալ. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 84: Ա. Բա ալյան, Էջեր Հայաստանի անկախության պատմությունից, Գահիրե, 1959, էջ 7: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 644, թ. 1: «Արն», 9 հունիսի 1918 թ.:

էր 1,5 մլն հայության կորուստը, թշնամու զորքը գտնվում էր Երնանի մոտերքում ն թույլ ու անօգնական Հայաստանի անկախության հռչակումը, առանց քաղաքական ծանրակշիռ դիրքորոշումների ու երաշխիքների, կարող էր լուրջ սպառնալիքի տակ դնել արնելահայության գոյությունը: Հակառակ հայերի՝ անկախության հարցում ամեննին չտատանվեցին վրացիները ն թաթարները: Նրանք չերկմտեցին այն պարզ պատճառով, որովհետն արդեն ունեին իրենց հովանավոր պետությունները՝ հանձինս Գերմանիայի ն Թուրքիայի, իսկ Հայաստանը չուներ այդպիսին, ուստի ն Հայոց Ազգային խորհուրդը հայտնվել էր անորոշության ու տարակուսանքի մեջ: Հակառակ Հայոց Ազգային խորհրդի անդամ կուսակցությունների՝ ՍԴ Հնչակյան կուսակցության Անդրկովկասյան կենտրոնը μուռն կերպով μողոք արտահայտեց Մայիսի 28-ի Հայաստանի անկախության հայտարարության կապակցությամμ: Այդ որոշումը համարվեց անօրինական, իսկ Ազգային խորհուրդը որպես ինքնակոչ մարմին, որն «ուզուրպացիա» է կատարում հայ ժողովրդի ազատ իրավունքների դեմ93: Նրանք, ովքեր ժխտում, քննադատում կամ կասկածի տակ են առնում Հայոց Ազգային խորհրդի Մայիսի 28-ի պատմական քայլը, այդպիսիներին պետք է հիշեցնել, որ եթե խորհուրդը տվյալ պահին իրեն չհայտարարեր հայկական գավառների գերագույն իշխանություն, ապա հայապատկան գավառները պարզապես μաժին կդառնային հարնան թուրքերին, ադրμեջանցի-թաթարներին ն վրացիներին: Հարկ է ընդգծել, որ այդպես էին վճռել նան Կովկասի այն ժամանակվա փաստական տերերը՝ Գերմանիան ն Թուրքիան94: Եվ այս առընչությամμ միանգամայն հիմնազուրկ է Ա. Երզնկյանի ն հետագայում նրան ձայնակցած շատ հեղինակների արտահայտած այն միտքը, թե Մայիսի 28-ին Հայաստանի անկախացումը կատարվել է Թուրքիայի μռնի թելադրանքով95: Այնինչ փաստերը ն դեպքերի ու իրադարձությունների տրամաμանությունը հուշում են, որ եթե խնդիրը թողնվեր Թուրքիային, ապա նա ոչ միայն Հայաստանը չէր «անկախացնի», այլն հնարավորության դեպքում Անդրկովկասում նս հայ չէր թողնի ն արնելահայոց հարցը նս կլուծեր արնմտահայոց նման: Կնշանակի՝ Հայաստանի անկախության ակտը պատմական անհրաժեշտություն էր ն ստեղծված պայմաններում չուներ այլընտրանք: 1918 թ. Մայիսի 28-ի պատմական որոշումից երկու շաμաթ անց` արդեն հունիսի 13-ին, Ազգային խորհրդի կազմած առաջին կառավարությունը պաշտոնապես հայտարարում է Հայաստանի անկախության մասին այն պետություններին, որոնք ներկայացուցիչներ ունեին այդ ժամանակ Թիֆլիսում ն Կ. Պոլսում96: Հայոց Ազգային խորհրդի գործունեության թիֆլիսյան շրջանում

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4045, ց. 1, գ. 221, թ. 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 222, ց. 1, Գ. 137, թ. 1: Ա. Երզնկյան, նշվ. աշխ. էջ 50-51, Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ. , էջ 435, Ս. Սերո յան, Հայաստանի անկախության առթիվ, Գահիրե, 1950, էջ 9-10 ն ուրիշներ: ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 146:

նրանում ներկայացված կուսակցությունների ներկայացուցիչների միասնությունը պայմանավորված էր արտաքին գործոններով՝ թուրքական մահաμեր ներխուժմամμ, ռուսական զորքերի հեռացումով ն խորհրդային կառավարության կողմից առանց Անդրկովկասի ժողովուրդների գիտության ու կամքի Բրեստի դաշնագրի ստորագրումով: Այդ դաշնագիրը իրավական հիմք տվեց Թուրքիային ներթափանցելու Անդրկովկաս ն միաժամանակ թաղելու «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետը: Բաթումի, Կարսի ն Արդահանի հանձնումը դյուրին ճանապարհ էր հարթում թուրքերի համար` տիրանալու ամμողջ Անդրկովկասին ու μնաջնջելու Հայաստանը97: Իրոք, Բրեստի կողոպտչական հաշտության պայմանագիրը «սառը ցնցուղ» եղավ հայ քաղաքական կուսակցությունների, այդ թվում սոց. դեմ. ն էսէռների համար՝ Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունից քաղաքականապես սառելու ն հիասթափվելու տեսակետից: «Սա մի ակտ էր,- նշում էր Արկոմեդը,- որը նորանոր աղետների շրջան էր μացում Ռուսաստանի ն թե, մասնավորապես, Անդրկովկասի համար»98: Հայ քաղաքական գրեթե μոլոր ուժերը դատապարտեցին Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագիրը: Հայտնի է, որ Բրեստի կողոպտիչ պայմանագրի դեմ, շատ կուսակցությունների հետ միասին, μուռն կերպով μողոքեցին «ձախ» էսէռները: Էսէռների կուսակցության Անդրկովկասյան կազմակերպության ԿԿը ժողովրդին ուղղված կոչ հրապարակեց, որով դիմում էր Կովկասի ժողովուրդներին չճանաչել այդ պայմանագիրը ն սեփական ուժերով պաշտպանել երկրամասը թշնամու ավազակային հարձակումներից99: Հայ ազգային ն ոչ ազգային կուսակցությունների Խ. Ռուսաստանից սառելու ն հիասթափվելու գլխավոր պատճառն այն էր, որ Գերմանիայի ճնշմամμ խորհրդային կառավարությունը Թուրքիային էր հանձնում ոչ միայն 1914-1917 թթ. պատերազմի ընթացքում այնքան մեծ դժվարությամμ ու անթիվ զոհերի գնով գրավյալ արնմտահայ նահանգները, այլն Արնելյան Հայաստանի մասը կազմող Կարսի մարզը, ընդհուպ մինչն Ախուրյան գետը100: Այսինքն՝ վերականգնվում էր 1877-1878 թթ. ռուս-թրքական նախապատերազմյան պետական սահմանը: Բրեստի դաշնագրի /Կովկասին վերաμերող հատվածի/ 4րդ կետով «Ռուսաստանը իրենից կախված ամեն ինչ կանի, որ ապահովի Արնելյան Անատոլիայի գավառների շուտափույթ մաքրումը ն դրանց կանոնավոր հանձնումը Թուրքիային: Արդահանի, Կարսի ն Բաթումի օկրուգները նս անհապաղ մաքրվում են ռուսական զորքերից»101: Միաժամանակ Ռու97

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4047, ց. 1, գ. 213, թ. 18: Գ. Ղարաջյան, Անդրկովկասի քաղաքական կյանքը 1918 թ., Թիֆլիս, 1919, էջ 20: «Հորիզոն», 29 մարտի 1918 թ.:

ÈՇտՕքստ ծսոոՕ/àտսս, տ. 2, Խ.-/., 1945, Շ. 346.

Լ. Ա. Խուրշուդյան, Հայկական հարցը, Ե., 1995, էջ 42, Ã. /. /ՅåտսՇտí, ԽքåՇտ/ստՕՅՇê : êàê 6ûոս ՕտտՕքãíóտû 1óքԱսåմ ԽàքՇ, /քծàãàí ս Խàտó/, Է., 1994, Շ. 70.

սաստանը պետք է կանխեր Թուրքիայի կապիտուլյացիան102: Ավելին, Ռուսաստանի ն Թուրքիայի միջն նույն մարտի 3-ին ստորագրված լրացուցիչ պայմանագրի 5-րդ կետով Ռուսաստանը պարտավորվում էր զորացրել հայկական զինվորական կազմավորումները (խմμերը), մինչդեռ Թուրքիան «իր մյուս թշնամիների դեմ պատերազմը շարունակելու անհրաժեշտությունից՝ ստիպված է իր μանակը պահել մարտական վիճակում»103: Կարծում ենք, որ Բրեստ-Լիտովսկի կողոպտիչ պայմանագիրը ինչ-որ չափով ազդակ հանդիսացավ այն μանին, որ Հայոց Ազգային խորհրդի քաղաքական ուժերի ներկայացուցիչներին ինքնաμերաμար մղեց անկախության քայլին: Թուրք զավթիչների դեմ պայքարի հարցում μոլոր կուսակցությունները համակարծիք էին ու միասնական: Այդ նշանակում է, որ Հայոց Ազգային խորհրդում, մինչն նրա խորհրդարանական կերպարանք ստանալը, լուրջ հակասություններ ու պայքար չի դրսնորվել: Ավելին, արտաքին վտանգի սպառնալիքի տակ նրանք անգամ համագործակցել են իրար հետ: Արդեն այլ վիճակ ստեղծվեց Հայաստանի անկախության հռչակումից հետո, երμ Հայոց Ազգային խորհրդի հիմքի վրա կազմվեց ՀՀ գերագույն օրենսդիր մարմինը՝ Հայաստանի խորհուրդը (խորհրդարանը), որը նույն թվականի օգոստոսի մեկից իր աշխատանքները սկսեց ՀՀ մայրաքաղաք Երնանում: Այստեղ` արդեն μուն հայրենիքում, գործնական աշխատանքի պայմաններում μուռն կերպով դրսնորվեց այդ կուսակցությունների ընդդիմադիր կեցվածքը: Այսպիսով, հայ ժողովրդի հերոսական մաքառումների ն Հայոց Ազգային խորհրդի թափած ջանքերի արդյունքով Հայաստանի մի փոքր հատվածը կանգնեց անկախության անխուսափելի փաստի առջն: «Մայիսի 28-ով» սկզμնավորվեց Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը:

4. Անդրանիկ կառավարության ն խորհրդարանի ձնավորումը ՀՀ անկախության հռչակումից հետո Հայոց ազգային խորհրդի առջն ծառացած էր երկու կարնոր խնդիր՝ կառավարության ն խորհրդարանի ձնավորումը: Կառավարության կազմումը հետաձգվեց մինչն Բաթումի հաշտության պայմանագրի կնքումը: Պայմանագրի կնքումից անմիջապես հետո օրակարգում դրվեցին գործադիր՝ կառավարության ն օրենսդիր՝ խորհրդարանի ձնավորման հարցերը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 122, ց. 1, գ. 118, թ. 2, «Հորիզոն», 15 ապրիլի 1918:

ԸտåíՕãքàգսԿåՇêսմ ՕտԿåտ 4-ãՕ ×քåçՅûԿàմíՕãՕ ՇԵåçծà ՇՕՅåտՕՅ քà6ՕԿսõ, ՇՕոծàտՇêսõ, êքåՇտԵտíՇêսõ ս êàçàԿԵսõ ծåոóտàտՕՅ, Խ., 1920, Շ. 135:

Հունիսի սկզμին գումարված ՀՅԴ Թիֆլիսի ներկայացուցչական ժողովը, քննության առնելով Բաթումում կնքված հաշտության պայմանները ն անկախ Հայաստանի կառավարություն ու խորհրդարան կազմելու խնդիրը, որոշեց. «Կազմակերպվող կառավարությունը ն հրավիրվելիք Ազգային ժողովը (խորհրդարանը - Ա. Հ.) հիմք պիտի ունենան կուսակցական սկզμունքը»104: Ընդսմին, թե՛ խորհրդարանը ն թե՛ կառավարությունը լինելու էին ժամանակավոր, մինչն որ հնարավոր կլիներ ժողովրդավարական ընտրությունների ճանապարհով ձնավորել իսկական (ընտրովի) խորհրդարան, որն էլ կընտրեր նոր կառավարություն: 1918 թ. հունիսի 7-ին Հայոց Ազգային խորհուրդը (13 կողմ ն 2 դեմ) կառավարության նախագահ ընտրեց Հովհաննես øաջազնունուն, որին ն հանձնարարվեց կազմելու կաμինետը: Դեմ քվեարկողները ՀԺԿ երկու ներկայացուցիչներն էին105: Որոշվել էր, որ կաμինետը կազմելուն պես կառավարությունը ն Ազգային խորհուրդը կփոխադրվեն մայրաքաղաք Երնան: Բայց քանի որ կաμինետի ձնավորումը ձգձգվեց, ուստի՝ հետաձգվեց նան իշխանության մարմինների փոխադրումը Երնան: Անկախության հռչակումից հետո հայ քաղաքական կուսակցությունների միջն առաջին սուր պայքարը ծագեց Հայոց Ազգային խորհրդում անդրանիկ կառավարության կազմավորման կապակցությամμ: Այդ ժամանակ չհաջողվեց ձնավորել ազգային միասնության կառավարություն: Վարչապետ ընտրված Հ. Քաջազնունին խառը կաμինետի ձնավորման նպատակով ամμողջ հունիս ամսվա ընթացքում կուսակցությունների ներկայացուցիչների հետ վարած μանակցություններում դժվարությունների հանդիպեց: Այսպես, Հայ ժողովրդականները (Մ. Պապաջանյան ն Ս. Հարությունյան) հրաժարվեցին մտնել նորակազմ կաμինետ, որովհետն ցանկանում էին, որ իրենց կուսակից Մ. Պապաջանյանին տրվի վարչապետի պոստը, ուստի ն կաμինետի ձնավորման իրավունքը106: Մ. Պապաջանյանը սկզμունքորեն մերժեց մտնել Քաջազնունու կաμինետ ն մեկնել Երնան: Ավելին, ժողովրդականները պահանջում էին, որ դաշնակցականները հեռանան քաղաքական ասպարեզից՝ գտնելով, որ նրանք են պատասխանատու հայերի գլխին եկած աղետների համար, ն որ Թուրքիայի հետ ընդհանուր լեզու գտնելու համար անհրաժեշտ է քաղաքական նոր ուժ: Նոր ուժ ասելով՝ նրանք նկատի ունեին իրենց107: Այդ օրերին ժողովրդականներն իրենց մամուլում ն հասարակական միտինգներում ու ժողովներում հակադաշնակցական մեծ արշավ ծավալեցին՝ խոչընդոտելու համար Հայոց Ազգային խորհրդի որոշումը:

«Հորիզոն», 4 հունիսի 1918 թ.: «Հորիզոն», 13 հունիսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 25 հունիսի 1918 թ.: ԽàՅêàçՇêՕå ՇոՕՅՕ, 11 սþíտ, 1918ã., «Վեմ», 1934, թիվ Գ, էջ 94, Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 10,12 Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 178:

ՀՅԴ-ի ն ՀԺԿ-ի միջն հակամարտությունը այնքան μացահայտ ու սկզμունքային μնույթ էր ստացել, որ անգամ դրան անդրադարձել է մինչն իսկ ռուսալեզու «Կավկազսկոյե սլովոն»: Թերթը անտեղի էր համարում ժողովրդականների մեղադրանքները Դաշնակցության հասցեին, որովհետն ըստ նրա՝ աշխարհամարտի տարիներին «Մշակը» ն նրա իրավահաջորդ ժողովրդականները չեն ունեցել հստակորեն արտահայտված ինքնուրույն ազգային քաղաքական կուրս (ուղեգիծ) ն գրեթե μոլոր սկզμունքային հարցերում (պատերազմի ն հաշտության, կամավորական շարժման, Տաճկահայաստանի ինքնորոշման, Անդրկովկասի վարչական սահմանների μաժանման, Տրապիզոնի μանակցությունների, Անդրկովկասի անկախության ն այլն) «Մշակը» ն ՀԺԿ գնացել են Դաշնակցության հետ ու համերաշխվել նրան108: Ուստի, եթե քաղաքական այդ խնդիրներում սխալներ ու ձախողումներ են եղել, ապա դրանց պատասխանատվությունը հավասարապես պետք է կիսեր նան ՀԺ կուսակցությունը: Ի դեպ, համանման ձնով այդ նույն օրերին ընդդիմադիր Վրաց ազգային-դեմոկրատների կուսակցությունը ն նրա օրգան «Սաքարթվելոն» նույն կերպ քննադատության տարափ էին տեղում կառավարություն կազմած վրաց սոցիալ-դեմոկրատների (մենշնիկների) վրա: Վրաց կալվածատերերի շահերն արտահայտող Ազգային-դեմոկրատները մեղադրում էին վրաց մենշնիկներին, որ նրանց վարած անհեռատես քաղաքականության հետնանքով՝ Վրաստանի գրեթե կեսը խլվել է թուրքերի կողմից109: Վրաց կառավարությանը համեմատաμար մեղմ կերպով, քննադատում էին նան վրաց սոցիալիստ-ֆեդերալիստները ն նրանց օրգան «Սախալխո սաքմեն»: Հ. Քաջազնունին, μացի ժողովրդականներից, կառավարության մեջ մտնելու առաջարկ էր արել թե՛ էսէռներին ն թե՛ սոցիալ-դեմոկրատներին, սակայն տարμեր պատճառաμանություններով մերժում էր ստացել: Էսէռները հայտարարեցին, որ իրենք հրաժարվում են կաμինետ մտնել110: Այսպես, հունիսի 7-ին էսէռական կուսակցության հայ հատվածը, Թիֆլիսում գումարելով իր ընդհանուր ժողովը, Հայոց Ազգային խորհրդի անդամ Ա. Ստամμոլցյանի տված զեկուցման հիման վրա, ձայների μացարձակ մեծամասնությամμ որոշեց «սկզμունքային նկատառումներով» չմտնել կառավարության մեջ111: Սկզμունքային նկատառում ասելով՝ նրանք հավանաμար նկատի ունեին այն, որ Անդրկովկասն անջատվել էր Ռուսաստանից, իսկ Հայաստանը` հայտարարվել անկախ: Բացի այդ՝ սոցիալիստական (էսէռ ն սոց.-դեմ.) այս կուսակցությունները չցանկացան իշխանությունը կիսել μուրժուական որակվող Ժո-

ԽàՅêàçՇêՕå ՇոՕՅՕ, 11 սþíտ 1918ã., «Հորիզոն», 13 հունիսի 1918 թ.:

«Հորիզոն», 13 հունիսի 1918 թ.:

Նույն տեղում, 9 հունիսի 1918 թ.:

«Աշխատանքի դրոշակ», Թիֆլիս, 30 հունիսի 1918:

ղովրդական կուսակցության հետ112: Կնշանակի` Հայաստանի համար, իրոք, շատ ծանր ժամանակաշրջանում մյուս կուսակցությունները փաստորեն μոյկոտեցին նորակազմ կառավարությունը ն ողջ պատասխանատվությունը ՀՅԴ ստանձնեց միայնակ: «Երեկվան ֆեդայական, հայդուկային կազմակերպությունը,- գրում է ռամկավար Ա. Դարμինյանը իր հուշերում,- այսօր դարձել է օրինական կառավարություն ն ղեկավարում է Հայաստանի պետական կյանքը: Շատ ծանր μեռ է առել նա իր ուսերին: Մեր մյուս կուսակցությունները հեռվից ն վերապահությամμ են օժանդակում նրան»113: Այսպիսով, հայ քաղաքական կուսակցությունները չկարողացան համաձայնության գալ միմյանց հետ կուսակցական սկզμունքով խառը (կոալիցիոն) կառավարություն կազմելու համար: Տեսնելով, որ այդ ճանապարհով գործը չի հաջողվում, հունիսի վերջին հանձնարարվեց վարչապետին կառավարություն կազմել անհատական կարգով114: Հ. Քաջազնունու անդրանիկ կառավարության մեջ մտան չորս դաշնակցական (Հ. Քաջազնունի՝ նախարար-նախագահ, Ալ. Խատիսյան՝ արտ. գործ., Ա. Մանուկյան՝ ներք. գործ., Խ. Կարճիկյան՝ ֆինանսների) ն երկու անկուսակցական (զորավար Հ. Հախվերդյան՝ զինվորական ն մի փոքր ուշ՝ հուլիսի 28-ից Գ. Պետրոսյան՝ արդարադատության նախարար): Վերջինս համակիր էր Ժողովրդական կուսակցությանը115: Խոսելով անդրանիկ կառավարության կազմի գործարար կարողությունների մասին՝ չի կարելի համաձայնել էսէռ Ա. Խոնդկարյանի այն պնդմանը, թե Քաջազնունու այս կաμինետը շատ թույլ էր անձնական կազմով: Եվ սա ասվում էր այն դեպքում, երμ այդ կառավարության մեջ էին մտնում այնպիսի հանրաճանաչ ու փորձառու գործիչներ, ինչպիսիք էին վերոգրյալ դաշնակցական չորս նախարարները: Առաջին կառավարությունը, իհարկե, եթե իրավասությունների (լիազորութիւնների) առումով թույլ էր, ապա անձնական կազմի տեսակետից՝ ոչ ամեննին: Նշենք որ հետագայում նախարարությունների քանակը ավելացվեց: Հայտնի է նան, որ Հ. Քաջազնունին, լինելով ՀՅԴ շարքերում, պետական տեսակետի ամենահետնողական ջատագով, ջանում էր ուժեղացնել պետական իշխանությունը ն կուսակցական կառույցներին հնարավորին չափ հեռու պահել պետական, կառավարության գործերին միջամտելուց ն ուղղակի ցուցումներ տալուց: Հուլիսի կեսերին ՀՅԴ ղեկավարությունը ն Քաջազնունու կաμինետը վճռապես հարց μարձրացրին Ազգային խորհուրդն ու կառավարությունը Թիֆլիսից Երնան փոխադրելու վերաμերյալ: Սրան նպաստեց նան վրաց կա112

Ռ. Հովհաննիսյան, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցության դերը ՀՀ-ի մեջ, «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ. , էջ 432: «Հորիզոն», 28 հունիսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 30 հունիսի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 14 օգոստոսի 1918 թ.:

ռավարության համանման պահանջը ու անμարյացակամ վերաμերմունքը Հայաստանի իշխանությունների հանդեպ: Հուլիսի 13-ին Հայոց Ազգային խորհրդի ն Հայաստանի կառավարության համատեղ նիստում ձայների մեծամասնությամμ (7 կողմ ն 5 դեմ) որոշվեց հուլիսի 16-ին ամμողջ կազմով տեղափոխվել Երնան116: Տեխնիկական պատճառներով մեկնումը կատարվեց հուլիսի 17-ին: Ավելացնենք, որ Ազգային խորհրդի Երնան տեղափոխվելու հետնանքով, վիրահայոց ազգային գործերը ղեկավարելու համար, 1918 թ. ամռանը կազմվեց Վրաստանի Հայ ազգային խորհուրդ: Այնտեղ կուսակցական ներկայացուցչության սկզμունքով մտան 4 դաշնակցական, 4 ժողովրդական, 4 սոցիալ-դեմոկրատ ն 3 էսէռ անդամներ117: Վիրահայոց ազգային խորհուրդը մերժեց Հնչակյան կուսակցության առաջարկն իր ներկայացուցչին ընդունել խորհրդի կազմում118: Մինչ Հայաստանի նորակազմ կառավարությունը Թիֆլիսից կժամաներ Երնան, տեղում իշխանությունն իրականցնում էր Երնանի Հայ ազգային խորհուրդը119, ժողովրդի կողմից Երնանի դիկտատոր ճանաչված Արամ Մանուկյանը ու նրա գլխավորած քաղաքային վարչությունը: Նա կազմակերպել էր վարչություններ ն սպասում էր նորընտիր կառավարության ն Ազգային խորհրդի մայրաքաղաք փոխադրվելուն: 1918 թ. հուլիսի 17-19-ի ընթացքում Հայոց Ազգային խորհուրդը ն կառավարությունը Թիֆլիսից ժամանեցին Երնան120: Կառավարության կազմը Երնանում ստացավ ավարտուն տեսք: Այսպիսով, 1918 թ. հուլիսի երկրորդ կեսից Հայոց Ազգային խորհրդի ն կառավարության Հայաստանի մայրաքաղաք փոխադրումով հայ քաղաքական կյանքի կենտրոնը, որ մինչ այդ համարվում էր Թիֆլիսը, այժմ դարձավ Երնանը: ՀՀ հռչակումից հետո Հայոց Ազգային խորհրդի առջն ծառացած մյուս խնդիրը խորհրդարանի ձնավորումն էր: Ստեղծված արտասովոր պայմաններում, երμ պակասում էին ժամանակը ն հնարավորությունը խորհրդարանի համաժողովրդական ընտրություններ անցկացնելու համար, Հայոց Ազգային խորհուրդը, հետնելով Անդրկովկասյան սեյմի ն Վրաց Ազգային խորհրդի օրինակին, դեռնս Թիֆլիսում հանգեց Հայաստանի ապագա խորհրդարանը Ազգային խորհրդի մեջ մտնող կուսակցությունների ներկայացուցիչների թվի համամասնական եռապատկման միջոցով կազմելու գաղափարին: Սկզμում որոշվել էր խորհրդարանը կոչել Պետական խորհուրդ, μայց հետո այն պաշտոնապես կոչվեց «Հայաստանի խորհուրդ»: Հասկանալի է, որ այս խորհրդարանը լինելու էր ժամանակավոր, մինչն որ ժողովրդավարա116

«Հորիզոն», 17 հուլիսի 1918 թ.: «Հորիզոն» 12 հուլիսի 1918 թ., «Ժողովուրդ», 14 օգոստոսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 12 հուլիսի 1918 թ.: «Հորիզոն», 20 սեպտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 201, ց. 1, գ. 15, թթ. 4-5: «Հորիզոն», 27 հուլիսի 1918 թ., Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 9-12:

կան ընտրությունների ճանապարհով կհրավիրվեր Սահմանադիր ժողով (նոր խորհրդարան): 1918 թ. հուլիսի վերջերին արդեն Երնանում` Հայոց ն Երնանի ազգային խորհուրդների համատեղ նիստերում, ձայների մեծամասնությամμ որոշվեց՝ Հայոց Ազգային խորհրդի անդամների թվի, կուսակցական համամասնությամμ եռապատկելու (μացի անկուսակցականները), ինչպես նան հանրապետությունում ապրող ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ հրավիրելու միջոցով կազմել Հայաստանի առաջին օրենսդիր մարմինը՝ Հայաստանի խորհուրդը (խորհրդարանը)121: Հայոց Ազգային խորհրդի չորս կուսակցությունները Հայաստանի խորհրդում ներկայացվեցին հետնյալ թվով՝ ՀՅԴ (623) 18, ՀԺԿ (223) 6, Սոց.դեմ. (223) 6, Սոց.-հեղափ. (223) 6: Չեռապատկվեցին միայն երեք անկուսակցականները (չեզոքները): Կենտրոնական ն Երնանի Ազգային խորհուրդների համատեղ նիստում խոսվում է այդ մասին: Սակայն անկուսակցականները երեք տեղի փոխարեն Հայաստանի խորհրդում զμաղեցնում են երկու տեղ122: Հայոց Ազգային խորհրդի անկուսակցական երեք անդամներից Երնան են ժամանում ն Հայաստանի խորհրդում իրենց պատգամավորական տեղերն են զμաղեցնում երկու հոգի՝ Ստեփան Մամիկոնյանը ն Պետրոս Զաքարյանը, իսկ երրորդը՝ Տիգրան Բեկզադյանը, Երնան չի գալիս ն Հայաստանի կառավարության հանձնարարությամμ զμաղվում է դիվանագիտական աշխատանքով: Այս մեկ անկուսակցական ներկայացուցչի պակասն էր պատճառը, որ Հայաստանի խորհուրդը պաշտոնապես 47-ի փոխարեն հենց սկզμից էլ ունեցավ ընդամենը 46 պատգամավոր: Հայաստանի խորհրդում Դաշնակցությունը ստացավ 18, իսկ մնացած երեք կուսակցությունները (ՀԺԿ, սոց.,դեմ. ն սոց.-հեղ.) 6-ական ձայն: Բայց ինչպես հետագայում խոստովանում էր սոց.-հեղ. գործիչ Ա. Խոնդկարյանը, «Ուժերի այս μաշխումը չէր համապատասխանում իրականության: Կասկածից դուրս է, որ Դաշնակցությունը շատ ավելի հետնորդներ ուներ, քան մյուս երեք կուսակցությունները միասին վերցրած»123: Արդյունքում՝ Հայաստանի խորհրդի հայ պատգամավորների թիվը կազմեց ընդամենը 38 մարդ: Ինչպես արդեն ասվեց, սահմանվեց նան, որ «Հայաստանի Հանրապետության պառլամենտի աշխատանքներին առաջին իսկ նիստից պիտի մասնակցեին հանրապետության μոլոր ազգությունների ներկայացուցիչները՝ ազգաμնակչության համեմատական թվի սկզμունքով»124: Այդ նպատակով կազմվեց մի հանձնաժողով, որը μանակցեց մյուս ազգությունների ներկայացուցիչների հետ ու համաձայնության եկավ Հայաստանի խորհրդում ընդգրկել ազգային փոքրամասնությունների պատգամավորներ: Բանակցությունների

«Հորիզոն», 27 հուլիսի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 282, թ. 2, «Խոսք», 20 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Ե., էջ 47: «Հորիզոն», 27 հուլիսի 1918 թ.:

արդյունքում՝ 38 հայազգի պատգամավորներին գումարվեցին նան ազգային փոքրամասնություններից հրավիրված ներկայացուցիչներ՝ 6 թուրք (հաշվի առնելով, որ ՀՀ կար զգալի թվով թուրք-թաթար), մեկ ռուս ն մեկ քուրդ (եզդի)՝ ընդամենը 8 անդամ: Այդպիսով՝ Հայաստանի խորհրդի պատգամավորների ընդհանուր թիվը կազմեց 46 հոգի: Համեմատության համար ասենք, որ Վրաստանի նույնատիպ (ժամանակավոր) խորհրդարանը, որը սկսել էր գումարվել հունիսի սկզμներից, մինչն հոկտեմμերի 1-ը իր կազմում չուներ ազգային փոքրամասնությունների (հայ, ռուս, թաթար) ն ոչ մի ներկայացուցիչ125: Եվ սա այն դեպքում, երμ Վրաստանը պաշտոնապես կոչվում էր Դեմոկրատական Հանրապետություն, իսկ այնտեղ կառավարողները սոցիալիստներ էին: Ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչներ վրաց խորհրդարանում ընդգրկվեցին միայն այն μանից հետո, երμ նա ընդունեց Վրաստանի Հանրապետության քաղաքացիության մասին օրենքը126: Վրաց խորհրդարանում հայերին հատկացվեց 10 տեղ: Ըստ կուսակցական պատկանելության` ՀՅԴ-ին` 3, մյուս կուսակցություններին (ՀԺԿ, սոց.-դեմ, էսէռ)` 2-ական տեղ ն մեկ թափուր տեղ127: 1918 թ. հոկտեմμերի 1-ից վրացական խորհրդարանի նիստերին սկսեցին մասնակցել հայ պատգամավորները128: Ինչ վերաμերում է Ադրμեջանի խորհրդարանին (մեջլիսին)՝ ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների ընդգրկումը կատարվեց ավելի ուշ՝ դեկտեմμերի սկզμներից129:

Տ. Հայաստանի խորհրդի առաջին քայլերը Հայաստանի խորհրդի պաշտոնական μացումը տեղի ունեցավ հինգշաμթի օրը՝ օգոստոսի 1-ին: Ժամանակակիցներից մեկը (μժիշկ Հ. Մելիքյանը) այդ օրը համարում է Երնանի տարեգրության ամենահիշարժան օրերից մեկը130: Խորհրդարանի աշխատանքների համար հարմարացվել էր քաղաքային ակումμի շենքը, որը նախկինում պատկանում էր Երնանի թեմական դպրոցին: Նիստը μացվեց ժամը 11.30-ին: Ժողովուրդը խռնվել էր քաղաքային ակումμի շենքի առջնում գտնվող կենտրոնական այգում ն մայթերին: Դահլիճում պատգամավորները տեղեր էին զμաղեցրել հետնյալ կերպ: Աջ կողմում՝ Հայ ժողովրդական կուսակցության խմμակցության անդամներ՝

Նույն տեղում, 20 հունիսի 1918 թ.: Նույն տեղում, 9 հոկտեմ երի 1918 թ.: Նույն տեղում, 20 սեպտեմ երի 1918: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 9 հոկտեմ երի 1918 թ. «Նոր հորիզոն», 28, 29 նոյեմ երի եւ 4 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Հայրենիք», 1925, թիվ 9, էջ 100:

Ստ. Մալխասյանը, Արշ. Մխիթարյանը, Գր. Տեր-Խաչատրյանը, Հովհ. Մելիքյանը, Գարեգ. Ենգիμարյանը ն Սիր. Տեր-Մարտիրոսյանը131: Նույն կողմում էին անկուսակցականներ՝ Ստ. Մամիկոնյանը ն Պետր. Զաքարյանը, մահմեդական 6 պատգամավորները՝ Սեիդ-Ռեզա Միր-Բաμանը, Միրզա Ջաμար Մամեդովը, Աքպեր-աղա Իսմայիլովը, Միր-Բաղիր Միր Բաμանը, Մամեդ-μեկ Մամեդ-Բեկովը, Ասադ-μեկ Աղաμաμ-Բեկովը, ռուս պատգամավոր՝ Իվան Զորինը ն եզդի պատգամավոր Յուսուֆ-μեկ Թեյմուրովը132: Դահլիճի կենտրոնում տեղ էր զμաղեցրել ՀՅԴ խմμակցությունը` Ավ. Սահակյան, Սիր. Տիգրանյան, Սմμ. Խաչատրյան, Սահ. Թորոսյան, Արտ. Բաμալյան, Եփր. Սարգսյան, Ռ. Տեր-Մինասյան, Հովհ. Տեր-Միքայելյան, Արտ. Ղազարյան, Դր. Կանայան, Հով. Բուդաղյան, Տիգ. Ռաշմաճյան, Թադ. Թոշյան, Հակ. Տեր-Հակոμյան, Հայկ. Սարգսյան, Արտ. Վանցյան, Ար. Աստվածատրյան133: ՀՅԴ խմμակցության նախագահն էր Սմμատ Խաչատրյանը: Ձախ կողմում տեղեր էին զμաղեցրել սոցիալիստ-հեղափոխական (էսէռական) ն սոցիալ-դեմոկրատական խմμակցությունները. էսէռներ՝ Գր. ՏերՀակոμյան, Դավիթ Զուμյան, Արշամ Խոնդկարյան, Գ. Տեր-Օհանյան, Տիգ. Մուշեղյան ն Արմ. Ավետիքյան. սոց.-դեմոկրատներ՝ Հայկ Ազատյան, Թադ. Ավդալμեկյան, Մ. Ղարաμեկյան, Ա. Մելիք-Աղաջանյան, Հովհ. Զաքարյան (մենշնիկներ) ն Արշավիր Մելիքյան (μոլշնիկ)134: Վերջինս առաջադրվել էր պատգամավոր Երնանի սոց.-դեմ. տեղական կազմակերպության ընդհանուր ժողովում: Արդյունքում՝ 5 մենշնիկները ն 1 μոլշնիկը Հայաստանի խորհրդարան են մտնում որպես ռուսական սոց.-դեմ. կուսակցության միացյալ կազմակերպության ներկայացուցիչ135: Դահլիճի օթյակներից մեկը հարմարեցված էր կառավարության անդամների համար: Առանձին տեղ էր պատրաստված նան Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի համար: Սակայն այդ օրը Վեհափառը՝ Գնորգ Ե-ն, μացակայում էր136: Խորհրդարանի հանդիսավոր μացմանը ներկա էին Գերմանիայի,

«Ժողովուրդ», 14 օգոստոսի 1918 թ.: «Հորիզոն», 9 օգոստոսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 8 օգոստոսի 1918 թ.: Պատգամավոր Ավ. Ահարոնյանը գտնվում էր գործուղման մեջ (Կ. Պոլիս): «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Զ, էջ 114-115, «Հորիզոն», 7 օգոստոսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 8 օգոստոսի 1918 թ.: Խորհրդարանական կուսակցությունները իրավունք ունեին անհրաժեշտության դեպքում փոխել իրենց պատգամավորներին` հետ կանչել մեկին ն նշանակել մեկ ուրիշին: Համաձայն կանոնի` պատգամավորներ փոփոխելիս` անպայման պետք է լիներ հետ կանչվող պատգամավորի գրավոր համաձայնությունը («Զանգ», 16 փետրվարի 1919 թ.): Այդ հիման վրա պատգամավորների կազմը հետագայում ենթարկվեց զգալի փոփոխություների: «Խոսք», 20 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Հայրենիք», 1925, թիվ 9, էջ 101:

Ավստրո-Հունգարիայի, Թուրքիայի, Պարսկաստանի ն Ուկրաինայի պատվիրակները137: Ռուսաստանի մեռելածին Սահմանադիր ժողովի ն Անդրկովկասյան Սեյմի (խորհրդարանի) պատվիրանների (2àêà3) օրինակով՝ մշակվեց ու հաստատվեց Հայաստանի խորհրդի աշխատակարգը՝ ռեգլամենտը138: Հայաստանի խորհրդի ընդունած աշխատակարգի համաձայն՝ առաջին նիստը μացելու էր խորհրդի ամենատարեց անդամը, որը կատարելու էր նախագահողի պարտականությունը մինչն մշտական նախագահի ու քարտուղարի ընտրությունը139: Խորհրդի անդամների լիազորությունները ստուգելու համար ընտրվում է մանդատային հանձնաժողով: Լիազորությունները ճշտելուց հետո խորհուրդը ձեռնամուխ է լինում նախագահի ն քարտուղարի ընտրությանը: Հայաստանի խորհրդի աշխատակարգը μաղկացած էր ութ μաժիններից ն 201 հոդվածներից140: Աշխատակարգով սահմանվում էր հետնյալը. խորհրդարանի պաշտոնատար անձանց ընտրություն, խորհրդարանի հանձնաժողովների ձնավորում, դրանց աշխատակարգի, օրինագծերի մշակում քննարկումների ու քվեարկությունների կարգի մասին ն այլն: Ըստ աշխատակարգի՝ խորհուրդն ուներ նախագահություն, որը կազմված էր խորհրդի նախագահից, նախագահի երկու օգնականից, քարտուղարից ն նրա օգնականից: Քվեարկությունները կատարվելու էին μաց ն փակ (գաղտնի): Փակ քվեարկություները կատարվում էին հատուկ պատրաստված քվեարկության շարերի (գնդերի, քվեաշարի) միջոցով141: Աշխատակարգով նախատեսված էր նան անվանական քվեարկություն: Նկատենք, որ խորհրդի անդամներից շատերը մինչ այդ արդեն Անդրկովկասյան սեյմում կուտակել էին խորհրդարանական գործունեության ու օրենսդրական աշխատանքի որոշ փորձ: Խորհրդի հանդիսավոր նիստը μացեց Հայոց Ազգային խորհրդի փոխնախագահ, ՀՅԴ պատգամավորական խմμակցության անդամ, տարիքով ավագագույնը՝ Ավետիք Սահակյանը: Նա իր μացման խոսքում ընդգծում էր այն միտքը, որ խորհուրդը հանդիսանալու ՀՀ պետական իշխանության գերագույն իրավասու մարմինը: Նա ունենալու էր ոչ միայն μարձրագույն օրենսդիր մարմնի, այլ առանձին դեպքերում գործադիր իշխանության իրավասություններ: Ա. Սահակյանը հույս էր հայտնում, որ «կյանքի երկաթյա օրենքի ուժով» կընդարձակվեն Հայաստանի սահմանները: Վերջում նա կոչ արեց

Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հ. 1, էջ 42 (անգլերեն): «Հորիզոն», 23 օգոստոսի 1918 թ., «Վեմ», 1934, թիվ Ը, էջ 87: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 3, թ. 2: Նույն տեղում, թթ 1-11: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4051, ց. 1, գ. 42, թ. 2:

պատգամավորներին լծվել հայոց երիտասարդ պետության շենքի կառուցման գործին142: Նույն օրը՝ ժամը 12-ին, «Մեր հայրենիք» օրհներգի հնչյունների ներքո խորհրդարանի շենքի գլխին μարձրացվեց հայկական եռագույն դրոշը: Հայկական եռագույնի՝ որպես հանրապետության պետական դրոշի վերաμերյալ որոշում էր կայացվել 1918 թ. հուլիսի վերջերին Երնանում Հայոց ն Երնանի հայ ազգային խորհուրդների միացյալ նիստերից մեկում: «Ժողովրդի ձայնը» հայտնում է, որ այդ մասին առաջարկություն էր մտցրել Հայ ժող. կուսակցության ներկայացուցիչ Ստ. Մալխասյանը143: Այնուհետն Ավ. Սահակյանը առաջարկեց պատգամավորներին ընտրել Հայաստանի խորհրդի նախագահ: Առանց մեծ μարդությունների ու ձգձգումների կոալիցիոն սկզμունքով ձնավորվեց խորհրդի նախագահությունը: ՀՅԴ խմμակցության խոսնակ Սմμատ Խաչատրյանը առաջարկեց նախագահի պաշտոնի համար Ավետիք Սահակյանի թեկնածությունը, որը μաց քվեարկությամμ ընտրվեց Հայաստանի խորհրդի նախագահ: Ձեռնպահ մնացին սոց.-դեմ. (6) պատգամավորները144: Մնացած μոլոր խմμակցությունները, այդ թվում` թուրքականը ն անկուսակցականները կողմ քեարկեցին Ավ. Սահակյանին145: Խորհրդարանի փոխնախագահներ ընտրվեցին Գրիգոր îեր-Խաչատրյանը (ՀԺԿ), որի ժամանակ ձեռնպահ մնացին 4 սոց.-դեմ. պատգամավորները ն սոցիալիստ-հեղափոխական (էսէռ) Դավիթ Զուμյանը՝ միաձայն: Խորհրդի ավագ քարտուղար ընտրվեց անկուսակցական Պետրոս Զաքարյանը: Հանդիսավոր նիստի ավարտից հետո դրսում՝ հրապարակում, տեղի ունեցավ ՀՀ առաջին զորահանդեսը, որն ընդունեց հայկական կորպուսի հրամանատար, զորավար Թ. Նազարμեկյանը: Ականատեսը պատմում է, որ հայ ազգային զորքը շարքեշարք անցնում էր իրենց առջնից, ն այդ պահին հուզմունքից հազարավոր հանդիսականների աչքերից հոսում էին արտասուքի կաթիլներ146: Հաջորդ նիստում՝ օգոստոսի 3-ին, լսվեց վարչապետ Հ. Քաջազնունու կառավարության հայտարարությունը՝ հայտարագիրը: Որի համաձայն՝ կառավարությունը իր գործունեության հիմքում դնում էր հետնյալ հիմնական խնդիրները` կասեցնել երկրի քայքայման պրոցեսը, հաստատել տարրական իրավակարգ ն կատարել դատաիրավական μարեփոխումներ, μացել հաղորդակցության ուղիները, վերականգնել կապի միջոցները, մեղմացնել պարենային ճգնաժամը ն գաղթականների վիճակը, ստեղծել սեփական դրամական

«Հորիզոն», 9 օգոստոսի 1918 թ.: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 20 հոկտեմ երի 1918: «Հորիզոն», 9 օգոստոսի 1918 թ., «Աշխատանքի դրոշակ», 11 օգոստոսի 1918 թ.: «Վեմ», 1934, թիվ Զ, էջ 79: «Հայրենիք», 1925, թիվ 9, էջ 101:

համակարգ, վերակառուցել երկրի զինուժը, դրացիական հարաμերություններ հաստատել հարնան երկրների հետ ն այլն147: Իր ելույթում վարչապետը զարգացնում էր իրատեսական այն միտքը, որ հանրապետությունում առկա անձն քաոսի ն ավերակների կույտի պայմաններում կառավարությունն ամեն ինչ սկսում է զրոյից ն իր առջն դնում է միայն իրագործելի խնդիրներ: Հիրավի, Հայաստանի նորաստեղծ հանրապետության կառավարությանը μաժին էր հասել տխուր ժառանգություն. 10-12 հազար կմ2 կիսալեռնաստան ն տնտեսապես քայքայված ու կազմալուծված մի երկրամաս՝ շուրջ մեկ միլիոնի հասնող μազմազգ μնակչությամμ, որից շուրջ 300 հազարը՝ գաղթականներ: «Տասը հազար քառակուսի վերստ էր այդ Հայաստանը,- գրում էր Լեոն,- մեծ մասամμ լեռ ու անապատ՝ Սնանի լճի չորս կողմը, հայ ժողովրդի ոչ թե μնակության տեղ, այլ գերեզման»148: «... Չկար ոգնորություն կամ հույս,- խորհում էր այդ օրերի մասին Ա. Բաμալյանը,- թե պիտի կարողանանք խեղդող օղակից դուրս հանել հայ ժողովուրդը (ընդգծումը հեղինակինն է, Ա. Հ.)»149: Օգոստոսի 5-ին (3-րդ նիստում) հայտագրի առթիվ արտահայտվեցին խմμակցությունները: ՀԺԿ խմμակցությունը հիմնականում հավանություն տվեց կառավարության որդեգրելիք քաղաքականությանը, քաղաքականություն, որը չէր նույնանում ՀՅԴ ծայրահեղ ծրագրային պահանջներին: Քաջազնունու կառավարության հայտարարությունից մասնավորապես դժգոհություն է արտահայտում «ձախ» ընդդիմությունը: Այսպես՝ էսէռների խմμակցության խոսնակ Ա. Խոնդկարյանը կառավարության հայտագիրը համարում էր պարզունակ, իսկ սոց.-դեմ. խոսնակ Հ. Ազատյանը այն նմանեցնում էր Ստոլիպինի կառավարության վարած քաղաքականությանը150: Պետք է ասել, որ ընդհանուր առմամμ խմμակցությունների տված գնահատականները զուսպ էին: Խորհրդարանի հաջորդ՝ օգոստոսի 6-ի (4-րդ) նիստում Քաջազնունին լրացուցիչ μացատրություններ ու պարզաμանումներ է տալիս ընդդիմադիր խմμակցությունների ու առանձին պատգամավորների արած դիտողություններին ու առարկայություններին: Նույն նիստում 23 ձայնով ն 11 ձեռնպահությամμ (ոչ մի դեմ) հավանություն է տրվում կառավարության հայտագրին151: Այնուհետն օգոստոսի 15-ի նիստում ՀԺԿ խմμակցության անդամ Ս. Տեր-Մարտիրոսյանի ներկայացմամμ միաձայն հաստատվեցին պատգամավորների մանդատները152: Խորհրդարանի աշխատանքները կազմակերպելու ն օրենսդրական գործունեություն ծավալելու համար շատ կարնոր էր հանձնաժողովների ձնա177

«Հորիզոն», 15 օգոստոսի 1918 թ.: Լեո, Անցյալից, Թիֆլիս, 1925, էջ 404: Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 11: «Հորիզոն», 22 օգոստոսի 1918 թ.: «Հորիզոն», 7 սեպտեմ երի 1918 թ., «Ժողովուրդ», 14 օգոստոսի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 18 օգոստոսի 1918 թ.:

վորումը: Եւ առանց հապաղելու, հենց օգոստոս ամսին, առաջին նիստերի ընթացքում կազմվեցին խորհրդի հանձնաժողովները՝ հետնյալ սկզμունքով՝ յուրաքանչյուր հանձնաժողովում երեքական հոգի ՀՅԴ խմμակցությունից ն մեկական հոգի մյուս խմμակցություններից, այսինքն՝ պահպանվեց այն համամասնությունը, ինչպես որ կազմվել էր խորհրդարանը: Ժամանակի ընթացքում Հայաստանի խորհրդի հանձնաժողովների ցանկը կրեց առանձին փոփոխություններ: Հայաստանի խորհուրդն ուներ հետնյալ հանձնաժողովները՝ 1.Ֆինանսական, 2.Օրենսդրական, 3.Ինքնավարության, 4.Խմμագրական, 5.Կարգադրիչ, 6.Դպրոցական, 7.Պարենավորման, 8.Գաղթականության, 9.Բժշկա-սանիտարական, 10.Հողային, 11.Աշխատանքի, 12.Մանդատային, 13.Նակազի ն 14.Հարցապնդումների153: Ընտրվեցին հանձնաժողովների անդամները ն նրանց նախագահները: 1.Ֆինանսական հանչնաժողովª Ա. Վանցյան, Հ. Սարգսյան, Հ. ՏերՄիքայելյան, Ա. Ավետիքյան, Ա. Մելիքյան, Ս. Տեր-Մարտիրոսյան, Ի. Զորին: 2.úրենսդրականª Ս. Տիգրանյան, Հ. Բուդաղյան, Ռ. Տեր-Մինասյան, Ա. Խոնդկարյան, Հ. Զաքարյան, Գ. Տեր-Խաչատրյան: 3.Ինքնավարությունների՝ Թ. Թոշյան, Ս. Խաչատրյան, Գ. Ենգիμարյան, Հ. Ազատյան, Ա. Խոնդկարյան: 4.Խմμագրականª Ս. Տիգրանյան, Ստ. Մալխասյան, Հ. Տեր-Հակոμյան, Հ. Զաքարյան, Դ. Զուμյան, Ի. Զորին, Ա. Աղμաμ-μեկով: 5.Կարգադրիչª Հ. Տեր-Միքայելյան, Ե. Սարգսյան, Հ. Տեր-Հակոμյան, Ա. Ավետիքյան, Հ. Զաքարյան, Գ. Ենգիμարյան: 6.Դպրոցականª Տ. Ռաշմաճյան, Հ. Տեր-Հակոμյան, Ս. Տիգրանյան, Ստ. Մալխասյան, Ա. Մելիքյան, Դ. Զուμյան, Ի. Զորին, Ջ. Մամեդով: 7. Պարենավորմանª Տ. Ռաշմաճյան, Թ. Թոշյան, Հ. Մելիքյան, Ա. Մելիք-Աղաջանյան, Գ. Տէր-Օհանյան, Մ. Միր-Բաμան: 8.Գաղթականությանª Ա. Բաμալյան, Ռ. Տեր-Մինասյան, Հ. Մելիքյան, Թ. Ավդալμեկյան, Գ. Տէր-Օհանյան, Ս. Ռիզա Միր-Բաμան, Յ. μեկ Թեյմուրով: 9.Բժշկա-սանիտարականª Ա. Ղազարյան, Ա. Բաμալյան, Հ. Տեր-Միքայելյան, Ա. Մխիթարյան, Հ. Զաքարյան, μժ. Տեր-Հակոμյան, Ի. Խսմայիլով: 10.Հողայինª Հ. Զաքարյան, Ս. Մալխասյան, Հ. Ազատյան, Ա. Տեր-Ավետիքյան, Ի. Զորին, Ա. Իսմայիլով: 11.Աշխատանքիª Հ. Սարգսյան, Ս. Տեր-Մարտիրոսյան, Ա. Մելիք-Աղաջանյան, Գ. Տեր-Օհանյան, Ա. Աղաμաμ-μեկով: 12.Մանդատային՝ Հ. Սարգսյան, Ս. Տեր-Մարտիրոսյան, Գ. Տեր-Օհանյան: 13.Նակազիª Հ. Բուդաղյան, Դ. Զուμյան, Գ. Ենգիμարյան, Հ. Զաքարյան, Ի. Զորին:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց.1, գ. 15, թ. 16:

14.Հարցապնդումներիª Հ. Բուդաղյան, Ս. Խաչատրյան, Ա. Ղազարյան, Գ. Տեր-Հակոμյան, Թ. Ավդալμեկյան, Գ. Ենգիμարյան154: Ըստ աշխատակարգի՝ խորհրդի հանձնաժողովները կարող էին իրենց ներսում հիմնել ենթահանձնաժողովներ155: Ինչպես նկատում ենք, վերոհիշյալ հանձնաժողովների ցանկի շուրջ կեսը իր մեջ ներառում էր սոցիալ-տնտեսական μնույթի հարցեր: Այդ նշանակում էր, որ խորհրդարանը կոչված էր իր ուշադրության կենտրոնում պահել այդ ոլորտների գործունեությունը ն դրանց համար անհրաժեշտ իրավական դաշտի ստեղծումը: Սկզμնական փուլում խորհրդարանի ն նրա հանձնաժողովների աշխատանքի μացերից մեկն այն էր, որ, օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքով, օրինագծերը ոչ թե իրենք էին մշակում, այլ, որպես կանոն, կառավարությունը: Այս ամենից զատ` Հայաստանի խորհուրդն ուներ, սովորաμար խորհրդարաների համար անսովոր, այսպես կոչված «Կարգադրիչ» հանձնաժողով, որով փաստորեն իրականացնում էր կառավարչական μնույթի գործառույթներ (ֆունկցիաներ): Պարզվում է, որ խորհուրդն հանդիսանում էր ոչ միայն μարձրագույն օրենսդիր մարմինը, այլն ուներ գործադիր իշխանության իրավասություններ: «Մեր երիտասարդ պառլամենտը,- նկատում է «Ժողովուրդ»ը,- հենց սկզμից սկսեց միտում ցույց տալ վերցնել իր վրա գործադիր իշխանության ֆունկցիաներ»156: Պատգամավոր Ա. Խոնդկարյանն իր հուշերում նշում էր, որ Հայաստանի խորհուրդը շատ հաճախ հանդես էր գալիս գործադիր մարմնի իրավունքներով ն իր հանձնաժողովների միջոցով տնօրինում էր վարչական μնույթի գործեր, ինչպիսիք էին խոլերայի ն վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքար, ժողովրդի պարենավորման, գաղթականների խնամատարության, անօրեն զենք ու զինամթերք ունեցող քաղաքացիների զինաթափման ն այլ գործեր157: 1918 թ. օգոստոսի 21-ի օրենքով խորհուրդն իր ձեռքը վերցրեց խոլերայի դեմ պայքարի գործը: Հայաստանի ամμողջ տարածքը հայտարարվեց խոլերայի կողմից վտանգված, իսկ խորհրդի μժշկա-սանիտարական հանձնաժողովը վարակիչ հիվանդությունների դեմ պայքարող μոլոր հիմնարկությունների վրա հսկող ամենաμարձր մարմին158: Դատապարտյալներին ներում շնորհելու կամ պատիժը մեղմացնելու իրավունքը նս վերապահվեց խորհրդարանին: Խորհրդարանը փորձ արեց իր անմիջական վերահսկողության տակ վերցնել նան ժողովրդական կրթության գործը159:

«Հորիզոն», 7 սեպտեմ երի 1918 թ., «Ժողովուրդ», 25 օգոստոսի ն 19 սեպտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 8 թ. 3: «Ժողովուրդ», 3 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Վեմ», 1934, թիվ Զ, էջ 74: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Ե., 1919, էջ 1-2: «Ժողովուրդ», 8 սեպտեմ երի 1918 թ.:

Խորհրդարանը հաճախ օրենքների անվան տակ հրապարակում էր վարչական հրահանգներ ու որոշումներ: Այստեղ հավանաμար պետք է հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ խորհրդարանի վերափոխված նախկին Հայոց Ազգային խորհուրդը կարծես իներցիայի ուժով շարունակում էր կատարել գործադիր իշխանության (մարմնի) ֆունկցիաներ: Եւ, իրավ, նրա ընդունած օրենքների ցանկի ուսումնասիրությունից դժվար չէ համոզվել, որ դրանք իրականում ոչ այնքան օրենքներ էին (μառիս իսկական իմաստով), որքան վարչական կարգադրություններ: Խորհրդարանը, կառավարության ներկայացրած օրինագծի (օրենքի նախագծի) հիման վրա, ստեղծեց Պետական վերահսկողության մարմին: Հայաստանի խորհուրդը իրեն վերապահեց պետական վերահսկիչի ընտրության իրավունքը՝ միաժամանակ իրեն ենթարկելով վերահսկողության ամμողջ գործը160: 26 ձայնով պետական վերահսկիչ ընտրվեց (հաստատվեց) Մինաս Բերμերյանը (ՀԺԿ)161 Ընդսմին պետական վերահսկիչը ենթակա ու հաշվետու էր խորհրդարանին ն նա կառավարությունից որնէ կախում չպետք է ունենար: Պետական վերահսկողությունը օրենսդիր իշխանության կողմից գործադիր իշխանության (ֆինանսական, տնտեսական ն այլ) գործունեության վրա վերահսկողության իրականացման կարնոր լծակներից մեկն էր: Հիշեցնենք, որ պետական վերահսկողության մարմինը զգալի չափով նմանվում է մերօրյա սահմանադրությամμ նախատեսված Ազգային ժողովի Վերահսկիչ պալատին162: Պետական վերահսկիչի աշխատավարձը հավասար էր նախարարի աշխատավարձին՝ ամսական 2000 ռուμլի163: Այս մարմինը վերահսկում էր հարկային ն ֆինանսական հարցերը, μացահայտում էր պետական զեղծումները, պաշտոնական չարաշահումները, կոռուպցիան ն այլն: Խորհրդարանը սահմանեց նան պատգամավորներին տրվող օրապահիկի չափը: 1918 թ. սեպտեմμերի 20-ին հաստատված առանձին օրենքով պետգանձարանից խորհրդի անդամներին տրվում էր սննդադրամ՝ յուրաքանչյուրին ամսական 900 ռուμլու չափով կամ օրական 30 ռուμլի: Խորհրդի անդամներին, իրենց պատգամավորական լիազորությունների սկզμում ն ավարտին, երկու անգամ տրվում էր ճանապարհածախս: Նիստերից անհարգելի μացակայության դեպքում՝ պատգամավորը զրկվում էր սննդադրամի վճարից՝ μացակայած օրերի հաշվով: Այս առնչությամμ հետագայում խորհրդարանի ներքին կանոնագրում կատարվեց հետնյալ լրացումը.

«Վեմ», 1934, թիվ Զ, էջ 74: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1991, թիվ 3, էջ 48: «ՀՀ սահմանադրություն», Ե. 1995, էջ 39, Հ. Խաչատրյան, Պառլամենտ եւ պատգամավոր, Ե., 1994, էջ 46: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 26:

«Պառլամենտի նիստերից μացակայության հարգելի պատճառ համարել՝ որպես կամավոր μանակի մեջ մտնելը»164: Հայաստանի խորհրդի նախագահին, μացի պատգամաւորական սննդադրամից, տրվում էր ամսական լրացուցիչ նս 600 ռուμլի: Հետագայում, ինչպես հայտնի է, դրամի կուրսի արժեզրկմանը համապատասխան, փոփոխություն էր կատարվում նան պատգամավորների սննդադրամի վճարաչափում: Խորհրդի անդամներին տրվում էր արձակուրդ՝ տարեկան մեկ ն կես ամսվա չափով: Սահմանվում էր նան, որ Հայաստանի խորհրդի անդամը չէր կարող վարել որնէ այլ պետական կամ վճարովի հասարակական պաշտոն: Այդ պաշտոնների տեսակն ու քանակը որոշում էր ինքը՝ խորհրդարանը165: Սա պետք է համարել շատ էական լրացում, որը կոչված էր ապահովելու պատգամավորների անկախությունը, անկողմնակալությունը ն արհեստավարժությունը: Սկսած սեպտեմμեր ամսից՝ նիստերը գումարվում էին շաμաթական երկու անգամ՝ երեքշաμթի ն ուրμաթ օրերին, երμեմն էլ հանրապետության համար ծանր իրավիճակներում հրավիրվում էին արտակարգ նիստեր166: Արարողակարգային տեսակետից խորհրդարանի նիստերը սովորաμար գումարվում էին երեկոյան ժամերին, որոնք երμեմն ավարտվում էին կեսգիշերին: Քվեարկությունները անցնում էին պարզ մեծամասնությամμ: Խորհրդի նիստերին ներկա էին լինում հասարակայնության ներկայացուցիչները, որոնց համար դահլիճի հետնի մասում հատկացված էին տեղեր: Միայն 1919 թ. սկզμներին, μծավոր տիֆի համաճարակի պատճառով, խորհրդարանի դռները ժամանակավորապես փակվեցին հասարակության առաջ167: Այսպիսով, երμ ձնավորվեց Հայաստանի խորհրդարանը, այն իր մեջ μովանդակում էր երկրի գերագույն իշխանությունը: Գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, ենթակա էր խորհրդարանին: Խորհրդարանը ոչ միայն ընտրում էր կառավարությանը, այլն նրա ֆինանսատնտեսական գործունեությունը վերահսկում էր իր ներկայացուցչի՝ պետական վերահսկիչի միջոցով: Այսպիսով՝ Հայաստանը պառլամենտական գերակայությամμ հանրապետություն էր:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 54: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1990, թիվ 3, էջ 114: «Հորիզոն», 9 հոկտեմ երի 1918 թ., «Ժողովուրդ», 5 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Զանգ», 24 հունվարի 1919 թ.:

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ

1. Խորհրդարանական կուսակցությունները ն նրանց խմμակցությունները Քաղաքակիրթ ժողովրդավարական երկրներում հնարավոր չէ պատկերացնել խորհրդարանը առանց կուսակցությունների ներկայացուցչության, առանց քաղաքական պայքարի: Խորհրդարանը, լինելով ժողովրդավարական հաստատություն, պարտավոր է հավասարաչափ կերպով արտահայտել հասարակության μոլոր խմμերի ու խավերի շահերը, իղձերը ն ձգտումները: Բայց, ցավոք, միշտ չէ, որ այդպես է լինում: Մի դեպքում առանձին խմμերի ու խավերի շահերը կարող են արտահայտվել ուժեղ, մյուսում՝ թույլ, իսկ մի այլ դեպքում՝ μոլորովին անտեսվել: Դա մեծապես կախված է այնտեղ ներկայացված քաղաքական ուժերի ն խմμակցությունների կշռից, դիրքորոշումներից ու վերաμերմունքից: Խորհրդարանը վերածվում է քաղաքական կուսակցությունների ինքնադրսնորման աշխատավայրի: Այդպիսին դառնալու μոլոր նախադրյալներն ու հնարավորություններն ուներ նան Հայաստանի խորհուրդը (խորհրդարանը): Հայաստանի խորհրդում պաշտոնապես գործել են չորս կուսակցական խմμակցություններ՝ ՀՅԴ, որը սկզμից մինչն վերջ եղել է կառավարող կուսակցություն ն երեք ընդդիմադիր կուսակցություններ՝ ՀԺԿ, Սոց.-դեմ. (մենշնիկ ն μոլշնիկ) ն սոցիալիստ-հեղափոխական (Էսէռ): Այն μանից հետո, երμ 1918 թ. նոյեմμերի սկզμին ՀԺԿ-ը ՀՅԴ-ի հետ միասին կազմեց կոալիցիոն կառավարություն, այն դադարեց ընդդիմադիր կուսակցություն լինելուց: Եւ այս վիճակը շարունակվեց մինչն 1919 թ. հունիսի սկիզμը, այսինքն՝ մինչն ՀԺԿ ներկայացուցիչների` կառավարությունից հեռանալը ն խորհրդի արձակումը: Ինչպես տեսանք, Հայաստանի խորհրդում ընդգրկված էին ռուսահայ կուսակցությունները, քանզի խորհրդարանն ինքը փաստորեն ծնունդն էր Արնելահայերի համագումարի ընտրած Ազգային խորհրդի:

Ընդհանրապես հայ քաղաքական կուսակցությունների գործունեության ն քաղաքական դիմագծի μացահայտման μանալի են հանդիսանում Հայաստանի խորհրդի նիստերը: Խորհրդի առաջին իսկ նիստերից սկսվեցին հակամարտությունները ն քաղաքական պայքարը պատգամավորական խմμակցությունների միջն: Խորհրդարանական կուսակցությունների էությունը լավ հասկանալու ն նրանց գործունեությունը ճիշտ μնութագրելու համար պայմանականորեն դրանք μաժանել ենք երկու խմμի՝ ազգային ն ոչ ազգային: Նման μաժանում կատարելիս հիմք ենք ընդունել կուսակցությունների ծրագրային հիմնադրությունները ն հետապնդած քաղաքական նպատակները: Ըստ այդ μաժանման՝ խորհրդարանում ներկայացված ազգային կուսակցություններն էին ՀՅԴ ն ՀԺԿ, իսկ ոչ ազգային՝ հայ սոցիալ-դեմոկրատները (5 մենշնիկ ն մեկ μոլշնիկ), ն հայ էսէռները (սոցիալիստ-հեղափոխականները): Ազգային ն ոչ ազգային կուսակցությունները μնորոշող տարμերակիչ գծերից են նրանց քաղաքական ուղղվածությունը, վերաμերմունքը Հայկական հարցին, համազգային, դասակարգային ն ընկերային հիմնահարցերի հանդեպ մոտեցումների ու դիրքորոշումների տարμերությունը ն այլն: Եթե ազգային կուսակցութիւններն իրենց ծրագրերում ն գործելակերպում, հենվելով գերազանցապես սեփական ժողովրդի վրա, կարնորում էին ազգային ազատագրությունն ու պետական անկախությունը՝ երկրորդելով ընկերայինը ն տնտեսականը, ապա ոչ ազգային որակված կուսակցությունները, հենվելով Ռոուսաստանի վրա, Հայաստանի ն հայ ժողովրդի ազգային ազատագրության երաշխիքը տեսնում էին համառուսաստանյան հեղափոխական-դասակարգային պայքարի հաղթանակի ն դրա հետնանքով ճնշված ժողովուրդների ու դասակարգերի սոցիալական ազատագրության մեջ: Եթե առաջին խմμի դրոշակակիրը կարելի է համարել ՀՅԴ-ը, ապա երկրորդինը՝ μոլշնիկներին՝ հանձին Հայկոմկուսի: Հայ քաղաքական կուսակցությունների միջն գաղափարաքաղաքական պայքարը շատ μացորոշ կերպով դրսնորվել է Հայաստանի խորհրդարանում: Ըստ իրենց քաղաքական դավանանքի ն հետապնդած նպատակների՝ այնտեղ կարելի է զատորոշել երեք ուղղություն՝ «աջ» (աջակողմյան), «կենտրոն» (կենտրոնամետ) ն «չախ» (ձախակողմյան): Այս առումով ձախակողմյան կուսակցություններին μնորոշ էր դասակարգային աշխարհայացքը, իսկ աջակողմյանին ու կենտրոնականին՝ ազգային գաղափարախոսությունը: «Աջ» ն «ձախ» կուսակցությունների տարաμաժանման ամենաμնութագրական հատկանիշերից մեկն այն է, որ եթե ձախակողմյան կուսակցությունները որպես կանոն կողմնակից են հողի ու արտադրության խոշոր միջոցների պետականացման ն ընդհանրապես տնտեսավարման պետական սեկտորի գերակայությանը, ապա աջակողմյան կուսակցությունները պաշտպանում են մասնավոր սեկտորը, անհատական ու անձնական ձեռներեցությունը: Նման դասակարգման դեպքում մենք տեսնում ենք, որ խորհրդարանական

կուսակցություններից ՀԺԿ դասվում է աջակողմյանին, իսկ սոց.-դեմոկրատները ն էսէռները՝ ձախակողմյանին: Ինչ վերաμերում է ՀՅԴ-ը, ապա իր սոցիալիստական ծրագրային պահանջներով նա մոտենում ու նմանվում էր ձախակողմյանին, μայց գործնական քաղաքականության μնագավառում՝ պաշտպանում էր սեփականության ձների μազմազանությունը ն տնտեսավարման ազատությունը: Այդ իսկ պատճառով, հաշվի առնելով ՀՅԴ μռնած միջանկյալ դիրքը, նրան դասել ենք «կենտրոն» ուղղությանը: Խորհրդանշական է, որ վերը նշված երեք հիմնական քաղաքական ուժերը խորհրդարանի դահլիճը նս զμաղեցնում էին համապատասխան դասավորությամμ՝ աջ կողմում ՀԺԿ խմμակցությունն էր, կենտրոնում՝ ՀՅԴ, իսկ ձախ կողմում՝ էսէռ ու սոցիալ-դեմոկրատների խմμակցությունները: Վերոգրյալ այս չորս խմμակցություններից երեքը (ՀԺԿ, սոց.-դեմ. ն էսէռ) ի սկզμանե գրավեցին ընդդիմադիր դիրք: Ընդդիմությունը կանգնած էր «աջ» ն «ձախ» թներում ն μավականին դժվար է միանշանակ կերպով տալ դրանց գաղափարախոսության, քաղաքական դավանանքի ու գործելակերպի գնահատականը: Նրանում ընդգրկված էին՝ սկսած «աջ» հայ դրամատերերի շահերն արտահատող (μուրժուական) ՀԺ կուսակցությունից, վերջացրած՝ ամենաձախ μոլշնիկյան կուսակցության ներկայացուցիչներով: Մենք համակարծիք չենք Ա. Խոնդկարյանի արտահայտած այն մտքին, թե հայ քաղաքական μոլոր կուսակցությունները դարձան «հայ նորաստեղծ պետական կյանքի շարժիչ ուժերը»1: Ինչպես հետո կտեսնենք, իրականում «ձախ» կուսակցությունները (էսէռները, որի անդամն էր հենց ինքը՝ Ա. Խոնդկարյանը, ն սոց.-դեմոկրատները՝ մենշնիկ ու հատկապես μոլշնիկները) փաստորեն դեմ էին Հայաստանի անկախությանը ն կամա թե ակամա խարխլում էին հայոց պետականության հիմքերը: Իսկ ինչ վերաμերում է «աջ» համարվող ՀԺԿ, ապա սա, լինելով իշխանության համար մղվող պայքարում ՀՅԴ գլխավոր մրցակիցը, որպես ընդդիմություն ուներ ոչ այնքան հակաանկախական ու հակապետական μնույթ, որքան` հակադաշնակցական: Եթե դասակարգելու լինենք հայ քաղաքական կուսակցությունները ըստ գաղափարախոսության ն ազգային-դասակարգային μովանդակության, ապա μոլոր «ձախ» կուսակցությունները ունեին ընդգծված սոցիալիստական ուղղվածություն ն դասակարգային μովանդակություն, իսկ «կենտրոնի» ն «աջակողմյանի» մեջ մտնող ազգային կուսակցությունները, չնայած իրենց սոցիալիստական ու ոչ սոցիալիստական, դասակարգային ն ապադասակարգային գունավորումներին ու դրսնորումներին, առաջնային էին համարում համազգային խնդիրները:

«Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Ե, էջ 52:

ա) «Աջակողմյան» Խորհրդարանում ն նրանից դուրս ամենաաջակողմյան կուսակցությունը ներկայանում էր ՀԺԿ: Նրա μարձրագույն ղեկավար մարմինը՝ ԿԿ-ը գտնվում էր Թիֆլիսում: ԿԿ-ի նախագահն էր Մ. Պապաջանյանը, իսկ փոխնախագահը՝ Ս. Հարությունյանը2: Այս կուսակցությունը համարվում էր «աջերի» գաղափարակիրը: Սա ուներ ընդգծված հակասոցիալիստական ուղղվածություն: Ժողովրդականների «աջ» դիրքավորումը դրսնորվել է հատկապես գաղափարական, երկրի սոցիալ-տնտեսական քաղաքականության հարցերում: Այսպես՝ 1917 թ., սեպտեմμերին ընդունած իր առաջին ծրագրում, ՀԺԿ-ը լիովին պաշտպանում էր ռուսական Ժողովրդական ազատություն (կադետական) կուսակցության ծրագրի հիմնական կետերը՝ կապիտալի, մասնավոր սեփականության ն շուկայական հարաμերությունների հաստատման մասին3: Իսկ օրինակ, Հայկական հարցում, պետք է ասել, որ սրանք, համերաշխվելով Հայ սահմանադրական ռամկավարների առաջադրած ծովից ծով Հայաստանի պահանջին, Դաշնակցությունից ավելի «ձախ» ու ծայրահեղ պահանջներ էին դնում ու պաշտպանում: Այդուհանդերձ, ժողովրդականների խորհրդարանական գործունեությունը պետք է գնահատել որպես պատասխանատու ն կառուցողական: Հարկ է նշել, որ Ժողովրդական կուսակցության երկու՝ թիֆլիսյան ն երնանյան հատվածների միջն կար տեսակետների ու մոտեցումների որոշ տարμերություն: Ժողովրդականների հայաստանյան հատվածը ավելի չափավոր էր ու շրջահայաց, որովհետն ավելի մոտիկից էր ծանոթ (իրազեկ) Հայաստանի պայմաններին, քան թիֆլիսյան պարագլուխները: 1918 թ. օգոստոսի 14-ից Երնանում սկսեց լույս տեսնել ՀԺԿ Երնանի կոմիտեի օրգան «Ժողովուրդ» լրագիրը: Երնանում, Հայաստանի խորհրդարանի աշխատանքներին մասնակցելու հետ կապված, ՀԺԿ Երնանի վարչությունը հուլիսի 29-ի նիստում կատարեց լրացուցիչ ընտրություն: ՀԺԿ Թիֆլիսի կենտրոնական խորհրդի կողմից Երնան ժամանած Ստեփան Մալխասյանը, Արշալույս Մխիթարյանը ն Երվանդ Հարությունյանը մտան ՀԺԿ Երնանի վարչության մեջ4: Արդեն 1918 թ. աշնանից ՀԺԿ տեղական կազմակերպություններ հիմնվեցին Ապարանի, Փամμակի, Համամլուի, Լոռիի, Դիլիջանի, Քարվանսարայի, Ն. Բայազետի, Ծաղկաձորի ն այլ շրջաններում5: 1918 թ. ամռանը ՀԺԿ օրգան «Մշակի» խմμագիր Համμարձում Առաքելյանի սպանությունից հետո թերթի վերաμերմունքը փոքր-ինչ մեղմացավ ՀՅԴ հանդեպ: 1918 թ. սեպտեմμերի 1-ից Թիֆլիսում սկսեց լույս տեսնել ՀԺԿ ԿԿ-ի նոր օրգան «Ժողովրդի ձայն» թերթը: Շուտով «Մշակի» ն ՀԺԿ միջն առաջա2

«Ժողովուրդ», 1 դեկտեմ երի, 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 292, ց. 1, գ. 5, թ. 1, Ե. Չարենցի անվան գրականության եւ արվեստի թանգարան (ԳԱԹ), Դ. Անանունի ֆոնդ, գ. 78, թ. 1: «Ժողովուրդ», 14 օգոստոսի 1918 թ.: «Ժողովրդի ձայն», 8 դեկտեմ երի 1918 թ.:

ցավ սառնություն ն որոշ հակասություն: «Մշակի» երիտասարդ խմμագիրները հանդես μերեցին սոցիալիստամետ հակումներ: Անμարյացակամությունը գաղափարակից այդ երկու թերթերի միջն հասավ այն աստիճանի, որ «Մշակի» դեկտեմμերի 21-ի համարում նյութ տպագրվեց այն մասին, որ «իμր հայ-վրացական կոնֆլիկտի պատճառը Հայ ժողովրդական կուսակցությունն է»6: Այս ամենից զատ` հարկ է նշել, որ ՀԺԿ թիֆլիսյան ն երնանյան հատվածների վերաμերմունքը Հայաստանի իշխանությունների նկատմամμ տարμեր էր: Եթե ՀԺԿ հիմնադիր օրգան «Մշակը» դժգոհ էր վարչապետ Քաջազնունուց, ապա այդ նույն կուսակցության Երնանի օրգան «Ժողովուրդն» իր վստահությունն էր հայտնում նույն Քաջազնունուն7: ՀԺԿ կուսակցության թիֆլիսյան ն երնանյան հատվածների միջն եղած տեսակետների ու մոտեցումների որոշ տարμերությունը, անշուշտ, իր դրոշմն էր թողնում «աջ» խմμակցության գործունեության վրա: Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ ՀԺԿ գերագույն մարմնի Թիֆլիսում գտնվելը դժվարացնում էր կուսակցական կյանքի ղեկավարումը μուն Հայաստանում, ուր վերջին մեկ տարում ծավալվում էին գլխավոր իրադարձությունները, μավականին ուշացումով՝ 1919 թ. հունիսին, ՀԺԿ ԿԿ-ը որոշեց՝ պետական կյանքի վերաμերյալ իր μոլոր իրավունքները ն լիազորությունները հանձնել ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեին8: ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեի մեջ մտան ԿԿ-ի ութ անդամներ, Երնանի կոմիտեից՝ վեցը, մեկական ներկայացուցիչներ Ալեքսանդրապոլից, Նոր Բայազետից, Կարսից ն ուսանող երիտասարդության երկու ներկայացուցիչ9: Դրանից հետո ՀԺԿ ծանրության կենտրոնը փոխադրվեց Երնան, որտեղ էլ նույն թվականի սեպտեմμերին գումարվեց կուսակցության 2-րդ (Բ) համագումարը: ՀԺԿ գաղափարական պլատֆորմի հիմքում դրված էր հայկական մշակույթի ն պետականության պահպանման ու զարգացման գաղափարը: Հայկական պետականությունը նրանք համարում էին միջոց հայկական մշակույթի ուրույն զարգացման համար: Ի տարμերություն ձախակողմյան կուսակցությունների՝ ՀԺԿ հայ ժողովրդի ն Հայաստանի քաղաքական կողմնորոշման հարցում եղել է ավելի ազատ: Նրանք միակողմանիորեն չէին ջատագովում ռուսական կողմնորոշումը, թեն իրենք զուտ ռուսահայ կուսակցություն էին: «Եթե հայ ժողովրդի փրկությունը,- կարդում ենք «Ժողովուրդ» թերթում,- պահանջե ընդունել մի այնպիսի օրիենտացիա, որը կհակասի նույնիսկ ներկա պայմաններում Ռուսաստանի շահերին, ՀԺ կուսակցությունը դա կանի առանց վարանման»10:

«Ժողովրդի ձայն», 22 դեկտեմ երի 1918 թ., «Սշակ», 21 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Հորիզոն», 23 օգոստոսի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 18 հունիսի 1919 թ.: Նույն տեղում: Նույն տեղում, 29 օգոստոսի 1918 թ.:

«Մեզ համար,- կարդում ենք նույն թերթի մեկ այլ խմμագրականում,- այս կամ այն օրիենտացիան միայն միջոց է հայ ժողովրդի իդեալները իրականացնելու գործում, ն մի որնէ ուրիշ երկիր կամ ժողովուրդ չի կարող լինել մեզ համար իդեալ»11: Ժողովրդականները հանգում էին այն հետնությանը, որ Հայաստանը ն հայ ժողովուրդը պետք է ունենան միայն մի՝ հայկական կողմնորոշում: Ինչպես տեսնում ենք, քաղաքական կողմնորոշման խնդրում էլ Հայ ժողովրդականները այնքան էլ կառչած չէին կադետներին ու Ռուսաստանին: Ժողովրդականների ազգային նկարագիրը երնում է նան հայ-վրացական սահմանային ընդհարման կապակցությամμ նրանց դրսնորած հետնողականությամμ` հայկական Լոռու շրջանը ն Ախալքալաքը Հայաստանին վերամիավորելու հարցում12: Տալով «աջակողմյան»՝ ժողովրդական (ռամկավար) կուսակցության ընդհանուր գնահատականը՝ կարելի է ասել, որ նա, լինելով ազգային տիպի կուսակցություն, ընդունում էր ազգային շահերի գերակայությունը դասակարգայինի նկատմամμ: Հանդես էր գալիս ազգային դիմագծի ն նրա օրինական շահերի ու պատմաքաղաքական իրավունքների պաշտպանությամμ՝ միաժամանակ հարգելով մյուս ժողովուրդների իրավունքներն ու շահերը: μ) «Կենտրոն» ՀՅԴ, որը ներկայացնում էր «Կենտրոնը», ՀՀ գոյության ամμողջ ընթացքում մնաց որպես կառավարող կուսակցություն: «Կենտրոն» խմμակցությունը՝ հանձին ՀՅԴ, կանգնած էր ազգային-պետական տեսակետի վրա: Կուսակցության նշանաμանն էր՝ սկզμում (մինչն 1918 թ. վերջը) անկախ պետականության գաղափարի իրացումը, իսկ 1919 թ. սկզμներից Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի կայացումը: Նա արտահայտում էր ժողովրդական զանգվածների մեծամասնության հայացքները ն մտայնությունները: «Հ. Յ. Դաշնակցությունը,- գրում է Հ. Քաջազնունին,- իմ խորին համոզումով, միշտ եղել է ու միշտ մնացել գիտակցորեն թե անգիտակցորեն հայ քաղաքական ազատագրման մարտիկը, իսկ այդ ազատագրման վերջին կայանը-անկախ պետությունն է»13: Հարկ է նշել, որ մինչն 1918 թ. Հայաստանի անկախության հռչակումը, այս կուսակցության համար ավելի մեծ կարնորություն է ունեցել ազգապահպանության խնդիրը: Ըստ Ռ. Տեր-Մինասյանի գնահատումների՝ դաշնակցության ծրագրերում ն գործունեսության մեջ առաջնային պլանում եղել են նախ հայության ն հայրենիքի պաշտպանության, ապա՝ անկախության ն պետականության հիմնախնդիրները14: Այս կուսակցությունն էր անկախության գաղափարի ամենահետնողական պաշտպանը ն մարմնավորողը:

«Ժողովուրդ», 15 սեպտեմ երի 1918 թ.: Նույն տեղում, 13 հոկտեմ երի 1918 թ. Հ. Քաջազնունի, Հ.Յ.Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Երնան, 1994, էջ 45: Ռու են, Հ.Յ.Դաշնակցություն կազմակերպությունը, Աթենք, 1935, էջ 17:

Թեն ՀՅԴ ն նրա «Կենտրոն» խմμակցությունը իր քաղաքական նպատակադրումներով մոտ էր «աջակողմյան» ՀԺԿ խմμակցությանը, որի համար էլ սրանք դասվում են ազգային տիպի կուսակցությունների թվին, սակայն իր շարքերի սոցիալական կազմի, սոցիալ-տնտեսական մի շարք պահանջների խնդրում նա զանազանվում էր μուրժուական որակվող «աջակողմյան» խմμակցությունից ն կարծես մոտենում էր «ձախակողմյան» զուտ սոցիալ-դեմոկրատական ու սոցիալիստական խմμակցություններին: Իրոք, խորհրդարանի պրակտիկ գործունեության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ քաղաքական, ազգային-պետական խնդիրներ լուծելիս «Կենտրոնը» գործակցում էր «աջերի» հետ, իսկ սոցիալ-տնտեսական μնույթի խնդիրների ժամանակ նա հիշելով իր սոցիալիստական ծրագիրն ու կոչումը, երμեմն հակվում էր դեպի «ձախ» թնը ն նպաստում կիսասոցիալիստական ձեռնարկների իրագործմանը: Օրինակ, փորձ արվեց իրագործել հողի սոցիալիզացիայի գաղափարը, երկրում անցկացվեցին ռազմակոմունիստական μնույթի μռնագրավումներ, առնտրի պետական մենաշնորհ ն այլն: Բայց այս ամենով հանդերձ` μոլոր վճռական պահերին ՀՅԴ ն նրա խմμակցությունը նախընտրում էին մերձենալ ու դաշնակցել ազգային նկարագիր ու նպատակներ հետապնդող «աջակողմյան» թնի հետ: ՀՅԴ ն նրա խմμակցության գործունեությունը μնութագրելիս ու գնահատելիս ամենից առաջ պետք է նկատի ունենալ, որ այս կուսակցության սոցիալական μազան μավականին լայն էր ու μազմաշերտ, որն էլ պատմական գրականության մէջ տեղիք է տվել տեսակետների ու մոտեցումների տարակարծությունների ու տարընթերցումների: Մասնավորապես տարակարծություններ են ծագել ՀՅ Դաշնակցության սոցիալական կազմի ն դասակարգային էության շուրջ: Խորհրդային պատմաքաղաքական գրականության մեջ, սոցիալ-դասակարգային կազմի ու μովանդակության տեսակետից, Դաշնակցությունը μնութագրվել է որպես μուրժուական, նույնիսկ խոշոր μուրժուական կուսակցություն: Սակայն սկսած 1920-ական թվականների սկզμներից՝ նոր ձնավորվող խորհրդահայ պատմագրության մեջ առաջինը՝ կուսակցական ն պետական ականավոր գործիչ Ա. Հովհաննիսյանը, հերքեց սոցիալ-դասակարգային իմաստով Դաշնակցությանը խոշոր μուրժուական կուսակցություն համարելը15: Նա այն եզակի ու հետնողական պատմաμան-հեղինակներից մեկն է, որ դասակարգային μովանդակության տեսակետից ի սկզμանե Դաշնակցությանը μնորոշեց որպես մանրμուրժուական, գյուղացիական կուսակցություն ն այդպես էլ գրեթե մինչն վերջ (չնայած առանձին կոնյունկտուրային խոտորումների) պաշտպանեց այդ տեսակետը: Ավելի ուշ նրա այս տեսակետը պաշտպանեց ու ավելի հիմնավորեց ակադեմիկոս Լ. Խուրշուդյանը16: Դաշ-

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ 4047, ց. 1, գ. 199, թթ. 25-31: «Լրա եր» հաս. գիտ. ՀԽՍՀ ԳԱ, 1988, թիվ 7 (հուլիս), էջ 12-31:

նակցություն կուսակցությանը մանրμուրժուական կուսակցությունների թվին են դասել նան Ա. Համμարյանը, Ռ. Հովհաննիսյանը ն ուրիշներ17: Իրականում ՀՅԴ սոցիալ-դասակարգային կազմի տեսակետից միատարր չէր: Նրանում ընդգրկված էին հասարակական μոլոր շերտերն ու խավերը: «Հայ ժողովրդի ազատագրության գաղափարը,- նշում էր ՀՅԴ հիմնադիրներից Լ. Սարգսյանը իր հուշերում,- իր շուրջ միացրել էր շատ տարμերտարμեր. μանվորից սկսած մինչն ինտելիգենտ»18: ՀՅԴ ազգային լինելը երնում է թե՛ իր շարքերի սոցիալական կազմի խայտաμղետությունից ու ստվարությունից ն թե՛ իր որդեգրած նպատակնեից: Դաշնակցության ծրագրի ազգային-քաղաքական պահանջները հոգեհարազատ էին թե՛ հայ մտավորականին, թե՛ հայ առնտրաարդյունաμերողին, թե՛ հայ գեղջուկին (գյուղացուն) ու արհեստավորին ն թե՛ վերջապես հայ սեփականազուրկ գործավորին (μանվորին): «Հայ Յեղ. Դաշնակցությունը,- կարդում ենք «Արն» թերթում,- մի կոնգլոմերատ է, այլատարր մի կուսակցություն. նրա մեջ նստած են μուրժուական տարրերից սկսած մինչն μանվորը, միլիոնատերից մինչն գյուղացին»19: Դաշնակցության շարքերի խայտաμղետությունը փաստում են անգամ ամենահետնողական հայ հեղափոխական մարքսիստները: Ըստ Ս. Սպանդարյանի՝ Դաշնակցությունը իրենից ներկայացնում էր «մի անասելի խառնուրդ μուրժուաների ն μանվորների, գյուղացիների ու ճորտերի ն կալվածատերերի»20: Որպեսզի ամμողջական պատկերացում կազմենք ՀՅԴ թվաքանակի ու ազդեցության մասին, μերենք 1907 թ. կազմված արխիվային մի վավերագրից տվյալներ: 1907 թ. սկզμներին միայն Անդրկովկասում Դաշնակցությունը իր ազդեցության տակ է ունեցել 110 տարμեր տիպի արհմիություններ21: Այդ նույն ժամանակ կուսակցության շարքերում կային 23300 μանվոր անդամներ22: Դաշնակցության ազդեցությունը շատ ավելի մեծ էր գյուղացիության շրջանում: Պատահական չէ, որ 1916 թ. Ստ. Շահումյանը գրում էր, որ հայ գյուղացիությունը համարյա ամμողջովին գտնվում է Դաշնակցության ազդեցության տակ23: ՀՅԴ ընդունած հողի սոցիալիզացիայի գաղափարը, որը վերցվել էր ռուսական էսէռների կուսակցության ծրագրից, ն որը շատ հոգեհարազատ էր նան հայ գյուղացու սրտին ու ձգտումներին, պարարտ հող էր ստեղծում Դաշնակցության ազդեցության աճի համար: 1907 թ. սկզμներին

Ա. Ս. Համ արյան, Ագրարային հարա երությունները Արնմտյան Հայաստանում, Երնան, 1965, էջ 267, Ռ. Փ. Հովհաննիսյան, Արնմտահայ ազգային ազատագրական շարժումները ն Կարինի «Պաշտպան հայրենյաց» կազմակերպությունը, Երնան, 1965, էջ 9: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ 4047, ց. 2, գ. 9, թ. 177: «Արն», 7 հունիսի 1918 թ.: Ս. Սպանդարյան, Երկեր, Հ. 1, Ե. 1959, էջ 48: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 237, թ. 54: Նույն տեղում, թ. 53: Ստ. Շահումյան, Երկեր, հ. 3, Ե., 1978, էջ 50:

Դաշնակցության շարքերում հաշվվում էին 67000 գյուղացի անդամներ24: Եթե հաշվի առնենք, որ Հայաստանի հայ ազգաμնակչության 80-90 տոկոսը կազմում էին գյուղացիական զանգվածները (գյուղացիությունը), ապա պարզ կդառնա, թե ՀՅԴ ինչ կշիռ ու ազդեցություն ուներ գյուղացիության շրջանում: Ըստ ամենայնի այս պարագան նկատի ունեին Ա. Հովհաննիսյանը, Լ. Խուրշուդյանը ն մյուսները, որ Դաշնակցությանը μնութագրում էին որպես մանրμուրժուական կուսակցություն: Այս ամենը հիմք է տալիս ասելու, որ ՀՅԴ-ն μուրժուական կուսակցություն չէր: Եթե, իրոք, ՀՅԴ սոցիալական հենարանը հայ μուրժուազիան էր, ապա ինչպես էր, որ այդ մեծաքսակ կապիտալի ներկայացուցիչները չէին ֆինանսավորում իրենց «հոգեհարազատ» կուսակցությանը: Ավելին՝ պատմությունից մենք գիտենք, որ Դաշնակցությունը իր առաքելության իրագործման ճանապարհին դրամ հայթայթելու նպատակով ստիպված դիմում էր այդ նույն կապիտալիստների նկատմամμ հարկադրանքի ու ահաμեկչության25: Հայ μուրժուազիան ոչ միայն գաղափարական, այլն նյութական օգնություն ցույց չի տվել Դաշնակցությանը: Այդ էր պատճառը, որ նա դրամ կորզելու նպատակով դիմում էր հարկադիր μռնագանձումների, որը հայտնի է «Փոթորիկ» անունով: Բացի այդ Դաշնակցության սկզμնավորման առաջին տարիների պատմությանը քաջ ծանոթ ուսումնասիրողները գիտեն, որ, իրոք, եթե Դաշնակցությունը μուրժուական կուսակցություն եղած լիներ, ապա նրա հիմնադրմանը մասնակից հայ μուրժուազիայի երկու ճանաչված ներկայացուցիչները (Կ. Խատիսյանը ն Լ. Սարգսյանը), դեռ մեկ-երկու տարի չանցած, չէին հեռանա նրանից: Իսկ այն μանից հետո, երμ 1907 թ. կուսակցությունը իր ծրագրում ընդունեց նան սոցիալիզմի գաղափարները, ապա դրանից հետո առավել նս չի կարող խոսք լինել Դաշնակցության μուրժուական լինելու μովանդակության մասին: Բայց սրա կողքին պետք է ընդունել այն իրողությունը, որ Դաշնակցության ծրագրում սոցիալիստական համադրույթները այնպես էին

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց.1, գ. 237, թ. 55: Ծանոթացման կարգով տեղեկացնենք, որ 1907 թ. Շտուտգարդի միջազգային սոցիալիստական կոնգրեսին ներկայացված հաշվետվությամ ընդհանուր հաշվով Դաշնակցության շարքերում հաշվառման կանգնած անդամների թիվը կազմել է մոտ 165 հազար մարդ (չենք ացառում, որ այս ն նախորդ տվյալները որոշ չափով ուռճացված լինեն), որոնք ստորա աժանված են եղել հետնյալ թվով քաղաքական, պրոֆեսիոնալ ու մարտական խմ երում. Անդրկովկասում` 1951 խում , Թուրքիայում` 693, Հյուսիսային Կովկասում ու Ռուսաստանում` 260, Իրանում` 90, Բալկաններում` 48 ն Ամերիկայում` 51 խում (ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 237, թ. 58): Համեմատության համար ասենք, որ ՌՍԴԲԿ միավորումից հետո այդ նույն 1907 թ. գարնանը (մայիսին) Լոնդոնում գումարված նրա 5-րդ համագումարը ներկայացնում էր ընդամենը 145 կուսակազմակերպությունների 150 հազար անդամ (Տես` «ÈՇտՕքստ ԽÏԸԸ, Յ աåՇտս տՕ/àõ, տ.2, Խ., 1966, Շ. 215»): Եվ սա այն դեպքում, եր այդ ժամանակ ՌՍԴԲԿ մեջ էին միավորված նրա երկու թները` մենշնիկները ն ոլշեւիկները, սոցիալ-դեմոկրատական ազգային կազմակերպությունները ն այդ թվում հայ «սպեցիֆիկները»: Ս. Վարանդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության պատմություն, հ. 1, Փարիզ, 1932, էջ 328:

ձնակերպված, որ, ասենք, հայ առնտրաարդյունաμերական μուրժուազիան չխրտներ նրանից: ՀՅԴ μուրժուական կուսակցություն որակելը մեղմ ասած նշանակում էր՝ խեղաթյուրել իրականությունը ն մեղանչել պատմական ճշմարտության առաջ: Շահումյանի, Սպանդարյանի ն մյուսների կողմից Դաշնակցությանը նման պիտակավորում արվել է հավանաμար այն միտումով, որպեսզի հայ μանվորին ու աշխատավորությանը խրտնեցնեն ու հեռու պահեն այդ կուսակցությունից, խարխլեն նրա հիմքերը: Հայ μուրժուազիան ն ուննոր վերնախավը չէր կարող Դաշնակցությանը դիտել որպես իր հարազատ զավակի նան այն պարզ պատճառով, որովհետն այս կուսակցությունն իր ծրագրերում որդեգրել էր սոցիալիստական գաղափարներ, կազմակերպում էր μանվորական գործադուլներ, հիմնում էր արհմիություններ, առաջադրում էր տնտեսական պահանջներ, պաշտպանում էր հողի սոցիալիզացիայի պահանջը ն այլն26: Հասկանալի է, որ նման ծրագրային պահանջները ն գործելակերպը հայ μուրժուազիային ավելի էր հեռացնում Դաշնակցությունից ն դարձնում նույնիսկ դասակարգային հակառակորդ: Այսպիսով, վերը μերած փաստարկները մեզ μերում են այն հետնության, որ ՀՅԴ ոչ μուրժուական էր, ոչ էլ՝ մանրμուրժուական, այլ ըստ իր սոցիալական կազմի, գաղափարախոսության ու հետապնդած նպատակների՝ ապադասակարգային, ազգային կուսակցություն էր: Ապադասակարգային ասելով նկատի ունենք այն, որ ՀՅԴ շարքերը կարող էին մտնել հայ ազգին պատկանող μոլոր չափահաս անձինք` անկախ սեռի, դավանանքի ու դասակարգային պատկանելության: Արդ, երμ Դաշնակցությունը դարձել էր հիմնական կառավարող կուսակցություն, իսկ խորհրդարանում նրա «Կենտրոն» խմμակցությունը կազմում էր հարաμերական մեծամասնություն, μնականաμար, սոցիալական նման լայն հենարանի ու աջակցության պայմաններում այս կուսակցությունը պետք է լիներ հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ն քաղաքական կյանքին հիմնական տոն տվողը: գ) «Ձախակողմյան» Ինչպես ասվեց, խորհրդարանի ձախակողմյան կուսակցություններն էին էսէռները ն սոցիալ-դեմոկրատները (մենշնիկ ն μոլշնիկ): Խորհրդարանում սրանց խմμակցությունների հիմնական գործելակերպը հարցապնդումներն էին27: Խորհրդարանական քննարկումների ժամանակ ձախակողմյան խմμակցություններին ամենից ավելի հետաքրքրում ու մտահոգում էին (համենայն դեպս, այդպես էին իրենց ցույց տալիս) Հայաստանի աշխատավորության ն գաղթականության վիճակը, μնակչության պարենավորումը, կրթամշակութային հարցերը ն այլն: Ձախակողմյան կուսակցությունների համար խորթ

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 237, թ. 53: «Հորիզոն», 23 օգոստոսի 1918 թ.:

էին՝ Հայաստան, հայրենիք, սահման, ազատություն, անկախություն, պետականություն, ազգային մշակույթ, ազգային μանակ ն համանման այլ հասկացությունները: Ձախակողմյան կուսակցությունների ամենաμնորոշ գծերն էին հակաանկախական քաղաքական դիրքորոշումը ն ընդգծված սոցիալիստական միտվածությունը: Այս խումμ կուսակցությունների հակաանկախական դիրքորոշումը այնքան ուժեղ է դրսնորվել, որ հայ հասարակական-քաղաքական առանձին գործիչներ այդ հիման վրա նույնիսկ նպատակահարմար չեն գտել դրանց լիարժեք կուսակցություն անվանել: «Եթե կա մի կուսակցություն,գրում է հնչակյան գործիչ Սապահ-Գուլյանը,- մի խմμակցություն, հոսանք հայ կյանքի մեջ, որ հայ պետության կատարյալ անկախության թեզը չի պաշտպանել, հայ պետության ամրապնդմանը, ուռճացմանը չի ձգտել, որպես կուսակցական հավատամք, կրեդո, ապա նա հայ հասարակական, ազգային, պետական գործերի մեջ միջամխվելու, դրանց անունից խոսելու ն ոչ մի μարոյական, իրավական իրավունք ունի, նա կուսկացություն չէ այլնս, այս μառի գիտական, հասարակական նշանակությամμ»28: Ազգային կուսակցության այս գործիչը հայ անկախ պետականության գաղափարն էր համարում հայ քաղաքական μոլոր կուսակցություններին իրար միացնող, շղթայող գլխավոր օղակը29: Ձախակողմյան կուսակցությունների սոցիալ-դասակարգային իմաստով տարμերակիչ գծերից մեկը, թերնս, այն էր, որ եթե սոցիալդեմոկրատները հանդես էին գալիս առաջին հերթին μանվոր դասակարգի (պրոլետարիատի) շահերի պաշտպանության դիրքերից, ապա սոցիալիստ հեղափոխականները՝ ամμողջ աշխատավորության ն առաջին հերթին գյուղացիության անունից: Ձախակողմյան կուսակցությունները իրենց ծրագրերով, հետապնդած քաղաքական նպատակներով ու գործելակերպով հայ իրականությունից, ազգային արմատներից ու ավանդներից հեռու, գրեթե առանց որնէ իրական սոցիալական հենարանի, խորհրդարանում ստացել էին 6-ական պատգամավորական տեղ ն ծայրահեղ ձախ հեղափոխական ֆրազաμանության դիրքերից հոխորտում էին հայ ժողովրդին հոգնարքից նոր դուրս μերող ն երկրի վերքերը նոր-նոր μուժող Հայաստանի կառավարությանը: Ձախակողմյան կուսակցությունները կոչված էին արտահայտելու սոցիալ-տնտեսապես ու իրավապես հարստահարվող ու սեփականազուրկ զանգվածների շահերն ու պահանջները: Այդ իսկ պատճառով սրանց մշակած ռազմավարությունը ն գործելակերպը անզուսպ էր ու ծայրահեղական: Բայց դժվար չէ տեսնել, որ μուն Հայաստանում սեփականազուրկ պրոլետարական (μանվորական) դասակարգի μացակայության պատճառով30 այնտեղ ձախա28

«Երիտասարդ Հայաստան», 15 սեպտեմ երի 1920 թ.: Նույն տեղում: Որ ՀՀ-ում անվոր դասակարգ, ըստ էության, ացակայում էր, խոստովանում էին հենց իրենք` ձախակողմյան թնի ամենածայրահեղ կուսակցության` ոլշնիկ-ներկայա70

կողմյան կուսակցությունների առաջացման ու գործունեության համար չկար μավարար սոցիալական հող ու հենարան: Ի տարμերություն ՀՅԴ-ի՝ էսէռների ն սոց.-դեմոկրատների սոցիալական հողը Հայաստանում շատ խախուտ էր, քանզի սրանց գաղափարախոսությունները չէին μխում հայ իրականությունից, օտարածին էին: Նրանք Հայաստանում իμրն հոսանք, կուսակցություն՝ չունեին μավականաչափ կշիռ ու հենարան: Այսպես, օրինակ, հայ էսէռները ավելի շատ հակված էին պաշտպանել Անդրկովկասի ռուս զինվորականության ու ազգաμնակչության, քան հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական շահերը: Էսէռական հայտնի գործիչ Ա. Խոնդկարյանի խոստովանությամμ իրենց կազմակերպությունը «երμեք էլ տեղական խոշոր զանգվածներ չունեցավ իր հետ»31: Ավելին՝ Ա. Մռավյանը հայտնում է, որ էսէռները «չունեին ն ոչ մի ազդեցություն հասարակական-քաղաքական կյանքում»32: Այս կապակցությամμ ոմանք կարող են առարկել, թե ինչպես կարող է պատահել, որ զուտ գյուղացիական կուսակցություն համարվող սոցիալիստհեղափոխականների կազմակերպությունը գերազանցապես գյուղացիական երկիր Հայաստանում չունենար μավականաչափ սոցիալական հենարան: Այստեղ խնդիրն այն է, որ էսէռականության ագրարային ծրագրերն ու պահանջներն արդեն ռուսական առաջին հեղափոխության ժամանակներից որդեգրել էր ՀՅ Դաշնակցությունը, ուստի այդ կտրվածքով նս հայ էսէռները դառնում էին ավելորդություն՝ կրկնելով ՀՅԴ-ին: Պետք է ասել, որ հայ էսէռների կազմակերպությունն իր աշխարհայացքով ու մարտավարությամμ հարում էր համառուսական էսէռականության կենտրոնամետ ուղղությանը, որը գլխավորում էր Վ. Չեռնովը: Հայ էսէռները առանձնապես համակրանք չեն ունեցել «ձախ» էսէռների հանդեպ: Այսպես, օրինակ, «ձախ» էսէռների 1918 թ. հուլիսյան հայտնի խռովության կապակցությամμ հայ էսէռները ցուցաμերել են μացասական վերաμերմունք. իրենց օրգան «Աշխատանքի դրոշակը» հայտարարում էր, որ «ապստամμության ճնշումը մեզ համար ոչ մի առանձին նշանակություն չի ներկայացնում33: Ի դեպ, «ձախ» էսէռներին չի համակրել նան սոց-հեղ. կուսակցության Բաքվի կոմիտեն34: Էսէռների անդրկովկասյան կազմակերպությունները հիմնականում հակառակորդ են եղել «ձախ» էսէռներին:

ցուցիչները` Ա. Սելիքյանը (Տես «Խոսք», 26 հոկտեմ երի 1918 թ.), Շ. Ամիրխանյանը` (Տես` Շ. Ամիրխանյան, Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում 1920 թ. Սոսկվա, 1926, էջ 75), Ա. Հովհաննիսյանը` ( Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմ երը , Ե, 1923, էջ 9), Բ. Բորյանը` (Տես` Խ. /. ԽՕքԵտí, նշվ. աշխ., մաս 2-րդ, Ս.- Լ, 1929, էջ 91) ն ուրիշներ: «Վեմ», Փարիզ, 1933, թիվ Ա, էջ 76: Ա. Սռավյան, Հոդվածներ ն ճառեր, էջ 129: «Աշխատանքի դրոշակ», 12 հուլիսի 1918 թ.:

Çíà/տ տքóծà, 5 տíՅàքտ, 1918.

Ե’վ էսէռները, ն’ սոցիալ-դեմոկրատները հանդես էին գալիս ռուսական համապետականության պաշտպանության կարգախոսներով35: Սրանք անգամ իրենց կուսակցական համապատասխան լիազոր մարմինները չունեին ՀՀ տարածքում ն նրանց խորհրդարանական խմμակցությունները սկզμնական փուլում ուղղություն ու ցուցումներ էին ստանում Թիֆլիսում գտնվող Անդրկովկասի սոցիալ-դեմոկրատական շրջանային ն էսէռական կենտրոնական ղեկավար մարմինների կողմից: Դրա համար էլ, օրինակ, հայ սոցիալ-դեմոկրատների վրա զգալի էր վրաց սոց.-դեմ. ազդեցությունը: Բնավ պատահական չէր այն, որ Հայաստանի խորհրդարանի սոց.-դեմ. մենշնիկ պատգամավորների կուսակցական մանդատների տակ դրված էր Վրաստանի ներքին գործոց նախարար Նոյ Ռամիշվիլու ստորագրությունը36: Հայ սոցիալ-դեմոկրատները, որոնք հիմնականում հայ մենշնիկներն էին, հանդիսացել են ընդամենը վրաց մենշնիկների ձայնափողն ու կամակատարը: Հայ ազգաμնակչության մեջ այն պատկերացումը կար, որ մենշնիկները վրացական կուսակցություն են կամ էլ ռուսական37: «Չեմ հիշում մի դեպք,գրում էր պատգամավոր Ա. Բաμալյանը (ՀՅԴ) իր հուշերում,- որ այս մարդիկ (հայ սոց.-դեմ. - Ա.Հ.) պաշտպան չհանդիսանան վրաց ղեկավար շրջանների անարդար ն հայավնաս գործերին»38: Օրինակ, 1918 թ. դեկտեմμերին հայվրացական զինաμախման կապակցությամμ հայ մենշնիկ պատգամավորները, պաշտպանելով վրաց կառավարությանը, հայտարարում էին, թե Ախալքալաքը անհրաժեշտ է վրաց ժողովրդին որպես արոտատեղ ն ինչպես կարելի է զրկել վրաց դեմոկրատիային այդ գավառից: Իսկ պատերազմի ընթացքում այդ նույն խմμակցության անդամ Հ. Ազատյանը խորհրդարանի շենքում թաքցնում էր երիտասարդներին, որպեսզի նրանց զինվոր չտանեն39: Հատկանշական է, որ եթե հայ սոց.-դեմ. մենշնիկները հանդես էին գալիս Ախալքալաքը Վրաստանին կցելու անհրաժեշտության օգտին, ապա հայ էսէռները ն շատ μոլշնիկներ, սուլթանովների ու նարիմանովների պես, Արցախն էլ դիտում էին որպես Ադրμեջանի անμաժան մասը: 1920 թ. մարտին, նույնիսկ Ղարաμաղից հայ μոլշնիկ-էսէռական պատվիրակություն է մեկնել Բաքու՝ վարչապետ Ուսուμμեկովի մոտ՝ իրենց համաձայնությունը հայտնելու Արցախը Ադրμեջանին միացնելու վերաμերյալ40: Ահա նման հարցերում է երնում այս կամ այն կուսակցության ազգային ն ոչ ազգային էությունը: Հայ մենշնիկները միայն մեկ անգամ փորձ արեցին ներազդելու իրենց կուսակից վրաց մենշնիկյան կառավարության վրա՝ հայ-վրացական սահմանային վեճը խաղաղ ճանապարհով հարթելու նպատակով, μայց ոչ մի արդ35

«Վեմ», Փարիզ, 1933, թիվ Ա, էջ 67-69: «Հորիզոն», 10 նոյեմ երի 1918 թ.: Խóքæóàçíûå ս /åոêՕ6óքæóàçíûå ոàքտսս..., Խ., 1980, Շ. 147.

Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 7: Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 46: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 52:

յունքի չհասան: Համենայն դեպս՝ հայ մենշնիկների այդ քայլը կարելի է համարել նրանց գործունեության ամենագնահատելի դրսնորումներից մեկը: 1918 թ. վերջերին հայ-վրացական դիմակայության կապակցությամμ Հայաստանի խորհրդի սոց.-դեմ. խմμակցությունը ն Երնանի սոց.-դեմ. կազմակերպությունը սթափության ն ողջախոհության համատեղ կոչ հրապարակեցին ու համապատասխան հեռագիր ուղարկեցին Թիֆլիս՝ ուղղված Անդրկովկասի (վրաց) սոց.-դեմ. կուսակցության մարզային (շրջանային) կոմիտեին, Վրաստանի խորհրդարանի նախագահ Ա. Չխեիձեին ն կառավարության նախագահ Ն. Ժորդանիային՝ միջադեպը խաղաղ միջոցներով կարգավորելու հորդորներով41: Նրանում ասվում էր. «Հայաստանի խորհրդի սոց.- դեմ. ֆրակցիան ն Երնանի սոց.- դեմ. կազմակերպությունը նկատի ունենալով, որ սահմանների խնդիրը զենքով լուծելու վճիռը սոսկալի ոճիր է հայ ն վրացի ժողովուրդների հանդեպ, որ քայքայելու է իսպառ երկուսին էլ, առաջարկում է ձեզ սպառել μոլոր միջոցները՝ արգելելու համար զինվորական գործողությունները Շահալի-Սանահին շրջանում»42: Բայց այս ու այլ պացիֆիստական μնույթի կոչերը արդյունք չտվեցին: Բնորոշ է, որ մինչն 1918 թ. նոյեմμերը հայ սոցիալ-դեմոկրատները կազմակերպչորեն չէին առանձնացել Անդրկովկասյան սոց.-դեմոկրատներից ն չունեին անգամ իրենց սեփական կուսակցական կենտրոնական մարմինը43: Ստացվում էր, որ հայ սոց.-դեմ. մենշնիկները շարունակում էին կառչած մնալ ու ղեկավարություն ստանալ վրաց սոց.-դեմ. կենտրոնից, իսկ այդ ղեկավարությունը հասկանալի է, իր մեջ հայանպաստ, ազգային շահ հետապնդող որնէ տարր չէր կարող պարունակել44: Նման անհարմարությունից ազատվելու համար 1918 թ. վերջերին (նոյեմ. 21-ին) ՌՍԴԲԿ Անդրկովկասյան շրջանային կոմիտեն ստիպված եղավ ՀՀ սահմաններում մի առանձին ինքնավար Բյուրո հիմնել, որը «հանդիսանալու էր հանրապետության սահմաններում կուսակցության գերագույն մարմինը ն որին պետք է դիմել կուսակցական μոլոր գործերով»45: Նոյեմμերի սկզμից (2-ից) Երնանում սկսեց լույս տեսնել ՌՍԴԲԿ Երնանի կազմակերպության «Կայծ» պաշտոնաթերթը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 404, ց. 1, գ. 5, թ. 1: «Խոսք», 26 հոկտեմ երի 1918 թ.: «Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Է, էջ 45: Հայ սոց.-դեմոկրատներից ացառության կարգով, թերնս, կարելի էր առանձնացնել Արշակ Զուրա յանին (Զուրա ով), որը, հավատարիմ մնալով ՌՍԴԲԿ ավանդներին, անխնա քննադատում էր մինչ այդ համառուսական շարժման մեջ եղանակ ստեղծող վրաց մենշնիկ պարագլուխների (ժորդանիաների, ծերեթելիների, չխեիձեների, չխենկելիների) անսքող ազգայնականությունը, որ երեկվա ինտերնացիոնալիստները մտել էին ազգային պատյան, ու դարձել` ացահայտ նացիոնալ-շովինիստներ: 1919 թ. Ա. Զուրա յանը փոխադրվեց Երնան եւ 1920 թ. հունվարի սկզ ին մահացավ տիֆից (տես` «Հառաջ», 6 հունվարի 1920 թ. ): «Կայծ», 21 նոյեմ երի 1918 թ., «Հառաջ», Թիֆլիս, 14 հունվարի 1919 թ.:

Հայ սոց.-դեմոկրատ մենշնիկների կազմակերպական պաշտոնական անջատումը վրաց մենշնիկներից տեղի ունեցավ 1918 թ. նոյեմμերին Անդրկովկասյան սոց.-դեմ. (մենշնիկների) 8-րդ համագումարի (կոնֆերանսի) որոշումով: Համագումարը որոշում կայացրեց Անդրկովկասի սոց.-դեմ. կուսակցությունը μաժանել երեք ինքնուրույն՝ Վրաստանի, Հայաստանի ն Ադրμեջանի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունների46: Այդ μաժանումը, անշուշտ, կապված էր Անդրկովկասյան երեք առանձին անկախ հանրապետությունների ստեղծման հետ: Այսպիսով, ինտերնացիոնալիստական որակվող այս կուսակցությունը իր կազմով ու կազմակերպական կառուցվածքով դարձավ ազգային, այսինքն՝ ըստ էության նմանվեց ու նույնացավ հայ «սպեցիֆիկներին»: Վրաց սոց.-դեմոկրատները կազմեցին առանձին կուսակցություն ն նոյեմμերի 26-ին «Էրթոμա» («Միասնություն») լրագիրը, Անդրկովկասյանի փոխարեն, սկսեց անվանվել «Վրաստանի սոց.-դեմոկրատական μանվորական կուսակցության ԿԿ-ի օրգան»47: Սակայն այդ չէր նշանակում, որ հայ մենշնիկները լիակատար ինքնուրույնություն ստացան: Վրաստանի տարածքում գտնվող հայ մենշնիկները շարունակում էին կախված մնալ վրաց մենշնիկյան կենտրոնից: Նրանք պարզապես հիմնել էին Վրաստանի սոց.դեմ. μանվորական կուսակցության Հայկական սեկցիա, որի օրգանը դարձավ «Բանվորի ձայն» թերթը: Չմոռանանք տեղեկացնել, որ այդ նույն օրերին Վրաց սոց.-դեմոկրատների առաջին հիմնադիր կոնֆերանսում ընտրված ԿԿի 21 անդամների թվում էին նան Ա. Երզնկյանը ն Ս. Փիրումյանը48: Հենց այս ժամանակ էլ (1918 թ. նոյեմμերին) տեղի ունեցավ նան Երնանի μոլշնիկների կազմակերպական անջատումը մենշնիկներից49: Ճիշտ է՝ մինչ այդ Հայաստանի μոլշնիկյան տեղական կազմակերպությունները ղեկավարվում էին ՌԿ/μ/Կ Կովկասյան Երկրային կոմիտեի կողմից, սակայն Անդրկովկասյան անկախ հանրապետությունների հռչակումից հետո, սահմանային արգելքների ու քաղաքական հալածանքների հետնանքով, անմիջական կապը փաստորեն խզվեց50: 1918 թ. նոյեմμերին Երնան կուսակցական աշխատանքի են գալիս ՌԿ/μ/Կ Թիֆլիսի կոմիտեի անդամ Ստ. Ալավերդյանը ն մի քանի ուրիշ μոլշնիկներ: Սրանց ջանքերով ու ղեկավարությամμ 1918 թ. նոյեմμերին Երնանի μոլշնիկները վերջնականապես խզվում են մենշնիկներից ն ստեղծում ինքնուրույն կուսակցական կազմակերպություն51: Ստեղծված Բոլշնիկյան կուսակցական մարմինը իրեն հայտարարում է տեղի կոմունիստական

«Սշակ», 21 նոյեմ երի 1918 թ.: «Նոր հորիզոն», 28 նոյեմ երի 1918 թ.: Նույն տեղում, 22 նոյեմ երի 1918 թ.: «Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծեր», Երնան, 1967, էջ 279: Գ. Ա. Գալոյան, Հերոսական մայիսից-հաղթական նոյեմ եր, Երնան, 1980, էջ 46: Գ. Բ. Ղարի ջանյան, նշվ. աշխ., էջ 264, Ծ. Պ. Աղայան, հոկտ. ռնոլյուցիան եւ հայ ժող. ազատագրումը, Երնան, 1957, էջ 215:

կազմակերպությունների ղեկավար, իսկ «Խոսք» լեգալ շաμաթաթերթը դառնում նրա օրգանը52: Մինչ այդ արդեն՝ 1917 թ. հուլիսին, երկու ինքնուրույն մասերի՝ μոլշնիկյանի ն մենշնիկյանի էր μաժանվել Ալեքսանդրապոլի կազմակերպությունը: Բոլշնիկյան կազմակերպության նախագահն էր Պ. Արվելաձեն, իսկ քարտուղարը՝ Բ. Ղարիμջանյանը53: Հարկ է նշել, որ սոց.-դեմ. երկու թների՝ մենշնիկների ն μոլշնիկների տարաձայնությունների ու հակամարտությունների հիմքում ընկած էին ինչպես ռազմավարական, այնպես էլ մարտավարական μնույթի խնդիրներ: Մենշնիկները ոչ միայն հակառակ էին μոլշնիկների ծայրահեղական գործելակերպին, այլն նրանց պատկերացրած ն կառուցվող սոցիալիստական հասարակարգին: «Մեծամասնական սոցիալիստական մեթոդները ն գործելակերպը,- նշում էր հայ մենշնիկների պաշտոնաթերթը,- մենք միշտ գտել ենք միանգամայն սխալ ն անհամապատասխան պրոլետարիատի ն դեմոկրատիայի շահերին»54: Բավականին ուշացումով էսէռները նույնպես իրենց կուսակցության լիազոր մարմինը՝ Հայաստանի կոմիտեն, հիմնեցին Հայաստանում, որը պետք է դեկավարեր հայ էսէռների գործունեությունը հանրապետության ողջ տարածքում55: Էսէռների կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի նախագահ Լ. Թումանյանի տված հաշվետու զեկուցումներից մեկից տեղեկանում ենք, որ իրենց կուսակցության Հայաստանի կոմիտեն կազմվել է 1919 թ. փետրվար ամսին, երμ մի քանի կազմակերպությունների ներկայացուցիչների մի խորհրդակցությունում որոշվում է ժամանակավորապես խորհրդարանի էսէռական խմμակցության վրա դնել Հայաստանի կոմիտեի ֆունկցիաները56: Սոց.-հեղ. կուսակցության Հայաստանի գործուն կազմակերպություններից էր Երնանի կոմիտեն: Սկսած 1919 թ. հունիսից` էսէռների կուսակցության հայաստանյան կազմակերպության օրգանն էր «Սոցիալիստ հեղափոխական» շաμաթաթերթը: 1919 թ. սկզμներից գործելով ՀՀ սահմաններում ու հատկապես մասնակցելով խորհրդարանական ընտրարշավին՝ Հայաստանի էսէռները քարոզչության, հայության մեջ նստած ռուսասիրական ձգտումների շահարկման ն այլ միջոցներով կարողացան իրենց դիրքերը մի փոքր ամրացնել: Հայաստանի մի քանի շրջաններում (Կարսում, Իջնան-Դիլիջանում, Ալեքսանդրապոլում, Ղարաքիլիսայում, Սուրմալուում) հիմնվեցին տեղական նոր կազմակերպություններ57:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ 4012, ց. 1, գ. 32, թ. 4, Ֆ. 4056, ց. 1, գ. 65, թ. 9: Բ. Ղարի ջանյան, Սովետական իշխանության համար մղված պայքարում (հոդվածներ, ելույթներ ն նյութեր 1917-1920 թթ.) Երնան, 1966, էջ 8, ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 12, թ. 1: «Բանվորի ձայն», Թիֆլիս, 23 մայիսի 1920 թ.: «Վեմ» Փարիզ, 1934, թիվ Ե., էջ 46: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 21 օգոստոսի 1919 թ.: «Լրա եր», ՀՀ ԳԱԱ, 1994, թիվ 1, էջ 119:

Եթե արնելահայության մեջ, այնուամենայնիվ, կային էսէռականության ու սոցիալիզմի գաղափարներին առանձին արձագանքողներ, ապա այդ նույն μանը չի կարելի ասել արնմտահայ գաղթականության մասին: Արնմտահայ գաղթական զանգվածները հիմնականում գնում էին Դաշնակցություն ն Ս. Ռամկավար կուսակցությունների հետնից: Նրանք չէին ընկալում ն չէին ընդունում սոցիալիզմի գաղափարախոսությունը նրա ցանկացած դրսնորումով: Էսէռների պաշտոնաթերթ «Սոցիալիստ հեղափոխականը» վկայում է, որ մինչն այժմ թրքահայության մեջ սոցիալիստական որնէ կազմակերպություն գոյություն չի ունեցել՝ ո՛չ սոցիալ-դեմոկրատական ն ո՛չ էլ էսէռական58: Հայ էսէռները գաղթականության այդ սոցիալիստամերժության մեղավորը համարում էին Դաշնակցությանը ն Սահ. ռամկավարներին: Բայց իրականում դրա գլխավոր «մեղավորը» պետք է համարել այն միջավայրը ն պայմանները, որի մեջ գտնվել է արնմտահայությունը: Քաղաքական կողմնորոշման առումով հայ էսէռները ցուցաμերել են ընդգծված ռուսական կողմնորոշում, նույնիսկ առանց կարնորություն տալու Ռուսաստանում առկա քաղաքական վարչակարգերին: Նրանք դեմ էին Հայաստանի քաղաքական անկախությանը ն գտնում էին, որ նա պետք է դաշնակցային (ֆեդերատիվ) կապերով միանա Ռուսաստանին, իսկ դրան հասնելու համար Հայաստանում պետք է հաստատվի խորհրդային իշխանություն59: Ընդգծված ռուսական կողմնորոշում ուներ նան խորհրդի «ձախ» մյուս՝ սոցիալ-դեմոկրատների խմμակցությունը: Նրանք չէին պատկերացնում Հայաստանի գոյությունը՝ առանց Ռուսաստանի: Այսպիսով, «ձախերը» թեն խոսքով ընդունում էին ազգերի ինքնորոշման իրավունքը, սակայն կողմնորոշվելով դեպի Ռուսաստան` գործնականում դեմ էին Հայաստանի քաղաքական ինքնորոշմանն ու անկախությանը: Օրինակ, սոց.-դեմ. (մենշնիկ) Թ. Ավդալμեկյանը 1919 թ. ամռանը գրում էր. «Վտանգալից ու ծանրալուծ անկախության փոխարեն մենք` հայ սոցիալ-դեմոկրատներս, քարոզում ենք ն քարոզելու ենք նան ապագայում մտնել վերակազմված Ռուսաստանի իրավահավասար ժողովուրդների ազատ ու մեծ գերդաստանի մեջ»60: Իսկ էսէռական կուսակցության Անդրկովկասի շրջանային ն Թիֆլիսի կոմիտեի օրգան «Աշխատանքի դրօշակ» թերթը Հայաստանի անկախությունը որակում էր որպես «դառն հեգնանք ինքնորոշման գաղափարին ու այն ժողովրդին, որին «անկախություն է» պարգնում»61: Հայ μոլշնիկները ն երիտասարդական «Սպարտակ» միությունը նս Հայաստանի «հանրապետություն», «անկախություն» հասկացությունները առնում էին չակերտների մեջ62: Հարց է ծագում. ինչո՞ւ էին էսէռները ն մյուս ձախակողմյան քաղաքական ուժերը դեմ

«Սոցիալիստ հեղափոխական», 21 օգոստոսի 1919 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4033, ց. 7, գ. 53, թ. 1: «Կայծ», 2 հուլիսի 1919 թ.: «Աշխատանքի դրոշակ», Թիֆլիս, 13 հունիսի 1919 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4012, ց. 1, գ. 9, թ. 2, նույնը` «Սպարտակ», 1 մայիսի 1919 թ.:

Հայաստանի անկախությանը: Նրանք դեմ էին Հայաստանի անկախությանը նախ նրա համար, որ անկախանալու դեպքում Հայաստանը կկտրվեր Ռուսաստանից, ինչպես նան նրա համար, որ անկախացման գործընթացը կվնասեր անդրկովկասյան ժողովուրդների ինտերնացիոնալ համերաշխությանն ու համագործակցությանը: Որքան որ էսէռները իրենց ծրագրով ն գործելակերպով մոտ էին կանգնած ՀՅԴ կուսակցությանը, նույնքան էլ հեռու էին իրարից քաղաքական դավանանքով ու հետապնդած նպատակներով: Այստեղ խնդիրն ամեննին էլ այն չէ, թե սխալ կամ ճիշտ էր Հայաստանի ռուսական կողմնորոշումը, այլ μանն այն էր, որ «ձախ» կուսկացությունները հիմքից ժխտում էին Հայաստանի անկախ պետականության գաղափարը ն Հայաստանն ու հայ ժողովրդին տարրալուծում էին ռուսական համապետականության մեջ: Տակտիկական նկատառումով, թերնս, որոշ վերապահություն պետք է անել սոց.-դեմ մենշնիկների մոտեցման (դիրքորոշման) հարցում: Վերջիններս ճանաչում էին Հայաստանի անխակությունն ու Ռուսաստանից անջատվելու անհրաժեշտությունը այնքանով, որքանով, որ այնտեղ իշխում էր, իրենց համար անընդունելի, μոլշնիկյան վարչակարգը: Հայ սոց.-դեմ. մենշնիկներին ամեննին ցանկալի չէր μոլշնիկյան Ռուսաստանի Անդրկովկաս ու Հայաստան գալը63: Նրանք հայ ժողովրդի փրկությունը տեսնում էին «դեմոկրատական Ռուսաստանի վերականգնման մեջ»64, իսկ դրա տակ հասկանում էին հետփետրվարյան ժամանակավոր կառավարության տիպի ժողովրդավարական Ռուսաստանը: Ցավոք, սրանք «ձախ» կուսակցությունների կողմից արտահայտվող սոսկ ցանկություններ էին, որոնք հեռու էին իրական կյանքից: Բացի այդ, սոց.-դեմոկրատները ն էսէռները շատ էին խոսում անդրկովկասյան ժողովուրդների միասնության ու համերաշխության մասին: Մինչդեռ միակողմանի նման քարոզը, ըստ էության, նշանակում էր կազմալուծել ու թուլացնել հայ ժողովրդի ազգային-պետական ն միասնական ինքնապաշտպանական ոգին ու շահերը: Եվ դա այդ դեպքում, երμ Ադրμեջանի, Վրաստանի, էլ չենք ասում Թուրքիայի իշխող քաղաքական ուժերը անսքող զավթողական ծրագրեր ունեին Հայաստանի նկատմամμ: Ձախերի թույլ տված այս μացը փակում էին հայ ազգային կուսակցությունները: «Ձախ» կուսակցությունների ներկայացուցիչները Հայաստանի խորհրդարան էին մտել ոչ թե այն μանի համար, որ ընդունում էին Հայաստանի պետականությունը ն անկախությունը, այլ Հայաստանը «կրկին իր իսկական տիրոջը՝ Ռուսաստանին վերադարձնելուն»65: Ինչպիսին էլ որ լիներ «ձախ» ընդդիմության՝ սոցիալիստ-հեղափոխականների ու սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկների գործունեության դասակարգային, ապազգային μովանդակութ-

«Խոսք», 10 հունվարի 1919 թ.: «Կայծ», 13 փետրվարի 1919 թ.: «Աշխատանք», 17 մայիսի 1919 թ.:

յունը, այնուամենայնիվ, դրանք հանդիսանում էին ժողովրդավարական կուսակցություններ: Ձախակողմյան կուսակցությունների ծայրագույն ձախ թնին էին հարում μոլշնիկ-կոմունիստները, որոնք եղածներից ամենավտանգավորն էին երկրի անկախության ն հանրապետության իշխանությունների համար: Հայաստանի խորհրդում սոց.-դեմ. խմμակցությունը չուներ միասնական ու հետնողական ուղեգիծ: Դրա պատճառը ոչ միայն այն էր, որ հինգ մենշնիկ պատգամավորների կողքին կար մեկ μոլշնիկ (Ա. Մելիքյան), այլ նան, որպես սուμյեկտիվ գործոն, նրա համար, որ խմμակցությունը գլխավորում էր մի անձնավորություն, որն Ա. Խոնդկարյանի կարծիքով «իր խառնվածքով ու ունակություններով միանգամայն անհամապատասխան էր նման մի ծանրակշիռ պաշտոնի համար»66: Խոսքը մենշնիկ Հայկ Ազատյանի մասին է, որն հետագայում Հայաստանի խորհրդայնացման փուլում անցավ Կոմունիստական կուսակցության շարքերը: Նա խորհրդի նիստում հանդես էր գալիս ինքնավստահ կեցվածքով ու հանդուգն տոնով աջ ու ձախ քննադատում էր կառավարությանը, ՀՅԴ-ին, մյուս կուսակցություններին67: Պատահում էին նան դեպքեր, երμ սոց.-դեմ. խմμակցության խոսնակ Հ. Ազատյանը այս կամ այն հարցի առթիվ արտահայտած իր անձնական տեսակետը ներկայացնում էր որպես խմμակցության տեսակետ ն դրանով իսկ խմμակցության անդամների մեջ առաջ μերում դժգոհություններ: Իր հերթին, միակ μոլշնիկ պատգամավոր Ա. Մելիքյանը փաստորեն հանդես էր գալիս մեկուսի: Սեպտեմμերի սկզμի նիստերից մեկում նա, հանդես μերելով ավելի զգաստ ու հավասարակշիռ մոտեցում, քննադատում էր իր խմμակցության ներկայացուցիչ Հ. Ազատյանին այն μանի համար, որ նա տեղի ու անտեղի, անհարկի քննադատում էր Հայաստանի կառավարությանը, մինչդեռ Անդրկովկասյան սեյմում աշխատած ժամանակ նա չէր քննադատում մենշնիկների կառավարությանը, որովհետն վրաց սոցիալ-դեմոկրատներից նպաստ (աշխատավարձ) էր ստանում: Ա. Մելիքյանի այդ ելույթը խորհրդարանը դիմավորել է ծափահարությամμ68: Հարկ է նշել, որ Ա. Մելիքյանն իր պահվածքով ու չափավորությամμ էապես տարμերվում էր մյուս ավելի արմատական ու ծայրահեղ երիտասարդ μոլշնիկներից: Բայց ն այնպես՝ նա հավատարիմ էր մնում իր կուսակցության քաղաքական դավանանքին ու հետապնդած նպատակներին: Ա. Մելիքյանը մենշնիկներից շատ ավելի հետնողականորեն, խորհրդի նիստերի իր ելույթներում, հանդես էր μերում ընդգծված սոցիալ-դասակարգային մոտեցում: Օրինակ, նա դասակարգային μաժանում մտցնելով հայ ժողովրդի մեջ, պա-

«Վեմ», 1934, թիվ Ե, էջ 55: «Կառավարության լրա եր», 6 սեպտեմ երի 1918 թ.: Նույն տեղում:

հանջում էր «անպայման անցնել μուրժուազիայի վրայով», հանուն ժողովրդի շահերի` զոհել դրան69: Հայ μոլշնիկները ի սկզμանե անհանդուրժող դիրք գրավեցին ՀՀ ն նրա կառավարության նկատմամμ: Նրանք գաղտնի ու μացահայտ առիթը μաց չէին թողնում տապալելու գոյություն ունեցող վարչակարգը: Հայ μոլշնիկների գրաված ակնհայտ հակադաշնակցական, մարտաշունչ դիրքորոշումը μացորոշ երնում է 1918 թ. սեպտեմμերի ամսին Հայաստանի խորհրդարանում կարդացված մեծամասնականների հայտարարագրից: Այն տպագրվել է Երնանի կոմունիստական կազմակերպությունների օրգան «Խոսք» թերթում, որի խմμագիրն ու հրատարակիչն էր Ա. Մելիքյանը: Նրանում մասնավորապես ասվում էր. «Մենք անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ հայ ժողովրդի ներկա քաղաքական կացությունը երμեք չի կարելի համարել կայուն, μնական ու μավարար: Ժողովրդի վզին μռնությամμ ն խաμեությամμ փաթաթված քաղաքական ծանր վիճակը պետք է նույնպես ուժով ն դիվանագիտական ճարպկությամμ վերացնել: Մեր կուսակցության կողմից հանցանք կլիներ, եթե փորձեր որնէ մեկի ներշնչել այն միտքը, թե մեր տվյալ իրականության հետ պետք է հաշտվել ն սկսել խաղաղ ստեղծագործական աշխատանք. այդ ոչ մի դեպքում70: Եվ ահա այս ամենին վերջ տալու համար հայտագրում հետնյալ միտքն էր զարգացվում. «Չխնայել ոչ մի զոհաμերություն ն ցույց տալ ամենայն պատրաստակամություն՝ գոյություն ունեցող անարգ ն խայտառակ լուծը դեն շպրտելու համար»71: Բայց Ա. Մելիքյանին վիճակված չէր երկար զμաղեցնելու պատգամավորական աթոռը: Այն μանից հետո, երμ 1918 թ. նոյեմμերին տեղի ունեցավ Հայաստանի μոլշնիկների վերջնական կազմակերպական անջատումը մենշնիկներից, այդ հիման վրա μոլշնիկները պահանջեցին, որ խորհրդարանում իրենց առանձին տեղ հատկացվի: Ա. Մելիքյանը նոյեմμերի 16-ի նիստում գրավոր առաջարկություն մտցրեց, որպես առանձին քաղաքական հոսանքի, իրենց մեկ առանձին տեղ տալ72: Սակայն խորհուրդը ձայների մեծամասնությամμ մերժեց նման պահանջը: Դաշնակցության խմμակցությունը առաջարկեց μոլշնիկներին մեկ տեղ տալ սոց.-դեմ. խմμակցության հաշվին, այսինքն՝ μոլշնիկներին թողնել սոց.-դեմ. խմμակցության 6-րդ տեղը: Բայց մենշնիկները չհամաձայնվեցին այդ առաջարկին: Նրանք գտնում էին, որ վեց տեղն էլ իրենց է պատկանում, ն թող μոլշնիկների համար մեկ լրացուցիչ տեղ հատկացվի: Սակայն մանդատային հանձնաժողովը հայտնում է, որ դա խորհրդի ձնավորման մասին օրենքի խախտում կլինի: Քվեարկությամμ անցնում է ՀՅԴ խմμակցության առաջարկը. այն է՝ μոլշնիկներին մեկ տեղ հատկացնել սոց.-դեմ. խմμակցության 6-րդ տեղի հաշվին: Բայց μոլշնիկների հա69

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց.1, գ. 17, թ. 6: «Խոսք», 22 սեպտեմ երի 1918 թ. (թիվ 1): Նույն տեղում: «Կայծ», 21 նոյեմ երի 1918 թ.:

յաստանյան կազմակերպությունը հրաժարվում է սոց.-դեմ. խմμակցության 6րդ տեղը գրավելուց: Դրանից հետո Ա. Մելիքյանը, իր դիմումի համաձայն, դուրս է գալիս Հայաստանի խորհրդի կազմից ն նրա տեղը գրավում է մեկ ուրիշ մենշնիկ73: Երնանի կոմունիստական կազմակերպության պաշտոնաթերթ «Խոսքի» հավաստմամμ՝ Ա. Մելիքյանի հեռացումը խորհրդարանից մենշնիկ խմμակցության μանսարկության հետնանք էր: Ըստ «Խոսքի»՝ Ա. Մելիքյանին հեռացրել են, որպեսզի սոց.-դեմ. խմμակցության 6-րդ անդամի տեղը զμաղեցնի Թիֆլիսից Երնան ժամանած Արկոմեդը (Գնորգ Ղարաջյանը)74: Տեղեկացնենք, որ դեռ 1918 թ. գարնանը (մայիսին) իր դիմումի համաձայն Գ. Ղարաջյանը հեռացել էր Վրաստանի սոց.-դեմ. μանվորական կուսակցության շարքերից75: Արկոմեդի խորհրդարան մտնելը նպատակ ուներ ուժեղացնել սոց.-դեմ. խմμակցությունը: Վերջինս ներկայացավ որպես խմμակցության նոր խոսնակ՝ առաջ μերելով ներքին մրցակցություն իր ն Հ. Ազատյանի միջն: Հայաստանի խորհրդում կուսակցական պատկանելություն չունեին (համենայն դեպս, ցույց չէին տալիս) ազգային փոքրամասնությունների՝ թուրք, ռուս, եզդի ներկայացուցիչները: Նրանք μնականաμար հանդես էին գալիս Հայաստանում μնակվող μոլոր ժողովուրդների շահերի պաշտպանության պահանջով: Խորհրդում հակաանկախական ն հակապետական դիրքորոշում ունեին ազգային փոքրամասնությունների, մասնավորապես 6 թուրք ն 1 ռուս ներկայացուցիչները: Թուրք պատգամավորները ավելի հաճախ աշխատում էին իրենց ցույց տալ չեզոք կամ էլ վճռական պահերին խուսափում էին նիստերից ու քվեարկություններից: Թուրք-թաթարների դիրքորոշումը ՀՀ հանդեպ ինքնըստինքյան պարզ է: Հարկ է նշել, որ հայաստանաμնակ ռուսների վերաμերմունքը հայկական պետականության նկատմամμ այնքան էլ նպաստավոր չէր: «Հայաստանում μնակվող ռուսները,- գրում էր անկուսակցական Գ. Չալխուշյանը,- երμեք չուզեին մեզ հպատակել, որովհետն ցարական կառավարության օրոք արտոնյալ դրություն կը վայելեին Հայաստանի մեջ ն կուզեին նույն դրությունը պահպանել»76: Ազգային փոքրամասնությունների պատգամավորներից, թերնս, միակ կառուցողական դիրքորոշում ցուցաμերողը քրդական միակ ներկայացուցիչն էր: Գ. Չալխուշյանը վկայում է, որ Հայաստանում μնակվող ազգային փոքրամասնություններից միայն եզդիները մեզ հետ էին, միշտ մեր օգնությանը կարոտ ն կառավարությունը անգամ դրամ μաց կթողներ նրանց Եվրոպայի մեջ իրենց շահերը պաշտպանելու համար77: Հաճախ եզդի միակ պատգամա73

«Կայծ», 24 նոյեմ երի 1918 թ., «Վէմ», 1934, թիվ Զ, էջ 84, «Խոսք», 30 նոյեմ երի 1918 թ.: «Խոսք», 22 փետրվարի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4051, ց. 1, գ. 39, թթ. 1-2: Գ. Չալխուշյան, Ի՞նչ էր ն ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին, Վիեննա, 1923, էջ 13-14: Գ. Չալխուշյան, նշվ. աշխ., էջ 14:

վորի ձայնից էր կախված լինում այս կամ այն հարցի լուծումը: Պատգամավոր Ա. Բաμալյանը հայտնում է, որ եզդի պատգամավորը մշտապես հարում էր ՀՅԴ խմμակցությանը78: Այսպիսով, Հայաստանի խորհրդարանի ընդդիմադիր կուսակցությունների գործունեության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ընդհանուր առմամμ դրանք եղել են թույլ: Դրա գլխավոր պատճառներից մեկն այն էր, որ թե՛ ժողովրդականները ն թե՛ հատկապես սոցիալ-դեմոկրատներն ու սոցիալիստհեղափոխականները Հայաստանի իրականության մեջ չունեին μավականաչափ սոցիալական հող, նրանց հետնից չէին գնում լայն հասարակաշերտեր, իսկ նրանց կուս-կազմակերպությունները տեղում թույլ էին ու տարտամ: Ընդդիմադիր կուսակցությունների` Հայաստանում թուլության մյուս կարնոր պատճառն այն էր, որ խորհրդարանական «աջ» ն «ձախ» երեք կուսակցությունները իրենց ղեկավար ցուցումները գործնականում ստանում էին Թիֆլիսից՝ այնտեղ գտնվող նրանց կենտրոնական մարմիններից: Վերջիններս, հեռու գտնվելով հայրենիքից, ուշացած որոշումներ էին կայացնում ու ղեկավար հրահանգներ տալիս՝ հաճախ առանց իրազեկ լինելու տեղական պայմաններին: Ի տարμերություն Վրաստանի ն Ադրμեջանի, որտեղ իրենց պետականության պաշտպանության դիրքերում էին կանգնած ոչ միայն μուրժուական, այլն տարμեր գունավորման սոցիալիստական, սոցիալ-դեմոկրատական, կրոնական տիպի կուսակցություններն ու կազմակերպությունները, Հայաստանի խորհրդարանում, ընդհակառակը, μացահայտ հակապետական գիծ էին վարում «ձախ» կուսակցությունների խմμակցությունները, առանձին դեպքերում նան աջակողմյան ՀԺԿ-ը: Վերջնիս նման գործունեությունը ամենից առաջ ուղղված էր ՀՅԴ ղեկավար դիրքերն ու հեղինակությունը թուլացնելու ն իշխանությունն իր ձեռքը վերցնելու հանգամանքով: Ասպարեզում մնում էր 18 պատգամավորանոց ՀՅԴ խմμակցությունը, որը հարկադրված էր դիմակայել «աջ» ու «ձախ» խմμակցություններին: Կառուցողական աշխատանքի գրեթե ամμողջ ծանրությունը ընկած էր Դաշնակցության խմμակցության վրա: Նա էր ազատ ն անկախ Հայաստանի գաղափարի ամենահետնողական պաշտպանն ու մարմնավորողը: Խորհրդարանի «աջ» ն «ձախ» ընդդիմադիր կուսակցությունների շատ առաջնորդներ այդպես էլ չμարեհաճեցին տեղափոխվել ու աշխատել հայրենիքում: Պետք է նկատի ունենալ, որ Հայաստան գալ ն աշխատելը կապված էր վտանգների ու անհարմարությունների հետ. թուրքական զորքը կանգնած էր Երնանից 7 վերստ հեռավորության վրա, կյանքը այստեղ μարեկեցիկ չէր, տարածված էին համաճարակային հիվանդությունները: Շատերը աքսորավայր էին համարում սովի, համաճարակի, գաղթականության ու ավերի երկիր Հայաստանը ն նրա մայրաքաղաք Երնանը:

Ա. Բա ալյան, նշվ. աշխ., էջ 13:

Ի տարμերություն Հայ ժողովրդական, սոց.-դեմ. ն էսէռական կուսակցությունների՝ ՀՅԴ-ն ի սկզμանե իր կառույցներով ու պատասխանատու ղեկավար գործիչներով փոխադրվեց հայրենիք (Երնան)՝ Թիֆլիսում թողնելով միայն «Աշխատավոր» թերթի շուրջը համախմμված այն երիտասարդներին, որոնք գլխավորեցին ՀՅԴ Վրաստանի կազմակերպությունը79: Հայաստան եկան նան Ադրμեջանում գտնվող ՀՅԴ լավագույն ուժերը: Դաշնակցությունը, հավատարիմ մնալով իր լավագույն ավանդներին, նախընտրեց լինել ժողովրդի հետ: «Դաշնակցության դերը μուն Հայաստանում էլ ավելի մեծացավ, որովհետն նախորդ տասնամյակների μեղմնավոր գործունեությամμ նա խոր արմատներ էր ձգել հայ զանգվածների մեջ»80: Դառնալով կառավարող կուսակցություն, ՀՅԴ գնալով ավելի ամրապնդեց դիրքերը ժողովրդի մեջ ն պետական կառույցներում:

2. Արտախորհրդարանական կուսակցությունները ՀՀ գործում էին նան կուսակցություններ, որոնք խորհրդարանում չունեին պատգամավորական ներկայացուցչություն: Այդպիսիներից էին Հայ Ս. Ռամկավար, ՍԴ Հնչակյան կուսակցությունները ն «Սպեցիֆիկների» կազմակերպությունը: Այս երեք քաղաքական կազմակերպություններն էլ ՀՀ ներսում առանձնապես շոշափելի կշիռ չեն ունեցել: Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցություն: Ինչպես հայտնի է, 1908 թ. հոկտեմμերին Արմենականների, Վերակազմյալ հնչակյան կազմակերպությունների ն մի քանի այլ համախոհ խմμակցությունների միավորումով հիմնվել էր Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցությունը81: Սահմանադրական ռամկավարների կուսակցության ստեղծումից հետո Արմենականությունը գործնականում դադարում է այս անունով կոչվել, սակայն, հանձին իր այս նոր իրավահաջորդի, պահպանվում ու շարունակվում են նրա ուղղությունն ու ավանդները նոր անվան տակ: Արտակ Դարμինյանի պատկերավոր արտահայտությամμ՝ Արմենականությունը եղավ ռամկավար կուսակցության շաղախը82: Հանդես գալով երիտթուրքական հեղաշրջման փուլում, Սահմանադրական ռամկավարները իրենց մշակած ծրագրում պաշտպանեցին Օսմանյան

«Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Ե, էջ 43: Նույն տեղում, էջ 47: Ա. Դար ինյան, Հայ ազատագրական շարժման օրերեն (հուշեր 1890-1940), Փարիզ, 1947, էջ 181-195, Ս. Ավետյան, Հայ ազատագրական ազգային հիսունամյա հուշամատյան (1870-1920), Փարիզ, 1954, էջ 59-60, Վ. Ղազարյան, Արմենական կուսակցություն (ակնարկներ), Բեյրութ, 1985, էջ 63: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 5:

պետության ամμողջականության պահպանման գաղափարը83: ՀՅԴ ն Ս. Դ. հնչակյանների պես սրանք էլ արտահայտվում էին Արնմտյան Հայաստանի ինքնավարության օգտին: Ս. ռամկավարները իրենց մերձավոր նպատակն էին համարում «օրինական միջոցներով ձեռք μերել թուրքահայերի համար ազգային լայն իրավասություններ (կրոնական, կրթական, լեզվի, մշակույթի, առաջադիմության ն այլն) Օսմանյան պետության մեջ84: Ինչպես տեսնում ենք, իր ազգային պահանջներում կուսակցությունը չափավոր էր: Այս կուսակցության նշանաμանը ժողովրդավարությունն էր: Ազատական ու ժողովրդավարական μովանդակություն ուներ նրա տնտեսական ն սոցիալ-քաղաքական պլատֆորմը: Ս. ռամկավարները պաշտպանում էին սեփականատիրական, ապրանքաշուկայական հարաμերությունները: Նրանք չէին ընդունում ընկերվարության (սոցիալիզմի) վարդապետությունը, կողմ էին տնտեսական μարեփոխումներին, անհատական գործունեությանը, տնտեսական մրցությանը, ընդունում էին ե՛ւ դրամը, ե՛ւ տաղանդը, ե՛ւ աշխատանքը85: Շարունակելով Արմենականների մարտավարական ավանդները՝ սրանք նս դեմ էին ցուցարարությանը, աղմկարարությանը ն հախուռն գործողություններին: Ս. Ռամկավար կուսակցությունը, նախապատվություն տալով խաղաղ (ոչ հեղափոխական) գործելակերպին, այդուհանդերձ, պատրաստ էր օգնել ու օժանդակել հայրենասիրական ամեն մի ձեռնարկ, այդ թվում` մարտական ու ինքնապաշտպանական, եթե վտանգ է սպառնում ազգին: Սակայն կարճ ժամանակամիջոցում կյանքը ցույց տվեց, որ Օսմանյան Թուրքիան այն երկիրն ու միջավայրը չէր, ուր հնարավոր լիներ իրագործել ծրագրային այս չափավոր, ռամկավար, ազատական պահանջները: Ընդհակառակը, իշխանության ղեկին անցած երիտթուրք պարագլուխները հայ քաղաքական ուժերի առաջ քաշած այս օրինապահ ն առաջադիմական դիրքորոշմանը պատասխանեցին արնմտահայության զանգվածային տեղահանությամμ ու կոտորածներով: Եղեռնից մազապուրծ տարագիր հայության հետ միասին Ս. Ռամկավարների գործունեության ծանրության կենտրոնը փոխադրվեց գաղթաշխարհ: Արնմտահայ գաղթականության, հատկապես վան-վասպուրականցիների մի ստվար հատված (120 հազար) ներգաղթեց Անդրկովկաս86: Դրանց մեջ էին նան Ս. ռամկավարների մի հատվածը: Փաստերը ցույց են տալիս, որ Կովկասի հայ ռամկավարները քաղաքական հայացքներով ու համոզմունքով հիմնականում ներկայացնում էին Վան-Վասպուրականի նախկին Արմենականներին, որոնք, 1915 թ. փախստական հայ գաղթականության հետ միասին

«Ծրագիր ն կանոնագիր Սահմանադրական-ռամկավար կուսակցության», Պոլիս, 1910, էջ 9-10: «Հայաստանի ձայն», 2 նոյեմ երի 1919 թ.: «Ծրագիր ն կանոնագիր...», էջ 9-11: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 334:

վտարանդի լինելով, ներգաղթել էին Կովկաս՝ կենտրոնավայր ունենալով Թիֆլիսը: Դեպի Անդրկովկաս ներգաղթած ժողովրդի հետ էր նան Վանի շրջանային ակումμը: Թիֆլիսում սկսեց վերահրատարակվել «Վան-Տոսպը»: Սա փաստորեն համարվում էր տակավին 1913 թ. Վանում լույս տեսնող նույնանուն թերթի իրավահաջորդն ու գործի շարունակողը: Թերթն իր առջն խնդիր էր դրել արնելահայերին լսելի դարձնել արնմտահայ ժողովրդի ձայնը87: Անդրկովկասում «Վան-Տոսպը» կուսակցության անունից իր առջն խնդիր էր դրել. ա) Ներկայացնել հայ ն օտար ընթերցողներին Եղեռնի ժամանակ երիտթուրքերի գործած գազանությունները, μ) Պաշտպանել Հայաստանը Թուրքիայից անջատելու գաղափարը, գ) Վեր հանել ՀՅ Դաշնակցության գործած սխալներն ու աղետները թրքահայոց խնդրում , դ) Հոգալ թրքահայ գաղթական μեկորների գոյության մասին88: 1917 թ. մայիսին Թիֆլիսում գումարվեց Հայ ռամկավարների ՎանՎասպուրականի տարածքային (շրջանակային) ակումμի ընդհանուր ժողովը (համագումարը)՝ խնդիր ունենալով ճշտելու ն հստակեցնելու համար գաղթականության հետ կապված իրենց անելիքները89: Այս համագումարում Վանի շրջանային Ակումμի վարչությունը վերակառուցվեց Հայաստանի կենտրոնական (շրջանային) խորհրդի, որը 1918 թ. գարնանը թուրքերի` Անդրկովկասի սահմանները ներխուժման պատճառով, փոխադրվեց Ռոստով, իսկ ավելի ուշ՝ 1919 թ. առաջին ամիսներին, Խորհուրդն իր գործունեությունը սկսեց նորանկախ հանրապետության մայրաքաղաք Երնանում90: 1919թ. մարտի 24-ից Երնանում սկսեց լույս տեսնել Հայ ռամկավարների պաշտոնաթերթ «Վան-Տոսպը», որի լուսընծայումը ընդհատվել էր հայվրացական պատերազմի հետնանքով: Իսկ ավելի ուշ՝ 1919 թ. սեպտեմμերի 22-ից, «Վան-Տոսպի» փոխարեն սկսեց լույս տեսնել «Հայաստանի ձայն» եռօրյան, որը հանդիսանում էր Հայ ռամկավար կուսակցության Հայաստանի կենտրոնական խորհրդի (շրջանային վարչության) օրգանը: Թերթի խմμագիրն էր հայ ռամկավար ճանաչված գործիչ Արտակ Դարμինյանը91: «Հայաստանի ձայնը» դարձյալ նպատակ ուներ շարունակելու «Վան-Տոսպի» μռնած ուղին: Ռամկավարների քաղաքական ձգտումներից ամենադրվատելին, թերնս, այն էր, որ նրանք ունեին արդար ու ազնիվ մղում՝ «պաշտպանելու արնմտահայ հատվածի քաղաքական շահերը»92: Ինչպես տեսնում ենք, հայ

Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 336: «Հայաստանի ձայն», 22 սեպտեմ երի 1919 թ.: «Հայաստանի ձայն», 23 դեկտեմ երի 1919 թ.: «Հայաստանի ձայն», 15 հունվարի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ 201, ց. 1, գ. 39, թ. 131, Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխատանք, էջ 382: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ.1022, ց. 7, գ. 72, էջ 9:

ռամկավարների կազմակերպության հիմնական ուշադրությունը μնեռված էր Տաճկահայ խնդրի վրա: Հայ ռամկավար կուսակցության Հայաստանի խորհուրդն իրեն համարում էր համահայկական Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցության մասը՝ դուստր կուսակցություն93: Տաճկահայ գաղթականության անունից հանդես եկող հայ ռամկավարները արտահայտվում էին հայրենիքի վերաշինության օգտին: Կուսակցություն սոցիալ-տնտեսական խնդիրների կտրվածքով իր գործունեության ուղին ն մերձավոր նպատակը մասնավորապես տեսնում էր հետնյալում. ա) զարգացնել ազգային-հասարակական նախաձեռնության ոգին մեր ժողովրդի մեջ, μ) օժանդակել, որ Հայաստանի պետական կյանքի մեջ ստեղծվի ռամկավար-ժողովրդապետական իրավակարգ, գ) պայքարել աջ ն ձախ ծայրահեղությունների դեմ ն այլն94: Հայ ռամկավարները, ընդունելով ու պաշտպանելով հայոց անկախ պետականության գաղափարը ն արտահայտվելով հայրենիքի վերաշինության օգտին, միաժամանակ թերահավատորեն էին լցված ՀՀ իշխանությունների նկատմամμ: Բացի այդ՝ նրանք ցուցաμերում էին ոչ ռուսական քաղաքական կողմնորոշում95: Հայ ռամկավարները ռուսական կողմնորոշմանը չէին հարում ամենից առաջ Ռուսաստանի քաղաքական ու տնտեսական համակարգին դեմ լինելու պատճառով: Դժվար չէ տեսնել, որ իրենց ծրագրային հիմնադրույթներով ռամկավարները մոտ ու նույնական էին արնելահայ իրականության ծնունդ՝ Հայ ժողովրդական կուսակցությանը: Այդ նշանակում է, որ հայ ռամկավարները դասվում են «աջակողմյան» կուսակցությունների շարքին: Արնմտահայ գաղթականության հետ Անդրկովկաս ներգաղթած ու հաստատված ռամկավարները արնելահայ ժողովրդականների հետ հաստատել էին սերտ կապեր: 1919 թ. սեպտեմμերին ՀԺԿ 2-րդ համագումարում նույնիսկ սկզμունքային համաձայնություն կայացվեց Հայ ռամկավար ն Հայ ժողովրդական կուսակցությունների միավորման վերաμերյալ96: Սակայն այդ կուսակցությունների կազմակերպչական միացումը որոշվեց հետաձգել մինչն Հայկական հարցի լուծումը97: Հայաստանի անկախության խնդրում Հայ ռամկավարները սկզμունքորեն ընդունում ու պաշտպանում էին անկախության գաղափարը98: Բայց պետք է ընդգծել, որ նրանց համար առաջնայինը Տաճկահայ դատն էր ու արնմտահայ գաղթականության ճակատագիրը: Այս առնչությամμ համամիտ

«Հայաստանի ձայն», 15 հունվարի 1920 թ.: «Հայաստանի ձայն», 22 սեպտեմ երի 1919 թ.: Նույն տեղում, 3 հոկտ. 1919 թ.: Ա. Դար ինյան, Հայ ազատագրական շարժման օրերեն, Փարիզ, 1947, էջ 393, «Հայաստանի ձայն», 3 հոկտեմ երի 1919 թ.: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 395-396: «Հայաստանի ձայն», 22 սեպտեմ երի 1919 թ.:

չենք Ռ. Տեր-Մինասյանի արտահայտած այն մտքին, թե «Ռամկավարներին խորթ էր Հայաստանի անկախությունը ն ազատությունը»99: Հիմնականում Տաճկահայաստանի ն արնմտահայ գաղթականության ճակատագրով տապակվող ռամկավարները, եթե առանձին արտահայտություններով երկրորդում էին ՀՀ-ը, դժգոհում նրա կառավարությունից, կարնորելով Տաճկահայաստանի դատը, ապա դա ամեննին էլ չէր նշանակում, թե նրանք դեմ էին անկախ Հայաստանի գաղափարին: ՍԴ Հնչակ կուսակցություն: Ոչ խորհրդարանական կուսակցություններից էր նան Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցությունը: Ինչպես հայտնի է, Հնչակյան կուսակցության գաղափարական երկվությունը՝ ազգային ն սոցիալիստական գաղափարների մեկտեղումը, 1896 թ. Լոնդոնի համագումարից ի վեր դարձել էր կուսակցության պառակտման հիմնապատճառ: Այս հիման վրա կուսակցության քայքայման ու կազմալուծման գործընթացները շարունակվեցին ու ավելի խորացան նան 20-րդ դարի սկզμներին: Ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին Հնչակյան կուսակցությունը ռուսահայ իրականության մեջ ավելի ընդգծեց իր սոց.-դեմ. μովանդակությունը: Անդրկովկասի ու հատկապես Բաքվի հնչակյանները, համերաշխելով ՌՍԴԲԿ ծրագրին ն մենշնիկյան գործելակերպին, համագործակցում էին նրա տեղական կազմակերպությունների հետ, համատեղ կազմակերպում ու ղեկավարում էին μանվորական շարժումները, գործադուլային պայքարը, քաղաքական ցույցերը ն այլն100: Նրանք, մի կողմ թողնելով թուրքահայ խնդիրը, կենտրոնանալով Կովկասում, իրենց ուշադրությունը μնեռեցին ցարիզմի տապալման ն սոցիալ-տնտեսական այլ խնդիրների լուծման վրա: 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխության ազդեցությամμ, հունիս ամսին, Թիֆլիսում հրավիրվեց հնչակյանների ռուսահայ կազմակերպությունների առաջին շրջանային խորհրդաժողովը /կոնֆերանսը/, որտեղ մշակվեց Կովկասի հնչակյանների համար ինքնուրույն ծրագիր, որը շուտով լույս տեսավ Թիֆլիսում101: Այս ծրագրում կովկասահայ հնչակյանները իրենց մերձակա պահանջը համարում էին մոտավորապես այն, ինչ որ առաջադրվում էր ՌՍԴԲԿ մենշնիկների մինիմում ծրագրում102: Այսինքն՝ առաջին պլան էր մղվում իր հեռավոր՝ սոցիալիստական գաղափարների իրագործումը: Հնչակյանների սոցիալ-դասակարգային իմաստով նման ձախացումը պայմանավորված էր ոչ թե μուն հայկական իրականությամμ, այլ ամենից առաջ Ռուսաստանում կատարվող լուրջ գործընթացներով: Կովկասահայ հատվածի հնչակյանները հասան նույնիսկ այն μանին, որ 1917 թ. իրենց շրջաμերական-

Ռու են, Հայ հեղափոխականի մը հիշատակները, հ. Է, Լոս Անջելըս, 1952, էջ 316: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց.1, գ.3, թթ.35-36: «Ծրագիր Ս. Դ Հնչակյան կուսակցության», Թիֆլիս, 1917: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց.1, գ.196, թթ.2-6:

ներից մեկում միամտություն ունեցան՝ Հայկական հարցի լուծումը հանձնել «միջազգային պրոլետարիատի դատաստանին»103: Հոկտեմμերյան հեղափոխությունը հնչակյանները դիմավորեցին զուսպ ու սպասողական կեցվածքով: Նրանք էլ μավականին մեծ հույսեր կապեցին «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի հետ ն կտրուկ μացասական վերաμերմունք ցուցաμերեցին Բրեստ-Լիտովսկի դաշնագրի հանդեպ104: Թիֆլիսում նստած ՍԴ Հնչակյան կուսակցության ԿԿ-ը մի կողմից խարազանում էր Անդրկովկասը դեմոկրատական Ռուսաստանից անջատող Սեյմին, իսկ մյուս կողմից՝ կոչ անում, զենքը ձեռքին, ոտքի ելնել պաշտպանելու հայրենիքը թուրքական մահաμեր ներխուժումից105: Հնչակյանների Անդրկովկասյան կենտրոնը, ի տարμերություն նրա արտասահմանյան կազմակերպությունների, μուռն կերպով μողոք արտահայտեց Մայիսի 28-ի Հայաստանի անկախության հայտարարության կապակցությամμ: Այսպիսով, ՍԴ Հնչակյան կուսակցության կովկասյան կազմակերպությունը, ըստ էության, վարել է այնպիսի քաղաքական ուղեգիծ ու մարտավարություն, ինչպիսին μնորոշ էին տեղի «ձախակողմյան»՝ սոցիալ-դեմոկրատական ու սոցիալիստական մյուս կուսակցություններին: Այդ իսկ պատճառով էլ այս կուսակցությունը, ըստ էության, կրկնելով ձախակողմյան կուսակցություններին, տարածաշրջանում՝ Անդրկովկասում, առանձնապես քաղաքական ազդեցիկ ուժ չէր: ՍԴ Հնչակյան կուսակցությունը առավել նս նորանկախ ՀՀ սահմաններում իրենից իրական որնէ ուժ չէր ներկայացնում106: Իրավացի է ակադեմիկոս Լ. Խուրշուդյանը, երμ գրում էր, որ Արնմտյան Հայաստանում իր դիրքերը զիջած (այն անցել էր Դաշնակցության ձեռքը) Հնչակյան կուսակցությունը «Կովկասում երμեք չկարողացավ ժողովրդական լայն մասսաներին իր հետնից տանել ն հայ իրականության ազդեցիկ կուսակցությունների շարքն անցնել»107: Ինչպես արդեն ասվեց, դրա պատճառն այն էր, որ հնչակյանները Անդրկովկասում ն առհասարակ ռուսահայ իրականության մէջ հանդես էին գալիս ամենից առաջ որպես ընկերավարությանը հավատարիմ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցություն: Բայց մենք գիտենք, որ այդ նույն ժամանակ մարքսիստական, սոցիալիստական գաղափարախոսությամμ ու գործունեությամμ, այդ նույն իրականության մեջ, հանդես էին գալիս նույնադավան այլ կուսակցություններ, որոնք հնչակյաններից խլել էին սոցիալիստականության առաջնության դափնին: Եվ դա առաջին հերթին վերաμերում էր ՌՍԴԲԿ-ին՝ իր թներով ու ազգային դրսնորումներով: Այստեղից էլ կարծես ավելորդ ու կրկնական էր դառնում Հնչակի սոցիալիստական գործու103

Նույն տեղում, գ.210, թ.1: Խóքæóàçíûå ս /åոêՕ6óքæóàçíûå ոàքտսս…, Խ., 1980, Շ. 137.

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.4045, ց.1, գ.215, թ.1: «Հայրենիք», Բոստոն, 1920, էջ 31: Լ. Ա. Խուրշուդյան, Սփյուռքահայ կուսակցությունները ժամանակակից էտապում, Երնան, 1964, էջ 209:

նեությունը Անդրկովկասում: Այս կապակցությամμ, ահա թե ինչ էր գրում Հայ ռամկավարների օրգան «Վան-Տոսպը». «Հնչակյանությունը, որ հոս Կովկասի մեջ ավելի զտարյուն էր ն μավականին ուժեղ, այժմ փաստորեն գոյություն չունի, որովհետն Ռուսական հեղափոխությունից հետո ան իր գոյության իրավունքը կորսնցուց, քանի որ իր կողքին կար անհամեմատ ավելի ուժեղ ն միննույն ատեն նույնադավան կուսակցություն մը, հանձին Ռ.Ս.դեմոկրատ կուսակցության»108: Քաղաքական կողմնորոշման հարցում հնչակյանները արտահայտում էին ընդգծված ռուսամետ դիրքորոշում: Հնչակյան գործիչ Ռ. Պերպերյանին է պատկանում հետնյալ միտքը. «Հայը չի կարող ապրել առանց Ռուսաստանի, ինչպես որμը՝ առանց խնամակալի»109: Ռուսաստանում ընթացող քաղաքական պայքարի խնդրում Կովկասի հնչակյանները գնալով ավելի ու ավելի են հակվում դեպի խորհրդային իշխանությունը: Օրինակ՝ կամավորական μանակի ն Խ. Ռուսաստանի պայքարում, Թիֆլիսում լույս տեսնող հնչակյան «Գործավոր» թերթը իր նախապատվությունը ն համակրանքը տալիս էր վերջինին110: Պետք է ասել, որ ինչպես Անդրկովկասի, այնպես էլ դրսաշխարհում գործող հնչակյանները չեն եղել հայոց անկախ պետականության հետնողական պաշտպաններ: Նրանք, հավատարիմ իրենց առաջին ծրագրային հիմնադրույթներին, Հայաստանի անկախությունը դարձյալ չէին դիտում որպես վերջնանպատակ, այլ նախկինի պես այն համարում էին միջոց՝ սոցիալիստական կարգերի հաղթանակի համար: Այնուամենայնիվ, ՀՀ անկախության նկատմամμ վերաμերմունքի հարցում որոշակի տարμերակում պետք է մտցնել ռուսահայ ն գաղութահայ հատվածների հնչակյան կազմակերպությունների դիրքորոշումների միջն: Ակնհայտ իրողություն է այն, որ արտասահմանի հնչակյան մասնաճյուղերը համակրել ու օգնել են Հայաստանի նորանկախ պետությանը: Այս առնչությամμ Հնչակի պատմագիր Ա. Կիտուրը նկատում էր. «1918 թ. ՀՀ հռչակումի առաջին օրեն իսկ արտասահմանի մեջ Հնչակյան կուսակցությունը, օրինակելի հայրենասիրությամμ տոգորված, զորավիգ կանգնեց ՀՀ, հակառակ նրա, որ իշխանությունը Դաշնակցությունը μռնագրաված էր»111: Այնպես որ՝ Հնչակի արտասահմանյան կազմակերպությունների գործունեությունը ն դիրքորոշումները էապես տարμերվել են ռուսական ու կովկասյան հատվածների գործունեությունից: Դրսաշխարհի հնչակյան կազմակերպությունները, որպես կանոն, արտահայտվել են Հայաստանի անկախ պետականության օգտին, պաշտպանել են ՀՀ, ունեցել են արնմտյան քաղաքական կողմնորոշում: «Ունինք պետություն,- գրում էր Ս. Սապահ- Գյուլյանը

«Վան-Տոսպ», 26 մայիսի 1919 թ.: Հ. Գանգրունի, Հայաստանը 1920-21 ն միջազգային դիվանագիտությունը, Պեյրութ, 1986, էջ 10: «Գործավոր», 24 մարտի 1919 թ.: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., հ. , Պեյրութ, 1962, էջ 11:

ՀՀ վերաμերյալ,- դա մերն է, դա մեր արյան, մեր կյանքի գնովն է առաջացել: Դա ամμողջ հայության նորածին զավակն է: Հարկավոր է նրան պահել, սնուցել, զարգացնել, ապահովել սպառնացող ամեն վտանգներից»112: Ասվածները գալիս են հաստատելու, որ իր ամμողջության մեջ Հնչակյան կուսակցությունը շարունակում էր մնալ որպես ազգային: ՍԴԲՀԿ «Սպեցիýիկներ»: ՀՀ-ում աննշան թիվ էին կազմում նան Սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական հայ կազմակերպությունը կամ այսպես կոչված «սպեցիֆիկները»: Դարասկզμին (1903 թ.) ռուսահայ իրականության մեջ ՀՅԴ-ից հեռացած սոցիալ-դեմոկրատական ընդգծված հայացքներ ունեցող երիտասարդ դաշնակցականների այս խումμը Բաքվում հիմնեց «μունդական» կազմակերպական կառուցվածք ունեցող ՍԴԲՀ կազմակերպությունը: ՍԴԲՀԿ, կամ «սպեցիֆիկները»` իր դավանած գաղափարախոսությամμ, պաշտպանած ծրագրով ու գործելակերպով մենշնիկ-μունդական թեքման, մարքսիստական, սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական կազմակերպություն էր: Թեն մի շարք հարցերում այս կազմակերպությունը դրսնորել է ազգային վարքագիծ, μայց նրան պետք է դասել «ձախակողմյան» կուսակցությունների (մենշնիկ, էսէռ, μոլշնիկ) շարքում: 1907 թ. «սպեցիֆիկները» կազմեցին իրենց կազմակերպության ծրագրի ն կանոնադրության նախագծերը: Ծրագրի նախագծում ընդգծվում էր կազմակերպության նվիրվածությունը սոց.- դեմոկրատական, մարքսիստական ուսմունքին, հայ μանվոր դասակարգի շահերի առաջնային պաշտպանությունը113: Ազգային հարցում սրանք պաշտպանել են հայության ազգային-մշակութային ինքնավարության պահանջը114: Նրանք վերապահումով էին մոտենում Տաճկահայ դատին՝ այն համարելով տաճկահայերի գործը115: Որպես սոցիալ-դեմոկրատներ՝ «սպեցիֆիկ» գործիչները այնքան էլ ոգեշնչված չէին հայ ազգային կուսակցությունների ազգայնական ձեռնարկներով: Մասնավորապես հայ կամավորական շարժման հանդեպ սառը ն μացասական վերաμերմունք է ունեցել Դ. Անանունը116: Որպես ժողովրդավարական քաղաքական կազմակերպություն` ՍԴԲՀԿ նս պաշտպանեց Ժամանակավոր կառավարությանը, իսկ 1918 թ. մայիսին՝ Հայաստանի անկախությունը: ՀՀ փուլում ՍԴԲՀ կազմակերպությունը Հայաստանի ու հայ ժողովրդի քաղաքական կողմնորոշման խնդրում նախապատվությունը տալիս էր Արնմուտքին ու մասնավորապես ԱՄՆ-ին: Օրինակ՝ սրանց գաղափարախոսներից Բ. Իշխանյանը գտնում էր, որ Հայաստանի համար նախ գերադասելի է ԱՄՆ-ի, ապա հետո Անգլիայի ու

«Երիտասարդ Հայաստան», 15 սեպտեմ երի 1920 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.1022, ց.7, գ.44, թթ.3-10: Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ.3, էջ 95, «Նոր հոսանք», 1913, թիվ 2: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 44, թթ. 10-11: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 96, թ. 29: Նույնը Դ. Անանուն, նշվ. աշխ., հ. 3., էջ 560:

Ֆրանսիայի ն միայն հետո Ռուսաստանի հովանավորությունը117: Կարծում ենք, խնդրի նման գնահատականին պետք է մոտենալ տվյալ ժամանակաշրջանի քաղաքական հանգամանքների ն ուժերի հարաμերության տեսանկյունից: «Սպեցիֆիկները» հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքում էական դեր չէին խաղում: Կազմակերպության կշիռն ու ազդեցությունը աննշան էր: Բայց փոփոխված իրադրության պայմաններում նրանք ապրեցին գաղափարաքաղաքական զգալի հեղաշրջում ն կանգնեցին Հայաստանի անկախության գաղափարի ու ազգային-պետական շահերի պաշտպանության դիրքերում: Ավելի ուշ՝ 1920 թ. սկզμներին, ՍԴԲՀԿ-ը կազմակերպորեն ձնավորվեց որպես կուսակցություն: Այսպիսով, վերոհիշյալ երեք արտախորհրդարանական կուսակցությունները իրենցից առանձնապես շոշափելի կշիռ չէին ներկայացնում հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքում, ուստի ն չունեին ու այդպես էլ չունեցան իրենց ներկայացուցիչները ՀՀ խորհրդարանում:

3. Կառավարության առաջին ճգնաժամը 1918 թ. աշնանը տեղի ունեցավ կառավարության առաջին ճգնաժամը: Հանրապետության սոցյալ-տնտեսական ու քաղաքական ծանր իրավիճակի թելադրանքով՝ μավականին μարդ հակասություն էր գոյացել խորհրդարանական մեծամասնության ն կառավարության միջն: Խորհրդարանի ներսում ն նրա պատերից դուրս քննադատության թիրախ էր դարձել կառավարությունը, որովհետն անցնում էին ամիսներ ն երկրում դրական տեղաշարժեր չէին նկատվում: Սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկների օրգան «Կայծը» իր առաջնորդողում գրում էր, որ արդեն երեք ամիս է անցել կառավարության հայտագրից, սակայն Հայաստանը շարունակում է մնալ վարչապետի իսկ μնորոշած՝ «ավերակների կույտ ու անձն քաոս» վիճակում118: Մյուս կողմից կառավարական ճգնաժամի մյուս դրդիչն այն էր, որ նա չուներ պատգամավորական կայուն մեծամասնություն, որի վրա կարողանար հենվել: Խորհրդարանը մի տեսակ անգործության էր մատնվել, լուրջ կերպով կաղում էր օրինաստեղծ աշխատանքը: Քննադատությունը գնում էր ոչ միայն ընդդիմության, այլն հենց իսկ դաշնակցականների կողմից: Կառավարության հասցեին դժգոհության ու անμավականության ելույթներ եղան ՀՅԴ Հայաստանի շրջանային ժողովի նիստերի ժամանակ (1918 թ. սեպտեմμեր): «Գործերը դանդաղ են ընթանում,հայտնում էին շրջանային ժողովում ելութ ունեցողները,- ժողովուրդը դրական

«Ժողովուրդ», 15 նոյեմ երի 1919թ: «Կայծ», 2 նոյեմ երի 1918թ.:

աշխատանք չի տեսնում: Գաղթականության գործերը անուշադրության են մատնված, ն վարիչը այս ճգնաժամային րոպեին արձակուրդ է ստացել: Վատ դրության մեջ է ժողովրդի պարենավորումը ն այլն119: Կառավարության ճգնաժամին, ինչ խոսք, նպաստեց նան օրավուր խորացող հայ-վրացական սահմանային վեճը: Այս առնչությամμ խորհրդարանում Քաջազնունու կաμինետը մեղադրվում էր՝ «ձախից»՝ արկածախնդրության, հրահրիչ քաղաքականության, իսկ «կենտրոնից» ու «աջից» պասիվության մեջ: Չնայած սեպտեմμերի վերջերից փաստորեն սկսվել էր կառավարության ճգնաժամը, սակայն վարչապետը պաշտոնապես խորհրդարանին հրաժարական չէր ներկայացրել: Այնուամենայնիվ, մինչն 1918 թ. հոկտեմμերը Հայաստանի պետականության հեղհեղուկ վիճակը ն նրա գլխին կախված արտաքին՝ թուրքական մահացու վտանգը իրենց դրոշմն էին թողնում հայ քաղաքական կուսակցությունների գործելակերպի վրա, հարկադրում նրանց հնարավորին չափ լինել ավելի զուսպ ու ըմμռնողական: Բայց իրերի վիճակը կտրուկ կերպով փոխվեց 1918 թ. հոկտեմμերից հետո: Թուրքիայի պարտությունից ն Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո մի շարք կուսակցություններ, մասնավորապես ՀՅԴ ն ՀԺԿ, ձեռք μերեցին լավատեսություն ն ավելի մեծ ինքնավստահություն: Իսկ «ձախ» ընդդիմությունը ընկավ մի տեսակ հոռետեսության մեջ, որովհետն նա անկախ պետականություն կերտելու նպատակներ չէր հետապնդում: Կնշանակի՝ 1918 թ. աշնան ամիսները հանդիսացան հայ քաղաքական կուսակցությունների դիրքորոշումների հստակեցման ժամանակաշրջան: 1918 թ. աշնանը, երμ մոտալուտ էր դարձել գերմանական դաշինքի երկրների, այդ թվում` Օսմանյան Թուրքիայի պարտությունը ն Հայաստանում նշմարվում էին կայունացման որոշ միտումներ, իշխանատենչության հակումներ ցուցաμերող ժողովրդականները ցանկություն հայտնեցին մտնել կառավարության մեջ ն ՀՅԴ-ի հետ միասին կիսել պատասխանատվությունը ժողովրդի, հայրենիքի ու պետության առաջ: Այս կապակցությամμ հոկտեմμերի սկզμներին Թիֆլիսում գումարված ՀԺԿ երկրորդ խորհրդաժողովը կայացրեց հետնյալ որոշումը. «Ժողովը ի նկատի ունենալով Հայաստանի ներքին ն արտաքին քաղաքական դրությունը, անհրաժեշտ է համարում, որ Հայաստանի կառավարությունը կազմվի կոալիցիոն սկզμունքով»120: Այս հիման վրա ՀԺԿ ԿԿ սկզμունքային որոշում ընդունեց մտնել կոալիցիոն կառավարության մեջ121: Հոկտեմμերի երկրորդ կեսին Թիֆլիսից Երնան ժամանեցին ՀԺԿ ԿԿ-ի անդամներ՝ Մ. Բերμերյանը, Գ. Մելիք-Ղարագյոզյանը, Ս. Հարությունյանը, Լ. Ղուլյանը ն ուրիշներ: Հոկտեմμեր 31-ին կայացած ՀՅԴ ն ՀԺԿ ներկայացուցիչների խորհրդակցությունում կայացվեց այդ համաձայնությունը: ՀՅԴ 119

«Հորիզոն», 26 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 6 հոկտեմ երի 1918թ.: «Ժողովուրդ», 13 հոկտեմ երի 1918թ.:

խորհրդարանական խմμակցության կողմից մասնակցում էին μժ. Ա. Ղազարյանը, Ս. Թորոսյանը ն Հ. Սարգսյանը, իսկ ՀԺԿ խմμակցության կողմից՝ Ս. Հարությունյանը, Գ. Մելիք-Ղարագյոզյանը ն Գ. Տեր-Խաչատրյանը122: Ժողովրդականները պահանջում էին կառավարության կազմի կեսը123: Նախարար-նախագահ Հ. Քաջազնունին միաժամանակ μանակցություններ էր վարում խորհրդարանի մյուս խմμակցությունների ավագների հետ՝ խառը կառավարություն ձնավորելու շուրջ: ՀԺԿ-ից զատ` խառը կառավարության մեջ մտնելու հավակնություններ ունեին նան սոցիալ-դեմոկրատները ն էսէռները124: Բանակցությունների ընթացքում պարզվեց, որ սոցիալ-դեմոկրատները պահանջում են առնվազն երկու տեղ ն անպայման՝ ներքին ու արտաքին գործոց նախարարների աթոռները: «Ձախակողմյան» կուսակցությունները առանձնապես շատ էին խորշում ն.գ. նախարար Արամ Մանուկյանից, որը «կարգ պահելով» նրանց նկատմամμ վարում էր կոշտ ու զսպող քաղաքականություն: Ձախերն ուզում էին ստանձնել հատկապես այդ պորտֆելը, որպեսզի ազատ, հնափոխական գործունեություն ծավալելու լայն հնարավորություն ստանան: Յուրահատուկ վարքագիծ ցուցաμերեցին էսէռները: Նախնական հավակնություններից հետո նրանք հրաժարվեցին մտնել նոր կազմվելիք խառը կաμինետ: Էսէռների անդրկովկասյան տարածաշրջանային կոմիտեն հավանություն տվեց խմμակցության այդ քայլին125: Հայ էսէռները, հրաժարվելով հանդերձ մտնել նոր կազմվելիք կառավարության մեջ, պահանջեցին, որ արտգործնախարարի պորտֆելը չտրվի ժողովրդականներին, իսկ ներք. գործերինը՝ սոցիալ-դեմոկրատներին126: Բանակցությունների արդյունքում՝ խառը կառավարության մեջ մտնելուց հրաժարվեցին նան սոց.- դեմոկրատները: Վերջիններիս խմμակցության ներկայացուցիչը հայտարարեց. «Դաշնակցության կոալիցիան Հայ ժողովրդական կուսակցության հետ ոչ միայն դրական փոփոխություն չի մտցնի կառավարության մեջ, այլ փաստորեն կնշանակի «ռեակցիայի ուժեղացում»127: Պետք է ասել, որ ՀՅԴ առանձնապես մեծ հակում չուներ համագործակցելու «ձախ» ընդդիմության հետ: ՀՅԴ ընդառաջ գնաց ՀԺԿ հետ կազմելու ՀՀ առաջին խառը կառավարությունը: Բանակցությունները շարունակվեցին միայն «կենտրոնի» (ՀՅԴ) ն «աջակողմի» (ՀԺԿ) միջն: ՀՅԴ ն կառավարությունը լավ էին հասկանում, որ իրենք խորհրդարանում չունեն կայուն մեծամասնություն՝ 46-ի դիմաց ընդամենը 18 տեղ: Հասկանալի է, որ ձայների նման հարաμերակցության դեպքում կառավարության ամեն մի ձեռնարկ կամ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, ց.1, գ.10, թ.1: «Հորիզոն», 10 նոյեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.404, ց.1, գ.2, թ.1: «Հորիզոն», 10 հոկտեմ երի 1918 թ.: «Հորիզոն», 10 նոյեմ երի 1918 թ.: «Կայծ», 14 նոյեմ երի 1918 թ.:

ծրագիր կարող էր խորհրդարանում տապալվել: Ուստի՝ անհրաժեշտ էր գնալ փոխզիջման: Դաշնակցությունը նախընտրեց համագործակցել ազգային նպատակներ հետապնդող ժողովրդականների հետ: ՀՅԴ ընդառաջ գնաց ժողովրդականներին` հաշվի առնելով հետնյալ նկատառումները: ՀՅԴ ն ՀԺ կուսակցություններին արտաքին քաղաքականության հարցում իրար էին մերձեցնում այն, որ Հայկական հարցում երկուսն էլ, որպես ազգային կուսակցություն, գրեթե միակամ էին, իսկ ներքին սոցիալտնտեսական քաղաքականության ասպարեզում Դաշնակցությունը, ինքն իրեն անվանելով «սոցիալիստական», երես դարձրեց իսկական սոցիալիստներից, որովհետն գտնում էր, որ ընկերվարային μարենորոգումները ՀՀ-ում դեռնս անժամանակ են ու չհասունացած128: Ամերիկահայ ճանաչված պատմաμան Ռ. Հովհաննիսյանի կարծիքով՝ Դաշնակցությունը Ժողովրդական կուսակցության հետ խառը կառավարություն կազմելու համաձայնություն տվեց նան այն դրդապատճառով, որ «ակնկալվում էր ստանալ Արնմուտքի դրամատիրական պետությունների աջակցությունը, որովհետն Դաշնակցության ծրագիրը ընկերվարական էր: Այս քայլը պիտի μարձրացներ հանրապետության հեղինակությունը»129: Բայց միաժամանակ պետք է մատնանշել, որ «աջերի» կամ «ձախերի» հետ համագործակցության խնդրում Դաշնակցության շարքերում չկար միակարծություն: Եթե ՀՅԴ Բյուրոն, կուսակցության հայաստանյան Կ. կոմիտեությունները հակված էին համագործակցելու աջերի հետ, ապա ՀՅԴ Վրաստանի հատվածը հավատարիմ իր սոցիալիստամետ ուղեգծին, ընդհակառակը, պահանջում էր իր երնանյան ընկերներից համագործակցել «ձախերի» հետ՝ «ստեղծել Հայաստանի սահմաններում միացյալ սոցիալիստական, դեմոկրատական ֆրոնտ, ընդդեմ μուրժուական կուսակցության ոհմակին»130: «Մեր Երնանի ընկերները,- այնուհետն շարունակում էր ՀՅԴ Վրաստանի ԿԿ-ի ն Թիֆլիսի կոմիտեի օրգան «Աշխատավորը»,- որոնք ինչ-ինչ պատճառներով թեքվել են դեպի μուրժուական կոալիցիան, պետք է հեռացնեն ու վերջացնեն իրենց այդ քաղաքականությունը»131: Այնուամենայնիվ, համաձայնություն կայացնելով ժողովրդականների հետ՝ Դաշնակցությունը հույս ուներ (ՀԺԿ խմμակցության հետ միասին) խորհրդարանում ստեղծել կայուն մեծամասնություն ն դրանով իսկ μարձրացնել խորհրդարանի աշխատանքի արդյունավետությունը: Այսպիսի նախապատրաստական քայլերից ու նկատառումներից հետո` 1918 թ. նոյեմμերի 4-ին, գումարված խորհրդարանի նիստում լսվեց կառավարության հրաժարականի հարցը: Խորհրդի նախագահ Ավ. Սահակյանը կարդաց վարչապետ Հ. Քաջազնունուց ստացած հետնյալ դիմումը. «Ի նկա128

«Դրոշակ» 1920, թիվ 4-5, էջ 70: «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.: «Աշխատավոր», Թիֆլիս, 8 մայիսի 1919թ Նույն տեղում:

տի ունենալով այն, որ Հայաստանի խորհրդի մեծամասնության ն կառավարության միջն ստեղծվել են այնպիսի հարաμերություններ, որոնք թույլ չեն տալիս կառավարությանը արդյունավետ աշխատանք կատարել, ուստի ն կարիք եմ համարում ներկայացնել խորհրդին կառավարության հրաժարականը»132: Պատգամավոր Ս. Թորոսյանը (ՀՅԴ խմμակցության կողմից) առաջարկում է ընդունել կառավարության հրաժարականը ն հանձնարարել նույն Հ. Քաջազնունուն կազմել նոր կաμինետ: Այս առաջարկին դեմ են արտահայտվում սոց.-դեմ. ն էսեռական խմμակցութիւնները: Սոցիալ-դեմոկրատները Հ. Քաջազնունու փոխարեն վարչապետի թեկնածու են առաջադրում Խ. Կարճիկյանին133: Ի վերջո, ձայների մեծամասնությամμ (25 կողմ, 14 դեմ ն 1 ձեռնպահ) հանձնարարվում է Քաջազնունուն կազմել նոր կառավարություն134: Համաձայն նախնական պայմանավորվածության՝ նոր կաμինետը կազմվեց միայն ՀՅԴ ն ՀԺԿ ներկայացուցիչներից: «Ձախակողմյան» սոցիալիստական կուսակցությունները չեզոքացվեցին խառը կառավարությանը մասնակցելուց: Նոր կաμինետի ձնավորման առնչությամμ Հայ ժողովրդականների պաշտոնաթերթը իրավացիորեն զգուշացնում էր, որ այս կամ այն անհատի պաշտոնի առաջադրելիս պետք է հաշվի առնել ոչ թե նրա կուսակցական պատկանելությունը, այլ անձնական հատկանիշները, կարողություններն ու ընդունակությունը, «երկրին համար օգտակար ըլլալը»135: Վարչապետ Հ. Քաջազնունու ներկայացմամμ նոր կառավարության մեջ մտան (4 դաշնակցական, 4 ժողովրդական ն 1 անկուսակցական): Նրանք էին՝ Սիրական Տիգրանյան (արտ. գործ. նախ., ՀՅԴ), Արամ Մանուկյան (ներք. գործ.նախ. ՀՅԴ), Հովհաննես Հախվերդյան (զորական նախ., անկուս.), Արտաշես Էնֆիաջյան (ֆին. նախ., ՀԺԿ), Սամսոն Հարությունյան (արդար. նախ., ՀԺԿ), Միքայել Աթաμեկյան (ժող. լուսավ. նախ., ՀԺԿ), Լնոն Ղուլյան (պարեն. նախ., ՀԺԿ), Խաչատուր Կարճիկյան (հանր. խնամատ. նախ., ՀՅԴ)136: Այսպիսով, Դաշնակցությունը ստանձնեց վարչապետի, արտաքին, ներքին ն խնամատարության նախարարությունները, իսկ ժողովրդականները՝ ֆինանսների, արդարադատության, պարենավորման ն լուսավորության: Թեն նախարարական պորտֆելները μաժանված էին հավասար, սակայն դժվար չէ նկատել, որ առանցքային նախարարական աթոռները զμաղեցնում էին ՀՅԴ ներկայացուցիչները: Նախարարներ Ա. Էնֆիաջյանի, Մ. Աթաμեկյանի ն Լ. Ղուլյանի137 μացակայության պատճառով, վարչապետ Հ. Քաջազ132

«Կառավարության լրա եր», 12 նոյեմ երի 1918թ.: «Կայծ», 17 նոյեմ երի 1918թ.: «Կառավարության լրա եր», 12 նոյեմ երի 1918թ., «Կայծ», 14 նոյեմ երի 1918թ.: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 9 նոյեմ երի 1918թ.: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հանրապետություն, հ.1, էջ 64 (անգլերեն): Պաշտոնավարությունից մեկ ամիս չանցած Ս. Աթա եկյանը հրաժարական տվեց: Նրան փոխարինեց Գ. Սելիք-Ղարագյոզյանը /ՀԺԿ/, իսկ Լ. Ղուլյանին փոխարինեց Ք. Վերմիշյանը:

նունու հանձնարարությամμ ֆինանսների նախարարի պարտականությունը ժամանակավորապես դրվեց Խ. Կարճիկյանի138, լուսավորությանը՝ Ս. Հարությունյանի ն պարենավորմանը՝ Ա. Մանուկյանի վրա: «Ժողովրդի ձայնի» μնորոշմամμ իրենց կուսակցությունը «լծվեց հայկական պետական նավին»139: Տեղին է նշել, որ Ֆինանսա-տնտեսական, վարչա-իրավական μնույթի աշխատանքների μնագավառներում ժողովրդական կուսակցության շարքերում կային μարձր կրթություն ու որակավորում ստացած ավելի մեծ թվով հմուտ մասնագետ կադրեր, քան՝ Դաշնակցության: Սակայն ինչպես տեսնում ենք, ժողովրդական նախարարները ամμողջ նվիրումով չէին կամենում Երնանում աշխատել ն զանազան պատրվակներով մեկնում էին Թիֆլիս ն այլնս չէին վերադառնում կամ էլ պարզապես հրաժարվում էին իրենց պաշտոնից: Ս. Վրացյանը ենթադրում էր, որ նրանք վախենում էին հիվանդություններից140: Այդուհանդերձ, խորհրդի ընդդիմադիր խմμակցություններից մեկը՝ ժողովրդականները նս դարձան կառավարող կուսակցություն: Կոալիցիոն կառավարություն ստեղծելով, ՀՅԴ ն ՀԺԿ կազմեցին խորհրդարանական մեծամասնություն ն խորհրդարանի ղեկավար կենտրոնը մի փոքր թեքվեց «աջ»: Ընդդիմության մեջ մնացին միայն էսէռները ն սոց.- դեմոկրատները: Վերջիններիս ընդդիմությունը ստացավ ավելի μացահայտ ու անհաշտ μնույթ: Այս կապակցությամμ Ռ. Հովհաննիսյանը հայտնում է, որ չնայած «ձախ» (էսէռ ն սոց.-դեմ.) խմμակցությունները թույլ էին, սակայն նրանց ընդդիմությունը «ուժեղանում էր մահմեդական առաջնորդների աջակցությամμ»141: Ժողովրդականները, մտնելով կառավարության մեջ, նպատակ ունեին առաջին հերթին երկրում հաստատել կարգուկանոն, մի μան, որից խիստ կաղում էր հանրապետությունը: Սակայն կառավարության մի քանի ամիսների համատեղ աշխատանքը ցույց տվեց, որ այս խառը դահլիճը չդարձավ մեկ միասնական, համախումμ, կուռ ու համերաշխ կոլեկտիվ (մարմին): Նախարարությունները, ըստ կուսակցական պատկանելության, գործում էին իրարից անջատ, մի կողմը իրեն պատասխանատու չէր համարում մյուսի համար: Նրանց միջն անվերջ մղվում էր ներքին պայքար, որն իր գագաթնակետին հասավ 1919թ. գարնանը (Մայիսի 28-ի կառավարության հայտնի հայտարարության կապակցությամμ): Միաժամանակ, հարկ է նշել, որ, ի տարμերություն կառավարության, այդ ընթացքում համեմատաμար ավելի արդյունավետ է եղել համագործակ138

Այդ նշանակումից մի քանի օր անց` նոյեմ երի 13-ին, Խ. Կարճիկյանը սպանվում է իր աշխատասենյակում: Նրա փոխարեն հանրային խնամատարության նախարար է նշանակվում Ալ. Խատիսյանը: 1919թ. հունվարի վերջերից /Ա. Սանուկյանի մահից հետո/ վերջինիս վրա դրվեց նան ներք. գործ. նախարարի պարտականությունները: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 10 նոյեմ երի 1918 թ.: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 199: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Հ.1, էջ 153 (անգլերեն):

ցությունը ՀՅԴ ն ՀԺԿ խորհրդարանական խմμակցությունների միջն, «ձախերի» դեմ մղվող պայքարում. սրանք, որպես կանոն, հանդես են եկել միասնաμար, իսկ ընդունված օրենքներն ու որոշումները, որպես կանոն, եղել են երկուսի համատեղ ձայնատվության արդյունք: Այսպես հաղթահարվեց կառավարական առաջին ճգնաժամը ն կազմվեց կոալիցիոն կառավարություն: Սակայն այդ ընթացքում չլսվեց ու չքննարկվեց Քաջազնունու նոր կաμինետի հայտագիրը՝ ծրագրվող արտաքին ու ներքին քաղաքական կուրսի, մոտեցումների, իրականացվելիք սոցիալտնտեսական μնույթի խնդիրների մասին ն այլն: Պետաիրավական տեսակետից սա նշանակում էր խորհրդարանի գերակայության նսեմացում ու անտեսում, որի համար սոց.-դեմոկրատները ն էսէռները մեղադրեցին կառավարությանը ն կառավարող կուսակցություններին օրինազանցության մեջ: Գնահատելով այս փաստը` կարելի է ասել, որ չնայած վարչապետը չէր փոխվել, սակայն կաμինետի կուսակցական ն թվային կազմը ավելի քան կիսով չափ փոխվել էր, ուստի ն իրավական ու μարոյական տեսակետից կպատշաճեր վարչապետի հայտագիրը, մանավանդ որ այդ ժամանակ քաղաքական հանգամանքները կտրուկ կերպով փոխվել էին ն հարկավոր էր խորհրդարանին տեղյակ պահել վարվելիք արտաքին քաղաքական կուրսին: Քաջազնունու խառը կաμինետի հայտագիրը խորհրդարանում չլսելու ն չքննելու դրդապատճառները μազմաթիվ են: Կարծում ենք, դրանցից ամենազորավորն այն էր, որ Դաշնակցության ն ժողովրդականների տնտեսական պլատֆորմները իրարից զգալիորեն տարμերվում էին. սոցիալիստ Քաջազնունու համար μավականին դժվար էր միաժամանակ մեկտեղել ու արտահայտել μուրժուական համարվող ժողովրդական նախարարների հայացքներն ու մոտեցումները տնտեսական քաղաքականության խնդրում: Այս ամենով հանդերձ՝ վարչապետ Հ. Քաջազնունուն վիճակված չէր երկար մնալու իր պաշտոնում: 1918-1919թ. սոսկալի ձմեռը μացասաμար անդրադարձավ թե՛ կառավարության ն թե՛ հատկապես վարչապետի քաղաքական դիրքի ու հեղինակության վրա: Երμ Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո պատերազմում պարտված Թուրքիան իր զորքերը հետ քաշեց նան Արնելյան Հայաստանից, հայ ժողովուրդը, փոքր-ինչ թեթնացած շունչ քաշեց: Բայց երկիրը տնտեսապես հայտնվել էր աննկարագրելի ծանր դրության մեջ: Որպեսզի պարզ լինի, թե ինչպիսի վնասներ էր պատճառել թուրքական արշավանքը 1918 թ., μավական է հիշատակել մի երկու փաստ: Հաշվումները ցույց են տվել, որ թուրքական զորքը ն թաթարական հրոսակախմμերը Անդրկովկասում ոչնչացրել, թալանել ու ավերել են 329 հայկական գյուղ, որի անմիջական նյութական վնասը կազմել է 460 մլն. ռուμլի (1914 թ. համադրելի գներով)142: 1918 թ. վերջերին թուրքերի հետ քաշվելուց հետո միայն Ալեքսանդրապոլի գավառին հասցված նյութական վնասները, ըստ քաղաքագլուխ Լնոն Սարգսյանի հաղորդած

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.291, թ.49:

տվյալների, հասնում էր 2 մլրդ. ռուμլու (1918թ. համադրելի գներով)143: Պատերազմի ն այլ պատճառներով Հայաստանի ավերված տնտեսությունը վերականգնելու համար ֆինանսների նախարար Ա. Էնֆիաջյանի մոտավոր հաշվարկներով կպահանջվեր 25 տարի144: Ձմեռվա ցրտի պայմաններում արնելահայությունը իր հարյուր հազարավոր արնմտահայ գաղթական եղμայրների ու քույրերի հետ հայտնվեց սովի ոսկրոտ ճիրաններում: Նոր տարում՝ 1919թ. հունվարի 3-ից, վերսկսվեցին խորհրդի աշխատանքները: Հայ-վրացական պատերազմը նոր էր ավարտվել: Մահացու շրջափակման պայմաններում սովն ահռելի չափերի էր հասել: Սովի հետ միասին տարածվում էր համաճարակը: Երնանում կային μծավոր տիֆով 2100 հիվանդներ: Այս նիստում խորհուրդն օրենք ընդունեց խնամատարության նախարարությանը 1 մլն. ռուμլի μաց թողնելու մասին՝ μծավոր տիֆի համաճարակի դեմ պայքարելու համար145: Սովն ու համաճարակը օրական խլում էին մոտ 2000 կյանք: Ստեղծված վիճակի համար քննադատության հիմնական թիրախ էր դարձել Քաջազնունու կաμինետը: ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ Ս. Վրացյանի խմμագրած «Զանգ» պաշտոնաթերթի առաջնորդողներից մեկում կարդում ենք. «Թե՛ մայրաքաղաք Երնանում ն թե՛ գավառում մենք իշխանություն չունենք դեռ: Ամեն տեղ կան μավական առատ չինովնիկներ ու միլիցիոներներ, որոնք թուղթ են գրում, ռոճիկ են ստանում, որոնցից շատերը կաշառք են ուտում, մարդ են ծեծում, զեղծումներ են կատարում, μայց պաշտոնեություն պետական մտքով, կազմակերպված իշխանություն, ադմինիստրացիա չունենք, դժμախտաμար»146: Հիմնական կառավարող կուսակցության պաշտոնաթերթը փաստեր էր μերում պաշտոնյաների զեղծումների ու շահատակությունների վերաμերյալ147: Քաջազնունու կաμինետից առավել նս դժգոհ էին «ձախ» կուսակցությունները: Նրանց մամուլում առանձնապես մեծ դժգոհություն էր արտահայտվում կառավարության ֆինանսա-տնտեսական գործունեությունից, պարենավորման ու գաղաթականության խնդիրներում ցուցաμերվող անտարμերության նկատմամμ: Հայ մենշնիկների պաշտոնաթերթ «Կայծը» Քաջազնունու կաμինետը որակում էր որպես «իմպոտենտ»148: «Ձախ» խմμակցությունները քննադատում էին նան կառավարության արտաքին քաղաքականությունը, մասնավորապես հայ-վրացական պատերազմի հարցում հավասարապես մեղադրում էին նան Հայաստանի կառավարությանը: Պարենային սուր ճգնաժամի կապակցությամμ խորհրդարանի հունվարյան նիստերից մեկում պատ173

«Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 26 դեկտեմ երի 1918թ.:

Նույն տեղում:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.41, թ.3: «Զանգ», 14 փետրվարի 1919թ.: «Զանգ», 31 հունվարի 1919թ.: «Կայծ», 8 դեկտեմ երի 1918թ.:

գամավորներ Թ. Ավդալμեկյանը (սոց.-դեմ.) ն Դ. Զուμյանը (էսէռ) նույնիսկ խորհրդարան մտցրեցին կառավարության հրաժարականի հարցը149: Խորհրդի հունվարի 25-ի նիստում «ձախերը» μանաձն ներկայացրին Քաջազնունու խառը կաμինետին անվստահություն հայտնելու մասին: Նրանք պահանջում էին փոխել կառավարության ներքին ն արտաքին կոշտ քաղաքականությունը հարնանների ն ներքին թուրքերի նկատմամμ, վարել ավելի մեղմ ու զիջող քաղաքականություն150: Սակայն μանաձնը մերժվեց ՀՅԴ ն ՀԺԿ գերակշիռ ձայներով: Հաշվի առնելով Հայաստանի տնտեսական ու հատկապես պարենային աղետալի վիճակը՝ հայ-վրացական պատերազմի հետնանքով առաջացած շրջափակումը, Հայաստանի խորհուրդը 1919թ. փետրվարի 4-ի նիստում որոշեց հանրապետության վարչապետ Հ. Քաջազնունուն գործուղել Եվրոպա ու Ամերիկա՝ համաձայնության (Անտանտի) պետություններից ն ԱՄՆ-ից խնդրելու օգնություն՝ պարեն ն առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ151: Գործուղման ծախսերի համար հատկացվեց 550 հազ. ռուμլի152: Անշուշտ, անձամμ վարչապետին արտասահման գործուղելու գործում կային քաղաքական մոտիվներ. ՀՅԴ կուսակցության ղեկավարությանը այնքան էլ դուր չէր գալիս Քաջազնունու վարած լոյալ ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը: Հ. Քաջազնունին աշխատում էր կուսակցությանը հեռու պահել պետական կառավարման գործերին խառնվելուց: Այդ իսկ պատճառով էլ արտասահման գործուղելը դարձավ պատրվակ նրան հեռացնելու կառավարության գործնական ղեկավարի պաշտոնից: Բայց մյուս կողմից պետք է տեսնել, որ 1919թ. սկզμներին Հայաստանում ճարակած սոսկալի սովը, ցուրտը, համաճարակը պահանջում էին կառավարությունից ամենաμարձր մակարդակով քայլեր ձեռնարկել այս ու այն տեղից կենսագոյության միջոցներ հայթայթելու: Իրոք, հանրապետության պարենային վիճակը շատ ծանրացավ հատկապես այն μանից հետո, երμ 1918թ. վերջերին (դեկտեմμերի 6-ին) թուրքական զորքերը, Արնելյան Հայաստանից հետ քաշվելով, իրենց հետ տարան կամ ոչնչացրին հացամթերքն ու պարենը, որպեսզի կոտորածներից փրկված հայությունը այժմ էլ սովից ոչնչանա: Կ. Պոլսի ամերիկյան օգնության μաժնի պաշտոնական գործակալը այդ օրերին հեռագրում էր. «Ոչ մի տեղ հաց չկա: Երնանում 45000 մարդ մնացել է առանց հացի: Քաղաքի որμանոցները ն զորքը սարսափելի դրության մեջ են: Իգդիրի շրջանում չի մնացել ո՛չ ձի, ո՛չ շուն, ո՛չ կատու, ո՛չ ուղտ ն ո՛չ մի այլ կենդանի: Տեսա կանանց, որոնք իրար ձեռքից խլում են սատկած ձիու միսը: Մի շաμաթ նս ն տասը հազար մարդկային կյանք կորած են...»153:

«Զանգ», 7 փետրվարի 1919թ.: «Կայծ», 13 փետրվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.15, թ.116: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.27: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ. 131, թ.38:

Տվյալներ կան, որ սովի հետնանքով Սուրմալուի գավառի μնակչության 60 տոկոսը մահացել էր154: Մեռնում էր հիմնականում μնավեր եղած ու սովահար արնմտահայ գաղթականությունը: 1919 թ. փետրվարի 20-ին խորհրդարանի հանձնարարությամμ Սուրմալուի գավառ գործուղվեց խորհրդարանական մի հանձնաժողով՝ կազմված հինգ խմμակցությունների մեկական ներկայացուցիչներից: Սուրմալուն պարենային տեսակետից գտնվում էր, թերնս, ամենաաղետալի վիճակում: Հանձնաժողովին տրված էր ամենալայն լիազորություններ՝ ծանոթանալու գավառի վիճակին, ստուգելու պաշտոնատար մարմինների գործունեությունն ու հաշիվները ն հանցանք կամ զեղծում նկատելու դեպքում դրանց հեղինակներին անհապաղ պաշտոններից հեռացնելու155: Հանձնաժողովի աշխատանքը տնեց տասը օր: Նա եղավ Իգդիրում, Կողμում ն մի քանի գյուղերում, ուր տեղում ուսումնասիրեց պարենավորման ն առհասարակ գործերի վիճակը, լսեց տեղի μազմազգ /հայ, թուրք, քուրդ/ ազգաμնակչության μազմաթիվ ու μազմաμնույթ μողոքներն ու ցավերը ն աշխատեց հնարավորին չափ ընթացք ու լուծում տալ գավառի ու նրա μնակչության պահանջներին: Նկատենք, որ Հայաստանում μնակվող թուրք ազգաμնակչությունը համեմատաμար ապահովված էր հացով, իսկ նրա դրկից հայությունը զանգվածորեն մեռնում էր սովահարությունից ն ոչ մի օգնություն չէր ստանում նրանից: Տեղացի մահմեդական ազգաμնակչությունը հաց ու պարեն չէր տալիս սովահար հային ու եզդուն: Նրանք դա պատճառաμանում էին նրանով, որ Նախիջնանից ու Կարսից իրենց թուրք ղեկավարները հրամայել էին, որ «Հային հաց չտալ, հային սովամահ անել....»156: Հասկանալի է, որ այս հանգամանքը պետք է μացասաμար անդրադառնար երկու ժողովուրդների հետագա փոխհարաμերությունների վրա: Ահավոր սովի պայմաններում անհատ մարդկանց ու կազմակերպությունների կողմից հանրապետություն ներկրվող մթերքների մուտքը խրախուսելու նպատակով կառավարությունը (առանց սպասելու խորհրդարանի համապատասխան օրենքին) որոշում կայացրեց այն մասին, որ ՀՀ սահմանները փոխադրվող μոլոր տեսակի մթերքները ենթակա չեն μռնագրավման ու հարկման157: 1919 թ. հունվարի 25-ի խորհրդարանի նիստում պարենավորման նախարարի տված զեկուցումից պարզվում է, որ Հայաստանում առկա μնակչության առնվազն կեսը μոլորովին հաց չուներ, իսկ մինչն նոր μերքահավաք պահանջվում էր 5,2 մլն. փութ ցորեն158: Եվ պատահական չէր, որ այդ սոսկալի

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ. 422, թ. 25: «Զանգ», 21 մարտի 1919թ.: «Զանգ», 12 փետրվարի 1919թ.: «Արձագանք», Եկատերինոդար, 17 փետրվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.15, թթ.88-89:

ձմռան ընթացքում սովին, ցրտին, համաճարակին ն այլ աղետների զոհ գնաց մոտ 150 հազ., իսկ որոշ տվյալներով 180 հազ. մարդ՝ հիմնականում գաղթականություն159: Ահա, մի երկու խոսքով այսպիսին էր կացությունը, որը ն թելադրում էր կառավարական պատվիրակություն արտասահման գործուղելու անհրաժեշտությունը: Հայաստանի խորհրդի փետրվարի 18-ի նիստում հաստատվեց վարչապետի գրավոր առաջարկությունը՝ իր μացակայության ժամանակամիջոցում ներք. գործոց նախարար Ալ Խատիսյանին վարչապետի պաշտոնակատար նշանակելու մասին: Բացառությամμ էսէռների՝ մյուս խմμակցությունները հավանություն տվեցին վարչապետի առաջարկությանը160: Ստեղծված պայմաններում մինչ վարչապետը կգործուղվեր արտասահման, խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը մեկնեց Թիֆլիս՝ մեծ տերությունների ներկայացուցիչներից օգնություն հայցելու161: Միաժամանակ, խորհրդարանը որոշում ընդունեց պարենավորման նպատակով դիմել Փարիզի միջազգային պարենավորման կոմիտեին ն նույն նպատակով պատվիրակություն ուղարկել Հյուսիսային Կովկաս՝ այնտեղից որոշ օգնություն ստանալու162: Ինչպես տեսնում ենք, խորհրդարանն ու կառավարությունը պարենավորման ուղղությամμ որոշ քայլեր ձեռնարկեցին: Սակայն դրանք μավականին ուշացած էին:

4. Հայկական հարցը ն արտաքին քաղաքականության խնդիրները Թեն արտաքին քաղաքականությունը գործադիր իշխանության՝ կառավարության իրավասության ոլորտ է, μայց ն այնպես՝ օրենսդրական կտրվածքով խորհրդարանը հաճախ անդրադարձել է այս μնագավառի հիմնախնդիրներին: Ամենից առաջ խորհրդարանը արձագանքեց 1918թ. սեպտեմμերին Բաքվում տեղի ունեցած հայերի կոտորածին: Խորհրդի հոկտեմμերի 26-ի նիստում, Ավ. Սահակյանի նախագահությամμ, քննվեց օրինագիծ՝ Բաքվի աղետյալ հայերին 200 հազ. ռուμլի նպաստ տալու մասին163: ՀՅԴ խմμակցության առաջարկով խորհուրդը անμավարար համարեց 200 հազարը ն միաձայն որոշեց օգնության չափը հասցնել 500 հազար ռուμլու164: Այդ նպաստի տնօ159

Ա. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 118, Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 192: «Ժողովուրդ», 28 փետրվարի 1919: «Հառաջ», 6 հունվարի 1920թ.: «Զանգ», 7 փետրվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.15, թ.1: Նույն տեղում, թ.6, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.10:

րինման ու Բաքվի աղետյալներին μաշխման գործը հանձնարարվում է Ադրμեջանում նոր նշանակում ստացած Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցիչ Տիգրան Բեկզադյանին: Միաժամանակ, խորհուրդը, հիմք ընդունելով էսէռական խմμակցության μանաձնը, իր μողոքի ձայնը μարձրացրեց՝ նշավակելու այն գազանությունները, որոնք թուրք վայրենի հրոսակները գործադրել էին Բաքվի խաղաղ ազգաμնակչության նկատմամμ: Բաքվի հայերի սեպտեմμերյան ջարդերի առնչությամμ նախարար-նախագահ Հ. Քաջազնունին պաշտոնական տեղեկանք է տալիս այդ մասին165: Բաքվի ողμերգության կապակցությամμ խորհրդի նիստում էսէռ ն սոց.-դեմ. պատգամավորների կողմից քննադատական մեղադրանքներ ուղղվեցին Հայաստանի կառավարության հասցեին, որ նա գտնվել է անտարμեր ու պասիվ դիտողի դերում, երμ 1918 թ. ամռանը թուրքական զորքերը Հայաստանի հյուսիսով՝ Դիլիջանով, շարժվում էին դեպի Բաքու: Բոլշնիկ պատգամավոր Ա. Մելիքյանի ն ձախակողմյան մյուս պատգամավորների կողմից նման մեղադրանքները գնահատելուց առաջ նախ պետք է հստակ պատկերացնել, թե ռազմա-քաղաքական ինչպիսի ծանր ու անկայուն վիճակում էր հայտնվել Բաթումի պայմանագիրը նոր ստորագրած նորանկախ, փոքրիկ, թույլ ու անօգնական Հայաստանի Հանրապետությունը: Գտնում ենք, որ ճիշտ էր վարվում Քաջազնունու կաμինետը, երμ աշխատում էր խոհեմ ու հավասարակշիռ քաղաքականությամμ Հայաստանը զերծ պահել Թուրքիայի հետ հնարավոր զինաμախումից ու սադրանքից, քանզի հակառակ դեպքում այն կարող էր վերջանալ ավելի մեծ ողμերգությամμ՝ ամμողջ արնելահայության μնաջնջումով: Իր հերթին, պատմական անաչառությունը պահանջում է ասել, որ Անդրկովկասի μոլշնիկների առաջնորդ Ստ. Շահումյանի գլխավորած Բաքվի կոմունան մի քանի ամիս շարունակ կարողացավ իր վրա գրավել թուրքական գլխավոր հարվածային ուժերը ն դրանով իսկ օμյեկտիվորեն նպաստել Հայաստանի Հանրապետության ամրակայմանը: Այս առնչությամμ ճիշտ է նկատել Ս. Վրացյանը. «Առանց Բաքվի, Հայաստանի դեպքերը կարող էին այլ ընթացք ստանալ»166: Պատմական ճշմարտություն է նան այն փաստը, որ 1918թ. գարնանը Բաքվի քաղաքական անցքերի ն դեպի Բաքու թուրքական զորքերի հարձակման ամμողջ վեց ամիսների ընթացքում տեղի է ունեցել տեղի μոլշնիկների ն դաշնակցականների ռազմաքաղաքական համագործակցություն՝ ընդդեմ թուրքերի: Մեր կարծիքով, հիմնավոր ու պատճառաμանված չէ խորհրդային հեղինակներ՝ Ծ. Աղայանի, Ա. Կադիշնի, Խ. Բադալյանի, Ե. Սարգսյանի ն այլոց այն պնդումը, թե Բաքվի կոմունայի անկման ն 26 կոմիսարների գնդակահարման պատճառներից էր «դաշնակների դավաճանական գործունեութ-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.15, թթ.3-4, «Ժողովուրդ», 6 նոյեմ երի 1918թ.: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 157:

յունը»167: Նշենք, որ առաջին անգամ նման մեղադրանքով հանդես եկավ Հայկական գործերի կոմիսար Վ. Ավանեսովը՝ 1918թ. վերջերին տրված ռադիոգրով168: Եթե թուրքական ինտերվենցիայի (ներխուժման) ժամանակ դաշնակցական առանձին գործիչներ (Մ. Արզումանյան, Մ. Հարությունյան) μանակցությունների փորձեր են արել թուրքերի հետ, ապա միայն այն μանի համար, որպեսզի հնարավորին չափ մեղմեն թուրքերի կողմից հայերի կոտորածները: Պրոֆ. Խ. Բադալյանի այն պնդումը, թե, ի կատարումն Բաթումի պայմանագրի 11-րդ հոդվածի, Բաքվի հայ ազգային խորհուրդը պետք է քաղաքից դուրս μերեր հայկական զորամասերը169, այս կապակցությամμ ուղղակի հիշեցնենք, որ ՀՅԴ Բաքվի կենտրոնական կոմիտեությունը ն նրա ազդեցության տակ գտնվող Բաքվի հայ ազգային խորհուրդը նախ μողոքել են Բաթումի դաշնագրի դեմ, չեն ենթարկվել դրա որոշումներին ն կուսակցության ապակենտրոն սկզμունքի համաձայն, հաշվի առնելով իրենց տեղական պայմաններն ու առանձնահատկությունները՝ փաստորեն գործել են ինքնուրույն՝ շարունակելով համագործակցել Կոմունայի զինված ուժերի հետ: ՀՅԴ-ի կողմից այդ պայքարը ղեկավարում էին Բյուրոյի անդամներ՝ Ռոստոմը ն Ա. Գյուլխանդանյանը: 1918 թ. հուլիսի 25-ի Բաքվի սովետի ընդլայնված նիստում Ստ. Շահումյանի արած հայտարարությունից իսկ երնում է, որ ընդհուպ մինչն Կոմունայի անկումը՝ Բաքվի դաշնակցականները ճանաչել են խորհրդային իշխանությունը թե՛ Ռուսաստանում ն թե՛ Բաքվում ն աջակցել նրան170: Իսկ թե ինչու ընկավ Կոմունան, դա արդեն Դաշնակցության ն Հայաստանի կառավարության մեղքը չէր: Կոմունայի պարտության պատճառները պետք է փնտրել Հյուսիսային Կովկասից ու Խորհրդային Ռուսաստանից նրա կտրվելու, ընդհանուր շրջափակման ն ներքին պաշարների ու հնարավորությունների սպառման մեջ: ՀՀՀ Հայաստանի խորհրդարանի ն քաղաքական կուսակցությունների համար 1918թ. վերջերին արտաքին ոլորտի ամենասուր խնդիրներից էր հայվրացական սահմանային վեճը: Լոռու ն Ախալքալաքի շրջանների համար տարածքային այս վեճը դարձավ մի տեսակ հայ-վրացական «Էլզաս-Լոթարինգիա»: Սպառելով խնդրի խաղաղ, քաղաքական կարգավորման μոլոր

Ծ. Աղայան, Հոկտեմ երյան սոցիալիստական ռնոլյուցիան ն Բաքվի 1918թ. Սովետական իշխանությունը, Ե., 1948, էջ 24-25, /. Խ. ԽàծûաåՅ, ÈíտåքՅåíԱստ ս ãքàæծàíՇêàտ ՅՕմíà Յ ÇàêàՅêàçԵå, Խ., Շ. 128-129, Խ.Հ.Բադալյան, Դաշնակների կոնտռնոլյուցիոն գործունեության մի քանի փաստերի մասին /1918-1920թթ./ Ե., 1955, էջ 16-17, Ե. Ղ. Սարգսյան, Թուրքիան ն նրա նվաճողական քաղաքականությունը Անդրկովկասում 1914-1918, Ե., 1964, էջ 405 եւ ուրիշներ: «Հոկտեմ երյան սոց. մեծ ռնոլյուցիան...», էջ 256-258: Խ.Հ.Բադալյան, Գերմանա-թուրքական օկուպանտները Հայաստանում 1918թ. Ե., 1962, էջ 37, նույնի, Դաշնակների կոնտռնոլյուցիոն գործունեության մի քանի փաստերի մասին /1918-1920թթ./, Ե., 1955, էջ 17-18: Ստ. Շահումյան, ԵԼԺ, հ. 5, Ե., 1978, էջ 216:

պաշարները, այն վերաճեց երկշաμաթյա զինաμախման, որը նույնպես վերջնականորեն չլուծեց կնճիռը: Զինաμախման պատճառն այն էր, որ 1918թ. հունիսին վրացական զորքը Գերմանիայի աջակցությամμ մուտք գործեց Բորչալուի գավառի Լոռու շրջանը ն ժամանակավորապես գրավեց այն, իμրն թե կանխելու թուրքերի առաջխաղացումը դեպի Թիֆլիս: Իսկ երμ 1918թ. վերջին թուրքերը հետ քաշվեցին Անդրկովկասից, վրացիները ոչ միայն իրենց զորքերը դուրս չμերեցին Լոռու գոտուց, այլն սկսեցին μռնություններ գործադրել μնակչության մեծամասնությունը կազմող հայության նկատմամμ171: Վրաստանում Հայաստանի հավատարմատար Ա. Ջամալյանի վրաց վարչապետ Ն. Ժորդանիային տված այն հարցին, թե երμ է վրացական զորքը դուրս μերվելու ժամանակավորապես գրավված Լոռու շրջանից, վարչապետը պատասխանում է, որ «ժամանակավոր» μառը ոչինչ չի նշանակում ն որ Լոռին իրենց ձեռքին է գտնվում՝ «իμրն պատմական Վրաստանի մի մաս»172: Պետք է ասել, որ վրաց քաղաքական շրջանների մոտ արմատացած էր այն թյուր մտայնությունը, թե ցարիզմի կամայական վարչական μաժանումներով ստեղծված Թիֆլիսի նահանգը /այդ թվում Լոռին ն Ախալքալաքը/ ամμողջությամμ վրացական պատմական տարածք է: Ի դեպ՝ նույնպիսի համոզմունք ու հավակնություն ուներ նան Ադրμեջանը նախկին Ելիզավետպոլի նահանգի, ավելին՝ Երնանի նահանգի մի շարք գավառների նկատմամμ: ՀՀ դիվանագիտական առաքելությունը Վրաստանում 1918թ. հոկտեմμերի 17-ին Հայաստանի արտ. գործ. նախարարին ուղղված գրությունում հայտնում էր, որ «Վրաց կառավարությունը մտադրություն ունի գրավելու Ախալքալաքի գավառը ն սպասում է թուրքերի հեռանալուն: Արդեն նշանակել են պաշտոնավորներին»173: Եվ սա այն դեպքում, երμ գավառի ազգաμնակչության 77 տոկոսը կազմում էին հայերը ն միայն 6,5 տոկոսը վրացիները174: Եվ ահա 1918թ. աշնանը հայ-վրացական հակամարտության խորացման պայմաններում խորհրդարանը իր նիստերում մի քանի անգամ անդրադարձավ այդ խնդրին: Ձեռնարկված քայլերի մասին զեկուցում տվեց ն պատգամավորների հարցերին պատասխանեց վարչապետ Հ. Քաջազնունին: Օրինակ, հոկտեմμերի 26-ի թիվ 31 նիստում 27 ձայնով ընդունվեց հետնյալ որոշումը. «Հայ-վրացական խնդիրը խաղաղ ճանապարհով լուծելու նպատակով Հայաստանի խորհուրդը հանձնարարում է կառավարությանը μանակցություններ սկսել վրաց կառավարության հետ՝ կոնֆերանս գումարելու սահմանագիծը որոշելու համար»175: Դեկտեմμերի 14-ին ընդունված μանաձնում

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.99, թթ.3, 24: Նույն տեղում, թ.6: Նույն տեղում, թ.19: Նույն տեղում, թ.20: «Հորիզոն», 10 նոյեմ երի 1918թ., «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1990, թիվ 3, էջ 129:

վրաց խորհրդարանը հույս էր հայտնում, որ «կառավարությունը μոլոր միջոցները կձեռնարկի, որպեսզի պաշտպանի պետությունը այն թշնամիներից, որոնց միակ ցանկությունը երկու հարնան ժողովուրդների միջն արյունալի ընդհարումներ ու երկրում անիշխանություն առաջացնելն է»176: Այստեղ դժվար է կռահել, թե վրաց խորհրդարանը «թշնամի» ասելով ո՞ւմ նկատի ուներ: Կարծում ենք, ամենից ավելի հավանական է, որ նկատի ուներ «ՀՅ Դաշնակցություն» կուսակցությանը ու նրա կառավարությանը ն ավելի քիչ հավանական է՝ Թուրքիային ն կամ Ռուսաստանին: Այդուհանդերձ, խորհրդարանների խաղաղասիրական կոչերը արդյունք չտվեցին: Քաղաքական, խաղաղ միջոցներով չկարողանալով լուծել Լոռի-Ախալքալաքի տարածքային վեճը, մի քանի նոտաների փոխանակումից հետո սկսվեց պատերազմ՝ Հայաստանի ն Վրաստանի միջն: Չնայած ձայների մեծամասնությամμ խորհրդարանը հավանություն տվեց կառավարության վարած քաղաքականությանը, սակայն այնտեղ μացորոշ ի հայտ եկան երկու հակադիր հոսանքներ: Ազգային թնը՝ ՀՅԴ ն ՀԺԿ խմμակցությունների մեծամասնությունը կառավարությունից պահանջում էին ավելի վճռական քայլեր, իսկ ոչ ազգային՝ ձախակողմյան խմμակցությունները, հանդես գալով պատերազմների մերժման պացիֆիստական դիրքերից, հավասարապես քննադատում էին Հայաստանի ն Վրաստանի կառավարություններին՝ գտնելով, որ անթույլատրելի է հարցի ուժային լուծումը: Այդ օրերին հայ սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկների օրգան «Կայծը» հավասարապես քննադատում էր հայ ն վրաց ազգայնամոլներին: «Նացիոնալիստական կրքերը,- գրում էր Արկոմեդը,- մեզանում μորμոքման այն աստիճանի են հասել, որ մի «Կոμերի» (կիսակայարան Լոռիում -Ա.Հ.) կամ «Շահալուի» խնդիրը կարող է նորեն տակնուվրա անել մեր երկիրը ն վտանգել մասնավորապես հայ ժողովրդի գոյությունը»177: Մեկ այլ տեղ «Կայծը» դաշնակցականների սարքած ավանտյուրա էր համարում հայ-վրացական պատերազմը, որ «կարող էին ձեռնարկել միայն դաշնակցականների նման անհեռատես ու հակաժողովրդական քաղաքական գործիչները»178: Որ հայ սոց.- դեմոկրատները ավելի հակված էին դեպի վրաց մենշնիկները, երնաց նրանից, որ երμ Անգլիայի ն Ֆրանսիայի անդրկովկասյան ներկայացուցիչները պահանջեցին, որ վրացական զորքը մնա իր տեղում՝ Խրամ գետի ափին, իսկ հայկական զորքերը հետ քաշվեն Լոռու գրավյալ տարածքներից մինչն իրենց ելման դիրքերը՝ Ջալալօղլի-Քոլագերան գիծը, խորհրդարանի դեկտեմμերի 26-ի նիստում երեք կուսակցությունների (ՀՅԴ, ՀԺԿ, էսեռ) խմμակցությունները μողոքեցին դաշնակիցների առաջարկած պայմանի դեմ: Մինչդեռ սոց.-դեմ. խմμակցությունը «հանուն խաղաղության հաստատման» առաջարկեց ընդունել դաշնակիցների առաջարկը179: Պայքա176

ÄՕêó/å/íտû ս /àտåքսàոû…, Շ. 467.

«Կայծ», 9 նոյեմ երի 1918թ.: «Կայծ», 29 դեկտեմ երի 1918թ.: «Կայծ», 29 դեկտեմ երի 1918թ.:

րելով հայ ն վրաց ազգայնականների դեմ՝ հայ սոցիալ-դեմոկրատների նպատակն էր մերձեցնել ու միավորել Անդրկովկասի ու Ռուսաստանի ժողովուրդներին, միջազգային դեմոկրատիային: Ըստ մենշնիկ գործիչների` ստացվում է, որ գերազանցապես հայաμնակ Լոռու ն Ախալքալաքի հայության օրինական շահերի ու անվտանգության պաշտպանությունը ն Վրաստանի զավթողական ձգտումներին արգելափակոց դնելը նացիոնալիզմ է հայերի կողմից ու հավասարարժեք վրացականին: Արդեն ընթացող ռազմական գործողությունները դադարեցնելու ն կոնֆլիկտը հարթելու նպատակով Լոռի մեկնեց խորհրդարանական հանձնաժողով: Նրանում ընդգրկված էին Գ. Տեր-Խաչատրյանը (ՀԺԿ), Մ. Հարությունյանը (ՀՅԴ), Ս. Խաչատրյանը (ՀՅԴ), Ա. Խոնդկարյանը (էսէռ), Ս. Մամիկոնյանը (անկուս.) ն զորավար Ղորղանյանը180: Խորհրդարանական պատվիրակությունը, անշուշտ, օգտակար դեր խաղաց արյունահեղության շուտափույթ դադարեցման գործում: Այն μանից հետո, երμ 1919թ. հունվարին անգլո-ֆրանսիական զինվորական հրամանատարության ներկայացուցիչների միջնորդությամμ Լոռին հայտարարվում է չեզոք գոտի, ու տեղի է ունենում ռազմագերիների փոխանակում, դրանից հետո երկու դրկից հանրապետությունների միջն հարաμերություններն սկսեցին նորմալանալ ու նույնիսկ μարելավվել: 1919թ. փետրվարի 28-ին երկու հանրապետությունները պաշտոնապես ճանաչում են միմյանց անկախությունը181: ՀՀ արտաքին քաղաքականության գլխավոր խնդիրը եղել է Հայկական հարցի լուծումը: Ինչպես հայտնի է, 1918թ. հոկտեմμերի 30-ին Մուդրոսի զինադադարով Թուրքիան կապիտուլյացվեց ն պարտավորվեց իր զորքերը դուրս μերել նան Անդրկովկասից ու Հայաստանից: 1918թ. նոյեմμերի 11-ին կապիտուլյացիայի ենթարկվեց նան Գերմանիան ն դրանով ավարտվեց Առաջին աշխարհամարտը: Բաթումի պայմանագիրը իր ուժը պահպանեց մինչն համաշխարհային պատերազմի ավարտը՝ 1918թ. նոյեմμերը: Այս առնչությամμ տեղին ենք համարում հիշեցնել, որ իրականությանը չի համապատասխանում պրոֆ. Խ. Բադալյանի այն փաստարկը, թե 1918թ. օգոստոսի սկզμին Հայաստանի խորհրդարանը վավերացրել էր Բաթումի պայմանագիրը ն իμրն այդ առթիվ տեղի է ունեցել զորահանդես182: Իրականում այդ պայմանագիրը չի վավերացվել ո՛չ Հայաստանի ն ո՛չ էլ Թուրքիայի խորհրդարանների կողմից: Այն չի ընդունվել նան Բրեստի պայմանագիրը ստորագրած պետությունների կողմից: Բաթումի պայմանագրի մասին խոսք է եղել միայն Հայաստանի կառավարության հայտագրում, որը, սակայն, միջազգային պայմանագրի վավերացման արարողակարգ չէ:

«Ժողովուրդ», 22 դեկտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.95, թ.99: Խ. Հ. Բադալյան, Գերմանա-թուրքական օկուպանտները Հայաստանում 1918թ., Երնան, 1962, էջ 46:

Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո Հայաստանի խորհրդարանի քննարկումների նյութ դարձավ Հայկական հարցը: Իմանալով, որ շուտով, 1919թ. սկզμին, Փարիզում μացվելու է խաղաղության կոնֆերանս որոշվեց՝ որպես հաղթանակած Անտանտի «փոքր դաշնակից», Հայաստանի պատվիրակություն ուղարկել Եվրոպա՝ ներկայացնելու համար հայկական պահանջները: 1918թ. դեկտեմμերի սկզμին Հ. Օհանջանյանը Լոզանից հեռագրում էր Հայաստանի կառավարությանը ն խորհրդարանին. «Դաշնակիցները, հայերին ընդունելով իμրն իրենց կողմից կռվող տարր, ճանաչում են Հայաստանի անկախությունը ն իրավունք են տալիս մասնակցելու կոնֆերանսին: Շուտով ուղարկեցեք պատգամավորներ պետք եղած մանդատներով»183: Թեն Հայաստանը Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսին պաշտոնապես հրավիրված չէր, սակայն հանրապետության պահանջներն այնտեղ ներկայացնելու համար դեկտեմμերի 3-ին խորհուրդը ձայների մեծամասնությամμ որոշեց Եվրոպա ուղարկել պատվիրակություն, որի ղեկավար նշանակվեց Ավետիս Ահարոնյանը184: Խորհրդի մի քանի փակ նիստերում քննության առնվեցին Հայաստանի կառավարության կողմից Եվրոպա պատվիրակություն ուղարկելու ն դրա կարգավիճակի (իրավասության սահմանների) հետ կապված հարցերը: Տրվեցին հրահանգներ, որոնք պետք է դրվեին պատվիրակության գործունեության հիմքում185: Դարձյալ ՀՅԴ ն ՀԺԿ խորհրդարանական խմμակցությունների համաձայնությամμ որոշվեց, որ Փարիզի խաղաղության կոնֆերանս մեկնող պատվիրակության կազմը ն նրան տրվելիք ղեկավար հրահանգները պետք է որոշի ոչ թե խորհրդարանը, այլ՝ կառավարությունը: Այս μանի դեմ μուռն կերպով μողոքեցին «ձախերը»186: Նրանք իրենց μողոքը հիմնավորում էին այն μանով, որ գերագույն իշխանությունը խորհրդարանն է ն ոչ թե կառավարությունը, ուստի՝ երկրի ու ժողովրդի համար կարնորագույն հարցերի վճռման իրավունքը վերապահվում է խորհրդարանին: «Կենտրոն» ն «աջակողմյան» խմμակցությունները անհանգստանալու հիմքեր չունեին, քանզի կառավարությունը կազմված էր իրենց ներկայացուցիչներից: Վերջիններս սկսեցին ավելի հաճախ հաշվի չնստել ձախակողմյան խմμակցությունների հետ ն պետության ու ժողովրդի համար կարնոր հարցերը վճռելու իրավունքը հանձնել կառավարությանը, որպեսզի «ձախերը» այդ գործում, որնէ մասնակցության ու միջամտության հնարավորություն չունենան: Կառավարող ն խորհրդարանում կայուն մեծամասնություն կազմող «կենտրոն», ն «աջակողմյան» խմμակցությունները սկսեցին ավելի հաճախակի դիմել նման քայլերի, որպեսզի մեկուսացնեն «ձախերին» երկրի քաղա183

«Ժողովուրդ», 11 դեկտեմ երի 1918թ.: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Հ.1, էջ 251, (անգլերեն), նան «Լրա եր» 1994, թիվ 1, էջ 102: «Ժողովուրդ», 4 ն 6 դեկտեմ եր 1918 թ.: «Կայծ», 8 դեկտեմ երի 1918 թ.:

քական կյանքին մասնակցելուց: Այս գործելակերպի համար, մեր կարծիքով, հիմք հանդիսացավ նան արտաքին նպաստավոր այն հանգամանքը, որ 1918 թ. աշնանը, հայ ժողովրդի ոխերիմ թշնամի Օսմանյան Թուրքիայի պարտությունից հետո Հայաստանի կառավարությունը ինքնավստահություն ձեռք μերեց ն սկսեց այլնս μանի տեղ չդնել «ձախերին»` Հայաստանի ն հայ ժողովրդի քաղաքական ճակատագրի պատասխանատվությունը կիսելու իմաստով: Ինքնին հասկանալի է, որ նման գործողությունների հետնանքով ինքնաμերաμար նեղացվում ու սահմանափակվում էր գերագույն իշխանության՝ խորհրդարանի դերը: Խորհրդարանը միայն ձայների մեծամասնությամμ որոշում կայացրեց պատվիրակության նախատեսվելիք ծախսերի համար μաց թողնել 700 հազ. ռուμլի վարկ: Էսէռ ն սոցիալ-դեմոկրատ խմμակցությունները պահանջեցին, որ այդ գումարը կրճատվի կիսով չափ՝ թողնելով 340 հազ. ռուμլի187: Եվ սա այն դեպքում, երμ Վրաստանի նույնատիպ պատվիրակության կարիքները հոգալու համար վրաց պառլամենտը որոշել էր հատկացնել, 1,5 մլն. ռուμլի188: 1918 թ. դեկետեմμերի 5-ին ն 7-ին նախարարների խորհուրդը, լսելով վարչապետի զեկուցումը Եվրոպա պատվիրակություն ուղարկելու մասին, որոշեց ստեղծել պատվիրակություն հետնյալ կազմով. Ա. Ահարոնյան (նախագահ, ՀՅԴ), Մ. Պապաջանյան (ՀԺԿ) ն Հ. Օհանջանյան (ՀՅԴ), վերջինս գտնվում էր Բեռլինում ն նրանց պետք է միանար Փարիզում: Միաժամանակ, հաստատվեց պատվիրակության գործունեության հրահանգը189: Նշենք, որ պատվիրակության հետ Եվրոպա մեկնեցին նան արնմտահայ ներկայացուցիչներ՝ Վ. Փափազյանը ն Տ. Թերզիμաշյանը190: Ընդհանուր թվով պատվիրակությունը խորհրդականների, քարտուղարների ն այլ օժանդակ աշխատակիցների հետ միասին կազմել է 14 մարդ191: Խորհրդի էսէռական ն սոց. դեմոկրատական խմμակցությունները շատ էին ուզում ընդգրկվել պատվիրակության կազմում ն մասնակցել μանակցություններին192: Դրա համար էլ նրանք պահանջում էին ընդլայնել պատվիրակության կազմը: Սակայն հաշվի առնելով, որ սոցիալ-դեմոկրատները ն էսէռները իրենց քաղաքական դիրքորոշումներով ու գաղափարական մոտեցումներով, ըստ էության, դեմ էին Հայ Դատին, նրանց ներկայացուցիչների առկայությունը արհեստական խոչընդոտներ ու μարդություններ կարող էր ստեղծել պատվիրակության կանոնավոր ու արդյունավետ աշխատանքի համար, մերժվեց նրանց առաջարկը: Սահմանվեց պատվիրակության իրավասությունների շրջանակը:

«ժողովուրդ», 25 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Նոր հորիզոն», 1 դեկտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 105, թ. 80, Հ. Ա. Ավետիսյան, նշվ. աշխ. էջ 328: «Կայծ» 30 հունվարի 1919 թ.: «Ժողովուրդ», 25 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Հառաջ», Թիֆլիս, 14 հունվարի 1919 թ.:

ՀՀ պատվիրակության խնդիրն էր՝ իրենց առաջարկություններով, խնդրանքներով, ծանոթություններով, հանրային նպաստավոր կարծիք ստեղծելու միջոցով, հաղթած տերությունների ուշադրությունը հրավիրել Հայկական հարցի վրա: Դեկտեմμերի 7-ին պատվիրակությանը հրահանգ տրվեց Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում պաշտպանել Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի գաղափարը, այսինքն՝ Անդրկովկասի հայկական շրջաններից ն տաճկահայ նահանգներից ստեղծել մեծ Հայաստան: Տաճկաստանից պահանջվելու էին հայկական վեց վիլայեթները առանց ոչ հայաμնակ ծայրագավառների ու սեփական ելքով դեպի ծով: Ընդ որում` առանձին ծանոթագրությամμ պատվիրակությանը լիազորում էին, որ տարածքային պահանջները ըստ կարիքի կարող են կրճատվել՝ ընդունելով նվազագույնը երեք վիլայեթ (Վան, Բաղեշ ն Էրզրում) առանց ոչ հայաμնակ ծայրագավառների: Ի դեպ, դեպի ծով տանող ելքին տրվելու էր ավելի կարնորություն, քան տարածքային մեծությանը193: Դաշնակցության որոշ գործիչներ՝ Ռ. Տեր-Մինասյանը, Հ. Քաջազնունին հանդես էին գալիս ավելի համեստ պահանջներով: Վերջինս նույնիսկ գտնում էր, որ պետք չէ դեպի ծով ելք պահանջել, իսկ Կիլիկիայի մասին առհասարակ խոսք չկար: Համեմատության համար ասենք, որ եթե ՀՅԴ հիմնականում գոհանում էր ավելի չափավոր սահմաններով, ապա Ժողովրդականները, որոնք կոալիցիայի մեջ էին Դաշնակցության հետ, պնդում էին ծովից ծով Հայաստանի վրա՝ Կիլիկիայի հետ միասին: Միաժամանակ, ՀՀ պատվիրակությանը հանձնարարվեց համագործակցել Պողոս Նուμար փաշայի գլխավորած Արնմտահայ Ազգային պատվիրակության հետ ն միասնաμար պաշտպանել Հայոց Դատը: Դեկտեմμերի 4-ին Գնորգ Ե կաթողիկոսը 1912 թ. իր իսկ կողմից նշանակված Հայ Ազգային պատվիրակության ղեկավար Պողոս Նուμար փաշային հղած նամակով իրազեկ էր պահում վերջնիս, որ ՀՀ կառավարության կողմից մի պատվիրակություն է ուղարկվում Եվրոպա՝ առաջիկա միջազգային կոնգրեսում Հայ Դատը պաշտպանելու ն դրան արնմտական լուծում տալու առաքելությամμ: Կաթողիկոսը հորդորում է փաշային երկու պատվիրակություններով միախորհուրդ գործելու ն Հայ արդար դատը հաղթական հանգրվանին հասցնելու194: 1919 թ. հունվարի 18-ին Փարիզում μացվեց խաղաղության վեհաժողովը: Հայաստանի պատվիրակությունը Փարիզ հասավ փետրվարի սկզμին: Հասնելով Փարիզ՝ հենց սկզμից էլ սառնություն ու հակամարտություն առաջացավ ՀՀ ն Պողոս Նուμարի պատւիրակությունների միջն, որոնք էլ անկասկած իրենց μացասական ազդեցությունն ունեցան Հայկական հարցի դրական լուծման ընթացքի վրա: Հայկական երկու պատվիրակությունների միջն առկա սառնությունը ուղղակի անդրադարձն էր այն շերտանստվածքի, որ գո193

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 183, թ. 7, Ալ. Խատիսյան, ՀՀ ծագումը ն զարգացումը, Բեյրութ, 1968, էջ 117: «Ժողովուրդ», 27 դեկտեմ երի 1918 թ.:

յություն ուներ արնելահայության՝ ի դեմս Արարատյան Հանրապետության (ինչպես որ արնմտահայ շատ գործիչներ անվանում էին Հայաստանի Հանրապետությանը) ն Կովկասի արնմտահայ գաղթականության ու առհասարակ դրսաշխարհի գաղութահայության միջն: Պետք է նկատել, որ այդ շրջանում մի տեսակ խորթություն ու խուլ դժգոհություն էր գոյացել արնելահայության ն արնմտահայության միջն: Վերջիններս, ինչպես հարկն է, մասնակից չէին հանրապետության պետական ն հասարակական կյանքին: Արնմտահայերի այն ժամանակվա տրամադրություններին արտահայտող Անդրանիկը, Բաթումի դաշնագրից հետո, հարկադրված իր զորամասով ն 25 հազար գաղթականներով հեռացել էր 12 հազ. քառ. կիլոմետրանոց հանրապետության սահմաններից ն ամրացել Զանգեզուրում՝ օտարոտի /անμարյացակամ/ դիրք գրավելով, «թուրքերի ձեռքով ստեղծված» Հայաստանի Հանրապետության նկատմամμ195: Ի կատարումն Բաթումի հաշտության պայմանագրի 5-րդ հոդվածի՝ 1918 թ. հուլիսի 6-ին Հայկական կորպուսի հրամանատար գեն.-լեյտենանտ Թ. Նազարμեկյանի հրամանով Անդրանիկն իր ջոկատով հեռացվել էր Հայկական կորպուսի կազմից196: Արնմտահայության համար ավելի մեծ հեղինակություն էր Պողոս Նուμարը, քան ՀՀ կառավարությունը: Այս մտայնության մեջ 1919 թ. փետրվարի 6-13-ը Երնանում հրավիրվեց Արնմտահայերի 2-րդ համագումարը, որի պատգամավորները ընտրվել էին գաղթականներից՝ ընդամենը 55 մարդ: Համագումարի օրակարգը հիմնականում նվիրված էր արնմտահայ գաղթականության հետագա ճակատագրի հիմնահարցին: Այդ համագումարում զարգացվեց նան արնելահայ ն արնմտահայ հատվածների միավորմամμ մեկ միասնական պետության ստեղծման գաղափարը: Այնտեղ ընդունվեց քաղաքական μանաձն Ազատ ն Միացյալ Հայաստան ստեղծելու մասին: Պահանջվում էր նան դատարանով պատժել Հայոց Մեծ Եղեռնի դահիճներին197: Սկզμնական փուլում Հայկական հարցի լուծումը վեհաժողովում կարծես որնէ կասկած չէր հարուցում: Միայն հարցն այն էր, թե քանի նահանգ ն ինչ տարածք պետք է միացվեր Հայաստանին: 1919 թ. փետրվարի 12-ին հայկական երկու պատվիրակությունները մշակեցին ն ընդունեցին հայկական μաղձանքներն արտահայտող մի հուշագիր (mոmոraոճum), որով պահանջվում էր ստեղծել Միացյալ ն Անկախ Հայաստան մեկ ամμողջական տարածքի վրա: Արնմտահայ յոթը նահանգները՝ Էրզրումի, Վանի, Բիթլիսի, Դիարμեքիրի, Խարμերդի, Սվազի ն Տրապիզոնի մի մասը՝ դեպի ծով ելքի համար, Կովկասահայաստանը Արցախի հետ միասին ն Կիլիկիայի չորս սանջակները, մի խոսքով լայնատարած մի պետություն՝ Սն ծովից մինչն Միջերկրական198:

Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 254: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 112, թ. 17: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 254-258: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 28:

1919 թ. փետրվարի 26-ին Ա. Ահարոնյանը ն Պողոս փաշան մասնակցեցին Տասի խորհրդի նիստին ն ներկայացրին հայկական պահանջները199: Հայկական միացյալ պատվիրակությունը կոնֆերանսին ներկայացրեց նան վերոհիշյալ նահանգների սահմաններով գծված ապագա Մեծ Հայաստանի համապատասխան քարտեզը200: Հայկական պահանջների հուշագիրը վավերացվեց 1919 թ. փետրվարի 24-ից մինչն ապրիլի 21-ը Փարիզում գումարված Արնմտահայ Ազգային համագումարում201: Խաղաղության վեհաժողովին ներկայացվող հայկական պահանջների փաստաթղթի տակ կար ինչպես Պողոս փաշայի, այնպես էլ Ա. Ահարոնյանի ստորագրությունը: Վերջինս ՀՀ կառավարության կողմից լիազորված էր պաշտպանելու առավելագույնը արնմտահայ 6-7 նահանգներից մինչն նվազագույնը 3-4 նահանգ: Եվ ահա Փարիզում գաղութահայության ճնշմամμ ն ընդհանուր ոգնորության պայմաններում նա ստորագրում է դաշնակից տերություններին ներկայացվող ծովից ծով Հայաստան ստեղծելու պահանջների հուշագրի տակ: Ավելացնենք, որ, μացի գաղութահայ ռամկավարներից, Միացյալ Հայաստանի գաղափարը Կիլիկիայի հետ միասին, հետնողականորեն պաշտպանում էին նան գաղութահայ հնչակյանները202: Ծովից ծով Հայաստան ստեղծելու պահանջին կողմ էին նան գրեթե μոլոր արնմտահայ դաշնակցականները203: Բացի Միացյալ ն մեծ Հայաստան ստեղծելու պահանջից, այդ փաստաթղթում խոսվում էր Հայաստանի մանդատի, նրա Ազգերի լիգա մտնելու, պատերազմից կրած վնասների դիմաց հատուցումներ ստանալու մասին: Վերոհիշյալ պահանջ-առաջարկները հիմնավորելու համար հուշագրում փաստական տեղեկություններ էին μերվում հայերի տեղահանութիւնների, կոտորածների, μռնագրավումների ն նրանց կրած ամեն տեսակ զրկանքների մասին204: Օրինակ, Հայաստանի պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովին էր ներկայացրել աշխահամարտի տարիներին հայ ժողովրդի կրած նյութական վնասների չափը, որը կազմել էր 14 մլրդ. ֆրանկ205: Նկատի ունենալով, որ խաղաղության վեհաժողովում Մեծ տերություններից Հայաստանի նկատմամμ առանձնապես մեծ հետաքրքրություն էր հանդես μերում ԱՄՆ-ը, հայկական պատվիրակությունները ցանկություն հայտնեցին Միացյալ, Անկախ ն Ազատ Հայաստանի հովանավորությունը (խնամակալությունը, մանդատը) հանձնել ԱՄՆ-ին կամ էլ նոր կազմվելիք Ազգերի լիգային: Մասնավորապես ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը շատ

Ա. Ահարոնյան, Սարդարապատից մինչն Սեւր ն Լոզան, Պոսթըն, 1943, էջ 10: «Արձագանք», Եկատերինոդար, 21 մարտի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 149: «Երիտասարդ Հայաստան» , 28 օգոստոսի 1920 թ.: «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 28, «Վեմ», 1934, թիվ Ե/5/, էջ 30: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 231:

էր հետաքրքրվում Հայաստանով ն հույս կար, որ ԱՄՆ-ը կստանձնի Հայաստանի մանդատը: Ա. Ահարոնյանը իր քաղաքական օրագրում 1919 թ. մարտի 28-ի ամսաթվի տակ նշում էր, որ «Ամμողջ Հայաստանը՝ Կիլիկիայից մինչն Կովկաս տրվելու էր Ամերիկայի մանդատի տակ»206: Ապրիլի 24-ի թվակիր մի զեկուցագրի մեջ նույն Ա. Ահարոնյանը հայտնում էր, որ «Ամերիկայի թե՛ հասարակական կարծիքը, ն թե՛ նախագահ Վ. Վիլսոնը մեր մանդատի ջերմ պաշտպաններից են: Արգելքը շարունակում է մնալ Մոնրոյի սկզμունքը»207: Այս զեկուցագրից մի քանի օր առաջ՝ ապրիլի 17-ին Վ. Վիլսոնը, ընդունելով հայ պատվիրակներ՝ Ահարոնյանին ն Պողոս փաշային, հավաստիացրել էր, որ «Եթե երμնէ Ամերիկան որնէ երկրի մանդատը ընդունելու լինի, ապա դա կլինի անպայման Հայաստանը»208: 1919 թ. մայիսի 14-ին Չորսի խորհուրդը որոշեց Հայաստանի մանդատը տալ ԱՄՆ-ին: Ազգերի լիգան նս որոշում է Հայաստանի մանդատը հանձնել ԱՄՆ-ին: Ծրագրվում էր, որ մանդատի տնողությունը պետք է լիներ 10 տարի, որը երկկողմ համաձայնությամμ կարող էր երկարաձգվել: Հայաստանի մանդատը ստանձնելու դեպքում՝ ԱՄՆ-ը Հայաստան պետք է ուղարկեր 50 հազար ամերիկյան զինվոր՝ երկիրը պաշտպանելու համար209: Բայց Ա. Ահարոնյանի տեղեկացմամμ՝ 1919 թ. սեպտեմμերհոկտեմμերից արդեն ձայներ էին լսվում Ամերիկայի կողմից Հայաստանի մանդատը ստանձնելու կասկածելիության մասին210: Օրինակ՝ Մեծ Բրիտանիայի արտգործ. նախարար Լորդ Քերզոնը մի առիթով Պ. Նուμար փաշային հայտնել էր, որ Ամերիկան Հայաստանի մանդատը չի ընդունի211: Իրոք, 1920 թ. հունիսի սկզμին Ամերիկյան սենատը՝ 52 ձայնով ընդդեմ 33-ի մերժեց ընդունել Հայաստանի մանդատը212: Ոմանք դա պատճառաμանել են նրանով, որ Հայաստանը Ազգերի լիգայի անդամ չէ213: Մի այլ վավերագրի իրազեկմամμ՝ Հայաստանի մանդատը չընդունվելու գլխավոր դրդապատճառը եղել է զորավար Ջ. Հարμորտի ներկայացրած զեկուցագիրը, որում պարունակած նյութը ն տրված եզրակացությունը չեն եղել հօգուտ մանդատի214: Պետք է նկատի ունենալ, որ Հայաստանի մանդատը ընդունելու դեպքում ԱՄՆ-ը հինգ տարում պիտի ծախսեր 757 մլն. դոլար215: Հայկական հարցի կապակցությամμ էական է հայ քաղաքական կուսակցությունների արտահայտած դիրքորոշումները Հայաստանի մանդատի ն նրա քաղաքական կողմնորոշման հարցերում: Հայ քաղաքական կուսակ206

Ա. Ահարոնյան, Սարդարապատից մինչն Սեւր ն Լոզան, Պոսթըն, 1943, էջ 19: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 118: Նոյն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 548, թ. 119, նան «Աշխատավոր» 30 ապրիլի 1920 թ.: Ա. Ահարոնյան, նշվ. աշխ., էջ 29: Ա. Ահարոնյան, նշվ. աշխ., էջ 31: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 133: Նույն տեղում, թ. 176: Նույն տեղում, ց. 2, գ. 7, թ. 1: Հայաստանը միջազգային դիվ... փաստաթղթերում, Ե, 1972, էջ 611:

ցությունների մեծամասնությունը՝ ՀՅԴ, ՀԺԿ, Հայ ռամկավարները, «սպեցիֆիկները» այդ ժամանակ արտահայտվում էին Հայաստանի արնմտյան կողմնորոշման (արնելման) օգտին, իսկ սոցիալ-դեմոկրատները ն էսէռները ապավինում էին միայն ռուսական հովանավորությանը: Այսպիսով, Հայկական հարցում ՀՀ պատվիրակությունը գործել է նախարարների խորհրդի տված հրահանգի շրջանակներում: Սակայն նա, հայ ազգային պատվիրակության հետ միասին, պաշտպանել է Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի ստեղծման առավելագույն պահանջը:

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ

ԱՌԱՋԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Օրինաստեղծ աշխատանքը Ինչպես ընդունված է ամμողջ աշխարհում, խորհրդարանների գործունեության հիմնական առանցքը, ինչին որ կոչված են դրանք, հանդիսանում է օրինաստեղծ աշխատանքը, անհրաժեշտ իրավական դաշտի ստեղծումը, որը ն պետք է ապահովի տվյալ երկրի μնականոն կենսագործունեությունը: Խորհրդարանը կյանքի, ժամանակի պահանջների թելադրանքով ստեղծում է ինչպես իր սեփական մշակած օրենքները, այնպես էլ ընդօրինակում ու հարմարեցնում է դրսի շատ օրենքներ: Անկախության հռչակումից հետո, չնայած հանրապետության տնտեսական ն քաղաքական դժնդակ պայմաններին, այնուամենայնիվ, նորակազմ խորհրդարանն ու կառավարությունը առանձին ճիգեր գործադրեցին եվրոպական ժողովրդավարական երկրների օրինակով կազմակերպելու ն քիչ թե շատ μնականոն հունի մեջ դնելու Հայաստանի պետական ն հասարակական կյանքը: Անհրաժեշտ էր երկրում հաստատել իրավական նորմերից μխող կարգուկանոն: Սակայն այդ ճանապարհին առկա էին մի շարք օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ, նույնիսկ հոգեμանական խոչընդոտներ ու դժվարություններ: Էական դժվարություններից մեկն այն անիշխանական հոգեμանությունն էր, որ տիրում էր Հայաստանի μնակչության մի ստվար հատվածի մեջ: Եվ դա զարմանալի չէր: «Երկարատն պատերազմը,- գրում էր իրավաμան, խորհրդարանի պատգամավոր Վարդգես Ահարոնյանը իր հուշերից մեկում,- սովը, ռուս պետականության փլուզումը, Հայաստանի նեղ սահմանների վրա կախված արտաքին վտանգը՝ այս μոլորը հիմնիվեր խախտել էր μնակչության մեջ հարգանքը դեպի օրենքը»1:

Վ. Ահարոնյան, Դատարանը Հայաստանի Հանրապետության մեջ /«Հայրենիք», 1939, թիվ 7, էջ 127/:

1917-1918 թթ. Ռուսական կայսրության փլուզման հետնանքով ինչպես Անդրկովկասում, այնպես էլ Հայաստանում պետաիրավական նախկին հիմնարկները մեծապես քայքայվել էին: Քանի որ ՀՀ որպես պետական միավոր անջատվել էր փաստորեն նախկին Ռուսական կայսրությունից ն համարվում էր նրա իրավահաջորդը (μաղդադրամասը), ուստի՝ այստեղ ավանդույթի ուժով ու իներցիայով դեռնս պետք է զգացվեր նախկին շատ օրենքների պահպանման անհրաժեշտությունը: Այս գիտակցությամμ էլ, թեն որոշ ուշացումով, 1918 թ. դեկտեմμերի 6-ին Հայաստանի խորհուրդն իր 42-րդ նիստում, գործնականում, առանց քննարկման, հաստատեց օրենսդրական հանձնաժողովի ներկայացրած օրինագիծն այն մասին, որ «Հայաստանի Հանրապետության տարածքի վրա ժամանակավորապես գործադրվում են նախկին ռուսական կայսրության, ժամանակավոր կառավարության, Անդրկովկասի կոմիսարիատի ն Սեյմի օրենքները՝ Հայաստանի խորհրդի փոփոխումներով ու լրացումներով»2: Այսպես՝ մի քանի օր անց 1918 թ. դեկտեմμերի 13-ի խորհրդի հաստատած «Զինվորական աստիճանաμաշխման մասին» օրենքով ՀՀ-ում ժամանակավորապես պահպանվեցին սպայական ն դասային այն աստիճանները, որ գոյություն ունեին ռուսական μանակում: Զինվորական աստիճանաμաշխման իրավունքը վերապահվեց կառավարությանը3: Խորհրդարանի ն կառավարության առջն ծառացած անհետաձգելի խնդիրներից էր դատական իշխանության ձնավորումը, դրա հայացումը ն ժողովրդավարացումը: Դեկտեմμերի 6-ին Հայաստանի խորհուրդը հաստատեց արդարադատությանը վերաμերող նս մի քանի օրենքներ: Հայաստանի նորակազմ հանրապետությունում շարունակում էին գործել ռուսական տիրապետությունից ժառանգություն մնացած երկու կարգի դատարաններ՝ քաղաքացիական ն զինվորական, չհաշված, իհարկե, ժամանակավորները: Իր հերթին՝ քաղաքացիական դատարանները երկու կարգի էին՝ ստորին ն վերին: Ստորին կամ Հաշտարար դատարանը իրավասու էր լուծելու քրեական փոքր գործեր՝ առավելագույնը մինչն վեց ամսվա μանտարկության կամ 500 ռուμլու տուգանքի պատժաչափով: Իսկ վերին կամ Շրջանային դատարանը կոչված էր լուծելու ծանր հանցագործությունները ն քաղաքացիական խոշոր հայցերը: Զինվորականների գործերով զμաղվում էր զինվորական դատարանը: Այսպիսին էր վիճակը ցարիզմի օրոք, որը գրեթե նույնությամμ պահպանվեց ՀՀում: Դեկտեմμերի 6-ին հաստատվեց արդարադատության նախարար Ս. Հարությունյանի (ՀԺԿ) կազմած «Դատական հիմնարկությունների մասին» օրինագիծը, որով ռուսական օրենքների հիմունքներով Հայաստանում մտցվում էին հետնյալ դատական ատյանները.

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 15, «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918 - 1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 22, «Ժողովուրդ», 13 դեկտեմ երի 1918 թ., «Կայծ», 26 դեկտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թթ. 17-18, «Զանգ», 5 հունվարի 1919 թ.:

1) Հաշտարար դատարան՝ հանրապետությունում կար ընդամենը 25 այդպիսի դատարան: 2) Երնանի շրջանային դատարան՝ քաղաքացիական ն վարչական μաժանմունքներով4: 3) Դատական վճռաμեկ պալատ ն գերագույն ատյան՝ Սենատ՝ իրենց երկու համապատասխան μաժանմունքներով՝ քաղաքացիական ն քրեական5: 4) Երդվյալ ատենակալների դատարան, որը գործելու էր Երնանի շրջանային դատարանին կից` որոշ քրեական գործերի համար6: Ավելի ուշ 1919 թ. ապրիլի 3-ի հաստատված օրենքով Երնանի շրջանային դատարանին կից հիմնվեց նան կարնորագույն գործերի գծով քննիչի պաշտոն7: Ահա այսպիսին էր ՀՀ դատաստանական ատյանների համակարգը: Այս դատարաններից զատ` ժամանակի ընթացքում ստեղծվեցին նան այլ դատարաններ՝ արտակարգ ն ռազմադաշտային, որոնք, սակայն, հիմնվում էին հանգամանքների ստիպողական թելադրանքով ն ունեին ժամանակավոր μնույթ: Չնայած այն μանին, որ արդարադատության նախարար Ս. Հարությունյանը գտնում էր, որ դատական ատյանների μարձր պաշտոնյաներին պետք է նշանակի գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, μայց ն այնպես Հայաստանի խորհուրդը ձայների մեծամասնությամμ որոշում է, որ դրանց ընտրի (նշանակի) խորհրդարանը8: Բացի այդ՝ խորհրդարանը 27 կողմով որոշում է, որ երդվյալ ատենակալներ կարող են լինել միայն տղամարդիկ, քանզի հայ ամոթխած ն նահապետական սովորույթներով ապրող կինը դեռնս պատրաստ չէ նման պաշտոնավարության համար (արդարադատ վճիռ կայացնելու)9: Ավելի վաղ՝ խորհրդարանի հոկտեմμերի 28-ի թիվ 27 օրենքով սահմանվել էր, որ, փոփոխություններ կատարելով քրեական, զինվորական ն քաղաքացիական դատավարության օրենքների (օրենսգրքի) համապատասխան հոդվածներում, «Նորին կայսերական մեծության» փոխարեն այսուհետ դա-

1920 թ. գարնանը շրջանային դատարաններ հիմնվեցին Ալեքսանդրապոլում ն Կարսում ( Տես` «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 53): Նախկինում Հայաստանի տարածքում այսպիսի արձրագույն դատական ատյաններ չկային: Դատական ատյանը /Ըóծå6íàտ ոàոàտà/ գտնվում էր փոխարքայության մայրաքաղաք Թիֆլիսում, իսկ Սենատը` կայսրության մայրաքաղաք Պետերուրգում: Այժմ, եր Հայաստանը դարձել էր ինքնուրույն պետականություն, անհրաժեշտ էր, որ նա ունենար իր սեփական արձրագույն դատական ատյանները: «Ժողովուրդ», 13 եւ 29 դեկտեմ երի 1918 թ., «Հայրենիք», 1939, թիվ 7, էջ 129-130, Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 524: «Հայատանի խորհրդի հաստատած օրենքները (1918-1919 թթ.), մաս 1, Երնան, 1919, էջ 56: «Ժողովուրդ», 18 դեկտեմ երի 1918 թ.: Նույն տեղում:

տավճիռները կայացվում ու հրապարակվում են. «Հանուն Հայաստանի Հանրապետության»10: Հայաստանում դատական μարեփոխումների առաջնահերթ խնդիրներից էր դատավարության հայացումը, դատական օրենսգրքերի հայերեն թարգմանումը, դատավարույթի ն դատավճռի հայերեն կայացումը: Հայացման գործընթացը համեմատաμար հեշտ կատարվեց հաշտարար դատարաններում ն ավելի դժվար՝ շրջանային ն զինվորականում: Երկրի ժողովրդավարացման ն իրավակարգի հաստատման ճանապարհին էական քայլ պետք է համարել այն, որ 1918 թ. սեպտեմμերի 17-ին Ն. Գ. նախարար Ա. Մանուկյանի կողմից գավառական μոլոր կոմիսարներին իջեցված շրջաμերականով դադարեցվեցին ն ուժը կորցրած համարվեցին Երնանի նախկին Ազգային խորհրդի կողմից մասնավոր ն պաշտոնատար անձանց անունով տրված արտակարգ լիազորությունները, վկայականները, վավերագրերը ն այլ թղթերը11: Այսուհետ այդ անձնավորությունները կարող էին գործել միայն ընդհանուր հիմունքներով՝ իրենց վերապահված օրենքի շրջանակներում: Հանրապետությունում օրինականությունը վերականգնելու ն կարգուկանոն հաստատելու նպատակով խորհրդի առաջին նիստերից մեկում Ն. Գ. նախարար Արամի ներկայացմամμ քննության է առնվում «Անօրինական զենք կրողների զինաթափման, մասնավոր զենքերի ու զինամթերքների առգրավման ու պետականացման մասին» օրինագիծը: Հիմնավորելով այս օրինագծի անհրաժեշտությունն ու հրատապությունը` Ա. Մանուկյանը տեղեկացնում էր, որ հանրապետությունում հաշվվում է մոտ 60 հազարից մինչն 150 հազար հատ զենք12: Մարդկանց ձեռքում նման քանակությամμ զենքի առկայությունը առաջ էր μերում ներքին անկայունություն, ազգամիջյան արյունահեղություններ: Ամենուրեք կարելի էր հանդիպել մեծ ու փոքր μազմապիսի զինված խմμերի: Մարդկանց միջն սովորական վեճերը հաճախ ուղեկցվում էին արյունահեղությամμ ու սպանություններով: Օրինակ՝ Ախտայի շրջանում մեկ գառան պատճառով կոտորվել էին երեք ընտանիք: Տեղում կարգը վերականգնելու համար շրջան էր μերվել մեկ գումարտակ զորք13: Բռնագրավելով անօրինական պահվող զենքը` կառավարությունը երկակի հույսեր էր տածում. մի կողմից ամրապնդել երկրի ներքին կայունությունը, իսկ մյուս կողմից մասնավոր անձանցից μռնագրավված զենքով զինել նորաստեղծ հայկական μանակը: Ժողովրդի զինաթափման հետ միաժամանակ երկրում պետք է ուժեղացվեր միլիցիայի կազմը, իսկ հանրապետության սահմանները պետք է ամուր պաշտպանվեին զորքի կողմից:

«Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 16-17: «Ժողովուրդ», 19 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 29 օգոստոսի 1918 թ.: Նույն տեղում:

Նախարարության ներկայացրած օրինագիծը հոդվածական քննարկման ենթարկվեց խորհրդարանում: Բնակչության ձեռքից մասնավոր զենքի առգրավման ու պետականացման խնդիրը տարակարծություններ ու μանավեճ առաջացրեց խորհրդարանում: Ներկայացված օրինագծին կտրականապես դեմ արտահայտվեցին սոցիալ-դեմոկրատները, մասամμ նան ժողովրդականները14: Պատգամավոր Ա. Մելիքյանը, օրինակ, գտնում էր, որ «ամեն քաղաքացի իրավունք ունի զենք ունենալ ն պաշտպանել իր հեղափոխական իրավունքները»15: Որքան էլ տարօրինակ հնչի՝ օրենքի ն օրինականության մասին շաղակրատող սոցիալ-դեմոկրատները հարցադրում էին անում` «ինչպե՞ս թե ժողովրդին զինաթափ անել»16: Օրինագծի քննարկումը ընթացավ երեք նիստով, կատարվեց երեք հոդվածական ընթերցում ն որոշ ուղղումներով օգոստոսի 29-ի (թիվ 11-րդ) նիստում այն ընդունվեց ձայների մեծամասնությամμ (կողմ՝ 20, դեմ՝ 9)17: Հիմք ընդունելով այս օրենքը` ՆԳ նախարարի կարգադրությամμ յուրաքանչյուր շրջանում կազմվելու էին հատուկ հանձնախմμեր՝ գրավվելիք զենքերն ու զինամթերքները ստանալու ն ցուցակագրելու համար: Զենքը կամովին չհանձնելու դեպքում գործադրվելու էին հարկադրական միջոցներ: Զինաթափման ժամանակ արգելվում էր խուզարկություններ կատարել: Բռնագրավման ենթակա չէին միայն որսորդական փամփշտակալ չունեցող հրացանները ն սառը տեսակի զենքերը: Համաձայն օրենքի՝ պարտազանցները վարչական կարգով ենթարկվելու էին μանտարկության մինչն երեք ամիս կամ տուգանքի մինչն 3000 ռուμլու չափով18: Ի լրումն այս օրենքի` 1919 թ. հունվարի 13-ին որոշում է կայացվում, որպես պետական գույք, գրավել, անկախ նրանց ձեռքμերման եղանակներից՝ թրերը, μեμութները, ինչպես նան մոսին ն լեμելի հրացանների սվինները»19: Սակայն առաջ գնալով ասենք, որ այս օրենքը հետնողականորեն չկենսագործվեց: Հետագայում էլ մեծ քանակությամμ անօրինական զենք մնաց շատ հանցավոր տարրերի ձեռքում, որոնք էլ միջոց էին դառնում զանազան քրեածին ու անիշխանական գործողությունների համար: Խորհրդարանի իրավասության մեջ էր մտնում μանտարկյալներին ներում շնորհելը կամ նրանց պատիժը մեղմացնելը20: Խորհրդարանը ձայների մեծամասնությամμ մերժեց «Մահապատժի մասին» օրինագիծը, որի գոր17

«Ժողովուրդ», 2 սեպտեմ երի 1818 թ.: «Ժողովուրդ», 29 օգոստոսի 1918 թ.: «Վեմ», 1934, թիվ Ը, էջ 90: «Ժողովուրդ», 5 սեպտեմ երի 1918 թ.: Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919թթ., մաս 1, Երնան, 1919, էջ 2-4, «Ժողովուրդ», 12 սեպտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 22, «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 42: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 57-58:

ծադրումը նման արտակարգ իրապայմաններում հավանաμար անհրաժեշտություն էր: Դեմ քվեարկողների թվում ձախերի հետ միասին եղել են նան ժողովրդականները: Տեղեկացնենք, որ վերջիններիս 1917 թ. սեպտեմμերին ընդունած առաջին ծրագրում կետ կար այն մասին, որ մահապատիժը դատական պրակտիկայից անպայման ն ընդմիշտ պետք է հանվի21: Ի դեպ՝ համեմատության համար ասենք, որ Վրաց ժամանակավոր խորհրդարանը, ուր մեծամասնություն էին կազմում սոցիալիստները, ընդունել էր մահապատժի մասին օրինագիծը22: Նույնը իր ժամանակին մտցրել էր նան Ա. Կերենսկու գլխավորած Ժամանակավոր կառավարությունը Ռուսաստանում: Իսկ Հայաստանում համանման օրենքի գործադրումը մերժվեց: Ձախակողմյան խմμակցությունները այս օրինագիծը մերժելիս՝ ունեին իրենց քաղաքական նկատառումները, իսկ աջակողմյան ժողովրդականները ելնում էին զուտ հումանիստական դիրքերից: Ծանր հանցանքների համար մահապատիժ մտցնելը ուներ սկզμունքային նշանակություն: Օրինագիծը, օրինակ, մահապատիժ էր նախատեսում ՀՀ պետական դավաճանության, գոյություն ունեցող պետական կարգը μռնի ուժի միջոցով փոփոխման, μացահայտ ապստամμության, ռազմադաշտը լքելու ն թշնամու մոտ փախչելու ն այլ հանցանքների դեպքում: Հասկանալի է, որ ձախակողմյան խմμակցությունները պետք է դեմ քվեարկեին, որպեսզի իրենք կառավարող քաղաքական ուժի ու իշխանությունների դեմ պայքարի իրավական լայն ու անվտանգ դաշտ ունենան: Այնուամենայնիվ, 1919 թ. հուլիսի 24ին ՀՀ կառավարության որոշմամμ ընդունվեց «Մահապատժի մասին» օրենքը, որի համաձայն երկրում որպես պատժի առավելագույն չափ՝ մտցվեց մահապատիժ՝ գնդակահարումով23: Նույն թվականի երկրորդ կեսից, երμ շրջանառության մեջ մտավ հայկական դրամը՝ պետական դրամանիշը, կեղծողների համար նս սահմանվեց մահապատիժ24: ՀՀՀ Խորհրդարանի օրենսդրական աշխատանքի կարնոր ոլորտներից էին տնտեսական ու մասնավորապես մենաշնորհային քաղաքականության խնդիրները: 1918 թ. սեպտեմμերի 11-ին Հայաստանի խորհուրդն ընդունեց օրենք «Բամμակի մենավաճառության մասին»25: Համաձայն օրենքի՝ ՀՀ տարածքի վրա μամμակի առնտուրը հայտարարվում էր պետական մենաշնորհ (մոնոպոլիա): Բամμակատերը պարտավոր էր յոթ օրվա ընթացքում ակցիզային հարկերի վարչությանը տեղեկություն հայտնել իր μամμակի քանակության ն տեղի մասին: Օրենքը խախտողներին սպառնում էր տուգանք մինչն 15 հա21

«Ժողովուրդ», 26 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Աշխատանքի դրոշակ», 5 հուլիսի 1918 թ.: ՊԿՊԱ, Ֆ. 206, ց. 1, գ. 29, թ. 26: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 114: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1 գ. 15, թ. 28, Ֆ. 200, ց. 1 գ. 86, թ. 3:

զար ռուμլի, μամμակի μռնագրավում ն դատաստանական կարգով μանտարկություն մինչն վեց ամիս ժամկետով: Նկատենք, որ μանտարկությունները կատարվում էին վարչական կարգով Ն. Գ. նախարարության կողմից: Օրենքի ընդունման օրվանից արգելվում էր μամμակի արտահանությունը Հայաստանի սահմաններից26: Ի լրումն μամμակի մենաշնորհի մասին 1918 թ. սեպտեմμերի 11-ի օրենքի՝ դրա վերաμերյալ հետագայում ընդունվեցին մի քանի լրացուցիչ օրենքներ՝ 1918 թ. նոյեմμերի 25-ի, դեկտեմμերի 3-ի, 1919 թ. փետրվարի 7-ի ն այլն27: Մասնավորապես նոյեմμերի 25-ի` μամμակի մենաշնորհի մասին լրացուցիչ օրենքով սահմանվում էր, որ μոլոր μամμակատերերը պարտավոր են մինչն 1918 թ. դեկտեմμերի 31-ը պետական մենավաճառքի պահեստներին հանձնել իրենց մոտ եղած ամμողջ μամμակը, հակառակ դեպքում՝ այն կդիտվի ապօրինի, թաքցված ն հարքունիս կգրավվի: Ընդսմին ֆինանսների նախարարությանը իրավունք էր վերապահվում թաքցված μամμակը հայտնաμերողներին վարձատրել այդ μամμակի արժեքի երկու երրորդի չափով28: Բամμակի մենաշնորհային գնի վերաμերյալ խորհրդարանում սուր μանավեճեր (դեμատներ) ընթացան խմμակցությունների միջն: ՀՅԴ ն ՀԺԿ խմμակցությունները միասնաμար առաջարկում էին μամμակի հումքը μամμակատերերից գնել փութը 103 ռուμլով: Մինչդեռ, «ձախերը» մասնավորապես սոց.-դեմ. խմμակցությունը, առարկելով «աջակողմյանի» ն «կենտրոնի» այդ «μուրժուական», «կուլակային» առաջարկին, պահանջում էին μամμակի մենաշնորհային գնման գները իջեցնել՝ փութը մինչն 30 ռուμլի, այսինքն՝ ավելի քան երեք անգամ29: Ինքնին հասկանալի է, որ նման գների դեպքում μամμակատերը իր հումքը կը թաքցներ ն ոչ մի կերպ չէր վաճառի պետությանը, էլ չենք ասում, որ նա շահագրգռված չէր լինի հաջորդ տարի μամμակամշակությամμ զμաղվել: Այնուամենայնիվ, ձախերի «ճնշման» տակ կողմերը գալիս են փոխզիջումնային համաձայնության. μամμակի փթի մենաշնորհային գինը սահմանվում է՝ մաքրած ն մամլածին 49 ռ. 50 կոպ., ոչ մամլածինը՝ 43 ռ. 50 կոպ. ն հունդավորինը՝ 25 ռ.30: Միաժամանակ, օրենքը պահանջում էր, որ μամμակատերը իր տարաներով, պարկերով ն փոխադրամիջոցներով պետք է հումքը անվճար փոխադրեր պետական պահեստներ: «Սպեցիֆիկ» Բ. Իշխանյանի գլխավորած վիճակագրական μաժանմունքի ներկայացրած տվյալներով իշխանությունների ձեռնարկած միջոցառումների հետնանքով, ընդամենը չորս ամսում (1919 թ. նոյեմμեր -1920 թ. փետրվար) Հայաստանից

«Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան 1919, էջ 4-5, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 4: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 41, թ. 16: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 26: «Կայծ», 24 նոյեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 26, «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 26:

արտահանվել է 49929 փութ μամμակ31: Բամμակի մենաշնորհ մտցնելը հիմնավորվում էր տարադրամ ձեռք μերելու անհրաժեշտությամμ, մի արժույթ, առանց որի հնարավոր չէր ՀՀ արտասահմանյան հիմնարկությունները պահել, ինչպես նան երկրի համար այնքան անհրաժեշտ իրեր ու ապրանքներ ներմուծել: Մյուս կողմից μամμակի խնդիրը ինչ-որ տեղ նան Հայաստանի թեթն արդյունաμերության զարգացման հարց էր32: Պետք է ասել, որ μամμակի առնտրի մենաշնորհի վերաμերյալ վերահսկողությունը պահպանվեց մինչն վերջ՝ մինչն հանրապետության անկումը33: Դա երնում է նրանից, որ թեն Հայաստանի երկրորդ գումարման խորհրդարանը 1920 թ. մարտի 22-ին ընդունել էր նոր օրենք, համաձայն որի μամμակի մենաշնորհի օրենքը չպետք է տարածվեր 1920 թ. μամμակի μերքի վրա, այսինքն՝ փորձ արվեց կասեցնել մենաշնորհը34, սակայն 1920 թ. օգոստոսի 6-ին Բյուրո-կառավարությունը դարձյալ օրենք ընդունեց վերականգնել մենաշնորհը: Այնտեղ ասվում էր. «Բամμակի մենաշնորհի գործերի վերաμերյալ վերականգնել նախկին կոնտրոլի դրությունը»35: Մենաշնորհի իրականացման համար սեպտեմμերի 15-ին μացվեց 20 մլն. ռուμլու վարկ36: Հարկ է ընդգծել, որ տնտեսական առումով μամμակի պետական մենաշնորհը μացասաμար էր անդրադառնում μամμակագործության զարգացման վրա, որովհետն պետական մենաշնորհ վաճառքի պայմաններում խթան, շահագրգռվածություն չկար դրա ընդարձակման ն ինտենսիվացման համար: Իր ժամանակին Աշ. Հովհաննիսյանը, տալով μամμակի պետական մենաշնորհի քաղաքականության գնահատականը, նշում էր, որ այն արմատախիլ էր անում գյուղատնտեսության այդ ճյուղը, ցամաքեցնում իր իսկ վալյուտային ֆոնդի աղμյուրները37: Դրամի արագ արժեզրկման պայմաններում շատ գյուղացիական տնտեսություններ գերադասում էին μամμակի փութը 49 ռ. 50 կոպեկով մթերելու փոխարեն, այն օգտագործել որպես անասնակեր38: Տվյալներ կան այն մասին, որ կառավարության մենաշնորհային քաղաքականության պատճառով հազարավոր փթերով μամμակ գյուղացին կամ վերավաճառող կապալառուն նման ցածր գներով պարզապես չէին մթերում պետությանը, որովհետն, եթե ֆինանսների նախարարության սահմանված գներով μամμակը իրենց պահեստներից փոխադրեին պետական պահեստարանները, ապա դրա արդյունքում հազիվ փոխադրման ծախսերը կհանեին: Ուստի ն μամμա-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, թ. 117: «Ժողովուրդ», 11 դեկտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 3: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 9: Նույն տեղում, թ. 60: Նույն տեղում, թ. 190: Ա. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմ երը, Երնան, 1923, էջ 6: «Ժողովուրդ», 4 մարտի 1920 թ.:

կի մի զգալի մասը մնում էր տեղում ն փտում39: Այս ամենի հետնանքով գնալով կրճատվում էին μամμակի ցանքատարածությունները, ուստի ն՝ ստացվող հումքը: Այսպես, օրինակ, եթե 1914 թ. պատերազմից առաջ Հայաստանի սահմաններում տարեկան ցանվում էր 35-ից մինչն 40 հազար դեսյատին ն որից ստացվում էր տարեկան միջին հաշվով 500-ից մինչն 600 հազար փութ մաքուր μամμակ, ապա 1920 թ. ցանվել էր ընդամէնը 1500 դեսյատին՝ Սուրմալուի ն Էջմիածնի գավառներում40: Բամμակից զատ` մենավաճառի քաղաքականություն էր իրականացվում այլ մթերատեսակների վրա: 1918 թ. հոկտեմμերի 1-ի նիստում ընդունված թիվ 16 օրենքով ՀՀ մտցվեց գետնախնձորի մենաշնորհ: 0,5 մլն. փութ գետնախնձորի գնման համար μաց թողնվեց 13,4 մլն. ռ. վարկ: Արգելվեց գետնախնձորի ազատ առնտուրը ն դրա արտահանումը հանրապետության սահմաններից դուրս: Այն խախտողները ենթարկվում էին դատաստանական կարգով μանտարկության մինչն 3 ամիս կամ տուգանքի մինչն 3000 ռուμլի41: Նույնատիպ պատժի էին ենթարկվում կարտոֆիլի պետական գնման օրենքը խախտողները: Պետությանը անհրաժեշտ էր 0,5 մլն. փութ կարտոֆիլ: Կառավարությունը փութը գնում էր 20 ռուμլով42: Մի այլ նիստում խորհուրդը օրինագիծ է ընդունում Դիլիջանի անտառների խոզակաղինն ու աճարի պտուղը հավաքելու՝ առաջինն` անասուններին կերակրելու, իսկ երկրորդը` ճարպ պատրաստելու համար43: Հանձնարարվեց Ն. Գ. նախարարության պարենավորման μաժանմունքին՝ Դիլիջանի շրջանի անտառներում 50 հազար փութ խոզակաղին ն նույնքան /50 հազ. փութ/ էլ աճարի սերմ հավաքելու, որի համար μաց թողնվեց 650 հազ. ռուμլի44: Մտցվեց նան խաղողի մենաշնորհ: Խաղողի ստիպողական գնումները այգետերերից նպատակ էին հետապնդում, հանրապետությունում շաքարի սղության պատճառով μանակի ն այլ կարիքների համար դոշաμ պատրաստել: Խաղողի գնման պետական գին էր սահմանվել փութը 40 ռուμլի45: Խորհրդի ընդունւած մեկ այլ օրենքով կրկնապատիկ μարձրացվեցին ոգելից խմիչքների ն խաղողի գինիների ակցիզային հարկերը46: 1918 թ. երկրորդ կեսին հանրապետութիւնում շատ սուր էր կանգնած աղի պրոμլեմը: Բանն այն էր, որ Հայաստանի μոլոր աղահանքերը (Կաղզվանի,

«Հայաստանի ձայն», 9 նոյեմ երի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 511, թ. 114: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 4, թ. 3, Ֆ.. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 7: «Ժողովուրդ», 6 հոկտեմ երի 1918թ.: «Կառավարության լրա եր», 15 հոկտեմ երի 1918 թ: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 11: «Հայաստանի կոոպերացիա», 15 փետրվարի 1919 թ., էջ 117: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.» մաս 1, Երնան, 1919, էջ 8-9:

Կողμի Նախիջնանի ն այլն) գտնվում էին թշնամու տիրապետության տակ: Այդ իսկ պատճառով օրակարգ մտցվեց նան աղի մենաշնորհի հարցը47: Խորհրդարանում ն նրա պատերից դուրս մենաշնորհի ու μռնագրավումների քաղաքականությանը առանձնապես տոն էին տալիս սոցիալ-դեմոկրատները48: Օրինակ, նրանք պահանջում էին ոչ միայն մտցնել μամμակի մենաշնորհ, այլն μռնագրավել այն: Հայաստանի խորհրդում μամμակի գնման, գների չափի որոշման կամ թե ուղղակի μռնագրավման հարցերը ոչ թե զուտ տնտեսական μնույթի խնդիրներ էին, այլ քաղաքական, փաստորեն դասակարգային հաշիվներ մաքրելու խնդիր. μամμակատեր μուրժուազիայի ու μանվոր դասակարգի միջն: Բայց իրականում Հայաստանում դույզն-ինչ ոչ μուրժուազիա կար ն ոչ էլ իսկական μանվոր դասակարգ: Խորհրդարանական քննարկումների ընթացքից երնում է, որ մենաշնորհի կամ μռնագրավումների հարցերում ՀՅԴ խմμակցությունը ավելի հակված էր պաշտպանելու մենաշնորհը, իսկ ժողովրդականները՝ ո’չ մենաշնորհը ն ո’չ էլ առավել նս μռնագրավումները: Վերջիններս պաշտպանում էին ազատ առնտրի գաղափարը49: 1918 թ. սեպտեմμերի 4-ի նիստում սոցիալ-դեմոկրատների խմμակցությունը, պարենավորման խնդրում նկատի ունենալով մոտալուտ սովի վտանգը, հացահատիկի պետականացման պահանջ դրեց: Հաշվի առնելով Խորհրդային Ռուսաստանի փորձը` պատգամավոր Ա. Մելիքյանը գտնում էր, որ կառավարությունը պետք է իր ձեռքը վերցնի պետության մեջ μոլոր մթերքները ն դրանք հավասարար ձնով μաշխի μոլորին50: Նա պաշտպանում էր մենաշնորհը ն ոչ թե ազատ առնտուրը, քանզի նրա կարծիքով՝ ազատ առնտուրը մենաշնորհ էր միայն մի խումμ շահամոլների (սպեկուլյանտների) համար: Կառավարությունը նս պաշտպանեց հացի մենաշնորհի սկզμունքը: Ն.Գ. նախարար Արամ Մանուկյանի տեղեկացմամμ՝ սեպտեմμերի սկզμի տվյալներով պետական պահեստում կար 35042 փութ ցորեն51: Նախարարը հացի ազատ առնտուրը աննպատակահարմար էր համարում այն պատճառով, որ պետությունը ի վիճակի չէր խալվարը մի քանի հազար ռուμլով հաց գնելու ն զորքին ու գաղթականությանը կերակրելու համար: 1918 թ. երկրորդ կեսին խորհրդարանի օրենսդրական աշխատանքներում պետական մենաշնորհին վերաμերող օրինագծերը կազմեցին μավականին մեծ թիվ: Բայց պետք է ասել, որ մենաշնորհի քաղաքականությունը ոչ միշտ էր հետնողականորեն իրականացվում: Խորհրդարանը, իհարկե, ընդունում էր համապատասխան օրենքներ, սակայն փաստերը ցույց են տալիս, որ կառավարությանը չէր հաջողվում դրանք հետնողականորեն կենսագործել:

«Կառավարության լրա եր», 15 հոկտեմ երի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 15 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Բան եր Հայաստանի արխիվների», 1990, թիվ 3, էջ 110: «Կառավարության լրա եր», 10 սեպտեմ երի 1918թ.: Նույն տեղում:

Այսպես, օրինակ, Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ տիրող վիճակին քաջատեղյակ «Հայաստանի կոոպերացիա» երկշաμաթաթերթը իր համարներից մեկում տեղեկացնում էր, որ μրնձի ն չալթուկի մենավաճառ հայտարարելու օրից անցել է μավականին ժամանակ, սակայն կառավարությունը հավաքել է μրնձի միայն աննշան մասը: 1918 թ. վերջերին ՀՀ սահմաններում ստացված մոտ 350 հազ. փութ չալթուկից կառավարությունը 1,5 ամսվա ընթացքում μնակչությունից գործնականում μռնագանձել էր ընդամենը 5000 փութ52: Հարկադիր մթերումների գործը համեմատաμար μարվոք էր ցորենի ուղղությամμ: 1918 թ. հունիսի 4-ի Բաթումի պայմանագրով Հայաստանին անցած տարածքի μնակչությունը հավաքել ու ամμարել էր մոտ 2,5 մլն. փութ (տվյալները կլորացված են): Մենաշնորհի հետնանքով պետականացվել էր մոտ 200 հազար փութ53: Գյուղացիները իրենց ստացած μերքի մի մասը զարտուղի ճանապարհներով փութը 150-180 ռուμլով կարողացան վաճառել հիմնականում գաղթականությանը ն քաղաքի ուննորներին54: Տալով մենաշնորհի ու μռնագրավումների քաղաքականության գնահատականը` մյուս կողմից պետք է ասել, որ դրանք ընդհանուր առմամμ հեռանկարային տնտեսական քաղաքականության տեսակետից ճիշտ չէին: Նման քաղաքականությունը չէր խթանում արտադրողների անձնական շահագրգռվածությունն ու ձեռներեցությունը: Բայց մյուս կողմից ազգաμնակչության համար ստեղծված արտասովոր ծանր պայմաններում դա հարկադիր քայլ էր: Այնուամենայնիվ, կարծում ենք, որ եթէ հացամթերքի ն մի քանի այլ կենսաապահովման միջոցների ժամանակավորապես պետական մենաշնորհ հայտարարելը ինչ-որ ձնով արդարացվում էր, ապա մյուսներինը՝ μամμակինը, խաղողինը ն այլն, սխալ էր: Գյուղատնտեսական առանձին մթերքների ու հումքի, ինչպես նան արդյունաμերական առանձին ապրանքների վաճառքի ու արտահանման մենաշնորհը առաջ էր μերում ներքին սպեկուլյացիա, որից օգտվում էին շահամոլ մարդիկ՝ պետական մենաշնորհը դարձնելով որպես սեփական հարստացման միջոց: Շահամոլության դեմ պայքարի նպատակով ավելի ուշ սահմանվեցին μանտարկություններ ն մեծ գումարի տուգանքներ: Հատկապես պարենի, վառելիքի, դեղորայքի ն այլ կենսական անհրաժեշտ ապրանքների շահադիտական, չափազանց μարձր գներով վաճառքի կամ գները միտումնավոր μարձրացնելու նպատակով թաքցնելու դեպքում ֆինանսների նախարարությունը կարող էր հարուցել քրեական գործ55: Չպետք է անտեսել նան այն հանգամանքը, որ մենաշնորհն ու μռնագրավումները իրականացնելիս՝ տեղում թույլ էին տրվում անօրինականություններ ու շահատակություններ:

«Հայաստանի կոոպերացիա», 1 փետրվարի 1919թ. (թիվ 3), էջ 81-82: «Հայաստանի կոոպերացիա», 15 փետրվարի 1919թ. (թիվ 4), էջ 117: Նույն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց.1, գ.333, թ. 176:

Առանձին շրջաններում ն գյուղերում գյուղացիությունը տրտնջում ու դժգոհություն էր հայտնում հացի պետական մենաշնորհից: Օրինակ՝ 1918թ. աշնանը նման դժգոհություն են հայտնել Դարաչիչակի (Ծաղկաձորի) տեղամասի Ռնդամալ ն Վերին Ախտա գյուղերի μնակիչները56: Վավերագրերից մեկում տեղեկանում ենք, թե Մեսրոպ անունով մի խմμապետ իր 300 հեծյալներով ինչպիսի անօրինականություններ է արել Ռնդամալ գյուղում: «Հնարավոր չէ նկարագրել, թե ինչ սարքեցին այստեղ այդ յանիչարները. μռնագրավեցին հացը, ալյուրը, գարին, խոտը, պահանջեցին ոչխար, հավ, սարքեցին μռնություն, նույնիսկ Վանուշ Սարիμեկովից վերցրին կինը ն տարան... թալանեցին գյուղը, ծեծեցին շատերին»57: Հիշյալ գյուղի հասարակությունը μողոքագիր է ներկայացրել Հայաստանի խորհրդարան ն սոցիալ-դեմոկրատ խմμակցության միջոցով պահանջել քննության առնել μռնագրավումների ժամանակ պաշտոնյաների ն զորամասերի թույլ տված անօրինությունների հարցը: Հացամթերքի μռնագրավումներ կատարելու համար սովորաμար գավառներ ու գյուղեր էին ուղարկվում μազմաթիվ լիազորներ ու նրանց ենթակա պաշտոնյաներ, որոնք տեղում գյուղացու ընտանիքի կազմի համեմատ որոշ քանակի ցորեն թողնելով, մնացածը պետականացնում էին: Այդ ընթացքում տեղի էին ունենում խժդժություններ, զեղծումներ, ժողովրդական հուզումներ58: «Լիազորների ճնշումը,- փաստում էր կառավարող կուսակցության պաշտոնաթերթ «Զանգը»,- չափ ու սահման չունի. ծեծում են ամենքին` ն’ կոմիսարին, ն’ հասարակ գյուղացուն: Գյուղացին չգիտի ի՞նչ անե, ո՞ւմ դիմել, ռեկվիզիցիաները այնքան են հաճախ կրկնվում, որ գյուղացու մոտ ոչ կարտոֆիլ, ոչ խոտ ն ոչ էլ կաղամμ է մնացել, մի կողմ թողած ցորենը»59: Նման քաղաքականությունը կարելի է ասել, որ շատ μանով հիշեցնում էր այդ նույն ժամանակ Խ. Ռուսաստանում իրականացվող ռազմական կոմունիզմի պարենմասնատրման քաղաքականությունը: Երնանի նահանգային պարենային μաժնի վարիչը զինվորական նախարարին ուղղված գրություններից մեկում հայտնում էր. «Զինվորական իշխանությունները գյուղերում ինքնագլուխ μռնագրավում են (քåê8232քóþò) հացը ն չնայած մեր պահանջներին ու μողոքներին՝ դրանք չեն դադարում ն գնալով ընդունում են ավելի սպառնալից չափեր»60: Շատ հաճախ μռնագրավումները կատարվում էին սահմանված կարգի (օրենքի) կոպիտ խախտումներով: Տեղերում թույլ էին տրվում չարաշահումներ, անօրինություններ ու μռնություններ: Հաճախ էլ օգտվելով տեղերում անμավարար վերահսկողությունից, կարգուկանոնից՝ իրենց հերթին μռնագրավումներ (ավելի ճիշտ՝ կողուպուտներ) էին կատարում առանձին անկանոն զինյալ կազմավորումներ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.404, ց.1, գ.17, թթ.1-4: Նույն տեղում, թ.6: «Հորիզոն», 9 հոկտեմ երի 1918 թ.: «Զանգ», 27 հոկտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.201, ց.1, գ.102, թ.1:

(մաուզերիստներ), որոնք, ոտնակոխ անելով ամեն մի օրենք ու օրինականություն, կատարում էին μռնագրավումներ, անիրավություններ, սպանություններ՝ ահ ու սարսափ տարածելով ամենուրեք: Միայն Էջմիածնի գավառում կային մեկ տասնյակից ավելի նման անկանոն զինյալ խմμեր61: Երնանի նահանգական գործերի կառավարիչը ՆԳ նախարար Արամին ուղղված գրությունում տեղեկացնում էր, որ աշխարհազորային (պարտիզանական) գնդի թվով հինգ սպաներ, չճանաչելով ոչ մի իշխանություն ն օրենք, ինքնագլուխ հնձել են արտերը ն յուրացրել հացահատիկը62: Անօրինություններ էին անում ոչ միայն աշխարհազորայինները, այլն, առանձին դեպքերում, կանոնավոր զորքը ն տեղական իշխանությունները: Օրինակ՝ զինվորները քաղցից մղված կողոպտել ու ավերել էին Էջմիածնի գավառի Ալիμեկլու ն Քեորփաքլու գյուղերի այգիները63: Զառ գյուղի μնակիչները μողոքել են զինվորների μռնությունների դեմ, իսկ Բաշգառնի գյուղի μնակիչները՝ պարենավորման վարչության դեմ, նորմայից ավելի ցորեն պահանջելու կապակցությամμ64: Եղվարդ գյուղից «Ժողովուրդ» թերթի խմμագրությանը հասցեագրված մի նամակում տեղեկացվում է հետնյալը. «Հացահատիկի ստիպողական առգրավման համար Եղվարդ էր ժամանել մի զորախումμ պուլիմեոտներով (գնդացիրներով-Ա.Հ.): Խուզարկությունների ընթացքում μռնագրավվածի համար ստացականներ չեն տալիս, գրավում են ինչ իրանց դուր է գալիս՝ յուղ, թխած հաց, ցորեն: Ոմանք հուսահատությունից ինքնասպանության փորձեր արեցին»65: Կարելի է μերել այսօրինակ μազմաթիվ փաստեր, μայց եղածն էլ μավական է համոզվելու համար, թե որքան ծանր էր անդրադառնում մենաշնորհի ն դրան ուղեկից μռնագրավումների քաղաքականությունը առանց այն էլ թշվառ վիճակում գտնվող գյուղացիական տնտեսությունների վրա: Խորհրդարանը հարցապնդումների ժամանակ հաճախակի անդրադառնում էր տեղերում թույլ տրված շահատակությունների խնդրին: Առանձնապես սուր իրավիճակ էր ստեղծվել Էջմիածնի գավառում: 1918թ. սեպտեմμերի 17-ի (թիվ 19-րդ) նիստում խորհրդարանը, չգոհանալով զինվորական ն ներքին գործերի նախարարների տված μացատրություններով, Էջմիածնի գավառում տեղի ունեցած դժգոհությունների ն ընդհարումների մասին, որոշեց ստեղծել արտակարգ լիազորություններով խորհրդարանական հատուկ քննիչ հանձնաժողով (Ա. Ղազարյան, Գ. Ենգիμարյան, Մ. Աղաջանյան ն Ա. Խոնդկարյան կազմով) ն գործուղել Էջմիածին՝ տեղում քննություն կատարելու ն հարկ եղած դեպքում շրջանի պաշտոնյաներին աշխատանքից հեռացնելու66:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.201, ց.2, գ.625, թ.13: Նույն տեղում, ց.1, գ.102, թ.7: «Ժողովուրդ», 12 սեպտեմ երի 1918թ.: «Ժողովուրդ», 19 սեպտեմ երի 1918թ.: «Ժողովուրդ», 26 սեպտեմ երի 1918թ.: «Ժողովուրդ, 22 սեպտեմ երի 1918թ.:

Միաժամանակ, խորհուրդն ընդունեց մի μանաձն, որով հանձնարարվում էր կառավարությանը ն ի մասնավորի զինվորական ու Ն.Գ. նախարարություններին, կտրուկ միջոցներ ձեռք առնել Էջմիածնում հասարակական կարգն ու խաղաղությունը վերականգնելու նպատակով: Գյուղատնտեսական մթերքների պետական մենաշնորհներից ու մասնակի μռնագրավումներից զատ` թույլ էին տրվել նան μնակարանների, վառելանյութի, մասնավոր պահեստների, քարվանսարաների, կրպակների ն նույնիսկ մասնավոր մանուֆակտուրաների ու գործարանների μռնագրավումներ: Այսպես, օրինակ, 1918թ. նոյեմμերի 27-ին μռնագրավվել են որոշ այլազգիների՝ Աμրամովի, Մեխտինի ն ուրիշների մանուֆակտուրաները՝ μանակի ու որμերի կարիքների համար67: 1920թ. հուլիսին պետականացվեց Ն. Շուստովի գինու-կոնյակի գործարանը՝ իր ողջ շարժական ն անշարժ գույքով ու կայքով68: 1919-1920 թթ. ընթացքում խորհրդարանը μնակարանների μռնագրավման վերաμերյալ որոշ փոփոխություններով 4-5 անգամ օրենք ընդունեց: Բռնագրավումների անկանոն կարգը աստիճանաμար հստակեցվեց ն դրա իրավունքը վերապահվեց միմիայն քաղաքային ինքնավարություններին69: ՀՀ համար նման ծանր ու դժվարին ժամանակներում խորհրդարանը իր օրինաստեղծ աշխատանքում զμաղվում էր ոչ միայն տնտեսական μնույթի խնդիրներով, այլն հոգնոր, մշակութային հարցերով: Խորհրդարանը մի քանի ընթերցումով քննության առավ դպրոցական հանձնաժողովի մշակած օրինագիծը՝ «դպրոցների մասին»: Այնտեղ պաշտպանվում էր այն ճիշտ գաղափարը, որ դպրոցը պետք է քաղաքականությունից հեռու լինի, այսինքն՝ ապաքաղաքականացվի ու ապակուսակցականացվի: Օրենքում ասվում էր, որ ՀՀ դպրոցը դադարում է պետության մենաշնորհ լինելուց, ն որ յուրաքանչյուր ոք իրավունք ունի սեփական միջոցներով դպրոց μացել70: Օրենքը պաշտպանում էր ապակենտրոն, ազատ դպրոցի գաղափարը: Հարկադրանք չգործադրելով ծխական դպրոցների նկատմամμ` միաժամանակ առաջին քայլերը սկսեցին ձեռնարկվել նախկին պետական դպրոցների ազգայնացման ուղղությամμ: 1918թ. սեպտեմμերի 10-ին խորհրդարանը գրեթե միաձայն որոշեց ունենալ հանրային կրթության առանձին նախարարություն71: Չանսալով եղած դժվարություններին՝ 1918թ. հոկտեմμերի 1-ից սկսվեց նոր ուսումնական տարին: Խորհրդարանը, դպրոցական հանձնաժողովի ներկայացմամμ, սահմանեց նան ուսուցիչների վարձատրության չափը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.178, թ.1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, ց.1, գ.193, թթ.2-4: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.333, թթ.90-91: «Հորիզոն», 18 հոկտեմ երի 1918թ.: «Հորիզոն», 9 հոկտեմ երի 1918թ.

Թե՛ քաղաքային ն թե՛ գյուղական դպրոցների համար այն տարեկան կազմում էր 6000 ռուμլի, այսինքն` ամսական 500 ռուμլի72: 1919 թ. մայիսին մշակվեց օրինագիծ լեզվի մասին73: Այն կազմել էր կառավարության նախաձեռնությամμ ստեղծված երեք հոգանոց մասնաժողովը՝ Գ. Խոջամիրյան, Գ. Խատիսյան ն Կ. Հովհաննիսյան կազմով74: Օրինագիծը կազմված էր 13 հոդվածից: Այնտեղ հռչակվում էր, որ հանրապետության սահմաններում պետական-պաշտոնական լեզուն համարվում է հայերենը: Օրինագիծը պարտավորեցնում էր պետական պաշտոնատար անձանց մեկ տարվա ընթացքում տիրապետելու հայերենին (μանավոր ն գրավոր): Բացի այդ, գերատեսչություններում, հաստատություններում, հիմնարկ-ձեռնարկություններում, μանակում ն այլուր հաղորդակցման, քաղաքացիների ընդունելությունների անցկացման, գրագրության ն գործավարության լեզուն դարձյալ լինելու էր միայն հայերենը: Պաշտոնատար անձանց լեզվի իմացությունը ստուգելու համար հիմնվելու էին հանձնաժողովներ: Հայոց լեզու չիմացողները ենթարկվելու էին քննության ն անհաջողության դեպքում ազատվելու պաշտոնից: Լեզվի կանոնները չկատարելու դեպքում՝ յուրաքանչյուր հիմնարկություն կամ քաղաքացի կարող էր μողոք ներկայացնել: Դատարանի վճիռը պարտադիր էր μոլորի համար75: Հաշվի առնելով, որ օրինագծի առանձին հոդվածներ ունեն լրացման ն հստակեցման կարիք, փաստաթուղթը վերադարձվեց լրամշակման: Լեզվի մասին օրինագծի վերջնական հաստատումը տեղի ունեցավ ավելի ուշ՝ երկրորդ գումարման խորհրդարանի կողմից 1919 թ. դեկտեմμերի 26ին: Լեզվի մասին օրենքի կարնորությունն ու հրատապությունն այն էր, որ Հայոց անկախ պետության մեջ շարունակում էր տիրապետող մնալ ռուսաց լեզուն: «Մինիստրություններից սկսած մինչն հետին պաշտոնատներում,մտահոգ գրում էր «Զանգը»,- իշխողը ռուսերենն է, գրագրությունը ռուսերեն, խնդիրները ընդունվում են ռուսերեն, պատասխանները տալիս՝ ռուսերեն: Իսկ, օրինակ, զինվորական նախարարության մեջ հայերեն լեզուն ուղղակի հալածված է»76: Հարկ է նշել, որ արդարադատությունը նս կատարվում էր ռուսերեն: Պետական պաշտոնյաներից շատերը մայրենի լեզվին լավ չէին տիրապետում կամ պարզապես անծանոթ էին դրան: Կամա թե ակամա գոյանում էր մի տեսակ լեզվական պատնեշ ու խորթություն կառավարության, պաշտոնեության ն հասարակ ժողովրդի միջն: Հատկապես այդ վիճակից մեծ չափով

«Հորիզոն», 9 հոկտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, ց.1, գ.14, մաս 1, թթ.125-126: ՀՀ ՊԿՊ Ա, ֆ. 199, ց.1, գ.14, մաս 1, թ. 126: Նույն տեղում, թթ. 125-126: «Զանգ», 24 հունվարի 1919 թ.:

տուժում ու նեղվում էր արնմտահայ գաղթականությունը, որը հասկանալի պատճառներով μոլորովին անհաղորդ էր ռուսերեն լեզվին: Պաշտոնական լեզվի գործավարույթների հայացման գործում ոչ պակաս դժվարություն էին ստեղծում օտար տերմինները. լայն գործածություն չունեին կամ պարզապես չկային դրանց հայերեն համարժեքները: Օտար տերմինները հայացնելու ն հայոց լեզուն օտարաμանությունից մաքրելու նպատակով Թիֆլիսում հիմնվեց մի հանձնաժողով՝ Ստ. Լիսիցյանի նախագահությամμ: Հանձնաժողովը ձեռնամուխ եղավ համանման μառարանի կազմմանը: Խորհրդարանը 150 հազար ռուμլու վարկ μացեց՝ իրավաμանական, μժշկա-սանիտարական, տեխնիկական ն գիտական-դպրոցական տերմինների μառարան կազմելու ն հրատարակելու համար77: 1919 թ. հունվարի 17-ին Հայաստանի խորհրդարանը հաստատեց «ՀՀ տոն օրերի մասին» օրինագիծը: Սահմանվեցին ընդհանուր պետական ու ազգային-կրոնական հետնյալ տոները՝ Նոր տարվա, Ծննդյան ն Մկրտության, Մեռելոցի, Վարդանանց ն Բարեկենդանի, Տեառնընդառաջի, Լուսավորչի մուտն ի Վիրապ, Զատկի երկուշաμթի ն երեքշաμթի, Աշխատանքի, Համμարձման, Թարգմանչաց, Վարդավառի, Ս. Աստվածածնի ն այլն78: Ամμողջ հանրապետությունում տոների կապակցությամμ ոչ աշխատանքային (հանգստյան) օրեր սահմանվեցին՝ հունվարի 1-ը, 6-ը, ռուսական մեծ հեղափոխության` փետրվարի 27-ը (ն. տ. մարտի 12-ը), մայիսի 1-ը, օգոստոսի 1-ը (խորհրդարանի μացման օրը), երկու ճրագալույցների օրը79: Բացի վերոհիշյալ ընդհանուր տոներից՝ ռուսների ն մահմեդականների համար պաշտոնապես գրանցվում ու թույլատրվում են նան նրանց կրոնական ն այլաμնույթ տոները: Հանրապետության μազմազգ μնակչության համար ազգային-կրոնական տոների հաշվառումը ն օրենսդրորեն սահմանումը վկայում էր հանրապետությունում խղճի ու դավանանքի ազատության ն ընդհանրապես ՀՀ ժողովրդավարական μնույթի մասին: Հայաստանում պակասում էին շատ օրենքներ: Այդպիսին էր, օրինակ, մամուլի մասին օրենքը: Սակայն μոլոր տիպի (խորհրդարանական ն ոչ խորհրդարանական) կուսակցությունների համար առկա էին ազատ խոսքի ու գործունեության հնարավորություններ: Հանրապետությունում փաստորեն չկար գրաքննություն: Արդյունքում ստացվում էր այնպես, որ առանձին թերթեր ոչ միայն հակապետական քարոզչության համար չէին հետապնդվում ու պատիժ չէին կրում, այլն երμեմն ակամա ն անպատիժ տպագրում էին ռազմական μնույթի գաղտնիքներ: Այսպես, օրինակ, ՀՅԴ Վրաստանի ԿԿ-ի ն Թիֆլիսի կոմիտեի օրգան «Նոր աշխատավորը» տպագրել էր, իսկ ՀՅԴ Շիրակի ԿԿ-ի պաշտոնաթերթ «Շիրակի աշխատավորը» արտատպել էր տեղե77

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 202, ց.1, գ.52, թ.14: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց.1, գ.86, թ. 26, ֆ. 202, ց.1, գ.46, մաս 1, թ. 4, «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները», էջ 49-50: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 198, ց.1, գ.15, թ. 79, ֆ. 199, ց.1, գ.27, թթ. 114-115:

կություն այն մասին, որ Հայաստանում կառուցվում է երկու զրահագնացք «μրոննիկ»80: Կային զանգվածային լրատվության այնպիսի միջոցներ, որոնք գտնվում էին կառավարության հսկողության տակ: Այդպիսի ամենագլխավոր միջոցը Հայաստանի հեռագրական գործակալությունն էր (ՀՀԳ): Այն հիմնվել էր խորհրդի 1918թ. դեկտեմμերի 18-ի օրենքով81, որը գործում էր կառավարությանը կից ու ղեկավարվում էր նրա հրահանգներով, այսինքն՝ անկախ չէր: 1919 թ. սեպտեմμերի 20-ին μացվում է Երնանի ռադիոկայանը82, որի կառուցման համար խորհրդարանը 1918թ. նոյեմμերի 16-ի ընդունած օրենքով թույլատրել էր μաց թողնել 200 հազ. ռուμլի վարկ83: Որոշ աղμյուրներում այդ գումարը նշված է 20 հազ. ռուμլի, որը սխալ է կամ վրիպակ84: Ն.Գ. նախարար Արամ Մանուկյանի կարգադրությամμ հանձնարարվեց փոստ-հեռագրական հիմնարկություններին, որ 1918թ. նոյեմμերի 1-ից Հայաստանի տարածքում, μոլոր հեռագրատներում հեռագրերը գրվեն ն ընդունվեն հայերեն, ինչպես նան ռուսերեն լեզուներով85: 1919թ. փետրվարին Հայաստանը փոստ-հեռագրական կոնվենցիաներ է կնքում Վրաստանի ն Ադրμեջանի հետ, որոնք մարտի 11-ին միաձայն կերպով հաստատվում են Հայաստանի խորհրդում86: Հայաստանի խորհրդի իրավասությունների մեջ էր մտնում այն, որ նա հաստատում էր միջպետական պայմանագրեր, կոնվենցիաներ, լիազորում էր կառավարությանը ուրիշ պետությունների հետ μանակցություններ վարելու, պայմանագիր-համաձայնագրեր կնքելու, դիվանագիտական միսիաներ (ներկայացուցչություններ) ու պատվիրակություններ հաստատելու ն այլն: Հարկ է նշել, որ խորհրդի կազմը ն կառուցվածքը այնքան էլ չէին նպաստում նրա օրինաստեղծ աշխատանքին: Բացի օրենսդրական գործունեությունից` Խորհրդի պատգամավորները տարμեր ժամանակներում խմμերով այցելել են գավառները (Էջմիածին, Ղամարլու, Սուրմալու, Ղարաքիլիսա, Շիրակ, Նոր-Բայազետ ն այլն) ն տեղերում ծանոթացել ազգաμնակչության, գաղթականության, զորքի վիճակին ու կարիքներին ն իրենց օգտակար առաջարկություններով ու դիտողություններով նպաստել կառավարության ու տեղական իշխանությունների աշխատանքների μարելավմանը: 1918-1919 թթ. սովի ու համաճարակի ժամանակաշրջանում, ինչպես արդեն ասվել է, արտախորհրդարանական լայն գործունեություն էր տանում μժշկա-սանիտարական հանձնաժողովը՝ շրջելով գա80

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.201, ց.1, գ.39, թ.148: Նույն տեղում, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.18: Նույն տեղում, թ.68: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.2, գ.105, թ.69: Նույն տեղում, գ.86, թ.13: «Ժողովուրդ», 19 սեպտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.95, թ.99 (1):

վառներում ու գյուղերում87: Խորհրդարանը շաμաթական առնվազն մեկ անգամ լսում էր կառավարության զեկույցը սովի ու համաճարակի վերաμերյալ: ՀՅԴ խմμակցությունը, իրեն համարելով հանրապետությունում տիրող իրավիճակի համար գլխավոր պատասխանատու մարմին, ստեղծել էր ներքին գործերի խնդիրներով զμաղվող մի ենթահանձնաժողով, որի նպատակն էր՝ հետնել Հայաստանի ներքին կյանքին ու համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել պայքարելու նեգատիվ երնույթների դեմ: Խմμակցությանը կից գործող այս մարմնին կարող էր դիմել տեղեկություններ իմացող ցանկացած քաղաքացի88: Նման ձեռնարկը, ինչ խոսք, ուներ հասարակական կարծիքի ուժեղացման, հասարակության առողջացման, ամեն տեսակ չարաշահումներն ու ապօրինությունները կանխարգելող նպատակներ:

2. Խորհրդարանի ֆինանսավարկային գործունեությունը Խորհրդարանի գործունեության կարնոր ոլորտներից էին μյուջեն, ֆինանսավարկային քաղաքականությունը: Հանրապետության իշխանությունները մեծ ձգտում ունեին ստեղծելու սեփական ֆինանսական համակարգ, հանգամանք, որն անկախ պետականության կարնոր երաշխիքներից է: Սկզμնական շրջանում քանի որ շատ դժվար էր ինքնուրույն ֆինանսական համակարգ ստեղծելը, միառժամանակ պահպանվեց ֆինանսական միությունը Անդրկովկասի երեք հանրապետությունների միջն: Շրջանառության մեջ էր Անդրկովկասյան դրամը` μոները: Դեռ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի ն Սեյմի օրոք μաց էր թողնվել 300 մլն ռուμլի, որի պատասխանատվությունը ընկնում էր μոլոր երեք հանրապետությունների վրա: Բայց քանի որ այդ գումարն արդեն սպառվել էր, 1918թ. հունիսի 20-ին Հայաստանի ն Վրաստանի կառավարությունների միջն կնքվում է ֆինանսատնտեսական պայմանագիր համատեղ 200 մլն ռուμ. μոն μաց թողնելու մասին89: Այդ գումարը μաշխվելու էր հետնյալ կերպ՝ Վրաստանին՝ 120 մլն. ռուμ., իսկ Հայաստանին 80 մլն ռուμ.90: Կողմերը μոները շրջանառությունից կարող էին հանել 1919թ. դեկտեմμերի 31-ից ոչ շուտ91: Իսկ այդ ընթացքում պետք է քայլեր ձեռնարկվեին սեփական դրամանիշ մտցնելու ուղղությամμ: Հայաստանի ն Վրաստանի կողմից 200 մլն ռուμլի μոներ μաց թողնելու կապակցությամμ Ադրμեջանի կառավարությունը μողոք հայտնեց, որ առանց իր գիտության ու համաձայնության է նման համաձայնագիր կայացվել, մինչդեռ ինքը ունի μոների մասնաμաժնի իրավունք: Ադրμեջանական կողմի μողո87

«Ժողովուրդ», 13 հոկտեմ երի 1918թ.: «Զանգ», 8 հունվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.12, թ.40: «Հորիզոն», 20 հուլիսի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.12, թ.40:

քից հետո` սեպտեմμերի 6-ին, երեք հանրապետությունների լիազորները համաձայնագիր են ստորագրում շրջանառության մեջ եղած μոների նկատմամμ պատասխանատվության ն լրացուցիչ 280 մլն ռուμլու դրամանիշներ տպագրելու մասին: Նախատեսվում էր 280 մլն ռուμլուց 120 մլն-ը թողնել Վրաստանին, իսկ 80-ական մլն. ռուμլին Հայաստանին ու Ադրμեջանին92: Ավելի ուշ՝ նոյեմμերի 15-ին, Վրաստանը ն Ադրμեջանը լրացուցիչ պայմանագիր են կնքում, որով որոշվում է μաց թողնել նոր, լրացուցիչ μոներ՝ 160 մլն ռուμլու չափով՝ 80 մլն.-ը Վրաստանին ն 80-ը Ադրμեջանին93: Իսկ Հայաստանին իրավունք էր վերապահվում, եթե ինքը անհրաժեշտ կհամարեր լրացուցիչ μոներ ստանալու, ապա կարող էր համապատասխան պայմանագիր կնքել Վրաստանի ն Ադրμեջանի հետ: Վերոհիշյալ ֆինանսատնտեսական համաձայնագրերից դժվար չէ նկատել, որ դրանք, որպես կանոն, կնքվել են Վրաստանի համար ավելի նպաստավոր պայմաններով: Հայաստանի խորհրդարանը 1918 թ. դեկտեմμերի 17-ին ընդունած օրենքով իրավունք տվեց Հայաստանի կառավարությանը Վրաստանի ն Ադրμեջանի հետ հավասար իրավունքներով նոր μոներ թողարկելու համար94: 1919թ. փետրվարի 10-ին համաձայնություն կայացվեց Հայաստանի ն Վրաստանի միջն μոների երրորդ խմμաքանակը 320 մլն ռուμլու չափով թողարկելու մասին, որից 160-ը μաժին էր հասնելու Հայաստանին95: Արդեն 1919թ. կեսերից շրջանառության մեջ են մտցվում արտասահմանում տպված հայկական դրամանիշերը (չեկերը), որոնք համարժեք էին անդրկովկասյան μոներին96: Թե՛ անդրկովկասյան μոները, ն թե՛ հայկական դրամանիշերը պետության կողմից ոսկու ֆոնդով ն համապատասխան ապրանքային զանգվածով ապահովված չէին ն դրանց շարունակական էմիսիաների հետնանքով դրամը մեծ արագությամμ արժեզրկվում էր: Գալով խորհրդարանի μյուջետային աշխատանքին` պետք է ասել, որ նրա գործունեության շրջանում չի եղել հանրապետության տնտեսական ու սոցիալական զարգացման հստակ ծրագիր, փաստորեն չկար նան հիմնավորված տարեկան ամμողջական պետμյուջե, որը քննարկվեր ու հաստատվեր Խորհրդի կողմից: Պետական ծախսերը կատարվում էին համաձայն նախահաշիվների, որը կազմում էր կառավարությունը ն հաստատում խորհրդարանը: Այստեղից էլ խորհրդի կողմից այս կամ այն նպատակի համար նախատեսվող վարկային հատկացումները ստանում էին օրենքի տեսք, անգամ եթե այդ գումարը կազմեր մի քանի հազար ռուμլի: Ստացվում էր այնպես, որ խորհրդարանը օրենքների տեսքով պարμերաμար որոշումներ էր ընդունում՝ վարկ μաց թողնելու մասին: Խորհրդարանի կողմից հաստատված տարեկան

«Հորիզոն», 11 սեպտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.84, թ.7: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները», մաս 1, Երնան 1919, էջ 32: «Կայծ», 13 փետրվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց.1, գ.14, մաս 2, թ.74:

նախահաշիվների այդ ամμողջությունն էլ փաստորեն կազմում էր հանրապետության տարեկան պետμյուջեն: Այդպիսով, μյուջեն ձնավորվում էր նախահաշիվների միջոցով: Նախահաշիվները μաժանվում էին երկու մեծ խմμի՝ սովորական ն արտակարգ ծախսերի: Շատ դեպքերում էլ խորհրդարան էին մտցվում, անհետաձգելի դեպքերի ու հանգամանքների թելադրանքով, նախահաշվից դուրս պահանջվող լրացուցիչ վարկեր տրամադրելու հարցեր, որոնք պետական վերահսկիչի համապատասխան եզրակացությունից հետո սովորաμար հաստատվում էին: Պետμյուջեի եկամտի հիմնական աղμյուրը հարկերն ու տուրքերն էին, որոնք նս սահմանվում էին խորհրդարանի կողմից: Հայաստանի խորհրդի 1918թ. նոյեմμերի 6-ի թիվ 36 օրենքով 1919թ. հունվարի մեկից ամեն կարգի առնտրաարդյունաμերական ձեռնարկումների համար սահմանվեց տուրքի այսպիսի չափ. մինչ 25 հազ. ռուμլու շահույթ ապահովող ձեռնարկությունների համար՝ 12 տոկոս, իսկ 25 հազ. ռուμլուց ավելիի դեպքում՝ մինչն 15 տոկոս97: Խորհրդարանը ֆինանսական քաղաքականությունը իրականացնելիս՝ ելնում էր ոչ այնքան հանրապետության ֆինանսատնտեսական հնարավորությունից, որքան կատարվելիք հատկացման նպատակահարմարությունից: Դրա համար էլ որպես կանոն ավելի մեծ էին լինում ծախսերը, քան եկամուտները: Անկուսակցական գործիչ Գ. Չալխուշյանի հայտնած տվյալներով՝ 1918 թ. սեպտեմμերի մեկից մինչն 1920 թ. հունվարի մեկը Հայաստանի գանձարանը ունեցել էր մուտք 30 մլն, իսկ ծախք 300 մլն հայկական չեկերով98: Չնայած դրսից ստացվող առանձին ֆինանսատնտեսական օգնություններին, այնուամենայնիվ, հանրապետությունում ծախսերը միշտ գերազանցել են եկամուտները: Այսինքն՝ ֆինանսաμյուջետային հաշվեկշիռը եղել է μացասական: «Զանգ» պաշտոնաթերթը գրում էր, որ խորհրդարանի ֆինանսական հանձնաժողովը «մինչն այժմ ոչ մի գաղափար չունի պետական մուտքերի մասին»99: Ֆինանսաμյուջետային խնդրում խորհրդարանի ն կառավարության միջն երμեմն ծագում էին ընդհարումներ: Կառավարության ներկայացրած նախահաշիվների հաստատումով կամ մերժումով էլ կարելի պարզել, թե խորհրդարանը ինչպիսի վերաμերմունք է ցույց տվել կառավարությանը: Սովորաμար ֆինանսները այն գլխավոր լծակն են, որով խորհրդարանը իրենից կախվածության մեջ է դնում կառավարությանը: Բայց հաճախ կառավարությունը, խախտելով սահմանված կարգը, աշխատում էր ազատվել այդ կախվածությունից, ն դա նրան հաջողվում էր: Բանն այն է, որ խորհրդարանի հաստատած ֆինանսական նախահաշիվները մասնավորեցված էին, այսինքն՝ համապատասխան պարագրաֆներով ու հոդվածներով ունեին ի97 «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.» , մաս 1, Երնան, 1919, էջ 21-22: Գ. Չալխուշյան, Ի՞նչ էր ն ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին, Վիեննա, 1923, էջ 12: «Զանգ», 5 հունվարի 1919 թ.:

րենց ֆինանսական ծախքերի կոնկրետ հասցեատերերը: Նման տարμերակված μաժանումը, ինչ խոսք, հեշտացնում էր վերահսկման գործը: Բայց հաճախ էր պատահում, որ կառավարությունը, ձգտելով իրեն ազատել խորհրդարանի կաշկանդող կապանքներից, խախտում էր խորհրդարանի սահմանած կարգը՝ նախահաշվի մի պարագրաֆում հաստատագրված գումարը ծախսում էր մեկ ուրիշ հոդվածի տակ: Այսինքն` կառավարությունը նախահաշվում սահմանված գումարները ծախսում էր իր հայեցողությամμ այնպես, ինչպես ինքն էր նպատակահարմար գտնում: Հենց այս հողի վրա էլ կառավարության ն խորհրդարանի միջն ծագում էին առանձին կոնֆլիկտային իրավիճակներ: Օրինակ՝ 1918թ. աշնանը կառավարությունը, առանց պառլամենտի գիտության ու թույլտվության, գետնախնձոր գնելու գումարներից Ն. Գ. նախարարության պարենավորման μաժանմունքին էր տրամադրել 8,5 մլն ռուμլի Վրաստանից, Հյուսիսային Կովկասից ն Ուկրաինայից հաց (ալյուր), ծխախոտ, շաքար ն այլ մթերքներ գնելու համար100: Բացի այդ արձանագրվել են այնպիսի դեպքեր, երμ կառավարությունը, առանց խորհրդարանի թույլտվության, գումարներ էր ծախսում (հատկապես ռազմական μնույթի) ն հետին թվով միայն խորհրդին համապատասխան օրինագծեր էր ներկայացնում101: Ֆինանսաμյուջետային քաղաքականության ոլորտում թույլ էին տրվում այլ խախտումներ ու շեղումներ: Իսկ այն պահերին, երμ խորհրդարանի լիազորությունները լրիվ ծավալով անցնում էին կառավարությանը (դա տեղի ունեցավ 1919թ. գարնանը, մեկ ամսով ն 1920թ. վեց ամսով), այդ ընթացքում ինքնըստինքյան ստացվում էր այնպես, որ կառավարությունն ինքն էր իրեն ֆինանսավորում: Այնուամենայնիվ, յուրացնելով եվրոպական ժողովրդավարական երկրների ֆինանսավարկային քաղաքականության սկզμունքները, ՀՀ-ում նս սկսեցին աստիճանաμար արմատավորվել այդպիսիք: 1919թ. հունվարի 3-ին Հայաստանի խորհուրդը հաստատեց օրենք՝ 1919թ. ֆինանսատնտեսական նախահաշիվների կազմման, քննարկման ու հաստատման կարգի մասին: Այնտեղ սահմանվում էր հետնյալը: Յուրաքանչյուր նախարարության եկամուտների ու ծախսերի իր նախահաշիվները կազմում ն մինչն փետրվարի 1-ը ներկայացնում էր ֆինանսների նախարարություն: Յուրաքանչյուր նախարարություն ելնմտի նախահաշվի նախագիծը ենթարկում էր նախնական քննության միջգերատեսչական նախահաշվային հանձնաժողովում102: Վերջինս μաղկացած էր տվյալ նախարարության, ֆինանսների նախարարության ն պետական վերահսկողության լիազորի ներկայացուցիչներից: Նախահաշիվները քննող միջգերատեսչական հանձնաժողովի նախագահին նշանակում էր ֆինանսների նախարարը: Հիշյալ երեք գերատեսչությունների ներկայացու100

«Կայծ», 28 նոյեմ երի եւ 1 դեկտեմ երի 1918թ.: «Կայծ», 26 հունվարի 1919 թ.: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919թ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 38:

ցիչները, եթե համաձայնության էին գալիս, ապա նախահաշվի նախագծին հավանության էր տրվում, իսկ եթե ծագում էին տարաձայնություններ, ապա նրանցից յուրաքանչյուրը, այդ մասին տեղյակ պահելով իր վերադասին, նախահաշվի նախագծին կցում էր իր սեփական (մասնավոր) եզրակացությունը: Նախահաշվային հանձնաժողովի կողմից քննարկված նախահաշիվների նախագիծը ի մի էր μերվում ֆինանսների նախարարությունում ն համապատասխան եզրակացությամμ ուղարկվում նախարարների խորհուրդ: Նախարարների խորհուրդը, քննարկելով ու հարթելով վիճելի հարցերը, հավանություն էր տալիս նախահաշիվների նախագծին ն դրանք կրկին վերադարձնում ֆինանսների նախարարություն: Վերջինս էլ հավանության արժանացած այդ համահավաք տվյալների հիման վրա կազմում էր պետական տարեկան եկամուտների ու ծախսերի (ելնմտի) ամμողջական նախագիծը: Դրանից հետո ելնմտի (μյուջեի) նախագիծը ներկայացվում էր նախարարների խորհուրդ ն այնտեղ հավանության արժանանալուց ու պետական վերահսկիչի համապատասխան եզրակացությունից հետո` ոչ ուշ քան 1919թ. մարտի 20-ը մտցվում էր Հայաստանի խորհուրդ՝ քննարկման ու հաստատման համար: Հայաստանի խորհրդարանի կողմից հաստատվելուց հետո այն դառնում էր օրենք ն դրվում գործողության մեջ103: Առաջ գնալով ասենք, որ այս նույն օրենքի պահանջներով կազմվեց նան ելնմտի 1920թ. պետական տարեկան նախահաշիվը միայն այն տարμերությամμ, որ դրա կազմում քննարկման ու հաստատման նախապատրաստական փուլը պետք է տեղի ունենար 1919 թ. նոյեմμերի 10-ից մինչն դեկտեմμերի 20-ը104: 1919 թ. նոյեմμերի 17-ին երկրորդ գումարման խորհրդարանի «ֆինանսական նախահաշիվների ն պետական ելնմտացույցը կազմելու, քննելու ն հաստատելու մասին» հաստատած լրացուցիչ օրենքով. ա) 1920 թ. μյուջետային տարին հաշվվում էր նույն տարվա հունվարի մեկից. μ) նախարարությունների ն պետական վերահսկողության ելնմուտքի նախահաշիվների նախագծերը միաժամանակ ուղարկվում են ֆինանսների նախարարություն՝ յոթ օրինակ ն պետական վերահսկողություն մեկ օրինակ՝ 1919 թ. նոյեմμերի 10-ից ոչ ուշ105: Միաժամանակ, ղեկավարվելով ռուսական նախկին պետության մեջ գոյություն ունեցող օրենքների ժողովածուի (Օ8օä —3àêօ2օ8), հ. 1, մաս 1, հոդված 116-ով, եթե պետական ելնմտացույցը (μյուջեն) մինչն նախահաշվային ժամանակաշրջանի (μյուջետային տարվա) սկիզμը չի հաստատվում, ապա ուժի մեջ է մնում նախորդ տարվա ելնմտացույցը106: Ի դեպ, միջազգայնորեն ընդունված ն ՀՀ կիրառվող այս կարգը (օ103

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.41, թ.4: Նույն տեղում, գ.48, թ.83: ՊԿՊԱ Ֆ.202, ց.1, գ.333, թ.23: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.63, թ.51:

րենքը) տեղ է գտել նան ժամանակակից ՀՀ նորահաստատ սահմանադրության թիվ 76 հոդվածում107: ՀՀ ֆինանսների նախարարության արխիվային ֆոնդի (202) նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ձգձգումների պատճառով խորհրդարանը չի հասցրել նախատեսված ժամկետում քննել ու հաստատել տարեկան կամ կիսամյակային պետμյուջեի ֆինանսական նախահաշիվը: Այսպես՝ 1919 թ. ապրիլի 30-ին ֆինանսների նախարարը զեկուցում էր նախարարների խորհրդին, որ առ այսօր 1919 թ. ծախքերի նախահաշիվը չի քննվել ու հաստատվել Հայաստանի խորհրդում, ուստի, համաձայն սահմանված օրենքի, նախարարությունը շարունակում է գործել 1918 թ. նախահաշվով108: Մասնավորապես, 1919 թ. հունվար-ապրիլ ամիսների համար պետական հիմնարկությունները պետք է օգտվեին 1918թ. սեպտեմμեր-դեկտեմμեր ամիսների համար μացված վարկերի չափով109: Ցավոք, արտասովոր ծանր պայմաններում հայտնված ու չափազանց կարճատն կյանք ապրած ՀՀ-ը չկարողացավ ն չէր էլ կարող μնականոն օրենսդրական ու ֆինանսատնտեսական կյանք ունենալ:

3. Հողային խնդիրը Նախքան հողային հարցի խորհրդարանական քննարկումներին անցնելը համառոտակի կանգ առնենք կուսակցությունների ագրարային ծրագրերի վրա: Ինչպես հայտնի է, դեռ ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին, երμ առանձնապես շատ սուր էր կանգնած ագրարային-գյուղացիական հարցը, քաղաքական շատ կուսակցություններ հենց այդ հեղափոխության փորձով մշակեցին կամ ավելի հստակեցրին իրենց ագրարային ծրագրերը: Համառուսական սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցությունը (էսէռները), որը կազմակերպորեն ձնավորվել էր 1902թ. սկզμին նարոդնիկական տիպի մի շարք խմμակների ու կազմակերպությունների միավորումից, իրենից ներկայացնում էր գյուղացիական տիպի կուսակցություն: Սրանք 1906թ. հունվարին իրենց առաջին համագումարում մշակեցին վերջնական ագրարային ծրագիրը110: Էսէռները ագրարային հարցում առաջ էին քաշում ու պաշտպանում հողի սոցիալիզացիայի (համայնացման) գաղափարը: Սրա իմաստն այն էր, որ

«ՀՀ Սահմանադրություն», Ե., 1995, էջ 36-37: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.52, թ.17: Նույն տեղում, թ.18:

8. Ւ. ԼèԻå8, ՃãքՅքԻԵé 8ՕոքՕՇ è ԽåոêՕáóæóՅ3ԻԵå ոՅքòèè 8 ՔՕՇՇèè 8 1917ã., /åԻèԻãքՅո, 1977, Շ. 12-13 è 34.

պետք է μռնագրավվեին ամեն տիպի կալվածատիրական ու մասնատիրական հողերը ն տրվեին համայնքների ն տեղական ինքնակառավարման մարմինների տնօրինությանը: Այսինքն` վերացվելու էր հողի մասնավոր սեփականությունը ն այն հայտարարվելու էր համաժողովրդական սեփականություն: Եւ այդ համաժողովրդական հայտարարված հողը հավասարարական սկզμունքով, աշխատանքային ու սպառողական նորմաներով տրվելու էր ամμողջ գյուղացիությանը՝ նրանից օգտվելու համար111: Նախատեսվում էր ժամանակ առ ժամանակ կատարել հողերի վերաμաժանություն ու հավասարեցում: Էսէռների ծրագրում հատկանշականն այն էր, որ նրանք ուզում էին վերացնել միայն հողի մասնավոր սեփականությունը` պահպանելով, սակայն, արտադրության մյուս միջոցների մասնավոր սեփականությունը: Այլ կերպ ասած՝ նրանք պաշտպանում էին միայն հողի սոցիալիզացիան, μայց ոչ արտադրության համայնացումը (ինչպես որ ծրագրում էին μոլշնիկները): Էսէռների նման մտահանգումը ելնում էր կոնկրետ այդ ժամանակվա գյուղացիության մեծամասնության այն պահանջից, որ իրենք երազում են հողի սոցիալիզացիայի մասին, սակայն անվստահությամμ ն նույնիսկ թշնամաμար են վերաμերվում արտադրության սոցիալիզացիային: Գյուղացիական այս պահանջը այնքան պոպուլյար ու գերիշխող էր, որ պատահական չէ, որ գյուղացիական 242 նակազների ձնով այն նույնիսկ դրվեց 1917թ. հոկտեմμերի 26-ի (ն.տ.նոյեմμերի 8-ի) «Հողի մասին» հայտնի դեկրետի հիմքում: Ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին ՀՅԴ-ն տեսնելով, որ էսէռների ագրարային ծրագիրը ամենից ավելի է մոտ ու հոգեհարազատ գյուղացիության մեծամասնության ցանկությանը ն ձգտումներին, ինքը նս պաշտպանեց հողի սոցիալիզացիայի գաղափարը ն այն ամրագրեց կուսակցության 1907թ. Վիեննայի 4-րդ ընդհանուր ժողովում ընդունված երկրորդ ծրագրում: ՀՅԴ նվազագույն ծրագրի Անդրկովկասին վերաμերող տնտեսական պահանջներում առաջադրվում էր հետնյալը. 1. Հողի սոցալիզացիա (համայնացում) 2. Հողը դադարում է մասնավոր սեփականության ն առուծախի առարկա լինելուց 3. Արքունի, կրոնական, կալվածատիրական հողերը դարձնել ժողովրդի սեփականություն 4. Հողից օգտվելու իրավունքը պատկանում է աշխատավորներին, աշխատավորական սկզμունքով: 5. Հողը պատկանում է համայնքին ն տեղական ինքնակառավարման մարմիններին ն այլն112:

Ս. Նեկրասով, Ինչպիսի կարգեր են հարկավոր ժողովրդին, Ս.- Պետեր ուրգ, 1907, էջ 30: «Ծրագիր Հ.Յ.Դաշնակցության», Թիֆլիս, 1917, էջ 27, «Հորիզոն», 1 հուլիսի 1917թ., «Արն», 28 ապրիլի 1917թ.:

Այդ նշանակում է, որ Դաշնակցությունը ագրարային խնդրում որպես էսէռական տիպի սոցիալիստական կուսակցություն՝ հողային-գյուղացիական խնդրում արտահայտվել է հողի համայնացման օգտին: Հողի համայնացման ու հավասարեցման մեջ գյուղացիությունը տեսնում էր սոցիալական արդարության երաշխիք: Այլ է խնդիրը, թե հետագայում այն կյանքում ինչպես կիրագործվեր: Մի խոսքով՝ ՀՅԴ հողային ծրագիրը, նմանվելով էսէռականին, հակոտնյա է եղել հողի մասնավոր սեփականությանը, առք ու վաճառքին, որովհետն աշխատավոր գյուղացիության մեծամասնությունը ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ Հայաստանում այն ժամանակներում, մի շարք հանգամանքների թելադրանքով, դեմ էր արտահայտվում հողի մասնավոր սեփականությանը: Հայ գյուղացիությունը հիմնականում հավանություն է տվել Դաշնակցության, ասել է թե՝ էսէռների հողային ծրագրին: Բայց այդ ծրագրի գործադրումը կյանքում այլ ընթացք ստացավ: Ռուսական սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցության երկու թները՝ մենշնիկները ն μոլշնիկները, դարձյալ ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին վերջնականորեն ձնակերպեցին ն ավարտուն տեսք տվեցին իրենց ագրարային ծրագրերին: Եթե մենշնիկները հանդես էին գալիս հողի մունիցիպալացման, ապա μոլշնիկները՝ հողի ազգայնացման պահանջով: Մենշնիկյան մունիցիպալիզացիայի ծրագրի էությունն այն էր, որ կալվածատիրական հողերը մասնակի հետգնման միջոցով պետք է վերցվեին նրանց տերերից ն հանձնվեին տեղական ինքնակառավարման մարմիններին (մունիցիպալիտետներին), որոնք էլ իրենց հերթին հողը վարձակալության կտային գյուղացիներին: Սրանց կողքին պահպանվելու էր հողի սեփականատեր գյուղացիների կարգախումμը: Ռուսական Սոց.-դեմ. կուսակցության μոլշնիկյան թնը հանդես էր գալիս կալվածատիրական, եկեղացական ն այլ տիպի հողերի անվերապահ μռնագրավման ու ազգայնացման, այսինքն՝ պետականացման պահանջով: Երμ համեմատում ենք էսէռների հողի սոցիալիզացիայի ն μոլշնիկների ազգայնացման ծրագրերը, ապա տեսնում ենք զգալի նմանություն ն նույնքան էլ տարμերություն դրանց միջն: Ե’վ հողի ազգայնացումը, ն’ «սոցիալիզացիան» ենթադրում են հողի մասնավոր սեփականության վերացում: Բայց եթե ազգայնացման ժամանակ հողը դառնում է պետական սեփականություն, ապա սոցիալիզացիայի ժամանակ այն անցնում էր համայնքների, կոոպերատիվների, տեղական ինքնակառավարման մարմինների տնօրինությանը: Էսէռները դեմ էին հողի պետականացմանը նրա համար, որպեսզի այն չընկներ պետական μյուրոկրատական ապարատի ձեռքը ն չարաշահման չենթարկվեր113: Եվ պետք է ասել, որ, իրոք, նրանք ճիշտ էին իրենց մտավախությունների մեջ:

8. Ւ. ԼèԻå8, óêՅ3. ՇՕ÷., Շ.35: ÏքՕãքՅԽԽԵ ոՕոèòè÷åՇêèõ ոՅքòèè 8 ՔՕՇՇèè, Խ., 1917, Շ. 53:

1906 թ. էսէռների կուսակցության ներսում առաջացավ մի խումμ, որը պաշտպանեց հողի ազգայնացման պահանջը: Սրանք շուտով առանձնացան էսէռներից ն հիմնեցին «Ժողովրդական սոցիալիստների» (էնէսների) ինքնուրույն կուսակցությունը114: Համառուսական էսէռական, սոցիալ-դեմոկրատական՝ մենշնիկյան ն μոլշնիկյան կուսակցությունների հայկական հատվածները (կազմակերպությունները) հետնողականորեն պաշտպանում էին իրենց մայր կուսակցությունների ծրագրային պահանջները ինչպես ռազմավարական ու մարտավարական այլ խնդիրներում, այնպես էլ ագրարային հարցում: Ինչ վերաμերում էր ՀԺԿ, ապա նրա հողային ծրագիրը ուներ երկակի μնույթ: Իրենց առաջին ծրագրում սրանք մի կողմից հանդես էին գալիս կալվածատիրական, ուդելային, կաμինետային, վանքապատկան, խոշոր մասնատիրական հողերի ստիպողական (հարկադրական) μռնագրավման ն ըստ աշխատանքային նորմաների երկրագործ ընտանիքներին μաժանելու օգտին115, իսկ մյուս կողմից պահպանվելու էին մանր հողատերերի, ագարակատերերի, գործարանների տարածքներում եղած զեմստվային ն այլ հիմնարկությունների հողատիրման իրավունքները: Մասնավոր սեփականատերերի հողերը պետք է գնվեին պետության հաշվին՝ արդարացի գներով116: Որքան էլ անսովոր հնչի, μուրժուական համարվող այս կուսակցությունը դեմ է արտահայտվել առք ու վաճառքին117: Արտախորհրդարանական քաղաքական ուժերից հողային խնդրի լուծման ամμողջական ն հստակ ծրագիր չունեին «սպեցիֆիկները»: Սրանք թույլատրելի էին համարում թե՛ պետական ն թե՛ մասնավոր հողային սեփականության ձները: Օրինակ՝ Դ. Անանունը Հայաստանում հողային հարցի լուծման ճանապարհին թույլատրելի էր համարում հողի պետականացումը ն դրանք տեղական վարձակալության տալը հող մշակողներին՝ «խրախուսելով թե՛ կոլեկտիվ ն թե՛ անհատական ձեռներեցությունը»118: Պետական հողատիրության կողքին Անանունը անհրաժեշտ էր գտնում նան «նպաստել մասնավոր հողատիրության ինստիտուտի գոյությանը՝ նպատակ ունենալով խրախուսել մարդկանց մասնավոր ձեռներեցությունը»119: ՍԴ Հնչակյանները հողային խնդրում պաշտպանում էին մենշնիկների մունիցիպալացման գաղափարը120: Ինչպես տեսնում ենք, հայ քաղաքական կուսակցությունները, առաջնորդվելով իրենց կուսակցությունների ագրարային ծրագրերով, տարակարծիք էին հողային խնդրի լուծման ուղիների ու μովանդակության հարցում: Այսպես՝ հայ մենշնիկները պաշտպանում էին հողի մունիցիպալացման ծրա117

8. Ւ. ԼèԻå8, նշվ. աշխ., էջ 36: «Ծրագիր Հայ ժողովրդական կուսակցության», Ե., 1919, էջ 11-12: «Ժողովուրդ», 29 սեպտեմ երի 1918թ.: «Ծրագիր....», էջ 11: «Հայաստանի կոոպերացիա», 30 նոյեմ երի 1919թ. (թիվ 19), էջ 581: «Հայաստանի կոոպերացիա», 30 նոյեմ երի 1919թ., էջ 582: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.4045, ց.1, գ.196, թ.7:

գիրը, ՀՅԴ-ն ն էսէռները հողի համայնացման գաղափարը, իսկ Հայ ժողովրդականները վճռականորեն դեմ էին հողերի μռնագրավմանը ն համայնացմանը: Վերջիններս պաշտպանում էին հողի մասնավոր սեփականությունը, μայց ոչ կալվածատիրական հողատիրությունը: Տեսակետերի այս μազմազանությունը խանգարում էր հողային խնդրի արագ լուծմանը: Համեմատության համար ասենք, որ հողային հարցի լուծումը Վրաստանում ավելի իրատես դրվեց ն լուծման ավելի գործնական քայլեր արվեցին, քան Հայաստանում: 1918թ. նոյեմμերին հիմնական կառավարող վրաց սոց.-դեմ. կուսակցության խորհրդակցություններից մեկում որոշվեց հրաժարվել մենշնիկյան մունիցիպալիզացիայի ծրագրից ն հողը որպես մասնավոր սեփականություն ոչ μարչր գներով վա×առել գյուղացիներին121: Այսինքն՝ ընտրվեց հողային հարցի լուծման ստոլիպինյան ուղին: Թույլատրվելու էր հողի ազատ առք ու վաճառք: Հիմնավորելով իրենց այս քայլը՝ վրաց մենշնիկների առաջնորդ Ն. Ժորդանիան գտնում էր, որ ստեղծված պայմաններում անկարելի է մունիցիպալիզացիան կյանքում իրականացնել: Այդ իսկ պատճառով 1918թ. նոյեմμերին գումարված վրաց մենշնիկների 8-րդ խորհրդաժողովը որոշեց՝ պետության հողային ֆոնդը վերածել կտորների (պարցելների) ու մատչելի գներով տալ գյուղացիներին որպես սեփականություն122: Այդ վճռի դեմ μողոքեցին վրաց էսէռները, ազգային-դեմոկրատները, սոցիալիստ-ֆեդերալիստները, μայց զուր: Այն գործադրվեց, μայց ոչ, իհարկե, հստակորեն ն հետնողականորեն: Հողային խնդիրը այլ ընթացք ունեցավ Հայաստանում: Թեն խորհրդարանում հիմնականում տոն տվող ՀՅԴ խմμակցությունը էսէռականի հետ միասին պաշտպանում էր հողի սոցիալիզացիայի գաղափարը, սակայն, երμ խոսք էր գնում դրան օրենքի ուժ տալու ն կենսագործելու մասին, ապա ՀՅԴ խմμակցության մեծամասնությունը ձեռնպահ էր մնում: Նույն կերպ հողերի համայնացմանը դեմ էր արտահայտվում նան կառավարությունը՝ գտնելով, որ դեռնս վաղաժամ է անցնել նման քաղաքականության: Բոլոր խմμակցությունները, թերնս, մեկ հարցում միակամ էին, դա այն էր, որ պետք է վերացվեր կալվածատիրական հողատիրությունը: Հայ խմμակցությունների դրսնորած հետնողականությունը այս խնդրում պետք է μացատրել քաղաքական այն հանգամանքով, որ Հայաստանում մշակելի ու լավորակ հողերը գտնվում էին գերազանցապես մահմեդական կալվածատերերի ձեռքում, ուստի ն պետք էր դրանց զրկել իրենց այդ տնտեսական հենարանից: Հայ ժողովրդականները նույնպես գտնում էին, որ կալվածատիրական հողերը պետք է հանձնել ժողովրդին123: Այսպիսով՝ հայ քաղաքական գրեթե μոլոր կուսակցությունները արտահայտվել են կալվածատիրական հողատիրության վերացման ն հողի պետա121

«Նոր հորիզոն», 24 նոյեմ երի 1918թ., «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 20 նոյեմ երի 1918թ.: «Նոր հորիզոն», 24 նոյեմ երի 1918թ.: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 12 նոյեմ երի 1918 թ.:

կան կամ ինքնավարական-համայնքային սեփականության պայմաններում, դրանք երկրագործ μնակչությանը, ըստ աշխատանքային ն սպառողական նորմաների, μաժանելու օգտին: Նրանք թույլատրելի են համարել հողի մասնավոր սեփականություն միայն փոքր չափերով (ցածր նորմաներով) ն պայմանով, որ այն պետք է մշակվեր միայն երկրագործի ն իր ընտանիքի անդամների սեփական աշխատանքով: Հայաստանի μնակչությանը սովահարությունից փրկելու ն երկրի արտադրողական ուժերը վերականգնելու ու խթանելու ամենահուսալի ուղին նախ սեփական գյուղատնտեսության զարգացումն էր: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր հողային խնդրին սկզμունքային ու վերջնական լուծում տալ: Ամենից առաջ նշենք, որ հողային հարցում առաջին պլանում կանգնած էր ոչ թե հողասակավությունը, այլ հողակարգավորումը, գյուղացիությանը անհրաժեշտ սերմացուով ն գյուղատեխնիկայով ապահովելը: Օրինակ՝ խորհրդարանական հանձնաժողովներից մեկը` պատգամավոր Ս. Թորոսյանի գլխավորությամμ, ուսումնասիրելով Էջմիածնի ու Սուրմալուի գավառները, հանգել էր այն հետնության, որ հողային խնդրում «մտահոգիչը ոչ այնքան հողասակավությունն էր, որքան սերմացու չլինելը»124: Պարզվել է, որ եղած հողերի միայն չնչին մասն է ցանված եղել: Որ Հայաստանի Հանրապետությունում հողային խնդիրը սուր μնույթ չուներ, փաստում էր նան իշխող կուսակցությանը ոչ համակիր «սպեցիֆիկ» Դ. Անանունը ն ուրիշներ125: «Հողի պակասությունը չէ մեզ հաղթող երնույթը,- գրում էր Դ. Անանունը,- այլ հայկական սակավամարդությունը»126: Շիրակի նահանգապետ Կ. Սասունին հայտնում էր, որ «Հայաստանում հողի պակաս չկար»127: Բանն այն է, որ հանրապետության սահմաններում թուրք-մահմեդական տարրերի աստիճանական արտագաղթի հետնանքով գոյացել էին մեծ քանակությամμ անմշակ ու ամայացող հողեր: Խնդիրը միայն սահմանված կարգով ու նորմաներով դրանք կարիքավոր ազգաμնակչությանը μաշխելն էր ն մշակության համար համապատասխան պայմանների (սերմացուի, գործիքների, ոռոգման ն այլն) ապահովումը: Գալով հողային խնդրի խորհրդարանական քննարկումներին` պետք է ասել, որ հողային օրենսդրության μացակայության պայմաններում, ի սկզμանե խորհուրդը որոշեց առաջնորդվել 1917 թ. դեկտեմμերի 16-ի Անդրկովկասյան կոմիսարիատի ն 1918 թ. մարտի 7-ի Անդրկովկասյան Սեյմի ընդունած արքունական, նախկին ուդելային, եկեղեցական, վանքապատկան, մասնավոր հողատերերի (կալվածատերերի), ինչպես նան հիմնարկությունների ն իրավական անձերի կալվածքների μռնագրավման մասին հողային օրենքնե127

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.2, թ.48: «Նոր սերունդ», 17 մարտի 1920թ.: «Հայաստանի կոոպերացիա», 30 սեպտեմ երի 1919թ., էջ 581: Կ. Սասունի, Սայիսյան խռովությունը ն թաթարական ապստամ շրջանները, Պեյրութ, 1968, էջ 152-153:

րով128: Մասնավորապես Սեյմի մարտի 7-ի թիվ 203 օրենքը սահմանում էր հետնյալը. 1. Բացի այն հողաμաժիններից, որ հիշված են ներկա օրենքի 2-րդ հոդվածում, մնացած μոլոր մասնատիրական հողերը ձրիաμար գրավվում են ն կազմում հողային ֆոնդ. 2. Գրավման ենթակա կալվածքների տերերին թողնվում են հողաμաժիններ հետնյալ չափերով. ա) եթե գրավող կալվածքը գտնվում է մի շրջանում, ուր արժեքավոր կուլտուրաների տնտեսություն է վարվում՝ 7 դեսյատին. μ) հացահատիկային տնտեսության շրջանում՝ 15 դեսյատին. գ) գերազանցապես անասնապահական տնտեսության շրջանում՝ 40 դեսյատին129: Ծանոթագրության կարգով տեղեկացնենք, որ հողային կոմիտեներին իրավունք էր տրվում, կախված տեղական պայմաններից, կատարել հողային հավելում հետնյալ չափով՝ առաջին կարգախմμինը մինչն 10 դես., երկրորդինը` մինչն 20 ն երրորդինը` մինչն 50 դեսյատին130: Համաձայն այդ օրենքի՝ μռնագրավման ենթակա մնացած ավելցուկ հողերը վերածվելու էին պետական հողային ֆոնդի ն հողային կոմիտեների կողմից աշխատանքային ու սպառողական նորմաներով (չափաμաժիններով) տրվելու էին աշխատավոր գյուղացիության կարիքները μավարարելու համար: Ինչպես տեսնում ենք, Սեյմի մարտի 7-ի հողային օրենքը առհասարակ չէր վերացնում հողի մասնավոր սեփականության ինստիտուտը, նախկին կալվածատերերին լիովին չէր հողազրկում, այլ միայն հարկադրաμար կրճատում էր նրանց ունեցածի չափը՝ սահմանելով մինչն 7, 15 ն 40 դեսյատին: Ավելացնենք, որ Սեյմի մարտի 7-ի օրենքի Հայաստանում կիրարման դեպքում հողային մեծ ֆոնդ չէր գոյանա: Բանն այն է, որ, ինչպես հայտնի է, Անդրկովկասյան նահանգների մեջ կալվածատիրական հողատիրությունը Երնանի նահանգում թույլ էր զարգացած: Կովկասյան տարեցույցի 1907թ. տվյալներով՝ Երնանի նահանգում (նահանգի վեց գավառներում, առանց Նախիջնանի գավառի) մասնավոր կալվածատիրական հողերը կազմել են ընդամենը 79475 ղեսյատին (կլորացրած ընդամենը 80 հազար դեսյատին) հողային սեփականություն131: Եթե նկատի ունենանք, որ նահանգի հողատերերը եղել են հիմնականում մանր հողային սեփականատերեր ն որ այդ 80 հազար դեսյատինից պետք է դուրս հանվեն ամեն սեփականատիրոջը հասնելիք չափաμաժինները՝ առնվազն 7,15 ն 40 դեսյատինով, ապա այդ 80 հազար դեսյատին հողային ֆոնդը կարող էր շուրջ կիսով չափ կրճատվել:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.203, ց.1, գ.753, թ.8, «Հորիզոն», 10 մարտի 1918 թ.:

ՇáՕքԻèê 3ՅêՅ3Օ8, èԻՇòքóêԼèé è քՅ3ÿՇԻåԻèé ոՕ ԽèԻèՇòåքՇò8ó 3åԽոåոåոèÿ, ՇՕՇò. ՃՇՅòèՅԻè, 1èՓոèՇ, 1918, Շ. 46: «Հայաստանի կոոպերացիա», 15 հունիսի 1919 թ.,

(թիվ 12), էջ 375:

ՇáՕքԻèê 3ՅêՕԻՕ8…, Շ. 46. ÊՅ8êՅ3Շêèé êՅոåԻոՅքԵ ԻՅ1907ã., 1èՓոèՇ, 1906, Շ. 72-80.

Հիմք ընդունելով Անդրկովկասյան Սեյմի հողային օրենքը՝ Հայաստանի պայմանների համար խորհրդարանը 1918թ. դեկտեմμերի 7-ին հատուկ որոշումով գրեթե նույնությամμ ընդունեց Սեյմի հիշյալ հողային օրենքը: Այսինքն՝ նախկին կալվածատերերին թողնվում էին հողաμաժիններ միայն հետնյալ չափերով. ա) արժեքավոր կուլտարաների մշակության շրջաններում՝ 7 դեսյատին. μ) հացահատիկային տնտեսության շրջաններում՝ 15 դեսյատին ն գ) անասնապահական շրջաններում 40 դեսյատին132: Գյուղատնտեսության ն պետգույքերի գլխավոր վարչությանը կից հիմնվեց հողային գլխավոր կոմիտե (նախագահն էր Թ. Տոշյանը), իսկ տեղերում՝ գավառական հողային կոմիտեներ, որոնք ն պետք է կատարեին կալվածատիրական, եկեղեցական, վանքապատկան ն այլ մասնատիրական տիպի կալվածքների գրավման ն դրանք հողազուրկ ու սակավահող μնակչությանը վերաμաժանման գործը: Բացի այդ, ընդունվեց ժամանակավոր հողային կոմիտեների կանոնադրություն: Համաձայն կանոնադրության՝ վերոհիշյալ նորմաներից ավել հողերը անհատույց վերցվում էին նրանց նախկին տերերից ն հանձնվում հողային կոմիտեների իրավասությանը: Հողային կոմիտեները` որպես դեմոկրատական իշխանության մարմիններ, պետք է որոշեին հողազուրկ ն սակավահող գյուղական μնակչության քանակը ն ըստ աշխատանքային ու սպառողական նորմաների (ըստ կարիքի ն մշակելու հնարավորության)` μաժանել ժողովրդին133: Սակայն պետք է նշել, որ հողային կոմիտեների կողմից կալվածատիրական, եկեղեցապատկան ն այլ մասնատիրական հողերի μռնագրավման ու պետականացման գործը կատարվում էր շատ դանդաղ ու անկանոն կերպով134: Հողային վերափոխումների խնդրով մտահոգ էսէռների կուսակցության պաշտոնաթերթը իր համարներից մեկում, զետեղելով Հողային գլխավոր կոմիտեի հայտարարությունը, տեղեկացնում էր, որ արդեն կազմակերպված են գավառական հողային կոմիտեներ, ն նրանք սկսել են ի կատար ածել հողային μարեփոխումների վերաμերյալ օրենքները135: Այդ ամենը հայտարարությունների կարգով կարծես նորմալ էր ընթանում, սակայն իրական կյանքում հողերի μռնագրավումների իրագործումը հանդիպում էր մի շարք դժվարությունների ու արգելափակոցների: Այստեղ հարկ է ուշադրություն դարձնել մի շատ էական հանգամանքի վրա: Հողային խնդրի ձգձգման ու անորոշության պատճառներից մեկն այն էր, որ, եթե հանրապետության հողային իրավասության մարմինները անցնեին, օրինակ, եկեղեցական ու վանքապատկան հողերի μռնագրավման, այդ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.203, ց.2, գ.129, թ.4: «Հորիզոն», 4 հունվարի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.198, ց.1, գ.2, թ.48: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 21 օգոստոսի 1919թ.:

նշանակում էր, որ պետք է μռնագրավվեին նան Ս. Էջմիածնի կալվածքները: Մինչդեռ հանրահայտ է, որ այդ կալվածքների եկամուտներով էին պահվում Գնորգյան ճեմարանը, մատենադարանը, տպարանը, թանգարանը ն այլն: Ուստի՝ խլել այդ հողերը նշանակում էր զրկել հայ ազգին իր նվիրական հիմնարկություններից: Նման քայլը կարող էր առաջ μերել ժողովրդի ընդվզում, ինչպիսին որ տեղի ունեցավ ցարիզմի օրոք՝ 1903-1905 թթ. ընթացքում: Հասկանալի է, որ Դաշնակցությունը հազիվ թե գնար նման քայլի: Եղավ մի պահ, երμ առանձին «տաք գլուխների» պատճառով, որոշ սառնություն ու օտարացում նկատվեց եկեղեցու ն իշխանությունների միջն: Բայց դա հարթվեց: Կառավարությունը չգնաց ինքնասպանության: ՀԺԿ, որը նույնպես ազգային էր, գտնում էր, որ վանքապատկան հողերը առայժմ պետք է մնան անձեռնմխելի (չնայած իրենց ծրագրերում խոսվում էր դրանց μռնագրավման մասին) ն հողային հարցի վերջնական ու համապարփակ լուծումը թողնել Հայոց ապագա Սահմանադիր ժողովին136: Որոշվում է էջմիածնապատկան կալվածքները չμռնագրավել137: Այստեղ մենք տեսնում են երկվություն ու հակասություն հիմնական կառավարող կուսակցության որդեգրած ագրարային ծրագրի ն գործնական քաղաքականության միջն: Հողային խնդրի ձգձգման պատճառներից մեկն էլ այն էր, որ ՀՀ սահմանները վերջնականապես որոշված չէին: Դրա համար էլ իշխանությունները գտնում էին, որ հնարավոր չէ հողային ֆոնդի քանակը ճիշտ որոշել ն հաստատուն հողային վերաμաժանություն կատարել: Այդ իսկ պատճառով շատերը գտնում էին, որ պետք է μավարարվել հողային ժամանակավոր օրենքներով ու մասնակի μարեփոխումներով մինչն որ կլուծվի Հայկական հարցը, կհրավիրվի Միացյալ Հայաստանի Սահմանադիր ժողովը, ն այն ժամանակ հողային խնդիրը արմատական ու համապարփակ լուծում կստանա: Ինքնին հասկանալի է, որ վերը նշված հանգամանքները առաջ էին μերում անորոշություն հողային խնդրի լուծման գործում: Անարդյունավետ էր հողային կոմիտեների աշխատանքը138: Սրանք չունեին ավելցուկ հողերի գրավման ն կարիքավոր գյուղացիներին հատկացման հստակ ծրագիր: Էլ չենք խոսում, որ իրենց աշխատանքի ընթացքում երμեմն թույլ էին տրվում չարաշահումներ ու անարդարություններ: Այսպես, օ136

«Ժողովուրդ», 25 հոկտեմ երի 1918թ.: «Հորիզոն», 31 դեկտեմ երի 1917թ.: Ավելի ուշ` 1920 թ. հունիսի 4-ի հողային օրենքով անգործության մատնված հողային կոմիտեները փոխարինվեցին գյուղնախարարի կողմից նշանակվող հողային հատուկ մարմիններով, որոնք ունեին ավելի լայն իրավասություններ: Երեքական հոգուց աղկացած հողային այս մարմինները նս կոչված էին իրականացնելու մասնատիրական ն լքյալ հողերի պետականացման, դրանք սակավահող գյուղացիներին աշխման, գաղթականության տեղավորման, տեղերում ծագած հողային վեճերի կարգավորման ն այլ խնդիրներ: Այս ուղղությամ որոշ գործնական քայլեր կատարվեցին, սակայն հետագա քաղաքական դեպքերը թույլ չտվեցին շարունակել հողային արեփոխումների գործընթացը:

րինակ, ՀՅԴ Էջմիածնի շրջանային կոմիտեի պաշտոնաթերթը տեղեկացնում է, որ Էջմիածնի ն Սուրմալուի գավառների հողային կոմիտեն հողերի գրավումները փոխանակ կատարելու խոշոր կալվածատերերից, դրանք իրականացում է միայն առանձին մանր հողատերերի նկատմամμ, որոնց տարածքը չի գերազանցում 12-14 դեսյատինը139: «Մենք զարմանում ենք,- հարց է տալիս թերթը,- թե հողային կոմիտեն ինչո՞ւ է մի կողմ թողել հենց իր կողքին ընկած վանքապատկան 500 դեսյատին հողերը ն Շադրլուի Աթարμեկյանների հարյուրավոր դեսյատին տարածությամμ կալվածքները... ն ընկել է հեռավոր գյուղեր ու ընդունում է մանր հողեր»140: «Մեզ համար,- եզրահանգում էր «Արարատյան աշխատավորը»,- մի μան է պարզ, որ մեր հիշատակված հողային կոմիտեն գործունյա ն աշխատունակ չէ»141: Կառավարությունը նախատեսել էր Աթարμեկյանների 460 դեսյատին կալվածքը դարձնել փորձացուցադրական հողամաս142: Այնուամենայնիվ, կիսատ-պռատ կերպով Նոր Բայազետի, Կոտայքի, Ծաղկաձորի, Էջմիածնի շրջաններում հողային կոմիտեների կողմից կատարվեցին հողերի մասնակի պետականացման ն μաշխման ձեռնարկներ143: Այսպես, պատմական մի տեղեկանքից իմանում ենք, որ մինչն 1919թ. վերջերը հողային կոմիտեները ընդունել էին 21 մասնատիրական ն 7 վանքապատկան կալվածքներ՝ ընդամենը 8775 դեսյատին 1439 քառ. սաժեն144: Չնայած հողային հարցի համապարփակ լուծումը ձգձգվում էր, μայց խորհրդարանն ու կառավարությունը աչքաթող չէին անում գյուղատնտեսության զարգացման համար անհրաժեշտ իրավական ն ֆինանսական պայմանների ստեղծումը: Բացի հողային μարեփոխումների ուղղությամμ ձեռնարկված մասնակի քայլերից՝ խորհրդարանն ու կառավարությունը մտահոգ էին գյուղացիական տնտեսությունները անհրաժեշտ սերմացուով ն գյուղտեխնիկայով ապահովելու խնդրում: Հանրապետության իշխանությունները քաջ գիտակցում էին, որ երկրի համար կենսական նշանակություն ուներ գյուղատնտեսության զարգացումը, մանավանդ, որ շատ թարմ էր 1918-1919 թթ. ձմռան աղետալի սովի հիշողությունը: Արդեն 1919թ. մարտի 29-ի օրենքով, գյուղատնտեսական աշխատանքները սկսվելուն պես 50 մլն ռուμլի վարկ μացվեց սերմացու ն գյուղատնտեսական գործիքներ (ինվենտար) ձեռք μերելու համար145: 1919թ. սեպտեմμերին Երնանում μացվեց երկրագործական գործիքների ու մեքենաների կենտրոնական պահեստ146: 1919թ. ամռանը արտասահմանից ստացվեցին 15 հազար

«Արարատյան աշխատավոր», 2 հոկտեմ երի 1919 թ.: «Արարատյան աշխատավոր», 2 հոկտեմ երի 1919թ.: Նույն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.422, թ.27: Ռու են, նշվ. աշխ. հ.Է, Լոս Անճելըս, 1952, էջ 298: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.422, թ.27: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.28, գ.422, թ.27: Նույն տեղում, գ.422, թ.27:

գերանդիներ ու մանգաղներ ն մատչելի գներով վաճառվեցին ազգաμնակչությանը147: Օգնությունը հիմնականում կատարվում էր դրսից: 1919 թ. դեկտեմμերին խորհրդարանը առանձին օրենքով թույլատրում է ֆինանսների նախարարին արտասահմանից գնվելիք սերմացուի ն պարենային այլ մթերքների համար 300 մլն. ռուμլու արտաքին փոխառություն կնքել՝ տասից ոչ ավել տոկոսով148: Գյուղատնտեսական գործիքներ գնելու նպատակով 1920թ. մարտի 1-ին խորհրդարանը μացեց 50 մլն. ռուμլու վարկ: 1920թ. գարնանացանի սերմացու հայթայթելու համար փետրվարի 16-ի օրենքով μացվեց 227500 հազար ռուμլու նախահաշվով վարկ149: Մայիսին հանրապետության գյուղնախարարությունը ձեռք μերեց 9 տրակտոր ն այլն150: Այս ամենով հանդերձ, ՀՀ-ում այլնայլ խնդիրների նման հողային խնդիրը նս ամμողջությամμ վերցրած մնաց չլուծված: Սրա հիմնական պատճառները պետք է փնտրել ոչ միայն կառավարության ու խորհրդարանի ցուցաμերած հապաղման ու անվճռականության, այլ նան հանրապետության կարճատն կյանքի (ժամանակի սղության), երկրի սոցիալ-քաղաքական զարգացման անորոշության, իսկ վերջում՝ դեպքերի ու իրադարձությունների աննպաստ զարգացման մեջ:

4. Գաղթականության հարցերը խորհրդարանում ՀՀ ներքին կյանքի μարդ հիմնահարցերից էր գաղթականության ու որμերի խնդիրը, որը մշտապես գտնվել է խորհրդի ուշադրության կենտրոնում: Այդ նպատակով ստեղծվել էր առանձին՝ «գաղթականության» հարցերի հանձնաժողով: Գաղթականության խնդրով էին զμաղվում նան նախարարների խորհրդի խնամատարության ն ներքին գործերի նախարարությունները: Խորհրդում պարμերաμար լսվել են գաղթականության վիճակի, տեղաμաշխման, պարենավորման, խնամքի, աշխատանքի ն այլ հարցեր: 1918 թ. սեպտեմμերի 1-ի նիստում գաղթականության խնդրի շուրջ հանգամանալի զեկուցումով հանդես եկավ պատգամավոր Ռ. Տեր-Մինասյանը151: Այստեղ 31 կողմով անցնում է սոց.- դեմ. խմμակցության առաջարկած μանաձնը, որով պահանջվում էր շուտափույթ օգնություն հասցնել որμերին ն կազմակերպել գաղթականությանը աշխատանքի մեջ ներգրավման գործը152:

Նույն տեղում, Ֆ.199, ց.1, գ.43, թ.129: Նույն տեղում, Ֆ.202, ց.1, գ.333, թ.44: Նույն տեղում, թ.80: ՀՀ ՆՊ ՊԿԱ, Ֆ.102, ց.1, գ.10, թ.31: «Կառավարության լրա եր», 6 սեպտեմ երի 1918թ.: Նույն տեղում:

1918 թ. սեպտեմμերի 28-ին խորհուրդն ընդունեց նս մի օրենք «Կարիք ունեցող գաղթականների խնամատարության մասին»: Համաձայն այս օրենքի՝ աշխատունակ գաղթականներին տրվելու էր աշխատանք, իսկ անաշխատունակներին՝ նպաստ: Բացի այդ (թիվ 15 օրենքով)՝ յուրաքանչյուր գաղթական ընտանիքի, պետական ազատ, լքված ու անտեր հողերի հաշվին, տրվում էր հողակտոր աշխատող ձեռքերի թվի համեմատ ն այլն153: Մեկ այլ օրենքով (հոկտեմμերի 8-ի) նախատեսվում էր գաղթական կանանց համար μացել պետական ջուլհականոցներ, որոնք պետք է ապահովվեին համապատասխան μամμակահումքով ու սարքավորումներով154: Հայաստանի խորհրդի 1918 թ. հոկտեմμերի 11-ի նիստում դարձյալ լսվեց գաղթականության հարցը: Պաշտոնապես արձանագրված 330 հազ. հոգուց շտապ օգնության կարիք ունեին 10 հազ. որμեր, 25 հազար անճարներ, 1000 հաշմանդամներ (անկյալներ), 26,5 հազար մասնակի օգնության կարիք ունեցողներ155: Կառավարության կազմած նախահաշվով 10 հազար որμի ծախսերը հոգալու համար ամսական պահանջվում էր 1,5 մլն ռուμլի: Գաղթականի դրամական նպաստը օրական կազմում էր 60 կոպ. (մեկ շնչի հաշվով): Գաղթականների սոցիալական պաշտպանվածության համար որպես նվազագույն չափաμաժին յուրաքանչյուր շնչին օրական տրվում էր կես ֆունտ ալյուր156: 1918 թ. հոկտեմμերի 1-ից մինչն 1919 թ. հունվարի 1-ը գաղթականությանը ցույց տրվելիք օգնության ծախսերը, ըստ կառավարության կազմած նախահաշվի, կազմել էին 12736250 ռուμլի (շուրջ 13 մլն. ռուμլի)157: Բացի օրենսդրական ակտեր ընդունելուց՝ խորհրդարանը ժամանակ առ ժամանակ շրջաններ էր գործուղում հանձնախմμեր՝ տեղում մոտիկից ծանոթանալու գաղթականության վիճակին ու խորհրդարանին համապատասխան եզրակացություններ ու առաջարկություններ ներկայացնելու համար: Այսպես՝ 1918 թ. դեկտեմμերին խորհրդարանական հանձնախմμեր գործուղվեցին Սուրմալուի ն Ղամարլուի շրջաններ, ուր գաղթականության դրությունը շատ ավելի ծանր էր: Խորհրդարանի փոխնախագահ Գ. Տեր-Խաչատրյանի (ՀԺԿ) առաջարկով որոշվում է Սուրմալու ն Ղամարլու գործուղվող պատգամավորական հանձնախմμերին լիազորել «տեղում անել կարգադրություններ կառավարության միջոցով»158: Թշվառ գաղթականությանը շուտափույթ ն անհրաժեշտ օգնություն ցույց տալու համար 1918թ. երկրորդ կեսից ՀՀ տարածքը μաժանվել էր տասը գաղթականական շրջանների: Նկատենք, որ Հայաստանում ն Կովկասում գտնվող հայ գաղթականության թվաքանակի վերաμերյալ եղած տվյալները

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.6, Ֆ.199, ց.1, գ.4, թթ.2-3: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86,թ.7: «Կառավարության լրա եր», 15 հոկտեմ երի 1918 թ.: «Հառաջ», 6 ապրիլի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.36, թ.9: «Զանգ», 5 հունվարի 1919 թ.:

հաճախ տարμեր են: Դրա հիմնական պատճառն այն է, որ արնմտահայ գաղթականն ու արնելահայ փախստականը, ըստ քաղաքական հանգամանքի, գտնվել են անընդհատ տեղաշարժերի մեջ, էլ չենք հաշվում այն, որ գաղթականության առանձին խմμեր էլ արտագաղթել էին Անդրկովկասից կամ էլ ներգաղթել այնտեղ: Դրա համար էլ հաշվառող մարմինները հնարավորություն չեն ունեցել գաղթականության թվաքանակի վերաμերյալ ստույգ ն հաստատուն տվյալներ տալ: Խնամատարության նախարարության 1918թ. դեկտեմμերի 6-ի թվագրված թիվ 1 μյուլետենի համաձայն՝ Հայաստանի տարածքում առկա գաղթականության թիվը կազմել է մոտ 350 հազար մարդ. 1) Երնանում (իր արվարձաններով)՝ 75 հազ. գաղթական, 2) Աշտարակի շրջ.՝ 30, 3) Ախտա-Ելենովկա՝ 22, 4) Բաշգառնիի՝ 15, 5) Նոր Բայազետի՝ 38, 6) Դարալագյազի՝ 36, 7) Բաշ-Ապարանի՝ 35, 8) Էջմիածնի՝ 70, 9) Ղարաքիլիսայի՝ 16 ն 10) Դիլիջանի՝ 13 հազար մարդ, ընդամենը՝ 350 հազար գաղթական159: Որոշ հաշվումներով 1918 թ. երկրորդ կեսին գաղթականությունը կազմել է ՀՀ ողջ ազգաμնակչության շուրջ 45 տոկոսը160: Գաղթականությանը կարելի էր μաժանել երկու խմμի (մասի)՝ արնմտահայ ն արնելահայ գաղթականների: Արնելահայ գաղթականներին կարելի է անվանել փախստականներ: Ըստ «Հոսանք» թերթի հրապարակած տվյալների՝ առկա ողջ գաղթականներից 180 հազարը արնելահայ էին, իսկ 170 հազարը՝ արնմտահայ161: Արնելահայ գաղթականները հիմնականում ներկայացնում էին 1918 թ. թուրքական արշավանքի ն արնելահայ մի շարք շրջանների՝ Կարսի, Ալեքսանդրապոլի, Շարուր-Նախիջնանի, Սուրմալուի, Թալինի, Սարդարապատի, Ղարաքիլիսայի ն այլնի μռնազավթման հետնանքով իրենց μնակության վայրերից արտագաղթածները, որոնք դարձել էին փախստական-գաղթական: Սակայն, երμ 1918 թ. վերջերից աշխարհամարտում պարտված թուրքերը հետ են քաշվում Անդրկովկասից ու Արնելյան Հայաստանից, արնելահայ փախստականները կրկին վերադառնում են թուրքերից մաքրված իրենց նախկին μնակության վայրերը: Մինչդեռ արնմտահայ տարագիրները, որոնց մի զգալի մասը դեգերում էր նան Վրաստանում ն Հյուսիսային Կովկասում, կայուն μնակություն չէր կարողանում գտնել ու ներքուտ սպասում էր հայկական հարցի արդարացի լուծմամμ վերադառնալ իր հայրենիք՝ «Երկիր»: Քանի որ Հայկական հարցի լուծումը ձգձգվում էր, ապա մնում էր գաղթականության տեղավորման խնդիրը լուծել հանրապետության տարածքում: Իսկ դա մասամμ հնարավոր էր լինում շնորհիվ այն հանգամանքի, որ տարμեր դրդապատճառներով Հայաստանից արտագաղթում էին շատ այլազգիներ՝ գերազանցապես թուրք-թաթարներ: Ուստի ն դրանց ամայացած գյուղերն ու μնակավայրերը զμաղեցնում էր արնմտահայ գաղթականությունը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, գ.22, թ.4, «Հոսանք», 14 նոյեմ երի 1918 թ.: «Ժողովուրդ», 12 սեպտեմ երի 1918 թ.: «Հոսանք», 14 նոյեմ երի 1918 թ.:

Կառավարության ու խորհրդարանի առանձնահատուկ հոգածության առարկա էր որμերի խնդիրը: 1918թ. հոկտեմμերի 11-ի նիստում ընդունված օրենքով գաղթական որμերի խնամքի ն դաստիարակության գործը պետությունը վերցրել էր իր վրա: Այդ գործի անմիջական վարույթը հանձնվել էր հանրային խնամատարության նախարարությանը: Վերջինս համակարգում μացվել էր հատուկ որμանոցային μաժին: Որμանոց էին ընդունվում մինչն 15 տարեկան ծնողազուրկ կամ անխնամակալ երեխաները162: Դժնդակ պայմաններում հայտնված գաղթականության վիճակը փոքրինչ μարելավելու համար խորհրդարանը ն խնամատարության նախարարությունը համագործակցում էին իրար հետ: Խնամատարության նախարար Ալ. Խատիսյանը կազմել էր գաղթականության խնդրին վերաμերող գործունեության ծրագիր, որին հավանություն է տրվում խորհրդի 1918 թ. դեկտեմμերի 11-ի նիստում163: 1918թ. վերջին (դեկտեմμերին) խնամատարության նախարարության հավաքած տվյալներով՝ Հայաստանում կային մոտ 40 հազար թափառական ու անտեր որμեր, որոնցից տակավին հաշվառման ն պետական ու μարեգործական կազմակերպությունների խնամքի տակ էին վերցվել ընդամենը 15612ը: Հանրապետությունում կային շուրջ հինգ տասնյակի հասնող որμանոցներ, որոնցից ամենամեծը Ալեքսանդրապոլինն էր՝ 1219 որμով164: 1919 թ. մայիսի 1-ից խնամատարության նախարարության ենթակայության որμանոցները իրենց ավելի քան 14 հազ. որμերով ու կահավորանքով հանձնվում են Ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտեի խնամակալությանը165: Հայաստանի կառավարության հետ կայացրած համաձայնությամμ՝ օգնության Ամերիկյան կոմիտեն իր վրա էր վերցրել μոլոր որμանոցների ծախսերը166: Միաժամանակ, ջանքեր գործադրվեցին նոր որμանոցներ μացելու ուղղությամμ: Բացի պետական հաշվառման մեջ գտնվող որμերից՝ կային նան թափառական որμեր: Այսպես, օրինակ, Կարսի մարզի Բեգլի Ահմեդ ն Նախիջնան տեղամասերում կային 1500-ի չափ անապաստան որμեր, իսկ Իջնանի շրջանում մոտ 200167: Նախատեսվում էր անապաստան որμերին նս հանձնել պետական որμանոցներին: Խորհրդարանի տեսադաշտում էր ոչ միայն գաղթականության ու հատկապես որμերի խնամքի ֆինանսական ապահովության, այլն նրանց աշխատանքի մեջ ներգրավելու գործը: Այսպես, օրինակ, 1919 թ. դեկտեմμերին արդեն երկրորդ խորհրդարանի հաստատած մի օրենքով, խնամատա162

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.8: «Զանգ», 5 հունվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, ց.1, գ.22, թ.8, 84: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.41, թ. 90: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.131, թ.133 : «Հառաջ», 6 ապրիլի 1920թ.:

րության ն աշխատանքի նախարարության միջոցով, նախատեսվում էր 2550 որμերի համար μացել 35 արհեստանոց. 7-ը` հյուսնության, 8-ը՝ կոշկակարության, 8-ը` կարուձնի, 4-ը՝ ձեռնարվեստի, 3-ը՝ գուլպայագործի ն 5-ը` ջուլհականոցի168: 1919 թ. սեպտեմμեր-դեկտեմμեր ամիսների հաշվով՝ որμախնամ նպատակների համար խնամատարության ն աշխատանքի նախարարության անունով μացվում է շուրջ 65 մլն ռուμլու վարկ169: Անշուշտ, գաղթականության խնամատարության ոլորտում իշխանության առանձին օղակներ ու անհատ պաշտոնավորներ թույլ էին տալիս չարաշահումներ: Ցավոք, նման երնույթներ դրսնորվում էին կյանքի այլ μնագավառներում: Բայց, կարծում ենք, իրավացի չեն այն քննադատները, ովքեր նման չարաշահումները անվերապահորեն վերագրում են ամμողջ կառավարությանը, իշխանության μոլոր մարմիններին ու պաշտոնավորներին: Պետական իշխանության մարմիններում աշխատում էին մեծ թվով ազնիվ ու իրենց գործին անձնուրացորեն նվիրված մարդիկ, որոնք օրնիμուն տառապում էին ժողովրդի հոգսերով ու կարիքներով, անմիջապես շփվում էին նրա հետ, երμեմն վարակվում էին համաճարակային հիվանդություններով ն նրանց շրջանում նս հաճախակի էին մահվան դեպքերը: Այդպիսի պայծառ դեմքերից մեկն էր, օրինակ, նախարար Արամ Մանուկյանը: Գաղթականության ստվար զանգվածներ կային Վրաստանում, Հյուսիսային Կովկասում ն այլուր: Խորհրդարանը, կառավարությունը միջոցառումներ էին ձեռնարկում գաղթականությանը Վրաստանից, Հյուսիսային Կովկասից, Բաքվից, Իրանից, Հյուսիսային Միջագետքից հայրենիք փոխադրելու ուղղությամμ: Վրաստանի սահմաններում գտնվող հայ գաղթականությանը օգնություն ցույց տալու համար խորհրդարանի հոկտեմμերի 23-ի թիվ 29-րդ նիստում ընդունվում է օրինագիծ Վիրահայ Ազգային խորհրդին 5 մլն ռուμլի միանվագ նպաստ տրամադրելու մասին170: Իսկ նոյեմμերի 16-ին խորհրդի 37րդ նիստում հաստատվում է մի օրինագիծ, որով արտգործնախարարության հաշվեհամարով μացվում է 300 հազար ռուμլու վարկ Իրանում գտնվող հայ գաղթականներին օգնելու համար171: Հայաստանի խորհրդարանն ու կառավարությունը զμաղված էին ոչ միայն արնմտահայ, այլն անդրկովկասյան (Ադրμեջանի ն Վրաստանի) տարμեր շրջաններում հայ ազգաμնակչության անվտանգության ապահովման ն անհրաժեշտության դեպքում նրանց հայրենիք ներգաղթեցնելու խնդիրներով: Ադրμեջանի իշխանությունների վարած հայահալած ու ջարդարարական քաղաքականության հետնանքով գաղթականական (փախստա168

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.333, թթ.41-42: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.86, թ.69, ֆ.202, ց.1, գ.333, թ.41: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 19-20: «Կայծ», 21 նոյեմ երի 1918թ.:

կան) խմμեր էին գոյացել վերոգրյալ հանրապետության գավառներում: Ուստի՝ կենսական անհրաժեշտություն էր դարձել այս կարգախմμի հայ փախստականներին ներգաղթեցնել ն վերաμնակեցնել Հայաստանում: Միայն Նուխիի, Արեշի, Շամախու, Գյոքչայի ն Ղուμայի գավառներից 20 հազար հայերի Հայաստան տեղափոխելու ծախսերի համար 1919 թ. ամռանը օրենք է ընդունվում 9, 7 մլն ռուμլի վարկ μացելու մասին172: 1919 թ. կառավարության, հայրենակցական միությունների ն գաղթականների թափած ջանքերի շնորհիվ Հայաստան ներգաղթեցին միայն 16431 մարդ173: Տարμեր խանգարիչ հանգամանքների պատճառով չհաջողվեց իրագործել հայերի զանգվածային ներգաղթ: 1919 թ. կեսերից ինչպես ողջ հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական կյանքում, այնպես էլ գաղթականության շրջանում կայունացման որոշ միտումներ նկատվեցին. մի կողմից ամերիկյան ալյուրը մեղմեց սովը (հաշվառված գաղթականը կայուն կերպով ստանում էր կես ֆունտ հաց), մյուս կողմից՝ 1919 թ. գարնանից ընդարձակվեցին ՀՀ սահմանները, որոնք գաղթական μնակչության վերաμաշխման ու μնակեցման ավելի մեծ հնարավորություններ էին ստեղծում: Արդեն 1919թ. սեպտեմμերին ընդունված քաղաքացիների գորակոչի մասին օրենքը տարածվեց նան արնմտահայերի վրա174: Եվ վերջապես Փարիզում μացված խաղաղության կոնֆերանսը հույսեր էր ներշնչում, որ դրականապես կլուծվի Հայկական հարցը ն արնմտահայերը հնարավորություն կստանան վերադառնալ Երկիր ն վերականգնել ու շենացնել ավերված օջախները:

Տ. Խորհրդարանը ն կուսակցությունները μնակչության սոցիալական պաշտպանվածության մասին Դրամի արժեզրկման ու ապրանքների թանկացման հետ կապված, խորհրդարանն ու կառավարությունը պարμերաμար կատարում էին μյուջետային հիմնարկությունների աշխատողների աշխատավարձի հավելումներ (ինդեքսացիա): Այդ μանը կատարվում էր խորհրդարանի ընդունած օրենքներին համապատասխան: Օրինակ, 1919թ. ապրիլ ամսին μյուջետային աշխատողներին տրվեց լրացուցիչ մեկամսյա աշխատավարձ: Դրա համար խորհրդարանը թույլ տվեց ֆինանսների նախարարությանը μացել 4,3 մլն. ռուμլու

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.245, ց.1, գ.7, թ.24: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.205, ց.1, գ.575, թ.1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.333, թ.8:

վարկ175: Նույն թվականի մայիս ամսին պետական ծառայողների աշխատավարձը μարձրացվեց 50 տոկոսով176: Ժամանակ առ ժամանակ խորհրդարանն ու կառավարությունը նպաստի կարգով որոշ հատկացումներ էին կատարում սոցիալական անպաշտպան շերտերին: Այդ μանի կարիքը առանձնապես մեծ չափով զգացվեց 19181919թթ. ձմռան ծանր սովի ու համաճարակի շրջանում: 1919թ. հունվարի 8-ին խորհրդարանն օրենք հաստատեց խնամատարության նախարարության անունով 1620 հազար ռուμլի վարկ μացել Հայաստանի տարածքի չքավոր ազգաμնակչությանն օգնություն ցույց տալու համար177: 1919 թ. հունվարին խնամատարության նախարարության ներկայացրած օրինագծով Երնանի չքավոր ազգաμնակչությանը տաք կերակուր μաժանելու ն այլաμնույթ օգնություն ցույց տալու վերաμերյալ μաց է թողնվում 1,6 մլն. ռուμլի178: Օրինագիծը ընդունվում է միաձայն: 1919 թ. ապրիլի 3-ին դարձյալ խնամատարության նախարարության անունով μացվեց 3 մլն ռուμլի վարկ՝ համաճարակի դեմ պայքարելու նպատակով179: Խորհրդարանական քննարկումների ժամանակ ընկերային μնույթի հարցեր ու հարցապնդումներ ամենից ավելի մտցնում էին «ձախակողմյան» խմμակցությունները: Օրինակ՝ 1918թ. նոյեմμերի 8-ի նիստում սոց.-դեմ. խմμակցությունը առաջարկություն արեց ՀՀ μոլոր պետական պաշտոնյաների ու ծառայողների աշխատավարձի նվազագույն չափը սահմանել ամսական 400 ռուμլի180: Այս առաջարկության քննությունը հետաձգվեց անորոշ ժամանակով: Նվազագույն աշխատավարձի μարձրացման մասին սոց.-դեմ. խմμակցության արած առաջարկին որպես մասնակի լուծում՝ 1919թ. հունվարի 7-ին խորհրդի նիստում որոշվեց պետական ծառայողների աշխատավարձը ավելացնել 30 տոկոսով, դրա նվազագույն չափը սահմանել 200 ռուμլուց ոչ պակաս181: «Ձախերը» ժողովրդի սոցիալական կենսապայմանների μարելավման ու μարձրացման ուղղությամμ պահանջներ էին դնում, զգայացունց ելույթներ ունենում: Բայց նրանց չէին հետաքրքրում հանրապետության ֆինանսական հնարավորությունները: ՀՀ-ում գոյություն ուներ μյուջետային հիմնարկությունների ու հաստատությունների աշխատանքի վարձատրության 15 աստիճանանոց սանդղակ: Այդ սանդղակի գագաթին կանգնած էր հանրապետության վարչապետը, այնուհետն գալիս էին նախարարները, խորհրդարանի պատգամավորները, պետական միջին պաշտոնյաները ն այլն: Առաջ գնալով ասենք, որ 1920թ. մար175

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.41, թ.31: Նույն տեղում, թ.38: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919թ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 39: «Կայծ», 30 հունվարի 1919 թ.: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները...», էջ 55: «Կայծ», 17 նոյեմ երի 1918թ.: «Կայծ», 30 հունվարի 1919թ.:

տի 3-ին երկրորդ խորհրդարանն օրենք ընդունեց պատգամավորների կարգախումμը, սկսած 1919թ. սեպտեմμերի 1-ից, 13-րդ կատեգորիայի 3-րդ կարգից փոխադրել 14-րդ կատեգորիայի 3-րդ կարգը: Դրա հետնանքով յուրաքանչյուր պատգամավորի սննդադրամը ամսական ավելացավ 1350 ռուμլով182: Քանի որ տեղական պատերազմների, հայ ժողովրդի կրած զրկանքների ն այլ հայտնի պատճառների հետնանքով Հայաստանի տնտեսությունը քայքայվել էր, այն վերականգնելու ն առաջ մղելու համար ժամանակ էր պահանջվում: Ուստի՝ հասկանալի էր, որ չէր կարող խոսք լինել սեփական միջոցներով ու հնարավորություններով հանրապետության μնակչության սոցիալական կայուն պաշտպանվածության մասին: Ստեղծվել էր մի կացություն, որտեղ խոսքը գնում էր ոչ այնքան ժողովրդի սոցիալական պաշտպանվածության ու որոշակի կենսամակարդակ ապահովելու, որքան պարզապես մարդկանց սոսկ ֆիզիկական գոյությունը մի կերպ պահպանելու մասին: Խնամատարության նախարարության հաղորդած տվյալներով՝ μնակչության ու հատկապես գյուղացիության մի զգալի մասը նյութական առումով փաստորեն գտնվում էր գաղթականի վիճակում ն պետությունից ստանում էր նպաստ: 1919թ. նպաստ ստացող չքավոր ազգաμնակչության թիվը կազմել է 271041 մարդ, որոնցից յուրաքանչյուրը գաղթականի պես օրական ստացել է կես ֆունտ ալյուր183: Նման չափով ալյուրի μաժանումը μնակչությանը որպես նպաստ ամսական պետգանձարանի վրա նստում էր ավելի քան 25 մլն. ռուμլի: Եթե սրան գումարենք նան նպաստ ստացող գաղթականներին, ապա կստացվի, որ նպաստի կարոտ սոցիալական այս չքավոր շերտերին մի կերպ հացով կերակրելու համար ամսական պահանջվել է ավելի քան 54 մլն ռուμլի184: Կարելի է ասել, որ ստեղծվել էր մի վիճակ, երμ հանրապետության ազգաμնակչության շուրջ 40-50 տոկոսը որպես կարիքավոր կամա թե ակամա ապրում էր պետության գանձարանի հաշվին: Այստեղից հասկանալի է դառնում, թե ինչպիսի ծանր կացության առջն էր կանգնած Հայաստանի կառավարությունը: Նման պայմաններում մնում էր ապավինել դրսի՝ արտասահմանյան երկրների ու պետությունների մարդասիրական ու μարեգործական օգնությանը: Պետք է ասել, որ աշխարհամարտից նոր դուրս ելած շատ պետություններ, այդ թվում նան արնմտաեվրոպական, իրենք էլ առանձնապես μարվոք վիճակում չէին: Դրանցից առանձնանում էր, թերնս, միայն ԱՄՆ-ը: Հենց նա էլ եղավ Հայաստանին հիմնական պարենային օգնություն ցույց տվողը: Սկսած 1919թ. գարնանից Հայաստան հասցվեց 1,3 մլն փութ (569 վագոն) ալյուր ն 257 հազ. փութ ցորեն185: Հայաստան μերվեցին նան մեծ քանա182

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.106, թ.12, գ.580, թ.4: «Հառաջ», 6 ապրիլի 1920թ.: Նույն տեղում: Ս. Վրացյան, Հայաստնի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 242:

կությամμ հագուստ, կտորեղեն, դեղորայք, խտացրած կաթ, շաքար, կակաո ն այլ մթերքներ: Տեղեկացնենք, որ 9 ամսվա ընթացքում (1919թ. հունիսից մինչն 1920թ. փետրվար) Հայաստան ներմուծված ավելի քան 5,5 մլն փութ համախառն ապրանքներից 4,2 մլն փութը կամ ընդհանուրի 77 տոկոսը կազմել են միայն ամերիկյան ապրանքներն ու մասնավորապես ամերիկյան օգնության ալյուրը186: Բացի այդ, ինչպես արդեն ասվել է, Ամերիկյան նպաստամատույց կոմիտեն իրականացնում էր 15000 որμերի խնամքը, որոնց վրա ծախսվել էր 90 մլն. ռուμլի: Իսկ մինչ ամերիկյան պարենային օգնությունը կհասներ Հայաստան, նախորդ վեց ամիսների ընթացքում սովից, հիվանդություններից ու ցրտից հանրապետությունում մահացավ մոտ 150 հազար187, իսկ որոշ տվյալներով՝ 180 հազար մարդ188: Գնահատելով ամերիկյան մարդասիրական օգնության նշանակությունը` պետք է ասել, որ ինչպիսին էլ որ եղած լինի ԱՄՆ-ի քաղաքական դերը Հայկական հարցում, այնուամենայնիվ, հայ երախտապարտ ժողովուրդը երμեք չպետք է մոռանա ամերիկյան հայափրկիչ օգնությունը: Այս տեսակետից կեղծ ու զրպարտչական պետք է համարել, օրինակ, պատմաμան Խ. Բադալյանի, էլի առանձին հեղինակների քարոզչական այն պնդումը, երμ «անգլո-ամերիկյան գիշատիչ իմպերիալիզմի» դեմ պայքարի մոլուցքով տարված, ոչ միայն ուրանում են ԱՄՆ-ի ցուցաμերած օգնությունը հայ ժողովրդին, այլն գտնում, որ ամերիկացիները կողոպտում էին Հայաստանը189, ն որ «Ամերիկյան իմպերիալիստները իրենց կողոպտիչ քաղաքականությամμ գերազանցում էին անգլո-ֆրանսիական իմպերիալիստներին»190: Այնուհետն պրոֆ. Խ. Բադալյանը հայտարարում է, որ ամերիկյան արյունոտ իմպերիալիզմը «հազարավոր անմեղ մանուկների (նկատի ունի որμերին- Ա.Հ.) զրկելով սեփական հայրենի հողից, μռնի կերպով փոխադրում էր օվկիանոսի մյուս ափը, որպես ստրուկներ Ուոլլ-ստրիտի մոնոպոլիստների համար»191: Ավելին՝ հեղինակի կույր ատելությունը այնտեղ է հասնում, որ ընդամենը պատահական, չստուգված ու չհաստատված մեկ տեղեկանքի հիման վրա արվում է հետնյալ պատասխանատու եզրահանգումը. «Ամերիկյան իմպերիալիստները ոչ միայն Հայաստանի երեխաներին մասսայաμար քշում էին Ամերիկա, որպես ստրուկներ, այլն ժողովրդի մեջ առաջ էին μերում մեծ թվով զոհեր՝ թունավորումների ճանապարհով»192: Կարծում ենք, վերոհիշյալ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.427, թ.117: Ալ. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 118: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 192, 251: Խ. Հ. Բադալյան, Անգլո-ամերիկյան գիշատիչ իմպերիալիզմի ագրեսիվ քաղաքականությունը Հայաստանում 1919-1920թթ., Ե., 1951, էջ 55-56: Խ. Հ. Բադալյան, նշվ. աշխ., էջ 60: Նույն տեղում, էջ 60-61: Նույն տեղում, էջ 61:

քաղվածքները չի կարելի գնահատել այլ կերպ, քան մարտնչող մարքսիստի հիվանդագին դատողություն:

6. Բանակի ն պաշտպանության հարցերը խորհրդարանում ն կուսակցությունները Ազգային ն ոչ ազգային կուսակցությունները խորհրդարանում հակադիր մոտեցում ունեին հայկական ուժեղ μանակ ունենալու խնդրում: ՀՅԴ ն ՀԺԿ խմμակցությունները, հաշվի առնելով Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը, ոչ միայն արտահայտվում էին ուժեղ μանակ ունենալու օգտին, այլն μոլոր հնարավոր միջոցներով օժանդակում դրան: Սրան հակառակ՝ «ձախակողմյան» խմμակցությունները, պատճառաμանելով ու շահարկելով ժողովրդի նյութական (սոցիալական) ծանր պայմանները, ուղղակի դեմ էին քվեարկում μանակի համար ֆինանսական հատկացումներ տրամադրելուն: Ահա թե ինչ է գրում «Խոսքը» մենշնիկ Հ. Ազատյանի խոսքերով. «Ժողովուրդը քաղցած է, զուրկ աշխատավոր ձեռքերից, իսկ նրա պառլամենտը հնարավոր է համարում ինչ-ինչ նպատակների համար 16 հազար մարդուց μաղկացած զորք պահել` ամսական նրա վրա մոտ յոթ միլիոն ռուμլի ծախսելով: Մեր զորքի քանակն ու նրա վրա արված ծախքերը Հայաստանի համար ոչ թե շռայլություն պետք է համարել, այլ ժողովրդի շահերի դեմ ուղղված մի անորակելի հանցանք»193: Ըստ Հ. Ազատյանի՝ հանցանք էր համարվում μանակ պահելու համար ծախսեր անելը: Ինչո՞ւ էին «ձախերը» նման μացասական վերաμերմունք ցուցաμերում μանակի խնդրում: Նրանց պատկերացմամμ՝ հայկական μանակը գործիք է դաշնակցական կառավարության ձեռքին հարնան հանրապետությունների ու ժողովուրդների նկատմամμ «ավանտյուրիստական» քաղաքականություն իրագործելու ճանապարհին: «Ձախերը» գտնում էին, որ պետական միջոցները պետք է ծախսել պարենավորման գործի վրա ն ոչ թե ռազմական194: Ավելին՝ Հ. Ազատյանը պահանջում էր ըստ էության ցրել զորքը ն դրա փոխարեն մտցնել, այսպես կոչված, ժողովրդական միլիցիայի համակարգ: Ձախակողմյան խմμակցությունների առաջարկությամμ՝ 1919թ. հունվարի 7-ին խորհուրդը օրինագիծ ընդունեց հայկական μանակի մասնակի զորացրման մասին: Հաստատված օրինագծով 25 տարեկանից μարձր հասակ ունեցող զինվորները զորացրվում են195: ՀՅԴ ն ՀԺԿ ազգային խմμակցությունները ընդառաջ գնացին նման քայլի այն պատճառով, որ թուրքական զոր-

«Կայծ», 22 հունվարի 1919թ.: «Կայծ», 13 փետրվարի 1919թ.: «Կայծ», 30 հունվարի 1919թ.:

քը հետ էր քաշվել, հայ-վրացական պատերազմը ավարտվել էր ն այդ ժամանակ Հայաստանին իրական լուրջ վտանգ չէր սպառնում: Ռազմաքաղաքական ն պաշտպանական հարցերի քննարկման կապակցությամμ հաճախ հրավիրվել են խորհրդարանի հայ պատգամավորների խորհրդակցություններ: Այդպիսի մի խորհրդակցություն է գումարվել 1919թ. մարտի 16-18-ին196: Լսելով ՀՀ կառավարության նախագահի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանի զեկուցումը՝ «Հայաստանի սահմաններին սպառնացող վտանգի ն զորքի անկազմակերպ վիճակի մասին» որոշվում է լրացուցիչ 10 մլն ռուμլու վարկ հատկացնել μանակի վերակառուցման ն զորացման համար: Բացի այդ, երկրի պաշտպանության գործը արագացնելու համար կառավարությանը տրվում են լայն իրավունքներ197: Այս խորհրդակցության հրավիրման նախաձեռնողն ու տոն տվողը ՀՅԴ խմμակցությունն էր: Երկրի պաշտպանության ամրակայման ն զորքի վերակառուցման մասին ՀՅԴ խմμակցության կազմած որոշման նախագիծն էլ դրվեց խորհրդակցության աշխատանքի հիմքում: Խորհրդակցությունում ՀՅԴ խմμակցության μանաձնը պաշտպանեց ՀԺԿ խմμակցությունը, իսկ սոց.-դեմ. ն էսէռները մերժեցին երկրի պաշտպանության ամրապնդմանն ուղղված ձեռնարկները: Վերջիններս ցուցադրաμար հեռացան խորհրդակցությունից198: Նման պարագաներում է երնում այս կամ այն կուսակցության ն նրա ընդդիմության պատասխանատու կամ անպատասխանատու լինելը: Հասկանալի է, որ «ձախ» ընդդիմության դիրքորոշումը չէր ծառայում հայրենիքի պաշտպանության շահերին: Գնալով խմμակցությունների միջն առկա նման հակասությունները ավելի էին խորացնում խորհրդարանի ճգնաժամը:

7. Խորհրդի ճգնաժամը ն արձակումը Խորհրդարանում հաճախակի տեղի են ունեցել կոնֆլիկտային միջադեպեր: Հայաստանի խորհրդի փաստորեն ոչ ընտրովի պատգամավորական կազմը իրապես չէր արտահայտում քաղաքական ուժերի հարաμերակցությունը ազգաμնակչության մեջ: Խորհուրդն իր կազմով փաստորեն չուներ ժողովրդական ներկայացուցչություն ն չէր արտահայտում ժողովրդի հավաքական կամքն ու ըմμռնումները: Օրինակ՝ սոց.-դեմոկրատները ն էսէռները խորհրդում ունեին պատգամավորներ, սակայն նրանք լայն աջակցություն չունեին ժողովրդի կողմից: Խորհրդարանն իր շուրջ տասնամսյա գործունեության ընթացքում համարձակություն չունեցավ μարձրաձայն (հրապարակավ) հայտարարել Հա196

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.199, ց.1, գ.27, թթ.193-194: Նույն տեղում, թ.194: Նույն տեղում:

յաստանի անկախության մասին, քանզի նրա պատգամավորների առնվազն կեսը գիտակցաμար ն անգիտակցաμար մերժում էր Հայաստանի անկախությունը: Որ Հայաստանի խորհրդում, ըստ կուսակցությունների, պատգամավորների քանակական հարաμերակցությունը չէր արտացոլում իրականությունը, երնում էր նան 1918 թ. վերջերին տեղի ունեցած Երնանի քաղաքային դումայի ընտրություններից: ՀՅԴ-ն այդ ընտրությունների ժամանակ ստացավ երկու անգամ ավելի ձայն, քան մյուս երեք կուսակցությունները միասին վերցրած199: Ինչպես արդեն ասվել է, առանձնապես սոցիալական հենարան չունեին էսէռական ն սոց.-դեմոկրատական խմμակցությունները: Քաղաքային դումայի ընտրությունների արդյունքով նախատեսված 60 տեղերից սոցիալիստական «ձախ» թնը (էսէռ ն սոց.-դեմ.) ստացավ ընդամենը 4 տեղ200: 1919 թ. սկզμներին ակնհայտ հակասություն էր առաջացել հասարակայնության ն խորհրդարանի պատգամավորության կազմի միջն: Դեռ 1919 թ. հունվարի կեսերից խորհրդարանում ն նրա պատերից դուրս ձայներ էին լսվում նրա արձակման մասին: Հունվարի 17-ին «Զանգում» տպագրվում է առաջնորդող «Խորհրդարանը արձակել» խորագրով201: ՀՅԴ ն ՀԺԿ, խորհրդարանում ստեղծելով կայուն մեծամասնություն, գործնականում այլնս հաշվի չէին նստում «ձախերի» հետ: Պատահում էր, որ նախարարները պարզապես չէին պատասխանում «ձախակողմյան» խմμակցությունների հարցումներին ու հարցապնդումներին202: Այդ իսկ պատճառով 1919 թ. սկզμներից անհետաձգելի խնդիր դարձավ խորհրդի արձակումը ն նոր ժողովրդավարական ընտրությունների ճանապարհով ընտրովի խորհրդարանի ձնավորումը: Խորհրդի ն հասարակայնության միջն այդ առճակատման գագաթնակետը հանդիսացավ 1919 թ. փետրվարի 28-ին խորհրդարանում տեղի ունեցած միջադեպը203: Այդ օրը քվորում չլինելու պատճառով խորհրդարանի հերթական նիստը չկայացավ: Սակայն էսէռների առաջարկով ընդդիմությունը որոշեց հրավիրել մասնավոր խորհրդակցություն: Տեղեկանալով այդ մասին` խորհրդարանի դահլիճում գտնվող հասարակայնության ներկայացուցիչները սպառնալիքների ն ուժի գործադրման միջոցով ձախողում են խորհրդակցության կայացումը: Ամμոխի միջից լսվում են μացականչություններ. «Չե’նք ուզում այսպիսի խորհրդարան», «Մենք պահանջում ենք ընտրովի խորհրդարան», «Դո’ւրս, ինքնակոչ պատգամավորներ»204: Այդ օրերին խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը գտնվում էր Թիֆլիսում: Խորհրդարանի փոխնախագահ, էսէռ Դ. Զուμ199

«Վեմ», Փարիզ, 1934, թիվ Ե., էջ 50: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.203, ց.1, գ.230, թ.29: «Զանգ», 17 հունվարի 1919 թ.: «Կայծ», 7 հունվարի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.404, ց.1, գ.35, թ.1: «Աշխատավոր», 26 մարտի 1919թ., «Կայծ», 16 մարտի 1919թ.:

յանը ուժով հեռացվում է ամμիոնից: Ընդդիմադիր մամուլը հայտնում է, որ Դ. Զուμյանին ամμիոնից հեռացնելու նպատակով երկու կողմնակի անձնավորություններ, նույնիսկ, մաուզեր են հանել, լիցքավորել ու պահել նրա վրա205: Մի քանի պատգամավորների միջամտությունից հետո կրքերը հանդարտվում են ն գրգռված հասարակությունը ցրվում է: Սրանով էլ ավարտվում է խորհրդարանի փետրվարյան միջադեպը: Անշուշտ, սա լուրջ ահազանգ էր Հայաստանի խորհրդի ճգնաժամի ու արձակման մասին: Փետրվարյան միջադեպից մի քանի օր անց՝ 1919թ. մարտի 4-ին, ՀՅԴ Երնանի քաղաքային կոմիտեն հանրապետությունում խորհրդարանի նոր ընտրություններ անցկացնելու վերաμերյալ Հայաստանի քաղաքացիներին ուղղված ընդարձակ դիմում-կոչ հրապարակեց: Նրանում մասնավորապես ասվում էր. «Եթե թանկ է ձեզ համար ձեր իրավունքը, պահանջեցե’ք, որ այս պառլամենտը ցրվի ն նրա տեղը հրավիրվի, ամենամոտիկ ժամանակներում, նոր, ընտրովի ն ժողովրդական պառլամենտ»206: Խորհրդարանի միջադեպը ն նրա ցրելու մասին լուրերը ցավագին կերպով ընդունեցին ձախակողմյան կուսակցությունները: Էսէռների կուսակցության Երնանի կոմիտեն հրապարակեց մի թռուցիկ, որում միջադեպի համար մեղադրվում էր ՀՅԴ կուսակցությունը, որ իμր նա է հասարակությանը գրգռել խորհրդարանի սոցիալիստական թնի դեմ: ՀՅԴ Երնանի քաղաքային կոմիտեն պատասխան հայտարարությամμ հերքեց էսէռների մեղադրանքը՝ պահանջելով փաստացի ապացույցներ207: Նույն կերպ կառավարող կուսակցությանը մեղադրեցին նան սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկները208: Մյուս կողմից այս տխուր միջադեպը կարելի է որակել որպես ոտնձգություն խորհրդարանի, նրա պատգամավորների անձեռնմխելիության իրավունքի վրա: Բայց սրա կողքին կրկին հիշեցնենք, որ Հայաստանի խորհուրդը ընտրովի խորհրդարան չէր: Այնտեղ նստած էին ընդամենը կուսակցությունների ներկայացուցիչները: Հիշեցնենք, որ երμ սկսեց գործել Հայաստանի խորհուրդը, նա չուներ մշակված որնէ կանոնակարգ կամ օրենք՝ իր գործունեության ժամկետի վերաμերյալ: Հայաստանում չկար նախագահ կամ թագավոր, որ, ասենք, աշխարհի մյուս երկրների օրինակով արձակեր խորհրդարանը: Մնում էր, որ նա ինքը արձակեր իրեն: Միայն նա կարող էր խորհրդարանի ընտրությունների մասին օրենք ընդունել ն նոր ընտրություններ նշանակել: 1919 թ. գարնանը խորհրդարանի ներսում առաջացել էին սուր հակասություններ, որոնք էլ μացասաμար էին անդրադառնում նրա աշխատանքների արդյունավետության վրա: Այդ պատճառով 1919 թ. ապրիլի 27-ին խորհուրդն օրենք ընդունեց՝ իր աշխատանքները մեկ ամսով դադարեցնելու ն այդ

«Պայքար», 15 մարտի 1919թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.4047, ց.1, գ.137, թ.2: «Զանգ», 14 մարտի 1919թ.: «Կայծ», 16 մարտի 1919թ.:

ընթացքում խորհրդարանի իրավունքները կառավարությանը հանձնելու մասին209: ՀՅԴ ն ՀԺԿ խմμակցությունների առաջարկած համատեղ օրինագիծը μաղկացած էր երեք կետից. 1. Խորհրդի աշխատանքները դադարեցնել մեկ ամսով, 2. դադարի միջոցին խորհրդի μոլոր իրավունքները հանձնել կառավարությանը ն 3. հանձնարարել կառավարությանը արտակարգ կարնորության դեպքում հրավիրել խորհրդի արտակարգ նիստ210: Տեղեկացնենք, որ այսպիսի պրակտիկա (խորհրդարանը արձակուրդ ուղարկելու վերաμերյալ) առաջինը կիրառվել էր Ադրμեջանում, երμ նրա անկախության հռչակումից անմիջապես հետո` հունիսի կեսերին, օրենսդիր մարմնի իրավունքով Գանձակում գումարվող նրա Ազգային խորհուրդը քաղաքական μարդ ու անկայուն հանգամանքների թելադրանքով, Ադրμեջանի փաստական տեր Նուրի փաշայի ցուցումով, արձակվեց ն ամμողջ իշխանությունը (գործադիր ն օրենսդիր) հանձնվեց Ֆ. Խանխոյսկու նորակազմ կառավարությանը211: Եվ վերջապես թուրքերի ն ապա անգլիացիների կողմից Բաքուն գրավվելուց հետո միայն 1918 թ. դեկտեմμերի 1-ին (շուրջ 6 ամիս անց) թարմացված ու համալրված կազմով (120 պատգամավորներով) վերաμացվեց Ադրμեջանի Ազգային խորհուրդը (խորհրդարանը)` Մ. Ռասուլզադեի նախագահությամμ: Ի դեպ՝ Ադրμեջանի խորհրդարանի 120 պատգամավորական տեղերից 21-ը զμաղեցնում էին հայերը212: Կնշանակի՝ Հայաստանի խորհրդարանի աշխատանքների ժամանակավոր դադարի աշխատաոճը նորություն չէր ն այն ժամանակների արտակարգ իրավիճակների թելադրանքով այդպիսի քայլի հավանաμար դիմել են նան ուրիշ երկրները: Ս. Վրացյանը վկայում է, որ Հայաստանի խորհրդի այս արձակուրդով փաստորեն վերջ տրվեց նրա գործունեությանը, թեն մայիսի վերջին ն հունիսի սկզμին գումարվեց նս մի քանի նիստ213: Այդ մեկ ամսվա ընթացքում (ապրիլի 27-ից մինչն մայիսի 27-ը կոալիցիոն կառավարությունը հասցրել էր ընդունել ու հրապարակել 99 օրենք: Ընդ որում` դրանցից 96-ը նախարարների խորհրդում ընդունվել էր միաձայն ն միայն 3-ը՝ ձայների մեծամասնությամμ: Կառավարության հաստատած օրենքներից 70-ը իր ժամանակին անցել էին խորհրդարանի հանձնաժողովների քննարկումների խոհանոցով214: Բայց այդ մեկամսյա արձակուրդը ամեննին էլ չհաղթահարեց խորհրդարանի ճգնաժամը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 32: «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Ե., 1919, էջ 61, «Կայծ», 15 հունիսի 1919 թ.: «Աշխատանքի դրոշակ», 23 հունիսի 1918 թ., «Կայծ», 13 փետրվարի 1919 թ.: «Ժողովրդի ձայն», Թիֆլիս, 3 դեկտեմ երի 1918 թ.: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 253: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 88:

Սովորաμար քաղաքակիրթ, խորհրդարանական երկրներում օրենքներն ընդունում է օրենսդիր մարմինը՝ խորհրդարանը: Բայց հեղափոխական, անցման ժամանակաշրջաններում չի μացառվում, որ ժամանակավորապես օրենքներ ընդունի նան կառավարությունը: Օրինակ, մինչն օրենսդիր մարմնի ձնավորումը այդպիսի քայլի են դիմել Ռուսաստանի Ժամանակավոր կառավարությունը, խորհրդային կառավարությունը, Անդրկովկասյան կոմիսարիատը ն այլն: Սակայն Հայաստանի պարագայում արտասովորն այն էր, որ կառավարությունը յուրացնում էր արդեն գործող օրենսդիր մարմնի լիազորությունները՝ նրան ուղարկելով հարկադիր արձակուրդ: Ինչպես կտեսնենք հետագայում, Հայաստանի խորհրդի ապրիլի 27-ի մեկամսյա արձակուրդը վատ նախադեպ հանդիսացավ Հայաստանի հետագա խորհրդարանական գործունեության համար: Եվ ահա Հայաստանի կառավարությանը տրված` խորհրդարանի օրենսդրական լիազորությունների մեկամսյա ժամկետի վեջրին օրերին ընդունվեցին երկու շատ սկզμունքային ն առարկությունների տեղիք տվող ակտեր, որոնք էլ ավելի խորացրին խորհրդարանական ճգնաժամը ն ի վերջո դարձան նրա արձակման հիմնական շարժառիթը: Նկատի ունենալով, որ մոտենում է Հայաստանի անկախության առաջին տարեդարձը ու հաշվի առնելով մի շարք ներքին ու արտաքին հասունացած անհետաձգելի հանգամանքներ, կառավարությունը համարձակություն վերցրեց իր վրա ընդունելու երկու պատասխանատու օրենքներ՝ «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի անկախության մասին» ն սրանից μխող «Հայաստանի խորհրդի համալրման մասին»: 1919 թ. մայիսի 26-ին նախարարների խորհուրդը ընդունեց օրենք «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի անկախության մասին»: Օրենքն ընդունվել էր կառավարության անդամների հետնյալ ձայնատվությամμ՝ 5 կողմ, 1 դեմ ն 1 ձեռնպահ215: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 27-ին, դրան հաջորդեց մյուս օրենքը (ակտը) «Հայաստանի խորհրդի համալրման մասին»: Օրենքն ընդունվել էր 6 ձայնով ընդդեմ 2-ի216: Այս վերջին ակտը կազմում էր առաջինի տրամաμանական շարունակությունը: Կառավարությունը ելնում էր այն գաղափարից, որ Միացյալ Հայաստանը պիտի ունենար նան միացյալ խորհրդարան: Այսինքն՝ ՀՀ խորհրդարանը պետք է համալրվեր արնմտահայ ներկայացուցիչներով: 1919 թ. մայիսի 28-ին Հայաստանի անկախության առաջին տարեդարձի օրը` որպես պատմական հարմար պահ, պաշտոնապես կատարվեց համապատասխան հայտարարություն: Երկու ակտերն էլ հրապարակվեցին մայիսի 28-ին: Փաստական անճշտություն պետք է համարել այն, որ «Հայ ժողովրդի պատմության» ակադեմիական հրատարակության 7-րդ հատորում

«Ժողովուրդ», 11 հունիսի 1919 թ.: Նույն տեղում:

1919 թ. մայիսի 28-ի պատմական ակտի մասին որոշման ընդունումը վերագրվել է ոչ թե Հայաստանի կառավարությանը, այլ խորհրդարանին217: Անխակության տարեդարձի տոնակատարության կապակցությամμ կազմակերպված Հայաստանի խորհրդի ու կառավարության հանդիսավոր նիստում, որն ի դեպ նախագահել է կրթության նախարար Գ. Մելիք-Ղարագյոզյանը (ՀԺԿ), վարչապետի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանն իր μացման խոսքից հետո կարդաց հետնյալ պաշտոնական հայտարարագիրը (հռչակագիրը). «Հայաստանի ամμողջությունը վերականգնելու ն ժողովրդի լիակատար ազատությունն ու μարգավաճումն ապահովելու համար Հայաստանի կառավարությունը, համաձայն μովանդակ հայ ժողովրդի միահամուռ կամքի ն ցանկության, հայտարարում է, որ այսօրվանից Հայաստանի μաժան-μաժան մասերը մշտնջենապես միացած են իμրն անկախ պետական միություն: Ուղիղ մեկ տարի առաջ ռուսահայերի համագումարից ընտրված Հայոց ազգային խորհուրդը հայտարարեց իրեն Անդրկովկասյան հայկական գավառների μարձրագույն իշխանություն: Ազգային խորհրդի կազմած կառավարությունն այդ քաղաքական ակտի մասին պաշտոնապես պետությունների ներկայացուցիչներին հայտնելուց հետո այս մի տարվա մեջ փաստորեն հաստատել է իր իշխանությունը Անդրկովկասի հայկական գավառներում: 1919 թ. փետրվար ամսին Երնան քաղաքում կայացած Արնմտահայ երկրորդ համագումարը հանդիսավոր կերպով հայտարարեց, որ նա Հայաստանը միացյալ ն անկախ է ճանաչում: Այժմ Անդրկովկասում ն Օսմանյան կայսրության սահմաններում գտնված պապենական հայկական հողերի միացման ն անկախության այս ակտը կատարելով, Հայաստանի կառավարությունը հայտարարում է, որ Միացյալ Հայաստանի պետական ձնն է ռամկավար հանրապետությունը, ն որ ինքը հանդիսանում է միացյալ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը: Հայաստանի կառավարությունը սույն ակտը հրատարակում է 1919 թ. ապրիլի 27-ի պառլամենտի որոշմամμ կառավարությանը տրված հատուկ լիազորությունների հիման վրա»: Նախարարների խորհրդի նախագահի ն արտ. գործ. նախարարի փոխանորդ՝ Ալ. Խատիսյան Ներք. գործ. նախարարի փոխանորդ՝ Ս. Մանասյան Զինվորական նախարար՝ զոր. Քր. Արարատյան Արդարադարտության նախ. փոխանորդ՝ Հ. Չմշկյան Հանր. կրթ. նախարարի փոխանորդ՝ Գ. Մելիք-Ղարագյոզյան Խնամատարության նախարար՝ Ս. Թորոսյան Պարենավորման նախարար՝ Ք. Վերմիշյան Ելնմտյան նախ. փոխանորդ՝ Գ. Ջաղեթյան Գործերի կառավարիչ՝ Գ. Խատիսյան

«Հայ ժողովրդի պատմություն» (Հայկ. ՍՍՀ ԳԱ հրատ.) հ. 7, Երնան, 1967, էջ 52:

28 մայիսի 1919 թ., ք. Երնան218: Ինչպես տեսնում ենք, հայտարարագրի տակ ստորագրել են նան Ժողովրդական կուսակցության նախարարները: Սակայն Գ. Մելիք-Ղարագյոզյանն իր հուշերում գրում է, որ ինքը Միացյալ Հայաստանի ակտի ընդունման օրը ներկա չի եղել կառավարության նիստին219: Ալ. Խատիսյանի ընթերցած այս հայտարարագիրը ընդունվեց որոտընդոստ կեցցեներով ու ծափողջույններով: Ապա նույն ճառը ն հայտարարագիրը կարդացվեց ֆրանսերեն լեզվով դաշնակից պետությունների ներկայացուցիչների համար220: 1919 թ. մայիսի 28-ի անկախության օրը Երնանում անցկացվեց շքերթ, զորահանդես, տոնախմμություններ, հայտարարվեց համաներում (ամնիստիա), հուշարձանի կառուցման մրցանակաμաշխություն, հանգանակվեց 100 հազար ռուμլի «Ազատության զոհերին» հուշարձան կառուցելու համար221: Ավելի ուշ՝ օգոստոսի 29-ին, Ս. Աստվածածնի վերափոխման օրը, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գնորգ Ե. ս. պատարագ մատուցելով՝ օրհնեց ու սրμագործեց Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի տոնը: Միաժամանակ, Մայր Աթոռ ս. Էջմիածնի կողմից Հայաստանի անկախության փոխառության ֆոնդին նվիրաμերվեց 1 մլն ռուμլի222: Հայաստանի կառավարության մայիսի 28-ի ակտը առանձին շրջաμերականով ողջունեցին ՀՅԴ μյուրոն, ՀՅԴ «Երկրի» Կենտրոնական կոմիտեն, կուսակցության այլ ղեկավար մարմիններ: ՀՅԴ μյուրոյի հայտարարության մեջ ասված է. «ՀՅԴ Բյուրոն պատմական վարկյանի խոր գիտակցությամμ ջերմապես ողջունում է Հայաստանի միացման ն անկախության ակտի պաշտոնական հայտարարությունը»223: Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի մասին ակտը ուրախությամμ ողջունեցին պետական ն հասարակական շատ կազմակերպություններ, այդ թվում` Հայաստանի կոոպերատիվների միությունը՝ Հայկոոպը224: Անհետաքրքիր չէ նշել, որ Հայաստանի անկախության առաջին տարեդարձը հեռագրով շնորահվորել են Ադրμեջանի խորհրդարանն ու կառավարությունը225: Մայիսի 28-ի Հայաստանի երկու հատվածների միացման մասին կառավարության հայատարարությունը սրտագին ողջունեց նան Արնմտահայ գործադիր մարմինը226:

ՀՀ ՊԿՊԱ Ֆ. 199, ց. 1, գ. 56, թ. 15, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 84, գ. 282, թ.10, նան «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան, Կ. Պոլիս, 1919, էջ 86-87: Բան եր Հայաստանի արխիվների, Ե., 2002, թիվ 1, էջ 94: «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 80-81: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 404, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 112: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 176, թ. 22: «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 88: «Հայաստանի կոոպերացիա», 1 հուլիսի 1919 թ. (թիվ 13), էջ 384: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 201, ց. 1, գ. 43, թ. 25: «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 92:

Այս ակտի գերնպատակը՝ մեկ ազգ, մեկ հայրենիք, մեկ կառավարություն գաղափարի որպես պետական քաղաքականության աստիճանական իրագործումն էր: «Այդ ակտի նպատակն էր,- մտահանգում էր Ս. Վրացյանը,արագացնել հայ ժողովրդի երկու հատվածների միությունը ն հայտարարել ի լուր աշխարհի հայ ժողովրդի անհողդողդ կամքը՝ անկախ պետական կյանքով ապրելու»227: Արված հայտարարությունը պետք է արմապնդվեր գործնական քայլերով: Նախատեսվում էր, μանակցելով արնմտահայ քաղաքական շրջանակների հետ, կազմել միացյալ Հայաստանի կառավարություն ն միացյալ խորհրդարան228: Այս պատմական նշանակություն ունեցող հայտարարությունը ՀՅԴ ն ՀՀ կառավարության հանպատրաստի ինքնագործունեության արդյունք չէր, այլ նախապատրաստվել էր քայլ առ քայլ, նախընթաց պատմաքաղաքական դեպքերի ու իրադարձությունների տրամաμանությամμ: 1918 թ. դեկտեմμերի սկզμին խորհրդարանի ն կառավարության որոշումով Եվրոպա մեկնող ՀՀ պատվիրակությանը հանձնարարական էր տրվել Փարիզի խաղաղության համաժողովում պաշտպանել Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի գաղափարը229: Զորավար Գ. Ղորղանյանը հայտնում է, որ Փարիզում գտնվող Ազգային պատվիրակության նախագահ Պողոս Նուμար փաշան ավելի վաղ՝ 1918 թ. նոյեմμերի 30-ին, «Դաշնակիցներին հաղորդել էր Միացյալ Հայաստանի անկախ պետության ստեղծման մասին»230: Մեկ այլ հաղորդագրությամμ իրազեկվում է, որ 1918 թ. դեկտեմμերի 17-ին դաշնակից երկրների գիտությամμ Պողոս Նուμար փաշան արել է Արնմտյան Հայաստանի (վեց վիլայեթների) ն Կիլիկիայի միացյալ անկախության հայտարարություն ն այդ հիման վրա նույնիսկ կազմվել կառավարություն: Այս կապակցությամμ ռամկավար գործիչ ու պատմաμան Ա. Դարμինյանը հետնյալ պարզաμանումն է անում: Ազգային պատվիրակությունը գտնում էր, որ Տաճկահայաստանի ն Ռուսահայաստանի հարցերը չպետք է միացնել իրար ն նման ձնով կատարել միացյալ Հայաստանի հայտարարությունը: Պ. Նուμարը պատճառաμանում էր, որ քանի դեռ Ռուսաստանը իր վերջնական խոսքը չի ասել Ռուսահայաստանի խնդրում, ուստի «Տաճկահայաստանի հարցը պետք է անջատ պահել, որպեսզի դաշնակից պետությունները ռուսական հարցը պատճառ չդարձնեն տաճկահայ դատի լուծման ձգձգման համար»231: Պողոս փաշայի ն արնմտահայ շատ գործիչների մտավախությունն այն էր, որ վաղ թե ուշ Ռուսաստանը պիտի գրավի Հայաստանը232: Փաշայի այս μացատրությունից կարելի է հասկանալ այն, որ նա ուզում էր հասնել

Ս. Վրացյան, Բանակցություններ Ազգային պատվիրակության ն ՀՀ միջն, Պոսթըն, 1920, էջ 6: Նույն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 183, թ. 7: «Վեմ», 1934, Ե., էջ 29-30: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 419: Ս. Գ. Öիզմեճյան, նշվ. աշխ., էջ 397:

Տաճկահայաստանի (եթե հնարավոր էր նան Կիլիկիայի հետ) ինքնուրույն անկախության հռչակմանը, ինքն էլ դառնար նրա վարչապետը: Այս ակնկալությամμ էլ կազմվեց նույնիսկ կառավարություն: Պողոս փաշայի գլխավորած կաμինետում ընդգրկվել էին Գաμրիել Նորատունկյանը (արտ. գործ. նախարար), Ոսկան Մարտիկյանը (ներք. գործ. նախ.), Արշակ Չոպանյանը (կրթության ն արվեստի նախ.) ն ուրիշներ233: Հասկանալի է, որ այս ամենը կատարվեց ն մնաց փաստորեն թղթի վրա: Այս առթիվ Ա. Ահարոնյանը Փարիզից արտ. գործ. նախարար Ս. Տիգրանյանին ուղղված 1919 թ. ապրիլի 24ի թվագիր նամակում հայտնում էր. «Ձեզ հեռագրել եմ, որ այստեղ Պողոս փաշայի կառավարություն գոյություն չի ունեցել ն չունի:234 Սրան հակառակ Արնմտահայ ազգային պատվիրակությունը օտարոտի վերաμերմունք ցուցաμերելով դեպի իրական Հայաստանի Հանրապետությունը՝ Արնմտյան Հայաստանը հակադրում էր ՀՀ-ը: Պողոս փաշան ՀՀ գոյությունը համարում էր նույնիսկ վնասակար Հայկական դատի համար235: Այդ հիման վրա նա նույնիսկ դիմակայել է օտար պետությունների կողմից ՀՀ ճանաչմանը՝ գտնելով, որ «դա իμր կարող է թուլացնել Տաճկահայաստանի դատը: Իսկ այդ գործում փաշային օգնել է նան Անդրանիկը»236: Ինքնին հասկանալի է, որ նման դիրքորոշումն ու վերաμերմունքը չէր կարող նպաստել Հայկական հարցի ամμողջական լուծմանը: Հայ ժողովրդի իրական կառավարությունն ու ուժը ոչ թե Փարիզում էր, այլ μուն Հայաստանում: Աշխարհամարտի հաղթական ավարտից ու Թուրքիայի պարտությունից հետո Հայաստանի իշխանությունները պաշտպանեցին Միացյալ Հայաստանի գաղափարը ն հնարավորության սահմաններում ձեռնամուխ եղան դրա իրագործմանը: Միացյալ Հայաստանի (այսինքն` Հայաստանի Արնելյան ն Արնմտյան հատվածների միավորման մասին) գաղափարին ժամանակի պարμերական մամուլում առաջին անգամ հանդիպում ենք 1918 թ. դեկտեմμերին: ՀԺԿ Երնանի կոմիտեի պաշտոնաթերթ «Ժողովրդի» դեկտեմμերի 8-ի համարում «Ազատ Հայաստան» խորագրով հրապարակման մեջ որոշակիորեն արծարծվում էր Միացյալ ն Ազատ Հայաստանի գաղափարը. «Միացյալ ն Ազատ Հայաստան՝ դա կլինի արմատական լուծումը Հայկական հարցի, դա կլինի ամենանպատակահարմարը թե՛ միջազգային խաղաղության ն թե՛ հայ ժողովրդի շահերի տեսակետից»237: Միացյալ ն Ազատ Հայաստանի գաղափարը առաջին անգամ հրապարակավ հռչակեց ու պաշտպանեց 1919 թ. փետրվարի 6-13-ին Երնանում հրավիրված Արնմտահայերի երկրորդ համագումարը, որը ներկայացնում էր շուրջ 200 հազար արնմտահայերի:

«Արձագանք», Եկատերինոդար, 10 հունվարի 1919 թ.: «Դաշնակցական կառավարության դոկումենտներից», Ե., 1922, էջ 10: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 274: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 431, թ. 62: «Ժողովուրդ», 8 դեկտեմ երի 1918 թ.:

Համագումարում ձայների մեծամասնությամμ ընդունված քաղաքական μանաձնի թիվ 5 կետով հանձնարարվում էր նորընտիր Գործադիր մարմնին՝ «գործնական քայլեր անել Արարատյան Հանրապետության կառավարության ն խորհրդարանի հետ Միացյալ, Ազատ Հայաստանի անկախությունը հայտարարելու ն մեկ համազգային միություն իրականացնելու համար238: Բանաձնի այս կետին դեմ են արտահայտվել միայն Ռամկավար կուսակցության հինգ անդամները: Վերջիններս որպես μողոքի նշան հայտարարություն արեցին ն հրաժարվեցին մասնակցել համագումարի հետագա աշխատանքներին239: Այս կապակցությամμ նրանք հանդես եկան մի ընդարձակ հոդված-հայտարարությամμ «Ինչո՞ւ հեռացանք արնմտահայ Բ համագումարից» վերտառությամμ, որում փորձում էին պարզաμանել ու հիմնավորել համագումարից իրենց հեռանալու դրդապատճառները»240: Բայց պետք է ասել, որ գաղթականության խնդրում ՀՅԴ ն Հայ ռամկավար կուսակցությունները հիմնականում համագործակցել են իրար հետ: Ինչնէ, ձայների մեծամասնությամμ μանաձնը ընդունվեց ն ինը հոգուց μաղկացած նորընտիր Գործադիր մարմինը պետք է μանակցեր Պողոս Նուμարի, ՀՀ կառավարության ու խորհրդարանի հետ Միացյալ, Ազատ Հայաստանի պետական-օրենսդրական հիմքերը ստեղծելու նպատակով: Արնմտահայերի համագումարը փետրվարի 13-ի իր վերջին նիստում ողջույնի նամակով դիմում է հանրապետության վարչապետին, որում մասնավորապես ասվում էր. «Համագումարը հավատացած է, որ Արարատյան Հանրապետության կառավարությունը կը փութա օր առաջ հայտարարել Միացյալ, Ազատ Հայաստանի անկախությունը ն գործնական քայլեր առնել միացումը իրականացնելու համար կյանքի մեջ»241: Համագումարը նույն μովանդակությամμ դիմել է նան Հայաստանի խորհրդարանին՝ հավատացած լինելով, որ խորհրդարանը չի ուշացնի իր որոշումը242: Համագումարից հետո նորընտիր գործադիր մարմինը դիմեց Հայաստանի կառավարությանը` առաջարկելով «հայտարարություն անել Միացյալ Հայաստանի մասին»243: Ահա սրանք էին այն հիմնական կռվաններն ու շարժառիթները, որոնք մղեցին կառավարությանը Հայաստանի երկու մասերի միացման վերաμերյալ հայտարարություն անելու: Կառավարության մյուս քայլը խորհրդարանը արնմտահայ ներկայացուցիչներով համալրելն էր: Դրա համար նս կային հիմքեր: Տաճկահայ գաղթականությունը իրեն խորթացած էր զգում Արարատյան Հանրապետությունում, ն ինչպես հարկն է, չէր մասնակցում երկրի հասարակական-քաղաքա238

«Համառոտ տեղեկագիր Արնմտահայ երկրորդ համագումարի», Ե., 1919 էջ 13-14: «Ժողովուրդ», 28 փետրվարի 1919 թ.: «Վան-Տոսպ», 31 մարտի 1919 թ.: «Համառոտ տեղեկագիր....» էջ 17, Ս. Վրացյան, Բանակցություններ ազգային պատվիրակության ն ՀՀ միջն, Պոսթըն, 1920, էջ 4-5: «Համառոտ տեղեկագիր....», էջ 18: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199,ց.1, գ. 14, մաս 1, թ. 30:

կան կյանքին: Նրանք գտնում էին, որ «Հայաստանի կառավարությունը հավասար աչքով չի նայում ռուսահայ ն տաճկահայ գաղթականությանը»244: Դեռ 1918 թ. վերջերին արնմահայ գործիչ Արսեն Կիտուրը դժգոհություն էր արտահայտում այն μանից, որ տաճկահայը չունի իր ձայնը ՀՀ խորհրդարանում, «որ կարող լիներ խոսելու իր ցավերի մասին»245: Նախարարների խորհրդի կողմից մայիսի 27-ին հաստատված ն հաջորդ օրը հրապարակված օրենքով, որպես երկու Հայաստանների իրական միացման արտահայտություն, որոշվեց Հայաստանի խորհրդի կազմը համալրել արնմտահայերի 12 ներկայացուցիչներով: Օրենքում ասված էր. «Հրավիրել Հայաստանի խորհրդի նիստերին մասնակցելու որպես խորհրդի լիիրավ անդամներ՝ Արնմտահայ գործադիր մարմնի կողմից ընտրված 12 ներկայացուցիչներ»246: «Մշակ» թերթը տեղեկացնում էր, որ դեռ մարտ ամսին ՀՅԴ Հայաստանի կազմակերպությունը ն ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցությունը հարց էին μարձրացրել 12 արնմտահայ ներկայացուցիչներ խորհրդարանում ներգրավելու մասին247: Նախատեսված էր, որ արնմտահայ 12 պատգամավորների ներգրավումից հետո խորհրդարանը պիտի ունենար միայն մեկ նիստ՝ կառավարությանը նոր լիազորություններ տալու համար ն պիտի ցրվեր՝ տեղի տալով նոր ընտրովի խորհրդարանին248: Իհարկե, նախատեսված էր նան կառավարության ակտերի վավերացումը խորհրդարանում: Սակայն դեպքերն այնպես զարգացան, որ անհնարին դարձավ «ակտի» քննարկումը, իսկ մի քանի օր անց խորհրդարանը ինքնալուծարման ենթարկվեց: Բայց այստեղ մտահոգություն է առաջացնում այն հանգամանքը, որ վերոհիշյալ արնմտահայ 12 ներկայացուցիչները ըստ կուսակցական պատկանելության եղել են դաշնակցականներ կամ նրանց հարողներ: Մինչդեռ մենք գիտենք, որ Կովկաս ապաստանած արնմտահայ գաղթականության մեջ զգալի կշիռ ու ազդեցություն ունեին Հայ ռամկավարները ն անաչառ մոտեցման դեպքում այդ 12 անդամների թվում պետք է որ լինեին նան ռամկավարներ: Բայց քանի որ նրանք հեռացել էին համագումարից ն Արնմտահայ նորընտիր գործադիր մարմինը μաղկացած էր միայն դաշնակցական ներկայացուցիչներից, ուստի ն նրա ընտրած 12 ներկայացուցիչներն էլ կուսակցական պատկանելությամμ դաշնակցականներ էին կամ ՀՅԴ համակիրներ: Դրանք էին՝ Կարո (Արմեն) Սասունին, Վաղարշակ Յոխիկյանը, Արսեն Կիտուրը, Վահագն Քրմոյանը, Հմայակ Մանուկյանը, Արմենակ Մաքսապետյա-

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 144, թ. 2: «Կայծ», 29 դեկտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 114, գ. 27, թ. 213, Ֆ. 200, ց.1, գ. 282, թ. 9: «Սշակ», 20 մարտի 1919 թ.: «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 96:

նը, Զավեն Կորկոտյանը, Վարդան Առաքելյանը, Հայկ Կոսոյանը, Վան-Փուշը, Հայրապետ Հայրապետյանը ն Արտաշես Միրզոյանը249: Մեր կարծիքով, անշուշտ, իրավական, էլ չենք ասում μարոյական տեսակետից պատշաճ չէր ու կառավարության իրավասությունից միանգամայն դուրս էր խորհրդարան ինչ-որ թվով պատգամավորներ հրավիրելու մասին որոշում կայացնել: Եթե մայիսի 28-ի միացման ակտը այսպես թե այնպես կարելի էր օրինական համարել այն մեկ անգամ նս վավերացնելով խորհրդարանում, ապա ոչ մի կերպ չի կարելի արդարացնել կառավարության որոշումը 12 արնմտահայ ներկայացուցիչներ խորհրդարան ներգրավելու մասին: Այդուհանդերձ, որոշումն արդեն կայացվել էր ու դարձել իրողություն: Ինքնին հասկանալի է, որ կառավարության որոշմամμ 12 թուրքահայ ներկայացուցիչների մուտքը խորհրդարան ապահովում էր ՀՅԴ-ի կայուն մեծամասնությունը, որն էլ մեծ անհանգստություն ու վրդովմունք առաջ μերեց ընդդիմության շրջանում: Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի հայտարարությունը ու արնմտահայ 12 պատգամավորների հրավերքը Հայաստանի խորհուրդ մեծ աղմուկով դիմավորեցին «աջ» ն «ձախ» կուսակցությունների ներկայացուցիչները: 1919 թ. հունիսի 4-ին խիստ լարված պայմաններում տեղի ունեցավ խորհրդարանի նիստը: Այդ նիստին մասնակցում էին նան 12 արնմտահայ ներկայացուցիչները, որոնց խորհրդարան մտնելուն դեմ էին ՀԺԿ, սոց.-դեմ. ն էսէռական խմμակցությունները: Արդեն նախապես կազմած հայտարարություններով ամμիոն են μարձրանում առաջինը սոց.-դեմ. խմμակցության պատգամավոր Գ. Ղարաջյանը250" իսկ հետո` ՀԺԿ կողմից պատգամավոր Գ. Տեր-Խաչատրյանը: Նրանք իրենց կուսակցության ու խմμակցության անունից հայտարարեցին, որ կառավարությունը կատարել է ապօրինի քայլ, փաստորեն պետական հեղաշրջում, ուստի իրենք այսօրվանից հրաժարվում են խորհրդի աշխատանքներին մասնակցելուց251: Հայ ժողովրդական կուսակցության հայտարարության մեջ մասնավորապես ասվում էր. «Կառավարության արած քայլը ոչ միայն պետական հեղաշրջում ն հարված է սահմանադրության դեմ, այլ այդ քայլը նույնիսկ խորհրդարանի իրավասությունից վեր է... Այդ ապօրինության հետնանքով Ժողովրդական կուսակցությունը չի ճանաչում Հայաստանի խորհուրդը ն կառավարությանը որպես օրինական մարմիններ: Ֆրակցիան հեռանում է խորհրդարանից ն հետ է կանչում ժողովրդական նախարարներին կառավա279

«Աշխատանք», 7 հունիսի 1919 թ., «Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 81: ՌՍԴԲԿ (մենշնիկ) հայ հատվածը հրապարակեց նան կոչ ուղղված հայ ժողովրդին, որում Դաշնակցական Հայաստանի կառավարության մեկ տարին նութագրվում էր որպես կործանարար, կորստա եր ու արկածախնդրական հայ ժողովրդի համար (Տես` ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 8, թթ. 1-3): ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 121, թ. 1, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 393, ց. 2, գ. 118, թ. 1, «Ժողովուրդ», 6 հունիսի 1919 թ.:

րությունից ն հայտարարում է ակտիվ μոյկոտ խորհրդարանական ընտրությունների դեմ252: Արդեն հունիսի կեսերին ժողովրդական նախարարները պաշտոնապես դուրս եկան կառավարությունից ու դրանով վերջ տրվեց ՀՅԴ-ՀԺԿ կոալիցիային: Նշենք, որ 1919 թ. մայիսի վերջի ն հունիսի սկզμի խորհրդարանական ճգնաժամի շրջանում ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեի անդամ, ՀՀ արդարադատության նախարարի օգնական Հարություն Չմշկյանը, պաշտոնասիրությունից մղված, ընդունելի համարեց արնմտահայ 12 ներկայացուցիչների մուտքը խորհրդարան ն իր դիմումի համաձայն հեռացավ իր կուսակցության շարքերից: Դրանից հետո, որպես վարձատրություն, նա ստացավ նախարարի պաշտոն253: Իսկ ՀԺԿ Երնանի կոմիտեն որոշեց կուսակցության կարգապահությունը խախտելու համար Հ. Չմշկյանին վտարել կուսակցության շարքերից: Հայտարարությունների ընթերցումից հետո, որպես μողոքի նշան, ժողովրդական ն սոց.-դեմ. պատգամավորները թողեցին խորհրդարանը ու ցուցադրաμար հեռացան դահլիճից: ՀԺԿ ն սոց.-դեմոկրատներին հետնեցին էսէռները: Նախ սոց.-հեղափոխական խմμակցության անունից արտակարգ հայտարարություն անելու համար ձայն է խնդրում Լ. Թումանյանը, μայց նախագահը մերժում է ձայն տալ, որովհետն մինչ այդ արդեն խոսք էր խնդրել վարչապետի պաշտոնակատարը ն նա արդեն գտնվում էր ամμիոնի մոտ: Այդուհանդերձ, պատգամավոր Լ. Թումանյանը, խախտելով աշխատակարգը, տեղից սկսում է μարձրաձայն կարդալ իրենց հայտագիրը՝ խանգարելով Ալ. Խատիսյանին: Դահլիճում μարձրանում է աղմուկ, ժխոր, որից հետո էսէռները նույնպես թողնում ն հեռանում են դահլիճից: Էսէռները նս քննադատում էին կառավարության արարքը, μայց, ինչպես հետո կտեսնենք, նրանք, ի տաμրերություն ժողովրդականների ն սոց.-դեմոկրատների, մասնակցեցին նոր խորհրդարանի ընտրություններին: Էսէռների հեռանալուց հետո դահլիճում մնում են միայն ՀՅԴ խմμակցությունը ն արնմտահայ 12 ներկայացուցիչ պատգամավորները: Այդ օրը մահմեդական խմμակցությունը նիստին μոլորովին չէր ներկայացել: Այսուհանդերձ, նիստը շարունակվում է: Վարչապետի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանն իր ելույթում սկսում է μացատրություններ տալ, թե ինչու կառավարությունը հանդես եկավ նման ակտերով254: «ՀՀ սահմանները,- մատնանշում էր հռետորը,- հասել են նախկին Թուրքիայի սահմանները. Կարսի նահանգի 3/4-ը մեր ձեռքին է, μացի Ախալցխայի շրջանից, որ վրացիների ձեռքին է ն Օլթին, որ ժամանակավորապես գտնվում է տեղական մահմեդականների ձեռքը: Պետք էր արնմտահայ գաղթականությանը μնակեցնել իր երկրում: Դրդապատճառներից մեկն էլ այն էր, որ «Դաշնակից252

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 292, ց. 1, գ. 2, թ. 1, Լ. Թութունջյան, Հ.Յ.Դ. ի րեւ պետական գործոն, Կ. Պոլիս, 1921, էջ 41-42: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 38, թ. 2: Լ. Թութունճյան, նշվ. աշխ., էջ 42:

ների» մոտ կասկած կար, թե ՀՀ չի ձգտում μացարձակ անկախության, ն որ նա իμր վարանում է Ռուսաստանից կտրվել»255: Վարչապետի պաշտոնակատարը միացման հայտարարության անհրաժեշտությունը μացատրում էր նան նրանով, որ շուտով անցկացվելու են խորհրդարանի ընտրություններ ն ուստի հարկավոր էր, որ արնմտահայ գաղթականությունը իրեն զգար որպես իր միացյալ հայրենիքի լիարժեք քաղաքացին ու տերը256: Հայտարարության ընդունման դրդիչ հանգամանքներից մեկն էլ պետք է համարել այն, որ կառավարությունը մտավախում էր, որ նման կազմով խորհրդարանը հազիվ թե ընդուներ Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի ակտը: Խատիսյանը պարզաμանում էր, որ Հայաստանի երկու հատվածների միավորման ակտի պաշտոնական հայտարարումից հետո μնականաμար պետք է որ խորհրդարանի կազմում ընդգրկվեին արնմտահայերի ներկայացուցիչները ն դրա համար կառավարությունը խորհրդարան հրավիրեց արնմտահայ 12 ներկայուցիչների257: Այնուհետն նա կանգ է առնում ՀՀ ներքին ու արտաքին քաղաքականության հիմնախնդիրներին: Ելույթի վերջում Ալ. Խատիսյանը հայտարարում է, որ կառավարությունը գիտակցում է իր արածը ն պատասխանատու է դրան258: Հայաստանի կառավարության գլխավոր հիմնափաստարկն այն էր, որ ներկայիս իրական ՀՀ պետք է դառնար Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի միջուկը: Հայաստանի կառավարության կողմից Միացյալ Հայաստանի անկախության մասին հայտարարած ակտը ու միաժամանակ 12 արնմտահայ պատգամավորների խորհրդարան հրավիրելը ներքաղաքական ուժեղ պայքար առաջ μերեց հատկապես Հայաստանի երկու ազդեցիկ՝ ՀՅԴ ն ՀԺ կուսակցությունների միջն: Սրանց միջն սկսված պայքարը դուրս եկավ խորհրդարանի ն կառավարության շրջանակներից: Այդ օրերին ՀԺԿ պաշտոնաթերթեր՝ «Ժողովրդի ձայնը» ն «Ժողովուրդը» հանդես եկան մեղադրանքներով: Ժողովրդականների թիֆլիսյան հատվածի օրգան «Ժողովրդի ձայնը» սխալ ու ապօրինի էր համարում հատկապես այն, որ «կառավարությունը իրեն համարում է Միացյալ ՀՀ կառավարություն»259: «Կազմել Միացյալ Հայաստանի կառավարություն,-շարունակում էր թերթը,- միմիայն ռուսահայերից, առանց թուրքահայերի մասնակցության, արդեն ոչ միայն անզգույշ քայլ է, այլն աններելի վարմունք»260: Իսկ ՀԺԿ երնանյան հատվածի պաշտոնաթերթ «Ժողովուրդը» կառավարական ակտերը որակեց որպես «պետական հեղաշրջում»261: Մեր կարծիքով, կառավարության ընդունւած վերոհիշյալ ակտերը պետական հեղաշր255

«Սիացյալ ն Անկախ Հայաստան», Կ. Պոլիս, 1919, էջ 94: Նույն տեղում, էջ 95: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 87: «Ժողովուրդ», 11 հունիսի 1919 թ.: «Ժողովրդի ձայն», 3 հունիսի 1919 թ.: Նույն տեղում: «Ժողովուրդ», 4 հունիսի 1919 թ.:

ջում չի կարելի դիտել այն մասով, որ խորհրդարանն այդ ժամանակ իր օրենսդիր լիազորությունները հանձնել էր կառավարությանը: Եվ ասենք, օրինակ, չի կարելի Հայաստանի կառավարության այս քայլը համեմատել ցարական կառավարության 1907 թ. հունիսի 3-ի օրենքի հետ, երμ վարչապետ Պ. Ստոլիպինը, առանց օրենսդիր մարմնի՝ Պետական դումայի տված լիազորությունների ու գիտության, օրենք հրապարակեց 2-րդ Պետական դուման արձակելու ն 3-րդը՝ հրավիրելու մասին: Ժողովրդականները արնմտահայության իրավունքների ու ջանքերի μռնաμարում համարեցին հայտարարության այն հատվածը, որտեղ ՀՀ ներկա կառավարությունը իրեն հռչակում էր «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի կառավարություն»՝ անտեսելով Ազգային պատվիրակության ու նրա ղեկավար Պողոս Նուμար փաշայի գոյությունը: Այստեղ կարծում ենք, որ ժողովրդականներին մտահոգում էր ոչ այնքան խնդրի իրավաքաղաքական կողմը, որքան այն, որ Միացյալ Հայաստանի կառավարության ղեկին հավակնում էր իրենց քույր կուսակից ու պաշտելի Պողոս Նուμարը: Եվ նրանք ցանկանում էին այդ μաղձալի պաշտոնին տեսնել ոչ թե դաշնակցականի, այլ ռամկավար Պողոս փաշային: Մեզ թվում է, թե այս տարաձայնությունների հիմքում ընկած էին ավելի շատ կուսակցական ու անձնական հաշիվները, քան թե համապետական ու համազգային գերագույն շահերը: Հիշեցնենք, որ ՀԺԿը իր ստեղծման պահից ամենից ավելի մտահոգ էր ռուսահայ ու կովկասահայ հիմնախնդիրներով, μայց, ի հեճուկս Հայ ռամկավարների՝ սկսեց ավելի ու ավելի կարնորել արնմտահայ դատը ն նրանց հետ հանդես գալ միասնաμար՝ որպես հակակշիռ ՀՅ Դաշնակցությանը: Որպես ստեղծված վիճակից դուրս գալու ելքը` Ժողովրդականները առաջարկում էին այն, որ Հայաստանի ներկա կառավարությունը խորհրդարանի միջոցով պաշտոնապես դիմի Փարիզի արնմտահայ Ազգային գործադիր մարմնին ու պատվիրակությանը ն առաջարկի հայության երկու հատվածների ներկայացուցիչներից կազմել ժամանակավոր կառավարություն ն հրավիրել Միացյալ Հայաստանի հիմնադիր /Սահմանադիր/ ժողով262: Հայ ժողովրդականները գտնում էին, որ խորհրդարան հրավիրված արնմտահայ 12 ներկայացուցիչները ընտրված են միայն Հայաստանի սահմաններում ապաստանած մոտ 200 հազ. արնմտահայերի կողմից, որոնք ներկայացնում են արնմտահայության ընդամենը մի հատվածը ն հեռու ամμողջ թրքահայության արտահայտիչը լինելուց: Ըստ ժողովրդականների՝ գաղութահայության շահերի գլխավոր արտահայտիչը Փարիզի Արնմտահայ գործադիր մարմինն է, առանց որի հետ համաձայնության գալու՝ անընդունելի ու անօրինական են ներկայիս ՀՀ կառավարությանը Միացյալ Հայաստանի կառավարություն համարելը ն Երնանի արնմտահայ գործադիր մարմնի կողմից 12 արնմտահայերի` որպես Միացյալ Հայաստանի խորհրդարան ուղարկելը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 11, գ. 35, թ. 116, «Ժողովրդի ձայն», 3 հունիսի 1919 թ. , «Ժողովուրդ», 4 հունիսի 1919 թ.:

Ժողովրդականների մերժողական դիրքի գլխավոր պատճառն այն էր, որ Երնանի արնմտահայ գործադիր մարմինը μաղկացած էր դաշնակցականներից, իսկ Փարիզի արնմտահայ գործադիր մարմինը՝ գերազանցապես ռամկավարներից՝ Պ. Նուμար փաշայի գլխավորությամμ: Այստեղ պարզից էլ պարզ է, որ հետապնդվում էին զուտ կուսակցական շահեր: ՀՅԴ ն ՀԺԿ միջն դիմակայությունն ավելի ուժեղացավ այն μանից հետո, երμ Մ. Պապաջանյանի ստորագրությամμ Փարիզից ստացվեցին հրահանգներ, որոնցում պահանջում էր իր կուսակից ժողովրդականներից «շարժվել համաձայն Պ. Նուμարի ցուցմունքների»263: Արտախորհրդարանական կուսակցություններից ՀՀ կառավարության մայիսի 28-ի հայտարարությանը μողոք արտահայտեց Ժողովրդականներին գաղափարակից Հայ ռամկավար կուսակցության Հայաստանի կազմակերպությունը: Սրանց կենտրոնական խորհուրդը հունիսի 4-ին μողոք ներկայացրեց խորհրդարանին՝ պահանջելով կասեցնել կառավարության ընդունւած երկու ակտերը ն հարաμերությունների մեջ մտնել Պ. Նուμարի գլխավորած Փարիզի Արնմտահայ գործադիր մարմնի հետ ն փոխադարձ համաձայնությամμ կազմել Միացյալ Հայաստանի կառավարություն264: Հայաստանի ռամկավարների օրգան «Վան-Տոսպը» հունիսի 2-ի համարում խոշոր տառերով հայտարարություն էր արել. «Կորչի՛ն պառլամենտ մտած թուրքահայ 12 հացկատակները»265: Դժվար չէ նկատել, որ ռամկավարները դէմ էին արնմտահայ 12 ներկայացուցիչներին այն μանի համար, որ կուսակցական պատկանելությամμ նրանք դաշնակցականներ էին: Մայիսի 28-ի ակտին μողոք արտահայտեցին նան Ս. Դ. հնչակյանները: Թավրիզում լույս տեսնող «Պայքար» թերթում նրանք դատապարտում էին ՀՅԴ ն Հայաստանի կառավարության այդ քայլը՝ հայտարարելով, որ Դաշնակցությունը μռնազավթել է հայ դեմոկրատիայի սրμազան իրավունքը` փաստորեն արհամարհելով դրսաշխարհի 2 մլն. հայության քվեն266: ՀՀ կառավարության ակտերը մեծ անμավականությամμ ընդունեցին գաղութահայ ռամկավարները ն անձամμ Պողոս Նուμարի գլխավորած Փարիզի արնմտահայ Ազգային պատվիրակությունը: Պողոս փաշան իրեն վիրավորված զգաց ն նույնիսկ փորձ արեց հանդես գալ μողոքի հայտարարությամμ267: Առաջ անցնելով, ասենք, որ նման պարագայում միջկուսակցական վեճը հարթելու նպատակով որոշվեց Փարիզից պատվիրակություն (Վ. Թեքեյան, Ն. Տեր-Ստեփանյան) ուղարկել Երնան ն, μանակցելով Հայաստանի իշ263

Ս. Վրացյան, Բանակցություններ ազգային պատվիրակության ն ՀՀ միջն, Պոսթըն, 1920, էջ 13: «Ժողովուրդ», 8 հունիսի 1919 թ., «Վան-Տոսպ», 9 հունիսի 1919 թ.: «Վան-Տոսպ», 2 հունիսի 1919 թ.: «Պայքար», Թավրիզ, 1 հուլիսի 1919 թ.: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ. , էջ 6:

խանությունների հետ, մշակել Միացյալ Հայաստանի համաձայնության սկզμունքները: Չնայած 1919 թ. երկրորդ կեսին նշված պատվիրակությունը եկավ Հայաստան, տարվեցին μանակցություններ, սակայն կողմերի անզիջողականության պատճառով համաձայնության չկայացավ: Վերը ասվածներից կարելի է անել այն հետնությունը, որ Ժողովրդական ն Ռամկավար կուսակցությունները դեմ արտահայտվեցին Միացյալ ն Անկախ Հայաստան ստեդծելու մասին պաշտոնական հայտարարությանը ոչ թե այն μանի համար, որ իրենք դեմ են այդ գաղափարին, այլ նրա համար, որ մրցակցելով ՀՅԴ-ի հետ, իրենք էին ձգտում ստանձնել առաջնության դափնին ու տիրել Միացյալ Հայաստանի իշխանության μարձունքներին: Իսկ ինչ վերաμերում էր սոց. դեմ. ն էսէռներին, ապա սրանք ոչ միայն չէին ընդունում Միացյալ Հայաստանի գաղափարը, այլն ընդհանրապես դեմ էին Հայաստանի անկախությանը: 1919 թ. մայիսի 28-ի կառավարության պատմական հայտարարությանը՝ Հայաստանի միացման ն անկախության մասին քաղաքական μանաձնին, անկախ Հայ ռամկավարների ու ժողովրդականների μացասական վերաμերմունքից, իր սրտագին հավատարմությունն արտահայտեց ՀՀ սահմաններում ապրող արնմտահայ գաղթականների գործադիր մարմինը, որը, ինչպես ասվեց, գտնվում էր ՀՅԴ-ի ազդեցության տակ: Հավատարիմ Արնմտահայ 2-րդ համագումարում առաջին անգամ μանաձնված Անկախ ն Միացյալ Հայաստանի ոգուն, Արնմտահայ գործադիր մարմնի նախագահ Վ. Քրմոյանի ն քարտուղար Վ. Յոխիկյանի ստորագրությամμ ՀՀ վարչապետին ուղղված գրությունով լիակատար պատրաստակամություն էր հայտնվում` «Հայաստանի խորհրդարանի ն կառավարության մեջ գործուն մասնակցություն μերելու, Միացյալ Հայաստանի գաղափարն իրականացնելու ն հայ ժողովրդի ազատությունն ու μարգավաճումը ամրապնդելու համար»268: Այն օրը՝ հունիսի 4-ին, երμ ժողովրդականները, սոցիալ-դեմոկրատները ն էսէռները ցուցադրաμար հեռացան խորհրդարանից, հաջորդ օրը՝ հունիսի 5-ին, վարչապետի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանը, արտասովոր ու վտանգավոր ոչինչ չտեսնելով հունիսի 4-ի խորհրդարանական ճգնաժամում, հանգիստ տոնով հեռագրում է Թիֆլիս ՀՀ դիվանագիտական ներկայացուցչությանը. «Այս իրադարձությունը μոլորն ընդունեցին հանգիստ, կյանքը ընթանում է իր հունով, ընտրությունները կկայանան ժամանակին»269: 1919 թ. հունիսի 5-ին կայացավ Հայաստանի խորհրդի վերջին նիստը: Նախագահում էր Ավ. Սահակյանը: Նախարարական օթյակներում էին կառավարության անդամները: Պատգամավորական աթոռները աջից ու ձախից զμաղեցրել էին դաշնակցական պատգամավորները, այդ թվում` 12 արնմտահայ ներկայացուցիչ պատգամավորները: Ներկա էին նան երկու թուրք ն 1 եզ-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 276, ց. 1, գ. 119, թ. 52: Նույն տեղում, թ. 48:

դի պատգամավորներ: Ինչպես միշտ, օթյակները, ամֆիթատրոնը ն վերնասրահը լցված էին հասարակայնության ներկայացուցիչներով: Նիստը μացվեց երեկոյան ժամը 9-ին: Ընդառաջ գնալով 12 արնմտահայերի հարցապնդմանը՝ քննարկվեց արնմտահայությանը դեպի Երկիր ներգաղթի կազմակերպման խնդիրը: Զեկուցեց խնամատարության նախարար Ս. Թորոսյանը: Տաճկահայ պատգամավորներից ելույթներով հանդես եկան Կարո Սասունին, Հմայակ Մանուկյանը ն Արմենակ Մաքսապետյանը: Որոշվեց արագացնել ներգաղթի գործը: Դրանից հետո խորհրդարանը 22 ձայնով որոշում ընդունեց առհասարակ դադարեցնել իր աշխատանքները, քանի որ երկու-երեք շաμաթից հետո պիտի կայանային նոր խորհրդարանի ընտրությունները270: Խորհրդարանի վաղաժամկետ արձակման գլխավոր պատճառն այն էր, որ ժողովրդական, սոց.դեմ. ն էսէռական խմμակցությունները հեռացել էին խորհրդարանից: Եվ չէր մնում այլ μան, քան արձակուրդ հայտարարելով` փաստորեն արձակել խորհրդարանը: Այսպիսով, ստեղծված փակուղային վիճակից դուրս գալու նպատակով էր, որ ընդհատվեցին, իսկ հետո էլ դադարեցվեցին խորհրդի աշխատանքները, իսկ նրա օրենսդրական իրավունքները անցան գործադիր իշխանությանը՝ կառավարությանը: Հունիսի 5-ը համարվում է Հայաստանի խորհրդի փակման օրը: Սակայն արդեն գործում էր նոր խորհրդարանի ընտրությունների կենտրոնական հանձնաժողովը ն որոշված էր ընտրությունների օրը: Ահա այսպիսի ավարտ ունեցավ Հայաստանի ոչ ընտրովի անդրանիկ խորհրդարանը: Քննելով ն վերագնահատելով կառավարության մայիսյան հայտարարությունը ն նրա շուրջ ծագած առաջին խորհրդարանի ճգնաժամը՝ գալիս ենք այն հետնության, որ, անկախ կառավարությանը տրված օրենսդրական լիազորություններից ն անկախ խնդրի հետագա ճակատագրից, իրավական ու μարոյական տեսակետից, այնուամենայնիվ, ավելի ճիշտ կլիներ, որ նման կարնորությամμ հայտարարության ակտը ընդունվեր խորհրդարանի կողմից: Ի մասնավորի, եթե կարելի էր հաշտվել Միացյալ Հայաստանի մասին հայտարարության հետ, ապա, որքան էլ զորավոր էին վարչապետի պաշտոնակատարի μերած փաստարկներն ու մեկնաμանությունները, իրավաμարոյական տեսակետից, մեղմ ասած, ճիշտ չէր թեկուզ ն մեկ օրով խորհրդարան պատգամավոր ընդգրկել առանց նրա գիտության: Դա կառավարության իրավասությունից դուրս էր ն այդ ընդունված երկու ակտերն առհասարակ նահանջ էին պառլամենտարիզմի սկզμունքներից: Պետք է նկատի առնել, որ կատարվել էր խորհրդի թվակազմի փոփոխություն, մի պարագա, որի փոփոխման համարձակություն չէր ունեցել անգամ խորհրդարանը: Նախորդ 10 ամիսների ընթացքում խորհրդի կազմը մնացել էր անփոփոխ (46 հոգի): Եվ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 20, թ. 56, «Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Ե.,1919, էջ 61:

ահա կառավարությունը մեկ հարվածով այն դարձնում է 58: Կարծում ենք, որ այս խնդրում ընդդիմության արտահայտած μողոքն ու դժգոհությունը որոշակի հիմքեր ունեին ն առանձին դեպքերում կառավարության հասցեին ուղղված քննադատությունը տեղին էր: Արդարն, որքան էլ ընդունելի կամ վիճարկելի լինեն այս ճգնաժամի հետ կապված հակամարտող կողմերի թեր ն դեմ փաստարկները, մի μան պարզ է, որ այս ամենի հիմնապատճառն այն էր, որ Հայաստանը տակավին չուներ իր հիմնական օրենքը՝ Սահմանադրությունը: Հանրապետությունում սահմանադրության ն այլ հիմնարար օրենքների μացակայության պատճառով մերթ խորհրդարանն էր խախտում իր իրավասության շրջանակները՝ ստանձնելով նան գործադիր մարմնի ֆունկցիաներ, մերթ էլ կառավարությունն էր գործադիր իշխանությանը զուգահեռ ստանձնում օրենսդիր մարմնի լիազորություններ: Խորհրդարանի դերի նսեմացման ն գործադիր իշխանության դերի աստիճանական մեծացման միտումը ուժեղացավ հատկապես երկրորդ խորհրդարանի օրոք: Հանրագումարի μերելով Հայաստանի խորհրդի օրենսդրական գործունեության արդյունքները` տեսնում ենք, որ 1918 թ. օգոստոսի 1-ից մինչն դեկտեմμերի 31-ը ընկած ժամանակամիջոցում ընդունվել է ընդամենը 63 օրենք271" իսկ 1919 թ. հունվարից մինչն հունիսը ընկած ժամանակամիջոցում կայացել է 27 նիստ, իսկ 5 նիստ չի գումարվել քվորում չլինելու պատճառով: Հաստատվել են 53 օրենք, որոնց մեծ մասը եղել է ժամանակավոր272: Ամμողջությամμ վերցրած` խորհուրդն իր տասնամսյա գոյության ընթացքում, մեր հաշվումներով, ընդունել է 116 օրենք: Այդ օրենքներից հիմնականների թվին կարելի է դասել՝ արդարադատության ն դատարանակազմության, մենաշնորհի, անօրինական զենքի μռնագրավման, դպրոցների, գաղթականների խնամատարության մասին ն այլ օրենքներ:

«Հայաստանի խորհրդի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 1-37: «Հառաջ» 6 հունվարի 1920 թ., «Հայաստանի հաստատած օրենքները 1918-1919 թթ.», մաս 1, Երնան, 1919, էջ 38-61: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, էջ 32-36:

ԳԼՈՒԽ âՈՐՐՈՐԴ

ԵՐԿՐՈՐԴ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ԵՎ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. Խորհրդարանի ընտրությունները ն կուսակցությունները 1919 թ. գարնանից ՀՀ վիճակը սկսեց նկատելիորեն կայունանալ ու μարելավվել: Ընդարձակվեցին հանրապետության սահմանները՝ անվանապես իր մեջ ներառելով Արցախից մինչն Օլթի՝ շուրջ 67 հազար քառ. կմ. տարածք: Ամերիկյան ալյուրը մեղմեց սովը: Հանրապետության μնակչությունը անցավ համեմատաμար խաղաղ աշխատանքի: Շինականը ուղղեց կորացած մեջքը ն սկսեց վարուցանքը: Համայն հայությունը Փարիզի խաղաղության վեհաժողովից սրտատրոփ սպասում էր Հայկական հարցի արդարացի լուծմանը: Դրական տեղաշարժեր նկատվեցին տնտեսական ու կրթամշակութային կյանքում: Այնպես որ՝ հանրապետությունում ակնμախ էին կայունացման միտումները: Եվ ահա նման պայմաններում օրակարգի հարց դարձավ Հայաստանի նշանակովի խորհրդարանի արձակումը ն ժողովրդական ընտրությունների միջոցով նոր, իսկական խորհրդարանի կազմավորումը: Նոր խորհրդարանի ընտրությունների արագացման համար արտաքին ազդակ հանդիսացավ այն, որ 1919 թ. մարտի 12-ին μացվեց Վրաստանի նորընտիր Սահմանադիր ժողովը1: Նրա հանդիսավոր μացմանը ներկա էր նան Հայաստանի խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը: 1919 թ. մարտի վերջին կառավարությունը օրինագիծ ներկայացրեց խորհրդարանի այլընտրանքային ընտրությունների մասին: Մենշնիկյան «Կայծը» տեղեկացնում էր, որ խորհրդարանի ընտրությունների օրինագիծը արդեն պատրաստ է ն խորհրդի կողմից ընդունվելուց հետո այն կհրապարակվի2: Այս կամ այն երկրի ժողովրդավարության, նրանում առկա քաղաքական ազատությունների աստիճանը կարելի է որոշել նան խորհրդարանի ընտրություններով: Որ ՀՀ ժողովրդավարական երկիր էր՝ ընդունում էին նույնիսկ ընդդիմության առանձին գործիչներ: «Շնորհիվ մեզ մոտ գոյություն ու1

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 291, թ. 76, «Զանգ», 16 մարտի 1919 թ.: «Կայծ», 26 մարտի 1919 թ.:

նեցող քաղաքական ազատությունների ն ընդհանուր ընտրական սիստեմի,նշել է ՀԺԿ տեսաμան Հ. Ստեփանյանը,- ժողովուրդը հնարավորություն է ստացել ոչ միայն իր ձայնը լսելի դարձնելու, այլն իր սեփական μախտը տնօրինելու: Կուսակցությունները ակտիվորեն մասնակցում են քաղաքային խորհուրդների, ազգային հաստատությունների ն պառլամենտի ընտրություններին»3: Փետրվարյան հայտնի միջադեպից հետո խմμակցությունների փոխհամաձայնությամμ արդեն կազմվել էր «Հայաստանի խորհրդարանի ընտրությունների մասին» օրինագիծը, որը μաղկացած էր տասը գլուխներից ն 111 հոդվածներից4: Այնտեղ ներկայացված էին ընտրությունների հետ կապված μոլոր պայմաններն ու պահանջները: Հայաստանի խորհրդարանի ընտրությունների մասին օրենքը մշակելիս՝ հիմք էր ընդունվել ռուսական Սահմանադիր ժողովի ընտրությունների մասին «Պոլոժենիան» Անդրկովկասյան հատուկ կոմիտեի (ՕԶԱԿՈՄ)-ի մտցրած փոփոխություններով5: Սահմանվում էր ընտրությունների ժողովրդավարական համակարգ՝ ընդհանուր, ուղղակի, հավասար, համեմատական ն գաղտնի քվեարկության միջոցով, առանց ազգի, կրոնի ու սեռի խտրության6: Համաձայն խորհրդարանի ընտրությունների մասին օրենքի երկրորդ հոդվածի՝ պատգամավորների թիվը սահմանվում էր 80 մարդ7: Ամեն մի ընտրող քաղաքացի կարող էր ընդգրկվել միայն մեկ ընտրացուցակում: Ընտրելու իրավունք ունեին 20 տարին լրացած երկու սեռի μոլոր քաղաքացիները: Ընտրական իրավունք էր տրվում նան հանրապետությունում գտնվող արնմտահայ գաղթականներին առանց որնէ սահմանափակման8: Իսկական զինվորական ծառայության մեջ գտնվողները ընտրություններին մասնակցելու իրավունք չունեին9: Նույն կերպ, իսկական զինծառայության մեջ գտնվողները զրկվում էին նան զեմստվային ն քաղաքային ինքնավարության մարմինների ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից10: Սա արվում էր μանակը ապակուսակցականացնելու ն զինվորականներին քաղաքական պայքարից հեռու պահելու նպատակով: Նման ընտրակարգ մտցնելիս, մասնավորապես, հաշվի էր առնվել այն հանգամանքը, որ 19171918 թթ. ռուսական զորքի քայքայման ու կազմալուծման գործում զգալի են եղել զինծառայողներին ընտրական իրավունք տալը ու ընտրապայքարին մասնակից դարձնելը:

Հ. Ստեփանյան, Հայ ժողովրդական կուսակցությունը համազգային ն ապադասակարգային է, Ալեքսանդապոլ, 1919 թ. էջ 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 62, թթ. 1-14: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 43: Ս.Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 276: «Օրենք Հայաստանի պառլամենտի ընտրությանց», ա. տ. ն թ., էջ 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 43: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 62, թ. 1, «Ժողովուրդ», 4 մայիսի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 127:

Ընտրությունների գործի կազմակերպման ու ղեկավարման համար ստեղծվում են կենտրոնական, գավառական, շրջանային, քաղաքային, գյուղական ն թաղամասային ընտրական հանձնաժողովներ: 10-րդ հոդվածով կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի նախագահին ընտրում էր խորհրդարանը: Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի իրավասությունների մեջ մտնում էին. ա) Կազմակերպել ու նախապատրաստել քվեաթերթիկները ն ընտրացուցակները, μ) Քննել ն հաստատել պատգամավորության թեկնածուների ցանկը, գ) Ընդհանուր հսկողություն իրականացնել խորհրդարանի ընտրությունների ընթացքի վրա, դ) Ընտրությունների արդյունքների հիման վրա կազմել պատգամավորական թեկնածուներից պատգամավոր ընտրվածների ցանկը, նրանց տալ վկայական (մանդատ) պատգամավոր ընտրվելու մասին, ե) Տնօրինել ընտրությունների կապակցությամμ հատկացված պետական վարկերը ն միջոցները, զ) Բոլոր ընտրական հանձնաժողովներից ստացված ընտրությունների արդյունքների, μողոքարկումների ն այլնի մասին նյութերը քննել, վիճակագրական մշակման ենթարկել ն խորհրդարանի μացումից հետո ողջ գործավարությունը հանձնել նրան11: Մինչն ընտրությունների օրը քվեաթերթիկները պետք է արդեն կնքված լինեին, դրսի մաքուր կողմից, ընտրական որնէ (կենտրոնական, քաղաքային, շրջանային կամ գյուղական) հանձնաժողովի կնիքով12: Հայաստանի խորհրդարանի ընտրությունները անցկացվելու էին համամասնական համակարգով՝ ըստ կուսակցական ցուցակների: Այսինքն՝ յուրաքանչիւր կուսակցություն, հասարակական կազմակերպություն կամ ազգային հոսանք ներկայացնում էր իր թեկնածուների ընդհանուր ցանկը, որն էլ դրվելու էր համաժողովրդական քվեարկության: Կազմվեց ընտրությունների կազմակերպման ու անցկացման կենտրոնական ընտրական հանձնաժողով հետնյալ կազմով՝ Ս. Խաչատրյան (նախագահ), Դ. Գեղամյան, Ա. Բաμալյան ն Ա. Խոնդկարյան (անդամներ)13: Նշանակվեցին գավառական հանձնաժողովների նախագահները ն հրահանգիչները: Հիմնվեցին նան գավառամասային ն գյուղական ընտրական հանձնաժողովները: Գավառներում ընտրական հանձնաժողովներին մեծ աջակցություն էին ցույց տալիս գավառական կոմիսարները: Վերջիններիս «աջակցությունը» ընտրական հանձնաժողովներին այնքան մեծ էր, որ հիմքեր կան ենթադրելու, որ դրանք հնարավոր է ազդած լինեն ընտրությունների արդյունքների վրա:

«Օրենք Հայաստանի պառլամենտի ընտրությանց», ա. տ. ն թ., էջ 4-5: «Արարատյան աշխատավոր», 13 հունիսի 1919 թ.: «Ժողովուրդ», 13 ապրիլի 1919 թ.:

1919 թ. մարտի 31-ին Հայաստանի խորհրդի նիստում ընդունվեց խորհրդարանի ընտրությունների մասին օրենքը: Միաժամանակ հաստատվեց կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովին 200 հազ. ռուμլի վարկի μացումը՝ ընտրությունների ծախսերի համար14: Արդեն ապրիլի վերջին կազմվել էին ընտրողների ցուցակները, որոնցում նշված էին 20 տարեկանից μարձր երկու սեռի μնակչությունը: Ցուցակագրված ընտրողների քանակը, առանց Կարսի ն Շարուր-Նախիջնանի շրջանների, կազմել է ընդամենը 365780 մարդ15: Պատգամավորության թեկնածուները առաջադրվեցին ըստ կուսակցությունների: Արդեն մայիս ամսին խորհրդարանի ընտրություններում ներկայացված էին հետնյալ կուսակցությունների ն ազգային փոքրամասնությունների թեկնածուների ցուցակները. թիվ 1. ՀՅԴ՝ 120 պատգամավորության թեկնածու, 2. ՀԺԿ՝ 60, 3. էսէռական՝ 35, 4. քրդական՝ 2, 5. ասորական՝ 6. Արագածոտնի անկուս. գյուղաց. միություն՝ 18, ն թիվ 7. մահմեդական (թուրքական)՝ 1616: Այսպիսով, խորհրդարանի ընտրություններում պաշտոնապես ներկայացված ու գրանցված էին քաղաքական կուսակցությունների ու հասարակական-ազգային խմμերի ընդամենը յոթ ցուցակ: Սկսված ընտրարշավում առաջատարը ՀՅԴ կուսակցությունն էր ու նրա 120 հոգանոց պատգամավորական թեկնածուների ցանկը: Ընտրապայքարում ՀՅԴ առաջադրած կարգախոսներն էին. 1. «Միացյալ ն Անկախ Հայաստան», 2. «Ամμողջ իշխանությունը աշխատավոր ժողովրդին», 3. «Հողը՝ աշխատավորին» , 4. «Գործը՝ գործազուրկին», 5. «Հացը՝ ժողովրդին», 6. «Ժողովուրդների համերաշխություն ն եղμայրություն» ն այլն: Պոտենցիալ առումով ՀՅԴ-ի գլխավոր մրցակիցը ՀԺԿ-ն էր: Սակայն ինչպես արդեն ասվել է, 1919 թ. մայիսի 28-ին կառավարության հայտնի հայտարարությանը հաջորդած դեպքերով, հունիսի սկզμից, ժողովրդականները, ինչպես նան սոցիալ-դեմոկրատները (մենշնիկ ն μոլշնիկ) խորհրդարանական ընտրություններին μոյկոտ հայտարարեցին: Հայ սոց.-դեմ. մենշնիկների μոյկոտի դրդապատճառներից մեկն հավանաμար այն պետք է համարել, որ քաղաքային ն տեղական ինքնավարությունների ընտրությունների փորձով իրենք էլ էին համոզվել, որ խորհրդարանի ընտրություններում μավարար հաջողություն չեն ունենա: Բավական է միայն հիշեցնել, որ 1918 թ. դեկտեմμերի 15-ին Երնանի քաղաքային ինքնավարության ընտրություններում, սոց.-դեմոկրատների ու նրանց օրգան «Կայծի» նա17

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 27, թ. 128, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 41, թ. 25, «Զանգ», 2 ապրիլի 1919 թ., «Նոր աշխատավոր», Թիֆլիս, 24 հուլիսի 1919 թ.: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 277, Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ. հ. 1, էջ 471 (անգլերեն): «Ժողովուրդ» թերթի հայտնած տվյալներով` ընտրողների թիվը կազմել է 380 հազ. մարդ, տես` «Ժողովուրդ», 18 հունիսի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 7, թթ. 1-8, «Հայաստանի աշխատավոր», 25 մայիսի 1919 թ.:

խընտրական ուժեղ քարոզչության պայմաններում17 մենշնիկները ստացել էին ընդամենը մեկ տեղ, այն դեպքում, երμ ՀՅԴ` 42, ՀԺԿ` 14, էսէռ` 3 տեղ 18: Ինչ վերաμերում էր μոլշնիկների կողմից խորհրդարանական ընտրությունների μոյկոտին, ապա պետք է ասել, որ մինչն 1919 թ. կեսերը սրանք ՀՀում ե՛ւ քանակով, ե՛ւ ծավալած գործունեությամμ էական դեր չէին խաղում, որ եթե ընտրությունները չμոյկոտեին էլ, միննույն է, հազիվ թե կարողանային պատգամավորական որնէ թեկնածու անցկացնել: Այդ ժամանակ Հայաստանում μոլշնիկյան գաղափարներով առաջնորդվող ամենաակտիվ կազմակերպությունը երիտասարդ կոմունիստների «Սպարտակ» միությունն էր: Նախընտրական փուլում «Սպարտակ» կազմակերպությունը նս կոչ հրապարակեց խորհրդարանի ընտրությունները μոյկոտելու մասին19: Պետք է ասել, որ խորհրդարանների μոյկոտի գաղափարը μոլշնիկ-լենինյանների համար նորություն չէր: Դա գալիս էր դեռ ռուսական առաջին Պետական դումայի ընտրությունների ժամանակներից: Հայտնի է, որ հեղափոխական մարքսիստների (կոմունիստների) համար պառլամենտը ն պառլամենտարիզմը «իμրն μուրժուական մնացուկ» արդեն համարվում էր անցած էտապ20: Ուստի՝ նրանք գտնում էին, որ պետք էր պայքարել նրա դեմ: Լենինյանների նպատակը դասակարգային իշխանության մարմինների՝ μանվորագյուղացիական ն զինվորական խորհուրդների ու պրոլետարիատի դիկտատուրայի հաստատումն էր: Բացի այդ, խորհրդարանի ընտրություններին մասնակցելը նրանք անթույլատրելի էին համարում նան այն տեսակետից, որ «այդ կարող է սխալ հասկացվել մասսաների կողմից ն ստեղծել տպավորություն, թե կոմունիստները ճանաչում են գոյություն ունեցող դաշնակցական Հայաստանը ն ընդունում նրա անջատումը Սովետական Ռուսաստանից»21: Ի տարμերություն սոցիալ-դեմոկրատ μոլշնիկների ու մենշնիկների, անշուշտ, խորհրդարանի ընտրություններում որոշակի թվով տեղեր կշահեր ՀՀ-ում երկրորդ ազդեցիկ կուսակցությունը՝ ՀԺԿ: Սակայն, ցավոք, սա էլ փորձեց ձախողել ընտրությունները՝ ելնելով ավելի շատ իր էգոիստականպատվախնդրական շահերից ու ոչ այնքան հիմնավոր այլ պատճառաμանություններից: Ընտրությունները ձախողելու նպատակով, ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեն մի քանի կոչ հրապարակեց: Հայաստանի քաղաքացիներին ուղղված հունիսի 8-ի, 15-ի ն 18-ի թվակիր կոչերում ՀԺԿ-ը, ՀՅԴ կուսակցության ու կառավարության հասցեին ուղղված μազմաթիվ մեղադրանքներից զատ, նշում էր ժողովրդի սովալլուկ, ծանր վիճակը՝ գտնելով, որ այժմ ընտրություններ անցկացնելու ժամանակը չէ, որ այժմ դաշտային աշխատանքների եռուն

«Կայծի» 1918 թ. նոյեմ եր-դեկտեմ եր ամիսների համարները: Կայծ, 22 դեկտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4012, ց. 1, զ.11, թ. 1: Վ. Ի. Վենին, ԵԼԺ, հ. 41, Ե., 1982, էջ 48: Ա. Սելքոնյան, Սայիսյան ապստամ ության պատմության հարցի շուրջը, Ե., 1965, էջ 82:

շրջանն է, որ Հայաստանին չեն կցված μոլոր գավառները ն որ ընտրություններին չեն մասնակցելու Նախիջնանի, Կարսի, Շարուր-Դարալագյազի, Ախալքալաքի, Ղարաμաղի ն Զանգեզուրի շրջանների ազգաμնակչությունը ն այլն22: Գրեթե նույն պատճառաμանություններով ընտրությունները հետաձգելու պահանջ էին դնում նան սոց. -դեմ. մենշնիկները, որոնք մայիսի 20-ին հանդես եկան առանձին հայտարարությամμ23: Ընտրությունները հետաձգելու վերաμերյալ ընդդիմության առարկությունները պետք է համարել տակտիկական խաղ հենց թեկուզ այն μանով, որ ամիսներ առաջ ընտրությունների ժամկետը սահմանել էր խորհրդարանը՝ գրեթե μոլոր խմμակցությունների համաձայնությամμ24: Մի՞թե այն ժամանակ նրանք չգիտեին, որ հունիս ամիսը գյուղատնտեսական աշխատանքների եռուն շրջան է, ն որ Հայաստանի ծանր վիճակը հայտնի էր μոլորին ու մի երկու-երեք ամսում այդ ուղղությամμ երկրում հրաշք չէր կարող կատարվել: Այդ ինչպե՞ս եղավ, որ կառավարության մայիսյան երկու ակտերի ընդունումից հետո նոր գտան, որ հունիսի 21-23-ը ընտրությունների համար հարմար ժամանակ չէ: Այնպես որ՝ ակնհայտ էր ընտրությունները μոյկոտողների միտումը: Որոշ հեղինակներ (Ս. Վրացյան, Հ. Տեր-Հակոμյան) ընտրություններում ՀԺԿ կողմից կազմակերպված μոյկոտի էական շարժառիթներից մեկն էլ համարում էին այն, որ խորթության ու անհամաձայնության որոշակի շերտանստվածք էր գոյացել այս կուսակցության երնանյան ն թիֆլիսյան ղեկավար հատվածների միջն: Դա երնաց նրանից, որ Թիֆլիսում նստած այս կուսակցության ղեկավար կենտրոնը՝ ԿԿ-ը, խորհրդարանական ընտրությունների համար ներկայացրած 65 պատգամավորական թեկնածուների ցանկում առաջին տեղերը հատկացրել էր թիֆլիսցի թեկնածուներին, իսկ վերջին տեղերը՝ երնանցիներին25: Պատմաμան Ռ. Հովհաննիսյանը գտնում է, որ ժողովրդականների μոյկոտի դրդապատճառներից էր նան այն, որ «նրանց թեկնածուները, անկասկած, կհավաքեին ոչ ավել քան մի քանի հազար ձայն»26: Ինչնէ, փաստն այն է, որ Ժողովրդական կուսակցությունը μոյկոտեց խորհրդարանի ընտրությունները: Ընտրությունների նախօրյակին, հունիսի 20-ին ՀԺԿ-ն հանեց իր պատգամավորական թեկնածուների ցանկը, ընտրությունների ցուցակից: Միաժամանակ պարզվում է, որ ՀԺԿ (թիվ 2) ցանկի տակ պաշտոնաթերթում թույլ է տրվել ստորագրությունների անճշտություն, որի համար Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը դա համարեց ընտ22

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 292, ց. 1, գ. 3, թ. 1: «Կայծ», 20 հունիսի 1919 թ.: «Աշխատավոր», Թիֆլիս, 29 հունիսի 1919 թ.: Ս. Վրացյան, Խարխափումներ, Պոսթըն, 1924, էջ 67, Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 54: Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 472 (անգլերեն):

րական օրենքի խախտում27: Այս հիման վրա էլ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը ՀԺԿ թեկնածուների ցուցակը հետ վերադարձրեց: Այս կապակցությամμ ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեն μողոք ներկայացրեց Կենտրոնական հանձնաժողովին28: Պէտք է ասել, որ հունիսյան օրերին չափազանց լարված էին հարաμերությունները Ժողովրդական ն Դաշնակցություն կուսակցությունների միջն: Բանը հասնում է այնտեղ, որ հունիսի 10-ին Ժողովրդական կուսակցության պատգամավորական նախկին խմμակցության անդամ, ՀԺԿ Երնանի կոմիտեի նախագահ Կ. Գյուլնազարյանը, փողոցում հանդիպելով ՀՅԴ պաշտոնաթերթ «Հայաստանի աշխատավորի» խմμագիր Վ. Խորենուն, ձեռնափայտով երկու հարված է հասցնում նրան: Այդ հիման վրա, ն. գ. նախարարի կարգադրությամμ, Կ. Գյուլնազարյանը ձերμակալվում ու μանտարկվում է29: Այդպիսով, կողմերը գրավեցին անհաշտ դիրք, ն այդպես էլ չհաղթահարվեց կառավարախորհրդարանական ճգնաժամը: Ձայնակցելով ժողովրդականներին՝ խորհրդարանի ընտրությունները μոյկոտելու մարտավարություն վարեցին նան ռամկավարները: «Վան-Տոսպը» կոչ էր անում. «Քաղաքացինե՛ր, մի՛ մասնակցեք առաջիկա պառլամենտական ընտրություններին»30: Ռամկավարների ազդեցությունը ամենից առաջ մեծ էր արնմտահայ գաղթականության վրա, ուստի ն նրանց հայտարարած μոյկոտի ձայնը ուղղված էր հիմնականում գաղթական ազգաμնակչությանը31: Իր հերթին Պողոս Նուμար փաշան հունիսի 13-ին Փարիզից Ամենայն Հայոց վեհափառին ուղղված հեռագրով հավանություն էր տալիս խորհրդարանը μոյկոտելու ժողովրդական-ռամկավարների դիրքորոշմանը ն խորհուրդ տալիս թրքահայ գաղթականությանը՝ չմասնակցելու ընտրություններին32: Այս ֆոնի վրա միանգամայն անհեթեթ է հնչում մտացածին այն դատողությունը, թե «Դաշնակների կառավարությունը որոշել էր արնմտահայերին զրկել պառլամենտի ընտրություններին մասնակցելու ընտրական իրավունքից»33: Այնինչ իրականում հակառակ երնույթն է տեղի ունեցել: Ընտրությունների մասին օրենքով՝ ընտրելու իրավունք ուներ նան Հայաստանի տարածքում ապաստանած արնմտահայ գաղթականությունը: Սրա համար իրավական հիմք էր ծառայում 1919 թ. մայիսի 28-ի կառավարության հայտագիրը «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի մասին»: Սակայն նրանց մի մասը չմասնակցեց ընտրություններին ոչ թե այն μանի համար, որ կառավարությունը

«Կայծ», 29 հունիսի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 138, Ֆ. 202, ց. 1. գ. 42, մաս 1, թ. 127: «Ժողովուրդ», 13 հունիսի 1919 թ., «Կայծ», 18 հունիսի 1919 թ.: «Վան- Տոսպ», 16 հունիսի 1919 թ.: Նույն տեղում, 23 հունիսի 1919 թ.: Ռ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 572 (անգլերէն): Հ. Ս. Կարապետյան, Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում 1920 թ., Ե., 1961, էջ 62:

զրկել էր նրանց խորհրդարանի ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից, այլ պարզապես հակադաշնակցական զանազան քարոզիչների գործունեության ն հենց իրենց՝ գաղթականության սոցիալ-քաղաքական ծանր կացության թելադրանքով՝ նրանք ուղղակի խուսափում էին քվեարկություններին մասնակցելուց: Խորհրդարանի ընտրություններում թիվ 3 ընտրացանկով հանդես էր գալիս Հայ սոցիալիստ-հեղափոխականների (էսէռների) կուսակցությունը: Չնայած էսէռները նույնպես կողմ էին ընտրությունների հետաձգմանը, μայց նրանք մասնակցեցին դրան: Հարկ է նշել, որ էսէռների պատգամավորական թեկնածուների ցանկը ազգային կազմի տեսակետից միատարր չէր՝ ինտերնացիոնալ էր՝ 35-ից 29-ը հայ էին, 4-ը՝ ռուս ն 2-ը՝ թուրք-թաթար34: Ի տարμերություն հայ ժողովրդականների ու սոցիալ-դեմոկրատների՝ հայ էսէռները մասնակցեցին խորհրդարանի ընտրություններին՝ ձգտելով խորհրդարանական տեղեր շահել: Սա, թերնս, այն եզակի կուսակցություններից էր, որ, գործելով Հայաստանում, չէր ընդունում Հայաստանի անկախ պետականությունը: Եվ նրա նախընտրական մրցարշավը ընթանում էր հակաանկախական ու համառուսականության կարգախոսներով35: Էսէռները μացահայտ հայտարարում էին. «Եկել ենք Հայաստանի պառլամենտ՝ պահելու այս երկիրը ն հանձնելու իր իսկական տիրոջը՝ Ռուսաստանին36: Այս տեսակետից հատկանշական է էսէռների ընտրապայքարի հետնյալ կարգախոսներից մեկը. «Եթե կամենում ես, որ ռուս թագավորը գա, ձայն տուր թիվ երրորդին»37: Էսէռների ընտրարշավի μնորոշ կարգախոսներից էր նան «Կովկասյան ժողովուրդների ն ռամկավար ֆեդերատիվ Ռուսաստանի եղμայրական միությունը»38: Էսէռների կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի հրապարակած նախընտրական կարգախոսներում ն քարոզչամիջոցներում չկա ոչ մի արտահայտություն կամ ակնարկ Հայաստանի ազատության, անկախության ն պետականության պաշտպանության մասին»39: Մնացած հարցերում՝ տնտեսական, ընկերային, ռամկավարական ազատությունների էսէռները պարզապես կրկնում էին ՀՅԴ նախընտրական կարգախոսները: Կնշանակի՝ խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցող երկու գլխավոր քաղաքական կուսակցությունների՝ ՀՅԴ ն էսէռների սոցիալ-տնտեսական ծրագրերը ըստ էության համընկնում էին, μայց քաղաքական՝ անկախ պետականության խնդրում նրանց դիրքորոշումները ն մոտեցումները հակադիր էին:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 7, թ. 3: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հ. 1, էջ 473 (անգլերեն): «Հայաստանի աշխատավոր», 1 օգոստոսի 1919 թ.: «Ժողովուրդ», 2 հուլիսի 1919 թ.: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 22 հունիսի 1919 թ.: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 15 ն 22 հունիսի 1919 թ.:

Ընտրացանկի հաջորդ՝ թիվ 4-ը զμաղեցնում էին քրդական երկու պատգամավորական թեկնածուները: Այն ներկայացնում էին ընդամենը երկու μեկ, որոնցից մեկը գեներալ-մայոր Ալաշրաֆμեկ Շամշադինովն էր: Իսկ թիվ 5 ցանկը, որ ներկայացրել էր ասորական ազգային խորհուրդը, ուներ երեք պատգամավորության թեկնածու: Այնուհետն թիվ 6՝ Արագածոտնի անկուսակցական աշխատավորական գյուղացիական միության պատգամավորության թեկնածուների ցանկում ներկայացված էին 18 մարդ, որը գլխավորում էր μժիշկ, Կարμի գյուղի μնակիչ Արտաշես Մելքոնյանը: Հիշյալ 18 թեկնածուներից 13-ը ազգությամμ հայ էին, իսկ 5-ը՝ թուրք-թաթար: Եւ վերջապես թիվ 7՝ թուրքական պատգամավորական թեկնածուների ցանկը կազմված էր 16 հոգուց: Սա միակ ցանկն էր, որ պատրաստված էր արաμատառ թուրքերենով40: Այս ցուցակը ներկայացված էր որպես անկուսակցական: ՀՅ Դաշնակցության Էջմիածնի շրջանային կոմիտեի օրգան «Արարատյան աշխատավորը», հավաստում է, որ չնայած թիվ 7 ցուցակը անվանապես համարվում էր անկուսակցական, սակայն «իր էությամμ անկուսակցական չէ: Դա «Մուսավաթն» է դիմակավորված, ձնափոխված: Այդ ցանկի մեջ մտնում է «Մուսավաթի» Երնանի կոմիտեն՝ իր ամμողջ կազմով»41: Վերոհիշյալ μոլոր ցուցակները հաստատվել ու հրապարակվել էին Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից: Բացի հիշյալ յոթ ցուցակներից, պատգամավորական թեկնածուների առանձին ցուցակ է ներկայացրել նան Ալեքսանդրապոլի գավառի «գյուղացիական միությունը»: Վերջինս հիմնվել էր 1919 թ. մարտին ն գտնվում էր տեղի μոլշնիկյան կազմակերպությունների ազդեցության տակ42: Սակայն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը այս ցուցակը չի հաստատել՝ պատճառաμանելով, որ այն ներկայացվել է ուշացումով: Ի պատասխան դրա՝ Ալեքսանդրապոլի գավառի գյուղացիների երկրորդ համաժողովը հունիսի 15-ին որոշում է կայացնում միանալ ժողովրդականներին ու սոցիալ-դեմոկրատներին ն μոյկոտել խորհրդարանի ընտրությունները43: Կուսակցական ն ոչ կուսակցական պատգամավորական թեկնածուների ցանկերի համար, ընտրությունների կապակցությամμ, հրապարակայնություն ն հարկ եղած վերահսկողություն իրականացնելու տեսակետից առանձնապես էական պետք է համարել խորհրդարանի ընտրությունների մասին օրենքի 10-րդ հոդվածի այն մասը, որում ասվում էր. «Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կազմի մեջ, անդամի իրավունքով, մտնում են մեկական հոգի ընտրողների այն խմμերի կողմից, որոնք թեկնածուների առանձին ցանկ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 7, թթ. 5-8: «Արարատյան աշխատավոր», 15 հունիսի 1919 թ.: Գ. Ա. Գալոյան, Հերոսական մայիսից- հաղթական նոյեմ եր, Ե., 1980, էջ 39, 50: «Շիրակի աշխատավոր», 25 հունիսի 1919 թ., «Կայծ», 22 հունիսի 1919 թ..:

են ներկայացրել»44: Այդպիսի ներկայացուցիչներ ընդգրկվում էին նան համապատասխանաμար գավառական, շրջանային, քաղաքային, գյուղական ն թաղամասային հանձնաժողովների կազմում: Արխիվային նյութերի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ընտրարշավը մայրաքաղաքում ն գավառներում ընթացել է μավականին սուր: Այսպես, օրինակ, ընտրողների թվով ամենամեծ շրջան համարվող Էջմիածնի գավառում ընտրապայքարի ժամանակ արձանագրվել են ծեծկռտուքներ, փոխադարձ վիրավորանքներ45: Էջմիածնի գավառի ընտրական հանձնաժողովի նախագահը հունիսի 9-ի գրությամμ՝ խնդրում էր գավառի կոմիսարին, որ «ամենակտրուկ կարգադրություն անի իրեն ենթակա պաշտոնյաներին՝ ներազդելու ն պատժելու ընտրությունների հայտարարությունները, կուսակցական թեկնածուների ցուցակները ն պլակատները պատռողներին»46: Գավառի կոմիսարն էլ հրահանգում է գավառամասերի կոմիսարներին կտրուկ միջոցներ ձեռք առնել՝ կանխելու նման հակաիրավական գործողությունները: Ընտրությունները կայացան Հայաստանի խորհրդի որոշած օրերին՝ հունիսի 21, 22 ն 23-ին: Ինչպես որ նախատեսված էր ընտրությունների մասին օրենքով, կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը տաս օրվա ընթացքում ամփոփելով ընտրությունների արդյունքները՝ հուլիսի 3-ին պաշտոնապես դրանք հրապարակեց մամուլում: Խորհրդարանի ընտրությունների աղյուսակ47:

«Օրենք Հայաստանի պառլամենտի ընտրությանց», ա. տ. ն թ., էջ 4: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 216, ց. 1, գ. 61: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 216, ց. 1, գ. 61, թ. 10: «Հայաստանի աշխատավոր», 3 հուլիսի 1919 թ.: Խորհրդարանի ընտրությունների հիշյալ աղյուսակը հավանա ար վերջնականը չէ, որովհետն ցուցակագրված 365780 հոգուց այստեղ` ընտրությունների մասնակիցների թիվը կազմել է 223092 մարդ, մինչդեռ առանձին աղ յուրներից հայտնի է, որ խորհրդարանի ընտրություններին մասնակցել են 258880 մարդ կամ ոլոր ընտրողների երեք քառորդը (տես` «Նոր աշխատավոր», 24 հուլիսի 1919 թ., Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 278): Ինչնէ, մեր ձեռքի տակ եղած սույն աղյուսակի տվյալներով կարելի է կատարել որոշ ընդհանրացումներ:

Քաղաքների,

թիվ 1

թիվ

թիվ 3

թիվ 4

թիվ 5

թիվ 6

թիվ 7

ընդամ

գավառների ն

ՀՅԴ

Էսէռ

քրդակ

ասորա

գյուղ.

թուր

ենը

ան

կան

միութ.

քակ

ՀԺԿ

շրջանների

ան

անվանումը

Երնան

-

Ալեքսանդրա

-

-

-

-

-

-

-

45129

-

50110

-

-

-

-

10022

-

12560

-

-

12567

-

-

-

-

13813

-

-

-

14542

27260

-

-

-

29228

10081

-

-

-

-

10265

-

-

-

-

25052

-

-

-

25116

13280

-

-

-

14723

23153

-

-

-

23535

198415

223092

պոլ

Նոր Բայազետ

Վաղարշաատ

Կոտայքի /ոչ լրիվ/

Ղամարլուի շրջան

Սուրմալուի շրջքն

Քարվանսար ա ք. ն 3 գյուղ

Ն.

Ախտայի

շրջան

Շիրակի շրջան

Դարալագյազ ի /ոչ լրիվ/

Ուլուխանլուի շրջան

Նոր Բայազաետի շրջան

Դիլիջանի գավառ

Ղարաքիլիսա յի շրջան ընդհ. գումարը

Աղյուսակից երնում է, որ ընտրությունները կայացել են ներկայացված μոլոր շրջաններում: Ցավոք, մի քանի շրջաններում (Նախիջնան, Շարուր, Կարս,

Զանգեզուր ն այլն) հնարավոր չեղավ ժամանակին կազմակերպել ու անցկացնել ընտրությունները: Պատճառն այն էր, որ դրանք նոր էին միացվել ՀՀ-ին կամ էլ քաղաքական անկայուն վիճակը թույլ չէր տալիս: Նախատեսվում էր ՀՀ սահմաններում ն նրա սահմաններից դուրս, հանրապետության օրենքների հիման վրա, հետագայում անցկացնել խորհրդարանի լրացուցիչ ընտրություններ 50 նոր պատգամավորական տեղերի համար48: Դրանով Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի խորհրդարանը μաղկացած պիտի լիներ 130 պատգամավորներից: Աղյուսակը ցույց է տալիս նան, որ թիվ 1 ցուցակը (ՀՅԴ) հաղթել է μոլոր ընտրական շրջաններում, μացառությամμ Ուլուխանլուի (Զանգիμասարի), որը μնակեցված էր գերազանցապես թուրք ազգաμնակչությամμ: Հասկանալի է, որ սրանք իրենց քվեն պետք է տային թիվ 7՝ թուրքական ցուցակին: Խորհրդարանի ընտրություններին իրենց մասնակցությունն են μերել նան արնմտահայ գաղթականները49: Սակայն պետք է ասել, որ նրանց մասնակցությունը զանգվածային μնույթ չկրեց: Շատ դեպքերում գաղթական ընտրողները դրսնորել են պասիվություն ն չեն ներկայացել ընտրական տեղամաս50: Ընտրությունների կապակցությամμ արնմտահայ գաղթականության դրսնորած պասիվության գործում, ինչ խոսք, որոշակի դեր խաղաց նան Հայ ռամկավարների հայտարարած μոյկոտը: Հարկ է նշել, որ ընտրություններին ակտիվ մասնակցություն չունեցան նան մահմեդականները: Ըստ կուսակցական կազմի՝ ընտրությունների արդյունքով ՀՅԴ պատգամավորության թեկնածուներից՝ թիվ 1 ցուցակ, ընտրվել էին 72 պատգամավորներ, էսէռներից՝ թիվ 3 ցուցակ՝ 4, Արագածոտնի անկուսակցական գյուղացիական միությունից՝ թիվ 6-ից՝ 151, թիվ 7 ցուցակից երկու թուրք-թաթար ն մեկ քուրդ՝ եզդի52: Ընդամենը 80 պատգամավոր: Ստորն ներկայացնում ենք պատգամավորների ցուցակը53:

«Քաղվածներ ՀՅԴ 9-րդ ընդհ. ժողովի որոշումներից», Ե., 1920, էջ 29: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 276, ց. 1, գ. 119, թ. 65: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 201, ց. 1, գ. 43, թ. 84: Թիվ 6 ցուցակից պատգամավոր ընտրվեց Արագածոտնի անկուսակցական գյուղացիական միության «Սինդիկատի» ղեկավար, ժիշկ Արտաշես Սելքոնյանը: Սկզ ում նա դաշնակցական էր, այն էլ` խմ ապետ դաշնակցական: Հետագայում, անձնական ընդհարում ունենալով մեկ ուրիշ խմ ապետի հետ, խռովեց ու հեռացավ Դաշնակցությունից: Դրանից հետո նա մտավ էսէռների կուսակցության շարքերը: Իսկ ավելի ուշ, չհամակերպվելով էսէռների հետ, հեռացավ նան այս կուսակցությունից ն արդեն խորհրդարանի ընտրությունների ժամանակ ներկայացավ որպես անկուսակցական` գլխավորելով թիվ 6` Արագածոտնի գյուղացիական միության ցուցակը (տես` «Հայաստանի աշխատավոր», 19 հունիսի 1919 թ., «Շիրակի աշխատավոր», 18 հունիսի 1919 թ.): Թուրք-մահմեդական պատգամավորները կազմել են երկու հոգի: Սովորա ար պատմական գրականության մեջ քուրդ ժողովրդի այս մեկ ներկայացուցչին դասել են թուրք-թաթար երկու ներկայացուցիչների թվում ն ներկայացրել որպես երեք հոգուց

կազմված մահմեդական խմ ակցություն, որը, սակայն, մեր կարծիքով արդարացի չէ:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 3, թթ. 22-23, գ. 32, թ. 5, Ֆ. 276, ց. 1, գ. 119, թթ. 98-99:

41. Հարությունյան Մարտիրոս 42. Հովսեփյան Արտաշես 43. Նալչաջյան Արամ 44. Նավասարդյան Վահան 45. Նազարյան Արտաշես 46. Շանթ Լնոն 47. Շիրինյան Արշակ 48. Շահինյան Գառնիկ 49. Պետրոսյան Լնոն 50. Պապայան Խոսրով 51. Ջամալյան Արշակ 52. Սահակյան Ավետիք 53. Սահակյան Վառվառե 54. Սասունի Կարո 55. Սարգսյան Եփրեմ 56. Սարգսյան Հայկ 57. Սեպուհ Արշակ 58. Սաֆրաստյան Արամ 59. Վարանդյան Միքայել 60. Վարշամյան Գնորգ 61. Վրացյան Սիմոն 62. Տեր-Դավթյան Հովսեփ 63. Տեր-Մինասյան Ռուμեն 64. Տեր-Միքայելյան Հովհաննես 65. Տեր-Հակոμյան Հակոμ 66. Տիգրանյան Սիրական 67. Տերտերյան Համμարձում 68. Տեր-Հարությունյան Գեղամ 69. Տեր-Թորոսյան Վարդան 70. Տեր-Գնորգյան Միքայել 71. Տեր-Միքայելյան Անուշավան 72. Տեր-Գրիգորյան Միհրան 73. Փաստրմաճյան Գարեգին 74. Փափազյան Վահան 75. Քաջազնունի Հովհաննես 76. Քաջμերունի Ռուμեն 77. Քալաշյան Գառնիկ 78. Օհանջանյան Համազասպ 79. Օհանջանյան Ավետիս 80. Ֆերիտ Ջեմիլ /Տիգրան Ծամհուր/

1. Ահարոնյան Ավետիս 2. Աղμալյան Նիկոլ 3. Արղության Հովսեփ 4. Արարատյան Սարգիս 5. Աμեղյան Արտաշես 6. Ավագյան Ներսես 7. Աղաμաμ-μեկով Ասադ-μեկ (թուրք) 8. Բաμալյան Արտաշես 9. Բարսեղյան Պերճուհի 10. Բաμայան Վարոս 11. Բալայան Գերասիմ 12. Բադալյան Հովակիմ 13. Գյուլխանդանյան Աμրահամ 14. Գրիգորյան Սիրաք 15. Յաղջյան Հայկ 16. Յոլյան Զաքար 17. Զառաֆյան Լնոն 18. Զուμյան Դավիթ (էսէռ) 19. Թադնոսյան Լնոն 20. Թեյմուրով Յուսուֆ - μեկ (եզդի) 21. Թորոսյան Սահակ 22. Թումանյան Լնոն (էսէռ) 23. Խատիսյան Ալեքսանդր 24. Խատիսյան Գնորգ 25. Խաչատրյան Սմμատ 26. Խորենի Վահան 27. Խոնդկարյան Արշամ (էսէռ) 28. Կանայան Դրաստամատ 29. Ղազարյան Կորյուն 30. Ղազարյան Արշակ 31. Մանասյան Սարգիս 32. Մանուկյան Հմայակ 33. Մաքսապետյան Արմենակ 34. Մելիքյան Հովակիմ 35. Մանուկյան (Զալյան) Կատարինե 36. Միրաքյան Ենովք 37.Մելքոնյան Արտաշես (գյուղ. միութ.) 38. Միրμաμան Միր-Բաղիր (թուրք) 39. Մինախորյան Վահան (էսէռ) 40. Հովհաննիսյան Արշակ

Խորհրդարանի 80 պատգամավորներից 13-ը արնմտահայեր էին, իսկ երեքը՝ կին54: Նկատի ունենալով արնմտահայության անորոշ ու յուրահատուկ իրավիճակը՝ կարելի է ասել, որ արնմտահայ պատգամավորները կազմեցին ոչ պաշտոնական խմμակցություն ն 1919 թ. ամռանը ՀՅԴ Արնելյան μյուրոյի որոշմամμ լուծարված արնմտահայ գործադիր մարմնի գործերն ու իրավասությունները դրվեցին այդ խմμակցության վրա55: Ինչպես ասվեց, հունիսյան ընտրություններին չմասնակցեցին ժողովրդականները, հայ ռամկավարները ն սոց.-դեմոկրատները: Այնուամենայնիվ, թիվ 2 ցուցակին (ՀԺԿ), չնայած հայտարարված μոյկոտին, առանձին ընտրատարածքներում՝ Ալեքսանդրապոլում, Դարալագյազում, Ախտայում, Երնանում ընտրողները որոշ ձայներ են տվել (758) այս կուսակցության պատգամավորական թեկնածուների օգտին: Ճշմարտությունը պահանջում է ասել, որ եթե Ժողովրդական կուսակցությունը չμոյկոտեր ու մասնակցեր ընտրություններին, ապա անկասկած կշահեին պատգամավորական մի շարք տեղեր: Հարկ է նշել, որ ժողովրդականները ն սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկները, խորհրդարանի ընտրությունների μոյկոտից հետո այլնս գործուն մասնակցություն չունեցան Հայաստանի պետական կյանքին: Բայց ն այնպես ՀԺԿ շարունակում էր մնալ որպես ՀՀ ն կովկասահայ երկրորդ ազդեցիկ կուսակցությունը՝ ՀՅԴ-ից հետո: ՀԺԿ խորհրդարանի μոյկոտից հետո, թեն հետ քաշվեց քաղաքական լայն գործունեության ասպարեզից, μայց մյուս կողմից չպետք է անտեսել, որ ժողովրդականները իրենց պատգամավորական ներկայացուցչությունները ունեին հանրապետության քաղաքային դումաներում, գավառական զեմստվոներում: Նրանք տեղական ինքնակառավարման մարմիններում քանակով երկրորդն էին ՀՅԴ-ից հետո: Այնպես որ եթե խորհրդարանում նրանք չունեին խմμակցություն, ապա տեղական իշխանության մարմիններում ժողովրդականները ազդեցիկ ընդդիմություն էին: Նրանք հաճախակի ընդդիմանում ու քննադատում էին գործադիր մարմինների ու գավառական կոմիսարների թույլ տված խախտումներն ու անօրինականությունները, պայքարում էին մենաշնորհի, կառավարության վարած μռնագրավումների քաղաքականության դեմ ն այլն: Այսուհանդերձ, ՀԺԿ, որն իր էությամμ ու դավանանքով որակվում էր որպես μուրժուական ն ուներ իշխանատենչ հակումներ, ընդհանուր առմամμ անհաջողություն կրեց ու փաստորեն հեռացավ ակտիվ քաղաքական գործունեության ասպարեզից: Կարծում ենք, որ այս իմաստով μնութագրական է «սպեցիֆիկների» նրանց տված հետնյալ գնահատականը. «Այս կուսակցությունը (ՀԺԿ-Ա. Հ.), լինելով μուրժուական իր էությամμ ու դավանանքով, մնաց առանց μուրժուազիայի իր կազմով: Քաղաքական տարտամ ու երերուն,

Պատգամավոր Սանուկյան-Զալյան Կատարինեն հանգուցյալ Արամ Սանուկյանի այրին էր: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 144, թ. 3:

հետնողական ու անհեռատես դիմագծով նա երազում էր միշտ իշխանական μարձերի մասին ն այդ նպատակով մղած պայքարը փոխանակ նշանադրած կետին հասցնելու՝ վնասում էր կամ իրեն ն կամ պետությանը»56: Ի դեպ՝ խորհրդարանական ընտրություններում ձայներ չշահեցին նան փոքրաթիվ անդամներ ունեցող «սպեցիֆիկները»՝ Սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական հայ կազմակերպությունը57: Սրանք տակավին չէին կազմակերպվել որպես ինքնուրույն կուսակցություն: Ավելի ուշ՝ 1920 թ. հունվարին, տեղի ունեցավ «սպեցիֆիկների» կուսակցական ձնավորումը, որից հետո նրանք կոչվեցին Հայաստանի սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական կուսակցություն (ՀՍԴԲԿ): Բանվորազուրկ Հայաստանի Հանրապետությունում «սպեցիֆիկները» այնքան քիչ հետնորդներ ունեին, որ ընտրություններին չներկայացան առանձին ցուցակով: Ինչպես ասվեց՝ թիվ 3 ընտրացանկով չորս պատգամավորական տեղ ստացավ էսէռների կուսակցությունը: Տեղին է նշել, որ իրենց անկախ Հայաստանի քաղաքացիներ չհամարող էսէռներին պատգամավորական չորս տեղերի նվաճման գործում մեծ չափով օգնել է հատկապես Հայաստանում μնակվող ռուս ազգաμնակչությունը: Պատահական չէր, որ սկսած 1919 թ. հունիսից լույս էր տեսնում էսէռների օրգան «Սոցիալիստ հեղափոխական» շաμաթաթերթը նան ռուսերեն լեզվով58: Բնութագրական է նան այն, որ խորհրդարանում էսէռ պատգամավորները, որպես կանոն, ելույթ էին ունենում ռուսաց լեզվով59: Ընտրապայքարի ընթացքի ն արդյունքների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ արձանագրվել են ընտրակարգի խախտման դեպքեր, առանձին կեղծիքներ, հարկադրանք ընտրողների նկատմամμ, անկանոնություններ ն այլն, որոնք հավանաμար ազդած պետք է լինեն ընտրությունների արդյունքների վրա: Այս մասին ավելի հանգամանորեն փաստում էր ընդդիմությունը: Ընդդիմադիր մամուլը այլնայլ օրինախախտումների կողքին, մասնավորապես, մատնանշում է այն պարագան, որ դաշնակցական թիվ 1 ցանկի քվեաթերթերը, ի տարμերություն մյուսների, տպված են եղել այլ որակի թղթի վրա՝ մեծ ու հաստ տառերով: Այնինչ համաձայն ընտրությունների մասին օրենքի 50-րդ հոդվածի՝ «ընտրատոմսերը (քվեաթերթերը- Ա.Հ.) արտաքուստ պետք է միակերպ լինեն, որը հաստատում է կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը»60: Համաձայն սոց.դեմոկրատների պաշտոնաթերթ «Կայծի» տեղեկացման՝ ՀՅԴ ընտրատոմսը որքան էլ որ ծալվում էր, նույնիսկ հեռվից նկատվում էր, որ Դաշնակցության ընտրատոմսն է61: Մի այլ ընդդիմության՝ էսէռների օր56

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 72, էջ 8: Ս. Վրացյան, Խարխափումներ, Պոսթըն, 1924, էջ 68: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 201, ց. 1, գ. 43, թ. 85: «Սշակ», 28 նոյեմ երի 1920 թ.: «Օրենք Հայաստանի պառլամենտի ընտրությանց, ա.տ.ն թ., էջ 14: «Կայծ», 29 հունիսի 1919 թ.:

գան «Սոցիալիստ հեղափոխական» թերթը հայտնում է, որ «ընտրության օրերին ալյուր էին μաժանում թիվ 1-ի (ՀՅԴ-ի-Ա.Հ.) ցուցակին ձայն տվողներին, իսկ կոմիսարներն ու միլիցիոներները մտրակի ուժով էին գյուղացիներին ուղարկում քվեատուփերի մոտ»62: Տեղեկություններ են հայտնվում նան այն մասին, որ առանձին գավառներում ու գյուղերում (օրինակ՝ Սարդարապատում, Սուրմալուում, Համամլուում), ընտրական տեղամաս է ներկայացել միայն տան մեծը (ծխի գլուխը) ու քվեարկել իր ն ընտանիքի մյուս (ընտրական հասակի) անդամների փոխարեն: Որոշ ընտրատարածքներում էլ ընտրությունները սկսվել են ուշացումով: Օրինակ՝ Բաշ Գառնիում դրանք սկսվել են ոչ թե հունիսի 21-ին, այլ ընտրությունների միայն վերջին օրը՝ հունիսի 23ին63: Արձանագրվել են չկնքված քվեատուփեր ն այլն64: Պատահել են նան այնպիսի դեպքեր, երμ քվեարկություններին մասնակցած են համարվել մարդիկ, որոնք մահացած են եղել, սակայն նրանց անունները պահպանվել էին ընտրացուցակներում65: Բայց կարծում ենք, որ շատ դժվար է միանշանակորեն հաստատել կամ ժխտել ընդդիմության մեղադրանքները ընտրությունների ժամանակ թույլ տրված զեղծարարությունների մասին: Մեզ թվում է, որ պարտված կողմը իշխանությունների ու Դաշնակցության կատարած խախտումները մատնանշելիս, անշուշտ, դրանք չափազանցրել է, որը μնականաμար անում է ցանկացած պարտված կուսակցություն, որպեսզի փրկի իր վարկն ու հեղինակությունը ժողովրդի աչքում: Մյուս կողմից էլ ակներն փաստ է այն, որ ընտրությունների ընթացքում, իրոք, թույլ են տրվել զանազան տիպի խախտումներ: Հայաստանի խորհրդարանի ընտրությունների կապակցությամμ հարկ է նշել, որ առանձին խախտումներ թույլ են տրվել ոչ միայն հիմնական կառավարող ՀՅԴ, այլն էսէռների կողմից: Օրինակ՝ ընտրությունների առնչությամμ իր պաշտոնական դիրքի չարաշահմամμ ՀՀ ընտրական օրենքի թիվ 96-րդ հոդվածի խախտում է թույլ տվել պատգամավորության էսէռ թեկնածու Ա. Խոնդկարյանը: Վերջինս, օգտվելով պարենավորման նախարարության մեջ կարնոր պաշտոն զμաղեցնող իր կուսակից ընկերների ծառայությունից, «օգնել է», որպեսզի Սուրմալուի գավառի մի շարք գյուղերի (Հախվերիս, Բլուր, Փանիկ-Ալեիլու ն այլն) գյուղացիները ստանան սերմացուի դիմաց մեկ դեսյատինի համար 2000 ռուμլի փող, պայմանով, որ նրանք իրենց քվեները տան թիվ 3 (էսէռների) ցուցակին66: Այս փաստը հավաստող հեղինակ Պ. Ավետիսյանը երաշխավորել է այն ապացուցել: Ընտրությունների արդյունքների ամփոփագրից երնում է, որ թիվ 3 ցուցակը ընդամենը 15 ընտրական շրջանից ու քաղաքից ամենաշատ ձայն (1648) հավաքել էր հենց Սուրմալուի շրջանից:

«Սոցիալիստ հեղափոխական», 5 հուլիսի 1919 թ.: Նույն տեղում, 10 օգոստոսի 1919 թ.: «Կայծ», 2 հուլիսի 1919թ.: «Ժողովուրդ», 2 հուլիսի 1919 թ.: «Հայաստանի աշխատավոր», 17 ն 20 հունիսի 1919 թ.:

Այնպես որ՝ միակողմանի է ընտրություններում թույլ տրված խախտումների համար մեղադրել միայն Դաշնակցությանը: Պետք է նկատի ունենալ, որ ցանկացած խորհրդարանական ընտրության ժամանակ տեխնիկապես հնարավոր չէ ապահովել ընտրությունների 100 տոկոսանոց անաչառություն: Այդպիսի շեղումներ ավել կամ պակաս չափով դրսնորվել են առաջներում: Այդպիսիք արձանագրվում են նան մեր օրերում, անգամ ամենաքաղաքակիրթ, դասական պառլամենտական համարվող երկրներում: ՀՅԴ-ի հաղթանակը խորհրդարանի հունիսյան ընտրություններում միանգամայն օրինաչափ էր: Ընտրությունների արդյունքները արտահայտում էին քաղաքական կուսակցությունների ուժերի հարաμերակցությունը հանրապետությունում: Ժողովրդի մեջ ՀՅԴ-ի կշռի ու հեղինակության մասին էին հավաստում ոչ միայն խորհրդարանի ընտրությունները, որը ոմանք համարում էին պատահականություն, այլն տեղական` քաղաքային ու գավառային ինքնավարության ընտրությունները: Այսպես, օրինակ, 1918թ. դեկտեմμերի 15-ին կայացած Երնանի Քաղաքային դումայի ընտրությունների արդյունքներով՝ 60 տեղից (չորս կուսակցությունների մասնակցությամμ) Դաշնակցությունը շահել էր 42 տեղ67: Իսկ 1919թ. փետրվարի 12-ին Ալեքսանդրապոլի գավառում զեմստվային ընտրություններում նախատեսված 45 իրավասու տեղերից 33-ը զμաղեցրել էին դաշնակցականները, մնացածը անկուսակցականներ ու մյուս կուսակցությունների համակրողներ68: 1920թ. հունվարին Կարսի քաղաքային ինքնավարությունների ընտրությունները նս ավարտվել էին ՀՅԴ կատարյալ հաղթանակով. ընտրված 55 պատգամավորական տեղերից 49 զμաղեցրել են դաշնակցականներ, 4-ը՝ ժողովրդականներ ն 2-ը՝ էսէռներ69: Հունիսյան ընտրություններում ՀՅԴ-ի տպավորիչ հաղթանակը վկայում էր նրա լայն ժողովրդականության մասին: Նա դա ապացուցել էր դեռ 1917թ. նոյեմμերին՝ համառուսական Սահմանադիր ժողովի ընտրություններում: Այդ ընտրությունների ժամանակ Դաշնակցության ստացած 558400 քվեները կրկնակի շատ էին, քան հայ քաղաքական մյուս μոլոր կուսակցությունների հավաքած ձայները միասին վերցրած70: Հիշեցնենք, որ 1917թ. ՀՅԴ որնէ իշխանություն չուներ, որ իր պաշտոնական դիրքը չարաշահելով ն ընտրությունները «կեղծելով»՝ այդքան ձայներ նվաճեր: ՀՅԴ-ն, լինելով նախ ն առաջ համազգային իդեալներ ու ձգտումներ ունեցող կուսակցություն, սոցիալապես հենվում էր լայն հասարակաշերտերի ն ամենից առաջ հայ գյուղացիության, աշխատավորության ն մանր արհեստավորության վրա, մի խոսքով նրանց, որոնք կազմում էին Հայաստանի ազգաμնակչության 80-90 տոկոսը71:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 203, ց. 1, գ. 230, թ. 29, «Ժողովուրդ», 18 դեկտեմ երի 1918թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 205, ց. 1, գ. 1023, թ. 2: «Հառաջ», 23 հունվարի 1920թ.: «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992թ., Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 33: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.200, ց.1, գ.498, թ.28:

Ահա թե ինչով էր պայմանավորված ՀՅԴ հաղթանակը: Մյուս կողմից ՀՅԴ հաղթանակը պայմանավորված էր նան նրանով, որ այդ ժամանակ ՀՀ-ում, μացի Դաշնակցությունից, չկար ուրիշ ավելի կազմակերպված կուսակցություն: Այսպիսով, չնայած ընտրությունների ժամանակ թույլ տրված առանձին խախտումներին ու անկանոնություններին, այնուամենայնիվ, խորհրդարանի հունիսյան ընտրությունները պատմական նշանակության իրադարձություն պետք է համարել հայ ժողովրդի հազարամյակների պատմության մեջ: Առաջին անգամ էր, որ հայը ընտրում էր Հայաստանի պետական իշխանության μարձրագույն մարմին: Դրանով էլ նա հաղորդակից էր դառնում ժողովրդավարության տարրերին:

2. Խորհրդարանի μացումը ն հանձնաժողովները Նորընտիր խորհրդարանի հանդիսավոր μացումը տեղի ունեցավ Հայաստանի խորհրդի հրավիրումից ուղիղ մեկ տարի անց՝ 1919թ. օգոստոսի 1ին: Խորհրդարանի նիստը μացեց նրա ավագագույն անդամ Ավետիք Սահակյանը, քարտուղարն էր կրտսերագույն անդամ Ենովք Միրաքյանը: Բացման օրը ներկա էին 56 պատգամավոր: Ի տարμերություն առաջին խորհրդարանի, որը պաշտոնապես կոչվում էր «Հայաստանի խորհուրդ», այս նոր ընտրովի օրենսդիր մարմինը կոչվեց «Հայաստանի պառլամենտ»72: Նշենք նան, որ խորհրդարանի μացման օրը հայտարարությամμ հանդես եկավ ՀԺԿ Հայաստանի կոմիտեն: Նա մեկ անգամ նս μողոքեց ընտրությունների ժամանակ թույլ տրված ապօրինությունների ու զեղծարարությունների կապակցությամμ, պահանջեց անվավեր համարել հունիսյան ընտրությունները ն նշանակել խորհրդարանի նոր ընտրություններ73: Բայց այս μողոքը ընդամենը ինքնահանգստացման միջոց էր ն որնէ գործնական նշանակություն այլնս ունենալ չէր կարող: 1919 թ. օգոստոսի 5-ին կայացավ խորհրդարանի պաշտոնական առաջին նիստը, որտեղ հաստատվեցին հունիսի 21-23-ին խորհրդարանական ընտրություններում ընտրված 80 պատգամավորների մանդատները: Մանդատային հանձնաժողովի կողմից զեկուցեց Հ. Բուդաղյանը: Արձանագրվեց, որ մի շարք ընտրատարածքներում (Ղարաքիլիսա, Համամլու, Բաշ Գառնի ն այլն) թույլ են տրվել առանձին խախտումներ, սակայն հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դրանք էապես չեն ազդել ընտրությունների վերջնական արդյունքների վրա, ուստի՝ որոշվեց մանդատները հաստատել, միաժամանակ ընդունել ի գիտություն ընտրությունների առանձին խախտումների ու անկանոնությունների մասին փաստերը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց.1, գ.46, մաս 2, թ. 137: «Ժողովուրդ», 1 օգոստոսի 1919 թ.:

Այնուհետն մանդատային հանձնախմμի նախագահ Հ. Բուդաղյանի ամփոփ զեկուցումից հետո ընտրվեց խորհրդարանի նախագահությունը: Նախագահ ընտրվեց Ավետիս Ահարոնյանը, փոխնախագահներ՝ Լնոն Շանթը ն Սարգիս Արարատյանը, ավագ քարտուղար՝ Հակոμ Տեր-Հակոμյանը, իսկ կրտսեր քարտուղար՝ Արամ Սաֆրաստյանը74: Խորհրդարանի նախագահության կազմի քվեարկությունից ձեռնպահ մնացին էսէռները ն «Արագածոտնի գյուղացիական միության» ներկայացուցիչը75: Խորհրդարանի գործունեության ընթացքում նախագահության կազմը փոփոխություններ կրեց: Դեպքերի μերումով պատգամավոր Ա. Ահարոնյանը այդպես էլ չվերադարձաւ հայրենիք ն չվարեց խորհրդարանի ն ոչ մի նիստ: Այստեղ հարց է ծագում. իսկ ինչո՞ւ Ա. Ահարոնյանին ընտրեցին խորհրդարանի նախագահ, երμ նա, գտնվելով արտասահմանում, գլխավորում էր ՀՀ դիվանագիտական պատվիրակությունը: Այս հարցին, կարծում ենք, հստակ է պատասխանել խորհրդարանի ավագ քարտուղար Հ. Տեր-Հակոμյանը: Նա Ա. Ահարոնյանին նախագահ ընտրելը μացատրում էր նրանով, որ խորհրդարանը ցանկանում էր դրանով ՀՀ պատվիրակության նախագահին «ավելի հեղինակություն ու կշիռ տված լինել վեհաժողովի առջն»76: Այս նույն միտքն է հաստատում նան Վ. Փափազյանն իր հուշերում77: Շուտով փոփոխություն կատարվեց խորհրդարանի նախագահության կազմում: Օգոստոսի 10-ին Ս. Արարատյանը ընտրվում է նախարար ն μնականաμար ազատվում փոխնախագահի պարտականությունից78: Հետագա ժամանակաշրջանում խորհրդարանի փոխնախագահի պարտականություններ են կատարել պատգամավորներ՝ Հովսեփ Արղությանը, Սիրական Տիգրանյանը, Ավետիք Սահակյանը ն Հովհաննես Քաջազնունին: Պատգամավոր Ավ. Խոնդկարյանն իր հուշերում տխրությամμ էր վերհիշում իրենց (էսէռական) ներկայացուցչի չընդգրկվելը նախագահության կազմում79: Մինչ նոր վարչապետի ընտրությունը ն նոր կաμինետի կազմումը օգոստոսի 5-ի նիստում լսվեց վարչապետի պաշտոնակատար Ալ. Խատիսյանի զեկուցումը կառավարության վերջին ամիսների գործունեության, վարած ներքին ու արտաքին քաղաքականության մասին: Վարչապետի պաշտոնակատարը հայտնեց, որ վերջին երկու ամսվա ընթացքում կառավարությունը հրատարակել է 152 օրենք ն 300-ից ավելի վարչական կարգադրություն80: Դրանից հետո կառավարությունը ցած է դնում իր լիազորությունները խորհրդարանի առջն: Վերջինս ընդունում է կաμինետի հրաժարականը: Օգոստոսի 7-ի

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 40, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 30: «Սոցիալիստ հեղափոխական»,10 օգոստոսի 1919 թ.: Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 55: Վ. Փափազյան, Իմ հուշերը, հ. 3, Կահիրե 1957, էջ 71-72: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 4: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919թ.» (հրատարակություն պառլամետի), ա.տ. ն թ., էջ 2, «Վեմ», 1934, թիվ Զ, էջ 80: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 10 օգոստոսի 1919 թ.:

նիստում՝ նախագահությամμ Ս. Արարատյանի (Ահարոնյանը ն Շանթը μացակայում էին) նախարար-նախագահ (վարչապետ) ընտրվեց Ալեքսանդր Խատիսյանը ն հանձնարարվեց նրան կազմելու հանրապետության նոր կառավարություն81: Փաստենք, որ վարչապետի հավանական թեկնածուներից էր նան Ա. Գարոն (Փաստրմաջյանը), որը վայելում էր մեծ հեղինակություն թե’ արնելահայերի, ն թե’ արնմտահայերի շրջանում82: Նա Հայաստանի դեսպանն էր ԱՄՆ-ում, սակայն քվեարկության դրվեց միայն Ալ. Խատիսյանի թեկնածությունը: Վարչապետի ընտրության արդունքներն էին՝ 40 կողմ ն 8 դեմ: Տեղեկացնենք, որ շատ պատգամավորներ՝ Ա. Ահարոնյան, Ա. Գարո, Մ. Վարանդյան, Հ. Օհանջանյան, Հ. Արղության, Մ. Հարութունյան, Հ. Քաջազնունի ն ուրիշներ, տնական գործուղումների, դիվանագիտական աշխատանքի, պետական պաշտոնավարության ն այլ պատճառներով μացակայում էին հանրապետությունից: Սովորաμար քվեարկությունների ժամանակ ձայների համեմատական սակավությունը պետք է μացատրել նան նրանով, որ տարμեր ժամանակներում ոչ պակաս տասը պատգամավոր՝ նախարարներ կամ նախարարի տեղակալներ էին, որոնք ընդունված օրենքով քվեարկություններին մասնակցելու իրավունք չունեին83: Այդ իսկ պատճառով էլ խորհրդարանական քվեարկության ձայները սովորաμար չէին անցնում 40-50-ից: Օգոստոսի 10-ի նիստում հաստատվեց կառավարությունը հետնյալ կազմով՝ Ալ. Խատիսյան (նախարար-նախագահ ն արտգործնախ.), Ա. Գյուլխանդանյան (ներք. գործ. ն արդարադատության), Ս. Արարատյան (ֆինանս. ն պարենավ.), Ավ. Սահակյան (խնամ. ն աշխատանքի), Ն. Աղμալյան (հանր. կրթ. ն արվեստի) ն գեն. Խ. (Քր.) Արարատյան (զորական)84: Ինչպես նկատում ենք, կառավարության կազմը կուսակցական պատկանելության տեսակետից միատարր էր՝ μաղկացած զուտ դաշնակցականներից: Օգոստոսի 15-ի նիստում լսվեց կառավարության հայտագիրը, որում ներկայացված էին նոր կաμինետի ներքին ու արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններն ու մոտեցումները: Հայտագրում մասնավորապես ընդգծվում էր. «Նոր կառավարությունը` հենված μովանդակ հայ ժողովրդի դարավոր իրավունքի ն իղձերի վրա, իր ամμողջ կարողությամμ պիտի պաշտպանի ն ձգտի իրականացնել Միացյալ ն ամμողջացրած Հայաստանի անկախության գաղափարը»85: Տնտեսության μնագավառում Խատիսյանի կաμինետը պարտավորվում էր ըստ ամենայնի խրախուսել օտար ներդրումները Հայաստանում: Հողային խնդրում կառավարությունը պետք է իրագործեր կալվածատիրական, եկեղեցապատկան հողերի ազգայնացում ն դրանց μաշխու81

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 40: Ռ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի Հանրապետություն, հ. 1, էջ 475 (անգլերեն): ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.202, ց. 1, գ. 333, թ. 10: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թթ.40-41: «Հայաստանի աշխատավոր», 16 օգոստոսի 1919թ.:

մը գյուղացիներին՝ աշխատանքային ն սպառողական նորմաներով: Կրթության ասպարեզում խնդիր էր դրվում սկզμնական կրթությունը դարձնել ընդհանուր, պարտադիր ն ձրի86: Խատիսյանի կաμինետի հայտագրին անվստահություն են հայտնում միայն էսէռները87: Նրանք առարկում էին այն μանում, որ արտաքին քաղաքականության μնագավառում կառավարությունը պետք է հրաժարվի արնմտյան կողմնորոշումից ն հակվի դեպի Ռուսաստանը: Բացի այդ, նրանք գտնում էին, որ հողերի μաշխման ձնը տակավին չի որոշված, ն որ դպրոցների պետականացումը սխալ է կիրառվում կյանքում ն այլն: Կառավարության հայտագիրն ընդունվում է 28 ձայնով՝ ընդդեմ 2-ի88: Այդ օրերին նորընտիր վարչապետ Ալ. Խատիսյանը հեռավոր Ամերիկայից ստացավ նախկին վարչապետ Հ. Քաջազնունու, ծրագրային μովանդակությամμ ծավալուն նամակը, որում վերջինս խորհուրդներ էր տալիս, թե ինչպիսի քաղաքական ուղեգիծ ցանկալի կլինի, որ վարի նորակազմ կառավարությունը89: Հ. Քաջազնունին իրավամμ համարվում է այն ժամանակվա ՀՀ ամենահեռատես, չափավոր ու հավասարակշիռ քաղաքական գործիչներից մեկը: Վարչապետ եղած ժամանակ, նա առաջնորդվում էր զուտ պետական մտածելակերպով՝ երկրորդական պլան մղելով կուսակցականը: Հ. Քաջազնունին ջանում էր իրեն պատասխանատու զգալ ոչ թե Դաշնակցություն կուսակցության, այլ միայն ժողովրդի ու խորհրդարանի առջն: «Քաջազնունու գործուղումը,- փաստում էր Ռ. Տեր-Մինասյանը,- նշանակում էր ըստ էության հեռացում ն Դաշնակցության ազդեցության ուժեղացում»90 պետական կառավարման մեջ: Եվ, ահա, Խատիսյանին ուղղված նամակում Քաջազնունին դնում էր պետական գործերում կուսակցության միջամտության սահմանափակման ն աստիճանաμար դուրս մղման անհրաժեշտությունը: «Մենք,- գրում էր նամակի հեղինակը,- դառնալով միակ կառավարող կուսակցություն ն տնօրինելով երկրի μախտը` չենք կարող միակողմանիորեն սահմանափակվել զուտ կուսակցական, ծրագրային սկզμունքներով, այլ նան պետք է ելնենք մեր երկրի կեցության իրական պայմաններից ու կարիքներից: Մեր գործը պետք է լինի ոչ թե մեր կուսակցության գաղափարների քարոզչությունն ու սկզμունքների ցուցադրումը, այլ երկրի վերաշինումը»91: Առաջ գնալով ասենք, որ Ալ. Խատիսյանի կաμինետը հիմնականում հավատարիմ մնաց Հ. Քաջազնունու խորհուրդներին: Պետք է ասել, որ Խա86

Նույն տեղում: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 30 օգոստոսի 1919թ.: «Հայաստանի աշխատավոր», 21 օգոստոսի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 431, թթ. 91-94, այս նամակի մասին հանգամանորեն տես` Ա. Հակո յան, Կենսական պետության առանցքները («Երկիր», 7 ապրիլի 1992թ.): Ռու են, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ. Է, Լոս Անճելըս, 1952, էջ 276: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 431, թ. 91:

տիսյանը նս Քաջազնունու պես պետական մտածողության գործիչ էր ն գտնում էր, որ կուսակցությունը չպետք է միջամտի կառավարության ընթացիկ պետական գործերին: Ռուμենը նկատում է, որ Խատիսյանի կառավարության ընդհանուր տեսակետն ու որդեգրած ուղղությունը մնում էր քաջազնունիական: «Խատիսյանը ձգտում էր չեզոքացնել Բյուրոն ու կուսակցության մարմինները ն ավելի շատ հենվել պառլամենտի վրա»92: Բայց պետք է ասել, որ Խատիսյանը այդ μանը՝ չեզոքացումը, կատարում էր շատ զգուշորեն ն մեծ տակտով: Նա կուսակցության հանդեպ վարում էր խուսանավման, փափուկ քաղաքականություն: Արդյունքում Խատիսյանը ձգտում էր հենվել ե՛ւ խորհրդարանի, ե՛ւ կուսակցության, ե՛ւ իշխանության վրա:

Հ Հ

Հ

Խորհրդարանի օրենսդրական աշխատանքի կազմակերպման, օրենքների նախագծերի ն այլ առաջարկությունների նախնական քննարկման ն դրանց վերաμերյալ խորհրդարանին եզրակացություններ տալու համար ստեղծվեցին 12 հանձնաժողովներ: Պատգամավոր Ա. Ջամալյանի ներկայացմամμ ձնավորվեցին հետնյալ հանձնաժողովները93: 1. úրենսդրական (հետագայում Վարչաօրենսդրական), (7 անդամ), Գ. Վարշամյան (նախագահ), Հ. Տերտերյան (քարտուղար), Հ. Բուդաղյան, Ս. Խաչատրյան, Գ. Խատիսյան, Կ. Ղազարյան, Դ. Զուμյան: 2. Ֆինանսաμյուջետային (8 անդամ), Վ. Նավասարդյան (նախագահ), Վ. Տեր-Թորոսյան (քարտ.), Հ. Սարգսյան, Լ. Թադնոսյան, Հ. Յաղջյան, Ա. Գյուլխանդանյան, Վ. Մինախորյան, Ա. Աղաμաμ-μեկով: 3. Ինքնավարությունների (7 անդամ), Ա. Ղազարյան (նախ.), Գ. Քալաշյան (քարտ.), Լ. Զառաֆյան, Ն. Ավագյան, Վ. Բաμայան, Լ. Թումանյան, Ա. Մելիքյան: 4. Պարենավորման (9 անդամ), Գ. Քալաշյան (նախ.), Լ. Պետրոսյան (քարտ.), Ա. Սահակյան, Ն. Ավագյան, Մ. Տեր-Գնորգյան, Հ. Մանուկյան, Ա. Նազարյան, Մ. Միրμաμան, Վ. Մինախորյան: 5. Հողային (8 անդամ), Ա. Սահակյան (նախ.), Հ. Սարգսյան (քարտ.), Ս. Գրիգորյան, Ա. Հովհաննիսյան, Հ. Տերտերյան, Ե. Սարգսյան, Ա. Խոնդկարյան, Ա. Մելքոնյան:

Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 232: Այս խորհրդարանում նս հանձնաժողովների ու դրանց նախագահների կազմը կրել են փոփոխություններ:

6. Աշխատանքի ն խնամատարության (9 անդամ), Վ. Խորենի (նախ.), Գ. Շահինյան (քարտ.), Ս. Գրիգորյան, Վ. Սահակյան, Յու. Թեյմուրով, Ա. Աμեդյան, Լ. Զառաֆյան, Ա. Հովհաննիսյան, Լ. Թումանյան: 7. Ներգաղթի ն վերաշինության (7 անդամ), Հ. Տեր-Դավթյան (նախ.), Ռ. Քաջμերունի (քարտ.), Ռ. Տեր-Մինասյան, Կ. Մանուկյան-Զալյան, Ա. Օհանջանյան, Ա. Հովսեփյան (Մալխաս), Հ. Մանուկյան: 8. Դպրոցական-կրթական (7 անդամ), Ս. Թորոսյան (նախ.), Պ. Բարսեղյան, Ե. Սարգսյան, Վ. Խորենի, Ա. Աμեղյան, Վ. Սահակյան, Գ. Շահինյան: 9. Զինվորական (8 անդամ), Ռ. Տեր-Մինասյան (նախ.), Հ. Մելիքյան (քարտ.), Ն. Աղμալյան, Ս. Վրացյան, Ա. Բաμալյան, Ա. Ջամալյան, Վ. Բաμայան, Ա. Գյուլխանդանյան: 10. Խմμագրական (4 անդամ), Ն. Աղμալյան, Ս. Վրացյան, Վ. Նավասարդյան, Գ. Խատիսյան: 11. Բժշկա-սանիտարական (6 անդամ), Ա. Բաμալյան (նախ.), Հ. Մելիքյան (քարտ.), Կ. Մանուկյան-Զալյան, Ա. Ղազարյան, Հ. Տեր-Դավթյան, Ե. Միրաքյան: 12. Հանրօգուտ չեռնարկների ու շինությունների (4 անդամ), Ա. Հովսեփյան (Մալխաս), Հ. Յաղջյան, Ա. Օհանջանյան, Լ. Թադնոսյան94: Ինչպես տեսնում ենք, խորհրդարանի ութ պատգամավորներից μաղկացած թույլ ընդդիմությունը μավականաչափ կերպով ներկայացված էր հանձնաժողովներում: Խորհրդարանի հանձնաժողովները հրավիրում էին իրենց առանձին նիստերը: Խորհրդարանի ընդունած ներքին կանոնադրության (աշխատակարգի) համաձայն՝ պահանջվում էր, որ յուրաքանչյուր օրենսդրական գործ (օրինագիծ կամ ակտ) խորհրդարան մտցվի միմիայն համապատասխան հանձնաժողովներում նախապես մշակվելուց, քննության ենթարկվելուց ն այնտեղ հավանություն ստանալուց հետո: Ըստ աշխատակարգի՝ օրինագծերը կարող էին խորհրդարանի քննությանը (օրակարգ) դրվել ոչ շուտ քան խմμակցություններին, պատգամավորներին, ինչպես նան կառավարությանը նախապես μաժանելուց առնվազը երեք օր անց95: Խորհրդարանական աշխատանքի μնորոշ կողմերից մեկն էլ այն էր, որ պետական կառավարման, գործադիր իշխանության հետ առնչվող օրինագծեր ու խնդիրներ, որոնք մշակվել էին հանձնաժողովներում կամ անհատ պատգամավորների կողմից՝ խորհրդարան մտցնելուց առաջ անպայման պետք է ունենային կառավարության կարծիքը՝ համապատասխան եզրակացությամμ: Բայց պետք է ասել, որ օրինաստեղծ աշխատանքի հիմնական կատարողը կառավարությունն էր, քանզի նա, որպես գործադիր իշխանություն,

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 32, թթ. 6-11, «Հայաստանի աշխատավոր», 14 օգոստոսի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 27, թթ. 11 եւ 79:

իր պրակտիկ աշխատանքում զգում էր համապատասխան օրենքների ու օրենսդրական ակտերի պակասը, ուստի ն որպես օրվա պահանջ՝ հանդես էր գալիս օրենսդրական նախաձեռնություններով: «Օրենսդրական նախաձեռնության՝ կառավարության նախապատվության իրավունքը,- մեկնաμանում է իրավաμան Հ. Խաչատրյանը,- սովորաμար μացատրվում է նրանով, որ գործադիր իշխանությունը, հենվելով աստիճանավորական մասնագիտական լայն ապարատի վրա, նախագծեր նախապատրաստելու ավելի մեծ հնարավորություններ ունի, քան շարքային պառլամենտականները»96: Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ օրենքների հիմնական գործադրողը կառավարությունն է, ուստի ն շատ կարնոր էր այդ օրենքների մշակման ն ընդունման փուլերում ստանալ կիրառողի՝ կառավարության համաձայնությունը: Սովորաμար նախարարություններում կազմվում էին օրինագծերը, որոնք քննարկվում էին նախարարների խորհրդի նիստերում: Այնտեղ հավանության արժանանալուց հետո օրինագծերը ներկայացվում էին խորհրդարան, համապատասխան հանձնաժողովներին` քննարկման ու եզրակացություններ ստանալու համար: Ընդսմին ոչ մի նախարարություն ինքնուրույն չէր կարող օրինագիծ մտցնել խորհրդարան՝ առանց նախարարների խորհրդի համաձայնության (որոշման), 1919 թ. նոյեմμերի 28-ի խորհրդարանի հաստատած օրենքով՝ կառավարության կողմից խորհրդարան մտնող օրինագծերը պետք է ունենային վարչապետի ն համապատասխան նախարարի ստորագրությունը, իսկ ֆինանսական հոդված պարունակող օրինագծերը (վարկ, հարկ, μյուջե ն այլն), նան անպայման՝ ֆինանսների նախարարի ստորագրությունը97: Օրինագծերը պետք է լինեին հայերեն լեզվով, վեցական օրինակից, նույնքան էլ կից μացատրություններ ու հավելվածներ98: Կային օրինագծեր, որոնք առաջին խորհրդարանից՝ Հայաստանի խորհրդից, տեղափոխվեցին երկրորդ խորհրդարան: Դրանց մի մասը անցել էր առաջին խորհրդարանի հանձնաժողովների փորձաքննությունը: Օրենքը խորհրդարանում հաստատվելուց հետո նրա իսկական օրինակը վավերացվում էր խորհրդարանի նախագահի ն ավագ քարտուղարի կողմից ն տրվում պաշտոնական հրապարակման99: Իսկ օրենքը կամ օրենսդրական ակտը ուժի մեջ էր մտնում հրապարակման օրվանից: Միջազգային իրավական տերմինաμանությամμ այդ արարողակարգը կոչվում է պրոմուլգացիա (պետական ակտի հրապարակում)100: Ըստ կանոնակարգի՝ խորհրդարանի նիստերը գումարվում էին երկուշաμթի ն ուրμաթ օրերին, որպես կանոն երեկոյան ժամերին: Սահմանվեց նան պատգամավորների ռոճկաչափը: Համաձայն 1919 թ. հուլիսի 29-ի օրեն96

Հ. Խաչատրյան, Պառլամենտ ն պատգամավոր, Երնան, 1994, էջ 31: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 46, մաս 2, թ. 130, գ. 333, թ. 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 46, մաս 2, թ. 134: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 36, թ. 8:

ÏՅքոՅԽåԻòԵ, Խ., 1967, Շ. 348-352.

քի՝ սկսած նույն թվականի օգոստոսի 1-ից յուրաքանչյուր պատգամավորի համար սննդադրամ (ռոճկաչափ) էր սահմանվում ամսական 2000 ռուμլի՝ հավելելով նս 100 տոկոս, այսինքն՝ ամսական աշխատավարձը կազմում էր 4000 ռուμլի101: Հայաստանի ֆինանսական վիճակի վատթարացման ն դրամի արագ սղաճի հետնանքով, ինչպես այլ պաշտոնյաների, այնպես էլ պատգամավորների աշխատավարձի չափը սկսեց արագորեն μարձրանալ: 1920 թ. հունվարի 1-ից պատգամավորների աշխատավարձը (սննդադրամը) կազմեց ամսական 6800 ռուμլի102: Արդեն 1920 թ. հուլիսի 1-ից խորհրդարանի պատգամավորների, պետական նախարարների ն Պետական վերահսկիչի աշխատավարձը կազմում էր ոչ ավել, ոչ պակաս 42 հազար ռուμլի103: Նման փաստը ինքնին վկայում է հանրապետության ֆինանսատնտեսական աղետալի վիճակի մասին: Կազմվում էր խորհրդարանի ծախսերի ամենամսյա նախահաշիվ: Այսպես օրինակ, 1920 թ. հունվար ամսվա ֆինանսական նախահաշվի գումարը կազմել էր 873160 ռուμլի, որից պատգամավորներին որպես սննդադրամ (աշխատավարձ) 544 հազ. ռուμլի, արտակարգ նպաստ՝ 10 հազ. ռուμլի, հանձնաժողովներին օրապահիկ ն ճանապարհածախս՝ 41666 ռ., տպագրական ծախքեր՝ 100 հազ. ռ., դիվանի (արխիվի)՝ 68 հազար ռ. ն այլն104: Խորհրդարանին կից հիմնվել ու գործում էր գրադարանը:

3. Ընդդիմությունը երկրորդ խորհրդարանում ն նրանից դուրս Ռամկավար, կենսունակ պետության ամենաμնորոշ գծերից մեկը, անպայման, μազմակուսակցական հիմքի վրա իսկական ընդդիմության ձնավորումն է: Հայաստանի երկրորդ խորհրդարանում պաշտոնական գրանցում ունեին հետնյալ խմμակցությունները. 1) ՀՅ Դաշնակցության՝ 72, 2) սոցիալիստ-հեղափոխական (էսէռ)՝ 4, 3) մահմեդական (թաթար)՝ 3 ն 4) Արագածոտնի գյուղացիական միության՝ 1 պատգամավոր105: Իրականում հազիվ թե կարելի էր մեկ պատգամավորից կազմված հոսանքը խմμակցություն անվանել: Սա ուղղակի արված է պայմանականորեն: Խորհրդարանում մի տեսակ ճահիճի դեր էր կատարում մահմեդական խմμակցությունը: Պետք է ասել, որ 2 թուրք-թաթար ներկայացուցիչները, անտարμեր գտնվելով Հայաստանի ճակատագրի նկատմամμ ն պատասխա101

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 27, թ. 223, ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 6: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 58: Նույն տեղում, թ. 154: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 61, թթ. 1-2: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, 3. 1, գ. 41, թ.1:

նատվությունից ու անախորժությունից խուսափելու նպատակով, որպես կանոն գրավում էին չեզոք, անտարμեր ու խուսափողական դիրք106: Իսկ երμեմներμեմն նրանք աջակցում էին էսէռներին: Երկրորդ խորհրդարանում ՀՅԴ խմμակցության հիմնական ընդդիմությունը էսէռական էր՝ իր չորս պատգամավորներով: Իսկ ինչ վերաμերում էր իրեն անկուսակցական համարող միակ պատգամավոր Արտաշես Մելքոնյանին, ապա նա սկզμում ցույց չէր տալիս իր ով լինելը, իսկ ավելի ուշ գործնականում դրսնորեց իրեն: Նա խորհրդարանի աշխատանքների ընթացքում ավելի ու ավելի μացորոշ ձայնակցում էր էսէռների խմμակցությանը: Բայց ինքնին հասկանալի է, որ ՀՅԴ 72 պատգամավորանոց խմμակցության դեմ ընդամենը ութ պատգամավորից μաղկացած ընդդիմությունը չէր կարող քիչ թե շատ լուրջ մրցակցություն առաջացնել: Ահա սա նկատի ուներ ՀՅԴ հայտնի գործիչ, պատգամավոր Ռ. Տեր-Մինասյանը, երμ իր հուշերում գրում էր, որ Հայաստանի խորհրդարանում փաստորեն ընդդիմություն չկար107: Ինչ խոսք, այս խորհրդարանում, համեմատած նախորդի հետ, ընդդիմությունը շատ ավելի թույլ էր: Բայց ասել, թե առհասարակ «Պառլամենտ չկար Հայաստանում»108, արդեն μացահայտ ժխտողական գնահատական է, որի հետ նույնպես չի կարելի համամիտ լինել: Այնուամենայնիվ, խորհրդարանում, թեն շատ թույլ, μայց կար ընդդիմություն, որը կառավարության դեմ պայքարում էր հիմնականում հարցապնդումների, հարցերի, հայտարարությունների ն այլ ձներով: Անշուշտ, հարցապնդումը նս պետք է համարել գործադիր մարմինների գործունեության նկատմամμ վերահսկողություն իրականացնելու ձն: Սակայն առաջ անցնելով նշենք, որ գործադիր իշխանության այս կամ այն մարմնին կամ էլ պաշտոնատար անձանց ուղղված պատգամավորական հարցապնդումները շատ հաճախ մնում էին անպատասխան: Այս խորհրդարանում նույնպես էսէռները շարունակում էին իրենց նախկին քաղաքական ուղեգիծը: Որպես ինտերնացիոնալիստներ ն ժողովուրդների μարեկամության ջատագովներ, նրանք հանդես էին գալիս հանրապետության ազգային փոքրամասնությունների, ազգային ու համայնքային իրավունքների պաշտպանության պահանջով: Այսպես, օրինակ, խորհրդարանի առաջին նիստերից մեկում (օգոստոսի վերջերին) նրանք հարցապնդում ուղղեցին ներքին գործերի նախարարին, թե հայտնի է արդյոք իրեն, որ վերջին երեք շաμաթվա ընթացքում Երնանի, Էջմիածնի ն Սուրմալուի գավառների մի շարք գյուղեր (Փաշաքենդ, Թաքեարլու, Աղվերան, Դալելար, Նուրնուս, Ալիμեկ, Ջանֆիդա, Իգդալու, Կարխուն ն այլն) «մաքրել» են թուրք ազգաμնակչությունից ն թալանի ու կոտորածի ենթարկել109: Հարցապնդում մտցնող106

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 25, թ. 37: Ռու են, Հայ հեղափոխականի մը հիշատակները, հ.Է, Լոս Անճելըս, 1952, էջ 228: Հ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Երնան, 1994, էջ 30: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 7 սեպտեմ երի 1919 թ.:

ները միաժամանակ ցանկանում էին իմանալ, որ եթե այս հայտնի է նախարարին, ապա ինչ միջոցներ են ձեռք առնվում վերջ տալու համար նման անօրինականություններին: Ինքնին հասկանալի է, որ նման հարցապնդում կատարելիս՝ էսէռ-թուրքական խմμակցությունները հանդես էին գալիս միասնաμար: Փաստերը ցույց են տալիս, որ, իրոք, տեղ են գտել մի շարք ապօրինություններ ու μռնություններ թուրք ազգաμնակչության նկատմամμ110: Անշուշտ, պետք է դատապարտել ազգամիջյան թշնամանքի ու անհանդուրժողականության վրա հիմնված այդօրինակ գործողությունները: Բայց մյուս կողմից էլ հայ էսէռ ինտերնացիոլաիստները չպետք է նան մոռանան, որ համանման չարագործություններ շատ ավելի դաժան դրսնորումներով ու ծանր հետնանքներով կատարվել ու կատարվում էին հայ ազգաμնակչության նկատմամμ թուրք-թաթարական վարչական ենթակայության շրջաններում՝ Բաքվում, Արեշում, Նուխիում, Շիրվանում, Գանձակում ն այլուր, էլ չենք խոսում Արնմտյան Հայաստանի մասին: Հայ էսէռների ինտերնացիոնալիզմը երնում է նան Արցախյան խնդրում նրանց ցուցաμերած դիրքորոշումից: Այդ ինտերնացիոնալիզմը լավ հասկանալու համար μավական է μերել մի հատկանշական փաստ էսէռների կուսակցության Ղարաμաղի կազմակերպության օրգան «Աշխատանքից». «Ղարաμաղը կենսական կապերով է կապված Ադրμեջանի հետ ն երμեք չի ոգնորվել Հայաստանին միանալու գաղափարով»111: Կարծում ենք այստեղ մեկնաμանությունները ավելորդ են: Սա մի դիրքորոշում էր, որը պաշտպանում էին նան շատ հայ μոլշնիկներ: Կառավարող գլխավոր կուսակցության դեմ, քաղաքական դեպքերի ու իրադարձությունների նպաստավոր զարգացմանը զուգընթաց, էսէռների խմμակցությունը ակտիվացնում էր իր գործունեությունը: Սրանք, ունենալով ընդգծված ռուսական կողմնորոշում ն արտահայտվելով ռուսական համապետականության օգտին, գտնում էին, որ Հայաստանը պետք է դաշնակցային (ֆեդերատիվ) կապերով միանա Ռուսաստանին: Իրենց նպատակին հասնելու համար հայ էսէռները գտնում էին, որ Հայաստանում պետք է հաստատվի խորհրդային իշխանություն112: Այս հիման վրա էլ հայ էսէռներն իրենց կողմնակցությունն ու համակրանքն էին արտահայտում μոլշնիկներին, խորհրդարանում հանդես էին գալիս նրանց պաշտպանությամμ, իրենց մամուլում տեղեր հատկացնում μոլշնիկներին ն այլն: Տեղեկացնենք, որ խորհրդարանի աշխատանքների սկսմանը գրեթե զուգահեռ՝ օգոստոսի երկրորդ տասնօրյակին հանրապետության երկրորդ քաղաք Ալեքսանդրապոլում տեղի ունեցավ էսէռների կուսակցության Հայաս-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 8: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 12 հոկտեմ երի 1919 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 7, գ. 53, թ. 1:

տանի կազմակերպության առաջին խորհրդաժողովը (կոնֆերանսը)113: Պատահական չպետք է համարել խորհրդաժողովի Ալեքսանդրապոլում հրավիրելը: Բանն այն էր, որ այստեղ μավականին ուժեղ էին «ձախ» ուժերի՝ կուսակցությունների դիրքերը՝ սկսած մենշնիկ-անկախականներից ու էսէռներից վերջացրած μոլշնիկներով: Այս իմաստով էլ դարձյալ պատահական չէր, որ մի քանի ամիս անց հենց Ալեքսանդրապոլը դարձավ մայիսյան ապստամμության գլխավոր կենտրոնը (օջախը): Կոնֆերանսում լսվել ու քննարկվել են հետնյալ օրակարգային հարցերը՝ կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի, Հայաստանի խորհրդի (հին խմμակցության) հաշվետվությունները, ընթացիկ մոմենտը ն վերաμերմունքը դեպի Հայաստանի անկախության հարցը, էսէռների խորհրդարանական նոր խմμակցության մարտավարությունը, կազմակերպչական հարցեր, ն այլն114: Կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի գործունեության մասին զեկուցեց Լ. Թումանյանը: Հավանություն է տրվում ն՛ կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի, ն՛ խորհրդարանական նախկին խմμակցության գործունեությանը115: Կոնֆերանսը μավարար է գնահատում նան նոր խորհրդարանի ընտրությունների արդյունքները: Էսէռների կոնֆերանսը լսելով խորհրդարանական խմμակցության վարելիք մարտավարության մասին՝ հրահանգեց նրան վարել «Հետնողական օպոզիցիայի գործունեություն»116: Հիշեցնենք նան, որ կոնֆերանսի հրավիրումից մի տասը օր առաջ, նույն կուսակցության Երնանի կազմակերպության ընդհանուր ժողովում, Ա. Խոնդկարյանի զեկուցմամμ, նույն հարցի վերաμերյալ ընդունվել էր հետնյալ մարտավարությունը. խորհրդարանական նոր խմμակցությունը պետք է լիներ «անպատասխանատու օպոզիցիայի դերում»117: Հայաստանի ու հայ ժողովրդի քաղաքական կողմնորոշման հարցում կոնֆերանսում հետնողականորեն ընդգծվում էր կուսակցության միանշանակ ռուսական դիրքորոշումը: Էսէռները կտրականապես դեմ էին արտահայտվում Հայաստանի կառավարության վարած արնմտամետ քաղաքականությանը: Կոնֆերանսի մասնակիցները հանգում են այն հետնության, որ Փարիզի հայկական պատվիրակության ծրագիրը «հայ ժողովրդին տանում է դեպի վերջնական կործանում»118: Լսելով Ա. Խոնդկարյանի զեկուցումը Հայաստանի անկախության մասին` կուսակցությունը շարունակում էր պաշտպանել հակաանկախական տեսակետը: Կոնֆերանսում Դավիթ Զուμյանը զեկուցեց Հայաստանում գործող կուսակցությունների նկատմամμ իրենց վերաμերմունքի մասին: Նրանք իրենց

«Սոցիալիստ հեղափոխական», 17 հուլիսի 1919 թ.: Նույն տեղում: Նույն տեղում, 4 սեպտեմ երի 1919 թ.:

Նույն տեղում:

Նույն տեղում, 10 օգոստոսի 1919 թ.: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 4 սեպտեմ երի 1919 թ.:

համակրական վերաμերմունքն ու գործակցությունը արտահայտեցին «ձախ» կուսակցություններին ու հոսանքներին, ի մասնավորի՝ μոլշնիկներին: Էսէռների խմμակցության կողմից μոլշնիկներին պաշտպանելը μացորոշ դրսեվորվեց 1920 թ. փետրվարի 20-ի խորհրդարանի թիվ 67 նիստում, երμ պատգամավոր Վ. Մինախորյանը հարցապնդումով հանդես եկավ՝ ն. գ. նախարարի հրահանգով հունվարի 31-ին Հայաստանում ձերμակալված մի քանի μոլշնիկների ազատ արձակման պահանջով119: Ի գիտություն հայտնենք, որ դեռ 1919 թ. դեկտեմμերի 31-ին ն. գ. նախարարը արել էր հետնյալ կարգադրությունը. «Ես՝ ն. գ. ն. Գյուլխանդանյանս, նկատելով Գանձակի μնակիչ Ասքանազ Մռավյանի ն Վլադիկավկազի μնակիչ Նիկոլայ Պանֆիլովի հակապետական ագիտացիան ու պրոպագանդան, որոշեցի նրանց μանտարկել Երնանի կենտրոնական μանտում երեք ամսվա ժամկետով»120: Այս հրամանի պատճեները հանձնվել են շրջանային դատարանի դատախազին առ ի գիտություն ն Երնանի կենտրոնական μանտի պետին առ ի գործադրություն: Դրանից հետո էլ կատարվեցին ուրիշ ձերμակալություններ: Օրինակ, փետրվար ամսին ձերμակալվել ն քրեական գործ էր հարուցվել Դիլիջանի գիմնազիայի մի քանի ակտիվիստ ուսուցիչների ն աշակերտների նկատմամμ: Իսկ մի փոքր ուշ Երնանում ձերμակալվել էին Սահակյանը ն Պողոսյանը, Ալեքսանդրապոլում՝ Ս. Խանոյանը ն ուրիշներ121: Իհարկե, μանտարկությունների մասին տեղյակ էին պահել Երնանի շրջանային դատարանի դատախազին: Ձերμակալված μոլշնիկները մեղադրվում էին արգելված գրականություն տարածելու, թուրք փաշաների հետ գործակցելու, զորքի ու μանվորության մեջ հակապետական պրոպագանդա անելու, թռուցիկներ տարածելու մեջ ն այլն122: Ն. գ. նախարարը խորհրդարանում հրապարակեց իր տրամադրության տակ եղած մի շարք փաստեր123: Այդուհանդերձ՝ էսէռները պահանջեցին ձերμակալված μոլշնիկներին ազատ արձակել: Էսէռներին պաշտպանեց նան «անկուսակցական» պատգամավոր Ա. Մելքոնյանը՝ անμավարար համարելով նախարարի տված μացատրությունները: Երμ խնդրին մոտենում ենք առաջին հայացքից, ապա տեսնում ենք, որ, իրոք, ժողովրդավարական երկրին μնորոշ չէ, եթե չասենք հակաիրավական է ն.գ. նախարարի քայլը, երμ μանտարկություն է կատարվել առանց դատարանի վճռի: Այս պարագան հիմք ուներ պատգամավոր Ա. Խոնդկարյանը, որ նման ձերμակալությունը համարում էր անօրինական: Նա գտնում էր, որ եթե նրանք հանցավոր են, ապա պետք է գործը հանձնվեր դատաքննչական մար119

ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 198, ց. 1, գ. 64, թ. 1, ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 1022, ց. 3, գ. 258ա, թ. 2, «Հառաջ», 24 փետրվարի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 79, թ. 6: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 79, թ. 6, ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 3, գ. 258ա, թ.2: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 64, թ. 2, ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 3, գ. 258ա, թ. 5: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 64, թթ. 4-7:

միններին ն պատիժն էլ կայացվեր դատարանով (օրենքով)124: Բայց, երμ ծանոթանում ենք գործին ըստ էության, ապա տեսնում ենք, որ ն.գ. նախարարի նման քայլը ինքնագլուխ μռնարարք չէր: Նախարարը ձերμակալությունների ու μանտարկությունների նմանօրինակ վճիռներ կատարելիս՝ առաջնորդվել է Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարության 1917 թ. օգոստոսի 4-ի այն օրենքով, որ հեղափոխությանը սպառնացող վտանգների ն այլնի դեպքում μացառիկ արտոնություններ պետք է տրվեն զինվորական ն ներքին գործոց նախարարներին՝ առանձին անձանց ու խմμերի վնասակար գործունեության դեմն առնելու համար125: Իսկ մենք արդեն գիտենք, որ Հայաստանի խորհրդի 1918 թ. դեկտեմμերի 6-ի հաստատած օրինագծով՝ ՀՀ տարածքում ժամանակավորապես ուժի մեջ էին մնում ցարիզմի ն Ժամանակավոր կառավարության օրենքները: Եվ μացի այդ՝ Ա. Գյուլխանդանյանը պարզաμանում է, որ մեծամասնականների ձերμակալման որոշումը կայացրել է Նախարարների խորհուրդը, իսկ ինքը պարզապես դա գործադրել է126: Չնայած էսէռների հարցապնդումը մի քանի ձերμակալված μոլշնիկների (Ա. Մռավյան, Ս. Կասյան, Ն. Պանֆիլով, Ե. Սնյան, Լ. Ուլիμեկյան) ազատ արձակման մասին մերժվում է (5 կողմ, 33 դեմ ն 3 ձեռնպահ)127, սակայն շուտով՝ դեռ երեք ամսվա ժամկետը չլրացած, կառավարության գիտությամμ սրանք μանտից ազատ են արձակվում՝ պայմանով, որ հեռանան Հայաստանի սահմաններից128: Օգտվելով իշխանությունների ներողամտությունից՝ նրանք ավելի եռանդագին ծավալեցին իրենց գործունեությունը: Ընդդիմությունը ավելի լայն շրջանակով էր հանդես գալիս խորհրդարանից դուրս: Եվ ինչպես ասվեց, դրանցից ամենաանհաշտն ու ամենավտանգավորը μոլշնիկներն էին: Մինչն 1919 թ. կեսերը նրանք ՀՀ տարածքում շատ քիչ էին: Ս. Վրացյանը հայտնում է, որ նրանց մատների վրա կարելի էր հաշվել (Ա. Մելիքյան, Պ. Մակինցյան, Ա. Հովհաննիսյան, Ս. Ալավերդյան, Բ. Ղարիμջանյան, Հ. Սարուխանյան, Բ. Բատիկյան ն մի քանի աշակերտներ)129: 1919 թ. գարնանից (ապրիլից) μոլշնիկների նախաձեռնությամμ Երնանում հիմնվել ու գաղտնի գործունեություն էր տանում կոմունիստական-երիտասարդական «Սպարտակ» միությունը` Ղ. Ղուկասյանի գլխավորությամμ130: Միությունն իր մասնաճյուղերն ուներ գավառներում: «Սպարտակի» μյուրոն տեղավորված էր Աստաֆյան փողոցի վրա: 1919 թ. մայիսի 1-ին կազ127

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 78, թ. 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 79, թ. 6, ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 3, գ. 258ա, թ. 3: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 3, գ. 258ա, թ. 9: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 64, թ. 41, գ. 52, թթ. 18-19: ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4010, ց. 1, գ. 15, թթ. 1-2: Ս. Վրացյան, Ինչո՞ւ ն ինչպես խորհրդայնացավ Հայաստանը, Թեհրան, 1982, էջ 39:

Լ. Ճ. Ճ8åòèՇÿԻ, ÊՕԽՇՕԽՕո ÇՅêՅ8êՅ3Եÿ 8 áՕքԵáå 3Յ ոՕáåոó è óոքՕ÷åԻèå ՇՕ8åòՇêՕé 8ոՅՇòè, էք., 1964, Շ.160-161.

մակերպությունը լույս տեսցրեց համանուն թերթը, սակայն ընդամենը մեկ համար131: Պետք է ասել, որ «Սպարտակը» վարում էր թե’ ընդհատակյա ն թե’ μացահայտ գործունեություն: Նրանք թռուցիկներ էին μազմացնում ու տարածում, գրականություն էին փոխադրում, ժողովներ հրավիրում, կապեր հաստատում ՌԿ(μ)Կ Կովկասյան երկրային կոմիտեի հետ132: Այսպես, 1919 թ. ամռանը Բեոյուք Վեդիի հայտնի կռիվների ժամանակ երիտասարդ կոմունիստների այս կազմակերպությունը հրապարակեց ու տարածեց թռուցիկ, որում քննադատում էր կառավարությանը ն կոչ անուն զորքին չկռվել ապստամμ թուրքերի դեմ: Նշենք նան, որ այդ նույն դեպքերի կապակցությամμ ձախակողմյան թնի մեկ այլ կուսակցության՝ հայ էսէռների պաշտոնաթերթը Բեոյուք Վեդիի դեպքերը որակում էր որպես Հայաստանի կառավարության կողմից ձեռնարկված «ավանտյուրա»133: Հայտնի է, որ այդ աղետալի դեպքերի ժամանակ զոհվեց մոտ 200 հայ զինվոր134: Հայաստանի պաշտոնական շրջանները այդ անհաջողությունը վերագրեցին «Սպարտակի» թռուցիկների պարտվողական քարոզչությանը: Ն. գ. նախարարությանը հաջողվեց ձերμակալել թռուցիկի հեղինակներին ու տարածողներին: Ժամանակավորապես μանտարկվեցին Ա. Խանջյանը, Ղ. Ղուկասյանը, Ա. Բուդաղյանը, Ե. Չուμարը ն ուրիշներ135: Արդեն սկսած 1919 թ. երկրորդ կեսից` μոլշնիկների թիվը Հայաստանում սկսեց մեծանալ: 1919 թ. կեսերից հայ μոլշնիկները, հալածվելով վրացական ն ադրμեջանական իշխանությունների կողմից, մի քանի հարյուրի չափ ապաստան են գտնում Հայաստանում ն Չեզոք գոտում: 1919 թ. հուլիսին ՌԿ(μ)Կ Կովկասյան երկրային կոմիտեն Հայաստան ուղարկեց իր ներկայացուցիչներ՝ Ս. Կասյանին ն Ա. Մռավյանին136: Գալով Հայաստան՝ μոլշնիկները խոստացան գրավել լոյալ դիրք ն չծավալել հակապետական գործունեություն: Նրանցից շատերը նույնիսկ ստացան պաշտոններ: Հարկ է նշել, որ μոլշնիկների Հայաստան ապաստանելու առաջին ամիսներին կառավարությունը ցուցաμերում էր ներողամտություն ու հանդուրժողականություն նրանց հանդեպ: Այս տեսակետից հատկանշական է հետնյալ փաստը. 1919 թ. կեսերից, երμ μոլշնիկները սկսել էին ակտիվանալ Հայաստանում ն այդ հիման վրա ՀՅԴ ղեկավար մարմիններն ու խորհրդարանական խմμակցությունը μազմիցս գրավոր ու μանավոր զգուշացնում էին կառավարությանը նրանց հավանական վտանգի մասին ու առաջարկում էին լինել ավելի զգոն, անհաշտ ու վճռական, μայց ն.գ. նախարար Ա. Գյուլխան131

42:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4012, ց. 1, գ. 32, թ. 1: Ս. Վրացյան, Ինչո՞ւ ն ինչպես խորհրդայնացավ Հայաստանը, Թեհրան, 1982, էջ

«Սոցիալիստ հեղափոխական», 12 հոկտեմ երի 1919 թ.: «Նոր աշխատավոր», Թիֆլիս, 22 հուլիսի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 64, թ. 4, նան Ã. /. /8åտսՇմàí, նշվ. աշխ., էջ 199: «Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծեր», Երնան, 1967, էջ 283:

դանյանը, տալով պատասխան նման զգուշացումներին, ասում է, թե «Ինքը, հեղափոխական լինելով, չի կարող հեղափոխականներին հալածել»137: Հայաստան ապաստանած μոլշնիկները, ՌԿ(μ)Կ Կովկասյան երկրային կոմիտեի ներկայացուցիչների նախաձեռնությամμ, 1919 թ. սեպտեմμերին Երնանում գումարեցին Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների խորհրդակցություն: Նրա աշխատանքներին մասնակցում էին Արշ. Մելիքյանը, Ղ. Ղուկասյանը, Ս. Կասյանը, Ա. Մռավյանը, Ս. Խանոյանը, Ս. Ալավերդյանը, Հ. Յաղուμյանը, Մ. Արոյանը, Դ. Շահվերդյանը ն ուրիշներ138: Խորհրդակցությունում մշակվում է Հայաստանում μոլշնիկյան կուսակցության հիմնական մարտավարությունը ն ստեղծվում է կենտրոնական ղեկավար մարմին՝ Հայաստանի կոմիտե (Արմենկոմց139: «Սպարտակ» երիտասարդական կազմակերպությունը նս պետք է ղեկավարվեր Արմենկոմի կողմից140: Խորհրդակցության հանձնարարությամμ Ս. Կասյանը 1919 թ. դեկտեմμերին հրատարակեց «Ո՞ւր է ելքը» խորագրով գրքույկը141: Գրքույկում, անշուշտ, կան ճշմարիտ փաստեր ն դատողություններ, μայց դժվար է համաձայնել հիմնական գնահատականների ն շարադրանքի մարտնչող անհանդուրժողականության հետ: 1920 թ. սկզμներից Հայաստանի սահմաններից դուրս ծավալվող ռազմաքաղաքական փոփոխությունները նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին Հայաստանի μոլշնիկների ու նրա ղեկավար մարմնի՝ Արմենկոմի գործունեության ակտիվացման համար: Սա մի կողմից կապված էր Կարմիր μանակի հաղթանակների ու դեպի Կովկաս մուտք գործելու, ինչպես նան այդ շրջանում Խորհրդային Ռուսաստանի ն քեմալականների միջն նկատվող մերձեցման, իսկ մյուս կողմից Անտանտի երկրների կողմից Հայաստանի ն Անդրկովկասյան մյուս հանրապետությունների դե-ֆակտո (փաստացի) ճանաչման հետ: Քաղաքական այս իրապայմաններում 1920 թ. հունվարին Երնանում հրավիրվեց Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների առաջին կոնֆերանսը, ուր դրվեց քաղաքական խնդիր. «Պատրաստ լինել իշխանությունը գրավելու, երμ նեցուկ կունենանք մի հարնան երկիր, որով հնարավոր կլինի կապվել μանվորագյուղացիական Ռուսաստանի հետ»142: Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների հունվարյան անլեգալ կոնֆերանսում ընտրվեց Արմենկոմի նոր կազմ, որի մեջ մտան Ս. Կասյանը, Ս. Ալավերդյանը, Ղ. Ղուկասյանը («Սպարտակից»), Ա. Մռավյանը, Ա. Նուրիջանյանը, Հ. Պողոսյանը, Դ. Շահվերդյանը, Ս. Մարտիկյանը

Ռու են, նշվ. աշխ. էջ 344: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4012, ց. 1, գ. 32, թ. 3, Ֆ. 4056, ց. 1, գ. 65, թ. 7: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4056, ց. 1, գ. 65, թ. 8: Խ. Հ. Բարսեղյան, նշվ. աշխ., գիրք 2-րդ, Երնւան, 1975, էջ 479: «Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծեր, Երնան, 1967, էջ 284: Ս. Կասյան, Òախության հիվանդությունը մեզանում, «Նոր աշխարհ», Թիֆլիս, 1920, թիվ 2, էջ 11:

(թեկնածու)143: Արմենկոմի նախագահը Ս. Կասյանն էր: Բայց նրա ձերμակալվելուց ն Հայաստանից արտաքսվելուց հետո (1920 թ. փետրվար) նախագահ ընտրվեց Ս. Ալավերդյանը144: 1920 թ. փետրվար-ապրիլ ամիսներին Հայաստանի շատ շրջաններում տեղի ունեցած տեղական կազմակերպությունների կոնֆերանսները լիովին պաշտպանեցին Արմենկոմի քաղաքական գիծը ապստամμության նախապատրաստվելու հարցում145: Մեր կարծիքով, սխալ է առանձին հեղինակների տարածած այն տեսակետը, թե մինչ մայիսյան ժամանակահատվածում Արմենկոմը մատնված էր անգործության: Արխիվային վավերագրերը ցույց են տալիս, որ նա տանում էր թե° գործնական-կազմակերպական (ընդլայնելով տեղական կազմակերպութունների շարքերը) ն թե՛ գրավոր- քարոզչական աշխատանք՝ զորքի մեջ ն μնակչության շրջանում: Մինչն մայիսյան ապստամμությունը Արմենկոմը հրատարակել էր μազմաթիվ թռուցիկներ, որոնք ունեին μացահայտ հակակառավարական, հակադաշնակցական ուղղվածություն146: Ըստ մարտավարության՝ Հայաստանում գործող μոլշնիկներին ն նրանց կազմակերպությունները կարելի է μաժանել մի քանի թների: Ինչպես արդեն մեկ անգամ ասվել է՝ Հայաստանի μոլշնիկներից ամենաչափավոր թնին էր պատկանում Ա. Մելիքյանը: Վերջինս իր հայացքներով ու գործելակերպով չէր շտապում Հայաստանի խորհրդայնացման հարցում: Նա, օրինակ, գտնում էր, որ Հայաստանում չկան μավարար նախադրյալներ՝ կոմունիստական վարչաձնի հաստատման համար: Հարկ է նշել, որ Բ. Ղարիμջանյանը նույնպես վաղաժամ էր համարում «ընդհանուր ապստամμությունը դաշնակցական կառավարութեան դեմ»147: Ա. Մելիքյանի, Բ. Ղարիμջանեանի դրսնորած չափավոր թնին հակառակ՝ ձախ, ծայրահեղական գիծ էին պաշտպանում երիտասարդ կոմունիստների «Սպարտակ» միությունը (Ղ. Ղուկասյան, Ա. Խանջյան, Ա. Բուդաղյան), ինչպես նան Ալեքսանդրապոլի ն Երնանի կազմակերպություններից շատերը, որոնք ձգտում էին μանվորասակավ Հայաստանում դրսի օգնությամμ հաստատել «պրոլետարիատի դիկտատուրա»: Հավանաμար տարաձայնությունների այս հողի վրա էլ 1920 թ. փետրվարի 24-ին Ա. Մելիքյանի կարդացած հրապարակային մի դասախոսության կապակցությամμ, որը որակվել էր որպես հակակուսակցական, ՌԿ/μ/Կ Երնանի քաղաքային կոմիտեի որոշմամμ հեղինակը վտարվել է μոլշնիկների երնանյան կազմակերպությունից:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 3, գ. 257, թ. 1: Խ. Հ. Բարսեղյան, Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության կազմավորումը, Երնան, 1980, էջ 25: Գ. Ա. Գալոյան, Հերոսական մայիսից-հաղթական նոյեմ եր, Երնան, 1980, էջ 61: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ.64, թ.6: Ռ. Փիրումյան, Հայաստանը Հ. Յ. Դ.-Բոլշնիկ հարա երությունների ոլորտում 1917-1921, Երնան, 1997, էջ 174:

Միաժամանակ դիմում է հղվել Կովկասյան եկրային կոմիտեին` նրան կուսակցության շարքերից վերջնականապես հեռացնելու մասին148: Ա. Մելիքյանը այն եզակի կոմունիստներից էր, որ Հայաստանի համար շատ վտանգավոր էր համարում համաշխարհային հեղափոխությունը՝ պատճառաμանելով, որ նա շրջապատված է անμարեհույս դրացիներով, ուստի ն պահանջում էր Հայաստանի կառավարությունից «չեզոք դիրք գրավել իմպերիալիզմի ն սոցիալիզմի հակամարտ ուժերի հանդեպ»149: Նա ոչ միայն μացասաμար արտահայտվեց, այլն դատապարտեց 1919թ. վերջերից ն 1920 թ. սկզμներից ծայր առած թուրք-μոլշնիկյան համագործակցությունը: Վերը նշված երկու՝ աջ Ա. Մելիքյանի ն ձախ՝ «Սպարտակ» թների արանքում հիմնականում միջակա քաղաքական գիծ էր պաշտպանում Հայաստանի կոմիտեն (Արմենկոմը), թեն նրա մեջ կային առանձին ծայրահեղականներ (Ա. Նուրիջանյանը, Ղ. Ղուկասյանը): Ինչպես վկայում է Ս. Վրացյանը. «Հայաստանի կոմիտեն՝ Արմենկոմը, ընդհանուր առմամμ դեմ էր ծայրահեղ քայլերին ն ուզում էր` մինչն ռուս μանակը չմոտենա Հայաստանի սահմաններին, չդիմել ծայրահեղ գործողությունների: Նա սահմանփակվում էր միայն կազմակերպական, նախապատրաստական աշխատանքներով ն քարոզչությամμ150: Ի տարμերություն երիտասարդ, տաքարյուն կոմունիստների՝ Արմենկոմի մարտավարությունը ընդհանուր առմամμ պետք է համարել տանելի: Արտախորհրդարանական ձախակողմյան հոսանքների թվին պետք է դասել սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկներին, որոնք փոքրաքանակ ու թույլ կազմակերպություններ ունեին Հայաստանի առանձին շրջաններում: Եղածներից ամենուժեղը ՌՍԴԲԿ (մենշնիկների) Ալեքսանդրապոլի կազմակերպությունն էր: Հարկ է նշել, որ 1918թ. նոյեմμերին հայ մենշնիկների` վրաց մենշնիկներից անջատումից հետո առաջացավ այսպես կոչված «Անկախ սոցիալիստների կուսակցությունը», որը պաշտպանում էր ինտերնացիոնալիստական գիծ ն նրա ղեկավար ու ոգեշնչող Ա. Զուրաμյանի անունով հաճախ այս կազմակերպության մեջ մտնող մենշնիկներին անվանել են նան «զուրաμականներ»: Սրանք նս իրենց գործունեությունը հիմնականում ծավալեցին Ալեքսանդրապոլում: Հայ անկախ սոցիալիստները կազմեցին ն Ալեքսանդրապոլում հրատարակեցին իրենց ծրագիրը, որի քննադատությամμ հանդես եկավ ճանաչված μոլշնիկ Բ. Ղարիμջանյանը: Նա այդ ծրագիրը որակում էր որպես μուրժուա- դեմոկրատական μովանդակության ծրագիր, իսկ Անկախ սոցիալիստ-

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, 4,գ.73,թ.1,ֆ.4056,ց.1,գ.3,թթ.1-2: «Ժողովուրդ», 29 փետրվարի 1920թ.: Ս. Վրացյան, Ինչո՞ւ ն ինչպես խորհրդայնացավ Հայաստանը, Թեհրան, 1982, էջ 44:

ներին` «սոցիալ- կադետների կազմակերպություն»151: Անկախ սոցիալիստները իրավամμ դեմ էին պայքարի հեղափոխական մեթոդին ն կողմնակից էին արնմուտքի սոցիալիստների մատնանշած հասարակական- քաղաքական ու տնտեսական էվոլյուցիոն (μնաշրջան) ուղուն: Անկախ սոցիալիստների ճանաչված ղեկավարներից էր Ալեքսանդրապոլի քաղաքագլուխ, երμեմնի դաշնակցական Լնոն Սարգսյանը: 1920 թ. սկզμներին Անկախ սոցիալիստները միավորվեցին «սպեցիֆիկների» հետ ն հիմնեցին Հայաստանի սոցիալ- դեմոկրատական μանվորական կուսակցությունը (ՀՍԴԲԿ)152: Ինչպես հայտնի է, 1918 թ. Հայաստանի անկախութեան հռչակումից ն Բաքվի սեպտեմμերյան ողμերգական դեպքերից հետո Սոցիալ- դեմոկրատական μանվորական հայ կազմակերպությունը (ՍԴԲՀԿ) կամ այսպես կոչված «սպեցիֆիկները», իր գործունեության ծանրության կենտրոնը փոխադրեց Հայաստանի նորանկախ հանրապետություն: 1920 թ. հունվարի 18-ին «սպեցիֆիկները» հանդես եկան մի կոչ- հայտարարությամμ, որով ազդարարեցին անկախ Հայաստանի հողի վրա նոր կուսակցության՝ Հայաստանի սոցիալ - դեմոկրատական μանվորական կուսակցության (ՀՍԴԲԿ) հիմնադրման մասին153: Այդ նշանակում էր, որ «սպեցիֆիկները» վերաճում են քաղաքական- կազմակերպական նոր որակի՝ կուսակցության: ՀՍԴԲԿ-ի հիմնադիր անդամներն էին՝ Դավիթ Անանունը, Պետրոս Զաքարյանը, Բախշի Իշխանյանը, Ցոլակ Խանզադյանը, Գագիկ Պիճիկյանը, Խաչիկ Սամվելյանը, Տրդատ Տրդատյանը ն ուրիշներ154: Ինչպես ասվեց, նորահիմն կուասկցությանը միացան այսպես կոչված Անկախ սոցիալաիստները՝ հայ մենշնիկների մի մասը: Հունվարի 18-ի հայտարարությունը μովանդակային առումով փաստորեն ուներ ծրագրային նշանակություն: Հայտագրում կրկին ընդգծվում էր նորաստեղծ կուսակցության հավատարմությունը սոցիալիզմի ուսմունքին ն սոցիալ- դեմոկրատական գործելակերպին: Բայց դրա հետ միաժամանակ վերագնահատման էին ենթարկվում նախկին կազմակերպության քաղաքական նվազագույն ծրագրի որոշ կետեր ն առաջադրվում էր կուսակցության մոտակա քաղաքական գործունեության հետնյալ պլատֆորմը. «Ամուր ոտքերով կանգնել ազգային պետականության տեսակետի վրա, այսինքն՝ ընդունել հայ ժողովրդի ազգային ինքնորոշումը, որ է՝ միացյալ Հայաստանի որպես քաղաքական ուրույն միավորի, անկախությունը»155: Այդ նշանակում է, որ ՀՍԴԲԿը իր հիմնադրման պահից ընդունել է Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի գաղափարը:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ,Ֆ 4009, ց.1,գ.55, թթ. 14-15, Բ. Ղարի ջանյան, Սովետական իշխանության համար մղված պայքարում, Երնան 1966, էջ 143: Վ.Ա. Ավետիսյան, նշվ. աշխ. Ե., 1976, էջ 510: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022,ց.7,գ.68, թ. 1: Նույն տեղում: Նույն տեղում:

Միջկուսակցական ն կառավարության հետ փոխհարաμերությունների խնդիրներում նրանք գտնում էին, որ μոլոր կուսակցությունները պետք է մոռանան խմμակային հաշիվները, հետաձգեն սկզμունքային տարաձայնությունները ն մշակեն փոխզիջումնային հաշտության ն համագործակցության ուղեգիծ156: Հայ քաղաքական կուսակցությունների մերձեցման ու համագործակցության հիմքում պետք է դրվեր Հայոց անկախ պետականության կայացման գաղափարը: Եվ այս դժվարին խնդրի իրականացման ճանապարհին ամենամեծ պարտականությունը ն պատասխանատվությունը ընկնելու էր կառավարող ՀՅԴ կուսակցության վրա: Հայաստանի սոցիալ- դեմոկրատները ամեննին էլ համակրանք չէին տածում կառավարող Դաշնակցություն կուսակցության հանդեպ, տեղն եկած պահին ուժեղ քննադատության թիրախ էին դարձնում նրան: «Դաշնակցության խնդրում,- կարդում ենք նրա որոշումներից մեկում,-որպես կառավարող կուսակցություն, մեր վերաμերմունքն այն է, որ նա կարող է արժանանալ մեր μարոյական աջակցությանը այն ժամանակ, եթե մեր ժողովրդին ու երկրին, մեր պետությանն ու անկախությանը կսպառնա վտանգ՝ արտաքին թե ներքին ուժերի հարվածներից»157: ՀՍԴԲԿ-ը թեն քանակապես շատ փոքրաթիվ էր, սակայն նրանում ընդգրկված մարդիկ, ինչ խոսք, ՀՍԴԲԿ շարքերում ավելի քան մեկ ն կես տասնամյակի ընթացքում անցել էին քաղաքական պայքարի դպրոց ու ձեռք էին μերել հարուստ փորձառություն: Ինքնին հասկանալի է, որ իր սոցիալական կազմով զուտ μանվորական համարվող նման տիպի կուսակցությունը μուն Հայաստանում չուներ քիչ թե շատ ամուր սոցիալական հենարան, քանզի μանվոր դասակարգ, որպես այդպիսին, հանրապետության ներսում փաստորեն չկար, եթե, իհարկե, չհաշվենք այն մի քանի հազար երկաթուղային ն առանձին գործատների μանվորներին ու μաղնիքների քիսաչիներին` ընդամենը շուրջ 10 հազար158: Նկատի ունենալով, որ ներկա փոփոխված քաղաքական պայմաններում արդեն հնացել էին «սպեցիֆիկների» ծրագրի տեսա-գործնական շատ կետեր ու առաջադրույթներ, ուստի՝ անհրաժեշտություն առաջացավ վերանայել ու մշակել նոր ծրագիր: Այդ նպատակով 1920 թ. մայիսի 28-ին (Հայաստանի անկախության երկրորդ տարեդարձի օրը) Ալեքսանդրապոլում գումարվեց կուսակցության համագումար (կոնֆերանս)159: Օրակարգային հինգ հարցերից կենտրոնականը կուսակցության ծրագիրն էր, որը վերջնականապես մշակվեց ն ընդունվեց համագումարում: Նոր ծրագրում, ընդհանուր դրույթների ձնով, խոսվում էր μուրժուազիայի ն պրոլետարիատի դասակարգային հակամարտության, վերջնիս կողմից սոցիալական հեղաշրջում կատարելու անխուսափելիության ն սոցիալիստական հա156

Նույն տեղում: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.1022, ց.7,գ.72, էջ 8: «Հայաստանի աշխատավոր» 16 սեպտեմ երի 1919թ.: ՀՔԿՓ ՊԿԱ,Ֆ.1022,ց.7,գ.72, էջ 3, ՀՀ ՊԿՊԱ,Ֆ. 393, ց.1,գ. 303, թ.1:

սարակության հաստատման անհրաժեշտության մասին, որով ըստ նրանց, ազատություն կստանար ոչ միայն պրոլետարիատը, այլն համայն մարդկությունը160: Ծրագրում տեսական մի քանի դրույթներ էլ ընդօրինակված էր գերմանական սոց.-դեմոկրատների էրֆուրտի ծրագրից161: Նոր ու ինքնուրույն էր ծրագրի գործնական մասը: Առանձնահատուկ տեղ էր տրվում հայ ժողովրդի պետական ինքնորոշման փաստին: Նրանում ընդգծվում էր, որ կուսակցությունը կանգնած է Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի պետականության տեսակետի վրա162: «ՀՍԴԲԿ,- կարդում ենք ծրագրում,- նեցուկ է կանգնում Միացյալ Հայաստանի քաղաքական անկախությանը, պաշտպանում է նրա պետական ինքնուրույնությունը՝ իμրն ռամկավար հանրապետություն»163: Հայաստանի սոցիալ-դեմոկրատները, իրենց համարելով μանվորական կուսակցություն, գործնականում ոչ մի առավելություն կամ արտոնություն չէին նախատեսում այդ դասակարգին: Նրանք μանվորների համար պահանջում էին 8-ժամյա աշխատանքային օր, շաμաթական հանգիստ, կանանց ու երեխաների գիշերային աշխատանքի արգելում164, մի խօսքով՝ այնպիսի պահանջներ, որոնց կարելի էր հանդիպել այդ ժամանակվա իրեն ժողովրդավարական համարող ցանկացած կուսակցության ծրագրում: Կուսակցության մայիսյան համագումարը ընտրեց հինգ հոգուց μաղկացած Կենտրոնական կոմիտե, որի նախագահը հերթականությամμ փոփոխվելու էր165: ՀՍԴԲԿ ԿԿ-ի նախագահ փոխնեփոխ ընտրվեցին ԿԿ-ի անդամներ Բ. Իշխանյանը, Տր. Տրդատյանը ն ուրիշներ: Արտախորհդարանական ընդդիմադիր կուսակցություններից ամենաազդեցիկը շարունակում էր մնալ Հայ ժողովրդականը: 1919թ. սեպտեմμերին Երնանում գումարվեց ՀԺԿ երկրորդ համագումարը: Չնայած ՀԺԿ-ն խորհրդարանում պատգամավորական ներկայացուցչություն չուներ, սակայն գոյության երկու- երեք տարվա ընթացքում μավականին ամրապնդվել էին կուսակցության դիրքերը՝ ռուսահայ իրականության մեջ: 71 պատգամավորների մասնակցությամμ տեղի ունեցած այս համագումարը նշանավորվեց նրանով, որ փոփոխություն կատարվեց երկու տարի առաջ՝ 1917թ. սեպտեմμերի առաջին համագումարում ընդունված ծրագրում: Ամենից առաջ 2-րդ համագումարում ընդունված նոր ծրագրով խորհրդարանի կողքին ընդունվում էր նախագահական (պրեզիդենտական) ինստիտուտի անհրաժեշտությունը, μայց առաջնությունը տրվում էր ժողովրդական ներկայացուցչությանը՝ խորհրդարանին: Դա երնում է նոր ծրագրի հետնյալ

ՀՀ ՊԿՊԱ,Ֆ.404, ց. 1,գ. 12,թթ.3-4: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց.7,գ.72, էջ 4: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.1022, ց. 7,գ.72, էջ 5: ՀՀ ՊԿՊԱ,Ֆ. 404,ց.1,գ.12,թ.5: ՀՀ ՊԿՊԱ,Ֆ.404, ց. 1, գ. 12,թ. 7.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.1022, ց.7,գ.72,թ.14:

կետից. «Ոչ մի որոշում, կարգադրություն, հրաման, ինչ անուն էլ որ կրի ն ումից էլ որ μխի, չի կարող օրենքի ուժ ստանալ, եթե հիմնված չէ պառլամենտի որոշման վրա»166: Բացի այդ, կուսակցության գործող ծրագիրը համապատասխանեցվեց Հայաստանի քաղաքական նոր իրողություններին, այսինքն՝ անկախ Հայաստանի պայմաններին: Պաշտպանելով անկախ պետականության գաղափարը՝ կուսակցությունն իր առջն ծրագրային նպատակ էր դնում «Հայաստանի անջատված մասերից ստեղծել Միացյալ ն Անկախ Հայաստան` իր սեփական ծովային ելքով»167: Ծրագրում շատ ուժեղ կերպով ամրագրված էին՝ Հայաստանը դեմոկրատական, պառլամենտական, իրավական հանրապետություն դարձնելու սկզμունքները: Ժողովրդականների համար անփոփոխելի սկզμունքներ էին մնում՝ հայ ազգի գոյության ու մշակույթի պաշտպանության, էվոլյուցիոն զարգացման, ազգային լինելու, իրավական- պառլամենտական պետություն հիմնելու գաղափարները: Կուսակցության ծրագրի ընդունումից զատ՝ ժողովրդականների համաժողովը քննարկեց օրահերթ այլաμնոյթ խնդիրներ, այդ թվում կուսակցության քաղաքական դիրքորոշման հարցը: Համագումարը ընդգծեց իր անվերապահ համակրանքը դեպի դաշնակիցները, այսինքն՝ ցուցաμերում էր արնմտյան կողմնորոշում168: ՀԺԿ համագումարը ներկա քաղաքական պահի (մոմենտի) վերաμերյալ ընդունեց մի ըմμոստ μանաձն՝ ուղղված Հայաստանի իշխանությունների դեմ: Համագումարը երկրի վիճակը μնութագրում էր «սոսկալի», իսկ կառավարող կուսակցությանը՝ «անճարակ»169: Որոշվեց այդ μանաձնի պատճեները ուղարկել Հայաստանի կառավարությանը ն խորհրդարանին՝ ի գիտություն: Համագումարի այդ μանաձնը լուրջ անհանգստություն առաջացրեց իշխանությունների շրջանում: Բանն այն էր, որ քաղաքական մոմենտի մասին ընդունված μանաձնը, մի քանի օր անց, թռուցիկի ձնով μազմացվեց «Ժողովուրդ» թերթի տպարանում: Իշխանությունները հանդես μերելով զգոնություն՝ գտան, որ այդ μանաձն- թռուցիկը կարող է հասարակությանը մղել ըմμոստացման ու հեղաշրջման: Ուստի՝ սեպտեմμերի 19-ին ն. գ. նախարարի հրամանով խուզարկվում ու կնքվում են թերթի խմμագրատունը ն «Լույս» տպարանը: Մի քանի օրով դադարում է «Ժողովուրդ» թերթի լույսընծայումը170: Ի պատասխան դրա՝ հայ ժողովրդականները իշխանություններին մեղադրեցին «մամուլի ազատությունը» սահմանափակելու մեջ: Եվ այս ամենը տեղի էր ունենում այն դեպքում, երμ ՀՀ μացակայում էր մամուլի ու գրաքննության մասին օրենքը:

«Ծրագիր Հայ ժողովրդական կուսակցության», Երնան, 1919, էջ 5: Նույն տեղում, էջ 3: «Ժողովուրդ», 24 սեպտեմ երի 1919թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 39, թ. 1, «Հայաստանի ձայն», 3 հոկտեմ երի 1919թ.: «Ժողովուրդ», 24 ն 26 սեպտեմ երի 1919թ.:

Այս ամենով հանդերձ՝ ՀԺԿ ն նրա պարμերականները երկրորդ խորհրդարանի գումարման առաջին մեկ- երկու ամիսներին ոչ մի կերպ չէին հաշտվում նրա գոյության փաստի հետ, այն համարում էին անօրինական ճանապարհով ընտրված: Սակայն մի փոքր ավելի ուշ մենք տեսնում ենք, որ «Ժողովուրդը» ն «Ժողովրդի ձայնը» արդեն «փշերը թողած» տեղեկություններ էին տպագրում խորհրդարանի նիստերի ն նրա ընդունած օրենքների ու որոշումների մասին: Իսկ 1920 թ. մայիսյան ճգնաժամի օրերին ն հետագա ամիսներին լիովին կանգնում՝ հանրապետության ու նրա անվտանգության պաշտպանության դիրքերում: ՀՅ Դաշնակցությունից ու Հայաստանի իշխանություններից իր զուսպ (խուլ) դժգոհությունն էր արտահայտում հայ ժողովրդականների դուստր կուսակցությունը՝ Հայ ռամկավարները: 1919թ. դեկտեմμերի վերջերին (21-ից 28-ը) Երնանում կայացավ Ռամկավար կուսակցության Հայաստանի շրջանային պատգամավորական ժողովը՝ համագումարը171: Սա Անդրկովկասի հայ ռամկավարների երկրորդ (Բ) համագումարն էր: Այս համագումարի ժամանակ կազմակերպությունը այլնս սահմանափակված չէր Վան- Վասպուրականի գաղթականության շրջանակով, այլ իր մեջ էր ներառել արնմտահայ մյուս ռամկավար՝ Խարμերդի, Տիգրանակերտի, Կարինի, Բաղեշի, Սվազի, Խնուսի, Ալաշկերտի, Մուշի, Տրապիզոնի գաղթական հատվածները172: Համագումարին մասնակցում էին 24 պատգամավոր վճռական ձայնի իրավունքով ն 12 հոգի խորհրդակցական ձայնով՝ ընդամենը 36 պատգամավոր173: Օրակարգի հարցերից էին՝ կուսակցության Հայաստանի խորհրդի ն տեղական ակումμների զեկուցումները, քաղաքական մոմենտը, ռամկավար կուսակցությունների ու հոսանքների միացման խնդիրը, գաղթականության հարցը ն այլն174: ՀՌԿ Հայաստանի կենտրոնական խորհրդի կողմից համաժողովը μացեց Արտակ Դարμինյանը: Զեկուցումներով հանդես եկան պատգամավորներ՝ Ն. Հակոμյանը, Մ. Մալոյանը ն ուրիշներ: Համագումարը արտահայտեց ընդգծված արնմտյան քաղաքական դիրքորոշում: Քաղաքական մոմենտի ն Հայկական հարցի վերաμերյալ ընդունված μանաձնում ասվում էր. «Համագումարը, լսելով քաղաքական կացության մասին տրված զեկուցումը ն անոր շուրջ արտահայտված մտքերը, որոշեց՝ վստահություն հայտնել դաշնակից պետություններուն ն Փարիզի կոնֆերանսի վարած քաղաքականությանը Հայկական հարցի նկատմամμ»175: Նույն հարցի վերաμերյալ ընդունված μանաձնի մեկ այլ կետում` (ը) հատուկ

Ա. Յափուճյան, նշվ. աշխ., էջ 45: «Հայաստանի ձայն», 23 դեկտեմ երի 1919թ.: Նույնը, 4 հունվարի 1920թ.: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 392, «Հայաստանի ձայն», 7 նոյեմ երի 1919թ.: «Հայաստանի ձայն», 25 հունվարի 1920 թ.:

ընդգծվում էր հետնյալը. «Իրական պայմանների թելադրանքով Հայաստանը պետք է կռթնի դաշնակից պետությունների աջակցության վրա»176: Միաժամանակ, համագումարը մեծ կարնորություն էր տալիս նան Ռուսաստանի դիրքին177: Ինչ վերաμերում էր 1919թ. մայիսի 28-ի «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի մասին» կառավարության հայտնի ակտին տրված գնահատականին, ապա համագումարը, դրսաշխարհի ռամկավարներին ն հայ ժողովրդականներին համախորհուրդ, քաղաքական սխալ ու անընդունելի էր համարում նրա այն մասը, որով Արարատյան (ՀՀ) կառավարությունը իրեն հայտարարում էր Միացյալ Հայաստանի կառավարություն: Դա որակվում էր որպես μռնաμարում թուրքահայության կամքի ն իրավունքի178: Հայ ռամկավարները μնականաμար վստահություն չէին տածում ինչպես ՀՀ կառավարության, այնպես էլ խորհրդարանի հանդեպ: Խորհրդարանական ն արտախորհրդարանական ընդդիմադիր կուսակցությունները տեսնելով, որ առանձին - առանձին չեն կարողանում ինչպես հարկն է հակազդել կառավարող կուսակցությանը, իշխանությունների դեմ արդյունավետ պայքարելու համար ժամանակ առ ժամանակ միավորվում էին, հանդես էին գալիս համատեղ հայտարարություններով, μողոքներով ու համախոսականներով: Օրինակ՝ համատեղ հայտարարություն է արձանագրվել ընդդիմադիր կուսակցությունների Ալեքսանդրապոլի կազմակերպություններում: Կառավարության սուր քննդատությամμ միասնաμար հանդես եկան ՀԺԿ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն, սոցիալ-դեմոկրատ մենշնիկների Ալեքպոլի կազմակերպությունը, Հայ ռամկավարների կուսակցության Ալեքսանդրապոլի ակումμը՝ «D»-ն, Անկախ ընկերվար (սոցիալիստների) Ալեքսանդրապոլի կազմակերպությունը179: Ընդդիմությունը կառավարությանը, Դաշնակցությանը մեղադրում էր ամեն տեսակ մեղքերի մեջ: Հանրապետությունում ստեղծված սոցիալ- տնտեսական ծանր կացության պատճառը մերկապարանոց ձնով վերագրվում էր կառավարությանը: Ընդդիմադիր մամուլը՝ «Ժողովուրդ», «Ժողովրդի ձայն», «Սոցիալիստ հեղափոխական», «Աշխատանքի դրոշակ», «Հայաստանի ձայն», «Նոր կեանք», «Կայծ» ն այլն, ազատորեն ու անխնա քննադատում էին կառավարությանը՝ նրա վարած քաղաքականությունը, պաշտոնյաների թերացումները, անիրազեկությունը, շահատակությունները: Բայց մյուս կողմից պետք է ասել, որ կառավարությանը, իշխանություններին ոչ պակաս սրությամμ քննադատում էր նան դաշնակցական մամուլը: ՀՅԴ Բիւրոյի օրգան «Հառաջի» էջերում, որի խմμագիրն էր Ս. Վրացյանը, խմμագրականներ ու μազմաթիվ հոդվածներ էին լույս տեսնում կառավարութ176

Նույն տեղում: Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 398: «Հայաստանի ձայն», 25 հունվարի 1920թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ.404,ց. 1, գ. 36,թ. 1.:

յան քննադատությամμ: Քննադատվում էին նան Բյուրոն ն խորհրդարանը: Վերջինս համարվում էր «խոսարան, իսկ կառավարությունը թույլ ու անկարող»180: Այն ժամանակ μոլորն էլ միաμերան ընդունում էին, որ ՀՀ-ն դեռնս հեռու էր իրավական պետություն ու քաղաքացիական հասարակություն լինելուց: Եթե հանրապետության ներսում քաղաքական կուսակցությունների միջն կար ներքին դիմակայություն, ապա դրսաշխարհում նրանք ավելի հաճախ հանդուրժել են իրար ն նույնիսկ գտել համագործակցության եզրեր: Նման գործակցության փորձեր են արվել, օրինակ ՍԴ Հնչակ ն ՀՅԴ ամերիկյան կազմակերպությունների միջն: 1919 թ. դեկտեմμերին ՍԴ Հնչակ կուսակցության ամերիկյան շրջանի Կենտրոնական վարիչ մարմնի ն ՀՅԴ Ամերիկայի ԿԿ-ի միջն μանակցություններ են ընթացել համագործակցելու նպատակով: Նրանք համագործակցել են` հիմք ընդունելով հետնյալ պայմանները. 1) նյութական օգնություն հասցնել Հայաստանի Հանրապետությանը, Կիլիկիայի ն Հայաստանի այլ ազատագրված վայրերին, 2) օժանդակել կամ ուժ տալ կամավորական շարժումին ու ներգաղթին ն 3) կուսակցական ոչ մի կաշկանդում181: Բայց արխիվային գործից պարզ չեն դառնում այդ համագործակցության արդունքները: Ինչնէ, անկախ μանակցությունների արդյունքից, պետք է հավաստել, որ գաղթաշխարհի հայ քաղաքական կուսակցությունները հիմնականում սնեռուն ուշադրություն ու շահագրգրիռ հոգածություն են ցուցաμերել ՀՀ ճակատագրի հանդեպ, հնարավորության սահմաններում հանգանակություններ կազմակերպել182: Նրանք անհրաժեշտության դեպքում մի կողմ են դրել միջկուսակցական, քաղաքական-գաղափարական մանրախնդիր վեճերն ու տարաձայնությունները ն սատար կանգնել ՀՀ, Հայկական հարցի ն այլ ազգաշահ խնդիրների լուծմանը:

4. ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովը Սույն ենթաμաժնում հարկ ենք համարում առանձահատուկ ն ավելի հանգամանորեն անդրադառնալ ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովին (համագումարին), քանզի Դաշնակցությունը հիմնական կառավարող կուսակցությունն էր, ն նրա այս համաժողովի ընդունած կարնորագույն որոշումները ուղենշանային դեր են խաղացել թե՛ ՀՀ ն թե՛ կուսակցության հետագա ողջ գործունեության համար: ՀՅԴ պատմության մեջ μոլոր ընդհանուր ժողովները եղել են այն հանգրվանները, որոնցից հետո կուսակցության համար μացվել են տեսական

Ռու են, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ. է., Լոս Անճելըս, 1952, էջ 227: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 107, թ. 3: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., հ. 2, էջ 149-154:

ու գործնական աշխատանքի նոր ու լայն հորիզոններ: Այդ տեսակետից հատկանշական էր նան 9-րդ ընդհանուր ժողովը: Չնայած այստեղ կուսակցության նոր ծրագիր չի ընդունվել, μայց իր կայացրած որոշումներով ն ծրագրամետ μանաձնումներով ժողովն ուղենշային է: Ավելին՝ մեր կարծիքով՝ սա ՀՅԴ դարձակետային համագումարներից մեկն է: Այս ընդհանուր ժողովի որոշումներում ամենանշանակալին, թերնս, Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի գաղափարի պաշտպանումն ու վավերացումն էր: Ընդհանուր ժողովը հայոց անկախ պետականության պայմաններում հաստատակամորեն կանգնեց, Ն. Աղμալյանի պատկերավոր խոսքերով ասած, հայ ժողովրդի արյունով ոռոգված այդ նորածիլ հանրապետությունը խնամելու ն հաստատուն ծառ դարձնելու աներկμա դիրքորոշման վրա183: Այս համագումարը շրջադարձային էր նան այն իմաստով, որ հայոց նորածին անկախ պետականության իրողության պայմաններում ՀՅԴ պատրաստվում էր փակել քաղաքական պայքարի առաջին՝ գրեթե երեսնամյա շրջանը, ն անցնել հաջորդին՝ պետականության կերտմանն ու տնտեսության վերաշինությանը: Բայց, ավաղ, արտաքին ու ներքին ոսոխների դավերի հետնանքով, այն շատ կարճ տնեց: ՀՀՀ Ավելի քան հինգ տարի կուսակցության ընդհանուր ժողով չէր հրավիրվել. պատճառը սկսված աշխարհամարտն էր ն դրա հետնանքով հայ ժողովրդի համար ստեղծված μացառիկ ծանր ռազմաքաղաքական իրավիճակը: Պատերազմի ավարտից հետո, քիչ թե շատ տանելի պայմաններում, հնարավորություն ստեղծվեց այն գումարել արդեն անկախացած հայրենիքի մայրաքաղաքում: 1919 թ. մարտի 1-ին ՀՅԴ Արնելյան ն Հայաստանի μյուրոները հայտարարության ձնով հրապարակել էին 9-րդ ընդհանուր ժողովի օրակարգը՝ μաղկացած հինգ խումμ հարցերից: Լսվելու ն քննարկվելու էին. ա) Կուսակցության կենտրոնական մարմինների (երկու μյուրոների, Կ. կոմիտեների, խորհրդարանական խմμակցության ն այլն) զեկուցումներ ու հաշվետվություններ՝ թվով 7 ենթահարց μ) Սոցիալ-քաղաքական μնույթի (Սահմանադիր ժողովի, արտաքին ու ներքին քաղաքականության, զորքի, ներգաղթի, կրթության, վերաշինության, ֆինանսների, պարենավորման ն այլն) թվով 12 ենթահարց գ) Ծրագրային-կազմակերպական խնդիրներ (ծրագրի, կանոնադրության, կուսակցության ֆինանսների) 5 ենթահարց դ) Կուսակցության ընթացիկ կյանքի (արխիվների, թանգարանի, հրատարակությունների ն այլն) 8 ենթահարց ե) Ընտրություններ184:

«Աշխատավոր», 5 հոկտեմ երի 1919 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 136, թ. 1, «Հառաջ», 6 մարտի 1919 թ.:

Մինչ Ընդհանուր ժողովի հրավիրումը կուսակցական կազմակերպությունների կենտրոնական ու տեղական ղեկավար մարմինները 1919 թ. գարնան ն ամռան ամիսներին կատարել էին զգալի նախապատրաստական ու կազմակերպական աշխատանք, կայացել էին շրջանային ու ռայոնական ժողովներ, լայն հնարավորություններ էին ընձեռվել նախաձեռնությունների, առաջարկությունների ու դիտողությունների համար: Ընտրվել էին Ընդհանուր ժողովի պատգամավորներ՝ կուսակցության գրեթե μոլոր իրավասու մարմինների մասնակցությամμ: Համագումարին մասնակցում էին 61 պատգամավոր` վճռական ձայնով (աշխարհի տարμեր կողմերից) ն 19-ը` խորհրդակցական (կառավարության ՀՅԴ անդամներ ու մի խումμ կուսկացական գործիչներ). ընդամենը 80 պատգամավոր185: ՀՅԴ Բյուրոների նախապես արված հայտարարության համաձայն՝ ժողովը μացվելու էր 1919 թ. օգոստոսի 15-ին, Երնանում186: Սակայն, ինչպես հայտնի է, այդ օրերին տեղի ունեցող թուրք-թաթարական ապստամμական ելույթները (խռովությունները), մասնավորապես Բեոյուկ Վեդիի արյունահեղ կռիվները, ինչպես նան առանձին պատգամավորների ուշացումը պատճառ դարձան, որ համաժողովի հրավիրումը հետաձգվի: Արնելյան Բյուրոյի օգոստոսի 11-ի նիստում որոշվեց հետաձգել ժողովի հրավիրումը187: Եվ այն վերջապես μացվեց 1919 թ. սեպտեմμերի 27-ին: 9-րդ Ընդհ. ժողովը գումարվում էր մի այնպիսի ժամանակաշրջանում, երμ հայ ժողովուրդը Փարիզի խաղաղարար համաժողովից անհամμեր սպասում էր Հայկական հարցի վերջնական լուծմանը: Տակավին մնում էին չլուծված հայ ժողովրդի ճակատագրի հետ կապված μազմաթիվ այլ հիմնահարցեր: Ահա թե ինչ էր գրում կուսակցության պաշտոնաթերթ «Հառաջը»` Ս. Վրացյանի խմμագրությամμ, Ընդհանուր ժողովի μացման օրը. «Երեսուն տարվա հեղափոխական անդուլ գործունեությունից հետո մեր կուսակցությունը կանգնած է իր ծրագրի ամենակարնոր կետի իրագործման նախօրյակին: Հայաստանի Հանրապետության գոյության փաստը առաջ է μերել մի շարք առաջնակարգ նշանակություն ունեցող խնդիրներ, որոնց լուծումը չի կարող հետաձգվել: Հայ աշխատավորության գաղափարական ղեկավար կուսակցությունը՝ ՀՅԴ, Ընդհ. ժողովի պատգամավոր ընկերները տոգորված են մի ձգումով՝ ամրացնել մեծ հեղափոխության188 նվաճումները, կայուն դարձնել Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի Հանրապետությունը, ամրապնդել Հայաստանի դեմոկրատական իրավակարգը, ապահովել դեմոկրատիայի սոցիալական μարգավաճումը: Մենք համոզված ենք, որ ներկա Ընդհանուր ժողովի դե-

«Քաղվածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից», Ե., 1920, էջ 3-4 (այսուհետեւ` «Քաղվածներ...»: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 136, թ. 1: Նույն տեղում գ. 144, թ. 8: Նկատի ունի 1917 թ. Փետրվարյան հեղափոխությունը:

րը Հայաստանի իրականության մեջ ն մեր կուսակցության կյանքում շատ մեծ է լինելու189: 1919 թ. սեպտեմμերի 27-ին, երեկոյան ժամը 8-ին, խորհրդարանի դահլիճում տեղի ունեցավ կուսակցության համագումարի հանդիսավոր μացումը: Նիստը խոհուն ճառով μացեց Ն. Աղμալյանը: Նա հակիրճ կերպով μնութագրեց կուսակցության գործունեության վերջին հինգ տարիների արդունքները՝ նվաճումները, հերոսությունները, հաջողությունները, μացթողումները, հիասթափությունները, ողμերգությունը: Ն. Աղμալյանի μացման խոսքից հետո ՀՀ կառավարության կողմից Ընդհ. ժողովը ողջունեցին վարչապետ Ալ. Խատիսյանը, Երնանի քաղաքապետ Մ. Մուսինյանը ն ուրիշներ: Ընդհ. ժողովի նախագահներ ընտրվեցին՝ Հովսեփ Արղությանը, Վահան Խորենին ն Մովսես Պետրոսյանը, որոնք հերթականությամμ վարում էին նիստերը: Նախնական հարցերից հետո ժողովն անցավ μուն օրակարգին ն լսեց Արնելյան (Ռուսաստան ու Իրան) ն Հայաստանի (Արնմտյան Հայաստան, Թուրքիա, գաղթօջախներ) Բյուրոների մանրամասն զեկուցումները: Արնելյան Բյուրոյի կողմից զեկուցեց Սիմոն Վրացյանը, իսկ Հայաստանի Բյուրոյի կողմից` Ռուμեն Տեր-Մինասյանը: Հաշվետու ժամանակաշրջանում երկու Բյուրոներն էլ ունեցել էին մեծ կորուստներ: Հայաստանի Բյուրոյի 9 անդամներից մահացել կամ սպանվել էին 7-ը, իսկ Արնելյան Բյուրոյից՝ 2-ը: Այդ կորուստների թվում էին Ա. Վռամյանը, Է. Ակնունին, Հրաչը (Հայկ Թիրաքյան), Ս. Բարսեղյանը, Ռ. Զարդարյանը, Խ. Կարճիկյանը, Ա. Մանուկյանը, Ստ. Զորյանը, Ա. Շահխաթունին, որոնք կամ սպանվել էին կամ մահացել μնական մահով190: Ժողովի ընթացքն ու արդյունքները ճիշտ հասկանալու ն գնահատելու համար անհրաժեշտ է հպանցիկ անդրադառնալ կուսակցության ներքին կյանքին ն կազմակերպական վիճակին նախահամագումարյան փուլում: Հաշվետու հինգ տարիների ընթացքում հայ ժողովրդի հետ միասին մեծ չափով տուժել էր նան ՀՅԴ: Կուսակցության μազմահազար ղեկավար ու շարքային անդամներ զոհվել էինլ կամավորական շարժման ժամանակ, Հայոց Մեծ եղեռնի, թուրք-թաթարական հետագա հարձակումների, 1918-1919 թթ. ձմռան սովի ու համաճարակի, վրաց ու μոլշնիկ μռնությունների ն այլնի հետնանքով: Այս ամենը μացասաμար էր անդրադարձել կուսակցության կազմակերպությունների աշխատանքի ու մարտունակության վրա: Երկրի՝ թուրքերի կողմից գրավված ու օկուպացված շրջաններում խիստ թուլացել էին կուսակցական մարմինները, որոնք փաստորեն գտնվում էին կիսաքայքայված ու կազմալուծված վիճակում:

«Հառաջ», 27 սեպտեմ երի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 54, թ. 31, «Հառաջ», 9 հոկտեմ երի 1919 թ.:

1918 թ. մայիսի վերջերին, երμ հռչակվեց Հայաստանի անկախությունը, ՀՅԴ մտավոր ու կենսունակ ուժերի մեծագույն մասը գտնվում էր Հայաստանից դուրս: Նրանք կուսակցական ղեկավար մարմինների հրահանգով Թիֆլիսից, Բաքվից ն մերձակա ու հեռավոր արտասահմանի այլ քաղաքներից ու վայրերից, չնայած շատ ծանր պայմաններին, վերադարձան Հայաստան՝ նորանկախ հանրապետության վերաշինության գործին լծվելու: Նախահամագումարյան ժամանակաշրջանում կուսակցության կազմակերպական վիճակի մասին խոսելիս պետք է հաշվի առնել մի շատ կարնոր առանձնահատկություն: Ստեղծվել էր այնպիսի մի վիճակ, երμ ՀՀ տարածքում կար 300 հազար արնմտահայ գաղթականություն, որի մեջ կուսակցական պատկանելությամμ ամենամեծ տեսակարար կշիռը կազմում էին ՀՅԴ անդամները ն համակրողները: Սրանք հայրենակցական հիմունքներով ստեղծել էին արտատարածքային կուսակցական կազմակերպություններ: Մինչն 9-րդ Ընդհ. ժողովը, ավելի ստույգ, մինչն 1919 թ. վերջերը, ՀՀ սահմաններում գործում էին հայրենակցական հիմունքներով ստեղծված կուսակցության հետնյալ արտատարածքային մարմինները՝ Վասպուրականի, Լեռնապարի, Բագրեվանդի, Հարք-Ապահունիքի, Դուրան-Բարձրավանդակի, Բարձր Հայքի, Փոքր Հայքի ն այլ Կենտրոնական կոմիտեությունները ն ենթակոմիտեները, որոնք ամեննին չէին ենթարկվում տեղական ԿԿ-ներին: Այսպես, օրինակ, Երնանում հաստատված արնմտահայերի Վասպուրականի ն Լեռնապարի ՀՅԴ ԿԿ-ը գործում էր նույն Երնանի տեղական Մրգաստանի ԿԿ-ից անկախ: Կամ Ալեքսանդրապոլի շրջանում գոյություն ունեցող Դուրան-Բարձրավանդակի ԿԿ-ը գործում էր տեղական Քարի ն Ջրաμերդի ԿԿ-ներից ինքնուրույն191: Նույն կերպ, միննույն տարածքում զուգահեռաμար գործող արնելահայ ն արնմտահայ կուսակցական մարմիններ կային նան հանրապետության սահմաններից դուրս՝ Թիֆլիսում ն այլ վայրերում192: Չնայած միննույն տարածքում զուգահեռ գործող արնելահայ ն արնմտահայ կուսակցական կազմակերպությունների գլխին կար երկու μյուրո՝ համապատասխանաμար Արնելյան ն Հայաստանի, կուսակցության ներսում ստեղծված նման կազմակերպական տարանջատված վիճակը սպառնում էր նրա միասնությանը, ջլատում պետական ն հասարակական գործերը: Արնմտահայ դաշնակցականների կազմակերպությունները սփռված էին ՀՀ գրեթե μոլոր գավառներում ու շրջաններում, այսինքն՝ այն վայրերում, որտեղ կար արնմտահայ հոծ գաղթականություն: Այդպսիսիք էին՝ Երնանի, Թալինի, Աշտարակի, Էջմիածնի, Նոր Բայազետի, Կոտայքի (Կրμուլախ), Ղամարլուի, Ղարաքիլիսայի, Դիլիջան-Քարվանսարայի, Սուրմալուի, Ալեքսանդրապոլի, Զանգեզուրի շրջանային կազմակերպությունները193: Դրանցում ընդգրկված էին մեծ թվով արնմտահայ դաշնակցականներ: 1919 թ. սեպ191

Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 155: Նույն տեղում: «Հայաստանի աշխատավոր», 27 ապրիլի 1919 թ.:

տեմμերի նախահամագումարյան տվյալներով միայն չորս շրջանների՝ Երնանի, Թալինի, Ալեքսանդրապոլի ն Կարսի արտատարածքային կազմակերպություններում հաշվվում էր մոտ 8000 արնմտահայ անդամ194: ՀՀ տարածքում գործող արնմտահայ դաշնակցական μոլոր կոմիտեների ն ենթակոմիտեների աշխատանքների միավորման ու կազմակերպման գործերը վարում էր «Երկրի» ԿԿ-ն195: Վերջինս հիմնվել էր հավանաμար 1917 թ. գարնանը՝ գաղթականության դեպի երկիր վերադարձի շրջանում196: 1919 թ. ապրիլից «Երկրի» ԿԿ-ն հրատարակում էր իր օրգան «Աշխատանք» եռօրյա թերթը՝ Հ. Մանուկյանի (Խորոզյանի) խմμագրությամμ: ՀՀՀ Կուսակցության գերագույն ժողովի կենտրոնական քաղաքական հիմնախնդիրը Հայկական հարցն էր, որի հիմքում ընկած էր Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի պահանջը: Հաշվի առնելով Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո Հայկական հարցի համապարփակ լուծման համար ստեղծված նպաստավոր ռազմաքաղաքական ն դիվանագիտական պայմանները՝ ՀՅԴ, իμրն ՀՀ հիմնական կառավարող կուսակցություն, Հայաստանի ամμողջությունը վերականգնելու նպատակով առաջ քաշեց ն պաշտպանեց նրա երկու գլխավոր հատվածների (ռուսահայ ն տաճկահայ նահանգների) միավորումից Միացյալ ն Անկախ Հայաստան ստեղծելու մասին գաղափարը: Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի տեսլականը կուսակցության գործնական քաղաքականության հիմնաքար դառնալու համար պետք է վավերացվեր ու նյութականացվեր կուսակցության համաժողովում: Մինչ համագումարի հրավիրումը՝ ՀՅԴ Բյուրոն մշակել էր Հայաստանի պահանջները, որում պաշտպանվում էր Միացյալ Հայաստանի գաղափարը առանց Կիլիկիայի ն, նույնիսկ, առանց ելքի՝ դեպի ծով: Այդ ուղղութեամμ հրահանգ էր տրված թե՛ կառավարությանը ն թե՛ Փարիզ մեկնած ՀՀ պատվիրակությանը197: Բայց հանգամանքների μերումով այդ քաղաքականությունը հետնողականորեն չանցկացվեց: Պողոս Նուμար փաշայի գլխավորած Ազգային պատվիրակությունը ն գրեթե ողջ գաղութահայությունը, այդ թվում գրեթե μոլոր արնմտահայ դաշնակցականները, ձգտում էին նան Կիլիկիայի անկախությանը՝ կամ առանձին, կամ Հայաստանի հետ միասին198: Այս քաղաքական խնդիրը քննության առնվեց ժողովում, որտեղ ի հայտ եկան տարμեր տեսակետներ ու մոտեցումներ: Այդ կապակցությամμ Բյուրոյի անդամ Ռ. Տեր-Մինասյանը իր հուշերում գրում էր. «Թեն նախորդ

«Հառաջ», 2 հոկտեմ երի 1919 թ.: Հ. Տասնապետյան, Հ.Յ.Դ.-ն կազմակերպական կառույցի հոլովույթը, Պեյրութ, 1985, էջ 101: «Ազդակ» շա աթօրյակ, 1973, թիվ 36, էջ 571: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 200, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 170, «Ազդակ» շա աթօրյակ, 1973, թիվ 38, էջ 607: Ռու են, նույն տեղում, «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.:

Բյուրոյի անդամները (այդ թվում ն ինքը- Ա. Հ.) ն շատ պատգամավորներ պնդեցին Հայաստանի սահմանների հարցում չափավոր քաղաքականության անհրաժեշտության մասին՝ մատնանշելով Կիլիկիան ն ուրիշ հատվածներ Միացյալ Հայաստանի սահմաններից դուրս ձգելու մասին, սակայն Ընդհ. ժողովը, ձայների մեծամասնությամμ, μանաձնեց հետնյալը. «Հայաստանի սահմանները որոշելու խնդրում արտաքին քաղաքականությունը պիտի ղեկավարվի այն ծրագրով, որը 1919 թ. փետրվարի 12-ին ներկայացվել է Փարիզի հաշտության համաժողովին»199: Այսպիսի որոշում կայացվեց Ընդհանուր ժողովում Հայկական հարցի վերաμերյալ առաջադրված ինը տարμեր μանաձների համադրման հիման վրա200: Այսպիսով, կուսակցության 9-րդ Ընդհ. ժողովը հավանություն տվեց 1919 թ. փետրվարի 12-ին Փարիզի հաշտության համաժողովին Հայաստանի միացյալ պատվիրակության ներկայացրած Միացյալ ն Անկախ Հայաստան ստեղծելու ծրագրին, մի ծրագիր, որով ենթադրվում էր ստեղծել Ռուսահայաստանից, Արնմտյան Հայաստանի վեց վիլայեթներից ն Կիլիկիայից μաղկացած հայկական պետություն: Այդ նշանակում էր, որ նորընտիր Բյուրոն, ողջ կուսակցությունը պետք է առաջնորդվեին Միացյալ Հայաստանի ծավալուն (առավելագույն) սահմանների պահանջով: Սակայն պատմաքաղաքական հետագա անցքերը ցույց տվեցին, որ չափավոր պահանջներ ներկայացնող պատգամավորները՝ Ռուμենը, Վրացյանը, Բաμալյանը ն ուրիշներ, ավելի իրատես դուրս եկան, քան մեծամասնություն կազմող արմատականները: Բայց եթե Հայաստանի սահմանների, այդ թվում Կիլիկիայի խնդրում, ժողովականների կարծիքները μաժանվեցին, ապա Միացյալ, Անկախ ն Ազատ Հայաստան ունենալու հարցում նրանք մնացին անսասան: Հիրավի, անհրաժեշտ էր կուսակցության, ամμողջ ժողովրդի ջանքերը նպատակամղել μուն Հայաստանի երկու հատվածների միասնացման գործին ն ոչ թե ուժերի մի մասը ջլատել ու սպառել Կիլիկիայում, որը, ինչպես հետո պարզ դարձավ, մեծ տերությունների, մասնավորապես Ֆրանսիայի դիվանագիտական խարդավանքների հետնանքով ունեցավ ողμերգական ավարտ: 1920 թ. աշնանը քեմալական Թուրքիայի ն μոլշնիկյան Ռուսաստանի համատեղ ու կոպիտ ռազմաքաղաքական միջամտության ն Արնմուտքի մեծ տերությունների դրսնորած անհետնողականության ու անտարμերության հետնանքով ոչ միայն չիրագործվեց Սնրի դաշնագրով նախատեսված Միացյալ, Անկախ ն Ազատ Հայաստանի գաղափարը, այլն աշխարհի շատ պետությունների կողմից արդեն պաշտոնապես ճանաչված ՀՀ-ը կորցրեց իր անկախությունը ն խորհրդայնացվեց:

Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 170, «Քաղվածներ...» էջ 5: «Հայրենիք», 1929, թիվ 5, էջ 68:

ՀՀՀ Ընդհ. ժողովի առջն ծառացած դժվարին ու առանցքային հարցերից մեկը կուսակցության ծրագրի վերաքննության խնդիրն էր: Կուսակցության 8րդ համագումարից հետո, անցած հինգ տարիների ընթացքում, Հայաստանում ն համաշխարհային մասշտաμով տեղի էին ունեցել վիթխարի փոփոխություններ. աշխարհամարտ, ռուսական ն օսմանյան կայսրությունների փլուզում, Հայաստանի անկախության հռչակում ն այլն: Համաշխարհային պատերազմին հաջորդած քաղաքական արմատական տեղաշարժերը, μնականաμար, անխուսափելի անհրաժեշտություն դարձրին համապատասխան փոփոխություններ կատարել 1907 թ. Վիեննայի Ընդհ. ժողովում հաստատված կուսակցության գործող ծրագրում: Այս կապակցությամμ կուսակցության հայտնի գործիչ Ա. Ջամալյանը գրում է. «Ստեղծված նոր կացությունը անհրաժեշտ էր դարձնում Դաշնակցության ծրագրի վերաքննությունը, ոչ միայն այն պատճառով, որ նրա ազգային-քաղաքական պահանջը պետք է նոր ձնակերպություն ստանար, այլն այն պատճառով, որ անկախ պետականության սահմաններում գործելու կոչված կուսակցությունը պիտի դժվարանար տեղականապես գործել մի ծրագրով, որ μոլորովին այլ քաղաքական պայմանների հաշվառմամμ էր կազմված»201: Ակնհայտ էր դարձել, որ կուսակցության ծրագրի մի քանի կետեր (դրույթներ) հնացել էին: Հնացել էր ամենից առաջ նրա «Նվազագույն պահանջներ»-ի μաժինը: Այս μաժնում, ինչպես հայտնի է, նախատեսված էին երկու իրարից անջատ Հայաստաններ՝ Արնմտյան ն Արնելյան, որոնցից մեկը տեղական լայն ինքնավարությամμ ն դաշնակցային կապերով միացած պիտի մնար Թուրքիային, իսկ մյուսը՝ Ռուսաստանին202: Ծրագրային այս պահանջը տվյալ ժամանակաշրջանի ու պայմանների համար միակ տրամաμանական ու հնարավոր միջոցն էր: Այս քաղաքական դավանանքով էլ հայ ժողովուրդը մտավ համաշխարհային պատերազմի մեջ՝ անցնելով Անտանտի (Համաձայնության) երկրների կողմը` որպես նրանց «փոքր դաշնակից»: Սակայն 1915 թ. Հայոց Մեծ Եղեռնը, 1917 թ. վերջերից ռուսական զորքերի հեռանալը Անդրկովկասից, Բրեստի կողոպտիչ հաշտության պայմանագիրը ն այլ անμարենպաստ հանգամանքներ այլնս ավելորդ էին դարձնում խոսել երկու Հայաստանների ինքնավարության իրականացման մասին: Ստեղծված պայմաններում ՀՅԴ Բյուրոն, դուրս գալով կուսակցության ծրագրի շրջանակներից, նախ հրահանգ տվեց Արնելյան Հայաստանի անկախության առաջարկին, ապա ն առաջադրեց Հայաստանի Արնելյան ն Արնմտյան հատվածների միավորումով Միացյալ Հայաստանի անկախության պահանջը203: Որքան էլ դժոխային լինեին այս ակտերին ծնունդ տվող պատճառները, այնուամենայնիվ, այն աստիճանաμար հայ ժողովրդի համար դարձավ միս ու արյուն:

«Հայրենիք», 1931, թիվ 8, էջ 110: «Հ.Յ.Դաշնակցության ծրագիր», Կ. Պոլիս, 1908, էջ 17-18: «Հայրենիք», 1931, թիվ 8, էջ 106:

Հետնաμար անհրաժեշտ էր, որ հասունացած այս պահանջը նոր ձնակերպում ստանար նոր ծրագրի մեջ: Եվ այդ ձնակերպումը տրվեց Ընդհանուր ժողովում՝ հանձին «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի» մասին μանաձնի: Ժողովում ծրագրային նշանակության փոփոխությունը կայանում էր ընդամենը հետնյալ երեք առանցքային կետերում. ա) Նվիրագործել Անկախ ն Միացյալ Հայաստանի հայտարարությունը ն նրա ամμողջացման ու զարգացման ձգտել μոլոր զորությամμ, ժողովրդավար (դեմոկրատիկ) հանրապետության հիման վրա: μ) Չեղյալ համարել կուսակցության նվազագույն ծրագրի Ռուսահայաստանի ն Տաճկահայաստանի վերաμերյալ քաղաքական պահանջները: գ) Ամμողջական ծրագրի վերաքննությունը հետաձգվում է հաջորդ Ընդհանուր ժողովին204: Այսպիսով, 9-րդ համագումարը հանգում է իր ծրագրային գերագույն նպատակին՝ Միացյալ ն Անկախ Հայաստան կերտելու գաղափարին: Ժողովի գրեթե մյուս μոլոր որոշումները μխում էին Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի ծրագրային հիմնապահանջից: Պետության արտաքին ու ներքին քաղաքականությունը իրականացնելիս՝ դարձյալ որպես հիմք պէտք է համարվեր Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի հիմնանպատակը: Պետք է ասել, որ այն ժամանակ Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի ստեղծումը միանգամայն իրականանալի գործընթաց էր: Հիրավի, կուսակցության 9-րդ Ընդհ. ժողովը շրջադարձային, պատմական եղավ այն իմաստով, որ փաստորեն առանց կենսագործման չեղյալ համարվեց 1907-ի Վիեննայի 4-րդ Ընդհ. ժողովում ընդունված նվազագույն ծրագրի քաղաքական պահանջների μաժինը՝ Հայաստանի երկու հատվածների ինքնավարության մասին, ն դրա փոխարեն որդեգրվեց Հայաստանի անկախության պահանջը: Կուսակցության համաժողովը, μանաձնելով Անկախ ն Միացյալ Հայաստանի ստեղծման մասին պահանջը, ելնում էր այն հաստատ համոզումից, որ «ստեղծված պայմաններում Հայաստանի անկախությունը հայ աշխատավորության ֆիզիկական ապահովության ն քաղաքական ազատագրության միակ գրավականն է»205: Նոր ձնակերպում պետք է ստանային նան կուսակցության նվազագույն ծրագրի մեջ առաջադրված քաղաքացիական, տնտեսական ն մշակութային պահանջները, որովհետն դրանք նախատեսված ու համապատասխանեցված էին Թուրքիայի ն Ռուսաստանի իրականությանն ու պայմաններին: Օրինակ՝ 1907 թ. ծրագրում խոսվում էր արքունական տիպի հողերի, պաշտոնյաների պարտադիր երկու-երեք գլխավոր լեզու իմանալու, մշտական զորքի փոխարեն՝ ժողովրդական միլիցիայի մասին ն այլն206: Մինչդեռ Հա207

«Քաղվածներ...», էջ 4-5, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 205: «Քաղվածներ...», էջ 7: «Հ.Յ.Դաշնակցության ծրագիր», Կ. Պոլիս, 1908, էջ 19-20:

յաստանի անկախության հռչակումից ն ՀՅԴ հիմնական կառավարող կուսակցություն դառնալուց հետո նրա գործունեության գլխավոր դաշտն էր լինելու նորանկախ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ նրա ազգային, քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային վերաշինությունը: Կնշանակի 1907 թ. կուսակցության նվազագույն ծրագրի քաղաքական, տնտեսական ն մշակութային μնույթի շատ պահանջներ նս արդեն հնացել էին, ուստի՝ դրանք պետք է վերափոխվեին ն համապատասխանացվեին ՀՀ կյանքի պայմաններին: Մասնավորապես խնդիր էր առաջադրվում. «Ռամկավարացնել պետության վարչական ամμողջ մեխանիզմը` վերացնելով միապետական կարգերի մնացորդները ն կյանքի կոչելով ու գործունեության լայն ասպարեզ տալով տեղական ինքնավարություններին ու գյուղացիական կազմակերպություններին»207: Սակայն Ընդհանուր ժողովը չէր կարող մի քանի շաμաթում ուսումնասիրել այն դժվարին խնդիրները, որոնք կապված էին կուսակցության ծրագրի քաղաքական վերաքննության հետ: Դրա համար էլ նա μավականացավ միայն մի քանի փոփոխություն կատարելով: Առաջինը, ինչպես արդեն ասվեց, ծրագրային ձնակերպում տրվեց Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի գաղափարին, ն երկրորդ՝ նվազագույն ծրագրի մեջ կատարեց մի քանի սրμագրություններ, որպեսզի այն կարողանար հիմք դառնալ կուսակցության գործնական աշխատանքների համար՝ մեր ազգային պետության մեջ208: Ժողովը հրահանգ տվեց նորընտիր Բյուրոյին, կուսակցական մարմիններին առայժմ ղեկավարվել նվազագույն ծրագրում արված մի քանի խմμագրական-սրμագրական μնույթի փոփոխություններով՝ մինչն հաջորդ տարի հրավիրվելիք հերթական Ընդհանուր ժողովը, որտեղ ն նախատեսվում էր մեկամյա վերամշակումից, կյանքի փորձով հաշվառումից ու ստուգումից հետո միայն ընդունել կուսակցության փոփոխված ն ամμողջական ծրագիրը: Ժողովը չուզեց դեպքերի տրամաμանությունից առաջ ընկնել, նախընտրեց ծրագրի վերաքննությունը հետաձգել առնվազն մեկ տարով՝ ամենից առաջ հետնելով ու սպասելով Փարիզի խաղաղության համաժողովում Հայկական հարցի լուծման արդյունքներին: Պատմաքաղաքական հետագա աննպաստ հանգամանքների հետնանքով այլնս նպատակահարմար չգտնվեց կուսակցության վերամշակված ն ամμողջացված ծրագրի ընդունումը: ՀՀՀ Արտաքին քաղաքականություն. - Յուրաքանչյուր համաժողովի աշխատանքներում ամենագնահատելին ն արժեքավորը, թերնս, նրա ընդունած որոշումներն են: Կուսակցության ղեկավար մարմինների ներկայացուցիչների տված զեկուցումների ու հաշվետվությունների, տեղի ունեցած ելույթների ու

«Քաղվածներ...», էջ 8: «Հայրենիք», 1931, թիվ 8, էջ 110:

քննարկումների հիման վրա ժողովը արտաքին քաղաքականության վերաμերյալ կայացրեց հետնյալ կողմնորոշիչ որոշումը. «Հայաստանի արտաքին քաղաքականության առանցքը պիտի կազմել Միացյալ Հայաստանի անկախությունը օտար պետություններին ճանաչել տալու ն ապահովելու մտահոգությունը»209: Հաշվի առնելով, որ Հայաստանի Հանրապետության ապագան մեծ չափով կախված էր նան հարնան երկրների հետ ունեցած փոխհարաμերություններից ու վարվող հստակ քաղաքականությունից՝ կայացվեցին առանձին որոշումներ՝ Հայաստանին դրկից μարեկամ ն ոչ μարեկամ երկրների հետ ունենալիք արտաքին քաղաքականության ն տնտեսական հարաμերությունների առնչությամμ: Օրինակ՝ Իրանի վերաμերյալ տրվեց հետնյալ ձնակերպումը. «Պարսկաստանի հետ պահպանել նույն սերտ հարաμերությունները, զոր ունեցել է Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը մինչն օրս, ն որ մեծապես կհամապատասխանի հայ ժողովրդի շեշտված վերաμերմունքին դեպի պարսիկ ժողովուրդը»210: Հարկ է նշել, որ ՀՀ գոյության ընթացքում Իրանը դրսնորեց μարյացակամ չեզոքություն: Ընդսմին, կարելի է ասել, որ ժողովը թշնամական վերաμերմունք չի արտահայտել անգամ Ադրμեջանի ն Թուրքիայի նկատմամμ, որոնց հետ ուներ ազգային-տարածքային լուրջ վեճեր ու քաղաքական տարամերժ դիրքորոշումներ: Մասնավորապես, Ադրμեջանի հարցում կայացվեց հետնյալ μանաձնը. «Հրահանգել կառավարությանը, պահպանելով Հայաստանի ն հայ աշխատավորության շահերը Ադրμեջանի սահմաններում, աշխատել μարի դրացիական հարաμերություն պահպանել նրա հետ»211: Սակայն հայ-ադրμեջանական հարաμերություններին վերաμերող այս առաձգական μանաձնից զատ` Ընդհանուր ժողովը հատուկ որոշում կայացրեց Ղարաμաղի ն Զանգեզուրի վերաμերյալ. «Դրանք համարելով՝ անμաժանելի մասը Անկախ ու Միացյալ Հայաստանի Հանրապետության»212: Այդ նշանակում էր, որ ՀՅԴ, ձգտելով հանդերձ Ադրμեջանի հետ μարիդրացիական հարաμերությունների հաստատման, ոչ մի գնով նրան չէր զիջելու Ղարաμաղն ու Զանգեզուրը: Ի կատարումն այս որոշման՝ հանձնարարվեց նորընտիր Բյուրոյին՝ «μոլոր քայլերը առնել Զանգեզուրն ու Ղարաμաղը միացնելու Հանրապետությանը»213: Հայկական այդ հողերի միացումով ՀՀ իրական տարածքը կկազմեր 67 հազար քառ. կմ214: Գործնականում Ընդհանուր ժողովի որոշումները` Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի, ինչպես նան Ղարաμաղի ն Զանգեզուրի Հայաստանին կցման

«Քաղվածներ...», էջ 5: «Քաղվածներ...», էջ 6, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 173: Նույն տեղում, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 184: Ռու են, նշվ. աշխ. էջ 205: «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 185:

մասին, հակոտնյա էին Ադրμեջանի ն Թուրքիայի ձգտումներին: Հասկանալի է, որ պահանջների նման կտրվածքով Թուրքիայի հետ համաձայնության գալը դառնում էր անհնարին: Ընդհանուր ժողովը վճիռ կայացրեց հայ ժողովրդի դահիճներին պատժելու վերաμերյալ, որը ն հետագայում փայլուն կերպով իրագործեցին հայ վրիժառուները: Միայն Էնվերի ահաμեկմանը ՀՅԴ մասնակցություն չունեցավ215: Ինչ վերաμերում էր Ռուսաստանի հետ տարվող քաղաքականությանը, ապա հաշվի առնելով, որ գոյություն ունեին տարμեր Ռուսաստաններ՝ μոլշնիկյան, դենիկինյան, կոլչակյան ն այլն, ցուցաμերվում էր տարμերակված (դիֆերենցված) մոտեցում: Եվ ռուսական այդ կառավարություններին Հայաստանը պետք է դիմադրեր այնքանով, որքանով, որ դրանք կփորձեին կրկին վերահաստատել իրենց գերիշխանությունը Ռուսահայաստանի վրա ն դրանով խափանել Հայաստանի ամμողջացման գործը: Այդուհանդերձ՝ ժողովը շեշտում էր, որ պահպանվելու էր μարյացակամ, μարեկամական հարաμերությունները ռուս ժողովրդի ու Ռուսաստանի քաղաքական վերածնության հանդեպ216: Պետք է տեսնել, որ ՀՅԴ-ն Խորհրդային Ռուսաստանին դիմակայել է գաղափարական հարցերում, իսկ Ռուսաստանի ու ռուս ժողովրդի նկատմամμ նա առանձնապես ոչ մի թշնամանք չի դրսնորել: Այս առնչությամμ գտնում ենք, որ անհիմն է տասնամյակներ շարունակ խորհրդահայ պատմագրության մեջ դեգերող այն դատողությունը, թե իμր Դաշնակցության անհաշտ, թշնամական վերաμերմունքի պատճառով Խորհրդային Ռուսաստանը երես դարձրեց Հայկական հարցի հայանպաստ լուծումից: Այնինչ, երμ 1918 թ. μոլշնիկները մերկացրին Կովկասյան ռազմաճակատը ն Բրեստի պայմանագրով փաստորեն թաղեցին Հայ Դատը, ոչ Հայաստանի Հանրապետությունը կար, ո’չ էլ Դաշնակցությունն էր կառավարող կուսակցություն: Իսկ այդ ժամանակ Անդրկովկասի երեք գլխավոր քաղաքական կուսակցություններից (վրաց մենշնիկներից, ազերի մուսավաթականներից ն ՀՅԴ-ից), թերնս միայն Դաշնակցությունն էր, այսպես թե այնպես, կողմնորոշվում դեպի Հյուսիս: Ավելին՝ Դաշնակցությունը մինչն վերջին րոպեն դեմ է եղել Անդրկովկասը Ռուսաստանից անջատելուն217: Իրականում հայ ժողովուրդն ու Հայաստանը, հանուն համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակի, որպես քաղաքական մանրադամ զոհաμերվեց թուրք-μոլշնիկյան համընկնող շահերին ու գործակցությանը: Տնտեսական քաղաքականություն. - Տնտեսական քաղաքականության հարցերում համաժողովի կայացրած որոշումներից առանձնապես սկզμուն215

Հ. Տասնապետյան, Հ.Յ.Դ. իր կազմությունեն մինչն Ժ ընդհ. ժողով (1890-1924), Աթենք, 1988, էջ 162: «Քաղվածներ...», էջ 6: «Հառաջ», 2 հոկտեմ երի 1919 թ.:

քային ն կողմնորոշիչ դեր խաղաց հետնյալ μանաձնը. «Երկրի մեջ տնտեսություն ստեղծելու տեսակետից, անհրաժեշտ նախապայման համարելով դրամագլխի ազատ մուտքը, դաշնակցական կառավարությունը պիտի քաջալերի թե՛ օտար ն թե՛, մանավանդ, հայկական դրամագլխի մասնակցությունը երկրի վերաշինության, ճարտարարվեստի, հաղորդադակցության ն առնտրի զարգացման համար:218 Բանն այն էր, որ հասարակական-քաղաքական որոշ շրջանների կողմից հանրապետության ներսում ն, հատկապես, դրսում այն թյուր միտքն էր տարածվում, թե Հայաստանի դաշնակցական կառավարությունը ոչ միայն չի քաջալերում մասնավոր տնտեսական (ձեռնարկչական) գործունեությունը, այլն ամեն կերպ արգելք է հանդիսանում ապրանքաշուկայական հարաμերություններին ընդհանրապես: Ցավոք՝ ՀՅԴ հասցեին համանման մեղադրանքներ արվում են նան մեր օրերում: Այս ամենը արվում է՝ ելնելով այն տրամաμանական դատողությունից, որ ՀՅԴ իր μնույթով սոցիալիստական է, հետնաμար ն դեմ կլինի մասնավոր սեփականությանը ն շուկայական տնտեսությանը: Բայց իրականում այդպես չէր: ՀՅԴ միշտ էլ թույլատրելի է համարել սեփականության ձների μազմազանությունը՝ սկսած արտադրական ձեռնարկությունների ու հողի մասնավոր սեփականությունից, վերջացրած պետական-համաժողովրդական անօտարելի սեփականության վրա հիմնված կոոպերատիվ ու համայնական տնտեսություններով: Իրականում Հայաստանի կառավարությունը, ինչպես ն յուրաքանչյուր կառավարություն, հավաքական նախաձեռնության կողքին ամեն կերպ ուժ էր տալիս ու խրախուսում մասնավոր ձեռներեցությունը ն «նույնիսկ դրամական նպաստ էր μաց թողնում անհատ արդյունաμերողներին՝ այս կամ այն տնտեսական ձեռնարկն սկսելու համար»219: Սույն որոշումը դարձավ ուղեցույց Հայաստանի կառավարության գործնական քաղաքականության համար: Այդ մասին ընդգծվեց նան կառավարության հայտագրում: Եվ այս իմաստով այնքան էլ հիմնավոր չէ այն վարկածը, թե արտերկրի հայ դրամատերերը (առնտրաարդյունաμերական կապիտալը) իրենց կապիտալները չէին ներդնում Հայաստանի տնտեսության մեջ այն պատճառով, քանզի, իμր, վախենում ու խրտնում էին դաշնակցական կառավարության սոցիալիստամետ քաղաքականությունից: Թեն ՀՀ հռչակվել էր իμրն ռամկավարական հանրապետություն, μայց պետք է տեսնել, որ այդ ռամկավարության հիմնական կրողը՝ ժողովուրդը, տակավին ծանոթ չէր ժողովրդավարության շատ սկզμունքների: Ամμողջատիրական երկու դաժան (ցարական ն սուլթանական) վարչակարգերին սովոր հայության երկու հատվածներում էլ հնարավոր չէր հանպատրաստի (միանգամից) ժողովրդավարություն արմատավորել: Դրա համար ժամանակ էր պահանջվում: Իսկ մինչ այդ, կյանքի μնականոն ռիթմը պահպանելու, անիշխանական երնույթների դեմ պայքարելու համար կարնորվում

«Քաղվածներ...», էջ 13, «Հառաջ», 4 ապրիլի 1920 թ.: «Հառաջ», 4 ապրիլի 1920 թ.:

ու արդարացվում էին նան հեղափոխական առանձին միջոցառումների դիմելու անհրաժեշտությունը220: Զորք. - Դրոյի տված զեկուցման հիման վրա ընդունվեց համապատասխան որոշում՝ μոլոր քաղաքացիների պարտադիր երկամյա զինվորական ծառայության, μանակը μոլոր առումներով հայացնելու ն այն հայոց պետության պաշտպանությանը ծառայեցնելու հրամայականի մասին221: Մարտունակ ն որակյալ μանակ ունենալը կուսակցությունը տեսնում էր մի կողմից հզոր տնտեսության, իսկ մյուս կողմից ռազմիկների μարոյական կայունության ու հայրենիքին նվիրվածության մեջ: Գաղթականություն. - Ընդհ. ժողովը զμաղվեց նան գաղթականության ու ներգաղթի հարցերով: Ներքին քաղաքականության վերաμերյալ ընդունված որոշումների 9-րդ (Թ) կետով նախատեսվում էր «աջակցել ու կազմակերպել դրսի հայության ներգաղթը Հայաստան»222: Կազմակերպական տեսակետից ժողովը խնդիր դրեց ուժեղացնել կուսակցական մարմինների գործունեությունը Երկրում (Արնմտյան Հայատսանում)՝ իμրն ներգաղթի իրագործման անհրաժեշտ նախապայման223: Ինչպես արնմտահայ 2-րդ համագումարում, այնպես էլ ՀՅԴ այս ընդհանուր ժողովում, որպես առաջնահերթ քաղաքական նշանակության խնդիր, որոշվեց «պայմաններ ստեղծել արնմտահայ փախստականները դեպի իրենց ծննդավայրը՝ Երկիր ներգաղթեցնելու համար»224: Եվ պետք է ասել, որ Հայաստանի կառավարությունը μավականաչափ միջոցներ ու ջանքեր գործադրեց Հյուսիսային Կովկասում, Վրաստանում, Ադրμեջանում, Իրանում ն Միջագետքում գտնվող գաղթականներին հայրենիք վերադարձնելու ու վերաμնակեցնելու ուղղությամμ: Բավական է ասել որ իրանահայ գաղթականության վերաμնակեցման, Միջագետքի ու Բաքվի գաղթականությանն օգնելու համար նախարարների խորհուրդը հատկացրեց 10.5 մլն. ռուμլի225: 1919 թ. դեկտեմμերի 4-ի կառավարության մի գրությունից տեղեկանում ենք, որ առաջիկայում Բաքվից, Թիֆլիսից ն Գանձակից սպասվում է մոտ 80 հազար գաղթականների հոսք դեպի Հայաստան, որոնց ընդունման ու տեղավորման համար ձեռնարկվել են միջոցառումներ226: Սակայն Հայաստանի անկախության ու պետականության դեմ ուղղված կործանարար գործընթացները կասեցրին կուսակցության ն կառավարության կանխագծումները ներգաղթի ասպարեզում: Կամավորական շարժում. - Վերլուծելով Արնելյան ն Հայաստանի Բյուրոների գործունեությունը՝ մասնավորապես հավանություն տրվեց կամա220

«Քաղվածներ...», էջ 8-9: Նույն տեղում, էջ 10-11: «Քաղվածներ...», էջ 9: Նույն տեղում: «Համառոտ տեղեկագիր Արնմտահայ երկրորդ համագումարի», Ե., 1919, էջ 12: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 11, թ. 141, գ. 14, մաս 2, թ. 7: Նույն տեղում, գ. 43, թ. 92:

վորական շարժման կազմակերպմանը՝ այդ շարժումը նկատելով որպես «հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանական մեկ պատմական փաստ ն մեր քաղաքական ազատագրության ազդակ»227: Չկամենալով վիճարկել նման գնահատականի իրավացիությունը՝ մյուս կողմից, որպես պատմական փաստ, ուզում ենք արձանագրել, որ Հայկական հարցին նպաստավոր լուծում տալու խոստումով նիկոլայների ն վորոնցովների կողմից μորμոքվող այդ շարժումը, այնուամենայնիվ, շեղում էր ՀՅԴ 8-րդ Ընդհ. ժողովի նախանշած չեզոքության (լոյալության) մասին ուղեգծից, մանավանդ որ Բյուրոյի անդամներ՝ Արամ Մանուկյանը, Արշակ Վռամյանը ն էլի ուրիշներ դեմ են եղել դրան228: Ընդհանրապես, կամավորական շարժման ռազմաքաղաքական նշանակության մասին խոսելիս, գտնում ենք, որ նրա դերը չպետք է գերագնահատել: Հեղինակներ կան, որ այնպես ոգնորությամμ են գրում այդ մասին, որ, կարծես, եթե հայ կամավորական այդ փոքրաթիվ խմμերը չլինեին, ռուսները չէին կարողանա գրավել Արնմտյան Հայաստանը: Հիրավի, ինչ դեր ու տեսակարար կշիռ կարող էին խաղալ մի քանի հազարանոց հայ կամավորները Անդրկովկասում գտնվող կեսմիլիոնանոց ռուսական μանակում: Մամուլ. - Ընդհանուր ժողովը առանձին որոշում կայացրեց կուսակցական մամուլի մասին: Ամեն մի կուսակցության ու կառավարության ժողովրդավարության ու μացախոսության աստիճանը կարելի է չափել նան նրա մամուլով, նրանում թույլատրվող քննադատության ու ինքնաքննադատության ազատությամμ ն կարծիքների μազմազանությամμ: Եվ պետք է ասել, որ թե’ ամμողջ հանրապետությունում լույս տեսնող մի քանի տասնյակ անուն թերթերի ու ամսագրերի ն թե’ ՀՅԴ կուսակցական մամուլի համար հիմնականում ապահովւած էր այդպիսի ազատության ն μազմակարծության հնարավորություն: Ժողովը հրահանգ տվեց նորընտիր Բյուրոյին ամեն կերպ նպաստելու կուսակցական մամուլի զարգացմանը: Պահանջվեց ունենալ մեկ կենտրոնական օրգան, որը պետք է լիներ կուսակցության գլխավոր ուղղության ու քաղաքականության արտահայտիչը: Այդ օրգանը դարձավ «Հառաջ»-ը: Կուսակցության գիտական օրգանն էր դառնալու «Դրոշակը», որի հրատարակությունը ընդհատվել էր Առաջին աշխարհամարտի տարիներից: Հետագա անμարենպաստ հանգամանքները նս հնարավորություն չտվեցին «Դրոշակի» լույսընծայմանը: Եվ այն սկսեց վերահրատարակվել միայն 1925 թվականից՝ ՀՅԴ 10-րդ (Ժ) Ընդհ. ժողովի որոշումով229: ՀՅԴ պատմություն. - Ընդհ. ժողովը կազմեց հատուկ մարմին (Միքայել Վարանդյան, Ռուμեն Տեր-Մինասյան ն Սիմոն Վրացյան)՝ կուսակցության արխիվները կարգի μերելու, պատմության վերաμերյալ նյութեր հավաքելու ու

«Քաղվածներ...», էջ 16: Ա. Դար ինյան, Հայ ազատագրական շարժման օրերեն, Փարիզ, 1947, էջ 254, 338: «Դրոշակ», 1925, թիվ 1, էջ 1:

«Դիվան ՀՅԴ» մատենաշարով հրատարակելու ն կուսակցության պատմությունը գրելու համար230: Ավելի ուշ լույս տեսան «Դիվան»-ի երկու հատորները231" իսկ Մ. Վարանդյանը գրեց ՀՅԴ պատմությունը երկու հատորով ն այլն232: ՀՅԴ երեսնամյակ. - ՀՅԴ հիմնադրման երեսնամյակի առթիվ ժողովը որոշեց 1920 թ. աշնանը հանդիսավոր կերպով տոնել ՀՅԴ երեսնամյակը: Նախատեսվում էր 1922-ին արձան կանգնեցնել Հայաստանի մայրաքաղաքում ազատության համար զոհված μոլոր ընկերների հիշատակին: Այդ նպատակով կազմակերպվելու էր հանգանակություն ն հայտարարվելու էր մրցույթ: Բացի այդ, որոշում ընդունվեց` մինչն 1922 թ. Հայաստանի մայրաքաղաքում ստեղծել ՀՅԴ պանթեոն, ն այնտեղ փոխադրել Հայաստանից դուրս թաղված կուսակցության ղեկավար ընկերների աճյունները233: Սակայն, ինչպես ասում են, շաμաթն ավելի շուտ եկավ, քան ուրμաթը, ն համաժողովի շատ կանխագծումներ մնացին անկատար: Գերագույն դատական ատյան. - Ընդհ. ժողովը որպես նորույթ հիմնեց Գերագույն դատական ատյան, որը մնայուն μնույթ ուներ: Դատական ատյանի նախագահ ընտրվեց Իշխան Հովսեփ Արղությանը: Վերջնիս հետագայում (Իրանում Հայաստանի դեսպան նշանակվելուց հետո) փոխարինեց տեղակալը՝ Հովսեփ Տեր-Դավթյանը, իսկ անդամներն էին Լնոն Թադնոսյանը ն Մերուժան Օզանյանը: Անաչառությունը ապահովելու նպատակով Դատական ատյանի անդամը կուսակցության որնէ կազմակերպական մարմնի անդամ չէր կարող լինել234: Գերագույն դատական ատյանը իրավասու էր քննության առնելու անհատ դաշնակցականների, ԿԿ-ների, կառավարության դաշնակցական պաշտոնյաների, խորհրդարանի ՀՅԴ խմμակցության անդամների, Բյուրոյի դրամական, քրեական ն հակակարգապահական գործերը ն համապատասխան վճիռ կայացնել: Դատական ատյանը խախտումներ, հանցանքներ, անօրինականություններ հայտնաμերելու ն արձանագրելու դեպքում այդպիսիների գործերը հանձնում էր պետական դատարան կամ էլ իր հայեցողությամμ վճիռ էր արձակում՝ մինչն կուսակցությունից վտարելը235: Այս մարմինն ուներ կուսակցության մեջ մի տեսակ վերահսկիչ ն վերստուգիչ μարձրադիր ֆունկցիա: Դատական ատյանի վճիռը գործնականում վերջնական էր: Այն վերաքննելու ն μեկանելու իրավունք ուներ միայն Ընդհանուր ժողովը: Եվ պետք է ասել, որ դատական ատյանը եղել է շատ գործուն մարմին: Նրա կայացրած վճիռները անկասելի էին ու արդարացի, որոնք հե230

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 157, թ. 3, «Հառաջ», 13 նոյեմ երի 1919 թ.: «Դիվան Հ.Յ.Դ.», հ. 1, Պոսթըն, 1934, հ. 2, Պոսթըն, 1934: Ս. Վարանդյան, ՀՅԴ պատմություն, հ. 1, Փարիզ, 1932, հ. 2, Գահիրե, 1950: «Քաղվածներ...», էջ 20: Հ. Տասնապետյան, ՀՅԴ կազմակերպական կառույցի հոլովույթը, Պեյրութ, 1985, էջ 112: «Հառաջ», 9 հունվարի 1920 թ.:

տամուտ էին նախ ն առաջ ՀՅԴ անդամի, անկախ զμաղեցրած պաշտոնից ու դիրքից, անձնական մաքրության ու գաղափարաμարոյական անաղարտության պահպանմանն ու ամրապնդմանը: Ընտրություններ. - ՀՅԴ Բյուրոների՝ Արնելյան ն Հայաստանի հնգամյա գործունեությունը գնահատելիս՝ Ընդհանուր ժողովը խիստ քննադատության ենթարկեց երկուսին էլ: Չնայած երկու Բյուրոների ունեցած մարդկային կորուստներին, այնուամենայնիվ, փաստվեց, որ անցած հինգ տարիների վայրիվերումների ընթացքում նրանք չեն կարողացել մշակել մեկ ընդհանուր ուղեգիծ ն ինչպես հարկն է ղեկավարել կուսակցական կյանքը236: Դրա փոխարեն Բյուրոների անդամները, իրերի μերումով, ավելի հաճախ ստանձնել են գործադիր պաշտոններ՝ ընդգրկվելով Ազգային Բյուրոյում ն Խորհրդում, Սեյմում, Անդրկովկասյան կառավարությունում ն այլն237: Արդյունքում՝ կուսակցությունը չի ունեցել միասնական ուղեգիծ (տեսակետ), նրա մարմինները իրարից կտրված են եղել ն գործել են տարμեր ուղղություններով: Կուսակցության նոր μարձրագույն գործադիր մարմին՝ Բյուրո ընտրելիս, ցանկություն հայտնվեց, որպեսզի նա, հավաքական վճիռներ կայացնելու հիման վրա, կարողանա կոորդինացնել կուսակցական մարմինների գործունեությունը: Նախկին երկու Բյուրոնների (Հայաստանի ն Արնելյանի) փոխարեն ընտրվեց մեկ Բյուրո՝ μաղկացած յոթ անդամից ն երեք փոխանդամից238: Այդ նշանակում էր, որ կուսակցությունը, ապակենտրոն երկու Բյուրոների փոխարեն այժմ պիտի ունենար ՀՅԴ մեկ Բյուրո՝ գործադիր մարմնի իրավունքներով: Սրան համապատասխան` պետք է փոփոխվեր նան կուսակցության Կանոնադրությունը: Նորընտիր Բյուրոյի կազմում էին անդամներ՝ Համազասպ Օհանջանյանը, Աμրահամ Գյուլխանդանյանը, Սիմոն Վրացյանը, Արշակ Ջամալյանը, Սարգիս Արարատյանը, Ռուμեն Տեր-Մինասյանը, Արմեն Գարոն (Փաստրմաճյան), փոխանդամներ՝ Գնորգ Ղազարյանը, Արսեն Շահմազյանը ն Վահան Նավասարդյանը: Բյուրոյի նիստերին վճռական ձայնի իրավունքով մասնակցում էին միայն անդամները: Բյուրոյի նստավայրը Հայաստանի մայրաքաղաքն էր: ՀՀՀ Ընդհանուր ժողովը անդրադարձավ կուսակցության կազմակերպական (շինարարության) խնդիրներին քանզի հատկապես ՀՀ առաջացումով նրա գործունեության համար հայրենիքում ն դրսում ստեղծվել էին նոր պայմաններ: Ուստի անհրաժեշտ էր կուսակցության կազմակերպական աշխատանքները կատարելագործել՝ համապատասխանեցնելով նոր պայմաններին ու պահանջներին: Նախկին անլեգալ ու կիսալեգալ ՀՅԴ դարձել էր միանգա236

Հ. Տասնապետյան, նույն տեղում, էջ 99: «Քաղվածներ...», էջ 14-15: «ՀՅԴ կազմակերպական կանոններ», Ե., 1919, էջ 9:

մայն ազատ ու նույնիսկ կառավարող կուսակցություն իր անկախ հայրենիքում: Այստեղից էլ նյութական անհրաժեշտություն էր դարձել կուսակցության կազմակերպական կանոնների փոփոխությունը: Ամենից առաջ կանոնադրական-կազմակերպական առումով պետք է լուծվեր երկու կարնոր խնդիր: Նախ, հաշվի առնելով, որ ՀՅԴ դարձել էր կառավարող կուսակցություն, անհրաժեշտություն էր առաջացել, թույլ չտալ միննույն անձին համատեղելու կուսակցական ն պետական ղեկավար պաշտոններ: Սա ընդունված կարգ էր ն μնորոշ էր μոլոր քաղաքակիրթ ժողովրդավարական պետություններին: Համաձայն այս փոփոխության (հոդված 65)՝ «Կառավարության դաշնակցական անդամները միաժամանակ կուսակցական որնէ մարմնի անդամ չեն կարող լինել»239: Այդ նշանակում էր, որ միանգամից Բյուրոյի չորս անդամներ, որոնք կառավարության մեջ էին որպես նախարարներ (Ա. Գյուլխանդանյան ն Ս. Արարատյան) կամ ունեին պետական պաշտոններ արտասահմանում (Հ. Օհանջանյան ն Ա. Գարո), կամ պետք է թողնեին պետական պաշտոնները, կամ էլ զրկվեին Բյուրոյի անդամությունից: Արդյունքում կառավարության մեջ գտնվող ՀՅԴ μյուրոյի անդամները հարկադրված դադարեցին գործուն կերպով մասնակցել Բյուրոյի աշխատանքներին: Կուսակցության գերագույն գործադիր մարմնի μեռը ընկավ Ս. Վրացյանի, Ա. Ջամալյանի ն Ռ. Տեր-Մինասյանի ուսերին, որոնց օգնում էին երեք փոխանդամները՝ Գ. Ղազարյանը, Վ. Նավասարդյանը ն Ա. Շահմազյանը: Ի դեպ՝ վերջինս պատասխանատու պաշտոն ուներ Զանգեզուրում: Այնուհետն, մյուս կանոնադրական փոփոխությունն այն էր, որ, նկատի ունենալով միննույն տարածքում (շրջանում) իրարից անկախ ն իրար զուգահեռ կուսակցական մարմինների (տեղական ն գաղթական) գոյությունը չի համապատասխանում կուսակցության ծրագրային ն կանոնադրական պահանջներին, ժողովը որոշեց. «ա) Թույլ չտալ մի ԿԿ-ի սահմաններում մեկ այլ ԿԿ-ի գոյությունը ն μ) տվյալ ԿԿ-ի սահմանների մեջ եղած μոլոր կոմիտեները պիտի ենթարկվեն այդ շրջանի ԿԿ-ին միայն»240: Պատգամավոր Ռ. Տեր-Մինասյանը հավաստում էր, որ ժողովը նման որոշման հանգեց այն հիմնավորմամμ, կուսակցության մեջ նոր կուսակցություն ստեղծելու տրամադրություններ կային241: Համաձայն այս որոշման ու նոր մշակված կանոնադրության պահանջների՝ «Երկրի» ԿԿ-ը հրահանգ է ստանում Բյուրոյից` միանալ Երնանի ԿԿին ն արնմտահայ կոմիտեները միացնելու ու ձուլելու տեղական կազմակերպություններին: Ընդ որում՝ «Երկրի» ԿԿ-ի այն անդամները, որոնք գտնվում էին Երնանում, պետք է միանային Երնանի ԿԿ-ին, իսկ մյուս շրջաններում գտնվող անդամները՝ տեղի կոմիտեությանը242: Այսպիսի որոշում կայացնելիս՝

«ՀՅԴ կազմակերպական կանոններ», Ե. 1919, էջ 13: «Քաղվածներ...», էջ 23, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 151: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 154: «Հառաջ», 15 նոյեմ երի 1919 թ.:

Ընդհանուր ժողովը ելնում էր այն միասնական համոզմունքից, որ Միացյալ Հայաստանի հռչակումով պետք է վերանան հատվածային խնդիրները կուսակցության ներսում, քանզի ամեն վայրի համար կուսակցության ծրագիրը մեկն է: Ընդհանուր ժողովը նորընտիր Բյուրոյի վրա պարտականություն դրեց վերացնել երկու հատվածների միջն եղած տարակարծություններն ու անվստահությունը, ստեղծել միաձույլ կազմակերպություն ն μոլոր տարրերին լծել կուսակցական ն պետական շինարար աշխատանքի243: Բյուրոն պետք է քանդեր զուգահեռ կազմակերպությունները ն դրանց փոխարեն ստեղծեր նորը՝ ձուլելով երկուսին իրար հետ: Ի դեպ՝ կանոնադրական այս սկզμունքը տարածվում էր հիմնականում ՀՀ կազմակերպությունների վրա ն պարտադիր չէր գաղութներին (հայկական գաղթօջախներին)244: Ի կատարումն ՀՅԴ 9-րդ Ընդհ. ժողովի որոշման ն Բյուրոյի կարգադրության՝ Երնանի ն «Երկրի» Կենտրոնական Կոմիտեները 1919 թ. նոյեմμերի 15-ի միացյալ նիստում որոշեցին՝ միանալով կազմել մեկ ԿԿ ն այսուհետ գործել «Երնանի ԿԿ» անունով: Իսկ նոյեմμերի 24-ի Երնանի ԿԿ-ի ն Երկրի ԿԿի հրապարակած համատեղ շրջաμերականով հրահանգվում էր շրջանների արնմտահայ ն տեղական μոլոր մարմիններին ու ընկերներին. «Անհապաղ միանալ՝ կազմելու համար մի մարմին ն միասին վարելու տեղական կուսակցական գործերը»245: Կուսակցության արնմտահայ արտատարածքային հատվածների ձուլման ու կենտրոնացման գործը հաջողությամμ իրականացվեց հատկապես Վ. Խորենու, Կորյունի, Մ. Օզանյանի, Հ. Դեվեճյանի, Վ. Քրմոյանի, Կ. Սասունու, Վ. Նավասարդյանի, Նորհատյանի ն ուրիշների թափած եռանդուն ջանքերի շնորհիվ246: Արդեն 1919 թ. վերջերին միավորումը հիմնականում ավարտվել էր: Հաջողվեց առանց ներքին ցնցումի ստեղծել միաձույլ կազմակերպություն: Կանոնադրական այս էական փոփոխությունը ամեննին էլ չէր հակասում կուսակցության ապակենտրոնացման ոգուն ն, ինչ խոսք, նպաստեց նրա շարքերի միասնության ու համախմμվածության ամրապնդմանը: Կուսակցության նոր հաստատված ն շուտով լույս տեսած Կանոնագրով247 ՀՀ μաժանվեց կուսակցական երեք կազմակերպական շրջանների՝ Երնանի («Մրգաստանի»), Ալեքսանդրապոլի («Շիրակի») ն Կարսի («Ջրաμերդի») Կ. Կոմիտեությունների, ինչպես նան երկու՝ Ջանգեզուրի ու Լեռնային Ղարաμաղի կոմիտեությունների: Վերջիններս ուղղակիորեն կապված էին

Ռու են, նշվ. աշխ., 156: Նույն տեղում, էջ 159: «Աշխատավոր», 10 դեկտեմ երի 1919 թ.: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 158: «ՀՅԴ կազմակերպական կանոններ», Երնան, 1919:

Բյուրոյի հետ` ընդգծելու համար այդ շրջանների վրա Հայաստանի ունեցած անվիճելի իրավունքը248: Կուսակցության կազմակերպական միասնության ամրապնդման շնորհիվ՝ կրճատվեց (պակասեց) կուսակցական մարմինների թիվը, ուժեղացվեց դրանց շարժունակությունը: Այսպես, եթե նախքան Ընդհանուր ժողովը ՀՅԴ ամփոփված էր կուսակցության 26 մարմիններում (Բյուրոներ, ԿԿ-ներ ն կոմիտեություններ), ապա ժողովից հետո իրականացված կազմակերպական վերակառուցմամμ թողնվեց ընդամենը 16 մարմին, այսինքն կրճատվեց 10-ով249: Որպես նորույթ, հաշվի առնելով երկաթուղու աշխատանքի կարնորությունը ՀՀ-ում, հիմնվեց ոչ-տարածքային «Երկաթուղիների Կ. Կոմիտեություն», ն երկաթուղային աշխատողների (ուր հաշվում էր մոտ 6000 մարդ) կազմակերպման ու նրանց վրա հսկողության գործը հանձնարարվեց ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ Ա. Ջամալյանին: Երկաթուղային Կ. Կոմիտեի ծավալած արդյունավետ կազմակերպական, քաղաքական-դաստիարակչական գործունեության շնորհիվ՝ զգալիորեն μարելավվեց երկաթուղու աշխատանքը: Այդ կոմիտեի ջանքերով կառավարությունը հիմնականում μավարարում տվեց այդ համակարգում աշխատող գործադուլավորների արդարացի պահանջներին250: ՀՅԴ կուսակցության կազմակերպական օղակները ստորաμաժանվում էին հետնյալ կարգով՝ գյուղական, թաղային, գավառակային, գավառական, քաղաքային, Կենտրոնական կոմիտեների ն Բյուրոյի251: Կուսակցությունը ճյուղավորված էր հանրապետության μոլոր անկյուններում: Նրա շարքերում էին ընդգրկված սոցիալական գրեթե μոլոր խավերի ներկայացուցիչներ՝ առաջին հերթին աշխատավոր զանգվածներ՝ գյուղացիներ, μանվորներ, արհեստավորներ, ինչպես նան մտավորականներ, ծառայողներ, ուսանողներ: Նա իր կազմակերպական ցանցն ուներ նան աշակերտության մեջ: Ազգային կազմի տեսակետից ՀՅԴ կազմակերպություններ կային նան ասորիների ն եզդիների շրջանում: Չնայած նոր Կանոնադրությամμ անդամակցության պայմանները դժվարացվեցին (պահանջվում էր 7 հոգու երաշխավորություն), այդուհանդերձ՝ գնալով կուսակցության շարքերն աճում էին: Սակայն, ցավոք, անկախ պետականություն կերտող 9-րդ համաժողովի նախագծած որոշումները ն կազմակերպական սկզμունքները, դեպքերի հետագա աննպաստ զարգացման հետնանքով հնարավոր չեղավ մինչն վերջ հետնողականորեն կենսագործել: 1919 թ. նոյեմμերի 2-ին Երնանում փակվեց ՀՅԴ 9-րդ Ընդհ. ժողովը, որի աշխատանքները տնեցին մեկ ամսից ավելի՝ ուղիղ հինգ շաμաթ:

Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 157-159, «Ազդակ շա աթօրյակ», 1973, թիվ 37, էջ 586: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 159: Նույն տեղում, էջ 161: «ՀՅԴ կազմակերպական կանոններ», Ե., 1919, էջ 4:

Այս համագումարի արդյունքները ամփոփելիս ն նրա նշանակությունը գնահատելիս՝ այն պետք է որակել որպես հայկական պետականության գաղափարի կայացման ու ամրապնդման համագումար: Այս համագումարով է, որ ՀՅԴ հրաժարվում է մինչ այդ որդեգրած ինքնավարության նպատակադրումից ն հաստատակամորեն իր դրոշի վրա պարզում «Ազատ, Անկախ ն Միացյալ Հայաստան» ստեղծելու նվիրական ձգտումը:

Տ. Խորհրդարանը ն կառավարությունը ՀՀ, որպես ռամկավար հանրապետություն, տակավին չուներ Սահմանադրություն: Այն պետք է ընդունվեր միացյալ հայկական պետության ստեղծումից հետո: Պետության գլուխ կանգնած էին խորհրդարանը ն կառավարությունը: Հայաստանի խորհրդարանը մեկպալատանի էր: ՀՀ չուներ նախագահ (պրեզիդենտ): Նախագահական համակարգ մտցնելը նույնպես կապվում էր Հայկական հարցի լուծման ն Սահմանադիր ժողովի հրավիրման հետ: Իսկ մինչ այդ նախագահի իշխանությունը տրոհված էր խորհրդարանի ն կառավարության միջն: Հանրապետության ամենաμարձր պաշտոնատար անձը համարվում էր վարչապետը: Չնայած սահմանադրության μացակայությանը՝ ակներն է այն փաստը, որ ն՛ խորհրդարանը, ն՛ կառավարությունը առաջնորդվում էին հանրապետական, ռամկավար կառավարման սկզμունքներով ն միտում ունեին դառնալու այդպիսին: Խորհրդարանի ն կառավարության գործունեության ու փոխհարաμերությունների ողջ ընթացքում մենք հանդիպում ենք դեպքերի, երμ կառավարությունը երμեմն անտեսում էր խորհրդարանի գոյությունը, գերազանցելով իր իրավասության (լիազորությունների) սահմանները՝ շրջանցում նրան: Իսկ խորհրդարանն էլ, կամա թե ակամա, հաճախ հաշտվում էր ստեղծված կացության հետ: Հանրապետության ռամկավար կառավարման համակարգի արմատավորման ուղղությամμ նշանակալի ձեռնարկ պետք է համարել այն, որ 1919 թ. մայիսի 23-ին նախարարների խորհրդի ընդունած օրենքով ՀՀ մտցվեցին զեմստվային ինքնավարություններ, որոնց ընտրակարգը չէր տարμերվում խորհրդարանի ընտրություններից252: Բացի այդ, Երնանում հիմնվեց դատական պալատ, օկրուգային դատարան ն սենատ: Վերացվեցին նախկին դասային ու հաշտարար դատարանները253: Խորհրդարանի իրավասության մեջ էր մտնում նախարարների խորհրդի առաջարկությամμ (ներկայացմամμ) դատական պալատի ն Շրջանային

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 422, թ. 21: Նույն տեղում, թ. 21 ն 23:

դատարանի անդամների հաստատումը254: Խորհրդարանին էր վերապահվում դատական վճիռներով (կարգով) դատապարտյալներին ներում շնորհելը, նրանց գործը վերաքննության տալը ն այլն: Խորհրդարանին էր վերապահված նան սենատին ն դատական պալատին վերաμերող օրենքների, քրեադատավարության կանոնադրության մեջ փոփոխություններ ու լրացումներ կատարելու իրավունքը255: Դեռ 1919 թ. հունիսի 5-ից, երμ արձակվել էր Հայաստանի խորհուրդը ն նրա օրենսդրական իրավասությունները անցել էին կառավարությանը, հաջորդ օրը՝ հունիսի 6-ին, նախարարների խորհրդի ընդունած օրենքի հիման վրա, նա իրեն իրավունք վերապահեց, արտակարգ հանգամանքների թելադրանքով, ամμողջ հանրապետությունում կամ նրա առանձին շրջաններում հայտարարել ռազմական դրություն ու հիմնել ռազմադաշտային դատարաններ: Այսպես, օրինակ, երμ 1919 թ. հուլիս-օգոստոս ամիսներին Դիլիջան-Ղազախի գավառը ազգամիջյան μախումների հետնանքով հայտնվեց μացառիկ ծանր պայմաններում, նախարարների խորհրդի հունիսի 6-ի օրենքով գավառում մտցվեց ռազմական դրություն, իսկ Դիլիջանի ջոկատի պետին թույլատրվեց տեղում հիմնել ռազմադաշտային դատարաններ: Եվ պետք է ասել, որ դեռ ցարիզմի ն ժամանակավոր կառավարության ժամանակներից նախկին օրենքներով պահպանվել ու գործում էին ռազմադաշտային դատարանները: Այդպիսիք գործել էին Երնանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում ն այլն: Արդեն 1919 թ. սեպտեմμերին Հայաստանի նորընտիր խորհրդարանում էսէռ պատգամավոր Լ. Թումանյանը հարցապնդում է անում հունիսի 6-ի այդ օրենքը վերանայելու մասին: Հիշյալ պատգամավորը հարց է տալիս, թե նման օրենք ինչո՞ւ պետք է մտցներ նախարարների խորհուրդը ն ոչ թե խորհրդարանը256: 1919 թ. սեպտեմμերի 24-ին ՀՀ ռազմական նախարար գեն.-մայոր Արարատյանը հրաման է արձակում՝ կանգնեցնելու ռազմադաշտային դատարանների գործունեությունը մինչն որ խորհրդարանը համապատասխան ընթացք կտա նախարարների խորհրդի հիշյալ օրենքին257: Հանրապետությունում ժողովրդավարական իրավակարգի հաստատման ճանապարհին էական քայլ պետք է համարել նան այն, որ 1920 թ. հունվարի 2-ին խորհրդարանի հաստատած նոր օրենքով՝ իր ուժը կորցրած համարվեց 1919 թ. հուլիսի 7-ի կառավարության հրապարակած օրենքը «Արտակարգ քննիչ հանձնաժողովի ն արտակարգ դատարանի մասին»: Համաձայն այս նոր օրենքի՝ Արտակարգ քննիչ հանձնաժողովում եղած գործերը պետք է հանձնվեին ընդհանուր (քաղաքացիական) դատական քննիչներին, իսկ ար-

Նույն տեղում, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թթ. 4-5: Նույն տեղում, գ. 303, թ. 11: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 36, թ. 5: Նույն տեղում, թ. 3:

տակարգ դատարանի գործերը՝ Շրջանային դատարանին258: Սույն օրենքի գործադրման պատասխանատվությունը դրվում է արդարադատության նախարարության վրա: Կառավարության ն խորհրդարանի ընդունած օրենքների μնույթից ու μովանդակությունից դժվար չէ կռահել, որ կառավարությունը որպես կանոն հակված է եղել ընդունել այնպիսի օրենքներ ու օրենսդրական ակտեր, որպեսզի արտակարգ օրենքներ, հանձնաժողովներ ու դրություններ մտցնելով՝ ուժեղացնի կոշտ իշխանությունը, վերացնի (համահարթեցնի) օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանությունների տարանջատվածությունը, իսկ խորհրդարանն էլ իր μնույթին ու խաղաղասիրական էությանը համապատասխան՝ հակված էր երկիրն ու հասարակությունը ղեկավարել քաղաքացիական, ռամկավար μնույթի օրենքներով: Բայց, ցավոք, դեպքերի ու իրադարձությունների աննպաստ թելադրանքով ժամանակ առ ժամանակ խորհրդարանը հարկադրված էր լինում կառավարության ճնշման տակ զիջումների գնալ: Այն պահերին, երμ կառավարությունը ստանձնում էր օրենսդրական իրավասություններ, նա աշխատում էր գործող օրենսդրության մեջ կատարել այնպիսի փոփոխություններ, որպեսզի հնարավորին չափ սահմանափակվեր դատարանի լիակատար անկախությունը: Այսպես՝ նախարարների խորհուրդը 1919 թ. հուլիսի 8-ի նիստում քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքի երկու հոդվածներում կատարեց հետնյալ փոփոխությունը: Հոդ. 945.- «Օրինական ուժ ստացած դատական վճիռները, նախքան նրանց ի կատար ածելը, արդարադատության նախարարի միջոցով ներկայացվում են ՀՀ նախարարների խորհրդին՝ ի հայեցողություն» ն հոդ. 946.«Հանրապետության նախարարների խորհրդի որոշումը դատարանի վճռի մասին արդարադատության նախարարը առաջարկում է անմիջապես այն դատարանին, որտեղ կայացել է վճիռը»259: Վերոհիշյալ հոդվածներից ստացվում է, որ նախարարների խորհուրդը կարող էր անհարկի վիճարկել դատարանի վճիռը, հավանություն չտալ դրան ն այլ որոշում կայացնել: Այս ամենը նշանակում է, որ չէին ապահովվում դատարանի լիակատար անկախությունը ն նրա վճիռների վերջնական ու անկասելի լինելու հանգամանքը: Չնայած խորհրդարանը ն կառավարությունը կուսակցական պատկանելության առումով գրեթե միատարր էին ն տանում էին միննույն կուսակցության քաղաքական ուղեգիծը, սակայն պետք է ասել ,որ գործնական աշխատանքի ոլորտում միշտ չէ, որ նրանց միջն ամեն ինչ հարթ էր ընթանում: Երμեմն իրար էին μախվում գործադիր ն օրենսդիր իշխանությունների գերատեսչական շահերը: Առանձին դեպքերում արձանագրվել են կոնֆլիկտային իրավիճակներ՝ խորհրդարանի ու կառավարության միջն: Սրա տիպիկ ար258

Նույն տեղում, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 70, «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 1-2: «Կառավարության լրա եր», 2 հուլիսի 1919 թ:

տահայտությունն էր 1920 թ. ապրիլի 7-ի (թիվ 80-րդ) նիստը, ուր քննվեց միլիցիայի ենթակայության խնդիրը: Բանն այն է, որ 1919 թ. մայիսի 23-ի զեմստվային ինքնավարությունների մասին ժամանակավոր օրենքի 2-րդ հոդվածում կառավարությունը մտցրել էր մի ծանոթություն, համաձայն որի՝ ոստիկանությունը ենթարկվում էր իրեն՝ կառավարությանը: Արդ, երμ անցել էր շուրջ մեկ տարի, խորհրդարանը, հարստացած նոր կենսափորձով, համապատասխան օրինագծով հարց է հարուցում՝ տեղերում ոստիկանությանը դուրս μերել գավառային կոմիսարների ենթակայությունից ն հանձնել գավառական զեմստվային ինքնավարություններին: Զեկուցող, պատգամավոր Ս. Թորոսյանը μացատրում էր՝ այդ նշանակովի գավառական կոմիսարները գործում են ինքնագլուխ, μյուրոկրատիկ մեթոդներով ն հաճախ թույլ են տալիս զեղծումներ ու շահատակություններ: Ի դեպ՝ այդպիսիներից մեկն էր Էջմիածնի գավառական կոմիսար Գնորգ Ալթունյանը, որը կաշառակերության համար ՀՅԴ Գերագույն դատական ատյանի վճռով վտարվեց կուսակցությունից ն նրա գործը հանձնվեց պետական դատարան260: Տեղական ոստիկանությունը գավառական կոմիսարների ենթակայությունից դուրս μերելու ն նորահիմն զեմստվային ինքնավարություններին հանձնելու մասին օրինագծին առարկում է ն.գ. նախարար Ա. Գյուլխանդանյանը՝ պատճառաμանելով, թե իμրն կառավարությունը ծանոթ չէ խնդրին ն առաջարկում է հետաձգել օրինագծի քննությունը: Օրենսդրական հանձնաժողովի անդամներ՝ Հ. Տերտերյանը ն Գ. Վարշամյանը հավաստում են, որ դեռ երեք շաμաթ առաջ այս խնդրի շուրջ μանակցել են ն. գ. նախարարության պաշտոնյաների հետ, սակայն համաձայնության չեն հասել: Իսկ հարցի քննարկումից չորս ամիս առաջ Դիլիջանի զեմստվային ինքնավարությունը առաջարկել էր տեղի միլիցիան հանձնել իր ենթակայությանը, μայց դարձյալ ն. գ. նախարարությունը մերժել էր261: Պատգամավորների հիմնավոր փաստարկներից հետո նախարար Ա. Գյուլխանդանյանը վրդովված հեռանում է խորհրդարանի դահլիճից: Վարչապետ Ալ. Խատիսյանը փորձում է պաշտպանության տակ առնել նախարարին ու նախարարությանը՝ առաջարկելով հետաձգել հարցի քննարկումը ն օրինագիծը տալ կառավարության եզրակացության: Պատգամավոր Ս. Թորոսյանը տեղեկացնում է, որ կառավարությունը ծանոթ է օրինագծին: Խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը նույնպես փորձում է հետաձգել տալ հարցի քննարկումը ն օրինագիծը ուղարկել կառավարության կարծիքի, սակայն դահլիճում լսվում են ձայներ, աղմուկ: Մի խումμ պատգամավորներ հայտարարում են. «Նախագահությունը կամայականություններ է կատարում, մենք թույլ չենք տա շարունակելու նիստը, մինչն չքվեարկվի այս

«Հառաջ», 9 հունվարի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ.43:

օրինագիծը»262: Նախագահ Ավ. Սահակյանը ստիպված ինքնավարությունների մասին ժամանակավոր օրինագիծը, արված համապատասխան փոփոխությամμ, դնում է քվեարկության, ն որը ընդունվում է (26 կողմ, 1 դեմ ն 4 ձեռնպահ): Միաժամանակ, սահմանվում է, որ միլիցիան ենթարկվելով ինքնավարություններին՝ նրա ծախսերը պետք է որ հոգան ինքնավարությունները263: Վերոհիշյալ փաստը ցոյց է տալիս, որ խորհրդարանը անդեմ ու անկերպարան մարմին չէր: Այնտեղ շատ հաճախ կառավարությանը քննադատողի, կառուցողական ընդդիմության ու հակակշռի դերում հանդես էր գալիս ամենից առաջ ՀՅԴ խմμակցությունը, համենայն դեպս նրա անդամների մեծամասնությունը: Խորհրդարանի ն կառավարության միջն թերնս ամենասուր μախումը տեղի ունեցավ 1920 թ. հունվարի սկզμին, երμ ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության μանավեճերի (դեμատների) ընթացքում դրվեց վարչապետի ու կառավարության վստահության հարցը: Պետք է ասել, որ մինչ կառավարության հունվարյան ճգնաժամը, դեռ 1919 թ. հոկտեմμերի սկզμներին հայացքների ու մոտեցումների որոշակի μնեռացում էր գոյացել խորհրդարանի ն կառավարության միջն՝ ինժեներ Ս. Զավալիշինի տնտեսական ծրագրի նախագծի ֆինանսավորման կապակցությամμ 4 մլն ռուμլի հատկացնելու օրինագծի շուրջը: Խորհրդարանում քննադատության ենթարկվեց ռուս ինժեներ Ս. Ջավալիշինի գլխավորած հիդրոտնտեսական ծրագրի (էլեկտրակայաններ ու ոռոգման համակարգեր կառուցելու, հողերի յուրացման, ճահիճների չորացման, հեղեղների դեմ պայքարելու) նախագծի մշակման կապակցությամμ միջոցների փոշիացումը: Մինչ օրինագծի քննարկումը Հայ ինժեներների միությունը μացասական կարծիք էր հայտնել ռուս ինժեների ծրագրի վերաμերյալ: Այս խնդրով հարցապնդում արվեց կառավարությանը: Կասկածելով այդ ծրագրի իրատեսության ու օգտավետության վրա՝ քննադատական ելույթներով հանդես եկան պատգամավորներ՝ Ա. Օհանջանյանը, Վ. Խորենին, Վ. Փափազյանը ն ուրիշներ264: Այնուամենայնիվ, ձայների պարզ մեծամասնությամμ հավանություն է տրվում Զավալիշինի խմμի կողմից հետազոտությունների համար 4 մլն ռուμլի հատկացնելու մասին օրինագծին265: Ծրագրվում էր 14 ինժեներներով ն 200-ից ավելի μանվորներով ու տեխնիկներով 10 ամսվա ընթացքում մշակել նախագիծը, որի հետագա կենսագործմամμ հնարավոր կլիներ մասնավորապես ոռոգելի դարձնել 160 հազ. դես. հող ն ստանալ 150 հազ. ձիաուժ էլեկտրաէներգիա266:

ՀՀ ՊԿՊԱ, նույնը, թ. 44: Նույն տեղում, թ. 45: «Ժողովուրդ», 8 հոկտեմ երի 1919 թ.: Նույն տեղում, 17 հոկտեմ երի 1919 թ.: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 19 հոկտեմ երի 1919 թ.:

Հարկ է նշել, որ ՀՀ կառավարությունը ազգային կապիտալի հանդեպ վարել է հովանավորչական քաղաքականություն: Հայաստանի ընդերքի ն ջրային պաշարների հետազոտման ու շահագործման, ջրանցքների, հիդրոէլեկտրակայանների, երկաթուղիների, արդյունաμերական ձեռնարկությունների ն այլնի կոնցեսիա տալու հավասար պայմանների դեպքում ՀՀ կառավարությունը նախապատվությունը տվել է հայկական ազգային կապիտալին267: Այսպես՝ 1920 թ. հունվարին ՀՀ նախարարների խորհուրդը հաստատում է Զանգու (Հրազդան) գետի ջուրը էներգետիկ նպատակներով շահագործելու Իլյա Մայիլյանի «Մայիլյան ն որդիք» առնտրական տան (ընկերության) ներկայացրած կոնցեսիոն պայմանագրի նախագիծը268: Այդ հիման վրա մերժվում է օտարազգի դրամատերերի (անգլիացի կապիտալիստների) համանման առաջարկը269: Նման քաղաքականության իրականացման գործում μնականաμար խորհրդարանն ու կառավարությունը միասնական էին: Բայց կային առանձին հարցեր, որոնց լուծման շուրջ խորհրդարանի ն կառավարության միջն ծագում էին տարակարծություններ ու ներքին դիմակայություն: Այդպիսի խնդիրներից էր, օրինակ, կադրային քաղաքականությունը, որի շուրջ խորհրդարանի ն կառավարության միջն սուր տարաձայնություններ ծագեցին 1920 թ. սկզμներին: Խորհրդարանի հունվարյան առաջին նիստերից մեկում վարչապետ Ալ. Խատիսյանը օրինագիծ է ներկայացնում խորհրդարան՝ արդարադատության առանձին նախարարություն հիմնելու, իսկ Ա. Չիլինգարյանին (Դարμինյանին) էլ որպես դրա նախարար առաջադրելու մասին: Մինչ այդ լուծարվել էր պարենավորման նախարարությունը: Վարչապետը գյուղատնտեսության ն պետ. գույքերի նախարարի թեկնածու է առաջադրում Վ. Փափազյանին, իսկ հաղորդակցության նախարարի պաշտոնակատար՝ Հ. ՏերՄիքայելյանին ն խնդրում է հաստատել այդ երեքի թեկնածությունները270: Այս հարցի կապակցությամμ առաջինը վարչապետի ու կառավարության սուր քննադատությամμ ելույթ է ունենում պատգամավոր Ավետիս Օհանջանյանը: Նա առաջարկություն է անում փոխել առհասարակ ամμողջ կաμինետը: Ա. Օհանջանյանի կարծիքով, օրինակ, ն.գ.նախարար Ա. Գյուլխանդանյանը գլուխ չի հանում իր ծանր պարտականությունից: Նա նույնպիսի գնահատական է տալիս ֆինանսների նախարար Ս. Արարատյանի գործունեությանը: Նախարարական նոր թեկնածուների վերաμերյալ հռետորը առարկում է Վ. Փափազյանի թեկնածությանը՝ գտնելով, որ նա μոլորովին անհամապատասխան է գյուղատնտեսության նախարարի պաշտոնին: Պատգամավոր Օհան-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 203, ց. 1, գ. 497, թթ. 10-44: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 203, ց. 1, գ. 497, թթ. 12 եւ 37: Նույն տեղում, թ. 43: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 6:

ջանյանը առաջարկում է կառավարության մեջ ընդգրկել կուսակցության ճանաչված գործիչներ՝ Ռ. Տեր-Մինասյանին ն Ս. Վրացյանին271: Այնուհետն կառավարության հասցեին քննադատության խոսք է ուղղում պատգամավոր Ս. Թորոսյանը: Նա վարչապետին մեղադրում է անվճռականության մեջ: «Ես գիտեմ,- հայտարարում է Ս. Թորոսյանը,- կան շատ սխալ գործեր, ես գիտեմ` եղել են անարդար գործողություններ այս կամ այն նախարարության կողմից, ինչպես օրինակ՝ Ջանֆիդայիի, Ագարակի ն մյուս գյուղերի խաղաղ ազգաμնակչության վտարմանը դեմ է եղել նան վարչապետը, μայց կատարվել է այդ ապօրինությունը»272: Քննարկվող հարցի շուրջ նիստում հանդես եկան այլ պատգամավորներ՝ Կ. Սասունին, Հմ. Մանուկյանը, Մալխասը, Ա. Մաքսապետյանը, որոնք քննադատեցին կառավարության քաղաքականությունը գաղթականության խնդրում: Օրինակ՝ Կ. Սասունին գտնում էր, որ կառավարությունը անտարμեր վերաμերմունք ունի դեպի արնմտահայությունը: Նա μերում էր հետնյալ փաստը, որ Հայաստանում հաշվվում է 16 հազար պետական պաշտոնյա, որոնց մեջ արնմտահայերի թիվը 100-ի չի հասնում273: Եվ սա այն դեպքում, երμ 1919 թ. մայիսի 28-ի «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի մասին» ակտով արնմտահայերը համարվում էին ՀՀ լիարժեք քաղաքացիներ: Վարչապետը հանդես գալով նիստում` տալիս է որոշ μացատրություններ ու պարզաμանումներ ն հայտնում, որ ինքը պատրաստ է ընդունել հրաժարականը: Պատգամավոր Հմ. Մանուկյանը առաջարկում է քվեարկության դնել կառավարության վստահության հարցը: Կատարվում է գաղտնի քվեարկություն: Սակայն ձայների մեծամասնությամμ խորհրդարանը վստահություն է հայտնում վարչապետին (կողմ՝ 25, դեմ՝ 3 ն ձեռնպահ՝ 6)274: Խորհրդարան - կառավարություն փոխհարաμերությունների պարզաμանման շատ էական կողմերից է պետական վերահսկողության իրականացման խնդիրը: Ինչպես արդեն ասվել է, պետական վերահսկողությունը իրականացվում էր Պետական վերահսկիչի միջոցով, որը միանգամայն անկախ էր գործադիր իշխանությունից՝ կառավարությունից, ն պատասխանատու էր միայն խորհրդարանի առաջ: Տեղեկացնենք, որ խորհրդարանական այս կառույցը ընդօրինակվել էր Անդրկովկասյան սեյմից: Մինչն 1919 թ. հունվարը պետական վերահսկիչի պաշտոնը, որ իր նշանակությամμ ու ռոճիկաչափով հավասարազոր էր նախարարի հաստիքին, վարում էր ՀԺԿ անդամ, հասարակական ն պետական գործիչ, իրավաμան ու ֆինանսիստ Մինաս Բերμերյանը: Սակայն, ցավոք, շատ հայ մեծամեծների պես, նա նս վախճանվեց համաճարակից: Նրա փոխարեն ժամանակավորա-

Նույն տեղում, թ. 7: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 8: Նույն տեղում, թ. 9: Նույն տեղում, թ. 17:

պես պաշտոնակատար նշանակվեց Ի. Ս. Պոդզնսկին275, իսկ ավելի ուշ՝ 1919 թ. հոկտեմμերի 24-ին, խորհրդարանը պետական վերահսկիչ ընտրեց անկուսակցական Գրիգոր Ջաղեթյանին, որը մինչ այդ զμաղեցնում էր ֆինանսների նախարարի պորտֆելը276: Եվ նա մնաց այդ պաշտոնում մինչն հանրապետության անկումը: Պետական վերահսկողության այս մարմինն առաջնորդվում էր խորհրդարանի կողմից հաստատված «Պետական վերահսկողության ընդհանուր կանոնների մասին» օրենքով: 1919 թ. դեկտեմμերի 30-ին հաստատված հաստիքացուցակով՝ նրանում ընդգրկված էին 95 աշխատող՝ ամսական նախահաշիվը 373100 ռուμլի աշխատավարձ277: Պետական վերահսկողությունն այն զորավոր լծակներից էր, որով խորհրդարանը ներազդում էր կառավարության վրա: Եվ կարելի է ասել, որ ՀՀ գոյության ընթացքում պետական վերահսկողության այս մարմինը դարձավ խորհրդարանի աչքն ու ականջը, նրա վստահելի փորձաքննիչն ու հանձնակատարը: Այդպիսով, խորհրդարանի իրավասության մեջ էր մտնում ոչ միայն պետական μյուջեի հաստատումը, այլն նրա կատարման վերահսկողությունը: Այդքանով էլ խորհրդարանը վերադաս էր կառավարությունից:

6. Կուսակցություն-խմμակցություն-կառավարություն հարաμերությունները ՀՀ կառավարության կուսակցական ձնը ինքնին μխում էր հանրապետության պետական կառուցվածքի խորհրդարանական μնույթից: Այսինքն՝ ամենուրեք ընդունված կարգ է, որ խորհրդարանական երկրներում կառավարությունները լինում են կուսակցական: Այդ կարգի համաձայն՝ վարչապետը ընտրվում էր խորհրդարանի կողմից, նախապես կուսակցությունների միջն համաձայնություն կայացնելու միջոցով, առանց ժամկետի որոշման: Վարչապետի հրամանով էին նշանակվում ն ազատվում նախարարները: Իսկ նախարարի տեղակալները նշանակվում էին համապատասխան նախարարի ներկայացմամμ ն վարչապետի հաստատմամμ278: Խորհրդարանական խմμակցությունը այն հիմնական խողովակն է, որով կուսակցությունը անցկացնում է իր քաղաքականությունը: Ինչպես տեսանք նախորդ ենթագլխում, ՀՅԴ 9-րդ ընդհ. ժողովը (համագումարը) ճշտեց ու կանոնակարգեց կուսակցություն- խմμակցություն ն կառավարություն փոխհարաμերությունները: Ընդհանուր ժողովում ընդուն275

«Զանգ», 17 հունվարի 1919 թ.: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ.», էջ 29: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 56: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 282, թ. 3:

ված որոշումներում ն նոր «Կազմակերպական կանոններում» սահմանվեցին այդ փոխհարաμերությունների ն իրավասությունների μաշխման շրջանակներն ու սկզμունքները: Ընդհանուր ժողովի ընդունած սկզμունքով՝ կառավարությունը ենթակա ու պատասխանատու էր միայն խորհրդարանին: Իր հերթին՝ խորհրդարանն էլ պատասխանատու էր ժողովրդի առաջ: Հաստատված նոր կանոնադրությամμ՝ Բյուրոն վերահսկում էր միայն ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության գործունեությունը ն կառավարության վրա կարող էր ազդել միայն իր այդ խմμակցության միջոցով: 1920 թ. խորհրդարանի հունվարի 8-ի նիստում, երμ քննարկում էր կառավարության քաղաքականության կուսակցականացման մասին հարցը ՀՅԴ Բյուրոյի անդամ, պատգամավոր Ս. Վրացյանը ամենայն պատասխանատվությամμ հայտարարեց, որ կուսակցության 9-րդ «Ընդհ. ժողովից հետո Բյուրոն ոչ մի դեպքում դուրս չի եկել այն սահմանից, որ գծել է Ընդհանուր ժողովը»279: Իսկ այդ նույն նիստում վարչապետ Ալ. Խատիսյանը, հավաստիացնելով խորհրդարանին, ասաց. «Բյուրոն ոչ մի ազդեցություն չի գործել կառավարության վրա: Մենք մեր μոլոր դիրեկտիվները ստացել ենք ֆրակցիայից: Ես հրավիրել եմ նախարարության պաշտոնին Ռուμենին, Վրացյանին: Նրանք մերժել են` նկատի ունենալով կուսակցական պարտականությունները, Բյուրոյի աշխատանքները»280: Խորհրդարանի ՀՅԴ ստվար խմμակցությունը հանդիսանում էր մի տեսակ կապող օղակ, շարժափոկ Բյուրոյի ն կառավարության միջն: Իրավացի էր, օրինակ, Խատիսյանի կաμինետը, երμ իրեն պատասխանատու էր համարում միայն խմμակցության առջն281: Կուսակցությունը, առաջնորդվելով պառլամենտարիզմի սկզμունքներով, աշխատում էր որպես կանոն իր քաղաքականությունն անցկացնել խորհրդարանական խմμակցության միջոցով: Իր հերթին կառավարությունն իրեն պատասխանատու էր համարում լայն առումով միայն խորհրդարանի, իսկ նեղ իմաստով՝ ՀՅԴ խմμակցության առաջ ն նրա միջոցով միայն՝ Բյուրոյի: Այնուամենայնիվ, ճշմարտությունը պահանջում է ասել, որ արձանագրվել են նան դեպքեր, երμ ՀՅԴ Բյուրոն ուղղակի միջամտել է խորհրդարանի ներքին գործերին: Այսպես, օրինակ, դեռ Հայաստանի խորհրդի օրոք (1919 թ. հունիսին), երμ անկուսակցական պատգամավոր Ստ. Մամիկոնյանը Արցախում ծավալված իրադարձությունների կապակցությամμ դիմել էր խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանին նիստ հրավիրելու հարցով, չգիտես ինչու խորհրդարանի նիստ վերագումարելու մասին հարցը լսվել է ՀՅԴ Բյուրոյում: Արնելյան Բյուրոյի հունիսի 16-ի նիստում մերժվել էր Մամիկոնյանի խնդրանքը՝ Ղարաμաղի դեպքերի առթիվ խորհրդարանի նիստ գումա-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 7: Նույն տեղում: Ռու են, Հայ յեղափոխականի մը հիշատակները, հ.է, Լոս Անճելըս, 1952, էջ 233:

րելու մասին. «Բյուրոն գտնում է, որ չի կարելի հարգել Մամիկոնյանի խնդրանքը»282,- կարդում ենք նիստի արձանագրության մեջ: Խորհրդարանական խմμակցությունը նոր ընտրվելիք վարչապետի (նախարարապետի) թեկնածությունն առաջադրելիս՝ նախապես պետք է ստանար նան ՀՅԴ Բյուրոյի համաձայնությունը: Նախարարական թեկնածուների ցանկը խորհրդարան ներկայացնելուց առաջ նախարարապետը ստանում էր միայն խմμակցության համաձայնությունը, իսկ կառավարության դաշնակցական անդամները պատասխանատու էին խմμակցության առջն283: Բացի այդ՝ ՀՅԴ խմμակցությունն իր օրինաստեղծ աշխատանքում միանգամայն ինքնուրույն էր: Ավելին՝ ըստ Վ. Նավասարդյանի՝ մինչն 1920 թ. μոլշնիկների մայիսյան ապստամμությունը, կուսակցության հսկողությունը ն միջամտությունը խմμակցության ն կառավարության գործունեութեան վրա արտահայտվել է շատ թույլ284: Ահա, այսպիսի ճկուն, ժողովրդավարական մեխանիզմով էին հիմնականում զուգորդվում ու կարգավորվում կուսակցության, խորհրդարանական խմμակցության ն կառավարության փոխհարաμերությունները 1919 թ. երկրորդ կեսին ն 1920 թ. առաջին երեք-չորս ամիսներին, այսինքն՝ մինչն 1920 թ. μոլշնիկների մայիսյան հայտնի ապստամμությունը, երμ պատմաքաղաքական իրադարձությունների թելադրանքով ՀՅԴ Բյուրոն ամμողջ կազմով ստանձնեց կառավարությունը: Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, մինչն մայիսյան հայտնի դեպքերը ստեղծվել ն գործում էր կուսակցություն-խորհրդարանական խմμակցությունկառավարություն հարաμերությունների փոխզիջումնային ճկուն (շարժուն) համակարգ, որի միջոցով ո’չ կուսակցությունն էր անհարկի միջամտում պետական գործերին, ն ո’չ էլ կառավարությունն ու խորհրդարանական խմμակցությունն էին μոլորովին մեկուսացված կուսակցության ու նրա գերագույն գործադիր մարմնի՝ Բյուրոյի նախանշած քաղաքական ուղեգծից: Բայց նման ժողովրդավարական մեխանիզմի գործադրումը հանդիպում էր դիմադրության ՀՅԴ կուսակցության ն խմμակցության առանձին շրջանակներում: Այդ ընթացքում արձանագրվել են դեպքեր, երμ Բյուրոն միջամտել ու կաշկանդել է թե՛ խորհրդարանական խմμակցության ն թե՛ կառավարության ինքնագործունեությունը: Օրինակ՝ Բյուրոյի ներկայացուցիչ Ռուμենը արգելել է խմμակցությունում առանձին քննարկման նյութ դարձնել 1920 թ. գարնանը Արցախում ձեռնարկված ապստամμության ձախողման հանգամանքները: Եվ նախապես պարզվել էր, որ այդ ձախողման գլխավոր պատասխանատուն եղել է ՀՅԴ Բյուրոյի կողմից Արցախ գործուղված Արսեն Միքայելյանը285:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 144, թ. 1: «ՀՅԴ կազմակերպական կանոններ», Երնան, 1919, էջ 12: Վ. Նավասարդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության անելիք, Գահիրե, 1924, էջ 189: «Ազդակ շա աթօրյակ», 23 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիւ 41):

Եթե առանձին դեպքերում արձանագրվել է Բյուրոյի միջամտությունը խմμակցության աշխատանքներին, ապա դա հիմնականում դրսնորվել է ոչ թե օրենսդրական, այլ քաղաքական μնույթի խնդիրների ծագման ժամանակ, որպեսզի խմμակցությունը շեղում չկատարի կուսակցության մշակած ընդհանուր քաղաքական ուղեգծից: Կարծում ենք խորհրդարանական սկզμունքի μնորոշ դրսնորումներից է այն, որ խմμակցություն ունեցող ամեն մի կուսակցություն իրավունք ունի ն պետք է իր քաղաքականությունը անցկացնել այդ խմμակցության միջոցով: Եվ այս առնչությամμ չի կարելի համամիտ լինել Հ. Քաջազնունու ժխտողական այն գնահատականին, թե խորհրդարանում չկար նան դաշնակցական խմμակցություն, «որովհետն սա դրված էր Դաշնակցության Բյուրոյի խիստ հսկողության տակ ն պարտավոր էր կատարելու նրա հրամանները»286: Եվ սա ասում է մի գործիչ, որ այդ խորհրդարանի գործունեության գրեթե ամμողջ ժամանակամիջոցում գտնվել է արտասահմանում ն μնականաμար այնքան էլ իրազեկ չէր շատ մանրամասների: Ընդհանուր առմամμ, եթե ՀՅԴ Բյուրոն ազդել է իր խմμակցության գործունեության վրա, ապա մինչն 1920 թ. մայիս ամիսը կուսակցության ու նրա Բյուրոյի ազդեցությունը խմμակցության աշխատանքների վրա արտահայտվել է թույլ կերպով: Այս կապակցությամμ Ռ. Տեր-Մինասյանը վկայում էր, որ «Բյուրոյի գործունեությունը պետական, պառլամենտական ոլորտներում ավելի շատ երնութական էր, քան էական»287: Իսկ Ս. Վրացյանը հավաստում էր, որ Բյուրոն որնէ ազդեցություն չի ունեցել մեր ներքին քաղաքականության վրա: Նա ազդել է միայն μացառիկ պարագաներում288: Սակայն դրությունը կտրուկ փոխվեց 1920 թ. գարնանը (ապրիլ-մայիսին), երμ քաղաքական հանգամանքների թելադրանքով ՀՅԴ Բյուրոն խմμակցության առջն պահանջ ներկայացրեց իշխանությունը հանձնել իրեն: Հիշեցնենք, որ դեռ ապրիլի սկզμից, խախտելով կուսակցության կազմակերպական կանոնների այն կետը, որ Բյուրոյի անդամը միաժամանակ չի կարող կառավարության անդամ լինել289, Բյուրոյի չորս անդամներ մտան կառավարության մեջ՝ ստանալով նախարարական պորտֆելներ290: 1920 թ. ապրիլի 3ին խորհրդարանի թիվ 78 նիստում նախագահող Լ. Շանթը որպես ի գիտություն՝ խորհրդարանին տեղյակ պահեց նախարարական կազմի համալրման մասին: Նախարարական պոստեր ստանձնեցին ՀՅԴ Բյուրոյի անդամներ՝ Հ. Օհանջանյանը (արտ. գործ. նախ.), Ա. Ջամալյանը (հաղորդակցության), Ռ. Տեր-Մինասյանը (զորական) ն Ս. Վրացյանը (գյուղատնտ. ն աշխատանքի)291: Սա նախադուռ հանդիսացավ այն μանին, որ մեկ ամիս անց պահանջ286

Հ. Քաջազնունի, Հ. Յ. Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Երնան, 1994, էջ 30: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 233: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 7: «Հ. Յ. Դ. կազմակերպական կանոններ», Երնան, 1919, էջ 13: «Ազդակ շա աթօրյակ», 9 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիվ 39): ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 29:

վի Ալ. Խատիսյանի կաμինետի հրաժարականը, ն իշխանությունը անցնի Բյուրոյի՝ կուսակցության μարձրագույն գործադիր մարմնի ձեռքը: Դրանով իսկ հաղթանակ տարավ Բյուրոյի անդամ Ռուμենի ն նրա կողմնակիցների տեսակետը՝ կառավարության կուսակցական ղեկավարման մասին: Հարկ է նշել, որ ՀՅԴ խմμակցության մի ստվար խումμ մինչն վերջ դեմ արտահայտվեց Բյուրոյի կառավարություն դառնալուն292: Մյուս կողմից, ՀՅԴ խմμակցությունը խորհրդարանական քննարկումների ժամանակ միշտ չէ, որ եղել է միասնական: Արնմտահայ հասարակական- քաղաքական գործիչ, պատգամավոր Կ. Սասունին իր աշխատություններից մեկում նշում էր, որ խորհրդարանում դաշնակցական խմμակցությունը μաժանված էր մի քանի ոչ պաշտոնական խմμերի, որոնցից ն ոչ մեկը չուներ հստակ ծրագիր293: Ինչպես ՀՅԴ ներսում, այնպես էլ խորհրդարանական խմμակցությունում ակնհայտ դրսնորվում էին երկու թն. աջ՝ ազգային ն ձախ՝ ընկերվարական հոսանքները: Որ ՀՅԴ ներսում ն խորհրդարանական խմμակցության մեջ գոյություն ունեին «աջ» ն «ձախ» թներ՝ վկայում է ընդդիմադիր ՀԺԿ պաշտոնաթերթ «Ժողովուրդը»: Նա իր առաջնորդողներից մեկում, վկայակոչելով խորհրդարանում ուժեղ ընդդիմության μացակայության փաստը, հանգում է այն հետնության, որ այդ պատճառով ՀՅԴ խմμակցությունը, ըստ էության, μաժանվել է երկու թնի. մեկը` «ձախ», դեպի ծայրահեղ սոցիալիզմը ն դասակարգային անողոք պայքարը, իսկ մյուսը՝ դեպի ազգայինը ն հակասոցիալիստականը294: ՀՅԴ հատվածային տեսակետից, եթե ազգային հոսանքը ներկայացնում էին հիմնականում կուսակցության արնմտահայ ներկայացուցիչները, ապա ընկերայինը՝ ռուսահայը: Խորհրդարանական խմμակցության արնմտահայ պատգամավորները (13-15 հոգի), ներկայացնելով զուտ ազգային հոսանքը, առհասարակ չէին ընկալում սոցիալիզմը ընդհանրապես ն դասակարգային պայքարը մասնավորապես295: Արնմտահայ պատգամավորների (Ա. Մաքսապետյան, Մալխաս, Սեպուհ, Հ. Մանուկյան ն այլք) մտահոգության առանցքը Հայաստանը միացյալ ն անկախ դարձնելու հարցն էր, ինչպես նան երկիրը հայացնելը, հայերենը պետական լեզու դարձնելը ն այլն: Արնելահայ պատգամավորներ՝ Վ. Խորենին, Վ. Նավասարդյանը, Ա. Ջամալյանը, Ս. Թորոսյանը ն ուրիշներ, ունեին ընդգծված ընկերվարական հակումներ: ՀՀ քաղաքական կողմնորոշման հարցում նս ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության անդամները ունեին տարμեր դիրքորոշումներ: Քանի դեռ Հայկական հարցը լուծման ընթացքի մեջ էր, ն մեծ ակնկալիք կար Փարիզի խա292

«Ազդակ շա աթօրյակ», 23 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիվ 41): Կ. Սասունի, Սայիսյան խռովությունները ն թաթարական ապստամ շրջանները, Պեյրութ, 1968, էջ 17: «Ժողովուրդ», 13 հունվարի 1920 թ.:

Նույն տեղում:

ղաղության համաժողովից, ինչպես կառավարությունը, այնպես էլ ՀՅԴ խմμակցությունը հիմնականում պաշտպանում էին արնմտյան քաղաքական դիրքորոշումը: Սակայն 1920 թ. քաղաքական հանգամանքների կտրուկ փոփոխման հետնանքով պատգամավորական խմμակցության զգալի մասը, քաղաքական կողմնորոշման առումով, ավելի ու ավելի հակվեց դեպի Ռուսաստանը: Պետք է ասել, որ ՀՅԴ խմμակցության մեջ կային պատգամավորներ, որոնք միշտ էլ ունեցել են անփոփոխ ռուսական կողմնորոշում (դրանք հիմնականում եղել են ռուսահայ ն ավելի սոցիալամետ պատգամավորները) ն կային պատգամավորներ (սրանք էլ գերազանցապես արնմտահայեր էին), որոնք այդպես էլ մնացին արնմտյան դիրքորոշման վրա: Ինչպես ՀՅԴ շարքերում, այնպես էլ խորհրդարանի դաշնակցական խմμակցության ներսում μացորոշ կերպով դրսնորվում էին երկու մոտեցում. մեկը` «հեղափոխական գաղափարների ջատագով», իսկ մյուսը` «պետական», որոնք հաճախ անհաշտ μնույթ էին ստանում ն տեղիք տալիս գաղափարաքաղաքական առճակատումների: Խմμակցությունում կային գործիչներ, որոնք պահանջում էին կառավարությունից առաջնորդվել հեղափոխական օրենքներով: Ինչպես արդեն գիտենք, այս մտայնության գաղափարախոսներն էին՝ Ռ. Տեր-Մինասյանը, Ա. Ջամալյանը ն ուրիշներ296: Սրանք գտնում էին, որ կառավարությունը չպետք է կաշկանդվի օրենքներով ու իրավական նորմերով, այլ հարկ եղած դեպքում պետք է դիմի μացահայտ հեղափոխական միջոցների297: Ռուμենը ն իր փոքրաթիվ կողմնակիցները գտնում էին, որ ա) կառավարությունը պետք է կանգնի կուսակցական սկզμունքների վրա, μ) իրագործի ՀՅԴ ծրագիրը ն գ) կուսակցությունը իր սիստեմով պետք է լինի կառավարություն: Ըստ Ռուμենի՝ «Հայ ժողովրդի ն Դաշնակցության ուժը կոմիթաջության մեջ է»298: Ռ. Տեր- Մինասյանի այս մոտեցման նպատակն այն էր, որ կուսակցական կառույցների միջոցով ուժեղացվեր պետության հիմքը: Կուսակցության ն ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության ներսում պետական ն հեղափոխական հոսանքների մասին ավելի հստակ պատկերացում կազմելու համար տեղին է մեջ μերել այն դասախոսությունը, որ 1919 թ. դեկտեմμերի 25-ին Արշակ Ջամալյանը կարդացել է խորհրդարանի դահլիճում պատգամավորների ն այլ ունկնդիրների առջն: Ինչպես վերնում ենք նշել, Ա. Ջամալյանը հարում էր Ռուμենի գլխավորած «հեղափոխական» հոսանքին: Նրա կարդացած «Իրավական թե հեղափոխական պետություն» թեմայով դասախոսության մեջ տուրք է տրվում ընկերվարական հեղափոխական գաղափարներին: Նա խիստ քննադատության էր ենթարկում Հայաստանի կառավարությանը ն անգամ խորհրդարանին որպես հին օրենքներով Ս. Վրացյան, Կյանքի ուղիներով, հ. Ե, Բեյրութ, 1966, էջ 113, Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 342: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 275: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 57, թ. 12:

առաջնորդվող մարմիններ ն դրանց փոխարեն առաջարկում էր ստեղծել նոր՝ հեղափոխական կառավարություն, որն իրեն չպետք է կաշկանդի օրենքներով299: Ջամալյանի ելույթը դաշնակցական ն ոչ դաշնակցական (էսէռ, «սպեցիֆիկ», արնմտահայ) ունկնդիրների շրջանում այնպիսի տարակուսանք ու արձագանք է առաջացնում, որ հաջորդ օրը՝ դեկտեմμերի 26-ին, ՀՅԴ Բյուրոյի հերթապահ անդամ Ս. Վրացյանը, հաշվի առնելով կուսկազմակերպությունների ն անհատ անդամների կողմից հայտնված μողոքները, Ա. Ջամալյանի դասախոսությունում պարունակած դրույթները ն անձամμ նրա անձնական վարքագիծը, որպես Բյուրոյի անդամի, հանձնում է կուսակցության Դատական ատյանի շուտափույթ քննությանը300: Հունվարի 3-4-ին ՀՅԴ դատական ատյանը, լսելով Բյուրոյի անդամ Ա. Ջամալյանի դեկտեմμերի 25-ին կարդացած դասախոսության մասին հարցը, նրան ենթարկում է «հանդիմանության» ն պարտավորեցնում, որ նա մամուլի միջոցով լուսաμանի իր դասախոսության իսկական իմաստը301: Խորհրդարանական խմμակցության ն կուսակցության ներսում առկա մյուս հոսանքը «պետականության» ն «իրավական նորմերին» հավատարիմ ուղղությունն էր, որը Հ. Քաջազնունու μացակայության պայմաններում պաշտպանում էին Ս. Վրացյանը, Ալ. Խատիսյանը, Գ. Ղազարյանը, Ա. Չիլինգարյանը ն ուրիշներ: Այս հոսանքի կողմնակիցները գտնում էին, որ Հայոց պետականության հաստատումից հետո Դաշնակցությունը պետք է աստիճանաμար, իμրն քաղաքական հեղափոխական կուսակցություն, իր դերը թուլացնի` տեղի տալով ն ասպարեզը թողնելով միայն պառլամենտին ն կառավարությանը302: «Ես կարծում էի,- գրում էր պետականության գաղափարի հաստատակամ պաշտպան Ս. Վրացյանը իր հուշերում,- որ իշխանությունը պետք է ղեկավարվի պետական օրենքներով ն արտակառավարական անհատական կամ կոմիտեական արարքները պետական գործերը վարելու հարցում անթույլատրելի են, մանավանդ, եթե այդ արարքները չէին վայելելու ժողովրդականություն»303: Ինչպես տեսնում ենք, թե՛ ՀՅԴ շարքերում ն թե՛ նրա խորհրդարանական խմμակցության ներսում այս կամ այն առօրեական խնդիրների լուծման շուրջ ծագում էր տեսակետների ու մոտեցումների լայն սպեկտր, սակայն մի հիմնախնդրում՝ Հայ ազգային Դատի ու համազգային հիմնախնդիրների պաշտպանության գործում, նրանք միշտ էլ հանդես են եկել միասնաμար: Հենց դրանում է կայանում քանակապես ստվար ու սոցիալապես μազմատարր սույն կուսակցության ուժն ու կենսունակությունը: «Որքան էլ,- գրում է μոլշնիկ Ա. Կարինյանը,- տարμեր են եղել դաշնակցական զանազան տեսա299

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 2, գ. 23, թթ. 4-7: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 2, գ. 23, թ. 1: Նույն տեղում, թթ. 9-10: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 275: Ս. Վրացյան, Կյանքի ուղիներով, հ. Ե., Բեյրութ, 1966, էջ 153:

μանների որոնումները ն հայացքները այս կամ այն մոմենտին, այս կամ այն երկրորդական խնդրի նկատմամμ՝ μայց ն այնպես՝ հիմնականում նրանք միշտ ունեցել են մի ընդհանուր ուղի, մի գիծ. միշտ գործել են միասնաμար ն այդպես միացյալ շարքերով էլ հանդես են եկել»304: Դժվար չէ նկատել, որ ժողովրդի, հանրապետության իրական կյանքում առկա դժվարությունները μնականաμար իրենց արտացոլումն էին ստանում նան ՀՅԴ խմμակցության անդամների վարքագծի ու դիրքորոշումների վրա: Այնպես որ՝ խմμակցությունը միապաղաղ, անկերպարան ու ՀՅԴ Բյուրոյին հլու կամակատար մարմին չէր: Ռուμենը հիշում է, որ խորհրդարանում խորենիները ն նավասարդյանները ըմμոստանում էին կառավարության դեմ գրեթե այնչափ, որչափ էսէսռները»305: Այսպիսով, ՀՅԴ խմμակցությունում ամենից ավելի μացորոշ պայքար էր գնում պետական իշխանության երկու ձների հաստատման միջն՝ պառլամենտական-ժողովրդավարական ն կուսակցական-ամμողջատիրական: Չնայած ՀՅԴ խմμակցության մեծամասնությունը դեմ էր իշխանության կուսակցականացմանը (որն իր հետ ծնելու էր կուսակցական մենիշխանություն), 1920 թ. գարնանը դեպքերն ու իրադարձությունները Անդրկովկասում ն Հայաստանում այնպես զարգացան, որ խորհրդարանը զիջեց, հեռացավ ակտիվ գործունեությունից ն ասպարեզը թողեց ՀՅԴ Բյուրոյին:

Ա. Կարինյան, Դաշնակցությունը ն իր զինակիցները, Երնան, 1932, էջ 34: Ռու են, Նշվ. աշխ. հ., Է, Լոս Անճելըս, 1952, էջ 235-236:

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Օրենսդրական աշխատանքը: Սոցիալ-տնտեսական ն կրթամշակութային խնդիրներ Երկրորդ գումարման խորհրդարանի օրենսդրական աշխատանքը համեմատական կարգով աչքի էր ընկնում ավելի մեծ հասունությամμ ու արհեստավարժությամμ, քան Հայաստանի խորհրդինը, որտեղ, ինչպես արդեն գիտենք, շատ օրենքներ ու օրինագծեր ունեին պարզապես կառավարչական հրահանգի ու որոշման տեսք: Այս խորհրդարանի կարնոր օրինագծերից կարելի է համարել այն, որ 1919 սեպտեմμերին ի քննության դրվեց «ՀՀ տարածքում երդվյալ ատենակալների դատարան մտցնելու մասին» օրինագիծը, որը հավանության էր արժանացել նախարարների խորհրդում1: Մի փոքր ուշ այն հաստատվեց ն դրվեց գործողության մեջ: Իրոք որ, ամեն մի պետության ժողովրդավարության մակարդակի կարնոր չափանիշերից է երկրի դատական համակարգը ու առաջին հերթին երդվյալ ատենակալների ինստիտուտ ունենալը: Հիշեցնենք, որ դատական համակարգի ձնավորման հարցը քննվել էր դեռ Հայաստանի խորհրդում (1918 թ. նոյեմμեր-դեկտեմμեր ամիսներին), անգամ կազմվել էր «Դատաստանական հիմնարկությունների մասին» օրինագիծ ն կատարվել դրա առաջին ընթերցումը: Ըստ օրինագծի՝ Հայաստանի դատական համակարգը ունենալու էր հետնյալ աստիճանակարգը (դատական ատյանները)՝ 1) հաշտարար դատավորներ, 2) ինստանցիոն (տարածքային) դատարան, 3) շրջանային դատարան ն 4) դատական պալատ: Այդ ժամանակ էլ ՀԺԿ խմμակցությունը առաջարկ մտցրեց երդվյալ ատենակալների ինստիտուտ ունենալու մասին2: 1919 թ. հոկտեմμերի 10-ին օրենսդրական նախաձեռնությամμ հանդես եկավ խորհրդարանի նախագահությունը ն առաջարկություն մտցրեց, ս. թ. հոկտեմμերի 19-ի օրենքի հիման վրա՝ «պետական կամ այլ հասարակական

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 27, թ. 41: «Կայծ», 5 դեկտեմ երի 1918 թ.:

վճարովի պաշտոն վարող պատգամավորներին (μացի նախարարներից ն նրանց օգնականներից) պատգամավորական կոչումից զրկելու մասին»3: Հաշվի առնելով, որ 1920 թ. հունվարի 31-ին Հայաստանի համալսարանի μացումից հետո որոշ պատգամավորներ անցան դասախոսական աշխատանքի, իսկ մի քանիսն էլ գործուղվել էին դիվանագիտական աշխատանքի՝ նույն թվականի մարտի 1-ին ընդունվեց լրացուցիչ օրենք, որով μացառություն արվեցին համալսարանի դասախոս ն դիվանագիտական ներկայացուցիչ նշանակված պատգամավորների համար4: Այս կատեգորիայի մարդկանց պատգամավորական կոչումը լիարժեքորեն պահպանվեց: Ինչ վերաμերում էր պատգամավոր նախարարներին ն նրանց օգնականներին, ապա ինչպես ասվել է, 1919 թ. սեպտեմμերի 19-ի օրենքով սրանք թեն պահպանում էին իրենց պատգամավորական կոչումը, սակայն զրկվում էին խորհրդարանում քվեարկությանը մասնակցելու իրավունքից5: 1919 թ. հոկտեմμերի 23-ին պատգամավոր Վ. Խորենին օրինագիծ մտցրեց՝ «70 տարին լրացած պետական պաշտոնյաներին ծերության պատճառով պաշտոնաթող անելու ն կենսաթոշակի ուղարկելու մասին»6: Խորհրդարանը քայլեր ձեռնարկեց ուռճացած պետական ապարատը կրճատելու ուղղությամμ: Ստեղծվեց ժամանակավոր հանձնաժողով, որի միջոցով սկսեց կրճատվել պետական ծառայողների թիվը: Ս. Վրացյանը վկայում է, որ 16 հազարանոց պետպաշտոնյաների թիվը (որի մեջ, ի դեպ, ներառված էին նան ոստիկանությունը ն երկաթուղային ծառայողները) կրճատվեց 4 հազարով: ՀՀ վերջին շրջանում մնացել էր ընդամենը 12 հազար պաշտոնյա7: Խորհրդարանի գործունեության տեսադաշտում են եղել երկրի սոցիալ-տնտեսական ն կրթամշակութային զարգացման հարցերը: Դա երնում է նրա ընդունած օրենքներից ու օրինագծերից: Հանրապետության սոցիալական ն կրթամշակութային կյանքի զարգացումը, ինչ խոսք, մեծ չափով կապված էր նրա տնտեսական վիճակի հետ: Հայաստանի տնտեսությունը թույլ էր զարգացած: Արդեն մեր կողմից քանիցս նշված հայտնի պատճառներով այն չէր կարող ուժեղ զարգացած լինել, որովհետն նախկինում Արնելյան Հայաստանը հանդիսանում էր ընդամենը ցարական Ռուսաստանի ագրարային կցորդը: Պետք է ասել, որ տնտեսական ծանր վիճակ էր տիրում հանրապետությունում: Հանրապետության տնտեսական ծանր դրությունը պետք է μացատրել ոչ միայն ն ոչ այնքան կառավարության կամ խորհրդարանի անգործությամμ ու անկարողությամμ, որքան այն ծանր ժառանգությամμ, որ ստացել էր ցարիզմից ն այն համընդ3

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 27, թ. 87: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202 , ց. 1, գ. 333, թթ. 81-82: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 10, «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ., էջ 15-16: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 27, թ. 103: Ս. Վրացյան, Էջեր մոտիկ անցյալից («Հայրենիք», Բոստոն, 1924 թիվ 5 (մարտ), էջ 115):

հանուր իրավիճակից, որն այդ շրջանում այնքան μնորոշ էր պատերազմից նոր դուրս եկած մնացած μոլոր երկրներին: Այդուհանդերձ՝ հանրապետության տնտեսական կյանքում կատարվեցին նկատելի տեղաշարժեր ն դրական փոփոխություններ: Հայաստանն իր համեմատական կայունացմանը հասավ Խատիսյանի վարչապետության շրջանում: Հանրապետության տնտեսական ծանր ն քաղաքական անկայուն պայմաններով հանդերձ՝ կարճ ժամանակամիջոցում տեղի ունեցան տնտեսական ն հասարակական-մշակութային դրական մի շարք փոփոխություններ: Եվ այդ իմաստով անհիմն են խորհրդահայ պատմագրության մեղադրանքները. սնացնելով հանրապետության պատմությունը՝ դրական ոչ մի μան չէին տեսնում: Նույն կերպ, այժմ էլ քննադատելով կոմունիստական ամμողջատիրական, հակադեմոկրատական ռեժիմը, չի կարելի ասել, թե դրանց օրոք տնտեսական, մշակութային ոչ մի լավ μան չի ստեղծվել: Դա կույր քննադատություն է ն պետք է մերժվի: Որոշ փոփոխություններ կատարվեցին գյուղատնտեսության, անասնապահության, հանքարդյունաμերության, ապրանքափոխանակության μնագավառներում ն այլն: Շրջանառության մեջ էր դրվել հայկական դրամանիշը, որը տպագրվում էր Լոնդոնում: Շրջանառության մեջ էին նան ոսկե ն արծաթե դրամները: Հիմնվեցին պետական μանկեր (գանձատներ): Բարձրացվեց ակցիզային (անուղղակի) հարկը, կազմակերպվեց մաքսային գործը: 1919 թ. երկրորդ կեսից սկսեց աշխուժանալ առնտուրը: Երկրից արտահանվում էին μամμակ, կոնյակ, այլ խմիչքներ, μուրդ, կաշի, մորթի, պղինձ, աղ, չոր խոտ ն այլն8: Գյուղատնտեսության ն պետգույքերի նախարարությանը կից գործում էր պետական ընդհանուր վիճակագրության գլխավոր μաժանմունքը, որի կառավարիչն էր «սպեցիֆիկ» Բ. Իշխանյանը: Նրա μաժանմունքի հավաքած տվյալներով՝ մեկ տարվա ընթացքում (1919 թ. մարտից մինչն 1920 թ. մարտի 1-ը) պետության ն մասնավոր մարդկանց կողմից արտահանվել է (չհաշված μամμակը) ընդամենը 170 հազ. փութ կամ 36032780 ռ. արժողությամμ ապրանք, որը հիմնականում խմիչք էր ն կաշվեղեն9: Վիճակագրական μաժանմունքը միաժամանակ տվյալներ է հրապարակել, որ ընդամենը չորս ամսում (1919 թ. նոյեմμեր- 1920 թ. փետրվար) Հայաստանից արտահանվել է 49929 փութ μամμակ10: Այսպիսով, ոչ լրիվ տվյալներով՝ մեկ տարում Հայաստանից արտահանվել է շուրջ 220 հազար փութ համախառն ապրանք: Ներմուծվում էին՝ նավթամթերք, հացահատիկ, ալյուր, μրինձ, շաքար, ձուկ, օճառ, թեյ, μուսական յուղ, կակաո, կտորեղեն, ապակի, դեղորայք ն այլն: Ներմուծումը, համեմատած արտահանման հետ, ուներ շատ մեծ տեսակարար կշիռ: Այսպես՝ վերը նշված ժամանակաշրջանից ավելի պակաս

Ա. Ս. Հակո յան, Հայաստանի Հանրապետություն, Ե., 1992, էջ 15: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, թթ. 107-112: Նույն տեղում, թ. 117:

ժամկետում (9 ամսում) Հայաստան է ներմուծվել ավելի քան 5,5 մլն փութ համախառն ապրանք, որի արժեքը, չճշտված տվյալներով, կազմել է մոտ 443 մլն ռուμլի: Հատկանշական է, որ Հայաստան ներմուծվող այդ ապրանքների (5,5 մլն փութ) ընդհանուր ծավալում 77 տոկոսը (4,2 մլն փութ) կազմել են միայն ամերիկյան ապրանքներն ու մասնավորապես ամերիկյան օգնության հացամթերքը11: Այդ ընթացքում μացվեցին մի շարք գործարաններ, ջուլհականոցներ ու արհեստանոցներ՝ օճառի, կաշվի, կոնյակի, հախճապակու, ծխախոտի, մանածագործության ն այլն: Վարչապետ Ալ. Խատիսյանի հայտնած տվյալներով՝ արդեն 1920 թ. կեսերին Հայաստանում աշխատում էր 67 գործարան12: Գյուղատնտեսության μնագավառում 1919 թ. ստացվել էր 1,7 մլն աստիճան խաղողի սպիրտ: Տեղաշարժեր նկատվեցին կրթության ն առողջապահության գործում: 1919 թ. կեսերին հանրապետությունում կար 30 հիվանդանոց՝ 1600 մահճակալով: 1919-1920 ուստարում Հայաստանն ուներ շուրջ 500 տարμեր տիպի դպրոց, շուրջ 50 հազ. աշակերտներով: 1919 թ. մայիսից որոշվեց μացել համալսարան ն այլն13: Ահա համառոտ այսպիսին էր հանրապետության սոցիալ-տնտեսական իրավիճակը, որի համար իրավաօրենսդրական փոքրիշատե պայմաններ էին արդեն ստեղծվել նախընթաց փուլում ն ավելի մեծ աշխատանք էր սպասվում այժմ՝ Երկրորդ խորհրդարանից: Խորհրդարանը նկատելի ուշադրություն դարձրեց վերաշինության հարցերին: Մասնավորապես, 1920 թ. ապրիլին Երնանի հատակագծման ն կառուցապատման նպատակով որոշվեց μացել 22904950 ռ. վարկ14: Դրա տնօրինումը հանձնվեց խնամատարության ն վերաշինության նախարարության գլխավոր ճարտարապետի վարչությանը: Այդ վարչության գլխավոր ճարտարապետն էր ակադեմիկոս Ալ. Թամանյանը: Այս շրջանում էլ նա գծեց քաղաքամայր Երնանի զարգացման առաջին գլխավոր հատակագիծը: Խնդիր դրվեց պատշաճ ուշադրություն դարձնել հանրապետության տարածքում գտնվող պատմամշակութային նշանակություն ունեցող հուշարձանների վերականգնմանն ու պահպանությանը: Այդպիսի հուշարձանների թվին էին դասվում Սարդարի պալատը, Անիի հուշարձանները, հանրապետության տարածքում գտնվող տաճարները, եկեղեցիները, ամրոցները, մզկիթները ն այլն15: 1919 թ. դեկտեմμերի 26-ին խորհրդարանի փոխնախագահ Լ. Շանթի վավերացմամμ հաստատվեց օրենք «Պետական լեզվի մասին»: Սա այն օրենքներից էր, որի նախագիծը կազմվել էր առաջին խորհրդարանի ժամանակ, μայց վերամշակման կարիք ունենալու պատճառով դրա ընդունումը

Նույն տեղում, թ. 117: «Öակատամարտ», Կ. Պոլիս, 3 հուլիսի 1920 թ.: Ա. Ս. Հակո յան, Հայաստանի Հանրապետություն, Ե., 1992, էջ 15-17: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 12: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 199, ց. 1, գ. 22, թ. 22:

ձգձգվել ն փոխանցվել էր երկրորդ խորհրդարան: Այս օրենքով հայերենը որպես պետական լեզու դառնում էր պարտադիր μանակում, μոլոր պետական ու հասարակական հիմնարկություններում ու հաստատություններում: Պետական ն հասարական μոլոր հաստատությունները պարտավոր էին վեց ամսվա ընթացքում հայերենը դարձնել պետական գործավարության լեզու16: Առաջնորդվելով լեզվի մասին օրենքով՝ հաղորդակցության, գյուղատնտեսության, խնամատարության ն վերաշինության նախարարությունները 1920 թ. հունիսի 5-ին պաշտոնական հայտարարություն արեցին այն մասին, որ իրենց հասցեագրված ռուսաց լեզվով գրությունները այսուհետ ուշադրության չեն արժանանա ն կմնան անպատասխան17: Այս կապակցությամμ առանձնապես շատ էին նեղվում զորական ն ֆինանսների նախարարությունները, որոնց ուղարկած գրություն-շրջաμերականները որպես կանոն ռուսերեն լեզվով էին18: Ի կատարումն «Պետական լեզվի մասին» օրենքի՝ μանակում հայերենը արմատավորելու ն միակ պաշտոնական լեզու դարձնելու նպատակով նախարարների խորհրդի 1920 թ. մայիսի 30-ի հրահանգով ոչ ուշ քան մինչն նույն թվականի օգոստոսի մեկը զինվորական նախարարության համակարգում գրագրությունը ն գործավարությունը պիտի տարվեին միայն հայերենով: Իսկ հայազգի այն սպաները, ովքեր չէին տիրապետում մայրենի լեզվին, սույն հրահանգով պարտավոր էին անմիջապես ձեռնամուխ լինել նրա տիրապետմանը: Այսուհետ արգելվում էր զինվորական նախարարության համակարգում ծառայության վերցնել հայոց լեզվին չտիրապետող անձանց19: Բացառություն էին կազմում միայն նրանք, ովքեր իրենց հատուկ մասնագիտական գիտելիքներով ու պատրաստվածությամμ տվյալ ժամանակամիջոցում անհրաժեշտ էին զորամասերին ու հիմնարկություններին: Այդուհանդերձ՝ մի քանի ամսվա ընթացքում զինվորական ծառայությունից ազատվեցին ն μանակից զորացրվեցին 81 օտարազգի սպաներ ու աստիճանավորներ20: Սակայն կարծում ենք, որ այդպիսի քայլը տվյալ ժամանակաշրջանում արդարացված չէր: Որպես հավելում լեզվի մասին օրենքի՝ 1920 թ. հունիսի 15-ին ընդունվեց օրենք ՀՀ-ում պետական լեզվին՝ հայերենին չտիրապետող պետական ծառայողներին (պաշտոնյաներին) աշխատանքից ազատելու մասին: Ըստ այս օրենքի՝ այդպիսիներին տրվելու էր տարեկան դրույքի չափով միանվագ դրամական վարձատրություն ն Հայաստանի սահմաններում երկաթուղով անվճար երթնեկման հնարավորություն:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333 թ. 30: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 203, ց. 1, գ. 116, թ. 38 Նույն տեղում: Ս. Լ. Կարապետյան, Հայաստանի Հանրապետության անակը (1918-1920), Եր., 1996, էջ 76: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 142, թ. 189:

Հայոց լեզվին չտիրապետող μարձրորակ պաշտոնյաներին ու մասնագետներին չկորցնելու ն այս օրենքի համաձայն իրենց պաշտոններից հախուռն չազատելու նպատակով մինչ այդ՝ 1919 թ. նոյեմμերի 28-ի մեկ այլ օրենքով հանձնարարվել էր հանրային կրթության ն արվեստի նախարարությանը Երնանում ն Ալեքսանդրապոլում μացել հայոց լեզվի դասընթացներ՝ պետական պաշտոնատար անձանց համար21: Այստեղ խնդիրն այն էր, որ հայերենին չէին տիրապետում ոչ միայն այլազգի, այլն, ցավոք, հայազգի պաշտոնյաներից շատերը: Պետական պաշտոնավարման համապատասխան մասնագիտական որակավորում ունեցող հայազգի կադրեր μուն Հայաստանում շատ քիչ էին: Այդպիսիք համեմատաμար ավելի ստվար թիվ էին կազմում հարնան հանրապետություններում՝ Վրաստանում ն Ադրμեջանում: Ըստ կուսակցական պատկանելության՝ μարձր որակավորում ունեցող արհեստավարժ կադրեր ամենաշատ հաշվվում էին ՀԺԿ շարքերում: Քիչ թվով մասնագետ-կադրեր կային նան սոց. դեմոկտրատների, էսէռների ն մյուս ընդդիմադիր կուսակցությունների շարքերում: Սակայն, իր հերթին, հիմնական կառավարող Դաշնակցություն կուսակցությունը այնքան էլ ոգեշունչ չէր պետապարատում, պետաիրավական հաստատություններում ներգրավել իրեն ախոյան կուսակցությունների ներկայացուցիչներին: Նման կադրային քաղաքականությունը, ինչ խոսք, μացասաμար պետք է անդրադառնար հանրապետության սոցիալ-տնտեսական ն հասարակական-քաղաքական կյանքի վրա: 1919 թ. սեպտեմμեր-դեկտեմμերին ընդունվեցին օրինագծեր՝ Ազգագրական-մարդաμանական թանգարան, պետական հանրային գրադարան, թատերական վարժարան հիմնելու մասին, որոնք դրվեցին հանրային կրթության ն արվեստի նախարարության իրավասության տակ22: Ազգագրական թանգարանին էր հանձնվում «Հայոց ազգագրական ընկերության» շարժական ն անշարժ ամμողջ գույքը: Թանգարանի պահպանության համար հատկացվեց 30 հազ. ռուμլի վարկ23: 1920 թ. մարտի 24-ին խորհրդարանը հաստատեց Հայաստանի պետական հանրային գրադարանի կանոնադրությունը: Պետք է ասել, որ կուլտուր-գիտական ն կրթական հիմնարկությունները պահպանվում ու ֆինանսավորվում էին պետության միջոցներով24: 1920 թ. հունվարի 3-ին ընդունվեց օրենք՝ եկեղեցին պետությունից անջատելու մասին25: Ապրիլի 3-ին հաստատվեց մեկ այլ օրինագիծ՝ հայոց հոգնոր ուսումնական հաստատությունների ն ծխական-եկեղեցական դպրոցների աշխարհականացման ու պետականացման մասին26: Ընդ որում կատարվելու էր մինչ այդ չμացված եկեղեցական դպրոցների գույքի մասնակի

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 30: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 20, թթ. 57-59, 94, Ֆ. 203, ց. 1, գ. 57, թ. 47: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 7, «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ.», էջ 10: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 41-42: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 20, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 40:

μռնագրավում (սեկուլյարիզիցիա)27: Միաժամանակ հայտարարվում էր խղճի ազատություն: Առարկաների դասավանդումը դպրոցներում պետք է տարվեր մայրենի լեզվով: Թույլատրելի էին համարվում ինչպես պետական, նույնպես ն ոչ պետական դպրոցները: Օրենքում պահանջ էր դրված դպրոցը հեռու պահել քաղաքականությունից ն այլն28: Մշակվեցին դպրոցական ուսումնամեթոդական ծրագրեր: Ն. Աղμալյանի ն Գ. Ղազարյանի նախարարության շրջանում քայլեր արվեցին արմատախիլ անել ուսման սխոլաստիկ μնույթը, կրթությանը կից կարնորություն տալով նան աշակերտների մոտ աշխատանքային դաստիարակությանը, պրոֆեսիոնալ կողմնորոշմանը, արհեստների տիրապետմանը: 1920 թ. մայիսից հայերենին չտիրապետող ուսուցիչները ազատվեցին աշխատանքից29: Դպրոցն ու կրթությունը ավելի ու ավելի դառնում էին ազգային ու հայեցի: Հայաստանի խորհրդարանի ընդունած վերոհիշյալ օրենքներում ընդհանրականն այն էր, որ գերազանցապես դաշնակցականներից μաղկացած խորհրդարանը ընդգծում էր իր ազգային μովանդակությունը: ՀՀ խորհրդարանն ու կառավարությունը քայլեր ձեռնարկեցին նան անգրագիտության վերացման (հաղթահարման) ուղղությամμ: 1920 թ. հունվարի 5-ին խորհրդարանի հաստատած օրենքով ժողովրդի կրթությանը նպաստելու համար հիմնվում են. ա) անգրագետ հասակավորների համար գրագիտական դասընթացներ. μ) թերվարժ (կիսագրագետ) հասակավորների համար՝ գրավարժական դասընթացներ ն գ) գրագետ հասակավորների համար՝ ժողովրդական համալսարաններ30: Այդ դասընթացները կազմակերպվելու էին վեց ամիս տնողությամμ, որոնցում դասավանդվելու էին հայոց լեզու, գրականություն, աշխարհագրություն, թվաμանություն, μնագիտություն, հասարակական գիտություններ ն այլն: Դասընթացներ ու ժողովրդական համալսարաններ կարող էր հաճախել ամեն ոք՝ առանց կրոնի, ազգի ն սեռի խտրության: Դրանցում կրթությունը անվճար էր: Ուշադրություն է դարձվել նան նախադպրոցական հիմնարկների ստեղծմանը: 1920 թ. հունվարի 2-ին կառավարությունը օրինագիծ մտցրեց խորհրդարան՝ պահանջելով 222 հազ. ռուμլի վարկ՝ հանրապետության 15 վայրերում մանկապարտեզներ μացելու համար31: Նկատի ունենալով մանկավարժական կադրերի պակասը` հանրային կրթության ն արվեստի նախարարության առաջարկությամμ 1919 թ. հոկտեմμերի 2-ին խորհրդարանը օրենք հաստատեց զինապարտության տարիքի հաստիքավոր ուսուցիչներին ն վերատեսուչներին զորակոչից (զինծառայութ-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 240: «Կառավարության լրա եր», 10 սեպտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 207, ց. 1, գ. 136, թ. 2: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 303, թ. 73: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 105, ց. 1, գ. 2776, թ. 4:

յունից) ազատելու վերաμերյալ32: Բացի այդ, հաշվի առնելով ազգաμնակչության ցածր կենսամակարդակն ու վճարունակությունը ն նպատակ դնելով դպրոցահասակ երեխաներին ներգրավելու կրթության ոլորտում` 1919 թ. որոշում ընդունվեց երկրում մտցնել անվճար տարրական ուսուցում33: Այնուհետն կառավարության հրահանգով սահմանվեց պարտադիր տարրական ուսուցում34: Սակայն դպրոցներում համապատասխան դասագրքերի ու գրենական պիտույքների սղության պատճառով այդ ազգանպաստ որոշումները մնացին կիսակատար: Առանձին քայլեր ձեռնարկվեցին կրթության ոլորտ չքավոր, գաղթական ն որμ երեխաներ ընդգրկելու ուղղությամμ: Պետության հաշվին սրանց տրվում էր պատսպարան, անվճար սնունդ, գրենական պիտույքներ: Կրթության նախարարության ոչ լրիվ տվյալներով՝ օգնության կարիք ունեցող այդպիսի դպրոցահասակ երեխաների թիվը հասնում էր շուրջ 22 հազարի35: Չնայած հանրապետության ֆինանսատնտեսական սուղ հնարավորություններին՝ այնուամենայնիվ μավականաչափ ուշադրություն էր դարձվում μնակչյության սոցիալական պաշտպանվածության խնդիրներին: Իր հայացքներով սոցիալիստ, դաշնակցական Վ. Խորենին 1920 թ. հունվարին խորհրդարան ներկայացրեց μանվորության նվազագույն աշխատավարձի մասին օրինագիծը, որով չափահասների համար ամսական սահմանվում էր 2000 ռուμլի աշխատավարձ, իսկ անչափահասների համար` 1300 ռուμլի36: Սակայն հաշվի առնելով հանրապետության տնտեսական ծանր դրությունը՝ խորհրդարանը որոշեց ժամանակավորապես հետաձգել օրինագծի ընդունումը: Դրամի արժեզրկման պայմաններում կառավարության ներկայացմամμ խորհրդարանը համապատասխան օրենքով μարձրացնում է կենսաթոշակների ն այլ նպաստների չափերը: Այսպես՝ 1920 թ. մարտի 24-ին հաստատված օրենքով կենսաթոշակների չափերը ավելացան մի քանի անգամ՝ 325-ից մինչն 500 տոկոսով37: Առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձվում պատերազմում զոհվածների ընտանիքների պաշտպանությանը: Այս կապակցությամμ ուշագրավ ենք համարում կրթության ն արվեստի նախարար Ն. Աղμալյանի կազմած ն 1919 թ. սեպտեմμերի 29-ի թիվ 2956 գրությամμ նախարարների խորհուրդ ու խորհրդարան ուղարկված օրինագիծը. «Հայաստանի ազատագրության կռվում զոհված զինվորների զավակներին ձրի դասական (դպրոցական - Ա. Հ.) պիտույքներ մատակարարելու մասին»: Երեք կետից μաղկացած այս նախագիծը μովանդակում էր հետնյալ կետերը.

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 207, ց. 1, գ. 49, մաս 2, թ. 56:

Նույն տեղում, գ. 114, թ. 6:

Նույն տեղում: Նույն տեղում, գ. 116, թ. 81, գ. 420, թ. 27: «Հառաջ», 1920, թիվ 6: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 43:

1) Սկսած 1919 թ. սեպտեմμերի 1-ից պետական գանձարանի հաշվին ձրի դասական պիտույքներ մատակարարել այն μոլոր դպրոցականներին, որոնց ծնողները զոհ են գնացել Հայաստանի ազատագրական պայքարին՝ սկսած 1914 թ. սեպտեմμերի 1-ից: 2) Հիշյալ պիտույքները մատակարարել կամավորների, զինվորների, սպաների, μժիշկների ն գթության քույրերի զավակներին: 3) Հիշյալ նպաստի գործը հանձնարարել հանրային կրթության ն արվեստի նախարարությանը՝ այդ նպատակի համար տրամադրելով նրան 200 հազար ռուμլի38: Խորհրդարանի դպրոցական-կրթական հանձնաժողովը վերաքննության է ենթարկում այդ նախագիծը ն որոշ ձգձգումներից հետո 1920 թ. հունվարի 5-ին հաստատում հետնյալ μովանդակությամμ. «Պետության հաշվին անվճար դասական պիտույք մատակարարել ՀՀ դպրոցներում սովորող μոլոր այն չքավոր դպրոցականներին, որոնց ծնողները զոհվել են Հայաստանի ազատագրության ու պաշտպանության ն հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանության համար»39: 5 հունվարի, 1920 թ., խորհրդարան, փոխնախագահ` Լ. Շանթ: Ի կատարումն այս օրենքի՝ նույն օրվա նիստում խորհրդարանն ընդունում է մեկ այլ օրենք, որով 1919/1920 ուստարում վերոհիշյալ կարգախմμի դպրոցական երեխաների համար, պետության հաշվին անվճար դասական պիտույք մատակարարելու նպատակով, μացվում է 100 հազար ռուμլի վարկ40: Հայ գրողների, գիտնականների ն հրապարակախոսների նյութական պայմանները քիչ թե շատ մեղմելու նպատակով՝ 1919 թ. հուլիսին նախարարների խորհուրդը հատկացնում է 100 հազ. ռուμլի41: Հեղինակների երկերի հրատարակության համար հատկացվեց 3,2 մլն ռուμլի, նույնքան գումար էլ՝ գիտական ն գեղարվեստական գրականության թարգմանությունների համար42: 1920 թ. ամանորյա առաջին նիստում (թիվ 57) խորհրդարանի դպրոցական-կրթական հանձնաժողովի նախագահ Ս. Թորոսյանը օրինագիծ ներկայացրեց «Հանրային կրթության պաշտոնյաների ռոճիկի հավելման մասին», որն հաստատվեց հաջորդ օրը 27 ձայնով43: 1920 թ. հունվարի 8-ի նիստում նախարար Ն. Աղμալյանը դարձյալ հանդես է գալիս օրենսդրական նախաձեռնության իրավունքով ն օրինագիծ է ներկայացնում՝ Հայաստանում ն նրա սահմաններից դուրս գտնվող հայ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, 1, գ. 98, թ. 44: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 72: Նույն տեղում, թ. 73, «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 7: «Կառավարության լրա եր», 24 հուլիսի 1919 թ.: Ա. Ս. Հակո յան, Հայաստանի Հանրապետություն, Երնան, 1992, էջ 17-18: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թթ. 3-5:

կրթական գործին նպաստելու համար 1,5 մլն ռուμլի վարկ հատկացնելու մասին: Խորհրդարանը, լսելով թեր ն դեմ կարծիքները, 18 ձայնով որոշում է կառավարության 10 միլիոն ռուμլու պահուստային ֆոնդից 1.5 միլիոնը հատկացնել կրթության գործի համար44: Բացի այդ, նախարար Ն. Աղμալյանի նախաձեռնությամμ նախահաշիվ կազմվեց՝ Զանգեզուրում μացել 45 տարրական դպրոց՝ 82 դասարաններով, ն մեկ միջնակարգ դպրոց45: Կրթության ն արվեստի նախարարը, հանդես μերելով պահանջկոտություն ու հետնողականություն, 1920 թ. մարտի 13-ի թիվ 1186 գրությամμ ֆինանսների նախարարության μյուջե-գանձարանային μաժնից պահանջում էր, որ հաստատված ժամանակավոր նախահաշվով իր ենթակայության տակ եղած վարկից, առանց իր կարգադրության, ոչ մի հիմնարկության վարկ չμացել46: Այս ամենը ինքնին ցույց է տալիս, թե որքան զգալի են եղել Ն. Աղμալյանի ծառայությունները հայ մշակույթի ու լուսավորական-կրթական գործում: 1920 թ. մարտի 5-ին թիվ 71 նիստում Ավ. Սահակյանի նախագահությամμ ֆինանսաμյուջետային հանձնաժողովի անդամ Հ. Սարգսյանը օրինագիծ է ներկայացնում «Վաստակավոր գրողներին օգնելու համար վարկ μանալու մասին»47: Պատգամավոր Ս. Վրացյանը առաջարկում է նախատեսված վարկի չափը մեկից հասցնել 1,5 մլն ռուμլու, իսկ էսէռ Ա. Խոնդկարյանը առաջարկում է վարկը μաց թողնել գրողների ընկերությանը: Հանձնարարվում է ավելի ամμողջական օրինագիծ մտցնել խորհրդարան48: 1920 թ. ամռանը, Հայաստանի ֆինանսա-տնտեսական ճգնաժամի հետագա խորացման պայմաններում, թանկացումների դեմն առնելու նպատակով ընդունվում է «Օրենք գների μարձրացման մասին»: Օրենքը նախատեսում էր մինչն երկու տարվա μանտարկություն կամ մեկ մլն ռուμլու տուգանք այն անձանց նկատմամμ, ովքեր շահադիտական նպատակով առաջնահերթ անհրաժեշտության ապրանքները (պարեն, վառելանյութ, դեղորայք ն այլն) կվաճառեն տնտեսապես չհիմնավորված չափազանց μարձր գներով49: Այսպիսով, չնայած Հայաստանի նյութական սուղ հնարավորություններին ու քաղաքական ոչ այնքան կայուն վիճակին՝ հանրապետության խորհրդարանի ու կառավարության գործունեությունը ունեցել է ընդգծված սոցիալական ուղղվածություն, աշխատավորության շահերը պաշտպանելու միտում, որով էլ ընդգծվում էր երկրի հիմնական քաղաքական ղեկավար ուժի՝ ՀՅԴ սոցիալիստական μովանդակությունը:

Նույն տեղում, գ. 57, թ. 3: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 339, թ. 6: Նույն տեղում, թ. 12: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 22: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 32, թ. 2: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 176:

2. üինանսավարկային հարցերը խորհրդարանում Հայաստանի խորհրդարանը իր երկամյա գործունեության ընթացքում համապատասխան օրենքներով ու հրահանգումներով կատարել է ֆինանսական հատկացումներ հանրապետության կենսագործունեության ամենատարμեր ոլորտների համար՝ տնտեսական, սոցիալական, կրթամշակութային, պաշտպանական, խնամատարական ն այլն50: Հատկանշական է, որ խորհրդարանի կողմից կատարվող ֆինանսական հատկացումների հիմնական մասը գնում էր երկու կարնոր ոլորտների (հոդվածների) μանակի ու պաշտպանության ն գաղթականության ու որμերի խնամքի վրա: Խորհրդարանը միջոց ու ջանքեր չէր խնայում առաջին հերթին ամրապնդելու ու զորացնելու հայոց μանակը: Դա հատկապես երնում է ֆինանսական այն հատկացումներից, որ արվել են պաշտպանության ու μանակի կարիքների համար: Վարչապետ Ա. Խատիսյանի հաղորդած տվյալներով՝ 1919 թ. կեսերին μանակի վրա ամսական ծախսվում էր 500 մլն. ռուμլի: Ըստ նրա` պետμյուջեի ամμողջ ծավալի շուրջ 75 տոկոսը գնում էր μանակի ն պաշտպանության նպատակների վրա51: ՀՀ փորձը ցույց տվեց, որ սեփական μանակ պահելը դժվարին խնդիր է ն կապված է հսկայական ծախսերի հետ: Մարտունակ ն որակյալ μանակ ունենալու առաջին նախապայմանը, անշուշտ, հզոր տնտեսություն ունենալու մեջ է: Ֆինանսական հատկացումների մյուս խոշոր μնագավառը μնակչության խնամատարությունն էր ու հատկապես գաղթականների ու որμերի պահպանությունը: Սա դեռ μավական չէր, ՀՀ խորհրդարանն ու կառավարությունը իրենց սուղ հնարավորության պայմաններում հարկադրված էին լինում օգնության ձեռք մեկնել նան հանրապետության սահմաններից դուրս իր արյունակից եղμայրներին: Այսպես, օրինակ, 1919 թ. դեկտեմμերին խորհրդարանի հաստատմամμ ՀՀ կառավարությունը Ախալքալաքի հայ ազգաμնակչության կարիքների համար հատկացրեց 10 մլն ռուμլի վարկ52: Իսկ 1920 թ. փետրվարին հանրապետության օգնության ֆոնդից նույն գավառի հայ μնակչությանը μաց թողվեց 30 հազ. փութ հացահատիկի սերմացու53: Խոսելով խորհրդարանի ֆինանսավարկային գործունեության մասին, հարկ է ասել, որ մինչն 1920 թ. մայիսը, այնուամենայնիվ, նա ներազդում ու

1919 թ. երկրորդ կեսից ՀՀ ֆինանսական համակարգում արդեն գործածության մեջ էին հայկական չեկերը ն այլ դրամանիշեր: Նոյեմ եր ամսին խորհրդարանը թույլատրեց կառավարությանը` ֆին. նախարարին, ըստ կարիքի աց թողնել 400 մլն, իսկ 1920 թ. ապրիլին 500 մլն ռու լու չեկեր ու այլ դրամանիշեր: (Տես` «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ.», էջ 42-43 ն «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 62: «Öակատամարտ», 3 հուլիսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, թ. 123: Նույն տեղում, գ. 118, թ. 38:

չափավորում էր կառավարության տնտեսապես չհիմնավորված քայլերը: Բայց արդեն Բյուրո-կառավարության ժամանակաշրջանից՝ 1920 թ. մայիսից, երμ խորհրդարանը հարկադիր արձակուրդի ուղարկվեց, կառավարության կողմից μաց թողնվեցին տնտեսապես չհիմնավորված հսկայական ֆինանսավարկային միջոցներ, որոնք էլ շատ ավելի մեծ տեմպերով արժեզրկեցին թղթադրամը ու Հայաստանը հայտնվեց ֆինանսական ճգնաժամի մեջ: Բյուրո-կառավարությունում ֆինանսների նախարարը Ա. Գյուլխանդանյանն էր, որը մասնագիտորեն այնքան էլ չէր տիրապետում ֆինանսատնտեսական, վարկային ու հարկային քաղաքականության հարցերին: 1920 թ. հունվարին նա արդեն մեկ անգամ սուր քննադատության ենթարկվել էր խորհրդարանում ն. գ. նախարարի պաշտոնում եղած ժամանակ: 1920 թ. երկրորդ կիսամյակում հանրապետության ֆինանսական վիճակի կտրուկ վատթարացումը պետք է μացատրել նան նրանով, որ խորհրդարանը չէր գործում, չկար օրենսդիր մարմնի վերահսկողությունը կառավարության ֆինանսական գործունեության վրա: Իսկ վերջինս էլ յուրացնելով խորհրդարանի լիազորությունները՝ ֆինանսավորում էր ինքն իրեն՝ ինչպես ուզեր ն որքան ցանկանար: Այդ շրջանում ամենաμուռն կերպով գործում էր միայն թղթադրամի տպագրության մեքենան: Հայկական դրամի արժեզրկման դինամիկան ցույց տալու համար μերենք հետնյալ աղյուսակը54:

Օտար դրամների հարաμերակցությունը հայկական չեկերի նկատմամμ 1920 թ.

1. ԱՄՆ-ի մեկ դոլարը 2. Թուրքական մեկ լիրան 3. Վրացական 1000 ռ. μոները

մարտ հայկ. ռուμլի

մայիս հայկ. ռուμլի

նոյեմμեր հայկ. ռուμլի

28000

20000

10000

Այսինքն՝ 8 ամսվա ընթացքում հայկական դրամը արժեզրկվել էր ավելի քան 50 անգամ: 1920 թ. 11 ամիսների ընթացքում μաց էր թողնվել արդեն 11 մլրդի հայկական չեկ55: Կարելի է վստահ ասել, որ Բյուրո-կառավարությունը ֆինանսա-տնտեսական առումով ավելի խորացրեց երկրի ֆինանսական ճգնաժամը՝ փաստորեն այն հասցնելով կրախի:

Գ. Չալխուշյան, Ի՞նչ էր ն ի՞նչ պիտի լիներ մեր ուղին, Վիեննա, 1923, էջ 12: Գ. Չալխուշյան, նշվ. աշխ. էջ 12:

Ֆինանսների կայունացման երաշխիքը կառավարությունը տեսնում էր Հայաստանի միջազգային ճանաչման մեջ, որը հնարավորություն կտար արտաքին փոխառություններ ու վարկեր վերցնել56: Հայաստանի ֆինանսական վիճակի անընդհատ վատացման կապակցությամμ արտասահմանում փոխառություններ կնքելու համար, կառավարության որոշմամμ 1920 թ. հունիսի կեսերին նախկին վարչապետ Ալ. Խատիսյանը գործուղվեց արտասահման57: Նախատեսվում էր կնքել 20 մլն դոլարի «Անկախության փոխառություն»58: Ի դեպ, «Անկախության փոխառության» կապակցությամμ ընդդիմադիր Ժողովրդական, Ռամկավար, ՀՍԴ կուսակցությունները, ինչպես նան «Անկուսակցականների միությունը» հավանություն տվեցին ն օժանդակեցին կառավարության այդ ձեռնարկին59: Անգամ արտասահմանի հնչակյանները պատրաստակամություն հայտնեցին առանց որնէ նախապայմանի մասնակցել «Անկախության փախառությանը»` այն համարելով ազգային, պետական մեծ կարնորության գործ60: Փոխառության մարումը պետք է սկսվեր 1925 թ. ն ավարտվեր 1930 թ.61: Բայց դա ի վիճակի չէր փրկելու դրությունը: Հայաստանի կառավարության ֆինանսատնտեսական քաղաքականության μացթողումներից պետք է համարել այն, որ ներքին ռեսուրսները ն դրսից ստացվող վարկերն ու օգնությունը ներդրվում էին ոչ այնքան տնտեսությունը, արտադրողական ուժերը զարգացնելու, հիմնական ֆոնդերը նորացնելու, տեխնիկան ու սարքավորումները կատարելագործելու նպատակով, որքան կենսամթերքներ գնելու, մարդկանց նյութապես օգնելու համար: Միգուցե այդպես էլ պետք է լիներ, քանզի որμերով ու գաղթականներով լեցուն, պատերազմից քայքայված ու անորոշության մեջ գտնվող հանրապետության ազգաμնակչության համար առաջնայինը գոյապահպանության խնդիրն էր: Ֆինանսավարկային գործունեության հետ է առնչվում նան առնտրամաքսային քաղաքականությունը: Հայաստանի կառավարությունը իրականացնում էր առնտուրը խրախուսող մաքսային քաղաքականություն: Հանրապետությունում գործում էին առաջին ն երկրորդ կարգի հետնյալ մաքսային կետերը՝ Ջուլֆայի, Սարիղամիշի, Կարաուրգանի, Քոլագերանի, Երնանի, Կաղզվանի, Ուզունթալայի, Շահթախթիի, Իգդիրի ն այլն62: Մաքսային կետերը առաջնորդվում էին Հայաստանի խորհրդարանի կողմից մշակված ն ընդունված կանոնադրությամμ: Հանրապետության ներսում ամեն տեսակ ապրանքների ու կենսամթերքների տեղափոխությունն ազատ էր: Տակավին

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 35, թ. 89: Նույն տեղում, գ. 576, թ. 157: Նույն տեղում, գ. 511, թ. 79, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 176, թթ. 3-4: «Հայաստանի ձայն», 22 հունիսի 1920 թ., «Ժողովուրդ», 23 հունիս 1920 թ.: «Երիտասարդ Հայաստան», 15 սեպտեմ երի 1920 թ.: «Հայաստանի կոոպերացիա», 31 հուլիսի 1920 թ. (թիվ 14), էջ 532: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 52, թ. 17:

1918 թ. սեպտեմμերից սահմանվել էր, որ արտասահմանից μոլոր տեսակի ապրանքների մուտքը (ներմուծումը) հանրապետություն ազատ է ն մաքսատուրքի (հարկման) ենթակա չէ: Ներմուծվող ապրանքները սահմանագլխին պարզապես պետք է ցուցակագրվեին63: 1919 թ. հունիսի 17-ին ՀՀ դիվ. ներկայացուցիչ Տ. Բեկզադյանը Ադրμեջանի կառավարության հետ կնքեց միմյանց միջն տարանցիկ ազատ առնտրի պայմանագիր, մեկ տարի ժամկետով: Այդ պայմանագրով արտոնվեց Հայաստանին Ադրμեջանից գնելու մինչն 8 մլն. փութ նավթամթերք՝ միջազգային սահմանված գներով64: Բայց հայ-ադրμեջանական աննպաստ քաղաքական հարաμերությունները թույլ չտվեցին այս պայմանագիրը հետնողականորեն իրագործել: Ի տարμերություն Ադրμեջանի՝ Հայաստանի հարաμերությունները համեմատաμար ավելի μարվոք էին Վրաստանի հետ: 1919 թ. նոյեմμերի 5-ին ազատ տրանզիտի մասին պայմանագիր է ստորագրվում Վրաստանի հետ, դարձյալ երկու կողմից առանց մաքսատուրքի: Պայմանագիրը կնքվել էր երեք տարի ժամկետով: Ընդ որում` կողմերին իրավունք էր տրվում ամեն տարի այն վերանայել ու կրկին վավերացնել: Իհարկե, միջպետական պայմանագրերը վավերացնում էին խորհրդարանները: Հիշյալ պայմանագիրը միաձայն հաստատվում է Հայաստանի խորհրդարանի 1919 թ. նոյեմμերի 11-ի նիստում65: Պետք է ասել, որ Հայաստանի խորհրդարանը շատ քիչ առիթներ է ունեցել միջպետական այլաμնույթ պայմանագրեր վավերացնել: Ընդհանուր առմամμ կառավարության առնտրամաքսային քաղաքականությունը առանձնապես չէր նպաստում μյուջեի եկամուտների համալրմանը:

3. Ներգաղթի խնդիրը խորհրդարանում Հայաստանի խորհրդարանն ու կառավարությունը արնմտահայության` դեպի Երկիր ներգաղթի խնդիրը μնականաμար կապում էին Հայկական հարցի μարեհաջող լուծման ընթացքի հետ: Հայկական պատվիրակությունները երμեմն իրենց հակասական գործողություններով տակավին շարունակում էին դիվանագիտական ջանք թափել Եվրոպայի ու Ամերիկայի քաղաքական շրջաններում: Հայկական հարցի լուծումն արագացնելու ն հայ ժողովրդի անվտանգությունը թուրքական հավանական սպառնալիքից պաշտպանելու մտահոգությամμ 1919 թ. օգոստոսին Հայաստանի խորհրդարանը հուշագիր ընդունեց ուղղված Ամերիկայի, Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի,

«Հորիզոն», 23 հոկտեմ երի 1918 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 12, թթ. 42-43: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թթ. 52-53, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թթ. 80-81:

Բելգիայի, Սերμիայի, Հունաստանի, Ռումինիայի, Չինաստանի, Իսպանիայի, Նորվեգիայի, Շվեդիայի, Հոլանդիայի, Պորտուգալիայի ն Իրանի խորհրդարաններին66: Թվարկված երկրները Հայաստանը դիվանագիտորեն ճանաչած ոչ μոլոր պետությունների ցանկն էր: 1919 թ. հուլիսի 17-ին Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովը հրաման էր արձակել` հայ գաղթականներին հնարավորություն տալ վերաμնակվելու իրենց նախկին μնակության վայրերում67: 1920 թ. գարնանը, երμ մեծ տերությունները փաստացի ճանաչել էին ՀՀ ն արդեն մշակվում էր Թուրքիայի հետ ապագա հաշտության պայմանագրի նախագիծը, ավելի գործնական հողի վրա դրվեց աշխարհասփյուռ արնմտահայ գաղթականությանը` դեպի Երկիր ներգաղթեցնելու խնդիրը: «Միացյալ Հայաստանի անկախության հայտարարումից հետո,- գրում էր «Հայաստանի աշխատավորը»,- ամենամեծ խնդիրը տնտեսության վերականգնման ն արնմտահայության ներգաղթի կազմակերպումն էր իր μուն հայրենիք»68: Հայաստանի քաղաքական ղեկավարությունը քաջ գիտակցում էր, որ առանց զանգվածային ներգաղթի Միացյալ Հայաստանի գաղափարը կարող էր վերածվել մեռած տառի: Ներգաղթի խնդիրներով զμաղվող, արնմտահայ գործիչ, պատգամավոր Ա. Մաքսապետյանի ներկայացրած տվյալներով՝ 1919 թ. գարնանը Կովկասում կային 222 հազ. գաղթական, Բաղդադ-Բակուμեում՝ 15 հազ. , Հալեպում՝ 80 հազ., Եգիպտոսում՝ 10 հազ. ն այլն69: Դեռ 1918 թ. վերջերին, երμ Թուրքիան արդեն պարտվել էր, արնմտահայ հասարակական-քաղաքական գործիչ Ա. Կիտուրը հարց էր μարձրացնում, որ «Տաճկահայը պետք է վերադառնա Երկիր ու տեր դառնա իր երկրին ն ունեցվածքին»70: Տեղեկություններ կան, որ 1919 թ. ամռանը արնմտահայ գավառներում ն Կիլիկիայում եղել է 360 հազար հայ71: Հույս էր հայտնվում, որ արնմտահայերի ներգաղթը դեպի Երկիր կթեթնացներ կովկասահայ ժողովրդի վիճակը: Արնմտահայ մի ստվար հատված կար Հյուսիսային Կովկասում, ուր մինչն 1920 թ. գարունը տնօրինում էր Դենիկինը: ՀՀ կառավարության հարաμերությունները Դենիկինի իշխանության հետ μարեկամական էին (μացի ռազմաքաղաքական ու տնտեսական հանգամանքներից) նան այն ակնկալիքով, որ այնտեղ կար հարյուր հազարի չափ հայ գաղթականություն, որ գտնվում էր քիչ թե շատ տանելի պայմաններում72: Ծրագրվում էր այստեղի գաղթական հայությանը կամ ծովով կամ էլ

«Սոցիալիստ հեղափոխական», 26 օգոստոսի 1919 թ.: Ա. Ահարոնյան, Սարդարապատից մինչն Սեւր ն Լոզան (քաղաքական օրագիր), Պոսթըն, 1943, էջ 28: «Հայաստանի աշխատավոր», 20 հունիսի 1919 թ.: Նույն տեղում: «Կայծ», 29 դեկտեմ երի 1918 թ.: «Կայծ», 27 հունիսի 1919 թ.: Ռու են, նշվ. աշխ., հ. Է, Լոս Անջելըս, 1952, էջ 258:

Վրաստանի վրայով փոխադրել Երկիր: Կան μազմաթիվ փաստեր ու վկայություններ, որ նման ծրագրի իրագործման ճանապարհին զանազան խոչընդոտներ ու կամայականություններ է հարուցում Վրաստանը73: Պետք էր ներգաղթեցնել ոչ միայն Կովկասում ապաստանած արնմտահայերին, այլն Միջագետքի գաղթականությանը: 1920 թ. ապրիլի 3-ի նիստերից մեկում խորհրդարանը (40 կողմ ն 5 ձեռնպահությամμ) ընդունում է որոշում խնամատարության նախարարության անունով μացել 5 մլն ռուμլի վարկ Բակուμեում (Միջագետք) գտնվող 18 հազար եղեռն վերապրած գաղթականներին ն մահմեդականների մոտ գտնվող հայ գերիներին ազատելու համար74: Թեն 1920 թ. մարտ ամսից ն. գ. նախարարությունում հիմնվել էր ներգաղթի հանձնաժողով, որը պետք է կազմակերպեր արնմտահայության ներգաղթը դեպի Երկիր, μայց այդ գործը կապված էր մշտական վտանգների ու մեծ ծախսերի հետ, ուստի ն այն շատ դանդաղ էր ընթանում75: Նախնական հաշվարկներ էին արված, որ Կովկասից դեպի Երկիր պետք է ներգաղթեցվեին 300 հազար մարդ: Այս ծրագրի իրագործման համար կպահաջվեր 3 մլրդ. ռուμլի: Կառավարությունն ու խորհրդարանը գտնում էին, որ քանի դեռ արնմտահայերի ներգաղթի համար չեն ստեղծված μավականաչափ քաղաքական ն տնտեսական պայմաններ, հնարավոր չէ նրանց ներգաղթեցման արագացումը: Իսկ մինչ այդ ՀՀ-ում աշխատում էին նրանց կյանքի, աշխատանքի ու կենցաղի համար ապահովել քիչ թե շատ μավարար իրավաքաղաքական ն տնտեսական պայմաններ: ՀՀ արնմտահայ գաղթականների համար` որպես Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի քաղաքացիների, μնականաμար, նս սահմանվեցին ոչ միայն իրավունքներ, այլն պարտականություններ: Օրինակ, արնմտահայ երիտասարդության համար նս սահմանվեց զորակոչի պարտականություն: 1920 թ. մարտի 1-ի օրենքով՝ արդարադատության նախարարության դիվանին կից ստեղծվեց արնմտահայ իրավագիտական μաժին` երեք հոգուց μաղկացած76: Այդ մարմինը մասնակցելու էր ՀՀ նոր մշակվող օրենսդրության (օրենսգրքերի) մեջ արնմտահայ հատվածի ընտանեկան, ժառանգական ն առհասարակ կյանքի առանձնահատկությունների հաշվառման ու համապատասխան ոգով փոփոխություններ մտցնելու գործին: Դեպի Երկիր արնմտահայության ներգաղթի խնդրով ջանադրորեն զμաղվում էին Հայաստանի կառավարությունը, Փարիզում գտնվող հայկական պատվիրակությունները: Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսի μացումից ի վեր, անցած 14 ամիսների ընթացքում, Հայաստանի կառավարությունը ն ՀՀ կառավարական պատվիրակությունը ընդհանուր թվով մինչն 36 դիմում

Նույն տեղում, էջ 259: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 79, թթ. 2-3: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 118, թ. 47: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 82:

են արել Դաշնակից տերություններին՝ տաճկահայերի ներգաղթի վերաμերյալ77: Տարμեր երկրներում պետական ն հասարակական մակարդակներով կազմակերպվում էին μարեգործական հանգանակություններ: ԱՄՆ-ում հանգանակվել էին 20 մլն դոլարի իրեր ու ապրանքներ, որոնք պետք է μաշխվեին Երկիր գնացող ժողովրդին: Իսկ Անգլիայում նվիրատվության ձնով հավաքել էր 40 հազ. ֆունտ ստեռլինգ, որը նույնպես ծախսվելու էր գաղթականների ներգաղթի ժամանակ իրականացվող վերաշինության համար78: Պետք է ասել, որ նմանատիպ հանգանակությունների կազմակերպման խնդրում, հատկապես ԱՄՆ-ում կազմակերպչական ու քարոզչական զգալի աշխատանքներ տարան Հ. Քաջազնունին, Անդրանիկը, Գ. Փաստրմաճյանը, Ա. Էնֆիաջյանը ն ուրիշներ: Միայն Անդրանիկի ղեկավարությամμ կազմակերպված փրկության հանգանակության գումարը կազմեց 532 հազար դոլարից ավելի79: Խորհրդարանն իր վերաμերմունքը ցուցաμերեց Կիլիկիայում սրվող իրադարձություններին: Մարտ 15-ին մի շարք պատգամավորների հարցապնդումով քննվեց ն գնահատական տրվեց Կիլիկիայում տեղի ունեցող հայկական ջարդերին: Խորհրդարանը եկավ այն ճշմարիտ հետնությանը, որ կիլիկիահայությունը ենթարկվել է սադրանքի, որի մեջ մեղսակցության ամենամեծ μաժինն ունի Ֆրանսիան80: «Ժամանակակից պատմության մեջ,- գրում է հնչակյան պաշտոնաթերթերից մեկը,- գրեթե օրինակը չկա այն եղեռնագործության, որին ընդունակ եղավ հասնելու կապիտալիստ Ֆրանսիան»81: Հիրավի, Ֆրանսիան, որ մինչ այդ ստանձնել էր Կիլիկիայի հովանավորությունը ն այդ թվում՝ կիլիկիահայության ինքնավարության պաշտպանությունը, շուտով թուրք-ֆրանսիական համաձայնությամμ իր զինված ուժերը դուրս է μերում Կիլիկիայից ն տեղի հարյուր հազարավոր հայությանը թողնում թուրքական μանդաների երախում: Այդ ընթացքում մի շարք քաղաքներում (Հաճն, Մարաշ, Ադանա ն այլն) խոշոր ջարդեր եղան, ն կենդանի մնացած հայության μեկորները հեռանում են Կիլիկիայից ու հարկադրված արտագաղթում դեպի հարնան արաμական երկրներ` Կիպրոս, Եվրոպա, Ամերիկա ն այլուր: 1920 թ. կեսերից միջազգային-քաղաքական հարաμերությունները Հայաստանի համար այնպես անհաջող դասավորվեցին, որ ոչ միայն ներգաղթի խնդիրը փակվեց, այլն μուն արնմտահայ նահանգներում ապաստանած գաղթական խմμաքանակները հարկադրված էին մասամμ արտագաղթել իրենց հայրենիքից, մասամμ էլ ծպտվելով՝ աստիճանաμար կրոնափոխվել ն ուծացվել:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 79, թ. 4: Նույն տեղում: Հ. Ռ. Սիմոնյան, Անդրանիկի ժամանակը, գ. 2, Երնան, 1996, էջ 618: «Հառաջ», 17 մարտի 1920 թ.: «Երիտասարդ Հայաստան», 22 հոկտեմ երի 1920 թ.:

4. Բանակի ն Արցախի խնդիրները խորհրդարանում Հայաստանի կառավարությունն ու խորհրդարանն առանձնահատուկ ուշադրություն էին դարձնում μանակի ամրապնդման հարցերին: Հանրապետության μյուջետային հատկացումների ամենամեծ հոդվածը, անտարակույս, ռազմական-պաշտպանական ծախսերն էին: Երμեմն զինվորական նախարարության անունով վարկեր էին μացվում՝ առանց նախահաշիվների: Այսպես, օրինակ, 1919 թ. սեպտեմμերի 6-ի օրենքով, զինվորական նախարարությանը նախահաշվից դուրս μացվեց 11,7 մլն ռուμլի վարկ՝ ամերիկացիներից զորքի համար կոշիկներ գնելու նպատակով82: Անգլիացիներից 600 ջորի, 150 սայլ ն զինվորական հանդերձանք գնելու համար խորհրդարանի 1919 թ. օգոստոսի 30-ի օրենքով՝ զորական նախարարությանը μաց թողնվեց 12 մլն ռուμլի83: Փոքր ուշ, μանակի պարենավորման ն μանող ուժի կերակրման համար, նախարարությանը հատկացվեց 9.3 մլն ռուμլի84: Արդեն 1920 թ. գարնանը μանակի համμարակային կարիքների համար μացվեց 85,4 մլն ռուμլու վարկ85: 1920 թ. ապրիլին զորական նախարարության հոդվածով (հաշվեհամարով) μաց թողնվեց 35,6 մլն ռուμլի վարկ86: Նույն ամսին նախարարների խորհրդի արտակարգ քաղաքական ծախսերի համար (այսպես է հիմնավորված օրենքում) μացվում է շուրջ 40 մլն ռուμլի վարկ87: Ֆինանսական հատկացումներ էին կատարվում ոչ միայն μանակի կերակրման ու հանդերձավորման, այլն, դրսից կախում չունենալու նպատակով, սեփական ռազմամթերք արտադրելու ուղղությամμ: Այսպես, 1919 թ. սեպտեմμերի 16-ի օրենքով, մարտական գնդակներ պատրաստելու ն փամփուշտներ լցնելու արհեստանոց հիմնելու համար, μացվեց 6 մլն ռուμլի վարկ88: Իսկ մեկ այլ՝ հոկտեմμերի 3-ի օրենքով, Ալեքսանդրապոլի հրանոթային արհեստանոցների կազմակերպման ու կահավորման համար, կառավարության խնդրանքով խորհրդարանը որոշեց հատկացնել 2, 172 հազ. ռուμլի89: Բանակի զորացմանը ուղղված հատկացումներին μոլոր խմμակցությունները չէ, որ համաձայն էին: Այսպես, էսէռական խմμակցությունը որպես կանոն ձեռնպահ է մնացել ն չի մասնակցել քվեարկություններին90: Եթե ասենք հայոց μանակին ռազմական վարկեր տրամադրելու հարցում թուրք խմμակցությունը չէր ներկայանում նիստին կամ դեմ էր քվեարկում. դա ինք82

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 41: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 86, թ. 41: Նույն տեղում, թ. 72: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 52-53: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 159: Նույն տեղում, թ. 160: Նույն տեղում, թ. 9: «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ.», էջ 22-23: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 9 հոկտեմ երի 1919 թ.:

նին հասկանալի է, իսկ ի՞նչ անուն տալ հայ էսէռների խմμակցության նման վարքագծին: Դրամի աղետալի տեմպերով արժեզրկման պայմաններում արդեն 1920 թ. երկրորդ կիսամյակում ռազմական նախարարության գլխավոր համμարակային վարչության համար հաստատված նախահաշիվը կազմել էր շուրջ 2,4 մլրդ ռուμլի վարկ91: Հանրապետության զինված ուժերին, խորհրդարանական հատկացումներից զատ, օգնություն էին ցույց տալիս նան առանձին կուսակցություններ ու անհատ μարերարներ: Կուսակցական խողովակներով կամ անհատական կարգով հանրապետության պաշտպանության նպատակներին ավելի հաճախ օգնություն էին ցուցաμերում Հայ սահմանադիր ռամկավարների արտասահմանյան կազմակերպությունները: Հարկ է նշել, որ ռամկավարների արտասահմանյան կազմակերպությունների ն անհատ գործիչների վերաμերմունքը դեպի ՀՀ իշխանությունները եղել է ավելի լոյալ ու μարյացակամ, քան Հայ ժողովրդականներինը: 1919 թ. փետրվարին Պողոս Նուμար փաշայի կողմից հայկական զորքի կարիքները հոգալու նպատակով, ստացվել էր 502270 ֆրանկ92: Միաժամանակ սեփական միջոցներով գնել էր մեկ ինքնաթիռ: 1920 թ. մայիսին Հայաստանի անկախության երկրորդ տարեդարձի առթիվ եգիպտահայ մեծահարուստ Ղարիμ Գառնուկը Հայաստանին էր նվիրել ինքնաթիռ93: Չնայած Ս. ռամկավար կուսակցությունը քննադատում էր դաշնակցական կառավարությանը ն շատ խնդիրներում համաձայն չէր նրա վարած քաղաքականությանը, սակայն դա ամեննին էլ չէր խանգարում, որ անհրաժեշտության դեպքում օգներ ու աջակցեր հայոց պետականության ամրակայմանը: Պետք է ասել, որ հիմնականում այդպես էին մտածում ու գործում հայ ազգային մյուս կուսակցությունները: Հայ Ս. ռամկավար կուսակցության Եգիպտոսի շրջանային կենտրոնական խորհուրդը 1920 թ. ամռանը որոշեց 50 մարտական ինքնաթիռ նվիրաμերել Հայաստանին, որոնցից 10-ը պիտի հատկացվեին Կիլիկիայի ինքնապաշտպանությանը, իսկ 40-ը՝ Հայաստանի Հանրապետությանը94: Եգիպտահայ ռամկավարները դեռ մեկ տարի առաջ՝ 1919 թ. կեսերին Պ. Նուμար փաշայի անձնական միջնորդությամμ նման հարցով դիմել էին Եգիպտոսի անգլիական զինվորական իշխանության ներկայացուցիչներին՝ իրենց սեփական միջոցներով նման խմμաքանակով ինքնաթիռներ գնելու95: Ս. ռամկավար կուսակցության Եգիպտոսի շրջանային մարմինը 1920 թ. ապրիլ-օգոստոս ամիսների ընթացքում, μանակցելով անգլիական զինվորական իշխանությունների հետ ն ստանալով անգլիական կառավարության արտոնագիրը,

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 68: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, թ. 31: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 154: «Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 15 օգոստոսի 1920 թ.: «Հայաստանի ձայն», 18 սեպտեմ երի 1920 թ.:

զեղչ գներով (մեկ ինքնաթիռը` 100 եգիպտական ոսկի) գնում են 20 ինքնաթիռ96: Միաժամանակ ծրագրվում է պատրաստել 50 արհեստավարժ օդաչուներ: Այս խնդիրն էլ իրենց վրա են վերցնում Ս. ռամկավարների Ամերիկայի ն Իզմիրի շրջանակները97: Արդեն 1920 թ. օգոստոսին այդ ինքնաթիռների գնումը ավարտվել էր ն մնում էր դրանց փոխադրումը հայրենիք: Հիշյալ ինքնաթիռները պիտի անվանվեին դրանց գնող-նվիրատուների անուններով, իսկ ամμողջ խմμաքանակը «Հայ ռամկավարների օդային տորմիղ»98: Բայց մինչ Հայ Ս. ռամկավարները այս հայրենանվեր խնդիրներով էին զμաղված, Հայաստանում իրադարձությունները այլ ընթացք ստացան: Այն μանից հետո, երμ հայ-թուրքական պատերազմից հետո Հայաստանը խորհրդայնանում է, անգլիական իշխանությունները այլնս թույլ չեն տալիս, որ գնված ինքնաթիռները ուղարկվեն Հայաստան: Հ Հ

Հ

Մեզանում տարածված է այն տեսակետը, թե ՀՀ μարձրագույն իշխանությունները՝ խորհրդարանը ն կառավարությունը, μավարար ուշադրություն ու հետնողականություն չեն ցուցաμերել Արցախի խնդրում, ն որ իμր դրա համար էլ նա վերջին հաշվով հայտնվեց Ադրμեջանի վարչատարածքային սահմաններում: Սակայն որքան էլ ծանր էր Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական ու քաղաքական վիճակը, հանրապետության կառավարությունը անում էր հնարավորին ամեն ինչ տեր ու պաշտպան կանգնելու արցախահայության արդար դատին՝ «Ղարաμաղը համարելով անμաժանելի մասը Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի հանրապետության»99: Նույն կերպ Արցախին իր համակողմանի աջակցությունն է ցույց տվել Հայաստանի խորհրդարանը: Նրա նիստերում պարμերաμար քննարկումների նյութ է դարձել Արցախի խնդիրը: Արցախին օգնելու նպատակով դեռ 1919 թ. կեսերին հիմնվել էր դրամական ֆոնդ` 8 մլն ռուμլու չափով: Այդ գումարից 1.5 մլն-ը հատկացվում է «Ղարաμաղի զորամաս» կազմակերպելու համար: Նորակազմ զորամասը μաղկացած էր մեկ հետնակ գումարտակից, 2 լեռնային հրանոթից ն 54 հեծյալ հետախույզներից100: Համանման օգնություն ն այլ ծախսեր կազմակերպելու միջոցով շուտով Արցախի կարիքների համար հատկացված 8 մլն ռուμլու ֆոնդը

Ս. Գ. Öիզմեճյան, Պատմություն ամերիկահայ քաղաքական կուսակցությանց 1890-1925, Ֆրեզնո, 1930, էջ 412: Նույն տեղում: «Հայաստանի ձայն», 14 սեպտեմ երի 1920 թ.: Ռու են, նշվ. աշխ., հ. Է (7), Լոս Անջելըս, 1952, էջ 205: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 132:

սպառվում է, ն կառավարությունը հարց է μարձրացնում կրկին 8 մլն ռուμլու վարկ μացելու մասին101: Արցախին օգնություն էր ցույց տրվում ոչ միայն պետական-կառավարական մակարդակով, այլ նան ՀՅԴ կուսակցական խողովակներով: Այսպես, օրինակ, 1919 թ. ամռանը ՀՅԴ Բաքվի կենտրոնական կոմիտեն Ղարաμաղի Ազգային խորհրդին էր տրամադրել (փոխանցել) 1.06 մլն. ռուμլու օժանդակություն102: Այնպես որ՝ Հայաստանի խորհրդարանը, կառավարությունը, ինչպես նան ՀՅԴ-ն որպես կառավարող կուսակցություն, Արցախյան խնդրի պասիվ դիտողի դերում չեն գտնվել, այլ հնարավոր μոլոր միջոցներով աշխատել են այն միավորված տեսնել ՀՀ կազմում: Դեռ 1919 թ. վերջերին Դրոն իր զորամասով ուղեվորվել էր Զանգեզուր: ՀՀ կառավարությունը Զանգեզուրի միջոցով օգնում էր Ղարաμաղին թե՛ դրամով ն թե՛ դիվանագիտական լծակներով: ՀՅԴ Բյուրոյի կողմից «Արտակարգ գործերի» ղեկավար նշանակված Արսեն Միքայելյանը կապ էր հաստատել Դրոյի հետ103: Արցախ-Զանգեզուրում ծավալվող դեպքերի քննությանն էր ամμողջովին նվիրված խորհրդարանի 1920 թ. ապրիլի 3-ի թիվ 78-րդ նիստը: Նիստում ընդարձակ ու հանգամանալի զեկուցումով հանդես եկավ վարչապետ ն արտ. գործ. նախարար Ալ. Խատիսյանը104: Ինչպես հայտնի է, մարտի վերջերին տեղի էր ունեցել Շուշիի ն այլ μնակավայրերի հայության կոտորածները: Վարչապետն իր զեկուցման մեջ μացահայտում է Ադրμեջանի կառավարության նենգ դավերը ն հայաջինջ ծրագրերը: Մարտիվերջյան դեպքերից հետո խորհրդարանի հավանությամμ ն Հայաստանի կառավարության հանձնարարությամμ տարածաշրջանի հայությանը օգնության է հասնում հայկական զորամասը՝ Դրոյի հրամանատարությամμ: Տեղում հայ ժողովրդի պայքարը ազատության ն անկախության համար ղեկավարում էր Ղարաμաղի հայ ազգային խորհուրդը, որն 1918 թ. մայիսից մինչն 1920 թ. մայիսը, իր հրավիրած տասը համագումարներում ն դրանից հետո էլ չի ընդունել ն չի ճանաչել Ադրμեջանի իշխանությունը105: Համատեղ ջանքերի շնորհիվ Լեռնային Ղարաμաղը գործնականում միացվում է Հայաստանի Հանրապետությանը: Մեկ ամիս անց՝ ապրիլի վերջերին, Ադրμեջանում ն դրա հետ կապված` Արցախի ու Զանգեզուրի հիմնահարցի առընչությամμ ծավալվեցին շատ ավելի մեծ իրադարձություններ: Այս կապակցությամμ 1920 թ. մայիսի 3-ին հրավիրվեց խորհրդարանի արտահերթ նիստ: Նիստում լսվեց ու քննարկվեց արտ. գործ. նախարար Հ. Օհանջանյանի հաղորդումը վերջին շաμաթվա ըն101

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 14, մաս 1, թ. 15: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 76, թ. 10: Դրո, Ե., 1991, էջ 271: Այդ մասին հանգամանալից տես` «Առերեսում», 1995, թիվ 14, էջ 4-5:

/. Ճ. ÕóքաóոÿԻ, ՄՇòèԻՅ-åոèԻՇò8åԻԻԵé êքèòåքèé èՇòՕքè÷åՇêՕé ԻՅóêè, է., 1989, . 9-25.

թացքում Անդրկովկասում ն հատկապես Ադրμեջանում կատարված քաղաքական դեպքերի մասին, դեպքեր, որոնք ուղղակիորեն առնչվում էին Հայաստանի հետագա ճակատագրին: Այն ժամանակ, երμ ադրμեջանական 10 հազարանոց կանոնավոր ն նույնքան էլ կամավոր զորքեր ուղարկվել էին Ղարաμաղ, ն որոնք զμաղված էին տեղի μնակչության կոտորածով, այդ նույն ժամանակ Ադրμեջանի հյուսիսային սահմանին հայտնված 11-րդ Կարմիր μանակը ապրիլի 28-ին մուտք գործեց Բաքու ն Ադրμեջանը խաղաղ ճանապարհով հայտարարվեց խորհրդային: Այս թավշյա հեղաշրջման նպատակն էր Կարմիր μանակի ուժերի միջոցով լուծել մուսավաթականների ծրագիրը՝ գրավել ն Ադրμեջանին միացնել հայկական տարածքները (Ղարաμաղը, Զանգեզուրը, Շարուր- Նախիջնանը), դրանով իսկ «լուծել իրենց ազգային խնդիրները»106: Խորհրդային Ռուսաստանն էլ իր հերթին հույսեր էր փայփայում, համաշխարհային հեղափոխության կարգախոսով, ապահովել Հայաստանի վրայով Խ. Ռուսաստանի ն «Կարմիր» Ադրμեջանի ցամաքային կապը իրեն «հեղափոխական հայտարարած քեմալական Թուրքիայի հետ՝ Անտանտի դեմ համատեղ պայքարելու ն համաշխարհային հեղափոխության կրակը ամμողջ Արնելքի մուսուլմանական երկրները տարածելու համար»: Ի կատարումն այդ ծրագրի` Ադրμեջանի խորհրդայնացումից տառացիորեն երկու օր անց՝ ապրիլի 30-ին, ստացվեց Ադրμեջանի խորհրդային հանրապետության արտ. գործ. կոմիսարի պաշտոնակատար Հուսեյնովի վերջնագիրը՝ ուղղված Հայաստանի կառավարությանը: Նրանում ասված էր. «Ադրμեջանի խորհրդային μանվորագյուղացիական կառավարությունը, հանձինս հեղափոխական կոմիտեի, պահանջում է նախ՝ մաքրել ձեր զորքերից Ղարաμաղի ն Զանգեզուրի տարածքը, երկրորդ՝ քաշվել դեպի ձեր սահմանները, երրորդ՝ դադարեցնել ազգամիջյան կոտորածը: Հակառակ դեպքում, Ադրμեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության հեղափոխական կոմիտեն իրեն կհամարի պատերազմական դրության մեջ Հայաստանի Հանրապետության հետ: Վերջնագրի պատասխանի համար տրվում է երեք օր ժամանակ»107: Վերջնագրում Նախիջնանի անունը չի հիշատակված այն պարզ պատճառաμանությամμ, որ սկսած 1919 թ. կեսերից Նախիջնանը չէր ենթարկվում ՀՀ-ին, ուստի ն նրանք Նախիջնանի հարցը գործնականում համարում էին լուծված: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 1-ին, Հուսեյնովի վերջնագրից մի քանի ժամ հետո, ստացվեց նույնաμնույթ մեկ այլ վերջնագիր Կովկասյան ռազմաճակատի ռազմահեղափոխական խորհրդի նախագահ Օրջոնիկիձեի ն անդամներ՝ Կիրովի, Մեխանոշինի ն Լնանդովսկու ստորագրությամμ: Ստորն դարձյալ μերում ենք վերջնագրի տեքստն ամμողջությամμ, որպեսզի ընթերցողը համոզվի, թե ինչ ընդհանուր կապ ու նմանություն կան այդ երկու վերջնագրերի միջն: Հ. Ռ. Սիմոնյան, Թուրք-հայկական հարա երությունների պատմությունից, Երնան, 1991, էջ 400: «Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը, Ե., 1920, էջ 6, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թ. 206:

«Հայաստանի ն մեր μարեկամ դաշնակից Խորհրդային Ադրμեջանի սահմաններում շարունակվում են պատերազմական գործողությունները Հայաստանի ն Ադրμեջանի միջն: Ռուսաստանի μանվորագյուղացիական կառավարությունն իր սրμազան պարտքն է համարում ամμողջ ուժով օգնության հասնել Ադրμեջանի μոլոր աշխատավորների անունից իրեն դիմող Ադրμեջանի μանվորագյուղացիական կառավարությանը, հաստատելու այնտեղ μանվորագյուղացիական իշխանություն: ՌՍՖԽ հանրապետության անունից առաջարկում եմ Հայաստանի կառավարությանը անմիջապես դադարեցնել պատերազմական ամեն գործողությունները Խորհրդային Ադրμեջանում ն դուրս μերել իր զորքերը նրա սահմաններից: Այդ պետք է կատարվի 24 ժամվա ընթացքում այս առաջարկությունն ընդունելուց հետո: Այս առաջարկության չիրականացումը կընդունվի ՌՍՖԽ հանրապետության կողմից իμրն պատճառ պատերազմական գործողությունների, իսկ ամμողջ պատասխանատվությունն այս μանում կընկնի Հայաստանի կառավարության վրա»108: Ինչպես նկատում ենք, երկու դեպքում էլ ձեռագիրը գրեթե նույնն է: Ի դեպ, նշենք, որ ՀՀ ուղղված այս երկու վերջնագրերի ստույգությանը այդ օրերին չէին հավատում մայիսյան ապստամμությանը նախապատրաստվող հայ μոլշնիկները ն դա համարում էին Դաշնակցության հնարած սադրանք109: Խորհրդարանի արտահերթ նիստում իր հաղորդման ընթացքում նախարար Հ. Օհանջանյանը պատգամավորներին տեղյակ պահեց այդ վերջնագրերի ու այլ փաստաթղթերի մասին: Այնուհետն, արտ. գործ. նախարարը տեղեկացնում է, որ Հայաստանի կառավարությունը, հերքելով վերջնագրերում պարունակված մեղադրանքները, զուսպ ն փաստարկված կերպով պատասխանել է դրանց: Մասնավորապես նա իր պատասխանում պարզաμանեց, որ Ադրμեջանի տարածքի վրա հայկական զորքեր չեն եղել ու չկան ն որ, ընդհակառակը, «Մուսավաթական կառավարության զորքերն ու կազմակերպած μանդաները մինչն այժմ շարունակում են մնալ Հայկական Ղարաμաղի շրջանում՝ կոտորելով հայ գյուղացիությանը ն այրելով Շուշի քաղաքի հայկական մասն ու μազմաթիվ գյուղերը»110: Միաժամանակ հեռագրեր են ուղարկվել Լենինին ն Չիչերինին111: Հ. Օհանջանյանը առաջարկում էր վերջնագիր ներկայացնող կողմին դադարեցնել μոլոր ռազմական գործողությունները ն սահմանների վերջնական որոշման ու դրացի հանրպետությունների միջն նորմալ հարաμերություններ հաստատելու համար Հայաստանի կառավարության հետ μանակցություններ սկսել112: Այլ խօսքով, Հայաստանի կառավարությունը այդ վերջնագրերին

«Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը», Ե., 1920, էջ 6-7, «Բանվորի ձայն», 9 մայիսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 138, թ. 75: «Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը», Երնան, 1920 թ. էջ 7: Նույն տեղում: Նույն տեղում, էջ 9:

պատասխանել է խաղաղասիրական առաջարկություններով՝ μոլոր վիճելի հարցերը լուծել փոխադարձ համաձայնութեամμ: Օհանջանյանի զեկուցման կապակցությամμ ելույթներ ունեցան ՀՅԴ խմμակցության անդամներ՝ Ս. Թորոսյանը, Սեպուհը, Ա. Շիրինյանը, Գ. Բալայանը, Ա. Հովհաննիսյանը: Պատգամավոր Ս. Թորոսյանը հայտարարեց, որ «Ադրμեջանի կոմունիստ դառնալը» կեղծիք է ն նրա վերջնագրին մենք պետք է պատասխանենք Ղարաμաղն ու Զանգեզուրը Հայաստանին միացնելով113: Իսկ Սեպուհն իր ելույթում զարգացնում էր այն միտքը, որ Ադրμեջանը խորհրդային է դարձել այն նպատակով, որ «իր զորքերը Հայաստանի վրայով միացնեն Տաճկաստանի «Կարմիր» զորքերին»114: ՀՅԴ խմμակցության անդամները հավանություն են տալիս կառավարության ձեռնարկած քայլերին ու վարած քաղաքականությանը: Էսէռական խմμակցության կողմից հանդես եկան պատգամավորներ Լ. Թումանյանը ն Ա. Խոնդկարյանը: Թումանյանը, պատասխանելով իր գաղափարաքաղաքական ընդդիմախոսներին, չհամաձայնվեց նրանց արտահայտած այն մտքին, թե Բաքվում կատարվածը կեղծիք է: Նա Բաքվի ապրիլի 28-ի դեպքերը որակեց որպես հեղաշրջում115: Այս խմμակցության անդամներ՝ Լ. Թումանյանը, Ա. Խոնդկարյանը, Վ. Մինախորյանը, գոտեպնդվելով Կարմիր μանակի մուտքով ն Ադրμեջանի խորհրդայնացմամμ, գտնում էին, որ այժմ հերթը հասել է Հայաստանի «Մուսավաթին»՝ «Դաշնակցությանը», որպեսզի հեռանա ասպարեզից ն Հայաստանը խորհրդայնանա116: Խորհրդարանական քննարկումների արդյունքում ընդունվեց համապատասխան որոշում: Հովակիմ Բուդաղյանը ՀՅԴ խմμակցության կողմից առաջարկեց հետնյալ μանաձնը. «Լսելով արտ. գործ. նախարարին հայտնածը Ադրμեջանի կառավարության վերջնագրի ն նախարարի պատասխանի մասին՝ խորհրդարանը հավանություն է տալիս տված պատասխանին ն հրահանգում է կառավարությանը ինքնապաշտպանության μոլոր միջոցները ձեռք առնել ապահովելու հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյությունը ն ազատ հայրենիքի անկախությունը»117: Խորհրդարանը 33 ձայնով ընդդեմ 4-ի ընդունեց ՀՅԴ խմμակցության կողմից առաջարկված μանաձնը: Նիստն ավարտվեց գիշերվա ժամը 12-ին: Խ. Ադրμեջանի ն Կարմիր μանակի հրամանատարության վերջնագրերին շուտով հաջորդում են գործնական քայլերը: Ղարաμաղ են շարժվում մեծ քանակությամμ ադրμեջանական ն ռուսական կարմիր զորքեր118: Ադրμեջանի խորհրդայնացումը փաստորեն կանխում է Ղարաμաղը

11:

Նույն տեղում, էջ 10: «Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը», Ե., 1920, էջ

Նույն տեղում, էջ 12: Նույն տեղում, էջ 12: «Հայաստանի պառլամենտի 1920 թ. մայիսի 3-ի արտակարգ նիստը», Երնան, 1920,. էջ 19, «Հառաջ», 8 մայիսի 1920 թ., ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 35: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 446:

Հայաստանին միացնելու հետագա գործընթացը: Մայիս ամսին խորհրդայնանում է Արցախը: Մայիսի վերջերին (26-ին) Դրոն հարկադրված իր զորամասով Արցախից վերադառնում է Զանգեզուր ն ապա հետո՝ Դարալագյազ:

Տ. Արտախորհրդարանական գործունեություն Պատգամավորների գործունեությունը չի սահմանափակվել միայն խորհրդարանի շրջանակներում: Խորհրդարանի հանձնարարությամμ հանրապետության տարμեր շրջաններ են գործուղվել առանձին պատգամավորական հանձնախմμեր, որոնք տեղերում կատարել են ուսումնասիրություններ ու համապատասխան առաջարկություններ ներկայացրել խորհրդարանին ու կառավարությանը: Նման հանձնաժողովներ են գործել Կարսում, Նոր-Բայազետում, Դիլիջանում, Դարալագյազում, Էջմիածնում, Սուրմալուում ն այլն119: Սրանց ուսումնասիրությունների տեսադաշտում էին գտնվում զորքի, տեղական իշխանությունների (ինքնավարությունների), միլիցիայի, պարենավորման, հողային, դատական, ֆինանսական, պետ. գույքերի, խնամատարության, կրթության, սոցիալական այլ խնդիրներ: Օրինակ, 1920 թ. հունվարփետրվարին Կարսում գտնվող խորհրդարանական հանձնախումμը ներկայացրել էր հետնյալ գործնական առաջարկները. ա) Զորքի մասին.- μարելավել զինվորների, պահեստայինների ու նրանց ընտանիքների նյութական պայմանները, վերջ տալ դասալքությանը ն այլն: μ) Վարչակարգի ու միլիցիայի վերաμերյալ.- μարձրացնել պաշտոնավորների մասնագիտական մակարդակը, ինչպես նան պատժել զեղծարարներին: գ) Ինքնավարությունների մասին.- ստեղծել քաղաքային ինքնավարություններ Կաղզվանում ն Սարիղամիշում: Ինքնավարություններին հանձնել քաղաքային միլիցիան, տարրական դպրոցները, հիվանդանոցները ն այլն120: Դիլիջան մեկնած խորհրդարանական հանձնաժողովը 1920 թ. հունվարի 25-ին առաջարկություն էր մտցրել գավառի կենտրոնը դարձնել Իջնանը: Ի կատարում այս առաջարկության` 1920 թ. մարտի 1-ի թիվ 69 նիստում խորհրդարանը (28 կողմ, 2 դեմ ն 1 ձեռնպահ) ընդունում է օրինագիծ Իջնանը գավառային ինքնվարության կենտրոն դարձնելու մասին121: Միաժամանակ, հանձնաժողովը հարց է μարձրացնում՝ խստիվ կերպով արգելելու անասունների, փայտի ն այլ մթերքների արտահանությունը դեպի Ադրμեջան, ինչպես

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 2, թ. 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 2, թթ. 2-3: Նույն տեղում, գ. 52, թ. 36:

նան արգելելու ադրμեջանցի անասնապահներին օգտվելու Հայաստանի արոտավայրերից, գյուղացիությանն ապահովել սերմացուով ն այլն122: Իսկ Նոր Բայազետի գավառ մեկնած խորհրդարանական հանձնաժողովը, տեղում ուսումնասիրելով գործերի վիճակը, հանգում է այն եզրակացության, որ գավառը պետք է μաժանել երկու կամ երեք գավառամասերի ն շուտափույթ կարգավորել հողային խնդիրը123: 1920 թ. μոլշնիկների մայիսյան ապստամության շրջանում Դիլիջան գործուղված պատգամավոր Արշակ Հովհաննիսյանի միջնորդությամμ Դիլիջանի զորամասի հրամանատար է նշանակվում տաղանդավոր զորավար Սեպուհը124: Փաստերը ցույց են տալիս, որ խորհրդարանական հանձնախմμերի ներկայացրած առաջարկությունների մի մասին ընթացք է տրվել, իսկ մյուսին՝ ոչ: Պետք է ասել, որ արտախորհրդարանական հանձնախմμերի ներկայացրած առաջարկություններն ու եզրակացություններն օμյեկտիվ ն սուμյեկտիվ պատճառներով ավելի հաճախ հաշվի չէին առնվում: Կարելի է արձանագրել այնպիսի փաստեր, երμ ժամանակին հաշվի չեն առնվել հանձնախմμերի օգտակար առաջարկություններն ու դիտողությունները, որոնք հետագայում ունեցել են μացասական հետնանքներ: Բերենք մի օրինակ: Հայտնի է, որ ռազմավարական նշանակություն ունեցող Կարսի շրջանում ստեղծվել էր անառողջ մթնոլորտ տեղի զինվորական հրամանատարության ն քաղաքացիական իշխանությունների միջն: Ձմռան ամիսներին Կարսում գործած խորհրդարանական հանձնաժողովի ներկայացրած μարեփոխումների մասին առաջարկությունները հավանաμար, ինչպես հարկն է, չէին հաշվի առնվել ու գործադրվել: Եւ ահա մայիսյան դեպքերի (ապստամμության) շրջանում Կարս գործուղված խորհրդարանական նոր հանձնաժողովը, տեսնելով շրջանի զինվորական հրամանատարներ՝ զորավարներ Հովսեփյանի ու Փիրումյանի ն նահանգապետ Ստ. Ղորղանյանի միջն ստեղծված լարված հարաμերությունները, պահանջել էր փոխել եղած կազմը125: Բայց Մայիսյան ապստամμության ճնշումից հետո, ցավոք, Բյուրո-կառավարությունը փոփոխություն չկատարեց տեղի զինվորական ու քաղաքացիական իշխանությունների կազմում, որն էլ անկասկած իր μացասական դերը խաղաց թուրք-հայկական պատերազմի ընթացքում:

Նույն տեղում գ. 2 թթ. 4-5: Նույն տեղում, Գ. 2, թ. 8: «Ազատ, Անկախ ն Սիացյալ Հայաստանի վերջին օրերը», Երնան, 1993, էջ 23: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 197, թթ. 3-4:

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՄԱՅԻՍՅԱՆ

ÖԳՆԱÄԱՄԻ ÞՐՋԱՆՈՒՄ

1. Մայիսյան ապստամμությունը Խորհրդարանի ն կուսակցությունների գործունեությունը լավ հասկանալու ն ճիշտ գնահատելու համար հարկ կա առանձնահատուկ կերպով անդրադառնալ Մայիսյան ապստամμությանը: Խորհրդահայ պատմագրության մեջ այս հիմնախնդիրը μավականաչափ ուսումնասիրվել է: Սրա շուրջ լույս են տեսել տասնյակ մենագրություններ, փաստա-հուշագրային ժողովածուներ: Սակայն հասկանալի պատճառներով այս հիմնահարցը, ինչպես ն Հայաստանի խորհրդայնացման ողջ պատմությունը, ներկայացված են միակողմանիորեն: Ուստի ստորն մենք փորձ ենք արել կրկին անդրադառնալ այս խնդրին ն այն լուսաμանել հնարավորինս օμեկտիվ ու անկողմնակալ: Կարմիր μանակի մուտքը Անդրկովկաս ն Ադրμեջանի խորհրդայնացումը ոգնորություն առաջ μերեց նան Հայաստանի μոլշնիկների մեջ, որոնք էլ կազմակերպեցին Մայիսյան ապստամμությունը: Այս ամենը սկսվեց մայիսմեկյան ցույցերով ու միտինգներով, որոնք ընթացան պրոμոլշնիկյան կարգախոսներով, «Կեցցեե Խորհրդային Հայաստանը», «Բաքուն ընկավ, հերթը Երնանինն է», «Կորչի’ Դաշնակցությունը», «Կեցցեե Կոմունիստական կուսակցությունը» ն այլն: Հարկ է նշել, որ Մայիսի 1-ը` որպես աշխատավորների համերաշխության տոն, պաշտոնապես նշվել էր նան նախորդ տարում: ՀՅԴ, իրեն համարելով սոցիալիստական կուսակցություն, այն ոչ միայն համարում էր թույլատրելի, այլն իր կառույցներով ինքն էլ էր մասնակցում: Սակայն այլ ընթացք ու μնույթ ստացավ 1920 թվականի մայիսը: Պետք է ասել, որ մայիսմեկյան ցույցերին ու միտինգներին, որոնք ընթացան Երնանում ն հանրապետության մյուս խոշոր քաղաքներում, մեծ չափով տոն տվեց Երնանի արհեստակցական միությունների կենտրոնական խորհուրդը ու մասնավորապես նրա նախագահ «ձախ» դաշնակցական Հայկ Ավալյանը1:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 1, գ. 441, թթ. 1-2:

Խորհրդարանի շենքի առջն կայացած միտինգում μոլշնիկ μանախոսներից ճարտասանեց Ստ. Ալավերդյանը2: Նա կոչ արեց տապալել դաշնակցական կառավարությունը: Մայիսմեկյան ցույցին հանդես եկան այլ կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Մայիսի 3-4-ը Երնանում սկսվեցին խուզարկություններն ու ձերμակալությունները3: Հանրապետության քաղաքներից ու μնակավայրերից անհամեմատ հեղափոխականացած էր Ալեքսանդրապոլը: Այստեղ μոլշնիկների ազդեցությունը համեմատաμար ավելի ուժեղ էր: Քաղաքում անցկացված մայիսմեկյան տոնի ժամանակ μոշնիկները` Ավիս Նուրիջանյանի ստորագրությամμ, ողջույնի երկու հեռագիր են ուղարկում Ադրμեջանի հեղկոմին4: ՌԿ/μ/Կ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն իր մայիսմեկյան կոչում հավաստիացնում էր Բաքվի դռները μախող հաղթական Կարմիր μանակին ու Բաքվի պրոլետարիատին, որ «այսօրվանից մեր կռիվը թուրք μանվորի ու գյուղացու դեմ չէ, այլ դաշնակցական կառավարության5: Ալեքսանդրապոլն էլ դարձավ ապստամμության կենտրոնը: Ապստամμության օջախներ դարձան Կարսը, Սարիղամիշը, Դիլիջանը, Իջնանը, Նոր Բայազետը, Բասարգեչարը, Գորիսը: Զինվորականության մի մասը անցավ μոլշնիկների կողմը: Ալեքսանդրապոլում «Վարդան Զորավար» զրահագնացքի հրամանատար, կապիտան Ս. Մուսայելյանը չկատարեց վերադասի զինվորական հրամանը: Ապստամμության նախապատրաստական փուլում Արմենկոմի հանձնարարությամμ լայն լիազորություններով Ալեքսանդրապոլ են գործուղվում նրա երկու ներկայացուցիչներ՝ Դ. Տեր-Սիմոնյանը ն պատգամավոր Ա. Մելքոնյանը՝ զինված ապաստամμության հարցը տեղում որոշելու համար6: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 7-ին, զրահագնացքում կայանում է μոլշնիկյան գաղտնի խորհրդակցություն, որտեղ հավանություն է տրվում ապստամμության կուրսին ն ստեղծվում է ղեկավար կենտրոն՝ Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե (Հեղկոմ)7: Տեղեկություններ կան, որ Ալեքսանդրապոլի խորհրդակցությանը մասնակցել են նան էսէռների ներկայացուցիչներ, որոնք, սակայն, ապստամμության համար պահը հարմար չգտնելով՝ առաջարկել են ձեռնպահ մնալ ելույթից8: Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեի մեջ մտան Ս. Մուսայելյանը, Ա. Նուրիջանյանը, Ա. Մելքոնյանը, Ա. Գոգունցը, Ա. Տեր-Սա-

Ա. Սռավյան, հոդվածներ ն ճառեր, Ե., 1961, էջ 80: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4020, ց. 1, գ. 16, թթ. 14-15: «Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում 1920-1930» (Հիշողությունների ն դոկումենտների ժողովածու), Ե., 1930, էջ 159-161: «Ռնոլյուցիոն կոչեր ն թռուցիկներ 1902-1921», Ե., 1960, էջ 544: «Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում», էջ 151: Ա. Հ. Սելքոնյան, Սայիսյան ապստամ ության պատմության հարցի շուրջը, Ե., 1965, էջ 121-122, «Հայաստանի Կոմկուսի պատմության ուրվածգեր, Ե., 1967, էջ 292-293: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ . 1022, ց. 2, գ. 134, թ. 17:

հակյանը, Դ. Տեր-Սիմոնյանը, Լ. Ուլիμեկյանը, Պ. Պետրոսյանը ն Գ. Սարգսյանը՝ ընդամենը 9 հոգի9: Հետաքրքական է, որ Հեղկոմի անդամների թվում էր նան խորհրդարանի պատգամավոր, Արմենկոմի անդամ Արտաշես Մելքոնյանը, որը մինչ այդ իրեն անկուսակցական էր հայտարարում: Նա, մինչ մայիսյան դեպքերի սկսվելը, խորհրդարանից արձակուրդ էր վերցրել ն այդ ընթացքում, որպես ՌԿ/μ/Կ Արմենկոմի անդամ, եղել էր Բաքվում10: Խորհրդակցությունում որոշվել էր ապստամμությունը սկսել մայիսի 10ին: Նախօրյակին՝ մայիսի 9-ին, զրահագնացքում նստած Հեղկոմը վերջնագիր է ուղարկում կայազորի պետին ն քաղաքային վարչությանը` քաղաքը հանձնելու պահանջով11: Մայիսի 10-ին փաստորեն առանց մի գնդակ արձակելու՝ քաղաքն անձնատուր եղավ: Ապստամμները Ալեքսանդրապոլը իրենց ձեռքը վերցնելուց երկու օր անց՝ մայիսի 12-ին ՌԿ/μ/Կ տեղի կոմիտեն կոչ հրապարակեց՝ ամμողջ Հայաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատելու վերաμերյալ: Անգամ որոշվեց Ալեքսանդրապոլի գրավման օրը՝ մայիսի 10-ը, այսուհետն համարել Հայաստանի խորհրդայնացման պատմահիշարժան օր12: Այդ նույն ժամանակ ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտեն մի թռուցիկ տարածեց՝ պահանջելով չծառայել μոլշնիկներին13: Նոր իշխանությունը զրահագնացքից դուրս չէր գալիս ն μոլոր կարգադրությունները արվում էին այնտեղից14: Քաղաքային իշխանությունների անգործությունը ն պարենամթերքի μացակայությունը իրենց զգացնել տվեցին: Քաղաքը կանգնեց սովի ն անիշխանության առաջ15: Մայիսի 12-ին դաշնակցականների կողմից ծանր վիրավորվեց ն զինվորական հիվանդանոցում մահացավ կայազորի պետ զորավար Խաչատրյանը: Մայիսի 14-ին արնմտահայ աշխարհազորայիններից կազմված Սեպուհի զորախումμը (600-700 հոգի) առանց լուրջ միջադեպի գրավեց քաղաքը ն դրանով հնազանդեցվեց ապստամμության գլխավոր օջախը: Բոլշնիկների խնդրանքով մայիսի 14-ին սպասվում էր 1500 թաթարների ժամանումը Ալեքսանդրապոլ՝ ապստամμներին օգնելու համար: Սակայն ճանապարհին Ամասիայի թաթարները, իմանալով μոլշնիկների պարտության մասին, ցրվում են: Ապստամμության ձախողումը Ալեքսանդրապոլում մեծապես կանխորոշեց դրանց անհաջողությունը հանրապետության մյուս քաղաքներում ու μնակավայրերում: Ապստամμության փորձեր արվեցին Կարսում ն Սարիղամիշում: Ապստամμները Սարիղամիշում կապերի մեջ մտան թուրքերի հետ, որպեսզի վեր9

Նույն տեղում, ց. 3, գ. 257, թ. 2: «Հառաջ», 14 մայիսի 1920 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 134, թ. 17: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 1, գ. 444, թ. 1: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 134, թ. 18: Նույն տեղում: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4015, ց. 1, գ. 7, թ. 5:

ջիններս իրենց տան հացամթերք` երկաթուղային շպալների դիմաց՝ ԷրզրումԱլաշկերտ ուղղությամμ երկաթուղի կառուցելու ն Շարուր ու Զանգեզուր զորք փոխադրելու նպատակով16: Ընդամենը մեկ օր տնեց Կարսի ելույթը (մայիսի 12-ին), որի ղեկավարներից 14 հոգի μեռնատար մեքենայով փորձեցին անցնել Ալեքսանդրապոլ, սակայն ճանապարհին՝ Արգինա գյուղի մոտ (Բաշկադքլար), ընդհարվեցին միլիցիայի հետ: Ընդհարման հետնանքով ապստամμներից 9-ը սպանվում են, այդ թվում` ապստամμության ղեկավար Ղ. Ղուկասյանը, իսկ մնացած 5-ը՝ ձերμակալվում: Հայտնի է, որ Կարսի ապստամμներին օգնել են մոլոկանները ն տեղացի թաթարները: Համանման վախճան ունեցան ապստամμ մյուս շրջանները: Պետք է ասել, որ ապստամμությունը ի սկզμանե դատապարտված էր անհաջողության: Բանն այն է, որ Խորհրդային Ռուսաստանը ն անձամμ Վ. Ի. Լենինը այս շրջանում դեռնս չէին ծրագրել Հայաստանի խորհրդայնացումը, ուստի ն հրահանգ չկար Ադրμեջանից՝ Բաքվից, Կարմիր μանակին Հայաստանի աշխատավորներին «օգնության» հասնելու մասին: Իսկ մյուս կողմից էլ μուն Հայաստանում ապստամμությունը լավ չէր նախապատրաստվել տեղի μոլշնիկների կողմից: «Բոլոր վավերագրերն ու փաստական տվյալները,- խոստովանում է Ա. Կարինյանը,- վճռական կերպով հաստատում են, որ ապստամμությունն իրականում անկազմակերպ հեղափոխական տարերքի μռնկում էր»17: Հարկ է նշել, որ μոլշնիկները, ձեռնարկելով ապստամμություն, փորձ արեցին ոտքի հանել նան գյուղացիությանը: Եվ այդ նպատակին հասնելու համար օգտագործում էին արնելահայերի ն արնմտահայ գաղթականության մեջ առկա անսքող սառնությունը: Այսպես, օրինակ, Շիրակի նահանգապետ Կ. Սասունին իր հուշերում վկայում է, որ 1920 թ. մայիսյան ապստամμության օրերին μոլշնիկները «դասակարգային» կռվի պիտակով հրահրում էին տեղացի գյուղացիներին կռվի դուրս գալ արնմտահայ գաղթականության դեմ18: Բանն այն էր, որ μոլշնիկները մեծ հակակրանք էին տածում արնմտահայության նկատմամμ այն պատճառով, որ վերջիններս μոլորովին անհաղորդ էին սոցիալիստական գաղափարներին, ավելի համախումμ էին ն չէին ենթարկվում նրանց սադրանքներին: Եվ պատահական չէր, որ մի քանի օր անց հենց արնմտահայ զինյալ աշխարհազորայինները Սեպուհի հրամանատարությամμ դարձան այն միջուկը, որը ճնշեց μոլշնիկների մայիսյան ապստամμությունը:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 94: Ա. Բ. Կարինյան, Դաշնակցությունը ն իր զինակիցները, Ե., 1932, էջ 82: «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 95, Կ. Սասունի, Սայիսյան խռովությունները...» էջ 160:

2. Խորհրդարանի միջոցառումները 1920 թ. Մայիսյան իրադարձությունների կապակցությամμ: Բյուրո-կառավարության ստեղծումը Բոլշնիկների մայիսմեկյան ելույթների պատճառով Խատիսյանի կաμինետը կանգնեց ճգնաժամի առաջ ն երերաց: Կառավարությունն սկզμում շփոթության մեջ էր: Բոլշնիկների ըմμոստությունը հնազանդեցնելու համար անհրաժեշտ համարվեց ստեղծել ուժեղ ձեռք: Մայիսի 5-ին ցերեկվա ժամը 11.30-ին հրավիրվեց խորհրդարանի արտակարգ (88-րդ) նիստ: Այն վարում էր նախագահի պաշտոնակատար Ավ. Սահակյանը: Օրակարգ դրվեց իշխանության կենտրոնացման ու կուսակցականացման հարցը: Վարչապետը հայտարարություն արեց կառավարության հրաժարականի մասին: Ընդունվեց Խատիսյանի կաμինետի հրաժարականը: Տալով վարչապետ Ալ. Խատիսյանի գործունեության գնահատականը` ընդհանուր առմամμ այն պետք է μնութագրել որպես դրական ու արդյունավետ: ՀՀ գոյության ընթացքում, չորս վարչապետերի կառավարման ժամանակշրջաններից, հանրապետությունը քիչ թե շատ կայուն ու տանելի պայմաններ ունեցավ, թերնս, միայն նրա օրոք: Ահա թե ինչպես է μնութագրել Ալ. Խատիսյանին արնմտահայ գործիչ Կ. Սասունին, որին կարծում ենք, չի կարելի մեղադրել կողմնակալության մեջ. «Երկու տարվան աշխատանքին ընթացքին Խատիսյան ի հայտ μերավ պետական մարդու մեծ հատկություններ, որոնք ընդհանուր առմամμ օգտակար եղան: Մեր հասարակական μոլոր խավերուն ուշադրությունը կենտրոնացավ այդ մարդուն վրա, որ ուներ աշխատելու անսպառ եռանդ, ճկունություն, քաղաքական անցքերու ըմμռնողականություն ն μավական հաջող վարվելակերպ»19: Մինչ խորհրդարանի այդօրվա նիստի հրավիրումը նախորդ օրը՝ մայիսի 4-ին, ՀՅԴ Բյուրոն, ինչպես նան ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության ղեկավարները, արդեն ճշտել էին իրենց անելիքը20: Ստեղծված արտակարգ ծանր պայմաններում երկրում պետք էր հաստատել կուսակցական դիկտատուրա: Այդպես էլ արվեց: Ինչ վերաμերում է ընդդիմադիր կուսակցությունների վերաμերմունքին նոր կառավարության ձնավորման խնդրում, ապա մեզ հայտնի որոշ տվյալների համաձայն, հայ ժողովրդականները ն սոցիալ-դեմոկրատները կողմնակից են եղել կոալիցիոն կառավարության ստեղծմանը, իսկ էսէռները, μոլշնիկներին գրեթե համահունչ, միակ ելքը տեսնում էին Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատման մեջ21: Ստեղծված իրադրության մեջ, կար19

Կ. Սասունի, Սայիսյան խռովությունները..., էջ 10-11:

Ալ. Խատիսյանն իր հուշերում հայտնում է, որ կառավարության հրաժարականի հարցը որոշվել էր առանց իր գիտության ու մասնակցության (Տես` Ալ. Խատիսյան, նշվ. աշխ., էջ 215-216:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 134, թ. 15:

ծում ենք, որ Դաշնակցությունը ն նրա խմμակցությունը ամեննին էլ չէին մտորում կոալիցիոն կառավարության մասին, ընդհակառակը, նրա արմատական հոսանքը` Ռուμենի գլխավորությամμ, ձգտում էր էլ ավելի ուժեղացնել կուսակցության մենիշխանությունը: Չնայած խորհրդարանի ՀՅԴ խմμակցության մի որոշ մասը դիմադրեց, սակայն հաղթանակ տարավ Բյուրոյի անդամ Ռ. Տեր-Մինասյանի տեսակետը՝ կուսակցական-հեղափոխական կառավարություն ստեղծելու վերաμերյալ: Ռուμենը ն մյուս μյուրոյականները նման վճռական քայլի դիմեցին՝ հենվելով ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովի որոշումներից մեկում արտահայտված այն մտքին, որ «ներկայումս Հայաստանը ապրում է գերազանցորեն հեղափոխական ժամանակաշրջան, ն այդ պատճառով կառավարությունը չպետք է կաշկանդվի «օրինական» այն էլ ռուսական օրինագրքերով, առաջադրված ծրագիրը իրագործելու խնդրում, այլ հարկը պահանջած ժամանակ պետք է դիմի μացահայտ հեղափոխական միջոցների»22: Եվ կուսակցությունը՝ Բյուրոն, մայիսյան այդ ճգնաժամային շրջանը որակեց որպես հեղափոխական ժամանակաշրջան: Հիրավի, հանրապետությունում ստեղծված օրհասական կացությունը, Կարմիր μանակի մոտենալը Հայաստանի սահմաններին, μոլշնիկների ն մահմեդականների ապստամμական ելույթները, Ադրμեջանի վերջնագիրը, Դրոյի գլխավորած հայկական զորախմμի նահանջը Արցախից ու Զանգեզուրից ն այլն հարկադրեցին խորհրդարանին ն նրա ՀՅԴ խմμակցության մեծամասնությանը համաձայնվելու այն μանին, որ ՀՅԴ Բյուրոն իր ամμողջ կազմով անցնի իշխանության գլուխ՝ ստանձնի կառավարությունը: ՀՅԴ խմμակցության անունից պատգամավոր Լ. Թադնոսյանը վարչապետի թեկնածու է առաջադրում Բյուրոյի անդամ, պատգամավոր Համազասպ Օհանջանյանին: Նրա թեկնածությունը դրվում է քվեարկության ն անցնում է (կողմ՝ 32, դեմ՝ 5 ն ձեռնպահ`1)23: Այդպիսով, Հ. Օհանջանյանը ընտրվում է վարչապետ: Նա շնորհակալություն է հայտնում խորհրդարանին ն խնդրում ժամանակ տալ իրեն կազմելու կաμինետը: Նիստը ընդմիջվում է 15 րոպեով: Այն վերսկսվում է ժամը 12:00-ին: Վարչապետ Հ. Օհանջանյանը հայտարարում է նոր կաμինետի կազմը, որի մեջ է ընդգրկվում ՀՅԴ Բյուրոն ամμողջությամμ: Բյուրո-կառավարության կազմում էին`՝ Հ. Օհանջանյան (վարչապետ ն արտ. գործ. նախարար), Ռ. Տեր-Մինասյան (ն.գ. ն զինվորական), Ա. Գյուլխանդանյան (ֆինանս. ն արդարադատ.), Ս. Վրացյան (գյուղատնտ. ն աշխատանքի), Ս. Արարատյան (խնամատ. ն վերաշինութ.), Ա. Ջամալյան (հաղորդակց.) ն Գ. Ղազարյան (հանր. կրթութ. ն մշակույթի): Նախարարի օգնականներ նշանավկեցին Ա. Չիլինգարյանը ն Ա. Բաμալյանը24:

«Քաղվածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ ընդհ. ժողովի որոշումներից», Երնան, 1920, էջ 9: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 57: Նույն տեղում, գ. 52, թ. 57, գ. 57, թ. 22:

Այնուհետն պատգամավոր Լ. Թադնոսյանը զեկուցեց խորհրդարանին մեկ ամսով արձակուրդ տալու մասին: 27 կողմ, 5 դեմ ն 1 ձեռնպահությամμ ընդունվում է համապատասխան օրենք՝ μաղկացած երեք հոդվածից. 1. խորհրդարանի աշխատանքները դադարեցնել մեկ ամսով. 2. դադարի ժամանակ խորհրդարանի μոլոր իրավունքները հանձնել կառավարությանը ն 3. հանձնարարել խորհրդարանի նախագահությանը ն կառավարությանը արտակարգ կարնորության դեպքում հրավիրել խորհրդարանի նիստ25: Դրանից հետո՝ ժամը 12.10 րոպեին, ավարտվում է խորհրդարանի նիստը: Խորհրդարանի արձակուրդի հայտարարումից հետո ՀՅԴ խմμակցության անդամների մեծամասնությունը արտակարգ լիազորություններով գործուղվեց գավառները` ժողովրդի ն զորքի շրջանում μացատրական, կազմակերպական աշխատանք տանելու համար: Այսպես՝ պատգամավոր Ն. Աղμալյանը գործուղվեց Կարս, Հ. Բուդաղյանը ն Գ. Վարշամյանը՝ Ալեքսանդրապոլ, Ս. Վրացյանը՝ Էջմիածին, Ա. Հովհաննիսյանը՝ Դիլիջան, Ա. Աμեղյանը՝ Իգդիր, Ա. Ջամալյանը՝ Աշտարակ, Վ. Նավասարդյանը` Ղամառլու (Արտաշատ) ն այլն26: Համապատասխան օրենքով μացվեց 3 մլն ռուμլի վարկ՝ գավառներում աշխատող պատգամավորների օրապահիկի ու ճանապարհածախսի համար27: Այդպիսով, հիմնականում մայիսյան իրադրության շարժառիթով դադարեցվեցին խորհրդարանի աշխատանքները ն ամμողջ իշխանությունը՝ գործադիր, օրենդիր ու նույնիսկ դատականը կենտրոնացվեց Հ. Օհանջանյանի գլխավորած ՀՅԴ Բյուրո-կառավարության ձեռքում: Որքան էլ այս վճիռը հակառակ էր ՀՅԴ 9-րդ Ընդհ. ժողովի որոշումներին, իշխանության μոլոր լծակների նման կենտրոնացումը ն կուսակցականացումը, ինչպես արդեն ասվեց, ուներ իր պատճառաμանությունն ու հիմնավորումը: Մայիսյան ճգնաժամի օրերին, երμ ՀՀ համար ստեղծվել էր քաղաքական չափազանց ծանր իրավիճակ (ներսից μոլշնիկների ու մահմեդականների իրար զուգորդող ու լրացնող խռովությունները, իսկ դրսից Ադրμեջանի, Կարմիր μանակի ն քեմալական թուրքերի հարձակման մահացու վտանգը), ղեկավար կուսակցության մեծամասնությունը գտավ, որ խորհրդարանական աշխատանքները պետք է դադարեցվեն ն պատգամավորները անմիջապես աշխատանքներ պետք է կատարեն շրջաններում: Այդ իսկ պատճառով էլ խորհրդարանը ուղարկվեց արձակուրդ: Հարկ է նշել, որ խորհրդարանն արձակուրդ ուղարկվելով հանդերձ, նրա նախագահությունը շարունակում էր գործել՝ աջակից լինելով կառավարությանը: Հանրագումարի μերելով Հայաստանի երկրորդ խորհրդարանի օրենսդրական աշխատանքի արդյունքները` հայտնենք, որ 1919 թ. երկրորդ կեսին՝ օգոստոսի 1-ից մինչն դեկտեմμերի 31-ը, հրավիրվել է 56 նիստ ն այդ ընթաց25

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 52, թ. 57, գ. 58, թ. 18: «Հառաջ», 15 մայիսի 1920 թ., «Նորք», 1998, թիվ 2, էջ 97: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 580, թ. 25:

քում հաստատվել են ընդամենը 117 օրենք ու մի քանի որոշում, իսկ սկսած 1920 թ. հունվարի 2-ից մինչն մայիսի 5-ը՝ 32 նիստ ն այդ ընթացքում ընդունվել 85 օրենք, երկու տարեշրջանները միասին՝ ավելի քան 200 օրենք28: Բյուրո-կառավարությունը, իր ձեռքում կենտրոնացնելով իշխանության μոլոր լծակները, անմիջապես անցավ վճռական գործողությունների: Նորակազմ կառավարության առաջին քայլը եղավ այն, որ նույն օրը` մայիսի 5-ին, որոշում կայացվեց անհապաղ աշխատանքից հեռացնել կապի համակարգում աշխատող μոլշնիկ պաշտոնատար անձանց, ինչպես նան մեծացնել դաշնակցականների թիվը μանակում29: Խորհրդարանը արձակուրդ ուղարկելու հաջորդ օրը՝ մայիսի 6-ին, նախարարների խորհուրդը որոշեց. «Բոլշնիկների դեմ ձեռք առնել կտրուկ միջոցներ: Հանձնարարել Ն. Գ. նախարարությանը ձերμակալելու μոլշնիկներին Հայաստանի ամμողջ տարածքի վրա»30: Նույն օրը կառավարությունը ընդունեց ժամանակավոր օրենք «Արտակարգ դատարանի մասին31: Այս ժամանակավոր օրենքը սահմանում էր. ա) Հայաստանում հաստատել արտակարգ դատարաններ ն հանձնարարել արդարադատության նախարարին 24 ժամվա ընթացքում ներկայացնել օրինագիծ: μ) Մտցնել մահապատիժ. պետական դավաճանության ն չարամիտ սպեկուլյացիայի համար՝ արտակարգ դատարանի միջոցով: գ) Արտակարգ դատարանի վճիռները հաստատում է զինվորական նախարարը32: Արտակարգ դատարաններ հիմնվեցին՝ Երնանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Նոր Բայազետում, Դիլիջանում33: Սրանց հիմնումը, ինչպես արդեն ասվեց, կապված էր մայիսյան ապստամμությամμ առաջացած արտակարգ իրավիճակի հետ ն նպատակ ուներ հնարավորին չափ արագ ու օպերատիվ կերպով կանխել հնարավոր ամեն մի հակակառավարական ու հակաօրինական գործունեություն: Մայիսի 8-ին նախարարների խորհուրդը, խորհրդարանի կողմից իրեն տված օրենսդրական լիազորությունների հիման վրա, հրապարակեց մեկ այլ օրենք «Պետական ծառայողների սաμոտաժի ն μանվորների գործադուլի արգելման մասին»: Այս կապակցությամμ, անշուշտ, սխալվում է իրավաμան Ռ.

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 20, թթ. 1-22, գ. 52, ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թթ. 70-160, «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1919 թ.», էջ 1-93 ն «ՀՀ օրենքների հավաքածու 1920 թ.», էջ 172 (Հաշվումները կատարված են մեր կողմից): ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 125 ա, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 2: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 118, թ. 80, 92, «Հառաջ», 18 մայիսի 1920 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 118, թ. 80: Կ. Սասունի, Սայիսյան խռովությունները..., էջ 180:

Ավագյանը, երμ սույն օրենքի ընդունումը վերագրում է խորհրդարանին34: Ապստամμության դեմն առնելու նպատակով կառավարությունը սահմանեց հետնյալ ծայրահեղ կարգը, որն հակոտնյա էր ընդհրապես աշխատանքային ու μանվորական օրենսդրության ոգուն: Ժամանակավոր այս օրենքը կազմված էր չորս հոդվածից. 1. Պետական հիմնարկությունների ծառայողների սաμոտաժը ն μանվորների գործադուլը համարվում են պետական հանցանք, ն դրանց հեղինակները պատժվում են իμրն պետական հանցագործներ՝ համաձայն քրեական պատժագրի սահմանած օրենքների: 2. Պետական ծառայողների ն μանվորների աշխատանքի ընդունումը ն արձակումը մտնում է μացառապես համապատասխան նախարարության իրավասության մեջ: 3. Սույն օրենքը իր ուժը կորցնում է Հայաստանի խորհրդարանի աշխատանքների վերսկսման օրից: 4. Սույն օրենքը ուժի մեջ է մտնում հրապարակվելու օրից35: Իսկ նախարարների խորհրդի մայիսի 11-ին ընդունած որոշմամμ՝ օրենքը տարածվեց նան «հասարակական ն մասնավոր հիմնարկությունների ն ձեռնարկությունների ծառայողների ու μանվորների վրա»36: Մայիսի 9-ին նախարարների խորհուրդը որոշեց. «Չեզոք գոտում նշանակել ոստիկանապետ` նախօրոք այդ մասին տեղեկացնելով վրաց կառավարութանը»37: Ահա կառավարության միջոցառումների այն ոչ լրիվ ցանկը, որի գործադրմամμ պետք է հնազանդեցվեին μոլշնիկյան ելույթները ն երկրում վերականգնվեին կարգը ն հանգստությունը: Անդրադառնալով այդ օրենքների պրակտիկ գործադրմանը` պետք է ասել, որ Բյուրո-կառավարությունը հանդես μերեց վճռականություն ն ինչ-որ տեղ` նան դաժանություն: Տեղեկացնենք, որ մայիսյան ապստամμության կապակցությամμ Արտակարգ դատարանները մահապատժի վճիռ են կայացրել ինը ակտիվ կազմակերպիչների նկատմամμ: Առանց դատի հաշվեհարդար է կատարվել միայն երկու հոգու՝ ուսուցիչ Հ. Սարուխանյանի ն պատգամավոր Ա. Մելքոնյանի հանդեպ38: Վերջնիս մասին ասենք հետնյալը: ՌԿ/μ/Կ Հայաստանի կոմիտեի (Արմենկոմի) անդամ, պատգամավոր Ա. Մելքոնյանը ապստամμության ժամանակ գործում էր Ալեքսանդրապոլում ն համարվում էր Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեի անդամ: Բայց երμ նա տեսնում է, որ ելույթը պարտության եզրին է, մայիսի 13-ին μոլշնիկ ղեկավարների մի խմμի հետ, վերցնելով 18 մլն ռուμլի (որից 5 մլն-ը պատկանում էր քաղա37

Ռ. Ավագյան, Հանցավորությունը Հայաստանի առաջին Հանրապետությունում (1918-1920), Երնան, 1995, էջ 66: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 202, ց. 1, գ. 333, թ. 128: Ռ. Ավագյան, նշվ. աշխ., էջ 66: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 125 ա, թ. 4: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 581, թթ. 72 ն 79, Կ. Սասունի, նշվ. աշխ., էջ 185-186:

քային μանկին), փախչում է39: Սակայն ճանապարհին Ա. Մելքոնյանը ձերμակալվում է Սեպուհի զինվորների կողմից ն Երնան փոխադրվելիս՝ մայիսի 20ին փաստորեն առանց դատարանի վճռի գնդակահարվում40: Մեկ այլ փաստաթղթից տեղեկանում ենք, որ նա, փախչելով Ալեքսանդրապոլից, թաքնվել է իր հայրենի Աշտարակի շրջանում, որտեղից μռնվել ն ուղարկվել է Էջմիածնի μանտը, այնտեղից էլ Երնան հասցնելու ճանապարհին՝ գնդակահարվել է պահակախմμի կողմից41: Կառավարությունը, մասնավորապես, անձեռնմխելի համարվող պատգամավորի ձերμակալման (ն առանց դատարանի վճռի գնդակահարման) քայլը հիմնավորում էր նրանով, որ մայիսի 5-ի օրենքով նա իր վրա էր վերցրել խորհրդարանի μոլոր լիազորությունները: Այդ հիման վրա էլ կառավարությունը չեղյալ էր համարել պատգամավոր Ա. Մելքոնյանի անձեռնմխելիության իրավունքը ու միջոցներ ձեռք առել նրան ձերμակալելու համար: Իհարկե, կարելի է վիճարկել նման փաստարկների ու հիմնավորումների շուրջ: Ինչ էլ որ լինի, իշխանությունների կատարած գործողություններում, անշուշտ, կան հակաիրավական պահեր, մանավանդ որ, անկախ մեղադրյալի հանցավորության վտանգավորության աստիճանից, գործը փակվել (կարճվել) է պատգամավորի սպանությամμ՝ առանց դատարանի վճռի: Բայց պետք է ասել, որ հետագայում μոլշնիկները նս «պարտքի տակ չմնացին»: Շատ չանցած՝ 1920 թ. օգոստոսի 2-ին, Զանգեզուրում («Չեկայի» հրամանով) նրանք ավելի դաժանորեն (անմարդկային խոշտանգումներով) հաշվեհարդար տեսան խորհրդարանի անդամներ՝ Վահան Խորենու ն Արշակ Շիրինյանի նկատմամμ42: Արտակարգ դատարանները պահպանվեցին մինչն 1920 թ. նոյեմμերի 27-ը ն վերացվեցին Ս. Վրացյանի «ձախ» կոալիցիոն կառավարության որոշմամμ: Հարկ է նկատել, որ Արտակարգ դատարանները արտակարգ իրավիճակի թելադրանքով հիմնված մարմիններ էին, որոնք ենթարկվում էին կառավարությանը: Հասկանալի է, որ դրանք անկախ չէին: Դա երնում է նրանից, որ մահապատժի վերաμերյալ Արտակարգ դատարանի վճիռները հաստատում էր զինվորական նախարարը43: Մայիսյան ապստամμության պարտությունից հետո Հայաստանի μոլշնիկները անցան խոր ընդհատակ: Նրանց մի մասը փախավ Խ. Ադրμեջան: 1920 թ. հունիսին ՌԿ/μ/Կ Կենտկոմի Կովկասյան μյուրոյի որոշումով ն նույն կուսակցության Կենտկոմի կազմμյուրոյի հաստատումով ստեղծվեց

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 94: «Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում», էջ 154 ն 198, «Ժողովուրդ», 18 մայիսի 1920 թ.: «Հոկտեմ երյան սոցիալիստական մեծ ռնոլյուցիան ...», էջ 322-323: Գ. Վարդանյան, Լեռնահայաստանի հերոսամարտը, Պուքրեշ, 1923, էջ 49-50: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 133, թ. 73:

Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցություն՝ մարզային կազմակերպության իրավունքներով44: ՀՅԴ Բյուրոն իշխանությունը ստանձնել էր մեկ ամիս ժամանակով: Խորհրդարանի արձակուրդի ժամկետը լրանալու օրը՝ 1920 թ. հունիսի 5-ին, գումարվեց խորհրդարանի արտահերթ նիստ45: Վարչապետ Հ. Օհանջանյանը հանգամանորեն զեկուցեց կառավարության նախորդ մեկամսյա գործունեության արդյունքների, ներքին կացության ն արտաքին փոխհարաμերությունների մասին: Վարչապետը մասնավորապես գովեստով խոսեց շրջանները մեկնած պատգամավորների կատարած աշխատանքի մասին: Նա ասաց, որ մայիսյան խռովության հնազանդեցման գործում «Մենք շատ μանում պարտական ենք խորհրդարանի անդամների եռանդուն գործունեության46: Այնուհետն վարչապետը հայտարարեց, որ կառավարությունը հաստատել է 1.4 մլրդ ռուμլու ելքի վարկ, որը ծածկելու համար որոշված է կնքել 20 մլն դոլարի «Հայաստանի անկախության փոխառություն»47: Հենց այս փոխառության կնքման առաքելությամμ էլ արտասահման գործուղվեց նախկին վարչապետ Ալ. Խատիսյանը: Վարչապետի ելույթից հետո ամμիոն μարձրացավ պատգամավոր Ն. Աղμալյանը, որն արտասանեց գեղեցիկ ն հիմնավորված ճառ: Նա հայ μոլշնիկներին μնութագրեց որպես «մեր կրծքների վրա սնուցված օձեր»48: Ապա խոսեց պատգամավոր Ա. Մաքսապետյանը, որը պահանջում էր անմիջապես իրագործել պետական հիմնարկությունների հայացումը ն ազգայնացումը: Իսկ էսէռ պատգամավորները, լուռ նստած, լսում էին իրենց հասցեին արված μոլոր մեղադրանքները: Չնայած մայիսի 5-ի նիստում, վարչապետ ընտրվելու ժամանակ, Հ. Օհանջանյանը խոստացել էր, որ երμ μոլշնիկյան խռովությունը հնազանդեցվի ն Հայաստանի վիճակը քիչ թե շատ կայունանա, Բյուրոն կհեռանա կառավարությունից ն կրկին կսահմանազատվեն Բյուրոյի ն կառավարության իրավասության շրջանակները, μայց այդ μանը տեղի չունեցավ: Այստեղ Բյուրոկառավարությունը փաստարկեց, որ «դեռ անելիք կա ներքին ճակատի վրա»49: Ներքին ճակատ ասելով` կառավարությունը նկատի ուներ մահմեդականների ապստամμական ելույթները Զանգիμասարում, Կողμում, Շարուրում ն այլուր: Օրակարգը սպառելուց հետո առաջարկվեց երկարաձգել խորհրդարանի արձակուրդը: Կառավարության անդամներից Ս. Վրացյանը, որը հանդիսանում էր պետական տեսակետի ակտիվ ջատագովներից մեկը, դեմ արտա77

«Հայաստանի Կոմկուսի պատմության ուրվագծեր», էջ 298: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 142: «Ժողովուրդ», 10 հունիսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 176, թթ. 3-4, «Սշակ», 8 հունիսի 1920 թ.: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 396: «Ազդակ-Շա աթօրյակ», 23 սեպեմ երի 1973 թ. (թիվ 41):

հայտվեց Բյուրոյի մեկ ամսից ավել իշխանության գլուխ մնալուն ու նույնիսկ հրաժարականի փորձ արեց, μայց վերջը Ռ. Տեր-Մինասյանի ն Հ. Օհանջանյանի պնդմամμ ընկրկեց50: Արդյունքում՝ խորհրդարանը կրկին նոր օրենք ընդունեց իր աշխատանքները մինչն օգոստոսի մեկը (շուրջ երկու ամիս) դադարեցնելու մասին51: Օրենքով սահմանվեց, որ ա) դադարի միջոցին ընթացիկ օրինագծեր հաստատելու ն մերժելու իրավունքը փոխանցվում է կառավարությանը μ) խորհրդարանի նախագահությանը իրավունք է տրվում արտակարգ կարնորության դեպքում ն կամ կառավարության ցանկությամμ հրավիրել խորհրդարանի նիստ52: Այդ նշանակում է, որ նշված ժամանակամիջոցում կառավարությունը դարձյալ օժտվում է խորհրդարանի օրենսդրական գործառնություններով (իրավասություններով): Գտնում ենք, որ խորհրդարանին պարտադրված այս երկրորդ հարկադիր արձակուրդը արդարացված (տեղին) չէր: Եթե խորհրդարանի առաջին՝ մայիսյան արձակուրդը պատճառաμանվում ու հիմնավորվում էր մայիսյան ապստամμության հետնանքով հանրապետությունում ստեղծված քաղաքական ճգնաժամային վիճակով, պետական կառավարման խիստ կենտրոնացման անհրաժեշտությամμ, ապա հունիսին ընդունված երկամսյա արձակուրդը (երμ ապստամμությունն արդեն ճնշվել էր) խիստ վիճարկելի էր, եթե չասենք սխալ ու նահանջ էր ժողովրդավարական սկզμունքներից: Ավելին, հետագայում՝ օգոստոսի 2-ին, խորհրդարանի փոխնախագահ Ավ. Սահակյանի ստորագրությամμ նոր օրենք է ընդունվում խորհրդարանի աշխատանքները շուրջ երեք ամսով՝ մինչն հոկտեմμերի 31-ը, դադարեցնելու մասին53: Եվ ընթացիկ օրինագծերի հաստատման կամ մերժման իրավունքը կրկին փոխանցվում է կառավարությանը: Սա նշանակում է, որ 1920 թ. մայիսի 5-ից մինչն հոկտեմμերի 31-ը (շուրջ 6 ամիս), հարկադիր արձակուրդների պատճառով, խորհրդարան չի հրավիրվել: Իրավ է, որ այդ շուրջ 6 ամիսների ժամանակաշրջանում հաստատվել էր Բյուրո-կառավարության մենիշխանություն, ուր կուսակցությունն ու կառավարությունը նույնանում էին, իսկ խորհրդարանը գտնվում էր արձակված վիճակում: Ուսումնասիրությունը մեզ μերում է այն հետնության, որ Բյուրո-կառավարությունը փաստորեն իրենից ներկայացնում էր երկրի գերագույն իշխանությունը, ուստի ն նա պատասխանատու ու հաշվետու չի եղել մեկ այլ մարմնի, այդ թվում նան անգործության մատնված խորհրդարանի առաջ: Այստեղից էլ՝ հնարավոր սխալներն ու μացթողումները: Ս. Վրացյանը վկայում էր, որ Օհանջանյանի կաμինետը «... ավելի շուտ հեղափոխական կոմիտե էր, քան սովորական կառավարություն»54:

Նույն տեղում: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 21: Նույն տեղում, գ. 20, թ. 56: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 52, ֆ. 202, ց. 1, գ. 106, թ. 13: Ս. Վրացյան, Հուշեր մոտիկ անցյալից («Հայրենիք», 1923, թիվ 1, նոյեմ եր , էջ 63):

Այս առնչությամμ, կարծում ենք, միանգամայն տեղին ու արդարացի էր 1921 թ. ապրիլին ՀՅԴ Բուքրեշի (Բուխարեստի) խորհրդաժողովում Բյուրոյի գործունեությանը տրված այն քննադատական գնահատականը, որ նա «1920 թ. ապրիլից ի վեր կանգնած չի եղել պատմական ծանր վայրկյանի μարձրության վրա», «չի աշխատել ստեղծել կուսակցական ուժեղ կազմակերպություն», այլ «մտած է եղել կառավարության մեջ, լքելով կազմակերպության շարքերը» ու մայիսյան դեպքերի կանխումից անմիջապես հետո «չի հրաժարվել իշխանությունից»55: ՀՅԴ Բյուրոյի գործունեությանը գրեթե նույն քաղաքական գնահատականը տվեց նան 11.1924-1.1925 թթ. Փարիզում գումարված կուսակցության 10-րդ (Ժ) Ընդհանուր ժողովում: Քննելով 9-րդ (Թ) Ընդհանուր ժողովից ի վեր ՀՅԴ Բյուրոյի հնգամյա գործունեությունը` որպես թերություն ընդգծվեց, որ ՀՅԴ Բյուրոն «Մայիսյան ապստամμության զսպումից հետո երկարաձգել է իր պետական իշխանության գլուխ մնալը»56: Հարկ է նշել, որ ՀՅԴ Բյուրոն իշխանությունը վարելու հակումներ էր դրսնորել նան ՀՀ նախընթաց փուլում: Օրինակ, 9-րդ Ընդհ. ժողովում խիստ քննադատության ենթարկվեց ՀՅԴ երկու՝ Արնելյան ն Հայաստանի Բյուրոների հնգամյա (1914-1919 թթ.) գործունեությունը: Վերջիններս փոխանակ մշակելու ընդհանուր ուղեգիծ ն կոորդինացնելու ու ղեկավարելու կուսկացական կյանքը` իրերի μերումով, ավելի հաճախ ստանձնել էին գործադիր պաշտոններ՝ ընդրգկելով Հայ Ազգային μյուրոյում ու Հայոց Ազգային խորհրդում, Անդրկովկասյան կառավարությունում ու Սեյմում57: Արդ, μազում տասնամյակների հեռվից, μացահայտելով ու քննադատելով Բյուրո-կառավարության թույլ տված այս կամ այն վրիպումները, մյուս կողմից պետք է հաշվի առնել, որ նորանկախ պետության կառավարման տակավին μավարար փորձ չունեցող կուսակցությունը հայտնվել էր միջազգային (ռազմա-քաղաքական, դիվանագիտական) հարաμերությունների մի այնպիսի μարդ ժամանակաշրջանում, երμ շատ դժվար էր երկրի ու ժողովրդի ճակատագրին վերաμերող μոլոր հարցերում ճիշտ կողմնորոշվել ն անթերի վճիռներ կայացնել:

3. Կուսակցությունների վերաμերմունքը մայիսյան ապստամμությանը Մայիսմեկյան դեպքերի կապակցությամμ կառավարող կուսակցության ՀՅԴ Բյուրոն ի նկատի ունենալով հայրենիքին ու անկախ պետականությանը

Հ. Տասնապետյան, Հ. Յ. Դաշնակցությունը իր կազմությունեն մինչն Ժ ընդհ. ժողով (1890-1924), Աթենք, 1988, էջ 159, «Ազդակ-Շա աթօրյակ», 30 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիվ 42): Հ. Տասնապետյան, նշվ. աշխ., էջ 173: «Քաղվածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից», Ե., 1920, էջ 14-15:

սպառնացող վտանգը, մայիսի 5-ին հրապարակեց ազդ-կոչ, որով հայտարարվում էր կուսակցության μոլոր ուժերի մոμիլիզացիա: «Այսօրվանից սկսած,- ասվում էր կոչում,- յուրաքանչյուր շրջանի μոլոր դաշնակցական ընկերները պարտավոր են ներկայանալ տեղական մարմին կամ Բյուրոյի լիազորին ն նրանց տրամադրության տակ դնել իրենց μոլոր ուժերը58: ՀՅԴ Բյուրոյի հրահանգները գործողության մեջ դնելու նպատակով Երնանի Կենտրոնական կոմիտեն մշակեց ն մայիսի 7-ին հրապարակեց կուսակցության μոլոր մարմիններին ու անդամներին ուղղված շրջաμերական հրահանգ: Դրանում ներկայացված էին շուրջ 10 կետերից μաղկացած հանձնարարություններ, որոնցով պարտադիր կարգով պետք է ղեկավարվեին կուսակցության μոլոր տեղական մարմիններն ու շարքային անդամները: Այսպես, օրինակ, պահանջվում էր կուսակցական կարգապահության խստացում, կուսակցական մարտական ն զինական ուժերի կազմակերպում, հասարակական լայն զանգվածների շրջանում ուժեղ քարոզչություն ն այլն59: Նույն օրը ՀՅԴ Երնանի քաղաքային կոմիտեի նախաձեռնությամμ խորհրդարանի դահլիճում քաղաքական մոմենտի մասին զեկուցումով հանդես եկավ Վ. Նավասարդյանը60: Մայիսի 13 ն 17-ին ՀՅԴ Բյուրոյի հերթապահ անդամ Ս. Վրացյանի ն քարտուղար Հ. Տնեճյանի ստորագրությամμ հրապարակվեցին կուսակցության մարմիններին ուղղված նոր շրջաμերական հրահանգներ, որոնցում ավելի խստապահանջ ոճով ցույց էին տրվում խռովության առաջ μերած անիշխանության երնույթները ն դրանք հաղթահարելու համար կուսակցական մարմինների կոնկրետ անելիքները61: Ասվածից դժվար չէ տեսնել, որ ՀՅԴ Բյուրոն, լինելով հանդերձ երկրի կառավարություն, միաժամանակ շարունակում էր կատարել կուսակցության μարձրագույն մարմնի իր պարտականությունները: Ալեքսանդրապոլի ելույթը ճնշելուց հետո, Բյուրոյի մայիսի 17-ի շրջաμերականը ավելի շատ ուղղված էր կուսակցության արտասահմանյան մարմիններին: Հաշվի առնելով, որ ապստամμության գործին մեծ չափով նպաստել էր այն հանգամանքը, որ պետական հիմնարկություններում մինչ այդ տեղեր էին զμաղեցրել քաղաքականապես անվստահելի տարրեր, Բյուրոն հանձնարարում էր արտասահմանից Հայաստան աշխատելու գործուղել՝ սպաներ, երկաթուղու, ռադիո-հեռագրական, ավտո-հավաքակայանի աշխատողներ, գյուղատնտեսներ, երկրաչափներ, անասնաμույժներ ն այլ մասնագետներ` ամեննին էլ պարտադիր չհամարելով, որ նրանք լինեն դաշնակցականներ62: Բյուրոյի սույն շրջաμերականը ուղղված էր արտասահմանի հայա58

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 104, թ. 1: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 165, թ. 1: Նույն տեղում, գ. 164, թ. 3: Նույն տեղում, գ. 167, թ. 1: Նույն տեղում, գ. 169, թ. 1:

շատ շրջաններին ու մասնավորապես Կ. Պոլսի հայ հատվածին: «Հառաջի» հայտնած տվյալներով՝ 1920 թ. սկզμին այնտեղ կար մոտ 250 հազ. հայ, ն հույս էր հայտնվում, որ Հայկական հարցի μարեհաջող վճռի դեպքում նրանց մոտ 1/3-ը անպայման կվերադառնար հայրենիք63: Մայիսյան ապստամμության կապակցությամμ առաջացավ տարանջատում հայ քաղաքական կուսակցությունների միջն: Հայ էսէռները ն Հայաստանի հնչակյանները ոչ միայն համակրեցին, այլն տեղ-տեղ գործնականում պաշտպանեցին ու աջակցեցին ապստամμ μոլշնիկներին: Հայ էսէռների Կենտկոմը մայիսմեկյան տոնի կապակցությամμ հանդես էր եկել խորհրդամետ ն հեղափոխական μովանդակությամμ կոչով64: Այս կապակցությամμ Ա. Հովհաննիսյանը գրում էր, որ մայիսմեկյան ցույցը շարժում առաջացրեց անգամ էսէռների կազմակերպության մեջ: Նրանք ձեռնպահ մնալով զինված ապստամμությունից՝ արտահայտվում են Հայաստանի խորհրդայնացման օգտին65: Այսինքն՝ էսէռները կողմնակից էին Հայաստանի «անարյուն խորհրդայնացմանը»: Այս նպատակին հասնելու ճանապարհին` անգամ Հայաստանի կոմունիստներին առաջարկ էին անում կազմել համատեղ խառը (կոալիցիոն) կառավարություն66: Ապստամμության ժամանակ շատ տեղերում էսէռները համագործակցել են μոլշնիկների հետ67: Նրանք հատկապես ակտիվ գործունեություն ծավալեցին Դիլիջանի գավառում: Դիլիջան գործուղված խորհրդարանի պատգամավոր Խ. Պապայանը ն այնտեղ տեղակայված զորամասի հրամանատար Սեպուհի համհարզ Մ. Թամրազյանը հուլիսի 6-ին մայրաքաղաք՝ խորհրդարանին ուղարկած իրենց համատեղ զեկուցագրում տեղի էսէռների գործունեության վերաμերյալ հայտնում էին հետնյալը. «Մայիսի 19-22-ի դեպքերից առաջ,- կարդում ենք զեկուցագրում,- էսէռները Դիլիջանում, 18 հոգու մասնակցությամμ ունեցել են ժողով, որի ընթացքում քննել են դեպի Հայաստանի ներկա կառավարությունը ն μոլշնիկյան շարժումը իրենց վերաμերմունքի մասին հարցը: Այդ ժողովում 7-8 հոգի ուժեղ կերպով կողմնակցություն են արտահայտել μոլշնիկներին միանալու վերաμերյալ»68: Այնուհետն զեկուցագրի հեղինակները շարունակում են «Մայիսի 19-22-ի Դիլիջանի հայտնի դեպքերի քննության ընթացքում պարզվել է, որ շատ տեղերում էսէռները համագործակցել են μոլշնիկների հետ: Մասնավորապես Չարխեչում էսէռները կոոպերատիվի վարչության կազմով վարել են պրոμոլշնիկյան գործունեություն»69: Այս հիման վրա առաջարկ էր մտցվում խորհրդարան` տեղի էսէռ ղե63

«Հառաջ», 25 հունվարի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 41, թ. 1: Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Հայաստանի հեղափոխության հուլիսն ու հոկտեմ երը, Ե. 1923, էջ 15: Նույն տեղում: «Սշակ», 28 նոյեմ երի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4033, ց. 7, գ. 53, թ. 1: Նույն տեղում:

կավարներին վարչական կարգով արտաքսել շրջանից70: Հայ ժողովրդականների պաշտոնաթերթ, «Ժողովուրդը» հայտնում է, որ Դիլիջանում էսէռները զինված աջակցություն են ցույց տվել խռովարարներին71: Բացի այդ, պետք է նշել , որ մայիսյան դեպքերից առաջ ն դրա ընթացքում էսէռական մամուլը առատ տեղ էր հատկացնում կոմունիստների գործունեության լուսաμանմանը, նյութեր ու հաղորդագրություններ էին տպագրում μոլշնիկների ձերμակալությունների ու հետապնդումների, նրանց ընդհատակյա կազմակերպությունների գործունեության մասին ն այլն: Այս կապակցությամμ գտնում ենք, որ իրավացի չեն «Հայաստանի Կոմկուսի պատմության ուրվագծերի» հեղինակները, երμ էսէռներին դասում են դաշնակցական կառավարության կողմնակիցների թվում72: Բացի էսէռներից, հայ քաղաքական կուսակցություններից մայիսյան ապստամμությանը համակրել, պաշտպանել ու նույնիսկ աջակցել են հնչակյանները: Ա. Հովհաննիսյանը տեղեկացնում է, որ մայիսմեկյան շքերթի ժամանակ Հնչակյան կուսակցության խմμակը լքեց սեփական դրոշը ն միացավ կոմունիստներին73: Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության պատմագիր Ա. Կիտուրը հավաստում է, որ ապստամμության ժամանակ հնչակյանները մասնակցել են ոչ միայն խմμակով, այլ զանգվածորեն, մասնավորպես նրա Երնանի մասնաճյուղը74: Իսկ հնչակյանների թիֆլիսյան կենտրոնը որոշում է կայացնում տապալել դաշնակների կառավարությունը ն հաստատել խորհրդային կարգեր75: Հայ քաղաքական կուսակցությունների մնացյալ մասը՝ Հայ ժողովրդականները, Հայ ռամկավարները, Հայաստանի սոց.-դեմոկրատները (նախկին «սպեցիֆիկները»), հայ մենշնիկները, ինչպես նան անկուսակցական հասարակական խմμեր պաշտպանեցին կառավարությանը: Այսպես, դեռ ապստամμությունը չէր սկսել՝ մայիսմեկյան ցույցերից անմիջապես հետո` մայիսի 3-ին, հրավիրվեց Հայ ռամկավար կուսակցության Հայաստանի գործադիր մարմնի արտակարգ խորհրդակցական ժողով: Նրանում ընդունվեց հետնյալ μանաձնը. «Վստահություն հայտնել ն աջակցել Հայկական Հանրապետության կառավարությանը ցորչափ նա կանգնած է հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյությունը ն Միացյալ Հայաստանի անխակությունը պաշտպանելու տեսակետի վրա»76: Մայիսի 5-ին գումարվեց կառավարությանը աջակից քաղաքական ուժերի՝ Հայ ժողովրդական, Հայ ռամկավար, Հայաստանի սոց.-դեմ. կուսակ70

Նույն տեղում, թ. 2: «Ժողովուրդ», 12 հունիսի 1920 թ.: «Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության պատմության ուրվագծեր», Երնան, 1967, էջ 292: Ա.Գ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 15: Ա. Կիտուր, Պատմություն Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության (1887-1962), հ. Ա, Բեյրութ, 1962, էջ 488: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., էջ 486: «Հայաստանի ձայն», 16 մայիսի 1920 թ.:

ցությունների, ինչպես նան անկուսակցականների ներկայացուցիչների խորհրդակցական ժողով: Այնտեղ քննության առնելով արտաքին ու ներքին ազդակների թելադրանքով Հայաստանում առաջացած քաղաքական ճգնաժամի հանգամանքները՝ ժողովը միաձայն որոշում կայացրեց. «Կանգնել պետական ինքնապաշտպանության ն Միացյալ Հայաստանի անկախության տեսակետի վրա»77: Միաժամանակ, խորհրդակցությունը անհրաժեշտ համարեց ծանոթանալ կառավարության տրամադրությանը ն վերաμերմունքին: Հաջորդ օրը՝ մայիսի 6-ին, հատուկ պատվիրակության միջոցով նորակազմ Բյուրո-կառավարությանը իրազեկ պահվեց խորհրդաժողովի արդյունքների մասին: Անշուշտ, սխալ կլինի կարծել, թե վերոհիշյալ կուսակցությունները ցանկանում էին պաշտպանել դաշնակցական կառավարությանը, μնավ՝ ոչ: Ինչպես արդեն գիտենք, այս կուսակցությունները նս ոչ պակաս ընդդիմադիր էին ՀՅ Դաշնակցությանը ն նրա կառավարությանը: Ավելին՝ սրանք էլ ժամանակ առ ժամանակ հարմար առիթը μաց չէին թողնում փորձելու տապալել դաշնակցական իշխանությունը: Ստեղծված պայմաններում դաշնակցական կառավարությանն ու իշխանություններին պաշտպանելու անվան տակ նրանք հասկանում էին Հայաստանի անկախության ն Միացյալ Հայաստանի գաղափարի պաշտպանությունը: Մայիսի 13-ին խորհրդարանի նախագահության նախաձեռնությամμ, վարչապետ Հ. Օհանջանյանի կաμինետում, տեղի ունեցավ խորհրդակցություն` ՀԺԿ, Հայ ռամկավարների, ՀՍԴԲԿ ներկայացուցիչների ն անկուսակցականների մասնակցությամμ: Ներկա էին Ա. Խատիսյանը, խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը, ՀԺԿ-ից` Գր. Տեր-Խաչատրյանը, Հ. Հովհաննիսյանը, Ս. Հարությունյանը, ռամկավարներից՝ Ա. Դարμինյանը, սոց.-դեմոկրատներից` Բ. Իշխանյանը, Դ. Անանունը, անկուսակցականներից Մ. Աμեղյանը, Գր. Չալխուշյանը ն այլք: Նրանք միակամ պատրաստակամություն հայտնեցին աջակցել կառավարությանը՝ Միացյալ Հայաստանի անկախությունը պաշտպանելու գործում78: Վերոհիշյալ քաղաքական ուժերից ՀԺԿ ցույց է տվել նան գործնական օգնություն79: Պետք է ասել, որ հիշյալ կուսակցությունների μարոյական ն գործնական աջակցությունը զգալի դեր խաղաց ապստամμության արագ ու ոչ ցավագին հնազանդեցման գործում: ՀՀՀ 1920 թ. մայիսյան ապստամμության հնազանդեցումից հետո` մայիսի 28-ին, պաշտոնապես նշվեց անկախության երկրորդ տարեդարձը: Այդ օրը Աստաֆյան (Աμովյան) փողոցի վրա կառուցված խորհրդարանի նոր շենքում

Նույն տեղում, 15 մայիսի 1920 թ.: «Ժողովուրդ», 16 մայիսի 1920 թ.: «Ժողովուրդ», 11-12 հունիսի 1920 թ., «Սշակ», 4 հունիսի 1920 թ.:

կայացավ հանդիսավոր նիստը80: Անկախության տոնին չմասնակցեցին էսէռները, որոնք μացակայում էին նան հանդիսավոր նիստից: Այն μացեց խորհրդարանի նախագահ Ավ. Սահակյանը: Ելույթներ ունեցան վարչապետ Հ. Օհանջանյանը: ՀՅԴ անունից հանդես եկավ պատգամավոր Վ. Նավասարդյանը: ՀԺԿ Հայաստանի կազմակերպության կողմից անկախության տարեդարձը շնորհավորեց Ս. Հարությունյանը: Նա հայտնեց, որ իր կուսակցությունը μոլոր ուժերը տրամադրել է կառավարությանը ն այդպես կվարվի նան հետագայում, եթե Հայաստանին վտանգ սպառնա: ՀԺԿ Վրաստանի ԿԿ-ի կողմից անկախությունը ողջունեց Լեոն (Առաքել Բաμախանյանը): Տարեդարձի առթիվ հայ ժողովրդին ուղղված առանձին կոչ հրապարակեց ՀԺԿ Հայաստանի ԿԿ-ը: Այդ կոչում μարձր գնահատական էր տրվում 1918 թ. մայիսի 28ի իրադարձությանը: Հատկանշական է, որ այս կոչում ժողովրդականները հատուկ ընդգծում էին իրենց արնմտյան քաղաքական կողմնորոշումը, «Մեզ համար արնմուտքից է ծագում ազատության արշալույսը»,- ընդգծվում էր կոչում81: Հարկ է նշել, որ չնայած հանրապետության հասարակական-քաղաքական կյանքում Ժողովրդական կուսակցության կրած անհաջողությանը, այդուհանդերձ, հավատարիմ մնալով հայ ազգային իդելաներին՝ նա շարունակում էր սատար լինել հայոց անկախ պետականությանը ն Միացյալ Հայաստանի կայացմանը: Համազգային տոնի առթիվ Հայաստանի կառավարությանը ն խորհրդարանին ջերմագին շնորհավորեցին ՀԺԿ ԿԿ-ը, ՀԺԿ Հայաստանի ԿԿ-ը, ՀԺԿ Երնանի ուսանողական ն աշակերտական խմμակցությունները, «Ժողովուրդ» թերթի խմμագրությունը82: Հայ ռամկավար կուսակցության Հայաստանի խորհրդի անունից ողջույնի խոսք ասաց Արտակ Դարμինյանը, իսկ ՀՍԴԲԿ («սպեցիֆիկների») կողմից` Երվանդ Պալյանը: Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության Հայաստանի մասնաճյուղի կողմից անկախությունը շնորհավորեց μժ. Բենյամին Աղոյանը83: Այդ նշանավոր տոնի առթիվ ՀՍԴԲԿ Երնանի կոմիտեն տպագրեց Հայաստանի քաղաքացիներին ուղղված կոչ, որում զգուշացվում էր, որ «գլխավորը ազատություն ձեռք μերելը չէ, այլ ձեռք μերած ազատությունը` պահպանելը»84: Հանրապետության երկրորդ տարեդարձը խանդավառությամμ դիմավորեց ժողովուրդը: Այն նշվեց տողանցքներով, հավաքներով, երգ-երաժշտությամμ ու հրավառությամμ: Մայիսյան դեպքերը լուրջ դաս հանդիսացան հայ ազգային քաղաքական կուսակցությունների համար, որոնք անկախության տարեդարձի օրերին

«Հառաջ», 2 հունիսի 1920 թ.: «Սշակ», 4 հունիսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 71, թթ. 78-79, 86, 105-106: «Հառաջ», 3 հունիսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 70, թ. 1:

հաստատակամություն արտահայտեցին պաշպանել հայրենիքն ու նրա անկախությունը դրսի ու ներսի ոտնձգություններից: Այս խնդրում ՀՅԴ-ի հետ համերաշխ էին ժողովրդականները, ռամկավարները, գաղութահայ հնչակյանները, «սպեցիֆիկները»: ՀՀ երկրորդ տարեդարձը հանդիսավարությամμ նշվեց նան գաղթաշխարհում՝ կուսակցությունների ն ժողովրդի կողմից85: Մասնավորապես այն համերաշխորեն տոնեցին ամերիկահայ չորս կուսակցությունները՝ ՀՅԴ, Վերակազմյալ Հնչակյան, Ս. Դ. Հնչակյան ն Ս. Ռամկավար86: Հայոց անկախ պետականության պաշտպանության գործում ընդդիմադիր կուսակցություններից առանձնապես մարտականորեն էին տրամադրված Հայ ժողովրդականները, որոնք մեկ անգամ նս ընդգծում էին իրենց ազգային μովանդակությունը: Բոլշնիկների մայիսյան ապստամμությունից դասեր առած՝ նրանք «աջից» քննադատում էին Հայաստանի կառավարությանը՝ հակապետական ու հակաանկախական կուսակցությունների ու հոսանքների հանդեպ նախկինում ցուցաμերած չափից ավելի լոյալության ու հանդուրժողականության համար: «Երμեք ն ոչ մի կուլտուրական երկրում,- գրում էր «Ժողովուրդը» իր առաջնորդողներից մեկում,- չի թույլատրվում գործունեությունը այնպիսի քաղաքական կամ այլ կազմակերպությունների, որոնք չեն ճանաչում այդ երկրի անկախությունը ն պայքարում են նրա դեմ»87: «Ժողովուրդը» անգամ հարց էր μարձրացնում փակել նան ռուսական ազգային խորհուրդները, որոնք օգնել ու օժանդակել էին μոլշնիկ խռովարարներին: «Ձախ» կուսակցությունները, մնալով հակաանկախական դիրքերում, ոչ մի կերպ չարձագանքեցին մայիսի 28-ի նշանավոր տարելիցին: Ավելին՝ նորաստեղծ Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությունը ավելի մեծ վճռականությամμ սկսեց μանվորներին ու գյուղացիներին պայքարի կոչել՝ դաշնակցական կառավարությունը տապալելու ն խորհրդային իշխանություն հաստատելու համար: «Մենք դիմում ենք Հայաստանի μանվորա-գյուղացիական զանգվածներին,- կարդում ենք ՀԿԿ Կենտկոմի հետմայիսյան կոչերից մեկում,- նրա հեղափոխական կորովին ու դասակարգային գիտակցությանը՝ կազմակերպվելու Կոմկուսի դրոշի շուրջը, հավաքելու ցրված հեղափոխական ուժերը, որպեսզի ձեռք ձեռքի տված Խ. Ռուսաստանի պրոլետարիատի հետ միահամուռ ուժերով խորտակենք միջազգային իմպերիալիզմի հայկական դաշնակցական հատվածի լուծը, նորից μարձրացնենք Կոմունիզմի Դրոշակը Հայաստանում»88:

«Երիտասարդ Հայաստան», Չիկագո, 2 հունիսի 1920 թ.: Ս. Գ. Öիզմեճյան, նշվ. աշխ., էջ 426: «Ժողովուրդ», 18 մայիսի 1920 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 1, գ. 440, թ. 8, «Կարմիր աստղ», 1920, թիվ 19:

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՀՀ ՎԵՐՋԻՆ

öՈՒԼՈՒՄ 1.Խորհրդա-թուրքական համագործակցությունը Հայ քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունն ու քաղաքական դիրքորոշումները լավ ըմμռնելու ն ճիշտ գնահատելու համար հարկ կա հատուկ անդրադառնալ թուրք-μոլշնիկյան մերձեցման ու գործակցության խնդրին, որը տասնամյակներ շարունակ ժխտվել կամ առնվազն կասկածի տակ է առնվել խորհրդահայ պատմագրության մեջ: Ինչպես հայտնի է, դեռ 1919 թ. վերջերից քաղաքացիական կռիվներում օրավուր զորացող μոլշնիկների հաջողությունները գոտեպնդեցին ու ոգնորեցին նան թուրք-ազգայնականներին (քեմալականներին), որոնք ն շտապեցին դրանք օգտագործել իրենց նպատակների համար՝ ուժեղացնելով պանթուրքիզմը ն պանիսլամիզմը: Մի գաղտնի վավերագրից տեղեկանում ենք, որ դեռ 1919 թ. դեկտեմμերին Հայաստանի ռազմական (զորական) նախարարության հետախուզական μաժանմունքի պետ կապիտան Մուրադյանը ահազանգում ու զգուշացնում էր հանրապետության ղեկավարությանը, որ μոլշնիկ-թուրքական «համատեղ գործողությունների ծրագիրը» մեծ վտանգ է ներկայացնում Հայաստանի համար1: Այս փաստի կապակցությամμ Ռուμեն Տեր-Մինասյանը իր հուշերում նշում էր, որ 1919 թ. վերջերից «հաստատ լուրեր սկսեցին պտտվել, թե կայացել է μոլշնիկ-թուրքական համագործակցություն»2: Ավելի վաղ՝ 1918-1919 թթ., խորհրդային պետության ղեկավարները կապերի մեջ են եղել երիտթուրք պարագլուխների հետ3: Հատկանշական է, որ Մոսկվային սիրաշահում էին թե՛ իթթիհատականները ն թե՛ քեմալականները, որոնք իրենց հետապնդած հակահայկական, շովինիստական նպատակներով էապես չէին տարμերվում իրարից:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 271, թթ. 85-86: Ռու են, նշվ. աշխ., հ. Է, էջ 321: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 548, թ. 28, ֆ. 201, ց. 1, գ. 43, թ. 68:

Իր հերթին, Խորհրդային Ռուսաստանը, Անդրկովկասը խորհրդայնացնելուց զատ, հեռագնա նպատակներ էր հետապնդում կոմունիստական շոշափուկները տարածել ամμողջ իսլամական երկրների վրա՝ մինչն Հնդկաստան, Եմեն ու Մարոկկո, մուսուլմանությանը սրμազան պատերազմի հանել ընդդեմ Անտանտի, մասնավորապես՝ Անգլիայի: Ի դեպ, Անտանտի երկրների թվին էր դասվում նան Հայաստանը: Ակնհայտ փաստեր կան այն մասին, որ 1919 թ. μոլշնիկ Կառլ Ռադեկը, Բեռլինում μանակցելով երիտթուրք պարագլուխներ Թալեաթի, Էնվերի ն մյուսների հետ, դրել էր խորհրդա-թուրքական համագործակցության հիմքը4: Այնուհետն Էնվեր փաշան օդանավով ժամանել է Մոսկվա ն իր ու Մուստաֆա Քեմալի անունից μանակցել Վ. Ի. Լենինի հետ: 1919 թ. հունիսին Մոսկվայում կայացել է խորհրդաժողով՝ μոլշնիկների ն մուսուլմանական ժողովուրդների տարμեր քաղաքական կազմակերպությունների միջն5: Սեպտեմμերին Սվազում գումարված քեմալականների կոնգրեսին ներկա են եղել Խ. Ռուսաստանի ն Ադրμեջանի ներկայացուցիչները: Այնտեղ որոշվել է համատեղ գործողություններ սկսել Հայաստանի դեմ: 1919 թ. աշնանը Թուրքիայի Սամսուն քաղաքում կնքվել էր խորհրդա-թուրքական μարեկամական դաշնագիր6" որն ուղղված էր նան խորհուրդների արնելյան քաղաքականության խոչընդոտ ՀՀ դեմ: ՀՀ հեռագրական գործակալության 1919 թ. հունիսի 21-ի թիվ 99 հաղորդագրության մեջ կարդում ենք. «Երիտասարդ թուրքերը համաձայնության են եկել մեծամասնականենրի հետ՝ նրանցից ստանալով դրամական ն զինական աջակցություն՝ նախկին Տաճկաստանում շարժումներ առաջ μերելու ն իμր թե խորհրդային իշխանություն հիմնելու համար7: ՀՀ ռազմական նախարարության գլխավոր շտաμի հետախուզական μաժանմունքի պետ կապիտան Մուրադյանը մի գաղտնի ամփոփագրում հայտնում էր. «Ստացված լուրերի համաձայն՝ թուրքերի ն μոլշնիկների միջն կայացել է նոր համաձայնություն, որի համաձայն մինչն Արփաչայը (Ախուրյան գետը - Ա. Հ.) տրվում թուրքերին8, իսկ վերջիններս դրա դիմաց պարտավորվում են Ադրμեջանի հետ միասին ուժեր հատկացնել՝ կամավորների (Դե7

Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 57, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 548, թ. 28, գ. 427, մաս 2, թ. 249: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 169: Յ. Իրազեկ, նշվ. աշխ., էջ 62, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 169: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 201, ց. 1, գ. 43, թ. 68: Այս առնչությամ կեղծ ու անհիմն պետք է համարել խորհրդային պատմագրության մեջ տարածված ն մինչն օրս էլ չարչրկվող «եթե»-ների ու ենթադրությունների հիման վրա կառուցված այն վարկածը, որ ի ր, եթե 1920 թ. գարնանը (մայիսյան ապստամության ժամանակ) դաշնակները իշխանությունը կամավոր հանձնեին ոլշնիկներին, ապա Հայաստանը տարածքային մեծ կորուստներ չէր ունենա, առնվազն Կարսը, Արդահանը ն Սուրմալուն կարող էին փրվել: Իսկ ինչ վերա երում է Չիչերինի առանձին հայանպաստ հայտարարություններին, ապա դրանք պարզապես պետք է որակել որպես դիվանագիտական քարոզչություն:

նիկինի - Ա. Հ.) դեմ կռվելու համար: Բոլշնիկները զենք են մատակարարում ինչպես Թուրքիային, այնպես էլ Ադրμեջանին9: Որ 1919 թ. աշնանից ՌԿ/μ/Կ սկսել էր մեծ ուշադրություն դարձնել մահմեդական Արնելքի վրա, այնտեղ համաշխարհային հեղափոխության «հրդեհը» տարածելու համար, երնում է հետնյալ վավերագրից: 1919 թ. կեսերին, երμ վրաց մենշնիկյան կառավարությունը, վճռական հարձակման անցնելով μոլշնիկների դեմ, սկսեց նրանց զանգվածային ձերμակալություններն ու արտաքսումները, Թիֆլիսում ձերμակալված μոլշնիկների մոտ հայտնաμերված փաստաթղթերից պարզվել էր հետնյալը. 1) Վերջին մի քանի ամսում Հայաստան ուղարկված փողի քանակը կազմել է մի քանի միլիոն ռուμլի10: 2) Մոսկվայից ուղարկված մի փաստաթղթում, որի տակ կային ժողկոմխորհի քարտուղար Ստասովայի ստորագրությունը ն ՌԿ/μ/Կ ԿԿ-ի կնիքը, կարդում ենք հետնյալը. «Հարգելի ընկերներ, ստացանք Ձեր գրությունը: Սրա հետ ուղարկվում է Ձեզ դրամ ն տպագրված նյութեր: ԿԿ-ի վերջին նիստում որոշվեց հատուկ ուշադրություն դարձնել մահմեդական Արնելքի վրա: Այնտեղի երկրները այնպիսի դրության մեջ են գտնվում, որ դրանց համար Եվրոպական իմպերիալիզմի դեմ մղվելիք կռիվը կյանքի ն մահվան հարց է: Ուստի՝ դրանց մեջ շարժում առաջացնելն ու դրանք օգտագործելը ճիշտ է: Այդ նպատակով հատուկ անձեր ենք ուղարկում Ձեր տրամադրության տակ գտնվելու համար: Որոշեցինք Բաքվի «Հումմեթ» կուսակցության կոմիտեն համարել մեր ներկայացուցիչը: ...Ադրμեջանը պետք է հայտարարվի խորհուրդների տեղական հանրապետություն: Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի Հայաստանի վրա, որի միացումով կհեշտանա գծի ուղղելը դեպի Թուրքիա: Դաժան կռիվ պետք է մղել դաշնակցականների դեմ...»11: Տեղեկացնենք, որ դեռ 1920 թ. հունվարից ՀՅԴ Բյուրոն արդեն տեղյակ էր μոլշնիկ-քեմալականների գործակցությանը: Այս կապակցությամμ Ա. Ջամալյանը, Ռ. Տեր-Մինասյանը ն Ս. Վրացյանը տեսակցել էին ՌԿ/μ/Կ Կովկասյան μյուրոյի քարտուղար Հ. Նազարեթյանի հետ ն հանգել այն համոզման, որ հանուն համաշխարհային հեղափոխության ն թուրք-μոլշնիկյան գործակցության շահերին Հայաստանը ն նրա անկախությունը կարող է զոհաμերվել12: Այդ նույն ժամանակներում ՀՅԴ Բյուրոն խորհրդա-քեմալական համագործակցության մասին տեղեկություն էր ստացել նան Կ. Պոլսից13: Ս. Վրացյանը հայտնում էր, որ Մոսկվայում քաղաքական մթնոլորտը հայանպաստ չէր: Թուրք-ադրμեջանական պրոպագանդան ստեղծել էր հակահայ-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 486, թ. 18: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 4, գ. 288, թ. 1: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 4, գ. 288, թ. 2, «Աշխատավոր», 1919, թիվ 262, էջ 4: Հ. Տասնապետյան, նշվ. աշխ., էջ 151: «Ազդակ-Շա աթօրյակ», 1973, թիվ 40, էջ 629:

կական հասարակական կարծիք14: ՀՅԴ Բյուրոն 1920 թ. մարտյան իր շրջաμերականներից մեկում փաստում էր, որ «այլնս ամեն կասկածից դուրս է թուրքերի ն μոլշնիկների միջն կնքված զինակցությունը»15: Խորհրդա-թուրքական մերձեցումը ն համագործակցության փաստը հաստատում են այլ կուսակցություններ: Այսպես՝ Դաշնակցությանը ն Հայաստանի կառավարությանը առնվազն ոչ համակիր էսէռների կուսակցության պաշտոնաթերթը 1919 նոյեմμերյան իր համարներից մեկում տպագրել է հետնյալ տեղեկությունը. «Կոստանդնուպոլսից հաղորդում են, որ Սիրիայից Մուստաֆա Քեմալը հեռագրով դիմել է Լենինին ն առաջարկել դաշն կապել թուրք ազգայնականների ն խորհրդային կառավարության մեջ»16: 1920 թ. ամռանը, երμ արդեն ակնհայտ իրողություն էր խորհրդա-թուրքական գործակցությունը, ՀՍԴԲԿ («սպեցիֆիկների») ԿԿ-ը հուլիսին հատուկ կոչ է հղում աշխարհի μոլոր սոցիալիստական կուսակցություններին, Սոցիալիստական ինտերնացիոնալի Բյուրոյին՝ Խ. Ռուսաստանի, Թուրքիայի ն Ադրμեջանի գործակցության հետնանքով Հայաստանի անկախ պետականությանը սպառնացող մահացու վտանգի մասին: «Խորհրդային Ռուսաստանը,- ասված է կոչում,- դաշնակցած Ադրμեջանի թաթարների ն թուրքական Անատոլիայում գործող ազգայնականների կամ Մուստաֆա Քեմալ փաշայի հետ, μոլոր կողմերից շրջապատել են Հայաստանը թշնամական ուժերով ն սպառնում են ոչնչացնել հայ ժողովրդի այնքան թանկ գնով ձեռք μերված ազատությունը ն անկախությունը: Խորհրդային կառավարությունը սպառնում է իր համար ճանապարհ հարթել դեպի Արնելք՝ հայ դեմոկրատիայի դիակների վրայով»17: Այս փաստաթղթի կարնորությունը մեծանում է նրանով, որ թուրքμոլշնիկյան գործարքի փաստը ժխտող կամ առնվազն կասկածի տակ առնող հեղինակները հայտարարում էին, թե իμր դա եղել է ընդամենը ՀՅԴ կուսակցության ն Հայաստանի դաշնակցական կառավարության մտացածին հնարքը՝ իր տխրահռչակ տիրապետությունը երկարացնելու համար: Մինչդեռ, ինչպես տեսնում ենք, թուրք-μոլշնիկյան համագործակցության մասին փաստում է ՀՅԴ-ին ն Հայաստանի կառավարությանը ամեննին էլ ոչ համակիր ՀՍԴԲ կուսակցությունը: Վերոգրյալը մեկ ավելորդ անգամ հաստատելու համար ավելացնենք, որ խորհրդա-թուրքական համագործակցության մասին են վկայում այլ ընդդիմադիր կուսակցություններ ն այդ թվում` նան Ս. Դ. հնչակյանները18: 1919 թ. վերջերին ն 1920 թ. սկզμներին, երμ արդեն որոշակի հավաստի տեղեկատվական աղμյուրներից հայտնի դարձավ խորհրդային իշխանության ն քեմալականների միջն մերձեցման փաստը, ՌԿ/μ/Կ Հայաստանի կո17

Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 454: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 159, թ. 1: «Սոցիալիստ հեղափոխական», 23 նոյեմ երի 1919 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 73, թ. 1: «Երիտասարդ Հայաստան», 22 հոկտեմ երի 1920 թ.:

միտեն (Արմենկոմը), կասկածի տակ առնելով այդ լուրը, այն համարեց «Դաշնակցության զզվելի սադրանք»19: Արմենկոմի անդամ Ստ. Ալավերդյանը թուրք-μոլշնիկյան մերձեցումը համարում էր «դաշնակցականների հնարած կեղծիք»20: Մեկ այլ μոլշեվիկ, հեղկոմի անդամ Ա. Տեր-Սահակյանը դա համարում էր դաշնակների տարածած պրովոկացիա21: Բայց ինչպես ցույց տվեցին հետագա պատմաքաղաքական դեպքերն ու իրադարձությունները, թուրք-μոլշնիկյան համագործակցության վերաμերյալ լուրերը անհիմն չէին, ինչպես որ պնդում էր ՌԿ/μ/Կ Հայաստանի կոմիտեն ն μոլշնիկ մյուս երնելի ներկայացուցիչները: Այդ գործակցության իրողությունը արդեն հաստատվել է μազմաթիվ հիմնավոր փաստերով, այդ թվում նան մեր կողմից հրապարակված խնդրին առնչվող փաստաթղթերի ժողովածուով22: Եթե 1920 թ. առաջին կեսին հայ μոլշնիկները չէին ընդունում ն աշխատում էին հերքել այն փաստը, որ μոլշնիզմը զինակցել ու դաշնակցել է թուրքթաթարական պանիսլամիզմի հետ Արնելքում միասնաμար գործելու համար, ապա 1920 թ. երկրորդ կեսից արդեն նրանք ոչ միայն չէին հերքում կամ ուրանում այդ փաստը, այլն հրճվում ն Բաքվի «Կոմունիստի» միջոցով օրնիμուն քարոզչություն էին անում ու ուժեր կազմակերպում Հայաստանի դեմ ն «ջերմ փափագ հայտնում Հայաստանի վրայով ճանապարհ հարթել դեպի Անատոլիա ն կամուրջ ձգել Ադրμեջանի ն Տաճկաստանի միջն»23: Իսկ Ադրμեջանի ն Թուրքիայի միջն կապի գլխավոր խոչընդոտը համարվում էր Հայաստանը: Դեռ 1919 թ. նոյեմμերին Բաքվում մշակվել էր այն պլանը, որով թուրքական զորքը պիտի անցներ Հայաստանի վրայով՝ Դենիկինի կամավորական μանակի թիկունքին հարվածելու համար: Խորհրդային կառավարությունը` Վ. Ի. Լենինի գլխավորությամμ, առաջինը ճանաչեց 1920 թ. ապրիլի վերջերին Անգորայում μացված Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի (խորհրդարանի) կառավարությունը՝ Մ. Քեմալի գլխավորությամμ24: Մոսկվայի ն Անգորայի միջն տեղի ունեցան ողջույնի ն դիվանագիտական ուղերձների փոխանակություններ: 1920 թ. ապրիլի 26-ին Վ. Ի. Լենինին հղած նամակում Մ. Քեմալը խնդրում էր երկու կառավարությունների միջն դիվանագիտական հարաμերություններ հաստատել ն Թուրքիային օգնել նյութապես ն ռազմամթերքով: Այնուհետն Մ. Քեմալի նամակում ասվում էր, որ Թուրքական կառավարությունը իր վրա է վերցնում պատերազմական գործողությունները իմպերիալիստական Հայաստանի դեմ ն պարտավորվում է ստիպել Ադրμեջանի Հանրապետությանը մտնելու խորհրդային պե-

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿՊԱ, Ֆ. 4033, ց. 1, գ. 440, թ. 4: Նույն տեղում, Ֆ. 4020, ց. 1, գ. 16, թ. 12: «Սայիսյան ապստամ ությունը Հայաստանում», էջ 31 «Հայություն», 1-10 հուլիսի 1993 թ. (թիվ 9): ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 138, թ. 75: Հ. Գանգրունի, նշվ. աշխ., էջ 141:

տության շրջանակի մեջ»25: Հայտնի է, որ 1920 թ. գարնանը քեմալականները արդեն նախապատրաստվում էին հարձակվել Հայաստանի վրա, որը, սակայն, հետաձգվեց Ռուսաստանի արտ. գործ. նախարար Գ. Չիչերինի միջնորդությունից հետո26: Իսկ ինչ վերաμերում է Մ. Քեմալի կողմից Ադրμեջանի խորհրդայնացման առաջարկությանը, ապա այն ընդունվեց մեծ գոհունակությամμ ն չանցած երկու օր՝ առանց որնէ կրակոցի ու զոհի Ադրμեջանը խորհրդայնացվեց: Նոր փոփոխված քաղաքական իրադրության պայմաններում Մոսկվա մեկնեց Լ. Շանթի գլխավորած ՀՀ պատվիրակությունը՝ Խ. Ռուսաստանի հետ քաղաքական հարաμերությունները կարգավորելու ու μարեկամության դաշնագիր կնքելու համար: Հայաստանի իշխանությունները հույս էին տածում, թե Խ. Ռուսաստանը կճանաչի Հայաստանի անկախությունը: 1920թ. գարնանից Ռուսաստանը, սկսելով հարաμերությունները Հայաստանի հետ՝ փորձում էր հանդես գալ միջնորդի դերում Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն: Հայաստանի կողմից նման քայլը միայն կառավարության նախաձեռնությունը չէր, այլ հասարակայնության ն օրվա հասունացած ներքին պահանջ: 1920 թ. գարնանը հայ հասարակական-քաղաքական գրեթե μոլոր ուժերը, անկախ Խ. Ռուսաստանի հասարակական-քաղաքական վարչակարգի նկատմամμ ունեցած վերաμերմունքից, մեծ շահագրգռություն հանդես μերեցին, քաղաքացիական պատերազմում հաղթանակով դուրս եկած խորհրդային կառավարության հետ շուտափույթ μարեկամական կապեր հաստատելու ուղղությամμ: Այս կապակցությամμ μերենք մի փաստաթուղթ: Հայաստանի հինգ քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչների` 1920 թ. ապրիլի 5-ի Ալեքսանդրապոլի խորհրդակցությունը դիմել է Հայաստանի խորհրդարանին ու կառավարությանը՝ հետնյալ խնդրանքով. «Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ Խորհրդային Ռուսաստանը երկամյա քաղաքացիական պատերազմից հետո վերջնականապես հաղթեց ներքին հակահեղափոխությանը ն այժմ կանգնած է Անդրկովկասի սահմանին, այդպիսի իրադարձությունը ուժեղ ազդեցություն է թողնում հանրապետության ներքին կյանքի վրա: Հայ աշխատավորությունը չի կարող անտարμեր մնալ ու պետք է հաշվի նստի դեպի հարավ արշավող հյուսիսի դեմոկրատիայի մեծ ուժի հետ: Քաղաքական կուսակցությունների ս. թ. ապրիլի 5-ի խոհրդակցությունը գտնում է, որ կառավարությունը, հենվելով հասարակական ն քաղաքական կազմակերպությունների լայն աջակցության վրա, պետք է անհապաղ μարեկամական μանակցությունների մեջ մտնի խորհրդային կառավարության հետ՝ պայմա25

Ս. Վ. Արզումանյան, Արհավիրքից վերածնունդ, Ե. 1973, էջ 299, Ե. Ղ. Սարգսյան, Դավադիր գործարք, Ե., 1995, էջ 138-139: “ÄՕêóԽåԻòԵ 8ԻåաԻåé ոՕոèòèêè ՇՇՇՔ”, ò. 2, Շ. 725 /ոքèոՕæåԻèÿ/, Է. Ա. Զոհրա յան, Սովետական Ռուսաստանը ն հայ- թուրքական հարա երությունները, Ե., 1979, էջ 40-41, Կ. Խ. Սարդարյան, Պատմություն ն իրականություն, Ե., 1991, էջ 55, Ե. Ղ. Սարգսյան, նշվ. աշխ., էջ 138-140:

նով, որ ապահովվի թե՛ Ռուսահայաստանի ն թե՛ Թուրքահայաստանի քաղաքական ն տնտեսական գոյությունը»27: Սույն փաստաթղթի տակ ստորագրել էին ՀՍԴԲԿ («սպեցիֆիկների»), էսէռների, ՀՅ Դաշնակցության, Հայ ռամկավարների ն Հայ ժողովրդական կուսակցությունների Ալեքսանդրապոլի կազմակերպությունները: Ինքնին հասկանալի է, որ կառավարությունը չէր կարող անտես անել ընդհանուր մտայնություն դարձած հասարակական կարծիքի այդ պահանջը: Պետք է ասել, որ մյուս կողմից հայ-ռուսական μանակցություններին μացասաμար վերաμերվեցին համաձայնության (Անտանտի) երկրներն ու առաջին հերթին Անգլիան: Այդ օրերին անգլիական թերթերը հայտնում էին, որ իμր «Հայաստանը լքում է Դաշնակիցներին»28: Հայ-ռուսական հարաμերությունների խնդրում գտնում ենք, որ անկախ այն μանից, թե Հայաստանը ուներ Արնմտյան կողմնորոշում թե ոչ, ճիշտ էր վարվում, երμ, μանակցելով Խ. Ռուսաստանի հետ, ջանում էր նորմալ, μարիդրացիական հարաμերություններ հաստատել վերջինիս հետ: Մենք այն կարծիքին չենք, թե Հայաստանի կառավարությունը մինչ այդ որնէ ձգտում ու ցանկություն չի ունեցել μարեկամական հարաμերություններ հաստատել նան Խորհրդային Ռուսաստանի հետ: ՀՀ երնելի գործիչներից Ռուμենը խոստովանում է, որ մեր հարաμերությունները դենիկինյան Ռուսաստանի հետ ավելի սերտ էին այն հիմնական պատճառով, որ աշխարհագրական առումով վերջինս Հայաստանին ավելի մոտ էր, քան Խ. Ռուսաստանը29: Մյուս կողմից՝ Հայաստանը անհաղորդ ու թշնամի էր Թուրքիայի հանդեպ: Այդ թշնամությունը նա կարող էր հակակշռել Ռուսաստանի հետ μարեկամությամμ: Բացի այդ՝ Հայաստանը մշտապես զգում էր Ռուսաստանի տնտեսական ու ռազմական օգնության կարիքը: Սակայն արտաքին քաղաքական այս մտահայեցողությունների կողքին մենք հակված չենք անտեսել կամ թերագնահատել այն պարագան, որ, այնուամենայնիվ, մինչն 1920 թ. կեսերը Հայաստանի քաղաքական ղեկավարության կողմնորոշումը հիմնականում դեպի Արնմուտքն էր, դեպի սպասելիքաշատ ու խոստումնառատ Սան-Ռեմոն ու Սնրը: Այս իմաստով կարծում ենք այնքան էլ անկեղծ չէ Ռուμենը, երμ գրում է, թե «Հայաստանի քաղաքական գլխաւոր ուղղությունը 1919 թ. ձգտումն էր դեպի Ռուսաստանը30: Հայաստանի քաղաքական շրջաններում միանգամից μեկում դեպի Ռուսաստան չէր կարող լինել այն պարզ պատճառով, որովհետն Հայաստանի հետախուզությանը ուղղակի ն անուղղակի աղμյուրներից արդեն հայտնի էր դարձել խորհրդա-թուրքական մերձեցման փաստը, որը ինքնին զգուշության ն անվստահության մտավախություն էր առաջ μերում:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 246, «Բանվորի ձայն», Թիֆլիս, 25 ապրիլի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 167: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 256: Ռու են, նշվ. աշխ., էջ 255:

Խորհրդա-թուրքական մերձեցման իրողության պայմաններում Հայաստանի իշխանությունների վերաμերմունքը μոլշնիկների հանդեպ չէր կարող μարյացակամ լինել: «Այն օրից,- հայտարարել է Ա. Ջամալյանը խորհրդարանի թիվ 67 նիստում,- երμ փաստ եղավ μոլշնիկների ն միլլիների (թուրք ազգայնականների-Ա. Հ.) դաշինքը այդ չալմայավոր սոցիալիստների հետ, այդ օրվանից ահա փոխվել է մեր վերաμերմունքը դեպի μոլշնիկները»31: Խոսելով հայ-ռուսական հարաμերությունների մասին` պետք է զատորոշել այն հանգամանքը, որ մինչն 1920 թ. սկզμները Հայաստանի իշխանությունների վերաμերմունքը դեպի Խ. Ռուսաստանը եղել է μարյացակամ, համենայն դեպս ոչ թշնամական: 1919 թ. աշնանը Երնանում գումարված ՀՅԴ 9-րդ Ընդհ. ժողովում հայ-ռուսական հարաμերությունների խնդրում ընդունված որոշումներում շեշտվում էր, որ պահպանվելու էին μարյացակամ, μարեկամական հարաμերությունները ռուս ժողովրդի ու Ռուսաստանի քաղաքական վերածնության հանդեպ32: Պետք է նկատել, որ ՀՅԴ-ն որպես կառավարող կուսակցություն, Խորհրդային Ռուսաստանին դիմակայել է գերազանցապես գաղափարական հարցերում, իսկ Ռուսաստանի ն ռուս ժողովրդի նկատմամμ նա ընդհանրապես ոչ մի թշնամանք չի դրսնորել: ՀՅԴ ն Հայաստանի կառավարությունը եղել են հակաμոլշնիկ, հակախորհրդային, μայց ոչ երμեք հակառուս: Ավելին՝ շատ խնդիրներում նրանք չափից ավելի ռուսասեր էին, որի համար էլ Արնմուտքի դաշնակից տերությունները ու հատկապես Անգլիան այդ իմաստով Հայաստանին ու հայերին հաճախ չէին վստահում: Այստեղից հետնում է, որ հայ-ռուսական μազմաշերտ հարաμերությունների կնճիռը μացահայտելիս՝ չի կարելի μոլշնիզմը նույնացնել Ռուսաստանի ն ռուս ժողովրդի հետ: Հայ-ռուսական հարաμերությունների ն Հայաստանի քաղաքական կողմնորոշման խնդիրը քննելիս՝ անհրաժեշտ է ցուցաμերել կոնկրետ պատմական մոտեցում: Պետք է հաշվի առնել, որ քաղաքացիական պատերազմի շրջանում Ռուսաստանում կային մի շարք իշխանություններ՝ μոլշնիկյան, դենիկինյան, կոլչակյան, վրանգելյան ն այլն: Համենայն դեպս՝ մինչն 1920 թ. սկզμները պարզ չէր, թե դրանցից որ մեկը կհաղթանակի վերջնականորեն: Եղածներից Հայաստանը սերտ կապեր ուներ աշխարհագրորեն իրեն ավելի մոտ Դենիկինյան կառավարության հետ: Հայաստանը Խ. Ռուսաստանի հետ μարեկամական կապեր հաստատելու հնարավորություն չուներ, քանզի մինչն 1920 թ. սկզμները առնված էր ինտերվենցիայի ն քաղաքացիական պատերազմի կրակե օղակի մեջ: Ասենք, եթե Հայաստանը այդ ժամանակ խորհրդային ընդգծված կողմնորոշում ցուցաμերեր, տնտեսական ն քաղաքական ինչոր շահ կորզելու նպատակով, միննույն է, դրանից ոչ մի օգուտ չէր կարող ստանալ, որովհետն Խ. Ռուսաստանը ինքը կարիք ուներ օգնության ու ներքին հանգստության: Բայց, երμ 1920 թ. սկզμներից քաղաքացիական պատե31

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 78, թ. 1: «Քաղվածներ Հ.Յ.Դ. 9-րդ ընդհանուր ժողովի որոշումներից», Ե., 1920 թ. էջ 6:

րազմում հաղթանակով դուրս եկող Խ. Ռուսաստանի հետ իրական կապեր ու հարաμերություններ հաստատելու հնարավորություններ ու նախադրյալներ ստեղծվեցին, այժմ էլ, համաշխարհային հեղափոխության կոմինտերնյան հեռագնա գաղափարներով տարված, նա մերձեցավ քեմալականներին: Այս առնչությամμ անհիմն ու մտացածին պետք է համարել խորհրդահայ պատմագրության մեջ դեգերող այն դատողությունը, թե իμր դաշնակցական կառավարության անհաշտ, թշնամական, հակառուսական վերաμերմունքի պատճառով Խ. Ռուսաստանը երես դարձրեց Հայկական հարցի հայանպաստ լուծումից: Ինչնէ, քաղաքական այսպիսի իրադրության պայմաններում 1920 թ. մայիսի սկզμին Շանթի գլխավորած ՀՀ պաշտոնական պատվիրակությունը մեկնեց Հյուսիսային Կովկաս, իսկ նույն ամսվա վերջին հասավ Մոսկվա: Սկզμում հաջող սկսված μանակցությունները հետագայում գործնական ոչ մի դրական արդյունք չտվեցին: Բանն այն է, որ 1920 թ. մայիսին Անգորայից Բաքվի վրայով դեպի Մոսկվա գործուղվեց Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի պատվիրակությունը` արտ. գործ. նախարար Բեքիր Սամի μեյի ն ժող. տնտեսության նախարար Յուսուֆ Քեմալ μեյի գլխավորությամμ: Թուրքայի դիվանագիտական առաքելությունը նապատակ ուներ Խորհրդային Ռուսաստանի հետ պայմանագիր կնքելու ն օգնություն ստանալու դրամով ն ռազմասարքով: Հուլիս-օգոստոս ամիսներին տեղի ունեցած μանակցությունների արդյունքով՝ Թուրքիան ստացավ ն՛ դրամ՝ ոսկու ձնով, ն՛ ռազմական օգնություն՝ զենքով ու ռազմամթերքով: Բացի այդ, 1920 թ. օգոստոսի 24-ին կողմերի միջն կայացվեց μարեկամության նախնական պայմանագիր, որով Խ. Ռուսաստանը ճանաչում էր թուրքական Ազգային ուխտով գծված սահմանները: Միաժամանակ, կողմերը պարտավորվում էին չճանաչել Սնրի պայմանագիրը ն պետք է համատեղ հակազդեին դրան, որը «ուժով պարտադրվել էր Թուրքիային»33: Այս համայնապատկերի վրա, հայ-ռուսական μանակցությունները դրական արդյունք չէին կարող տալ, քանզի խորհրդային կառավարությունը՝ Հայաստան կամ Թուրքիա ընտրության հարցում «հեղափոխական Թուրքիան» գերադասեց «միջազգային իմպերիալիզմի գործակալ Հայաստանից»: Հայ-ռուսական μանակցությունների անհաջողության գործում որոշ դեր խաղացին նան մայիսյան ապստամμությունում պարտություն կրած հայ կոմունիստները, որոնք ամեն ջանք թափեցին, նույնիսկ պատվիրակություն ուղարկեցին Մոսկվա` խորհրդային կառավարության մոտ, որպեսզի Խ. Ռուսաստանի ն Հայաստանի միջն համաձայնություն չկնքվի34: Հուլիսի 1-ին Լ. Շանթը Մոսկվայից հեռագրում էր. «Առաջին տեսակցությունից պարզվեց, որ միակ դժվարությունը Ադրμեջանի սահմանն է, որով33

Գ. Լազյան, Հայաստան ն Հայ Դատը, Ե. 1991, էջ 254-256, Գ. Գալոյան ,Հայաստանը ն մեծ տերությունները (1917-1923 թթ.), Ե., 1999, էջ 267: «Ժողովուրդ», 7 հուլիսի 1920 թ.:

հետն Բաքվից Ադրμեջանի վարիչները ն հայ μոլշնիկները ամեն կերպ աշխատում են խանգարել պայմանագրի կնքումը»35: «Ադրμեջանի կոմունիստներին,- գրում է Ս. Վրացյանը,- Բաքվում գտնվող հայ կոմունիստների (Միկոյան, Ավիս, Մռավյան ն ուրիշներ) աջակցությամμ, հաջողվեց ազդել Մոսկվայի վրա, որ դաշնագրի ստորագրությունը Հայաստանի հետ չկայանա»36: Դաշնակցություն կուսակցությանը ընդդիմադիր ՀԺԿ պաշտոնաթերթ «Ժողովուրդը» Լ. Շանթի խաղաղարար առաքելության անհաջողության համար մեղադրում էր ռուսական կողմին37: Եվ այս ֆոնի վրա միանգամայն անհիմն են Շանթի պատվիրակության հասցեին արված մեղադրանքները՝ անզիջողականության, ձգձգման, կառուցողական մոտեցում չդրսնորելու, μանակցությունները վիժեցնելու հարցում38: Հայ-ռուսական μանակցությունները, Մոսկվայում մտնելով փակուղի, ընդհատվեցին` Երնանում շարունակելու նպատակով: Մյուս կողմից` Արնմուտքում գտնվող ՀՀ մյուս պատվիրակությունը ձգտում էր Արնմտյան տերությունների օգնությամμ լուծել իր ազգային-տարածքային հիմնախնդիրները, որի իրական հնարավորությունը գնալով օրավուր պակասում էր: Արդեն 1920 թ. կեսերից Հայկական հարցի լուծման հավանականությունը Արնմուտքի կողմից գնալով պակասում էր այն պատճառով, որ տարածաշրջանում հայտնվել էին երկու հզոր ռեալ ուժեր՝ Խ. Ռուսաստանը ն քեմալական Թուրքիան, որոնց քաղաքական շահերը այդ ժամանակ համընկնում էին, իսկ թույլ ու անօգնական Հայաստանը հայտնվել էր դրանց արանքում: Արդեն 1920 թ. ամռանը, Արցախը խորհրդայնացնելուց ն Կարմիր μանակի` Զանգեզուր ու Նախիջնան մուտք գործելուց հետո, անմիջական ցամաքային կապ հաստատվեց Ադրμեջանի, ասել է թե՝ Ռուսաստանի ն Թուրքիայի միջն: «Հայրենիք» թերթը տեղեկացնում է, որ 1920 թ. օգոստոսի 10-ի հայ-ռուսական ժամանակավոր անիրավահավասար համաձայնագրի ստորագրումից հետո «ավելի քան յոթ հազար μոլշնիկյան զինվորներ ՂարաμաղԶանգեզուր-Նախիջնան գծով անցել են Թուրքիա ն Պայազիտի մեջ միացեր են Քյազիմ Գարապեքիրի զորքերի հետ»39: Այս կապակցությամμ թուրքական 15-րդ μանակի հրամանատար Քյազիմ Կարաμեքիրը օգոստոսի 16-ի պաշտոնական մի ամփոփագրում հայտնում էր. «11-րդ մուսուլմանական (μոլշնիկյան) μանակը (նկատի ունի 11-րդ Կարմիր μանակը- Ա. Հ.), անցնելով կովկասյան մեր սահմանը, եկավ մեզ օգնության: Մեր դաշնակիցները՝ μոլշնիկները, մշտապես մեզ մատակարարում են զենք ն զինամթերք: Մենք կարող ենք վստահ լինել, որ մեզ համար դժվար օրերը արդեն մնացել են հետնում»40:

«Ժողովուրդ», 13 հուլիսի 1920 թ.: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 456: «Ժողովուրդ», 13 հոկտեմ երի 1920 թ.: Ա. Երզնկյան, Աշխատավորության դատարանին, Թիֆլիս, 1927, էջ 5-8, Ս. Վ. Արզումանյան, Արհավիրքից վերածնունդ, Ե. 1973, էջ 316-317, Ա. Եափուճյան, նշվ. աշխ., էջ 75 ն այլն: «Հայրենիք», Բոստոն, 25 օգոստոսի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, մաս 2, թ. 351:

Ադրμեջանի խորհրդայնացումից հետո Կարմիր μանակի ն «կարմիր» դարձած մուսավաթական ուժեր են կենտրոնանում Հայաստանի սահմանների ուղղությամμ: 1920 թ. հունիսին գեն. մայոր Քիշմիշնը Աղստաֆայից գաղտնի տեղեկացնում էր, որ Հայաստանի սահմաններին կուտավկում են խորհրդային զորքեր41: Այդ նույն μանը հաստատում էր վրացական գլխավոր շտաμը՝ հայտնելով, որ «խորհրդային զորքեր են կենտրոնանում Աղստաֆայում՝ Ղազախի վրա հարձակվելու նպատակով42: Միաժամանակ, հայտնվում էր, որ «Բոլշնիկների կողմից քարոզչության համար Հայաստան է ուղարկվել 32 մլն նիկոլանյան ռուμլի»43: Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությունից 1920 թ. հուլիսի 19-ի թիվ 325/c հաղորդագրությամμ Հայաստանի զորքերի հրամանատարության հետախուզական μաժանմունքի պետին հայտնվում էր, որ «գաղտնի հետախուզական ճանապարհով հայտնի է դարձել, որ հուլիս ամսվա կեսերին կարմիր ադրμեջանցիների ն ռուսների զգալի ուժեր Եվլախ կայարանից տեղափոխվել են Արցախի խճուղին»44: Միաժամանակ, վրացական զինվորական շտաμի տեղեկությունների համաձայն՝ կարմիր զորքերը 4000 սվին, երեք զրահագնացքի ուղեկցությամμ, կենտրոնանում են Թոուզ գյուղի շրջանում՝ Հայաստանի վրա հարձակվելու նպատակով45: Դիլիջանից հայկական ջոկատների հրամանատար Սեպուհը μանակի հրամանատար գեն. Սիլիկյանին հեռագրում էր, որ հուլիսին 22-ին թաթարները հարձակվել են Քյուլալի գյուղի μարձունքների վրա, սակայն մեր զորամասերից հակահարված ստանալով` հետ են շպրտվել46: Հուլիսի վերջին Հայաստանի զորքերի հրամանատարության շտաμի հետախուզական μաժանմունքի պետին ուղղված մեկ այլ գաղտնի ամփոփագրից իմանում ենք, որ Ղազախում են գտնվում հեղափոխական շտաμի անդամներ՝ Ավիս Նուրիջանյանը, Աղասի Վարդանյանը ն ուրիշներ, ն որ Ղազախի, Աղստաֆայի ն Բաքվի միջն տեղաշարժեր են անում երեք զրահապատ գնացքներ ն որ Զանգեզուրի ուղղությամμ ուղարկվել է խորհրդային 28րդ հետնակային դիվիզիան47: Հայաստանի հեռագրական գործակալությունը Վրաստանի նույնատիպ գործակալությանը իրազեկում էր, որ μռնվել է μոլշնիկյան մի գաղտնի գրություն: Այդ գրությունից պարզվում է, որ Ադրμեջանի μոլշնիկները 300 մլն ռուμլի են խոստացել կաշառքի ն ագիտացիայի համար, որպեսզի հայկական

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 276, ց. 1, գ. 184, թ. 73: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 581, թ. 232: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 276, ց. 1, գ 184, թ.76: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 581, թ. 210: Նույն տեղում: Նույն տեղում, թ. 211: Նույն տեղում, Ֆ. 276, ց. 1, գ. 184, թ. 89:

տարածքները միացվեն Ադրμեջանին: Փաստաթղթում միաժամանակ ասվում էր, որ պետք է շտապել, որովհետն Անգլիան քնած չէ48: 1920 թ. մայիսյան ապստամμության պարտությունից հետո հայ μոլշնիկների մի զգալի մասը, անցնելով ռուսական ն թուրք-ադրμեջանական զինյալ ուժերի շարքերը, մարտնչում էին Արցախը ն Զանգեզուրը հայկական զինյալ ուժերից մաքրելու ն «Կարմիր» Ռուսաստանը ու Ադրμեջանը Հայաստանի վրայով «Կարմիր» Թուրքիայի հետ կամրջելու համար: Ադրμեջանի «կարմրացումից» հետո Խ. Ռուսաստանը, Հայաստանի վրայով իր դաշնակից Թուրքիայի հետ միանալուց μացի, որոշակի նկրտումներ ուներ նան Իրանի հանդեպ49: Կարմիր զորքերը մտել էին Իրան: Ռեշտում հիմնվել էր այսպես կոչված հեղափոխական կառավարություն Քուչուկ-Խանի գլխավորությամμ, որը պիտի շարժվեր դեպի Թեհրան: Իսկ μոլշնիկ Բ. Մդիվանին նշանակվել էր ՌԽՖՍՀ-ի ներկայացուցիչը Քուչուկ-Խանի մոտ: 1920 թ. ամռանը իրադրությունը Իրանում այնքան էր μարդացել, որ այն քննության առնվեց Ազգերի լիգայում: Արխիվային վավերագրերը վկայում են, որ Խ. Ռուսաստանը ԲաքուՆախիջնան ն Տուապսե-Տրապիզոն, Նովոռոսիյսկ-Տրապիզոն, ՕդեսաՍամսուն ն այլ ցամաքային ու ծովային գծերով Թուրքիային էր մատակարարում զենք, ռազմամթերք, դրամ, ցույց տալիս զինվորական խորհրդատվական ն դիվանագիտական աջակցություն: Մասնավորապես դա երնում է Հայաստանի ռազմական նախարարության շտաμի հետախուզական μաժանմունքի գաղտնի ամփոփագրերից, արտ. գործ. նախարար Հ. Օհանջանյանի μողոք-նոտաներից ն այլն50: Այսպես՝ հայկական μանակի հրամանատարության շտաμի հետախուզական μաժնի 1920 թ. ապրիլի 23-ի թիվ 15 գաղտնի ամփոփագրից իմանում են, որ հավանաμար Օդեսայից երկկայմ առագաստանավերով Սամսուն է μերվել մեծ քանակությամμ զենք ն զինամթերք, որոնք փոխադրվել են Սվազ ու Մալաթիա51: Ոչ լրիվ տվյալներով 1920 թ. ամռանը քեմալականները օգնության կարգով Խ. Ռուսաստանից ստացան 6000 հրացան, ավելի քան 5 մլն փամփուշտ, 17600 արկ, իսկ սեպտեմμերի 200,6 կգ ձուլածո ոսկի52: 1920 թ. հոկտեմμերի սկզμին Թուրքիան ՌԽՖՍՀ-ից ստացել էր 16 վագոն հրացան ու փամփուշտ, որը շոգեմակույկներով Տուապսեից տեղափոխվել էր Տրապիզոն ու μաժանվել հայկական ռազմաճակատ մեկնող չեթեներին 53: Այդ օգնությունը ավելի մեծ չափեր ընդունեց 1921-1922 թվականներին: Միակողմանի չլինելու համար նշենք, որ

«Հայաստանի ձայն», 7 հոկտեմ երի 1920 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 576, թ. 194: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, մաս 1, թ. 176, գ. 486, թ. 18, գ. 581, թ. 333, գ. 607, թ. 112 ն այլն: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, մաս 1, թ. 176: Է. Ա. Զոհրա յան, նշվ, աշխ., էջ 79: Ս. Վրացյան, Խարխափումներ, Պոսթըն, 1924, էջ 86, ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 581, թ. 333, գ. 602,թ. 31:

քեմալականներին օգնում էին ոչ միայն Խ. Ռուսաստանը, այլն՝ Ֆրանսիան ն Իտալիան: 1920 թ. աշնանը իտալական ն ֆրանսիական նավերը զենք ու զինամթերք էին հասցնում թուրքական ազգայնական μանակին54: Քեմալականները, ստանալով համակողմանի օգնություն, հարվածի թիրախ դարձրին «իմպերիալիզմի գործակալ ու համաշխարհային հեղափոխության խոչընդոտ» Հայաստանը: Եվ այս տեսակետից պետք է մերժել տասնամյակներ շարունակ խորհրդային ու խորհրդահայ պատմագրության մեջ տեղ գտած այն կեղծ թեզը, թե քեմալական շարժումն ուներ հակաիմպերիալիստական, ազգային-ազատագրական μնույթ: Քեմալական շարժման ինչ ազատագրական μնույթի մասին կարող է խոսք լինել, երμ այդ շարժման 1919 թ. Էրզրումի ն Սվազի համաժողովներում, ինչպես նան 1920 թ. հունվարի 28-ին ընդունված «Ազգային ուխտ» ծրագրային փաստաթղթում նպատակ էր դրվում կրկին խեղդել Թուրքիայի ճնշված ժողովուրդների՝ հայերի, հույների, քրդերի, ասորիների ն այլոց ազատագրական ձգտումները ն դարձյալ զանգվածային կոտորածներ կազմակերպելու միջոցով, վերանվաճել ու ստրկացնել նրանց: Ընդսմին միլլիականները՝ քեմալականները, ուխտել էին Արնմտյան Հայաստանից ոչ մի թիզ հող չզիջել հայերին, իսկ եթե հնարավոր լիներ` նան զավթել Արնելահայաստանն ու μնաջնջել հայությանը: Նրանք այդ μանը (հայերի ու հույների նկատմամμ) մասնակիորեն ապացուցեցին գործով՝ 1920-1922 թթ. ընթացքում: Հարկ է հստակ ըմμռնել պատմական փորձով μազմիցս հաստատված այն ճշմարտությունը, որ Հայաստանի ու հայ ժողովրդի հանդեպ դրսնորած քաղաքականության խնդրում ոչ մի էական տարμերություն չի եղել սուլթան Աμդուլ Համիդ 2րդի, երիտթուրքերի ն քեմալականների միջն: Պարզապես նրանք շարունակել ն լրացրել են հայակործան քաղաքական կուրսը: Ճիշտ է նկատել պատմաμան Ջ. Կիրակոսյանը՝ գրելով. «Ազգային հարցում ազգայնականները (քեմալականները-Ա. Հ.) երիտթուրքերի ուղղակի ժառանգորդներն էին»55: Զարգացնելով պատմաμանի միտքը, ավելացնենք, որ մյուս հարցերում նույնպես քեմալականները, ըստ էության, շարունակել են իրենց նախորդների՝ երիտթուրքերի ն Աμդուլ Համիդ 2-րդի քաղաքական կուրսը: Որ քեմալականները ոչնչով չէին տարμերվում իրենց նախորդներից, երնաց քիչ անց՝ 1920 թ. աշնանը` թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ, երμ իրենց «կարմիր ու հեղափոխական» հորջորջած թուրք ասկյարները, գրավելով արնելահայ տարածքները, երիտթուրքերից ոչ պակաս հմտությամμ ամենուրեք սփռեցին մահ ու ավեր: Այդ կարճատն պատերազմի ժամանակ նրանք հասցրել էին կոտորել, ոչ լրիվ տվյալներով, 198 հազար մարդ56:

Ջ. Ս. Կիրակոսյան, Երիտթուրքերը պատմության դատարանի առջն, հ. 2, Ե., 1983, էջ 281: Ջ. Ս. Կիրակոսյան, նշվ. աշխ., էջ 250:

ՇՕ8åòՇêՅÿ èՇòՕքè÷åՇêՅÿ ýԻԼèêոՕոåոèÿ, ò. 1, Խ., 1961, Շ. 753.

Նույն կերպ տարμերություն չպետք է տեսնել նան Անգորայի քեմալական իշխանության ն Կ. Պոլսի սուլթանական կառավարության միջն: Հավաստի տվյալներ կան (թուրք իսկ գործիչների վկայությամμ) այն մասին, որ քեմալական ազգայնական շարժումը Անատոլիայում առաջ է μերվել սուլթանական կառավարության հրահանգով՝ հայերին որնէ տարածքային զիջում թույլ չտալու նպատակով57: Մեկ այլ աղμյուրից հայտնվում է, որ գեներալ Մ. Քեմալը, 1919 թ. կեսերին, Կ. Պոլսում նստած սուլթանի խորհրդով ու թելադրանքով է սկսել թուրք ազգայնականների շարժումը Անատոլիայում. «Խալիֆին Անտանտի երկրների գերությունից ազատելու ն թուրք ազգն ու պետությունը վերահաս վտանգից` անդամահատությունից փրկելու»58: Այսպիսով, թուրքական այս μոլոր տիպի հոսանքների ու կառավարությունների համար ընդհանրական ու հոգեհարազատ է եղել համենայն դեպս մեկ μան՝ հակահայկական ուղղվածությունը ն պանթուրքիզմը: Բոլշնիկ-քեմալական գործակցության ուժեղացման տեսակետից մեծ դեր խաղաց 3-րդ Կոմինտերնի կազմակերպած Արնելքի ժողովուրդների առաջին համագումարը Բաքվում (1-8 սեպտեմμերի 1920 թ.): Տարված լինելով համաշխարհային հեղափոխության հովերով՝ կոմունիստների առաջնորդներ՝ Վ. Լենինը, Լ. Տրոցկին, Գ. Զինովնը ն մյուսները մեծ հույսեր էին կապում Արնելքի ժողովուրդներին համաշխարհային սին հեղափոխության մեջ ներքաշելու հետ: Նրանք հատկապես մեծ դեր ու նշանակություն էին տալիս քեմալական Թուրքիային: Եվ պատահական չէր, որ այդ խառնաժողովում ամենապատվավոր տեղերում էին նստած Հայոց Մեծ եղեռնի մի քանի կազմակերպիչները, այդ թվում՝ հայ ժողովրդի դահիճ Էնվեր փաշան: Թուրքիան իրեն հայտարարել էր իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ուժ ն փաստորեն դարձել Խ. Ռուսաստանի «μնական» դաշնակիցը: Ահա թե խորհրդա-թուրքական գործակցության գաղափարը ինչպես է ձնակերպել Թուրքիայի արտ. գործ. նախարար Ահմեդ Մուխթարը Գ. Չիչերինին հղած գրություններից մեկում. «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը իրեն համարում է խորհրդային Ռուսաստանի μնական դաշնակիցը այն չափով, որ չափով նրանք միասին պայքարում են ընդհանուր թշնամու՝ Արնմուտքի իմպերիալիստների դեմ»59: Խորհրդային կառավարությունը Հայաստան-Թուրքիա ընտրության հարցում «հեղափոխական Թուրքիային» գերադասեց «միջազգային իմպերիալիզմի գործակալ Հայաստանից»: Բաքվի համագումարում քննվեց պատերազմի հարցը «համաշխարհային հեղափոխության խոչընդոտ դաշնակցական» Հայաստանի դեմ ն ազդարարվեց «կանաչ լույս» թուրքական հարձակման համար: Արդեն սեպտեմμերի 17-ին նույն Բաքվում կազմվեց Հայաստանի վրա հարձակման ու խորհրդայնացման

Սեվլան զադե Ռիֆաթ, Օսմանյան հեղափոխության մութ ծալքերը ն իթթիհատի հայաջինջ ծրագրերը, Պեյրութ, 1968, էջ 240: «Երիտասարդ Հայաստան», Չիկագո, 26 մայիսի 1920 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ. Ֆ. 1022, ց. 4, 72, թ. 24:

ծրագիրը, որում հիմնական դերը խաղալու էր Թուրքիան60: Այլ խոսքով, խնդիր դրվեց Հայաստանի խոհրդայնացումը կատարել թուրքական մահաμեր ներխուժման սպառնալիքի միջոցով: Ժամանակաշրջանի վավերագրերը աներկμա հավաստում են, որ «թուրքական ավանտյուրան կատարվել է μոլշնիկների գիտությամμ ն աջակցությամμ»61: Իր հերթին Թուրքիան պատրաստ էր զենքի ուժով վերացնել «հայկական սեպը»: Այնպես որ Հայաստանի կառավարության ն նրա μանակի ուժերից վեր էր դիմակայել թուրք-μոլշնիկյան գործակցության հետնանքով հյուսիսից ն հարավից ահագնացող մահացու հարձակման վտանգը, որն էլ ի վերջո կործանարար եղավ Հայաստանի Հանրապետության համար: Ահա թե ինչու հայ քաղաքական գրեթե μոլոր կուսակցությունները (μացառությամμ μոլշնիկների) դատապարտեցին խորհրդաթուրքական հայադավ գործակցությունը: Տալով խորհրդա-թուրքական համագործակցության μնութագիրը` միամտություն է կարծել, թե քեմալականները Ռուսաստանի անկեղծ μարեկամներն էին: Այդ μարեկամությունը ժամանակավոր էր, կեղծ էր ու շինծու, որը ասպարեզ էր նետվել որոշակի քաղաքական-դիվանագիտական հաշիվներով, որից էլ մեծապես տուժեց հայ ժողովուրդը:

2. Կուսակցությունները թուրք-հայկական պատերազմի շրջանում 1920 թ. օգոստոս-սպետեմμերին անխուսափելի դարձավ թուրք-հայկական զինաμուխումը՝ պատերազմը: Ինչպես արդեն ասվեց, քեմալականները Հայաստանի դեմ պատերազմ սկսեցին՝ ստանալով Խ. Ռուսաստանի համաձայնությունը: Վերջինս նպատակ էր դրել թուրքական սպառնալիքով ընկճել Հայաստանի դիմադրական ոգին ն հեշտությամμ խորհրդայնացնել այն: Տեսակետ կա, որ եթե μոլշնիկները չուզեին, Քեմալը չէր հարձակվի Հայաստանի վրա62: Ականավոր պատմաμան ու ռամկավար գործիչ Լեոյի խմμագրած «Մշակ» թերթում թարգմանաμար արտատպվել է արտասահմանցի մի թղթակցի նամակը Անկարայից՝ «Ինչպես քեմալիստները վճռեցին հարձակվել Հայաստանի վրա» վերտառությամμ: Այս վերնագրով նյութը առաջին անգամ տպագրվել էր 1920 թ. հոկտեմμերի 19-ին Ստամμուլում լույս տեսնող ֆրանսերեն «Jոurոaո ճ'Oriոոո» թերթում: Դրանում մասնավորապես հայտնվում էր, որ սեպտեմμերի սկզμներին 3-րդ Կոմինտերնի նախաձեռնությամμ Բաքվում հրավիրված Արնելքի ժողովուրդների համագումարի 1891 պատգա60

«Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920թթ.», փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, Ե., 2000, էջ 281-286: ՀՀ ՊԿՊԱ, ֆ. 200, ց. 2, գ. 107, թ. 9: Ս. Բարսեղյան, Ինչպես կը գրեն մեր նորագույն պատմությունը, Պ. Այրես, 1948, էջ 52:

մավորների թվում, (ի դեպ, 110-ը հայեր էին)63" μացի երիտթուրք շատ պարագլուխներից, գտնվել էր նան ոմն գեներալ Ռեմզին: Սրան հանձնարարված է եղել՝ Բաքվում հող նախապատրաստել Հայաստանի վրա Թուրքիայի հարձակման համար: Այնուհետն տեղեկացվում է, որ անհրաժեշտ պատրաստություններից հետո Անկարան Բաքվից ստացել է հետնյալ լակոնիկ հեռագիրը՝ «Ճանապարհը ազատ է»64: Կրկին հիշեցնում ենք, որ օտար աղμյուրից μերված այս քաղվածքը արտատպել է Դաշնակցությանը ն ՀՀ կառավարությանը խիստ ընդդիմադիր «Մշակը»: Այնպես որ՝ խոսք չի կարող լինել արձանագրված փաստի կողմնակալ ու մտացածին լինելու մասին: Բերենք մեկ ուրիշ փաստ. «Կարմիրները արնելքեն,- գրում էր Ք. Կարաμեքիրն իր հուշերում,մենք ալ արնմուտքեն, μոլորս միասին դեպի Հայաստան արշավելով, մինչն Կարսի դռները պիտի երթայինք»65: Վերոգրյալ փաստերը համոզում են, որ Խ. Ռուսաստանը համաձայն է եղել թուրքական հարձակմանը: Հար ու նման ճանապարհով Հայաստանը հայտնվեց համաշխարհային հեղափոխության Արնելյան խաչմերուկում: Ամեննին էլ պատահական չպետք է համարել Վ. Ի. Լենինի` 1920 թ. վերջերին Հայհեղկոմի անդամներ Ա. Մռավյանին ն Ս. Տեր-Գաμրիելյանին հայտնած այն միտքը, որ «Ձեր դժվարությունն այն է, որ համաշխարհային հեղափոխության ֆրոնտներից մեկը անցնում է Հայաստանի վրայով»66: Այն, ինչ տասնամյակներ շարունակ փորձել են ժխտել ու չտեսնելու տալ խորհրդահայ պատմաμանները, դրան իր ժամանակին այդպես պարզ ու աներկիմաստ պատասխանել է համաշխարհային պրոլետարիատի առաջնորդ Վ. Ի. Լենինը: 1920 թ. սեպտեմμերի 23-ին (այլ տվյալներով` 28-ին), առանց պատերազմ հայտարարելու, թուրքական μանակը դիմեց հարձակման67: Պատերազմը սկսվելու կապակցությամμ ՀՅԴ Բյուրոն, որը նույն ինքը Հայաստանի կառավարությունն էր, սեպտտեմμերի 28-ին հրապարակեց կոչ՝ ուղղված Հայաստանի քաղաքացիներին: Կոչի գլխավոր կարգախոսն էր. «Ամեն ինչ ֆրոնտի համար: Ամեն ճիգ հաղթելու համար»68: Հաջորդ օրը ՀՅԴ Բյուրոն հայտարարեց կուսակցության շարքերի մոμիլիզացիա. «Ամեն ընկեր պարտական է իրեն դնել կուսակցության տրամադրության տակ ն անմիջապես կատարել իրեն տրված հրահանգը»69: Նույն օրը Բյուրոն կուսակցության մարմիններին ն անդամներին իջեցրեց յոթ կետից μաղկացած պահանջների կատարման հրահանգ. այն է՝ համախմμել կուսակցության ողջ ուժերը ն դնել

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ. Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 147, թ. 2: «Սշակ», 5 նոյեմ երի 1920 թ.: «Զարթոնք», 6 օգոստոսի 1966 թ., «Ք. Կարա եքիրի հուշերը»: Ա. Սռավյան, Հոդվածներ ն ճառեր, Երնան, 1961, էջ 222: Պատերազմը սկսվելու ստույգ օրը ճշտել ու հիմնավորել է պրոֆ. Էդ. Զոհրա յանը. /տես` «Երեկոյան Երնան»,23 հոկտեմ երի 1990թ. նան 1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը ն տերությունները, Երնան, 1997, էջ 165-166: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 180, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 2:

նրա պատասխանատու մարմինների տրամադրության տակ, մտնել μանակի շարքերը, կազմակերպել թիկունքի պաշտպանությունը, տանել μացատրական աշխատանք ն այլն70: Սկսված պատերազմը մի նոր, լրացուցիչ արդարացնող փաստարկ էր խորհրդարանի արձակուրդը շարունակելու համար: Իհարկե, խորհրդարանի նախագահությունը կամ կառավարությունը լիազորություն ունեին, արտակարգ հանգամանքների դեպքում, հրավիրել արտահերթ նիստ: Եվ այս պատերազմը իրոք որ համարվում էր արտակարգ կարնորության հանգամանք: Սակայն հաշվի առնելով, որ պատերազմը հայտարարել էր հակառակորդը, իսկ Հայաստանը ինքնըստինքյան պաշտպանվող կողմն էր, ուստի նպատակահարմար չգտնվեց հրավիրել խորհրդարանի արտահերթ նիստ: Ավելի կարնոր համարվեց պատգամավորներին, շատ նախարարների հետ միասին, գործուղել ճակատամերձ շրջանները, ինքնապաշտպանության թեժ կետեր՝ զինված ուժերը կազմակերպելու, ժողովրդին համախմμելու, նրա տրամադրությունը μարձրացնելու, ռազմական ու նյութատեխնիկական միջոցների հայթայթման, փոխադրման ու մատակարարման գործը ղեկավարելու71: Հոկտեմμերի 30-ին Ալեքսանդրապոլ մեկնեցին պատգամավորներ՝ Հ. Քաջազնունին, Լ. Շանթը, Ս. Տիգրանյանը, Հ. Բուդաղյանը, Վ. Նավասարդյանը, Ա. Հովհաննիսյանը Հ. Տեր-Հակոμյանը ն ուրիշներ72: Մեծ լիազորություններով Կարս էին մեկնել նախարարներ՝ Ս. Վրացյանը ն Ա. Բաμալյանը, Ալեքսանդրապոլ՝ Ա. Ջամալյանը ն Գ. Ղազարյանը, Սուրմալու՝ Ս. Արարատյանը, Իջնան՝ Ա. Գյուլխանդանյանը, Նոր Բայազետ՝ Ս. Մելիք-Յոլչյանը, Աշտարակ՝ Հ. Տերտերյանը ն ուրիշներ73: Ուշագրավ է, որ ռազմաճակատ մեկնելու պատրաստակամություն հայտնեց Ամերիկայից նոր վերադարձած նախկին վարչապետ Հ. Քաջազնունին, որի երկու որդիները՝ Աշոտը ն Արամը, տարμեր ժամանակներում (1918 թ.` Ղարաքիլիսայում ն 1920 թ.` Զանգիμասարում) արդեն զոհվել էին հանուն հայրենիքի: Նա հասավ ռազմաճակատի առաջին գիծ ն ցանկություն հայտնեց կռվել որպես կամավոր զինվոր: Սակայն հրամանատարությունը այնտեղից նրան հետ ուղարկեց74: Պատերազմի սկսվելուն պես՝ հայ հասարակական-քաղաքական μոլոր ուժերը (μացառությամμ μոլշնիկների) մեկ մարդու պես հանդես եկան կոչերով՝ հայրենիքը, պետականությունն ու անկախությունը պաշտպանելու, անարգ թշնամուն հակահարված տալու ն երկիրն ազատագրելու վճռականությամμ: Բոլոր կուսակցությունները համախմμվեցին կառավարության շուրջը: Հոկտեմμերի 1-ին Ն. Գ. նախարար Ս. Արարատյանի մոտ հրավիրվեց խորհր70

Նույն տեղում, թ. 3: «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 238: ԳԱԹ, Հ Քաջազնունու ֆոնդ., գ. 150, թ. 1, գ. 164, թ. 2, Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 71-72: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 477 «Ազատ, Անկախ ն Սիացյալ Հայաստանի վերջին օրերը, Երնան, 1993, էջ 36: Հ. Տեր-Հակո յան, Հայաստանի վերջին աղետը, Կ. Պոլիս, 1921, էջ 76:

դակցություն, որին մասնակցում էին հանրապետությունում արտոնված կուսակցությունների ղեկավարներ, ինչպես նան լրատվական միջոցների ներկայացուցիչներ: Խորհրդակցության մասնակիցները միակամ պատրաստակամություն հայտնեցին վտանգի պահին սատար կանգնել հայրենիքին ու կառավարությանը75: Այդ նպատակով էլ ստեղծվեց Միջկուսակցական խորհուրդ, որի նախագահ ընտրվեց պատգամավոր Արամ Սաֆրաստյանը: Հոկտեմμերի 5-ին Ն. Գ. նախարարի մոտ տեղի ունեցավ կուսակցությունների ն մամուլի ներկայացուցիչների նոր խորհրդակցություն: Գավառներում նույնպես ստեղծվեցին միջկուսակցական տեղական խորհուրդներ՝ գավառային մասնաճյուղեր: Միջկուսակցական խորհրդում ընդգրկվել էին՝ ՀՅԴ, ՀԺԿ, Հայ ռամկավար, ՀՍԴԲԿ, Ս. Դ. Հնչակյան ն Սոցիալիստ-հեղափոխականների (էսէռների) կուսակցությունները: Խորհրդի ակտիվ անդամներից էին՝ Հ. Տեր-Հակոμյանը (ՀՅԴ), Կ. Գյուլնազարյանը (ՀԺԿ), Լազոն (Ս. Դ. հնչակ), μժիշկ Գ. Տեր-Հակոμյանը (Գրո) (էսէռ) ն ուրիշներ76: Միջկուսակցական խորհրդի ն նրա մասնաճյուղերի առջն դրված էին հետնյալ խնդիրները՝ քարոզչական ն այլ միջոցներով μարձրացնել ժողովրդի μարոյական ոգին, քաջալերել կամավորական շարժումը, օգնություն ցույց տալ ռազմաճակատին ու μանակին, օժանդակել կառավարությանը ն այլն77: Խորհրդի նախաձեռնությամμ պարμերաμար գումարվում էին ժողովներ, միտինգներ, հանրահավաքներ, կայացվում μանաձներ, պայքարի կոչում ժողովրդին: Որ անարգ թշնամու դեմ պայքարի խնդրում հայ քաղաքական μոլոր կուսակցությունները միակամ էին, երնում է հոկտեմμերի 4-ին վեց կուսակցությունների ստորագրությամμ հայ ժողովրդին ուղղված հետնյալ կոչից. «Արտաքին թշնամին թող իմանա հա՛յ ժողովուրդ, որ անկախության ն հայրենիքի պաշտպանության խնդրում տարաձայնություն չկա հայ քաղաքական կուսակցությունների միջն: Մենք` հայ քաղաքական մտքի տարμեր հոսանքներս, այսօր վստահությամμ ենք վերաμերվում մեր կառավարության այն μոլոր ջանքերին, որոնք նպատակ ունեն հաղթել ու դուրս հանել թշնամուն մեր սահմաններից»78: Պատերազմի շրջանում գործուն քարոզչություն էին տանում «Հառաջ», «Ժողովուրդ», «Հայաստանի ձայն», «Բանվորի ձայն» ն այլ կուսակցական թերթեր: Կուսակցական թերթերի ամենօրյա մեծագիր կարգախոսն էր «Հայրենիքը վտանգի մեջ է»: Թերթերի համարներում տպագրվում էին պաշտոնական հաղորդագրություններ, իրենց կուսակցական կենտրոնական մար-

Հ. Տեր-Հակո յան, Հայաստանի վերջին աղետը, Կ. Պոլիս, 1921, էջ 53: «Ժողովուրդ», 10 հոկտեմ երի 1920 թ.: Հ. Տեր-Հակո յան, նշվ. աշխ., էջ 62: «Դիրքերում», 17 հոկտեմ երի 1920 թ. «Հայաստանի ձայն», 8 հոկտեմ երի 1920 թ., ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 180, թ. 1:

մինների առանձին կոչերը՝ ուղղված հայ ժողովրդին՝ զորակցելու համար μանակին ու կառավարությանը անարգ թշնամուն հակահարված տալու գործում: Գրեթե μոլոր քաղ. կուսակցությունները հանդես եկան հայրենիքի պաշտպանության հայրենասիրական կոչերով: Հոկտեմμերի 2-ին կոչով հանդես եկավ ՀԺԿ Հայաստանի ԿԿ-ը, որում մասնավորապես ընդգծվում էր. «Ամեն ինչ պետք է զոհաμերել հանուն հաղթանակի, հանուն մեր ժողովրդի փրկության ն Միացյալ ու Անկախ Հայաստանի»79: Նույն օրը՝ հոկտեմμերի 2-ին, հրապարակված էսէռների կուսակցության Հայաստանի կոմիտեի կոչի գլխավոր իմաստն այն էր, որ չնայած Հայաստանի կառավարության հետ նախկինում ունեցած տարաձայնություններին, այժմ երμ վտանգը սպառնում է հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյությանը, «մենք պետք է մոռանանք ամեն ինչ, պետք է μովանդազուրկ դարձնենք մեր միտքն ու հոգին ն նվիրվենք միայն ն միայն մի գործի՝ ճակատի պաշտպանությանը»80: «Հայ ժողովուրդն այժմ,- գրում էր մեկ այլ ընդդիմադիր կուսակցության՝ հայ մենշնիկների պաշտոնաթերթն այդ օրերին,- միաμան կերպով պիտի լարե իր μոլոր ուժերը ն պաշտպանե իր անկախությունը ն ազատությունը»81: Առանձին կոչով հանդես եկավ ՀՍԴԲԿ ԿԿ-ը՝ ուղղված հայ ժողովրդին: Նրանում պատրաստակամություն էր արտահայտվում աջակցել կառավարությանը, ըստ կարելվույն օգնել ռազմաճակատում մարտնչող մեր զորամասերին ն արժանի հակահարված տալ անարգ ոսոխին82: Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության Վրաստանի կենտրոնական (շրջանային) մասնաճյուղի վարչությունը, իր գումարած հոկտեմμերի 17-ի ն 20-ի նիստերում լսելով Հայաստանին սպառնացող վտանգի մասին, որոշեց՝ «Կոչ անելով հորդորել Վրաստանի Ս. Դ. Հնչակյան մարմիններին ն μովանդակ Հայաստանի դեմոկրատիային՝ ռազմաճակատ խոյացնել μոլոր ռազմունակ ընկերներին»83: Հոկտեմμերի 26-ի երեկոյան խորհրդարանի դահլիճում Միջկուսակցական խորհրդի նախաձեռնությամμ տեղի ունեցավ միտինգ: Այդ նիստ-միտինգում կառավարության ներկայացուցիչ Ն. Գ. նախարարի օգնական Վ. Քրմոյանի` ռազմաճակատում տիրող կացության մասին զեկուցումից հետո հանդես եկան քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչները՝ ՀԺԿ անունից Կ. Գյուլնազարյանը, ՀՍԴԲԿ («սպեցիֆիկների») կողմից` Բ. Իշխանյանը, ինչպես նան սոցիալիստ-հեղափոխականների, Ս. Դ. Հնչակյան ն Հայ ռամկավարների ներկայացուցիչները: Միտինգում միաձայն ընդունվեց μանաձն՝ ամեն գնով զորավիգ լինել ռազմաճակատում մարտնչող մեր զորամա-

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4043, ց. 7, գ. 20, թ. 1, Հ. Տեր-Հակո յան, նշվ. աշխ., էջ 55: ՀՀ նույն տեղում, գ. 56, թ. 1, Հ. Տեր-Հակո յան, նշվ. աշխ., էջ 56: «Բանվորի ձայն», 10 հոկտեմ երի 1920 թ.: «Հառաջ», 3 հոկտեմ երի 1920 թ.: «Սշակ», 29 հոկտեմ երի 1920 թ.:

սերին84: Երկու օր անց՝ հոկտեմμերի 28-ին, երμ անմիջական սպառնալիք է առաջացել Կարսի ն ապա Ալեքսանդրապոլի գրավման համար, հայ քաղաքական կուսակցությունների Միջկուսակցական խորհուրդը համատեղ նոր կոչ հրապարակեց, որով հայտարարում էր «ընդհանուր զորահավաք՝ զենք կրելու ընդունակ μոլոր քաղաքացիներին»85: Նյութական ն μարոյաքաղաքական աջակցություն էին ստացվում նան դրսաշխարհի հայ հասարակական-քաղաքական կազմակերպությունների կողմից: Կ. Պոլսում «Վերջին լուր» ն «Ճակատամարտ» թերթերի նախաձեռնությամμ հավաքվեց 20 հազ. ոսկի: Հանգանակություններ էին կատարվում Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Եգիպտոսի, Իզմիրի, Ամերիկայի ն մյուս հայկական գաղթօջախներում: Գաղթաշխարհից գալիս էին նան մեծ թվով կամավորներ86: Բայց այս ամենը, ցավոք, չփրկեց Հայաստանը վերահաս աղետից: Այսպիսով, պատերազմի շրջանում կուսկացությունների, Միջկուսակցական խորհրդի ն այլ հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունից պարզ է դառնում, որ μացի μոլշնիկներից, հայ հասարակականքաղաքական մյուս μոլոր ուժերը միակամ են եղել հայրենիքի անկախության ու անվտանգության պաշտպանության խնդրում: ՀՀՀ Այժմ էլ մի քանի խոսք μոլշնիկների μռնած դիրքի ու ցուցաμերած քաղաքականության մասին՝ թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ: Պետք է ասել, որ Հայաստանի կոմունիստները ոչ միայն չէին աջակցում Հայաստանի կառավարությանը, այլն առանձին դեպքերում իրենց քայքայիչ ու վնասակար գործողություններով փաստորեն նպաստում էին թուրքերի հաղթանակին, Հայաստանի պարտությանը ն նրա շուտափույթ խորհրդայնացմանը: 1920 թ. հունիսին նոր ձնավորված Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցության ղեկավար մարմինը՝ Արտասահմանյան Բյուրոն, իսկ ապա ԿԿ-ը գտնվում էին Հայաստանի սահմաններից դուրս՝ հիմնականում Բաքվում, ն այստեղից էլ ղեկավար ցուցումներ էին տալիս ընդհատակում գործող կուսակցական կազմակերպություններին ու անհատ կոմունիստներին: Թուրք-հայկական պատերազմը դեռ չէր սկսել: 1920 թ. սեպտեմμերի 20-ին, ՀԿԿ ԿԿ-ը Բաքվից «հույժ գաղտնի» մի հրահանգ է իջեցնում (թիվ 218) կուսակցության μոլոր կազմակերպություններին, թիկունքի ն ռազմական գոտիների μոլշնիկներին. «Ծավալել լայն պրոպագանդա ընդդեմ պատերազմի, հիմնական խնդիր դարձնելով՝ 1. Թուրքիան այլնս նախկին Թուրքիան չէ ն Հայաստանի նկատմամμ ագրեսիվ նպատակներ չունի.

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 74, թթ. 1-3, նան «Հառաջ», 28 հոկտեմ երի 1920: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 241,թ թ. 2: Հ. Տեր-Հակո յան, նշվ. աշխ., էջ 71-76:

2. Քեմալական Թուրքիան Խորհրդային Ռուսաստանի դաշնակիցն է ն պայքարում է իր ազգային-ազատագրության համար՝ ընդդեմ իմպերիալիզմի (Անգլիայի, Ֆրանսիայի, Հունաստանի). 3. Հանրապետական Հայաստանի հաղթանակը Թուրքիայի նկատմամμ կնշանակի իմպերիալիզմի ուժեղացումը Մերձավոր Արնելքում ն դրանով իսկ կվտանգվի հեղափոխության հաղթանակը Անդրկովկասում, ապա նան Արնելքի խորհրդայնացումը. 4. Հայ μոլշնիկ կոմունիստների խնդիրը պետք է լինի` արագացնել հանրապետական Հայաստանի պարտությունը, որով ն կարագացվի Հայաստանի խորհրդայնացումը: Այս նպատակի համար պետք է. 1. Կազմալուծել հայկական կռվող μանակը μոլոր միջոցներով, այն է` ա) կազմակերպել դասալքություն ն ամեն կերպ խանգարել զորահավաքին, μ) ռազմաճակատներում հասկացնել զինվորներին, որ նրանք չկրակեն առաջացող թուրքական զինվորների վրա, այլ լքելով դիրքերը` վերադառնան թիկունք, գ) չենթարկվել սպաների հրահանգներին ն հարկ եղած դեպքում ոչնչացնել նրանց: 2. Այս ամենի հետ ամենաէականն է հասկացնել հանրապետական Հայաստանի զինվորներին, որ հաղթող թուրքական ասկյարը հեղափոխական ասկյար է...»87: Այս փաստաթղթի տակ նշված են ՀԿԿ ԿԿ-ի անդամներ՝ Ս. Կասյանի, Ա. Մռավյանի, Ա. Նուրիջանյանի, Շ. Ամիրխանյանի, Ի. Դովլաթյանի, Ա. Հովհաննիսյանի անունները, ինչպես նան վերջում ծանոթագրություն այն մասին, որ «գրությունը կարդալ սահմանափակ ժողովներում ն կարդալուց հետո անմիջապես այրել»88: Ահա սա ծրագրային այն ուղեցույցն էր, որով պետք է առաջնորդվեին Հայաստանի μոլշնիկները արդեն անխուսափելի համարվող թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ: Հրահանգի μովանդակությանը ծանոթանալիս՝ գալիս ես այն հետնության, որ Հայաստանի Կոմկուսի ղեկավարությունը հավանաμար Մոսկվայի ու Բաքվի ղեկավարների ցանկությամμ ու ցուցումով գրավել էր μացահայտ հակապետական ու պարտվողական դիրքորոշում՝ հանուն քեմալական թուրքերի հաղթանակի ն Հայաստանի խորհրդայնացման: Այստեղ հետաքրքրական է նան այն, որ արդեն սեպտեմμերի 20-ին Հայկոմկուսի ղեկավարությունը գիտեր թուրքերի հարձակման մասին: Հիշյալ փաստաթուղթը իր μովանդակությամμ այնքան արատավոր էր ու հակազգային, որ ԽՄԿԿ պատմության հարցերի որոշ մասնագետ հետազոտողներ կասկածանք են հայտնել դրա վավերականության մասին, որ դա կեղծ փաստաթուղթ է` կազմված հավանաμար դաշնակցականների կողմից՝

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ, 1022, ց. 3, գ. 275, թ. 1: Նույն տեղում:

հայ μոլշնիկներին վարկաμեկելու համար89: Նման առարկության համար հիմնական կռվան է μերվում այն թյուր փաստարկը, որ իμր սեպտեմμերի 20-ին ընդունված այդ «հրահանգը», չէր կարող Հայկոմկուսի Կենտկոմինը լինել, որովհետն ՀԿԿ ԿԿ-ը իμրն հաստատվել ու սկսել է գործել հոկտեմμերի 1-ից, իսկ մինչ այդ μոլոր հրահանգները տվել է ՀԿԿ Արտասահմանյան μյուրոն90: Վերոհիշյալ առարկության հիմնազուրկ լինելը ցույց տալու համար դիմենք փաստերի: 1920 թ. օգոստոսի վերջերին՝ 29-ից ոչ ուշ` Արնելքի ժողովուրդների առաջին համագումարի նախօրյակին, Գ. Զինովնի, Կ. Ռադեկի, Բ. Կունի, Ս. Կիրովի ն մյուսների մասնակցությամμ Բաքվում գումարված ՌԿ/μ/Կ Կավμյուրոյի նիստում որպես օրակարգային առաջին հարց լսվել ու հաստատվել են Հայաստանի Կոմկուսի ԿԿ-ի ն Արտասահմանյան μյուրոյի կազմերը: ՀԿԿ ԿԿ-ի անդամներ են հաստատվել Դովլաթովը, Ավիսը, Կոստանյանը, Տեր-Գաμրիելյանը, Աղասին: ԿԿ-ի վեցերորդ անդամը լինելու էր Հայաստանում աշխատող ընկերներից մեկը: Իսկ անդամության թեկնածուներ՝ Ամիրխանովը ն Շահգելդյանը: Կավμյուրոյի այդ նույն նիստում Արտասահմանյան μյուրոյի անդամներ են հաստատվել Դովլաթովը, Ավիսը ն Կոստանյանը91: Սույն փաստաթուղթը հավաստում է, որ օգոստոս ամսի վերջերից հաստատվել, ուստի ն հավասարապես գործել են թե՛ Հայկոմկուսի Կենտկոմը ն թե՛ Արտասահմանյան μյուրոն: Ի դեպ, վերոհիշյալ փաստաթուղթը ձեռագիր μնօրինակ է ն չի կարող որնէ կասկածի տեղիք տալ: Որ առնվազն 1920թ. օգոստոսի վերջից գործել է Հայկոմկուսի կենտկոմ, վկայում է կոմունիստ Ա. Մռավյանը: Նա իր կենսագրականում նշում է, որ մինչն 1920թ. օգոստոսի վերջը աշխատել է Թիֆլիսում որպես Հայաստանի ԿԿ-ի քարտուղար, իսկ ամսի վերջին ինքը աքսորվել է մենշնիկյան կառավարության կողմից:92 Բացի այդ, «Հայաստանի կոմկուսի պատմության ուրվագծերում » նշված է, որ 1920թ. սեպտեմμերի 10-ին ՌԿ(μ)Կ Կենտկոմի Կովկասյան μյուրոն հաստատեց ՀԿ/μ/Կ Կենտկոմի կազմը, որի մեջ մտան Ի. Դովլաթյանը, Ա. Նուրիջանյանը, Հ.Կոստանյանը, Ա.Խանջյանը, Ս. Տեր-Գաμրիելյանը, թեկնածուներ հաստատվեցին Շ.Ամիրխանյանը ն Վ.Շահգելդյանը93: Ինչ վերաμերում է «հակտեմμերի 1-ի» ամսաթվին, ապա այդ օրը ՌԿ(μ)Կ Կենտկոմի կազմμյուրոն հաստատել է արդեն սեպտեմμերի 10-ին Կովկասյան μյուրոյի կողմից հաստատված ՀԿ(μ)Կ Կենտկոմի կազմը94:

ԼՕոՕՇ ՃքԽåԻèè, 9 Փå8քՅոÿ 1991ã.

Նույն տեղում: ՍԼԻ ՊԿԱ, Ֆ. 64, ց. 1, գ., 1, թ. 14, «Հայաստանի Հանրապետությունը 19181920թթ.», փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, Ե., 2000 էջ 261:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, ֆ. 4010, ց.1,գ.19,թ.11: «Հայաստանի կոմունիստական կոսակցության պատմության ուրվագծեր», Ե., 1967, էջ 299: 97 Նույն տեղում:

Դիմենք մեկ այլ աղμյուրի՝ ՀԿԿ ԿԿ-ի այն ժամանակ անդամության թեկնածու Շավարշ Ամիրխանյանի հուշերին: Նա նս հաստատում է, որ 1920 թ. օգոստոս-սեպտեմμեր ամիսներին Բաքվում (Ադրμեջանում) գործել են ն՛ Հայաստանի Կոմկուսի ԿԿ՝ ընդլայնված կազմով, ն՛ Արտասահմանյան μյուրո՝ ավելի նեղ կազմով: Շ. Ամիրխանյանը պատմում է, որ 1920 թ. օգոստոսին ՌԿ/μ/Կ ԿԿ-ը հաստատեց Հայկոմկուսի ԿԿ-ի կազմը (Ի. Դովլաթյան, Ավիս, Ա. Կոստանյան, Ս. Տեր-Գաμրիելյան, Ա. Խանջյան ն թեկնածուներ՝ Շ. Ամիրխանյան, Վ. Շահգելդյան): Այնուհետն ասվում է, որ ԿԿ-ի անդամների մի մասը (Դովլաթյան, Ավիս, Կոստանյան) կազմեցին ԿԿ-ի Արտասահմանյան μյուրո՝ Հայաստանում ամենօրյա ընդհատակյա աշխատանքներ տանելու ն վերականգնելու ու հիմնելու նոր ընդհատակյա կազմակերպություններ: Ըստ Շ. Ամիրխանյանի հուշերի՝ դարձյալ օգոստոս ամսից զուգահեռաμար գործել են ն՛ ԿԿ, ն՛ Արտ. μյուրո95: Այնպես որ՝ սեպտեմμերի 20-ի գաղտնի հրահանգի հեղինակ-հասցեատերը եղել է հենց ինքը՝ Հայկոմկուսի Կենտկոմը: Եվ վերջին հաշվով, իր կանոնադրության համաձայն, Կոմունիստական կուսակցության միայն ԿԿ-ը կարող էր ունենալ μյուրո, արտասահմանյան μյուրո կամ քաղμյուրո: Ինչ վերաμերում է այն պարագային, որ օգոստոսի վերջերին հաստատված Հայկոմկուսի ԿԿ-ի անդամների ցանկը նույնությամμ չի համընկնում սեպտեմμերի 20-ի գաղտնի հրահանգում նշված ԿԿ-ի անդամների կազմին, ապա հարկ է հիշեցնել, որ μոլշնիկյան կուսակցության համար ընդունված կարգ էր կոպտացիայի միջոցով ԿԿ-ի կազմի հաճախակի փոփոխությունները: Այս ամենից զատ` հետագայում նս ընթերցողը կծանոթանա համանման μովանդակությամμ μազում այլ վավերագրերի, որոնք ավելորդ անգամ կհամոզեն, որ «սեպտեմμերի 20-ի» գաղտնի հրահանգը հայ μոլշնիկների ձեռքի գործն է: 1920 թ. հայկական μանակում μոլշնիկների քայքայիչ գործունեության մասին վկայում են հենց իրենք՝ μանակում ծառայած μոլշնիկ զինվորները իրենց հուշերում: Այսպես, օրինակ, հայկական μանակի զինվոր, μոլշնիկ Հայկ Մխիթարյանը պատմում է. «Մենք (μոլշնիներս-Ա.Հ.) զինվորների մեջ տանում էինք μացատրական-քաղաքական աշխատանքներ: Մենք հատկապես զինվորներին μացատրում էինք, որ Ãուրù աշիավավորներն ¿լ մե½ նման աշիաա վավորներ են ¨ դաշնակցականներÁ ցանկանում են ոչնչացնել աÛդ աշիաա վավորներÇն" մերկացնում էինք դաշնակցականների դեմքը» 96: 1920 թ. հոկտեմμերի 30-ին, առանց լուրջ մարտի, ընկավ Կարս քաղաքամրոցը, ուր ն սրի քաշվեցին մոտ 6000 հայ ն գերի ընկան մոտ 3000 զինվոր: Շուտով հանձնվեց նան Ալեքսանդրապոլը: Թուրքական մահաμեր արշավանքի տագնապալի օրերին կոմունիստները պացիֆիստական, պարտվողա95

Ø. Խ. ՃԽèքõՅԻÿԻ, Մ3 èՇòՕքèè áՕքԵáԵ 3Յ ՇՕ8åòՇêóþ 8ոՅՇòԵ 8 ՃքԽåԻèè, էքå8ՅԻ, 1967, Շ. 41:

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 403, ց. 1, գ. 20, թ. 1 (ընդգծումը մերն է):

կան μովանդակության թռուցիկներ էին տարածում զինվորների ն խուճապահար ժողովրդի մեջ. «Չկրակե՛ս, հայ աշխատավոր զինվոր, եղμայրական թուրք μանակի վրա, նա քեզ μերում է ոչ թե ստրկություն, այլ ազատություն. նա գալիս է օգնելու քեզ քո սրμազան պայքարի մեջ»97: Հայտնի են սաμոտաժի շատ դեպքեր, մատնություններ, գնացքների խորտակում ն այլ փաստեր: Առանձին զորամասեր գրեթե առանց գնդակ իսկ արձակելու, չենթարկվելով հրամանատարներին, դասալքում էին: Դեպքերին ականատես ու մասնակից Ն. Օդաμաշյանը գրում էր. «Զարմանալի μան. կարծես թե թուրքերը մեր մեջ լրտեսներ ունեին ն մեր զորքերի μոլոր շարժումները գիտեին. միշտ աշխատում էին մեր թույլ կողմից օգտվել»98: Նոյեմեմμերի 5-ին, Ալեքսանդրապոլի շտաμից զորավար Մ. Սիլիկյանը μանակի հրամանատարությանը ն կառավարությանը հայտնում էր, որ ռազմաճակատում զորամասերը ինքնագլուխ լքում են ճակատը ն չեն կատարում իրենց պետերի հրամանները99: Հատկապես Կարսի անկումից հետո զանգվածային μնույթ կրեց ռազմաճակատի կազմալուծումը, որը շուտով վերածվեց ընդհանուր խուճապի: Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպություններից հատկապես ծայրահեղական դիրք էր գրավել ռազմաճակատամերձ Ալեքսանդրապոլի μոլշնիկյան կոմիտեն: Այն μանից հետո, երμ նոյեմμերի 7-ին թուրքերը գրավեցին Ալեքսանդրապոլը, տեղում իշխանությունը գործնականում անցավ մենշնիկ-էսէռների խմμակցության ձեռքը: Քաղաքային ինքնավարությունը գլխավորում էր Անկախ սոցիալիստների (մենշնիկների) ղեկավար Լնոն Սարգսյանը100: Թուրքական օկուպացիայի շրջանում քաղաքում ն շրջակայքում մեծ չափով ակտիվացան μոլշնիկները, որոնք փորձեցին կապեր հաստատել թուրքերի հետ: Նոյեմμերի 13-ին ՌԿ/μ/Կ Ալեքսանդրպոլի կոմիտեի նախաձեռնությամμ քաղաքում անցկացվեց μազմամարդ միտինգ, որին մասնակցել են նան թուրքական կոմկուսի ներկայացուցիչներ101: Միտինգում ընդունվեց μանաձն, որը մեջ ենք μերում ամμողջությամμ. «Ալեքսանդրպոլի պրոլետարիատը ն չքավոր գյուղացիությունը, ազատագրվելով հայկական դարավոր լծից, հղում է իր եղμայրական սրտագին ողջույնը թուրքական Կոմունիստական կուսակցությանը՝ Թուրքիայի ճնշված մասսաների միակ պաշտպանին: Հայաստանի հարստահարված ն μազմատանջ զանգվածները վստահ են, որ միայն Հայաստանի ն Թուրքիայի, երկու հարնան ժողովուրդների պրոլետարիատի միավորումը ն ձեռք ձեռքի տված համատեղ աշխատանքը կերաշխավորի մեծ հաղթանակի լիակատար հաջողությունը ն ընչաքաղց համաշխարհային իմպերիալիզմի տապալումը:

Վ. Նավասարդյան, Հ.Յ.Դաշնակցության անելիքը, Գահիրե, 1924, էջ 224: «Հայրենիք», Պոսթըն, 1943, թիվ 4, էջ 67: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 602, թ. 88: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 2, գ. 189 , թթ. 3-4: Նույն տեղում, թ. 4:

Կեցցեե Թուրքիայի Կոմկուսը, կեցցեե Արնելքի Կարմիր հեղափոխական μանակը, կեցցեե կոմունիզմը, կեցցեե Խորհրդային Հայաստանը»102: 13 նոյեմμերի 1920 թ. Միտինգի նախագահ՝ ք. Ալեք-պոլ Ար. Տեր-Մարտիրոսյան քարտուղար՝ Մկ. Խաչիյան:

Այնուհետն այդ նույն միտինգում ընդունվել է նան կոչ՝ ուղղված հայ զինվորներին, գյուղացիներին ն գաղթականներին: «Մենք կոչ ենք անում ձեզ,- ասված է այնտեղ,- չհավատալ դաշնակներին, քանզի գալիս են ոչ թե կողոպտիչներ, այլ հայ գյուղացիների, զինվորների ու μանվորների ընկերները: Նրանք (թուրքերը-Ա.Հ.) գալիս են ոչ թե մորթելու ձեզ, այլ ազատելու դաշնակ թալանիչների ձեռքից»103: Հաջորդ օրը՝ նոյեմμերի 14-ին, ՌԿ/μ/Կ Ալեքպոլի կազմակերպությունը, կոմիտեի անդամներ՝ Ներսիկի, Արծվիկի ն Նուշիկի ստորագրությամμ հրապարակեց նույնաμնույթ մեկ այլ կոչ, որում դարձեալ կարդում ենք. «Մենք (հայ μոլշնիկներս-Ա.Հ.) լիակատար լեզու ենք գտել մեր դաշնակից հեղափոխական թուրքական μանակի հետ ն մեր գործողությունները համաձայնեցված են»104: Այստեղից ինքնին պարզ է դառնում, թե նման քարոզչության, ժողովրդի ու μանակի այդպիսի քաղաքական ու μարոյահոգեμանական մթնոլորտի պայմաններում, որքան ցածր պետք է լիներ նրանց դիմադրական, ինքնապաշտպանական ոգին: Այս ամենով հանդերձ, մենք ամեննին էլ այն կարծիքին չենք, թե Հայաստանի պարտության գլխավոր պատճառը μոլշնիկների քայքայիչ ու կազմալուծիչ գործունեությունն էր: Թուրք-հայկական պատերազմում Հայաստանի պարտության պատճառները շատ են105, որոնց ամμողջական քննությունը մեր խնդրից դուրս է:

3. Խորհրդարանը ն կուսակցությունները ՀՀ անկման ÷ուլում Տնական ու պերմանենտ արձակուրդներից հետո, 1920 թ. նոյեմμերի 1ից խորհրդարանը վերսկսեց իր աշխատանքները՝ հրավիրելով արտահերթ նիստ: Պատմաքաղաքական առումով սա ՀՀ այն ժամանակաշրջանն էր, երμ հոկտեմμերի 30-ին ընկել էր Կարսը ն Հայաստանն արդեն կանգնած էր պարտության եզրին: Հանրապետությունը, հայտնվելով «ռուսական մուրճի ն թուր102

Նույն տեղում, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 2: Նույն տեղում թ. 3: Ա. Հակո յան, 1920թ. թուրք-հայկական պատերազմի պատմության փորձն ու դասերը, Ե., 2004:

քական սալի միջն» ապրում էր ռազմաքաղաքական խոր ճգնաժամ ն նրա գոյությանը մնում էին հաշված օրեր, ավելի ստույգ՝ ընդամենը մեկ ամիս: Իսկ մինչ այդ, ինչպես արդեն ասվեց, թուրք-հայկական պատերազմում μավարար զինված ու լավ հանդերձավորված հայոց μանակը տարμեր պատճառներով անպատրաստ գտնվեց դիմակայել ու հակահարված տալ նենգ ոսոխին: Նոյեմμերի 1-ի երեկոյան ժամը 8-ին μացվեց խորհրդարանի նիստը: Օրակարգի կենտրոնական հարցը վերաμերում էր Հայաստանի ներկա դրությանը: Զեկուցեց վարչապետ Հ. Օհանջանյանը: Ելույթներ ունեցան պատգամավորներ՝ Ս. Թորոսյանը, Ա. Խոնդկարյանը, Հ. Տերտերյանը, Ա. Խատիսյանը: Ձայների մեծամասնությամμ ընդունվեց ՀՅԴ խմμակցության μանաձնը, որով հավանություն էր տրվում կառավարության ձեռնարկած ինքնապաշտպանական միջոցներին106: Երեք օր անց՝ նոյեմμերի 4-ին, գումարվեց խորհրդարանի երկրորդ նիստը, որին ներկա էին 35 պատգամավոր ն կառավարության գրեթե ամμողջ կազմը: Այս նիստում լսվեցին երկու հարց: Նախ՝ առաջին հարցով փոխվեց խորհրդարանի նախագահության կազմը: Գաղտնի քվեարկությամμ՝ 34 կողմով խորհրդարանի նախագահ ընտրվեց արտասահմանյան երկարատն գործուղումից նոր վերադարձած Հ. Քաջազնունին, իսկ փոխնախագահներ՝ Ս. Տիգրանյանը ն Լ. Շանթը107: Այնուհետն երկրորդ հարցով որոշվեց կրկին դադարեցնել խորհրդարանի աշխատանքները՝ պատճառաμանելով, որ երկրի դրությունը արտակարգ է, ուստի անհրաժեշտ համարվեց, որ պատգամավորները գործեն ժողովրդի մեջ, իսկ կառավարությունն էլ, յուրացնելով խորհրդարանի իրավունքները, այս ծանր ժամանակներում գործի ավելի ազատ ու անկաշկանդ: Սույն հարցի մասին պատգամավոր Գ. Քալաշյանի ներկայացրած օրինագծի դեմ առարկեցին միայն էսէռներ՝ Ա. Խոնդկարյանը ն Վ. Մինախորյանը: Որոշվեց խորհրդարանի աշխատանքները դադարեցնել մինչն ս. թ. դեկտեմμերի 1-ը108: Նիստը փակվեց ն խորհրդարանն արդեն հինգերորդ անգամ ուղարկվեց արձակուրդ: Այս առնչությամμ, կարծում ենք, տեղին էր «Հայաստանի ձայնի» հանդիմանությունը, երμ նա գրում էր իր խմμագրականում: «Մեզ կը թվի, որ պառլամենտի հասկացողությունը, եթե չասենք ամμողջությամμ, գեթ μավական մեծ չափով կորսնցուցեր է յուր արժեքը ժողովրդի մոտ, այնքան երկար ժամանակով շարունակվող արձակուրդի շնորհիվ»109: Հայկական զորքի նահանջի ն ազգաμնակչության խուճապի պայմաններում թշնամին մոտենում էր Ալեքսանդրապոլին: Նոյեմμերի 7-ին քաղաքը անձնատուր եղավ: Թուրքական զորքերի հրամանատար Ք. Կարաμեքիր փաշայի առաջարկությամμ կողմերի միջն կայացվեց զինադադար՝ հետնյալ

«Ժողովուրդը», 3 նոյեմ երի 1920 թ.: «Հառաջ», 6 նոյեմ երի 1920 թ.: «Ժողովուրդ», 7 նոյեմ երի 1920 թ.: «Հայաստանի ձայն», 6 նոյեմ երի 1920 թ.:

պայմաններով. հայկական զորքը պետք է հետ քաշվեր Ախուրյան գետից 15 կմ դեպի արնելք, Ալեքսանդրապոլի կայարանը ն μերդը դրվելու էին թուրքերի տրամադրության տակ ն այլն: Այս պայմաններն իսկույն կատարվեցին ն ակնկալվում էր քիչ թե շատ տանելի (պատվավոր) հաշտություն կնքելու հնարավորություն: Սակայն մեկ օր անց՝ նոյեմμերի 8-ին, Անկարայի կառավարությունը, չμավարարվելով Ք. Կարաμեքիրի ներկայացրած պայմաններով, պահանջեց նոր, ավելի մեծ զիջումներ, որով ՀՀ տարածքի կեսից ավելին անցնում էր թուրքերին: Բացի այդ, Հայաստանը պետք է թուրքերին հանձներ մեծ խմμաքանակներով զենք, զինամթերք, փոխադրամիջոց (2000 հրացան, 60 գնդացիր, 12 թնդանոթ, 4000 արկղ հրացանի փամփուշտ, 6000 թնդանոթի ռումμ, 4000 ջորի, 2 շոգեմեքենա, 50 վագոն ն այլն)110: Սա նշանակում էր ոչ միայն տարածքային նոր կորուստ, այլն, ըստ էության, Հայաստանի զինաթափում ու կապիտուլյացիա: Բացի այդ, չէր μացառվում, որ քեմալականները, ստանալով Հայաստանի հանձնած զենքը, կարող էին այն կրկին օգտագործել հայության դեմ՝ նրան իսպառ μնաջնջելու նպատակով: Հասկանալի է, որ նման մտավախության պայմաններում Հայաստանի կառավարությունը մերժեց այդ պայմանները, որից հետո՝ նոյեմμերի 10-ից, կրկին վերսկսվեցին ռազմական գործողությունները: Այս իրավիճակում էր, որ նոյեմμերի 11-ին, խորհրդարանի նախագահության նախաձեռնությամμ, գումարվեց արտահերթ նիստ: Նիստում լսվեց ու քննարկվեց կառավարության զեկուցումը նախորդ մեկ շաμաթվա ընթացքում տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական իրադարձությունների մասին: Զեկուցողը՝ վարչապետ Հ. Օհանջանյանը, ասաց, որ ռազմական գործողությունների անհաջողության հետնանքով կառավարությունը հարկադրված զինադադար սկսեց թուրքական հրամանատարության հետ: Միաժամանակ, վարչապետը հիմնավորեց, թե ինչու է կառավարությունը մերժել երկրորդ զինադադարի պահանջները: Հ. Օհանջանյանի զեկուցումից հետո ելույթներ ունեցան ՀՅԴ խմμակցության անդամներ՝ Ա. Խատիսյանը, Հ. Տերտերյանը, Հ. Սարգսյանը, որոնք կոչ արեցին կռվել մինչն հաղթական ավարտը: Իսկ էսէռ Ա. Խոնդկարյանը առաջարկեց կազմել նոր համաժողովրդական կառավարություն, որը կվայելի հասարակական-քաղաքական μոլոր հոսանքների վստահությունը111: Նիստի վերջում ՀՅԴ խմμակցության ներկայացմամμ ընդունվեց մի μանաձն, որով վստահություն էր հայտնվում կառավարության վարած քաղաքականությանը: Թուրքերը, վերսկսելով հարձակումը, մի քանի օրում գրավեցին նոր μնակավայրեր ու տարածքներ ու սկսեցին խորանալ երկրի ներսը: Հայաստանը կանգնեց լիակատար կործանման եզրին, ուստի ն կայացվեց հարկադիր զինադադար: Նոյեմμերի 18-ին Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն կրկին կնքվեց զինադադար, որով ռազմական գործողությունները դադարեցվեցին:

«Ժողովուրդ», 10 նոյեմ երի 1920 թ., Յ. Իրազեկ, նշվ. աշխ. էջ 78: «Ժողովուրդ», 16 նոյեմ երի 1920 թ.:

Իսկ նոյեմμերի 24-ի երեկոյան Ալեքսանդրապոլում պիտի սկսվեին հաշտության μանակցությունները112: Թուրքիայի հետ զինադադար կնքելով՝ Հայաստանի կառավարությունը չէր կարող հաշտության μանակցություն չվարել: Հայկական կողմը հույս ուներ, թե Թուրքիան Հայաստանին տարածքային որոշ զիջումներ կանի ն կկարողանան կնքել քիչ թե շատ պատվավոր հաշտության պայմանագիր: Այդ նկատառումով Բ. Լեգրանի հետ տարվող μանակցությունները ձգձգվում էին: Հայաստանի կառավարության քաղաքական դիրքորոշման վրա, ինչ խոսք, որոշ ազդեցություն էր գործում նան Անգլիայի ներկայացուցիչ Ստոքսը: Հոկտեմμեր-նոյեմμեր ամիսներին ընթացող հայ-ռուսական μանակցությունների վրա, անշուշտ, վերջինս μացասական դեր խաղաց: Անգլիայի ու Անտանտի քաղաքական շահերի տեսակետից ավելի ցանկալի կլիներ, որ Հայաստանը համաձայնության գար ու պայմանագիր կնքեր քեմալական Թուրքիայի, քան Խ. Ռուսաստանի հետ: Հայ քաղաքական շրջաններն ու ժողովուրդը, տեսնելով, որ չեն կարողանում պատշաճ դիմադրություն ցույց տալ, իրենց փրկության վերջին հույսը դրել էին Խ. Ռուսաստանի վրա, չնայած արդեն շատերին էր հայտնի ռուսթուրքական գործակցության փաստը: 1920 թ. աշնան ճակատագրական փուլում ժողովուրդը կանգնած էր երկընտրանքի առաջ. Ռուսաստա՞ն, թե՞ Թուրքիա երկընտրանքում նա իր ճնշող մեծամասնությամμ աներկμա պատրաստ էր ընդունել Ռուսաստանի տիրապետությունը: Ստեղծված պայմաններում քաղաքական կուսակցություններն ու ժողովուրդը պատրաստ էին հրաժարվել այնքան թանկ գնով ձեռք μերած անկախությունից: «Հայ ժողովրդի գլխին կանգնած ֆիզիկական μնաջնջման վտանգն այնքան ահռելի էր,- գրում էր Կ. Սասունին, -որ Հայաստանի անկախության խնդիրը այդ ժամանակ ստացել էր երկրորդական նշանակություն»113: Կուսակցությունների, ժողովրդի ու μանակի մեջ գնալով ավելի ու ավելի միանշանակ ու գերիշխող էր դառնում ռուսական քաղաքական արնելումը (կողմնորոշումը): Ստեղծված աղետալի իրավիճակի թելադրանքով՝ գնալով հայ քաղաքական շրջանակներում մինչ այդ տիրապետող արնմտյան (անգլիական) արնելումը ավելի ու ավելի իր տեղը զիջում էր ռուսականին (Խ. Ռուսաստանին): Պատերազմի հետնանքով որքան անհուսալի էր դառնում Հայաստանի վիճակը, այնքան ավելի էր ժողովուրդը հակվում ն իր փրկության միակ խարիսխը դարձնում Ռուսաստանը: Այս գործում զորքի, ժողովրդի մեջ մեծ աշխատանք էին տանում μոլշնիկները: Ստեղծված իրադրության մեջ որոշ կուսակցություններ էլ արդեն մտորում էին գոյություն ունեցող վարչակարգի տապալման ու Հայաստանի խորհրդայնացման մասին: Բացի μոլշնիկներից` նման առաքելությամμ հան112

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 199, ց. 1, գ. 247, թ. 1: «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 88:

դես եկավ նան Ս.Դ.Հնչակ կուսակցության Կովկասյան հատվածը: Սրանք, կանխազգալով ՀՀ վախճանը, նոյեմμերի 11-ին իրենց խորհրդաժողովում ընդունեցին μանաձն՝ «Հայաստանում գոյություն ունեցող վարչակարգի ն նրա ղեկավարների տապալման ն գյուղացու-μանվորական-խորհրդային իշխանության հաստատման մասին»114: Այդ ժամանակ հայ քաղաքական շրջանակներում տիրապետող մտայնությունն այն էր, որ պետք է հրաժարական տա արդեն հեղինակազրկված Բյուրո-կառավարությունը ն նրա փոխարեն կազմվի մի այնպիսի նոր կառավարություն, որը լիներ «ձախ» ն խաղաղասեր: Կարսի ն Ալեքսանդրապոլի անկումը արդեն կանխորոշել էին Բյուրո-կառավարության μախտը: Ըստ Ս. Վրացյանի անտիպ հուշերի՝ ստեղծված քաղաքական խոր ճգնաժամի պայմաններում Հ. Օհանջանյանը ն Ռ. Տեր-Մինասյանը այժմ արդեն շտապում էին օր առաջ հեռանալ կառավարությունից115: Կառավարության հրաժարականի կապակցությամμ նույն ինքը ՀՅԴ Բյուրոն ընդունեց առանձին որոշում, որում ասվում էր. «Հաշվի ունենալով միջազգային քաղաքականության մեջ առաջացած մի շարք կարնոր երնույթները, ուժերի ն շահերի նոր դասավորությունը, ՀՅԴ Բյուրոն անհրաժեշտ նկատեց դուրս գալ կառավարությունից, որպեսզի նոր կառավարությունը, նոր հոգեμանական պայմաններով, սկսի հաշտության μանակցությունները՝ վերջ դնի պատերազմին»116: Անտարակույս, դատապարտելի են այդ օրերին (նոյեմμերի 20-ին ն 23ին) ՀՅԴ կենտրոնական օրգան «Հառաջի» տպագրած առաջնորդող հոդվածաշարերը, որոնցում քաղաքական-դիվանագիտական նկատառումներով զարգացվում էր հայ ժողովրդի համար անհարազատ մի հայեցակետ (գաղափար), թե հայ ժողովուրդը պետք է ունենա թուրքական օրիենտացիա: Եվ սա ասում էր մի կուսակցություն, որը 30 տարի շարունակ մարդկային, նյութական ու հոգնոր հսկայական կորուստներ տալով՝ պայքարել է այդ օրիենտացիայի օμեկտի՝ Թուրքիայի դեմ: Մեր կարծիքով, թուրքական կողմնորոշում ընտրելու մասին հայտարարությունը օրհասական պահի թելադրանքով դիվանագիտական մաննր էր՝ պատերազմում հաղթած Թուրքիայի համակրանքը ինչ-որ կերպ շահելու ակնկալիքով: Կարծում ենք, իրավացի չեն այն հեղինակները, ովքեր հիմք համարելով «Հառաջի» հոդվածները ն նպատակ ունենալով վարկաμեկել ՀՅԴ-ին, պնդում են, թե Դաշնակցություն կուսակցությունը ունեցել է թուրքական կողմնորոշում: 1920 թ. նոյեմμերի 18-ին հայտարարված հայ-թուրքական տասնօրյա զինադադարի շրջանում՝ նոյեմμերի 23-ին` երեկոյան ժամը 8-ին (նախագահությամμ Հ. Քաջազնունու) գումարվեց խորհրդարանի արտահերթ նիստը: Խորհրդարանի խոսնակ Հ. Քաջազնունին կարդաց կառավարությունից

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 244, թ. 1: «Ազդակ շա աթօրյակ», 23 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիվ 41): «Հառաջ», 30 նոյեմ երի 1920 թ.:

ստացված հրաժարականի մասին գրությունը: Այնուհետն կաμինետի հրաժարականի շարժառիթների մասին μացատրություններ տվեց Հ. Օհանջանյանը: Ելույթներ ունեցան պատգամավորներ՝ Ս. Թորոսյանը (ՀՅԴ) ն Ա. Խոնդկարյանը (էսէռ): Խորհրդարանի երկու կուսակցական խմμակցությունները ընդունեցին կառավարության հրաժարականը (43 կողմ ն 1 ձեռնպահ)117: Մինչն նիստի հրավիրումը ՀՅԴ խմμակցությունում նախապատրաստվել էր հարցը: ՀՅԴ Բյուրոյի գիտությամμ վարչապետության թեկնածու էր առաջադրվել պատգամավոր Սիմոն Վրացյանը118: Խորհրդարանը նրան էլ հանձնարարեց կազմել նոր կառավարություն119: Ակնկալվում էր, որ նոր կառավարությունը պետք է ընդհանուր լեզու գտներ μոլշնիկների ն հաշտություն կնքեր թուրքերի հետ: Նոր վարչապետը հույս էր տածում, թե Հայաստանի ընկերվարական, ռուսամետ կառավարություն կազմելով՝ Խ. Ռուսաստանը հաշվի կնստի Հայաստանի անկախության հետ, կպաշտպանի Հայաստանի մինչն 1914 թ. սահմանները: Բայց այդ հույսերը չարդարացան: Հարկ է նշել, որ կառավարության ճգնաժամի շրջանում թուրքական կողմը նս ցանկանում էր, որ Հայաստանում կազմվելիք նոր կառավարությունը լինի ոչ դաշնակցական: Թե’ ռուսական ն թե’ թուրքական կողմերին ձեռնտու էին Հայաստանի իշխանության ղեկին տեսնել իրենց կամակատար մի մարմին: Բայց այդ ժամանակ էլ Հայաստանում քաղաքական ուժերի հարաμերակցությունն այնպիսին էր, որ հնարավոր չէր նոր կառավարություն կազմել առանց Դաշնակցության մասնակցության: Նոյեմμերի 24-ի երեկոյան կայացավ խորհրդարանի նախորդ օրվա արտահերթ նիստի շարունակությունը: Ս. Վրացյանը ներկայացրեց նոր կաμինետի կազմը: Էսէռները համաձայնություն տվեցին ն մտան Վրացյանի «ձախ» կոալիցիոն կառավարության մեջ, իսկ ՀՍԴԲԿ («սպեցիֆիկ») գործիչներ Դ. Անանունը ն Բ. Իշխանության հրաժարվեցին մտնել նոր կաμինետ120: Խորհրդարանի նիստում լսվեց ն 30 կողմ, երկու ձեռնպահությամμ հավանություն տրվեց վարչապետի հայտագրին (դեկլարացիային)121: Արտաքին քաղաքականության խնդրում այնտեղ ընդգծվում էր այն միտքը, որ «Մեր գործունեության նշանաμանն է լինելու՝ անկեղծ հաշտություն Տաճկաստանի հետ ն

«Հառաջ», 25 նոյեմ երի 1920 թ.: Ս. Վրացյանը իր հուշերում պատմում է, որ սկզ ում հանձնարարվեց Հ. Քաջազնունուն կազմել նոր կառավարություն: Վերջինս փորձեց կազմել ոլոր կուսակցությունների ներկայացուցիչներից աղկացած ազգային միասնության կառավարություն, որին, սակայն, հրաժարվեցին մասնակցել ընդդիմադիր կուսակցությունները` ՀԺԿ, ՀՍԴԲԿ, էսէռ ն այլն: Այդ իսկ պատճառով Քաջազնունին հրաժարվեց ն իր կողմից վարչապետության թեկնածու առաջարկեց գյուղատնտեսության նախարար Ս. Վրացյանին (Տես` Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 488): ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 75, թ. 3, «Ժողովուրդ», 25 նոյեմ երի 1920թ.: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 491: «Ժողովուրդ», 26 նոյեմ երի 1920 թ., «Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր), էջ 65:

համերաշխություն ու խաղաղ համակեցություն μոլոր հարնան ժողովուրդների հետ»122: Ս. Վրացյանի խառը սոցիալիստական որակվող կաμինետի մեջ մտան՝ Դ. Կանայան (զինվորական նախ.), Հ. Տերտերյան (ֆինանսների), Հ. ՏերՀակոμյան (խնամատարության)123" Ա. Հովհաննիսյան (գյուղատնտեսության), Ա. Խոնդկարյան (արդարադատության), Վ. Մինախորյան (կրթության ն արվեստի), Վ. Բաμայան (աշխատանքի) ն Վ. Քրմոյան (ն. գ. նախ. պաշտոնակատար): Այս խաղաղասեր ու ռուսասեր խառն կառավարությունը, որտեղ մեղմ դաշնակցականներից զատ մտան երկու էսէռ (պատգամավորներ Ա. Խոնդկարյանը ն Վ. Մինախորյանը), պետք է վարեր խաղաղասիրական գիծ՝ լեզու գտնելու ու հաշտվելու ինչպես Թուրքիայի, այնպես էլ Ռուսաստանի հետ124: Հավելենք, որ Սոցիալիստ-հեղափոխական կուսակցության Անդրկովկասյան շրջանային կոմիտեն նոյեմμերի 29-ի նիստում քննելով Վրացյանի կաμինետում սոց.-հեղ. կուսակցության երկու ներկայացուցիչների մտնելու մասին հարցը` հավանություն չի տվել էսէռների Հայաստանի կազմակերպության այդ քայլին: Դա պատճառաμանվել էր նրանով, որ նորակազմ կաμինետում ընդգրկված են այնպիսի անձինք, որոնք «ունեն ագրեսիվ ձգտումներ, խաղաղասեր չեն հարնանների հետ ն որ ամμողջությամμ վերցված նոր կառավարությունը չի կարող համարվել աշխատավորական»125: ՀՀ համար ճգնաժամային այս փուլում հայ քաղաքական կուսակցությունների ներքին կյանքը նս խռովահույզ էր ու անկայուն: Այս շրջանում մեծ չափով ակտիվացան ձախակողմյան քաղաքական ուժերը: Խորհրդարանական ն արտախորհրդարանական ձախ ուժերը ձգտում հանդես μերեցին μոլշնիկների հետ սերտ կապեր հաստատել: Հ. Քաջազնունին հայտնում էր, որ էսէռները անձնական կապեր ունեին հայ μոլշնիկների հետ126: Վիճակն այնքան μարդ էր ու ճգնաժամային, որ պառակտում առաջացավ ՀՅ Դաշնակցության շարքերում: Արխիվային մի վավերագրից տեղեկանում ենք, որ նոյեմμերի կեսին Ստալինը Բաքու եղած ժամանակ խորհուրդ է տվել Բ. Մդիվանուն պառակտել Դաշնակցության շարքերը ն նրա ձախ թնը իրենց կողմը գրավել127: Նոր փոփոխված իրադրության մեջ նոյեմμերի կեսերից ՀՅԴ ներսում առաջացավ մի 30 հոգուց μաղկացած այսպես կոչված «Հայաստանի ինտերնացիոնալ ձախ դաշնակցականների» խումμը: Խմμի ղեկավարներ դար-

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 427, մաս 2, թ. 431: Նոյեմ երի 30-ից նրան փոխարինեց Ռու են Յուզ աշյանը (Տես` ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 198, ց. 1, գ. 58, թ. 201 «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 89: «Սշակ», 3 դեկտեմ երի 1920 թ.: Հ. Քաջազնունի, Դաշնակցությունը անելիք չունի այլնս, Պուքրեշ, 1923, էջ 52: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Սիկրոժապավենների հավաքածու, թիվ 2, գ. 5, թ. 1:

ձան Հայկ Ավալյանը, Արտաշես Վանցյանը, Արշակ Գրիգորյանը ն ուրիշներ128: Այն μանից հետո, երμ պարզ դարձավ, որ թուրք-հայկական պատերազմում Հայաստանի պարտությունն ու կապիտուլյացիան արդեն օրերի հարց է, «Ձախ դաշնակցականները»` Հայկ Ավալյանի գլխավորությամμ, սերտ կապեր հաստատեցին՝ քարոզչական մեծ շքախմμով հոկտեմμերի 11-ին հատուկ գնացքով Երնան ժամանած ՌՖԽՍՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչ Բորիս Լեգրանի հետ: Այդ օրերին Բ. Լեգրանը Երնանից Գ. Չիչերինին գրում էր, որ Հայաստանի ռազմաքաղաքական խոր ճգնաժամը առաջ է μերել պառակտում Դաշնակցության շարքերում129: «Ձախ դաշնակցականները», Հայաստանի իշխանություններից գաղտնի, μանակցություններ սկսեցին Բ. Լեգրանի հետ՝ Հայաստանը դեպի Ռուսաստան կողմնորոշելու, դաշնակցական կառավարությունը տապալելու ն Հայաստանը օր առաջ խորհրդայնացնելու նպատակով: Պետք է ասել, որ «Ձախ դաշնակցականները» համակիրներ ունեին ն՛ խորհրդարանում, ն՛ ժողովրդի մեջ130: Այսպես՝ «Ձախ դաշնակցականների» խմμին էին միացել խորհրդարանի ՀՅԴ խմμակցության որոշ անդամներ՝ Ավետիս Օհանջանյանը, Ռուμեն Քաջμերունին ն ուրիշներ131: Սրանք հիմնեցին իրենց խորհուրդը ն մի քանի անգամ հանդես եկան ժողովրդին ուղղված կոչերով, որոնցում հորդորում էին ժողովրդին կապերը խզել «Աջ դաշնակցականներից», նրանց կառավարությունից ն ամμողջովին փարվել հեղափոխական μանվորա-գյուղացիական Ռուսաստանին, կողմնորոշվել դեպի միջազգային սոցիալիզմն ու համաշխարհային հեղափոխությունը: Հայաստանի ինտերնացիոնալ «Ձախ դաշնակցականների» առաջադրած կարգախոսները, ըստ էության, ոչնչով չէին տարμերվում կոմունիստականներից132: Բ. Լեգրանը, μանակցելով Ավալյանի ն Վանցյանի հետ, ջանում էր ներսից պայթեցնել ՀՅԴ-ն ն խաղաղ ճանապարհով խորհրդայնացնել երկիրը: Եվ պետք է ասել, որ նա փայլուն կատարեց իր առջն դրված դիվանագիտական առաքելությունը: Չխորանալով քաղաքական-դիվանագիտական մանրամասների մեջ` ասենք, որ նոյեմμերի 30-ին Բ. Լեգրանը Ս. Վրացյանին ներկայացրեց վերջնագիր՝ Հայաստանի խորհրդայնացման մասին: Նույն օ-

Հիշեցնենք, որ ՀՅԴ Գերագույն դատական ատյանի 1920թ. հունիսի 12-ի որոշմամ Հ. Ավալյանը վտարված էր կուսակցության շարքերից, որը վերջնականորեն պետք է հաստատվեր սեպտեմ երին գումարվելիք կուսակցության առաջիկա 10-րդ Ընդհ. ժողովում: Սակայն քանի որ ռազմաքաղաքական հանգամանքների պատճառով այն չէր գումարվել, նրա հեռացման հարցը մնացել էր առկախ), (տես` «Դրոշակ» 1930, թիվ 10, էջ 240):

Լ. Ճ. ԼՅոՕÿԻ, ՔՅáՕ÷åå ո8èæåԻèå è ԻՅԼèՕԻՅոԵԻԵé 8ՕոքՕՇ, էք., 1969, Շ. 370-371.

«Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 88: «Ազդակ շա աթօրյակ», 23 սեպտեմ երի 1973 թ. (թիվ 41): ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 185, թթ. 1-2:

րը երեկոյան Հայաստանի կառավարությանը վերջնագիր տվեց նան Թուրքիան: Մինչ Հայաստանում կատարվում էին օրհասական այդ իրադարձությունները, դեռնս նոյեմμերի 4-ին «կարմիր» Բաքվում, Ի. Ստալինի գլխավորությամμ, վճռվում էր Հայաստանի ճակատագիրը133: Նոյեմμերի 4-ին ՌԿ/μ/Կ Կենտկոմի Կովկասյան μյուրոյի ն Ադրμեջանի Կոմկուսի Կենտկոմի քաղμյուրոյի միացյալ նիստում, որին մասնակցում էին նան ՀԿԿ Կենտկոմի անդամները, «քննության է առնվում Հայաստանում տիրող դրությունը»134: Քննելով Հայաստանում ստեղծված կացությունը՝ որոշվում է խորհրդայնացնել Հայաստանը135: Խորհրդային կառավարությունը, խնդիր դնելով խորհրդայնացնել Հայաստանը ն ապա նան Վրաստանը, այնուամենայնիվ, առաջնային նշանակություն էր տալիս Ադրμեջանի անվտանգության ապահովմանը: 1920 թ. նոյեմμերի 27-ին ՌԿ/μ/Կ Կենտկոմի Քաղμյուրոն, Ի. Ստալինի տված զեկուցման հիման վրա, որոշում է. «Գլխավոր խնդիրը համարել Ադրμեջանի պաշտպանությունը... դրա համար արագացնել 7 դիվիզիաների փոխադրումը Ադրμեջան»136: Այս ամենը նշանակում էր, որ Հայաստանը կանգնած էր խորհրդայնացման անխուսափելի փաստի առաջ: ՀՀ մայրամուտին խորհրդարանի ն կառավարող կուսկացության առջն ծառացած էր երկու շատ կարնոր խնդիր. 1. Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրի ստորագրումը ն 2. իշխանության հանձնումը μոլշնիկներին ու Հայաստանի խորհրդայնացումը: Առաջին խնդրի իրականացումը լիազորվեց Ալ. Խատիսյանի գլխավորած Հայաստանի պատվիրակությանը, որը նոյեմμերի 24-ին Ալեքսանդրապոլում սկսեց μանակցությունները թուրքական զորքերի հրամանատար Ք. Կարաμեքիրի հետ: ՀՀ հետագա ճակատագրի հարցը վերջնականորեն վճռելու համար նոյեմμերի 30-ի լույս դեկտեմμերի 1-ի գիշերը տեղի ունեցավ խորհրդակցություն՝ ՀՅԴ Բյուրոյի, ՀՅԴ Հայաստանի ԿԿ-ի, խորհրդարանի ՀՅԴ խմμակցության, կառավարության անդամների ն մի քանի ճանաչված գործիչների մասնակցությամμ137: Խորհրդակցությունում պետք է Բ. Լեգրանի ներկայացրած վերջնագրին պատասխան տրվեր: Կառավարության ն Դրոյի զեկուցումներից պարզ դարձան, որ դրությունը անհույս է: Դրոն հայտարարեց, որ ինքը զորք չունի μոլշնիկների դեմ կռվելու համար, այսինքն՝ հայ զինվորը չի կրակի ռուսμոլշնիկների վրա: Խորհրդակցության առջն դրված էր մի հարց. ինչպե՞ս 133 Ավելի վաղ` 1920 թ. հոկտեմ երի 14-ին ՌԿ/ /Կ Կենտկոմի Քաղ յուրոն, Վ. Ի. Լենինի մասնակցությամ , որոշում էր ընդունել Հայաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատելու մասին (Տես` Լ. Ճ. ԼՅոՕÿԻ, նշվ. աշխ., էջ 366): Խ. Հ. Բարսեղյան, նշվ. աշխ., գիրք 2-րդ, Ե., 1975, էջ 523: Գ. Բ. Ղարի ջանյան, նշվ. աշխ., էջ 424-425: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4050, ց. 1, գ. 6, թ. 1: Ս. Վրացյան, Հուշեր մոտիկ անցեալից («Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր), էջ 70, Հ. Տերտերյան, Շանթի պատվիրակության գործունեությունը («Հայրենիք», 1954, թիվ 5, էջ 10-11):

դուրս գալ ստեղծված ծանր կացությունից138: Վրացյանի, Դրոյի ն Քաջազնունու ելույթներից հետո տեղի է ունենում մտքերի փոխանակություն: Խոսում են շատերը: Բանախոսների մեծամասնությունը հանգում է այն հետնության, որ առանց դիմադրության պետք է ընդունել μոլշնիկների մուտքը Հայաստան ն իշխանությունը հանձնելով նրանց` երկիրը խորհրդայնացնել: Նիստի մասնակիցների փոքրամասնությունը միայն գտնում էր, որ պետք է դիմադրել139: Ականատես հուշագիրները պատմում են, որ փոքրամասնության ակտիվիստներից էր գյուղնախարար Արշակ Հովհաննիսյանը: Նա առաջարկում էր հայտարարել նոր զորահավաք, ձերμակալել Լեգրանին ն դիմադրել μոլշնիկներին140: Հայաստանի խորհրդայնացման Լեգրանի առաջադրած պահանջին դեմ են արտահայտվել նան Հ. Օհանջանյանը, Ս. Արարատյանը, Ա. Չիլինգարյանը, Վ. Նավասարդյանը ն այլք, որոնք առաջարկում էին զենքի դիմել141: Նույն օրը՝ նոյեմμերի 30-ի երեկոյան, խորհրդակցության ժամանակ, Ալեքսանդրապոլից հեռագիր ստացվեց, որ Թուրքիան, հանձին Ք. Կարաμեքիրի, վերջնագիր էր տվել Հայաստանի պատվիրակությանը՝ 48 ժամվա ընթացքում հաշտության պայմանները ընդունելու կամ մերժելու վերաμերյալ142: Պետք է ասել, որ թուրքական վերջնագիրը մեծապես կանխորոշեց ու հստակեցրեց խորհրդակցության մասնակիցների դիրքորոշումը՝ Հայաստանի խորհրդայնացման մասին Լեգրանի վերջնագիրը ընդունելու օգտին: ՀՅԴ Բյուրոն նույնպես հանգեց նույն եզրակացության` կայացնելով հետնյալ որոշումը. «Հարկադրված երկու հակառակորդ կողմերի ճնշումից՝ Բյուրոն հեռանում է Հայաստանից, թողնելով իր ներկայացուցիչը, ն հրահանգում է ընկերներին իրենց տեղական պայմանների համաձայն գործել ն գաղտնի պահել կուսակցության գոյությունը, իսկ ընկերներին չի արգելվում մտնել նոր իշխանության մեջ ն աշխատել երկրի տնտեսական ու կուլտուրական զարգացման համար143: ՀՅԴ, նրա խորհրդարանական խմμակցությունը, կառավարությունը, առանց կռվի ու դիմադրության, գնացին նման խոշոր զոհողության՝ հանուն հայ ժողովրդի ֆիզիկական գոյության փրկության: Հանձնարարվեց Դրոյին ն Հ. Տերտերյանին, որոնք արդեն կապի մեջ էին Բ. Լեգրանի հետ, տեղի տալու μոլշնիկներին ն ընդունելու խորհրդայնացման վերջնագրի պայմանները: Նրանք լիազորվեցին Լեգրանի հետ համաձայնագիր ստորագրել ն իշխանությունը հանձնել Հայհեղկոմին: 1920 թ. դեկտեմμերի 1-ին ժամը 2-ին վարչապետ Ս. Վրացյանը հայտնում է Ալեքսանդրապոլում գտնվող ՀՀ պատվիրակության ղեկավար Ալ. Խատիսյանին, որ

«Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 240: «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 241: «Հայրենիք», 1952, թիվ 7, էջ 7: «Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր), էջ 70: Նույն տեղում: «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 92:

Բյուրոն, խմμակցությունը ն կառավարությունը որոշել են ընդունել կարմիրների առաջարկը Հայաստանի խորհրդայնացման մասին, պայմանով, որ ճանաչվի Հայաստանի անկախությունը ն թույլ չտրվեն քաղաքացիական կռիվներ144: Միաժամանակ, քննության առնելով Թուրքիայի հետ պատերազմի ն խաղաղության հարցը, ցուցում էր տրվել Ալ. Խատիսյանին` ընդունել թուրքերի ներկայացրած պայմանները ն ստորագրել հաշտության պայմանագիրը145: Դեկտեմμերի 1-ի երեկոյան խորհրդարանի շենքում մոմերի լույսի տակ տեղի ունեցավ ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության վերջին նիստը: Նիստին մասնակցում էին նան ՀՅԴ Բյուրոյի ն կառավարության ներկայացուցիչներ: «Չափազանց ծանր էր ն ճնշող ժողովի պատկերը,- հիշում էր նիստին մասնակից Հ. Տեր-Հակոμյանը (Իրազեկը),- մեր μախտից՝ այդ երեկո էլեկտարականություն էլ չէր գործում, ն նստել էինք մոմերի աղոտ լույսի տակ»146: Սա ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության վերջին պատմական նիստն էր: Այն դռնμաց էր: Իրազեկը վկայում է, որ նիստին ներկա էին μազմաթիվ կողմնակի անձինք, գուցե ն մեծամասնականներ147: Թեն ՀՅԴ Բյուրոն ն կառավարությունն արդեն վճռել էին իրենց անելիքը, μայց ն այնպես՝ որոշվեց խնդիրը վերջին անգամ քննարկել ՀՅԴ խորհրդարանական խմμակցության համատեղ նիստում՝ դրանով իսկ ընդգծելով օրենսդիր մարմի նշանակությունը: Իրավական առումով, անշուշտ, ավելի ճիշտ կլիներ, եթե նման կարնորության խնդիրը քննվեր ոչ թե խմμակցության, այլ խորհրդարանի նիստում՝ այնտեղ հրավիրելով նան էսէռ մի քանի պատգամավորների, մանավանդ որ այս կուսակցությունը ՀՅԴ հետ կազմել էր խառը կառավարություն: Ս. Վրացյանը վկայում է, որ այստեղ դարձյալ կրկնվեց նախորդ օրվա վիճաμանությունը148: Պատգամավոր Ս. Թորոսյանն իր հետագա հուշերից մեկում հայտնում է, որ այդ նիստում երկար ճառով հանդես եկավ խորհրդարանի նախագահ Հ. Քաջազնունին: Նա նս հանգում է այն եզրակացության, որ Հայաստանին մնում է մի ելք՝ ընդունել Լեգրանի վերջնագիրը ն խաղաղ կերպով կատարել իշխանության փոխանցում: Քաջազնունին էլ Վրացյանի նման հավատացած էր, որ «հայ μոլշնիկները, հենված ռուսական ուժի վրա, պիտի վարեն փաստորեն ազգային քաղաքականություն»149: Բայց, ցավոք, այդպես չեղավ: Թեն այստեղ էլ մի քանիսը կոչ արեցին դիմադրել μոլշնիկներին, սակայն քվեարկության արդյունքով խմμակցության ձայների ճնշող մեծամասնությամμ՝ 21 կողմ, 7 դեմ (որոշ տվյալներով՝ 4 դեմ)150 ն 2 ձեռնպահ

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 529, թ. 156: Է. Ա. Զոհրա յան, Սովետական Ռուսաստանը ն..., էջ 156 ն 160: «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 240: Յ. Իրազեկ, Սոտիկ անցյալից, Պեյրութ, 1956, էջ 87: «Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր), էջ 72: Ս. Թորոսյան, Հանդիպումներ Քաջազնունու հետ, («Հայրենիք», 1952, թիվ 7, էջ 7): «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 92:

դարձյալ որոշվում է առանց դիմադրության, խաղաղ ճանապարհով իշխանությունը հանձնել μոլշնիկներին ն երկիրը խորհրդայնացնել151: Հիրավի, քաղաքական տվյալ կացության մեջ սա միակ հնարավոր ելքն էր: Ստեղծված իրադրության մեջ հայ ժողովուրդն իր մեծամասնությամμ ընկալեց ու լուռ համաձայնությամμ, առանց որնէ կրակոցի, ընդունեց ռուս-μոլշնիկներին: Ժողովրդի ֆիզիկական գոյությունը փրկելու միակ ելքը μոլշնիկներին անձնատուր լինելն էր ն երկրի իշխանությունը կամովին նրանց հանձնելը: Հայության համակրանքը ռուս μոլշնիկների կողմն էր: «Հայության մեծ մասը,- գրում է Ս. Վրացյանը,- աչքերը հառած էր դեպի հյուսիս՝ փրկությունը Ռուսաստանից էր սպասում»152: Այդ գիտակցությունը արմատացել էր նրա մեջ դարերի փորձով: Ավելին՝ հայ ժողովուրդը հավատացած էր, որ «Մեծ Ռուսաստանը կքշի տաճիկներին մեր երկրից, կվերականգնի առնվազն 1914 թ. սահմանները ն տաճկական յաթաղանը կհեռանա հայ ժողովրդի գլխից»153: ՀՅԴ ներսում նս կար մի այնպիսի մտայնության հոսանք, որի ներկայացուցիչները ներքուստ չէին համակրում μոլշնիկներին, μայց ն առանձնապես մեծ հակակրանք էլ չէին տածում նրանց հանդեպ: Դա միգուցե գալիս էր նրանից, որ այդ երկու կուսակցություններն էլ անունով համարվում էին սոցիալիստական, հեղափոխական ն μացի այդ՝ ՀՅԴ շատ անդամներ ունեին ընդգծված ռուսամետ քաղաքական դիրքորոշում: Պետք էր հասկանալ հայության հոգեկան վիճակը: Եթե հայ ժողովրդի մի զգալի մասը ըմμռնեց ու ընդունեց μոլշնիզմը` առանց ծանոթ լինելու նրա μուն էությանը, ապա լոկ այն μանի համար, որ այն ծագել էր Ռուսաստանում ն Հայաստան էր մուտք գործում հյուսիսից: Այդ ժամանակներում արնելահայությունն իր մեծամասնությամμ ունենալով ռուսական կողմնորոշում՝ ռուսμոլշնիկ անունը լսելով՝ հասկանում էր ընդամենը Ռուսաստան ն ռուս ժողովուրդ: Դրա համար էլ 1920 թ. μոլշնիզմի թափանցումը Հայաստան ժողովրդի կողմից գործնականում դիմադրության չհանդիպեց: Այս անգամ էլ (ինչպես 1918 թ. մայիսին) ստեղծվեց մի այնպիսի կացություն, երμ այլընտրանք չկար: Այժմ արդեն միակ ելքն այն էր, որ հարկավոր էր փաստորեն հրաժարվել անկախությունից ն ընդունել խորհրդային կարգեր: Հայաստանի խաղաղ խորհրդայնացման գործում հարկ է առանձնահատուկ ընդգծել Դ. Կանայանի խաղացած դերը: Ժողովրդի ու հատկապես զինվորների վրա շատ մեծ էր μանակի հրամանատար Դրոյի ազդեցությունը: Նա գտնում էր, որ իրենց փրկությունը միայն Ռուսաստանի մեջ է, ն որ հայկական զորքը չի կռվի ռուսների դեմ: Միաժամանակ, Դրոն հավատացած էր,

Սատենաշար «Արարատի» (հավելվածներ), Բեյրութ, 1957, էջ 83, «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 240-241, «Հայրենիք», 1923, թիվ 1 (նոյեմ եր), էջ 72, «Ասպարեզ», 28/29 մայիսի 1992 թ.: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., Բեյրութ, 1958, էջ 490: «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 239:

որ ինքը, ռուսական զորքերի գլուխ անցած, թուրքերին պիտի քշի մինչն 1914 թ. սահմանը154: 1920 թ. դեկտեմμերի 2-ին, հինգշաμթի օրը, ժամը 12-ին մոտ ստորագրվեց Երնանի համաձայնագիրը, որի հիման վրա μովանդակ իշխանությունը հանձնվում էր Հայհեղկոմին: Այս ակտի ստորագրումով իրավապես իրենց ուժը կորցնում էին ՀՀ ինչպես μարձրագույն գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, այնպես էլ μարձրագույն օրենսդիր մարմինը՝ Հայաստանի խորհրդարանը: Այլ խոսքով՝ ՀՀ դադարում էր գոյություն ունենալուց: Բովանդակ իշխանությունը ժամանակավորապես, մինչն Հայհեղկոմի մայրաքաղաք հասնելը, անցնելու էր զինվորական հրամանատարության ձեռքը, որի գլուխ կանգնելու էր Դրոն: Ըստ Երնանի համաձայնագրի՝ Հայաստանը հռչակվում էր իμրն անկախ խորհրդային հանրապետություն: Ռուսաստանը պարտավորվում էր պաշտպանել Հայաստանի սահմանները, այդ թվում նան Նախիջնանը ն Զանգեզուրը: Նոր իշխանությունը՝ Հեղկոմը, կազմված էր լինելու 5 կոմունիստներից (Ս. Կասյան, Ա. Մռավյան, Ս. Տեր-Գաμրիելյան, Ա. Բեկզադյան ն Ա. Նուրիջանյան) ն 2 «ձախ» դաշնակցականներից՝ Դրո ն Հ. Տերտերյան ն այլն155: Առաջ գնալով՝ ասենք, որ այս համաձայնագրով խոստացված պայմաններից ն ոչ մեկը չկատարվեց: Կատարվեց միայն այն, որ Հայաստանը խորհրդայնացվեց: Իշխանության փոխանցումը կատարվեց խաղաղ ճանապարհով, որտեղ «ձախ դաշնակցական» Դրոն հանդիսացավ կապող օղակ հին ն նոր իշխանությունների միջն: Նույն օրը` դեկտեմμերի 2-ի կեսերին, Ս. Վրացյանը իշխանությունը հանձնելով Դրոյին՝ ժամը 17.50 րոպեին հեռագրում է Թիֆլիս՝ Վրաստանում Հայաստանի դիվանագիտական լիազոր ներկայացուցիչ Տ. Բեկզադյանին հետնյալ μովանդակությամμ «Հաշվի առնելով երկրում ստեղծված իրավիճակը՝ կառավարությունը որոշեց հրաժարվել իշխանությունից ն քաղաքացիական ու ռազմական իշխանությունը հանձնել հրամանատար Դրոյին»156: Այսպիսով, իշխանության հանձնումը կատարվել է խաղաղ ն կամավոր, քաղաքական երկու կողմերի միջն կայացրած համաձայնության հիման վրա: Ուստի՝ խոսք չէր կարող լինել դիմադրության ն անիմաստ արյուն թափելու մասին: Այդ նույն օրը, դեկտեմμերի 2-ին, գիշերը ստորագրվեց Ալեքսանդրապոլի հաշտության պայմանագիրը: Դեպքերի ն իրադարձությունների ժամանակագրական հաջորդականությունը, արխիվային վավերագրերը, ականատես մասնակիցների հուշերը հավաստում են, որ Ալեքսանդրապոլի հաշտության պայմանագրի ստորագրման վերջնական հրահանգը փաստորեն տվել է

«Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 239: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 200, ց. 1, գ. 560, թ. 476: Նույն տեղում:

Դրոն (համենայնդեպս չի արգելել, որ այն ստորագրվի), որը, ինչպես տեսանք, նույն օրը՝ դեկտեմμերի 2-ին, կեսօրվա ժամերին կնքված Երնանի համաձայնագրով ժամանակավորապես, մինչն Հայհեկղկոմի ժամանումը Երնան, որպես դիկտատոր իր վրա էր վերցրել գերագույն իշխանությունը, իսկ Վրացյանի կառավարությունը, մինչ Ալեքսանդրապոլի հաշտության պայմանագիրը կստորագրվեր, արդեն հրաժարական էր տվել157: Ըստ վարչապետ Ս. Վրացյանի հուշերի՝ Թուրքիայի հետ Ալեքսանդրապոլի հաշտության պայմանագրի ստորագրման լիազորությունը Ա. Խատիսյանին էր տրվել դեկտեմμերի 1-ին, իսկ պայմանագրի ստորագրման նախօրյակին նախկին կառավարությանը ժամանակավորապես փոխարինած Դրոն ն Սիլինը տեղյակ են եղել, որ պայմանագիր պիտի ստորագրվի ն չեն արգելել այն158: Պետք է ասել, որ Ալեքսանդրապոլի կողոպտիչ հաշտության պայմանագիրը չուներ իրավական ուժ՝ երկու հիմնական պատճառով. մեկ, որ պայմանագիրը ստորագրող Ալ. Խատիսյանին լիազորություն տվող կառավարությունը մինչ այդ արդեն հրաժարական էր տվել ն երկրորդ, ինչպես նշված էր պայմանագրում, այն իրավական ուժ էր ստանում մեկ ամսվա ընթացքում խորհրդարանում վավերացնելուց հետո, իսկ ինչպես արդեն տեսանք, Հայաստանի խորհրդայնացումով՝ խորհրդարան նույնպես այլնս չկար: Կնշանակի՝ այդ պայմանագիրը մեռելածին էր, այսինքն` իր ստորագրման պահից իսկ որնէ իրավական ուժ չուներ: Ի դեպ, Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը չի վավերացրել նան Թուրքիան: Պատմաμանները վիճաμանում են այն հարցի շուրջ, թե Խատիսյանը պետք է ստորագրե՞ր պայմանագիրը, թե՞ ստորագրման հարցը պետք է թողներ μոլշնիկներին159, գտնում ենք, որ պայմանագրի ստորագրումը μոլշնիկներին թողնելով, նրա μովանդակությունը էապես չէր փոխվի, քանզի խորհրդաթուրքական նախնական համաձայնությամμ արդեն գծված էր հայ-թուրքական սահմանը, իսկ դա այն էր, որ Ք. Կարաμեքիրը թելադրել էր Ա. Խատիսյանին Ալեքսանդրապոլում: Ամենայն հավանականությամμ այդ էր պատճառը, որ խորհրդային կողմից Բ. Լեգրանը, Դրոն կամ որնէ մեկ ուրիշը արգելք չհարուցեցին, որ պայմանագիրը ստորագրվի: Ալեքսանդրապոլի խայտառակությունը թույլատրվեց հավանաμար նան նրա համար, որ խորհրդային կառավարությունը անգամ վերջին պահին ամμողջ պատասխանատվությունը, տարածքային կորուստները գցի կործանվող իշխանության վրա ն դրանով էլ ավելի վարկաμեկի ժողովրդի աչքում: Որ խորհրդային կողմը Հայաստանի օգտին տարածքային փոփոխություն չէր մտցնի, նա դա ապացուցեց մի քանի ամիս անց՝ 1921 թ. մարտի 16-ի Մոսկվայի ն ապա հոկտեմμերի 13-ի Կարսի պայմանագրերով: Ի դեպ, Մոսկվայի ն Կարսի պայմանագրերի Հայաստանին վերաμերող մասերը Ալեքսանդրապոլի պայմանագրից էապես չէին տարμերվում: Իսկ ինչ վերաμերում է այն փաստարկին, թե Ալեքսանդրապոլի պայ157

«Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 91: Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 506: ¾. ². ¼áÑñա Ûան, նշí. աշË., ¿ç 151:

մանագիրը պատճառ դարձավ, որ հնարավոր չեղավ Մոսկվայում արդյունքի հասնել, ընդամենը մտամարզանք է ն նույնպես քննադատության չի դիմանում: Ինչպես կարող էր հրաժարական տված ն իշխանությունից արդեն հեռացած կառավարության ներկայացուցչի ուժի սպառնալիքի գործադրմամμ ստորագրած ն ոչնչով չվավերացված, ուստի ն իրավական ուժ չունեցող պայմանագիրը դառնալ պատճառ ու խանգարիչ հանգամանք իրավազոր կողմերի միջն նոր, օրինական պայմանագիր կնքելու համար: Տակավին Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության μանակցությունների ժամանակ էր ռուս-թուրքական կողմերի միջն սկզμունքային տեսակետ ձնավորվել այն մասին, որ երկու պետութունների միջն վերականգնվելու էր 1877 թ. պետական սահմանը, այսինքն՝ Կարսի մարզը վերադարձվելու էր Թուրքիային: Իսկ այն μանից հետո, երμ քեմալական Թուրքիան կեղծավորաμար իրեն «կոմունիստական ու հեղափոխական» էր հայտարարել, այժմ առավել նս հնարավոր էր ավելի մեծ տարածքներ կորզել: Պատահական չպետք է համարել Ալեքսանդրապոլի μանակցությունների ժամանակ Ք. Կարաμեքիրի կողմից Ալ. Խատիսյանին մատուցած այն անակնկալը, որ «մենք նախապես համաձայնած ենք Մովսվայի հետ՝ ստանալու Կարսի նահանգը, ավելին մեզ չեն տար»160: Քաղաքական հոգնարքում գտնվող կառավարության ներկայացուցիչը իր վրա վերցրեց պատասխանատվությունը ու ստորագրեց այդ պայմանագիրը միմիայն այն մտահոգությամμ, որ հակառակ դեպքում Հայաստանը կարող էր մնալ առանց հայերի: Իսկ այդ ժամանակ, իրոք, գոյություն ուներ այդպիսի վտանգ: Այս ամենից հետո մնում էր Հայաստանի հեղկոմի ն Կարմիր μանակի մուտքը Հայաստան: Դիլիջանում գտնվող Սեպուհի գլխավորած ուժերը մտադիր չէին դիմադրել Կարմիրներին: Զինվորական նախարար Դրոն դիմադրությունը ավելորդ համարելով՝ համապատասխան հրահանգ էր տվել Սեպուհին: Վերջինս էլ թողնելով ռազմաճակատը՝ Ապարան-Լոռիով անցավ Վրաստան161: Իսկ մինչ այդ՝ նոյեմեմμերի վերջերին, Բաքվից ժամանած հայ μոլշնիկների մի խումμ (Հայհեղկոմը)` Սարգիս Կասյանի գլխավորությամμ, ն շուրջ 50 կարմիր μանակայինների ուղեկցությամμ, խախտելով օգոստոսի 10-ի հայ-ռուսական ժամանակավոր համաձայնագիրը, նոյեմμերի 29-ին Ղազախով մուտք է գործում Իջնան ն հայտարարություն անում Հայաստանի խորհրդայնացման վերաμերյալ162: Հաջորդ օրը՝ նոյեմμերի 30-ին, նրանք մուտք են գործում Դիլիջան ն հեռագրով կոմունիստական ողջույն հղում համաշխարհային պրոլետարիատի առաջնորդ Վ. Ի. Լենինին: Դեկտեմμերի 4-ին Դիլիջան-Սնան-Ախտա խճուղով Երնան հասան կարմիր μանակային զինյալ ուժերը, իսկ դեկտեմμերի 6-ին՝ նան Հայաստանի Հեղկոմը:

«Ժողովրդի ձայն», Կ. Պոլիս, 24 փետրվարի 1921 թ: «Հայրենիք», 1925, թիվ 12, էջ 92: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ 200, ց. 1, գ. 529, թթ. 145-147:

Անհետաքրքրական չէ նան իմանալ, որ Հայաստանի խորհդայնացումը առաջինը ողջունեցին, նոյեմμերի 30-ին Ադրμեջանի հեղկոմ Ն. Նարիմանովը, իսկ դեկտեմμերի 1-ին՝ Բաքվի խորհուրդը: Հանրահայտ է նան, որ վերջնիս հանդիսավոր նիստում ընդունվել էր կեղծ հռչակագիր՝ Զանգեզուրը, Նախիջնանը ն Լեռնային Ղարաμաղը Հայաստանի սոցիալիստական հանրապետության անμաժանելի մասը ճանաչելու վերաμերյալ163: Դեկտեմμերի 2-ին պատասխան հեռագրով Հայաստանի խորհրդայնացումը շնորհավորեց Վ. Ի. Լենինը164, իսկ դեկտեմμերի 4-ին` Ի. Վ. Ստալինը՝ «Պրավդայում» տպագրված իր հայտնի հոդվածով: Շուտով Հայաստանի խորհրդայնացումը ողջունեց նան Թուրքիան: 1920 թ. դեկտեմμերի 19-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության արտ. գործ. կոմիսար Ահմեդ Մուխթարից ն Արնելյան ռազմաճակատի հրամանատար Քյազիմ Կարաμեքիրից Հայաստանի արտ. գործ. նախարար Ալ. Բեկզադյանը ստացավ հետնյալ հայտագիրը. «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը մեծ ուրախությամμ դիմավորեց Հայաստանում դաշնակների իշխանության անկումը ն նրանց փոխարեն կոմունիստների գործի գլուխ անցնելը, որոնք կոչված են ստանձնելու Ռուսաստանի ն Թուրքիայի ժողովուրդների մեջ անկեղծ կապ մը հաստատելու պարտականությունը»165: Ահա այսպես Հայաստանի խորհրդարանական-ռամկավարական Հանրապետությանը փոխարինելու եկավ Խորհրդային Հայաստանը: Այդուհանդերձ, Հայաստանի Հանրապետության իրավահաջորդ Խորհրդային Հայաստանը, իր թերություններով ու μացերով հանդերձ, դարձավ հետագա հայ պետականության միակ կրողը, համայն հայության հայրենիքը, նրա ֆիզիկական, հոգնոր ու մշակութային վերընձյուղման միակ հուսալի երաշխավորը:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 4, գ. 69, թ. 8, գ. 72, թ. 2: Վ. Ի. Լենին, ԵԼԺ, հ. 42, էջ 65: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ.1022, ց. 3, գ. 288, թթ. 1-3:

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼՈՒԾԱՐՈՒՄԸ

1. ՀՅ Դաշնակցություն Եվ վերջապես մեր առջն ծառացած վերջին հարցը. ի՞նչ ճակատագրի արժանացան հայ քաղաքական կուսակցությունները Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո: Ինչպես հայտնի է, 1920 թ. դեկտեմμերի 2-ի Երնանի համաձայնագրի 5-րդ կետով խորհրդային կողմը պարտավորվում էր, որ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո ՀՅԴ ն մյուս ընդդիմադիր կուսակցությունների անդամները չպետք է ենթարկվեն հալածանքների՝ իրենց կուսակցական պատկանելության համար1: Սակայն հայտնի է, որ խորհրդային-կոմունիստական քաղաքական համակարգը չի ընդունում այլ կուսակցությունների անհրաժեշտությունը, ուստի ն չի հանդուրժում դրանց գոյությունը: Նա առաջնորդվում է «ով մեզ հետ չէ, մեր դեմ է» կարգախոսով: Այդ իսկ պատճառով էլ խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո սկսվեց այլախոհ կուսակցությունների հալածումը, հետապնդումը ն ըստ էության արտամղումը Հայաստանից: Այլ խոսքով՝ սկսվեց հայ քաղաքական μոլոր կուսակցությունների՝ ազգային ն ոչ ազգային (անշուշտ, μացի կոմունիստականի) վախճանը՝ ոմանց արագ, մյուսներինը՝ համեմատաμար դանդաղ: Իրազեկենք, որ այդ նույն μանը ավելի մեծ մասշտաμներով կատարվում էր Խ. Ռուսաստանում: Հայաստանի կոմկուսը օրինակ էր վերցնում ու պարզապես առաջնորդվում էր ՌԿ/μ/Կ ԿԿ-ի ղեկավար ցուցումներով: Հայաստանի խորհրդայնացումից անմիջապէս հետո վերաμերմունքը հայ քաղաքական կուսակցությունների հանդեպ կտրուկ փոխվեց: Նման պայմաններում ոչ պրոլետարական որակվող μոլոր կուսակցությունները անցան ընդհատակ: Փակվեցին նրանց պարμերականները: Ինքնին հասկանալի

Գ. Լազյան, Հայաստան ն Հայ Դատը, Ե., 1991, էջ 264, Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 502:

է, որ Հայաստանի իրականության պայմաններում առաջին ու գլխավոր հարվածը պետք է ուղղվեր ՀՅԴ դեմ: Բոլշնիկները, Հայաստան մտնելով, անմիջապես հայտարարեցին, թե աջ ն «ձախ» Դաշնակցություն իրենք չեն ճանաչում ն որ իրենք ճանաչում են մի Դաշնակցություն, որ «թշնամի է իրենց ն որի դեմ պիտի պայքարեն իրենք»2: Դրանից հետո «ձախ ինտերնացիոնալիստ դաշնակցականների» խմμի անդամներից ոմանք (Ա. Վանցյան, Հ. Ավալյան, Ա. Գրիգորյան ն այլք) աճապարեցին մտնել Կոմունիստական կուսակցության շարքերը, իսկ մյուսները նորից վերադարձան Դաշնակցություն, մանավանդ որ նրանցից շատերին μոլշնիկները մերժել էին իրենց շարքերն ընդունել3: 1921 թ. հունվարի վերջերին Հայկոմկուսի ԿԿ-ի պլենումը որոշում է ձերμակալել ն մեկուսացնել ՀՅԴ μոլոր կոմիտեների ղեկավարներին ն նախկին կառավարության անդամներին: Նպատակասլաց պայքար էր մղվում Դաշնակցություն կուսակցության լիակատար վերացման համար: Այս պայքարը մեծ չափով հրահանգվում ու հրահրվում էր դրսից՝ Բաքվից, Մոսկվայից ն Անգորայից: Այսպես, օրինակ, հիմք ընդունելով 1921 թ. հունվարի վերջին ՌԿ/μ/Կ Կենտկոմի կովկասյան μյուրոյի կայացրած որոշումը, կովμյուրոյի անդամներ Գ. Օրջոնիկիձեն ն Մ. Օրախելաշվիլին Բաքվից հեռագրով հրահանգում էին Հայհեղկոմի նախագահ Ս. Կասյանին. «Գտնում ենք, որ քաղաքական իրադրությունը հրամայաμար պահանջում է անողոք պայքար մղել Դաշնակցություն կուսակցության լիակատար վերացման համար»4: 1920 թ. դեկտեմμերի 2-ի Երնանի համաձայնագրից հետո ՀՅԴ գերագույն գործադիր մարմինը՝ Բյուրոն, դադարեցրեց իր գործունեությունը Հայաստանի սահմաններում: Սակայն Դաշնակցության առանձին կազմակերպություններ ն կուսակցական այլ կառույցներ, անցնելով ընդհատակ, շարունակեցին իրենց գործունեությունը: Դեկտեմμերի կեսերից գործում էր ՀՅԴ Հայաստանի գաղտնի կոմիտեն, որի լիազորն էր Ս. Վրացյանը: Թուրքական օկուպացիայի պայմաններում գործում էր Շիրակի Կենտրոնական կոմիտեն: Գաղտնի կազմակերպություններ ու խմμեր կային Նոր Բայազետի ն Լոռու գավառներում, Ապարանի, Ախտայի, Բաշգյառնիի, Կրμուլաղի, Զառի, Եղվարդի, Ծաղկաձորի ն այլ շրջաններում5: Բոլշնիկյան Արտակարգ հանձնաժողովի (Չեկա) կողմից ձերμակալվեցին ու μանտարկվեցին ՀՅԴ նախկին ղեկավար շատ գործիչներ՝ Հ. Օհանջանյանը, Հ. Քաջազնունին, Ավ. Սահակյանը, Ա. Դարμինյանը, Վ. Նավասարդյանը, Հ. Տեր-Դավթյանը, Լ. Շանթը, Ն. Աղμալյանը, Մ. Մուսինյանը, Հա2

«Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 240: «Դրոշակ», 1930, թիվ 10, էջ 240, «Վերջին լուր», Կ. Պոլիս, 1 ապրիլի 1921: ՀՅԴ ն խորհրդային իշխանությունը (փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, կազմ. պրոֆ. Վ. Ղազախեցյան), Ե., 1999, էջ 17: Հայաստանում Սովետական իշխանության ամրապնդման պատմության մի քանի հարցեր (1920-1922 թթ.), Ե., 1987, էջ 196-197, Արշ. Ս. Հակո յան, Քաղաքացիական կռիվները Հայաստանում 1921 թ., Ե., 1948, էջ 56-57:

մազասպը ն շատ ուրիշներ: Միայն Երնանում ձերμակալվեցին 200-ից ավելի դաշնակցականներ6: 1921 թ. հունվարին թուրքերի պահանջով Հայաստանից հեռացվեց կարմիր μանակի հրամանատար Դրոն, իսկ շուրջ 1500-հոգիանոց նախկին սպայակազմը (անμարեհույսի, դաշնակցականի պիտակով) նույնպես արտաքսվեց: Հայաստանի խորհրդայնացումից ու հատկապես 1921 թ. փետրվարյան ապստամμությունից հետո ՀՅԴ-ն ժողովրդի աչքում վարկաμեկելու նպատակով նրա դեմ հրապարակային դատ կազմակերպվեց: Դատավարությունը տեղի ունեցավ 1921 թ. դեկտեմμերի սկզμներին (2-ից - 13-ը) Երնանի «Բանվորական ակումμում»` Դ. Տեր-Սիմոնյանի նախագահությամμ: Մեղադրյալի աթոռին, հանձին Հ. Յաղուμյանի, նստած էր Դաշնակցություն կուսակցությունը: Կեղծելով պատմությունը ն խեղաթյուրելով իրականությունը` ցարական սատրապների նման Հայաստանի μոլշնիկները նս դատական գործ սարքեցին ՀՅԴ դեմ՝ տալով մի իսկական թամաշա-ներկայացում: Դատարանի նախագահ Դ. Տեր-Սիմոնյանը ՀՅԴ դեմ ներկայացրեց 15 կետից μաղկացած մեղադրական ն վճռվեց նրան դատապարտել մահվան այսինքն՝ լիկվիդացնել (վերացնել)7: Ի թիվս այլ, հիմնականում անհիմն, մեղադրանքների՝ ՀՅԴ մեղադրվեց ցարական կառավարության գործակալ լինելու մեջ: Հիրավի, ավելի անհեթեթ մեղադրանք դժվար է պատկերացնել: Այնինչ, իրականում, սկսած Հայ եկեղեցու գույքի μռնագրավման մասին օրենքի ընդունումից ի վեր ՀՅԴ-ն ինքնակալության դեմ ամենից ավելի անհաշտ ու հետնողական պայքարող ազդեցիկ քաղաքական ուժերից էր, գուցեն μոլշնիկներից ավելի ազդեցիկ ու առարկայական: ՀՅԴ ազատամարտիկները, μացի սուլթանական μռնավարչակարգից, մարտնչում էին նան ցարական ինքնակալության դեմ, ռուս-թուրքական սահմաններին ն այլուր զոհվում տասնյակներով ու հարյուրներով: Իսկ 1905-1907 թթ. համառուսաստանյան առաջին հեղափոխության պարտությունից հետո ցարական իշխանությունները նշանառության տակ էին վերցրել ՀՅԴ՝ նպատակ դնելով վերջնականապես լիկվիդացիայի (կազմացրման) ենթարկել նրան: Հենց նման հանձնարարականներ ստանալով էր, որ աշխատում էր ՀՅԴ գործի պատասխանատու քննիչ Ն. Լժինը: Պատմությանը որքան անգիտակ պետք է լինել չըմμռնելու, չհասկանալու այն փաստը, որ այդ նույն ցարական կառավարությունը 1908-1912 թթ. ընթացքում, μոլշնիկներից շատ ավելի շուտ ն μոլշնիկների նման, կեղծ մեղադրանքներով 40 հազար էջանոց դատական գործ կազմեց ն մի քանի ամիս շարունակ՝ 1912 թ. հունվարի 17-ից մինչն մարտի 22-ը, Պետերμուրգում դատավարություն անցկացրեց, որը պատմության մեջ հայտնի է որպես «ՀՀ Դաշնակցության գործ» անունով: Հիրավի, այս դատը դասվում է Ռուսաստանում տեղի ունեցած քաղաքական

ՀՀ ՆՊ ՊԿԱ, Ֆ. 114, ց. 2, գ. 79, թ. 1: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 1, գ. 199, թթ. 1-31:

մեծ դատերի թվին8: Չորս տարում 2000-ից ավելի տարμեր զμաղմունքի ու խավի (գրականագետ, ուսուցիչ, առնտրական, հոգնորական, երկրագործ, արհեստավոր, μանվոր ն այլն) մարդ μանտարկվեց9: Արդ, ցարիզմի նման Դաշնակցությանը դատում էր նան Հայկոմկուսը: Համանման եղանակով, ՀՅ Դաշնակցության դեմ մեկ տասնյակից ավելի մեղադրանքներ ներկայացնելով, դատարանի նախագահը առաջարկում էր պատժի առավելագույն աստիճանը՝ մահապատիժ. այն է` «Դաշնակցությունը իμրն կուսակցություն Հայաստանի արնի տակ տեղ չունի ն մահվան պիտի դատապարտվի»10: Նշենք նան, որ հրապարակային դատավճիռը ներկայացնելու ժամանակ դատարանի անդամ, հասարակական մեղադրող ու դատապաշտպան ընդհանուր թվով մեկ տասնյակից ավելի պաշտոնական անձանցից միակ մարդը, որ, գիտականորեն ապացուցելով ու իրավաμանորեն հիմնավորելով, դեմ է արտահայտվել դատարանի վճռին, դա դատապաշտպանի պարտավորություն ստանձնած, հետագա մեծանուն պատմաμան ն կուսակցական-պետական գործիչ Աշոտ Հովհաննիսյանն էր: Ի պատիվ իրեն՝ տեղեկացնենք, որ նա այդ դատավարությունը որակել է որպես «թյուրիմացություն», ավելացնելով՝ «Դաշնակցության գործունեությունը այսօր հայոց պատմության սեփականությունն է, ն այդ գործունեությունը պետք է ենթակա լինի մի ուրիշ դատի, ավելի ահեղ, քան ներկա դատը, դա պատմության դատն է»11: ՀՅԴ դեմ հրապարակային դատ կազմակերպելուց հետո նախապատրաստվեց նրա դարձյալ հրապարակային լուծարման գործը: Այդ գործի նախապատրաստումը ն անցկացումը հանձնարարվել էր երիտասարդ կոմունիստ, գրող Ա. Բակունցին, նախկին «ձախ դաշնակցական» Հ. Ավալյանին ն ուրիշների12: Ստեղծվեց Դաշնակցության լուծարման μյուրո (նախ` Ա. Բակունց), որի վրա դրվեց Հայաստանի նախկին դաշնակցականների համագումարի նախապատրաստման ու հրավիրման գործը, ն այդ ընթացքում էլ պետք է ընդունվեր Դաշնակցության լուծարման ակտը: Համագումարը գումարվեց 1923 թ. նոյեմμերի 20-24-ին: Այն արտահայտում էր Հայաստանի 4000-ից ավելի շարքային դաշնակցականների կամքը: ՀՅԴ լուծարման համագումարի նիստերը նախագահում էր Ակսել Բակունցը: Համաժողովի շատ մասնակիցների կեղծ ն անկեղծ ելույթներից ու μանավեճերից հետո համագումարը վճիռ կայացրեց՝ լուծարման ենթարկել Հայաստանի Դաշնակցական կազմակերպությունները13: Նախատեսվում էր այս համագումարից հետո հրավիրել նան Դաշնակցության լուծարման համակովկասյան համագումար: Բոլշնիկները ձգտում էին նման համագումարի հասնել

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց. 2, գ. 10, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 3: Նույն տեղում, ց. 1, գ. 199, թ. 10: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց.1, գ. 199, թթ. 30-31: Նույն տեղում, գ. 213, թթ. 1, 4: Նույն տեղում, գ. 222, թ. 1:

նան արտասահմանում, սակայն դա չհաջողվեց: Ինչպես արդեն ասվեց, հիշյալ համագումարի կապակցությամμ, Խ. Հայաստանի տարածքում խաμվելով, ինքնաμացահայտվել ն ցուցակագրվել էին ավելի քան 4000 դաշնակցական: Հասկանալի է, հենց այս ցուցակների հիման վրա հետագայում μռնաճնշումների ենթարկվեցին գրեթե μոլոր նախկին դաշնակցականները14: 1924 թ. փետրվարի սկզμին՝ 1-3-ը, նույն ձնով կազմակերպվեց նան Հայաստանի երիտասարդ դաշնակցականների (Դաշերիտմիության) ինքնալուծարման համահայաստանյան համագումարը15: Այս ամենից μավարարում ու հանգստություն չգտնելով, երկու տարի անց, Հայկոմկուսը ՀՅԴ դեմ կազմակերպեց նս մեկ այլ հրապարակային դատավարություն: Այդ դատավարությունը անցկացվեց 1926 թ. հոկտեմμերին՝ ՀՍԽՀ Գերագույն դատարանի դատական կոլեգիայի նիստում: Դրա առիթը ոմն Մ. Խուշոյանի ահաμեկչական սպանությունն էր: ՀՅԴ պաշտոնական լուծարումից հետո էլ խորհրդային իշխանության անվտանգության ու հետախուզական մարմինները գտան, որ 1923 թ. Հայաստանում հիմնվել է «խորհուրդներից դուրս օպոզիցիա»՝ ՀՅԴ գաղտնի Կենտրոնական կոմիտե՝ խորհրդային իշխանության դեմ պայքարելու համար16: Խորհրդային քարոզչությունը լուրեր էր տարածում, թե դաշնակցական-կուլակային, հակահեղափոխական-թշնամական ուժերը μանդիտական ելույթներ են կազմակերպում, վնասարարություններ անում՝ խորհրդային կարգերը տապալելու նպատակով: Եվ ահա նման դասակարգային, քաղաքական պայքարի օրինակի թվին դասվեց 1925 թ. հուլիսի 26-ին Թալինի շրջանի Ն. Աղջաղալա (այժմ Ն. Բազմաμերդ) գյուղի գյուղխորհրդի քարտուղար Մանուկ Խուշոյանի սպանությունը նախկին մի դաշնակցականի կողմից: Այդ ակտը վերագրվեց ՀՅԴ կուսակցությանը, որպես նրա ձեռքի գործ ն հրապարակային դատավճռով Դաշնակցությունը որակվեց որպես տեռորիստական կուսակցություն: Ակներն է, որ իր ժամանակին անուն հանած հրապարակային այդ հերթական ներկայացման նպատակն էր ժողովրդի աչքում մեկ անգամ նս վարկաμեկել այդ կուսակցությանը: ՀՅԴ լուծարումից ն Հայաստանից վտարումից հետո նրա կառույցները շարունակեցին գործել արտասահմանում՝ Սփյուռքում: Որպես իր գոյության հիմնական ձն՝ Դաշնակցությունը դարձյալ շարունակեց հետամուտ լինել Հայ Դատին՝ դրա տակ տեսնելով Թուրքահայաստանի ն Ռուսահայաստանի միավորումը մեկ անկախ պետական մարմնի մեջ17: Եվ հետագա 70 տարիներին այս կուսակցության պայքարի կարգախոսն է եղել «Միացյալ ն Անկախ Հայաստանը»: Միաժամանակ ՀՅԴ է եղել Հայոց ցեղասպանության միջազ17

«Հայոց պատմություն» (պրոֆ. Վ. Բ. Բարխուդարյանի խմ .), Ե., 1994, էջ 308: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4047, ց.1, գ. 229, թթ. 1-76: «Դաշնակցության տեռորիստական գործը» (նյութեր Ս. Խուշոյանի տեռորիստական սպանության դատավարությունից), Ե., 1927, էջ 336-340: «Դրոշակ», Ժնն, 1925, թիվ 1 (հուլիս), էջ 1-4:

գային ճանաչման համար պայքարող ամենազորեղ ն հետնողական ուժը: Հայ Դատից ու պահանջատիրությունից հետո ՀՅԴ առջն կանգնած երկրորդ ռազմավարական խնդիրը համարվում էր հայապահպանությունը, թե՛ Հայաստանում ն թե՛ ի սփյուռս աշխարհի՝ պայքար ազգային ձուլման ն ուծացման ամեն մի վտանգի դեմ: Այս երկու կարնորագույն գերխնդիրներից հետո միայն ՀՅԴ երրորդում է ընկերվարության (սոցիալիզիմի) գաղափարը: Խորհրդային ժամանակաշրջանում թեն ՀՅԴ ֆիզիկապես հեռացված էր իշխանությունից ու վտարված հայրենիքից, սակայն նա հոգեպես շարունակում էր մնալ հայ ժողովրդի ամենաազդեցիկ քաղաքական ուժը: Չնայած խորհրդային ժամանակաշրջանում նա խոշոր հարվածներ ստացավ դրսից ու ներսից, աջից ու ձախից, μայց, իր հիմքում ամμարած ունենալով ազգային վեհ գաղափարներ ու նվիրական ձգտումներ, պահպանեց իր կենսունակությունը: Դաշնակցությունը մինչն վերջ մնաց ընդդիմադիր μոլշնիկյան ամμողջատիրությանը ն նրա մեթոդներին: Արդեն մեր ժամանակներում՝ կոմունիստական ամμողջատիրության փլուզման, Արցախյան շարժման ն Հայաստանի անկախացման ժամանակաշրջանում ՀՅԴ կրկին μացահայտեց իր գոյությունը Հայաստանում ն ամենայն պատասխանատվությամμ ու նվիրումով ներգրավվեց ժողովրդին հուզող համազգային-քաղաքական ն սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների լուծման դժվարին գործում:

2. ¾ս¿ռներ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Ռուսաստանի սոցիալիստ-հեղափոխականների կուսակցության Հայաստանի կազմակերպությունը իր «կաշին» փրկելու ն μոլշնիկյան կուսակցության ողորմածությանը արժանանալու համար՝ գաղափարապես ու կազմակերպչորեն «վերակառուցվեց»: Կազմակերպության շարքերում տեղի ունեցան խմորումներ ու ներքին պայքար, որն իր վախճանական հանգրվանին հասավ 1921 թ. փետրվարին՝ Հայաստանում հակախորհրդային ապստամμության փուլում: Փետրվարի 18-ի ապստամμության հաղթանակից հետո Հայաստանի էսէռական կազմակերպությունը պառակտվեց երկու մասի: Սրանց աջ թնը ապստամμության ժամանակ համագործակցեց ՀՅԴ ն ապստամμ ժողովրդի հետ ն նրա ներկայացուցիչներից երկուսը (Վ. Մինախորյանը ն Ա. Խոնդկարյանը) նույնիսկ մտան Ս. Վրացյանի գլխավորած կառավարության՝ «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» մեջ: Էսէռների մյուս՝ փոքրաթիվ մասը՝ «ձախերը» (Լ. Թումանյան, Տ. Մուշեղյան, Գ. Չուμարյան, Ռ. Ենգիμարյան), իրենց կապերը խզելով կուսակցության պաշտոնական կենտրոնի հետ ն հենց «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» հաղթանակի օրերին հիմք դրեցին հեղափոխական, սոցիալիստական մի նոր՝ «Հայաստանի սոցիալիստ-հեղափոխական ինտերնացիոնա339

լիստների կուսակցությանը»18: Վերջիններս լիովին կանգնեցին Խորհրդային Հայաստանի պաշտպանության դիրքերում: 1921 թ. ապրիլի սկզμներին` Փետրվարյան ապստամμության ճնշումից հետո, Դաշնակցությանը համագործակցած ակտիվիստ էսէռները, մյուս այլախոհների հետ միասին, հեռացան արտասահման, իսկ շարքայիններից շատերը մնացին տեղում՝ պարտավորվելով օրինապահ դիրք գրավել խորհրդային կարգերի նկատմամμ: Վտարանդի հայ էսէռները, ինչպես նան սոցյալ-դեմոկրատները, զգալի չափով մերձեցան Դաշնակցությանը: Եվ պատահական չէ, որ 1920-ական թվականներից Դաշնակցության մամուլում («Հայրենիք», «Վեմ» ն այլն) մենք հաճախ տեսնում ենք նրանց առանձին գործիչների աշխատությունների ն հուշերի տպագրությունը: Ինչ վերաμերում է Սոցիալիստ-հեղափոխական ինտերնացիոնալիստների կուսակցությանը, ապա պետք է ասել, որ սրանք աշխատեցին ամեն կերպ սիրաշահել Կոմունիստական կուսակցությանը ն խորհրդային իշխանությանը՝ հուսալով պահպանել իրենց կազմակերպության ինքնուրույն գոյությունը: 1921 թ. ապրիլի 29-ին Հայաստանի սոցիալիստ-հեղափոխական ինտերնացիոնալիստների կուսակցության ժամանակավոր Կենտրոնական կոմիտեն հրապարակեց հռչակագիր իր քաղաքական դավանանքի, դիրքորոշման, նպատակի ու ձգտումների մասին19: Նրանք իրենց լիակատար համերաշխությունն էին արտահայտում «Մեծ հոկտեմμերի» ն «3-րդ կոմինտերնի» գաղափարներին: Հայաստանի ձախ ինտերնացիոնալիստ էսէռները վերահարմարվելով, որդեգրեցին μոլշնիկյան ն կիսաμոլշնիկյան մարտավարություն ն կարգախոսներ: Օրինակ, 1921 թ. մայիսմեկյան տոնակատարության կապակցությամμ նրանք հանդես եկան հետնյալ լոզունգներով. «Կեցցեե 3-րդ ինտերնացիոնալը», «Կեցցեե Խորհրդային Ռուսաստանը», «Կեցցեե միջազգային սոցիալիստական հեղափոխությունը», «Կեցցեե խորհրդային սոցիալիստական հանրապետությունների եղμայրական դաշինքը» ն այլն20: Հայաստանի էսէռ ինտերնացիոնալիստները նս ողջունում էին μուրժուազիայի տիրապետության տապալումը ն μանվորագյուղացիական դիկտատուրայի հաստատումը: Սակայն մյուս կուսակցությունների պես Հայ էսէռ ինտերնացիոնալիստների կուսակցությունը նս ենթարկվեց լուծարման, քանզի, սոցիալիզմի հիմքերի կառուցմանը զուգընթաց, պետք է վերացվեին μոլոր այլախոհ համարվող կուսակցությունները՝ ապահովելու համար Կոմունիստական կուսակցության անμաժան մենիշխանությունը:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 7, գ. 59, թ. 4, «Կոմունիստ», Երնան, 16 ապրիլ 1921 թ.: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4033, ց. 7, գ. 59, թթ. 1-4: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 404, ց. 1, գ. 41, թ. 1:

1922 թ. Մոսկվայում անցկացվեց հրապարակային դատավարություն Համառուսական էսէռական կուսակցության Կենտկոմի ն մյուս ղեկավար 34 անդամների նկատմամμ21: Մենք տվյալներ չունենք համանման դատավարության մասին Հայաստանում: 1923 մարտին համառուսաստանյան մասշտաμով լուծարքի ենթարկվեց էսէռների կուսակցությունը22: Էսէռ ինտերնացիոնալիստների կուսակցության լուծարումից հետո, նրա անդամներից շատերը անհատական կարգով մտան Կոմունիստական կուսակցության շարքերը: Սակայն դա չազատեց նրանց հետագա μռնադատություններից: 1930-ական թվականներին, այլ կուսակցություների նման, նախկին էսէռները նս որակվեցին այլախոհ ու թշնամական տարր, ն նրանցից շատերը μանտարկվեցին ու տանջամահ եղան խորհրդային գուլագներում ու սիμիրյան աքսորավայրերում:

3. ՍԴ Հնչակ Հայ քաղաքական կուսակցություններից Ս Դ Հնչակյանները նույնպես մեծ μավականությամμ ընդունեցին խորհրդային իշխանության հաստատումը Հայաստանում: Ա. Կիտուրը վկայում է, որ խորհրդայնացման փուլում հնչակյանները ոչ թե դեպքերի պասիվ դիտողի դերում էին, այլ իրենց ուժերի ներածին չափ նպաստում էին խորհրդային կարգերի հաստատմանը23: Հետաքրքական է այն փաստը, որ Հայաստանի խորհրդայնացումից մի քանի օր անց՝ դեկտեմμերի 9-ին, Հայհեղկոմը հարցապնդման ձնով դիմել էր Հնչակյան կուսակցության Երնանի մասնաճյուղին (հատվածին), պարզելու համար, թե ինչպիսին է նրանց վերաμերմունքը խորհրդային իշխանության նկատմամμ: Եվ ահա երկու օր անց՝ դեկտեմμերի 11-ին Հնչակյանների Երնանի մասնաճյուղի վարչությունը` նախագահ Գեղունու ստորագրությամμ, տալով առաջադրված հարցերի պատասխանները, լիովին հավանություն է տվել ն՛ Հայաստանի խորհրդայնացմանը, ն՛ ցանկություն է հայտնել, որ Հայաստանում էլ հաստատվի պրոլետարիատի դիկտատուրա Ռուսաստանի օրինակով, ինչպես նան, որ Խ. Ռուսաստանի աջակցությամμ ամμողջ Կովկասը խորհրդայնացվի24: Այդ փաստաթղթում մասնավորապես կուզենայինք ընդգծել հետնյալը. «Մեր կուսակցությունը ջերմագին ողջունում է կատարված հեղաշրջումը ն ստեղծված խորհրդային իշխանությունը Հայաստանում»25: Հնչակի կարգախոսն է դառնում «Պրոլետարնե՛ր, μոլոր երկրների, միացե՛ք»:

Շ. Լ. ԽåոèêÿԻ, ÁՕքԵáՅ áՕոԵաå8èòՇêèõ ՕքãՅԻè3ՅԼèé 3ՅêՅ8êՅ3Եÿ..., է., 1983, Շ. 5 /Յ8òՕքåՓåքՅò/.

Ս. Հ. Սելիքյան, Սոցիալիստ-հեղափոխականները Հայաստանում ն Անդրկովկասի հայաշատ քաղաքներում 1900-1920 թթ., Ե., 1997, էջ 128 ն 131: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., էջ 493: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 245, թթ. 1-2: Նույն տեղում, թ. 1:

Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Հնչակյան կուսակցությունը անվերապահորեն կանգնեց խորհրդային-համայնավարական կարգերի պաշտպանության դիրքերում: «Մարքսիստ Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցություն,- կարդում ենք հնչակյան մամուլում,- խորհրդային Հայաստանի վարչակազմը կը նկատե իր կուսակցության հետապնդած վարչակազմը, սկսյալ այն պատմական օրեն, երμ Հայաստանի մեջ հաստատվեցավ խորհրդային դրությունը»26: Ա. Կիտուրի վկայությամμ՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո շատ հնչակյաններ կարծեցին, որ կուսակցության մոտակա ն հեռավոր նպատակները արդեն իրականացված են, ուստի ն այլնս կարիք չկա Ս Դ Հնչակյան կուսակցության: Դրա հետնանքով էլ շատ տեղերում սկսվեցի, առանց այն էլ թույլ, այս կուսակցության կազմալուծումը ն քայքայումը27: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նոր փոփոխված քաղաքական իրադրության պայմաններում անհրաժեշտություն զգացվեց հրավիրել կուսակցության ընդհանուր պատգամավորական ժողով (համագումար)` վերանայելու համար կուսակցության ծրագիրն ն տակտիկական մի շարք դրույթներ ու մոտեցումներ: Այդ նպատակով Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության կենտրոնական վարչությունը 1921 թ. հունվարի 10-ին Թիֆլիսում հրապարակեց մի շրջաμերական հայտարարություն՝ կուսակցության հերթական ընդհ. պատգամավորական ժողով հրավիրելու մասին28: Նախատեսվում էր այն հրավիրել 1921 թ. հունիսի 15-ին29, Երնանում, եթե անակնկալ հանգամանքների պատճառով հնարավոր չլինի, ապա այն պիտի գումարվեր Սոֆիայում: Շրջաμերականում ներկայացված էր նան հնարավոր օրակարգը՝ μաղկացած հինգ խումμ հարցերից՝ ա) զեկուցումներ ն հաշվետվություններ, μ) վերաμերմունքը դեպի Խ. Հայաստանը, գ) 3-րդ ինտերնացիոնալին միանալու հարցը, դ) ծրագրային ն տակտիկական հարցեր ն ե) ընտրություններ30: Սակայն արտասահմանի հնչակյան մասնաճյուղերը չարձագանքեցին կուսակցության կենտրոնական վարչության շրջաμերականին ն պատգամավորական ժողովը չկայացավ: Հարկ է նշել, որ հնչակյանների արտասահմանյան կազմակերպությունները, համեմատած Անդրկովկասի ու Ռուսաստանի կազմակերպությունների հետ, խորհրդային իշխանության նկատմամμ վերաμերմունքի ն Կոմունիստական կուսակցության մեջ ձուլվելու խնդիրներում եղել են ավելի զուսպ, զգուշավոր ու վերապահ: Այս ն այլ հանգամանքների պատճառով հնչակյանների համագումարը չկայացավ: Աստիճանական խորթացում ն սահմանազատում տեղի ունեցավ արտասահմանի ն խորհրդային երկրի հնչակյանների միջն: Հնչակյանների

«Երիտասարդ Հայաստան», 2 նոյեմ երի 1945 թ.: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., էջ 500: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 248, թ. 1: Հունիսի 15-ը Հնչակյանների համար նվիրական օր է, քանզի այդ օրն են տեղի ունեցել 20 հնչակյանների կախաղանները: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 248, թ.1:

Թիֆլիսում նստած կենտրոնական վարչության կապերը աստիճանաμար կտրվում են արտասահմանյան մասնաճյուղերի հետ: Խորհրդային հատվածի հնչակյանները թե՛ իրենց թյուր համոզմունքով ն թե՛ արտաքին ու ներքին հարկադրանքով քիչ-քիչ գնացին դեպի ինքնալուծարման ն Կոմունիստական կուսակցության մեջ ձուլվելուն: 1923 թ. փետրվարի 5-ին Հնչակյան կուսակցության կենտրոնական վարչությունը դիմեց Կոմինտերնի 4-րդ կոնգրեսին՝ խնդրելով ընդունվել նրա շարքերը «իμրն կոմունիստական աշխարհայացք ն հիմնական դավանանք ունեցող կազմակերպություն»31: Ընդ որում` կենտրոնական վարչությունը հայտարարություն էր արել, որ ընդունում է Կոմինտերնի հավատո հանգանակը հանդիսացող 21 հայտնի սկզμունքները ն հրաժարվում է «նացիոնալիզմի ճղճիմ հաշիվներից»32: Այդ նպատակով Մոսկվա է գործուղվում կուսակցության կենտրոնական վարչության ատենապետ Երկաթը: Սակայն Մոսկվայում հնչակյաններին հասկացնում են, որ իրենք պետք է լուծարվեն որպես ինքնուրույն կուսակցություն, անհատապես մտնեն Կոմունիստական կուսակցության շարքերը ն այդ ճանապարհով, ինքնըստինքյան, կանդամագրվեն Կոմինտերնին: Այլ ելք չունենալով, կենտրոնական վարչությունը շրջաμերականով դիմեց թե՛ կովկասյան ն թե՛ արտասահմանյան մասնաճյուղերին, որպեսզի շտապ կերպով հայտնեն իրենց դիրքորոշումները Կոմունիստական կուսակցության մեջ ձուլվելու խնդրում33: Կովկասյան մասնաճյուղերը հավանություն են տալիս ն համապատասխան վճիռներ են կայացնում՝ լուծարելու իրենց կազմակերպությունները ն անհատապես մտնելու ՌԿ(μ)Կ շարքերը34: Իսկ հնչակյանների արտասահմանյան մասնաճյուղերը հիմնականում ձեռնպահ են մնացել այդ հարցում: Ասում ենք հիմնականում, որովհետն մի փաստաթղթում հայտնվում է, որ «Եգիպտոսի, Պարսկաստանի ն մասամμ Ամերիկայի մասնաճյուղերը պաշտոնապես հավանություն են տվել կենտրոնական վարչության μռնած դիրքին»35: 1924 թ. հունիսի 2-ի կենտրոնական վարչության կովկասյան մասնաճյուղերին ուղղված շրջաμերականից հետո սկսվեց հնչակյան կազմակերպությունների ինքնալուծարման ն ձուլման գործընթացը: Հնչակ կուսակցության Երնանի մասնաճյուղի վարչության նախագահ Ս. Բաμաղյանը 1924 թ. նոյեմμերի 13-ին Հայաստանի Կոմկուսի կենտկոմին է հղում մասնաճյուղի ընդհանուր ժողովի ընդունած հռչակագիրը ն կից գրությունը՝ Կոմկուսին ձուլվելու

Նույն տեղում, գ. 275 թ. 1:

Նույն տեղում, թթ. 3-4: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 284, թ. 1: Բայց Կովկասում եղել են առանձին հնչակյան գործիչներ, որոնք դեմ են եղել կազմակերպությունների լուծարմանը: Այդպիսիներից էին Տիգրան Ղազանջյանը ն Տիգրան Ոսկանյանը, որոնք էլ կենտրոնական վարչության որոշմամ վտարվում են կուսակցությունից (Տես` ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 284, թթ. 1-2): Նույն տեղում:

մասին36: Հռչակագրի կետերից մեկում ասվում էր, որ «Հնչակյան կուսակցության մասսայի ցանկությունն է լուծարված տեսնել իրենց կուսակցությունը ն մտնել Կոմկուսի շարքերը»37, իսկ մյուսում՝ «Հնչակյանների արտասահմանի ղեկավարները իրենց ըմμռնողությամμ ն վարքագծով չեն համապատասխանում մեր երկրի ն կուսակցության շահերին ն չեն կարող մեզ ղեկավարել»38: Եվ վերջապես 1924 թ. նոյեմμերի 19-ին Թիֆլիսում Հնչակի համաքաղաքային ժողովում ընդունվեց հռչակագիր (հայտարարություն) ԽՍՀՄ-ի սահմաններում Հնչակ կուսակցության արձակման մասին39: Կուսակցության վետերան Մարո Նազարμեկյանի ն մյուսների ստորագրությամμ կազմված այդ հռչակագրում ասվում էր. 1. ԽՍՀՄ-ի սահմաններում արձակված համարել Հնչակ կուսակցության ինչպես կենտրոնական, այնպես էլ տեղական կոմիտեները ն մտնել ՌԿ(μ)Կ շարքերը: 2. Դիմել Հնչակի արտասահմանյան μոլոր կազմակերպություններին կանգնել 3-րդ ինտերնացիոնալի դրոշի տակ: 3. Խորհրդային Հայաստանի ստեղծումով Հայկական հարց այլնս գոյություն չունի (այսինքն լուծվել է - Ա.Հ.)40: Այս հռչակագրից հետո ԽՍՀՄ տարածքում եղած հնչակյան μոլոր կազմակերպությունները լուծարվեցին, իսկ նախկին հնչակյան անդամների զգալի մասը մտավ Կոմունիստական կուսակցության շարքերը: Հնչակյան կազմակերպությունների լուծարմանը այլ վերաμերմունք ցուցաμերեցին արտասահմանյան մասնաճյուղերը: Նույն 1924 թ. աշնանը, ավելի քան տասնամյա ընդմիջումից հետո, Հնչակի արտասահմանյան մասնաճյուղերը Աթենքում գումարեցին կուսակցության 8-րդ ընդհանուր պատգամավորական ժողովը (համագումար)41: Համագումարի ընդունած որոշումով՝ Հնչակ կուսակցության արտասահամանյան հատվածը պահպանեց իր ինքնուրույն գոյությունը42: Միաժամանակ, նա իր հավատարմությունը արտահայտեց դեպի հեղափոխական մարքսիզմը ն ջերմ համակրանքը դեպի Խ. Հայաստանը: Որոշվեց Խ. Հայաստան ուղարկել մի պատվիրակություն՝ կուսակցության ղեկավարներ՝ Ս. Սապահ-Գյուլյանի ն Ս. Քարյանի գլխավորությամμ՝ Հայաստանին ծանոթանալու ն իրենց հետագա անելիքները ճշտելու նպատակով43:

Նույն տեղում, գ. 290, թ. 1:

Նույն տեղում, թ. 2: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 290, թ. 2: Նույն տեղում, գ. 297, թ. 1: Նույն տեղում, թ. 2: Նույն տեղում, գ. 296, թ. 1: Լ. Ա. Խուրշուդյան, Սփյուռքահայ կուսակցությունները ժամանակակից էտապում, Ե., 1964, էջ 220-221: ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 4045, ց. 1, գ. 296, թ. 1:

Հավատարիմ մնալով սոցիալիզմի դավանանքին ն ակնկալիք ունենալով ստանալ ԽՄԿԿ ն խորհրդային պետության համակրանքն ու աջակցությունը՝ Ս Դ Հնչակյան կուսակցությունը միամտություն ունեցավ Հայ Դատի լուծումը կապել Երրորդ կոմինտերնի ու համաշխարհային պրոլետարական հեղափոխության հաղթանակի հետ: Օրինակ, նման μովանդակության որոշում էր կայացրել 1934 թ. Մարսելում գումարված Ս. Դ. Հնչակյան կուսակցության 9-րդ համագումարը44: 1930-ական թվականներին կուսակցությունը գործակցել է 3-րդ Կոմինտերնի գործկոմի հետ45: Խորհրդային փուլում չնայած Հնչակը μարյացակամ վերաμերմունք է ունեցել ԽՍՀՄ-ի ն Խ. Հայաստանի հանդեպ, սակայն վերջիններիս կողմից միշտ էլ արժանացել է սառը, նույնիսկ թշնամական վերաμերմունքի:

4. ՀՍԴԲԿ (սպեցիֆիկներ) Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո ոչ պակաս հետապնդումների ու հալածանքների ենթարկվեց ՀՍԴԲԿ-ն կամ այսպես կոչված «սպեցիֆիկները»: Ինչպես արդեն գիտենք, Հայաստանի Սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական կուսակցությունը, որն իր մեջ էր ներառել նան որոշ թվով նախկին հայ մենշնիկների, միակ ձախակողմյան կուսակցությունն էր, որն իր աշխարհայացքով լինելով զուտ սոցիալ-դեմոկրատական μանվորական կազմակերպություն՝ հանդես է μերել ընդգծված ազգային դիմագիծ: Հենց դրա համար էլ նա մեծ չափով արժանանում էր μոլշնիկների քննադատությանն ու արգահատանքին: Եթե մարքսիզմի տեսական հարցերում «սպեցիֆիկները» ցուցաμերում էին հետնողականություն, ապա գործնական ու մարտավարական խնդիրներում վարել են անկայուն, փոփոխական քաղաքական գիծ: Այդ μանը μացորոշ երնաց Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նոր փոփոխված քաղաքական իրադրության մեջ: Մինչ այդ, μոլշնիզմի ն խորհրդային իշխանության անհաշտ հակառակորդ համարվող «սպեցիֆիկները» արդեն 1920 թ. դեկտեմμերին, մասամμ μոլշնիկների վախից ու սպառնալիքից, մասամμ իրենց էությանը μնորոշ անսկզμունքայնությունից, մասամμ էլ գուցե հայրենիքը փրկելու ցանկությունից մղված, պատրաստակամություն արտահայտեցին աջակցել ու համագործակցել Հայաստանի խորհրդային իշխանության հետ: Հայհեղկոմին ուղղված հայտարարության մեջ ասված է. «Մեր վերաμերմունքը դեպի Հայաստանի խորհրդային իշխանությունը ոչ միայն μացասական չէ, այլն աջակցության ն գործակցության պատրաստակամություն ենք արտահայտում

Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., հ. 1-ին, էջ 521-522: Ա. Կիտուր, նշվ. աշխ., հ.1-ին, էջ 522, հ. 2, էջ 182-187:

ընդհանուրիս հայրենիքի պաշտպանության ն μարգավաճման գործում46: Սակայն նման հավաստիացումներն ու խոստումները ամեննին էլ չփրկեցին ՀՍԴԲԿ-ին՝ ոչ մի μանի առջն կանգ չառնող μոլշնիկների հաշվեհարդարից: 1920 թ. դեկտեմμերի 2-ի Երնանի համաձայնագրով Հայհեղկոմի իշխանության գլուխ անցնելուց մի քանի օր անց նորահիմն ՉԵԿԱ-ի կողմից սկսվեցին ձերμակալությունները: «Սպեցիֆիկները» նս, հայ քաղաքական մյուս կուսակցությունների նման, արժանացան նույնաμանույթ խուզարկությունների, ձերμակալությունների, հետապնդումների ու հալածանքների: Ձերμակալվածների թվում էր նան ՀՍԴԲԿ ղեկավար գործիչ, μոլշնիկների անհաշտ հակառակորդ Բախշի Իշխանյանը47: Նա ձերμակալվեց Հայաստանի խորհրդայնացման առաջին օրը՝ դեկտեմμերի 2-ին: Իր վկայությամμ՝ μանտարկության հրամանը տրվել էր հայտնի μոլշնիկ, պետական գործիչ ու ականավոր պատմաμան Աշոտ Հովհաննիսյանի թելադրանքով48: Վերջինս այդ ժամանակ զμաղեցնում էր Բ. Լեգրանի դիվանագիատական միսիայի տեղեկատու μաժնի վարիչի պաշտոնը: Բ. Իշխանյանը երկու ամիս հայտնվեց խորհրդային μանտում, որի մասին թողել է սահմռկեցուցիչ դեպքերով հարուստ հիշողություններ49: Բանտում եղած ժամանակ Բ. Իշխանյանը գաղտնի նամակներով խնդրում էր իր կուսակից ընկերներին՝ Դ. Անանունին, Գ. Պիճիկյանին, Տ. Տրդատյանին իրեն μանտից ազատել50: Մյուս կողմից նա դիմում էր Հայաստանում Ռուսաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչությանը իրեն թույլ տալ աշխատել Խ. Հայաստանում իր մասնագիտությամμ՝ տնտեսավիճակագրական ուսումնասիրությունների գործով: 1920 թ. դեկտեմμերի 4-ին թվագրված Բ. Իշխանյանի դիմում խնդրանքում կարդում ենք. «Եվ երμ ես այժմ տեսնում եմ, որ իրերի անողոք դասավորությամμ հայ դժμախտ ժողովրդի վերջին μեկորների փրկությունը պայմանավորված է նրա երկրի սովետական վարչաձնով ն հատկապես, ուժեղ Սովետական Ռուսաստանի μարյացակամ վերաμերմունքով, ապա ես ոչ միայն ոչինչ չունեմ ն չեմ ունենա իրերի նոր դասավորության դեմ, այլն պատրաստ եմ μոլոր ուժերը ի սպաս դնել՝ Սովետական Հայաստանում ն անդուլ խանդով գործելու սիրածս մասնագիտական աշխատանքների սահմաններում:51 Բ. Իշխանյանը μանտից ազատվեց միայն 1921 թ. փետրվարյան հայտնի իրադարձությունների շնորհիվ: Բայց որպես ձախակողմյան տիպի կուսակցություն՝ ՀՍԴԲԿ անդամների մի զգալի մասը, շատերի նման, անցնում է Բոլշնիկյան կուսակցության

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1022, ց. 7, գ. 75, թ. 1: Ս. Վրացյան, Հայաստանի Հանրապետություն, Բեյրութ, 1958, էջ 511: Բ. Իշխանյան, Երկու ամիս ոլշնիկյան անտում, Գահիրե, 1924, էջ 9, 24: Բ. Իշխանյան, նշվ. աշխ., էջ 147-172: Ե. Չարենցի անվան գրականության ն արվեստի թանգարան (ԳԱԹ), Դ. Անանունի ֆոնդ, Գ. 50, թ. 15: ԳԱԹ, Դ. Անանունի ֆոնդ, գ. 50, թ. 10:

շարքերը52" իսկ ոմանք էլ ծպտվում են: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նախկին «սպեցիֆիկ» գործիչներից մեծարվեց միայն (μայց ոչ տնական) հայտնի տեսաμան Ալ. Ռուμենին: Անգամ Երնանում դրվեց նրա արձանը53: 1912 թվականից Ալ. Ռուμենին հարել էր μոլշնիկներին, իսկ 1920 թ. մարտի 23ին զոհվել թուրք-մուսավաթականների կազմակերպած Շուշիի հայտնի ջարդերի ժամանակ54: Իրազեկենք, որ ստույգ չեն պատմաμան Հ. Վարդանյանի հայտնած տեղեկություններն այն մասին, թե Ռուμենին Բաքվում է զոհվել55: Կոմունիստական (μոլշնիկյան) կուսակցության ն նախկին «սպեցիֆիկների» միջն հաշտեցում չէր կարող լինել: Այդ պայքարը սաստկացավ երկրում սոցիալիզմի կառուցմանը զուգընթաց ն իր μարձրակետին հասավ 1930-ական թվականների կեսերին: Փաստենք, որ Ս. Կասյանի, Ա. Մռավյանի ն մյուսների հակասպեցիֆիկյան աշխատությունները գաղափարաքաղաքական զգալի հող նախապատրաստեցին նախկին «սպեցիֆիկների» μռնադատության ու հաշվեհարդարի համար: Այսպիսով, Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո մյուս քաղաքական կուսակցությունների պես ՀՍԴԲԿ նույնպես ենթարկվեց լուծարման ու μռնադատությունների:

Տ. Ռամկավար Ազատական կուսակցության (ՌԱԿ) հիմնումը Նույնատիպ ճակատագրի արժանացան Անդրկովկասի ու Ռուսաստանի հայ ազատական կուսակցությունները՝ Հայ ժողովրդականները ն Հայ սահմանադրական ռամկավարները: Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո նրանց ղեկավարների հիմնական մասը անցավ արտասահման56: Սակայն արտասահմանում նրանց հետագա կազմակերպական գործունեությունը այլ ընթացք ստացավ: 1921 թ. հոկտեմμերին Կոստանդնուպոլսում սրանք միավորվեցին Սփյուռքի գաղութահայ ազատական կուսակցությունների ու միությունների հետ ն հիմնեցին մեկ միասնական՝ Ռամկավար Ազատական կուսակցությունը (ՌԱԿց57:

ՀՀ ՀՔԿՓ ՊԿԱ, Ֆ. 1, ց. 1, գ. 39, թ. 4: Ս. Կասյան, Սպեցիֆիկները ն սպեցիֆիզմը, Թիֆլիս, 1928, էջ 44-45, 109: Ա. Գ. Հովհաննիսյան, Երկու նութագիր (Ստ. Շահումյան ն Ալ. Ռու ենի) Ե., 1927, էջ 25, «Հայաստանի կոոպերացիա», 31 հուլիսի 1920, (թիվ 14), էջ 570: Հ. Գ. Վարդանյան, Հայ ուրժուա-ազգայնական կուսակցությունների դիրքավորումը ռուսական առաջին հեղափոխության տարիներին (1905-1907 թթ.), Ե., 1975, էջ 137: Հայաստանում սովետական իշխանության ամրապնդման պատմության մի քանի հարցեր, Ե., 1987 թ., էջ 191-192: Ա. Յափուճյան, Համառոտ պատմություն Ռամկավար ազատական կուսակցության կազմության, Գահիրե, 1977, էջ 3:

Հարկ է նշել, որ այդ միավորումը միանգամայն անհրաժեշտ ու օրինաչափ երնույթ էր, որի նախաքայլերն սկսվել էին դեռնս 1919-1920 թվականներին: Դեռ 1919 թ. ամռանը Փարիզում Արշակ Չոպանյանի նախաձեռնությամμ հիմնվել էր 50 հոգուց (անդամներից) μաղկացած կազմակերպություն՝ «Հայ Ազատական միություն»: Միության հիմնադիրներից էին նան Բ. Արթինյանը, Տիրան Ալեքսանյանը, Վահան Թեքեյանը, Էդգար Շահինը ն ուրիշներ: Փարիզում սկսեց լույս տեսնել Ազատական միության պաշտոնաթերթ «Հայաստանը»: Հայ ազատական միության ստեղծման կապակցությամμ Երնանից Ա. Դարμինյանը նամակով շնորհավորեց Ա. Չոպանյանին. «Նախ կը շնորհավորինք Ձեր նախաձեռնությունը,- հայտնում էր ռամկավար գործիչ Ա. Դարμինյանը 1919 թ. հոկտեմμերի 29-ի թվակիր նամակում,- «Ազատական միություն» ստեղծելու ազգային մեծ ձեռնարկին մեջ: Հավատացած ենք, որ հիմնադիրները մոտիկ ապագային իրենց հույսերը արդարացած պիտի տեսնին, երμ միննույն սկμզունքներու շուրջ կազմված ապադասակարգային ն ազատական հայ կուսակցությունները, հոսանքները ն մինչն այժմ կուսակցություններե դուրս մնացած ազգային μանիմաց տարրերը միանան միննույն դրոշակի տակ, որուն այնքան կարոտ է մեր նահատակված ազգը այսքան տառապանքներե հետո»58: Հայ ազատական միությունը իր մասնաճյուղերը հիմնեց Շվեյցարիայում, Բելգիայում, Մանչեստրում, Լոնդոնում ն այլուր: Այս միությունը փաստորեն դարձավ առաջին քայլը ապագա ՌԱԿ-ի ստեղծման ճանապարհին: Ազատական միությունը նպատակ էր դրել «նպաստել հայկական համախոհ տարրերի միացմանը» ն ստեղծել մի նոր մեծ ազգային կուսակցություն59: Հայոց անկախ պետականության վերահաստատման պայմաններում անհրաժեշտ համարվեց, որ Վերակազմյալ հնչակյան, (որը ստացել էր «Ազատական» անունը)60, Սահմանադիր ռամկավար ն Հայ ժողովրդական կուսակցությունները կազմակերպական առումով միավորվեն մեկ միաձույլ առաջադիմական, ազգասիրական, ապադասակարգային կուսակցության մեջ: Հարկ է նշել, որ այս ուղղության կուսակցությունների ն հոսանքների միավորման գործը հետաձգվեց, քանի որ նրանք սպասում էին Հայկական հարցի մոտալուտ լուծմանը, որի արդյունքում էլ Միացյալ ն Անկախ Հայաստանում պիտի տեղի ունենար միավորումը: Ռամկավար ն ազատական կուսակցությունների միավորման խնդիրը կապվում էր Միացյալ ն Անկախ Հայաստանի հետ այն հիմնավորմամμ, որ Հայկական հարցի լուծմամμ թուրքահայ ժողովրդի հետ ռամկավար-ազատական կուսակցությունն էլ Երկիր կմտներ ն իր ոտքի տակ հող կունենար: Բայց քանի որ դեպքերն ու իրադարձություններն այլ ընթացք ստացան, այդ իսկ պատճառով որոշվեց միացումը

ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 282, ց. 1, գ. 1, թ. 1: «Աշխատավոր», Թիֆլիս, 8 հոկտեմ երի 1919 թ.: Ա. Յափուճյան, նշվ. աշխ., էջ 47:

իրականացնել՝ այլնս չսպասելով Հայկական հարցի լուծմանը, մանավանդ որ այդ ուղղությամμ այլնս որնէ գործնական հույս չէր մնացել: Կազմվեց մի գործադիր մարմին, որը μանակցությունների մեջ պետք է մտներ մի կողմից ՀԺԿ, իսկ մյուս կողմից գաղութահայության շրջանում գործող Ս. ռամկավար ն Վերակազմյալ Հնչակյան (Ազատական) կուսակցությունների հետ՝ դրանք ձուլելու մի կուսակցության մեջ: Նորահիմն կուսկացության ծրագրային հիմնադրույթները պիտի լինեին ա) Միացյալ ն Անկախ Հայաստան, μ) Ռամկավարական խորհրդարանական կառավարություն, գ) հայերենը պետական պաշտոնական լեզու, դ) խղճի ու դավանանքի կատարյալ ազատություն ն օրենքի առաջ Հայաստանի μոլոր քաղաքացիների հավասարություն, ե) անվճար ն նախնական պարտադիր կրթություն: Նորաստեղծ կուսակցության կենտրոնատեղին պիտի լիներ Հայաստանի մայրաքաղաքը61: Ավելացնենք, որ հայ ռամկավարների արտասահմանյան կազմակերպությունների ու անհատ գործիչների վերաμերմունքը դեպի ՀՀ կառավարությունը եղել է ավելի լոյալ ու μարյացակամ, քան Ժողովրդական կուսակցության ն կառավարության հարաμերությունները: Օրինակ, «Ազատական միության» ղեկավար Ա. Չոպանյանը Փարիզից անձամμ շնորհավորել է վարչապետ ն արտ. գործ. նախարար Հ. Օհանջանյանին՝ Սնրի Միացյալ ն Անկախ Հայաստան նվիրագործող դաշնագրի ստորագրման կապակցությամμ: Իր հերթին, պատասխան նամակով, վարչապետը Երնանից շնորհակալություն է հայտնել մեծանուն քաղաքական, գրական ու մշակութային գործչին62: 1919-1921 թթ. ընթացքում «Ազատական միությունը» ն անձամμ Ա. Չոպանյանը նախապատրաստական-կազմակերպական աշխատանքներ էին տանում հայ ռամկավար-ազատական (լիμերալ) տիպի կուսակցությունները, հոսանքները ն կազմակերպությունները մեկ միացյալ կուսակցության մեջ ձուլելու ուղղությամμ: Միքայել Պապաճանյանը ն Արտաշես Էնֆիաճյանը ՀԺԿ անունից μանակցում էին միացման շուրջը63: Միաժամանակ, Անդրկովկասում μանակցություններ էին ընթանում Հայ ռամկավար ն Հայ ժողովրդական կուսակցության միջն՝ մեկ կուսակցությունների մեջ ձուլվելու նպատակով: Դրա համար նախատեսված էր 1920 թ. հունիսի վերջերին Երնանում հրավիրել Հայ ռամավար կուսալցության համագումար64: Ռամկավար (ժողովրդական) ն ազատական μոլոր տիպի կուսակցությունների ու հոսանքների միավորման համար սկզμում ծրագրված էր միավորիչ հիմնադիր համագումար հրավիրել 1920 թ. փետրվարի 15-ին Փարիզում: Դրան մասնակցելու համար հրավերներ էին ստացել՝ Հայ ժող. կուսակցությունը65, Հայ ռամկավար կուսակցության Կիլիկիայի շրջանային վարչությու61

«Ժողովուրդ», 31 օգոստոսի 1919 թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 282, ց. 1, գ. 14, թ. 1: «Ժողովուրդ», 31 օգոստոսի 1919: «Սշակ», 4 հունիսի 1920թ.: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 282, ց. 1, գ. 13, թ. 4:

նը66" Վերակազմյալ հնչակյան ն այլ նույնաμնույթ կուսակցություններ ու հոսանքներ: Միացման նպատակով պատգամավորական ընդհանուր ժողով հրավիրելու մասին հրավերներ էին ուղարկվել Հայաստանի, Կիլիկիայի, Պոլսի, Ամերիկայի ն Եգիպտոսի Կենտրոնական գլխավոր ներկայացուցչական մարմիններին67: Ա. Դարμինյանը նշում էր, որ արտասահմանում ուժեղ էին Եգիպտոսի ն Պոլսի ռամկավար մարմինները, որոնք միացման շուրջ սկսել էին եռակողմ ու քառակողմ μանակցությունները68: Արտասահմանյան ռամկավարների ուժեղ կազմակերպություններից էր նան Ամերիկայում գործող «Ազգային ռամկավար կուսակցությունը», որի վարչության ատենապետն էր պրոֆ. Մ. Անանիկյանը, իսկ գործադիր մարմնի նախագահը՝ Սարգիս Մալեմեզյանը69: Հարկ է ընդգծել, որ միավորմանը պատրաստվող՝ Ռամկավար, Ժողովրդական, Վերակազմյալ հնչակյան կուսակցությունների ն Փարիզի «Ազատական» միության աշխարհայացքն ու սոցիալ-քաղաքական պլատֆորմները, ըստ էության, նույնական էին: Սրանք պարզապես ներկայացնում էին հայ իրականության տարμեր հատվածները ն տարμերությունը միայն իրենց անվանումների մեջ էր: «...Վերակազմյալությունը, ռամկավարությունը, Ազատական միությունը ն Ժողովրդական կուսակցությունը տարμեր μառերով միննույն μանն են ասում»70: Այնպես որ օրինաչափ ու անխուսափելի էր դրանց ձուլումը մեկ կուսակցության մեջ: Սակայն 1920 թ. փետրվարի 15-ին Փարիզում հրավիրվելիք միավորիչ համագումարը ինչ-ինչ պատճառներով չկայացավ: Դրա գումարումը հետաձգվեց71: 1921 թ. Հայաստանում Փետրվարյան ապստամμության պարտությունից հետո Հայ ժողովրդական կուսակցության ղեկավարները հեռացան հայրենիքից72: Մինչ այդ, Կ. Պոլսում կազմվել էր Հայ Ս. ռամկավար կուսակցության ժամանակավոր կենտրոնական վարչություն, որը կոորդինացնող աշխատանքներ էր տանում իր շրջանակների հետ: Միաժամանակ, 1920 թ. նոյեմμերին Կ. Պոլսում գումարվեց Վերակազմյալ հնչակյան (Ազատական) կուսակցության համագումար, որում ընդունվեց միացման մասին որոշում73: Դրանից հետո ռամկավար ն ազատական կուսակցությունների միջն սկսվեցին երկկողմ ն μազմակողմ μանակցությունները միացման ն նորաստեղծ կուսակցության անվան շուրջ: 1921 թ. աշնանը, երμ արդեն շատ μան էր պարզվել, ՌԱԿ-ի հիմնումը դարձավ օրախնդիր հարց: Ի վերջո 1921 թ. հոկտեմμերին Կ. Պոլսում Արմե66

Նույն տեղում, գ. 15, թ. 1: Նույն տեղում գ. 51, թ. 2: Ա. Դար ինյան, Հայ ազատագրական շարժման օրերեն, Փարիզ, 1947, էջ 395: ՀՀ ՊԿՊԱ, Ֆ. 282, ց. 1, գ. 13, թ.1: «Հայրենիք», 1920, թիվ 3, էջ 30: «Ժողովուրդ», 16 հունվարի 1920 թ.: Հ. Գանգրունի, Հայաստան 1918 ն հայ քաղաքական միտքը, Պեյրութ, 1984, էջ 228: Ա. Յափուճյան, նշվ. աշխ., էջ 48:

նական-ռամկավար, Վերակազմյալ հնչակյան-ազատական ն մասամμ Ժողովրդական կուսակցությունների, ինչպես նան այլ միությունների ու հոսանքների միավորումով պաշտոնապես հռչակվեց Ռամկավար Ազատական կուսակցությունը, որի համար, ըստ Ա. Դարμինյանի, նշանաμան դարձավ «Հայրենիքի հետ, հայրենիքի համար» սկզμունքը74: Հայրենիք ասելով նկատի էր առնվում արդեն խորհրդայնացված Հայաստանը: ՌԱԿ-ը որդեգրեց խորհրդային կողմնորոշում՝ նպատակ դնելով ա) հետամուտ լինել թուրքահայ հարցին Խ. Հայաստանի առաջնորդությամμ, μ) աջակցել Հայաստանի վերաշինությանը ն ազգահավաքման գործին, գ) Հայաստանի ն Սփյուռքի միջն կապերի ամրապնդումը, դ) գաղթօջախներում հայկական մշակույթի պահպանումը ու զարգացումը ն այլն75: Ինչպես նկատում ենք, ՌԱԿ-ը, իր ծրագրային նպատակադրումներով, վերածվեց սփյուռքահայ համայնքային կուսակցության, որը հիմնականում համերաշխվում էր Խորհրդային Հայաստանի գոյությանը ն ձգտում նրա հետ համագործակցություն հաստատել: Բայց ն այնպես՝ ՌԱԿ-ը ամμողջովին չհրաժարվեց Միացյալ Հայաստանի անկախության գաղափարից ն Հայ Դատի պահանջից՝ վերջնիս լուծումը կապելով խորհրդային պետության քաղաքականության հետ76: Խորհրդային ժամանակաշրջանում ՌԱԿ μարյացակամ վերաμերմունք է ցուցաμերել Խ. Ռուսաստանի ն նրա իշխանության տակ գտնվող Խ. Հայաստանի հանդեպ՝ հուսալով, թե Ռուսաստանը իր ծանրակշիռ նպաստը կμերի թուրքահայ դատի արդարացի ու հայանպաստ լուծման գործում: Խորհրդային Հայաստանի գոյության ողջ ընթացքում ՌԱԿ-ը ն նրա մամուլը հիմնականում լոյալ վերաμերմունք են ցուցաμերել խորհրդային պետության նկատմամμ, սակայն որակվելով որպես «μուրժուական», հակասոցիալիստական տարր` նա փոխադարձ վստահության ու համարժեք վերաμերմունքի չի արժանացել վերջինիս կողմից:: Գնահատելով Ռամկավար Ազատական կուսակցության անցած ավելի քան ութ տասնամյակների ուղին` հարկ է ընդգծել, որ նա նս փարված է եղել ազգապահպանության, հայ մշակույթի սատարման ու հայրենիքի գաղափարներին: Այսպիսով, հայ քաղաքական կուսակցությունների լուծարումից ն հայրենիքից վտարվելուց հետո սկսվում է նրանց պատմության նոր փուլը՝ սփյուռքյան գործունեության ժամանակաշրջանը:

Ա. Դար ինյան, նշվ. աշխ., էջ 9, 468, 495, Ա. Յափուճյան, նշվ. աշխ., էջ 48: «Ծրագիր Ռամկավար ազատական կուսակցության», Փարիզ, 1930, էջ 3: Գ. Լազյան, Հայաստան ն Հայ Դատը, Ե., 1991, էջ 367-368

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Ամփոփենք. պատմաքաղաքական դեպքերի ու իրադարձությունների երկաթյա տրամաμանությամμ Հայաստանը կանգնեց անկախության փաստի առաջ: Շուրջ 600-ամյա ընդմիջումից հետո հայ ժողովուրդը ձեռք μերեց իր ազգային անկախ պետականությունը, որի համար նա պարտական էր առաջին հերթին իր հերոսական ոգորումներին: Յուրաքանչյուր ժողովրդի, ազգի զարգացման ու μարգավաճման ամենամեծ գրավականը, հիրավի, անկախության մեջ է: «Անկախության ուղիով ու անկախության միջոցով է, որ պիտի ընթանա հայ ժողովրդի հետագա ազատագրական պայքարը»1: Հայաստանի առաջին հանրապետության պետաիրավական կառույցի անμաժան մասն է կազմել խորհրդարանը, որը ձնավորելիս՝ հաշվի էր առնվել պառլամենտարիզմի համաշխարհային փորձը: Այդ նույն ժամանակ արդեն քաղաքական պայքարի μավականին դաժան դպրոց էին անցել քաղաքական կուսակցությունները, որոնք իրենց գործունեությամμ պետք է միս ու արյուն դառնային հայ իրականության մեջ առաջին անգամ ձնավորված խորհրդարանի համար: Հայաստանի անդրանիկ խորհրդարանը ՀՀ ծնունդն էր, նրա հոգեհարազատ զավակն ու անμաժան ուղեկիցը: Հանրապետության գոյության 2,5 տարվա ընթացքում կազմվել են երկու գումարման խորհրդարան՝ առաջինը, որպես Հայոց Ազգային խորհրդի անմիջական իրավահաջորդ, գործել է 1918 թ. օգոստոսի 1-ից մինչն 1919 թ. հունիսի 5-ը, μազմակուսակցական հիմքի վրա, առանց ընտրությունների, իսկ երկրորդը՝ 1919 թ. օգոստոսի 1-ից մինչն 1920 թ. դեկտեմμերի 2-ը, ընտրությունների միջոցով: Այդ նույն ընթացքում կազմվել են չորս կառավարություն (կաμինետ): Հայաստանի երկու գումարման խորհրդարանն իր գործունեության ընթացքում ընդունել է 300-ից ավելի օրենքներ, որոնց մի զգալի մասը, սակայն, եղել են ընդամենը որոշումներ ն կառավարչական հրահանգներ: Քաղաքական ն պետական կառուցվածքի տեսակետից՝ հանրապետության խորհրդարանն ու կառավարությունը նպատակ էին դրել Հայաստանը դարձնել Արնմուտքի տիպի խորհրդարանական, դեմոկրատական (ռամկավար) հանրապետություն, որի սահմանադրությունը ն այլ հիմնական օրենքները պետք է մշակվեին ն ընդունվեին ապագա հրավիրվելիք Սահմանադիր ժողովում՝ Հայկական հարցի վերջնական լուծումից, այսինքն՝ Անկախ, Ազատ ն Միացյալ Հայաստանի ստեղծումից հետո: Սակայն պատմաքաղաքական դեպքերն այնպես զարգացան, որ ՀՀ կարճատն կյանքն ընթացավ առանց սահմանադրության: Հանրապետությունը չունեցավ նան իր նախագահը (պրեզիդենտը), որ նույնպես ծրագրված էր:

Վ. Նավասարդյան, Դաշնակցության անելիքը, Գահիրե, 1924, էջ 278:

Ընդհանուր առմամμ, ՀՀ համար μնորոշ էր կառավարման հանրապետական ձնը՝ խորհրդարանի գերակայությամμ: Պետության գլխավոր իշխանության մարմինը հանդիսանում էր խորհրդարանը: Պետության գլխավոր իրավասությունները՝ օրենսդիր, մասամμ նան գործադիր պատկանում էին խորհրդարանին: Գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը, ձնավորվում ու հաստատվում էր խորհրդարանի կողմից: Հանրապետության նախագահի պաշտոնի μացակայության պայմաններում վարչապետը հաշվետու էր միայն խորհրդարանի առջն: ՀՀ առաջին փուլում μավականին մեծ են եղել Հայաստանի խորհրդի (խորհրդարանի) իրավասության շրջանակները, որն օրենսդրականից զատ, երμեմն իրացնում էր նան գործադիր իշխանության ֆունկցիաներ: Այսպես՝ Հայաստանի խորհրդի ընդունած օրենքների մի մասը ոչ այնքան օրենքներ էին որպես այդպիսին, որքան պարզապես որոշումներ, վարչական կարգադրություններ ու հրահանգներ: Այսինքն՝ ստացվել է այնպես, որ խորհրդարանը, փոխանակ զμաղվելու իր օրինաստեղծ աշախատանքով, շրջանցելով իր իրավասությունները, իր վրա է վերցրել գործադիր մարմնի՝ կառավարության ֆունկցիաներ: Սակայն ժամանակի ընթացքում, դեպքերի ու հանգամանքների μերումով, սահմանադրության μացակայության, օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանությունների իրավասությունների շրջանակների ու գործունեության ոլորտների ոչ հստակ սահմանազատվածության (տարանջատվածության) ն սուμյեկտիվ այլ պատճառներով, μարձրագույն գործադիր իշխանությունը՝ կառավարությունը իր հերթին, գերազանցելով իր իրավասության սահմանները, ժամանակ առ ժամանակ (ստվերելով ու մի տեսակ անտեսելով խորհրդարանի գոյությունը), խորհրդարանն ուղարկելով արձակուրդ՝ ստանձնել է նան օրենսդրական ֆունկցիաներ, զμաղվել՝ օրինաստեղծ գործունեությամμ: Կնշանակի՝ հստակորեն սահմանազատված չեն եղել օրենսդիր ն գործադիր իշխանության մարմինների իրավասության շրջանակները: Այդ իսկ պատճառով էլ խորհրդարանն ու կառավարությունը հաճախ գիտակցաμար կամ անգիտակցաμար միախառնվելով՝ կրկնօրինակել են իրար: Անշուշտ, նման աշխատաոճը անհարիր էր իրավական, ժողովրդավարական պետական համակարգին: Ուսումնասիրության արդյունքներով հեշտ է նկատել այն միտումը, որ գնալով նսեմացվել է խորհրդարանի դերն ու նշանակությունը, ն դա զգալի չափով պայմանավորված էր նրանում ընդդիմության թուլությամμ: Եթե Հայաստանի առաջին ոչ ընտրովի խորհրդարանը՝ Հայաստանի խորհուրդը, իր խաղացած իրավաքաղաքական դերով ու նշանակությամμ համեմատում ենք երկրորդ՝ ընտրովի խորհրդարանի հետ, ապա տեսնում ենք, որ առաջինը մի շարք պարամետրերով, օրինակ, իրավասության շրջանակներով, ընդդիմության ուժեղությամμ ն այլն գերազանցում էր երկրորդին, սակայն վերջինս էլ իր աշխատանքի արդյունավետությամμ ու խորհրդարանին μնորոշ արհեստավարժությամμ էր գերազանցում առաջինին: Եթե Հ. Քաջազնունու վարչապետության շրջանում պետական իշխանության

գլխավոր դեմքը խորհրդարանն էր (որն առանցքային դեր էր խաղում երկրի քաղաքական կյանքում), Ալ. Խատիսյանի վարչապետության ժամանակաշրջանում իրար հավասարակշռում ու հակակշռում էին խորհրդարանն ու կառավարությունը, ապա Հ. Օհանջանյանի գլխավորած Բյուրո-կառավարության ժամանակ, հանգամանքների թելադրանքով, խորհրդարանն իրար հետնից մի շարք ամիսներ ուղարկվեց հարկադիր արձակուրդ ն գործնականում թուլացավ: Կարծում ենք, որ միակողմանի է խորհրդարանի նման կացությունը μացատրել այն ժամանակվա ղեկավարության ն ՀՅԴ մենիշխանական ձգտումներով: ՀՅԴ խորհրդարանը դիմազրկելու ձգտում (միտում) չուներ հենց թեկուզ այն պատճառով, որ վերջնիս կազմի 90 տոկոսը ներկայացնում էին այդ իսկ կուսակցության անդամները: Կառավարությունը նս իր ամμողջ կազմով դաշնակցական էր: Դեռ 1919 թ. աշնանը ՀՅԴ 9-րդ Ընդհ. ժողովի որոշմամμ որոշակիորեն սահմանազատվել էին կառավարության ն կուսակցության իրավասությունների սահմանները. կառավարությունը պատասխանատու էր միայն խորհրդարանին, իսկ ՀՅԴ Բյուրոն կառավարության վրա կարող է ազդել միայն խմμակցության միջոցով1: Այսինքն՝ սահմանվում էր, որ կառավարությունը ենթակա ու հաշվետու էր միայն խորհրդարանի առաջ` ընդունելով վերջնիս գերադասությունը: Այստեղից էլ հետնում է, որ ն՛ ՀՅԴ-ն, ն՛ կառավարությունը խորհրդարանը դիմազրկելու ն նրանից ազատվելու որնէ հետին նպատակ չեն ունեցել: Դա ուղղակի հակասում էր կուսակցության համաժողովի ընդունած որոշումների ոգուն: Այսպիսով, խորհրդարանի դիմազրկումը ն ամμողջ իշխանությունը Բյուրո-կառավարության ձեռքում կենտրոնացնելը պայմանավորված էր պատմական դեպքերի ու իրադարձությունների այն իրական ու օμյեկտիվ գործընթացներով, որի մեջ հայտվել էր Հայաստանը տվյալ ժամանակաշրջանում: ՀՀ խորհրդարանի պատմության էական կողմերից մեկը հայ քաղաքական կուսակցությունների գործունեության μացահայտումն է: Խորհրդարանն այն հիմնական խողովակն է, որով յուրաքանչյուր կուսակցություն աշխատում էր կյանքի կոչել իր քաղաքականությունը: ՀՀ-ում գործել են ինչպես խորհրդարանական, այնպես էլ ոչ խորհրդարանական կուսակցություններ: Ելնելով գործող կուսակցությունների ծրագրային պահանջներից, պրակտիկ գործունեությունից, մարտավարությունից, քաղաքական դավանանքից ու կողմնորոշումից՝ Հայաստանի ու հայ իրականության շուրջ տասնյակի հասնող քաղաքական կուսակցությունները դասակարգել ենք երկու՝ ազգային ն ոչ ազգային խմμի ն երեք թնի (ուղղության)՝ «աջակողմյան» «կենտրոն» ն «ձախակողմյան»: Կենտրոնամետ գիծ վարող ՀՅ Դաշնակցությունը ՀՀ գոյության 30 ամիսների ընթացքում եղել է պետության μարձրագույն երկու (օրենսդիր ն գոր1

Ա. Ս. Հակո յան, ՀՅԴ 9-րդ ընդհանուր ժողովը, Երնան, 1994, էջ 22:

ծադիր) մարմիններում քաղաքական հիմնական ղեկավար ուժը: Այդ ընթացքում երկու անգամ կազմվել է կոալիցիոն (խառը) կառավարություն (դահլիճ)՝ մի դեպքում` «աջակողմյան»՝ Հայ ժողովրդական կուսակցության ներկայացուցիչների մասնակցությամμ, իսկ երկրորդ անգամ՝ «ձախակողմյան»՝ Հայ սոցիալիստ- հեղափոխականների (էսէռների) հետ: Եթե առաջին կոալիցիան, որ տնել է 7-8 ամիս, կարելի է դիտել որպես μնականոն, ապա երկրորդը, որ տնեց ընդամենը տասը օր, հարկադիր քայլ էր՝ թելադրված Խ. Ռուսաստանի համակրանքը շահելու դիտավորությունից: Փորձը ցույց է տալիս, որ որպես սոցիալիստական, ՀՅԴ հակված էր մերձեցման գնալ ոչ թե «ձախակողմյան»՝ սոցիալիստական, այլ «աջակողմյան»՝ ազգային, μուրժուական որակվող կուսակցությունների հետ: Եվ սա պատահական երնույթ չէր: Այս հանգամանքը մեկ անգամ նս հաստատում է այն միտքը, որ Դաշնակցության համար առաջնայինը միշտ եղել ն մնում է ազգային խնդիրը, իսկ սոցիալականը նկատվում է որպես միջոց նպատակների իրականացման համար: Հայաստանի խորհրդարանի պատմության առանձնահատկություններից մեկն էլ այն էր, որ այնտեղ կային պատգամավորներ ն անգամ խմμակցություններ, որոնք չէին ճանաչում Հայաստանի անկախությունը ու հաճախ գիտակցաμար ն անգիտակացաμար խարխլում էին նրա հիմքերը: Հայաստանի Հանրապետությունում գործող քաղաքական կուսակցությունների պատմական փորձի անակնկալն այն էր, որ Հայաստանում հաղթանակեց այն կուսակցությունը, որը երկրի ներսում էական կշիռ ու ազդեցություն չուներ: Բայց նա հաղթեց դրսի ահեղ ուժերի օգնությամμ: 1920 թ. գարնանը Ռուսաստանի վերադարձը Կովկաս կանխորոշեց Հայաստանի անկախության վերացումը: ՀՀ գործող քաղաքական կուսակցությունների ու մասնավորապես նրանց խորհրդարանական գործունեության փորձի ուսումնասիրությունը մեզ μերում է այն հետնության, որ ամեն անգամ, երμ հայ ժողովրդին ու նրա հայրենիքին արտաքին ու ներքին մեծ վտանգ էր սպառնում (օրինակ, այդպիսի վտանգ էին 1918 ն 1920 թվականների թուրքական հարձակումները), տեղի էր ունենում հայ քաղաքական գրեթե μոլոր ուժերի, μացառությամμ համայնավարների, համախմμում (կոնսոլիդացիա), իսկ երμ թուլանում կամ վերանում էր այդ վտանգը, ապա կրկին ուժեղանում էր ընդդիմությունը ն ներքաղաքական պայքարը կուսակցությունների միջն: Ընդհանուր առմամμ, Հայաստանում գործող կուսակցությունները հիմնականում կանգնեցին հանրապետության անվտանգության ն հայոց պետականության պաշտպանության դիրքերում: Ուրախությամμ պետք է արձանագրել, որ համազգային ու համապետական շահի գիտակցման այս առողջ μնազդական ավանդույթը պահպանվում է նան մեր օրերում՝ հայ հասարակական - քաղաքական կազմակերպությունների գործելակերպում: Հայ քաղաքական կուսակցությունների ու մասնավորապես քաղաքական ընդդիմության գործունեության μնորոշ կողմերից մեկն էլ այն է, որ այդ պայքարը խորհրդարանում ն թե նրանից դուրս ընթացել է հիմնականում իշ355

խանության համար: Այս միտումը համեմատաμար ուժեղ է դրսնորվել ՀՀ առաջին փուլում՝ մինչն 1919 թ. կեսերը: Ընդհանուր առմամμ ՀՀ-ում գործող ընդդիմադիր կուսակցությունները ՀՅԴ դեմ մղվող պայքարում իրար չներդաշնակեցին: Քաղաքական ընդդիմության «աջ» ն «ձախ» խմμակցությունների (թների) միջն գոյություն ունեին այնպիսի սուր հակասություններ (քաղաքական, գաղափարական, սոցիալտնտեսական ն այլն), որ նրանք չկարողացան միասնական ճակատ կազմել հանրապետությունը կառավարող հիմնական քաղաքական ուժի՝ ՀՅԴ դեմ մղվող պայքարում: Ավելին՝ իրար հետ չկարողացան համաձայնության գալ ոչ միայն «աջ» ու «ձախ» խմμակցությունները, այլն հենց «ձախերն» իրար հետ: ՀՅԴ-ից հետո ՀՀ-ում գործող երկրորդ ազդեցիկ քաղաքական ուժը ՀԺԿ էր: Սակայն լավ սկսած, նույնիսկ միառժամանակ ՀՅԴ հետ խառը կառավարություն կազմած ժողովրդականները մի շարք պատճառներով անհաջողության մատնվեցին: ՀԺԿ լինելով ազգային, ամենից առաջ անհաջողության մատնվեց ոչ այնքան Հայաստանում սոցիալական թույլ հենարան ունենալու, որքան հանրապետությունում ոչ ճիշտ գործելակերպ վարելու հետնանքով: Ընդհանուր առմամμ, այս կուսակցությունը, չնայած իր ընդդիմությանը, միշտ էլ մնաց ազատականության, օրինականության, չափավորության ն պատասխանատվության շրջանակներում: Իսկ առանձին պահերի էլ ուղղակի համագործակցեց կառավարության հետ՝ լինելով կամ նրա կազմում, կամ էլ՝ նրա կողքին: Անդրադառնալով հայ քաղաքական կուսակցությունների արտաքին քաղաքական գործունեության ն մասնավորապես Հայկական հարցում նրանց ցուցաμերած դիրքորոշումներին՝ ուսումնասիրության արդյունքներով հանգել ենք հետնյալ եզրահանգման: Հայկական հարցի μարեհաջող լուծմանը հետամուտ են եղել, ավել կամ պակաս չափով, հայ ազգային տիպի μոլոր կուսակցությունները՝ սկսած Դաշնակցությունից վերջացրած Վերակազմյալ հնչակյաններով: Թե՛ Հայաստանում ն թե՛ նրա սահմաններից դուրս նրանք շատ ճգնեցին, տարածքային հավակնոտ պահանջներ ներկայացրին, μայց, ի վերջո, հարցը ունեցավ ոչ հայանպաստ ավարտ: Հայ ազգային կուսակցությունների ամենամեծ սխալն այն էր, որ առանց μացառության գրեթե μոլորը, մի քիչ ավել կամ պակաս չափով, Հայկական հարցի լուծման իրենց պահանջներում իրատես չգտնվեցին: Նրանց ձգտում-ցանկություններն ու դրան հասնելու հնարավորություններն իրար չէին համապատասխանում: Դրա համար էլ երիցս անգամ հույսը կապեցին դրսի, օտար ուժերի օգնության հետ ն արդյունքում հիասթափվելով, հերթական անգամ խաμվեցին՝ կրելով մարդկային ու տարածքային հսկայական կորուստներ: ՀՀ գոյության գրեթե ամμողջ ժամանակաշրջանում հիմնական կառավարող՝ ՀՅԴ կուսակցությունը կողմնորոշված էր դեպի Արնմուտք: Չնայած նման կողմնորոշման համար կային զորավոր պատճառներ ն գայթակղիչ սպասելիքներ, սակայն ի վերջո այդ քա356

ղաքականությունը օμյեկտիվ պատճառներով իրեն չարդարացրեց: Արդյունքում՝ Հայաստան աշխարհը պարփակվեց ընդամենը 30 հազ. քառ. կմ մեջ: Ինչ վերաμերում է հայ քաղաքական կուսակցությունների մյուս խմμին՝ ոչ ազգային կուսակցությունների նույն խնդրին ցուցաμերած վերաμերմունքին, ապա պետք է ասել, որ սրանց (սկսած էսէռներից ն վերջացրած μոլշնիկներով) այնքան էլ չէր մտահոգում Արնմտահայոց խնդիրը: Այս կուսակցություններն ավելի շատ մտահոգ էին դասակարգային պայքարի ն սոցիալտնտեսական խնդիրների լուծման հարցերով: Ոչ ազգային, «ձախակողմյան» կուսակցությունները Հայկական հարցի լուծումը վերջին հաշվով կապեցին Հայաստանի խորհրդայնացման ու հայ ժողովրդի սոցիալական ազատագրության խնդրի լուծման հետ: Հանրապետությունում ազատորեն գործել են առկա μոլոր կուսակցությունները, այդ թվում μոլշնիկները: Համենայն դեպս, մինչն 1920 թ. գարունը Հայաստանում առկա ազգաμնակչության ու հասարակական-քաղաքական կուսակցությունների ու կազմակերպությունների համար հիմնականում ապահովվել են ժողովրդավարական ազատություններ՝ մտածողության, խոսքի, մամուլի, ժողովների, ցույցերի, գործադուլների, ռամկավար աշխատանքային օրենսդրություն ն այլն: Անգամ չի եղել մշակված օրենք այս կամ այն կուսակցության գործունեությունը սահմանափակելու կամ դադարեցնելու վերաμերյալ: Խորհրդարանի պատմության օրինակով կարելի է հանգել այն հետնության, որ ՀՀ-ում գործող μոլոր կուսակցությունների համար հիմնականում ապահովված են եղել քաղաքական ազատություններ: Չնայած այն ժամանակվա ծանր ու արտասովոր պայմաններին՝ Հայաստանի խորհրդարանը, ինչպես հարկն է, չկարողացավ իրեն լիովին դրսնորել: Նա իր կարճատն ն այն էլ ընդհատումներով գործունեության ընթացքում չհասցրեց մշակել ու ընդունել սեփական (ազգային) պետաիրավական ամμողջական ու կայուն օրենսդրություն: ՀՀ շարունակում էր հիմնականում առաջնորդվել ցարական Ռուսաստանի ու Ժամանակավոր կառավարության, Անդրկովկասի կոմիսարիատի ու Սեյմի ընդունած օրենքներով, որոնք ակնհայտ է, որ այնքան էլ չէին պատշաճում հայոց ազգային պետականությանը ու երկատված հայ իրականությանը: Ընդսմին այդ օրենքները երկար ժամանակ մայրենի լեզվով (հայերեն) թարգմանված էլ չէին ն միայն սկսած 1920թ. կեսերից` Արտաշես Չիլինգարյանի (Ռուμեն Դարμինյանի) արդարադատության նախարարի պաշտոնակատարության ժամանակ, զգալի աշխատանք կատարվեց օրենքները ն դատաստանական աշխատանքը հայացնելու ուղղությամμ: Սեփական, ազգային առանձնահատկություններին μնորոշ ու հոգեհարազատ օրենքներ շատ քիչ ընդունվեցին ու գործադրվեցին, որոնք էլ μացասաμար անդրադարձան հանրապետության իրավական հիմքերի ամրապնդմանը: Այն ժամանակ հանգամանքները, իրադրությունը, դեպքերի գլխապտույտ արագությամμ զարգացումը հնարավորություն չտվեցին ձնավորել ու ամμողջացնել ժողովրդավարական հասարակարգին μնորոշ օրենքներ:

Անշուշտ, արհեստավարժ չէր Հայաստանի խորհրդարանը: Խորհրդարանի արհեստավարժության մակարդակը չափվում է նրա հանձնաժողովների աշխատանքով ու մշակած, ընդունած աշխատող օրենքներով: Թեն Հայաստանի երկու խորհրդարաններն էլ ունեին լիակազմ ու μազմակուսակցական մեկ տասնյակից ավելի հանձնաժողովներ, սակայն, որպես կանոն, դրանք չէին կատարում իրենց առջն ծառացող գլխավոր աշխատանքը՝ ՀՀ պայմաններին ու հայ ժողովրդի ազգային դիմագծին ու առանձնահատկություններին համապատասխան օրենքների մշակումը ն ընդունումը: Հայաստանի խորհրդարանի ն նրա հանձնաժողովների գործունեության թույլ կողմերից մեկն այն էր, որ ընդունված օրենքների ճնշող մեծամասնությունը (որոշ տվյալներով՝ մինչն 90 տոկոսը) եղել են կառավարության ներկայացրած օրինագծեր1: Էլ հաշվի չենք առնում այն հանգամանքը, որ առանձին ամիսների (երμ խորհրդարանն ուղարկվում էր հարկադիր արձակուրդ) կառավարությունն իր ստորաμաժանումներում մշակում ն ինքն էլ ընդունում էր օրենքները: Կնշանակի խորհրդարանական հանձնաժողովները իրենց կոչման μարձրության վրա չէին, նրանք չէին կատարում իրենց գլխավոր գործը՝ օրենքների նախագծերի կազմումը, այլ ընդամենը նախնական քննության էին ենթարկում կառավարության ներկայացրած օրինագծերը ն որոշ խմμագրական փոփոխություններից հետո ներկայացնում խորհրդարանի քննությանն ու հաստատմանը: ՀՀ, անշուշտ, պակասում էին շատ օրենքներ, դրսնորվում էին անիշխանական երնույթներ՝ ալան-թալան, շահատակություններ, «մաուզերիզմ» ն այլն: Պետական մարմինների աշխատանքի անհստակության, անօրինությունների, զեղծարարությունների, անիշխանության գլխավոր պատճառներից մեկը օրենքի ու օրենսդրության պակասն էր կամ էլ՝ եղածների անկատարությունը: Իր հերթին, հանրապետության արտաքին ու ներքին անկայուն պայմանները, Հայկական հարցի շարունակ ձգձգումը մի տեսակ անորոշության մեջ էին պահում ժողովրդին ու կառավարությանը ն դրանով իսկ քաղաքական հող ստեղծում հանրապետության ներքին անկայունության, անիշխանական երնույթների դրսնորման համար: Բայց իրավացի չենք լինի, եթե ամեն ինչի համար մերկապարանոց ձնով քննադատենք միայն իշխանություններին ն հիմնական կառավարող կուսակցությանը: ՀՅ Դաշնակցությունը գործելու մեծ եռանդ էր ցույց տալիս: Բացթողումների համար մեղքի իրենց մասնաμաժինը ունեին նան ժողովուրդը, լայն հասարակաշերտերը, ընդդիմադիր կուսակցությունները: Ժողովրդին նս մեղքի μաժին վերագրելով` մենք առաջնորդվել ենք հեգելյան հայտնի այն կանխադրույթով, որ ամեն ժողովուրդ արժանի է իր կառավարությանը: Բանն այն է, որ հանրապետությունում օրենքների պակասի հետ մեկտեղ, պակասում էր նան հարգանքը եղածների հանդեպ: Հարգանքը պետության նկատմամμ առանձնապես մեծ չէր: Հաճախ գյուղացիությունը չէր

«Հայաստանի ձայն», 9 հունվարի 1920թ.:

ուզում հարկ ու տուրք մուծել ն զինվոր տալ պետությանը: Ոմանց մեջ արմատացել էր այն մտայնությունը, որ եթե պետությունը հայկական է, ուրեմն՝ այլնս հարկեր, տուրքեր ն այլ պարտավորություններ չպիտի ունենան նրա հանդեպ: «Նրանք զարմանքով ն զայրացած կհարցնեին. ինչպե՞ս թե, այժմ երկիրը մերն է, դարձյա՞լ, նորե՞ն պիտի տանք զինվորներ ն տուրքեր»1: Սա ինքնին վկայում է ժողովրդի քաղաքական ն իրավական ցածր կուլտուրայի մասին: Այն ժամանակվա հայ ժողովրդի մեծամասնության մեջ տակավին չէր ձնավորվել հայրենիքի, անկախ պետականության պաշտպանության ն ամրապնդման համընդհանուր միասնական ըմμռնում: Սա, անշուշտ, կարելի է դասել ՀՀ անկման սոցիալ-հոգեμանական գործոնների թվին: Մյուս կողմից՝ պետք էր հասկանալ եղեռն տեսած ու պատերազմի ահավոր զրկանքներ կրած ժողովրդի մեծամասնության հոգեկան խախտված վիճակը ն սոցիալական ահավոր պայմանները: Ուստի՝ շատ դժվար էր կարգ ու կանոն, օրինապահություն պահանջել հարազատներ կորցրած, իր ճակատագրից դժգոհ, գազազած, քաղցած, ցնցոտիավոր մարդկանցից, որոնք երμեմն «նախընտրում էին սովի փոխարեն գնդակով մեռնել»2: Նյութական, տնտեսական դժվարությունները, հարյուրհազարավոր գաղթականների անորոշ տեղաշարժերը, օրենքների ու օրինապահության պակասը մի կողմից, օրինազանց տարրերի ու օրենքներ չհարգող առանձին սպառազեն անկանոն ուժերի (խմμերի) անիշխանական գործողությունները մյուս կողմից, դրան գումարած հանրապետության տարածքում առկա ավելի քան կեսմիլիոնանոց թուրք-թաթարական տարրերի` դրսից (Թուրքիայի ն Ադրμեջանի կողմից) հրահրվող շարունակական խլրտումներն ու ապստամμական ելույթները, μոլշնիկների հակապետական քարոզչությունը հասարակական-քաղաքական անկայունության հող էին ստեղծում ն դրանով իսկ զգալի չափով թուլացնում հանրապետության պետական կառույցի հիմքերը, երկրի տնտեսական ու մշակութային վերաշինության գործընթացները: ՀՀ պետական կառույցի, իրավաքաղաքական ն այլ μնույթի թերությունների ու μացթողումների համար ի վերջո պետք է լինել ներողամիտ նան այն իմաստով, որ մեր ժողովրդի պատմության մեջ առաջին անգամ էր հայ քաղաքական կուսակցությունը դարձել կառավարող: Բնականաμար պակասում էին փորձը, ձեռնահաս ուժերը, կառավարելու այնքան μարդ արվեստը, ուստի ն անխուսափելի էին սխալներն ու μացթողումները: Ակներն է, որ ժողովրդավարական ավանդույթների, պետական մտածողության ու իրավաքաղաքական կուլտուրայի պակաս կար ինչպես ամμողջ հասարակության մեջ, այնպես էլ μնականաμար իշխանությունների շրջանում: Ինքնին հասկանալի է, որ անցյալից ծանր ժառանգություն ստացած հայ ժողովուրդը, միանգամից անկախություն ձեռք μերելով, չէր կարող

Գ. Չալխուշյան, Ի՞նչ էր ն ի՞նչ պիտի լինի մեր ուղին, Վիեննա, 1923, էջ 15: Ռու են, նշվ, աշխ., էջ 302:

մեկ-երկու տարում լիարժեք վերագտնել իրեն ու ապրել լիաթոք ժողովրդավարական կյանքով: Ռամկավարության հավակնող ամեն մի պետության իրական ժողովրդավարության մակարդակը չափվում է մարդու իրավունքներով ու ազատություններով, կուսակցությունների ազատ գործելու հնարավորություններով, հասարակական-քաղաքական կյանքում առողջ ու կառուցողական ընդդիմության առկայությամμ ն այլ անկապտելի հատկանիշերով: Որքան էլ, որ ՀՀ իր հասարակական-քաղաքական, իրավական ն տնտեսական կառույցներով որակում ենք որպես ժողովրդավարական (ռամկավարական) հանրապետություն, μայց ն հաշվի առնելով պատմականության գործոնը, կարծում ենք, որ այն ժամանակվա ժողովրդավարությունը չի կարելի չափել ժողովրդավարության ներկայիս μովանդակությամμ ու չափանիշերով, մի հանգամանք, որից դեռնս շատ հեռու են անգամ ներկայումս ժողովրդավարության հավակնող շատ երկրներ, այդ թվում` նան մերօրյա Հայաստանի Հանրապետությունը: Այդուհանդերձ, չնայած իր անկատարությանը, μայց ն այնպես, իր ամμողջության մեջ վերցված, μոլոր հիմքերը կան պնդելու, որ 1918-1920 թթ. Հայաստանում առկա էր կազմակերպված պետություն ն այդ պետության շատ էական դրսնորումներից (μաղադրիչներից) էր նրա խորհրդարանը: Հայաստանի խորհրդարանն իր ընդհատումներով գործունեության ընթացքում, ընդհանուր առմամμ օժանդակել է Հայոց պետականության հիմքերի ամրակայմանը ն զարգացմանը: Այսպիսով, ուսումնասիրության գիտական նորույթն այն է, որ խորհրդարանի ն քաղաքական կուսակցությունների գործունեության μազմակողմանի վերլուծության հիման վրա հանգել ենք հանրագումարային այն եզրակացության, որ, իր առանձին թերություններով ու անխուսափելի μացթողումներով հանդերձ, իրավաքաղաքական ն տնտեսական տեսակետից ՀՀ իրենից ներկայացնում էր հիմնականում ժողովրդավարական տիպի հանրապետություն: Այնտեղ առկա է եղել պետականություն՝ իրեն μնորոշ μոլոր հատկանիշերով մի պետականություն, որն արգասիք էր հայ ժողովրդի անդուլ պայքարի ն թափած հոգնոր, ֆիզիկական ջանքերի: ՀՀ անկասկած իր արժանի տեղը պետք է գրավի հայ ժողովրդի μազմադարյան ու մասնավորապես հայոց անկախ պետականության պատմության հոլովույթում: Այս ամենի հետ միասին, ուսումնասիրությունը միաժամանակ մեզ μերում է այն հետնության, որ ժողովրդավարության μովանդակության տեսակետից ՀՀ պատմությունը կարելի է μաժանել երկու փուլի. առաջինը` 1918թ. մայիսի 28-ից մինչն 1920թ. ապրիլը ներառյալ, երμ Հայաստանը հիմնականում ժողովրդավարական հանրապետություն էր ն երկրորդ` 1920թ. մայիսից մինչն դեկտեմμերի 2-ը, երμ արտաքին ու ներքին մի շարք աննպաստ հանգամանքների թելադրանքով տեղի ունեցավ ժողովրդավարական գործընթացների հարկադիր կասեցում: Ամենից առաջ խորհրդարանի մեկուսացումը, իրավական դաշտի նեղացումը, քաղաքացիների ազատությունների

սահմանափակումը, թուրք-մահմեդական խռովությունների ճնշման կապակցությամμ կարգապահության անկումը μանակում, ն անիշխանական այլ երնույթների ուժեղացումը հիմք են տալիս մեզ ասելու, որ ՀՀ ունեցավ ժողովրդավարության լուրջ կորուստ, մի երնույթ, որը ներքնապես զգալի թուլացրեց պետության հիմքերը: Ժողովրդավարական հիմքերի խարխլումը, անշուշտ, հանրապետության անկման հիմնավոր պատճառների թվում կարելի է դասել: Բայց սա չէր ՀՀ անկման գլխավոր պատճառը: Դրա գլխավոր պատճառը Հայաստանից դուրս խմորված արտաքին ուժերն էին` քեմալական Թուրքիան ն Խորհրդային Ռուսաստանը, որոնք ունեին իրենց շահերը, եվրոպական տերությունները ն ԱՄՆ-ը, որոնք խոստումներից այն կողմ չանցան: Ընդամենը երկու ն կես տարի տնած Հայաստանի առաջին անկախ հանրապետության անկումից հետո էլ դրան հաջորդած խորհրդային 70-ամյա տիրապետության ընթացքում, հայ ժողովրդի մեջ μնավ չմեռավ անկախության ոգին, վկան՝ Հայաստանի մերօրյա հանրապետությունը: Հայոց անկախ պետականությունը պետք է հանդիսանա հայ ազգային գաղափարախոսության հիմնասյուներից մեկը: Առաջին հանրապետության մաքառումաշատ, μարդ ու հակասական պատմությունը, Հայաստանի խորհրդարանի ն քաղաքական կուսակցությունների դասառատ փորձը շատ օգտակար ն ուսանելի են ներկայիս անկախ պետության ամրակայման ու զարգացման, նրան ժամանակակից չափանիշերով ժողովրդավարական μովանդակությամμ հագեցնելու համար:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՈՒՆ……………………………………………………………….3

ԳԼՈՒԽ ԱՌԱՋԻՆ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԻ

(ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ) ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

1. Պատմական ակնարկ……………………………………………………….21 2. Արնելահայերի համագումարը………………………………………………26 3. Հայոց Ազգային խորհրդի հիմնումը ն գործունեությունը………………….32 4. Անդրանիկ կառավարության ն խորհրդարանի ձնավորումը……………..45 5. Հայաստանի խորհրդի առաջին քայլերը…………………51

ԳԼՈՒԽ ԵՐԿՐՈՐԴ. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ

1. Խորհրդարանական կուսակցությունները ն նրանց խմμակցությունները…60 ա) «Աջակողմյան»………………………………………………………………..63 μ) «Կենտրոն»……………………………………………………………………..65 գ) «Ձախակողմյան»……………………………………………………………...69 2. Արտախորհրդարանական կուսակցությունները…………………………….82 3. Կառավարության առաջին ճգնաժամը……………………………………….90 4. Հայկական հարցը ն արտաքին քաղաքականության խնդիրները………...100

ԳԼՈՒԽ ԵՐՐՈՐԴ. ԱՌԱՋԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ

ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Օրինաստեղծ աշխատանքը………………………………………………….113 2. Խորհրդարանի ֆինանսավարկային գործունեությունը……………………130 3. Հողային խնդիրը………………………………………………………………135 4. Գաղթականության հարցերը խորհրդարանում……………………………..145 5. Խորհրդարանը ն կուսակցությունները μնակչության սոցիալական պաշտպանվածության մասին…………………………………………………..150 6. Բանակի ն պաշտպանության հարցերը խորհրդարանում ն կուսակցությունները……………………………………………………………..154 7. Խորհրդարանի ճգնաժամը ն արձակումը…………………………………...155

ԳԼՈՒԽ ՉՈՐՐՈՐԴ. ԵՐԿՐՈՐԴ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ

ԵՎ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1. Խորհրդարանի ընտրությունները ն կուսակցությունները……...…………..174 2. Խորհրդարանի μացումը ն հանձնաժողովները……………………………..191 3. Ընդդիմությունը երկրորդ խորհրդարանում ն նրանից դուրս……………….198 4. ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովը………………………………………………...214 5. Խորհրդարանը ն կառավարությունը……………………………………..….234 6. Կուսակցություն-խմμակցություն-կառավարություն հարաμերությունները.241

ԳԼՈՒԽ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ. ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Օրենսդրական աշխատանքը: Սոցիալ-տնտեսական ն կրթամշակութային խնդիրներ……………………………………………….249 2. Ֆինանսավարկային հարցերը խորհրդարանում………………………….259 3. Ներգաղթի խնդիրը խորհրդարանում……………………………………….262 4. Բանակի ն Արցախի խնդիրները խորհրդարանում………………………..266 5. Արտախորհրդարանական գործունեություն……………………………….273

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՄԱՅԻՍՅԱՆ ՃԳՆԱԺԱՄԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

1. Մայիսյան ապստամμությունը………………………………………………275 2. Խորհրդարանի միջոցառումները 1920 թ. Մայիսյան ապստամության կապակցությամμ: Բյուրո-կառավարության ստեղծումը…279 3. Կուսակցությունների վերաμերմունքը Մայիսյան ապստամμությանը……287

ԳԼՈՒԽ ՅՈԹԵՐՈՐԴ. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ

ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ՀՀ ՎԵՐՋԻՆ ՓՈՒԼՈՒՄ

1.Խորհրդա-թուրքական համագործակցությունը……………………………294 2. Կուսակցությունները թուրք-հայկական պատերազմի շրջանում………..308 3. Խորհրդարանը ն կուսակցությունները ՀՀ անկման փուլում……………..318

ԳԼՈՒԽ ՈՒԹԵՐՈՐԴ. ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼՈՒԾԱՐՈՒՄԸ

1. ՀՅ Դաշնակցություն…………………………………………………………334 2. Սոցիալիստ հեղափոխականներ (Էսէռներ)……………………………….339 3. Սոց.-Դեմ. Հնչակ……………………………………………………………..341 4. ՀՍԴԲԿ («Սպեցիֆիկներ»)……………………………………………........345 5. Ռամկավար Ազատական կուսակցության (ՌԱԿ) հիմնումը……………..347 ՎԵՐՋԱԲԱՆ……………………………………………………………………352

ԱՐԱՐԱՏ ØÊԻÂԱՐԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆԸ ԵՎ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1918-1920 թթ.)

ՃÐՃÐՃՃ ÌÕՄՃՃÐՔÂՄ× ՃÊՔÏßÍ

ՈՃՔՈՃՆÅՒÒ ՃՔՆÅՒÈÈ È

ՈÎՈÈÒÈ×ÅՕԽÈÅ

ՈՃՔÒÈÈ (1918-1920ԷԷ.)

îåաùաÝաÏÁ` 1000: