Հայաստանի պատմության և ժողովրդագրության հիմնահարցեր

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

31 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ

«ՄԻՏՔ»»

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

ԱՇՈՏ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄՈւԹՅԱՆ

ԵՎ ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈւԹՅԱՆ

ՎԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

(հոդվածներիժողովածու)

Երեւան

«Միտբ»» վերլուծական կենտրոն

ՀՏԴ ԳՄԴ Մ

ԱՇՈՏ Ա. ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.

941(479.25): 31 63.3(21)-Է60.7

Կազմողներ`

պ.գ.թ.

պ.գ.թ. պ.գ.թ.

Մ537

էդուարդԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ԻշխանՍԱՂԱԹԵԼՅԱՆ

Մելքոնյան Աշուռ

'

Հայաստանիպատմությանն ժողուլրդագրության հիմնահարցեր: / Լ. ՀՀ ԳԱԱ. Հոդվածների Ժողովածու Մելքոնյան:

Պատմ. ինՀո, «Միտք» վերլուծ. կենտրոն:Կազմ.` Վ. Սարգսյան, Է. ԱբրահամՍաղաթելյան. Եր.: «Սիտք» վերլուծ. կենտրո, 2011.-

.

-

թղթակից

Ներկայացվողժողովածուն պ.գ.դ, պրւի, ՀՀ ԳԱՍ անդամ Լւ Ա Մելքոնյանի` Հայասփանիժոլովիդագրաթյանը, Հայոց ցելասպանությանը, պավախքիպավմությանը. ինչպես ճան այլ հիմնահարցերին վերաբերողգիփական հավածներիընտրանին է Ժողովածուռմ զմեղ են գտել նան հեղինակի անտիպհոդվածներ:

ՀՏԴ ԳՄԴ

(ՏՑՈ978-99941-2-6463

941(479.25): 31 63.3(24)-60.7

«Միտք»վերլուծ. կենտրոն,2011

'

ՊԱՏՄԱԲԱՆԸ

Ինչքան պատվաբեր, նույնքան ն դժվարին ու պատասխանագործ է մարդու համար` կրել իր ուսերին հայ պատմաբանիկոչումը: Այդ կոչմանն արժանացածհայ մտավորականիճանապարհը իսկ հաղթահարման հնարավորութմշտապես եղել է քարքարոտ, յունները՝ ոչ մեծ: Հայ մարդու համար լինել «ճշմարտախոս»պատմաբան, նշանակելէ անդուլ պայքար՝ օտար ու հայահալած կարգերի, օտար, շաւո անգամներՕան` կործանարարգաղափարախոսություններիդեմ: Պայքար, որը ոչ միշտ է ավարտվել առաջինի հաղթանակով.հայ պատմաբաններնայս կռվում շատ անգամներ իրենց կյանքն են զոհաբերել, կրել զրկանքներու բռնել աքսորի ճանապարհը, սակայն չատ քչերն են լռել կամ տեղի տվել: Այդ պայքարի շնորհիվ էր, որ մերօրյա նորանկախՀայաստանի ՀանրապետությանըԺառանգվեցայնպիսի պատմագիտականդպրոց, որը թեն կիսատ էր, ուներ բազմաթիվմութ ու խմբագրելիքխորշեր, իր վրա կրում էր խորհրդայինգաղափարախոսության դաջվածքը, սակայն այս դպրոցում ուրվագծվածէր ամենակարնեորը` հետագա ճշմարիտ ընթացքի տեսլականը, որը ն դարձավ հետխորորդային հայ պատմագիտությանզարգացման ուղենիշը: Հայ պատմաբանըանցում կատարեցնախորդհաւմարակարգից ներկային` այն բարձր գիտակցությամբ, որ այսուհետ ինքն Է տնօրինելու ե նախանշելու հայրենականերկրի պատմականընթացքը, որ, չոչնչացնելով ն սրբագրելով եղածը, հարկավոր էր արագորեն ու համաշխարհային ւվատմության ընթացքին հւսմահունչ կազմավորել Ձայոց պատմությանշղբայի նոր օղակը: Մեկ անգամ ես շեշտենք. հայ նդրօրյա պատմագիտությունըթունոտ ու վայրենաբարո կերպով չվերաբերվեց խորհրդային պատմաբանների ստեղծած գործերին, ինչպես դա կատարվեց հետխորհրդային որոշ երկրներում, օրինակ` Վրաստանում: Միանգամայն ըմբռնումով մոտեճալով այս խնդրին` ներկա պատմաբաններնավելի չատ շեշտը դրեցին այն ւպարտադրող միջավայրի ներկայացմանը, դրում ստեղծագործել են իրենց Օախորգները,շատ դեպքերում` նան իրենք: Արդյունքում` չ0սեմացվեց ոչ ոք ն ոչինչ. ստեղծվեց պատմագիտուքյան նդրօրյա դպրոցը, որը, չնայած տնտեսական դժվարին ապայմաններին, շարունակում է անցյալի գործերի խմբագրման, աղբյուրների նորովի քննման միջոցով սերունդներին փոխանցգելՀայոց իրական պատմությունը, որն իրավամբ, հանդիսանում է համաշխարհայինքաղաքակրթությանհիմնասյուներիցմեկը, եթե ոչ ամենագլխավորը: տու

Վահե ՍԱՐԳԱՅԱՆ

ՀԱՅ ՆՎԻՐՅԱԼ

Պատմականվերոնշյալ անցումային փուլում հայ երիտասարդ պատմաբանների շարքում իր վաստակածտեղն ուներ պրոֆեսոր, ՀՅ ԳԱԱ թղթակիցանդամ,տվյալ ժամանակդեռ պ.գ.թ. Աշոտ Մելքոնյանը: ԽՍՀՄ փլուզման շեմին` 1991 թ., երրորդ տասնամյակը դեռ նոր բոլորած, վերջինս արդեն հեղինակ էր շուրջ հինգ տասնամյակգիտականհոդվածներին հրապարակումների, որոնք տեղ են գտել մի շարք գիտականհանդեսներում, հանրագիտարաններում ն այլուր: Իսկ մինչ այդ` 1989 թ., ազգայինզարթոնքի ն արցախյանշարժման այդ փոթորկունժամանակաշրջանում, Ա. Մելթոնյանն արդեն ստացել էր պատմականգիտություններիթեկնածուի կոչում պաշտպանելով «ԱրնմտյանՀայաստանիէրզրումի նահանգիհայ ազգաբնակչությունը 19-րդ դարի առաջիներեսնամյակին» թեմայովատենախոսությունը: Ա. Մելքոնյանիայս ն հետագա գիտականվերելբի տարիներըկապվումեն ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտիհետ (լաբորանտ, գիտաշխատող, գիտական քարտուղար, գիտականհարցերի գծով փոխտնօրեն, 2002 թ. հուլիսից՝ տնօրեն), ուր նա աշխատանքիէր անցել 1986 թվականից: Դժվար է մատնանշելպատմական որնէ ժամանակահատված, որտեղ պրոֆ. Ա. Մելքոնյանը չունենա իր ծանրակշիռմոտեցումը: Այդուհանդերձ պատմաբանի առավել հիմնարար առնչգործերն վում են ԱրեմտյանՀայաստանիժողովրդագրությանը', Հայկական հարցի ձնավորճանն ու հետագա զարգացման ընթացքին,Հայոց ցեղասպանության, վերջինիս միջազգայինԾանաչմանգործընթացներին, ի վերջո` Ջավախքի հիմնահարցի բազմակողմանի արՓարծմանը,որն ամբողջացավհեղինակի «Ջավախքը 19-րդ դարում ն 20-րդ դարի առաջին քառորդին» (Երնան, 2003) ստվարածավալմենագրության» մեջ: Ա. Մելքոնյանիգիտականգործունեության տարիները հիմնականում համընկանՀայաստանիանկախհանրապետության վերակազմավորմանդժվարին տարիների հետ: Այս հանգամանքըորքան հեշտացնումէր պատմաբանի աշխատանքը,նույնքան ն իր հետ բերում մի շարք ընդգրկուն հիմնահարցեր: Առաջինդեպքում այլես չկար «հյուսիսայինկենտրոնի» թելադրանքը.հայ պատմա'

Էրզրումինահանգիձայ ազգաբնակչուՏ հ Մելթոնայն, Երգում: ղարի առաջին երեսնամյակին (պատմաժողովրդագրական

թյունը

19-րդ

Ե., 1994: ուսումնասիրություն), Նույն «Ջավախքը19-րդ դարում 20-րդ դարի

առաջին քառորդին» Մելքռնյանը պաշտպանել Է 2002 թ. ն

թեմայով դոկտորական թեզը ապրիլի26-ին:

Ա.

գ

բանն այլես անկաշկանդ էր, սակայն չկար նան կազմավորված «հայկականկենտրոնը», այսինքն` հայեցակարգայինայն հիմնադրույթները,որոնցովառաջնորդվելուէր հետխորհրդայինհայ պատմաբանը:Ահա այս վերջին բացը լրացնողներից էր Ա. Մելքոնյանը, որի հայրենանվեր,տքնաջան ու կազմակերպվածգործունեությունն իր նպաստըբերեց հայ նորօրյա պատմագիտական հայացք-

ների ն ուղղությունների ձնավորմանգործընթացին:Յայ պատմագիտությունն այսօր վստահելի հիմքերի վրա է, ունի զարգացման հետագա ուղին կերտելու հստակ տեսլական, ն այդ գործում իր ծանրակշիռ ավանդնունի պրոֆ. Ա. Մելքոնյանը:Նրա ն մյուսների չնորհիվ այսօր ունենք հետխորհրդայինպատմագիտության այնպիսի դպրոց, որն այսօր ն ապագայումի զորու է հայությաննոր սերնդիմեջ ամրապնդելումասնատվածՀայաստանի ն բեկորված հայության վերամիավորմանազգային մեծ գաղափարը: Պատահական չեն նրա կողմից մշտապես բերվում հետնյալ խոսքերը. «Հայ ազգի պատմությանանիվը չի կարող այդքան երկար ժամաճակ պտտվել հակառակ ընթացքով, ե եբե անգամ մեր սերունդը չտեսնի Հայ դատի արդարացի լուծումը, մենք պիտի փոխանցենք ապահամքջատիրության այդ սրբազան գաղափարը հաջորդ մերնդին, որպեսզի վերջինս մի օր դառնա այդ իրողության ականատեսն ու մասնակիցը»- Վերոնշյալ դպրոցի ծիլերն արդեն վաղուց են երնացել. անձամբ Ա. Մելքոյնաճի, ինչպես նան օրա ղեկավարած գիւոական հիմնարկի տքնաջան աշխատանքի ս այլ պատմաբանների գիտականհամագործակցությանարդյունքում արդեն հրապարակի վրա են Հայոց պատմության ակադեմիական քառահատորյակի երկու հատորներիերկու գրքերը, որոնք ն հետագա հատորներնիրավամբ համարվում են հայ պատմագիտությանվերջին խոսքը: Ա. Մելքոնյանը այն պատճաբաններիցէ, ով հայ սերունդների սեփականությունը դարձրեց իր ծննդավայր Ջավախքի անցած պատմականուղին: Ելնելով Ջավախքի շուրջ ստեղծված այսօրվա իրողություններից` փաստենք, որ պատմաբանի կատարած այս ներդրումըհեռու է սոսկ պատմագիտականարժեք համարվելուց: Պատմաբանի` Ջավախքի ուղղությամբ իրականացրած հետազոտական աշխատանքները,որոնք իրականացվել են աղբյուրագիտական նեփաստականհարուստ հենքիվրա, կարճ ժաճանակ անց դարձան մերօրյա շրջանում Ջավախքի հայկականության համար տարվողպայքարիհիմքը:: '

Բնավ պատահականն զարմանալիչէ, որ Ջավախքի հանրությունն առանձնահատուկվերաբերմունքունի դեպի Աշոտ Մելոնյանը: Պատմա5

թվականից` պրոֆեսոր, 2006 թ. դեկտեմբերի 15-ից` ՀՀ թղթակից անդամ Սշոտ Աղասու Մեւքոնյանն այսօր էլ, կյանքի հիսնամյակի եզրագծից այն կողմ, շարունակում է գիտամանկավարժական արգասաբեր ու հայրենաշեն գործունեությունը: Ելնելով այն հանգամանքից, որ տարիքային այս շրջանը համարվում է պատմաբանի համար ամենաբեղունը, ապա միանգամայնհասկանալի է, որ հայ հանրությունը դեռ իր սեղանին էլտեսնիԱ. Մելքոնյանի հեղինակությամբ նորանոր գրքեր",գիտական նորահայտ նան գործեր, հոդվածներ, հրապարակումներու ելույթներ, հայրենակարոտհեռուստառադիոհաղորդումներ ու ֆիլմեր", որոն2004

ԳԱԱ

ինչու չէ՝

ցու| էլ ավելի է հարստանալու հանրության գիտակցությունն առ հայրենիք, նվիրականու հարատնարժեքներ: Սույն հոդվածներիժողովածուն միայն մասամբ է ամբողջացնում Ա. Մելքոնյանի տարիների պրպտումները: Այստեղ ընդգրկված են հեղինակիմիայն գիտական հանդեսներումն ժոդուվածուներումտեղ գտած աշխատանքներից:Համոզվածենք, դր գիտնականիծննդյան 50 ամյակի առիթով հրատարակվողայս գիրքը հոբելյարի հերթական նվերն է հայ աշխարհասփյուռ հանրությանը,հանրություն, որը մշտապեսգրկաբաց է ընդունել նրան, ն, որի հզորացմանու միասնականությանսուրբ գործի մշակն է ԱշոտՄելքոճյանը:

Վահե ՍԱՐԳԱՏԱՆ

պատմական գիտություններիթեկնածու

բան-պրոֆեսորի յուրաքանչյուրհրատարակություն,հրապարակումկամ հաղորդումանմիջանյես ջերմ արձագանքէ գտնում հայրենիՋավախքում:

այն բանի ապացույցն է, որ այդ աշխատանքները բացում են ջավախահայի հոզում անթեղված սրբազան անկյունները, խոսում այնտեղ պահվող վեհ ու հայրենականզգացումներիհետ: 2005 թ. օգոստոսին Ջավախքում Ա. Մելքոնյանին Ախալքալաքիպատվավորքաղաքացու կոչման շնորհումն այս ամենիխոսուն ապացույցնէ: Ծինչ օրս լույս են ընձայվելԱ. Մելքոնյանիհեղինակությամբ ն համահեղինակությամբշուրջ 12 ատեռւն գիքեր: ԱԼ Մելքոնյանըդեպի ԱրնմտյանՀայաստանտարիներովիրականացրած ուխտազնացությունների նյութերի հիման վրա սլատրաստել է «Կարոտի Սա

Էրգիր» (2006) ֆիլմը, իսկ 2007 թ. օգոստոսի 10-ին Աբարատ լեռան գազաթը հաղթահարելուց հետո պատմաբանըհանրությանը ներկայացրեց իր հաջորդ` «Արարատ.Հայոց անմահությանխորհուրդը» (2008) Ֆիլմը:

էՐԶՐՈՒՄԻ ՆԱՀԱՆԳԻ ԵՐԶՆԿԱ ԳԱՎԱՌԻ

ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

19-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԵՍՆԱՄՅԱԿԻՆ

16-րդ դարի առաջին կեսին Օսմանյան կայսրությունում անցկացրած վարչական բաժանումն առանձին փուիոխություններով պահպանվեց մինչն 19-րդ դարի 30-ական թվականները:Արեմտյան Հայաստանի տարածքում կազմավորված վարչամիավորներն էին էրզրումի, Վանի, Դիարբեքիրի,Սեբաստիայի,Ախալցխային Կարսի նահանգները(թուրքերեն էյալեթ): Նրանցից խոշորագույնըէրզրումի էյալթն էր, որի գլուխ կանգնածէր վալի-սերասկյարը:Նրա իրավասության տակ դրված տասնվեց գավառներից(լիվա կամ սանջակ) էր նան Երզնկան,որը զբաղեցնում էր էյալեթիարնմտյանընդարձակհաւովածը:Վերջինսիր հերթին տրոհվում էր երկու գավառակի(կազա) երզնկան Կամախ:Երզճկայի կազւսյի մասն էր կազմում Խուզուջան կամ Բոլոմոր նահիեն (գյուղախումբ): Կամախը բաժանվում էր Կերճանիս (Ռեփահիե) ն Գուրուչայ (Արմտաններ կամ Հասան-ծվա)գյուղախմբերի: 19-րդ դարի առաջին տասնամյակինԵրզնկայի գավառի ազգաբնակչությանհիմնականմասըկազմում էինքրիստոնյահայերը: Նրանց կողքին իրենց ազգային դիմագիծը պահպանումէին նախորդ դարերում մահմեդականացածհայերը: Միայն կրոնական հատկանիշովտարբերվող այդ հայությունը հայտնի էր «կեսկեսներ» անունով: Այնուամենայնիվ,տարվող հակահայկականպետականքաղաքականության, կրկնվող քրդական ասպատակություններիպայմաններում հայ «կեսկեսների»մեծագույն մասը դատապարտված էր վերջնական թուրքացման: Դարասկզբինլիվայում կար մահմեդականացածհւսյերի մոտ 30 բնակավայր,որոնց մեծ մասը շարունակում էր կրել հայկականաճուններ: 19-րդ դարի սկզբներից նորանոր թուրք ն թուրդ բնակիչներ հայտնվեցին Երզնկայի, Կամախի,Գուրուչայի, Կերճանիսին Խուզուջանի հայկական գյուղերում: Այդ հանգամանքն արագացրեց տեղի հայ բնակչության մի մասի արտագաղթի պրոցեսը: 1784 թ. սոսկալի երկրաշարժը հիմնահատակ ավերված Երզնկան նորից վաճառաշահ քաղաք դարձնելու նպատակով,թուրքական իշխանություններն սկսեցին հովանավորել այն մահմեդական տարբեչրին, որոնք ցանկություն հայտնեցին հաստատվելու ավերված հայկական թաղամասերում: Սակայն թուրք եկվորներն անընդունակ

գտնվեցին վերականգնելու Երզնկայի ճախկին տնտեսական ու քաղաքական նշանակությունը: Տիրող քաղաքական անարխիայի պայմաններում Արեմտյան Ցայաստանի մի շարք գավառների նմանությամբ Երզնկայի հւյությունը հանդես բերեց տոկունություն ու կասնսունակություն,ն ընդդիմանալով թուրթ ու քուրդ բեյերի ազգային ն սոգիալական ճ0շմանը, այնուամենայնիվպահպանեցիր բացարձակմեծամասնությունը երկրամասի բնակչության մեջ: Պայ բնակչությունը հոծ խմբերով կենտրոնացած ր լիվայի ոչ միայն դաշտավայրային, այլն լեռնային նահիեներում: Այդ տեսակետից, թեն փոքր, սակայն կուռ հայկականհամայնքներ էին Կերճանիսը ն Գուրուչայը Պատմագիտական գրականության մեջ սխալմամբ զուտ քրդաբնակ համարված Խուզուջանն իրականում մեկ տասնյակից ավելի հայկական բնակավայրեր ունեցող շրջան էր: Ամբողջ լիվայի ավելի քան 100 գյուդերում, քաղաքներում ն այլ բնակավայրերումապրումէին շուրջ 40 հազար բրիստոնյա ն մոտ

հազարմահմեդականացած հայեր:

երիտասարդ գիտաշխատողները20-րդ նստաշրջանիզեկուցումների Թեզիսներ (երնան, նոյեմբերի 3-5, 1986 թ.),ՀՍՍՀ ԳԱ հրա, ծրնան, 1986. էք 16-16:

ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ

ԷՐԶՐՈՒՄԻ

ՆԱՀԱՆԳԻ ԲԱՅԱԶԵՏ, ԴԻԱԴԻՆ, ԽԱՄՈՒՐ ԵՎ ԱԼԱՇԿԵՐՏ

ԳԱՎԱՌՆԵՐՈՒՄ 2424 Դ. ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԵՍՆԱՄՅԱԿԻՆ

.

2 Ե« դ.

սկզբներին հետամնաց ֆեոդալական Թուրքիայի ընդհա-

նուր ճգնաժամի խորացումն արտահայտվեց նան թուրքահպատակ ժողովուրդների ազատագրականպայբարի վերելքի Կ կայսրության ծայրամասային շրջաններում թուրքական վարչական համակարգի հետագա թուլացման ու քայքայման մեց: »ոմէ դ. առաջին կեսին Արեմտյան Հայաստանում օսմանյան թուրքերի անցկացրած վարչատարածքային բաժանումն առանձին փոփոխություններով պահպանվում էր «ԵՀ դ. առաջին քառորդին: Կենւորոնական կառավա՛

'

րության թուլացման պայմաններում տեղական իշխանությունների ենթակայությունը հաճախ կրում էր ձեական բնույթ: Պատմական Վայաստանըվարչականորեն կազժող խոշոր միավորների` էյալեքների (ավելի ուշ` վիլայեթ, հայկական աղբյուրներում` նահանգ), տարածքում հանդես եկած բագմաթիվ քրդական կիսանկախիշխանություններից (նան` դերեբեյություններ)ժի քանիսի բեյերը չէին ընդունում իրենց ենթակայությունը ոչ միայն տվյալ նահանգի կառավարիչ վալիից, այլե կայսրությանարնելյան մարզերի հսկողությունն իրականացնողէրզրումի զորեղ սերասկյարից: 2) դ. երկրորդ կեսին Արեմտյան Հայաստանի խոշորագույն նահանգի`էրզրումի, տարածքումառաջացածուժեղ ցեղապետություններից էր Բայազետիփաշայությունը', որի քուրդ փաշաներից Մահմուդինհաջողվեց թուրքականիշխանություններինստիպելճանաչելու վերջինիս գոյությունը, կաշառքի միջոցով ստանալ եռդուղյան փաշայի ժառանգականտիտղոսն իր իշխանությունը տարածել նոր հողերի վրա՛:Դեռ պաշտոնապես Էրզրումի նահանգիկազմում ՝

Արխիվները վկայակոչված են տվյալ ժամանակաշրջանիանուններով: Փաշայությունը Թուրքիայում պաշտոնական վարչամիավոր չէր (թեն կարող էր հանդես գալ նան իբրն այդպիսին) ն դրա նույնացումը էյալեբների հետ, ինչպես հաճախ արվել է պատմականգրականության մեջ. ճիշտ չէ: Փաշայության անվան տակ ավելի շուտ հասկացվումէր ոչ թե նահանգը, այլ կառավարիչներինտրվող տարբեր` երկդուղյան (երկնշանռ), ու եդդուղյան (եռանշան) ե այլ ւտտփիտղոսներ պւստվանշաններ կրող փաշաների ենթակայության շրջան: Ուստի, Բայազետի փաշայության համար պայմանականորենգործածում ենք լիվա-փառշայությունւոերմինը: 24. Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւնչորից մասանց աշխաբհի (այսուհետն՝ Ղ. Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւն),հ.Ա., Վենետիկ,1806, էջ 64, 113:

Տ

գտնվող, բայց իրականում ինքնուրույն այս իշխանությունըհիմնականում ընդգրկում էր Բագրնանդի ն Կոգովիտի տարածքը, նեղշերտով արնելքից պարսկական սահմանից,ձգվելով արնմուտք` մինչն Վերին Բասենի գավառը: հիմնականում Դյուսիսում Հայկական պար (թուրք. Աղրի Դաղ), հարավում` Ծաղկանց (Ալա Դաղ) լեռներն էին: Լիվա-փաշայության տարածքը (2307 քառ. վերստ.), որի երեք քառորդն ուներ լեռնային ռելիեֆ, տրոհվում էր Բայազետ, Դիադին, Խամուր ն Ալաշկերտ վարչական մասն էին կազմում նահինը (նան` Նահյա, Կարաքիլիսե) ն Խալի էրզրումի նահանգի արնելյան ամբողջ ընդարձակ հատվածը զբաղեցնող վերոհիշյալ գավառները 254 դ. սկզբին Արեմտյան Հայաստանի ամենահոծ ն հայաշատ երկրամասերիցէին: Վամեմատաբար նոսր էին բնակեցված միայն Ալաշկերտի գավառի արնմտյան մասում ընկած Խալի Յազի ն նրա հյուսիսային մի անկյունը կազմող Մրկեզար գյուղախմբերը: Լեռնային շրջաններում ապրող քրդերը

պատճական

գավառների: Վերջինիս

Յազին":

կամ Վանինահանգիսահմճանները-,իսկ նստակյացքրդեկաստան էին: Տարբեր աղբյուրներիտեղեկությունների համաձայննրանց թիներում":Քանի որ փաշայությանվարչականապարատը ոչ թե որպես կանոն Արեմտյան Հայաստանի վարչական կենտրոններիեկվոր

բնակչությունը կազմող թուրք պաշտոնյաների, ւԱյլ Քուրդ ցեղապետերի

բեյերի ձեռքում էր, իսկ գյուղերում հայերից բացի ապրում

ու

՝

Վրացական ՍՍԳ Կենտրոնականպետական պատմական արխիվ (այսուհետն` ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ), ֆ. 2, 1, 2462, թ. 6, «Հ4աօքա

ԽԾՇՈՒԻԸԸ

ասկ ո Ճո Հաօտ 3յ/թատ 6 1828 ս 1829 րու (այսուհետն՝ ՈՀԱՀ

9. Գ.

էին միայն սակավաթիվ քրդեր ու եզդիներ, այստեղ թուրքեր գրեթե չկային: Նույնիսկ մինչն 224 դ. կեսերը Բայազետն ու հարակից գավառները զուրկ էին թուրքական տարրից: 1854 թ. Ալաշկերտում եղած ռուսական բանակի գեներալ Մ. Լիխուտինը գրուճ էր. «Ինչպես այստեղ, այնպես էլ ամբողջ Բայազետիփաշյությունում չկար ոչ մի օսմանլի, այսինքն` իսկական Հայ բնակչությունը կենտրոնացվածէր հիմնականումԱլաշկերտի ն Բայազետ քաղաքում: Ըստ Ղ. ԻՍդաշտի բազմաթիվ գյուղերում՛ Բայազետը խոշոր քաղաք էր` մոտ 5 հազ. Ու Շակչությամ մոտավորաւվես 28-30 հազ. շունչ), որոնց Աո Սակայն ամբողջ 24124711 դդ. հատուկ Արնմտյան Հայաստանի էթճիկականանկայուն վիճակը, որ պահպանվում էր նան «ԵՀ դ. առաջին տասնամյակներին,հայ բնակչության աւտիճանական նվազմանպատճառէր դառնում: Հայ ազգաբնակչության տեղաշարժերը պայմանավորվածէին ոչ քաղաքական դրդապաւոճառներով:

թուրք»:

ճիճյանի, դարասկզբին

հայեր էին: եծամանությունը

ԱԱ այնքան կան

ն

ան

թյուրքալեզուտարրերի ձճշտականներխուժումներըհայկա-

հայ բնակչությանանընդհատտեղաշարժերիպատճառներնէին: «14

րապնդումը ե արեմտահայերի ռուսական կողմնորոշման ուժեղացումը նախանշեցինԱրեմտյանՀայաստանիէթնիկականտեղաշար-

ժերիԳլխավոր ուղղությունը:

թ. սկսված ռուս-պարսկականպատերազմիընթացքում առանձինարնմտահայերսպասում էին հարմարառիթի` կյանգույքի ապահովություն հպատա քի ու գույքի ապահովություն խխոստագող գող Ռուսաստանինին հպատակ

Արդեն 1804

ու

«ԱԵրթքոզ6օՇՈՍԵԼ:

Կ. Է Քճբառոտ, 82811»), 1843, Շ. 78-80, հմմտ.` Բ. ԲՇուռռ, Հձոտ /Ճ5/Թ Խիոտաւթ ՇԱ Շարքոցոոտ մս հ/ՅՈԹՇոՅ|ԲոտիտԿԱՇշհ 6ո 1828 օէ 1829 լայսուհեւոն` Բ. Բօոէօո, ԼՔ ԱՏԿ մռոտ ԻՃաթ Խկոտալ»), Քշոտ, 1840, բ. 184, Ղ. ԻնճիճյանիվերոհիշյալաշխատությունումՆահինը

ծ

էՅ Քստա

է իբրն ինքնուրույնգավառ,որտեղ, ի տարբերություն մյուս հիշւուռուսկված գավառների, բեկ չի նստել (Ղ. Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւն, էջ 113414): Նշանակում այնավավե ջուտ նահիե էէր, քանն գավառ, ինչպես ռուսական լ այու աղբյուրները: Հ. Շահբազյան, Քյուրդո-հայ պւսւոմություն, Կ.Պոլիս. 1911, էջ 186: զ :

է Հանա աո

նահիե

լի

նչպե

բ աոնրադարան, մ.Պախաննիսյանի արխիվ, Թղթ. 244, զավ. 251.1. Խոոծուռ Տունն, «գէ (այսուհետՆ' Է, ԲՇաօաոշհօ), 2,Ծօտո,1633.բ.270. 906ատեն: «ՍԼՇրօքում

ո-գՇթու,լ,«.97. Կ.

ՈՐՐ

ԲԱՐՈՆ

ա

մոգը,

302.

Ղ.

8 Ճար Բ/ՇԵԽԱԸ

մբա աաօի

Ո

1855 1օրու,

ՇՈՇ., 1863,

ԻնճիճյանիվկայությամբԱլաշկերտիԳյուղերի թիվը հասնում

Ը.

էր 500-ի

բտման մակար" վիուք 3)ըաի ԱԱ թեր կարիք տես

Ղ.

Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւն, ր

:

էջ 116): է

մասին: բազմաքանակության Ինճիճեան, Աշխարհագրութիւն,էջ ռ

Ղ.

114:

յս

տեղեկությունը ղ

խանդի

թեն

Բ

,

Հակոբյան, Ուղեգրություններ, հ. Զ, Երնան, 1934, էօ 269, Սերովբե Կարնեցի, Ուղեգրություն Բաղդադից էջմիածին, 1812 թ., Երնան. 1968. էջ հոժար: 158-199, 6016ռցքժտ ոժնշոատ». փ. |, ը, 90: Ա. Երիցյանց, Ամենայն ն Կովկասի հայք 19-րդ դարում, հ. Ա, Թիֆլիս, Հայոց կաթողիկոսությունը 1894, էք 399 ն այլն: Հ.

լ

շրջաններ գաղթելու համար":էջմիածնի կաթողիկոսական գահի համար պայքարող պարսկամետ Դավիթ կաթողիկոսը,անհանգստացած Ռուսական կայսրությանհովանավորությանըձգտող Բայազետի, Ալաշկերտի, Դիադինի հայությանարտագաղթելումտադրությունից, 1805 թ. կոչ էր անում իր օրինակով աջակցել պարսկական զորքերին ն մնալ տեղերում'": Սակայն եթե 1804 թ. Երեանի բերդի գրավման համար ռուսների ձեռնարկած անհաջող փորձերը ն պարսկամետ տարրերի հակառուսական գործողությունները կանգնեցրինդեպի ռուսական սահմաններըշտապող հայերին, ապա 1807 թ. երկրորդ կեսին, այնուամենայնիվ, ոմանք կարողացան տեղափոխվելԱրնելյան Հայաստան ՛շ: 1806-1812 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմիժամառակաշրջանում, Օգտվելով թուրքական բանակի անհաջողություններից,կայսրության արնելյան գավառներում 0որից գլուխ բարձրացրինքրդական ավազակախճբերըն սկսեցին անպատիժկողոպտել հայ բնակչությանը: Բայազետի Իբրահիմ փաշան քրդերին հնազանդեցնելու նպատակովձեռք առավ որոշ միջոցառումներ,ի պատասխան որի, 1807 թ. ամռան վերջերին քրդական հրոսակախմբերնուժեղացրին երկրի ավերուճն ու ազգաբնակչության կեղեքումը: Ստանալով

ԹուրքիայինկատմամբթշնամաբարտրամադրվածԵրնանիՀասան խանի աջակցությունը,ապստամբքրդերը շարժվեցին Բայազետի վրա: Հայերի շահերի կեղծ պաշտպանԻբրահիմփաշան, փորձելով փրկել սեփականանձը, բախտիքմահաճույքին թողեց հայ գյուղացիությանըն պատսպարվեցԲայազետիմիջնաբերդում:Պաշարելով Բայազետը,քրդական ջոկատներըհայկականբնակավայրերըթալանելու հնարավորությունստացան: Այդ օրերին Դիադինիգավառում եղած ֆրանսիացիԳարդանըվկայում է, որ քրդերը«գյուղերը բալանում ու ավերում են. բնակիչները,տղամարդիկն կին, ստիպված փախուստիեն դիմել հաճարյա ճերկ»'5:Նոր գաղթականներ հեռացանԱրնելյան Հայաստան` Արարատյանդաշտ ե Պարսկաստան, ոմանք էլ հանգրվանեցինԿեսարիայում, Ջիտտայում ն

Հիջազում'":Բնակչության կոտորածից

ու արտագաղթից զերծ պաշարված Բայազետը: 25-30 հազ. բնակիչ ունեցող ըստԳարդանի, 1807 թ. մնացել էր արդեն 3000 ընտաքաղաքում, նիք՛, այսինքն` 15-20 հազ. մարդ: Անելանելի վիճակից դուրս գալու նպատակովհայ գյուղացիությունը դուրս ելավ զինված պայքարի, որի գլուխ կանգնեց Արծափ Գյուղի բնակիչ Մանուկ Բանեյանը: 1808 թ. նրան հաջողվեց հավաքագրել ու զինել մինչն 1000 հոգուց բաղկացածջոկատ ն սանձահարել քրդական ավազակայինառանձին խմբերի: Սակայնայս շարժումը լայն ծավալ չընդունեց, քանի որ Իբրահիմ փաշանայն անմիջապես ծառայեցրեց իր նպատակներին:Ալաշկերտում ամրացած քրդական ցեղերից մեկի առաջնորդ Թիմուր բեկի դեմ պայքարի գլխավոր կազմակերպիչհամարելով Իբրահիմ փաշային, հայկական զինված ուժերի ղեկավարներնիրենց ջոկատներըդրեցին ճրա տրամադրության տակ: ՍակայնԱլաշկերտի գրավման անհաջող փորձից հետո վերջինս իր զայրույթը թափեց իրեն օգնող հայերի վրա: Հայ Գյուղացիներից խլվեցին բազմաթիվ անասուններ, մեծ քանակությամբ հացամթերք: Փաշան հայերին կարգադրեց իրենցից իսկ խլված ավարըհասցնել Ս. Հովհաննու (Ուչ-քիլիսա) վանքը: 1808 թ. վերջին ն 1809 թ. սկզբին ուժեղ սառնամանիքիպայմաններում2000 հւսյ գյուղացիների ստիպեցին ձյան հաստ շերտից մաքրել դեւպի Բայազետ նահանջողԻբրահիմիճանապարհը:Շատերը ցրտահարմեծ կովեցին կամ դարձան հաշմանդամներ:Հայ բնակչության րուստներիգնով Իբրահիմփաշան հասավ Բայազետ ": Նրան ոչինչ չէր մնում անելու, բացի բերդաքաղաքիամուր պարիսպներիներսում խաբված խլված ավարի հաշվին երկարատնպաշարհայերից ման անցնելուց : Քրդական ջոկատներըչհապաղեցին օգտվել հայ գյուղացիությանը կողոպտելուԻբրահիմիընձեռած նոր հնարավորությունից: Ի թիվս բազմաթիվ հայկականգյուղերի, հիմնահատակ հայ ազատագրականպայքարի կենտրոնդարձածԱլիկոր ավերվեց : «Քրդերի գյուղը արշավանքներիցամբողջերկիրըբացարձակա-

չմնաց

"

ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ, ֆ. 16. ց. 1, գ. 436. թ. 1-4, հմմտ.` «խոր, օօ6բոոհե Աշթատօրօկ տքոշօքեֆիՎԵերօն հօաաօօռար» (այսուհետն` ՃԵՃԻԽ), 5 3. Դոփուչ, 1869, 6. 525, ն Լեռ, Հայոց պատմության նորագույնշրջան, հ. 1. 1927. էց 17-18: Երնան, Մատենադարան,Կաթողիկոսականդիվան,

թղջ. 16, վավ. 104, թ. 1-2: ՍՍՀ ԿՊՊԱ, ֆ. 16, ց. 1, գ. 436, թ. 3 ն. գ. 1661, ց. 1, թ. 1-5. Վրացական հմմւո, ՃԱՆԻ դ. 3, Ը. 525. 3. Վակոբյան, Ուղեգրություններ, հ. Զ, էջ 100: 'Ճ

Պ.

նան

Սուրաւոյանց, Նկարագիր Ս. Հովհաննու վանուց ն վիճակիՇորին

(«Արարաւտ»,31.1.1889, էջ 37): Բագրնանդա հ.

Հակոբյան, Ուղեգրություններ, Զ, էջ 101: Պ. Մուրատյանց,նշվ. աշխ., էջ 38-39, Հ. Հակոբյան, Ուղեգրություններ, Զ, էք 273: Մատենադարան,Կաթողիկոսական դիվան, թղթ. 21, վավ. 62, թ. 1: 'Ալիկորիւսվերվելու մասին վկայում է անգլիացի Ջեյմս Մորիերը (1809 թ.), որը այն հիշատակումէ Ալաքու ձնով (Հ. Գակոբյան,Ուղեգրություններ, հ. Ձ, էջ 272):

հ

վերակ վիճակումէր գտնվում».- կարդումենք դեպքերիականատես Ց. Մորիերի ուղեգրություններում "`:Պ.«Այնպես եղավ,- ավելացնում է ականատեսիլավատեղյակությամբ Մուրատյանցը,-որ յոթ տարի (1808-1814 թթ. Ա. Մ.) գյուղերն ու դաշտերըԴիոգենեսիլապտերով ժուռ գայիր մի հայ մարդ չէիր կարող գտնել...»՛":Վերջիններիս լրացնում է 1812 թ. մայիսի վերջին Բայազետիգավառում եղած Սերովբե Կարնեցին: «Այդ հովիտը,- գրում է նա- բոլորովին չէր բնակեցվածլ̀եռնականների քրդերի Ա. Մ.) հաճախակի ասպատակությունների պատճառով»՛-: Նույն հեղինակիվկայությամբ 1812 թ. Բայազետում արդեն մնացել էր ընդաճենը12 հազ. -

(լեռնաբնակ -

բնակիչ՞՞:

Քրդական ցեղախմբերին Բայազետիփաշայի միջն արյունալի բախումներիհետնանքովստեղծվածՔաղաքականխառնաշփոթ վիճակը պահպանվեցմինչն 1814-4815 թք., երբ էրզրումիսերասկյարից Բայազետի փաշայի պաշտոնը կաշառքով ստացած նոր փաշան` Բահլուլը, կարողացավժամանակավորապես հպատակեցնել կենտրոնախույս քրդական ցեղերին: Սակայն Բահլուլն էլ սերասկյարին պաշտոնիհամարխոստացածկաշառքի արժեքն ու նրա կրկնապատիկըգանձեց Ալաշկերտին Բայազետի հայությունից, ավելի վատբարացնելով նրանց վիճակը՞": Պատահականչէ, որ Բահլուլ փաշայիիշխանությանտարիներին նույնպես եղան խմբային գաղթեր, հատկապես դեպի Արեելյան ՎայաստանիՌ̀ուսաստանինանցած շրջանները: Արխիվային փաստաթղթերից երենումէ, որ 1814 թ. Փամբակումռուսականզինվորականիշխանություններնարեմտահայերից ստացել են Անդրկովկասի մարզերը գաղռուսահպատակ թելու թույլտվությանբազմաթիվխնդրագրեր"": 1817 թ. Ալաշկերտի Ղարասուգյուղից 12 ընտանիքգաղթել ն հաստատվել է ավելի քան մեկ տասնամյակառաջ Ռուսականկայսրությանկազմի մեջ մտած ՇիրակիՔյավբաոլու ԴեպիՇիրակիդաշտ մի նոր արտագաղթ էլ եղավ 1820 թ.՞5:

Գյուղում":

.

Նույն տեգում,էջ 273: Պ. Մուրաւոյանց, նշվ. աշխՁ., էջ 37:

Կարնեցի,ՈւղեգրությունԲաղդադիցէջմիածին, ենովբե 155-156:

1812 թ., էջ

Նույն տեղում,էջ 158-159: աշխ.,էջ 39:

շ«իրացակա ԱԽՈՆ

«Արնելյան

թ.

խուժեցին պատմական Կոգովիտի

ն Բագրնանդի տարածքը: Պաշարվեց Բայազետը, որտեղ իր հիմնական ուժերով փակվել էր Բահլոււ փաշան: Ցանկանալով հասնել վերջինիս թուլացմանը, Բարձր Դուռը. ինչպես ճան Վանի, Մուշի ն Կարսի փաշաները, ոչ միքայլ չձեռնարկեցին քաղաքի պաշարումը վերացնելու ուղղությամբ" : Լնպատասխան մնաց իրենց օգնելու մասին 1820 թ. դեկտեմբերին էրզրումի սերասկյարին ուղղած տեղի հայերի խնդրանքը՛՛, որդնց վիճակը օրեցօր դառնում էր օրհասական: Շուտով պարսկական բանակներըգրավեցին ն. Բայազետը,ն՛ Ալաշկերտը, մտան Վառճինահանգի սահմանները: Նորից գլուխ բարձրացրածավդալյան քրդերը կոտորածու կողոպուտ կազմակերպեցինհայկական բնակավայրերում: Քրդերին «պատժելու» նպատակովուղարկված պարսկական զորքերն իրենց հերթին սկսեցինթալանել հայ գյուղացիներին: «Հեյդերանլիաշիրեթինհետապնդողիրանականզորքերը,- գրում է դեպքերի ժամանակակիցքուրք հեղինակ Ջնդեթը,- մեծ ավերածությունԱ. Մ) գերի ներ արեցին, բազմաթիվ ռայաների (հայերի վերցրին»"": Ինչպես շուտով պարզվեց, պարսից շահը, որդեգրելով շահ ԱբաՍիքաղաքականծրագրերը,որոշել էր ԱրեմտյանՀայաստանիցհայ բնակչության բռնագաղթկազմակերպելդեպի Երնանի խանության գավառները:Ֆաթհալի շահը ցանկանում էր 244)| դարի սկզբներին շահ ԱբասիհայաթափածԵրնանի խանությունը նորից հայացնել ն շենացնել ի հաշիվ հարենանախոյան պետության` Թուրքիայի աշխատավորհայ բնակչության: Ծրագրված էր նան հայկականտարրը -

Ա. Երիցյանց, Աճենայն Հայոց կաթողիլյոսությունը ն Կուլկասի հայք 19-

րդդարում,

հ. Ա,

էջ 404-408: Կարապետարքեպիսկոպոսիարխիվ, թղթ. 163", վավ.

գզեատենադարան,

Ա, ֆ. 16, ց. 1, գ. 1661. թ 1-5:

մամուլ», 011898, էջ 890: տ Լսաստանի արտաքին քաղաքականության արխիվ վ ՌԱՔԱ),ֆ. գլխավորարխիվԱԼՏ, գ. 4, թ.14:

Ինչեիցե, Բահլուլ փաչայի կառավարմանմի շրջանում (1816բթ.) Արեմտյան Հայաստանի արնելյան գավառներում տիրեց ժամանակավոր խաղաղություն: Տարբեր շրջաններ ու երկրներ գաղՔած բայազետցի ն ալաշկերտցի գյուղացիների մեծ ձասը վերադարձավ ու վերաշինեց իր բնակավայրերը:Սակայն խաղաղությունը երկար չտնեց. 1820 թ. վերջին սկսված պարսկա-թուրքականպատերազմը նոր ավերածություններ ու մարդկային զոհեր պատճառեց Արեճտյան Հագաստանի պարսկամերձ գավառներին: Պարսկական զորքը. նրանց հետ նան Երեանի Հասան խանի հրոսակները, ճեր1820

(այսուհետե` պ

.Ք.

1-2:

«Թուրքական աղբյուրները Հայաստանի, հայերի ն Անդոկովկասիմյուս ժողովուրդներիմասին», կազմեց Ա. Խ. Սաֆրաստյան, հ. Ա, Երեան, 1961,

էջ 313:

ՍտվարացնելՄակուի ե հարակիցայլ խանություններում:1821 Բ. պարսկականբանակըձեռնամուխ եղավ վերոհիշյալ ծրագրի իրականացմանը:Երկու զորագնդեր` Հասան ն Բոլի խաներիգլխավոհությամբ, սկսեցին տեղահանելէրզրումի նահանգի արնելյան Գավառներիհայ բնակչությանը: Հասան խանին հաջողվեց հիմնականում Բայազետի,Դիադինի, Վերին Բասենի,Խնուսի գավառներից մեծ թվով:բնակիչների բռնագաղթեցնելԵրեանի խանության տարածքը` : Բռնագաղթիցխիստ տուժեց նան Բայազետքաղաքը, որի բնակիչներից միխումբբնակեցվեցԱրարատյանդաշտի Սարդարապատ

գյուղում`

-

Պարսկական երկրորդ զորագնդին չհաջողվեցանմիջապես տեղահանելն. որոշված վայրը` Ատրպատական բռնագաղթեցնել Ալաշկերտի,Խամուրի ն Վանի նահանգիգավառների Բոբնակչությանը: լի խանն այստեղ հանդիպեցզինված դիմադրության: Միայնհամառ ջանքերից հետո կարողացանհավաքագրելավելի պարսիկները քան 4 հազ. ընտանիք"՛: Երկարատնու տանջալիցերթիցհետո Գերիներիկարավանը հասցվեց ԴիադինիԱլիկոր Ն. Ղումլուճա գյուղերի միջն ընկած վայրը: զայ տարագիրներին հաջողվումէ իրենցմասին տեղեկացնել ոչ հեռու գտնվող Ս. Վովհաննու վանքիվանականներին:Վանքի միաբանվարդապետԽաչատուր Աստվածատրյանը, անցնելով ոչ մեծ խմբի գլուխ, շտապում է գերիներին Օգնության: Տեդի ունեցած կատաղիճակատամարտում պարսիկներըպարտեն ն վում դիմում փախուստի: Գերությունից ազատչլածներին տեղափոխում են վանք: Շուտով պարսպապատ Ս. Հովհաննու վանքը է անառիկամրոց: Զինվելով հնարավորամեն ինչով, այդ դառնում Թվում ինքնաշեն թնդանոթով, վանքի պաշտպանները13 օր հերոսաբար հետ են մղում Բոլի խանի հարձակումները: Ոգնորվածւայս կրկինզինվումն ակտիվանումէ ՄանուկԲանեյանի ջոկատը``: Ինքնապահպանման համար սկսված ժողովրդական է

հաղթանակներով, պայքարը նոր թափ ստանում:

Լսելով Բոլի խանի անհաջողությունների մասին, Հասան Երնանիցվերադառնումէ Բայազետ:Գործիդնելով պարսից խանը արքունիքի միջնադարյան հայտնի ստոր միջոցը` խաբեությունը,նա իր

նշվ. աշխ., էջ 41: 5. Սուրատյաճց,

«Արնելյանմամուլ»,15. 04. 1898, էջ 704-705: «Արարատ».28.11.1889,էջ 109: Այդ ջոկատի համարձակգործողությունների շնորհիվ հաջողվումէ փրկել բազմաթիվ հայ գերիների,իսկ Մ. Բանեյաննարժանանում է Ներսես Աշտարակեցու շնորհակալականԾամակին (Մատենադարան, Ն. Աշտարակեցու արխիվ, թղթ. 166, վավ. 762. թ. 33-34, վավ. 763. թ. 34):

3:

«հրավիրում» Խաչաւոուր վարդապետինն ձերբակալում: Գազանաբար սրի են քաշվում շարժման շատ ղեկավարներ,որից հետո հակապարսկականազատագրականշարժումը վայրէջք է ապրում: Պարսկական պատժիչ ջոկատներն ավերակների են վերածում շարժմաննակտիվորենմասնակցած գյուղերը՝ Ղումլուճան, Ղումլուիսկ դրանց բնակիչներիմեծ պուճաղը ն նոր վերաշինված Ալիկորը, է Ս. Հովհաննու Կողոպտվում գյուղը`: մասին աքսորում Ջուջան մի խումբ հերոսաբար հայ խիզախների վանքը, որի պատերիտակ ն է: կռվում զոհվում Հայ ազատագրականպայքարի թուլացումից հետո, 1822 թ., կանգ չառնելով խոլերայի հետնանքով սեփական բանակի կրած մեծ կորուստներիառջե, Վասան խանը շարունակում Է վերոհիշյալ գավառների թալանն ու բնակչության գերեվարությունը: Դեպի Երնանիու Մակուիխանության տարածքնեն գաղթեցվումոչ միայն էրզրումի, այլն Վանի ու Կարսի նահանգներիմի քանի գավառների բնակիչներ,որոնց մեջ մեծ թիվ են կազմում հայ օրիորդները՝ : Այդ ժամանակհարյուր ընտանիքից բաղկացածմի նոր խումբ էլ բռնագաղթեցվում է Բայազետքաղաքից: «Թեն շատ գավառներ ալ զերծ չմնացինանօրինիհարձակմունքեն,- գրում է Պ. Մուրատյանցը,- սակայն Բագրնանդինը`(Ալաշկերտի ն Խամուրի գավառներ Ա. Մ.) բոուր երկու տարիեն ալ ավելի մարդ չիշխեց լորովին շաբաբացույց, Հայ տարագիրներիհալվող կարավանները. կրելով ոտք կոխել»`": անդուլ տառապանքներ,հասցվեցին Արարատյանդաշտ ն Սակուի Բռնագաղթից խուսափելու նպատակով, խանությանսահմանները:՛: խումբ ապաստանեց մի Գյուղացինրի բագրնանդցի մուտ է

-

Մանազկերտում՞":

Այս անգամ նս հայ գաղթականությանստվար զանգվածներ իրենց ազատագրության ուղին տեսան ռուսական տիրապետության տակ անցնելու մեջ: Բայազետում ապրող Արծրունիներիտան ներկայացուցիչները փորձեր կատարեցինվերաբնակվելու Թիֆլիսում ն կազմակերպելու տարբեր կողմեր բեկորվող հայության ներգաղթը

«Արարատ»,28. |. 1889, էջ 118: Ս, Հայկունի, Բագրնանդջրաբաշխգավառ.էջմիածին,1894. էջ 214: » «Արարատ», 31. 11 1889. էջ 152: Նույն տեղում, էջ 153-152: Ժամանակակիցիրանականռեակցիոն պատմագրությանմեջ 1821-1822 թթ. պարսկականզորքերիկողմիցհայերիզանգվածային բռնագաղթիփաստը լռության է մատնվում կամ տարագրված հայերը Շերկայագվումեն իբրե ռազմագերիներ: Ս. Վայկունի, նշվ. աշխ., էջ 165:

Ռուսաստան"":Սակայնայդ ծրագիրը չիրագործւվեց, քանի որ հնարավոր չեղավ պարսկականզորքերի կողմից ասպատակությունների թատերաբեմդարձած երկրամասից կազմակերպել զանգվածայիններգաղթ,մանավանդ, որ այդ պլանները կարող հավանությունգտնել թուրքական պաշտոնականշրջանիսկ պարսից արքունիքըիր հերթին հայերին բռնագաղթեցր ում էր պարսկահպատակ գավառներ:Այնուամենայնիվ, այդ օրերին գտնվեցին արնմտահայերի համարձակ խմբեր(հատկապես խնդրո առարկա գավառներից),որոնց անդամները,վտանգելով կյանքը կարողացանդուրս Գալ Ռուսաստանի նորահաստատ 1822 թ. Հովակիմ Լազարյանինհասցեագրված

Ն քրդերի օկուպացված

չին

րում.

սահմանները:

նամալէլում ռուսա-

ձասիճ Ներսես մշտարակեգին Բաց արեմտահայերի Լթիւնք գրու էրն. Գա րազնեաց տարածելոցընդւոն համ կալ Վող(Արեճտյանայաստանի արեելյան շրջաններու. ները ԱՄ.) Ն երախ եղեալ լաաամանեալ ան տերու

աղքատաց մե-

ն

մանս

վ

որ բարբարոսաց կռւան

-

Ա.

առ

ուր

«թրեր զընոանի րեն արկեալ... գաւառ...»"6:Արխիվային էոր1822բի. փաստաթղթերից երեում որե գաղթածներըմեծ թիվ կազմել,ուստի որջ մազապուրծ զանձինս ն նեաւ դրօշակի մեծու կայսերական իե

լինին հովաընդ

ԵՍԸ

'

են

ՇՈՒ

-

նրանցտեղավորելու համար ռուսական զինվորական հատո մարմինները են հանձնաժողով ծել, որի ջանքերովմիայն ստեղ կեցվելԷ 500 ընտանիք` : Բացի Շ արեմտահայգաղթականխումբ ների մի հ ռիում Այդ տարվա օգոստոս-սեպստեղծվածտնտեսական ու թաղաբական տեանքովռուսական սահմաններ են գաղթելմեծ թվովհույներ" Այսպիսով, ն տարվա հովի մ քանի ընթացքում պարսիկներիկազմակերպածգերեվարության, կո ցեղերիասպատակողոպուտի, Քրդական համաճարակի պատճառով Բայազետի յության մի չիջաններդարձանսակավամարդ կամ լիովին հաշարք հանգամանքն այնքան ակնառու էր, որ չէր վրիի ուշադրությունից: Ֆ. ՖոնտոնիՆ Ն. Ուշակովիճիշտ բ, այդ գավառների բնակչության այդօ-

իրակից,

աանո տեմբերին Թուրքիայի

Գյումրիում փեր

,

:

երերում ծանր, վիճակի:

լիվա-փաշա.

կությունների, Աաաա ա ում ։

գնահատման

րինակ նվազման պատճառըպարսիկների արշավանքներն ու հաճախակի կրկնվող համաճարակներնէին"՞: Պարսկական բանակի հիմնական ուժերի հեռանալուց հետո, մինչն հաշտության պայմանագրիկնքումը (4823 թ.), Բայազետիլի-

վա-փաշայությանփաստականտերը դարձան թուրդ ցեղապետերը: Նրանք շարունակեցինգյուղացիության թալանն ու «ըստ հաճույս» հարկահավաքությունը:Մարդկայիննոր զոհեր եղան սիպկանլի քրդական ցեղի առաջնորդ Սուլեյմանի արշավանքների հետնանն պարսկահւվատակմի քանի Քով, որոնք, ի թիվս թուրթահպատակ նան պատմականԲագրնանդի տարածգավառների,ծավալվեցին 1 ում" 5: 1807-1808 թթ. միջֆեռդալական,միջցեղային կռիվները ե. 18201823 թթ. պարսկա-թուրքական պատերազմը մարդկայինու նյութամեծ կորուստներ պատճառեցին ամենից առաջ տեղական կան բնակչությանը`հայերին: Հենց այդ ժաձանակաշրջանինպետքէ վերագրել Ալաշկերտի դաշտի Նավրուզ, Քարվչուր, Գումբեթ (Գմբեթ), գյուղերի վերացումը, գյուղեր, որոնք հիշաԹորգոճներ, Վերանցիկ աան եռեվարու ԱԱ ության գերեվարությու հեւոո աքայ

Արուն աը:

ուամայի վիճակում հոազին ագարակ ավերակ

Այս իրադարձությունների ընթացքում Ալաշկերտի, Բայազետի ու հարակից մյուս գավառների գյուղերի մի խումբ էլ ավերվելուց ու հայաթափվելուց հետո բնակեցվեց մահմեդական ժողովուրդներով: 1822 թ. դատարկված հայկական Կոլասոր ն Ալիկոր խոշոր գյուղերում հայտնվեցին պարսիկներ, Տամբատում` թուրքեր, Չուրուկ, ն վերջիններիս շրջակայքում գտնվող ութ գյուղերում՝ Մարտո քրդեր` - Ամերիկացի քարոզիչ է. Սմիթի` Կարաքիլիսեում հիշատահավանաբար նույնպես տեղի ունենած պարսիկների ցավ այս ժամանակաշրջանում:

հայտնվելը,

«

Բ. Բօուօո,

Լո

Խնոճալտ, ք. 184,

Զատատմոոտ Իճտ

ր

Վ. 1, Ը. 88.

ՈՀԱՇՂՏՈԻՆ՝",

6.

«2 «3

Մատենադարան, կան դի ան, Կաթողիկոսա

105.443 ավ52812012. թղթ ՍՍԳ ԿՊՊԱ, ֆ. 16, արխիվ Վրացական ց. 1, գ. 2975 թ. 12ԲՆ ՈՍՔ, ֆ. Նույն տեղում, Լազարյանների

ւ

58,

գլխավորարխիվ)1-6, գ.4թ8 ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ, ֆ. 16, ց. 1, գգ. 2981, 2985:

.

ՎԵ

:

,

՝"1աթքոռօօօրոմեն

«Արարատ», 31. |11.1889, էջ 152-153: Սիմեռն Երեւանցի, Ջամբռ, Վաղարշապատ,1873, էջ 47: "7 Ս. Հայկունի, նշվ. աշխ., էջ 236: Ց. Նույն տեղում, էջ 465, 247, 296, Բ. Պ. Ֆէրուհխան, Ճանապարհորդութիւն ի Բաբելոն ընդ Հայաստան յամի տեւսճն 4847, Արմաշ, 18768, էջ 'Ճ

:

Ր

Զբ, Տողի,

ԲՇՏՇՅ:Շի6Տ, «օէ 2, ք. 284-

լ9

1825 թ.

հաշտության

կնքումից հետո տիրեց ժամանակավոր խաղաղություն՝ : Քանիցս տարագրված Բայազետի,Ալաշկերտի,Դիադինի ն Խամուրի հայության մի մասը հետզհետե վերադարձավ լթված բնակավայրերը:Արնմտահայգաղթականների վերադարձն արագացավհատկապես 1827 թ.. երբ մել տարի առաջ սկսված ռուս-պարսկականպատերազմի հետնանքովպարսկական իշխանություններըզրկվեցին 20-ական Թվականներիսկզբին Արնելյան Հայաստանի գավառներըգաղթեցված հայությանըտեղում բռնությաճբ պահելու հնարավորությունիցՈրոշ բայազետցիներու ալաշկերտցիներայդ ժաճանակ անցանպարսկա-թուրքական սահմանըն

վերահաստատվեցին 1827 թ. իրենց բնակավայրերում: գարնանը, երբ ռուսական զորքերը նոր հաղթանակներ տարան պարսիկների Ն պաշարեցինԵրնանի նկաւտմամբ բերդը, Հասան խանը,համոզվելով, որ հայերըկարողեն չշարունակելօգնությունցույց տալ ռուսներին, փոխեց իր վերաբերմունքը ԱրեմտյանՀայաստան վերադառնալու ցանկություն ունեցող բնակչությաննկատմամբ:Նա ոչ միայն չխոչընդոտեց վերջիններիսվերադարձը, այլե զենքի ուժով նրանց հարկադրեցանցնել թուրքական սահմանը:«Երկիր ԱրարատեանԷ իբրն ամայացեալ,- կարդում ենք այդ օրերին գրված արխիվային վավերագրերից մեկում,- իմն անմարդաբնակ ցարդ` գոլով (Հասան խանը Ա. Մ.) վարեալ ամենայն բնակչաց իի սահման Օսմանցւոցընդ հարաւ ՛ի գաւառն Պայազիտով))»՞՞: Հայ ժողովրդիերկու հատվածներիանհամար տառապանքներիայդ հեղինակը,եթե հինգ-վեց տարի առաջ արեմտահայերին բռնագաղթեցնում էր Արարատյան դաշտ. ապա այժմ այնտեղից տեղահանում ն Արեմտյան Հայաստանիգավառներնէր «վերադարձնում» ոչ միայն նրանց,այլն արնելահայերին: Միայն Մանուկ Բանեյանիջոկատի ջանքերովն շնորհիվ է, որ պարսիկներին չհաջողվեցզանգոր տարագրություն ժոզեագերպել կազմակերչկե ՍրնելյանՀայաստա

հալոց...

-

աիգրամի Հայաստան` նից Արեմտյան աշնանը Երնանիխանությանտարածքը ՛

թ.

-

հնարավոր ռուսնե

Ող-

մից Գրավվեց: Արեճտահայ գաղբականները

Այդ խաղաղությունը խիստ հարաբերականե ղավ: Քրդերի ւվարւոռությունը շարունակվեց: 1824 թ. փետրվարիննրանք քանիցս ավերեցինՈւչն իսկ բնակչությունըցրվեցտարբերկողմեր :

բիլիսայի վանքը մրա գյուղը. արքեպիսկոպոսի արխիլլ, 12) 88».

ադարան,

Կարապետ րապետ

Աշտարակեցու արխիվ, գաեմադարան, Ե.

«Նույն տեղում,վավ, 762,

թ. 33-34:

թղթ.

թղթ.

163բ, վավ.

166, վավ. 772,

թ.

39ը-

ստացան վերադառնալուիրենց բնակավայրերը:Սակայննրանց մի ն բռնել հետդարձի մասը,չկամենալով նորից կրել դժվարություններ ուղին, մնաց տեղում` ավերակներիվերածվածհայրենի բնակավայրերի փոխարեն նախընտրելովռուսական տիրապետությանտակ

անցնող երկրամասը: Այնուհանդերձ, շատերը վերադարձան Արեճտահայաստան:Ըստ արխիվայինփաստաթղթերի,1827-1829 թիվը Բայազետի լիվա-փաշաթթ. ընթացքումվերադարձած հայերի յությունում հասավ 3522 մարդու` : Գրեթե անմարդաբնակդարձած Ալաշկերտքաղաթի բնակչությունըմինչն 1828 թ. սեպտեմբերիվերջը, այսինքն` այդ տարում սկսված ռուս-թուրքական պատերազմի հետնանքով ռուսների կոդմից այս շրջանների գրավումը, կազմեց 314 ընտանիք (302 հայկական, 12 մահմեդական)"", Բայագետինը՝ 1325-ից 1331 հայ ընտանիք, 300 մահմեդականընտանիք` : մինչն տարեվերօ, օգտվելով ռուսական զորբերի ներկայությունից, նոր Բայազետում հայ բնակչության թիվը գաղթականներ վերադարձան: նախ 1487, ապա` 1735 ընտանիքի(ավելի քան յոթ հազար հասավ մարդ)": Ինչնիցե, ւսյս տեղաշարժերից հետո նս էրզրումի նահանգի նշված գավառներում ազգաբնակչության նախապատերազմյան՝ թվաքանակըչվերականգնվեց: Այսպես. ռուս վիճակագիրների տվյալներով 1828 ք. սեպտեմբերինԲայազետի, Դիադինի, Խամուրի ն Ալաշկերտի գավառներում ապրում էր հազիվ 3190 հայ ընտանիք ն 550 մահմեդական ընտանիք, որը միայն արական սեռից (երկու սեռից մոտ 36 հազ. մարդ), այն կազճում էր 18 հազ. մարդո" դեպքում, երբ դարասկզբին, ինչպես նշվեց, միայն Բայազետ քաղաքն ուներ մոտ 25-30 հագ. բնակիչ: Պատահականչէ, որ յուրաքանչյուր 2 բառ. վերստի վրա ապրում էր արականսեռից ընդամենը 15 մարդ»:Վերոհիշյալ տեղեկություններըչնչին տարբերությամբ

թ.

ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ, ֆ. 2, ց. 1, գ. 2462, թ. 6: Ի դեպ, բացի հայերից, այդ տարիներինայս գավառներումհաստատվեցիննան 538 մահմեդականներ ն 200 եզդիներ (նույն տեղում): ԶՇրորո

ըօնլքի", Վ. 1 Շ.9Լ ՍՍՀ ԿՊՊԱՍ, Վրացական ֆ. 2, 9. 1, գ. 2462, Ք. 3 ն ՀՍՍՂ ԳԱ

80ՇՔՒԵԼ.

ինստիտուտի ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ,

արխիվ,Լեոյի անձնականԽ"1 ֆոնդ, ց. 1, գ. 20,

Պատմության թ. 1:

ֆ. 2. ց. 1, գ. 2462. թ. 6: Կ. 80ծդթու ոշհժթհն`, 1, օ. 88, 90, հմմտ.` Բ. ԲՇուօո, Լո Բնտտ» "Չլարօքու ԳՅՈՏ |Ճ56-ԽՆՈՇՍՏ, բ. 184, Ս, էփրիկյան, Բայազետ(«Բազմավեպ», 1901, Խ"2, էջ 64): Կ. 1, 6. 87-88. Է. Էռուօո, Լո ԲԱՏՏԱՇ ՕՅոտ "աթքոտ ԵՏՀԱԿԵՐ ՈՀՈՀի՝, Լ'ՃՏԹ-ԽԱՈՑԱՑ, ք. 184.

ՑՆույն տեղում:

են մեկ այլ հաստատվում վիճակագրությամբ, որի համաձայննույն տարածքում 1828 թ. սեպտեմբերի 27-ի վիճակովապրում էր 3203 ընտանիք.300 տաճիկ ընտանիք(թյուրք) ն 400 ընտանիքեզդի յամեմատաբար «խիտ» բնակեցված Բ այազետի չիվայի 817,5 քառ. վերստիվրա ապրում էր 2635 ընտանիք,որի մեծ մասը, ինչպես վերը նչվեց, բաժին էր ընկնում քաղաքին, մնացածը2̀0 հայկական,4 թուրքական ն 6 քրդական գյուղերին`': Ռուսականզորքերի հովանավորությանն ապավինածբայազետցիներիու ալաշկերտգիների վերադարձնու նրանց բնակավայրերի վերաշինումը 1829 թ. հունիսին, ընդհատվեցին երբ, օգտվելով ռուսական զորքերի հիմնականուժերի բացակայությունից, Վանիփաչան անցավհակահարձակման ե պաշարեց Բայազետը,որտեղ ապաստանած հայ բնակչության հետ. ռուսական փոքրաթիվ կայազորը հերոսաբար դիմադրեցԹշնամուն ն անառիկպահեցքաղաքը: Ռուսզինվորականների վկայությամբ, Բայազետիպատերի տակ բազմաթիվհայեր հերոսաբար կռվեցինու զոհվեցին"՞3, փրկելովթաղաքում պաշարված հարյուրավոր հայ գյուղացիներիկյանքը:Կեու նաց մահի կռվում կոփվեցհայ-ռուսական ռազմականեղբայրութ-

հայ

ո:

իսկ

յունը:սեպտեմբերի2-ին եվրոպականտերությունների ճնշման 1829 թ.

տակ Թուրքիայիհետ

Ռուսաստանի կնքած

Ադրիանուպոլսի պայմանագրովգրավված տարածքներըթուրքերին վերադարձնելու լուրը հիասթափություն առաջացրեցհայերի շրջանում:

մեծ

Չկամենալով մնալ թուրքական անարգ լծի տակ, 1829 Ք. հոկտեմբերից մինչն 1830 թ. վերջը տասնյակհազարավոր արեմտահայեր, հիմնականում էրզրումին Կարսինահանգներից, լքեցին իրենց բնակավայրերը ն հանգրվանեցին Անդրկովկասի` Ռուսաստանին անցած մարզերում":

Բայազետի լիվա-փաշայության բնակավայրերից գաղթածները գլխավորապես հաստատվեցին Սեանա լճի ավազանում ե Հայկական մարզի մեջ մտնողայլ շրջաններում: Որքա՞ն էր 1829-1830 թթ. գաղթած արնմտահայերի թիվը: Պասկնիչին Վրաստանիզինվորական նահանգապետՍտրեկալովի ներկայացրածհաշվետվությունիցերնում է, որ մինչն 1830 թ. հոկտեմբերի 10-ը ԱրեմտյանՎայաստանից Անդրկովկասգաղթած հայերի (մասամբ`հույների) թիվը 14 հազ. ընտանիքկամ 85 հազ. մարդ էր՝5:Նույն փաստաթղթիհամաձայն,էրզրումի ն շրջակա գավառների գաղթականների թիվը հասնում էր 7154 ընտանիքի կամ մոտ 40 հազ. մարդու, իսկ Բայազետի բնակավայրերից եկածներինը4̀215 ընտանիքիկամ 25290 շնչի՞»: Այս կապակցությամբ փորձենք մտցնել որոշ ճշտումներ. Թվական տվյալներիհամադրումիցպարզվումէ, որ եթե էրզրումի ն նրան հարա ավառներիցգաղթածհայերի թվաքանակիմասին տեղեներկայացվելէ էրզրումում գաղթականներիգործերով զբաղվող գեներալ Պանկրատնիկազմած ցուցակների հիման է իրականությանը, վրա, համապատասխանում ապա Բայազետիլիվա-փաշայությանտարածքից 4215 ընտանիքգաղթելու վերաբերյալ տվյալը չափազանցվածէ: Այսպես, վկայակոչվածնույն զեկուցագրում, Բայազետիցն նրա չորս գավառներիցգաղթածներիմասին մինչն բերված այդ վկայությունը,որը ներկայացրել են Հայկական մարզի կառավարիչՎ. ԲեհբութովըՆ գաղթականներին ուղեկցող պրապորշչիկԱրղութինսկին(Արղության),կա նան մեկ այլ` անուշադրության Ժատնված տեղեկություն` 2528 ընտանիք կամ 14948 մարդ: Այն արդյունք է գաղթականներիմանրամասնցուցակագրության ն ներկայացվածէ շուրջ երեք տարի Բայազետումու նրա գավառում ապրած ն իրերին քաջատեղյակգեներալ Ռեուտի

լիվա-փաշայության

րն թյունՑ

է ովանդալկությունից, Վ. Խ՞1 որ «Ա անության Ձափազանցված Ար Արի: ամառ րան գոյացել Էարեմտարայ աՆ վերգնական 1, 20, թ .1: չորս տարբեր գավառներումհայ բնակչությանթիվը եղել "Ց.հազար իբր կական մարզ Համոն եւոՀԱԻ չմատենադարան. Հովհաննիսյանի արխիվ, Արո եմ րից վավ ալաչկերտցիներից 244/1,267, հայերի բացի, երեում

:

'

Գ.

է

Ս.

վերոհիշյալ տվյալներով,

«ՍԵթբայ ՈՀԱՒնո՞. 88. ԻՕՇԱԽԵՐ 42 Բայազետիհերոսականպաշտպանության ճասին Վ.

Ը,

Հումոր 1879. 1ՀՐօ8Շեո: 5առօրւ (1829), ՇՈԾ., Նույն

ր

տեղում, էջ

թ.1):

թղթ.

տես

Բ.ԱԺ-րը,

15:

Արեճտահայերի 1829-1830 թթ. գաղբի մասին տես Գ. Կարնո գաղթը (1829-1830), Ադաճյանց, Թիֆլիս, 1897, Մ. Ղ. Դարբինյան, Արնմտահայերի 1829-1830 թթ. գաղթը Պայկականմարզ Ն հարակից շրջաններ

այլն:

(«Պատմա-բանասիրական հանդես», 1974.

Խ-2, էջ 91-100) ն

Բեհ-

փաստա

թվով էրգրունցի ե այլն:ո աի Հայկական ԱՄԱ ի բասենցիներ, կարսեցիներ, ձարզում հաստատվածբոլորվանեցիներ Գաղթականներին ԳԱ

-

ու

եղել

լիվա-

Բայազետի փաշայությանբնակիչներ համարելը, ինչպես ե արված է վավերա5

ՎրացականՍՍՀ ԿՊՊԱ, ֆ. 2,

ոՓայաօքւմ

Օ

Ոզքշօօդեւաի

ց. 1. գ.

շքա,

մ

2594,

թ.

ՅՂոճղդեն:

314-315. քոնու

ռ

Հայաստանիարխիվների», 4977,Խ'3, էջ 20-21): («Բանբեր Նույն տեղում:

հմմտ.`

«Աու»

1828-1830

բ

գիրը կազճողներիկողմից, հանգեցնումէ լուրջ սխալների:Հօգուտ Ռեուտիհաշվարկների,մեր պնդումըհաստատվումէ նան այլ փասհիման վրա վերը ցույց տարկներով:Տարբեր վիճակագրությունների

արքԱթ

Լ ուկանաբան, այնտեղից մեկ` Խարատանիք ն

լիվա-փաշայությունում

ա

:

երկու ւոարի անց չէր կարող արտագաղթել 4215 ընտանիք, այն էլ այն դեպքում,երբ 1829 թ. ընթացքումբնակչությանթիվն ավելի էր պակասել հունիսին` Բայազետի պաշտպանության ընթացքում ն սաստկացածհամաճարակիհետնանքով: եթե անգամ ընդունենք, որ 3200 ընտանիքլինելու տեղեկությունըիրականիցպակաս է հազարուլն հավասար4200-ի, այսինքն` այնքան, որքան վավերագրում ըստ Վ. Բեհբութովի տվյալների ցույց է տրված գաղթականներիթիվը, դարձյալ հնարավորչի լինի աչքաթող անել այն իրողությունը, որ 1829-1830 թթ. գաղթել են ոչ բոլորը ն տեղում մնացածհայերի (ինան տարբեր գավառներիցեկածների) հաշվին Բայազետի. հարկե Դիադինի, Խամուրի ն Ալաշկերտի գավառները երկար ժամանակ մնացել են իբրն Արեմտյան Հայաստանիհայահավաք շրջաններ: ՛: Վերջապես, թույլ տրված սխալը աչքի է զարնում նան այնտեղ, որ 1829-1832 թթ. կամերալ ցուցակագրության տվյալներովմիայնՀայկական մարզում, այսինքն` Բայազետիգավառներիցգաղթածների են հաստատել 3682 ընհանգրվանած երկրամասում, տան ամ 24666 արեմտահայեր` Հայտնիէ, որ նրանցմեջ, բացի ու ալաշկերտգիներից, ճեծ թիվ ձն, Կազմել ԱրեճտյանՀայաստանի այլ գավառներիցելած գաղթականները, հատկաւվես՝ կարսեցիները,էրզրումցիները,բասենցիները,վանեցիները ն այլն: Նույնիսկ Հայկականմարզում հաստատվածբոլոր՝ 3682 ընտանիքարեմտահայերինԲայազետիգավառներիբնակիչներ համարելուդեպքում,չենք Ստանում 4215 ընտանիք:Գասկանալի է, որ այս գավառներիցգաղթածհայությանթիվը չափազանցված է ե իրականումհավասարէ եղել մոտ 2500 ընտանիքիկամ 15 հազար մարդու: Վետեաբար,1829-1830 թթ. Սրնեմտյան Հայաստանից գաղբելէ ոչ թե 14 հազ. ընտանիք կամ85-90 հազ. մարդ,ինչպեսընդունված է պատմականգրականությանմեջ:շ,այլ ընդամենը` մոտ

բնակություն

բայազետցիներից

9682ընտանիք ՆԱՑ գաջ ԱՏՅԱՆ ԲԱԳ. մարդ, ի որից անգից: ազ-ՀԱՆ

թ

դ. առաջին երեսնամյակինէրգրումի նահանգի Բայազետ, Դիադին, Խամուր ն Ալաշկերտ գավառներում քաղաքական ու տնտեսականլծակների տակ տեղի ունեցան էթնիկականխոշոր տեղաշարժեր: Միջֆեոդալականու միջցեղային կռիվների ե պարսկա-թուրքականպատերազմիընթացքում կազմակերպված բռնագաղթի հետեանքովհայ բնակչությանթվաքանակը շեշտակիորենկրճատվեց, հայաթափվածբազմաթիվբնակավայրեր վերածվեցինավերակների, գյուղեր բնակեցվեցինթուրքեառանձին ե պարսիկներով:Ստեղծված մղձավանջայինպայա րում արեմտահայության լայն զանգվածներնիրենց ինքնահ պանման էին երկու ակտիվ` զինլուծում արտագաղթերիշնորհիվ:Անդրկովկասում դիրքերի ամրապնդումըմեծապեսւպայմաՀայաստանի էթնիկական տեղաշարժերի նոր ավորեց Սրետտյան ուղղությունը: Հազարավոր արեմտահայ գաղթականներ, մեծ մասամբ էրզրումի ռահանգի կենտրոնականն արնելյան գավառներից, գաղթի ուղին ե հանգրվանեցին անձի ու գույքի ապահովություն երաշխավորող Անդրկովկասի Ռուսաստանին անցած

ազդեցության

րուգքրԴերով ասք խնդիրը ւ" պայքարի. պասիվ Ռուսակա վայսրությա

եղանակով.

բռնեցին

շրջաններում: «Լրաբեր

`:

Ի

Մյսպիսով, ով ՀՎ

1988.թ. հասարակական գիտությունների» այիս, Թիվ (545) էջ 13-14:

ՍՍՀՄ Կենտրոնականպետական ռազմապատմական արխիվ, ֆ. 450. գ.

77, թ. 28: ԲԲ բ.

ՈՀԵՑՈՌԹՈՒ

ԼԱՇըծր,ԱշռրթգքովօՀլն

ՀՕՇՈԾՔՈՒՆ

Ճթետեը րօք

ըթոՀօՀրաՇհւմտ Ա. երիցյանց, ԱմենայնՀայոց կաբողիկոսությունըն Հ

ԲԹՇԸԱԱՇՑՇՅԿԽԵՈՇբոռ,ՇՈՇ., 1852,

Ը.

օԾոոմա

539-540, 839-642.

3ոօշյ

օՇ

Կովկասի հայք 19դարում, հ. Ա, էջ 442, Ե. Գեղամյանց,Պատմականքաղվածբներ, պրակ 4. Բաքու. 1909, էջ 376. Ձ. Տ. Գրիգորյան, Արնելյան Հայաստանի րդ

միացումը Ռուսաստանինն նրա պատմական0շանակությունը, Երեան թյունը, նրնան, 8 28: Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. Մ, Երնան, 1974. էջ 191 ե

աո» յ»

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

ԷՐԶՐՈՒՄ, Կարին, Կարնո քաղաք, Թեոդուպոլիս, Թեռդոսուպոլիս, Սրզրում, քաղաք Արնեմտյան Հայաստանում, Էրզրումի դաշտի հարավ-արնելյանմասում, Եփրատի ն Երասխի ակունքների մուտ, Այծպտկունքլեռնագագաթիցմոտ 4 կմ հյուսիս-արնելք: էրզրումի նահանգիվարչական կենտրոնը: Ենթադրվումէ, որ էրզրումի բնիկ Կարին անվանումըէթնիկական ծագում ունի: Դեռեւս Ի/ դ. հիշատակվումէ որպես մարդաշատքաղաթ (եղել է Կարինգավառիկենտրոնը):Հայաստանի387-ի բաժանմամբ ընկել է բյուզանդականտիրապետությանտակ: 421-ին ամրացված ն կառուցապատվածԿարինը վերանվանվելէ Թեոդոսուպոլիս (բյուզանդականկայսրԹեոդոս 1-ի անունով): 603-ին թաղաքը գրաված պարսիկներըհայ բնակիչներիմի մասին բռնությամբ Գաղթեցրելեն Համադան:628-ի պարսկա-բյուզանդական հաշտությամբ քաղաքը դարձյալմնացել է Բյուզանդիային:ՎՈՄ-04Հդդ. Թեոդոսուպոլիսը գավթել են արաբները:ԵՀ դ. վերջից պատկանելէ Բագրատունիներից կախման մեջ գտնվող արաբականամիրաներին, Ց50-ից Բյուզանդիային:1049-ին, երբ սելջուկյան թուրքերը կործաՍել են հայկականԱրծնքաղաքը, վերջինիսբնակիչներըտեղափոխվել են Թեոդոսուպոլիսն այն չլերանչանել Արծն (արաբ. Արզն ար ռում, հոռոմ. Արծն), որից ծագել են հետագաԱրզրում, էրզրում անվանումները: Մանազկերտիճակատամարտից (1071) հետո էրզրումը զավթած սելջուկյան թուրքերն այն դարձրել են համանուն սովլ-

թանությանկենտրոնը: 1242-ին մոնղոլներըկողոպտելն հրդեհել են էրզրումը, բնակիչների մի մասին ոչնչացրել, շատերին վաճառել ստրկության: Այնուհետնէրզրումը բազմիցս ենթարկվելէ զանազան այլ հրոսակներիասպատակությունների:1473-ին էրզրումը գրավել են օսմանյանթուրքերը: 24/ դ. 1-ին կեսին այն դարձել է Օսմանյան սուլթանության էրզրումի նահանգի կամ էրճանստան (Վայաստան) էյալեթի վարչականկենտրոնը,արդեն «Մ դ. եղել է առետրականն արհեստավորական խոշոր քաղաք, որտեղ Անգլիան 1690-ին նչանակել է հատուկառնտրականներկայացուցիչ:էրզրումով Է անցել Արեելքի երկրներից եվրոպա տանող տարանցիկ առնտրական Գլխավորճանապարհներից մեկր: 2024 դ. սկզբին էրզրումի մոտ 30 հզ. հայ բնակիչներինպատկանելէ քաղաքի 3 հզ. խանութներիկեսից ավելին: 1829-ի հունիսի27-ին ռուսականբանակը,հայերի գործուն մասնակցությամբ, գրավել է Էրզրումը,սակայնՍդրիանուպուսի հաշտությանպայմանագրով(1829) այն վերադարձվելէ թուրքերին: 1830-ի ամռանըէրզրումի20 հզ., այլ տվյալներովշուրջ 100 հզ. հա26

յեր Կարապետաբքեպիսկոպոսիգլխավորությամբ, քաղաքից հեռազող ռուսական զորքերի հետ գաղթել ն հաստատվել են ՌուսաստանինանցածԱխալցխայում,Ախալքալաքում,մասամբ Ալեքսանդրապոլում, Թիֆլիսում ն դրանց շրջակայքում: նրանց մի մասբ 2404 դ. 30-ական թթ. սկզբին վերադարձելէ Էրզրում:Քաղաքից գաղթածների տներում հաստատվել են Արեմտյան Հայաստանիտարբեր մասերից եկած հայեր ն թուրքեր: Քաղաքը խիստ տուժել է 1859-ի երկրաշարժից: 1878-ի փետրվարի10-ին էրզրումի թուրքական կայազորը անձնատուրէ եղել գեներալ Լոռիս-Մելիքջովիհրամանատարությամբ քաղաքը պաշարածռուսական զորքին, սակայնԲեռլինի կոնգրեսի (1878) որոշմամբ այն դարձյալ տրվել է Թուրքիային: (Թուրքական Կ ռուսական իշխանություններիհարուցած արգելքների պատճառու| կասեցվել է էրզրումի ե շրջակայքի հայերի նոր գաղթը: Միայն մի քանի հարյուր հայ ընտանիքկարողացել է անցնել Արնելյան Հայաստան: 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմից հետո էրգրումը դարձել է հայ ազգային-ազատագրական շարժման կենտրոն: 1881-ին այնտեղ հիճնւ|ել է «Պաշտպան հայրենյաց» ազատագրական կազմակերպությունը: «ԵՀ դ.-20« դ. սկզբին էրզրումը եղել է հայ մշակույթի խոշոր կենտրոն. Հին էրզրումը տարածվել է երեք բլրիվրա, ունեցել ամրոց (ձիջՇաբերդով), որը 4 դռներով (հյուսիսում Վրաց, աբնելքում Թավրիզի, հարավում Յենի, արնմուտքում Երզնկայի) կապվել է երկպարիսպ արվարձաններին: 1801-ին Աբդուլ Ռահման փաշայի հրամանով ոչնչացվել են Երզնկայի ն մյուս դռների հոյակերտ խաչքարերը, հայերեն կամ հունարեն արձանագրություններով կոթողների մի մասը: 3նագույնը հայկական թաղամասերն էին սալահատակ, նեղ փողոցներով, հիմնականում երկհարկ, քարակերտ կամ աղյուսակերտ տներով: Հայկական նշանավոր ճարտարապետականկոթողներից էր 44/1 դ. զանգակատանտեղում կառուցվածՍ, Աստվածածին(Վարի) եկեղեցին: Դեռնս «1 դ. հիշատակվում է ՄիաբանԱստվածածին եկեղեցին: 2Ն/1 դ. էր հիմնադրվելհայ կաթոլիկներիՍ. Մարիամ եկեղեցին: Տասնյակ եկեղեցիներվերածվել են մզկիթների (օր., Մ. Ստեփանոսեկեղեցու հիմքի վրա կառուցվել է Նյումունեի Քյափեն մզկիթը): Հայկական եկեղեցիներից ոչ հեռու գտնվող Կարնո թեմի առաջնորդարանիտնօրինությաններքո գտնվել են էրզրումի դաշտի, Բասենի, Թորթումի, Սպերի, Բաբերդի,հարակից այչ գավառների առաքելական եկեղեցիները:Առաջնորդարանիհարյուրավոր ձեռագրեր 1830-ին տրվել են Ախալցխայի Ս. Փրկիչ եկեղեցուն, սակայն էրզրումում չարունակել են պահպանվել բազճաթիվ հայերեն ձեռագրեր (1878-ին միայն հոգեոր ուսումնարանի գրադարանում

պահպանվումէր 80 եզակի ձեռագիր):1811-ին ԿարապետարքեպիսկոպոսԲագրատունինՍ. Աստվածածին եկեղեցուն կից հիմնելէ Կենտրոնականմայր (Կարապետյան)վարժարանը,որի հիման վրա հետագայումբացվել Է Արձնյան վարժարանը:1870-ին հիմնադրվել են Գռիփսիմյանօրիորդաց ն Տեր-Ազատյան,4889-ին Մսրյան,ավելի ուշ Գավաֆյան, Աղաբալյանվարժարանները:Կրթամշակութային խոշոր հաստատություն էր Սանասարյան վարժարանը: Իրենց դպրոցներնեն ունեցել հայ կաթոլիկներնու բողոքականները: Բացվել են նան մանլապարտեզներ:1909-ին էրզրումում ուսանել են մոտ 2200 հայ աշակերտներ:1909-ին լույս է տեսել «Փարոս», 190914-ին «Վառաջ» շաբաթաթերթը: Գործել են թատերական,կրթական ն բարեգործական միություններ: «4 դ. սկզբի 30 հազարից 1914-ին էրզրումում մնացել էր 15 հզ. հայ: 1895-96-ի համիդյանկռտորածներին էրզրումում զոհ է գնացել ավելի քան 700 հայ: Մեծ եղեռնի ժամանակէրզրումում առաջին բռնություններնսկսվել են 1915-ի հունվարի 23-ից: Հուլիսի 7-ին ծայր է առել բռնի տեղահանությունը. որի ընբացքում էրզրումի ն հարնանգյուղերի 19 հզ. հայ բնակիչներ քշվել են Դերջան-Երզնկա ն ոչնչացվել (կենդանի է մնացել 11 մարդ): 1916-ի փետրվարին,երբ ռուսական զորքերը հայ կամավորական ջոկատների մասնակցությամբ գրավել են էրզրումը, թաղաքում ն դաշտի գյուղերում մռացել էր մի քանի հարյուրհայ: Օգտվելովռազմաճակատի կազմալուծումից թուրքական25 հազարանոցբանակը 1918-ի փետրվարի26-ին զավթել է Էրզրումը:Սակավաթիվ զորախմբովքաղաքը պաշտպանել փորձող զորավար Անդրանիկը փրկված էրզրումցի հայերին տեղափոխել է ԱրնելյանԳայաստան:Սփյուռքումստեղծվելեն էրզրումցին. բարեգործական Սերի հայրենակցական կազմակերպություններ: 1930-ին էրզրումում ապրում էր մոտ 250 հայ: Այժմ էրզրումը Թուրթիայիհամանուն իլի վարչականկենտրոննէ: 190 հզ. բնակիչ(1980): Ունի սննդի, մետաղամշակման ե թեթն արդյունաբերություն,համալսարան:

էՐԶՐՈՒՄԻ

ՆԱՀԱՆԳ, Էրզրումիէյալեթ,էրզրումիվիլայեթ, Կարնդ նահանգ, Օսմանյան կայսրության վարչատարածքային միավոր Արեմտյան Հայաստանում: Կենտրոնը էրզրում: Կազմավորվելէ 1514-34-ին: 2 դ. 2-րդ կեսին վերացված Երզնկայի նահանգը կցվել է էրզրումի նահանգին:26711 դ. 2-րդ կեսին նրա տարածքում առաջացել են կիսանկախ իշխանապետություններ: 24471 դ.-Հ4 դ. սկզբին հիմնականումընդգրկում էր Բարձր Հայքի մեծ մասը, առանձին շրջաններ Տայքից, Այրարատից.Տուրուբերանից, Աղձնիքիցն

Փոքր Հայքից: Հյուսիսից սահմանակիցէր Տրապիզոնի, հարավից Դիարբեքիրի ն Վանի, արեճուտքից Սեբաստիայի, հյուսիս-արնելթից Ախալցխայի ն Կարսի նահանգներին,արնելթից Իրանին (ՀԵՀ դ. սկզբից նան Ռուսաստանին): Նահանգի բնական սահմաններն անգնում էին Բյուրակն-Մնձուրյան, Ծաղկանց, Հայկական պար ն Պոնտական լեռնաշղթաներով: Կենտրոնական բարձրադիր չրջաՇում կլիմանխստաշունչ է, արեձտյան շրջաններում Ն Թորթումի գավառում մեղմ ն բարեխառն: Նշանավոր լեռներն են Բյուրակնը (Բինգյոլ), Այծպտկունքը, Գոհանամը,Դումլուն, Կոփը: Ջրառատ լեռներից սկիզբ են առնում ԱրեմտյանԵւիրատ, Արնելյան Եփրատ(Արածանի), Ծորոխ ե Արաքս գետերը: Ալաշկերտի գավառում Է գտնվում Գայլատու լիճը, էրզրում թաղաքից ոչ հեռու էլրինմտյան Եփրատիառաջացրածձկնառատ ճահիճ-լիճը (Շամբ Կարնո): 2Ե« դ. սկզբին էրզրումի նահանգնուներ 16 գավառ էրզրում, Բաբերդ, Դերջան, Երզնկա, Կելկիթ (Գայլ գետ), Շապին Գարահիսար, Քղի, Սպեր, Թորթում, Վերին Բասեն, Ստորին Բասեն, Խնուս, Ալաշկերտ, Խամուր, Դիադին, Բայազետ: 1846-ին Շապին Գարահիմարը միացվել է Սեբաստիայի նահանգին: 2Ե« դ. 30-60-ական թթ. էրզրումի ճահանգը խոշորացվել է ի հաշիվ հարակից նահանգների ե ըճնդգրկեւԱրսմտյան Հայաստանի մեծ մասը (ամվաճվել է ռան էրմենիստան): 1873-ին բաժանվել է էրզրումի, Չլդըրի, Կարսի, Բայազետի, Վանի, Մուշի ն Երգնկայի գավառների: Ռուսական զորքերը 1828-29-ին, 1877-78-ին, 1914-16-ին գրավել են էրզրումի նահանգի մեծ մասը, որը, սակայն, վերադարձվել է թուրքերին: 1829-30-ին էրգրումի նահանգից 55-60 հզ. հայեր գաղթել են Արնելյան Հայաստան ն Սնդրկովկասի Ռուսաստանին անցած այլ շրջաններ: Մասնակիարտագաղթեր եղել են 1854-55-ին, 1877-78-ին ն 1890-ական բթ.: Հայերի տոկոսային հարաբերությունն արհեստականորեն նվազեցնելու միտումռվ սուլթանական կառավարությունը 2 ԵՀ դ. 80-ականթթ. էրզրումիճահանգիցանջատելէ հայաշատՎանի նահանգըն Մուշի գավառը: 2Ժ« դ. սկզբին ճահանգըբաղկացած էր էրզրումի, Բայազետին Երզնկայիընդարձակգավառներից: էրգրումի նահանգըԱրեմտյանՀայաստածիհայաշատ ճահանգճերից էր, որի հայաբնակ14 քաղաքներում(էրգրում, Բայազեւռ,Շապին Գարահիսար, Բաբերդ, Երզնկա, Սպեր, Դերջան, Խնուս, Քղի, Հասանկալա, Կելկիթ, Թամզարա, Խորասան, Մժնկերտ) ն մոտ հազար գյուղերում 7424 դ. 1-ին քառորդին ապրում էր 400 հզ. հայ: Գատկապես խիտ էին բնակեցված էրզրումի, Ալաշկերտի,Բասենի, Երզնկայի, Բաբերդի, Խնուսի, Բայազետի գավառները: Զբաղվում էին առնետրով,արհեստներով, հացահատիկի մշակությամբ, անասնա29

պահությամբ, այգեգործությամբ:Նշանավորէին Էրզրումի դաշտի Կան, Աշկալա, Դվնիկ. Իլիջա (Ջերմուկ), Չիֆթլիկ, Ձիթող, Բայազետի Արծափ. Մոսուն, Ալաշկերտի Ամատ, Զետկան, Երզնկայի՝ Մբթննի, Մեղուցիկ, Բաբերդի Վարզահան,Բալախոռ, Քղիի Դարման, Խուբս, Բասենի Գոմաձոր,Դելի Բաբա, Խնուսի Կարաչոբանգյուղերը, էրզրումի դաշտի Հինձք գյուղի Ս. Աստվածածին, Մուտուրկու գյուղի Ս. Լուսավորիչն Խաչկավանքի համանուն վանքերը,Արաքսի

վրա կառուցվածՀովվի կամուրջը: Դիադինիգավառում էր գտնվում հինավուրց Ս. Հովհաննես(Ռւչքիլիսա) վանքը: Վեթանոսական մեհյաններով հռչակված էր Երզնկաժ: ն եկեղեցիներով Պարբերաբար կրկնվողգաղթերի,հայերի բռնի մահմեդականացման ն հատկապես 1894-96-ի կոտորածներիհետնանքով224 դ. սկզբին էրզրումի նահանգում մնացել էր 250 հզ. հայ: Նրանց մեճ մասը 1915-ի հունիս-Օօգոստոսին բռնությամբ տեղահանվելն կոտորվել է էրզրում-Դերջան-Երզնկա-Կամախ ճանապարհին: 204 դ. 20-30-ականթթ. էրզրումի նահանգիտարածքը տրոհվել է հիմնականում էրզրումի,Երզնկային Աղրիիլերի միջե: էրզրումի նահանգիհայաբնակբնակավայրերը Օ«Հ« դ-ՀԺ«

սկիզբ).

դ.

էրզրումի(Կարինի)գավառ էրգրում(վարչականկենտրոն),Ալաջա,ԱղաԽաշըխըԲերեվեր,Սղավեր, Աղդաշ,Աղորեն,Ամրաջուկ,Այնալըկալա,Աշկալա,Սպլոնտի, Առնքար,Արծաթի, Արշունի, Բագնի (միավորվածյոթ գյուղեր են), Բազկառիճ,Բենիկ (Բինկա), Բերձոր, Բլուր, Բռնակապան, Բրդոնք, Գառվըը. Գարդապատ,Գեղախոռ,Գմբեթ(Կյումպեթ),Գոմեր, Գուք, Գրիչք, Դավթա, Դինարիգոմ,Դվնիկ, Դնրեզճուկ(Թավրիզճուկ),Երկան Մասուր, Երկնիստ,Զերեվանք(Ծիրանավանք), Զերտիկե,էսեվանք, էվրենլի, Ըղտաձոր,Թազագեղ (Նոր գյուղ), Թասմաձոր, Թարգունի, Թափա գյուղ (Թեփե գյուղ), Թեքեդերեսի(Թեքահովիտ), Թիթկիր (Դիդկիր), Թոսիկ, Թորդան, Թուիալ-Չավուշ, Թվանջ, Թուզճի (Տուսճի), Իլիջա (Ջերմուկ), Լիճ, Խանակե, Խաչկավանք, Խառակյոպեկ (Ղարակյոպեկ),Խառապեկ (Խառապեխ), Ծաղկի, Ծղկանց (Ծաղկանց),Ծվանց, Կամպիր,Կան, Կարարս(Կար Արծն, Ղարարզ), Կենեփե(Կանեփ), Կես (Կեզ, Կերզ), Կըզըլքիլիսե,Կիրակոսակ, Կյոլեորեն, Կյունկեորմեզ,Կտավերանք.Կրճնկոց, Հայտարի, Հասան Մանսուր,Հինծիկ, Հինձք, Ձիթհանք, Ձիթհող. Ղայաճա (Կայափա), Ղարահասան (Կարահասան),Ղուշչի (Խուշչի), Մեծ Մանսուր, Մեծ Գաղտառիճ, Սճրոնք, Մյուրտյուլուկ, Մյուլք, Մուխանտա.Սուտուրկու, 1.

Յարըմջա, Յոզբեկ, Յոնջալի, նարդիվան, Նորաշեն, Շակավ, Շահ Մանսուր, Շիփեկ (Եեփիկ), Շխնոց, Շողիկ. Շոչիկ (Շաչեն), Չըրըքլի, Չիֆթլիկ, Պատիշեն, Պալեն բերդիկ (Գալըմբերդիկ), Ջիբաղ, Ջինիս, Ջրմուտ (Չըմըտ), Սաբդորան, Սալաձոր, Սարչամի (Սերչեմի), Սնկառիճ, Սոգյուտլու, Սոս, Սովուկ Ջերմուկ, Տանձիկ, Տանձուտ, Ումոււում, Փոչիկ (Փոչջիկ), Փոքր Գաղտառիճ,Քարվոր, Քելեջուտ (Գայլահովիտ),Բյոշք (Քոշք), Քյոսե-Մեհմետ,Քճկիրի, Օձնի, Օրթիզի: Բաբերդիգավառ Բաբերդ(վարչականկենտրոն),Ադե, Ալմշկա, Աղբանոց,Անահիտ, Առյուծկա,Ավերակ,Արմանա(էրմենե), Արտոստ,Արքանիստ(էրքենիստ), Արնզղա,Բալախոռ,Բաղձոր, Բեռնա (Բեռնակ), Բլրակ, Բլուր, Բոբղա, Բոչի, Գլխոնց, Երկուն, Թոլմա (Դոլմա), Լուսոնք (Լուսհոնք). Խանջուր,Խարթ,Խոփուր (Խոփուզ), Խուփս (Խուբս), Խածյուկ, Խայեկ, Ծիրանի(Զիրանի),Կարավանք(Քարավանք),Կոբ, Կորնջուր,Հավնոց (Հավուկ), Վինտի(Խինտի), Հնձավերակ,Ձորակ, Մազկակրակ,Մալասա (Մազարա,Մալառա),Մահառուր,Մամ, Մեծ Գրչի, Մեծ Լոռի, Մշակնոց, Նիվ, Նշավերակ, Ջահմանք,Ջրալըղ, Ջուրձավանք, Ռումելի(Ուրումելի). Ռուշւոի (Ուրիշտի),Սարաջիլ(Սարաջիկ),Սինկարոս(Սնկարոս), Սինոռ (Սյունուր), Սղրջիկ,Սուրբ Թորոս, Սնքար, Վանշեն(Վանք,Քրիստոսի վանք), Վարդանոց, Վարդենիկ,Վարզահան,Վարի գյուղ. Տանձուտ, Փնջրկա (Փնջրիկ, Բինչիրկե), Փշավերակ, Փոքր Գրչի (Փոքր Քրզի), Փոքր Լոռի, Քառոր. Քարավեր, Քարավերակ,Քելաղբյուր, Քեստեսիկ,Քիվ(Կիվ), Քսանթա(Կիսանդու),Ցրւոանոց,Օլմեղա, Օձտեղ: 2.

Դերջանի գավառ Դերջան (Մամախաթուն,վարչական կենտրոն), Աբաղձոր(Աբեղաձոր), Ակ-Դոկան,Աղադիր,Ապրանբ,Աստոյի գոմ, Բագառիճ, Բեղրան, Բրիչ, Բուլք, Բուն, Գառնբերդակ,Գյոքդաղ, Գումձոր,Գոնկա, Դավո, Դվնիկ, էգրիկ (Ագարակ), էսպիվերիկ, Թառու, Թոխլան, Խաչ, Խաչիկորդի, Խաչողներ (4), Խաչողներ (2), Խառխին, Խարախուրախ(Ղարայղուլախ), Խնձորի, Խումլար, Ծաղկարի, Կոնչա, Կոտուր, Վայաշեն (Սուշեն), Հերանի, Հերանի Մյուս, Գոդակ,Ղաչախ, Ղարաբազար,Դարահուսեիններ,Ղարուղոլ, Մանթարա,Մանգ, Մեղուս, Միատուն, Մոս, Մոտոյինգոմ, Նորշեն, Չամուռդերե,Չանախչի, Չխրլնոց, Ռաբատ, Սարիղայա,Վարդուկ,Վժան, Ցախավել, Քալմգի, Քիսմիձոր: Յ.

Երզնկայիգավառ Երզնկա գավառակ. Երզնկա (էրզինջան, վարչական կենտրոն), Ախոռճուկ, Աղճաթենդ,Աջըկբաշ, Բալանկա(Բուլանկա), Բա4,

ա.

լանկա Պաղ (Բուլանկա Պաղ), Բզվան, Բթառիճ (Փթառիճ), Բլուր, Գերթաղ, Գի (Այգի), Գյոլչեքեն, Գյուլիջե, էրկան (Երկան), էրմենի (Արմեճի), Թիլ, Խախ, Խեզութի, Խեյրեթեբ,Խնձորեկ, Խոզնցիկ, Խորոնթաղ, Ծագթեղ, Ծաթեր, Կարմրի, Կեչուտեկ, Կյոլնցիկ, Կութիզ, Հարապետի(Հայրապետի), Հոռումագրակ (Հոռոմոց Ագրակ), Ձորբերան, Ղարաթուշ, Ղարատիկին, Ղարաքիլիսե, ճանճիկ (ճենճիկե), Ճիմին (ճմին), Մաոմուտցիք, Սահսուդլի, Մաղաջուր (Սեղրաջուր), Մեծ Ագրակ, Մեղուցիկ,Մերթեկլի,Մթննի, Մոլլագեղ, Յալընըզ Պաղ, Շխլի, Շոխտ (Շող), Չարտագլը Փոքր, Պահիկ, Պարկոսեր, Պրաստիկ, Սուրբ Կիրակոս, Սուրբ Նիկողայոսիվանք, Սուրբ Օհան (Սրբիհան), Վաղավեր,Վասկաթիլ, Վասկերտ, Վարդանշահ,Չիֆթլիկ Վերին. Չիֆթլիկ Ստորին, Վաղավեր Վերին, Տաճրակ, Տնկենեկ, Փոքր Ուռեկ. Ուռեկ. Փրկչի թաղ, Քիլիջի: Բոլոմոր (Գուզուջան, Գուզիջան) գյուղախումբ. Ալթուն Հուսեին, Բերկրի, Բոլոմոր (վարչական կենտրոն), Դանչեկ. Կարմիր Մեջիդ (Կըզըլ Մեջիդ), Քիրունուդ: բ. Կամախ գավառակ. Կամախ (վարչական կենտրոն), Ավշեն, Բաղնիք, Բասչի (Վասլի, Բոստի,Բուռաս, Գառնի, Գոմեր, Թագավոր), Եզնձոր, Զաքարի, էրմենիք (Արմենիք), Թան, Թավկներ, Թոնուր (Թոնիր), Թորդան, Թռչատի, Լիճ, Խանգեդ, Խնձորի, Խուտի, Կարդաք, Կետիք,կազարք,Հողիսկ (Հողիս), ճինառիճ, Մարիք, Մեծ Բագառիճ, Ոսկեբերդ (Ուսկուբուրդ), Պահաձոր, Սալոր. Սաղի, Սուրբ Նշան վանք, Վանքդերեսի(Վովտավանք),Տետեկ (Տետիկ), Ուխտիք, Ուռի, Փեկարի(Բեկարի),Փոքր Բագառիճ: Ռեփահիե(Կերճանիս) գյուղախումբ. Կարսագա,Կերճանիս, Հոռոփուլ, Մելիք (Մելիք Շերիֆ), Ռեփահիե: Գուրուչայ (Վասանովա)գյուղախումբ.Ապուշտա,Դարսակի,Թողուտ (Թեղուտ), Խարախայա(Ղարաղայա), Գասանովա(վարչական կենտրոն),Մեծ Արմտան,Տանձի, Փոթր Արմտան: Կելկիթի(Գայլ գետ) գավառ Կելկիթ (Գայլ գետ, վարչական կենտրոն), Աջմեդե, Խնձորի, Կարմրի (Կիզիլջա), Կիզարակ(Կիզագրակ), Շարիան Վերին, ՇարիանՍտորին,Սարիջա,Սեիդբաբա,Տարսուն Ստորին: 5.

Քըողիիգավառ Քըղի (վարչական կենտրոն), Ագբունդար, Սգրակ, Ակինեվանք, Աղբզուտ, Աճառիճ, Ապուղնակ(Ապուզնակ), Սռեկ, Առինձ (Առուզ), Աստղաբերդ,Ավըրդի (Ավըրտնիկ), Արք, Բիլիջա, Դարման, Զոկան, Թաթկիլան (Տատկիլան),Թզմորի, Ինախ, Լեք, Լիճիկ (Լճիկ), Խաչա6.

Խաչգեղ (Խաչգեղ), Խասգյուղ, Խոլանք, Խոլխոլ, Խոյուզ, Խոշքար, Խովաս, Խոփճոր (Խուփձոր), Խուբս, Խուպեկ, Ծերմակ, Կըզըլ Չիբուխ, Կոճակ, ՀՎագստուն, Վարկապ,Հարտիվ (Հարթիվ), Հյոլենք, Հողեկ (Ղողես), Ղազի. Ղարաբեկ, ճերմակ, Ճըպըռգեղ, Մասրում, Մելիքան, Մեծ Գառլյալ, Մեծ Կարակայկան,Միրզա,Սոզիկ Վերին, Սոզիկ Ստորին, Յոլմեզ, Շուրուկ, Շեն, Զան, Չանախչի, Չարիբաշ (Չերբաշ), Չեթման, Չելեբի, Չիֆթլիկ, Չոմագ, Պճախ (Փնախ), Ջերման, Ջիբեր, Սագաձոր, Սեղանք, Սերկելիկ, Վիմաձոր, Տինեկ, Փոքր Գառկալ. Փոքր Կարակայկան, Քերբոս, Օսնակ (Հոսնակ), Օրոր (Խորխոր): տուր,

Սպերիգավառ Սպեր (վարչական կենտրոն), Ակնտոս, Աղբանոց, Աղբուրիկ, Անկեճիկ, Ավտձոր,Բախչավանք, Բակիս, Գանծ, Գեղնաձոր, Գող (Կող), Գողոնց (Կողոնց), Գոշմշատ, Դարբնի, Դրախտ, Զագոս, էգեձոր, էշկենց, Թափձոր, Խաչաղբյուր, Խարթիկ, Խժբար, Խոզաղբյուր. Ծաղկոգ, Կայ, Կարագյավուր,Կարախաչ,Կարմիրք, Կոշմաշատ, Հիզպա, Հիշենց, Հնգամակ,Հողեկ, Հունուտ, Ձկնաջուր, Ղազենց, ճիպոտ, Ծիտկունս, Մանց (Մացուցանց), Մեծ Ագրակ (Մեզգրիկ, Մեզեգրեկ), Մողոշեն, Նախնծիր,Նշենուտ, Շահրիստանց,Շիկունից, Զափանց, Ջերաիս, Ջուրակենց, Սալաչոր, Սեմեկրիկ. Սիթահանք, Վագշեն, Վահնաս, Վարգուռ, Վարդենիկ, Վարիզոնց, Տանկես, Տանձուտ, Տղանց, Տշածձոր, Տուփ, Քալկունց, Քաղոնս, Քարափ, Քարձոր, Քրեոզ, Ծծուտ, Օրսոր: Օվաճըգ (Հովտիկ) գյուղախումբ. Ագրակ,Ախոռճուկ,Արաբքենդ, Բաշ Օվաջիկ (Հովտագլուխ), Բաշքենդ (Պաշ գյուղ), էրիզա (Երիզա), Թուիրակկալե,ճիպոտ, Չաթաղ, Պզտիկանց,Սոգյուտլու,Վեքեխաս, Ուչքիլիսա: 7.

8.

Թորթումիգավառ

Թորթում (վարչականկենտրոն), Ազորդ,Ազուշեն, Աղասեր,Աղբաձոր,Աղոջիկ, Ապրնես, Ասպիշեն, Բարդոսանց,Բլուր, Գեղիկ, Զխեկ (Ծխիկ), էզրեկ (Ագրակ),Էշքիձոր, էվեք (Արգիք),Ընկուզեկ, Թորթումբերդ, Թե, Լսկավ Վերին, Լսկավ Ստորին,Խախու, խաշուտ, Խասպերիկ,Խնձորիկ Վերին, Խնձորիկ Ստորին,Կարս (Վարս), Կոչանց, Ձկնաջուր, Ձկնւաւվոր,Ձնավոր, Ղազարենց,Մաքիձոր,Մեղրագոմ, Մեղում, Նորաշեն, Շիփեկ, Պար, Պոչենց, Սխտորուտ,Սուրբ Օհան, Վախթիկանց,Վարդաշեն, Վերին գյուղ, Վխիկ,Վսերք (Ֆիսերք) բերդ,Տանքար, Փշնկոց, Քարընկոց, Քիսխա, Քլագոմ, Քորքեր:

էոշբ, էոշքնան,

9. Վերին Բասենիգավառ

10.

մուրսըղան, Դավոյի գեղ, Դավոն, Դարափի Վերին, Դարափի Ստորին, Եզտոյի. Ելիազի, Եկմալ, Երանոս, Զատո (Զատոն), Ձետկան, Զիրո, Թորգոմներ, Իրիցու գեղ (Սն Իրիզու գեղ), Խալբեկ, Խաչիթափ, Խաչլու, Խաստուր (Հացտուր), Խարաբա, Խըտըր (Խտըրի գեղ), Խլա, Խոշիան, Կարաքիլիսե, Կոբալ, Հաջի Սաֆար, Հասան փաշա, Ղազի Վերին, Ղազի Ստորին, Ղալենտեր, Ղայաբեկ, Ղարասու (Կարասու), ճմիկան, Մազրա (Մսուրցիկ), Մուրուխան, Յազճուգեղ, Յամար, Յոնջալու, Նանաջան, Նավիկ, Մուրադխան Ստորին, Շահնազար, Շամիան, Չաթ, Չաղլու, Չամուռլու, Չլկահանի, Չուրուկ, Պեդր (Բեդիր), Պոզ Մեզին, Պոշեկ (Բոշիկ), Ջաջուռ (Ջաջուռ Իրիցու գեդ), Ռեմկան(Համոկան),Սնիկ, Վերանցիկ(Ֆերան), Տաշճին, Տոմա, Տոտիկան, Տոտոյի (Տոտո), Տումարսալ, Փոխանցիկ (Փոխան), Քարձոր, Քարսիփան (Կարսիփան), Քյոլու (Կոլա), Քյուփղրան,ԲյուփղրանՎերին:

11.

Խամուրի գավառ Խամուր (վարչական կենտրոն),Աբդալաղի,Աղա Դավա, Բադիրխան, Բուրջի Մանսուր(Պոճի Մանսուր), Գյառգյառ,Գորգո, Խանըռշիկ, Խոջի, Կյոլասոր, Կրիգոլ (Գրակոլ), Ղազարի, ճըմիկան, Մալխաս, Մամզեցիք, Մարղա (Մարդղա), Միրզախան,Շորվերան, Պիկան, Սոֆիան, Տամբատ (Տանբատ), Տիտան (Դիդիմ),Քեշկ (Քյոշկ):

Հասանկալա (վարչականկենտրոն),Ալիբազիրկան, Ալվար,Ախա, Սխելեկ,Աճալար,Ամրագոմ,Ասպուզա, Ավնիկ,Արտի, Արուճագրակ, Ափսանջա, Բլուր, Գարավետ, Գոմձոր, Դանիշման,Դելի Բաբւս (Վելիբաբա), Եղան (Եաղան),Էգեպատ,Թաիրխոջա Վերին, Թաիիխոջա Ստորին,Թավոնգ,Թորդան,Իշխան, Խաչլու, Խըդըրէլյաղ,Խընեզե, Խոսրովերան, Խոցավանց,Կամուրջ(Բյոփրիքյոյ), Կարայազի,Կըզըլջա Վերին, Կնտեղի,Կիրդաբազ (Քրդաբազ).Կուլլու (Քյուլլու), Հարան, Հարսնեքար,Հերթն, Հյոլլեկ, Ձորագյուղ, Շիճագրակ,Մագսուդ Ծոջ, Մեծ Դու, Մենտնան,Մեջելդի. Միատուն, Մյուլքի, Յուզվերան, Նապի,Զամուռլի,Չիֆթլիկ, Պատիճվան(Պատիժվան), ՊլղաՍուն, Սուրբ Օհան, Սարիքյուլլի, Սոգյուտլու, Տոտի Վերին Վաղավեր,

Օկումի, Օրթիզի: (Տոտվերան), Փերճիկ, Փոքր Դու, Քաջալար,

ՍտորինԲասենիգավառ Խորասան (վարչականկենտրոն), Աղափ,Արմուտլու,Արտոստ,Եզերմեկ, Զարս (Հարս), Ծանծաղ(Զանզախ), եարաուրկան, Ձիթհանք,Ղարաբուողար Վերին, Ղարաչուխա, Ղարաքիլիսա,Ծռամուն, Սժնկերտ,Չուրուկ (Ձորուկ), Պաշգեղ,Պետրեվանք, Սանամեր, Սյուլիսկի,Տոտի, Փիրալի (Բիրալի),Փորիկ(Բորիկ), Փուփխարա:

Կերեք,

Խնուսի գավառ (վարչական կենտրոն),Աղջամելիք, Անտալգոմ(Ավդալի Գոմ), Արոս (Գարու), Բաշբյոյ, Բուռնազ, Գաբրիելիգոմ, Գասպարի գեղ, Գարապուրակ, Գոլջիսար, Գունդուզ,Գնանդուկ,Դուման, Եկմալ, Ենիքյոյ, էլպիս, Թաթոս. Թանտրլի (Թոնդուլրի), Լեք-Բուդաղ,Խալիլ Չավուշ, Խամլբերդ,Խանբեկի, Թարաձիգ, Խարակուիժ, Խըրըմ Խայա, Խըրթ (Հերթ). Խիզմուս (Կիզմուս), Խոզան,Խոզլու, Կարաչոբան, Կարաքյոփրու, Կըզըլ Սհմետ, Կյոլազտիկ,Կյոքսու Խնուս

(Գյոքսու), Կոբալ, Հարամիկ, Ձիթհանքով, Մարներ, Մարուֆ, Մժնկերտ,Մոլլադավուդ, Յահյա (Յահու), Շաբադին Չ(Շապատոն), նիրմե, Պեկուրտի(Բեկուրտի),Սալվալի (Սարվորի), Սալու (Սալոր), Սայրլու (Սայլու), Սարվելի,Սարուսլի, Սյոյլեմեզ, Սոգյուտլու,Տուչան, Փայկ (Հայք), Քաղքիկ, Քեշիշվերան(Իրիցու րիցու գեղ), գեղ), Քյուլո Քյուլլու, Քրմեզի,Ցուկրաշեն: 12.

Ալաշկերտի գավառ Ալաշկերտ(Թոփրակկալե, վարչականկենտրոն),Սբաս, Սբուզեթ, մլեքսան, Ալի, Սմատ (Համամա), Աշխայա,Ատաղալեն,Արապաղայի, Արդ, Բավ. Բլուր (Յահնիթեփե), Բյուլուկբաշի,Բյուրապատ,Դա-

13.

Ղիադինի գավառ Դիադին (վարչական կենտրոն), Ալիկոր, Աղբազար, Ատաբենդ, Բոտի Վերին, Բոտի Ստորին, Բուդաղի, Գորանի, Գումբեթ (Գմբեթ), Դաշկեւսան(Քարկտուր),Դաշլիչայ Վերին, Դաշլիչայ Ստորին, Դավթի (Դավութի). Թոխլուջա (Թախլջան), Լաշկոյի (Լաշկո), Խլֆոյի, Կուբիկ (Կոբիկ, Գուբել), Ղարաբազար,Դումլուպուջաղ, Ղումլուջա, Մայեա (Սայա), Մարտիկ,Միրզաջան(Միրզաքյանդ),Մոլլաղայա, Նաւրուզի, Շահվելետ. Պրումի, Ջանախըզ, Ջուջան, Սահմճանղուլի,Սեյտո, Սորան, Ուլուքենդ. Ուչքիլիսա (Բագավան,Վանքի գյուղ), Քարվչուր, Քյալտոշ: 14.

15. Բայազետիգավառ Բայազետ (վարչական կենչորոն), Ալլահղուլի, Ավաջուղ, Արծափ, Արուճ, Բաբխան, Բազրկան, Բազրկանչայ, Բերաքյաթ (Բորակուտ), Գյուլիջե, Գյուրջի Բուլաղ, Դիզա (Տիզա), Զանկիզոր, Թավլեն, Թափառիս,Թութաք Վերին, Թութաք Ստորին, Ինջայսու, Խաչլու, Խարք (Վարք, Խարիկ), Կաշոտ, Կարմիր կոնտ, Հալաճ, Դամարջըղ, Ղաճշա, Ղարաթյանդ, Մարիամանա,Մելիքշեն, Մոսուն, Յածանղուլի, Նո,

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱԲՑԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՆ

Ու ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

րաշեն, Սարուբեղ (Սարիբեկ), Սուրբ Օհան Վերին, Սուրբ Օհան Ստորին, Տաճատի (Թաճտոյի), Տաճիկնավրուզ, Քյաստեկ (Քյաստակ), ի Քյուլթեփե (Գյուլջափա),Քոթիս(Կոտիս),Քորուն, Օրթաքենդ: Գու. Վակոբ Կարնեցի, Տեղագիր ՎերինՀայոց, Վաղ-պատ, 1903: չորից մասանց աշխարհի, մաս | Ղ., (Ասիա), հ. |, Վնտ.. 1806: ՄիրոախորյանՄ., Նկարագրականուղնո-

Աշխարհագրութիւն աճիճյան 1-3, ԲԱ աայ ւրնան Արնելեան Տաճկաստանի, Բարը 8...եանապարորորին «Ղ.18ԾԵ7Յ0Ի Ֆերոհխան Վանի, ԲիթԱԱ ԱԱ, իի ա ումի չն աա հարըԳարի առան մաս

գաւառս

Ե.

ն

ՎԱ

լական այքի վանքերը, Վնն., 1925-26: Ոսկյան Կարինապատուն, 22. Ան. Բեյրութ, է. աճեր արձր Հայքի, Տեկանը մոլ թր ի այաստան աեղ ր ԱԱ 116.Ր Խօ1874: 5:ԽԱԸ ԲրԱր

ԱԱ

ԱԱ

ր

ԳՈ

բ 2 վ աոավ ՅԾ

3856: 060315

2. Լ, ԱՑԱԵՕՐԾ

2,

ՆԳ ԱԱԵԱՑ-ՀԱՅՈՈ

Տուհ 1880-30. Օոօլօ

Ար

ւ

թ

1951:

Բարձր

5.

աան,

Ւ

Բոր Շ. Օ. Ծացհլ աակԱՏ Այո` - ՒԼ

ՕԱ» ԲՈՈՈ26Ոո ՍԱՅՏ

2: ԻՐո ո ՌՇ/ՇիծՏ, Ի

`

2,1

Վ.

ո

`

:

ԺԽնճո

ձ.

|

ծ 1976.

ՄՈՇՏԵՅԺ6ո,

Հայկական համառոտ հանրագիտարան,հ. 2, ե., 1995, էջ 238-243:

:

/ ՝

էխալցիխե (վրաց. նոր ամրոց) գավառ ացիա, Ռուսական կայսրության Թիֆլիսի նահանգում, Կուր գետի ն նրա Փոցխով վտակի ավազանում: Կենտրոնը`Ախալցխաքաղաք: Տաէ պատմական Սամցխեի (Սամսխե) րածքը համապատասխանում առանձին հարավային մասին, իսկ աժ Մեմխեիի կենտրոնական 7471 դ. Մեծ են նահանգի մեջ: Գուգարք Հայքի հատվածներ մտել արո եք կերին Ախալժիանգավջել ն «մճանիանուղերը ն ենթարկվելով շատերը, բնակիչներից ղի քրիստոնյա (հայ վրացի) կրոնականն սոցիալականճնշման, գաղթել են: Չնայած դրան, հայվրացականմիացյալ պայքարիե Վայաստանիտարբերմասերիցվերաբնակությանշնորհիվ, գավառումգերակշռել են քրիստոնյաները: Ըստ Ղ. Ինճիճյանի, 2024 դ. սկզբին հայաբնակէր գավառի շուրջ 50 գյուղերի մեծ մասը: ԱխալցխանՌուսաստանին անցնելուց (1829) մեկ տարի անց այնտեղ վերաբնակվելէ էրզրումցի հայերի 2536 ընտանիք: 1913-ին Ախալցխայի գավառում ապրում էր 41873 հայ (16400-ը՝ Ախալցխաքաղաքում, մնացածը գյուղերում): Պատրաստվելով արշավել Անդրկովկաս Թուրքիան 1917-ի դեկւ դրդել է խռովության: Թուրքիայից օգնություն ստացած մեսխեթցի թուրքերը դեկտեմբերի 27-ին հարձակվել են Ախալցխաքաղաքի վրա, որի հայերը (բնակչության82 46-ը) վրացիների հետ կազմակերպել են զինված ինքռապաշտպաճություն: Քաղաքագլուխ Զորի Զորյանի ղեկավարությամբստեղծվել է աշխարհազոր,քաղաքի մատույցներն ամրացվել են: Եռօրյա մարտերից հետո, Անդրկովկասյան կոմիսարիատի միջամտությամբ, թուրքերը դադարեցրել են պաշարումը,սակայն այն շուտով վերսկսվել է: 1918-ի հունվարին փակվել են Ածղուր ն Ախալքալաք տանող ճանապարհները, էլտրվել է հեռախոսայինկապը Թիֆլիսի հետ: Ախալցխայի 20-ից ավելի թուրքական գյուղերի խուժաննսկսել է թալանել ն ավերել շրջակա ու հեռավոր հայկական Ն վրացականգյուղերը, կոտորել բնակիչներին:Բազմաթիվ գյուղացիներ ապաստանել են Ախալցխա քաղաքում: Հունվարի 27-ին ստեղծված ԱխալցԽայի Հայոց ազգայինխորհուրդը Զորի Զորյանի գլխավորությամբ (հրամանատարգնդապետ կազմակերպել է հայկականգումարւտտակ Չաուշյան), որին միացել են վրացականգվարդիականներ:Հայ կամավորներիմի ջոկատՕգնությանէ եկել Ախալքալաքից:Ախալցխայում ն գյուղերում փորվել են խրամատներ,դրվել պահակակետեր.

ԱԽԱԼՑԽԱ,

հն

ւ թերին տեմբերին խամխայի

բերդում տեղադրվելէ հրետանի,հեռախոսային կապստեղծվել քաղաքի ն Գյուղերի միջն, կազմակերպվել փամփուշտիարտադրություն, պարենի ն բուժսպասարկմանծառայություններ: Հունվարփետրվարինթուրքական հրոսակներիբոլոր հարձակումները հետ են շպրտվել. սակայն կրկին սաստկացելեն 1918-ի գարնանը,թուրքական զորքերի անդրկովկասյան արշավանքիժամանակ:Մարտի 6-ից եռօրյա արյունահեղ մարտեր են ծավալվել Ածղուր գյուղում պաշարվածներինզինամթերք տանող հայկականգումարտակի60 զինվորներին նրանց դարանակալածթուրքերիմիջն: Ախալցխայից օգնությանհասած ուժերը Թուրքերին հետ են չպրտել Ածղուրից: Ապրիլի23-ին թուրքական խուժանըշարժվել է Օրալ Ն Սազել կականգյուղերի վրա: Հայ գյուղացիներըմարտն ընդունելեն հայՕրալ Գյուղից ոչ հեռու՝ Դիպակլեռան վրա ն մեծ կորուստներպատճառելով թշնամուն հարկադրելփախուստի:Մայիսի 3-4-ին թուրքերին հաջողվելէ ներխուժելԾուղրութ ն Ծիրա հայկականգյուղերը, որոնց բնակիչներըպատսպարվելեն Ախալցխա քաղաքում: Թուիքական թալանի ն կոտորածիեն ենթարկվել նան մի քանի վրացական գյուղեր: Ընդհանուրհակահարձակման անցած հայ-վրացական ուժերը մայիսի սկզբին ազատագրելեն Մուսխ Գյուղը, սակայն թուրքական բանակիմի զորագունդ, տեղի մահմեդական խուժանիաջակցությամբ, զավթել է Ախալցխան:Բաթումի պայմանագրով (1918) վրաց մենշնիկները գավառըզիջել են թուրքերին, որոնք, երկե յուղելով հայերի վրացիներիինքնապաշտպանական զորեղ պայքարից, ձեռնպահեն մնացել նրանցնկատմամբ բռնություններ գործադրելուց:1918-ի վերջին, Առաջինհամաշխարհային պատերազմի ավարտիցհետո, թուրքական զորքերը դուրս են բերվել Ախալցխաից. ն Ախալցխաքաղաքն ու գավառըմտել են Վրաստանի կազմի

մեջ:

Չրկ. ՂաֆադարյանԿ. Գ., Նյութեր Ախալցխայի հայ համայնքի պատմության վերաբերյալ,ՊԲՀ, 1967, 8 1: 1917-1938 թթ.

Նույնի Ախալցխայի

ինքնապաշտպանական կռիվները,ԲԳԱ, 1988,

1:

ՍԽԱԼՔԱԼԱՔ,քաղաք ե համանուն գավառ Ռուսականկայսրության Թիֆլիսինահանգում,Ախալքալաքի

սարավանդում,Փարվանա գետի (ավազանում:Պամապատասխանում է Մեծ Հայքի Գուգարք նահանգի Ջավախքգավառիմի մասին: 1637-ին Ախալքալաքը գրաեն վել օսմանյան թուրքերը: Ախալքալաքի հայ բնակչությունն ստվարացելէ ԳավառըՌուսաստանին անցնելուց(1829) հետո, երբ հիմնականումէրզրումի նահանգիցգաղթած հազարավոր հայեր

այնտեղ հիմնադրել ն բնակեցրել են մոտ 50 գյուղ: 1895-4896-ի կոտորածներից փրկված 1500 հայեր (մշեցիներ, արդվինցիներ, բասենցիներ) ապաստանել են Ախալքալաքում, որի ավելի քան 100 գյուղերում 1903-ին բնակվում էր 54.816 մարդ, հիմնականում հայեր: զորթը ներխուժել է Ախալքա1918-ի մայիսիսկզբին թուրքական ջոկատլաք: Կազմակերպվածհայկականինջնապաշտպանական ների հրամանաւարություննստանձնել են ռուսականբանակիցզորացրված զինվորականներ Լյուդվիգ Դեմիրճյանը,Խորեն Մնոյանը, ԶարմայրԽանոյանը ն գնդապետԱռաքելովը:Աշխարհազորայինները դիրքեր են գրավել գավառիհարավում Կարծախ գյուղի մոտ, բարձունքիվրա, որտեղ տեղադրել են նան երկու թնդանոթ:Մայիսի 7-ին առաջին հարձակումըձեռնարկածԱբդուլլահ փաշայի զորքը հետ է շպրտվել մարտի դաշտում թողնելով դրոշները ն բազմաթիվ սպանվածներ: Հերոսաբար դիմակայելովթուրքականգերակշիռ ուժերի նոր հարձակմանըհայկականջոկատներընահանջել ե դիրքավորվել են գյուղից դուրս, Գյոկդաղիստորոտին.այնճուհետն՝Բեդեշենի բարձունքներում: Նրանց զգալի մասը գդոհվելԷ, սակայն մեկօրյա հաճառ ինքնապաշտպանությունը գավառի տասնյակ գյուղերի բնաէ տվել հեռանալ Ծալկա ն Բակուրիան: կիչներին հնարավորություն գյուղերը ներխուժած թուրհայկական Մայիսի 9-ին կիսադատարկ են կանանց, երեխաների ն անպաշտպան հբոսակներնսկսել քական ծերերի սպանդը: Մեծ Արագյալ գյուդի մոտ հասնելով հայ գաղթականների մի ստվար խմբի թուրք բարբարոսներըմոտ 400 ծերունիների ն երեխաների ողջակիզել են մարագում, երիտասարդ տղաներին ն աղջիկներինքշել Թուրքիա, իսկ մնացածներինփակել Խոջաբեկ գյուղի եկեղեցում: Լ. Դեմիրճյանի փոքրաթիվ ջոկատը գիշերային հանկարծակիհարձակումով ազատել է նրանց ն տարել Ծալկա: Խորենիա ն Թախչա գյուղերի մուտ 2000 հայ բնակիչներ սրատվել կաճ ողջակիզվել են (փրկվել է 23 մարդ): Գազանաբարսպանվելեն Գումբուրդո, Աբուլ, Ագանա ն Բեժանո գյուղերում մնացած հայերը: Ախալքալաք քաղաքի շատ բնակիչներ զոհվել են Թափարվան գետն անցնելիս, թուրքականգնդակոծումից:Մայիսի կեսին հայերը մարտեր են մղել Թափարվանի աջ ափին, ինքնապաշտպանական Կուլիկամ գյուղի բարձունքներում:Սաթխագյուղի բնակիչներըկարողացել են կասեցնել թուրքականհարձակումը ապահովելով գադթականներիհեռանալը Ծալկա: Մինչն մայիսի վերջը Ախալքալաքի գավառից գաղթել են Ախալքալաք քաղաքի, 62 հայկական, մի քանի վրացական ե ռուս դուխոբորների գյուղերի բնակիչները: Նրանց գրեթե ամբողջ անշարժ գույքը, տասնյակ հազարավոր գլուխ անա-

սունները թալանել են թուրքերը: Թուրքական հրոսակախմբերի եշտական հարձակումների,սովի, համաճարակների, ցրտ հետնանքովԲակուրիանումմիայն 18 հզ. հայ, Ծալկայում Գանձա գյուղի 2060 բնակիչներից 720-ը, Խանչալիի 1700-ից 1150-ը, Սաբխայի3250-ից 2500-ը: Մինչն տա85 հզ. հայ րեվերջ Ախալքալաքի գաղթականներից զոհվել է մոտ 40 Խո

լ

իհամերի գոստու-նոյեմբերին ի: ԲՈ Ննխ

1918-ի դեկտեմբերինթուրքականզավթիչները հեռացելեն Ա-

ի հունվար-փետրվարին են կարողացել վերադառնալ իրենց ավերված ն թալանվածբնակավայրերը: 1921-ի մարտի6-ին Ախալքալաք

Գումբուրդո գյուղի մուռ, զոհվել են իրենց հայրենիգյուղը ն պաշտպանողբազմաթիվհայեր (նան կանայք): Գերված 350 գյուղացիներ սրատվել են, հեղձամահ արվել ջրհորներում, քարկոծվել:Ինքնապաշտպանության առաջնորդքահանա Վարդը է: Թուրքերըմիմյանց մորթազերժվել կապված120 հայ երիտասարդների գնդակահարել են Վարձիայի բարձունքներում:Այս անգամ Ախալքալաքի հայերըչեն գաղթել ն բազմաթիվգյուղեր դիմել են ինքԶավթիչներն նապաշտպանության: արժանի հակահարված են ստաՍու. Սազես Սլաստան,Մոլիթ ն Տաբածղուրի գյուղերի մատույցներում: Մարտի16-ին ռուսական 141-րդ Կարմիր բանակիզորաման թուրքերն ապրիլին հեռացելեն գավախա րշավանքներն աղետալի են ունեցել հետնանքներ Ախալքալաքի համար: Դրան հ այերի հետո գավառիերբեմնի100 հզ. բնակչիցմնացելէ մոտ իս խալքալաքքաղաքի 5070 բնակչիցընդամենը 2137-ը: 1921-ին Ահոցվել է Վրաստանի կազմի տում,

Գայ

ա"ն

ինը Նարի արշա հետ էրի» ւրքական '

խամքալաքը

ԱՐՋՐՈՒՄԻ ՆԱՂԱՆԳ,

մեջ

էրզրում) էյալեթ, Կարնո

մ. կեսը,

Հայաստանում: Վարչական կենտ. ճահան

Կարչա-

միավորԱրեմտյան տարածքային րոնը էրզրում (Կարին)քաղաք: գամապատասխանում է Մեծ Վայքի ԲարձրՀայք նահանգինիր մեջ ,

ներառնելով գավառներ(հարակից) Տայքի, Աղձնիքին Տուրուբերանի նահանգներից: դեն օսմանյանթուրքերը. նվաճել ծ արծա էյալեթ դորձակ 70-30 հզ. մոտավորապես քառ. կմ

մենՀարո 1 սկզբին ենիոտարածությամ

Ե

Բասեն, Խնուս, Ալաշկերտ, Խամուր, Դիադին, Բայազետ գավառնենահան: 1846-ին Շապին Գարահիսարըմիացվել է Սեբաստիայի հեղինակ Հակոբ Կարնեցու 2441 դ. 1-ին կեսին դդ. էրգրումի նահանգը գերազանցապեսհայաբնակ էր: ԿԱՄՈ Պարսկաստանի,224 դ. նան Ռուսաստանի դեմ ուժեղ բուֆերային

զոլ է էրզրում, Դերջան, Բաբերդ, Երզնկա,Գայլ գետ (Կելկիթ),

իշխանություն ստեղծելու նպատակովթուրքական կառավարությունը կայսրության հարավ-արնմտյանշրջաններից բազմաթիվքրդական ցեղեր է վերաբնակեցրել էրզրումի նահանգում: Մի շարք գա-

սենի) հայ բնակչությունը ենթարկվել է բռնի մահմեդականացման լեռնականնեկամ դուրս մղվել եկվոր թուրքերի, հյուսիսկովկասյան

րումի նահանգը շարունակումէր մնալ Արեմտյան3այաստանիամենրա տաճահոծ հայաբնակ նահանգը: Այդ ժամանակահատվածում հազարը կիսամահհզ. հայ, որից րածքում կար ավելի քան ճեդականացածհայեր կեսկեսներ: Շուրջ 308 հզ. հայ գյուղացիներ 14 քաբնակվում էին 976 գյուղերում, իսկ 93 հզ. քաղաքացիներ ն 1821-22-ի զանգվաղաքներում քաղաքատիպ բնակավայրերում: ծային բռնագաղթի, 1829-30, 1854-55, 1877-78-ի արտագաղթերի, մշտապես կրկնվող ջարդերի (հատկապես 1894-96-ին), պանդխտության, բռնի մահմեդականացմանհետնանքովմինչն 204 դ. սկիզ203 է բը էրզրումի նահանգիհայ բնակչությանթիվը նվազել մինչե ոզ.: 1909-ին նահանգում (առանց Շապին կրճաւովել Խիստ կր հայաբնակ գյուղ: գյուղ: Խիստ էր նա էր ընդամենը389 հւսյաբնակ ային հայ բնակչությունը: ։ ն էրզրումի նահանգիկենտրոնական տեարնմտյանգավառներիհայ բնակչության մեծամասնությունը ղահանվելն կոտորվել Է կամ մահացել սովից ու համաճարակներից, ճանապարհին, Եփրատի հիմնականում Դերջան-Երզրկա-Կամախ -Բողա ճում, Բաբերդի, Ակնի, Մալաթիայի,Խարբերդի Սուրուճում ն Դեյր էգ Զորում: Արնելյան գավառների, հատկապես Ալաշկերտի, Վերին Բասենի, Բայազետի, Սպերի բնակչությանմի մասը ռուսական բանակիառաջխաղացման շնորհիվ կարողացել է արտագաղթել Արնելյան Հայաստան ն Անդրկովկասի այլ շրջաններ: 1916-17-ին էրզրումի ադա է իրենց բ ակաբականներից մի քանի հազար մարդ վերադարձել այրերը: Սակայն, 1918-ի փետրվար-մարտինթուրքական բանակի

հաշվվո Գարահիսար -

տիմայիս -հոկտեճբերին

Կաաաքում, Վալեպյում :

-

Գաղ նահանգի հալ

նրանց մեծ մասը նորից արտագաղթել է Անդրկովկաս:Տեղում մնա-

4լ

1915-ին էրզրումի նահանգիավելի քան 200 հզ. հայերից փրկվել է հազարը:էրզրումի նահանգի տարածքում, որը հիմնականում համընկնումէ ժամանակակից ԹուրքիայիԷրզրում, Երզնկա (էրզինջան), Աղրի (Կարաքյոսե)իլերին, ապրող հայերի մասին պաշտոնական տեղեկություններ չկան. հայերի մեծ մասն ապրում է ծպտյալ վիճակում՝թուրքականազգանուններով:

Չռկ. ՀակոբԿարնեցի, ՏեղագիրՎերին Հայոց, Վաղ-պատ,1903: ԻնճիճյանՂ., Աշխարհագրություն չորից մասանցաշխարհի,հ. 1, Վնտ., 1806: Ա-Դո,Վանի,Բիթլիսին էրզրումի Ե., 1912: վիլայեքները, ԿԵՍԱՐԻԱ,ձայմերթ(հնում՝ Սաժաք, Եվնեբիա), քաղաք ն գավառ Փոքր Ասիայի կենտրոնական շրջանում, Կիլիկիայի հյուսիսում, պատժականԿապադովկիայում: ԳավառիվարչականկենտրոնԿեսարիաքաղաքը ընկածԷ Ալիս (ԿզըչԻրմակ)գետի Կարասու վտակի ձախ ափին, Արգեոսլեռան հյուսիսային ստորոտին: 1471-ին Կեսարիան նվաճելեն օսմանյանթուրքերը ն մտգրելԱնգորայի նահանգի մեջ: Ըստ անգլիացի Քիննեյրիտվյալների, 1813ին Կեսարիաքաղաքն ուներ 25 հզ. բնակիչ, որից 15 հզ. հայեր: Մինչն 244 դ.

վերօը մահմեդականների ներհոսքի հետնանքու քաղաքի բնակչությունը է, մինչդեռբռնի մահմեդակակրկնապատկվել նացման,կոտորածների ու արտագաղբերիպատճառովհայերի թիվը կազմել է 14766 մարդ, որից 12 հզ. մշտաբնակներ, մնացածը: պանդուխտներ ԱրեմտյանՀայաստանից Ն. Կիլիկիայից: հե1878-ից տո հայերի հալածանքները Կեսարիայում են: 1880-ին, խ ստացել մոլլաներիհրահրմամբ, մոլեռանդամբոխըհարձակվել է հայերի վրա ն բռնությամբ թլփատելտասնյակմարդկանց: 1890-ական թթ. սկզբին մի խումբհայրենասեր երիտասարդներ (Հնչակյան կուսակցության անդամներ) կապ են հաստատել տեղի ֆիդայականխմբերի (չելլոների), Մալաթիայի ազատագրականշարժման գործիչների հետ, կազմակերպել զենքի տեղափոխության գործը: 1893-ին կազմակերպության շատ անդամներ են, նրանցից17-ը ձերբակալվել դատապարտվելեն մահվան(12-ի դատավճիռը փոխվելէ երկարատն բանտարկության, իսկ5-ը 1893-իհուլիսի 18-ին կախաղան են բարձրացվել Անկարայի կենտրոնական հրապարակներից մեկում): Այդ օրերին թուրք խուժանը ն հարձակվել է կողոսրտել Կեսարիայի երեք հայկական եկեղեցիները, սպանել մի քանի հայերի:1895-ի նոյեմբերի 17-ին թուրքական իշխանությունները հրահրելեն հայ-թուրքական ընդհարումներ, ինչը հայկական ջարդեր սկսելուազդանշան է ծառայել: Քաղաքիմի քանի շրջաններում հայերըդիմել են ինքնա42

պաշտպանության:Պաշտպանականհաջող մարտեր են մղվել Բամբուկ խանում, շուկայի փողոցում: Կոտորածներըշարունակվել են մինչն նոյեմբերի19-ի ուշ գիշերը ն դադարել եվրոպական դեսսյանների միջամտությունից հետո: Եռօրյա ջարդերի զոհ են դարձել 346 հայեր ե 10 հույներ: 1909-ի Ադանայիջարդի օրերին ազգային երեք կուսակցությունների (հնչակյան, դաշնակցական,ռամկավարական) գործիչների կոչով, հայերը փակել են իրենց խանութները,դիմել զենքի: Քաղաքի հայկական թաղամասերըվերածվել են պաշտպանական գոտու: Մեկ ամիս հայկականթաղամասերըմնացել են պաշարված վիճակում:Համոզվելով, որ հայերը կարող են ուժեղ դիմադրություն ցույց տալ, թուրքականիշխանություններըստիպվածհրա-

ժարվել են հայկականկոտորածներկազմակերպելունախապես մշակած իրենցծրագրից: Առաջինհամաշխարհային պատերազմինախօրյակին Կեսարիայի գավառում հաշվվում էր շուրջ 70 հզ. հայ, որից 19 հզ. Քաղաքում, մնացածը երեք գյուղախմբերի (Այսրարգոսյան,Անդրարգոսյան ն Կիզիստրայի)34 գյուղերում: 4915-ի փետրվարինԳեորգ Համբարձումյանի պատրաստած ռումբի պատահականպայթյունը առիթ է ծառայել իշխանություններին սկսելու խուզարկություններն ձերբակալություններ: Ա. Ալպոյաճյանիհրատարակած թուրքական պաշտոնական վավերագրերի պատճեններիցհսւոակ երնում է, որ Կեսարիայի կառավարիչը1915-ի գարնանը ն ամռանը բազմաթիվ հրահանգներ է ստացել հայերի տեղահանությանե կոտորածների, նրանց ունեցվածքի բռնագրավմանմասին: 1915-ի մայիսինբազմաթիվ կեսարացիների քշել են տարբեր վայրեր հարկադիր աշխատանքի: Հունիսի սկզբից մինչն սեպտեմբերի18-ը ԿեսարիայիՔյոմուրբազարիհրապարակում խումբ-խումբկախաղանեն բարձրացու ազգային վել 54 նշանավորմտավորականներ գործիչներ, որոնց թվում Մեծն Մուրադը (ՎամբարձումԲոյաջյան):Կեսարիայիհայության տեղահանությունըհանձնարարվելէ չեթեական երկու գնդերի: Հունիսի 8-ից մինչե սեպտեմբերի22-ը քաղաքից ն գյուղերից 17 կարավաններով տեղահանվել ն տարագրվել է մոտ 65 հզ. մարդ: Ճանապարհինառանձնացված տղամարդկանցմեծ մասին սրի են քաշել Ազիգիեի շրջակայքում ն Կեմերեկի ու Շարգըշլայի միջն ընկած ձորում: Մինչն Հալեպ հասել Է 7-8 հզ. մարդ մեծ մասամբ այրիացած կանայք ու որբացած մանուկներ: Դիարբեքիրի ուղղությամբ տարված տարագիրների զգալի մասը սպանվել է Ուրֆայի մատույցներում: Եղեռնից փրկված կեսարացի երիտասարդների 128 հոգանոց ջոկատը մտել է ֆրանսիականբանակ ն կռվել թուրքերի դեմ: Պատերազմում Թուրքիայի պարտությունից հետո՛

չոքոները

1918-ի վերջին ն 1919-ի ընթացքումբազմաթիվ բարեգործականընկերությունների,անհատ մարդկանցօգնությամբփրկվածհայեր վերադարձել են Կեսարիա: Որոշ փրկվածներմնացել են Սիրիայում, հանգրվանելԵվրոպայում,ԱՄՆ-ում ե Եգիպտոսում: 1924-ի տվյալներով, Կեսարիայիգավառում կար 2653 հայ, որից 1114-ը բնիկ կեսարացիներ, ճնացածը այլ վայրերից: Մինչն 1932-ը արտագաղթի ու մահմեդականացմանհետնանքով Կեսարիայի հայության թիվը կրճատվելէ (1600 մարդ): 1930-ականթթ. կեսարացիների մի մասը հայրենադարձվելէ Խորհրդային Վայաստան:Ներկայումս Կեսարիայում ապրում է մոտ 200 հզ. բնակիչ: Հայերի գոյության մասին պաշտոնականտեղեկություններչկան:

Գոն. ԱլպոյաճյանԱ., Պատմություն հայ Կեսարիո, հ. 1-2, Կահի-

րե, 1937:

ՄԱԼԱԹԻԱ, մեյրտենե, քաղաք ն գավառ պատմական Փոքր Հայքի հարավում,Եփրատի աջակողմյան Մելաս վտակի ավազանում: Մալաթիագավառի վարչական կենտրոնը.ընկած է Եփրատիաջ ափից 15 կմ արնմուտք, Խարբերդից հարավ-արնմուտք: գրավել են օսմանյան թուրքերը, Մալաթիանդարձել Սեբաստիայիէյալեթի մաս, 1870-ական թթ. մտցվել Խարբերդի նահանգի մեջ: Հնագույն ժամանակներիցաչքի է ընկել հոծ հայ բնակչությամբ: Քրդականն թուրքական ավազակախմբերի մշտականհա-

24 դ.

ն

է

լածանքներիպայմաններումգյուղականբնակչությանմի նշանակալի մաս «ԵՀ դ. ընթացքումտեղափոխվելէ Մալաթիաե այլ քաղաքներ, հարյուրավորմարդիկ էլ հարկադրաբարընդունել են մահմեդականություն:Այդուհանդերձ,2424 դ. 2-րդ կեսին Մալաթիայի25 գյուղերում հայերը կազմել են բնակչությանկեսից ավելին: Մինչն 1890-ական թթ. կուռորածներըՄալաթիայիգավառում ապրել են 17200 հայեր: 1878-ին այկական հետո Մահարցի բարձրացումից լաթիայում ես ուժեղացել են հայերի հալածանքները: 1889-ի նոյեմբերի 8-ին ն 1890-ի հոկտեմբերի 24-ին թուրք խաժամուժըներխուժել է քաղաքի հայկականթաղամասերը, կողոպտել,ապա կրակի մատնել հայերի խանութներնու տները: 1895-ի հոկտեմբերի20-ին մզկիթներումկոչեր են հնչեցվել հայերի հետ հաշվեհարդարտեսնելու մասին: Մալաթիայի կառավարչիցուցումով բանւոերից ազատ արձակվածհանցագործներըհոկտեմբերի23-ին հարձակվելն սպանել են մի քանի հայերի: Երեկոյան ջարդերը զանգվածայինբնույթ են ստացել: Մայր եկեղեցու թաղում կազմակերպվելէ համառ դիմադրություն:Պ. Պոնաբարդյանի ջոկատը գրավել Է զինապահեստ44

ները ն դիրքեր բռնել Խարազայի թաղում: Ուռլյան եղբայրները գիշերով հարձակվելեն քրդական խուժանի վրա ն հետ գրավել հայերից թալանված ամբողջ ավարը: Հոկտեմբերի 25-ին թուրքերը նոր ուժեր են նետել եկեղեցու քարե պատերի հետնում պաշտպանվող հայերի վրա, սակայն տալով մեծ թվով զոհեր, հոկտեմբերի 26-ին հարկադրվածբանակցություններ են սկսել. իսկ հաջորդ օրը զորքերի ն խուժանի գրոհները վերսկսվել են: Հնչակյան գործիչների նախաձեռնությամբ ստեղծվել է քաղաքային պաշտպանության շտաբ

Պոզոյանի ղեկավարությամբ: Թուրքերը կտրել են ջուրը, դիմել նոր գրոհների: Համոզվելով, որ հայերին ընկճել անհնար է, իշխանություններըհաշտություն են առաջարկել: Հաջող դիմադրություն է կազմալյերպվելնան Ադըյաճան գյուղում: Մալաթիայի 1895-ի ինքնապաշտպանությունը հայ ազատագրական պայքարի վառ էջերից է: Այն թաղամասերում,որտեղ հայերը հրաժարվել են զենքի դիմել, եղել են մեծ բվով զոհեր: 1895-ի կոտորածներիընթացքում շրջակա գյուղերի հետ միասին Մալաթիայումսպանվել է 1500 հայ, 989 հաենճ: 2024 դ. սկզբի երբեմնի հայեր բռնությամբձահմեդականացվել յաշատ Ջրմուտ ավանը այս շրջանում լիովին հայաթափվել է: 1909ին հնչակյաններնու դաշնակցականները համատեղկազմակերւվել են Ադըյամանի պաշտպանությունը (այստեղ նշանավորվել է ժողովրդական հերոսուհի Նարմե Ազնավուրյանը):1911-ի աշնանը երիտթուրքերը հայերի նոր ջարդեր են հրահրել ՍալաթիայիԿախտաՄիրզագյուղում: 1915-ին, մինչն Եղեռնը, Մալաթիայիհայ բնակչությունը կազմում էր 25 հզ. մարդ, որից 15 հազարը քաղաթում, մնացածը 10 գյուղերում: 1914-ի աշնանը գազանաբար սպանվել Է Մալաթիայիկառավարիչը (ծագումով ալբանացի) նախապատրաստվող կոտորածների մասինկառավարությանգաղտնի հրահանգըհայերին հայտնելու համար: 1915-ի փետրվար-մարտինմալաթիացիներից առաջինըկոտորվեցին ճանապարհների կառուցման աշխատանքներումներգրավված 1500 հայերը (Չիֆթլիկ ե Մամուրանվայրերում): Մարտի 20-ին նոր կառավարիչըհայերից պահանջեցհանձնել զենթը: Մեծագույն մասը անխոհեմաբարհանձնեց անգամ սառը զենքը, ոմանք նույնիսկ 20 ոսկով զենք գնեցին թուրքերից ե իրենց անունից հանձնեցին իշխանություններին:Զինաթափելուցհետո, ապրիլին ոստիկանությունը ձերբակալեց80 հայ մտավորականների, որոնց սպաճեցին բանտում: Մայիսին Մալաթիայի շրջակլայքում չեթեները կոտորեցին Խարբերդից տարագրված մտավորականներիմի մեծ խմբի: Հունիսի սկզբին, հայտնաբերելով տեղի դաշնակցականների ցուցակը, ոստիկանություննսկսել Է նոր ձերբակալություններ:Ամսի Գ.

10-ին գնդակահարվելեն 350 դաշնակցականե հնչակյան գործիչներ: Նույն օրերին Մալաթիայի մերձակայքումզինաթաւիեն արվել 1200 հայ զինվորներն ոչնչացվել Բունար Բաշի վայրում: 500 մալաթիացիների թուրք զինվորներըգնդակահարելեն Օրդուզ Գյուղի մոտ: Հունիսի 30-ից երեք կարավաններով իրականացվել է ամբողջ Մալաթիայիհայ բնակչության տարագրությունը: 1-ին կարավանի տարագիրներիմի մասը ոչնչացվել է Եփրատնանցնելիս, մյուս մասը՝ Սուրուճումն Դեյր էզ Զորում: 2-րդ կարավանից Թոխմագյուղում են տղամարդկանց առանձնացրել ն կոտորելՖրունճի կիրճում: Ադըմեծ մասը նահատակվել յամանցիների է Դեյիրմեն դերեսիձորում ն Ուրֆայիմատույցներում: Մալաթիացիների մի մեծ խումբէլ զոհվել Ֆրնջըլարիճանապարհին: Երբ 1916-ի նոյեմբերի3-ին Թալեաթըեկել է Մալաթիա. այնգրեթելիովին հայազրկվածէր: նրա հրամանով ոչնչացվելեն հայերիջարդերիմասին տեղում եղած բոլոր պաշտոնականփաստաթղթերը: Ջարդի հետքերըիսպառվերացնելունպատակով ճա կարգադրելէ կուռորելնան մահմեդականացած հայերին: Այս հրաձանըթուրք ոստիկանները ի կատարեն ածել քաղաքից դուրս Կյոչենեիմոտակայքում: 1918-ինթուրքերի պարտությունից հետո, շուրջ 2 հզ. հայեր ե մահմեդականացած բթրթախոս) վերադարձանՄալաթիա,սակայն 1919-ին քեմալականները վերսկսեցինհալածանքները: 1921-ին թուրքերը հրդեհեցին հայերի տները, 1923-ին արգելվեց հայերիվերադարձը: 1924-25-ինՄալաիայի հայերի մի մասն արտագաղթեցՍիրիան Եվրոպա,Խորհրդայն չչայաստան, մի մասն էլ նախընտրեց մահմեդականությունը: Մալաթիայում 1947-ին հաշվվումէր ընդամենը 500, իսկ 1960-ական թթ. 200-300 հայ, մեծ մասամբ ն մահմեդականացած

է

(մասամբ

թրքախոս:

Գրկ. ԱպոյաճյանԱ. ՊատմությունՄալաթիո հայոց, Բեյրութ, ԹաշճյանՄ., Սե հուշեր մղձավանջային յոթ տարիներ(19151952: Գաբիկյան Կ., Եղեռնապատում Փոքուն

1961:

-

Բ226րութ, ԼՌՈՈն,

Հայոց,

ի

ՇԱՊԻՆ ԳԱՐԱՀԻՍԱՐ,

Հարին Կարահիմար, քաղաք ն ՍրեմտյանՀայաստանի Սեբաստիայի Փոքր ՀայքիՆիկոպոլիս գավառում:Յամանուն գավառի վարչական

նահանգում պատմական

կենտրոնը: ՃՄ դ.

նվաճելեն օսմանյան թուրքերը,»6//

վերաձելէրզրումիէյալեթի ինքնուրույն սանջակի:1846-ինճիացվե լ է Սեբաստիայի էյալեթին 1864-ից):404 դ. սկզբինՇապին Գարահիսարի լորոհվածէր 14 գավառակների (կազա),որտեղ կար2 քաղաքն 34 հա-

(վիլայեթ

ՇապինԳարահիսարբերդաքայաբնակ գյուղ` 16,3 հզ. բնակչությամբ: ղաքում կար 2400, իսկ գավառի մյուս գյուղաքաղաք Թամզարայում ե500 ծուխ հայ բնակիչ: Գործումէին Ս. Ստեփանոս,Ս. Աստվածածին Շակեղեցիները,Սուրբ Առաթելոցվանքը, դպրոցներ:1894-ի հունիսից պին Գարահիսարումսկսվել են բռնություններըհայերի նկատմամբ. ձերբակալել թուրքականիշխանությունները ն բանտումգնդակահարել են 6 հայ ազգային գործիչների:Ի պատասխան տեղի հայերի եւլրուպաիշխախնդրանքներին, կան հյուպատոսներիցօգնություն ստանալու են նս փակել բոլոր մտավորականների, նություններըձերբակալել տճւոեսական գործունեություհայկականդպրոցները,արգելել հայերի նը, հրահրել հայ-մահմեդականընդհարումներ: Անպատասխանեն մնացել նան Կ. Պոլսում ռուսական դեսպանՆելիդովին ուղղված հւսյերի խնդրագրերը:1895-ի աշնանըսոսկալիկուռորածներեն տեղի ունեգել հատկապես ՇապինԳարահիսարն Թամզարաքաղաքներումու Ագչշարօվագավառակում:Որոշ ւտվյալներովմինչն 1896-ի վերջը զոհվել են 5 հզ. հայեր: Դանիել Չաուշի գլխավորած ջոկատը գավառի Առաջին տարբերտեղերումկազմակերպելէ ինքնապաշտպանություն: են 25 ապրել գավառում պատերազճինախօրյակին համաշխարհային Կրդանոց, Արղավիս, տեմբերինԱնդրեաս,Բուրգ, 1914-ի հզ. հայեր: հոլլ տեղադրված ՎերինԱյծպտեր,Վարին Այծպտերն այլ բնակավայրերում 15 հազարանոցթուրքականբանակը իրագործել է հայերի սպանութ1914-ի այլ անօրինություններ: յուններ, ունեցվածքի բռնագրավումներ, ճդյեմբերինբանակ զորակոչվածբազմաթիվշապինգարահիսարցիների բուրք զինվորականներըզինաթափելեն ն գնդակահարել:Ոչնչացքշված հարվել են նան թուրքականբանակ հարկադիրաշխատանքի ուրավոր հայեր: 1915-ի ապրիչի վերջին ն մայիսիսկզբինձերբակալԻ պատասխան իշտեղահանվելու վել են ես 50 հայ մտավորականներ: հունիսին4 հզ. շապինգարահիսարցիներ խանություններիհրամանին, զորքերին դիմել են զենքի ն, մոտ մեկ ամիս թուրքականկանոնավոր դիմադրելուցհետո, մեծ մասամբնահատակվել:Գյուղականբնակչության մի մասին հաջողվելէ Սն ծովով հասնել ԱրնելյանՀայաստան: հայազուրկգավառըԿիրասոնիիլի կազԱյժմ Շապին Գարահիսարի

դ.

գավառը

:

մում"

է.

Հ., Շսմբին-Գարահիսարի ապստամԳրկ. Տեր-Վարությունյան 1955: Բոստոն, Պատրիկ Առաքել, Պատմագիրքբությունը, հրտ., հայության, հ. 1, Բեյրութ, 1974: գավառի հուշամատյանՍեբաստիո ԱԱ

Բաստիայի

ն.

Պիավոր նանան կուսակալություն կարչատարածթային ճիավոր ԱԱ

Արեմտյան Հայաստանում, Փոքր Հայքի տարածքում, հիմնականում Գայլ ն Ալիս գետերի ավազանում: Վարչական կենտրոնը Սեբաստիա (Սվազ) քաղաք: 27 դ. 1-ին կեսին տարածքը գրավել են օսմանյան թուրբերը ն կազմել ԱրեմտյանՀայաստանիառաջին վարչատարածքային էյալեթը սկզբում Ռումի, ապա Սեբաստիաանունով: 22: դ. 1-ին կեսին վարչականորենբաժանվում էր 7 գավառների(լիվա կամ աասնջակ) Սեբաստիայի,Ամասիայի,Չորումի, Բոզութի, Ջանիկի. Տերիկի ն Արաբկիրի:1846-ին Սեբաստիայինահանգինէ միացվել նան էրզրումի նահանգիկազմումգտնվող ՇապինԳարահիսար քաղաքը: «54 դ. 80-

ականթթ. Սեբաստիայինահանգիցանջատվել են Ջանիկի, Բոզուքի, Չորումի ն Արաբկիրիգավառները,որի պատճառովնրա տարածքը կրճատվելէ մինչն83700 քառ. կմ: «էՀ դ. վերջին ուճեր 4 գավառ Սեբաստիա,ՇապինԳարահիսար, Եվդոկիա(Թոխաթ),Ամասիա,28 Գավառակ(կազա)ն 257 գյուղախումբ(նահիե) 4761 գյուղերով: Ամենւսհոծ հայաբնակգավառըՍեբաստիանէր, որը բաժանվածէր 11 գավառակների:1894-96-ինՍեբաստիայի նահանգումհամիդեականկոտորածներիժամանակզոհվել են 20-25 հզ. հայեր: Առաջինհամաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Սեբաստիայինահանգն ԱրեմտյանՀայաստանիամենահոծ հայաբնակ նահանգնէր (տարբեր տվյալներով ունեցել է 235 հզ.-ից մինչն 418 հզ. հայ բնակիչ):Հարյուրավոր գյուղերից բացի հայերը մեծ բիվ են կազմել Սեբաստիա, Շապին Գարահիսար, Եվդոկիա,Ամասիա,Մարզվանբաղաքներում: 1915-ի փետրվարի3-ին Բեհաէդդին Շաքիրի հրամանովբանտերից ազատված մի խումբ ոճրագործներ հարձակվելեն Սեբաստիայի գավառի Ալիս հայկականգյուղի վրա, բայց հանդիպելեն համառ դիմադրության,որից հետո թուրքականամբոխինօգնությանհասած կանոնավորզորքերի հետ ներխուժելեն գյուղ ե սրի քաշել բազմաթիվհայերի: նահանգապետՄուամմարիհրամանովսկսվել են խուզարկություններըանվաճի հայդուկՍեբաստացի Մուրադինձերբակալելու նպատակով:Վերջինիսպատսպարելու համար Խանծախ գյուղում սպանվելեն մեծ թվու|հայեր: 1915-ի մարտինձերբասկալվել ն սպանվելեն Սեբաստիայի գավառի գյուղերի 17 հայ մտավորականներ:1915-իմայիսիցմինչն հունիսի սկիզբըձերբակալվելեն Սեբաստիայի, Եվդոկիայի,Մարզվանի,Ամասիայի,Զիլեի, Նիկսարի, Հերեկի ն նահանգիայլ շրջանների հարյուրավորհայ մտավորականներ ու գնդակահարվել Սեբաստիա քաղաքի շրջակայքում: Մինչն հունիսի 16-ը տեղահանվել ն բռնագաղթելեն Սեբաստացի Մուրադիհամագյուղացիները կովտունցիները. նրանցիցշատերը իրենց ջուրն եռ նետելԱլիս գետիծուռ կամուրջըանցնելու ժամանակ

ն զոհվել: Սեբաստիայի ճահանգի գյուդացիների մի ստվար մասի չեթեները սպանել են Պունազի ձորում: Հունձքը կատարելու համար բռնագաղթիցազատված միայն Դավռու (300 տուն), Բրգնիք (500 տուն), Ուլաշ (400 տուն) ն Դդմաճ(300 տուն) գյուղերի բնակիչների տարագրությունըտեղի է ունեցել սեպտեմբերին:Այս գյուղերի հայության մեծ մասը կոտորվել է Վերան-Շեհիրիճանապարհին: ՍեբասՒՌիայինահանգիհայերի հիմնականմասը ոչնչացվել է Վալեպի ճանապարհին ն Դեյր էզ Զորում: Ըստ Թեոդիկի, Սեբաստիայի նահանգի հարյուր հազարավոր հայերից փրկվել է ընդամենը16800 մարդ, նրանգ մի մասը 1918-20-ին վերադարձել է հայրենի տուն: 1920-30-ական թթ. սեբաստահայերիմի մաս գաղթել է Խորհրդային Հայաստան:Ոչ պաշտոնականտվյալներով,Սեբաստիայինահանգի նախկին տարածքի մեջ մտնող մի չարք բնակավայրերում(Սեբաստիա, Մարզվան,Շապին Գարահիսար նն) աւկրում եք հարյուրավոր հայ ընտանիքներ,որոնց մեծ մասը թրքախոս է ն թաքցնում է իր ազգային պատկանելությունը:ՄմյժմՍեբաստիայինահանգը հիմնականում համընկնում է Թուրքիայի ՎանրապետուբյանՍվազի (Սեբաստիա), Թոխաքի ն Ամասիայիիլերի տարածքներին:

Տոապրզոնդ, Տրաբզոն, Տրապեզա, Տրապեյա, բաՓոքր Ասիայում, պատմականՊոնտոս աշխարհում, Թուրքիայի հյումիս-արնելքում, Սն ծովի հարավային ափին, Կոլաբդաղի հյուսիսային ստորոտին: Տրապիզոնի նահանգի վարչական կենտրոնը Հայերը Տրապիզոնում հաստատվել են վաղ միջնադարից: »չԱԵշ2 47դդ. Տրապիգոնը Տրապիզոնի կայսրության մայրաքաղաքն էր: 1461-ին զավթել են օսմանյան թուրքերը ն դարծրել համանուն Էյալեթի կենտրոնը: 24/1 դ. սկզբին Թուրքական սուլթան Սելիմ Ւի զորքերն ասպատակել են Տրապիզոնի հայկականբաղամասերը:Քաղաքի հայությունը խիստ տուժել է 1765-72-ի դերեբեյականկռիվներից. բազմաթիվ հայեր արտագաղթելեն Ղրիմ, Կ. Պոլիս ե այլուր: 2424 դ. ընթացքում ի հաշիվ ԱրեմտյանՀայաստանիցն Տրապիզոնի նահանՏՐԱՊԻԶՈՆ,

ղաք

գի տարբերշրջաններից եկած վերաբնակիչների հայերի թիվը կրկին աճելէ 1857-ին կազմելով4 հզ., 1882-ին 5,2 հզ. մարդ: Գործում էին 4 հայկական եկեղեցի, վանք, որը գրչության կենտրոն էր, ազգային ուսումնական հաստատություններ,1850-ական թթ. հիմնվել է տպարան, որտեղ տպագրվելէ տեղական մամուլը: Առետրիե արհեստների գրեթե բոլոր բնագավառներըհայերիձեռքինէին: 1895-ի սեպտեմբերին թուրքական իշխանությունները,մահմեդականմոլեռանդ ամբոխին գրգոելու նպատակով,կեղծ լուրեր են տարածել իբր անգլիացիների օգնությամբ հայերի կողմից նախապատրաստվողապստամ39

բությանձասին:Դրանհաջորդել են հայ մտավորականների ձերբակալուբյուններն ու քաղաքականդատավարությունները: Սեւպտեմբերի 26-ին թուրջականխառնամբոխը հարձակվելու կողոպտել հայկական թաղամասերը:Հոկտեմբերի 5-ից սկսվել են հայերի ավելի քան տասնօրյազանգվածայինկոտորածները:Տեղ-տեղ հայերըդիմել են ինքնապաշտպանության,որից հետո, ինչպես վկայում են ֆրանսիացի ականատեսները, վալի Կադրի բեյի հրամանովզորքերը միացելեն ամբոխին,շարունակելկոտորածները:Զոհվել են մոտ 500 հայեր: Ֆրանսիացիհոգեորականների ջանքերովհաջողվել է փրկել 3300 մարդու: Սպանությունները շարունակվելեն 1896-ին: Հարյուրավոր տրապիզոնցիներհեռացել են Գուդաութա,Սոչի ն այլուր: 1890ական թթ. 2-րդ կեսին հալածանքներիեռ ենթարկվելբազմաթիվհայ մտավորականներ, հաստատվելէ ուժեղ գրաքննություն:1899-ին հեղափոխականգաղափարներ տարածելու շինծու մեղադրանքով ձերբակալվել են Կ. Պոլսում ուսանող հարյուրից ավելի տրապիզոնցի 204 դ. սկզբին հազարավորարեմտահայպանհայ երիտասարդներ: դուխտներ աշխատանք գտնելու նպատակովհաստատվելեն Տրապիզոնում:Մինչն Առաջինհամաշխարհայինպատերազմըքաղաքի հայբնակչությանթիվը հասելԷ 18 հազարի: 1914-ի վերջին, 1915-ի սկզբին բանակ զորակոչված բազմաթիւ| տրապիզոնցիհայերի թուրքերը զինաթափելեն ն ռուս ռազմագերիների հետ կոտորել:Տասնյակ մարդիկսպանվել են Գյումուշխանեի ճանապարհին:ՎալիՋեմալ Ազմիի 1915-ի հունիսի 26-ի հրամանով հայերի տեղահանության համարտրվել Է 5 օր ժամանակ:Նույն օրը ձերբակալվելեն 40 կուսակցականգործիչներ:Մինչն հոււիսի սկիզբը ձերբակալվելեն նս 550 հայ մտավորականներ: Սամսուն տանելու պատրվակովնրանցնավերովհանել են բաց ծով ն ջրամույն արել: Հուլիսի 3-ին տեղահանվածառաջին 6 հզ. տրապիզոնցիհայերին թուրք զինվորներնու բանտերիցազատվածոանցագործները սպանելեն Գյումուշխանեի ճանապարհինՋնիզլիկգյուղի շրջակայթում, Ջանիկի լեռներում կամ խեղդել Դեյիրմենգետում: Զոհվել է արքեպիսկոպոսԹուրյանը:Իշխանությունները 8 հզ. հայերի բազմաթիվ նավերովդուրս են բերել բաց ծով ն ողջ-ողջ նետել ջուրը: Մինչե հուլիսի 6-ը քաղաքը հիմնականումդատարկվելէ հայերիգ: ԱՄՆ-ի հյուպատոս Քրաուֆորտին. հույների միտրոպոլիտի թաքցրաձ 450 երիտասարդհայուհիներինոստիկանները հ այտնաբերել են ն, անարգելուցհետո, Ջեմալ Ազմիիհրամանովմահմեդականացրել: Պատժվելեն հայերին ապաստան տված թուրք ն հույն բնակիչները: էշիդիր օղլու գլխավորությամբորոշ թուրքեր, չհանդուրժելով երիտթուրքերի իրականացրած ոճրագործությունները, հայերի հետ

է

զոհվել: Տեղահադիմել են ինքնապաշտպանությանն քաջաբար նությունից հետո եվրոպացի քրիստոնյա քարոզիչների ջանքերով Տրապիզոնումհայ որբերի համար ստեղծված որբանոցը Իթթիհատի ԿԿ ցուցումով արգելվել է, իսկ մանուկները մահմեդականացվել:Կոտորածից խուսափածսակավաթիվ տարագիր տրապիզոնգիների մի մասին էլ կոտորել են նրանց ուղեկցող քրդական օոկատճերը եփրատի վրա Կամախ-Բոդազում: Մոսուլ են հասցվել միայն մի քանի հարյուր տրապիզոնցիհայեր: 1916-ի ապրիլին ռուսական զորքերը Գրավել են Տրապիզոնը այնտեղ գտնելու| 50 հայ որբուկների ն 15 կանանց: Մինչն 1918-ը հայրենի քաղաք են վերադարձել 500 հայեր: 1918-ի փետրվարի 24-ին թուրքական զորքերը, վերագրավելով Տրաւվիզոնը, գնդակահարել, անդամահատել, օրամույն են արել ն ողջակիզել բազմաթիվքրիստոնյա (հայ, վրացի, հույն) բնակիչների: Տասնյակ հայ որբերի թուրքերը կարել են պարկերիմեռ ն նետել օուրը: Փոքրաթիվ հայերի հաջողվել է փախչել Անդրկովկաս: 1918-ի մարտի14-ից ապրիլի 14-ը Տրապիզոնում տեղի են ունեցել բանակ-

ցություններ Անդրկովկասյան սեյմի ն Թուրքիայի միջն: 4919-ին ուրքջական ռազմականդատարանը տարբեր պատիժներիէ դատաթուրքակ պարտել Տրապիզոնի կոտորածների գլխավոր կազմակերպիչներ վալի Ջեմալ Ազմիին(հեռակա), ոստիկանապետՆուրի բեյին ն 3 այլ պաշտոնյաների:1920-ի օգոստոսի 10-ի Սերի պայմանագրովորոշվել է Տրապիզոնը իբրե նավահանգիստ հանձնել այաստանի Հանիապետությանը,սակայն այն չիրագործվեց: 1930-ական թթ. տվյալներով Տրապիզոնում ապրում էին 60 ընտանիքհայեր: Գոն. Տաշյան Հ., Հայ բնակչությունը

Սե

ծուլեն մինչե Կարին,

Վնն., 4921: Ծոցիկյան Ս. Մ., Արեմտահայաշխարհ, Նյու Յորք, 1947: Բարբի 3., Սարսափի երկրին մեջ. նահատակՀայաստան, ԿՊ, 1919,

ԱկունիՍ., Միլիոն մը հայերու ջարդի պատմությունը,ԿՊ,

ՏՐԱՊԻԶՌՆԻ

1920:

ՆԱՀԱՆԳ, Տշապիզոնը միլայեթ, Տրապիգոնի կումա-

ճալություն վարչատարածքային միավոր Օսմանյան կայսրության հյուսիս-արնելքում, պաւտմականՊոնտոս ն Խաղտիք երկրների տարածքում: Վարչական կենտրոնը`Տրապիզոն: 12»4դդ. Տրապիզոնի նահանգի տարածքում գոյատնած հունական Տրապիգոնի կայսրությունը 247 դ. գրավել է օսմանյան Թուրքիան ն վերածել ինքնուրույն էյալեթի Օ«Ե« դ. վիլայեթ): «Ե. դ. սկզբին տրոհվում էր 10 գավառների Տրապիզոն, Կերասուն, Տրիպոլի, Քեշաբ, Սյուրմենե, Ունիե, Օֆ, Ռիզե, Ջավրի, Յավեպոլ: «0 դ. վերջին ն »Ժ4 դ. սկզբին Տրապիզոնի նահանգն ուներ 4

գավառ|Տրապիզոն, Սամսոն (Ջանիկ), Լազիստան ե Գյումուշխանել, 22 գավառակ(կազա) ն 23 գյուղախումբ (նահիե) 31,3 հզ. քառ. կմ տարածությամբ:Հայերը Տրապիզոնինահանգում հաստատվել են վաղ ժամանակներից:2:24 դ. 90-ական թթ. սկզբին այստեղ հաշվվում էր 47,2 հզ, հայ: 1894-96-իկոտորածներիԺամանակՏրապիզոնի նահանգումզոհվել են հազարավորհայեր: Հատկապեսխիստ տուժել են Տրապիզոնին Ջանիկի գավառները:Բազմաթիվ հայեր հեռացելեն Ռուսականկայսրությանսեծովյաննավահանգիստներ ն. Անդրկովկաս:704 դ. սկզբին Արեձճտյան Հայաստանիտարբեր գավառներիցբուռն արտագաղթ է սկսվել դեպի տնտեսականվերելք ապրող Տրապիզոնինահանգիքաղաքները:Առաջինհամաշխարհաին պատերազմինախօրյակինվիլայեթումհաշվվում էր 70 հզ. հայ, որոնց մեծ մասը բնակվում էին ծովափնյա Տրապիզոն,Սամսուն, Օրդու, Կերասուն, Տրիպոլի, Ունիե, Ռիզե, Սթինա ե այլ քաղաքներում: Գյուղականհայ բնակչությունըհիմնականումտեղաբաշխված էր Տրապիզոնի, Օրդուի ն Կերասունիգավառակներում.միայն Օրդուի գավառակումկար23 հայաբնակգյուղ: 1915-ի սկզբին Տրապիզոնինահանգիվալի Ջեմալ Ազմիիհրամանով դավաճանությանկեղծ մեղադրանքով զինաթափվելն գնդակահարվել են թուրքական բանակիհազարավորհայ զինվորներ: 1915-ի հունիս-հոկտեմբերին Տրապիզոնինահանգիտասնյակհազարավոր հայերի թուրքական իշխանությունները տեղահանելեն ն կոտորել հիմնականումՋանիկի լեռներում, ԳյումուշխանեիճանապարհինՆ այլուր: ՇատերինՇավահանգստային քաղաքներիցնավերովհանել են բաց ծով ն ողջ-ողջ ջրահեղծարել: Զանգվածային մահմեդականացմանդեպքերեն եղել Տրապիզոնում,Օրդուում, Սամսոնում ն Կերասունում: Բազմաթիվհայեր գաղթել են Ռուսաստանի ծովափնյա քաղաքներն Անդրկովկաս: Մինչն աքսորավայր Մոսուլ,հասցվելեն սակավաթիվ մարդիկ:Ըստ Յո. Լեփսիուսի,1915-ին ՏրապիզոնիՇահանգից տեղահանվելն կոտորվելէ 32700 հայ: 1916-ի փետրվարապրիլին ռուսականզորքերըգրավել են Տրապիզոնինահանգի զգալի մասը ականատեսդառնալովթուրքական ոճիշխանությունների րագործություններին: Փրկված15 ոզ. Գաղթականները վերադարձել են իրենց բնակավայրերը: 1918-ի փետրվարին թուրքերը վերագրաեն վել Տրապիզոնինահանգիտարածքըն. նոր հայկական ջարդեր կազմակերպել տարբեր գավառներում:1920-ի Սնրի պայմանագրով Տրապիզոնինահանգիմի մասը միացվելուէր Հայաստանի Հանրապետությանը, սակայն այն չիրագործվեց:Ներկայումս Տրապիզոնի նահանգիտարածքը բաժանվածէ ԹուրքիայիՏրապիզոնի, Ռիզեի, Գյումուշխանեի, Կերասունի,Օրդուի Լ. Սամսոնի իլերի: -

ՕԼԹԻ, Ոշթին, Ուդտիք, բաղաք ճորոխ գետի աջակողմյան վտակ Օլթիի ափին: Ստել է Մեծ Հայքի Տայք նահանգի Ոքաղե գավառի կազմի մեջ: 1877-ին գրավել են ռուսական զորքերը ն 1878-ին նորաստեղծ Կարսի մարզի կազմում միացրել Ռուսական կայսրությանը: 1843-ին ունեցել է 442 տուն բնակիչ, մեծ մասը հայեր: Հետագայում արեմտահայ գավառներից ն Անդրկովկասից գաղթած վերաբնակիչների հաշվին քաղաքի բնակչությանթիվը անցելէ 1090 տնից. որից մուտ հազարը հայեր էին: 1914-ի դեկտեմբերի 22-ին թուրքական զորքերը հարձակվել են Օլթիի ուղղությամբ: Օլթիում ռուսական ջոկատի (հրամանատար գեներալ Իստոմին) մեկօրյա համառ դիմադրությունը տեղի բնակչության մեծ մասին հնարավորություն է տվել հեռանալ Կարս ն Ախալցխա:Դեկտեմբերի 23-ին քաղաք ճերխուժած թուրքերը սրի են քաշել այնտեղ մնացած հայերին ն վրացիներին: 4945-ի հունվարի 3-ին ռուսները վերագրավել են Օլթին: 1915-16-ին հայ գաղթականների մեծ մասը, չնայած ռուսական զինվորական իշխանությունների հարուցած արգելքներին, վերադարձել է: 1918-ի ապրիլի 9-ին թուրքերը գրավել են Օլթին կոտորելով տեղում մնացած հարյուրավորհայերի: Օլթեցի գաղթականներիզգալի մասը հեռացել է Վրաստանն Արեելյան Հայաստան՝ ծանր կորուստներ կրելով գաղթի ճանապարհին:1920-ի հունիսին Օլթին իր քարածխի հանքերով միացվել է Հայաստանի Հանրապետությանը, զգալի թվով հայեր վերադարձելեն: Քեմալական Թուրքիան 1920-ի սեպւոեմբերինպատերազմ է սկսել Հայաստանիդեմ, գրավել Օլթին: Հայ բնակչության ճնշող մեծամասնությունը նորից արտագաղբել է Անդրկովկաս:Թուրթական ասկյարներն ու տեղի մոլեռանդ մահմեդականներըհայկական ջարդեր են կազմակերպել: 1921-ի ձարտի 16-ի Մոսկվայիռուս-թուրքականպւսյյմանագրովՕլթին Կարսի մարզի մյուս գավառների հետ հանձնվել է (Թուրքիային: Այժմ այն թուրքերով ե քրդերով բնակեցվածփոքրիկ քաղաք է Թուրքիայի էրզրումի իլում: Հայկական հարց, հանրագիտարան, Երեան, 1996, էք 24-25. 136-137 782-183, 293-294, 363-364, 407-408, 242-445, 463-

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ ԵՎ ՌՈՒՍԱԿԱՆ

19-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՔԱՌՈՐԴԻՆ

18-րդ դարի վերջին ձեռնարկած առաջին լուրջ ռազմադիվանագիտւսկանբայլերից հետո Ռուսական|լայսրությունըմիայն 19-րդ դարի սկզբից գործնականորենակտիվացրեցիր արնելյան քաղաքականությունը` նպատակ ունենալով մեկընդմիշտ հաստատվել Անդրկովկասում: 1803 թ. Արնելյան Վրաստանի միացումը Ռուսաստանինայդ քաղաքականությանհաջող սկզբճաքայլն էր: Վրւսստանում հաստատվելը հնարավորությունտվեց ռուսական դիվանագիտությանը մանրակրկիտ նախապատրաստելու իր սահմաններիընդլայնման ծրագիրը`ինչպես ռազմաքաղաքական, այնպես էլ էթնոհոգեբանականտեսանկյուններով:3ետաբրբիրէ, որ 1800 թ. հունվարի 23-ին Վրաստանումռուսական զորքերի գլխավորհրամանատարԿ. Ֆ. Կնորինգինտված հրահանգում Պավել ը պահանջում է երկրամասին տիրելու գործում նախապատվությունը տալ ոչ թե բռնամիջոցներին,այլ կամավորհպատակությունընդունելուն,«քանգի, լավ է ունենալ մեջ շահագրգիռ դաշնակիցներ, քան անհուսալի միության հպատակներ»: Դա նշանակումէր, որ ցարականչինովնիկությունից ն հարակիցշրջաննեպահանծվելու էին մեծ ջանքեր Անդրկուլկասը րը բնակեցնողժողովուրդներից յուրաքանչյուրի հետ կողմնորոշիչ աշխատանքտանելու ուղղությամբ: Վատկանշական է, որ նոր ցարը՝ Ալեքսանդր|-ն այդ քաղաքականության մեջ հատուկզգուշություն էր պահանջումթուրքերի հարցում ն ընդգծում էր հայերինվստահելու անհրաժեչտությունը': Ակնհայտէ, որ Ռուսաստանը, ռազմականմիջոցներին զուգընթաց,խիստ կարնորումէր ժողովրդագրական քաղաքականությունը,որի կիզակետումտարածաշրջանը զբաղեցնող հայությանըվերապահվում էր առանձնահատուկ տեղ: ԱրնելյանՎրաստանիմիացումըմեծ ոգեորությամբընդունվեցոչ միայն արնելահայության, այլե արեմտահայության կողմից: Արդեն 1801 թ. հունիսին, ստանալովայդ լուրը, սահմանակից թուրքական Սխալցխայիէյալեթի (փաշայություն,նահանգ)Սխալքալաքիսանջակից (գավառ) 17 ընտանիք (120 շունչ) գաղթում են Վրաստան: -

:

Ցարական արքունիքը, ողջունելով այդ երնույթը, պահանջում էր խրախուսել քրիստոնյաների ներգաղթը ն օսմանյան կառավարության դժգոհությունը չառաջացնելու համար այդ ձեռնարկումները ներկայացնել իբրե Վրաստանից Թուրքիա փախած նախկին բնակիչների վերադարձ իրենց հայրենիք: Հրահանգվում էր նան գաղբողներինբնակեցնել միայն պետականհողերում: 4803 թ. ամռանըգլխավոր հրամանատարՊ. Ցիցիանովը կարո-

ղացավ օգտվել Ախալցխայի փաշայի պաշտոնի շուրջ ընթացող կռիվների հետնանքով փաշայությունում ստեղծված խառնակիրավիճակից ն նոր քրիստոնյաներիգաղթեցնել Վրաստան:Ցիցիանովին ուղղված օգոստոսի 21-ի նամակում Սելիմ փաշան մեղադրում էր ռուսականկողմին խռովարար Շերիֆ փաշային օժանդակելու, լրտեսներիմիջոցով իր հպատակներինառնանգելու, գյուղերն ամայացնելու մեջ ն սպառնում համարժեք քայլերով": Համոզվելով, որ միայն դիվանագիտականմեթոդներուլ հնարավոր չէ երկրամասի ճիացումը, 1804 թ. Ռուսաստանը պատերազմ սկսեց Պարսկաստանի դեմ: Բայց էթնոժողովրդագրականգործընթացների կարգավորումը կրկին մնաց ցարիզմի ուշադրության կենտրոնում: Անդրկովկասի նվաճում: արագացնելու համար անհրաժեշտ էր հատկապես ամրապնդել կայսրության նորահաստատ սահմանամերձգոտին` Լոռի-Բորչալուն ն Ծալկան: Ուստի, ռուսպարսկական պատերազմի օրերին, գեներալ Պ. Ցիցիանովը եռանդուն քայլերով շարունակեց թուրքական ճահանգներից գաղթած քրիստոնյաների, մասնավորապես կարսեցի, ախալցխացի ե ախալքալաքցի հայերի ու վրացիների ներգաղթըդեպի այդ տարածքները: Նա նույնիսկ խնդրում էր արքունիքին իրեն թույլատրել մտնել Ախալցխայի փաշայության տարածքը` այնտեղի ողջ Քրիստոնյա բնակչությանը Վրաստան գաղթեցնելու, ռուսական սահմանները մշտապես վտանգող լեզգիներին հնազանդեցնելու համար: Սակայն այդ ծրագիրը չարժանացավ հավանության, քանզի Պետերբուրգում վաղաժամ ն վտանգավորգտան Պարսկաստանիդեմ մղվող պատերազմի պայմաններուճ Թուրքիայի հետ ես հարաբերությունների վատթարացումը:: Բայց մերժումից հետո Ցիցիանովը շարունակեց աշխատասեր թուրքահպատակ քրիստոնյա բնակչությանը Լոռի ն Վրաստան բերելու փորձերը: Վետաքրքիր է, որ ռուսական հետախուզական ծառայություններն այդ նպատակովհաջող աշխատանք

ԱՀոքթաեեք ԼՇՄՈՀՔՈՇՑԱԵՍԼ

աշրծքոզօշատըօքոառ ԲՔշշԾոիրի քոյրը 8 ԷբաԴուո. 4, յմ. 2-3. 2օեաաօիր ճրոօօրքոֆովօժրօկ (այսունետն Ճ2Ճի), Է |.

ԼՐՒԵՆ ԲԷ, Փ. 2, ԲՈոթա0 աոլոծԱք աննա (այսուհետն Ճալ Խտեացշկօն

ոգու,

| 866,

6.

436.

ԱԴԵ

«43144.

"Նույն տեղում,

Նույնտեղում.

Ց. 2. Ձ.. 1868. ր. 894-895. էջ 874:

տարան նույնիսկ ոչ սահմանակից, հեռավոր էրզրումի էյալեթում: Երբէրզրումում լուր ստացվեց, թե իբր ռուսները գրավել են Երեանի բերդը, քաղաքից ն շրջակա գյուղերից 200 հայ ընտանիք շտապեցին դեպի Արնելյան կայաստան: Սակայն Ճանապարհին, երբ պարզվեց, որ Երնանը դեռ առնված չէ, էրզրումցի գաղթականներնստիպված կանգ առան Կարսում ն սպասեցին դեպքերի հետագա ընթացքին":Բայց արնմտահայերի ոգնորությունըչմարեց ն Արնելյան Հայաստան գաղթելու փորձերը կրկնվեցին: Անհանգստացածստեղծված իրավիճակից`թուրքական իշխանություններըհայ հոգեռրականության, հատկապես Դավիթ կաթողիկոսի օժանդակությամբ ձեռք առան միջոցներհայերի արտագաղթը կանխելու ուղղությամբ: 1805 թ. մարտի սկզբին Ցիցիանովնիշխան Ա. Բեբուրովին գաղտնի ուղարկեցփաշայություն`այնտեղհաստատվածփամբակցիներին իրենց նախկինբնակավայրերըվերադարձնելուհաճար՛: Հարկատու բնակչություն ունենալու շահագրգռություն, Վրաստանի ու Լոռու ես մղումէր ակտիվգործողությունների` ներգաղկալվածատերերին թը խթանելուհարցում: Լոռու ամայացածգյուղերի մի մասն իբրն կալվածքստացածղւսրաբաղցիհայ Մելիք Աբովըռուսական իշխանություններինխնդրումէր թույլատրել Ախալցխայիփաշայությունից հազարընտանիքհայերի գաղթեցնելն բնակեցնելիր հողերում: : Արնմտահայերիէթնիկ տեղաշարժերնավելի մեծ ծավալ ընդունեցին 1806-1812 թթ. ռուս-թուրքականպատերազմի շրջանում: Թռւրբականկողմը ռուսների առաջխաղացումն Ախալցխայիհայաբնակ գյուղերով դժվարացնելու նպատակովսկսեց տեղահանել բնակչությանըն քշել դեպի Կուրի ձախ ափը՝:Ռուսներն էլ իրենց հերթին ձգտում էին օր առաջ գրավել Ախալցխայի փաշայությունը՝ հայերի ու վրացիների աջակցությունըստանալու, զորքը սննդամթերքովապահովելուհամար:ԳեներալՊ. Նեսվետանը1807 թ, մարտին Կարսիտակ պարտության մատնեցթուրքերին ն ազատեց500 բնակիչների(անկասկածհայերի Ա. Մ.), որոնց Գուդովիչի հրամանով բնակեցրեցՓամբակում": 1807 թ. մայիսի 8-9-ին գեներալ Ի. Գուդովիչնանհաջող փորձ կատարեցԱխալքալաքիբերդը գրավե-

-

լու

համարն հարկադրված վերադարձավ Թիֆլիս: Ռուսականզոր-

-

ԱՅԻ. ՔՐ, Փ. 16. օո. 1, ո. 436, ն Լեռ, Հայոց պատմության նորագույն րջան, հ. 1, Եր..1926, էջ 17-18: Նույն տեղում, Փ. 2. ո. 89, դ. 244, քաոսն ԹՇԵԾՎԵՇՆ Ճրաշհրւ . նաՇ Ըճօքմու Ոօշուժոժծ, Է. Եք., 1972, Ը, 290. բօօշհտ, ց

ՃԵԿՆ

ո

Լ 6.637.

1,

Նույն տեղում, -- 3,՛Է.. 1869. Ը. Նույն տեղում, «21.23.

581.

Ախալքալաթիգավառ թափանցածԲորչալուի ն Ղազախի թաթարներնու Կախեթիվրագիները թալանում են շրջակա գյուղերը, առնանգում 1000 խոչոր եղջյուրավոր անասուն, 8000 դչխար, 200 էշ ն քշում դեպի իրենց բնակավայրերը: Ուշագրավ է, որ այս գործոդությունները, իբրն թշնաճուն հւսսգված նյութական վնաս, ճում են ռուսական ռազմական իշխանությունների հավանությանը : Ռուսների հեռանալուց հետո էլ, առիթից օգտվելու լեզգիճերն սկսեցին անարգել կողոպտել բնակչությանը ն նույնիսկ 1809 թ. ՍերխուԺեցին Բորչալուի գաւվառ`ծանր հարված հասցնելու թե տեղական բնակչությանը ն թե այնտեղ հաստատված գաղթականությւս-

ջերի

արժանա-

հալ

նը՝ :

Հայ բնակչությունը գիտալյցում էր, որ ռուսական նորանվաճ տարածքներն անխոցելի չեն թուրքերի ու լեզգիների հարձակումներից, բայց շատ դեպքերում գերադասում էր արտագաղթել ն այդ եղանակով ազատվել թուրքական տիրապետությունից. Այսպես. 1809 թ. մարտի վերջին Կարսի սանջակիցգշուրջ 1000 ընտանիք հայեր (մասամբ` կարամփաւիախներ)տեղաւոխվում են ռուս-Բուրքական սահմանային գոտի՝ առափնյա գյուղերը` Բաշ-Շորագյալ, Մուլամաս ն Աթախուլ`: Գուդովիչին փոխարինած գեներալ էԼ Տորմասովբ վճռեց 1810 թ. արշավանք կատարելդեպի Ախալցխա: Տեղի Շերիֆ փաշան, ռուսներին քրիստոնյաների հնարավոր աջակցությունից զրկելու նպատակով,կարգադրեցբնակչությանըտեղահանել դեպի Կուր գետի ձախ ափը: Վրացի իշխան գեներալ Օրբելիանին ապրիլի 11-ին շտապեց օգնության խնդրանքովդիմել Տորմասովին,

Ախուրյանի

որը ճամբարէր դրել Բորժոմիկիրճում: Նա ռուսներինհավաստիացնում էր, որ քրիստոնյաները«ոչ միայն համաձայնեն ծառայելումեր

զորքերին,այլն պատրաստ են զենթը ձեռքին ընդդեմփաշագնալու յի, միայնթե մեր կողմիցստանան աջակցություն» ": Նա խնդրում էր, որ գնդապետՊեչորսկուն հանձնարարվիգրավել հայերով ու վրագիներով բնակեցված Ջավախքի հինավուրց Կոթելիա գյուղը` թուրքերից ու լեզգիներից սպառնացող աղետը կանխելու համար: Ցավոք, մինչն ռուսների գալը, օգոստոսին գյուղ հասան թուրքերին օգնության շտապող Երնանի Հուսեին Կուլի խանի զորքերը: Վերջիններս սեպտեմբերի4-5-ին Ախալքալաքի ժոտ ծանր պարտություն կրեցին ռուսներից ն բարեբախտաբար,չկարողացան իրականացնել

հետ

Նույն Նույն Նույն Նույն

տեղում, տեղում, տեղում,

-.

589.

Է

5, Ղ., 1873,

3.

6.

6.

54.

620.

տեղում, 5. Մ, Է.,1870,

Հ.

795.

բնակչությանբռնագաղթը:Ախալգխայիփաշան ճահանջեց ն իր բերդիպարիսպներիցներս քշեց գավառի գրեթե բոլոր բնակավայրերի հեղինակավորընտանիքներին,հւսմայնքներիղեկավարներին, ինչպեսնան մեծ թվով խաղաղբնակիչների:Այդ բռնագաղթիօրերին ամայացան բազմաթիվ բնակավայրեր, հաւոկապես Սխալցխայի շրջակայքի տարածքը, Ախալքալաքիգյուղերից Ղաուրման,Սաղամո լճի ափին ընկած Գանձան, մի մասն էլ բալանի պատ-

գյուղերի աղքատության հասավ ծայը

ճառով

թ. նոյեմբերի 15-ին Տորմասովը պաշարեց Ախալցխայի նշանավորբերդը, որտեղՇերիֆ փաշան բռնությամբտեղակայելէր Գավառի 1500 ընտանիքներիիրենց 50 հազ. գլուխ անասուններով: Քաղաքը ենքարկվեց ուժեղ հրետակոծության,սկսվեց չորսօրյա հրդեհ, բնակիչների մեջ բռնկվեց համաճարակ:Շերիֆ փաշան սկսեց հապշտապբնակչությանը վտարել քաղաքից: Տորմասովը, վախենալով,որ համաճարակըկարող Է առցնել զորքերի մեջ, դադարեցրեց պաշարումը: Բայց, իր անհաջողությունըքողարկելու որոշեց գավառի բնակչության այդ ստվար զանգվածը գաղթեցնել`իրենց տասնյակ հազարավորանասուններով:Վեցշաբաթյա տանջալիցկարանտինիցհետո 1500 ընտանիքը, 50 հազ. Գլուխ անասունով, այսինքն «ձեռք բերվածավարը». ինչպես նշվում էր զինվորական զեկուցագրերում,ձմռան սառնամանիքիպայմաններում գաղթեցվեց: Աղբյուրներըլռում են ախալգխացիների այդ զանգվածայինգաղթի մանրամասների մասին: Բայց դժվար չէ նկատել, որ բոլորին Վրաստանն Լոռի հասցնելուծրագիրըլիակատար հաջողությամբ չի իրագործվել: Մի մասը զոհվել է ցրտից ու համաճմարակից, մի մասը` վերադարձել իր բնակավայրերը, ոմանց էլ հաջողվել է տեղավորելռուսականսահմաններում: Տորմասովըթույլատրել էր արշավանքինմասնակցողվրացի, իմերեթցին կովկասյան թաթար զինվորականներին ու կալվածատերերին այս գաղթականներին տեղավորելիրենց կալվածքներում:Ինչեիցե, 1810 թ. Տորմասովիախալցխյանարշավանքիցհետո փաշայության մեծ մասը ծանր հարվածստացավ:Տարեվերջին հասիշխանՌումյանցնին ցեագրվածիր զեկուցագրում գեներալնինքնագոհհայտնումէր, որ իր արշավանքիցհեւոո «կարելի է հատկապես ասել, որ Վրաստանի համար մշտապես ամենավնասակար այս փաշայությունը թե կարողանա10 տարում վերադառնալիր նախկին

նպատակով

ի

վին կո ակին»

:

Ռուսներից վրեժխնդիր լինելու համար թուրքերն Լխալցխայի լեզգիներին դրդեցին նոր ավարառության Բորչալուի գավառի նկատմամբ:Բայց այս անգամ էլ նորից տուժեց խաղաղ բնակչութՌուսական յունը ե այստեղ բնակեցված հայ գաղթականությունը'՛:

իշխանություններնէլ իրենգ հերթինաշխուժացրինթուրքական նահանգներից քրիստոնյաներիարտագաղթինոր քայլերը: Գաղթողները 5 տարով ազատվիլու էին բոլոր հարկերից, ստանալու էին Ռուսաստանի պետական գյուղացիներին համահավասար իրավունքներ, պետականմիջոցներովնրանցհատկացվելուէր հացահատիկն այլն: Ջավախքի վերոհիշյալ Կոթելիա գյուղից գաղթեցված 57 ընտանիք կամ 500 շունչ գաղթականներին,որոնք ռուսական իշխանությունների բոլոր փորձերին հակառակ հաստատվել էին ոչ թե Լոռիում, այլ Թիֆլիսի շրջակայքում` Լիլոյում, Տորմասովը հորդորում էր վերադառնալ Բորչալու նրանց համար խոստանալով անգամ Դա նշանակում էր, որ երկու հզոր կյանքի օրինակելի պայմաններ'": հետ տերությունների Ռուսաստանի մղած միաժամանակյա պատերազմների պայմաններում Լոռին մնում էր ւսսնապահով ե ամայի շրջան, ուսւոի արնելահա) ն էմրնմտահայվերաբնակիչները, կար-

դադարից հեւոռ, թողնում էին այդ տարածքը ն անցնում Վրաստանի խորքերը, որտեղ նրանց չէին սպառնում ավազակային հարձակումները: Այդուհանդերձ, Տորմասովի հաջորդները նս, ելնելով ռուսական պետության շահերից, չհրաժարվեցին օտարահպատակ քրիստոնյա գաղթականներին հենց Լոռիում տեղավորելու բայչերից: 1811 թ. նոյեմբերի սկզբին շնորհիվ գեներալներ Պաուլուչչիի ե Լիսաննիչի ջանքերի 100 ընտանիք կարսեցիներ, որոնց մեջ, ի դեպ, կային նան մահմեդականներ,իրենց համայնքի առաջնորդ Աբդուլահ աղայի գլխավորությամբ անգան թուրք-ռուսական սահմառճը ն բնակություն հաստատեցին Լոռի-Բորչալուում: Ներքին գործերի նախարարին նոյեմբերի 11-ի իր զեկուցագրում Պաուլուչչին խնդրում էր դիմել ցարին 7 տարով գաղթականգյուղացիներին հարկերից ազատելու, իսկ կալվածատերերին տեղի հողատերերին տրված նույնատիպ արտոնություններովօժտելու համար": ճատն

Մինչե տարեվերջ գաղթականների հոսքն այնքան ուժեղացավ, ռուսական զինվորական իշխանություններն սկսեցին լրջորեն զբաղվել ներգաղթը պետականորեն կարգավորելու խնդրով: որ

`:

ԲՓ, փ. 85/4, ԱՀոքոանհան1շոմաթՀնտԱւ ն ՏՕՀԲՈՒԼԹՀՅԵՈԾՔՅԿՇՇԽԻՑ քոր 2875, Պո. |70-171., ղբա օՇոմ իՀ1աՀ... 1. 1. Ը. 593.

Նույն տեղում. Հ. 801, 205. Նույն տեղում, էջ 813:

52. 14. 2 ՃԵՃԵ Նույն տեղում, -.

5, Հ. 6-7.

ո.

Խստագույնս արգելվեց գաղթականների ինքնահոժարգործունեուքթյունը բնակատեղիների ընտրության հարցում: Լիլոյում տեղավոր57 ընտանիքկոթելիացիներինհրահանգվեց ված ջավախքցիներին` վերադառնալԼոռի: 1810 թ. վերջին ն 1811 թ. ընթացքում գաղթած

կարսեցիները,ախալքալաքցիներըն ախալգխացիները(վերջիններիս մեջ կային նան 38 ընտանիքկաթոլիկ հայեր) տեդակայվեցին ինչպես Բորչալուում, այնպես էլ Ռուսաստանինանցած հարնան մյուս գավառներում` Փամբակումն Շիրակում: Մինչն 1812 թ- Գաբունընախատեսվեց նրանցապահովելցանքսիմիջոգներով""Ախալցխայիլեզգիներինհարվածհասցնելու ն Տորմասովի1870 բ. նոյեմբերինկազմակերպած ախալցխյանանհաջողարշավանքից հետո ռուսականզենքի վարկը վերականգնելու համար Պաուլուչչին թ. դեկտեմբերիսկզբին հանձնարարեցգնդապետ Կուրլյարեսկուն կատարելուշատ հանդուգնձեռնարկում`շեշտակիանցնելով Թռեղքի (Թրիալեթ) ձյունառատ լեռներով հանկարծակիի բերել թուրքերին ն գրավել Ախալքալաքիբերդը: Կուրլյարնսկինփայլուն կատարեցայդ խնդիրըե դեկտեմբերի 7-ին, լույս 8-ի գիշերը գրավեց Ախալքալաքը:Բնակչության մի մասը հպատակություն հայտնեց. մյուսներն էլ, հատկապես մինչն դեկմահմեդականները, տեմբերի 20-ը` գավառի լրիվ հպատակեցումը՞՞, հեռացավլեռները: Պաուլուչչին ԱլեքսանդրԷին հայտնում էր, որ քանզի այս բերդն իր է միացնել Ռուսաստանին, սանջակովնախատեսվում ինքը քայլեր է ետ վերադարձնելու. ձեռնարկում գավառըշենացնելու ուղղությամբ՛՛: Վատկանշական է, որ 1840 թ. նոյեմբերիվերջին, երբ ռուսական զորքն ինչ-ինչ պատճառներուլ հեռանում էր Ախալցխայի փաշայությունից, իր հետ բռնագաղթեցնում էր բնակչությանը` ամայի թողնելով տասնյակ բնակավայրեր,այժմ ռազմաքաղաքական բարենպաստիրավիճակում,հարց էր դրվում վերակենդանացնել այդ տարածքը,նստակյացգյուղացիության արտագաղթը կասեցնել: Դժվարչէ նկատել,որ ռուսական Ժողովրդագրական քաղաքականություննառաջին հերթին պայմանավորվածէր կոնկրետ ռազմաքաղաքական իրավիճակով.եթե տվյալ տարածաշրջանը մ Ռուսաստանիկազմում,այն դիտվում տարիս ու աշխատասերհայ էթնոտարրովամոապճնդելու շրջան, իսկ նախկինտերերինվերադարձնելու խթանվումէր ներգաղթը դեպիռուսապատկանգավառներ:

բնակչությանը

հավար երր Ւր աառաանել

1812 Թ. մայիսին կնքված Բուխարեստի հաշտությամբ Ախալքալաքի բերդն ու գավառը վերադարձվելուէին Թուրքիային: Հաշվի առնելով նրա ռազմավարականնշանակությունը, ռուսներն այն ազատեցին միայն հոկտեմբերի 29-ին: Քանզի պայմանագիրընախատեսում էր ամեն ինչ վերադարձնել անվնաս վիճակում, ռուսական հրահրել դեկողմը չկարողացավայնտեղից նոր էթնոտեղաշարժեր պի ռուսականսահմանները:

ուժեղացրին Պատերազմիցհետո թուրքական իշխանություններն հալածանքները:Դեռ ռուսներին օժանդակած արնեմտահայության պատերազմիժամանակ ԱրեմտյանՀայաստանումսկմված քրդական արշավանքների, միջցեղայինբախումներիհետնանքով ձինչն 1833 թ. հուլի1814 թ. զգալիորեն նվազեց հայ բնակչությանթիվը՞՞: նոտա Ն. Ֆ. ներկայացրեցԹուրսի 7-ին գեներալ Ռտիշչեր բողոքի դադարեցնել հաշվեհարդարը հայ բնակչության նկատճաճբ-՞: Սակայնարեմտահայությանվիճակըշարունակեց վատթարանալ:1814 թ. Փամբակում ռուսական զինվորական մարէին բազմաթիվ խնդրագրեր միններն արնմտահայերից ստանում Անդրկովկասի ռուսահպատակ մարզեր գաղթելու թույլտվություն ստանալու համարշ5: Բայց ի տարբերություն դարասկզբի,այժմ ռուսական կողմը խումափում էր բացահայտորեն արնեմտահայերի զանգվածային գաղթերի կազմակերպումից` վախենալով վտանգել 1812 թ. հաշտությամբ հաստատված խաղաղ իրավիճակը: Այնուամենայնիվ, 1817 բ. Բայազետի փաշայության Ալաշկերտի Կարասու Քյավթառլու գյուղըշ: Դեպի գյուղից 12 ընտանիք անցավ Շիրակի, Շիրակ նոր գաղթ եղավ նան 1820 թ.՞՛:Նույն տարվա հոկտեմբերի 22-ին Ալեքսանդր | ցարը հատուկ օրենքուլ ռուսական սահմանները գաղբածներին ազատում է հարկերից ու պարհակներից, 3 տարով զեմստվային պարտավորություններից»": 1821-1822 թթ. պատերազմ ծագեց Պարսկաստանի ն Թուրքիայի միջն: Պարսից արքունիքը, օգտվելով մինչն էրզրում իր բանակների առաջխաղացգումից,վճռեց պարսկամերձ գավառներից հայ բնակչության զանգվածային գաղթ կազմակերպել դեպի Պարսկաստան՛

Քիայինպ̀ահանջելով

դեպքում այնտեղից4:ԱԱԲԸ.Փ.Աա գրգրուն, ո ո.

չւ շ

Տուն տեղում, 6-18, Նո

111.

Է, Խառաույոտ ԱՂԵ

ՈՀ.

«184

օօոհռ...,

2. Ի

Լ,

ելո,

3, ՛.,

1885. Ը. 564.

"6

ՈՐՔ

աան

18,

օո,

Լ,

1661.

Է-5.

Արնելյան մաճուլ, Զմյուռնիա. 1898 թ. 1 դեկտեմբերի. էջ 890: ԱԷՏ, ղ. 4, տ. Լ4. ԹօՀՀհր, Փ. Սառան ոթ ճթոմը ՏՒՏԱԽՇՔ Ոօոուդում ԿԱՆՔ, 17, «847. Մատենադարան, ձեռագիր 10195. թ. Յա: լելքոնյան Ա., նշվ. աշխ.. էջ 123-124:

Շնորհիվ հայ բնակչության ազատագրական պայքարի մի շարք շրջաններում բռնագաղթեցնելու պարսիկների փորձերը ձախողվեցին":Բայց հատկապեսԱլաշկերտի ն Բայազետի գավառներըմեծապես տուժեցին, հայության թիվը նկատելիորեն նվազեց": Այս դժվարին պայմաններում շատ արեմտահայերկրկինփորձեցին իրենց ազատությանուղին տեսնել ռուսական տիրապեւոության տակ անցնելու մեջ: Բայազետում ապրող Արծրունիներիտան ներկայացուցիչներըկապեր հաստատեցին թիֆլիսահայ գործիչների հետ. դեպի Անդրկովկասհայությաններգաղթ կազմակերպելու համար:՛:Ստեղծվեցգաղթականներիընդունման պետական հանձնաժողով: Արդեն1822 թ. զգալի թվով արեմտահայԱ Պարսկաստանում բռնությամբհաստատված բայազետցիներիու ալաշկերտցիներիմի ստվարխումբհասել էին Շիրակ:Նրանց մասինՀովակիմԼազարյանին գրած նամակում Ներսես Աշտարակեցինգրում էր. «...ողորմելի բազմութիւն, աղքատաց մերազնեացտարածելոց ընդ ամենայն սահմանս նշանակեալ կողմանս(ԱրեմտյանՀայաստանիարնելյան Ա. Մ.), առ ուր որ բարբարոսաց կռւան եղեալ, շրջանները բարեբախտ զհամարեալլինին որք մազապուրծզանձինս ե զընտանիւ

զօրէն արկեալ... ընդհովանեաւ

կայսերական մեծութեան դրօշակի ամենայնռուսաց ի Շիրակգաւառ...»`": Գաղթականների ընդունման հատուկհանձնաժողովը վերոհիշյալարեմտահայերից 50 ընմիայն տանիք բնակեցրեց Գյումրիում մեկ այլ խումբէլ Լոռիում:-: Ի դեպ, այդ տարվա ռուսականսահմաններնանօգոստոն-սեպտեմբերին ցան նան մեծ թվով հույներ". Դեպի ռուսական տիրույթներ արնեմտահայերի արտագաղթնընդգրկեցնան Օսմանյանկայսրության արեմտյանշրջանները,մասնավորապես Կ. Պոլիսը: 1820 թ. մայիսին Ալեքսանդր Իը թույլատրեց Թուրքիայում ենհալածանքների թարկվողպոլսահայ կաթոլիկների մի խումբ վերաբնակվելու

մում, առավելապեսԹեոդոսիայում, ինչպես նան ամբողջ Տավրիա-

յում՝ օժտելով նրանց ղրիմահայերինտրած արտոնություններով՝: Քննարկելով 19-րդ դարի 1-ին քառորդին ՌուսաստանինԱնդրկովկասի միագման առաջին փուլում` 1801-1825 թթ. տարածաշրջանում ժողովրդագրականիրավիճակիհիմնախնդիրը,կարելի է հանգել հետնյալ եզրակացությունների. ա) Պայմանավորված Անդրկովկասիաստիճանականմիացման քայլերով, ռուսականզորքերի առաջխաղացմամբ,ինչպես արնելահայ, այնպես էլ արեմտահայստվար զագվածներ` անձի ու գույքի ապահովությունձեռք բերելու ակնկալությամբ, ցանկությունհայտնեցին ինքնակամ արտագաղթելու դեպի ռուսական ոպատակություն ընդունածտարածքներ` Քարթլի-Կախեթ,Լոռի, Փամբակ, Շիրակ: բ) Ռուսական զինվորական իշխանությունները,նպատակ ունենալով կայսրությաննոր սահմանները, հատկապես նախորդ շրջա0ում մեծապես տուժած էոռի-Բորչալուն վերականգնելն ամրապնդել, հնարավորինսնպաստում էին այդ գործընթացին` հաճախ նան հաշվի չնստելով քրիստոնյաբնակչության կամքի հետ: Գ): Սուլթանական կառավարությունը, ռուսական զորքին հայերի հավանականռազմական ն նյութական աջակցությունից զրկելու համար, հաճախ իրենց բանակինահանջից առաջ ամայացնում էին բնաքշում երկրի խորքերը, ռազմականհակավայրերը,քրիստոնյաներին ջողության դեպքում էլ հարվածներ հասցնում ռուսական սահճաննեն րին` փորձելով վիժեցնել այնտեղ կայուն էթնոժոդովրդագրական տնտեսականիրավիճակ ստեղծելու ռուսականծրագրերը: «3Յայ-ռուսականհարաբերություններիպատմությանհարցեր (նյութերի ժողովածու)», երնան, 1998, էք 45-56:

Ղրի-

Հայկունի Ս., Բագրնանդ ջրաբաշխ գավառ.

էց 3, «Արարատ», 1884, "

։

մասն Ա,Հաղաշապատ, Վ

մարտ,էջ 152: Մատենադարան. Կաթողիկուալյան դիվան,թղթ. 58. վավ. 188, թ. 1: Սատենադարան, Լազարյանների արխիվ,Քղբ. 105, Գ. 13, վավ. 192, թ.

Աա

29117.) Ո16, 4, 3.

ալաշկերտ եըՔ 13 իներից լ

4-7.

1-2:

ո. ո. 8. Այս խումբըբաղկացածէր տարիԼոռիում ապրելուց հետո

մուրը Ղազանչի վեցին ԱԽՐ,

ՔՐ,Փ. 16,օո. ար981 2985.

տեղափոխ-

այ

թեն ինչ-ինչ 2 Փ. Լորուտ որատ 2-19. ը. 1, տտ. 1-4. Այս գաղթը պատճառներով տեղի չունեցավ, սակայն նրա կազմակերպման շուրջ ռուսական իշխանություններիծավալած գործունեությունը վկայում է արեմտահայերի ներգաղթի հարցում ցարիզմի խիստ շահագրգռության մասին (տես Վ. Ա. Միքայելյան, Ղրիմի հայկական գաղութի պատմություն (1801-1917), 1970, էջ 49-54 6Դ

ՋԱԻԱԽՔԸ

ՀԻՆ ԵՒ ՄԻՋԻՆ

ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ՊատմականՀայաստանիՄեծ Հայքիթագաւորութեան15 նահանգ-

ներից (աշխարհներ) տասներեքերորդըԳ̀ուգարքը, զբաղեցնում էր Հայկականլեռնաշխարհի հիւսիսայինհատուածը:Այն արեւելքից սահմանակիցէր Ուտիք, արեւմուտքից`Տայք, հարաւից` Այրարատ նահանգներին, իսկհիւսիսից`Իբերիային(Վիրք,Վրաստան):Երա վարչական կենտրոնը Ցուրտաւքաղաքնէր: ԳուգարքըՀայկական թագաւորութեանչորս սահմանակալ բդեշխութիւններից մէկն էր եւ ժամանակ

Ըստ վրաց առանժամանակ օգտւումէր որոշ ինքնուրոյնութիւնից: ծինպատմաբանների, Գուգարքտերմինըվրացականծագում ունի, եւ այդ տեղանունն առաջացելէ երկրամասը բնակեցնող գոգարներիկամ գարգարներիանունից:Սակայնհայկականաղբիւրներնայդպիսիէթնոս չեն յիշատակում:Իսկ ինչ վերաբերում է գարգարացոց աՍ. Երեմեանի, պա այն, ըստ ակադեմիկոս հետ': կապչունի Գուգարքի Գուգարքիհիմնականինը գաւառներն էին Ձորոփորը,Կողբոփորը, Ծոբուիորը, Թռեղքը, Կանգարքը,Կղարջքը,ՎերինՋաՏաշիրը. ւախքը եւ Արտահանը՛:Մինչեւ Հայաստանիառաջին բաժանումը (387 թ.) նահանգն իր մէջ ընդգրկում էր նաեւ յարակից Շաւշեթը, Ներքին ՋՃաւախքը, Քուիշափորը, Բողնուիորը, Խանցիխէն եւ Պարուարը`: գաւառների ընդհանուր տարածքը 16,5 հազ. քառ. կմ-ից աւելի էր: Գուգարաց գաւառներից Ջաւախքըյիշատակւումէ ութերորդը: Այն ընկած էր նահանգի կենտրոնական մասում եւ զբաղեցնում էր սարահարթի(Ախալթալաքի Սարաւանդ, ու վերջինս շրջաւակող լեռնակազմութիւն՝ իսիսից սահմանակցում է Թռեղթի (Թրիալէթ),աւելք| սարի ու Ջաւախքիլեռներին (Կեչուտի, Սթին), իսկ կազմող ԱՍԲիսարաւանդիշարունակութիւնը առ

երկրին,

Մանցլեացփորը,

Գլխաորապե համանուն լռ ադաշտ) րիքի արա եր) քը. ր 9: ր

ոքիսարահարիրե ն

տարրեր ալք» տերմինի մասին պատմագրութեան կեաԱրերայի» նաեւ" արթլիի մատենագիր Քարբմիի

լիի տարեգրութիւնը, Ի

Մրուլելու` Կուրի

մեջյայտնուել են (ՔարթԷ անքը) Լէոնտի գետի բ եւյարակից այլ հոցի ախահայրՔարթլոսի թո-

ԱաաՐԸ չրջատարածքը Սածգխե՞ Սջիով հասել ՍԱ) վրացիների

(պատմական

ղեր ժառանգութիւն են

տա

ոսի Արի ՄերեՋաւախք վրացերէն`. Ջալախի ՍԱՆ «հիմնաւորումն» իրաւամբ համարելով խի առասպելական ռաճը` Ջաւախոսին,Մ խէ րամասը կոչուել է

պարզունակ, հետագայի ուսումնասիրողներից շատերը փորձել են գտնել ուրիչ բացաւորութիւններ: Ոմանք, հաշուի առնելու: Ջաւախքում գարի աճեցնելու համար բարենպաստ կլիմայակսէն պայմանները, նրա անունը կապում են վրացերէն օջաւի`գարի բառի հետ: Ուրիշները փնտրել են այդ տարածքում ջաւախների էթնոս` ցեղ-Իրականում Ջաւախք տեղանունը, ինչպէս երեւում է ուրարտական (Վանի թագաւորութեան) արձանագրութիւններից,մ. բ. ա. 9-րդ դարի վերջից Հայկական լեռնաշխարհի հիւսիսում յիշատակուող Զաբախակամ Զաբախեաներկրի անուան տառադարձուած տարբերակն է` Զաբախա-Ջաբախա-Ջաւախա-Ջաւախք `: Արգիշտի Ա-ի (մ. թ. ա. 786-764 թթ.) թողած Խորխոռեանարձանագրութեանմէջ՝ 185-784 թթ. գրաւուած Դիաուխի կամ Դայա (Տայք), Տարիունի (Դարոյնք` Բասէն) եւ այլ երկրներիթւում նշւում է Զաբախան: Վերջինս

Վ.փո իր րհանագրութինննրուն Գրացաան Թէեւ ատակւում

է նաեւ

ուրարտական

յաջորդ

մի

քանի թագաւորնե

դարից աւելի վաղ յիշատակութիւններչկան, սակայն, ուսումճասիրելով մինչուրարտականշրջանը, կարելի է ենթադրել, որ այն կամ վարչականօրէնմաս է կազմել մ. թ. ա. 2-րդ հազարամեակումգոյութիւն ունեցած հայկական առաջին պետական կազմաւորումներից մէկի, ամենայն հաւանականութեամբՀայասային եւ էթիունիին, կամ էլ եղել է բաւական ընդարձակինքնուրոյն կազմաւորում` ընդգրկելով հետագայիԳուգարք աշխարհի ամբոդջ արեւմտեան հատուածը: Աւելի հաւանական է երկրորդ տեսակէտը.պատահական չէ, որ Արգիշւոիի վերոյիշեալ արձանագրութիւնում Զաբախանյիշատակւում է իբրեւ գրաւուած երկիր: Նշանակում է, մինչեւ մ. թ. ա. 8-րդ դարի սկիզբը Ջաւախքը եղել է ինքնիշխանցեղապետութիւն եւ այդ ժամանակ, որպէս հայ էթնոսով բնակեցուած տարածք, միաւորուել է Վանի միասնական թագաւորութեան մէջ` կազմելով նրա հիւսիս-արեւմտեան ամենաընդարձակ ու սահմանամերձ նահանգը՛: Յետուրարտալյան`Երուանդունեաց Հայատոանիժամանակաշրջանից (մ. թ. ա. 6-2-րդ դդ.) Ջաւախքի մասին ուդղակի տեղեկութիւնգրեթէ չկան: Միայն կարելի է վկայակոչել առասպելախառն, ներ ԲԵ երկու յիշատակութիւն' Մովսէս Խորենացու «Վայրը պատմութիւնից» եւ «Քարթլիս Ցխովրեբայից»: Պատմահայրը նշում է, որ Վաղարշակ Ա-ն «զկէս մասինն Ջաւախաց» ժառանգութիւն է տալիս Շարայի ցեղից Գուշարին եւ նրան նահանգի վրայ կարգում բդեշխ՝ Հայոց երկիրը հիւսիս-կովկասեան լեռնականներից պաշտՀաւաքական ու կիսաառասպելական կերպար պանելուհամար`: ծեռնարկումը Վաղարշակի այս ուսումնասիրողներից շատերը վերագրում են մ. թ. ա. 3-րդ դարին:Ստագւումէ, որ այդ ժամանակ Ջարդ

Աւագեան

չախքը եղել է Երուանդունիներիպետութեանկազմում եւ տրուել է Գուշարին, որի անուան հետ է կապւում Գուգարք տեղանունը,այսինքն` երկրամասըդադարել է ընդարձակնահանգ լինելուց եւ մտել է նորաստեղծԳուգարք սահմանակալբդեշխութեան մէջ, ընդ որում` իր հերթին տրոհուելուլ երկու մասի` Ջաւախք Վերին եւ Ջաւախք Ներքին: Վերին Ջաւախքը նոյնանում է Խորենացունշած «կէս մասիճն Ջաւախաց»տարածքի հետ, քանի որ տրուել է հարեւան Շարայի` Շիրակի գաւառին: Ներքին Ջաւախքը աղբիւրներումչի յիշատակւում: Սակայն եթէ կար Վերինը,որը գաւառի բարձրադիրհարաւային եւ հիւսիս-արեւելեանմասն էր, նրա համեմատությամբ ցածրադիր արեւմտեան եւ հիւսիս-արեւմտեանհատուածը,բնականապէտք բար, է կազմէրՆերքին Ձաւախքը՝: է, որ Խորենացու վերոյիշեալվկայութիւնըմ. թ. Յատկանշական ա. 3-րդ դարում Ջաւախքի մասին ձեւափոխուած «վրացական» տարբերակովբերւում «Քարթլիս Ցխովրեբայում»,որի համաձայն, ինչպէսվերը յիչշատակուեց,այն բաժին է ընկել այս անգամ Ջաւախոսին:Բանն այն է, որ մ. թ. ա. 270-ականթթ. Մեծ Հայքի հիւսիսային հարեւանութեամբ կազմաւորուելէ Վրաց Փառնաւագեանլետութիւնը(Իբերիա, Վիրք), որն, օգտուելով հայ երուանդունիների հակառակորդՍելեւկեաններիօժանդակութիւնից,հայոց երկրից գրաւել եւ անջատելէ Գուգարքնու Ջաւախքը,ինչպէս եւ յարակից այլ շրջաններ: Այդ Ժամանակ ՋաւախքիկենտրոնըԾունդա'ժ ամրոց0 էր, որ հայերը կոչում էին Քաջատունկամ Քաջաց քաղաք: Վերը թուարկուած տարածքներըվրացիներիցետ վերցնելու մասին վկայում յոյն հեղինակՍտրաբոնը: Նա գրում է, որ մ. թ. ա. 2-րդ դաԷ րում հայոց ԱրտաշէսԹագաւորը (189-160),ի թիւս այլ հողերի, իբերներից գրաւել (այն է՝ Ա. Ս.) եւ իր երկրինէ միացրել վերադարձրել Է Գոգարենէն` Գուգարքը": Նոյն վկայութիւնըմէկ այլ խմբագրութեամբ հանդիպումէ նաեւ վրացականաղբիւրներում:Ըստ Լէոնտի քարթուելներըվ̀րացիները,Գաւախէթը Մրովելու, գրաւելու համար Արտաշէսի դէմ պայքարում դուրս են բերել օսերին'7, հայկականաղբիւրներումյիշատակուողալաններին:Կը նշանակի, հայ-ալանական պատերազմը, որի մասինպատմումէՄ. Խորենացին«Արտաշէս եւ Սաբենիկ»յայտնի առասպելում, ընթացելէ նաեւ Ջաւախքիհամար: Արտաշէսը կարողանումէ ոչ միայց ետ վերադարձնել հայկահողերը,այլեւ իրեն ենթարկելՎրացփոբրիկ թագաւորութիւնը: այդ ժամանակ Գուգարքիբդեշխին է անցնումվրաց գաաստօրէն հ ը: Զարմանալի չէ, որ հետագայիորոշ հեղինակների մօտ հանդիպում ենք «բդեշխ գուգարացոց եւ վրաց» արտայայտութեանը:

է

զան

Փ6

Արտաշէսեաններիեւ Արշակունիներիժամանակաչրջանում եւս Ջաւախքի վերաբերեալ յիշատակութիւններնաղքատիկ են, եւ գաւառի մասին պատկերացում կարելի է կազմել հիմնականում ամբողջ նահանգի` Գուգարքի միջոցով: Վերջինս մինչեւ Արշակունիների անկումը` 428 թ.. շարունակել է մնալ իբրեւ Մեծ Հայքի հիւսիսային պաշտպանականնահանգը եւ նրանից չի անջատուել նոյնիսկ մ. թ. առաջին դարի առաջին կէսին (1-52 Թթ.), երբ հայոց գահին, ի թիւս այլ օտարների, բարձրացել էին նաեւ վրացիներ: Խնդրոյ առարկայ գաւառին վերաբերող ժլատ յիշաւտակումնեվիճարից, թերեւս խիստ արժէքաւորը, որը նրա ժողովրդագրական կի գողտրիկ վկայութիւն է, պատկանումէ վրաց տարեգրի գրչին: Ըստ աւանդութեան, Յռիփսիմեան քրիստոնեայ քարոզիչ քոյրերից Նինոն` հայկական աղբիւրների Նունէն, Հայաստանից փորձում է անցնել Վրաստան եւ լինում է Ջաւախքում, որտեղ Փարուանայ լճի ափին հանդիպում է մցխէթցի հովիւների եւ, նրանց հետ խօսելով հայերէն, կարողանում է պարզել Սցխէթ տանող ճանապարհը ՝: Այս վկայութիւնը որոշակի պարզութիւն է մտցնում երկու կարեւոր հարցերում: Նախ, որ Նունէն մինչեւ Վիրք անցնելը եղել է Գայաստանում, ծանօթացել է հայերէնին եւ, ի թիւս այլ քարոզիչների, այնտեղից Երկրորդ` ՋաւախՔրիստոնէութիւնըտարածել վրաց աշխարհում": էր, այլապէս հայաբնակ Քի գործածականլեզուն հայերէնն էր, այն չէր լինի սովոանհրաժեշտութիւն Մգխէթիցեկած հովիւների համար րելու հայոց լեզուն: ԱրշակիԲ-ի օրօք (360-368) Գուգարաց նահանգնապստամբում է եւ յարում վրաց թագաւորին: Պապ թագաւորի հրամանով Մուշեղ սպարապետըետ է գրաւում Գուգարքը, պատժումբդեշխին ու նրան օժանդակածիշխաններին եւ վերականգնումհայ-վրացական սահմանը՝ Կուր գետը. «...զհին սահմանսն, որ յառաջուն լեալ յերկիրն Հայոց եւ ընդյերկիրն Վրաց, որ է ինքն մեծ գետն Կուր» Ուշագրաւ է, որ գտնուելով Գուգարքի կազմում, Ջաւախքը 3-4-րդ դդ. պահպանում էր իր ներքին ինքնուրոյնութիւնը:Այստեղ իշխում տան ներկայացուցիչները: Արնախարարական էին Վարձաւունի'ճ են իրենց ունեցել վերջիններս կեանքում Հայաստանի շակունեաց ուրոյն տեղը: «Գահնամակում»Վարձաւունիները70 նախարարների ժամանակ Հայաստանի թւում յիշատակւում են 23-րդը: Պաւտտերազմի ուղղութեան զօրքերի մէջ չորս զօրավարութիւններից Արեւելեան նրանք ունեցել են 200 զինուոր ՛: 387 թ. Վայաստանիբաժանումից յետոյ Արշակունիների ազդեիսկ ցութիւնը Գուգարքի եւ Ջաւախքի վրայ զգալիօրէն թուլացաւ, 428 թ. հայոց թագաւորութեան կործանումից յետոյ նրանք միացուե-

էր

ցին Սասանեան Իրանի տիրապետութեանտակ կազմաւորուած Վրաց մարզպանութեանը, ճիշտ այնպէս,ինչպէսնոյն ժամանակԱրցախը կցուեցպարսկահպատակմէկ այլ մարզի`Աղուանքին: Ինչպէսամբողթ ՀիւսիսայինՀայաստանը,Ջաւախքըեւս պարսկականլծի տակ մնացմինչեւ 7-րդ դարը` արաբականարշաւանքները: /-րդ դարի հեդինակ ՅովհանՄամիկոնեանի «ՊատմութիւնՏարօնի» երկում, արաբական արշաւանքներիառիթով,նորից հանդիպում ենթ Ջաւախքիմասինյիշատակութեան:Պատմիչըվկայում է, որ արաբ զօրավարԱրդռահիբը7-րդ դ. կէսերինասպատակելէ Հայաստանի գաւառները`Հարքը. Բասէնը. Ջաւախքը,Վանանդը,անցել Վիրք եւ աւարով վերադարձել Արաբիա'": Այստեղյատկանշականնայն է. որ Ջաւախքըթուարկւում է հայոց գաւառներիշարքում, իսկ յետո) նոր միայն նշւում է Վիրքը:նշանակում է, -րդ դ. 40-50-ական թթ.` արաբականառաջին արշաւանքների շրջանում, այս գաչառն արդէնոչ թէ այլ այաստանի կազմում էր: Վիրքի, Ջաւախքըարաբականտիրապետութեանտակ մնում Է մինչեւ 9րդ դ. վերջը,երբ Բագրատունեաց Սմբատ Ա-ն (890-914), Յովհաննէս Դրասխանակերտցի պատմիչի վկայութեամբ, «երթեալ չուէ զկողմամբբ Գուգարացե̀ւ զայնս եւս ամրոցս իւրոյ տէրութեանն առհասարակյինքն գրաւէր նուաճէր» 10-րդ դ. 70-80-ականթթ. Գուգարքիմեծ մասըմտճում էր Լօռուայ կամ Կիւրիկեան (նաեւ Գուգարքի, Ձորագետի) թագաւորութեան մէջ: ՎերինՋաւախքը,յատկապէսնրա հարաւայինճասը՝ տարածքի Գոգշէնը" որոշ ժամանակդեռ մնում է Բագրատունիների ազդեցութեան տակ. իսկ Ներքին Ջաւախթը10-րդ դ. վերջին գրաւում են

.

հետզհետէհզօրացողվրաց Բագրատունիները: 11-րդ դ. սկզբին նոյն ճակատագրին է արժանանումնաեւ բուն ՎերինՋաւախքը:Շուտով վրաց թագաւորներըՋաւախքնու նրան հարեւան Սամցխէնշ' վերածում են իրենց թագաւորութեան հարաւում ընկած ուժեղ պաշտպանականգաւառների`կենտրոնախոյս ուժերի, Բիւզանդական կայսրութեան, մի փոքր աւելի ուշ՝ սելջուկ-թուրքերի դէմ: Բագրատ Գ-0 11-րդ դ. սկզբին ու կառուցապատում է գաւաամրացնում ռի մէկը եւ կոչում Նոր Քաղաթ, վրացերէն՝Սխալբնակավայրերից (ախալի`նոր, քալաքի՝ քաղաք): ԲագրատԴն 1044-1047 թթ. իպարիտՕրբելեանիդէմ պատերազմիժամանակ Թափարվան գետի եւ նրա ձախակողմեան Քառասունաղբիւր վտակիգոյացրած թեկառուցումէ Ախալքալաքի բերդը: Վրաստանից բերւում որոշ թուով վրացի վերաբնակիչներ: երկար չի տեւում: 1064 թ. Հայաստանն ւ ոանտանը ենթարկւումեն սելջուկեան ասպատակութիւններին:

Բաք

րոպղզու մասում յոեղ վրաց տիրապետութիւնը

Այդ թուականինսուլթան Ալփ-Արսլանը«...եւ իջեալ բանակեցաւ ի Մատգաւառն, որ կոչի Ջաւալիս (Ջաւախս Ա. Մ).,- Գրում է պատմիչ մեծաւ որ եւ զքաղաքն, պատեաց պատերազմաւ թէոս Ուռհայեցին,Աեւ ուժգին զօրութեամբն առաւ Ա. Մ.) կոչի Ալախ (Ախալ-քաղաք լախ քաղաքն. եւ առ հասարակ զամենայն քաղաքն սրով կոտոեւ րեագ` զայր եւ զկին՝`անողորմեւ գաճենայնքահանայսն զկրօնաչորսն եւ զիշխանսն սրախողխողարարեալ. եւ լցաւ ամենայն քաղաքն արեամբ. եւ անհամար մանկունս եւ աղջկունս տարան ի Պարեւ սիկս ի գերութիւն, եւ գանձս ոսկւոյ եւ արծաթոյ` ականց մարգարՆոյն իրադարձութեանմասին յիշատակում է տացն որ ոչ էր թիւ»"՞: նաեւ Վարդան պատմիչը. Տուղրիլի հօրեղբօր որդին` Ալփ-Արսլանը հազարաւ, եւ առ զնոր քաղաք, զոր Վիրք «..եկն դարձեալ հարիւր երեւում ասեն»: այս վկայութիւններից Պատմիչների Ախալ-բաղաք է, որ 13-րդ դարի կէսերին իբրեւ վարչական կենտրոն Ծունդային ու փոխարինածԱխալքալաքը սարսափելի կոտորածների բռնագաղթի հետեւանքով կորցել էր իր բնակչութեան զգալի մասը: 12-րդ դարի սկզբին վրաց Դաւիթ Շինարարին(1089-1125)յաջողւում է սելջուկ-թուրքերիցետ գրաւել Լօռին ու Ջաւախքը: Սակայնամբողջ 11-րդ դարի ընթացքում այն, ի թիւս այլ գաւառների, ձեռթից Ելդձեռք է անցնում: 4175 թ. օգոստոսինԳանձակի սուլթան-աթաբեկ Գ-ն ու են Գէորգի կուզի զօրքերը ասպատակում Ջաւախքն Թռեղթը: եւ սելջուկէ (1158-1184) խուսափում ճակատամարտից չի կանխուճ Անինու Շիրակըաւերելուց յետոյ Ելդկուզը ների գործողութիւնները"": «...րնդ նմին աւերէզմխալ քաղաք եւ զՋաւախեթեւ առժամայն դառմեծանաչով ի Դուին, սատակիինքն եւ սուլտանն եւ այլ բազումք ի (1184-1213) Թամար թագուհու Միայն 12-րդ դարիվերջին, մեծաց»շ5: եւ Իւանէ պատմիչի վկայութեամբ,սելջուկներինկատմամբԶաքարէ է ենՎրաստանին յ ետոյ Զաքարեաններիտարած յաղթանակներից թարկւումՋաւախքիցմինչեւ Սպերընկածտարածքը`": Այս շրջանում շարունակուեցինքարթուելական(վրացական)էթՋաւախք, որոնք վրաց նիկականնոր խմբերի ներթափանցումները (12-րդ դ. ժամանակաշրջանում Բագրատունիներիուժեղացման այլեւ Ախալքալաքի, միայն էին ոչ 13-րդ դ. սկիզբ) յատկանշական անցած Վրաստանին Հիւսիշ նորհիւ հայ-վրացականզինակցութեան սային Հայաստանիմիւս գաւառներին: Այսուհանդերձ,այդ գաւառՏաւուշը, Սեւանի շրջակայ գաներից Լօռին, Սամցխէ-Ախալցխան, եւ էին գերագանցապէս Ջաւախքը շարունակում ւառները, ինչպէս մնալ հայաբնակ: Պատահական չէ, որ այդ տարածքները վրաց արբունիքը յանձնեց հայ Զաքարեաններին,որոնք Վրաստանի հովանաւորութեան ներքոյ ստեղձեցին իրենց իշխաճապետութիւնը: -

-

-

Թամարթագուհու պատմիչըգրում է, որ Ջաւախքում կուսալկալներ էին ՍարգիսԵրկայնաբազուկԹմոգվելին (Թմոգվեցին) եւ Շալւա Թորելին (Թորեցի): Առաջինընստում էր Թմոգվի, հայկական՝ Թմուկ կամ Թմկայ բերդում, որը գտնւում էր Կուրի ձորում, Ծունդա աւանիցոչ հեռու, իսկ երկրորդը՝հաւանաբար Թորէա գիւղում: Այն, որ Ջաւախքումեղել են երկու կուսակալներ՝գաւառապետեր,ւվատահականչէ: Նշանակումէ շարունակումէր պահպանուելգաւառի նախկինվարչականբաժանումը: Թորեցիներընոյնպէս ենթարկւում էին ԹմկաբերդիԶաթարեաններին: Ախալքալաքը, որն օգտւում էր քաղաքային ինքնավարութիւնից, ամբողջ գաւառի վարչական ու տնտեսական կարեւորագոյն կենտրոնն էր: 13-րդ դ. 20-ական թուականների կէսերինՋաւախքըենթարկուեց միջինասիական տիրակալՋալալէդդինի, իսկ 30-ականներին` մոնղոլների ասպատակութիւներին»՛: Սակայնմի քանի գաւառներում, այդ թւում Ջաւախքում, Զաքարեանների ինքնավարվիճակըպահպանուեց: Ըստ 1245 թ. նոր վարչական բաժանման` մոնղոլների հսկողութեամբՋաւախքը թողնուեց Թորեցիներին: 1266 թ. Թմկաբերդի տէր Սարգիս Ջաղեցին, օգտուելով վրաց թագաւորներիեւ մոնղոլներիհակամարտութիւնից, կարողացաւհիմնադրելմի ընդարձակիշխանութիւնՏ̀աշիրիցմինչեւ էրզրում, Սամցխէի աթաբեկութիւն անունով,որն իր մէջ ընդգրկեցնաեւ Ջաւախքը:Մինչեւ 14րդ դ. սկիզբը,մոնդոլներիճ որոշ քանակութեամբ հարկերվճարելով, Հայաստանի հիւսիսում եւ հիւսիս-արեւմուտքում կազմաւորուած, հիճնականումհայաբնակայս իշխանութիւնն իր ինքնուրոյնութիւնը պահպանեց մինչեւ 1535 թ.` պայքար մղելովՔարբլիի, էէնկ-Թեմուրի, նրա յաջորդների`Թեմուրեանների, 15-րդ դարից՝ թուրքմէնական կոյունլու ցեղերի դէմ: Ինչպէս Բագրատունիների, Զաքարեանների, այնպէս էլ վերջիններիս յաջորդներ Ջաղեցիների օրօք, հայ մշակութային կեանքըՋաւախքում զգալի վերելք ապրեց, որի պերճախօս վկայութիւններն են պահպանուած բազմաթիւ հայկական

ճարտարապետական կոթողները:/:

15-րդ դարի վերջիցՋաւախքը յայտնուեցզանազաննուաճողների տեսադաշտում: 148 4 թ. պարսիցԵազուբխանի զօրքերը աւերեցին այն, կոտորեցինու գերեվարեցին կրակիճատնեցին"": 1535 բ, ու Իմերեթիայի ՔարթլիիՔագաւորները համատեղջանքերովպարտուբեանմատնեցին Սամցխէիաթաբեկի զօրքերին եւ տիրեցինԱխալքալաքին ու Ախալցխային: Սակայն Սեֆեան Իրանիդէմ պատերազմների ընթացքում1547 թ. Օսճանեան թուրքերըԳրաւեցինայդ քաղաքները:1555 թ. Ամասիայում կնքուած պյարսկա-թուրթական հաշտութեամբ Ջաւախքնանցնում էր Պարս-

բնակչութեանը փարա

կաստանին:Սակայն 1578 թ. պատերազմը վերսկուում է, թուրքերը նորից ներխուժում են Ջաւախք եւ շուտով այն մտցնում նորաստեղծ Ռյալեթ, վիլայեթ) մէջ Չլդըրի, հետագայում` Ախալցխայի նահանգի 1637 թ. այն վերածելով ինքնուրոյն գաւառի` սանջակի: տարածքներում օսմանցիները անցկացնում

Նուաճուած

են աշ-

խարհագիր` տեղի բնակչուբեանը հարկման ենթարկելու նպատակով: 16-րդ դ. վերջին կազմուած թուրքական հարկացուցակներից մէկն տրժէքաւոր տեղեկութիւններ է պարունակում Ախալթալաքի գաւառի ժոդովրդագրական իրավիճակի մասին: «Գիւրջիետանի վիլայեթի ընդարձակ դաւչթար» կոչուող այդ փաստաթղթում թուարկւում են գաւառները` իրենց գիւղերով եւ ճրանցում ապրող մարդկանց անուանացանկերով: Պարզւում է, որ Ախալքալաքի բնակավայրերի մեծ մասում բնակիչները քրիստոնեաներ էիճ եւ կրում էին հայկական ու վրացական կամ հայերի եւ վրացիների մէջ մեծ տարածում գտած անուններ: Հայկական կամ հայերի կողմից լայնօրէն գործածուող անուններ հանդիպում ենք հետեւեալ գիւղերում. Կոկիա- Ռուբէն, Ռոսէբ (Յովսէփ) Օրօա Հանէս Իշխանի, նրա եղբայր Սարգիս, Աւագ Հանէսի, Կիրակոս, Սիմոն, Ղազար, Նազարի որդի Կոթելիա Զաքար Բարալեթ Միտիչի (Մկրտչի) թոռ, նրա որդիՍարգիս Տուրգխ- Մասուրի (Մանսուր) որդիՍարգիս,էւագ -

-

-

Խանդո Յակոբ Վաչիան Քերոբ - Բայանդուր Քարծեփ Սարգսի Հոկամ Մանուէլ Քիլդա Խաչատուր Վերին եւ Ներքին Խոսպիաներ Միտիչ (Մկրտիչ) Տէր-Բեկի, Խոսիկ-Յուսիկ,Սահակ Ջիգրաշէն Զաքարի թոռ Սեծ Մաջադիա Յակոբ Նաքալաքեւ Վաւաթեղ Կարապեւոի լ Ռոստոճ, նրա որդի Կիրակոս, Շահաբա Մկրտիչի, Հանէս Սարգսի,Կիրակոս Ասուա(ծա)տուրի Գումբուրդո Խարաբայի որդի Դաւիթ, Մկրտիչ` Սմիրխանի որդի, ԵարալԿիրակոսի, Շահկուլի որդի Աբրահամ, Մանուկ Օլաւերդ - Աբաս -

-

-

-

-

-

-

Կորխ -

-

Խուլգումո Ասուա(ծա)տուր, Արտաշէս Հեշտիա Տէր-Յակոբ -

-

Խորենիաեւ Չաճդուրա Գրիգոր,նրա եղբայր Մոսէ, Սահակ Գրիգորի, նրա եղբայր Սարգիս,Տէր-Յակոբ, նրա եղբայր Եարալ, Մուրադ Ջիհանչէի Խաչատուր, Օրջա - Վահրամ,Սարգիս,Եղիազար Զրեսկ Շահմուրադ, Ռոսէփ (Յովսէփ), Սիմոն, Սամւառն, ԱսոՄեծ

-

-

ւա(ծա)տուր

Սարգիս Ղաուիմա ԲաւրաԲայանդուր -

-

Թորիա- Առաբել,Բայանդուր,ՋանիբեկՍարգսի, Մկրտիչ Աբուլ Եղիազար,Դաւիթ, Սարգիս Ախալբալաքիբերդ- Մուրադ,նրա եղբայր Զադիկ Փոքր Մուրջախեթ - Հանէս Սարգսի Փոքր Մազմարա - Դոլիկ Ասուա(ծա)տուրի Ծունդա Ջոջիկ Ջհանշէի, նրւս եղբայր Մանուկ Սուլդա Շերմազան,նրա որդի Սիմոն էրինջա- որդի Եղիազարի,նրա եղբայր Մանաս, Յակոբ Խոզաբուն (Խզափին)- Մանուկ Ասուա(ծա)տուրի Սրագովա) Սարգիս Սփնիա Աբաս Բեժանո Սիմոն -

-

-

-

-

-

Ալաստան - Արզուման Լոմատուրցգխ - ԱլիբեկիորդիՌոստոմ Զակ- Եղիազար,Ռոսէփ-Յոսէփ Բուռնաշեթ - Սարգիսեւ այլն: Ուշագրաւ է,

որ

կան նաեւ բնակավայրեր,որոնց բնակչութեան

Ծնշող մեծամասնութիւնըհայեր են: Այսպէս. նշանաւոր Թմուկ (Թմոգվի) բերդաքաղաքնըստ նոյն աղբիւրի գերազանցապէսհայաբնակ էր: Այնտեղհանդիպում ենք հետեւեալանունների.Սարգիս Առաքելի, Ռոսւոոմ, Անանիայիորդի, նրա եղբայր Մկրտիչ, որդի Վարդանի.որդի Եդիգարի,Յովհաննէս Բայաճդուրի,Պապու Շիրինի, Բերիկ Փիրազիզի,ճրա որդի Մկրտիչ, Մուրադ.Տէր-Յակոբ, Բեբիկ Մուրադի, նրա եղբայր Մարգար, Յակոբ, Սարգիս Մելիքի եւ այլն: Զուտ հայաբնակէր Չլդրի գաւառի Քենարբելգիւղը` Ծառուկի որդի, նրա եղբայր Ասուա(ծա)յտուր, Մարգարիորդի, Ղուլիջանի որդի Նորսէս (Ներսէս), Խոսիկ-Յուսիկ,Ռոստոմիորդի, Սարգիս Մուխթարի, ՄիկիրտիչՎելիջանի, Միտիչի որդի, ճրա եղբայր Սարգիս, Մուրադ Կարապետի,ՄարտիրոսԱւանէսի, ՅովհաննէսԱմիրազիզի, նրա եղբայր Կարապետ, Խաչիկ Համբարձումի,Թոռնիկ Ծառուկի, ԽաչատուրԱլեքսանի, Մարգար,Պապու Մարգարի եւ այլք:

Հայաշատ էին ճաեւ նոյն գաւառի Մեծ եւ Փոքր Կարծախգիւղերը` Նադար Շահնազարի, Վարդան, Գրիգոր Սուքիասի, Ջհանշէ Կիրակոսի, Մկրտիչի որդի, նրա եղբայր Վարձել, Բայանդուր, Խաչիկ Եարալի, որդի Սահակի, որդի Անտոնի, Տէր-Յակոբ Ջոմերդի, նրա որդի Շահազիզ, Եարազիզ Տէր-Յակոբի, Սարգիս, Ասուա(ծա)տուր, ԴիարբեկԼյահակի, նրա եղբայր Ասուա(ծա)տուր եւ այլն` : Յատկանշական է, դր վերոյիշեալ անունների էջ բազմիցս յիշատակւում է Տէր-Յակոբ անունը, իսկ Խոսպիայում` Տէր-Բէկը, հանգամանք, դրը վկայում է տուեալ բնակավայրում հայ քահանայի, այն է` նաեւ հայկականծխի ու եկեղեցու առկայութեան մասին: Ձետագայ դարերում օսմանեան երկարատեւ ու դաժան տիրապետութեան ընթացքում խնդրոյ առարկայ գաւառը եւս զերծ չմնաց բնակչութեան բռնի մահմեդականացումից: Իսլամ ընդունեց հայութեան յատկապէս այն հատուածը, որը վրաց գերիշխանութեան - Իսլամացած այդ տարրերը շրջանում դարձել էր քաղկեդոնական" արդէն 17-18-րդ դդ. եկուռր թուրքերի հետ Ախալցխայում, Ադիդէնում, աւելի Քիչ` Սխալքալաքում յայտնի էին ընդհանուր «մեսխեքցի»"շաշխարհագրականանունով: Այսպէս, ըստ վրաց հեղինակ ՎաԽուշտ Բագրատիոնի. 18-րդ դ. 40-ական թթ. Ախալքալաքի գաւառի Բարալեթ եւ Կոկիա յայտնի բնակավայրերիհիմնականբնակիչները

մեսխերնու հայերն էին:":Թէեւ քրիստոնեաներիհամեմատութեամբ մահմեդականները սակաւաթիւ էին, սակայն օտար տիրապետութեան աւերիչ իրադարձութիւններըհող էին նախապատրաստում գաւառիէթնիկականդիճախեղմանհամար: Յատկաւվէս օանր հետեւանքներ ունեցաւ 1730-ական թթ. կէսերինՆադիր խանի (հետագայում` շահ: արշաւանքը: Հիւսիսային Հայաստանից գերուած 6000 հայ բնակիչների նա բռնագաղթեցրեցՊարսկաստան: «...Եւ Գգերեցին զՆարիմանու նահանգն, զՋաւախէթու,զՉլտրու եւ զՂայի Ղուլու, որք էին բովանդակի մեր ազգէ,- գրում է ԱբրահամԿրետացին-Եւ քշեցին զայր ու զկին, զծեր եւ զտդայ եւ տարան ի Խորասան`՝ թուով ԶՌ (6000), որպէս եւ լսեմք»5-: Այդուհանդերձ, ինչպէս երեւում է Դ. Ղուկաս Ինճիճեանի մի վկայութիւնից, 18-րդ դարի վերջին Սխալքալաքի գաւառը շարունակում էր մնալ գերազանցգւապէս հայաբնակ երկրամաս: Միայճ բաղաքում ապրում էին 600 ծուխ հայեր եւ վրագիներ"5: Այսպիսի քաղաքական ու վարչաժողովրդագրական իրավիճակ էր Ջաւախքում, երբ Սեդրկովկասի համար ակտիւ ռագմաքաղաքական գործունէութիւն ծաւայլեց Ռուսական կայսրութիւնը:

Ախալքալաք

ԾԱՆՕԹԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Երեւան, 1963, էջ 46:

րատ «Աշխարհացոյց»-ի, ԵրեմեանՍ., Հայաստանը տեղում,էջ 110: Նոյն հ 0Յ էր Խորհրդայի Տաշիրը հիմնականումհամապատասխանում եւ Կալինինոյի(այժմ` Տաշիր) աննանի Ստեփանաւանի նի շրջանի հարաւայինմասին, Կողբոփորը ՎերինՋաւախբը` ՎրաստանիՀանրապետութ Թումանեանիմեծ Թռեղքը Սխալքալաջիեւ Բոգդանովլկայի (նինոծմինդա), "

աանեա |

Չո չրջաններին, ի. ՐՆ

Սաո

մասին,

լեացփորըՄ̀անգլիսի.

ՄԱ Ա Ծոբոփորը եւ

Տարի,ՄանԳ-

րի

ի»ԲԹուր,

բեարտաանուեր մակերեւոյթից բարձրութիւնը 4`

Կղարջք,

Շաւշեթ

Արտահան,

այլ գաւ

-

1800 մ է: Առենաձովի Պաւախթիմիջին է՝ 3301 մ: Կլիման խստաշունչ ճմեռը ցուրտ բարձր գագաթնԼբուլն կարատեւ, ամառը` կարճատեւու Տաբածղուրի, արուանայ, 4.5 աստիճան):Գաւառըհարուստ է լճերո |

`

է`

ւ Հր

միջին Արի ում Գոաթար ղաճո, ար Խոզափին, աան ո ա ԱԱ Ն մի ա ւսիսա եւահողերով: Բա վեաը արդ անագան ռան երկրի անունից Սա-

ասից,

43-14-րդ ղդ.

՝

Ստ. պատժիչ

Ջաւախբն

-

:

Օրբելեանն ընդհակառակը

բխեգնումէ բնակիչներիշ̀աւախուրների անունը: Տես Ստեւիանոս ՕրբեՍիւնիքի պատմութիւնը,Ե.. 1986, էջ 303: Կարագեոզեան Յ., Հայկականլեռնաշխարհըսեպագիր աղբիւրներում,հ. |. գիրք 1. Եր.. 1998, էջ 94, 132, 195, 203-204 եւ Վայ Ժողովրդիպատմուհ. Ա, Ուրարտականաղբիւրներ,ե., 1981, էջ 58, 87: քրեստոմատիա, թեան Ս., Երեմեան Ուրարտու պետութիւնը, թարտէզ. Հայ ժողովրդի պատմու-

լեան, '

իմ.

հ. Ա. 4

ԳՍԱ

հրատ., Ե., 1973:

րԱ Մրեվացի Բ Տարժնեցւոյ

տես

նաեւ

Ստեփանոսի

Հսողվայ

րմ Լուն ՎՈՔ երՎԼԸ, Պատնութիւս տիեզերական,

էջ 35: Ս.Պետերբուրգ 1885.որն այժմ համընկնումէ Ախալքալաքիեւ Նինոծմինդայի Վերին Ջաւախքը. 2700 քառ. կմ տարածք.իսկ զբաղեցրել է մօտ վարչական շրջաններին, Ներքին Ջաւախքը`ներկայիսԱսպինճայի՝պատմականԱսպանջակիշրջանբ եւ Սրտահանի հիւսիսայինմասը,կազմել է մծտ բայդ. կմ: Տես Երե78:1400

աան. Հայաստանը «Աշխարհացոյց»-ի, յաճախ ըստ է այժմեան Ախալքալաքի ունդան

հետ:

էլ

Ոմանք

ւ Սուլդա գիւղի նոյնացուել այնտեղադրելեն Կուրի ձորում՝նաքալաքեւգիւղի տեղում:

րնաայիրԲորիԸ: Ժողովողի աատմուանան 126. Քարթլիս Ցխովրեբա(Քարթլիիտարեգրութիւնը), Թբիլիսի, ատիա.

12.

48-49

հ.

(վրացերէն):

Նոյն

էջ 85-86: տեղում,

| Ե., 1940. էջ 54-57. Հայ հ. 1.,

1955. էջ

վրաց Միրիան (Միհրան) թաոր ըստ սպյատմագիրների. 320-ական թթ. Հայոց Տրդւստ Մեծի օրինակով եւ օժանդակութեամբ դարձի բերել վրաց ժողովրդին: 15: Փաւստոս Բուզանդ, ՊատմութիւնՀայոց, թարգմանութիւնըեւ ծանօթագՍտ. Մալխասեանի,Եր.. 4987, էջ 322: րութիւնները Հ Ենթադրւում է, որ Վարձառունիներիանունից է ծագել յ)ետագայի Վարձիա (10-13-րգ դդ.) անունը (ներկայիս Ասպինձայիշրջանում)քաղաքի Ադոնց Ն,, ՀայաստանըՅուստինիանոսի դարաշրջանում,Ե., 1987, էջ 292, 294, հմմտ. ԱլիշանՂ., Այրարատ,Վենետիկ,1890, էջ 424-425: Ց Յովհան Մամիկոնեան,Տարծնի պատմութիւն. Ե., 1989, էջ 114. Հայ Ժո"-

Պատահականչէ.

Գաւորը է

քրիստոնէական -

պատմ

Ծո գրողի ւանընտոնատա

Պատմու 1912, էջ 244: Թիֆլիս, 24: ||յժմԱխալքալաքիհարաւումկա Գոգաշէն անունովգիւղ:

հարց

Սամցխէ կւսմ Մեսխէթ գաւառը համաւվատասխանում է ներկայիս Ախալցայի եւ Ադիզէնի վարչական շրջաններին: ա Մատթէոս Ռւռհայեցի, Ժամանակագրութիւն,աշխարհաբար թարգմանու-

նակներ վիգ էջ հայերը քաղաքը կուտա.1861,

136:

:

Վարդան պատմիչի

այդ

1991.

էօ 458:

վկայութիւնիգ հետեւում

է, որ

կոչել են ոչ քէ վրացական ձեւով Ախալքալաք, այլ` Նոր քաղաք: Փաստօրէննոյն միտքը կայ նաեւ Ուռհայեցու մօտ, որը գործածում է միւայն Ախւսլ` նոր ւոեղանունը: Զպէտք է մոռանալ. որ Ախալ եւ թաղաթ բանաեւ ռակապակցութեան մէջ վերջին բառը միայն վրացերէն չէ. քալաքը քաղաք բառն է: հայկական 24: Մարգարեան Հ. Գ., Հիւսիսային Հայատտանիեւ ՎրաստանիԺԲ դարի մի քանի հարգեր, Ե., 198, էջ 122: ատմութեան 2: Մանր ժամանակագրութիւններ,հ. 2, Ե.. 1956. էջ 502, հմմտ. Ստ. Օրբեժամանակագրութիւն, լեան, ՅԱ» Լինել.

ՂՏոբ

ւոյ

հ, 1985, օթ.

Ե. 1942,

էջ 18-19:

Ոաետոուո

ԹԱՆ

ոոծքորյթել,

ՀԲ

1.

Մ.

37, 46. Թամար թագուհու կեանքը. Վրացական պատմական գրականութեանյուշարձանները, հ. 5. Թբիլիսի 1985. էց 37. 46 (դու-

սերէն): 27:

Վրաց ժամանակագրութիւն(1207-1318), թարգմանութիւնըհին վրացերէՊ. Սուրադեանի,Ե., 1971, էջ 66, 73: նից Ե. Լալայեանը 19-րդ դ. վերջին ականաւոես Է եղել այդ ձսմանակաշրջա-

նին վերաբերող բազմաթիւ խաչքարերի (Լալայեան Ե.. Երկեր, հ. 1, Եր.. 1983, էջ 55): Դրանց մի մասն ուսումնասիբուել է Սամուէլ Կարապետեանի կողմից (Կարապետեան Մ., Ջաւախքի խաչքարերը, Ե., 1995): Ծունդայում Թմկաբերդում եւ այլուր յայտնաբերուած (ՄՀՀ դարերի հայերէն արձաճագրութիւններ ունեցող խաչքարերի մասին աշխատութիւններ ունի նաեւ վրաց պատմաբանԼ. Դաւլիանիձէն (տես Արտանուջի, ամսագիր, Թբիլիսի, 1998, թիւ 7, էջ 19, Ք8 (վրացերէն): 5էւիրիկեան Ս.. Պատկերազարդ բնաշխարհիկբառարան, հ. Ա, Վենետիկ. 1902, էք 62: '

։

'

ՋԱՎԱԽՔԻ

վիլայեբիմեծ հարկացուցալը, գիրք 2. Թբի(Վրաստանի) Գուրջիստանի 1941, էք 191-243, 275-278 (վրագերէն): ` քրիստոնէուՎրաստանումՀայաստանիանմիջականօժանդակութեամբ եկեղեյետոյ վրաց եկեղեցինընկաւհայ թեան տարածումից տակ եւ փաստօրէնկազմեց նրա մի ճիւղը: Սակայն 607ցու ազդեցության Կ ոն Սկուտրիեցինքաղաքականնկատառումեւ նախընտրեց պառակտմանը

5.

յիսի,

առաքելական

Դեռես Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին Անդրկովկասի զանազան ազգային-քաղաքական շրջանակներում լուրջ քննարկման խնդիր դարձավ երկրամասի նոր վարչատարած: քային բաժանման հարցը, որի անհրաժեշտությունը հայ. վրացի ն թաթար (ադրբեջանցի) գործիչները բացատրում էիս ցարիզմի մտցրած նահանգայինբաժաճման մեջ ազգային-տարածքային գործոնի անտեսմամբ: Այդ քննարկումճերը վերսկսվեցին 1917 թ. փետրվարյան հեղափոխությունից հետո: 1917 թ. ամռանը վրաց մենշնիկները գտնում էին, որ Անդրկովկասի տարածքային բաժանման հարցում պետթ է առաջնորդվել ազգագրական սկզբունքով, այսինքն՝ որտեղ գերակշռում Է տվյալ էթնոսը, այդ տարածքը պետք է միացնել տվյալ վարչամիավորին, ընդ որում վիճելի տարածքների խնդրում անհրաժեշտ էր նկատվում հանրաքվեն: Ախ ժողովրդավարական դիրքորոշումըընդունելի էր նան վրացականայլ կուսակգություննեբ րի համար Եման արդարացի մուռեցումը կիսում էին հայ քաղաքական բոլոր շրջանակները:Այդ սկզբունքի կիրառմանդեպքում Թիֆ-

եկքդեցական Սական ԻԱՐԻ առաքելական եկեղեցու Ն Ա ուեցին Զեկ, կեռտրոնի կաի հոգեւոր Աա Բագրատունիներիհզօրացման շրջանում ի

.

:

հայերը

:

են-

մնացին

(այժմ` Զրէս գիւղ) շուրջը: Վրաց վրացական եկեղեցին պարտադրեցՍամցխէի,Ջաւախքի եւ պատմական 17-րդ դ. հեղիՏայքի հայերի ճի մասինընդունելութաղկեդոնականութիւն: նակ Յակոբ Կարնեցուվկայութեամբվերջիններս«ազգաւ եւ կրօնիւն վրացի (էին Ա. Մ.). բաց հայի լեզոււսւ խծճսէին»(Մանը ժամանակագրութիւններ, հ. Բ, ե., 1956, էջ 554): ու ներկայիսքաղաքական գործիչներնայդ տերՎրաց պատմաբաններն են դնում` փորձելով մեսխեթցիներիններկա -

արամիների `

լ

ովոերա (Քարթլիի (Քար տարեգրութիւնը), 1975, է ջ Քարթլիս Ցխովրեբա տարեգրութիւնը հ. 4, Թբիլիսի, բիլ

(վրացերէն): ՍբրահամԿրետացի,Պատմութիւն,Ե., 4973, էջ 67:

869-670

:

մշխարհագրութիւն իրան Ղ,

տիկ,

ւ

էջ 124-327:

չորից մասանց աշխարհի,

«Հանդէս ամսօրեայ»,

թ., թիվ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

հ.

կազմում լուի ակեսվ ոիԼոռու զիԱ հետ

Ա, Վենե-

1-12, էջ 325-304:

րով

բնակեցված գավառների ն

Բորչալուի

(Լոռու

հետ

միաս

ու

Խոս անն ալքալաք

Ելիզավետպոլի նահանգի հարավ-արնմտյան հատվածի (Ղարաբաղ ն Զանգեզուր) վարչական վերաենբարկմանհարցը Երնհանի նահանգին կդառնար անխուսափելի: Նախկին Երեանի նահանգի հետ այդ տարածքները կկազմեին54 հազ. քառ. կմ` 1 մլն. 970 հազ. բնակչությամբ, որից հայեր` 1 մլն. 169 հազ., մահմեդականներ` 546 հազ., վրացիներ` 7 հազ. ն այլն: 1917 թ. գարնանիցՊետրոգրադում իրավաբանԶուրաբ Ավալուլի գլխավորությամբ սկսեց գործել հատուկ հանձնաժողով`Անդրկուլկասի վարչական վերաբաժանման հարցը քննարկելու համար: Այդ հանձնաժողովըորոշում ընդունեց Բորչալուի` Լոռու տարածքի 4/5-ը ն Ախալքալաքի գավառը Թիֆլիսի նահանգիցհանելու ն ստեղծվե-

'

Գորիզոն,1918, )թ 10: ՀՀ Պատմության պետական կենտրոնական արխիվ (այսուհետն՝ ՀՀ ՊՊԿԱ), ֆ. 200, ց. 1, Գ. 104, թ. 4-5: Ախալքալաքի Գավառի տարածքը բնակչության 7246-ը` հայեր), Ծալկայի (Խրամի) ն Տաբաօղուրի լճի շրջակա հայկական գյուղերով կազմում էր 3400 թառ. կմ (տես նույն տեղում, թ. 13):

հերոսական ինքնապաշտպանությունըգլխավորեց երիտասարդ

Միաժամանակ նահանգինմիացնելումախին՝: լիք Ալեքսանդրապոլի որոնցումհայերի շահերը ն այլ խորհրդակցություններ, ն Ավ. Վերորում հիմնաւլոմի աշխատություն", ջինս ավելի ուշ հրատարակեց սկզբունքովԱնդրկովկասիվերաբաժանման րում էր ազգագրակյան

Զորի Զորյանը": գործիչ, քաղաքագլուխ 1917 թ. վերջինճնավորվեցԱխալքալաքի

ին Սատիայանը քե» աաՑյացնում Շահխաթունյանը`:

Ազգայինխորհուրդը,որի ղեկավարությունըստանձնեցքաղաքագլուխ Մկրտիչ Մարգարյանը: Խորհուրդը ստեղձեցգավառի պաշտպանությանժամանակավոր կոմիտե, որը որոշ աշխատանքկատարեցակտիվացածմեսխեթցիների սանձարձակությունները զսպելու ուղղությաճբ: Ի դեպ, այդ գործում ինչպեսԱխալքալաքի,այնպես էլ Ախալցխայի գավառներումհայերնու վրացիներըգործում էինմիասնաբար՝գրելովզինականհամագործակցության բազմաթիվ վառ էջեր: Ախալթալաքի գավառի հարավարնմտյանմասում` Հոկամ, Խավեթ, էրինջա գյուղերի թուրքերի դեմ հաջողությամբհամատեղպայքար էին մղում հայկականԳումբուրդո, Կարծախ, Սուլդա, Վաչիան ն Կուր գետի ձորում ընկած`վրացական գյուղերի բնակիչները:Սակայն1918 թ. մարտ-ապբիլին Վեհիբփաշայի զորքերի հարձակումիցն հատկապեսԿարսիմարզիգրավումիցհետո, Ախալքալաքիվիճակը խիստ ծանրացավ:Սխալքալաքցիները կարողացաճ փրկել Արդահանին Օլթիի գավառների1500 հայ բնակիչների` հիմնականումկանանց ու երեխաների`նրանց Կոկիա, փոխանակելով ն թուրքականայլ գյուղերի բնակիչներիհետ": Թոք Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդը փորձեց ռազմական օգնություն ցուցաբերել Ախալքալաքին: Գավառ ուղարկվեց գնդապետ Առաքելովը,տեղում սկսվեց հայկական կորպուսի առանձին գճդի կազմավորմանգործը: Ցավոք, ի տարբերություն Ախալցխայի,Ախալքալաքիցհեռացածռուսական կայազորըիր հետ տարավ զինամթերքիմեծ մասը, ն հնարավորեղավ զինել գնդին զինվորագրվել ցանկացող5 հազ. երիտասարդներից ճիայն 2 հազարին: Անդրկովկասյան սեյմը ոչ մի իրական քայլ չկատարեց թուրքական ներխուժումն Ախալքալաք կանխելու ուղղությամբ Անպատասխան մնացինախալքալաքցի հայտնիմտավորականների` գրող Դերենիկ Դեմիրճյանիու հասարակական գործիչ Պողոս Աբելյանիչ դիմումնե-

նպատակահարմարությունը: վրաց քաղաքականուժերը, թ.

սեպտեմբեր-հոլլտեմբերին

հանդես եկան Թիֆլիսի նահատկապեսազգայինդեմոկրատները, ն անջատելու դեմ: գավառները հանգից Բորչալուի Ախալքալաքի նույնացնում էին նրանք բառերը նահանգ» Ընդ որում, «Թիֆլիսի հետ: թ. Այսպես պետականության վրացական ազգային հ արցը վերածբաժանման ա րդյունքումվարչական քննարկումների հիմպետականսահմանազատման վեց ազգային-տարածքային.

նախնդրի:

թ.

շրջանակնեհոկտեմբերյանփուլում վրացքաղաքական

րում, Ռուսաստանիցանջատվելուձգտմանուժեղացմանհետ մեկտեղ, ազգագրական սկզբունքըհետզիետեժոռացությանտրվեց: Լոռու ն Ախալքալաքիհարցում գերակշռեց վրացիներիանզիջում ու կարծր դիրքորոշումը:Ախալքալաքիհայությունը 1918 թ. սկզբին փորձեցյուրովի լուծել այդ հարցը: Հունվարի21-ին Ախալքալաքի վարչականորեն գավառայինգործադիրկոմիտենորոշումկայացրեց Ալեքսանդրապոլիգավառին միանալու մասին`: Այդ քայլը Վայասդրսնորումէր: տանինմիանալու 1917 թ. դեկտեմբերիվերջին ն 1918 թ. սկզբին, ոգեորված Անդրկովկասիցռուսական բանակիհեռնալու հանգամանքից,բթուրքական հրամանատարություննսկսեց ակտիվորեննախապատրաստվել հարձակման:Թուրքերի դրդմամբաշխուժացան Ախալցխային Ախալքալաքիմահմեդականները` «մեսխեթցիները»:Նրանք հարձակվեցինԱխալցխաքաղաքի վրա,որի հայ ն վրագի բնակչության

ձգտման յուրօրինակ

Նույն տեղում, բ. 2-8: եղավ նան ենթահանձնաժողովի առաջարկը Ղարաբաղի ե Զանգեզուրի գավառները`իբրե գերազանցապեսհայերով բնակեցված տարածքներ, ելիզավետպոլի նահանգի կազմից հանելու մասին: Սակայնենթահանձնաժողովի մահմեդական ներկայացուցիչները հրաժարվեցին այդ փաստաթղթիտակ ստորագրել` իրենց քայլը պատճառաբանելովլիազորություններ չունենալու հանգամանքով(տես ճույնտեղում): Վ.

Մելիքյան,1917. Փետրվարյանհեղաւիոխությունը ն Հայաստանը,Ե., էջ

119: 2997. Ճ.1Աաարոթո,

ՃԱԿԱՈՒՅԵԼՆ

Մշակ,1918, Բ 16: օ

ՈծքՀոՏո

1918. ուանատ3Ետ, Ռոփոու,

՛

Ախալցխայի վեցամսյա ինքնապաշտպանության մասին ծանրամասն Ա. Սանոսյան. Ախալցխայի ն Ախալքալաքիգավառների 1918 թ.

տես

ինթնապաշտպանությունը, Ե.,1992: ՀՀ

պատմության պետական կենտրոնականարխիվ (այսուՆորագույն

ջետն Պողոս

ՆՊՊԿՍ). Ֆ. 114. 9. 2, գ. 3. թ. 125ա-126, Մշակ, 1918, 78 81: Գրիգորի Աբելյանը (1877-1943) հայ ազգային-սազատագրական շարժման հայտնի գործիչներից է, տոնտեսագետ, իրավաբան,մանկավարժ, գրող, թարգմանիչ:

ուսթուրքերիձեռքը սեյմին հարուստ հացամբերքը չընկնելու : վերաբերյալ բերելու դուրս մար գավառիցնախապես 1918 թ. մայիսի7-ին (20) թուրքականզորքերը Զլդըրի կողմից գավառ: Տեղի բնակչությունից Ախալքալաքի կազմաճերխուժեցին ու զինված ջոկատները Կարձախի մոտ վատ փոքրաթիվ վորված կազմակերպել կարճատն Գյոք Դաղ լեռան շրջանումկարողացան ճադիմադրություն:ԳնդապետՍռաքելովը, փոխանակ մեկնելու գործողութուժերի կատ, շարունակումէր ինքնապաշտպանական յունները «ղեկավարել» Ախալքալաքից2̀5-30 կմ հեռավորությունիգ: Ռուսականբանակիցզորացրված զինվորականներԼյուդվիգ Դեմիրճյանի,Խորեն Մնոյանի,ԶարմայրԽանոյանի, Թիֆլիսից ժամանած Պողոս Աբելյանի, ռուս սպա Ռեզնիկովի խմբերի մղած ծանր մարտերիշնորհիվ, հնարավորեղավ ապապաշտպանական Վրաց ազգային հովել գավառի բնակչության արտագաղթը: զորաջոկատն վրացական տ ակ գտնվող խորհրդի ենթակայության գիծը: Գավառի թողեց ռազմաճակատի մտնելու, առանց մարտիճեջ Բակուրիան, գաղթեց դեպի բնակչությունը գյուղիրի հյուսիսային իսկ հարավայինը`հիմնականումԾալկա` տեղում թողնելով իր աճբողջ անշարժ գույքը: Չգաղթեցինմիայն թրքախոսհայ կաթոլիկներն ու ռուս դուխոբորները:Այսպես,մինչե մայիսիվերջը արտաԱխալքալաք քաղաքի ն 61 հայկականգյուղերի գաղթեց րը

ամբոդջ բնակչությունը":

Գավառներխուժածթուրքասկյարներնու տեղի մեսխեթցիները թալանեցինգյուղերնու սրի քաշեցին տեղում մճացած բնակչության մի մասին:Գերի վերցված բնակչությանմյուս մասից էլ առանձնացվեցին աշխատունակհարյուրավորտղամարդիկ Ա աքսորվեցին Թուրքիա, իսկ ավելի քան հազար ծեր տղամարդկանցու կանանց աքսորեցինԲակուրիանգ̀աղթականների ճամբար: Սհավոր աղետի ենթարկվեցին Խորենիա ն Թախչա գյուղերի բնակիչները, որոնց զգալի մասը չէր կարողացել գաղթել: Նրանց մեծ մասը արգելա-

. 7`

ՀՎՆՊՊԿԱ. ֆ. 144. գ.2.գ.3.թ.Վ23ա:

Թուրքերը, առաջին անգամ Ախալքալաքիգավառ ներխուժելուց ճի քանի օր հետո, ձնացրին,թե դուրս են գալիսայնտեղից:Գաղթականների մի մասը հավատաց դրան ն վերադարձավ:Մայիսիերկրորդ կեսին թուրքերը նորից մտան Ախալքալաքն կարողացան տիրել գաղթականների բերածգույթի մի մասին,գերել Ն ոչռչացնելհազարավոր ճարդկանգ: հետ ՀՀ ԳԱՍ Պատմությանինստիւոուտի արխիվ(43 ԳՍԱ ՊԻԱ), Լեոյի անձն. 3. 1, ց. 1. գ. 242, թ. 4-5:

փակվեց մարագներում ն վայրագորեն ոչնչացվեց:": Թուրքական հրոսակները սպանդ կագմակերպեցին նան Մեծ Արագյալ, Գումբուրդո, Սբուլ, Բեժանո գյուղերում, Ախալքալաք քաղաքում ն այլուր: Կոտորածն ավելի մեծ մասշտաբներ կընդուներ, եթե բնակչությունը չդիմեր իճքնապաշտպանության.Թշնաճին հատկապես դիմադրության հանդիպեց Սաթխա գյուղի մաւոույցներում ՝: Բորժոմի շրջանում տեղակայված վրացական զորքերի հրամանատարգեներալ Արջնանիձեն ոչ միայն ռազմական ու նյութական օգնություն ցույգ չտվեց հայ գաղթականներին, այլն զինաթափեց հայ կամավորներին ն, ստանալով Վրաց ազգային խորհրդի կարգադբությունը, ախալքալաքցի փախստականներին արգելեց տեղավորվելու Բակուրիանումու Վրաստաճի այլ շրջաններում: Վրաստանի խորքերը արտոնություն ստացան միայն վրացի գաղթատեղափոխվելու կանները 5:

ամառ

Ախալքալաքի զանգվածային գաղթի օրերին կյանթի կոչվեցին

Անդրկովկասյան երեք հանրապետությունները: Հայոց ազգային խորհուրդըմայիսի 30-ի անկախությանհռչակագրում իրեն հայտարարում էր հայկական գավառների գերագույն ու միակ իշխանություն: Անշուշտ, «հայկական գավառներ» անորոշ բառակապակցության ընտրությունը ինքնանպատակչէր: Նձճան ձեակերպումովԱզգային խորհուրդը, մի կողմից, խուսափում էր ռազմաքաղաքական այդ բարդ իրավիճակում օսմանյան թուրքերի ե նորաստեղծ հարնան պետությունների հետ տարածքային վեճերի մեջ հայտնվելու վտանգից, մյուս կողմից. թեկուզն անորոշ սահմաններով,հայտնում էր իր իրավունքները հայկական այդ տարածքների նկատմամբ: Տվյալ դեպքում վերջինիս տակ կարելի էր նկատի ունենալ ն: Արեմտյան ն: Ղս։ժրաբաղը, ն՝ Ջավախքը, ն այլ վիճահարույց տաՂՎայաստանը, րածքներ: Սակայն ընդամենը մեկ շաբաթ հետո` հունիսի 4-ին. վրաց մենշեիկները, որոնք Գերմանիայի հովանավորությամբ նախապատրաստել էին Վրաստանիանկախության հռչակումը, Բաթումում Օսմանյան կայսրության հետ կնքած հաշտության պայմանագրովիրենց իրավունք վերապահեցին գերագանցապեսհայերով բնակեցված Ախալցխայի ն Ախալքալաքի գավառները հանձնելու բուրքե՞

ՀՀ ՊՊԿԱ, ֆ. 200, ց. 1, գ. 17, թ. 34-35, ՀՀ ԳՍԱ ՊԻԱ, Լեոյի աճձն. ֆ. 1, ց. 1. գ. 242, թ. 5: Խորենհա գյուղի կոտորածի մասին ւոես ռան այաստանի

27.Կ11998: Հանրապետություն, Սանրամասն տես Ա. Սանոսյան, 0Սշվ.աշխ. ռ

33 ԳԱՍ ՊԻՍ, Լեոյի անձն. 2, գ. 3, թ. 127ա:

ֆ. 1.

ց. 1, գ. 264. թ. 1-2, ՀՀՆՊՊԿԱ,

ֆ. 114,

ց.

րին: Կարծում ենք, որ նման քայլը թելադրվածչէր միայն թուրքերին էր Այն նան հեռուն գնագող ռՕպատակ դիմադրելուանկարողությամբ: նորահռչակ թ ե տպավորություն, էր ստեղծվում հետապնդում:Նախ, Վրաստանընս Հայաստանինման լուրջ տարածքայինզիջումներ է անում ռազմականհաղթանակներգրանցածԹուրքիային, ն երկարձանագրորդ` իր կնքած առաջին միջազգայինպայմանագրով րում է իր իրավունքներըայդ գավառներիբախտըտնօրինելու հարկողմ:ՊատերազմումԹուրթիայի ռազցում, իբրն պայմանավորվող դեպքումՎրաստանըկարող էր նորից վեմական անհաջողությւան ն Սխալքալարականգնելիր «օրինական»իրավունքըԱխալցխայի Քի նկատմամբ: եվ վերջապես,որ ամենացավալինէ, թուրքական փոխելՋավախքիԺողովրբռնազավթումըկարող էր արմատապես դագրականպատկերը, այն է՝ զրկել նրան իր հայկականէթնոնկարագրից: Հետագադեպբերը բացահայտելուեկան վրաց քաղաքա-

այդ ազգայնական ծրագրերը: կանշրջանակների միջն սահմանԿարնորելովնորաստեղծհանրապետությունների ների ճշգրտմանհարցը` արդեն հունիսի սկգբից Վրաց ն Հայոց ազգային խորհուրդները սկսեցին բանակցություններն այդ խնդրի շուրօ: Վրաց ազգայինխորհրդի նախագահ Ն. Ժորդանիանու վարչապետ Ն. ՌամիշվիլինԹիֆլիսի Հայոց ազգայինխորհրդին` ի դեմս Ա. Ահարոնյանի,Հ. Քաջազնունու ն Ալ. Խատիսյանի, ւսռաջարկեցին

Բորչալուի գավառի հարցում առաջնորդվել ազգագրական սկզբունքով: Ախալքալաքի մասին խոսք չկար, քանզի այն գրավված էր թուրքերի կողմից, թեն, ինչպեսնշվեց, վրաօիները ապագայում ճրա հարգի լուծումը ես տեսնում էին հօգուտ Վրաստանի:Սակայն շուտով սահմանազատմանհարցով Հայոց ազգային խորհրդի նշանակած հատուկհւսնձնախմբին(Խ. Կարճիկյան.Գ. Խատիսյան, Գ. Ղորղանյան)Ի. Ծերեթելին հայտարարեց, որ Վրաստանըռազմավարական նկատառումներով չի կարող հրաժարվելԱխալքալաքիցու Լոռուց, ինչպեսն Ալեքսանդրապոլի գավառի Փամբակիշրջանից: Ընդ որում, վրացգործիչը հավատացնումէր, որ դա բխում է նան այդ տարածքներիհայ բնակչությանշահերից, քանի որ Գերմանիայիհովանավորությանն արժանացած Վրաստանումհայերի համար նս կսԱզգագրականսկզբունքից րածարվելու վրացական կողմիայդ քայլի դեմ բողոքեց Խ. Կարճիկյանը` վրաց մենշնիկներինման մոտեցումըբնութագրելովՀա-

տեղծվի ո աւանկրո ինան: Վրաստանին յաստանը Թուրքիայի, գործելակերպ -

Ս.

":

Ադրբեջանիմիջն բաժանելու Սահմանայինհարցերով հայ-վրացականխորհր-

Վրացյան,Վայաստաճի Ե., 1993. էջ 214-215: Հանրապետություն,

դակցությունները մտան փակուղի ն վերսկսվեցին միայն աշնանը, երբ թուրքերը սկսեցինհեռանալգրավվածտարածքներից: Այդ ընթացքում ախալքալաքցի գաղթականների վիճակը շարունակում էր վատթարանալ:Նրանք փաստորեն հայտնվել էին յուրահատուկ արգելափակոցում: Դեպի հյուսիս` Բակուրիան ու Բորժոմ բնակավայրերիճանապարհըփակելէր վրացական զորքը, իսկ հետդարձիուղին դեպիգավառ՝ թուրթերը:

թ.

հուլիսի սկզբին վրաց

մերժեց Հայոց կառավարությունը

ազգային խորհրդի մժիջնորդությունները` գաղթականներին Վրաստանի խորքերը տեղափոխելու,ինչպես նան Բորչալուից հեռացած

բնակավայրերումտեղավորելու իրավունք արմահմեդականների տոնելու մասին` իր այդ տմարդիքայլը «բացատրելով» համաճատարածումը Վրաստանումկանխելու պատճառաբանութրակների յամբ : Մինչդեռ հայտնի է, որ դեռ հունիս-օՇգոստոսին գաղթականների մեջ համաճարակներչկային: Դրանք հայտնվեցինավելի ուշ՝ աշնանը: Նույնիսկ, այդ պատճառաբանությունը, եթե անգամ հիմնավորված լիներ, չէր կարող վրաց իշխանություններինազատել ախալքալաքցի ւիախստալկաններիի̀րենց քաղաքացիների ճակատագրով մտահոգվելու պարտականությունից:Նշենք, որ այդ «պարտականության» փոխարեն, գեներալ Արջնանիձեիվերջին օոկատները հեռացան Ախալքալաքի գավառի հյուսիսային սահմանագծից՝ թուրքական հրոսակներին հնարավորություն տալով ավազակային հարձակումներով նորանոր վնասներհասցնելու գաղթականներին Հայոց ազգային խորհրդի աջակցությամբ թիֆլիսաբնակ օավախքցիներիցկազմակերպվեց«ԱխալքալաքիՀայրենյաց (ՅայրեԱ. Մ.) միությունը», որի վարչության նակցական մեջ մտան 10 հոգի, այդ թվում` ճանաչված հասարակականգործիչներ Պոդոս Սբելյանը (քարտուղար),Բ. Օհանջանյանը(նախագահ),Գր. Պապոյանը (տեղակալ), Հովհաննես Մալխասյանը, Ջալալ Տեր-Գրիգորյանը, ԿարապետՇահպարոնյանը `": Վարչությունըկոչով դիմեց Թիֆլիսի հայությանըն կարողացավորոշակի միջոցներ հանգանակելգաղթականներիհամար: Ախալցխա`թուրքական հրամանատարության մոտ ժամանած ախալքալաքցի գաղթականներիպատվիրակության -

ՆՊՊԿԱ, Ֆ.114. ց. 2, Գ. 3, թ. 127-127ա, ՀՀ աան ԳԱԱՊԲԱ:Լեռյի ֆ. 1.Գ. 1-2: 1.9. Այդ հարձակումներիընթացքում թուրքերը Բակուրիանի գաղթականական ճամբարից առեանգեցինկամ սպանեցինմինչն 1500 մարդ, հւփշմեծ թվով անասուններ ու շարժական գույք: Վարչության մյուս անդամներնէին Բ. Մաղաքյանը, Հովհ. Բադալյանը,Վ. ՀՀ

ԴԴ

տտակեցին

ն Թ. Մաղաքյանը: Նազարեթյանը

(

անձն,

թույլտվություն իրենց հայրենի գավառվերադառնալու խնդրանքը`

մերժվեց: Թուրքերը. ստանալու վերաբերյալ, կտրականապես վերադարձնելու

կայսրությանը գավառը Ախալքալաքի չթաքցնելով արդեն բնահայտնեցին,որ հայկականգյուղերն

իրենցպլանները. վերաբնակիչներով: մահմեդական կեցվածեն Թուրքիայիցբերված ն Թուրքիայինբռնակհայաբափելու Է. որ Ախալքալաքը Ուշագրավ այնքանհետեոերիտթուրքերն ծրագրերում հայակուլ իրենց գելու հայրենի գաղթականների` գավառ ղականէին, որ ախալքալաքցի հայկական խնդրումանդրդվելիմռացինոչ միայն

վերադառնալու

բարեգործական

օտարերկրյա տարբերկազմակերպությունների,

ներկայացուցիչ

Գերմանիայի այլե դաշնակից հաստատությունների, : Այսպիսով,ն դեպքում: գեներալ ֆոն Կրեսիմիջնորդությունների կողն թուրքական հրամանատարության վրաց կառավարության, ջազրկված իրավունքից տեղաշարժվելու մից որնէ ուղղությամբ

էին բնաջնջման: դատապարտվում վախցիգաղթականները ու հոկտեմբերի սկզբինՀայաստասեպտեմբերին Ի պատասխան (միութվարչության Հայրենյաց Ախալքալաքի նի կառավարության, կամ անցնելու, Վրաստան կամ յան) նորանորբողոք-դիմումներին՝ մասին, արտոնման Ախալքալաք վերադառնալուՔույլտվության պեւո գրասենյակի 4-ին վրացականկառավարության հոկտեմբերի պաշտոխորհրդին ԿոժուխովըՀայոց գլխավոր գադթականական ստեղծքանի որ Վրաստանում ճական գրությամբպատասխանեց. հրամանատարություիսկ թուրքական ճգնաժամ, վել է պարենային հայությանըվերադառնալ է թույլ տալ Ախալքալաքի ճը հրաժարվում են ամենակարճ առաջարկում իշխանություններն հայրենիք. վրաց տեղափոխելՀյուսիսային գաղթականությանը ժամանակամիջոցում Հայաստանի Հանրապետություն: Կովկասկամ կուհայ ժողովրդական խորհրդիՇախագահ, Գաղթականական Սամսոն նախաձեռնությամբ ղեկավար սակգության նան հրավիրվեցշտապ խորհրդակցությունորին մասնակցեցին անդամները: ԱՎիրահայոցազգայինխորհրդինախագահության կողմից նիստինհրավիրված Պողոս Աբելյանը խալքալաքցիների հայտնեց, որ ինքը թուրքականառաքելությաննախագահ Աբդուլ ն Քերիմիցտեղեկացելէ, որ թուրթերըհեռանալու են Ախալքալաքից Կ. Պոլսում դեմ չեն հայերի վերադարձինգավառ, առավել ես, որ

Հարությունյանի

րետում

որոծու քԷր.. ՀԻՂԾթՈրժուղ-ոստո Բ. ոՕոըօժ

Բ Ոշոօլում

ո

չթաա

ՀՇՕքքու: (օՕՇատոէ1913-19 19), 560-581.

Խոոոոու ն). որե. ներկա են եղել Այդ խորհրդակցությանը ԺԹ,

Է.

1995.

Ն.

Հովհ, Սպենդիարյանը,Լն Տեր-Ստեփանյանը ուրիշներ: էվանգուլյանը,բժիշկ

իր կառա-

(նախագահ`Ավ, էհարոնյան) հայոց պատվիրակությունը Կոհետ ձեռք է բերել համաձայնություն: հարցում այդ վարության Պատաս-

ժուխովից պահանջվեց թուրքական մերժման պատճենը: կառավարուբխան չստացվեց: Ակնհայտ դարձավ. որ Վրաստանի թույլատրել յունը, մեղքը բարդելով թուրքերի վրա, չէր կամենում էր սոհրահրվում Այսպեսարհեստականորեն

հայերիվերադարձը:

վահարությունը՛: վիճակը դառնումէր օրհասական.սկնվել էին Գաղբականության Վրացացրտերը, անձրնները, սպառվումէր անասնագլխաքանակը: հարեկած Բորժոմից Քութայիսից, Գորիից, կան իշխանությունները չնչին թույլատրեցին ու վերավաճառողների ավագալների յուրավոր վրացաէլ` դեպքերում առանձին գնելու, գներով գաղթականներից հազարավորգլուխ ական միլիցիայիօգնությամբ խլելու տասնյակ շնորհիվ Վրաստանի նասուններ: Այս հատուկ քաղաքականության պարենային խնդիրները: լուծեց իր բնակչության կառավարությունը գաղթաՀայոց մնաց ծանրությունը հոգսերի ողջ Գաղթականության Կովկավարչության, Հայրենյաց կանականխորհրդի, Ախալքալաքի Ամերիկյան Վրաստանում ընկերության, սի հայոց բարեգործական Հաառաքելության,մասամբ նան Վիրահայոց Ազգային խորհրդի, աայաստանի յաստանիներկայացուցիչԱ. Ջամալյանի ուսերին: Շերկայացուցիչմշտական նշանակեց նունից Ազգայինխորհուրդը Տեր-Գրիգորյաճեր` Արշակ ԹոըոսյանինԲակուրիանում,Արարաւո էլ իրենց կողմից լիազոր նշանանին` Ծալկայում 3: գաղթականներն այնպես էլ կեցին Մեսրոպ քահանա Մելյանին:Ինչպես վերջիններս, անկազմակերպություններ, հայկականԱ ամերիկյան զանազան օԳգաղթականությանն հատներ որոշակիաշխատանքկատարեցին մեծ այնքան զանգվածն նելու համար: Սակայն գաղթականության չէր կարող շոչաաշխատանքը կատարված 80-85 որ մարդ, հազ. էր՝ փելի լինել: ու Խոլերան սկսեցին Մինչն 1918 թ. դեկտեմբերըբծավորտիֆն Այդ օրերին «Մշակում» տպագրվածմի հնձել գաղթականությանը: Պողոս Աբելյանըգրում էր. «Ախալքալաքցիների թղթակցությունում փրկեաճող է գնում, որ եթե գաղթականներին այնքան բնաջնջումն

-

ՀՆՊՊԿԱ,

ֆ. 114. ց. 2. Գ. 3, Թ. 131-131ա:

ոչ Այս անձնավորությունները րին գաղթականներիհամար տեղում, թ. 130):

միայնապաշնորհ գտնվեցին.այլն յուրացռախատեսվածօգնությունը (տես նույն

համարձեռք չառնվենժամանակիպահանջածմիջոցներ,ախալքալաքցիներիայս սերունդըկլինի վերջինըերկրագնդի վրա»"": 4918 թ. հունիսից մինչե նոյեմբեր Բակուրիանի անտառներում զոհվեցավելի քան 18 հազ. մարդ: Գրեթե նույնքան զոհեր տվեցին Ծալկայի ու Մանգլիսիշրջաններումապաստանածհա) գաղթականները: Մինչն հաջորդ գարուն ախալքալաքցի գաղթականների կո1918 թ. նոյեմբերից, հաղթահարերուսւոներըհասած 40 հազարի՞՞: լով վրաց զինվորականիշխանություններիհարուցած զանազան արգելքները,հաճախ շրջանցիկ ճանապարհներուլ, գաղթականուքյան բեկորներն սկսեցին վերադառնալ իրենց ավերված ու բալանված բնակավայրերը:ԲակուրիանիցԱխալքալաք անցնելու թույլտվության դիմաց վրաց զինվորականներըգաղթականներիցպահանջում էին ստորագրություճներ` վրացահպատակությունընդունելու, գավառը Վրաստանիմաս ճանաչելու մասին՞": Վերադարձողգաղթականներից կազմված փոքրաթիվ զինված խմբերը, թուրքերի դուրս գալուց հետո, փորձեցինկարգ ու կանոն հաստատել ԱխալՔալաքում: Ալեքսանդրապոլի գավառինհարող լճերի (Մադաթափա, Փարվանի,Սաղամո) շրջանը վերցվեց զինվորականհսկողության տակ:Սակայննոյեմբերի29-ին Երնանում Վրաստանիներկայացուլու

ցիչ Մ. Մդիվանինհայտարարեց,որ հայ-վրացականսահմանագիծը, իր կառավարության կարծիքով,պետք է անցնի նախկինԹիֆլիսի նահանգիհարավայինսահմանով,այսինքն` Լոռին ն Ախալքալաքը մտնելու են Վրաստանիկազմի մեջ: Այս հայտարարությունից մեկ շաբաթ չանցած` դեկտեմբերի5-ին, վրացականկառավարությունը, որ մինչ այդ` հոկտեմբեր-նոյեմբերին բռնազավթել էր Լոռին, զորավար Մականի (Մաղաշվիլի) գլխավորությամբ զորք մտգրեցճան Ախալքալաք: Տեղի հայկականուժերը զինաթափվեցին, իսկ Հայաստանից ժամանած փոքրաթիվհայկական զորամասը,հայ-վրացական բախումիցխուսափելուհամար,ստիպվածդուրս եկավ եֆրեգյուղերի շրջանից,որը գրավել էր թուրքերի հեռանալուցհետո՛ : Քաջազնունուկառավարությունը, որ այդ խնդրում խորհրդարաստացելէր ազատ գործելու իրավունք,քանիցս բողոքեց կապակցությամբ: Սակայնվրացիզավթման ները րը մն ճնացին անդրդվելի:Այսպես. դեկտեմբերիկեսերին ծագեց

մովկա-Տրոյիցկոլե

լիկողմից խալքալաքի

1939, 2.Մշակ, Լեոյի ֆ, 1,

երՍԱԱԿԻԱ.

գ.264, Ս, ֆ. 114. 2, ի4 14:

անձն.

Ս

ց.

:

ց. 1.

Գ. 3. թ. 131ա:

Վրացյան,նշվ. աշխ. էջ 225-226:

հայ-վրացականպատերազմը, որի սանձազերծմանգործում իրենց հեամենամեծ դերն ունեցան թուրքերը: Վիճելի այդ տարածքներից ե Վոաստաե Հայաստանի, ռանալուց առաջ նրանք ձճիաժամանակ նի կառավարություններինհայտարարել էին գավառները նրանց հանձնելու ճասին: Հայկական ուժերը Դրոյի գլխավորությամբազատագրեցգինԼոռու մեծ մասը: Դեկտեմբերի 11-12-ին հայկական դիվիզիայի 4-րդ հետնակայինգնդի մեկ գումարտակ Ալեքսանդրապոլից շարժվեց դեպի Ախալքալաք Ն, այնտեղ մտած վրացականզորքերի գավառի մեծ հետ ընդհարումից հետո, հսկողության մասը: Վրացականուժերը քաշվեցին հյուսիս` : Պատերազմի ընթացքում վրացիները Թիֆլիսում իսկականմարհայտադառրս սկսեգին հայերի նկատմամբ: ն Քութայիս'": աքսորվեցին ռազմագերիներ րարվեցին Հայ-վուսցականթեժ մարտերի օրերին Անտանտի ներկայացուցիչները հաշտության եզրեր էին փնտրում: Դեկտեմբերի25-ին անգլիական զինվորականՌայկրոֆը ն ֆրանսիացի գնդապետ Շարդինեն Ն. Ժորդանայի հետ ստորագրեցինմի համաձայնագիր:Այն նախատեսում էր ռազմական գործողություններիդադարեցում,Ջալալօղլի-Դսեղ գծից հյուսիս ընկած տարածքում վրացական,իսկ դրաԱնից հարավ մնացող շրջանում` հայկականզորքերի տեղակայում: դաշնաԽալքալաքում հաստատվելուէր վրացականվարչակարգ` կից երկրների հսկողությամբ:Վարչակազմիմեջ ընդգրկվելու էին Այս համաձայնութտեղի հայ ս մահճեդականՇերկայացուցիչներ՝՝: Արշակ ստորագրել յան տակ Հայաստանիկողմից առաջարկվեց

տակ, վերցրեց

Հազարավոր, հայեր

հրաժարվեց` առարկելուլ Ջամալյանին:Վերջինսկտրականապես խալքալաքինվերաբերողձնակերպմանը:Անգլիացիներըհամաձայ«Պ. Ջամալնագրի տակ ավելացրինհետեյալ նախադասությունը. յանը համաձայնչէ Ախալքալաքիգավառը Վրաստանիկողմից գրավելու կետին»: Փաստորեն, դաշնակիցները, հաշվի չնստելով հայկական կողմի կարծիքի հետ, այդ միակողմանի համաձայնագիրը փորձեցինդնել գործողությանմեջ: Մի քանի օր անց` դեկտեմբերի 31-ին հայ-վրացականընդհարումը դադարեցվեց անգլիացիների միջնորդությամբ:1919 թ. հունվարի 9-17-ը Թիֆլիսում կայացած հաշտության կոնֆերանսըվճռեց Լոռին հռչակել Չեզոք գոտի, իսկ Ախալքալաքիհարցը մնաց առկախ: Մարտին երկու հանրապետութՍ-

Վարությունյան,Յայկական ազգային զորամիավորումները1938Ե., 1994. էջ 70: թթ. (դոկտորական ատենախոսություն). Ս. Վրացյան, նշվ. աշխ., էջ 242-248: 30. Նույն տեղում, էջ 234-235:

25.

թ. 1-2:

Կ. Ա.

յուններըճանաչեցինմիմյանցանկախությունը, վերականգնվեց երկաթուղայիներթնեկությունը:Հայ-վրացականհարաբերությունների լարվածությունըհետզհետեթուլացավ: Սինչն 1949 թ. մարտ ամիսը հայրենի գավառ վերադարձան նան ախալքալաքցի գաղթականների բեկորները: Գավառը լիովին թալանված էր, ոււցահատիկը տարվել էր Թուրքիա: Բարվոք վիճակում էին միայն թրքախոսհայ կաթոլիկներին ռուս դուխոբորներիգյուղեոը: Ի դեպ, նրանք զգալի օգնություն գույց տվեցին գաղթականներին` ցանքս կազմակերպելու, բնակավայրերըվերականգնելու գործում: Արդեն հունիսին զայաստանիկառավարությունը կարողագավ երկաթուղովստացվող հացահատիկիցբաժին հանել ախալքալաքցի սովյալներին: ՍտացվողհացահատիկիցԱխալքալաքիգավառին բաժինհանելու գործը դրվեց պետական մակարդակիվրա: Թիֆլիսում Հայաստանի ներկայացուցչությունումստեղծվեցհատուկ հաստիք՝ խնամատարության գծով, որը զբաղեցրեցԴ. Դավիթխանյանը: Միայն մայիսի սկզբին Հայաստանը Ախալքալաքի սովյալներին րեց 3 մլն. ռուբլու նպաստն 74 մլն. ռուբ.՝ սերմացու գնելու համար` : Այդուհանդերձ, Ջավախքիտնտեսականիրավիճակըչբարելավվեց:Վրացիշխանությունները ծանր մաքսերսահմանեցինոչ միայն Հայաստան ներմուծվող,այլե Ախալքալաքուղարկվող այն հացահատիկի վրա, որիցմասնաբաժինէր հանվումն՝ հայ, ն վրացի

հատկա

գաղթականներին: Խիստ պակասել էր

1918 թ. վերջին անասնագլխաքանակը: սկսված սառնամանիքների պատճառովթուրքերըչէին կարողացել իրենց հետ տանել գավառում եղածբոլոր անասուններն ու շարժական գույքը: Պ. Աբելյանըդիմեց Ախալքալաքում գեներալ-նահանգապետ նշանակվածՍականին`խնդրելով այդ մնացած գույթը Սակայն Մականը մերժեց նրա գաղթականությանը: Ցավոք, Վիրահայոց ազգային խորհուրդը, որը հատկապես հայ-վրացական պատերազմիշրջանից դարձել էր շատ անդեմ մի մարմին,ինչպես այս, այնպես էլ ներկախնդրում չաշակցեցՊ. Ան հայրենասերայլ գործիչներինմանօրինակ ձեռնարկում-

հանձնել

խնդրանքը: ԱՄԱ Գե Ի

-

Նույն տեղում, էջ 266:1919-1920 Քթ.

Ախալքալաքի հայ

վրաց գաղթազգալի քանա(տես ՀՀ ՆՊՊԿԱ, Ֆ. Ն

կանությունը ն կոմիտեից Աճերիկյան օգնությա ստացավ

կությամբհագուստն 114. 9.2, գ.

էր:

Ար ններին, վերադարձավ հոանայում բնակչությա- կլիճայական,

եաունգապետ մականըզինաբափեց հայ նը, Իմերեթիայից ն Թիֆլիսից բերված վրացական միլիցիայիմիջո"

ցով հաստատեց խստագույն ռեժիմ: Ընդ որում, վրացիներն ու մեսխեթցի թուրքերը չզրկվեցին զենք կրելու իրավունքից: Հայերից զենք կարող էին ստանալ միայն նրանք, ովքեր «կամուլին», բայց իանհրականումբռնությամբ զորակոչվում էին վրացական բանակ` ն համար: դեմ կռվելու նազանդԱբխազիայի Աջարիայի Մինչն 1920 թ. վերջը պետության հովանավորությամբ Ախալքալաքի գավառ փոխադրվեցինմի քւսնի հարյուր ընտանիք իմերեթցի : Տեղի վրաց վարչությունըգավառի հյուսիսում ն վերաբնակիչներ՝ մի զգալի մասը խլեց հայերից արնելքում ընէյած արուռատեղիների շնորհիւ| մի ու մեքենայությունների Տարբեր հանձնեց թուշերին: Ոտնձգություններ վարելահոդերից: իրենց շարք գյուղեր զրկվեցին Դաեղան ԱխալցխայիՍբ. Փրկիչ եկեղեցուն պատկանողԿարծախ, Օկատմամբ:Վրացադեշ, Սուլդա ն այլ գյուղերի հռդղատարածքների այնպիսի ճի միջոցի նույնիսկ կանգ չառավ կան կառավարությունը արշավ` կաթոլիկ հայեՍկսվեց ինչպիսին ազգաձուլումն առջե, ուղղությամբ`": «վրացացնելու» րին Անշուշւո, Ջավախքի նկատմամբ մենշնիկների վարած շովինիստական քաղաքականությունըաննկատ չէր մնում Հայաստանում: Սակայն հայկական կառավարությունը,ինչ-ինչ նկատառումներով, հարկ էր համարում 1919 թ. բավարարվելմիայն իր հացահատիկից Ախալքալաքին մասնաբաժին հանելով ն Վրաստանի հետ վարվող բանակցություններում սահմանների հարցի լուծումը ձգճգելով՝ մինչն Փարիզի վեհաժողովում ցանկալի արդյունքների ձեռք բերումը: Ռուբեն Տեր-Մինասյանն այդ մասին գրում էր. «Անարդար էին Վրաստանի դիտումները Յայաստանիվերաբերմամբ,անարդար էր, որ նա Ախալքալաք զուտ հայաբնակգավառըխլած էր մեզնից, թեն տեսակետներովայդ գաթե ազգագրական թե աշխարհագրական, վառը Հայաստանինկպատկաներ:Անարդարէր նան Լոռիի վերաբնակմամբ նրա ձգտումը... Չնայած այդ վրդովեցուցիչ դրության, Բյուրոն այն կարծիքն ուներ, որ պիտի համբերել ն զիջել վրացիներին, ինչքան որ կարելի է»`6: Բայց Ռուբենն ու հանրապետության

250 հազ. փու թ

3.թ. 132):

սպիտակալյուր

շի

Շե

ալի

մանալով

մասը,

վայրերը: ֆ.

Ջավախքի խստաշունչ իրենց բնակա-

144, 9. 2. Գ. 3. թ. 122ա: Գտնվեցին առանձին ընտափոխել ազգանունները:Սակայն հայ-կահամաձայնվեցին նիքներ, որոնք

ՀՎ ՆՊՊԿԱ,

թոլիկների ճնշող մեծամասնությունը չընկրկեց վրաց իշխանությունների ն կտրականապեսհրաժարվեց այդ ազգայնամոլ ձեռնարկումների առաջ ազգափոխվել: ճը հիշատակները,հ. 7, Թեհրան, 1982, էջ 242: Ռուբեն,Հա) հեղափոխականի

պարտավորէին նկատել. որ որքան հայկական մյուս ղեկավարները այնքան Ախալքալաքիու Լոռու հարցում էր դառնում, կողմը զիջող էին ներկայանում: պահանջատեր ավելի վրացիներն 1919 թ. սեպտեմբերի17-ին Թիֆլիսում բացվեց հայ-վրացական Վրաստանըներկայացնումէին Ն. Ռամիշվիլին նոր խորհրդաժողով: Սւո. Մամիկոնյանըն Մ. Խաչատրյանը: ն Ա, Սդիվանին,Գայաստանը՝ Վրացիները, հավանաբարվախենալովԼոռու Չեզոք գոտուց անգպատճառովհայ-վրացականնոր կոնֆլիկլիացիների դուրսբերման առաջարկեցին սահմանների տի ծագման հավանականությունից, «փոխզիջումային»տարբերակ. Հայաստանինթողնել Աքորի գյուղից հարավ ընկած տարածքները,Լոռու դաշտը (Ջալալօղլի-Վորոնցովկա), իսկ Վրաստանինա̀յդ գծից հյուսիս ընկածհողերը ն Ախալքալաթիգավառը:Ընդ որում,նրանքայս «զիջումը» դիտումէին Ժամանակավոր` մինչն Փարիզի վեհաժողովիորոշմամբարնեմտահայ

գավառների միացումըՀայաստանին: Հայկականպատվիրակությունը հայտարարեց,որ իր կառավարությունից լիազորվածէ հօգոււտՎրաստանիզիջելու Խրամի (Ծալկա) շրջանը, Ախալքալաքիգավառիհյուսիսային ն կենտրոնական մասը: Ջավախքիհարավային մասը՝ լճերի շրջանը` Հեշտիա-Սաթխա-Յոկամ-Ազմանա գյուղերով` մինչն Կուր գետըմնալու էր կայաստանին:Լոռիով,ըստ հայկականնախագծի,սահմանըպետք է անցներ Կողբիցհյուսիս` Լալվար գծով: Թեն. կողմերիցոչ մեկին չբավարարեց մյուսի նախագիծըն գրավոր համաձայնությունձեռք չբերվեց, սակայն,քանի որ հայկականկողմը ուսյտնել էր Ախալքալաքի մեծ մասը ն ամբողջ Ծալկան զիջելու պատրաստակամություն, Վրաստանըհամաձայնեց Հայաստանին տրամադրելտարանցիկ առնտրի,հեռագրագծին այլ արտոնություններ:Հաատկանշական է, որ «զիջելու պատրաստակամությունը» Վրաստանըընկալեց հենց զիջում ն Ջավախքինկատմամբիրեն վերագրեցազատ տնօրինության իրավունք:«Վրացիները օգտվեցին մեր ինկած վիճակից,-գրում է Ռուբենը,-ե շահագործեցինայդքան խիստ կերպովիրենց աշխարհագրական դիրքը՝ մեր ժողովրդյանթե արժանապատվությունը, ն թե՛կենսականարդար իրավունքները ոտնահարելով»-5: Թիֆլիսում սահմանների հարցովխորհրդակցությունները շարունակվեցին:Ստ. Մամիկոնյանն ու Ս. Խաչատրյանը մնացին այնտեղ ն, ինչպես այդ օրերին պատկերավորասում էին, վրացիների հետ չարուճակեցինսահմաններիշուրջ անպտուդ«բազարի» քաղաքականությունը,որից դժգոհ էին ն' վրաց, ն` հայոց պաշտոնական Նույն տեղում,էջ 243:

չրջանակները: 1919 թվականից Հայաստանի կառավարությունը, համոզվելով, որ անիմաստ է վիճելի տարածքների խնդրում Վրասհարցը վերջնականապես տանից ակնկալել փոխզիջում, աշխատեց

վեհաժողով": տեղափոխել Փարիզի

բանակցություններիարդյունթում ձեռք բերված դրական արդյունքներիցկարելի է թերնս նշել 1919 թ. նոյեմբերի 14-ի հայվրացականհամաձայնագիրը, ըստ որի` կողմերի միջն գոյություն ուքաղաքանեցող ն ապագայում ծագելիք վեճերը պետք է լուծվեին ՅԷ արբիտրաժի միջոցո ճանապարհով կամ չեզոք կան 1920 թ. մայիսի 7-ին կնքվեց ռուս-վրացական պայմանագիրը` փոխադարձճանաչման մասին: Համաձայնագրում վրացական կողճի պնդմամբմտցվեցին կետեր` Ռուսաստանի կողմից Լոռու, Ախալքալաքի ն Զաքաթալայի նկատմամբՎրաստանիիրալլունքները ճաճաչելու մասին: Այդ կապակցությամբ վարչապետ Հ. Օհանջանյանը բողոքի հեռագրեր հղեց ՌԽՖՍՀ ն Վրաստանիկառավարություններին` հայտնելով, որ, Լոռին ու Ախալքալաքը Վրաստանիմաս դիտելով, վրացականիշխանությունները խախտում են 1919 թ. ձեռք բերված հայ-վրացական համաձայնագրերը` այդ տարածքները վիճելի

թ.

համարելու

վերաբերյալ՞՞:

հուլիսի 5-ին ընդունված Հայաստանիքաղաքացիության օրենքը, որը փաստորեն հանրապետությանտարածքից դուրս ապիրավունք,վրացիրող հայերին նս արտոնում էր քաղաքացիության ների կողմից դժգոհություններին ավելի շուտ, դեմագոգիկխաղերի հերթական ընթացողհայ-վրացական տեղիք տվեց հուլիս-օգոստոսին խորհրդաժողովում:Նրանք դեմ էինՎրաստանիհայերինՅայաստանի 1920 թ.

Հ,

Ավեւտիւչան,Յայկական հարցը

37Աշխատավոր,16.41.1920:

1938 թ., 1997,

էջ 334:

Նույն տեղում: 1920 թ. մայիսի 7-ի ռուս-վրացականպայծանագրում Ջավախքիե, Լոռու հարցում Ռուսաստանի վերոհիշյալ կեցվածքը հուշում էր, որ առաջիկա հայ-ռուսական (Շանթ-Կարախան)բանանցություններում Ց

վիճելի տարածքների խնդրում դժվար էր խորհրդայինկառավարությունից ակնկալել աջակցության քայլեր: Միանգամայնհամոզիչ է է. Զոհրաբյանի այն պնդումը, որ 1920 թ. մայիս-հունիսին Մոսկվայում Խորհրդային

ՌուսաստանիփոխարւոգործժողկոմԼ. Կարախանիհավաստիացումները հայկական պատվիրակության անդամ Հ. Տերտերյանիռ` Ախալքալաքի, Ախալցխայի, Խրամի, Բաթումի, ողջ Դաշտային Ղարաբաղի պատկանելության հարցը հօգուտ Հայաստանի տեսնելու Ռուսաստանի ձասին, միայն անլուրջ դիվանագիտականխաղ ե պատրաստակամության հայկականկողմի ւորամադբություններըշոշափելու քայլեր էին (տես է. Ա. Զոհրաբյան, 1920 թ. թուրք-հայկականպատերազմըն տերությունները, ե., 1997. էջ 68-70):

արտոնելունկամ այդ դեպքում առաջարկում էին քաղաքացիություն նրանցտեղափոխելՂայաստան: Այսխորհրդաժողովում արդեն վրաց հայերից պահանջեցԱխալթալաքիգավառն ամպատվիրակությունը բողջությամբլ̀ճերիշրջանիհետ, իսկ Լոռին Սանահինկայաու Օլթիի գավառների մեծ մասը: Հայկականկողմը րան, Արդահանի մերժեց այդ պահանջը:Չկարողանալովլուծում տալ սահմանային հայկականն վրացական դիմեցին

մինչն

:

Թուրքաբնակ Հոկամ գյուղի մոլլա Բայրամի ն Ջամալ ադայի ուղեկցությամբ Ղումանդար փաշայի զորքն ու թուրքական խուժանը

ԱԱ ադր արաք մի Հարցի թվում` կանայք, ընկանանհավասարմարտում: Թուրքերը Գումբուրն

հ

երի`

Կարծ

.Ս

այի,

Աանեվին աան խա Կոո այաաներին լարելով որոնր պատվիրակությունները արեցին: Կոտորածներ ՀիԳու՝ տուի 10-ի` Սերի դաշճագյում Սոցվեց հատուկ վան եղանգավառի Աս այլ Գյուղերում: անդրկովկասյանհանրապետությունների միջն սահմանազատման անգամ Տնակ ԱԱ արարը Անա լուծվեր կողմերիներկայացուցիչներից բաղկացած րի ճատույցներում՝2: խողիրը պետք դեպքում այն թուրքականարշավանքների դրանց անմիջաէրդաշնակից հաաա նալու երկրների գուծվելու կան հետնանք սովի համաճարակներիպատճառով Ախալքալաքի աշնանը` թուրք-հայկականպատերազմի: օրերին գավառը կորցրեց իր հայ յաստանի տեղյակ լինելով Բուրքվրացական կառավարությունը Առ օրինա, Բնակչության Հ2Ի-ը: միայ կապերին՞՞, ստիպված եղավ սահմաններիհարցում զի23 Բ րնամիչի գաղտնի 13-ին վրացիները մարւոի երկրորդկեսին Ախալքալաք 11-րդ կարմիր որք Բոց ն աոանԼորանի Հայաստանից, փետրվարիվերջին, մարտի սկզբին Ախալքալաքիգավաապա Ախալքակաք տավ Բրոմ ԵԱՑ: Վրաստանին ենթարկվեց նոր արհավիրքի`քեմալականթուրքերի հարձակմաղով՛",

վեճերին

մահ

նան

է

թ.

ն 1924

ն

թթ.

ու

Հա-

1917 թ. ուներ

քաղաքը

անա

1921 թ.

ռը

նը: ՆերխուժելովՋավախք` թուրքերը խախտում էին փաստորեն թուրք-վրացական գաղտնիհամաձայնագիրը` Վրաստանիտարածք համարվումէր Ախալքալաքը) չմտնելու վեայդժամանակ կան ենթադրելու,որ անկախՎրաստանիկառանախօրյակին, քաղաքական նկատառումխալքալաքի գավառ մտնելու էր արտոճություն լ պես նորից ': զինաթափելով հայ բնակչությանը:

(որպիսին

ըաբերյալ՝ Հիմքեր իրանկման վարությունն Մ: Նամրի տվե

19շը թ.

բուրք-հայկական Լ. իր մասնակցությունը պատերազմին բերեց

(տես է. Ա. Զոհրաբյան,նչվ. աշխ., հայությունը Ջավախքի էջ 179): Քեմալա-վրացական

գաղտնիկապերի մասին տես

է. Ա.

Զոհրաբյան,

բ.

ապա

թ.

մտան

որքերը: Եթե

հանգամանք,

Կարմ

որը

անակը

Լոռի

անցավ

քիչ դեր չխաղաց հետագայում նրա

կանելության հարցի վճռման տեսանկյունից:

պատ-

Թուրքական զորքի հեռանալուց հետո ավելի հաճախակի դարջավախքցիների դիմում-խնդրագրերը` ուղղված Խորհրդային Հայաստանի, Վրաստանի հեղկոմներին, Կարմիր բանակի ղեկավարությանը, ինչպես նան զանազան այլ ատյանների՝ գավառը Խորհրդային Հայաստանին կամ Ռուսաստանին միացնելու վերաբերյալ: Նրանցից մեկում, գրված ապրիլի 23-ին, Սուլդա, Մրագովալ, Դադեշ, Վաչիան,Կարծախգյուղերի ներկայացուցիչները ՎրաստանումՀայաստանի ներկայացուցչինհայտնում էին. «Մենք խնդրում ենք, որ ձան

գրած ջավախքցի մի խումբ մտավորականներինամակում,- բացի ոին երք երՀներ դեպ, վրաց Հ ավա բանները դրանով այն հայաքափելու իրենց մուտեցումնե կիրը իրենց էր գալիս տիրում էին. իսկ երբ թուրքն էր գալիս, ՀԻՆ մելու Նրանք էին նրան ՀՀ ֆ. Իդի աԱ: ըրեմ Աջնկկներից: 65-66): վերջին հայտ ճում ավախքի (Ազատամարտ, Ախալցխայի ալքաէջ էջ գավառները դաշնակիցԹուրքիայինհանձնելուն (տես ն: ն յան: փառաթցնոն աի» ջանար նշվ. աշխ., էօ 150-182. ն

`

Ի.

ե

Ն

Ստալինը,Բ. Մդիվա-

1920 բ. լ

լաքի ն

այդ.

մնում,

ու

չ

գազաանաննկաշթադետվան կզեեարոննրի հավաքածու 1, ՀԳ

ճ'

ամենայնի,- կարդում ենք Թիֆլիսում Հայասւոանիներկայացուցչին

Է

հեռանում...»

ՆՊՊԿԱ,

գողգոթան ն(ս

)

գ.

2):

Ի.

ֆ.

հանձ12:

ճով. նխապայաճ, այտտեղ գատնա ա բոլչնիկների դաշնակից քեմալական զորքը, որի հետ ոչ ձի ընդհարում չեղավ: Ավելին, մինչն գավառից դուրս գալը` ապրիլ ամիսը, թուրքական զորքը Կարմիր թանակի զորամասերի հետ նյութական նոր վնասներ հասցրեցՋավախքիբազմաչարչարբնակչությանը:

գործելակերպը: էրներկա պատկերավոր ավանի հարցում վրացիների Բղթերում. «Վրաց ՆՊՊԿԱ,

ց. 2. գ. 46, թ. մարւո, 2 24.Մ.1992,

|

լ

Հ

114,

.

իր օրով մեզ կառավարությունը

նեղում էր

ըստ

60090-ից ավելին հայեր մեր գավառը,որի 80000 բնակչությունից Եթե մեր երկիրը են,... միացնեքՀայաստանիՀանրապետության:... չճիանաՀայաստանիհետ, որով ապահովվումենք կոտորածից..., ճնշումից, նս առավել, եթե մեր երկիրը չդառնա Սովետական Ռուսաստանիմասը ն մեր գլխից չվերանա թուրքական յաթաղանը, մենք այլես անկարողենք մնալ մեր հայրենիքում, որ այս քանի տարի է, վերածվելէ դժոխքի,ն մենք ստիպված ենք գաղթելու Ռուսաս-

տանի խորքերը...»-":

նորաստեղծխորհրդայինհանգարնանիցԱնդրկովկասի րապետությունների միջն բազմաթիվվիճելի տարածքների թվում դրվեց նան Աիւսլքալաքի ու նրան հարակից Խրւոմի (Ծալկայի) շրջանների պատկանելության հարցը: Այդ խնդիրներիհամար 1921 Ռուսաստանի Ք. մայիսի2-ին կոմունիստական(բոլշեիկների) կուսակցությանԿավբյուրոյի ստեղծածհատուկ հանձնաժողովըհունիսի 295-27-ինԹիֆլիսում հրավիրեց իր անդրանիկ նիստը` Ս. Կիրովի նախագահությամբ: Վրաստանըներկայացնումէին հանձնաժողովի 2, Ադրբեջանը3̀, ձայաստանը1̀ անդամ (Ալ. Բեկզադյան):Առաջին իսկ նիստումԲեկզադյանը, նշելով ցարիզմի կողմից անցկացված ն Խորհրդային Հավարչականբաժանմանանարդարացիությունը յաստանիծանրվիճակը,հանձնաժողովիանդամներին խնդրեց հայկականհոծ բնակչությունունեցող Ախալքալաքի գավառը (72:2-ը՝ հայեր),Լոռին ն ԼեռնայինՂարաբաղը(9455-ը`հայեր)զիջել Վայաստանին: Սակայննա միայնակմնաց հանձնաժողովի վրացի ն ադրբեջանցիմեծամասնության հանդեպ(վերջիններիսմիացավ Կիրոպը), որոնք Վրաստանում ն Ադրբեջանումհակահեղափոխական տարրերիաշխուժացմանհամարհող չստեղծելուպատրվակովմերժեցինտարածքայինփուիոխությունների մասինԲեկզադյանիառաջարկը: Վերջինսպահանջեց վերջնականլուծումը տեղափոհարզի խել ՌԿ(բ)Կկենտկոմի Կավբյուրո՞՞: Հայաստաճի ն գիտակմարդղեկավարությունը մձասնագետների կանցհանձնարարեց վիճելի տարածքների վերաբերյալկազմելտեղեկանքներ:ԽորհրդայինՀայաստանի արտգործժողկոմԱ. Մռավյանի հանձնաբարությամբ Պ. Սբելյանը1921 բ. հուլիսին Ախալքալաքի մասին ներկայացրեց մի ընդարձակփաստաթուղթ" որտեղ 1921 բ.

՛,

"

31 ՆՊՊԿԱ,

ֆ.

գ. դժվարչէ նկատել1, ց. 714,

գ.446, թ.

2. գ.

Այս փաստաթղթի ընթերցումից ախալքալաքցիների Հայաստանին միանալու հաստաձգտումըն ռուսամետ կեցվածքը: տակամ Շ. 8. Ճոքեաւոճրնե, Մոեմ մ ՀՐՅԱԾԵՀԵՒՆ: որոր ոՅ ոցն Փօրշբույւհ, Բ., 1960. Ը. "

3:

101-102. "Տես Հ1 ՆՊՊԿԱ, ֆ.

2,

114, 9.2, գ.3.թ.

66:

122-434-

ժողովրդագրականն տնտեսական պատմական,աշխարհագրական, հանգամանորեն հիմնավորում էր Ախալքալաքը հայեցակետերից Վ.այաստանինմիավորելու հայ Ժողովրդի արդարացի ծգտումը : «Ջավախքի հայուբյունը,- գրում էր այդ զեկուցագրում Աբելյանը,մենշնիկյան կառավարությանը տաճկականից վատ է համարում: Նրա աչքը այնպես է վախեցել, որ ոչ մի վրացականկառավարություն չի ուզում...: Այս է ճշմարտությունը:Ախալքալաքցինուզում է, որ Ախալքալաքը լինի իսկական, թուրքի հարձակման համար հավիտեթե այդ էլ չեղավ, նա ուզում Է իր յան անմատչելի` Ռուսաստան. բախտը կապել Հայաստանի հետ, ն նա այժմ ուզում է միանալ ՍովեԱբելյաննանընդունելի էր համարում որնէ տականՀայաստանին»՞": Նա համոզվածասում էր, որ Ջավախքը Օալկայի ինքնավարություն: է ուճենա ինքնաւարություն` Վայասհետ ձայրահեղդեպբում պետք : տանի հովանավորությամբ: 1921 թ. հուլիսի 7-ին ՌԿ(բ)Կ Կավբյուրոյի պլենումը Ի. Ստալինի մասնակցությամբ թննարկեց Հայկական ն Վրացական ԽՍԴՀ-ների միջն վիճելի համարվող Լոռվա ն Ախալքալաքի գավառների հարգերը: Ձայների 6 կողմ, 1 ձեռնպահ հարաբերակցությամբորոշվեց Լոռու Չեզոք գոտին միագնել Հայաստանին, իսկ Ախալքալաքի ու Խրամի (Ծալկայի) շրջանները Հայկական ԽՍՀ-ին միացնելու հարցը տեղափոխել Վրաստանի կոմկուսի կենտկոմ ն վերջինիս եզրակացությունը ներկայացնել Կավբյուրոյի պլենումի քննարկմանը՞՞: Դժվարչէ կռահել, որ վրաց բոլշեիկներիհայեցողությանը բողնված հւսյկական կողմի պահանջը կմերժվեր: Եվ իրոք, հուլիսի 16-ին Վրաստանիկոմկուսի կենտկոմիքաղբյուրդ0անընդունելի համարեց Խորհրդային Հայաստանի առաջարկը`իր որոշումը հիմնավորելով Թիֆլիսի հետ այդ գավառներիտնտեսականկապվածությանշինծու ն անհամոզիչ տճառաբանությամբն ինչ-ինչ «քաղաքականնկատադռումՇերով»:`2: «Զարմանալի» զուգադիպությամբ,ճիշտ նույնպիսի «փաստարկներով»մի քանի օր առաջ, Կավբյուրոյի հուլիսի 5-ի որոշմամբՀայաստանից անջատվել ե Ադրբեջանինէր տրվել հայկական մեկ այլ երկրաճաս՝Լեռնային Ղարաբաղը: 1921 թ. հուլիսին

պս

Ջավախքը Վայաստանին պատկանելու լուրջ փաստարկներով աշխահոդվածը (տես տություն է Ռ. Տեր-Մինասյանի «Ախալքալաքի պայքարը» Դ րոշակ, Փարիզ, 1): 1928, ՆՊՊԿԼ/, ֆ. 114, ց. 2, Գ. 3, բ. 133: :

ՀՅ նույՕ տեղում, թ. 133ա: ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ, հավաքածու 1, գ. » Նույն տեղում, բ. 43:

7, թ. 45:

ընդդեմ Հայաստանի համերաչխությունն վրաց-ադրբեջանական

ակնհայտէր: ՊատմականՋավախքըայսպեստրվեցՎրաստանին: 4918-1921 թթ. հայրենիքիհետ Ջավախքիմիավորմանխնդիրը Վայաստահետնյալ պատճառներով: մնաց չլուծված, հիմնականում ՀայասԱրեմտյան հ ամարելով առաջնային նի Հանրապետությունը, հ անդես չբեջանադրություն խնդիրը,անհրաժեշտ տանի միացման ու Ադրբեջանի հայբ ռնազավթած Վրաստանի րեգ Անդրկովկասում հարցում: 1918 ն 1923 բբ. թուրքականներկականտարածքների հետեանքովՋավախքիհայ բնակչությանմոտ կեսը խուժումների հազ. մարդ, զոհվեց, գավառը հասավ տնտեսական ավելի քան որոնք խոչընդոտեցինհայլիակատարանկման,հանգամանքներ, հայ բնակչության մղած հետ ուղղությամբ միավորվելու րենիքի ազդեցութբացասական իրենց Ա նշուշտ, պայքարի ծավալմանը: դիրքորոշումը, նան կոշւո կառավարության վրաց յունն ունեցան 1920 թ. թուրք-հայկական Անգլիայիերկդիմիքաղաքականությունը, ՎրաստանիխորհրդայՔ. փետրվարիվերջին` պատերազմը, նացման շրջանում քեմալականներիկողմից ինչպես Ջավախքի, այնպեսէլ ճրա հարնեանԼլեքսանդրապոլիգավառիբռնազավթված վիճակընայլն»:

1921 թ. հուլիսի կեսերինջավախահայությունը, իրազեկդառնալով Կավբյուրոյի ն Վրաստանիկոմկուսիկենտկոմիքաղբյուրոյի վեհղեց Մոսկրոհիշյալ որոշումներին,բազմաթիվնամակ-բողոքներ վա, Թիֆլիս, Երնան:Վրացհեղկոմըկարծեսհատուկ ավելի շիկացրեց մթնոլորտը:Ախալքալաքիհեդկոմինախագահիպաշտոնիցաախալքալաքցիների զատվեցհայտնիբոլշնիկ,կարմիրբանակային, շրջանումմեծ հեղինակությունվայելող Առուստամովը:Նրան պաշտոնում վերականգնելուախալթալաքցիների բողոքները մնացին անհետնանք,ն «Ընկ.Սռուստամովո,-գրում էին այդ օրերին Վրաստանում հայկականառաքելությանըջավախքցիները,-ստիպված հեռացավ ժողովրդյան ամենաանկեղծցույցերի տարափի տակ»`": Շուտով գավառիմիլիցիայի պետ նշանակվեց ժողովրդինատելի Ս. Նադիրածեն` մենշեիկյանտիրապետության

Սխալքալաքից՝

թ. նՆիրոմկում աա աաակաթ Ախալ թուրքերի Ալեքսանդրապոլ

Եթե Կարմիր

բանակը 1921

հուվար-փեւորվարին

Երնանից

մտնե

կողմիցհայ բնակչությանկոտորածներնու կողոպուտն այդպիսիծավալներ չէին ընդունի, ն կբացառվեր քեժալականներիմուտքը Ջավախք, ինչպես նան գավառը Հայաստանին միագնելու հայ բոլշնիկների (Ալ. Բեկզադյան,Ա. Մռավյան,Ալ. Մյասնիկյանն այլք) ջանբերը կարող էին ցանկալիարդյունքի: հանգեցնել Հ4

ՆՊՊԿԱ, ֆ. 114,

ց. 2. գ. 24, թ. 75:

շրջանում հատուկ պատժիչ ջոկատի ղեկավարներից մեկը: Երբ Ժողովրդի ճնշման տակ տեղի հեղկուը նրան ազատեց պաշտոնից, Թիֆլիսի վրաց բոլշնիկները, Նադիրաձեին օժտելով ավելի լայն լիազոբություններով,վերադարձրեցին Ախալքալաք: Ժողովրդի նոր բողոքներինհետնեց հատուկ հանձնաժողովի ժամանումը: Հանձնաժողովի որոշմամբ ձերբակալվեցին մի խումբ մարդիկ, այդ թվում գավառում հայտնի հայբոլշնիկ, հեղկոմի անդամ Մնոյանը, ե ուդարկվեցին Թիֆլիս` Չեկա (Արտակարգ հանձնաժողով): Մեկ ամիս անց Ախալքալաք ժամանեց նոր արտակարգ հանձնաժողով, որը «ազգայնամոլ»գործունեության մեղադրանքով այս անգամ էլ ձերբակալեց ու Թիֆլիս ուղարկեց գավառում խորհրդայինիշխանության հաստատման հաճար չարժման ակտիվիստ,Սխալքալաքի հեղկոմի հիմնադիրանդամճերից մեկին` ԿարապետՂազանջյանին:Ռ.շագրավ է, որ վերջինս 1921 թ. փետրվարին,լինելով 11-րդ կարձիր բանակի վաշտերից մեկի հրամանատար, աչքի էր ընկել վրաց մենշնիկներիցԼոռու ազատագրմանհամար մղված մարտերում: Հայ կոմունիստներիկադրայինջարդինզուգընթաց, 1927 թ. ապրիլ-հուլիսին իրականացվեցինհայ գյուղացիությաննունեզրկելու միջոցառումներ:Ամեն կերպ սիրաշահվումէր տեղի թուրք բնակչուքյունը, որնակտիվորենմասնակցել էր հայերի կոտորածներինու թաժալանին ն, խիստհարստացել թուրքական երկու հաշվին մանակհայերիցթալանվածունեցվածքի Այսպեսթուրքական երկու արչավանքների չրջանում տասնյակ հազարավոր զոհեր տված, վրացականտիրապետությանշրջանում զանազան հալածանքների ենթարկված ախալքալաբցի հայերը 1921 Ք. գարնանն ու ամռանն էլ հայտնվեցին վրաց բոլշնիկների սանձազերծածնոր ազգայնամոլ ձեռնարկումների ոլորտում: Պատահականչէ, որ որոշ գյուղերի (հատկապես կաթոլիկական)ներկայացուցիչներ այդ օրերին քայլեր էին անում իրենց համագյուղացիներին Ռուսաստան գաղթեցնելու ուղղությամբ: Առանձին գյուղացիներ արդենբռնել էին գաղթի ճանապարհը:Խորհրդային Վրաստանի կառավարությունը,անհանգստացածգավառի ամայացման վտանհայերին արգելեց հեռանալու իրենց բնագից, կավայրերից `: Հատկանշական է, որ այդ օրերին Խորհրդային Ղզայաստանիիշխանություններին ախալքալաքցիների գրած բազմաթիվ ճամակխնդրագրերում, որոնք հնարավոր չէ ընթերցել առանց հույզի ն

|

արշավանքների

հատուկ դեկրետով

Նուն

"Նույն

տեղում, թ. 75ա-76 ն գ. 46, թ. 65-66: տեղում:

|

:

:

Վ

էին միակ համարում ակից գալու միջոց դուրս

մղձավանջային իրավիգավառի միացումը «...որպեսզի վերացվի ենք. Դրանցիցմեկում կարդում Վայաստանին: կոառնի արտակարգ կանգ բլոկադան,...որպեսզի Ջավախեթիայի տեսակ տղայական տրվիամենայն ճիսարներիայցը, որպեսզիվերջ ե սրբագործվածալան-թալանին, միայն մի միկամայականության ն ամբողջ գավառիբնակչության7526 կազմող հայ ազջոց էլա, որը տենչնու փափագնէ. այն է՝ միացնելԱխալքալաքի գաբնակչության հետ»՝՛: գավառը իրեն հարազատՍովետականՀանրապետության 1921 բ. հուլիսի 7-ի ՌԿ(բ)Կ Կավբյուրոյի ե Վրաստանիկոմկուսի կենտկոմիբյուրոյի հուլիսի 16-ի որոշումներիցհեւռո էլ հայ բոչշնիկների ազգայինթնի մի շարք ներկայացուցիչներորոշ փորձեր կատարեցին Ջավա նչպես նան ԼեռնայինՂարաբաղի)ենթակաուղղությամբ:Ախալքալաքիցհայ բնակչության զանգվածայինարտագաղթը կառխելու, նրա վրդովմունքը մեղմելու, խնդրի լուծմանուղիներգտնելունպատակովԱխալքալաքի գավառայցելեցՀայհեղկոմինախագահԱլ. Մյասնիկյանը:Նրա նախաձեռնությամբ մի խումբ հայ գործիչներ1922 թ. ներկայացրին նախագիծ`Ախալքալաքիգավառից ն Բորչալուիհւսյաբնակգյուղեմումմեկ կ հ հայկական ն ինքնավարվարչա ինքն րից ՎրացականԽՍՀՀ կազմու միավորստեղծելու մասին:Սակայնվրացպետականշրջանակները, ներկայացուգիչներ(հատկապես պատմաբան մտավորականության Իվ. Ջավախիշվիլին) սվիններով ընդունեցինայդ նախագիծը`այն դիտելով իբրն Վրաստաննանդամահատելու քայլ ն 1923 թ. հասան նրաճերժմանը: Ինչնէ, սահմանայինհարցերում մնալով միայնակ Խորհրդային Ադրբեջանի նի՝ ավելի ազդեցիկբոլշնիկների ե նրանց դրբեջանի ուու Վ Վրաստանի` աջակցող կենտրոնիառջն, խիստ թուլացած Հայաստանիղեկավարությունը ի վերջո տեղի տվեց: Ձանգվածայինբռնամիջոցների շնորհիվ խորհրդայինիշխանությանըհաջողվեցառժամանակ լռեցՕրա խեղդելով Հայաստանինին միաճանել ջավախահայությանը՝ րա մեջմեջ խեղդելով մի լու ձգտումը: ՆախկինԱխալքալաքիգավառիմեծ մասիցկազմվեցնույնանուն վարչականշրջանը: ՀյուսիսայինգյուղերիցՏաբածղուրին, Մոլիտ ն ՉխարոլանմտցվեցինԲորժոմի,իսկ Դամալան՝ վորվածԱսպինձայիշբջանների մեց: 1930 թ. Ախալքալաքիշրջանից անջատվեցնրա հարավ-արնելյան մասը` կազմելով Բոգդանովկայի (այժմ՝ Նինոծմինդա) շրջանը: `

Ախալքալաքում ստեղծված

Ե Արի րիր թոն

-

Հայ

աին կամա

Տ

Նույն տեղում:

Խորհրդայինիշխանությանտարիներին քաղաքական ու սոցիալտնտեսականլծակների անբարենպաստ.ներգործության հետնանՃավախքի ժողովրքով սկսված բնակչության արտահոսքը դարձավ Այդ առումով պատաբնորոշող երնույթ: դագրականիրադրությունը հական չէր, որ բնակչության տոկոսային հարաբերության ւոեսակեչից, ի թիվս հայկականայլ տարածքների, երկրորդ աշխարհամարՍխալքալաքն ունեցավ ավելի մեծ մարդկային կոտի րուստներ: Բավական է նշել, որ պատերազմի օրերին բանակ զորա(մասամբ անհետ կոկոչված 12684 էթնիկական «մաքրազարդրածներ) 7738-ը, այսինքն` 61,46-ը ման» ենթարկվեցին նան մեսխեթցիթուրքերը, որոնց, դավաճանության մեղադրանքով,Սւոալինը 14944 թ. ամռանը Ախալցխայի, Ադիգենի, Ասպինձայի ու Ախալքալաքի շրջաններից աքսորեց Միջին Ասիա: Տեղիհայերին արգելվեց զբաղեցնել թուրքերից դատարկված գյուղերը: Իմերեթիայից զանգվածաբար այս շրջաններ տեղափոխվեցին վրացի վերաբնակիչներ, որոնց կառավարությունը տեղավորեց մեսխեթցիներիբնակավայրերում:Վրաստանիղեկավարության ժողովրդագրական այդ միջոցառման հետնանքով հայաշատ Ախալցխայի ն Ախալքալաքի շրջանների միջն ի հայտ եկավ վրացաբնակ Ասպինձան: Միննույն ժամանակ, 1946-1949 թթ. զգալի թվու/) հայեր ՎրացականԽՍՀ հայաբնակ շրջաններից, այդ թվում` Ձավախքից, աքսորվեց եցին Ալթայի երկրամաս ն Սիբիր: 1950-1970-ական թվականներին տնտեսական ու քաղաքական շարժառիթներով հայ բնակչության արտահոսքը Հայկական ԽՍ3, Հյուսիսային Կովկաս Կ նախկին ԽՍՀՄ հանրապետություններմեծ

տարիներին

ախալքալաքցիներից, զոհվեց :

թեի երիընդունեց: Սիա

ազսանդասությասբ

աչքը

բարձր նելիությամբ ալքալաքնընտանի

ընկա

ոգդանով-

կայի շրջաններում(որոնք միասին հիմնականումկազմում էին նախ. կին Ախալքալաքիգավառի կամ պատմական Վերին Ջավախքի տարածքը) 1989 բ. բնակչությանընդհանուր թիվը հասավ սոսկ 1917 թ. մակարդակին`105 հազարմարդ: 1989 թ. ապրիլին Աջարիայումտեղի ունեցած երկրաշարժից անօթեան մնացածկամ մասնակիորեն տուժած աջարներին վրաց կառավարությունը չհապաղեցբնակեցնել Սխալքալաքի վրացական մի քանի (Կոթելիա, Հոկամ, Չունչխա ն այլն) ե ԲդգդանուլլկաԳոգաշեն, յի ռուս դուխոբորների գյուղերում` վերաբնակիչներիհամար կառու"Ա.

Մելքոնյան, ճշվ. աշխ., էջ 12: Մեծ Ղայրենականինախալքալաքցիների մասնակցության ն ունեցած զոհերի մասին սույն տեղեկությունները վերցված են Սխալքալաթի զինկոմիսարիատից:

առանձնատներ-Խորհրդայինիշխանությանյոթ գեւուվերկհարկանի ու այդԱխալքալաքն ընթացքում տասնաճյակների Այդուտեսել: չէին շրնարարություն մեծ պետական ծավալի պիսի իրավիճակըփոխելու հանդերձ,Ջավախքիժողովրդագրական ծանր պայմանԲնակլիմայական չտվեց: արդյունք հերթականքայլն իրենց վերադառնալու ստիպեցին մասին ները աջարների

ԺՈՂՈՎԲԴԱԳՐԱԿԱՆ

Բոգդանովկան

զգալի

նախկինբնակավայրերը: Այսօր պատմական

ՕՂ

այդ

Իրն

հազար բնակ. Ջավախքն գյուղերով նում մոտ հայաբնակ ը ե Ք. ետության տարածԿա

ը100 Ցասն է ինչիըայառնակ երկր ամիատարր

չությամբ (94 քից դուրս գտնվող ա պես պես Լեռնային Ղարաբաղի վերջինիս ն է ապրելիր հայաշունչ հայեցիկյանքով: շարունակում

դ.--Օ-դ.

սկիզբ)

միչարք ՍՓոքր ընթացքում վատարելով նվաճումներ

աղթելով մարտում հւ

զավթեց

Հանրապետությունը, ն

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

Հ«Բ/ դարի նոսիայի արենմտյանծովափնյա շրջաններու ալկաններում` րաստեղծ օսմանյան պետությունն ակտիվացրեց իր զավթողական քաղաքականությունընան Արնելքում ն 4473 թ. Դերջանի ճակատա-

'

գիտությունների»,1998 թ., «Լրաբեր հասարակական Քիվ էջ 17-32:

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ

ԷՐԶՐՈՒՄԻ

Վայաստա

ագույն

մասը:

չքնաաաՏոնին Նվաճված

երկրամասու

թուրքական վարչաժողովրդագրականքաղաքականությունը, պայմանավորված մահմեդական վերճախավիազգային-քաղաքականն տնտեսական շահերով, աչքի ընկավ անկայունությամբ ե մշտատնե

փոփոխություններով: Մինչն 1530-ական թվականները Արեմտյան Հայաստանի տարաժքում ձնավորվեցին էրզրումի (Կարոռ), Կարսի, Վանի, Դիարբեքիրի, Ախալցխայիէյալեթները : Վարչականորեն էրզրումի նահանգի կազմում էր լայն ինքճուրույնությունից օգտվող Բայազետի սանջակը, որը երբեմն աղբյուրներում հիշատակվում է նան իբրն առանձին էյալեթ: էրզրումի ընդարձակէյալեթը, որի տարածքը տարբեր ժամանակներումտատանվում էր 70-80 հազ. քառ. կմ սաիմաններում, ընդգրկում էր հետնյալ գավառները` էրզրում, Վերին Բասեն, Ստորինկամ Ներքին Բասեն, Խնուս, Քըղի (Կեղի), Դերջան,

Սեբաստիայի,

Երզնկա, Բաբերդ, Սպեր, Թորթում, ինչպես նան փաշայանիստ Բայազետի լիվա-փաշայությունը իր չորս գավառներով` Բայազետ, Ալաշկերտ, Դիադինն Խամուր: Այս վարչականբաժանումը հիմնականում պահպանվեցմինչն7Օ« դարի սկիզբը: Ի՞նչ ժողովրդագրական իրավիճակէր Արեմտյան Հայաստանի կենտրոնականնահանգում 2Հ/ դարի վերջից մինչն »/1 դարի առաջին կեսն ընկած Ժաճանակահատվածում, այսինքն՝ թուրքական տիրապետությանհաստատման շրջանում: Տարբեր աղբյուրների համադրությունիցպարզորոշ երնում է, որ չնայած նախորդժամանակաշրջանում երկրամասում տեղի ունեցած ոչ հայանպաստէթնոգործընթացին, էրզրումի նահանգի տարածքը հիմնականում բնակեցված էր տեղաբնիկ հայ տարրով, որի կողքին առանձին գավառներում օրեցօր հայւոնվում էին եկվոր էթնիկականայլ խմբեր: Այսպես, '

Օսմանյան կայսրության վարչական բաժանումը ճանրաձմասնտես

ԾՃՇո,

ՕԹ Քոտոշծո

ՇՏ

ՕՏոճուտշհտո

1976. Թօլշհ»տ, ՊՈՇՏԵՁԳՓծՈ,

Ճ.

23 գավառներումտիդարիառաջինկեսին էրզրումի էյալեթի նյութեր է հաղորդում մասինկարնոր վիճակի րող ժողովրդագրական աշխարհագրությաՀայքի Բարձր հեղինակ, այդ ժամանակաչրջանի Կարնո քաղա«Շինված իր Կարնեցին Հակոբ նը քաջատեղյակ նահանգի գաԸստ այդ սկզբնաղբյուրի, աշխատությունում: քին...» հ այերով:Դրանցից է ր բացառապես մեծ վառների մասը բնակեցված մի քանիսիմասինմեջբերենքԿարնեցու խոսքերը. ...լի է Ղուզուջան «գաւառ մի գեղեցկաշէնյոյժ, պարոնանիստ, գեղերօքՀայոց»: ն Դերջան «ունի գիւղս բազումսՎայոցբնակարան... ունի գուղաքաղաք զԲագառիճ»: ԻԴ (24): ն Երզնկա «ունի գիւղք ն աւանք բազում ունի վանս է ամենայն բարուաեւ ունի քաղաք մեծ Հայոց զերզնկայ, որ լի

2 Հ/

-

-

-

թեամբ...»:

որ ունի գիւղք ն աւանք... Եւէ Կամախ - «երկիրնԴարանաղեաց, Հալոյժ վայելուչ ն մրգաբերփոբրիկքաղաք ն բնակութիւնազգիս

լոց»:

Հայոբ Կարնեցու մոտ համանման վկայություններկարելի գտնել նան Բայազետի,Խամուրի, Դիադինի,Բասենի, էրզրումի

է ն

գավառներիկապակցությամբ: Նույն հեղինակի վկայությամբ, զուտ հայաբնակ գավառների իրենց զգացնել էին մի քանի վարչամիավորներում հարնանությամբ տալիս թուրքականծագում ունեցող էթնիկականխմբերը` հայկականաղբյուրներում«տաճիկ» հավաքականանունով հիշատակվող բուրքերը, ինչպեսն՝ քրդերը: «Տաճիկների» կարելի էր հանդիպելգերազանցապեսհյուսիսային գավառներում:Գայլ գետ կամԿելկիթգավառիմասին 3Հ. ԿարնեԳինգրում է. «Ունի գիւղս բազումձորամէջս..., ն ունի գուղաքաղաք զԿարմրի, Ա բնակիչք երկրիս Հայք ն Տաճիկք են»: Վերջինիս հարնանՇեռեան կամՇարիան գավառակում«բնակիչք Երկրիս Հայ բազում,Հօռօմք (հույներ Ա. Մ.) ն Տաճիկք ես»: Նահանգի հյուսիսարնելյան մասում ընկածՎերինԲասենի մասինկարդում ենք. «ն են բնակիչքերկրի հայ ն թուրք սակաւք»: Այս մեջբերումներիցպարզորոշ երնում է, որ վերջին երեք վարչամիավորումբնակչության մեծամասնությունը կազմել են հայերը, այլապես «տաճիկների» համար այլ

-

Հ

ՎակոբԿարնեգի, Շինուած Կարնոյ քաղաքին (Մանր ժամանակագրություններ. ԱՀՈՎ դդ. կազմեց Վ. Ա. Հակոբյան, հ. 2. երեան, 1956, էջ

550-551):

հեղինակը չէր գործածի «տաճիկք նս»,

պակցությունները:

«թուրք

սակաւք» բառակա-

Այն, որ հյուսիսային գավառները, որոնք առավել շատ էին կրել մահմեդականտարրերովբնակեցվելու Օսմանյան կառավարության ձեռնարկումներիազդեցությունը, ունենալով հայ-թուրքականխառը բնակչություն, այնուհանդերձ, գերազանցապեսհայաբնակ էին, ե է նան. թուրք «տաճիկները»չնչին թիվ էին կազմում, թերես երնում հետազոտող Միրօղլութ հրատարակած գրքից, որում բերված տվյալներով էրզրում նահանգայինկենտրոնիցհյուսիս ընկած Բաբերդի գավառում քրիստոնյաները2471 դարում բնակչությանաճվիճելի մեծամասնությունն էին: Բացի թուրքերից էրզրումի նահանգի տարածքումապրող եկվոր փոքրաթիվէթնոխմբերի մեջ բիչ թե շատ նկատելիէին նան քրդերը: Նրանք իրենց ցեղախմբերու| բնակեցնում էին նահանգի հարավային շրջանները: Քըղի գավառում կային «Գիւղք բազումք ն բնակութիւն Հայոց ն Քրդաց»: Վերջիններից արնելբ, Բյուրալլնյան (Բինգյոլի) լեռների ստորոտին տարածվող Խնուս գավառի «բնակիչք երկրիս բազում Հայ ն Քուրդք»: Այս դեպքում էլ դժվար չէ նկատել, որ այդ շրջաններումքրդերը իրենց թվաբանակովչեն գերազանցել հայերին: Այսպիսով, 2/1 դարի ւսռաջին կեսին էրզրումի նահանգը Արեմտյան Հայաստանի էթնիկապես ամենամիատարրվարչամիավորումներից մեկն էր: Սակայն այս վիճակը երկար չտնեց: Հպատակժողովուրդների նկատմամբլիակատարգերիշխանություն հաստատելու նպատակով սուլթանական կառավարությունն սկսեց նվաճված երկրամասերը բնակեցնելՔուրքալեզու ն իրանալեզու (գերազանցապեսքրդեր) ցեղերով: Ձեռնարկված այդ քայլերի հետեանքովաստիճանաբարփոփոխվեց Արնեմտահայաստանի էթնիկականդիմագիծը:Բնակչությանազգային կազմով երբեմնի միատարր ԱրեմտյանՀայաստանումծնվեցին մահմեդականկղզյակներ` օրեցօր իր հայրենիքիցդուրս մղելով հայությանը: ԱրեմտյանՀայաստանումօսմանյան վարչամեքենան մտցնելու ե տեղի բնակչությանըհարկման ենթարկելու խնդրով` արդեն 1478 թ. էրզրումից հյուսիս, Պոնտականլեռների հարավայինստորոտներով ձգվող Բաբերդի,Սպերի,Թորջումի ն այլ գավառներուղարկվեց օսմանյան բանակի աճենաարյունռուշտ հրամանատարներիցմեկը` Լալա փաշան: Նա կարճ ժամանակումավերակների վերածեց պատմականԲարձր Հայքի ն Տայքի հարյուրավորհայկականբնակավայրեր, սրի քաշեց տասնյակ հազարավոր մարդկանց:Ավելի քան 50 լ,

Խնոօցխ.24/1. 12/98 |

Ք2ՄԵսուՏՅոօացնՏ՛ոես|,

1975.

ոչնչացումից, նախընտրեցին հազար հայեր, փրկվելովֆիզիկական

Զանգվածայինկոտորածներնու ձմահմեդամահճմեդականացումը՝: հաճախակի դարձան, երբ 1512 թ. ավելի կանացմանդեպքերն երկարատնպատերազմը:«...ասպատասկսվեց թուրք-պարսկական գրում է ականատեսհեդին առհասարակ...,աւերէին կեալ քանդէին ն Ալաշկերտու, Դիատնու ն Խնուսու Մշու, դաշտն ի նակը,- մինչե ու աւեԽամուրայ, Բաթնոցա ն Պայագիտու,երկիրս ամէն երէին րէին, զկին ն զտղայս գերիածէին...զի այնպէսանապատարարին հետ մինչն էրէվան միայն այս սահրաթ երկրներս,որ Արզուրումայ Վերոհիշյալ տողերից երնում է, որ բերթորայքնի շէն մնացին»՞: հետնանքով գործողությունների տվյալ դեպքում պատերազմական ավերակներիեն վերածվել էրզրումիցմինչե Երեանի խանության Կարինը,Վերինն ՍտորինԲասեննետարածքնընկածգավառները` Դիադինը: Բայազետը, րը, Ալաշկերտը, հաշտությանկնքումից անմիջապես հետո, Պարսկաթուրքական թ. թուրքական կառավարության հանձնարարությամբ ԱրեմտյանՀայաստանուղարկվեց Ջաֆար փաշան՝ «յոյժ անիրաւ ն չարասէր...,ժանտաբարոյ...,որ աշխարհագիրանցկացրեց էրզրուու բռնություններնայնքան մի նահանգում:Գարկապահանջությունն անտանելի էին, որ նահանգի հյուսիսային մի քանի գավառների Քրիստոնյաներ«ի յահէն դարձան յօրէնսն Մահմէտի»". այսինքն՝ մահմեդականացան:Մեկ այլ զանգվածային մահմեդականացման դարի վերջի ն 742: դարի սկզբի պատմաբանմասիճ վկայումէ «Մ աշխարհագետՂուկաս Ինճիճյանը.«Ձանձրագեալք հ բռնութենէն ի զրկանաց, դարձան(հայերը Ա. Մ) առհասարակի կրօնս տաճկաց»: Դարձյալ կրոնափոխություննընդգրկեց էրզրումի նահանգի հյումիսային շրջանները: Բերդագրակի«բնակիչք... առհասարակ էին յազգէս հայոց.- շարունակում է Ինճիճյանը,- այլ ապա ըստ մեծի մասիցդարձանի տաճկութիւն ն սակաւ մնացին ի քրիստոնէից»: Քրիստոնյա բնակչության բռնի մահմեդականացումը զուգորդվում էր եկեղեցիներիոչնչացումով, ավերումով կամ մզկիթների վերածումով: 1662 թ. Վանի անունովմեծ մոլլայի ն կայսրությանգլխավոր վեզիրի նախաձեռնությամբ«մինչն Ժ (10) եկեղեցի Հոռոմոց -

(հույներ

Ա. Մ.) ն Գայոց քանդեալ աւերեցին,- կարդում ենք աղբյուրներում,- ն զգլուխս ամենայն քրիստոնէից... սիաւ գտակ անցուցին... ն առին այն զեկեղեցին (խոսքը էրզրումի միջնաբերդի եկեղեէ Ա. Ս.) աբարին իւրեանց մզկիթ. ն եղն սուգ մեծ ազգիս ցու մասին Դայոց...»-: 1723 թ. կազմակերպվածհերթական ավերիչ արշավանքներից զոհը դարձավ էրզրումի նահանգի հյուսիսային մեկ ւայլ գամեկի վառ` Սպերը, որտեղ վերածվեցինավելի քան հարուր հայկական գյուղեր՝: Ամեն մի այսօրինակ միջոցառում ուղեկցվում էր հայ բնակչության գերեվարությամբ. «Զօրքն տաճկաց գերէին ազգն հայոց ն բերեալ վաճառէին,կամ բռնադատէին`թե ուրացիր զՔրիստոս, ոմանք հաւատն ուրացան ե ոմանք, որք ոչ ուրացան, սրոյ ճարակ տային կամ վաճառէին...:Արզրումայայնչափ գերեցին, որ մեք գրով ոչ կարացաթճառել»"": Բռնի մահմեդականացման,թուրքացման ն բռնագաղթիհետ մեկտեղ օսմանցիներըձեռնարկեցինԱրեմտյանՀայաստանիէթնոնկարագիրը խաթարող մեկ այլ «միջոցառում»: «1 դարի սկզբներից Սեֆյան Իրանի դեմ ռազմաքաղաքականբուֆեր` պատնեշ ստեղծելու նպատակովթուրքական սուլթանները սկսեցին կայսրությանհարավային ն հարավ-արեելյան շրջաններից խրախուսել քրդերի ներհոսքը Հայկական լեռնաշխարհ: Արդեն պարսկա-թուրթականպատերազմի սկզբում` 1515 թ. քուրդ ցեղապետերիցմեկի` էդրիսի օժանդակությամբսուլթան Սելիմ Ահեղը իրեն ենթարկեցԴիարբեքիրի ն նրանից հարավ տարածված քոչվոր քրդերին: Ի փոխհատուցումն իր ծառայության, Էդրիսը ստացավ այդ շրջանների կառավարմանիրավունքը ն քոչվորական կյանքով ապրող իր հարկադրեցտեղափոխվել էրզրումի նահանգի տարածքը`:Քրդական մեկ այլ վերաբնակեցում կազմակերպեց սուլթան Մուրադը 1635 թ.: Ընդառաջելով գաղթել ցանկացող քրդական ցեղերի ցանկությանը`նա կազմակերպեցզանգվածային մի մեծ ներհոսք դեպի էրզրումինահանգիԵրզնկայի ն Դերջանիգավառներ: Խոսելով Դերջանում թրդերի հայտնվելու մասին, որն ամենայն հավանականությամբ տեղի է ունեցել 2/Ա| դարի ընթացքում, հայ հեղինակները վկայում են, որ «քուրդք բնակեալք ի սմա (Դերջան Ա. Մ.). եկեալ ա-

-

մոխրակույտերի

հայրենակիցների

-

Ը

կ

Օօհ.

ժո ՕԾՈծուծ ազիրտոմ ժ6- մոհտ 1843 սոմ 1846. ՄՄՅոԳծրնոցծո Հ. Տաշյան. Հայ բնակչությունը Սե ծուլեն մինչե Կարին. 4921, էջ 3-20: հ. 2, էջ 586: Սանը Ժաճանակագրություններ. ՝ 554՝ Նույն տեղում, էջ ՛ Ղ. Ինճիճեան. Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի, հ. Մ., Վենետիկ,1806, էջ 132: Սաո

1846:

Վիեննա,

հ. 2, էջ 568: Մանրժամանակագրություններ, 1934, էջ 110: ճորոխի Երեան, ավազանը, 1 Ատրպետ. ձեռ. 6332. Էք 552: Մատենադարան, ռ Ղքօրոթ. Խնտծաամ աա87թրեւ.- ԷԱՏՀՇՈՐՆ Որ. ոՅԸԲԾՐԾ

Չ

1873, 6.

|-3.

Հոու

Է

ՊԼ

Ղորֆուո,

սին ի

Նույն ժամանակ ներհոսքտեղի ունեցավ սէկմանապատայ»'՞: հաս-

Ալաշկերտիգավառներ,որտեղ գերազանցապես Բասենի թրդեր: տատվեցինՓեսյան ցեղի բազմաթիվ ուժեղացան2.7) դարի գործընթացներն էթնիկական Վերոհիշյալ շրջանումքրդերըհյուսիս էին տեղափոխկեսերին:Եթե սկզբնական վում միայն ամառվա ամիսներինալպիականմարգագետիններում նպատակով,ապա ոչխարներնարածեցնելու իրենց բազմաքանակ բնակուբյան՝տեղավորվելովհայկաայժմ նրանքանցանմշտական պարտավորէր ամբողջ ճմեռ կան գյուղերում:Հայ բնակչությունը անասուննեպահել ոչ միայն քրդերին,այլն նրանց բազմաքանակ արտոնածայմ արատավորհամակարգը րին:Քրդերինսուլթանների հայտնի էր «ղշլաղություն»անունով: Այս թադաքականության հետնանթովավելի ստվարացավքրդերի թիվը հատկապեսԲյուրակնյան(Բինգյոլի)լեռներինհարող գավառներում: հարկադիր արԻնչնէ, «Կ-ՀՄԱԼ դդ. բռնի ճահմեդականացման, ու բնակեցման միտումնավոր քրդերի տագաղթերի,թուրքերի նահանէրզրումի այդ թվում հետնանքովԱրեմտյանՀայաստանում, թիվը: Երբեմբնակչության մահմեդական գում, որոշակիորենաճեց նոր էթնոխմբեր՝ երկրամասումծնվեցին նի էթնիկապեսմիատարր թուրքեր ն քրդեր: Վերջիններիցբացի էրզրումի նահանգի հյուսիսային մի քանի գավառներումհանդես եկան նան նոր էթնոկրոնական համայնքներ:Մահմեդակաճացածհայության մի զգալի մասը իշխանություններիսպառնալիքների տակ առերես էր դավանում մահմեդականությունը: Աղբյուրներիվկայությամբ նրանք ցերեկով մահմեդականներէին, իսկ գիշերը նորից դառնում էին քրիստոնյաներ՝ գաղտնի հաճախում եկեղեցիներ, կատարում քրիստոնեականծիսակատարություններ:Այդօրինակ բնակչությունըհայտնի էր «կեսկեսներ» անունով,այսինքն`կես հայ-քրիստոնյան կես թուրք-մահն

մեդական:

Դժվարչէ կռահել,որ 7 Էշ«Մ/1| դարերումինչպեսԱրեմտյանՀայաստանը,այնպեսէլ նրա խոշորհատվածըկազմողէրզրումիէյալեթը այլես չէին ներկայանումորպես հայկականէթնոմիատարրերկրամասեր,թեն«ԵՀ դարիսկզբին,տվյալդեպքում`էրզրումի նահանգի բոլոր գավառներում(բացի Կելկիթի ն Շաբին Կարահիսարիմի քանի նահիեների,ԵրզնկայիԿամախգավառակի,ԱլաշկերտիԽալի Յազի ն Սրկեզար լեռնային համայնքների)հայ բնակչությունըթվապես գերազանցումէր եկվոր էթնոտարրերին:Բավական է նշել, որ այդ ժամանակնահանգիտարածքում հաշվվում էր 978 հայկական

Ղ.

ն 14 քաղաք, որդնցում աւպրում էին ավելի քան 400 հազ. ուսյեր, որից գյուղական բնակչությունը կազմում էր 308 հազ.. քաղագյուղ

քայինը՝

93 հազ.

թթ.

հարավ-

Ց

ե

էջ11511 առաջին երեսնամյակին, Երեան, 54, վավ. 332, Զանազան հեղինակներիարխիվ,

Ա. Մելքոճյան.

19-րդ "

դ.

էրգրում.

էրզրումի

նահանգի

Մատենադարան.

Ս.

25: է

1902.Եր

Ինճիճեան, նշվ.աշխ.,էջ97:

մարդ 5:

ռուս-թուրքական պատերազմը թուրքական լծից շրջանում, ազատագրվելու հույսեր արթնացրեցարնեմտահայությւսն որի օժանդակությամբ ռուսական զորքերը գրավեցին Արնեմտյան Հայաստանի, այդ թվում էրզրումի նահանգի կենտրոնական ն արնելյան մի շարք գավառներ:Սակայնեվրոպականտերությունների ճնշման տակ 1829 թ. սեպտեմբերինԹուրքիայի հետ Ռուսաստանի կնթած հաշտության պայմանագրովնվաճված շրջաններըթուրբերին թողնելու լուրը մեծ հուսահատություն առաջացրեցհայության շրջանում: Չկամենալով մնալ օսմանյան տիրապետության տակ՝ 75 հազ. արնմտահայեր,որոնք գլխավորապեսէրզրումի նահանգի բնակիչներ էին, նախընտրեցին արտագաղթը ն հաստատվեցին Անդրկովկասից Ռուսաստանինանցած շրջաններում: Թեն էրզրումի նահանգիցգաղբած հայերի թիվը կազմում էր մուռավորապես 9.6 հազ. ընտանիք ն նահանգի էթնիկական կազմը զգալիորեն այդ գաղթից հետո փոխվեց, սակայն այդ վարչամիավորըկրկին մնաց հայահոծերկրամասերիցմեկը: Արդեն 1830-1831 թթ. սկսվեց մի նոր գործընթաց, որն ամբողջ ն դարի առաջին տասնամյակներին դարձավ դարում ԱրնեմտյանՀայաստանի ժողովրդագրական զարգագման գլխավոր ուղղությունը: Պատմական Հայաստանի տարբեր, հիմնականում` արեմտյան ն հյուսիսային գավառներից հայ բնակչությունն սկսեց հոսել դեպի Ռուսաստանինորահաստատսահմաններինմոտ ընկած գավառները, մասնավորապես Բասեն, Ալաշկերտ, Նահին. Բայազետ: Բանն այն է, որ Ռուսաստանին հարակից արեմտահայ գավառներում ազգային ու սոցիալական ճ0շումները համեմատաբարթույլ էին ւ, պետալյան սահմանն անցնելու հնարավորությունն ավելի մեծ էր'1,որի համար բնակչության հոսունությունն արնմուտքից արնելք ձեռք էր բերում քաղաքական երանգ: Անգամ 1829-1830 թթ. գաղթի ամենաթեժ օրերին Արեմւոյան Յայաստանի մի քանի գավառներից առաջինգաղթականներըտեղափոխվեցինդեպի արնելք ու արնելք ն բնակյությունհաստատեցինգաղթածներիգյուղերում `: 1828-1829

ան, Պատկերազա կերազարդ

հայ

ազգաբնակչություն բնակությունը թղթ.

նաշխարհ առարան, բնաշխարհիկ բառարհ. Ա., ՎԵճեւոիկ, իկ

գաղթից հետո ամայացած կամ նոսրացած սակայնարդեն 18530-ագյուղերըթվումէր այլես չեն վերականգնվի, վերաշինմանմիբնակավայրերի այդ նկատվեց կան թվականներից նան ժամանակակիցների էր նկատելի տում: Այդ երնույթը թերնս շրջանում: Այդ օրերին ԱրեմտյանՀայաստանումբողոքականքա1830 թ. մտավախություն էր րոզչությամբ զբաղվող է. Սմիթը, որ պատճառովիր քարոզդատարկվելու երկրամասի հայտնում,որ 1831 թ. ապրիլին, երբ է ա րդեն անարդյունք, մնալ չությունը կարող ժամանած հայ վետարբերշրջաններից Հայաստանի Արնմտյան ն ն որից հայրենիք վեգաղթածներից Անդրկովկաս րաբնակիչները հայկականգյուէին կիսադատարկ կենդանացնում րադարձածները ղերը, ոգնորված գրում էր. «Մենք չենք կասկածում,որ հայ բնակէ դառնալ չությունը նորից կհավաքվիայստեղ ն(այն Ա. Մ.) համար կարեորկենտրոն»8. քարոզչականգործունեության գործընթացները հայակուլ էթնիկական Հայաստանում Արնճմտյան խորացան2424 դարիերկրորդ կեսին ն 2Չ« դարի սկզբին: 1853-1856 հետո ռուսներիկողմից գրավված Էրզրումի նաթթ. պատերազճից հանգի արնելյան գավառներըե Կարսը նորից թուրքերին վերանոր արտագաղթի պատճառ դարձնելու լուրը արնեմտահւայության էրգրումցիներ,կարսեցիներ, ալաշկերտցիդարձավ: Բազմահազար ներ, բայազետցիներարտագաղթեցինէնդրկովկասիցՌուսաստաՆրանց մի մասը հաստատվեցԹալիճի գյունին անցած շրջաններ"՛: Սն ղերում, ծովի առափնյաշրջաններում, ՀյուսիսայինԿովկասում ե այլուր: Միայն 4 հազ. ընտանիքտեղավորվեցայժմյան Ստավրոպոնույն ժամանակ Կուլկասից մեծ թվով լի երկրամասիտարածքում"": հ ատկապես նրանց առաջնորդ Շամիլի հպատակելեռնականներ, ցումից հետո, անցնում են Արեմտյան Հայաստան` զբաղեցնելով լքված հայկական բնակավայրերը:Թուրքական կառավարության գործուն ջանքերով լեռնականների(նրանք հայտնի էին լեզգիներ կամ չերքեզներ հավաքական անունով) մեծ մասը ռազմաքաղաքական նկատառումներովբնակեցվեց Ռուսաստանին սահմանակից նահանգի արնելյանգավառներում, մասնավորապես Բասենում'":Վկայակոչենք էրգրումի նահանգիներքոհիշյալ գավառների հայ ազգաբնակչությանե հայկական բնակավայրերիթվաքանա1829-1830

թթ. ձեծ

կին վերաբերող աղյուսակը, որը պատկերացումէ տալիս նահանգի ընթացքում` մոտավորաւվես դեմոգրաֆիկչարժիմասինմեկ, դարի 1809-1909 թթ. (տես աղյուսակը) : Բնակավայրերի|

Ը. Տոլի.

Բ6ՏՏՅՈԹԻ6Տ 0( 1ի6

ՃոՈծու:, .

ո

16.

Է. Տոմհ

Յոմ

15.

ԷԼ 6.

Օ.

Օսոցտ ո

ԹօՏԹո, 1833, բ. 306. ՃԵԼ շբոօօոթաֆՓիՎՀՇեօի

ԽՕեԱՇՇԱն, Է. Ա

՛Ուֆյու, 1904, օ. 313. Է նՀեօն նույն տեղում,էջ 1389: Մատենադարան, Զանազան հեղինակներիարխիվ, թղթ. 54. վավ. 131, ԿՕԼ 2, գտի

2.34:

Բաբերդ

Երզնկա (Կամախի,

Գուրուչայի,

Կերճանիսի հետ) թողի (Կեղի)

Ս

բ

--

,

էրզրումի

էրզոում Դերջան

կարոդ

-

Հայ բնակչության թիվը (շնչերով) Գավառիանվանումը թիվը 1809 թ.| 1909թ.| 1809թ. | 1909թ.

Թը

պեր

ոբում

ա. ո | տո, տորին

11լ

բանե

(ՎԵ՞ԻՆՆ Բաս

թ

| 32920 67060

34376

30960|

14314

44760

26095

26440

| ՀԻ

28300

16960

35130|

12404

|

Խնուս Ալաշկերտ (Կարաքիսայիհետ)

Դիաղին Բայազետ

Յ6

11520

30800

Խամուր

ն

Դութաղ

Ընդամենը

|

20960 28160

381230|

|

15295

10248

|

151949

Վերը բերված աղյուսակից դժվար չէ նկատել այն աղետալի ժոիրավիճակը,որ հայության համար ստեղծվեց էրզղովրդագրական րումի նահանգում մեկ դաբի ընթացքում: Այդ ժամանակահատվածում հայկականբնակավայրերի թիվը կրճատվելէր 5876-ով, իսկ հայ է, որ առավելապեստուժել Հատկանշական 6055-ով: բնակչությունը` Բայազեսահմանակիցգավառները` Ռուսաստանին էին ճահանգի տը, Ալաշկերտը, Բասենը, Սպերը, էրզրումը, որտեղ համիդեական կոտորածներն ավելի զանգվածայինբնույթ էին կրել ն տեղի էին ուդեպի Արնելյան Վայաստանն Անդրկովնեցել խոշոր արտագաղբեր

Մելքոնյան. էրգրում..., էջ 113-117, 158 Ն Ա-Դո. Վանի, Բիթլիսի էրզրումի վիլայեքճերը. Երնան. 1912, էջ 226:

վ.

ն

Սպերի,Թորթումի, Բաբերդի գավառների հայկասիայլ շրջաններՉ': էր նալ, կիսամահմեդականացգլխավորպատճառներից աթափման ած հայուբյան` կեսկեսների հետագա թքուրքացումը,որը պետք է 2424 դարի վերջին ն 224 ենթադրել, տեղի է ունեցել գլխավորապես շրջանում: կոտորածների դարի սկգբին`համիդեական Այսպիսով, մինչն 1915 թ. հայոց Մեծ եղեռնը, մի քանի հարյուր տարի անընդհատ,մերթ դանդաղ, մերթ բուռն տեմպերով էթնիկագործընթացնԱրեմտյանԳայաստանումարդկանցեղասպանության են տեղի էր ունեցել, հանգամանք,որը օբյեկտիվորենպայմանավորում էր թուրքականտիրապետության դեմ հայ ազգային-ազատագրԿարծում ենք, որ 244-404 դդ. ականպայքարիանհաջողությունները: տեղի ունեցած հայաթափման ընթացքում Արեմտահայաստանում երնույթները,որոնքանուշադրությանեն մատնվելհայոց գենոցիդի հարգերովզբաղվող շատ մասնագետների կողմից,նվազ կարնոր դրսնորումներՕսմանյանկայսրությունչեն իբրն ցեղասպանության ում, առավելես, որ Միավորվածազգերի կազմակերպության1948 թ. ընդունածբանաձնումցեղասպանությունէ համարվումոչ միայն մեկ ազգի, կրոնականհամայնքիկամ ռասայիդեմ ուղղված ֆիզիկական բնաջնջմանգործողությունը, այլն հայրենիքից վտարելու, բռնությամբազգափոխելու,կրոնափոխելու,իր հայրենի հողում կյանքի անտանելիպայմաններ պարտադրելուճանապարհովհեռացնելու երնույթները,այսինքն այն, ինչ տեղի էր ունեցել Թուրթիայում դարերշարունակ: «Պատմա-բանամիրական հանդես»,

թիվ 2-3, էջ

1999 թ.,

122-129:

ԲՈԽՕՇԷՑՕՇԻՃԻԻԻՆ

ՕԲ ԱԷ

ՕԲ ՍՃՄՃԻԺԱԵ

ՒՍՏԼՕՔ/

ԲԲՇԷՏ

քոօելօու,օՅՇո հճտլոք8 Ոք աօ Ճոոճուշո-Օ6օրանոԷԷ ՅԱԾոՏ,ահօո էհծ թոօելօոոՕՐ 15123621 ՇՌՈՏԱԱՇԼԵՄ.Օս Օօօդորո Շ0գլաոքսետ թեէ օՌՇոմօժ. տիօս

1 աոտհ էօ ՅԱՐՏՇԼ 70 էհօ

կղքօԸէօո

"յոսճեին"

206ուծո

էհօ

էօ

աօ սՏօ Լհչ էօոո օք օո (ԵՏԲՐՄ6ՎՁԱՄԱՅՇ 1ՕԿ/ՅՒՏ ԱՏ, Ճոոծուռո Տքեօ|8)1515, "3ոսուհօն՞. 7Լհջյ Տօօ ո 1 լոջլթմ օք էհօ Օշօքաոո աքօոյտտ յոնուհլ (6 Հրմոտ Օ6օրջ. Լ ոտի էօ առե յսքքիոքսուհ (8615, Յոմ ՀԿօո 16516831 օք Յո 6: օճօհ ԽՏԼօոօ ՕՐՇօսոջօ. քՀօտոոքիւծ փծ ԹԱՇաոք Շոշ Պ/լքհօսէ օառ մլջթյոջ4օօք Էճոտօրքեօո. ոգեժո հռտ 15 օդ (Հուոօքթյ, Խիճ հլա օ6 8Եժսէ օղ մե.քճոշսուծ/ Հաջոոտոջ լո1ծ Լհծ

:ն.

Ծ/

քօլառո)օտ օԼ6ք քոօժլոծծ,1 ոտի 10 օՈՇՐ 8 օՕսոժէ-ճոջսոոծոէ. ՀուծՇոռ| օրոտ Ս/ից մօ6Տոէ 186 Ճոռծուռո 5146 566 Յոժ քօէնոո|ոոօմ15ոմ /ՃԵ0151 Թո էհծ (Հո օ8 էհօ հլտլօղռոտ Ժ ճորօուռ, ահօշո Լի քսէ Օօօւատո Ժ.ՏՄ1615օք ճմուուտե (ԹւոոՀք -(ոօ Օիսէոտյճո քոօսԼուօ(ք8։31) ՃՏհօլ5է նե ժօ |.օու-Նօ-, ճոճ Յոձ /Ճոոտմո7Միօ Տռոոօ ոուջի ԵՏ 5814 շեօսէ Օսքուզ-Օօքոո»ո, էհօ (Օօօրքյտո օէնօւջ. 8օ ռոժ ռո) ճոմ ՇԽՇՈ ՊՂԱ-ՄՏաո-Տճզշրաօ)օ Սոոոնոո 8ոՀ օք էօոոտ Լհռէ օք 4շրո Խոօս: հլա քոք Ճոր6ուոո Հէ: ԹՈռոտ 1իօտօ 616. (28եշիռ), օ. Ոճ եծ, ՕՒԵՀԷ (Օօքուչոօ) օո, իՇ ՏՇՕՈՎ |ՏՏԱՇ ԼելալաՏ «ոէ էհօ Հէհուծ թոօելաոտ.1 1հշ հյտ:օՈոռ| թԾԵԼօտ

Ւոլնեօո օք 1ոլՏ

հլու

ո«

օոծ

օճո

ռտ

օՅՇղ օոշօսու»ւ

էհօ 1064 հէ

ՇՕՐք 18,

ոճիօոռ| /ոլոծուոժտ 1ո

մԻ՛, քսօտէՏ. ՃՈՈՀՈՒՅՈՏ1ո )4«ՅԼհե 1ոշխձ64, 315 ո՞աՇՕ1635, ծէ, էծ քնէ 1էոու մ8տ Օք շամ լո փծ օթլուօոօք օօոռյո ոճեօոշկտեՇԱՇ6Տ (բենշսոո»/1ո ծ Ոոստէ 162Կ6 6015թ. 1է 5 Լհռէ ւհճ քԱօտտ Շաոչոեհսոժո),էհտօԼՀԺ 1452 1ուքիօտ էհօ Ճղոծուռոտ Յիծ քՍ655 1ո Օօօոքթ",Կի ոօէ ՕՇՇՏԼՕոՅ|Լհշէ իծ թխոշջօ օք Լիշու 1ո ԼհՕՏ6 Օօ4, 56 թօքնլու 4455. օէ օդ "Տօ |Տէէիօու |օ2Խ6",ԽՏ

լոք

ՇԾոտ06ոոշէլօոտ ուղոծո ժտ | նօՏ էաՅոժ

2սէիօՈՒ փտ 15ԹԷ Եօհլոմ,ճո էհօ ոօ օք իծ օզսո1ՀԼԱ2շթոՏ ԿօքսԵնօ. Ղիօտօ «ոշթջ Թղքօլ (Իէ Ճոոշուռոծ

2:6

Բ0է

Շհոտեաո Յոմ օոհ/ էի ԵյջքօտԼ

Եօսոցտ ՕՐ

010651 Կուհլո իծ Քշոմի: Շօորոսուծչո Օօօ-քյռ.եսէ 856 Օոծ Պեմտ ՀՄԱՇո«Հմ է5՛ Օ6ՕԼքլող5ՕԱՐՀՇՏ, ոՇխմլուս)ոսշեհւ. բոչշու-Գ3)Օօօդջոռ, օ8 ԷՇԼՅԼ6ՏԼիճք 2 ՕՀօէքյշո հլտիօւռո, (ո ծ Ե«քւոոյոք, Օօ. Ղիստ.Լօօու ՃՂՒՕԿՀԱ, տ Ինոօ ոճած, ՌԽխոշի ԵՄ փՀ / «շոխոյ) օոճ 6ՐԼհ6 ԸՇհԻՏԼո Տ151615-թՈՑՅՇԻՇՐՏ, օԼ օո իծ Տհօոծ )ո Թ )2Կ2Լի6Ա, Ժո հօք ոմ ծ ՃՈՌծույո ՏօԱ:Շ65), Տլօքտ Օօ01ք/8 Ճոոօուռո.տօ (հօ Ռօտ ԽԼՏԼիօն. ահօ տքօեօ Լշն» Թոաճոռխ,ՈՈՀՇԷՏ տհօքիտոմտ մո ոմ լո մոշի 1ո Լհօ Ե0Լհ Ճորչոնո օշթռ| օԲՕօօդջտ ՔոջնտքօԽ/2Տ 1 ՛Ստ6 «. 48-49, 75. է955, 15:իօտծԵ», 1, քբ. Ը7 իճ Եօռտուռք օՐփծ օօոխո)/(Հոնտ

Սատենադարան, ՄկրտիչԽրիմյանի ա ռին թղթ. 402, վավ. 639, թղթ. 403, վավ. 429: ,

,

ղթ.

Քո

վ. վ. 1 137.245

ԾԻ

101,

ՕԾ6ՕԼ,),

ՕՐհշ

ԵՄՈՍրոՇէՇԱՏ ոոօոմոծոթ բճոշսո. 1իտմաճ» Թսոմ

.

1Տսոմէ, (ոծ Թո օք Ճեհեոշն,

Դուք, ոօէ օոի/ հ Եօւոք 1ոստտթ3:Թ4

5.48023" Հա րԱոռաղ Օօօքոո ՀէԷ

Դի

Ճողծուռո

հտաոշո

ո հջ աօու

ՍԱԳ

1հՇ ՂԸմուէ/ օք ՛Ոոխոե6ոՎ, (հօ աշ, (հօ ՈՕոսողծու Յոչ

Տթեոտիօտ Ր.

օք հօ

Լորանը,

Տ.

շճոար/. /ճքհստիւ

ՃԱ

"Օշօջոշքիյ.Խշոհ" 1ոմոճետ փու

օՐ Թութ

«Շոխո/, ՄՇ լոքո

տ

յոմ

1Շատ-ուծքՇհճուջ(Խոտ

Խօրր

1ո օ

Լտյմօմ

աա:

405 օք (ոու

Եմ հշտէհլտ,

15ԷհօԽՏչեշ. ս. 4, Լե.

1970, բբ.

ՕՐ

ժ.

ՕՈԺԵՈւՇ 8/0 (հօ Լ սուտի

Օր իլ,

Տօսուօջ.

Լո Լհօ 805 օՐ (հօ

Ճեհուէոլնե,էհ Դնոէտօօոմսօօմ հո՛Ոջ, օօոզսծրօմ «ՀՈՏՆՏ.

օՐԼիօ

իչ

ոճաուտ

Թ

շմօ

էօ 1ի2տ6245.

ՄՄԵՏԹոո/ՃՈՈՇՈԼՅՈՏ

լ

-

ր

Յէ),ենէ ես 850 հմ Յէ),

/ ՀՇՕԱՔԱՃո

ՕՇ0րքՏՀՏո-տՏ, ՍՅՄՈՀում2Բ

ա

Էշցոնօո

Հէ.

Էհոօհէրրտ

(«զոլ

:

ՇԷՇՏՏ-ՏԼԹՈ6Տ,տ

ու ՀՅ | «սած,

օՒ

ուտ 15«ՕռՈղոօմ

20Մ1 օշոխր»,

հշխը Տ2Ա մ

մօսու ՄԵԹ «ՅԱՅ Լհշո ո էիծ ԱՈ ՀԻ

մԱ

-

ո

ՏսՀհ ՕճօրթելոՏ. 1 (ԱՀոմր:4

ոո

ւլիո ը

)

Ռո ԸՅիօիօտ ըսեէոոնօոտ.

իշ Խէթտէ ՅՐ:

հու Ճոռճութոտ օՕսվմոօէ հՕտՇմօլ,ՇՍՈՏԱԱԵԼ

Լի,

Բ

ՀԽԱԾՈՏ տ

/մժոշաէ ճո

օՐՇսըերո",օօ

քսեկտիշմ Ե» յտ

1 1941 շոժ 1947,

ՏհՕԿ:Ո0ո6 քոլե

ոջծ

օք Խոս

օէ

ժնեւ ոճէլօոտ.

Բ մոոռոշքնյում Իռնջ»44ոոշուը

--

-

--

-

-

-

--

-

-

-

Բջիւ ոշ.

ճառել եսէ-

դ ԷՏքօաՀմԵ/ Ուոոծոցմ5 26Ճոռճոնո ոտոոտտ Լի» Կիքօտ օԷՕդո, Տողոլծլ ոոտտոիի լքջօԽանտի, 1ոփօԹ ՕՐուռ(ՈոօՔտ) Հէ (1իշ Բմոոտո» Բշքավոլ օքփբ

Յոժ

ԵԱթօէՇսդտոււ Դոնա Եօօլ2. ՛ԼԵ., 1941, բք.

Ւօու Էծ Ճոոօոյռո ՏօԱԾ5,

րո,

191-243,275-278, Օ66ւ.).

| Կ/տի 10 Ոծոմօո

ճոխօոծ

ՇտմաոօծԵ՛ Օիամոտ

քոօոլոծու հառոտո, ուռոեց- ՕՒ՛(» ԸշդիօիՇ-Ըօոջյաջրիծո ք609ոՅրիծ-, օք

Խնխնոտտ, Կիօ ոաուտ իչօոմ 01փ 211շոժ (իծ եշքեուլոք օքմՀ 2«ԱՀ օոխոծչ., ԽէՕԼ Ճոոշուոչ ձոժ կմօմ 1ո16 Օօօթթոտ

ջոնու օքՃժոծշեւ,

օք» բաթփաթաաա 68 իօաօօիօէ Ի (Օ. լոոխոիյող, 1իչՕօօջոբիյ

Իօոթ,ՄՇՈթ», 1806,ք.

ԻԱ

Էլոո«իու

124-127, Ճոո.).

1ո "մմուոու ԷՇ

հոտՀիօոժ)/ Եշթր քոտժութմ, 11 (ԹԱօատփու լղ Կաոռուծ շմքիօրջ(Տիօե Լօոտան: (դ ՕՀօրքեո թորԱՇս աո),14 ոն ոնք

Ըմոշ

Կորի քիթ 6Բ

ծխ

ՏԱՇհ 5 Տիծօ(81515, Բարզամժողւ, ԵՀրող ԹոզժնԽմբիչըՐՑարօծ ՕՐԼՓ6 ճորտդ բօքատեօո1դ ունիք շոմ Ճեհշամհ թոօո 1830, 1.6. հօ ողքումօռօք

Յջջք

"2 ԲԱԹ» պաննոն ագանոծ հատուն ու 5 Կո ե

Ձոմ ԵւօԼիծւիօօժ

ձու քոօքուի/ քօքատեօո ԷշՀուտխօ ՔՀքլՏԱր լո Օօօջյոռ ոմ 1ոդոտհ

-

Էոօոո Է

|

էհօ «ՂԱռջօէ» հոմ /Ճոոշուռո ոճուշջ, տթնոմշշՏոոյոետ, ԽԱ: սեո, ԷԼՇԿՏօք: Օ77շ Էճոծջ, էհօ Տօո օք Լհէհձո: հտ Եշ: Տէք15:/:Կ2ք, հշ չօո օՒ ԷԼռոթջ.ԹՇՒՃՆՄ ԽԱՀԿօհ ճնռոմօ- Ւրեօե,ոմա», նեի), Էոաբօէ4 օ:-1ի Հւոէօ5, Ճ5ԽՅեռաւ, Օարծաշն ԽԱուշհ, Խնշոսէ,ՕԼոշշ-մ ՃԵ:Տ, /ՍռմքատծՃոոչիօտ, Էճնոգ 15--Էնեօե, Ըխոոմեոռ- Տոհճե,ԼՏ-Ււ Ե, Էհշշիռւ: Օեյձ Կոհող, 12-10 (հչ

տ/ռտ

Ճողծուռո մոմ օս-ՕՀօղքոռ աոաւել

ոճոօչ օէ ՅԱ փծ ոոլշ քօքսեեօոօք էհո թայմ, ճիհոնոթի ռ ոժ Տօրոծ օք ԱՇ «ՂՇ1ՈՅ)2ո6ՅՏ ՅՈՇ Ատէօժ.Կ/6 566 Լհճէ ձսորքէօ Բո Տողյռէտ 685 օԻփօ 1աոոչի ուշ, էհօ էօրօք/ «25 Լոհշելօմ «աշխտօի/ 07 Շհոտիռոտ, հՀ եսն: օք փշու ուհ Ճոոչուռո ճով Օօօրջնոոճտօտ. Լո 37 ոչիրքօտ օք 25:

31Ա1ամծ աոոուն

(ծ օօնռոք,ուծի

ռօ0ՐՀօօքօլուօո

15մոք

-

Մու Ո ՉՈՒՑԾՂ 1 ԿԱՄ էե» Թ Տաջջոջէ 16561760 Ձ

ոռ 1, փօ

ու, Հ ԻՇԽ Տ, ձեհճեշ ՏԱծհ

էշոձ քօպեաՀ

ԱԹոո Աաավարմ աւ օԻ՝Է

քքոօՅօի

Յոչ2.

օք 1իշտՇօՇոՏԱՏօտ 4064 "իծ

օոօ

«օոսթ/. Ճ

ռոմ

«Ր " 16-19,ոաու

Օօդչեւ

բհՔո

1999,

Ոոսոմ

Ա2Քոոհ,

ը.

յու

ԼՇՏՏՕԽԱՏ

ՕԲ ՃԹԱԲԱՕ-ՇԲՕՋՇԵՏՃԱ

ԲԸԲԼՃՈՕԽՏ

ՇՍԲԲԷԵԼՐՏՈԱՍՃՈՕԾԱ'

Վ

ՃԱ տճ

ԼՅԱՈ«ՕՐՏՀԷ ձոժ Օ«0-ջՅո-ՃոռծոլռոՏՕՍՒԸՇՏ ՏԱՔՔՏՏէէհռք ԼհՇ օռքոջ 61 16 Ճոտչուռո օօուոսու էո Օշօւքտ մ: Մօտ 1հտ քօղօմ օք Յոմզս/ծ7. Խնքյուօո օՐ Ճողշոթոջ 2 Օ6օքո 1օօէ քաշ քթոատճոտ ճոռշուշ'տ ոօոիծւո լաք էօ ոո էԼո6էծ. Օսջու (Օօքճւծո)Յոժ ԽԼհշոյի Ղու քԼՕՇ655 Եծօծ 1ոէշոտնօ 1ո էհՇ Հոիօք հոք օք էհ 5տ քո

օոչ

(Օշօոջ

-

օսուխ/

ԵօօճոոծքՅւէ օՒԼհծ Օօօքյոո 11թճհ, օշոխո/ ՃՇ, Պհշո Լիշտծ(ոօ (ՀքՕոտ Յո ոժոուդւտՏի սուէ աղժօքԲօոտո, ՕՇօոքաո ՏՕԱՐՀՇՏ քու օս Լհշւ ո էիծ գէն օ 4լհ շօոխյ Ճք, օոծ օր հ ԲւտէՏաշ (Հ246:5 61 էհօ Օօօաոո Շհսոշհ ԿԱՏ Օօգօօր Խիօե, ճ մտօք|թօք ԻՐԼՏօՏ Ի/Հէտ1հճ Օ:ռմ փՇ ԸճիժԱոօտ օք ՃՈոռծուր.

տփ

Թթր

հու

օք փ 5: շոր), ահշո էհշ սքոտյոջօ1 ՃՈոՀուռոտ ուք ՔՀՏ12 սոժօր էհօ օք Մոոռո 2ք էօուո չոմօմ լո մՇԹՅլ 2 |2246րտխթ ուտե" 61 սոհնչու| Խ/ճոէօուշո Թունօտ Թսոժ 8 Բօխջօ (ո ՛Տ5աղթս. ԿԱՏ (Բ ՇՈՒՏ ծք հւ Օսքուէ քոօտոօ6,ախշհ ԵշՇաոՇ էօ

Խու

ՇՇոր: 1-1ք10ՍՏ

ԽիՇտծՁքբծԼուշմ680615 օՐքիծ Օծօքջիոէչոջսճքծ, օ-

օՕողոոռոմ

ՃՈՐՇՈՒՅՈԹոցոձքծ.

(ԵՏԼՅԼՈՒՏ

ՕԻՅՈՄ ՛Ղիծ 255666

Կ6ԷՇ

66Շոծ/ու«

էօ

Դիտ

օոէիՀքՃոր6ոլռղ

սոի Օօօղջ/ռոջ

ՀՓՈԼՏՏԼՕոՅ|Տնոմշու անհ Օ6ծօքոոտարթ

օօոոճոժ

ռ

յայի օք(ի6

1ո Օօգլք 85 ՇԱ 2ՇԷԽքէ/ Ա,

քոշէօջ Լոռե ԽԿԾԱՒՎ ՈՇԿ օՐ ուջոնօո հօտ Ճոռշուռ մոլթ օք Խու ռով Օօօքքոոքրօտոօօտ Ծո: էհօ 7լհ օօոաո/. Ճոօեճէ աոսծ Օք /Ճողօուող

ՏՏԷՍՇՈՈՀու

1ռ Օծօրթ 100Է քլոշծ 2856-Լհօ ՃՈդօուճը սրոԹյոթտ 2ջ1ոծէէհօ ՃՐՅԵՏ ո էհօ Չէի ոմ ՀՀՈԼ6Տ. ՃՏ օՃՈՄ25 էհշ 10 շշոխոչ Էշ ոստեօջլ օք

ԿԱՐՇՏ ԵՀ Էճոշը

փչ 10հ ՃՈՌՇոթոՏ

(ՈՇԼՇՅՏ6մ «օր

5 ՔՈ/ՈԸ2ՈՒԾ,

ահլշհ

Խոքմօղ. 7:(6օդչոոոշուռո '

եկտ

ալաթեերո

Խոջմօո ՈւջուՀ4

ջոնօ ՈՏՇ էթ 1եօ

ՀՈՂՇՐՔՇՈՇՇ

աոնե ամ Գագ չտաւֆետ Պու ա Թ իծԱոզոնժտ Հիա :

:

է3էհ Շճոոյլթ5, ահօշո /Ճոոծուռոտ օօ Ռքհմոք Ճորօում Խոտ ՏՇՍԿԷՏ,Լիճ Տո ՕՇՕրք 25 ԽԵՏՈՀու. Լո փու բաոօժունքոր/ Շ0-Օքծքճօո ԵՇԽ/ՇՇՈ 186 էա ՈՅԱԾՌՏ

լո հօ

տոմ Լհճ

Թ. ՍԵՏՐՅԼՇ ոօղհճոո

պաա

տոժ փշ 1ոմճւօո օք տօ ՇՀՕէթէո |ո քյան: ոսուեօոջ. Ղհլտ

քՈՕԸՓՏՏԿ/Տ

ՀՏ

Հէ 15

հյքիճտէ

Լուօ 8 Շօօրքլւը 1ո201Ք01816մ էօ հօ Ճոմ 85 Տաշի էիօ7 ՇԸ ւյքհւ 561Էջօսաոճոօծ. Ջնոէշժ քԼՑԼՇՇԼ01216. քսոոռջ1հծ 1աջո օՐ Օսօօո 1ուոշո 8ոժ 1լօղ ԵօԼԱՇՒիոՇ քոօմոօտօԷ՛Լուհօ (186), Տճոօ»Հ, 12սՅԼհց ոմ 01615 Եօօաոծ թղոժքճն օտ, /ոմօքօոցծուէօ 2 Յոժ Օօօրջմոռքօքս1ՅԱծոջ. ո լւօմ Ճոոշուռո

«ՕՈՏԼԱՇՐՀԵԼՇ

օ»ԼՇոԼ, ոհ Լհօ Տո 14 աՏԱոջի/. «օ-ՏՅՅաԵՑջօ Բոոօյքճիծ/,ահյշի Կտ օ5էճեԼչտիօմ 6.515մ սու) փ շոմ օք տօ 1647 «օուսդ, քԹշմ ճ «օռ/ լո 1266 ոմ օօօոօրուժ ճոմ օսմաոո|Էտթքէօ«հծոօու լո (հօ «(հոօ-քօինօռէ, Տջո/ՅօՅուԷօԽ ոմ ՃՈրՇոռոջ ՏօԱրօօ5, 1դ հօ Եօէսօօո Օշօջ ռոտ. Ճշշօժոջ, էօ ստի Շհոտեռո ոճուօտ հոմ օք էհտէ 15805 ՂօԻՃԵՇք, ուքօոտ օտ ՄՀԱ շ6իՃոճտիշտ,Զոջօ ԷԱւուօտ.Խաշի, Տուքյտ,Էցաշողշոմ օքոօոջ. ԼՌծչ. ՛Լհօ «ԼԱոքծօր Թօլհ Օօշօքճոտձոժ Ճոոծոյռոտ հճմ էնօլք Շքործինօտ

ԽԵՇրութմ ւօքլօոտօՐ Ճոոչոն

Ղե»

(թ

խկՀՐ

81էհչ Գո 18Յիռ Ի6ո լո

ոթոտնոջօ ոօէ»11 ՕՀօոջլո հլտօծ՛.Օ444մ ԼիտԹԱՍԳՇՐ. ՃԱՇՇՅլոմ10. ոոճոլոո 1 15

ԿԽՁՈՏԻՏ ո 1Եյիտ ճոմ Օօո. '

նո

է

Զեկուցումը կարդա 8 Կարդացվել

րազուգ

թ.

Գոջչ

ոու/ջլճուտ Տքտծ|

ապրիլի 14-ին Վրաստանի խորհրդա-

ւօ ՀՕնՏեւէնէօժէհօ Տօոէ ՕՐ հոմ իջ ծոռ ո ՍՏ ԻԵԻՀ Սո Յոժ փո ոօղիծեր

Եւայ էհօ Թխոտ օք՛15սոմոռ Յոժ Ճճլ

2:օ5է, շո.

Բճտծութո

Եիիօը,քոժ լիմ

ՕՓօդբեոէիք

Օ6օոք

ոսուեօւտ օԷ Ճոռօոլրոտ ը սոմօ էշ աթ օք հշ օք Ճառշուռ ՕՀօքտաոԽոքմծու, ոտ Ռաժոտ ուի, տոուօժ լո հտ 191ի շօոխդ/. Ծսոռք էհօ Վօսոջանոք1ոնոտյՕոտ ՕՒ շոմ Ճրշ Խատոմէհշո (1794-1796), Ճործունոտ Ոճսճմ թօրջյոո Տհռհտ ոմ ոոժ ծէԻ6Ր Յոօշտ. Լիտ ՅԸՇՇՕՐՄԵՄ Թօլտ-22Շհչո էԺ 1)քնտ,Ղա ռո, օո շջտօ Օէ 1հ6 սղէհ ճիօ 1ութ1տ5էՏՕք էհօ Օօօթրո էւոջ, ԷՀԵլՀ 11. 87 հւտ ԾՈԱՇո,5.6 շոմ 1ստտհսմ, ձոծոջ Ճոոջուռռ Խշիեչ հօտ Խոռեռխի, ոճոծի/ ՃԵծս

ծ 1ոՀ/66565 ո

բճուօս

քրոոււմ ՇՏէՅԼՇՏ

ՀՇՐՀ ՕԱԻ6ՐՏ,

լոտնօո

փՀշո

10 2

հտոք

աՀ

-Լոօտո

1ոճյռ, 16

ո

լո էհչ

Ճոռշուո

ոծսօ

ԼօՈ

ՅՐ.

հ

Էր-ԷԼԸ

Օ60էք18.ՔՇքոօտօու Տ

աաա ա

լո

տօոէ

ճո

Տիռճոլոշո,

Օք Խ6Ո-ԷոՕԿ

էլղքտ

դ

-

ՀճոթմքոտԵՄ էՈԵՏՏ 1օոտ էհօ Իօոհ Ըշսօոտստ Յոժ Ճոռջուտոջ, Խհոհ էհծ քԼԾՇՀՏՏ օք 15Ճուտնկծո 08 Օ«օ0ջ18ոՏ

ՕԱՏԹՈՇԸ 14 ՈՇԽ

ճԼլհոօոՇկքյօԱՏՇօուոոսու, ոօա

տոդ ԹշԽոտահոջ

՛օՏս)էօմ |ո

Էյոջ

թսեկՇՌջստ Տիշճուէ

լար եաախաաոա լ

1.

աան

-

բ: Հոաաաաոոը գոյ բոտ, ակ անա աւորթո ԱոՊիօի Բեռ: ոմ օ1օգգմոոց

լռ

տոմ Ըտդն ոլ

ոյօէ ՇռոնՎԾԱնօո էծ էհ: մ5Կ01օքծու ՕՐ Ճոոծուռռ ՀԱԼԱ» ճում Հ ՏԱՇոջիօուռքօք Ճոոշուո-Օ601912ո ՇՕուոելտ ԽՅՏ 18206 Ե) ԼհՇ /ՃոոՇուռո 4Եօսէ 30 Ըծռուսո)ի» Հո 11115. հօր» 316347 Լո Լհօ 191հ Շ«ոնդ: Լհօրծ «66 ԼՅԼՇՐ ԽԼՇ Հոմ հսոմոօմՏ օ1 Տոհօժ5 ՇհսոէհօՏ., ոոջօ ՕՐքթօշոօժաոլտ. ԷԵԼԱՏ: ԵՇՇՅՈՈՇ4 հօոծ 1օ Ճոտծօուդ քօն 81քորնօտ, Օոտհոճնտսենոուտօոջ հօր. Ճ

՛ՈԼՏ

Շոոծ

էօ Եօ

Յ

ոշ)օ1

օՇոԼւՇ

օ0ք/Ճուծուո

Ռէաճ րթ, էհոճնօ Յոմ ոոսջլօ.

լո

մշ

եմօ

76ռեօոտ /ՃոոշուրոչՕօօէայոռ էօ փար օար տելտլոք Էօջոո էհճւճ նշոմ, Բաչոմջիւք, ՇՈՅՒքԵՎ ժ62օքշուոք

հոլք օբ տօ Լ9փ շծուո/. Թօփ ոճեցոտ ածո տք.

ՀՈԼՇՐմ Տերեհօօմ. Բողոկօլ «ուհ Քօսօլոօմե) Ճ ոաոեօք օԻ ք26էօԷ5,Թա

ոօ

«ՀՈՅ

Շօ01Ռ65Տ չո ԷօԱճէծոջ

Օօծքլոոտոմ Ճոռծուռո 50181 Յոժ քօիսճճ)ՀՇԽՏ. յո ՕԱՐ Շա, տ ատ էո էհօ Ուտէ բ/շ: մս6 12.2 ժ6աքծ Օո 1հռ թող ՕՒ էհչ Օ60րքյոո էՕ Տ«Շ6 ԸՇՕրցյո, ահոտծ բօիեշտ, Ւ ոքհտ բօլատյտօմ, Լոտի քօությո ԵՏԷաօօո

ՀՇՕՈԾՈՂԼԸ,

Ժո

Հ

Ն6Ռ/ ՇՕՌՏԼԱԱՇՈՁՃԵ|Շ

ԱՏոէ ՈՊԾԴԸ-ՇԼհուԸ Տոէճ. ՕՕ յտոտ ԿՇԵՇ

ՏՈՅՒԽ6 Ճոմ Ըննոո| Էք6

ԵՄ Ճոոշուռոտ, աՄոլում

ԿՏ

(հու 11815

Օ6օոքլոոեսէ (աիծւ 2 ուհ Ճ ՆՏ 10առ )ո 1(Բ:ոՏ 68 15 բօքառեօո, հլջհ քւօքօոյօո օԲ

ՃՈՈՑՈՒՅՈՏ,ԷՈՕԼՏՕՆԾԷ, ԸՕՇԱԾԱՅԱօՇՕոժուԸ ԷԹ ո մհ: ՀԽ. ո

ՃԼՈՈՔՈՍՅՈՏ:

ծ քշոօմ օք Քստտոձոմօուոճմօո, Լհծ թօքսնօո օք Օծօ0ջյոԿՏ 9ՒՕալոք Ես: էհւտքոծաէհ Լո ոստԵօրտ Կ15 ՈՅոի/ ԱԱՇ 10 016. օԼհուՇ օոօմքՏ. ՕՄՇՈ21, ԻԹԷ 266ւմճուոին/, 81 էհօ Շոմ Օէ Լհծ 191ի ոխ, (օրօ Ճքքօորօժ 216165 |ո ՇՑԱՇՅՏԼՈ քօղյօմմԸ ո աոլոշհ շմ քսեխշճենոտ ըեքրոտոոլո«Տ ՕԲ Լիճ 86Շստօմ/ՃՃԱՈՇՈՒՅՈՏ օՐ ուտճթըւՕթուճնոջ Օօժրթչող 1ոլօլնքՇուտյռ դատար «Յի ՕՀօջ ոռ հտմտ Յոմ Օղիօմօ: շհսշհօտ, /Ճոռօուտոյտոնօո' 01 Օշօայոո Շոհօի օտ, ոքիղոք, ճքօքօտ, Ճոռօուռո Շճիօիօտ օք հշ Ճոռեուր ի ճոմ ՃԵ ԱՀ ՏէՈՇԾ. ՛Լհշ Ճոռշոլշո Թ 15 քճու «ռոծ 1ուօ1նքՀուտ2, սթ անհ ՕՐ է հշ 10) հու (հշ քսերօճնօոտ ՁՇՇստոք Օօօյռոտ 1քոօոլոք քէօքուտտաՇ Ճոռծչուռդ օօտոսու հոմ թամ լտ 1Ս.Շ ՏՕՇԹ-ՇօօոօոււԸ ճոմ օսնսւոլ օՐՕՀօոք Գ6ԿԵԹքոծու օք/ոռծուոտ, ձոժ 50 օո.

էո.ԹԵԺԵԼ «ՕՇՕՐՔԼՅՈՒՏՅՒԹԾՈ'

բշ ճս ուսլճքհուծ

16Տծոէքնէօէ Լհծ օէ

էհ ԷԼԹածա6ք,

ոօ

Ճոոծուճո էծ տշուօո տլՀ( թխ

Խոչուռո, ահ Հոշհ 1ո6ոժտհյթ

ՈՕէ Յ

ատ

էչոտօո ձմ

8, Տսշհ

օո,

ո

ոօէ օք Օշօջաո ճո թոօսօու տոմ Ճեռէլ ՇՀրՀէ6ի. ՕտԵոօէ Տսոմսեւոո,ՕոտոՀՏ ոօռիօոտ օ քտոսմոծ Թա, Բօու ոճուամուռք

շոմ օքիծ-,էհստ Տեծորքհշոլոջ ԷՅճմեօոտ ՕՐքօօ4-ոժմքհԵօսնոօտտ 2ոժ ոսեյո| լո

ԲշեուշՌ/1917, Յ8օւ

օօոաուօտ-օ14 մՀօքծուոք

բատքօօէ,

էհօ Բ)

օք աշոտ լտ Քատտու, էհօ Մ»ոժ Թաոլմտ |Թռչօ ՓՐ Իթ. Տօօ18| տոմ թօննօո| ԷԹ 1ո էհժ

ԴՈՅՈՏՇՅԱԸՇՅՏԱՏ

ՀՄՕԼՆԲՎ7ոնոճ ոճիծոձլ Հօսոծ/տ օտոեիջի«մ ո իէ քօօ4 օՐ զով 1917. փծ էոլո1 բճոօմ օք ՀԽՊԵ7,էհօ Ճոոյռը ոճեօոռճի

ՏՇԼԸՅՏՏՏՈԼԾՈՒՇՇԵԽ6մ 4

ոօ

1ո

Օօռթմոո

ո0րոո2| Էոլ2ՈՇոջ Եոտօժ 46օռօօլտէՀ բոռօաթթջ. ՛իծ ՀՕԱՈՇ15 ՀՏԱԵՈտիօմ 51465 ոո 51ույթր 2թբոօշշհծտ Ծ Լիտ բւօելթոոջ օէ Յոժ ահ /ոծժ օՐ բօշօ6 Ճողշչուռղ մոմ Օշօւջաո Խա(օոօոէ Թոմչ ոմ ծ»,ատնանօդ օո

ոո

օ5աետհւոջ մծրոօօ1ո6օ». հ/ճոժՃոոճուճոջ ծոտ Տսքքօրւնօօք էծ Յթքթոօոշհ Ե առո Օշօդխո քսեկԸ Ծքսուտնհ Թոռսնամ ՒՏՏԲՀՇէ էօ էհճ ոռ ժ/ոտլօո օՐքհծ Որմոտօտա62ՏԱՏ. օէ Հմուու 6-(Շոնօոոլ տավորճ6ծսու ՏԱ տ (ոՀ ՈՅԸօոո|

ՒՏՏքՇՇԱԿՇ

քօօք|6Տ, (067 մՇծողօժ 11ՈՇԸՇՏՏՈ ԷՕ քբթի/ 1է6ոժՏ5 ծ Տ0-6316ժ օհոշ թղուքթ, տոմ 1ՈԱսմճ ՀՈՒՅԹՈՅՑ բոշմօոոյոտու»

ԾՒ Ե ԷքոօտօուԱնօտ քօթալուօժ

1ՇոՂէԳու| ճոր.

մատ

Ծորաուրոճ ՃՈրճուշ-ՕԲԵՒթԱոռ ճո

ԳՏՀԵ

ՕՈՓ-

բուռշլթթ

ԼՕՈ ԽծԿԱ հշմօ

հշմ

նշնհի,

1ԹնոշՏ

եճշՕուծ

քղ

օէհոռտ 1ուԾ 2 ԷօտքշշնԽծ էհճ ճմտըսէօմ տոքլաոոծոիւմ,

ճոօքիճ: Եշշռ 0Ւ2

ոճա

էհ

16.

Ճոն

ՃԱՏԷՏՅՈմԷօքժ| թոօխ/ՈՇ6,

լՈՏէոոմ Օք ճոճռաոջ քթոաւօՐ հշ 11115 քրօսլոոճ. ԷԼԹաԾԾՇԼ, 18117 500ո Օօօջաո քօրնօոմՇՆԵՒՏ օյօօէօմ ծ օհուժ քոռօլք տոմ քս քօղի ոճ ոլթ մօոտոմ ա քառ Լոշխվե իժ «ԵՕՄՇ-«ՈՀՈՒԾՈՇԱ 75ք10ոտ

ՔՈՕՄԼՈՇՇ.

Ղհօ քշում 486-

ԽօռօՈԵՇ:

ոջ

էհ

օԷ հշ

Լհչշ 65ռնիտիՀու

Թմոլո|

տօ Օշօքջլոռ ճոմ /Ճոռօուճռ

ՈԼճոտոճաՇՅՏԱՏ

Յսէիօոծ/16մսշօմ ծ Շօուոսո/էօտ.

Լհլտ

ՇՕոոոյՏ54114է Լո

1Հոտյօռ ՃոՏ

օՏԱոք ԵՀԻԽՀօո

50 ՅՈՇւ օՏտքօօյոյի/

ԷՀԵրսՀո/1918, հռո էհւտ եօմ:/ ԿՏ 1օք|ոշօմԵտոօ ՂքոոտօճաշշտաոՏատ սւէտ. էօ յօլո 101665 Ճջճլոտէ ոմ ԼիօրՇ Շողօթօմ 3 Ըմ ՎՇեոուհտռոժտջ օԲ իօ 1ճոտօճնօճ51շո Տու, ձո ճէողօտքիծքծ 2Ո67 սուլ 1918. ոճլումոօժ ԷԼԹաՀԿօո

ՇՈՇՇՒԽՇԵ/

սք /Ճթոյ տօ ի օք հօ Ծոտ Բօրօտջ մո Ճքոլ 1918, աննօոտ ՕքՏՇՈՇՄ ճջճւդ35 8 Բտսի օք ուսմմնո| 7ոօռոււոճեօոտ ձոմ ՅՇՇսՏՅԱՓոտ1ռ 7ետքօօէօՒ ունա 2է էհօ շոմ օք Խ187,ահօո (հօ Քօու Սոքթոսոշեչէ/, Լուշտ օո Հիօ Լոտի տոմ /Ճոշուռ (իոօծ քաքսերօտՕօ, Ճ26ւեույճո քաշյուոծժ էհօ 155սօտ էհջ Հեօնծօո Խոութոռ|

ԺԱՇՐՇՈՇ6Տ

օօոօօուռք լՈժօքօոմօոօօ, Ռօոմօոշմ ՀիեոՏ (փօո ծշօսթօմ Ե7 7սդատի աօօթջ) տոմ օէիծր ԼօՅՏօոՏ,

1.

ՏՇՈՕՍՏ ՎԼԱՏՐՀՈՇՀՏԿոհլո

Ոսաճլ

էոնտէ /8Տ

-

-

Օօօքյոո-Ճոոծութռ7«Թեօոտ,Կհլշհ Ե էհօ ծոմ օէ 1918 շոմ ոօ 2991242է6մ Օէօռձո 614 էհւոմ քոո/, ոշ աղլիօսէ քոր ամթռեծօո Լոոծ», ԷօՏս1էօ4 լո Ղսդոտի ուԹթ/ ձո ՅոՈծմ Շօողւշէ ԵշՒաօօո ՕՇօոքտՀոմ Ճոածուռ. Լհշ էհօ էօրոոտ օք էիժ Ի/ՍՄԻօՏ ԲՅՅՇՇ /.ք ՇՀ «օուուոմ, սոմ 1918, ահւշհ օոմ15Ծոօժ Լհօ օռքարեօշո61 էհօ ՕԱօոռո 9/ո՛

Լ տեղմ

1օ ամիմոոս

հօօըչ հօ

Լօո

ոմ

ծոէ

օէ 30 ՕՇէճեճո

Էտբաւ 1ո

Ճ221Էոնել

Ջ/օղմ

ԷԾածխօր 1

Լհծլր 101665 օոք|օյօ4 ալ 126էլ65: ԺհլյԲ Կ1ԼհմՒտալոք 6 ջը" 6 ղ6ուտՕԷ (ՕՇՕԷք11 քօւո 1հօ 5314 4լ5երՇէՏ.էհծ7 օք.Ըոլէ՛ ոօէ Ոօժ ճոճ Ճոոտուռ, Եօէհ օք էիծու Յէ օոծ ճոմ էիճ Տո: Էտ, օՐ Խողոք ԼիՀտծ

ԺԱՏԵՈԸԼՏՕԽօԼ

ՍՌՃՀՒ էհշ ՄոքթոնոշւԽ, ոջծրիօ օր Լիծ յաղտմշնծօո. էթ ՏՇԼԱՇ Լ1ո15բՒԾԵԼՈ քօշօօխ)ի/տոմ ած Շոծնքի

ՔՕԿՇՈՈՈՈՇՈՒՏ

քրօԿԽՇՃ 1ո (հտ հՅէք օք ՀՀո նօր 1918 2 էաօծոոոօո. 4ԿՕՎ մհ «օո ոօժնծո. Էօո Նշ Հոմօմ Ծոյոտի փոօսջի ԿՏՀե-|Թոջ(ծօքթ/ո-/Ճոոծուռո օք փծ սոմօք էհճ «օոճոմ ԽԶՏ

ԱՇՇԱՈՒՑԱ2 ՈՇԱՆ:| 2Ծոծ,

ՔՀՈՓՐՀ)ՔԲոքջիտի Ճոռօոյձո ՋՕԿՇԻՈՕՒ, ԿՈՇՒԲՁՏ էհօ ՃԱՅԱՅԼՒՒ Վլ51Ռ6Լ 4 քԱօ6 օք (Շատ 1 օք ժճսորոջ ԼՇՏօՄՅԱԾո, Եօօատծ քու օՐ մշ ԷՈւքօօտՀՈԼ 6 օուհտ Զտուօօմծ Օօօրառո Ք6օքսենօ.՛Լիօսքի Հ-ոտօոտ ԿՇՐՇ 1ՇիՇտ6ժ տոմ ոօոոԼ 1ԵԱԱՕՈՏ16օՏէոԵրջիօմ ԵՇՀէաՇՇո էիՇ հսԾ 5165, Ա6Տ6 «Շռյոջ էՀՐՈԼԹՈՅ| 155065

ճոմ ՇՕՈԼԹԼՇՈՇ6Տ.

ԼԱոՇ ոմ 3քլո ձէ ԿՃՈԾԱՏ ՈՇՔՕԱՅԱԼՇոՏ

ՇՈՈՅԼՔՇԱ

օլոջ

50, հօ

՛Լուէջ

-

իի օր 15 Թ ԵՏ ոօլօմ էհու Ճոոշուռո քօքսեոօոօՐ Ճ:աԱա թեմ, ոօք լո Լի օտ Լհշտոլսօտ ԷՌԹսոմ «օտուսունօտ Օօօքն, Ճոռշոնո ձոմ ՏճԾոօտու:, է Տ06/8|, քօ)1Ա6օ4| էծ տմ, Հժխճունքօօստ,թսէ Յո Տլխճեօո. Լիճ Բ.-լօԷ Տյջուկշշույ/սոմշոոմոօժ Լհծ Անտէ (02115 Ճոոծոլռռ «օտոոսուծ՛. ՏալՀիօօ4 1դէհօ (Թօալոք 56375 օո Լհ6 քոռ օ8քհօ

սառ ՕՀՕՐջ

ՏօՐՈՇ6Տ Շտե տում

ՏքօլԷ

քօրսոէօոաշտ

ԳՏտօէ հօ

ՄօՌ/ 51161

թջոծ

մո

իճ ա էհծՄշո օԷՇԾոՅո

|ռոմթ05565516ո

4154ոոօժ,ք|օ65

Լո

|տոժտ Ե:Թոջլոջ 1օ ծ Ճոոչուռո Շհահ օԻ 5իօօտ ճոմ ոշ ատքճթօտտ օք Ճոշուռո 2 ՈսՈԴԵՇք

ՏՈԿՎՕԼԼ ՇԼՇ

ՇՕՈՈՏԸՅԼ6Մ,

օօ Տծոէ 16 էհ: Ճեխիճշ ոդժ Ճոռօուշոտ Ա6ԻՏ 610564,(Թ61ԵՒ/օօոտեղքէօմ

Կլլքքօ «օոոսոծտ ճյտոռո օո.

հու Ճոռշոօքհօելտ

1իօ

ԸԼԸ1ՇՏ ԵՏՇճու6

Կ

ՊՕՐՇ

6մօռ

Աղմօք (հօ

հոմ

քթյօոօժ

ոտօոջ,

ոճէօոոլտէ

Օօօոչոռ Բժտիօոետ, աիօտօ ճոն-

ո էհՇ Ուտէ տօուհչ օր հաղ աթ ք Թօիօմ ճատ քօքնու քօնօգօտ 25 ԿՀԱ. «շհլբհ Ճոոծուռոջ Եսէ ոօոջ ոօէ օոհ/ճոօոջ (օՏշուոծոլ Օշօղչ/ոոտ ափո ծ 1օ ձճտշոմ փ Ճոռշունոջ էօ 501-քօսօոոճոօծ ոջիլ քստիօժ 6ո565 «օո անօ քոմ մո ՀՅՈոյո ՏՕՊԵԼ ՏՓՇԱԱՏԷ Թօքսեիօ, Օօօրաոո

ՏՇՔՅՈՎՒԼ

Ողօ 765.

1ո Լհօ մօօոժօ5 1հոէ (ԹԱԹա6Ժ, օգողք(օ 3 ոսուեչո օԲ (86էօ75, տօ հյթօօոնօո| ՏօՄաէ արշա թոաօմ ոմ ոօոց 8 «օհծշրօու ոմ Յէ 1ոշոճնօոճնտրո,ՏՕԿՂՇԷթՕԱ6Լ ՏԱՇՇՇՏՄԵմԼո օՏԹԵՄՏհյոք Է Թաղ,

հու

59616). Հ/ոէ 168|Ի/օօոնղեսիշմ յո Լիտ ՍՏՏԻ բօօթ|65 Բատ Յջոյոտէ մոռոջ Խ.Մ Մու 1Լ լո էհ: Տօ բժռօմ, իշ (6ծքքլճոչյճողծունըԷօ.նՕՇՈՏ, 1ուօ ջծոսլոծ շոժ ՈՉԼՀուծ՛. Լ ԳՀծթի)100164 1ո հյՏ1օ17, 6Մ6|Թթ64 Ռլշոճտիյք 15 ոօէ ԾԽԱՇԱՏ էհջէ ո 1978, ահշո էհ: ՏՕԿԵէ Մոլճո աՅտ ՇՕՈՏԼԱՇՈՈք ոմխ՛ ԳոռՄ շօոտեխիծոտ,հոլի Ճողոճում մոմ (Օճօք2, Հաճ էօ յծմու «Ռ.Ատ ռոմ ՀոՅ61Ծ, ՏԱՇԸՇՇԱ6Ժյո Լհծ 1ոճխտչօո Լուռ Լոտո 1տբժոէԽ6ՇՓոտոխիօոտ ՅՂԼԸ/69թոօօխմողյոք Հոմ Ճոռծուռո Տ 51816 (ԹռքսոքՏ. ՕՀօոջ:տո ԽՀ1ՅԱՕոջԵՓՈԽ66Ո186 էԽՕ ՈՃԱՇոտՇՈէ6Լ6մ 2 ՈՇԺ: թիճտօ ՃՈՇՐ Լոծ ՇՕԱՅքտծ օ1 իծ ՏօԿԵԼ Սուօո Յոժ (իծ /6ջտլուոց ՕՐ լոմօքծոմծոշծ. Լ Լհծ 1ոլթւպաւթ ԿՇ| ԼԻօջ5 (ՇԱԱօՈՏ աօ շէ 18251 ՇԿՕՒԴոք ոօոշլի/, ՏսքօՈւէու. 8օԼհ ԾԻ էհօ (շՕջուտօմ,Կ(իօսէ մօա, «շի Օատ ՀՈմՇքծոզճոոծ Հոմ էա օոշլ էրոշտ ՇԿշո

սուտմ ոարոելօոյւ

(օքումՏ

էծ

ՔՈՒՄ,

1իօրժ ՏԼԱՑԱՕո

յջտէ Տենքք)6օէ

ոմ

ԽՏ

հօ

օտաելտիօմ մոթոժան ճով ՇՇօոօոուժ ԷաոԱծոջ. ԷԼԹածնտը,

Մշոմ

ԱՂիօր

(0

ոսղաճ

սոմՕսոմճմ ոսա

Շօոքօսոմ:մԵ: Լհծօ(օւ

ՁՇՇԱՏՅԱԾՈՏ. Լիճ

Տ

հճմոջ (Թսոմ էհճտել «Հո Տօ6ո| ճոժ թօնկօու 1Թոօօջ օՌօռ շռքմանտամ օդ օքքօտ1Ա6, մլ560ոմ ձոմ օօոճո մ1548յօծյոծու

ԵՀԼԿՇՇՈ Լիօ 518165,Յոժ 2ՇՇՍՏ64

փ օպտ օք Եջոջ Հօտտօքոիքաո, 1ոշօոտտլաու տոմ քօտշուտչուչ

ո 1էաոծհուօ

սռջալսբւվծսՏ.

էհշ

օճոի: 19905, ՀՇոռծօէօժ Եմ 2774 Օճոտուհսո:յշ, թօկօճոտ, ճոճ հեշ "Օճօքոձ 15 Օօօրքլտոտ" էիոէ ԷՕՏ6 էԾ թՕԿօՒ ո Օշօք ո. ՏԼԵջտոտ ո Օօօղրո", ճժԽճոշծժ Եջ Հոճ "Ճոռշունոտ Հոմ ծէիծք ոծո-Օ6ՇէքմնոՏ քՍՇՏԱԵՑ ԽՀ ԹԱԹր Ոտ: քսէ ոճեօոշ| Ո)դօոծ/ 9:օսքտ չո ՕՇՕքջոօո իծ քստոմ.ոոճ Ռո էոշ սիո ՃՇՇ6ՏՏ 10 Օ60Էք|ոո Թր (ՈւՅԸՅՈՇոՏԼ6մ իժ 1Ե7ճոտիլթ 65. ՆՈՒՇ ՌՕէ 211ԹՆ6մ 16 ԱՏ ոճէօոո| ոմոօոը' 1րոտտտունԱ հշողթրժ. 1հճմ ԿՏ ՔՇողօ16 ԵՕԼԱՇՈԼոՇ Հբճողծուտ 6 Օէհօո Թողտ օք ըոըթբոն/. Ես» |շոմ, հՕստոտ,

ՓՏՈՂՇԼ:. օտ,

ԼՈՏ, Կ/ՇԼՇ ոմ:

քոռ օք ոՀ 50բօբսլոմ ԵՄոօո-Օ6ՕԻք 16 բոր ճոտօ. Եսմ Ճոժ 561 |շոժ, 20Ո6 ահծոթ 11 աոտ բրօիւեոլօմ «81164 2 ո 08 ոՅԱԾոՅէ Տօշսոի/.ՎԾ մօսել, էհտ |ա աջ 18Էքօէ6մ 8Ա6ջօժի:1ԹԲ1օՏ0ոՏ 1ԹՐ66Տ ՍՒքօժիծ Ք0Կ6ՈՂՈՅՈԼ 10 ոռո-ՕՇՕՒքՅոՏ.ՏՕ-Ը3 164 'քՅԼՈԾԱՇ' 89 21ՈՏէ օք 'ՀՇՅՄՇՈՂՇ' ԸՕողուտ5 օո էօ օտեհջի էհօ Հէհոյը օո օՏմելտի 4 ՏքծԸ121 ոռ քօթոլմծո 08 էհօ օքսԵհօ, 81Թջօ4ի/ՕՐ ԸՇՕրր բՅԱ օէ 1իծ ոօո-ՕՇՕրք12ո Օտշօղոռոոռնօոճիա Թո «ՅոԱՕստ քՈՕԿՇոճոշՇ. փշէ հշժ Լ առօսոշօմ հա օ1 (6 Էթո5Օ0ոտ. խտ է81թ6Էտոոսք :ոխմ»մ, ոռօոջ օ1ոճոտ,5016 քօնաոճի ՃոոՇոլւռո ոո իծ: 1ո Ղեւտ, Օօ. ճոմ տատ Օօօքյռ. ճոմ (հօ Ճոռօուռո ՇոԽՔօԼԱՇՏո հՂՇՏՅՇԱ-ՄԱՄՅՒՇԱ.1 15 1. ԵՇ ոօէ»մ 1հոէ (հշ 11Հղ ԹԱ յոտսիօմ Եր ՏնՇի Տիօղ-5:ջհԼամոօ55 օո էհօ քու օԲ1իծ ճսքհօո քոծքօտ1օմ Տ ձոժ ըօքօճքօմի/ լո ոփ Գածոտլուօոտ Ճո, ժօտճոմոջ ձո շոմ Ծ տսօի ՅԵտսւմ ՈոՇքիօ65 օԻ"ՕօօքՅոլտգիօո'օքԼհօ Ճոտծուո բօքսխնօո. Ճքօքօ5. ժո թռու 1ոեարօհուԸ էՀոՏԼԾՈՏ 564

ահ

(հշ

օք հօ Ճոօուճո

եսմմ

Շճրօնօտ

սթ մո էհօ

հօտմօժ

Խոր

ՃողՇուռ,ԽԻՀԻՀ էիօօ հՅՏ5Ոօդ6Ւ

ո հօ Ճո

ԵօՇո Յո

թիլ

ճոռ

օՕՈՇ

Քօտ

Օօօղքյոոբօքաիուօո.

օք էճ ռոոծժ «օոնւօէ մո ՎռքօոտԷ ոոԵռԼհ, Լհօ թոօքչոմ 1օ Խտ 2 Ենոմ օօ 16 Եօհ էիօտօ օէ

1ո 1հծ «Շոէծչէ

օք Ճոռօուռ

Շ:ք10516ոՏ օո

Լիօ

էօ

ոռեօոճիտէուոմծմ

Հ/օտէւու

Թճմօոջեւթ

Յոժ ծոտ,

1օ

էհօ քո5 ք1թօնոօ Տէշքօժլո օճոթրոքք85 10 /ճոոծուն ԷօքօտէօժՆ/ ռէշժ 1ճոօսի ժ15էղօէ էիօնջիէէ ՏօօԼՁ| ԱոոօտՈոմ6 1է «թու

Ճշ6օԱ-քօքս ՕօօՐք ՅոՅսիօղ

ՀՕութմենն մոբ Ճոռօոյթո քօքսլեօռ օոծ ԾԻ ՕօօքբլոՏքօսր մօքթտածու Հուոտ ոոժ ժօտտոմտ հուժի/ Բսջտջտոուի աո ԽաՏ6Տ -Շօսմ Տա տռքոք (հօ Օտ55Աճո,շոմ (ետ էհտ ԺՇՏՅԵ օղ էհշ Օօօքաո Յս(հօՈԱ6Տ. ՕՐո հօ Ճենիտշ. քթԵՆաոՏտ, ռխաղոօոէ օք ՕՀօւջտ «Հիօտ» օ. Դքոօրչ' մո Ճո ոլ էիօ մտածէ, ոճոյօի/1501Թէօո օք 16 12067 Բօռ ժօմօԾքոծուտ էհշ ՇՇոէւօ, ւոռեւիի/ օք ծ ռսիծոէլոտ 16 ՏՄԹՇԵԿՀԻ/ Էռօքէհշ Էօքւօոսո՝օե ա

իշ

լռ իշ

էհօ

մշուշն

աօ ոէ

իծ

ՓՏԱՎՀՇԼ 1ի

Հօոնօի ճոմ

-

Տ0օո.

Խոհօո օօողթօսոցօմ Ե» 1հօ էշշէ էհո մո էհ: ՀՇուճաէ օք ո ոո ԷՏքԼԾոՅ|

ԸԾՌՒՒՇԷՏ,

ՇՇՕԼք)ո'Տ1ուժիճՏէՏ ճո: էիօտծ 6Ւ Ճոոչուռ Շր ի. Ճոտծշուռ. տճշէլոջ սուրշճիօո ՏքժՇՏ Յէ ԿՅՒՃՈՇ6 Պոէհ օհ ՃՈՏՀՒհ-ԽՅոճեճեհ ահ 15 հտէուլշ հռո ոմ, 207ՕՇՅ6Մ Խճ ոջիլ օՐոճիօոտ (օ ՏԻՄ ԸՀողոճմճռո. ՕՇՇքէշ, օո Լիճ օէիօտ հռոմ, Տօօէյոթ էթ րՐՇՏՇՐՄՇ 115

1իօ Ջխճկօո

արտ

|

ը

|

|

տոմ Ճեքհոշտ. 5աօօմ Թւ փտ թոռաթյթօր 1 Տօսկհ Օօ յխոտաօնօո տնշո ծ տրոմու 16 հտ օոչ մո թուա տքթոօոշհ 1թջոժ, եմխոք Խոոոեոհ Կ15-8-:15 (հօ բոօելաո.Լծջյօճ15. քաժօճէր Վճջօտմ 26-եոյյռ էհօ (ՕՇՕքմնո չոմ ՀՇՕոծուՇ օՕոտԱԱ6ոոի քօմօՒոդծու Հոժ Լհծ բօԱՒՇՅ| ծոտ, 66165 1ո էիծ Հծսու/ ՇհօՕտօ10 6ՏՅԵԼՏհ Շ|0Տ6Ր Եսք օք ունեդ/ ոոձ քօննօր| այի Ճորչուտ. կուտ ամհ Ճ7»եեոլյճոձո ԸՇօոււեսկոքէօ տսշհ ԸԼՕՏՔ ԵՇԼՄՇՇո «Տ էհտ էուօավաի: Յէ 126. ՌԱ-ոմտիչք թճրտտոճլ Էռթբոօօհօոոծու

ՏիժմորմոճԱ26 թյու զծոէ ԿԱՒ

ճու

ՔԻշտ/ԱՇուՃՈՇԿ. ՏԱՇհ

Եմ Ղա բոժուօէոմ Լհծո ոմնծոշծ Տիճոջէիծո

Կ27 էօ Ծօւտ էհշ

ոմ

ՄՈւհ

ՏՇծոօ.

«

ճա

շո

Հ1ՅոՈՇՇ

քնւէհծր

Խճ

|Ի/ԾԱՏԷ

Էօջյօո.շոմ 662 Խղիռոոք փշտք

մո Լհճ Ծ

ճո

Ս/ՇՏԼԵՈՂ թժածոտ, 566էլոք ո

ՅՄ6Ր/

ԽՍՏՏ/2

ըըՇշՔտօոտ ոմ

էՕ

ՇՇԱՌԹԼԵՑԼՅՈՇՇ4իճ ՔատօլողՕղտուոմօո,Կ/ԵՏԼԵԼԻ բՕածրջ ՃՇԼԽՏԻթքՕոոօէթմ 1իճ ՇռոԸնւտԾո օք Լիջ Թուա-Շօիճը օ11 «օո ոօէ. Մոմեր 1ոճտ: ՇՕոմուՇոտ. հտ ահ քտՃոռճուռ,Օք տալտտուռջոօոճձ| տռեօոչ ատո օո 1իծ ԷԹ օք շո օօՕոօոմԸ տմ տ0Ո6եոծտ Հմճո

ՅԱԼՕՈՈՅԱԸՅԱ

ոոշմուօլ հժրաՏճո /ՃՃողծում շով /.26-Եշյճո օո էհօ օոշ հոմ, տոմ քՕՌԱԸՑ) Ճոռօուռ ճոմ ԼԱՌՇՏ, օո հօ Օէհօր Տաշհ ձո ռնքոտծու 61 (Թոօօտո փ /ՃՃոտՇուճւօ օ52ԵԼտի 610561 ոմ Տնօոջօք հոէՏ. մոսմւոք (ոջ օդ ՇՕողքելօմ Եօէհ ումադ/ ճո ըօնլ օո,Կուն Քստտեր,

Ճ11 իծ ՅԵՕԿՇՇՏ

ՏԱՏՔՇՏԼՏԼհշէ Լռ ԼոտօՅ6Է հայքօէ իճ 19905, ԷՇ. Լո փ տու թաղօմ Լոմշքշոմշոժօ,ոչռեօոտ Եշրաօօո Օօօքքա մոմ ՃՌոծուն ԽՇրօ Թ նօ օոծ Հռո էո 5մաքի-Թում, «1լիօսքի 5815.»Տէ

ահվչ

(հՀ օՕսոէոծտինօ Խո.

Յոճքշմ

էծ ՕԿՇՒՇԾՈ6

ուոո»՛ օէ հօ

օտ .ՈՈօս

8|Ծոք1հծ

Ու օթտնոջիյ, ժսդոք(հօ

ոոծողծուֆ

Խհշո

ԱՀՆՀԾքյուծ

քօուօ4սոժծր ՇՕոջլԱ612Աօո 1ԼիօրՀ/ՀէՇ Տքօճ յՀ 14Շոտ1օոտ Յոժ քրշտտարժտ1ո օս ոօնօոտ հշմ քօտուռէ16

«ծորօուելօո.

Իծոսոտօի/,Թտօո

ձոժ իշ

1ոտոոօէ օք 5օ1Է

11 15 Յքքոօթոն» հօրտէօ զսօէչ ՕՀՈՀրոԼ /Ճոժոռուէ. 3 քԷՏտՀ ԿՁէլօո քԷտԿՅԱ6Ժ.

Ճորչուշռ ունդ: Թոժտը հո մո քու 1919 ոօէ Օտօդղառ քօիքեռ| |Թ246-5Աողւտետի ճոմ Օօքօօուօոո՛ւ. Միշո ոպեօմԵրՕօօքքթոտ Կհօ. ո հ օՌ փՀ 1918 Ճորօոլոօթոլթո, աճտ 12 ԵՇ Երւոշժ Թ-

ցու

տթռուտք

Օծօքք/ռ Շօոէ, էհճ ցծոծլո)ՀոՏածո«գ: "1 Յու ոօմիծ/ ՀԵԹ ոօւ ամնոք(օ քօլու էօ (իծ «սքուջ օքքհ5 ԲՅնդումո1 Կու, Եսէ ահու 1 քոօԿ: ԹԷ ՏԱՐՏ 15ի2է11 ՅոՂհտջ5մութր 15 քօլոքԾ հտքբշոտքուո, Լհօ աօ Շհոտիռո ոճկօոտ Կոմ ԵՀ

մ0օողծմ (օ Հթորմոճնծո շոժ ՀԾառտլ 18Ճոռծունոտ 886 1 ԵՀ ծարօգ յո իծ ԿՈՍ ԵՀ Եսոօժ տ էհչ օսօոլոջ,ճոմ 18 ած 26 էօ ԵՏ ծողոք, Լհշո Օ60-կԹոտ եսոօմ դ 1հօ օմօրմոք, (հօ ԹԱՇԿղոջըօւուոջ ԿԱ 5օ6 ՄՇԱԷ հ1ոծէճլ, Լհչ

ՎԱՈՇԻՏՈՇՀ

ո հոծ ահճը աօ րմ օս «ՈԼ (16. ալ մ ճջ" օո ԵՀ հէ: Մ/- Եշկօմշ. մատ քոօբիօմԸաօմտ Ե: Ճոմւռուն րօոշլո օզատլխԷծ 10487.ԼՅոոծո ո Եօքհ 8Ցէօոչ աղժօրջէոովժ5 Տողք)ՇԱսէհ ոոսշի ԾԵԼ6Ւ էհճո

տոմ բօնեաոոտ,.Փրքմնտուտ 11է6Է6էհոյծ

1ոծր «տաննտեիռոմ

ՀՇճմՀուօտՏ.

տաոտո

Առաոտշի/65, տօէրոջ1 քօօՎ օռռուքի»10: Ա5 ՏՇւՌ Եօի Յէ իշ հիճտծ, հՕդպախօր, քօտլս օիճոքօտ

«Չուաօքտ

էօ

1010թ.

11615846 ԷՀօ6ոէ ՀՅ5 Ժ/56օսոչօ օո ԼոէՀոՀհո:օ ԷՇ Թեօոտ. Լիստ, ոօտ Թճշլ ճոժ ոէ Լիշ 1ՇմօէօԲքսԵրԸ Ոծէէիօ: Օօօքճռ ոօւ Ճոոծուռո ո855-ուօմ13 481: ՅԵօսէ Յոճ (ՀՈՅԼԹՈՅ| օ1/ոոՏ էի- Օօօոքոո օթքօտյիօո հոտ Յթքուօուխ' ՅԵօսէ 1Թղքօմշո' սքօո «2շհ օհ, (հշ

ՎՈԽՇ ՅԱքօմ Տօքուննտէ քոշԽլօստի՛

օո

Յոժ 1հՀչՀՀՈՏԼՇՈՇՇ, ՀԱ6քօժ,612 'ոոՀ օզաոյի/

էհօ քղ

օք Սոմոմօն Ճործօուշոտ

ԵօտԵ' Լիօրօ.

օք ՕՀօրյո իշտ օն թօքսառեծօո օթամ4 օօօմ տիճո: օք ոռ Ճսէհօուտ, օտքաօյոի ՀՈՏՇոհօ ԲԱՀԸ Օօօտո էտոծԱԲՇ6մ մ/Տ6ոո1ո2էծ՛ ձքթոօծժիծտ օՒԼիծ 1թոռծւ 2412415է Յսէիծր հօտ աի Լօտքօ( էօ քոոնոք «Աշոտը շոժ թոօթծոե՛ սբիհքչ.էհտ ոբիէ (ծ ըրօտ«Խ6 ՂիհճչՃողչուշո

ՀՕՈՈԳՇՈՇՇճոմ էստէ (Թ: էհշ

ՉՈՇՏ

էՀ. 11241085,146ՈՒյԷ՛,

ՀԱՄՄԱՈՀ,

ՍծԱոջ ՃԷծունոտ 4 ԱԲՏԵՏ էօ ոքէ

ծո

ոմ

ՒԻՈոօտուուտ ժ15է1Շէ5

ՄՇՅՒՏ

ՇԿթԻԵՏ56Մ

էճքյԹոօք

Լիճ Օշօքառ Հող. օք 6ՇՇԾոծուԸ 1ոքուղնու բող (Օ6ծրք3:5 «բոշճ ճո Աշճ պոլի

ՏԱՈՂԱԱՀՃՈՇՕԱսՏԻ

աւոք Շ/ՕՏՇ ճԸԾՈԾՈԸ Ճոոծո. 12ՄՅ6է|

ուհա

26014068), էհոէ մո ՒծՇծոէ

1է 15 ոօէ

էհճ ՃԱ:

հոտ ԵՇԸԾՈՏ

ՏՇՒԿՆԸՇ ո

լիծ ՇօոուծոմտԵլչ, սոժծր

Տլքոօմ Օօօքք/շո Ւ6ՇՈՈՇու ՏՇհՕծ|5 Ռուշլոք, 133,

ՃՈՇՈՇԼԾՏ. ՇՕՒՑ12:5ՃՈՌՇՈԼՅՈ-12ոջրԱՅթ6

Ձոմ Ճողծոյ2 ԿՂհ

ԷՇ

1ՈՏԷՍՇԼլօո 1ռ Յէ

ստոք Տ5օիօօլ

էո 12422681), հոս մտօթիուտ.ահ էհշ

էօ:եօօետ

1շ ջում ոքեւ էօ ՕՈ օք1հշ օաօծքեօո հլաԹՐ/օք ՃՐՈՂծուՅ, Եշճո

քսերտիչմ1ո Ճռոչուռ.

տի (Ո6լօոտմոջ ի/

հշ

Եօէածծո էհՇ ԻՇլօմՅու

|

Ճ

ոուղիամ

ԽՅՈՕՍՏ

էհ

ձն

Օոճ

ոօլ

օԿ6ԱԵԾԷ

ՇՕսդե՞ "Տ

Յէ

ո

Էչտմոք տ էռոքսճթծ.

ԼիծրՀ հշնծ հաշդ Եօլհ (ջիլ շոճ մ: ՓԱԵՇՈԼ թարլօմ5 օս հոօ օՐ ԹԱԾոտ հշխօժո ոճեՕոտ,Ստէ 45 Եշ

ՏԱղողոք սք,

հատո

օռռ

օՕքո1: Ճոռծուռոտ ԼիՇ 5Շ

1ռծ քող օք

ՕՐ(ՄՀՕԻՏ

էՕ 16ք10ոՏ 12. |ւ Օ«Օոքոո, օո

1ո -ոծտՏ

օՀո

Հոյ

ոճքհհօարտ. ԲօՒԽոՏթի՛,(04371ՇրՇ 15ոսչշհ ուօւծ նքի ոմ յւսՀի օծ իօքօ. Ղ1օԵՇ ՏԱՐՇ, 10437/Շ 816 ԷՅՇօժ ոհ ոո» քօԵթոոտ,1ոճխժաոջ ոյի, հնս 1է 15 ոօ ոէ լ ՔօԱԱՇ2)ճոմ ՏԱՅԼ(ՇՔ)Շ. օհ ՕԱԼ Տէռէ«Տ

ՏՇՇՐ6Լ քոօտօու էհարտեխօտՏէիՇ ԷԾՇՍՏ իշ լու Ե1օօՏ. օ1էօ ուհա -քօննեշքլ օի -ոօ515 1օսոմ օԷ

էհՇ ԸՅԱՇՅՏԱՏ

Կիւշհ տչ էօ չու հոտ ՀՏԱծիտիլոջ Սոքօմ ԸՇԼէուղ Եսէ ճտ եօ «ՕՈՇՇԱԽՇ ՏօՇսոի/. Հ/Հ. (հծրօ բոօԵ1թոո». Ղիհշ ԵշաՏԼթՒՕօԻ տսքքօո օք հտօր/ օէ (ու Աոէյօ )օոջ

ՕՄՇԼԸՕրՈՇ.

հտ բլաշօմ ոՅէլՕոտ Ճոձ ՀՅՒ Եօքհ բունտ Եր՛ հ510Թ7 սոժօոԹոծյոթ Հոմ 1հօ 215: օօոադ/ ԿԱԼ հրխօ աօ 1օ օռՀհ օւ ՆՇԷ 156 Ո

Ճ

ՅՐԸ

Շո:

«Յո

լո

օս

ստ

ո

(օթծԼհօ-էօ

2:

Լհծ Եծոծու օէ

օսո

թօօթիչ».

ԲՉԱՌՇՈՒ ռոմ

ԻԽԹՈՁՒՅՈՒ-ԸՑՍԻԹՈՂ

,

ՌաԱՀմոոմ 12-14

Թւոմօջած,19: :

4րո Լ 2000, Լժոմօո,

ռոմ 16Իճնոո, 2000, ը. 10-14. 15:

1918 ԵՎ 1921 ԹԹ.

դեկտեմբերիվերջին ն 1918 թ. սկգբին, ոգնորված Անդրկովկասիցռուսականբանակիհեռանալու հանգամանքից. թուրքասկսեց ակտիվորեն նախապատրաստկան հրամանատարությունն Ախալցխայի ն դրդմամբաշխուժացան վել հարձակման:Թուրքերի « մեսխեթցիները»: Նրանք հարմահմեդականները` Ախալքալաքի ն վրա, որի հայ վրացի բնակչության քաղաքի ձակվեցինԱխալցխա երիտասարդ ինքնապաշտպաճությունըգլխավորեց հերոսական Զորի Զորյանը: գործիչ,քաղաքագլուխ 1917 թ. վերջին ձնավորվեց ԱխալքալաքիԱզգային խորհուրդը, ստանձնեցքաղաքագլուխ Մկրտիչ Մարգարորի ղեկավարությունը ժամանակայանը: Խորհուրդը ստեղծեց գավառի պաշտպանության վոր կոճիտե, որը որոշ աշխատանքկատարեցակտիվացածմեցխեթցիներիսանձարձակությունները զսպելու ուղղությամբ: Ի դեպ. այդ գործում ինչպես Ախալքալաքի,այնպեսէլ Ախալցխայիգավառներում հայերն ու վրացիներըգործում էին միասնաբար:1918 թ. փետրվար-մարտին Ախալքալաքիգավառիհարավ-արեմտյանմասում` Հոկամ, Խավեթ, էրինջա գյուղերի թուրքերի դեմ հաջողությամբ համատեղպայքար էին մղում հայկական Գումբուրդո, Կարծախ,Սուլդա, Վաչիանն Կուր գետի ձորումընկած` վրացականգյուղերի բնակիչները:Ախալքալաքիգավառում ձեւսվորվածհայկական ջոկատները կարողացան չեզոքացնել տեղի թուրք-մեսխեթցիների ավազակային գորձոդություններըե նրանց դուրս մղել մի քանի գյուղերից: Թուրքերի մի զգալի մասը, հիմնականումԿոկիա գյուղի բնակիչներ, փախուստի դիմեց դեպի մրդահան, որտեղ, գրգռելով տեղի մահմեդականներին հայերի դեմ, սադրեցինհայկականկոտորածներ: Երկու հազարարդահանցիկանայք, երեխաներու ծերեր, մազապուրծ հասան Ախալքալաքիգավառ, ուր ճրանց տրամադրվեց օթնան: Արդահանցիգաղթականներիողբալի վիճակը, թուրքերի կողմից նրանց հարազատներինկատմամբ վայրագուբյունների մասին լուրերը ջավախքցիերիտասարդներին մղեցին վրիժառության անխոհեմքայլերի: Տեղի դաշնակցական ու էսէռականմի քանի գործիչներիառաջնորդությամբնրանք բռնություններ կատարեցին տեղիթուրքերի,այդ թվում` Խոսպիագյուղի բնակիչ, մահմեդականհեղինակություն վայելող կալվածատեր Պալա1917

թ.

արԱրինկ Գավառում մահմեդական մո իճ քրիստոնյա փոխհարաբերությունները սրվեցին: Տեղական իշանդուներ

ատմամբ:

-

ը ծածայր

աստիճան

խորհուրդներըգործնական քայլեր չկատարեցինԱխալքալաքին Ախալցխայիգավառներում ազգամիջյան լարվածության թուլացման ուղղությամբ, որն այնքան անհրաժեշտէր թուրքականզորքերի ներխուժմաննախօրյակին: Սեյմը միայն տարբեր ազգերի ճերկայագուցիչներից կազմված մի քննիչ հանձնաժողով ուղարկեց տարածաշրջան: Վերջինսէլ ոչ մի շոշափելի արդյունքի չհասավ: 1918 թ. մարտ-ապրիլինՎեհիբ փաշայի զորքերի հարձակումից ն հատկապեսԿարսի մարզի գրավումից հետո, Ախալքալաքի վիճակը խիստ ծանրացավ: Թուրքերի կողմից բռնագրավված տարածքներից նորանոր հայ գաղթականներհաստատվեցինայստեղ: Ախալթալաքցիներըկարողացանբանակցություններիմեջ մտնել թուրքական զինվորականությանն Արդահանի մահմեդականներիներկայացուցիչների հետ ն Արդահանի ու Օլթիի գավառների 1500 հայ բնակիչների` հիմնականում կանանց ու երեխաների,փոխանակել իրեն գավառի Կռկիա, Թոք ն թուրքականայլ գյուղերի բնակիչների հետ : Վերոհիշյալ դեպքերից հետո, օրեցօր առաջացող օսմանյան զորքերի օգւոին Ախալցխայի ու Ախալքալաքի մաոմեդականներիլրտեսա-

կան գործունեությունը նոր աշխուժացում ապրեց: Յենվելուլ տեղերում ձնավորված ռազմական, ազգային ու քաղաքացիական մարմինների վրա` Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդը, հակառակ Վրաց ազգային խորհրդի ձգտումներին, կարողացավ վիճելի համարվող Սխալքալաքի ն Բորչալուի գավառների վրա տարածել իր ազդեցությունը: Շուտով Ախալքալաք ուղարկվեց գնդապետ Առաքելովը, տեղում սկսվեց հայկական կորպուսի առանձին գնդի կազմավորման գործը: Ցավոք, ի տարբերությունԱխալցխայի, Ախալքալաքից հեռացած ռուսական կայազորն իր հետ տարել էր զինամթերքի մեծ մասը: Ուստի հնարավոր եղավ զինել գնդին զին-

վորագրվել ցանկացող 5 հազար երիտասարդներիցմիայն 2 հազարին: 1918 թ. մարտի վերջին Հայոց ագգային խորհուրդը որոշեց դիմել Ալեքսանդրապոլում գտնվող զորավարԱնդրանիկիօգնությանը, որը ձեռնամուխէր եղել նոր զորամասերիկազմավորմանգործին: Վերջինս փորձեց իրականացնելայդ խնդիրը:նա թեն անծանոթ էր Ջավախքին,սակայն տասնամյակներշարունակ ԱրեմտյանՎայաստանում կռվել էր ախալթալաքցիֆիդայիների հետ, սերտ շփումներ ունեցել ծնունդով ախալքալաքցի հայտնի գործիչներ Ռուբեն Տեր-Մի1

ՀՎ

հետե՝

Նորագույն պատմության կենտրոնական պետական արխիվ (այսուՀՀ ՆՊԿՊԱ), Ֆ. թ. 125ա-126 «Մշակ», 1918. թիվ 81:

114, ց.2,

ե

նասյանի,Վամո Օհանջանյանի,Ռուբեն Դարբինյանին այլոց հետ, ուստի չէր կարող անտարբերմնալ ջավախքցիներիճակատագրի տակ վերցնելով Ալեքնկատմամբ,առավել նռ, որ պաշտպանության հայկական ուժերի կամրապնդվեր գ իծը. սանդրապոլ-Ախալքալաք ն դեպի Լոռի ու ուդիները զորքերի կփակվեինթուրքական աց թնը Գայկական Ալեքսանդրապոլից, դուրս գալով Սպրիլի 11-ին, Թիֆլիս: ուղղություն վերցրեց դեպի Շիրաառանձին հարվածողզռրամճասն կի հյուսիսայինշրջան ն հասավ Թորոս գյուղը: Ղազանչիից հետո Անդրանիկիզորագունդն ընդհուպ մոտեցավ Ախալքալաքիգավառին: Նրա հսկողության տակ հայտնվեցԱշոցքիսարահարթիզգալի (Մու(Սեպասար)-Չիֆթլի-Բոզյոխուշալի մասը` Ղազանչի-Շիշթափա սայելյան)շրջատարածքը՞: Սակայնշուտով թուրքականուժերի մի զորաջոկատԱղբաբայի թուրբերի աջակցությամբհասավԱխուրյանիակունքներիշրջանը ե անմիջականվտանգստեղծեցԱշոցքն ու Ջավախքըկապողճանապարհի համար: Ստեղծված պայմաններումԱնդրանիկըստիպված եղավ հրաժարվել Ախալքալաք անցնելու մտադրությունիցե գաղթականներիհետ Կարախաչիդժվարանցանելիլեռնանցքով դուրս եկավՎորոնգովկա(այժմ` Տաչիր): Շիրակ-Աշոցքի գրավումից հետո թուրքական մի զորածոկատ հարավիցշարժվեց դեպի Ախալքալաքիգավառ: Թշնամին Ջավախք ներխուժեցնան հարավ-արեմուտքից` Չլդըրի կողմից, 1918 ք. մայիՍի 7-ին (20): Ախուրյան գետն անցնելու, Ախալցխաու Սխալքալաբ ներխուժելութուրքերի հանդուգն ու ինքնագլուխքայլը խիստ դժգոհություն առաջացրեցանգամ Թուրքիայի դաշնակիցներիշրջանում: Մայիսի 15-ին գեներալ ֆոն Լոսովը Բեռչին` արտաքինգործոց Շախարարությանը,գրում էր. «Մաթուրհայկական մարզերԱխալքալան Երեանինկատմամբթուրքերի չափից դուրս Քի, Ալեքսանդրապոլի պահանջներըցույց են տալիս, որ նրանքձգտում են գրավել Բրեստի պայմանագրովչնախատեսվածմարգեր,շահագործել Կովկասը ն իրականացնել հայերի լրիվ ոչնչացումն Անդրկովկասում»: Ա տեղի բնակչությունիցկազմավորված փոքրաթիվ Ի ու վատզինված ջոկատներըԿարծախիմոտ` Գյոք Դաղ լեռան շրջանում կարողացանկազմակերպելկարճատն դիճադրություն:

ԱաաՔոմ

,

Աղայան5., Հայ ժողովրդի ազատագրականպայքարի պաւոմությունից, Եր., 1976, էջ 598-599: Այդօրերին Ջավախքումարդեն համառորենխոսում Աճդրանիկի գալստյան մասին:

էին 113 հԵՈՏբԻՒ: 0106Դթուոօք ԷԱՈծքոՀՀՈն:

աոՒւ,

Բ Ճթա-ռու ք 19Է8Ր. ԱԾ Էթօոոմ, 1970, Շ. | 16. ՅարությունյանԱ. Հ., Թուրքական ինտերվենցիանԱնդրկովկաս 1918 թ. ն ինջնապաշտպանական 173: 1984.

կռիվները.Եր.,

էջ

Գնդապետ Առաքելուվը ճակատ մելյնելու փոխարեն, շարունակում էր ինքնապաշտպանական ուժերի գործողությունները «ղեկավարել» Ախալքալաքից` 25-30 (լմ հեռավորությունից: Շնորհիվ ռուսական բանակից զորացրված զինվորալյաններ Լյուդվիգ Դեմիրճյանի, Խորեն Սնոյանի, Զարմայր Խանոյանի, Թիֆլիսից ժամանած Պողոս Ասպա բելյանի, ռուս Ռեզնիկովի խմբերի մղած պաշտպանական ծանր մարտերի, եղավ ապահովել գաւլառի բնակչության : Վրաց ազգային խորհրդի ենթակայության մի մասի արտագաղթը տակ գտնվող վրացական զորաջոկատնառանց մարտի մեջ մտնելու թողեց ռազմաճակատիգիծը: Գավառի հյուսիսային գյուղերի բնակչությունը` մոտ 40 հազ. մարդ, գաղթեց դեպի Բակուրիան, իսկ հարավայինը` 30-35 հազ. մարդ,հիմնականումդեպիԾալկա՝ տեղում թողնելով իր ամբողջ անշարժ գույքը: Չոաջողվեցգավառից դուրս բերել անգամհարյուր հազարավորփութ ալյուրը ն մինչե 10 մլն. փութհացահատիկիբերքը՝: Այդօրերին «Հորիզոն» թերթում Արսեն քահանա Բլրգյանը գրում էր. «Թուրթերի թնդանոթների ն գնդացիրների տարափի տակ, փախստականներըչկարողացան իրենց ունեցած ինչքից որնէ բան վերցնել իրենը հետ ն ամեն բան թողին գյուղերում: Շատ հայերի գերել են թուրքերը»՝: Չգաղթեցին միայն թրթախոսհայ կաթոլիկներն ու ռուս դուխոբորները:Այսպես, մինչե մայիսի վերջը, արտագաղթեց ամբողջ Ախալքալաք քաղաբի ն 61 հայկականգյուղերի բնակչությունը: Գավառներխուժած թուրք ասկյարները ու տեղի մեսխեթցիները բալանեցին գյուղերն ու սրի քաշեցին տեղում մնագածբնակչության մի մասին: Գերի վերցված բնակչության մյուս մասից էլ առանձնացվեցին աշխատունակ հարյուրավոր տղամարդիկ ն աքսորվեցին Թուրքիա, իսկ ավելի քան հազար ծեր տղամարդկանց ու կանանց աքսորեցինԲակուրիան`գաղթականներիճամբար: Ահավոր աղետի ենթարկվեցինԽորենիա ն Թախչա գյուղերի բնակիչները: Ծալկա

հնարավոր

անցնելու ճանապարհին,Աբուլ լեռան ստորոտին,մի քանի թուրք

Թուրթերը. առաջին անգամ ՍԽաչքալաքի գավառ ներխուժելուց մի քանի ձնացրին, բե դուրս են գալիս այնտեղից: Գաղթականներիմի մասը հավատացդրան ն ետ վերադարձավ:Մայիսի երկրորդ կեսին թուրքերը նորից մտան Ախալքալաք ն կարողացան տիրել գաղթականներիեւո բեօր հետո,

գույքի րած ՀՀ

մի մասին, գերել

ու

ոչնչացնել հազարավոր մարդկանց:

Պատմության կենտրոնական պետական արխիվ (այսուհետն` ՊԿՊԱ),

200, ց. )- Արսեն

1, գ. 47, Ք.

34:

քահանա Բլրցյան, Ախալքալաքի գաղթականությունը, «Հորիզոն», 27 հունիս, 1918, թիվ 125:

երաշխիքների կեղծ խոսլրտեսներիհաջողվեց անվտանգության մեձ մասին` 800 մարդու, վետուճներով համոզել խորեճիացիների 300 բնակիչ, թուրք րադառնալգյուղ: Ապա նրանքն Թախչա գյուղի մարագներում,վայրագորեն ԻՑ արգելափակվելով

տարությունը

դչնչացվնցիս

ճշանալվեց

ԿԱՂ

.

Թուրքականհրոսակներըսպանդկազմակերպեցիննան Մեծ ԱԲեժանո գյուղերում, Սխալքալաք թարագյալ, Գումբուրդո, Աբուլ, են ղաքում այլուր: Կոտորածնավելի մեծ մասշտաբներ Թշնաինքնապաշտպանության: թե բնակչությունըտեղ-տեղչդիճեր մին հատկապեսհամառ դիմադրությանհանդիպեց Սաթխա գյուղի Ջավախբցիներիդիմադրությունը կոտրելու համատույցներում": ձար թուրքերինհարկ եղավ Վորոնցովկւսյումտեղակայված Կովկասյան 9-րդ հրաձգայինգնդի կազմից նոր ուժեր տեղափոխել Ախալքալաքիգավառ. Բորժոմի շրջանումւոեղակայված վրացական զորքերի հրամանատար գեներալ Արջեանիձենոչ միայն ռազմական ու նյութական օգնուքյուն ցույց չտվեց հայ բնակչությանը, այլն զինաթափեց գաղհունիսի 5-ին գաքականների վերջին խմբերին ուղեկցելուց հետո,

կընդուներ,

վառից դուրս եկած հայ կամավորներին: Ավելին` ստանալով Վրաց ազգային խորհրդի կարգադրությունը,նա ախալքալաքցի փախստականներինարգելեց տեղավորվել Բակուրիան ավանում,նրանից

հյուսիս, հյուսիս-արնմուտքն Վրաստանիայլ շրջաններում: Զանազան արգելքներ հաղթահարածայն գաղթականները,որոնք հասել էին Թիֆլիս, Նավթլուղ կայարանումշրջապատվեցինվրացական զորքի կողմիցն բռնությամբվերադարձվեցինԾալկայի շրջանումն Բակուրիանիանտառներումծվարած մյուս գաղթականներիմոտ: արտոնություն ստացան Վրաստանի խորքերը տեղափոխվելու լ ր միայն վրացի գաղթականները": Հյուսիսային Կովկաս, հիմնականում Վադիկավկազ անցած գաղթականներիառջե փակվեցին Վրաստանտեդափոխվելու ճանապարհները:

թ)

՛

ԳՀ ՊԿՊՍ, ֆ. 200, ց. 1. գ. 47, թ. 34-35 ն ՀՀԳԱԱ Պատմությանինստիտուտի արխիվ (այսուհետն` ՀՀ ԳԱԱ ՊԻԱ), Լեոյի անձնականֆ. 1, ց. 1. գ. 242. Բ. 5: Խորենիա գյուղի բնակչությանկուռորածի մասին տես նան «ՅայասՎանրապետություն», 1998, 27 հունիս, էջ 7: Սաթխայի ինքնապաշտապանության մասին մանրամասնտես Սանոսյան Ա., Սխալցխային Ախալքալաքիգավառների 1918 թ. ինքնապաշտպանուԵր., 1992: ՀՀ ԳՍԱ ՊԻԱ, Լեոյի անձն. անձն.ֆ. 1, ց. 264, թ. 1-2 ն ՀՀ ՆՊԿՊԱ, ֆ. 114,

«Ա ԳԱԱՊ Ա,

տանի

թյունը,

1,գ. Լեոյի 1,ց.1,գ. ֆ.

.Դ-

Գավառի գրավումից

հետո

թուրքականզինվորականհրամանա-

«նրա ութրանան հանրապետությա կ-արացտյան ված նաչելու հայտարարությամբ: Գավառի ժամանակավոր կառավարիչ հանդես

եկավ

Ախալքալաքը

Անդրկուվկասում ստեղծմաս Ծա-

ոիաանված ավելի քան վեցամսյա զավառի Աամաացած Խոււպիա

ալվածատեր Յասոն

գյու

բեկը: Սկսվեց

թուրքական տիրապետության մի ծանր ժամանակաշրջան: Թուրքերն սկսեցին բնակավայրերից դուրս բերել տեղում թողնված շարժական գույքը, հայերից ու վրացիներից դատարկված գյուղերը

բնակեցնել մահմեդականներով:

Ախալքալաքցի գաղթականների վիճակը շարունակումէր վատթարանալ: Նրանք փաստորեն հայտնվել էին յուրատեսակ արգելափակոցում:Դեպի հյուսիս` Բակուրիանի ու Բորժոմի բնակավայրերի ճանապարհը փակել էր վրացական զորքը, իսկ ետդարձիուղին դեպի գավառ՝ թուրքերը: 1918 թ. հուլիսի սկզբին վրաց կառավարությունըմերժեց Հայոց միջնորդությունները` խորհ ազգային գաղթականներինՎրասն Բորչալուից հեռացած մահմեդականներիբնակավայրերումտեղավորելու իրավունք արտոնելու մասին, իր այդ տմարդի քայլը «բացատրելով» համաճարակների տարածումը Վրաստանումկանխելու պատճառաբանությամբ'6:Վրագ ազգայնականմամուլը ոչ միայն պաշտպանեցիր կառավարությանայդ որոշումը, այլն փորձեց Հայոց ազգային խորհրե ն անդամներին մե դա դին, հատկապես նրա : ն հուլիսի ժողուլրդի դեմ նյութած դավերի մեջ:«էրթոբա» թերթն իր որ հ համարում այն միտքն էր հայտնում, թե դաշնակցականները, արդեն թշնամացրել են հայերին թաթարներիդեմ, այժմ էլ ուզում են Վոաստան մուտք գործելու հնարավորութհայ գաղթականությանը յուն տալով, զանազան համաճարակային հիվանդություններ տարածել վրագ ժողովրդի մեջ'': Այս ամենը հնարանքէր: Նախ՝ հունիսհուլիս ամիսներին գաղթականներիմեջ դեռ համաճարակայինհիվանդություններ չկային: Դրանք հայտնվեցին ավելի ուշ` աշնանը: հիմնավորվածլինելու հանգամանքն անԱյդ պատճառաբանության ազատել ախալքալաքցի գամ չէր կարող վրաց իշխանություններին փախստականների՝իրենց քաղաքացիներիճակատագրովմտահոգվելու պարտականությունից: Մինչդեռ, այդ «պարտականության» փոխարեն,գեներալ Արջնանիծեի վերջին ջոկատները հեռացան Ա-

ԿԱ

ղել

ինչպես

րի Դո վր էր դաշնակցակ

»

ֆ. 114, 9.2, Գ. ՆՊԿՊԱ, 19 հուլիս, 1918

Կէրթոբա».

3, ե

թ. 127-127ա:

«Հայրենիք». Սեպտեմբեր, 1928, էջ 123:

խալքալաքիգավառիհյուսիսայինսահմանագծիցթ̀ուրքական հրոհնարավորություն ընսակներինու տեղականավազակախմբերին նորանոր վնասներհասցնելու ձեռելով մշտականհարձակումներով Այդ հարձակումներիընթացքում թուրքերը Բագաղթականներին: ճամբարիցառնասնգեցինկամ սպանեկուրիանիգաղթականական մեծ Թելավի, Սըղնախի, Սութվով մւսրդկանց:Միաժամանակ ցին ն դրդեցին ւտոեղիվրաց րամի այլ շրջանների իշխանությունները իրենց բնակավայգաղթականներին բնակչությանըհանդեսգալ հայ խորհրդի աջակՀաչոց ազգային րերից վտարելու պահանջով «Ախալկազմակերպվեց ջավախքցիներից ցությամբթիֆլիսաբնակ Ա. Մ.) միությունը», որի (Հայրենակցական քալաքի Հայրենյաց մտան հասարակաթվում ճանաչված հոգի, այդ մեջ վարչության կան գործիչներ Պողոս Աբելյանը (քարտուղար). Բ. Օհանջանյանը (նախագահ),Գր. Պապոյանը(տեղակալ), Հովհաննես Մալխասյանը. Ջալալ Տեր-Գրիգորյանը.ԿարապետՇահպարոնյանը: Վարչությունը կոչով դիմեց Թիֆլիսի հայությանը Ա կարողացավ որոշակի միջոցներ հանգանակելգաղթականներիհամար: Ախալցխաժամանած ա-

մարդ'":Խոսելով վրացականիշխանություններինման

խալքալաքբցի գաղթականների պատվիրակության թուրքական հրամաճատարությանըներկայացրած խնդրանքը` իրենց հայրենի գավառ վերադառնալու թույլտվություն ստանալու վերաբերյալ,

անմարդկային վերաբերմունքի մասին, Վրաստանում Հայաստանի ներկայացուցիչ Արշակ Ջամալյանը ցավով նշում էր. «Այս տխուր փաստը հիշատակում ենք ոչ քե մեր ահռելի կորուստների կսկիծը վերարծարծելու համար, ւսյլ որպեսզի ցույց տանք, որ Ժորդանիան ն իր ընկերները... Ախալքալակին Հայկական Բորչալուի հայ քնակիչներին հանրապետությանքաղաքացի չէին նկատում, այլ անցանկալի մասին հոգալը իրենց պարտականությունը չէին եկվորներ, որոնց համարում» -: Ի պատասխան սեպտեմբերինն հոկտեմբերիսկզբին Հայաստանի կառավարության, ՍխաչքալաքիՀայրենյաց վարչության (միուքյան) նորանոր բողոք-դիմումներին` կամ Վրաստան անցնելու, կամ Ախալքալաք վերադառնալու թույլտվության արտոնման մւասսին, հոկտեմբերի 4-ին վրացական կառավարությանգրւսսենյակի պետ Կոժուխովը Հայոց գլխավոր գաղթականականխորհրդին պաշտոճական գրությամբ պաւռասխանեց. քանի որ Վրամւոանում ստեղծվել է պարենային ճգնաժամ, իսկ թուրթական հրամանատարությունը հրաժարվում է բույլ տալ Ախալքալաքի հայությանը վերադառնալ հայրենիք, վրաց իշխանություններն առաջարկում են ամենակարճ ժամանակամիջոցումգաղթականությանը տեղափոխել Հյուսիսային

:

"՝

-

կտրականապեսմերժվեց: Թուրքերը, չթաքցնելով Ախալքալաթի գավառըկայսրությանըվերադարձնելուիրենցպլանները,հայտնեցին, որ հայկական գյուղերն արդեն բնակեցված են (Թուրքիայից բերվածմահմեդականվերաբնակիչներով:Ուշագրավ է, որ Ախալքալաքը հւսյաթափելու ն այն Թուրքիայինբռնակցելուիրենցհայակուլ ծրագրերումերիտթուրքերնայնքան հետնեողական էին, որ ախալքալաքցիգաղթականներինհայրենի գավառ վերադառնալու խնդրումանդրդվելի մնացին ոչ միայնհայկականտարբերկազմակերպությունների, օտարերկրյա բարեգործականհաստատությունների, այլե դաշնակիցԳերձանիայի ներկայացուցիչ գեներալ ֆոն Կրեսիմիջնորդությունների նկատմամբ`: Այսպիսով`ն վրաց կառավարության,ն թուրքականհրամանատարության կողմից որնէ ուղղությամբ տեղաշարժվելու իրավունքից զրկված ջավախքցի գաղթականներըդատապարտվում էին բնաջնջման:Օգոստոս ամսին, երբ դեռ չէին սկսվել ցրտերը, աբդեն գաղթականներիչրջանում օրական մահանում էր մինչն 100 «Հայրենիք»,նույն տեղում: Ճրետոծթէ

Լ6ղե,

Օոծ.

հօորօբ

հ

ըծր., 881Թբ ործ

Ուորդ Հո6

յքա

(1913-1919), «6օքուն (ՀՕՇՆատիԽՆոաաթու 8.), Քբ., (995. . 560-561.

«թատ

ում

Կովկասկամ ԴայաստանիՀանրապետություն: Գաղթականականխորհրդի նախագահ,Հայ ժողովրդական կուսակցության ղեկավար Սամսոն Հարությունյանի ճախաձեռնությամբ հրավիրվեց շտապ խորհրդակցություն, որին մասնակցեցին նան Վիրահայոց ազգային խորհրդի նախագահության անդամները: Ախալքալաքցիների կողմից նիստին հրավիրված Պողոս Աբելյանը հայտնեց, որ ինքը թուրքականառաքելության նախագահԱբդուլ Քերիճից տեղեկացել է, որ թուրքերը հեռանալու են Ախալքալաքից ն դեմ չեն հայերի վերադարձինգավառ, առավել Նես,որ Կ. Պոլսում հայոց պատվիրակությունը (նախագահ Ավ. Ահարոնյան) իր կառավարության հետ այդ հարգում ծեռք է բերել համաձայնուքյուն: Կոժուխովից պահանջվեց թուրքական մերժման պաւոճենը: Պատասխանչստացվեց: Ակնհայտ դարձավ, որ Վրաստանի կառավարությունը, մեղքը բարդելով թուրքերի վրա, չէր կամենում թույլատրել հայերի վերադարձը: Եվ իրոք, շուտով թուրքական հրամանաստարությունըպաշտոնապես հայտարարեց, որ մինչն իրենց զորթերի դուրս բերումը, որի համար ժամկետ էր սահմանված

«որիզոն», 30 օգոստոս, 1918: «Վայրենիք»,ապրիլ, 1928, էջ 90:

գաղթականներինթույմինչն դեկտեմբերի4-ը, ախալթքալաքցի Պարզ էր, որ այսբնակավայրերը: իրենց լատրվումէ վերադառնալ հեստականորեն հրաորվ էր գաղթակականորեն հրահրվում

Արությունը" վիճակըդառնում Գաղթականության Ի

էր օրհասական.սկսվում էին Վրացացրտերը,անձրեները,սպառվումէր անասնագլխաքաճակը: հարեկլած Քութայիսից,Գորիից, Բորժոմից կան իշխանությունները չնչին ու սպեկուլյանտների թույլատրեցին յուրավորավազակների էլ` վրացական առանձին դեպքերում գնել, գաղբականներից գներով անասունգլուխ միլիցիայիօգնությամբխլել տասնյակհազարավոր կառաՎրաստանի շնորհիվ ճեր: Այս հատուկ քաղաքականության խ նդիրները: պարենային լուծեց իր բնակչության վարությունը հոգսերի ողջ ծանրությունը մնաց Հայոց գաղԳաղթականության Հայրենյաց վարչության,Կովխորհրդի,Ախալքալաքի թականական բարեգործական ՎրաստանումԱմերիկյան ասի հայոց ընկերության, ազգային խորհրդի, ՀաԱ . Հայաստանիաճունից Ջամալյանի վրա: յաստանիներկայացուցիչ Արներկայացուցիչներ Ազգային խորհուրդը նշանակեցմշտական Տեբ-ԳրիգորյանինԾ̀ալԱ րարատ Բակուրիանում, շակ իրենց կողմից լիագոր նշանակեցինՄեսկայում":Գադթականներն Ինչպես վերջինս,այնպեսէլ հայկականն րոպ քահանաՍելեյանին: անհատներ որոշակի ամերիկյանզանազան կազմակերպություններ, օգնելու համար: Սաաշխատանքկատարեցինգաղթականությանն զանգվածն այնքան մեծ էր` 80-85 հազ. կայն գաղթականության

Աա թուն: Վինար դար րալ Թորոսյանին

չէր կարողլինել շոշափելի: աշխատանքը մարդ,որ կատարված բծավորտիֆն ու խոլերանսկսեցին Մինչն 1918 թ. դեկտեմբերը Այդ օրերին «Մշակում» տպագրված մի հնձել գաղթականությանը: թղքակցությունումՊողոս Աբելյանըգրում էր. «Ախալքալաքցիների փրկեբնաջնջումնայնքանաճող է գնում, որ եթե գաղթականներին լու համարձեռք չառնվեն ժամանակիպահանջածմիջոցներ,ախալՔալաքցիներիայս սերունդը կլինի վերջինըերկրագնդի վրա»: 1918 թ. հունիսից մինչե նոյեմբեր Բակուրիանի անտառներում զոհվեց ավելի քան 18 հազ. մարդ: Գրեթե նույնքան զոհեր տվեցին Ծալկայի ն Մանգլիսիշրջաններումապաստանածհայ գաղթական414, գ.2.գ.3.թ.131434ա:

ՓՀԳՆՊԿՊԱ,ֆ.

ա

"

'

Այս անձնավորություններն ապաշնորհ գտնվեցինիրենց աշխատանքում

յուրացրեցին գաղթականների համար նախատեսվածօգնության մի մասը(տես Նույն տեղում, թ.130): ՂՋ19, Բիվ 44: «Մշակ», ն

ները: Մինչն հաջորդ գարուն ախալքալաքցի գաղթականների կո19, րուստները հասան 40 հազարի 1918 թ. նոյեմբերից, հաղթահարելով վրաց զինվորական իշխանությունների հարուցած զանազան արգելքները, հաճախ շրջանգիկ ճանապարհներով, գաղթականության բեկորներն սկսեցին վերադառնալ իրենց ավերված ու թալանվածբնակավայրերը:Բակուրիանից Ախալքալաք անցնելու թույլտվության դիմաց վրաց զինվորականները գաղթականներից պահանջում էին ստորագրություններ ընդունելու, գավառը Վրաստանիմաս ճանաչելու մասին": Վերադարձող գաղթականներից կազմված ւմոքրաթիվ զինված հետո, փորձեցին կարգ ու կանոն խճբերը, թուրքերի դուրս հաստատել Ախալքալաքում: Մինչն 1919 թ. մարտամիսըհայրենիգավառ վերադարձանախալքալաքցի գաղթականների մնացածբեկորները:Գավառըլիովին թալանված էր, հացահատիկը տարվել էր Թուրքիա: Բարվոք վիճակում էինմիայն թրքախոս հայ կաբոլիկներին ռուս դուխոբորներիգյուղե`:

վրացահպատակուբյուն գալուց

դեպ, նրանք զգալի օգնություն ցույց տվեցին գաղթականներին ցանքս կազմակերպելու, բնակավայրերը վերականգնելու գործում: Արդեն հունիսին Հայաստանի կառավարությունը կարողացավ երկաթուղով ստացվող հացահատիկից բաժին հանել ախալքալաքցի սովյալներին: Ստացվող հացահատիկից Ախալքալաքի գավառին հանելու գործը դրվեց պետական մակարդակի վրա: Թիֆլիբաժին սում Հայաստանի ներկայացուցչությունում, ստեղծվեց հատուկ հաստիք խնամատարության գծով, որը զբաղեգրեց Դ. Դավիթխանյանը: Միայն մայիսի սկզբին Ախալքալաքի սովյալնեՀայաստանը րին հատկացրեց 3 մլն. ռուբլու գումար' : Խիստ պակասել էր անասնագլխաքանակը:Չկային լծկաններ Ն րը: Ի

սերմացու 1919 թ. գարնանը ցանքս կազմակերպելու համար: «Եթե ուշանա օգնության գործը,- 1919 թ. մարտի վերջին Ախալքալաքից գրում էին «Զանգ» թերթի խմբագրությանը,հայգյուղերի տեղ մենք կգտնենք սովամահներիգերեզմանոցներ»"՞՛:

Ախլքալակի

ԳսԱ ՊԻւ. Լեոյի նձն. ֆ. 1. ց. 1. գ. » ՀՀ ՎՀ ՆՊԿՊԱ, Ֆ. 114. ց. 2, գ. 3. թ. 131ա:

264. թ. 1-2:

Վրացյան Ս.. Հայաստանի Հանրապետություն, Եր., 1993, էջ 266: Ախալքալաքի լքալաք հայն նվ կրաց գաղթ աղթակլւանությունը թյունը Ամերիկյան րիկյ

1920 բթ. Բթ

բյան կոմիտեից ստացավ զգալի բանակությամբ հագուստ ե 250 սպիտակ ալյուր (տես ՊՀ ՆՊԿՊԱ, ֆ. 114, ժ. 2, գ. 3. թ. 132):

փութ «Զանգ»,30

մարտ,1919,թիվ 36:

1919օգնուԳՍՈԼ

հազ.

պատճառովթուրքերը վերջին սկսվածսառնամանիքների անահետ չէրն կարողացել իրենց 4918 թ.

սուններն

Ար

քում

ու

գավառում եՆ հրո տանել

Մականին`խնդրելով նշանակված ահանգապետ գաղթականությանը:

շարժականգույքը:

Պողոս Աբելյանը դիսնց

ալքալա-

այդ

Սակայն Սականը մեր-

մնացածգույքը հանձնել Ցավոք, Վիրահայոցազգային խորհուրդը, որը ժեց նրա խնդրանքը: շրջանից դարձել էր շատ պատերազմի հատկապեսհայ-վրացական ե հայրենասեր այլ գորՊ. մբելյանի անդեմմի մարմին,չաջակցեց ծեռնարկումներին: ծիչներինմանօրինակ հանրաՎրաստանիդեմոկրատական նախօրյակին Իր անկման է, թուրքերի հետ հայտնի ինչպես ղեկավարությունը, պետության 1921 թ. փետրփորձեցյուրովի «լուծել» Ջավախքիհիմնահարցը: գավառը ենթարկվեց վարի վերջինն ճարտիսկզբին Ախալքալաքի Ներխուժեհարձակմանը: թուրքերի քեմալական արհավիրքի` նոր թուրքերը, փաստորեն,խախտումէին թուրք-վրացալով Ջավախքթ` Վրաստանիտարածք (որպիսին ա/դ կանգաղտնիհամաձայնագիրը ժամանակ համարվում էր Ախալքալաքը) չմտնելու վերաբերյալ: Բայց հիմքեր կան ենթադրելու, որ անկախ Վրաստանի կառավարությունն իր գռյությւանվերջին օրերին, քաղաքականնկատառումներով. թուրքերինԱխալքալաքիգավառ մտնելու արտոնություն էր տվել` նախապեսնորից զինաթափելովհայ բնակչությանը՞՞: ԹուրքաբնակՀոկամ գյուղի մոլլա Բայրամին Ջամալ աղայի ուղեկցությաճբՂումանտւսր փաշայի զորքն ու թուրքականխուժանը շարժվեցին գավառի հարավայինգյուղերի` Կարծախի.Սուլդայի, Դադեշի ն Գումբուրդոյի վրա Բազմաթիվ գումբուրդոցիներ, այդ թվում` կանայք, ընկանանհավասարմարտում:Թուրթերը Գումբուրմի մասին դոյում գերի վերցրեցինհարյուրավոր տղամարդկանց, սպանեցինԿուրի ձորում, մյուսներին,լցնելով ջրհորները, խեղդամահ արեցին: Կոտորածներ եղան ճան գավառիայլ գյուղերում: Այս անգամ գավառի բնակչությունըչգաղթեց: Թուրքերը հանդիպեցին

Ալաստան,Մոլիտ, Տաբածղուրի համառդիճադրության

ն այլ

րի մճատույցներում-՞:

գյուղե-

համայճա-

սովի թուրքականարշավանքների, իր հայ բնակ» կորցրեց գավառը րակներիհետնանթով Սխալքալաթի ուքաղաքը 42-45 եթե Ախալբալաք 1917 թ. Գօ-ը:Օրինակ չության նան էր ներ 6070, ապա 1922 թ.՝ միայն 2737 բնակիչ: Նույն վիճակն գավառիմյուս բնակավայրերում: 1918-4921 թթ. Ախալքալաքիգավառումվերոհիշյալ ԺողովրդագԺամարականգործընթացներնիրենց զգացնել տվեցին դեռ երկար նւսկ: Պատահականչէ, որ խորհրդայինիշխանությանտարիներին անգամ, միայն 1960-աբնակչությանորոշակի աճի պայմաններում ե (Ախալքալաքի Բոգդանովկա-Նիկան թվականներին Ջավախքի 1917 թ. մակարհասավ թիվը Շոծմինդայիշրջաններ) բնակչության

ն 1921

ու

թթ.

դակին:

ն «Հայոց ցեղասպանության պյատմության պատմագրության 2001. էք 3-124), երնան, Թիվ աշխատություններ,

հարցեր» (Գիտական

ՀՎ ՆՊԿՊԱ. Ֆֆ.114. ց. 2, գ. 3. թ. 132: Ջավախքի հարցում վրացիների գործելակերպը պատկերավորէ նեռկայացվածժամանակի փաստաթղքերում. «Վրաց կառավարությունըհր օրով մեզ նեղում էր ըստ ամենայնի,կարդում ենք Թիֆլիսում Հայաստանիներկայացուցչինգրած ջավախքցի մի խումբ մտավորականներիճամակում.- բացի այդ, երբ երկիրը իրենց էր մնում, գալիս տիրում էին, իսկ Երբ թուրքնէրգալիս, հանձնում էին նրան ու հեռանում...» (տես ՀՀՆՊԿՊԱ, Ֆ. 144, գ. 2, գ. 46, ք. 65-66):

Մելքոնյան Ա., Ջավախքի գողգոթան, «Ազատամարտ».

1392. Նույն տեղում: էջ 12:

ապրիլի,

ԱԽԱԼՑԽԱՅԻ ՆԱՀԱՆԳԻ ՎԱՐՉԱԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ

ՊԱՏԿԵՐԸ ԸՍՏ ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԿԱՑՈՒՑԱԿՆԵՐԻ

/8-Ր7. 7. «ԵՐՏ (6-11: -

Դ

-.

ՍԱԻԶԲ)

Արնեմտյան Հայաստանումվարչամիավորների կազմավորման առաջին փուլում` 16-րդ դարում,ստեղծվածնահանգներիմեջ իր ուրույն տեղն ու դիրքն ուներ սահմանամերձ Չլդրի էյալեթը: 16225 թ. Չլդրի բերդաքաղաքիավերումիցհետո, նահանգիկենտրոնավայոը տեղափոխվեց Ախալցխա,որի համարվարչամիավորը, պահպանելով իր նախկինանունը,սկսեցկոչվել նան Ախալցխայի էյալեթձնով: Այս վարչամիավորի տարածքայինբաժանմանվերաբերյալառաջին ամբողջականվկայուբյանըհանդիպումենք թուրք պատմիչՖերիդուն բեյի «Սուլթաններիգրություններ»աշխատությունում: Նրա օգտագործած պաշտոնականնյութերի համաձայն16-րդ դարի 80-ական թթ. սկզբինՉլդրի նահանգնընդգրկում էր 16 գավառ` Մեծ Արտահան, էրլի (Օլթի). Բերմեքդեք (Բերդագրակ Ս. Մ.), էրլուհ, Շուշատ, Նըսֆի Լիվանե, Մամեհջել (Սահջել), Լիք, Վերին Աջարա, Ստորին Աջարա.Էմիրհոյ, էսթիչե, Բուջոք Խերթվիս, Ալթուն (Փոսխով), կալա` Օսթհերտիհետ միասին, Մեհրեք ` Առաջին լուրջ ն համապարփակգրավոր աղբյուրն այս նահանգի վարչատարածքային բաժանման, ժողովրդագրականիրավիճակին տնտեսական կյանքի մասին, անտարակույս, «ԳյուրջիստանիվիլայեՔի մեծ դավթարն» է: Այս եզակի փաստաթղթիբնճնությունըհամոզում է, որ խնդրոառարկավարչամիավորըհիմնականումընդգրկել է նախկին Սամցխե-սաաթաբագոյի իշխանության տարածքը` ընդհուպ մինչն 19-րդդարի առաջին երեսնամյակը, թեն այդ ժամանակահատէ բազմաթիվվարչականվերաձնումների: վածումենթարկվել Ժամանակ առ ժամանակ Չլդր-Ախալցխայի էյալեթը,հիմքում պահպանելով պատճականբաժանումը,ավելի ընդարձակվելէ ն իր մեջ միավորել ոչ ամբողջպատմականՏայք աշխարհն ու Գուգարքիմեծ մամիայն ը, այլն առանձինգավառներԲարձր Հայքից. Այրարատից,Խաղտիք-Լազիստանից: Ինչնէ, բոլոր դեպքերում, զանազան օբյեկտիվ հանգամանքների ազդեցությամբ, փարչականհամակարգում շարունակելեն գերակշռելպատմաաշխարհագրական գործոնները":

է Չլդրի էյալեթը, քանի որ հյուսիսից սահմանակից եղել Վրացաէ Վրաստանի ն պատմական ներառել կան թագավորությանըիր մեջ է Գյուրջիսանվանվել նախաւյես որոշ գավառներ,թուրքերիկողմից նման անվանակոչումը կամ վիլայեթ՝: (Վրաստանի)էյալեթ հուշում է, որ քուրթ նվաճողները, ինչպես այս ժամաճակաշրջանում, ն այնպես էլ հետագա դարերում, չեն բավարարվել ձեռք բերածով նպատակեն ունեցել «Գյուրջիստան»անվանված միավորին միացնել նան բուն Վրաստանը: 1580-աԸստ «Սեծ դավբարի», որն արտացոլում Է հիմնականում վերջից մինչն 1595 թ. ընկած ժամանակահատվածի կան թվականների ունեցել է 9 լիվա-գավառ՝Ախալցխայի, նահանգն Չլդրի վիճակը. Խերթվիսի. Լխալքալաքի,Չլդրի. Փոցխովի, Պետրեի, Փանաթի(Փե37 նանեք, Բանակ), Մեծ Արտահանի ԱնՕլթիի, որոնցում հւշվվում էր թուրք հրամանով, Սուլթանականկառավարության համաձայն, հարկացուցակի ընդարձակ այս կ ազմած պաշտոնյաների ա վելի բան 1250 ամբողջ վիլայեթի տարածքումհարկմանենթարկվել ու Գելճերի բնակավայր,ինչպես ն եկամուտ ապահովողայլ վայրեր` ոԸնդ այլն: տերի ձկնային տնտեսություններ,ջրաղացներ,այգիներ ե են րում (բացի Օլթիի լիմայից) հիշատակված ոչ միայն բոլոր մարդաբայլե դրանցումապրող անվանումները, նակ ու ամայի բնակավայրերի ռաջնորդների անունները, նրանցիցգանձվող բնամթերային ծխերի առաջնորդների Ն այլ մանրամասներ: ու դրամականհարկի տեսակնու չափը նոարձակ ղավթարում» թվարկվումեն այլե ան այլն` բերվում են յուրաթանչ-

տանի

հիե-զյուղախումբ":

է

Արեն իրենց

բրոորով, ոչ նրանցում թվաքանակը, յուրբնակավայրումապրող ընտանիքների որոնք բացառիկ ծուխերի նահապետներիանվանացանկերը, պատկերըվեր հանելու ժողովրդագրական տարածաշրջանի ու հարկման ենթակա նան ամեն է մի բնակավայրից համար: Տրվում դրամահարթվում` այդ հարկիչափը, վճարվողընդհանուր այլ 25 միավոր). էր գանծվում բնակչից կը (իսփենջ, որը յուրաքանչյուր (գոն այլ կարգի հարկերը, մշակվող հացահատիկային հարսանեկան Ա րեն, գարի, տարեկան,կորեկ, ոլոռ) բոստանայինկուլտուրաների, ու մեղվափեբակների. ձկնորսության(Տաբածանասունների Խանչալի լճերից) դիմաց գանձվող հարկաղուր, ապրող

նյութ են

վայրից

պահվող

Սաղամո, Փարվանա,

հ. Ա, Ինճիճեան. Աժխարհագրութիւնչորից մասանց աշխարհի, 16-18Ս. Հայաստանը Կ., ն Արնճտյան Զուլալյան Վենետիկ. 1806, էջ Ե., 1980, էջ 182: ր ԲոՔո 2. Թծոլո'ռնը, 1541. ալ. աոչեռ: լոգո», ՑՈսթ»ոչյթոի

621922 Մատենադարաճ, Պատկանյանների

ԹուրքականաղբյուրներըՎայաստանին

հա յերիի ճասին, ի հ. Բ, Ե., 1964.

արխիվ, թղթ. 142. վ. 170,

թ. 12ա:

Վմմտ.`

ո 332-346, թերյնռն ւ,

7-21,

395482.

չափերը ն այլն: Հարկժանենթականերիանվանացանկերից պարզվում է, որ Ջավախքի ու նրա շրջակա գավառների բնակավայրերիմեծ մասում բնակիչները քրիստոնյաներէին ն կրում էին հադկականու վրացական կամ հայերի ն վրացիներիմեջ մեծ տարածում գւտտած անուններ: Հայկականկամ հայերի կողմից լայնորեն գործածվող անուններ հանդիպումենքՋավախքիհետնյալբնակավայրերումճ. Ընտա-

Բնակա-

վայրի

անվանումը

(25

Համան

Գաբրիել. Խյոսին մազթի, աար րար Ա Գրիգոր, նրա եղբայր մարգի Սելիքի, Վանեւ, ե

Խաչատուր Հայրապետի. Բատատա Խաչա-

| Վարկի| Գանձվող

ՀիշատակավողՅԷ | 55.

նիրչափը արն

հայկականկամ հայերի րի դրասո վ արկը շիջանում տարածում | | թիվր |լիսփենջ)|(միավոր)| ունեցող անունները

|

| ՔՅ աՅ

Խերթվիս

Յ

ՅարալՍիմոնի,Շահվել

|

|

25000

տուրի. Բագրատիթոռ. նրա եղբայր Ուճիկ ԽանդաՍարգիս,

Ախալծխա |

Շոկաքիարի, դի ԱրՀԱՈՑԻ ՈՆՇերգի-

Բա"

լ

Մանաս Սարգսի,ճրա

ՕԾրջա

եղբայր Ասատուր.Արմա-

Ղազարի,նրա եղԳոզալ, Մղվդել (հայի Ա. Սոմ(եյխի Մասուր Ավանոսի«Ավանա

բայր

-

|

Ծուղրութ

|

18500

22200

268600 20000

Գատտանին բս

Սածել

|

Վ. Պամաճ

Տոր

|

Ասպինձա

Լ

տ0

|

| | |

|

Կարապետ Զաքարիդրդի Կիրակոս,Միհրան

7000մրտ Սարգիս Մուրադի.Կի25ցցը

|

|

130131

Ցանկում վկայակոչելենք նան Ախա(ցխայի գավառի մի քանի բնաԱղյուսակիվերջին սյունակում նշված Է վկայակոչվածնյութի ջը իստ հարկացուցակի վրացերենթարգմանության հրատարակության:

կավայրեր: |

20000

13000

`

միկ Խաչատուրի Հաճես Իշխանի, նրւս նր եղբալր Սարգիս, ԱվագՀա-յ նեսի Վահրամ, Եղիազար, Սիմոն, Սարգիս Վելիջանի

|

10000 Տր տի:

արաք

Վերին

10500

15000

Ալաստան

Րակոս Շահվելի.Սպենդիար, Վազարգուլ,նրա եղբայը Աբրահամ

Կոթելիա 3

25-28

ՍարգիսԳաբրիել

միզոն լիեվ

13000

Ն. Օրջա րջ

մ.).

նեսի)

ատար Հաակեն ու

լի. Խաչատուր Դուրալի,| 22-24

30000

ըրա եղբայր աավա(ծայտուր, Խաչատուր Սորազանի,Գաբրիելի եղբայր ԽաչՆտուր, ԱբրահւամՄազանայի, Կիրակոս, Աբոյի եղբայր Բայանդուր, Խա-

վա(ծատուր, Դոստոմ նրա որդի ահմուրադ, ԴավթիորՄա

Միտիւ.

| դայի

Միրխանի, Օրա որդի Աս-

տաշես,

13837

բասիլ (Վասիլ), Ռոսեբ

Տուրցխ

Խանդո 617

Վաչիան Ստի.

Լոմատուրզխ

Քարճեփ

Ց

5. Հոկան իլդա

|

25000

15000 19500

Է ՏԵՐ

|

34090. ր 1500

1 ՅՅ

Արզուման րզումա

Աասուրի | որդի Սարգիս,

| Հակոբ

Քերոբ

որսես (Ներսես)

44630

Անրտշի) րտչի) թոռ, ճրա որդի Սարգիս, Սամ-| Սոնի որդի

իբեկ Արիֆեն որին 10500 որ ՄԵԾ

|

լիբեվ,

Բայւսնդուր

Է

ՆԱԱՐԳ

Մանվել

Սարգս հ

«ցը

ՂԻ շր.

Ց

Վ. ԱՆ.

Խոսպիա- | 9/16

13200/5490

|225/400

նե

Ջիգրաչեն

|

|

13000

Մաջադիա Արագովա | 6

|

|

16000

յ

Լ

գահա 1օլ11

Փոքր

Նաքալաքն|

|

Գումբուրդո|

Կոխ

զար

Հեշտիա

|

|

25000

2--

Ց.

րա

Զաթարի բոռ

Հակոբ

Ժո

ա

|

Դավիթ Խուդավերի

| Սարգիս | Հավաթեղ Կարապետի| Ռոստոմ. թոռ Միհրան. ԻնաբակիՔոռ,

նրա որդի Կիրակոս, Շահաբա

|լյլտյի

|

Վանես

Սարգսի)

ԿիրակոսԱսվատուրի ԴաԽարաբայի որդի վիթ. Սկրտիչ՝ Ամիրխանի որդի,Յարալ Կիրակոսի,| 222 Շահկուլի որդի Աբրաբր -

արուն

ջ: իա: Ասվա(ճայտուր,Արտաշեւվ 224

Տեր-Վակոբ

21000

Գրիգոր,նրա եղբայրՄո-

ատոր |

| Բավրա

Մաո

Թորիա

Աբուլ

Ախալքաաքի բերդ

սրա եղբայր Սարգիս, Տեր-Հակոբ, նրա եղբայր

|

|

|

|

|

որոմխեջ

|

10ցցք

12000

| |

13000

/

14000

|

ահմուրադ,

(Գովսեփ).Սիմոն, Սամը,ակամայ Ասվա(ծ

| Սարգխ Բայանղուր

Բորահոսե

|

.|

Առաքել.Բայանդուր, Ջանիբեկ Սարգսի,

Մկրտիչ

Եիազար, Դավիթ.Սար-|

գիս Մուրադ. Օրա եղբայր Զադիկ

| Վանես Սարգսի

Ծունդա Բեժանո Զակ

Բուռնաչեթ

ոն

(տեղն

Ասվա(ծայտուրի| 237 | Դոլիկ Օրա 13000որը

ՅՈՑ

10000

14000

12000

| 31

խար

Ե

|

Ռոսեփ-Գորիազար ա Սարգիս Ր

| Իսահակ

|

Բ

Կիրակոսի,217

նրա Դավիթ եղբայր Կարապետ,Դես-| պազ

Սուքիասի

Ուշագրավէ, որ կայինբնակավայրեր,որոնք գրեթե լիովին հայաբնակ էին: Այսպես. վերոհիշյալ Օրջա, Վերին Օրջա, Կորխ գյուղերում հիշատակվողբնակիչներիմեջ միայն քչերն էին, որ հայկականաճուհատներ չէին կրում: Այդ հանգամանքը հաստատվումէ նան առ այսօր արածքում եզակի բազմաթիվ պահպանվող կապես Օրջայի շրջատարածք խաչքարերով:Ս. Կարապեւոյանիկողմից որու 12 խարար Ի վրա կան արհ են են ն վերաբերում րեբն էլ թվալլիր ժողովրդագրականիրավիճակն էր տիրում ր նա շանավո ր լ ա (Թմոգվի) բերդաքաղաքում:Այնտեղ հանդիպումենք հետնյալ Ռոստոմ, Առաքելի, ների. Սարգիս Հովհաննես Վարդանի, որդի Եդիգարի, Մկրտիչ, որդի Վարդանի, որդի Մկրտիչ, նրա Բերիկ Փիրազիզի, Պապու Շիրինի, Սարգիս Մելիք Մարգար,Հակոբ, նրա եղբայր Մուրադի, Հակոբ, Բերիկ ն այն: Ցուտ հայաբնակ էր Չլորի գավառի Քենարչել ւր, Մարգարի Ց որդի, գյուղը` Ծառուկի որդի, նրա եղբայր Ասվա( որդի Խոսիկ-Հուսիկ, Նորսես (Ներսես), որդի Ղուլիջանի եղբայր որդի, նրա Միտիչի ՍիկիրտիչՎելիջանի, Մուխթարի, Սարգիս ՄարտիրոսԱվանեսի,ՀովհաննեսԱմիՍարգիս,Մուրադ Կարապետի, ՕԾաՀամբարձումի, Կարապետ,Խաչիկ նրա եղբայր րազիզի, Պապու Մարգարին այլք, ռուկի, Խաչատուր Ալեքսանի, գյուղը` Ասվա(ծատուր ն այլն: ալ նույն գավառի Մեծ ն Փոթր Կարծախ Ջհա րը` Նադար Շահնազարի,Վարդան, Գրիգոր Խաչ րակոսի, Մկրտիչի որդի, նրա եղբայր Վարձել, Բայանդուր,

այնտեղի ուսումնասիրված ան Ի Թմուն չը ճուր -

Աիոի որդի, Ան անոուը, ,

Աաաա '

Յարալ.Խաչատուր,Սու՛

20000

Փոքր

Մաճզարա

անհայտ է) 22:

սե, ՍահակԳրիգորի,

Խորեռիան|

Ս

|

248.

Նա

Մեծ

Ձրեսկ

|

12000

Խուլգումո

|

11160

Միտիչ (Մկրտիչ) Տեր-ԲեԿ Ա: Սա-

(քանարբեց ու մ արին

,

շ--

շշց

ԱԻ

աի էին

Թոռնիկ

արգո»

Գյուղը

շե Ի Սուքիասի,

Ս., Ջավախքիխաչքարերը,Ե.. Կարապետյան

1995.

էջ 9:

Յարալի, որդի Սահակի, որդի Անտոնի, Տեր-Հակոբ Ջոմերդի, ճրա որդի Շահազիզ, Յարազիզ Տեր-Հակոբի, Սարգիս, Ասվա(ծա:տուր, ԴիարբեկՍահակի, նրա եղբայրԱսվա(ծա)տուրե այլն: Սուլդայում հանդիպումենք Շերմազանիորդի Սիմոն, էրինջայում (Երնջակ) Եղիազարիորդի Մանաս, Խոզաբուն կամ Խոզափին լճի արեմտյան ափին ընկած համանուն Խոզաբունում` Մանուկ Ասվա(ծա)տուրի, Ծղարոսթավում՝ Այվազիորդի Շահում, նրա եղբայրՇիրին, Սահակի որդի Կիրակոս,Ավագ, Պարոնվարդ,Խաչատուր ն այլ անունների՛:ՀատկանշականԷ, որ վերոհիշյալ անուններիմեջ բազմիցս հիշատակվում է Տեր-ձակոբ անունը, իսկ Խոսպիւայում` Տեր-Բեկը, հանգամանք,որը վկայում Է տվյալ բնակավայրումհայ քահանայի, այն Է նան հայկականծխի ու եկեղեցու առկայությանմասին: Ուշագրավ է ճան Ծղարոսբւավում Պարոնվարդանվան հիշատակումը, որը պետք է հասկանալ որպես պարոն Վարդ,ամենայնհավանականությամբ` հողատեր մարդու մասիճվկայություն: Ինչպես երնաց վերոհիշյալ աղյուսակից՝ Գրեթե նույն իրավիճակն էր նան Սխալցխայիգավառում, ուր հայաշատ էր ոչ միայնքաղաքը, այլ նան չրջակա գյուղերը: Այս հանգամանքը հաստատվում է նան եվրոպացիուղեգիրճերի վկայություններով,որոնց համաձայն 17-րդ դարում Ախալցխաքաղաքում ապրում էր 50 հազ. մարդ` մեծ մասամբհայերն հրեաներ՝: Չլդրիէյալեթիտարածքումհւսյ բնակչությունը բացարծակգերակշռություն էր կազմումՄեծ Արտահանի լիվայում: Փարականիբերդում հիշատակվումեն ՄկրտիչԱնտոնի,ԽաչատուրԱսվատուրի,Մելիք, նրա եղբայր Կիրակոս,Գրիգորիթոռ, Համյրապետիթոռ. Վարթան (Վարդան)Տղապարոնի (Տղա պարոնի),Դուդունա գյուղում` Տեր Հակոբ, Խաչիկ,Մարգար,Վելում՝ Եղիազար նայլ հայկականանուններ": Այսպիսով,հնարավոր չէ համաձայնվել «Գյուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարի» Ս. Ջիքիայի,ինչպես ն թարգմանիչն հետազոտող այլ հեղինակներիհետ այն հարցում,թե այս սկզբնաղբյուրի տվյալները վկայումեն այդ վարչամիավորում ամբողջապես վրացական (ԱՀոււածեւ ԼԹՅՈՒՇԵԱՒ) բնակչության առկայության մասին":: Անշուշտ,շատ բնա-

կավայրերում կարելի է հանդիպել վրացական անունների. օրինակ՝ Պրտենայում` Գիորգի, Պետրե, Գոգիչա, Դադեշում` Գագուչա, էլիա, Լոմկացի, Պապունա, Կարտիկամում` Գոգուչա, Սաբա, Գիորգի,Խավեթում` Գրիգոլ, Աբեսալոմ ն այլն": Բայց, անկասկած, դա հիմք չի համար, որոնքավելի շուտ տալիս նմանօրինակ«ընդհանրացումների» հետապնդումեն քաղաքականնպատակներ`«ապացուցել», որ Ջավախքում ն նրա շրջստարածքումհայ բնակչությանհայտնվելըկապգաղթիհետ: վում է միայն 1830 թ. արնմտահայերի Հետնելով նույն սկզբնաղբյուրումհիշատակվող մարդկանց աթե նունների ցանկին՝ կարելի է նկատել, որ այս տարածաշրջանում հայերի Ա թե վրացիներիշրջանում մեծ տարածում են ունեցել քիչ գործածվողայնպիսիանուններ,ինչպիսիքեն «Վարծելը», «Յարալը» ն այլն: Կարծում ենք, որ Վարձել անվանգործածությունը պատահական չէ ն կարող է կապվածլինել այս շրջանում խիստ հարգի «Վարձավունիք» կամ «Վարձիա» պատմականանունների հետ: Աչքի է զարնում նան ճեկ այլ փաստ. միննույն անունը կրել են ն հայերը, ն վրացիները:Հաճախ կարելի է հանդիպել դեպքերի, երբ հայրն ունեգել է վրացու, որդին` հայի, կամ` եղբայրներից մեկը հայի, մյուսը վրացու անուն: Օբինակ. Չունչխա (Չունչխել) գյուղի բնակիչ, վրացանուն Սամուկայի որդիներից մեկը Բայիթառնէր, մյուսը` Վարդանը (էջ 176): Նման փաստերը վկայում են խառը բնակչություն ունեցող գյուղերի գոյության ն նրանցում երկու ազգերի միջն ոչ միայն հանդուրժողական,այլն բարյացակամվերաբերմունքի առկայության մասին: Այսպիսիիրավիճակըձնավորվել էր նախորդ ժամանակաշրջանում` Սամցխեի աթաբեկությանշրջանում ն կարող էր լինել նան,հայության շրջանում քաղկեդոնականությանտարածմանհետնանք ՛: Ամփոփելով տարածաշրջանի ժողովրդագրական իրավիճակի քննությունը` ընդգծենք նս ճի քանի բնորոշ հատկանիշներ:Թուրքական նվաճման սկզբճաշրջանում հիշատակվում են ավելի շատ բնակավայրեր, քան հետագայում: Մի շարք գյուղեր, որոնք 16-րդ դարի վերջին տրոհված են եղել երկու մասի` Մեծ ու Փոթրի, կամ Վերին ու "

«Դալլթարի»մի ընդարձակ հատվածումհիշատակվող վերոհիշյալբոլոր

ես անուններն թԱՈԵՈնՑՀԵՐՆչոքոտոյթոն Հոոլստ յտՅՅբնակավայրերի ՆՅ ԹԻՀՑ. 77527. 385.

ՀԱ» Բթրճան«ՏԱԽՀԱՏԾՈՂ ԾԱՂՐ Րթմու ԳՀՇոյաթու գոջո»օրտոն

Ց

0ՅՏԽոնցչեռհ

Ոթօժթմոթելը բօշողթ ուքծեճը Ը. ՇԸ,աաա, Հուր

դ

լօգաց

թրա

1116.

Հայ ոթո,

Ղոֆու:. 1850.

ՎեԶ.

չոլ

Ը.

3մ,

ԳՈՀ, 462. 364,

ԱԻՀ ԲաթԽեոաիշրը, ԾբՀնխու 1947. «ԽՃ (թուրքերեն):

1ԵԽԵՅ

մաղ,

լոցար գջոգթաժ ՀՀՀԾնլյտնոն զոքոտոցծան ու Է. 2. Յի 176-177, 230, 276. էթնոկրոնական ճիավորն էր, որ թուրքական Այսօրինակ հայ-վրացական

օրեցօր

«ճեսիժըարեան: Աա աոթյուրբ ական էբնոտարրի աշխարհագրական անվան տակ: Մյուս կարնոր ն

պայմաններում

մահձմեդականացավ

ն

հետ

խեթցի» հավաքական

հանգաճանքը՝բնակիչներիճեջ ճահմեղական անունների գրեթե բացակայության ւիաստն Է: Այն, անշուշտ, այդ փուլում պայմանավորված էր դեռ օսմանյան գերիշխանությանթուլությամբ, հանգամանք, որի մասին արդեն չենք կարող ասել հաջորդ ժամանակաշրջանի վերաբերյալ: 141)

Ներքինի (Օրջա, Ալաստան, Մաջադիա, Մուրջախեթ. Սամզարա, Խանդո. հիշատակվումէ նան երկրորդԽանդոն), հետագայում միավորվել են կամ մնացել է նրանցիցմիայն մեկը: Որոշ գյուղեր էլ առհասարակ վերացել են, ինչպեսԳավաշենը,Տիկաչենը, Ալմալին, Ազմանան ե այլն: Բնականաբար,այս ոչ նպաստավորմիտումներըօսհետնանքեն եղել: մանյանդաժանտիրապետության Մյուս բնորոշհատկանիշնայն էր, որ խոշոր բնակավայրերթ̀աէ համաղաքներ ու ավաններգրեթեչեն եղել: Բացառություն րել միայն Ախալցխաքաղաքը, իսկ բուն Գավախքում Խերթվիս ն Թմուկ բերդերը: Համապատասխանաբար ունեցել է 174 մարդ), երկրորկուրաքանչյուրընտանիքում չունչ հաշվելով դը` 127 (մոտավորապես900 շունչ), երրորդը` 63 ընտանիք (մոտավ. 500 շունչ բնակիչ)": Ամենամեծ գյուղերըբաժինեն ընկել Ջավախքի սարահարթիհարավայինհատվածին:ԱյստեղՔաբծեփն ունեցել է Ք4, Քանարբելը՝ 52, Խավեթը` 36 ծուխ բնակիչ '": 18-27 ծուխ, այն է` 150200 շունչ բնակչություն ունեցող գյուղեր են եղել Գավաշեճը,Օլավերդը. Գուը, Թորիան, Բարալեսը, Կորխը, Խուլգուման, Գումբուրդան, Օրջան, Կոկիան,Վարնանը,Մեծ Մաջադիանն այլն": Գյուղերի մյուս խումբն ունեցել է Է0-18 ծուխ կամ 80-150 շունչ բնակիչ. իսկ ամենասակավ բնակչությամբ գյուղերում` հաշվվել է 80-ից պակաս մարդ: Այս խմբի բնակավայդերիմի մասում ապրել է ընդամենըմի քացի ընտանիք մարդ: Դրանց թվում հանդիպում ենք նույնիսկ Ախալքալաքբերդաքաղաքին՝ 3 ընտանիք բնակիչներով: Դա նշանակում է, որ երկրամասիթուրքական բռնազավթման ընացքում այն մեծապես տուժել լ է` Բնակչությունը բնակչությունը կկոտորվել գերերվելէ, գեր -

կարելի

առաջինն

է կամ կարվել արտազաղբել: Այժմ փորձենք

է,

նան Ջավախքի տեղանունների անդրադառնալ մասնավոբապես`բնակավայրերիանունների խնդրին, որը միշտ զանազան ճեկնաբանուբյունների տեղիք է տվել կամ ուղղակի շրջանցվել է: Գոյությունունի այն կարծիքը,թե դրանցմեծ մասն ուլ

աջին, Էաան ժագուռ: ա. դեպքում անհասկանալի Սազայն ճնշող մեծամասնությանը, ինչպես տեսանք, ենք վաղ հանդիպում շրջանում` մինչն արաբական թուրքական ն

.

-

տիրապետությունները:

ու

ԲԱ

241.

ՌԵՑԵ60ն դործտուտօն(ոռ

տեղում, էջ 215-216, » Նույն Գյուղականվայրերում

ատտգատթու ն. 2,

յրի

22-24, 17, 240-

275-276:

յուրաքանչյուրծխում միջինը հաշվվել է (տես Սելբոնյան Ա.. էրզրում, Ե.. 1994, էջ 103-112): րշ

Ց

մարդ

Նշանակում է՝ տեղանունների մահմեդական ծագում ունենալու վարկածը բավական հեշտությամբ հերքվում է: Նույնիսկ մահմեդա-

համանուն հետ, բանի Աա նի Գյուղի անվան Աբուլլերան Պետինգերյան քարտեզում: նե

անում

տարածում

«Աբուլ»

ունեցող

հատուկ

անունը,

ո

ու

Ճքսխտ ձնով հիշատակվում է դեռես Ինչ վերաբերումէ առաճձին դեպքերում որոշ տեղանունների ուղղւակի թուրքերենով թարգմանվելու հանգամանքին (օրինակ` Չամդուրա. իբր` չամ (փայտի տեսակ) Ն դուրան` հարբավայր), դրանք ավելի շուտ պատահականզուգադիպություններեն կամ մտացածին բացատրություններ:Տվյալ դեպքում կասկած չի մնում, երբ Չամդուրայի անունը նախապես հանդիպում ենք այլ ձնով` Ձամճվրալա տարբերակով' Մահմեդականանուններ ունեցող առանձին ւոեղանունճեր ավելի ուշ շրջանի ձնունդ են: Օրինակ. Խոջաբեկ. Օրոջալար (լար` թուրքերենում հոգնակիակերտ մասնիկ է, որ տվյալ դեպքում կնշանակի Օրոջաներ կամ Օրջաներ): Տեղանունների մի մասի` վրացական հիմքեր ունենալու տեսակետը, անշուշտ, առանձին դեպքերում, կասկած չի հարուցում: Օրինւսկ` Սաղամո (վրաց. Ս»թ»Յա` երեկո), Դիլիսկա (հնարավոր է առբոռ կառի` դուռ, այսինքն` առադիլի նշաճակում է առավոտ, ն «Թռ ն շատ այլն: Սակայն այդպիսի դեսպյլքերը վոտյան դուռ, Արշալույս) չեն: Իրականությունն այն է, որ տեղանունների զգալի մասը, դժվար է, շատ դեպքերում էլ` ուղղակի անհնարին Է ստուգաբանել. այսպես` Մաօադիւ:, Գոնդուրա, Տուրցխ. Վաչիան, Խանդո, Բավրա, Խուլգումա, Կարտիկամ, Կորխ ն այլն: Սակայն խնդրի ուշադիր քննության դեպքում, այնուամենայնիվ. հնարավորէ լինում նկատել որոշակի օրինաչափություններ: Աչքի է զարնում այն հանգամանքը, որ շատ տեղանուններ կրում են բազմաթիվ լեզուներում, ինչպես ն հայերենում, տեղ, երկիր նշանակող «իա», «ստան» վերջավորություններ (Կոկիա, Կոթելիա, Մաջադիա, Խորենիա, Խոսպիա, Ալաստան ն այլն): Մյուս մասը կրում է կամ հայկական «շեն» արմատը, կամ ուղղակը ունի հայկական ու հայահունչ անվանու Ափնիա (Կուրի ափին ընկած բնակավայր), Քարծեփ (քար ն. ծեփ), (ԽոԲարալես (Բարիլույս, որ հետո դարծել է Բարալեթ), Խորենիա Գոմ էրինջա), (հետագայում` Խորակերտ, Խորաշեն), Երնջակ րոնք, (Գոման), Մերոնիա (մյուռոնի երկիր, ապա` Մերենիա). Խոզաբուն (խոզերի բուն, այնուհետն` Խոգափին), Առաքյուլ (առաթյալների վայր, հետագայում Արագյալ), Գավաշեն (հավանաբար`Կավաշեն), Տիկաշեն, Ջիգրաշեն, Ասպնջակ (Ասպինձա), Գանձ (Գանծա), Ծունդա (Ծնունդ, Ծննդածին), Թմուկ (Թմբուկ, Թմոգվի), Մարգաստան (մարգերի երկիր) ն այլն: եվ վերջապես, կան դեւպքեր,երբ տեղանոր

հիմնականում

-

-

Խե

կաներ

վան կեսն ունի հայկական, կեսը` վրացական ծագումՍ̀ ամսար (558. սամի, վրացերեն`երեք, ն սար հայերեն` լեռ, այսինքն` Ե--

--

ռալեռ):

Այժմ կրկին վերադառնանքուսումնասիրվողվարչամիավորի տարածքայինխնդիրներին:Ախալցխայինահանգի վերաձնումները չարունակվեցին: Տարբեր աղբյուրների հիման վրա ԱնդրեասԲիրքենի կատարած հետազոտություններիհամաձայն այս էյալեթի կազմումընդհանրապես հիշատակվումէ 33 լիվա'»:Բացի վերոհիշյալ գավառներից,տարբեր ժամանակներումհանդիպումենք նան հիշատակումներիհետնյալ լիվաների մասին` Փոքր Արտահան Գյոլե (Կող. Կոլա), Մահջիլ, Մամրվան (Նարիման), Թավուսկեր (պատմականՏայոցքար գավառ) ն այլն: Կարճժամանակով խային են ենթարկվելՕՇույնիսկ Քութայիսը`Իմերեթիայիկենտրոնը՞, Սպերը, որը հիմնականում եղել է էրզրումի նահանգի կազմում",ն այլն: Ախալցխայի ենթակայությանտակ հանդիւպումենք նան գավառների, որոնց տեղագրությունը բարդ է: Օրիբավականաչափ նակ` Երգան. Սասին, Թարալաթն այլն՞՞: 16-րդ դ. վերջին ն 17-րդի առաջին կեսին` օսմանյան տիրապետության ամրապնդմաննուղղված սուլթանական կառավարության ձեռնարկած միջոցառումների արդյունքում, ինչպես ամբողջ ԱրեճտյանՀայաստանում,այնպես էլ Չլդրի (Ախալցխայի)նահանգում, տեղիունեցանվարչաժողովրդագրական որոշակի տեղաշարժեր: Նախ, ինչպես նշվեց, մոտավորապես 17-րդ դարի առաշին կեսին, երկարատն պատերազմներիընթացքումավերված Չլդր բերդաքաղաքից, էյալեթի կենտրոնըտեղափոխվեց բարգավաճ վիճակում գտնվողԱխալցխաքաղաք: Վերջինսայդուհետ վերածվեց փաշայանիստ քաղաքի: Շավշեթիբեկի կողմիցվերակառուցված Ախալքալաքի բերդնէլ դարձավէյալեթիռազմավարական նշանակություն ունեցողբերդաքաղաքներից մեկը: 17-րդ դարի առաջին կեսին Ա-

Սխալզ-

4. բ81Ու6Ռ Փոքր

Ճ., ՔԲօաղոշծո 465 օՏՈՈՇՈՏՇհ6ո Թ6/ՇիօՏ,էց 454-160-

Արտահանը հիմնականումեղել

է

է

Կարսի նահանգիկազմում

կարճ ժամանակով ենթարկվել Սխալցխային: միայն

ե

Թուրքականաղբյուրներ, հ. Գ, Ե., 1967, էջ 23: Չելեբի, Տես ՄելքոնյանՍ., էրզրում, 28, 77-88. 163:

էջ Լոռին 46-րդ դարի վերջին ճի կարճատն,փուլում եղել է թուրջական տիրապետության տակ, ապա` աշխ., էց

ունենալԹրիալեթ-Թռեղքի հետ:

Թարալեթը, բերես, կարող է կապ

17-րդ դարի առաօին կեսի թուրք հեղիճակների (Այնի Ալի, Կոչիբեյ, Ալի Չաուշ, էվլիյա Չելեբի ն ուրիշներ) հաղորդած տեղեկութթիվն արդեն յունների համաձայն Ախալցխայի էյալեթի լիվաների նախկին 9-ի փոխարեն՛՛ Նահանգի հյուսիսհասել էր 13-ի արեմուտքում` որպես նոր գավառներ հանդես էին եկել Շավշեթը, Արտանուօը. Աճարան (Աջարիա), Բերդագրակը, Լիվանան, Նիսֆի Ախալցխայի (Արնահար) Լիվանան: Ինքնուրույն լիվայի էր վերածվել գավառի նախկին ճաճարակի նահիեն":Այլես չի հիշոատակվում Պետերի լիվան: Հավանաբար այն արդեն դուրս էր մնացել օսմանյան ենթակայությունից ն վերամիացվել էր վրաց թագավորությանը: Ախալցխայի էյալեթի 37-րդ դ. վերջի ն 18-րդ դարի վարչատարածքային իրավիճակն ավելի հաճգամանորեններկայացնելու համար դիմենք արդեն հիշատակված«Չլդրի էյալեթի ջաբա դավթարի» որն արտացոօգնությանը: Ըստ այս ինքնատիպ հարկացուցգակի, լում է 4694-1732 թթ. ընկած ժամաճակահատվածիվիճակը, Ախալցխայի նահանգը, որն աղբյուրում առաջվանման շարունակում է կրել «Չլդրի էյալեթ» անվանումը, բավականաչափընդարձակվել էր ն այժմ տրոհվում էր հետնյալ գավառների` Սխալցխա, Ախաչքալաթ, Չլդր, Փոգխով, Խերթվիս, Արտանուջ, Օլթի, Մեծ Արտահան,Փոքր Արտահան,Փանակ (Բանակ) ն Մամրվան: Հարկացուցակում բացի վերոհիշյալ գավառներից, որոնց կազմում վկայակոչված են կոնկրետ 38 գյուղախմբեր, հանդիպումենք ես 10 լիվաների առանց նահիեների հիշատակումների, հանգամանք, որը ենթադրել է տալիս վերջիններիս կազմավորման փուլում գտնվելու մասին: Դրանք են` ճՃաճարակ, Ասպինձա, Ալթունկալա

Քութւաայիսը Ախալցխային ենթարկվելէ միայն սուլթան Մւսհմուդ 4-րդի օրոք (1848-1687), երբ գրավվելէ Մուրթեգա փաշայի կողմից. տես էվլիյա Քարթլիիթագավորությանը: վերակցվել ՅՈՀո ձ.. նշվ. 154-160:

պես անվանում էին ախալցխայի փաշան, որին հաճախ նախկինի նահաճգը` Չլդրի էյալեթ՞", լիովին հպատակեցրեց թաբեկ, իսկ նրա օգտվող Օլթիի տարածքը դեռ հւսրաբերական ինբնուրույնությունիցգ ն դարձավ բավականընդարձակ նահանգի ինքնիշխան տիրակալը:

Էվլիյա Զելեբին հստակ գրում է, որ թեն փաշայանիստ քաղաքն արդեն Ա. Մ) Ախալցխան էր, սակայն փադիշահական (սուլթանական դնթերխանեում գրվում է Չլդրի էյալեթի մյութասարիֆ այսինչ փաշան էվլիյա Չելեբի, Թուրքական աղբյուրներ, հ. Գ, էջ 108): (տես Հ էվլիյա Չելեբի, Թուրքական աղբյուրներ, հ. Գ, էջ 23: Է. Չելեբին այդ 13 գավառների թվում հիշատակում է Օլթին. Խերթվիսը, Արտանուջը, Հաջրեքը, Արտահան Բյուզյուքը. Փոսխովը, Մախջօիլը.Աջարան, Փենեքը, Փերթքերթը (Բերդագրակ), Լովանեն, Նըֆսի (նիսֆի) Լիվանեն ե Շնշատը նույն տեղում, էջ 26, 110): (տես Փեարոռնս, 1999, այ. 80-81 Ռռոոլօոռօե գոցոչտօյյոսն տետ քատդոտճու. Ւ/ՏԹոօո| Շ6օցոռքիյ, էջ 128. օԹչոճ, նշվ. աշխ., էջ 154-160, ՔմՇհ -

(Ոսկեբերդ), Օցխե, Վերին Աճարա, Ներքին Աճարա, Շավշեթ, Լիվանա, Նիսֆի Լիվանա ն Բերդագրակ: աղբյուրների տվյալների հետ հաՆախորդ ժամանակաշրջանի մադրությունից երնում է, որ նահանգըզգալիորենընդարձակվելէ ն տեղի են ունեցել նան ճերքին սահմաններիվերաձնումներ: Որոշ նահիեներվերածվել են լիվաների: Նախկինի նման պատմական Ջավախքիտարածքնընդգրկվելէ Ախալքալաքի,Խերթվիսի ն Չլդրի մեջ: լիվաների տեղաշարժերկատարվեցինԱխալցխայի Ի՞նչժողովրդագրական նահանգում թուրքականտիրապետությանառաջին փուլում` մինչե 18-րդ դարը: Այդ խնդրում որոշակի պատկերացում ենք կազմում, երբ բաղդատումենթ բազմիցս վկայակոչված«Գյչուրջիստանի վիլայեթի մեծ դավթարի»ն «Զլդրի էյալեթի օւսբա դավբթարի»նյութերը, որոնցից առաջինը, ինչպես հայտնի է, արտացոլում է 16-րդ դարի վերօի, այսինքն` օսմանյան տիրապետության հաստատման շրջանը, մյուսը` 17-րդ դարի վերջի ե 18-րդ դարի սկզբի հրավիճակը՞՞: Անմիջապես աչքի է զարնում այն փաստը, որ մեկ հարյուրամյակի ընթացքում շեշտակի նվազել էո նահանգի բնակավայրերի թիվը: Բերենք օրինակներ հիմնականում Վերին Ջավախքի օրինակով` այն երեք գավառներով. ներկայացնող

Ախալքալաքիլիվայի նահիեներ ա) Ակշեհիրի բ) Թմուկի գ) Նիալիսղուրի 2. Խերբվիսիլիվայինահիեներ Լս) Անտառային Ջավախքի բ) Խերթվիսի 4) Ստվերոտ դ) Բուզմարեթի 3. Զլդրի լիվայի նահիեներ 1.

ա)

Ջանբւոզի

բ) Գայլաբերդի գ) Քանարբելի

1694-1732

-

Չ լ

թթ.

Ընդամենը`

թ.

Այսպիսով, մեկ հարյուրամյակ, կամ` մի փոքր ավելի անց, Ջավախքում հիշատակվող բնակավայրերի թիվը 358-ից կրճատվում է 142-ի, այսինքն 2,5 անգամ: եթե նախկինում հանդիպում ենք միննույն անունը կրող ճի քանի գյուղերի` Վերին ե Ներքին, Մեծ. Միջին ն Փոքր, ապաայժմ՝ նրանց մի մասն առհասարակ չի հիշատակվում, մյուսներն էլ` նշվում են իբրն ձեկական գյուղեր: Մյուս առանձնահաւոկությունը, որ նկատվում Է, գյուղատեր բնակիչների մեջ քրիստոնեական անուններ ունեցոդների փոխարեն, գրեթե առանց բացառության, հանդես են գալիս մահմեդական անուններ կրող մարդիկ, հանգամանք, որը վկայում է մահմեդականների կողճից բոլոր հողերի բռնագավթման մասին: Օրինակ, Ուջմւսնայում հիշատակվում է Մահմեդը. Տիկաշենում` Սուլեյմանը, Խուլգումոյում` Մուստաֆայի որդի Մեհմեդը, Դիչիսկայում` Աբդուլլահը ն Մեհմեդը, Հասանը, Կոթելիայում` Աբդուլլահի որդի Բուռնաշեթում Հալիլը ն այլն: Անկասկած, այս փաստը չի խոսում առհասարակ բնակավայրերի մեծ մասում միայն մահմեդականներ ապրելու տեսակետի օգտին, այլ հուշում է մահմեդանպաստգործընթացներիարագացման,այստարածաշրջանում մահմեդականագման, վերջինիս արդյունքում «մեսխեթցիների» էթնոկրոնական համայնքի հանդես գալու միտումների մասին: Օսմանյան կայսրությունում հայերի ն մյուս քրիստոնյա ժողովուրդների մշտական կոտորածների, բռնի մահմեդականացմանքաղաքւականությունըհստակորեն երնում է, երբ քննական վերլուծության ենք ենթարկումարեմտահայտարբեր

վարչամիավորներիէթնոժողովրդագրականտեղաշարժերը օսման-

յան տիրապետությանողջ ընթացքում: Պարզվում է, որ էթնիկհայաթափման միտումները համընդհանուր երնույթ են եղել ողջ

Արեմտյանայաստանի համար: Խոսելով օսմանյան տիրապետությանժամանակաշրջանումինչպես ողջ ՍրեմտյանԳայաստանում, այնճւվեսէլ Ախալցխայինահանգում տեղի ունեցած Ժողովրդագրական տեղաշարժերիմասին, հայերի շրջանում կարելի է առանձնացնել էթնիկ զարգացումների հետնյալ միտումները. ա) Վրացիներից մահմեդականանում բացի, են մեծթվովհայեր: բ) Ղայերի մի զգալի մասը դավանափոխ էլինում. ովքեր ընդունում են ուղղափառությունը, նախ` վրւասցանում են, ապա, կորցնելուլ ազգային ինքնապաշտպանականհատկանիշները,բավական արագ

Հ"

Այդ ժամանակաշրջանում Ջավախքի երեք լիվաներում (Ախալքալաք, Խերբվիս ն Չլդր) հիշատակվողգյուղերի անուններըտես ճօչոյյոռտոն ՀԹբոՀՈղոՒՈն եծ» ատդաԹո, աչ. 106-Թ.

177.

Քո

չոջտչոչյթոն ձ.տծ» առղօաօ, ԳԹՈՌՈԽ

ճր.

141. 151, 153. 155, 156, 158,

են` համալրելով«մեսխեթցի»էթէլ մահմեղականանում-թուրքանում նոկրոնականշերտերի շարքերը: գ) Հայությանմի հատված, եվրոպականկաթոլիկ քաբոզիչներից

ստանալով որոշ աջակցությունն անձի ու գույջի ապահովության է: կլաթոլիկանում խոստուձճներ, Այս բոլոր երնույթներըհստակորեննկատելէ Ղուկաս Ինճիճյանը: Խոսելով Ախալգխայիէյալեթի ամայացած ու լթյալ բազմաբիվ բնակավայրերի ու եկեղեցիներիառկայության մասին, նա նշում է, որ դրանց տարածքումայժմ ապրում են «տաճիկներ», որոնթ Ժամանակին եղել են հայեր ու վրացիներ. «Գիւղօրէք այսր նահանգիսակաւ ըստ ժեծութեաննորա, յորս ըստ մեծի մասին երնին մինչե ցայժմ մենաստանք ն եկեղեցիք մեժաշէնք, այլ կամ լքեալթ ե կամ բայքայեալք: Բնակիչք նոցա ըստ մեծի մասին տաճիկք, դարձեալ գրեթէ

առհասարակ կամ ի հայոց ճն կամ ի վրաց» (ընդգծումն իմն է 11 Մ.)-":Այսօրինակ զանգվածային մահմեդականացումը թելադրված էր ոչ միայն քաղաքական,այլ նան տնտեսական դրդապատճառներով. գործում էր մի օրենք, ըստ որի իսլամն ընդունած քրիստոնյւսն ազատվում էր դրամահարկ՝ իսփենջ վճաբրելուց՞': Ղ. Ինճիճյանը նկատում է նան Ախալցխային բնորոշ էթնիկ գործընթացներիմյուս առանձնահատկությունը` բայերի ուղղափառ, այս դեպքում ավելիճիշտ` վրացադավան դառնալն ու վրացացումը: Նա այն միտքն է հայտնում, որ նահանգիթրիստոնեաբնակգյուղերի բնակիչներիմեծ մասը նախապեսեղել են հայեր. «են ն գիւղօրէք բնակեալք ձինչնցայժմ ի թրիստոնէիցհայոցնանի վրաց, որք Գրեթէ առհասարակսերեալերնին ի հայկազեանց»՛՝ (ընդգծումնիմճ է Ա. Ս.) Այնուհետնհմուտ պատմաբան-աշխարհագետը պարզորոշ -

մելլնաբանումէ այդ երնույթիողջ էվոլյուցիան:«Բազմութիւնիշխանաց մերոց, նան հասարակժողովրդեան,-Գրում է նա,- որք ապա

2»

Ինճիճեան Ղ., նշվ. աշխ., էջ 123: Այն տեսակետը. ըստ որի տաճիկների՝ թուրքերի զգալի մասը նախապես եղել են ոչ միայն վրացիներ, այչ նան հայեր, պաշտպանում է պրոֆ. Պ. Հակոբյանը. «Ախլցխայի... հին գիւղերում ապրում էին նան թուրք ընտանիքներ,-գրում է ճա,- որոնք ամենայնհաւանականութեամբ,երբեմնի հայեր էին եւ բռնութեամբ հաւատափոխէին դարձել երկրամասիիսլամացմանշրջանում» (Յակոբեան Պ.. Յայ կաթոլիկութիւնըպատմաքննական լոյսի տակ, Հրաւէր ողջմտուբեւան. Ե.. 1993. էջ 88): Նույն կարծիքին է նան արնելագեւո Ավ. Փափազյանը (ՓափազյանԱ., Թուրքական վավերագրերըՀայաստանի ն հայերի մասին դարեր), Ե., 1999, էջ 27): (16-19-րդ Ա., նշվ. աշխ.. էջ 44: Փափազյան շչ Ինճիճեան, նշ. աշխ.. էջ 123:

սովորեալք,

սակաւ առ սակաւ ի լեզու ի բարս, նան ոմանք ի ծէսս վրաց, փոխեցան յազգ նոցա»"`: Ի դեպ, «ծէսս» ասելով, Ինճիճյանը ի նկատի ունի դավանականծիսական խնդիրները, այսինքն` վրացադավանությանընդունումբ: Մյուս էթնոերնույքը` հայերի կաթոլիկացումնսկսվեց ավելի ուշ` 18-րդ դարի երկրորդ կեսին նե ընդգրկեց հիմնականում Ախալցխա քաղաքն ու շրջակա գյուղերը: Սխալցխան ինքնուրույն էջմիածնական բեմ էր ն ժամանակ առ Ժամանակենքարկվում էր էրզրումի թեմակալ առաջնորդին: 4759-ական թվականներինայնտեղ հայտնված կաթոլիկ թարոզիչների պառակտչական գործունեության հեւնանքով հաջողվեց 60-ական թթ. վերջին համայնքը երկփեղկել: Սկսվեց Հայ առաքելական եկեղեցիների բռնազավթման, էջմիածնից հրաժարվելու մի եղծելի շրջան: Հայոց կաթողիկոս Սիմեռն ԵրԼանցու ջանթերը` կաթոլիկացած հայերին իրենց դավաճանբթին վերադարծնելու ուղղությամբ, հաջողություն չունեցան՞չ: Արդյունքում Ախալցխայի ն նրա գյուղերի մեծ մասը դարձավ կաթոլիկ: Նրանց ձեռքն անցանքաղաքի հինավուրց Ս. Նշան ն Մ. Վովհաննես եկեղեցիները: Ս, եկեղեցին հայտնվեց կապուչինականռերի հսկողության ներքո՞':Եկեղեցիներից զրկված ն փոքրամասնության մեջ հայտնված հաչ առաքելական համայնքը ստիպված եղավ ձեռնամուխ լինել նոր եկեղեցու շինարարությանը: Օսմանյան տիրապետության շրջանում ազգային-կրոնական հալածանքների, լեռնականների ասպատակություններից ազատվելու մղումներով, կաթոլիկացած հայերի մեծ մասը, ստանալով Հռոմի պապի ն եվրոպականերկրների որոշ աջակցգությունը, առժամանակ

Աստվածածին

խուսափեց մահմեդականացումիցու վրացացումից ն շարունակեց պահպանելիր նախկինհայեցի ինքնությանշատ տարրեր: Այսպիսով,պարզորոշ երնում է, թե օսմանյան լուծը որքան աղետաբեր էր եղել ինչպես հայ, այնպես էլ վրացի բնակչությանէթնոկրոնական վերակերպումների,ազգածուլման համար: Ցավոք, այս գործընթացներըչդադարեցին ն շարունակվեցին նան 19-րդ դարի առաջինջառորդին ն, ի վերջո, հանգեցրիներկրամասիԺողովրդագբական պատկերիարմատականփոփոխության: .

«Հայոց ԱԱ

»`

ԱԱ ԱԱ '

Նույն տեղում:

՛

՛

Ա. ՉՔ, ՛

Ախալցխայի ե շրջակայքի գյուղերի կաթոլիկացման պատմությունը տես Յակոբեան Պ., նչվ. աշխ., էջ 51-72: մանրամասն 3' Ինճիճեան Ղ., նշվ. աշխ., էօ 124, Յակոբեան Պ,, նշվ. աշխ., էջ 72:

'

ՃԵԼ

ՖԵՕՃԱ

հԽ1քումաւ

հքօխշհռ.

ո,

ոտ

ՕՇՕԾԵՒՈՒԾՖՇՒՄՈՇՈ

օ6ՈՅ0ՈԼ

ՈՇքծամմլ

ԵՌՌՈՐԹթՅՈՒՅՒ

ԾԻՀՈՒՈԱԵԼ

էու

ըօան

ՃքԵԼԱՀԵօՐԾ

ՓՈՒԻԼ

Հր,

ԻՂօ18.

Քօ ԽՕՐօ

ձոծք ՂՇԽԾՈՑԱՂՅԵԱԿԺՈ

Է

ՕՅՕՇԷՒԹՔՅՅԱԽԱՈՇՑ8

ոՂօքօմԱԾՈԾՔՔԻՇ

/

հեն,

ԷԼՇթօօօշ

(86-

ՈՀԽ-օԱ«Ղօու-

Ոճբճշիժ է

ՈՇՇՈՇ

8 1ԵՂՆԱՈՇԲՇԼՂՎԸ8ճքոճրն ԽԱռեժո«ՕԽՎՒՆ.

ՈթճործոՈՂՏՈՒՇՐԻԾԵԼ ՇծԽՅ6ՇՆԲ թօոճ

ոօ

ԽԱԱՑՂՇՈԵՒԼԵՈԼ

ԽԱՅԹԾՈՑԻԾ8

ոճում

Ոծոււմ-

ՄԾՇՅԱՂԱՇ

7 ԼքաՅՈ ՎՀ

ԵԼո: ԲԻՎՅԵԱՀ.3ՈՇՇԵ 6ԵԼդ ՄԱքճչւՈՇ Է Դ7-

վՇՇԲԾՇ

ԿՕԲԻԽԵՍԼ Տաթ,

ոքծոտծղՂՇՈՑԻԵՈՄ

1ոծ

ՈթՕԱՀՅԾՅՈՇԻԱՆՆ,

ԽԶԽՇԽՕՐՕ

ՒքՄ31ԼԵԼ

ԱՅԴԵՅՎՅՈՎՇԵ

քթեՅՆՒՎՇԽՆԻԼ ԶՅԵԼԷԾԵԼ,

ՃՈՅՂՇՅԱՔԸ

ՇՈԱԱՇՂԲԾ

ՇԸ

Ճոթյու

քել

Բ

ՊՇՈԹՏ

Հրա

Բ

ՅքեՐԱՒ

ՒՅՇԼԾՈԵՒՑ

ՂՅԵՍ

ԾԵԼԼԸ

ԼՀ

ո

ծեծ

ոշքաւ

Մ8ՇԱՒՎԱՂՈՇԻ

Բ

ՈԾՇՈՇ

ՎՅՇՐԱՕՇՈՆ

ԽՕՏԾ

Լոոճմ:ո

Էք

ախ00

ճելմ ճաք

ՇՂՎՈՒԸ

Ճ Բ

2:ՄԱՅքՅԾՇՐԱՆ

ՏՕՇԸՇՆՀ-

Բ6ԲՇ

Ոճթոօո

Հք

ՎԱՇՈՇՒՈՒՕՇԼԵ

քում

մ

Այքօւոօ. ՅԻՇԾՕՇ

ԷքնԱՒՇ-ճքե

ՕՇԱՕՔՅԵԾ

ՃրԱՎԱՕ-ՐըՍՅՈՒՇԲԱՇ

ՈՂՇԻԵՇԷԼ

ԷՅխՇշԿՀիԱ, ՎԼԾ

Ո8ՅՃԱԽՕԾՆԱՑՈԹԵՑ

ԱճբօՂոԾ8ՅՒ ԱՄԵճրքունոծո.

ԽՇՐՕքԱՎՀՇՔՆՎԷոհորօք օճՇՒ

ԿՇՐՏքԹԼՆՅ Մ1ԵԹՒՈՔխմքժնշոմ

ՀԱՎԱ

(7ոթե, Թում

ՅԵՐ

րծ ՕԽ

ոռ

ԲՇՊՄԱՇՇ-

ՇԽՏՈՇԱԱՒՐ

ԾԾԱՇԵՈՑ

մոԹՏԻՈՆ (լեռցճրը», 5. Ն տծօռբոռնո,1955, :որ. 85-86. մքո, Ղազար Փարպեցի,Պատմությունհայոց,Եր., 1982, էջ 266-267: ՇԵՆ

մի

ՑԵԼ

Եռւքոոաւօր է

սճքօոճ

ՀՒՒՈԳ,

քո

ԷՕուք

ՕՇՕԾԵԼՇ

մղ

ն

ղքօշաոճուտ

Բ

Ք

ՂՇՂԵՒՈԼԸ.

«ԼԱ

Ւոժոաղծ

տ1օ1

Ոճքիօ ՀԾ

ԲՇՐ/ՈՄՈօ

ը

ՀԱԱՇՔՕԼԾ

Առքօխօքժ

ՄԱՏԵ

ոօքճ

ՀՈիք ռքջտշրետւ

ոթտյւաւՀ -

հտ

ՀՅԽեռ:

Լոբի

Բ

1ՇՂԵՒԼԵՐ:

ԲՈՑ

ո

1օքո.

ՕՇՅօՇԾԵԱՏՅՒՇ ՇՇթծք-

ՄՒՇԻօՐԹ Էոքօ18օ

ՅքեԽՏԱԼՇ

օՇ6օՇՕՈ:-

Իո:

ՇՕՂՔՄՈՒԱԱՇՇՐՑՕ որ:

ՈՕՓԱԵԽԾՇ

ԷՅըոոՕտ

«126.

ՕՇՈՇՏԾԾԽՈՇԻԱԱԱՇԸ

բճրօտել Ճթեղօոու դոծքճ

ոքօրօթյօքճծիք

Ոօմ

ԱՇՈԱ

ՎՅՈՒՈՇՈՒԾՇ

Ոքմոօ

էքՄ-

ՇՅԱԺՄՈԱթյոո-

Է

1ՅՏԽՅքԵ,«15 Է Լքյյոս Հ Ճքատ օր 5

(66, ԷԶ Ոք քՅԵՅՎԱԵռ:

1օքթուօք ատո մԵրճորա-/առոճ«61ր տ 1. մ. օ6քոյօուդոշե 6, (12օ), Շու ՍՃՅԵ ռ Ոշքրօո

ՊՀՒԽՇ.

ոքճողօուտ

ՀՒՄԱԱԵՇՇԼԻՑՃ

ՇՕ

ւռթմմեւ

61եԼ

թե

ՇԽՏՑԱՅԻԻՎԵՐԸ

ՒՈՇՇՈՇՒԼԾՇԻԼ

ԽՋՒԸ

ԷՀ«յուռ, ՕՇՕՅՆԾ քօղե

ՅՂԻԾ-ոՕՈՒՂՎՎՇՇՔՕԼՕ,

ՇԵԼՒքՅՈԾ

ՀԱՅԽՏԵԼՑօ

ՇՕքՅԷՆՆԵԼՄ66ՇՑ

դօ

քօ1լ8224

ՍՂՇՎԵՈՀՕՑ

ՇՏ,

ՕՇԱԼՕՔԵԾԻԼ,

6ՕԹՒԾր,

Ք

ՑԵՍԼՇթոլգւ-ՇՕՇՀԵՇԱԱՇԲ

Շօթենծ օ1 ՒԷօր ո ԼՇուքմտեւցմ Ճքթոտչուտմ ՇՂ թօՇՈքաՈՄԵԼՆո11 ո2ԱՇԴԻՅՒՇԵՉՇ Լքյյու ւօծ թ «ԼԱ

Չեւււթոքօոճոճ

Լօքօրոճխ ԼԾՔորՀ:

օօղեղ-

հճւաօօրտոք

գքեու

ԾՕՈՒՅ

Լքթյյրթօ. 9360: Աքօաշօշշ ոօօաքոոօտ ԷՇՏԵՐ: ոօղոճիհր: Լլաշրելօ ԱոթմօծքթօՂօէւտ «ԼԾ Տ ծոռ 1210թօԷ. ՕԿոԱւօ, ոքօղիը 1թյՅմ Ցա Լշքօռ մոտա ՇՊՂթօտծղեճող

ողզ

ՇՏ:ԼՀ6-ԸՀՀԱՅԾՅՐԾ,

ՃՆ

ԻՉ

ՈՕՇՈՇ

Լճյած ոծոՖ-

ՐՔՄՅԵՌԼԸ-

ՀլելգէլԳ«ՐթՄՅԱՒՀԵՀԾՐՕ ՇԻՕՇՕԾքոյուօոօ

ՅԵՕԽՕՇԻԵՆԱՎԵՇԻԾՐԾ

ՒՆՈԵՒԼ/ԹԵԾԼԸ ՇՇՈՒԵՇԵԱՒՈՑ

ո 5 1266 բօոյ

ՇՕՀՈՅՒԵօՇ

ԱԾ ՇՏՇՂԵԱԱՑԻ

Տեր.

1580-ԵՐԸ ԷՕ

ՄՇՈ

ոՅ ՀՔԱՇ16

օՈՒԾՇԼԾ

քօրաօքտր

31010

ԷԼՕ-

՛Լծթ-Ճածո ո 8շքոյծո, Ճքոութ6 ՒԼթարօո,Հաքյաօժ, Խնչբոաց,Շոթա, Էրաոյոք ք տթ-. ԼԸ ՇոՕԱ 3ԱՇՇ» ՊՈԾԽՎԵՀ Շոճբա.

Ճի1թՄՅԱՌԼԵԼ ՌԿՀՈԼ

Ճթել «Օո ՇԻՅՎՅՈՑ ԽՑԵՇԵՎ Հո Շմաթղ ՈՇքՀթիւծ 3քօօք (8 Լնոռոմչ եծ), Բ ճ Աքշօւծռո ԷՒքաՅմ ԵօԼՕ ՅԱՂՐՏԵԼ Լ1/էոթո տ Ճուտ, `օշքօղոյ ԱՀ հ

«թոն

մ

Լքում

Լքոտաթոքծոդօծուլղծ

ՂԱ

32-Օ8օ-

ո ԼՀ2թՔՕԲՒԹԾ-86քՕԼՇՈՕՏՇՈՎՇԸՇՈՇՇՕԾՇԵԾՑՅՈՒՄ

Է1ԹԲԵԼՎ

ԼըՆՅԵՈԼՅՆՈԼ,

Ճուք ն մ Խո«ծուծ ՄԼ 8ճաք. ԷԼԹոօճ ոճբըճԸօոծ ԷՎՅՈՂ ո

ԱՇԾՊԱԿՇԸՒՈՇ

ուի

ԲՈՅՈՇԻՔԼԸՒԱՇ

ԽԱԿՇԸՃՕԱ ՈՀՎՂՇՈԵՒԼԸՂ

ՀՈՒ

8ք-

ՇՈՒԸԵԾՈՒԼ

ՁքԵՍԱԼՇԽԱՆԼ 93ԵՐՀԾԵԼ

ԵԶԵՆԿ-ՈՒԾօԾ

ողզ

ՇԲՕՇԾՇՈՒԾԾ

ՕՌՀՏԱԸՐՏՈՇ

ՕԼթՅԱԱՎՇԵԱՒՆՎՆ

ԽՇՇ

Ո

ՇՀքծղտոծ

թ:

2ԽՇԽԻՃ

ԱՇՅՅՇԱՇՐԵՈՎԸ

80ՇՇՈՆԵՒԼ

քու

ԲԻՏ,

ոքատօԱՈՇՈՏ 79 «Օ8ԽՖՈւ, Մ 1թյ3յրկՀաօն Ռ4064 հւտ

116թԹՀում6ԵԼղ ՄՎՇՒՌՈՀՃքԵՑՈԱՇԻՕՐթ

Կ

1քթ:38Խ2506Խճթոուօ18օ.

-

ՈՇքՅԵՐ

Լքյյոծ

ո

Ոտթոօր ՈՕՈՕՔԱԻՇ

ո

Հ0օՂոՑ

ԽՀՂՕՎԷՈՎՒՄ,

ՇԹԱՈՇՆՇԱԵՇԼՆԻՆԹԼ 1թՄՅՂԱԱՎՇԽՍ6

ՈՒԽՕԼՉ) ՈՒՑՋԷՇԵ

ԱՇ

Ճթիլ6թծուժէլօը Էոոթուռ.

ճ

ԹՂՕ- Ոթօ1ծօ6 «օո

511668

ոծշքոյոօ ՕՎՇքծղե, 2/3 ՇՇոՇք ԼԵՐ» օճոճօրօն Լոոքը (Մօտոքօոտ), Մտորրա:

ոքօրօաօտւմ -

38ԻՀՒ Ո: ԽՇՂՇՒԱ ԾԻ13Լքյ3մ ւ օՓծթումքծոչձոոշեո ՀԻ-

օճառ

':11466010

ՈՅՈՇԱՍԼ

ՄՇ

թ

Յքատոօ-Րք

Է

Հանտ

Ճքե

Վ10

ՆԱՎԱԽՇ

Էոտ

իՇՀ

Ճրւնն Ճ

Սո

ղ ԱՈՔՕՔՈԹԵԼ

Լքօեօ-ոում

ԲՇՇՂԵԾ,

ՕՆԷՀՕԼԱԲԱԹԼՈ

ԷԼ(Օ-ԼԹՆՅԱՆԸՃՈՃ

-

--

ՇՈԼՇԵՑՈՅ

ԱՅԾԱԼՈՑ

ՖՈՂՈԱՇԱՈՀՇ.

ո ՒքյտոտԲ ՇՇՅՀթ1ԹԽՅՅԻՇԵՕԼԾ 3ՈՇԽՇՒԼՆ

Աքօատշօօ

7ԵՇՄՈԱԼՎՇԷԱՆԸ

ՎԵՐ Էք 8ՇքՅԱօտ մ Ճթաօքոո, էԼաօոճ ԱԱ Հ68Ոօղ ԼօՇՈԾոՇ186ԻԼ

ԽԵօ19

ԱՅքօյեճ,

ԱՌՈՇՈԵՒԵՐԸ

մո

օՇՕՅՇԻՒԹԾ ՄՇ

Է1811561891 ՈՇթորոՇ

(1794-1796 Դոփուչ, Լոքո, «ՅԷ1

ոքօտտօլաոմ

Թու

Ց

Ցա:

ՃԿԱԼ

արչօ8

ԽԱՈՇՇՕՏԵՋՏ

1Շ-ՅՎՇՒԼ

տ

տթյւիծ

րՀա.

»դ

ՏԹյօնըյ6ոՆ 275-278.

2,

191243,

օոյոծ-

ԽՈԽրո-

էք 8

ԱՇքՇՇՇԱՂԵՒՍՆ քատ

8 ԿոՇՂԵՒԾՇՂԱ,

ԽՇՇ1.

Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն,Եր., 1991, ' Մատթեոս դոբոջօյտոն աճած լաջրտոաճ,Նորքը Ճ

օղուլ

Աաաթո ո

էջ 390-393: տծօռրոռնո,1941,

Լօօթոոտ ՀԼ.

Ս քոաոն 11 ո

ւռքո

ԽՇՇՅԵՑ

ՈՇ

1Շ 1

ԷԼ

ՅրՎՈԿՇԵԾԻՕ ՕՇԼԱԹՇՐՑՇԻՒՕ-ՈՕՈԽՆԼՎՇԸԽՕՒՕ

ւտ. քո ոքժշաոմում6րծ

ԼԱՅՅԵԱԱԹՑԵՑ,

ըօօու Աոճխատթն 13586ԸՂԼԵՌ ՈթճոԸՂՅԻԱՈՇ 1թՄՅՅՈԼՀԵՉԻԼ ԼոթՇՔօեմ որօթծ ՇՈՄՃԱՄՈԱԼ

ՈՇղԵօգԾ

ՒԵԼ

(ՇՅՂ-ՒԷԼՕ8ո).

ՈՏՑԱԵԼ

ոք.

8 թշյմոււմա:

ՀՇՈՇըՕԽՅՈՒՅԴԸ

ՒՈ

Ոօ0ո08

ՁքԵՍԱ:. ԱՓ

ոօ

"

ՅքԽՑՒԾ-Րբ3

աՇԵՅՎ

օ6ճոտտււ

ՈՕՅՈԿՀԸ

ոշքում,

ՕՅԵԵՈԼ3ոՀԽ6ոՂ

ՒՈ

ՄՈՀօո

Ք

/ումմՅ

րւ

իծ

ԷՈԱԲԽ

ՇԻ

ում

ՏԱՇՇՈՃ

ՈՇՔՈԾՈՒՎՇՇԽՈՇ

7օո1ք2.,

Յքե Ծ-քթՅՈՒՇԵՒՈւ ԽԺՕՔԵՈԼ յոող. օՕնտոօողՇ Էռթօոծը

Է

ԻՒԵՐՆ

«Դքծիլդծ-

Էք

ՇՕ6ՇԼՑՏՒՈԼՕԾ Լօօաոոքօ1ՑՇԽԻօՇո:.

ՕԼԱԾԱՇԻԱՑ,

ԹԵԼԸ

ոԲ

ք6ՅՄԱԵԼ1

ՂԱՅՍքՔՇՔՅԵԻԾՄ

ՅՂՒՈՆ

ր 2«01Օք010

ԷԼՀոՕԲԾՈԵՇԼԻԾ Լքս31հ 8ԵԷԵԼՑՅՈԾ

ԵՄՈՒՐ/թԵՑ

ԽԱՎ.

ոօ,

ՀՈՅԵ

Լոու,

Վ:՛Օ

8Ժ

հ

ՈՇքրոօ

ԽԱԾԼՕԱԼՑԱՒՕԻՑՈԵԽՒԵՑ,

ՈԾԵՎ, ԼՈԵ

ՄՇ ԷԼ

Ըքցոյը

ՏԱՈՇԻԻ

քՇՐՈԱՕՒՕԽ, 3ԷՕԱՕԽՈՎՇՇԵՅՑ.

ԷԼՕ3ՅՒՒՎՇՇԽԼԵԼ

Տ

ԷՅՇՇՈՇՒՌԵԸ

ՈբուՕօումութ 8օՀԾՎԵԾՆ 1977, Ը, Լ60, է85.

37, 80,

ՅՈԽՔԵԱՇԼՔՈՂՈՒՒ

ՆՑ ո

ՋՃԱՎՈՇՎԼՔ

ՕՎՇքօղթ,

քյոճը

ԻՇ

8ք-

1թՅԼԱՇԽՃՈԻԵԼ,

ՀթԵՑ ԱՕԱՅՇՇՈԵՒՌՒԵԼ,

ԷՕԱԼՐթԾոքժուղմ

Էքաոմ

ո

00 ՂՕՎԼԸՂԵՇԼՕՇՕՅՇԻԵԵԽԾ

ՎԱՇԼԵԺՇԼՒ

Ճրաժմու Բ

ե1Օ-

ոշքոօո

թո

Լօքօ-

է Հ,

ՎՒՇ-

ՑՈՎՂԵԼքՕՇՇԱԱՈՇԽՑԼԾ

Յ

ՇԾծբերուՈօՍոոօէոծն.

Է

|.

Բր..

6ւօքօդլել,

պտ

քոռ

«010քեռ

881օքել

ոքաշոճաոճմմի

Յթուճ

էՀՒՀԼ

ՈՒՒԵՂՂՒ-

ՈՇՇՈՇ

մ

Բ

ՃքիլտաԽմ

Բ

ն ՈքօցածՇօ

Առք

ոթօոժոո

ՀԿ

տտ:

ԵԱԼ

83421

Շ1օքօի

ՈՇոՇՈՒԼ

Ոօ

ՀթԵԹՈՒ

ՇԵ

147016-

ԷԹեօռի օողօի.

Շ

Ծ

ԷՅւմօ-

ՀՇԳՇՒՈՇ

114 ոօՏԱՀՈԹԵՑՇՈՔ

Հօոօղմոնի

ԷՈԱԼԱՈԹԻՅՈԵԼԵՈՒԼՆ

1օօ0ՊԼԺԱՏԻԵՈՑ

Շր, 6055ք8ԼԱՇԷՌԼՆ ՃԹԵՈՒՇԵԻՈ:

17քատ 361613,

ՎՇՇԹԵՈ:

ՈՀՈՇԻՈՒՄ

օՕճԱԾՇԼՏՀԷՒԾ-ՈԺՈՒԱՎՈՎՇՇԽՕԼտ

Լք

լօ

842ՀԷ14, ՔՅԵ, էլճո-

83181110

էճ

օծում:

ՕՇՉ6ՇԵԱՈԹ ՀՇՈՒԱՅԵՈԱՇԵՈօ311111,

Աթոո».

Քա

ԽԱԼԼՕԹՇ-

Օծ. ՈԴՈՒՀՇԳԳԴՄԽԵՅՒԸ,

Լ256քատոճ

էասոմ

ԷԼՕԹԽՅՈԴԵԼԵԼՐ

ՕՈԽՒԽԹԵԽՉԻԵՐ

Շ

ՈՕԽՇԼԱՅՈԾ

31776851

ՅՅԽՑՑԵՈՅԵՐ օՂՅՂՒ

ՇՕՅՈՅԻՒԵԼՐ

ԱԹԵՈՂԵՒԵԼՐ ՇԾԲՇԼԵԼ. 8 ոտքոռւմ ոշքոօո

ԷԼ

Խմքո

ԼՇոռ

ԹՅԱ

701311

ԹՅԼՈՎՇՇԵՆՈ:

ՎԼՕ

ԱՇքօյշու

հՇ

ոօողբքթյոտոճւթ

3Դ-քօողտը

766քՕօՇՕՇծԴՇՂԲՅ

Շ

ք» ՂքօքՇշշո

3ԱՒօքտքօոՅտլԱ

ՏՇՑՎՇՇԽԵՔ

ԸՅԵՇՄՐԻՇքթԵոՀէուԹթ

ՈՇԱՇԵ-

Օոթծոծ-

ոքօճոշոճմ 8ՕԽՎԵԼ

Է

1Շօբո1ք38 հՕոօրը

ՈՇԽԱՕԽթՅՈՒՎՇՇԽՕՐՉ ՕՇԼԱՇՇԼԻՅ.

ԱԾՇԼՔՕՇԷԼՈ

ՇԵ1օ օՕՇ0ՇՇԽԻԵՉոթքւյծ,

Օ6ԼԱՇՇՂԵՇՒՒՈԼ ԷթյօՔ

ԾՕՂԵԼԱՑՒՇՂԻՕ ԼքՄՅԱ լ«ՀՈ»

ՈՇՔՂՇՈՇԼ Մ

ԱՀա:

ԷԹՏՕՐՕ

ՁՈՒՌԼԱՒՌՀԹՆքՅ-

1օօ ք23ՐթՅ:ՌԼՎՇՐՈՒՐ ՅՅՔԱՑԽՈՅՇԵՕՐՕ Խքճտ, օ

ԷՀՕԾ:օ/Ղ1ՖՎՇՂԾԻԼ ԷՅԼԱԼԹԵԿԽԼԵԼԵՇ:

ԱԱՇքՇԸՕԲ

ԷՒոաքօոօռ, ՀՎ:ւղոն ԽԵԼ 3ՏԼԲՈՎՇՇԵՔԱՆ ոթռաոահո, 10 ՇՇԼԵւ, 2Շօքքթուօքու,

ՈԶՈԳՇԻՈԼԵ

ՂԱՃԱՕ-ՆՇթքուօթուղԵ

ղք

ԱԽ

ՂԱՇՇԼԻՇԻԾ

ՉՂԱՕՇՁ, Քոոօւաւ

ԷՅ-

ՒՅՏԵԱՅՇԵՕԾ

ՈքՄՐՒՃ.

ԼԱԲոԵՈթՅԵԼ

Լ օք

Հն

ք

Փճշրքոդը1917

ՀՍՈԱՇԵ

Ոօու-

ՕՇԱՕՏԻԵՇԵ

Բ

ԽԱԵԱԺԾՐՉԵ ԷՅաՕԱՄՈՅԸԵ

ՀԽՕՒԽՕԽԱԼԿՎԵՇՇԽՈԻ ԲԵյԸՕ1ԵՒ

ԵԼՆ քօօլ

7 ՃԵՅՑՔՏ

ՆՇՂՅԱԾԻԱՂՒՇԵ

ՕՎՇքՇՂԵ,

1ՇքոօԾ քրի.

ՇԻօԲ ՈՕՈՄՈՎՇՇԻԾՔ.

ոշքիՀՇ

6ՂքՇԵԼԼՇՒԱՈՑ քր

ԽԱՆՈՂ

210.

Ք

քերա

Քթի

ՊՈՂԱՎՇՇԵՒՈՎ

քու

ոքօւոտ

Օ0ծօ08« հռքօոօո»

ՕԼԱՕԼԱՇՒՈԼՅ,

ԽԵԹԱՈւ

ՈԼ,

ԽԱՆ

ոթտաճշնոտ

5Շ«ն

ՇՕ07Ր86ՂՇԼՑՑՈԾԼ1Ա1711 ՇՂՅՂԻՑՆՈԼՆ,

ԻԼԱԼԸՈՈՒ

Ղքճոուտ

ՔԱԽՇք,

ԷՅՈԵԼՕԱ

ոռղ

Ը

ՈթԶԵՇՇԽԱՇ

օՌ803ՈՇԱՇԼՑՈԵՒ քՅՈՍՎԽԵԵՐ: Փուղօքօտ, ԷԱԽՇՎԱՇՂԸՑ

ՕՇԱԵՂԻՇԻԵԾ-ՈՕ8

ՕԱՕԼԱԼԸՒՌԵՍԼ

ՕՅՈՅՀԵՈՇԱԱ:

ԽՀՀ

ԲճՈՇՈՇԷՈՎԾԵ

ՊԱՔՇԱՈԲԱՐԵԼ

ՊճղեԹ,

ՃԵՃ

ԷՇՕՒԱՇ

ՕՅԼԼՇՂՔՇՒՈՒԾ-ՈՕՈՒՂԱՎԵՇԵԻԽ: ՕԼԵՕԼԱՇՒՈՈՒՄ

ԽԱԾՐՎԻԼ

րՐօոճ

ՀՕՀՈՇՒՍՈԺ,

Է

ՈթՇՈԸՂՅԹԱՂՇՈՇՄԼ

ոթաուո(

ՇՎԵԼ

811ՇԷ114ի ԴԾքօղի

8 ՇՕԱՑՃՈՒՒԾ-ՅԱՕԱՕԵՌՈԱՎՇՇԽՕՈԼ

Լ

ՕՇԼԱՌԻԽԵԼ

Խե

1թԵԾԱԼՇԵՕՄ

/թԱԾԵԼ

ԱՅՇԱԼՆԵՇՂՈՇԱԱԹՄ Էճք ոո

Լքտտտտ,5 ՈՓՈԵՂ Ւ: 381188 մԹՅԱ2:(

ո. ՕՈՒՌԵՉ ԼՈՀՕՇ

ձքո լ 0-ՐթժԼԱՇՏՕ1Օք0Շ ՕՃՈՅՀԹԵՈՇԱՄՇ թո 11 Է՛Լ.

ոռքալ-

Ը

ԿԼԾ

ՇՕ Շ8օՇԱ

76308.

ՆՑ

ՀԲԷՍ:/-ԶՂՇՈՇԼ,

Լքտ3Ա

Բ

օՂԵ:ՕԼԱՇ-

Ռու

աՇԽՕ1Ս

1ՇՒԼԱՆՑ

էլ

ԻՌՅԵԼԿԻ

ՑԻ

Ճուտ

«ՕՏԵԼՇ

ՀԹՈՒԹՅԱՒԽԻ

«ող

ՇՈՅԼՅՈՇՑ

ՀոՄԿՅՅՈԾ,

ՕՇՏՑՒՇԵԹՑՎ:

Շ

ԴԱՅԸՑԱ:

ՀԹԽՎԱՇԽՔՈՇ ՈՅՈՒՐՈՎԵՇԻԱՇ

ՇՅԽԾՇՕՅՎՒՈՎՆ

8ՕՇԸՂՃԱԵԾՏՈՏԻՒՆ

քո3-

ա

Ց:

ԼԸ

7.

ՒԵԼ: ՑՈ» ՅՇԽՇՈԵ ԱՇքՀրՇԱ,

«ԱՇԼՕքԻԵՎՇՇԽՈՎ՝

ԼՅՈՒ ոքճրօՕՇ«ՈՅՅ ա 1. Խոռու ԱԿՇԱՇԿՎ 41: ո ոօո 1ք321Լ-ԹՅՅԾաաօ8 "1. ՇԱԼ

Ճ:ՅՈՒՅՈՅՒՇԵՕՆՕ

Ք Ոռոքոյր

քոՎԱՇՀԵՅՂԾՈՒԹՔ

«.2 էլ" Շն ոՇթ

ՓՈՒԵԼՈԾԷՈԼքԾոճու

Բո

ոճքմ7/թել.

ո.

ԵՅՎԵԸԼՑՐՒՒԹ

ԿՅԱՄԾԵՆՈԵՒՕԼՕ

քօՇԼՕԻԼ

գքծեիելը

Ուֆ

ոօ.

--

ԷԼՌՎԱԽՈԼԸՑՋ

հ

1Ե01թծճ-

7ճքօ

ՈՇՈՇ

ԽԱԱԾՐԻՇ

8ԵՏՕո:

ԲՄՂԵՐ/թԵԼ

ԱՀԷՂքԾԵԼ Հթե4 ԽՕ11

ՃԵ: 86րմ 86 ոՂօքօր Ոօոօոն ԱԱՀ

ԼՆ

ՈՇԱՇՂՈՕՀՂԵ

ԷՅՎՅՈՒ

Հ

մ

«ՕԵՂՅԵՐԾԲ

Լաո.

«10ՂԻ0Շու.

ՃՃՅՈ

ԱՆ Շ-

ծ

ՅՇՇՃՀՈԱՒԱԵՐ".

ՄՅ ԸԹ Ո:

աշքտոճմ,ՇՕՌԱԼ

ԴՅՈՁԵՈՎ.

ՈՈՇԵՇԻ

ԷԾՏՏՈԱԼ 3ԱԾքճՈԱ

Հ8

ՒՈՅՔՑ2ԱԱՑԻԼ

ՓԱՎՇՇԵԼՈՎ

Թ թորած քԵԼ Հքետեոշ«օն ՄՈԵՄ

Ճթե

(ՕԲոյՏԻՏՑ-

ՆՇԱՈՍՈՇՑ ՈԹԺԱՇՇԸ ԽՌՇՄՈԵԽՅԷՌՈՅՅԱՔԸ 1ք338Լ

ԲԹՕԻՒԼ ՈումճոթրՀՀ

ՊԱԿԻԵՈ:

ՈԼ

0102:

քօոօդ

ՕՇԷԼՕՏԷՕԻԼ,

Բ

181 1.

ՔԵՇՈՅՈՒ

ԱՅՑՇՇՂԻԾԼԸ

ՅքԽՎՈՇԾՈՈՒ քօղծծ,

ՎՏԸՂԸՁ,

ԽԱԵՇՇԼՑԾ

ՈծքոՕոՈՑԿՇՇՑՕԼ ՈՇՎոՂ Լ ՈՇԾՎՏԱՈՕՇԵ

1քնԴԱԱՇԵՕ1ՃՈՄԾՄՈՒԼՅԵԼԹՈԼ,

ՈքշղօՅ8ՈՂՇՈՇՅՑ

ոօ-

ՀԵՇ

ոքորոշոո

ՔՇ

նյ

ՈՀԲ

ԱՓՈՎ

ոք,

մ

Լը 38

ըբ41 քե

ԲՇՂՇԵՐՈԾ

բո:

ԷճքոնճոտՃՇօր, 7 օճղոշւա օք. Սքոան

ԽՀՈՒԹՕթ ՞

ԴԱ 1116 քՀՇՕՔՃԱՒԼԾԸՂԵ

1ք0881118

ՇՕՂԵԼԼՈՈ0

ՂՇՈՀ

31011

ՀԱՌԽՑԱԵԼ

ԷԱԿԱՎՅԵՒՇ

ՏԽՈՕՎՈԼԵ

ՅՇՇՈՇԷՈՒԵԼԸ

ը

ՇՕՀՂՁՑ

քդ ՄԱՐԳ ՈքշոշՂՅԹԻՂՏՈՑ ԵԼ 1019

ՃՈԽ: ՇԼՔՅՂՒ

ԲԻԾ ՇՕՕ186Դ4ՇԼՔԴՕ11681

5. ՂՅԽՕԵԼ ՇՈՎՅՇ Շրօքաթւօ օ6ճՈՅօԱ 12618478, 10 ՇՇԼԵ

2թեօ-էք3Ա

Խճ

գ ՀԽ

քածոքուքշ-

մ 7631

11օքո

«օտ ԷԼտփու

ԾԵԼ 8 1Խճ6քիում ՈՇքճլոււ

ՇՕՅԱՂԹՅՇԽՕՄ 7ՃՇԵՇՅՒԱԹՅՈԾՈՒԸԻՕՔ

ԷՇբաատ. ԷՇ ՇՕՇԴՈՑՆ

ԱՅ

ՕԾԱԱՇԸՂՔՇԱՆԱԵՕ-ԱԾՈՒՂՔՎՇՇԽՈՇ

Էք

ՀԵԱԸՇՀՔՇ

ոՈթդատոճ

ԿԸԵօԼօ

ԽԶԵ

ՕօԱքաԽՈծ.

ՇԵԼ

ՈՕՇՈՇ

348ՅԲԵ 030:01Ծ

ՇՕՅՈՒՈՑ

1917 բօոճ)

ԴԱՔՕԾՕքթՇԼեն Շ10քօէլ 1օ0ոճ

710.

ՇԵԼՈ

օք

330:

ԷՕԽԻՈՇՇ

ԱՇ

341Շ

ՒԱՇԵ01օքօՇ

ԽՕ

ՅՈՑՀՃՆԻՈՅԸԾ

ԵԼ ԸՇԱԽԾԽ

ՈՕՎԽԱՈՂՇԻ

ԱՇՕՇԿԹՈՂԽԾՇԼԵ ԸՇԶՑԽԵՇԼԻՑԱ ՕօքԻՑԽ ոքօտատ /քՇՒԱԿՕՐՑ

Է ՒԱՇԸԽխաքա

ոտ.

ԸՇԱԵճ,

223ՅՇՀ01Լ0

-

ծատտ ոքօոյոճաօհ

օա

Լքոյտում, 36ք08110:ՅԱռ

ՕՅՈՅՇ3ՇԼ

ԵՅՅՅԱՒԵՐԸ

ոօ

Օմ,

ԽՕԽՒՇՎԱԾ

ՈՇքծիոթաւ

քօօՇԽօրօ

ՖՇՅԱՕՑ,

ՕԷՌՑ

ԹԱՂՇՈԵՇՆՔԻԸ

թմշ.

ՇՇ

ԲՕԱՇԽՆ

ՌԵԾՈՒԼՆ

ՇԵԼ

էԱ1.

Ղղճ

օոաօճքծեչի

ոք

ԼՕՈՀ

ԶԳ

ՈՇղ

օլօքօքել

ԽՕԽՈՒՄՕԾՅԱՂՇ

ոշքոօմ

ճ

օՓուաւԵ-օ օ

Էօաֆքօւումու

ը

«ար

հՂո-

ոքշղտեհ(17թՇԾԼԱՇՇ

երչքօոօն 8ՕՒՒԵՇ,

«ԾօՒ

էԼօ

ոօ

31036

հ

Շտե

76ղօքձֆորօծոճու ոքոՈՂՇ

80 որօքօն

Մօքք

Ի

Օօ-

-

ՌՇքՀամԱՎԸՃՀԽԼԱԵՃՈՂՒ ոօղ

ՅթեԼՅ0-Էքջ3816

ՈԺոօր

Քօմոճ

Խումւտ

բ

Շ«-

1836Շ:ՅԱՈ2

ԱՇ

ՈՇոոԾքթք

3296ք1117ԱՀԵ

ոքշոքն

ճշ

ծ

Պատմությանկենտրոնականպետական արխիվ, ֆ. 200, ց.

45: Է.Սելբքոնյան Ա., Ջավախք.

1. գ. 304,

պատմությանուրվագծեր, Եր., 1999, էջ 33:

ՕՇԾՇՈՅԴՒԸԻ

8ՒՕՏԵ

ՀՕԷՓֆՏքՇՒՆԱԼՅԾ

ԷՇ,

ւ.

Խու

116Ը18-

Բ

ՀՕՇՐՑ

80ՈքօՇ

Յորք,

տ

ՕՎՇքՇՈԽՒԻՈ, ՈՇքօրօոօքձմ

ԷՅ

Էբ

ԷՕԽՇՂԱԼԱԹՇՈՀՀԵ, ՎԼԾ

ՀքԱՎԱՇԵՈՇ ՕՇԱԽՈԵԼ Էթյ3ոու

Է

ՕԽՀՅՅՅՈՒՇԵ,

թՇՇՈՄԾՈՒԱՀ:,

ԼքՉ3Ք ԼԸ5Օ1

10ՌԵԼ

ոմ

ՕՅԱՍՈԼ

Հք ԸԵՕՔ

ՒԷՕ8օ04,

ԽԼԻՕ

ՒՇ

ՈոքՇՂՔՇԵԼԱԾՇՐՆ ՈԾԸՈՇՈՑՈԾԼԱԼՇ ՒՕՂԵԼ.

ՖՇՂՅԱԾԲԱՈՒԼ Բ Ճ'ՅՈՒՅՈՑՂՒՇԽՕԵԼ

ԸՇԱՇԱՇՈՏԵԾԻԼ

ՇԵՍ

ԷՅՇՇՈՇԻԿՇԸ

ԳՈՌԼ,

ՄՎԱՇՂԵՔ ըզոն

ԽՏՇՈՒՎԵՐ

ՕԾԵՅՕթայւՇԻ Ս, ԾԵ:

ՇՇՏԵՇԿԵւ

ոթ թշնա տ առօո ոճ, 3Յ:քետամըթ քչճտ ճքխտոշթհմ Էոոթոո Ձթինու մքեխոօ

ՈթոՅՑՂԱՒԵՈ:

ՂԵ. ՂՇԵՈՇու

ՅեօքծԻՇոոք չճթուրմ

Փքօք

Ա

ԽՅԼԱՕՒԼԱՇՐՈՎՇՇԽԵՎ

ԷՕ1ՕթԻՐ

Ոճբաոճ Բ01Օքեր:

Հ հ

ՈԾԽՇՈԵԸՂՈՑ

ԷՏ

ԽՇՇՎԼԵԼ

Էն

Շքղւմ

ՂՕՏԵՒՑ

Ը

Օոււօ

ԷԵ

0136թյու

ՒԷռ

Է

ոք)

քոն,

ոօ

Ո254ԷԼ

Շ0166

ԷԼ

ՈԺՇՂՏՈԾԱԼՈծ

ՈՓՇՑԱՂ6

Ո:

ՈՇՏԽԼԵՇՎ

ՇՕՅՈՈՒՒՆ,

ԽԱԼՕԽՈւՕԷՀՈԵՒԾԼԾ

ՕՕ ԷքՇՈՒՀ

ՇՈՕԸՕԾՇՊԻՕՑՅՈՑ 1

ՇՕԲԵ6ՇԼԱՒՒ

ՕԼՂՇՂԵԼԼԵՌ:

ՕՇԾԼԱՇՇՂՑՑ.

8Նույնտեղում, էջ 35-37:

1իձ

Շո»՛-

|

ՇԽՄՇՇԼԻՇԷԼ-

ԲոմՇԼԵ

Էճքօոօտ

ԽՐ

ՇՇՇԲ

ՇԻԼ0114

Ոօքօմ

ԾՕՌՇՇ-ԽՇԵՇՇ ՇԱՇքՀԵՅՒԾԼԾ,

6օթեճո

ՂէԷԼ14

թ83ոօղ 803068 Ր8ՔՇԿ

ՓաօյօքՕտ.8 ՂՍԽ ՎԱՇՈՇ հ, մո ՈՇքտետմ որոն,

ՇՕՇՐՇԽԵՅԼ

6ԹԷՅԱՌԾՔԱԱԹԵ.

ԸԽՇքԵՈԼ1111

Բ

ԻՇ-

ՎՅՇՂԻՒՇՇՈ,

ԱքչոծՇԼԳԱ

ՍԵՈՒԼ Դա 1

ԾԸՇ

ՈօՌՒԱՀՈՀՆ

հԱՅՇՇՕՏԵՇ

քյալ,

ոքՅոօ

էզ

մո-

հ

աՕփօծտի8 ՒՇԵՇ ԴԽՓԱԼ Փօռքուծ

ք

ոռուՇՈէէՐ/դձ Շաօ1 ՇՇԻ, Էք:

ԸՅԽՆՕՄԱքՅՅՈՇԱԱՑՔ ՇՕՇԼԱԵՇ

ԿՅ:

71766 Է ՇՇՈՀքՅԼԱՇՆԸԽՒՔՒԼ ՈՇԱՇՂԹԾՈՎ.

Ձքելա

ԸՇՈՅՇՏՂՇ-

ՒԱՇԼՈԵՇՂ6ՇՒՈԼԾ

13,

տչ 8ելտտճղմ

ոթմողշհ

Ւ0Շ7-

ՈԾԵՇՇՅԻԵՑ,

Շր.

ծ01ԵԼԱՇԴՄԷՅՆ, ՀԵՈՄԵԻՅքօունը

ԼքաՅԱ ԱՇԽ

ՈՇքՔքլՇ

Խու

ՈՇԱՀԾՀԾ-

ՄՇՅՈՇ շ«ՇՇՂԵՆԱ քո-

Աշքոծո

լ

Վ1Ա61

06Շ14-

36ԷՀՕԷՔՈՇԻՕՑԳԱԵԼ

ՈՇթաՕւեւՇ

Մ

ՅքեոՑ իԸՕԱՃշատմա«ՀԷօՄ

ՈՇԽԾԽ-

Էքթ/31 ԻՇԻ

Ո9Չծծթո

8 ՕՊԵՕԼԱՇԷԼԱՈԸ

ՃՃՅՈԽՅՈՑԽՇԽՔՇ մքոտ-

«ՎԻ

ԽԾՇԿ

12:

208 բ Յղեւթիօն

ՇՕԼՕՆՈՒՔԹԾ-3:ՕՒԾԽՔՎԵՇՔԸՔ, ՕՂ

ՔՎ«Ը էձ 01ք3318116ՇՇ8 66610916ՈԵԸՂԲՕ,

Օ10ԱԱՂԾՈԵՒՕ

էլօԲԵՇ,

ոչ

ԷՇԱքողեՅԱՒՈՒՄԸՇԽԾՐՉԼՇՈՇբող-ՐԾՇրուճրօըքճ, ձճ

ՅՒՐԼՈՒԼՎՅՒԼ

ՒՅՎՅՂԵՇԼԵՉԻԼ

օՂՈՇԾԼՆԱՇԷԱՎՑ

«ՕԿփՈՒՒ

10ՕԱՅԵՀՈՒԹԻԵՐ

ՈթօճոՇիքելԽԱԹԱԵԼՆ

ում

«ՈԹԿԱՏՈՇՈՒՒՅՑ

ՈՕՇքԵԼԵՑՎՀՇԼԵՏ

ՀՐՌԾ 3ՕԷՄ

ծ

Դառտեծ:

1քօռ

17քՇԼԱՀՅԵԼԻ

ի ԵՔՇ

0-ՐթՅԱ

ա

Է. ՇՕՀԵՅՈՇՅՈՒԾ, 068 ՌքՅՃԾՔՂՇՈԵՇՆԻՑ ԷՇ

օ16բեղօի 5օՀԼԻօն

ա ԱՇՅՏՏԻՇԵՒՍՇՄԵ

Տ

ՃՅՈԹՅՌՈՒՆ.

տՄօթո

ՃՃքԽՇՈՍԼհ Րթոռ քօատ

ՇՕ1ՈՇՒ1Ծ,

Ճքաժլւու, 114-341 «Ըքթուօոքօնոժմ ՈքաողոճՀ ԷԼԾՇԼԻ հ

30 ՕԱծթա 1918 ռու,

ոքածօատԷ աքօր

քաւր

80ՇԷԼԱԾՇ

ՕՀԽՅԵՇԻՕԼ քոոշքոր

ԽԵՅՈՒՄՈՑւՄՈԾ

ՊԱՎԱՂՕ

օ1

«06

7 1քՇթՕո

8ՅՅԱԿԵԱԵՐՏ

Փքօուծ. Է

063 ՄՎԱՇՌԾԼ 1թօրեմ

ԷՇ

Ղ7քօ

ԽՀԵՇԽՕԵ 1 թաւ.

23-31

|2

Էքոօօղտ,

(Բօ1811, ՕԽԹՅՈԼՔՉԻՅԱԼԵԼԽ

ՈՕՋՇԽՑԽՒ 15 ոքտտմ ոքո«քւ, քե ՎՆ հքուտ օՇՕՇ1քԱՂԱՇԵ, Աքոոաոծ Բ ԽՉՒԼԸ

Խոքօշ«օ:մ

17քՇԱԽՕԻԼ

է2

32:18-

1181օՇՓծքո

ՈՇԻ

Աք

ոշօաքումվծԸաօն քօշոմԹո

Բծորօժիք

ՄԵՐԹ

քՅՂԱԿՀԸ ՕԱ

ԷՒԹԼՆՇԸՂ-

8Ւյաքտ

տ

ՇՕարուժ

ՅԳԱԱՍՈՂԹՇԵ

ՒՇՄՈՅՎ

քՅՀՅԱԾԼՈՎՇՈՒԼ

օլօքօւ

ՔԽՅՈԵՒՒԵՐ,

ք243:ԾՐւաա1

ոռ

ՈՂԱՇՒՈՅՎ

Ոօեղը

ԾՒՕՏԵ

ԲՕՇՒԻԼԵՍԼ

Կոճ,

ԲՕԽԱՇ

քՇՇ/Ծու ԲԵՌԼՇՄ

ԷՉ

ՕԼԵԱՕԼԱՇՒՌԵԼ

հօՈթՕՇՅ:

Բ

ձորշղճ

ՈՕ8Շքազ.

83ՅԱՎԱԹՈԺ

ՁոքճոՑ,

քքտ ՇՇթԵշՅիեր

ոԾ

ղքօ-

ՓՇտքոտը1918 Է

ի

ՃՕՂՅ Էճոքւօմո մի ՀՇԽԱԻ. Շ

ՈԾԽԾԼԱԵԹ

թողեն քՏԱԸՒ Լ0014016 ԽՀ: 187814 8Ծթենոէէլեւը

ԿՇՂՏԱԾՏՄՈՄՇԵ

ՄԴոՀոՅ. ՕՌՒՒԾ 1օքքուօթուղծՇՈՕՔԻԵԵՇ 8թճաՇԱ քոց

ՇՄՈՅԾՇՆՑՂԻԼ,

ՇԵԼ

աօաՇքք

Էքճճ,

ԿոՇԵԹՇԼՈ,

(15

եՕ

ԼթյյոոՀ

մ-

ԹԾՇքԵՏՒԾ,

թուն

ՓՇաոօքողհւոմհոտ

օրումը

-

Օ62381ՇՂԵՒԹԼ0

թօ ԴոֆզուօՀ

քթճիօոօտ8

ՈԽԼԱԸՏՔՅՅՅՒՆԵՍ

ԲՒՍԱՕՎՇԵԽԶ

քչ-

օ1

ՅՈՑ ՑԸ

ԲՇթԱՄՈՒՀԵ ՈԶՇՈՇ ՊԵՏԸ

7օՅղ, ոք

ԾՇԽՇՒԱԼԵԼ, Շքեղ

ԽՇՇԱՎԵՇԾԱ ք63ՇթոՅ

ՅթԵՑՎԵՇԵՇ

ՃՈՒ

ՒԷԼ080-

Տքօքշ

ՕԼԵՅՅԱԼՈՇԵ

Լքենօոճաւ

ՏԵՈՑԵՒԹՈՂ

տ

ԸՕՇՂՅՑ

ոքօրոո

Փո-

2ՅՀ Նորագույն պատմությանկենտրոնական պետականարխիվ. ֆ. 114.

2, Գ- 3, թ. 122-122ա: ց.Նույն տեղում. ֆ. 114,

ց.

2. գ. 24. թ. 75:

տ

180Ր0ԻԼ

Հ

ագե 8 քօտել 8աոաօր Օ1ՏԿՇՇԼՐՏՀԷԱԽօԱ ՏՕԽՒԵԼ 5 310. ողո

ՅքԵՒԱՀԵՕ-ԻքՄՅԱՒՇԽԻՏ ՓրՈԺԱԾԻՑՆ, ՄԽՇՑ

ՍԽՇԺԽՆՎԸ

ՌՇԼ0քԱՎՇԸԽՐՔՏ

Ծ ՇՕՏՇՂՇՃԱՇ

Էօմել Հօթին,

ոօԱՇՈԵԱՆՀՂԵՒԼԾ Յօ ԽԱԾՐՕԽ

ղքշտքշա-

աօ.

հ Շքուշա ԷԸ ոճքջու 8 1978 որմ, Ղք ՀԲԻ Օ6ԷՕԼող

ԻՉՕՏԵՐ: էօ:

ՇԽՈՅՈՒՇԵ

զքօչթել աճն, Ծոճօոճք1 ՇՕՔեԼՇՇՆԷԱԵԼԸ ՀԳՍԱՑԵԽ ո ոքօզտոծ ԵՇ, Օ0Շ քշօոյԾողիտ ոօճլւոԸե

ՊԱՀԵ

Ց

ԾՒՄԱԾՎՇՒՈԼ,

Ի ւօ ՏԵԼԱՇք2Բ

ԴԵԽՇՂՇ

աք

ՀՀան

ԼԻԱ:

ԲՇՈՒՆԸ

ԷՓԵՀՆԱՆԱՂՈՈԼ

«Ղուծմ,

ՇԲօոմ

Է3Յ1Ո Կ001ԱԾԱԾՈՒՎ 18:

ՊՇ

ՇՇԸՇՔ

բոշոճոոգ

831141

ՊթՔՅԵՅՂՒ

4թ374, ԷՌՑ.

Էճքօոօծ

835ՈԺ

ՇՐՈՈԼՈՒԼ

Լ

էր

Փոտ

15քքաւօքա ՂԵՒ 123481

Հ2Խ1ՕօԼԵ

ոօ ԱՇՈԾՇԼԻՕՇԼԵ

է

ե ՔՎՇՇՏԱՇ

Բ.

ՈՀՀ6ծ

ԱՇԱՕՇՈՇՈԾՅՅՂԾՆԱԻԻԾՇՐԱ

ԷՅՈԼԴՅՈՒՇԵ

ՇՇՂՑԵԱՒԾ

ԱՄ

90-Եր: ԼՕղԾր,

ՒԱՎՀՈՇ

ԼԱԾԻՅԴՒՇՈԱՎՇՇԸԽՔ

6օրոշ

Բ

ոթ

ԵԼ

ԱՆԱԱԾԵՑՈԵՒԵԼ

ԵՀՀ ք

1ք0ՇԻԱԵԼՇ ՇԱԼԵՆ

ճոոօի

1637 եւուԻքյոոտ Ե", ԷթյՅՔ «նոթու. ՃքԽՈԿԵ ոթ:

ԷԹԱՌԹԵՆՈԵԼՇՇՈՒ

"

որօք", մ.

"

ՇՈՇքոռ

34161

ԱՑ

Խար

։

Ւ82ԴՕթՕատտ էչ

ՕԾԽՇԷԼ

,

ոձքյոթ հ

ՅՅՈԹՇՈ Բո

ՈքՕԿԵԼԾ

ՔՅՈԾԻԵԼ

ում

Լք

ԾԵւոր

Մերօ)ԲԱԹ

ՀԹԱՂՇՈՏՒՄ

քղ

ՄՂԵլքնիա-

ԷՇ

ԷօՇՈւ

Ք

1թՅՅՒՇԵԾ1

ոո ոքօաճոյքճ

ԷՅԱՑԾԱՅՂԵՒԵԼ

դքքօծթօՂՇիծ ԵԱԼ ՅՇԱՇՅԵ, ՈօՕԼԱՑՈՏԻՒԼԵԼոքոր-

ՈթծԼԽՈՂԱՇՇՄՔՇԵԻԾՒՇԼՔՅՅՈՒՀԻՅՈ8 ԼՅՒ

ՒՅՅԵԼՑՎՇԵՌՈՇ21 Թ-

ՌՒՈԾՎՅԵԱԵԼ

3ՅԷԺԱ

ՇՈԼ,2:

Է101ԼԱԹՒՅՈՒՒՁՉ

6եւտ Էճոթոտոծ Խ

ռ

Որճշաէ

«ղեռ

ԵՏՏԿԹԻՑՆԷՇՕՇԱՕՈՌԻԵՕՇՐԱ

ՆԱՇ

ՕՉԵՑՑԱՈՒ

ՒԱՀՅԵԼՐՅԵՒԼԵՍՎ

օ

ՇօյոՅրը

ոքօուը

քօր

6 ԷԹՈԾԾբԵՐ

ոու Հա--է

ՂԱՎԵՏԿԱՆ

քու ՕՇօծօն

8քօոնք

ԽՇԽՈՅՒԹՈՒ:

ԷքնաաՕԱՍԼԱԸՇՑ

Լ

ԲԵՇՈՈՒՂԻ Շ ԼՇՔՇՈՅՈՇՈԵԵԵԼՈՎԼ

ՆԱ-34 ՕՇ6ԼԱՇԵօԹԵ,

ԷՌՆԱՅՒ,

ՄՍԽճ824ԸԵՑՒՕբճՕՅՅԵ, ԵՕՅԵՇՐ

ԷՃՇՇՈՇԷԱՏ

ոքօշլթոօ11Հ6

ճտշրօաամքօտ

Լոծ

հետ,

ոծոճղօ

թօօժմԱՇԲ

րժ ՏԾՇՒԱՎԵՐՏ

Ւ

հՈՅՇՂԵԱ ՂքճՇԾո«Էք3Ո ՇԵՐ 11 16143ԸԻօՄ ՈքօԹղծիքիլ,ԼքմՄ-

դոտ

341ՇեԼ

3ՀՅԵՇՈՅՂՇՈԵՒԵՑ

ոքճոոթնդեօ1ոօ "Նաղօքաթծոճղծ"

830Բ Ճ4ՅՈՒՅՈՅԽՇԽՕԽ(

քՃԱՈՕԾԻԵԸ

61 ոքօլշօծել, ոքօրօօումոււմ ծ ոտ

Շ6-

-

ոթօոռուօտ

թյա թոռ

ՈօՇՈՅԱՂՎՈւՄ

Ոքմրոճ

Վ.օ

ՒՀոթՀ

հ

ՅԱԱՇԽՕՇ

ՊՓԵԽԼՂքՕ83Դ0

ՅՕՒՏ- ԼՈՇ դող Խօղոթաքօրուօյ ԽՅԱՌԿՕԾԱՆՈՒՒԹԸ66

ԾԵՑ 34ՂթծԼՈՅ

էինՈթՑՅ ՅՅ, մ ետո

Որո.

ՇՇՉԽԱՇԵՒԾ,

ԽՕ

1ոք

ԶՅՏՈՇԻԵՑ,

իՈճքիծՄՂԵՇ236քՇ41ՍԵՅԻԾԱՅՇՇՈՇՒՈԼԾԵԼ

133 5 /ՃքԿՇՒՈՒԾ, 7Խ21ոբծողծվայՅո0 Ո» ԱՇով1Ե ոճոճտ ԼքՅԱ ոքծոաամ

ԻՀՀՕԽՇ10-

ո

83ԹԵ1ԾԵԼ Լ830ոքօրօտօթ

ՐԱՕԵՑ,

ԷՏՈՑՔԱԵԱԽԾՇՆԱ.

ԷճՇՇՈՇԱԱԵՐ

Լոմ. 031ՇԵՇ

Խեր

հոճուծմ.

ԵԼԱՇՄՔԱՅՑԼԱԼԵՒՇ

ԷՈ:

քՕԷԼ,

38ԱՅոօ Լոզ-

ՀՕ

ԷԱԱԱԱԾԻՑՈՒՒԼԵԼ: ԽՏՒԽԼԱՈՒՇԻրը

ՈՆ ԼՔՅՈԹՎՇ

ՔՎՈՒՎԱԵԸ

ԻՌԼ

դոտ

«

ԽԱոծոծի

ԽշքոնՅծ,

ՀՕԷԼՓՌՈԾՅԸ Ճ3Շքթ641Ա

ԲՈՒ ԻԼ 8 118Րօքածեք

ՎԼՕ

ՎԻՅՅԼԵ,

Հըօ

ՕՂԻԾԼՆԱՇԷԱ

ոքուոտ

ԼՈՅՅՇ

ք

օաճում

հ

հ

ԽՕՇՆՎԾՈՕՂՂ-

Տ

6ՀՇոթաւաաւոՒլօՇել.

Լքյոու

օէօքօք

Կուոֆծօաումու ոթօօ618, 68օծր ոծ տ Յ0ՀՄթոՈՒԹՈւ

մզ. ԽՀՀ, ԷճքոնՀումՅ41ԱԱԱԼՅքեՄԱՀԵօԼԾ ՎՆՕ ՎՅՇՂԵ 1112822616Հքոււ-ԽՅՈՑՈՒՄՑ ԱԵՕ6ՀՕՈՒԻԵԾՒճոօեիուծ, հ Խրո 3ճոռոհ3 օՇոոօօն 8ԵՍօութւ յօ Ե01Օ քօրոօհտ Շեյդօ 80866 ՀԼ: ԷՕ Է38Շ6ԼԱօ, Ճքեմօէ ոու,Լո,

86ՇԵԱՅՇՐԾ

Ճքեաատ Բ ֆառօճրչ

ԲՄՒՕՏԾԱՇՂԻԾԻռա

քճրօտօ,

ԽՀՃԱԶԱԽԾԵՑՆԵՒԻԼ6

1Շոջոնյօոճյւի 32482Դծ

է ԽԱՔՐՕԸՄՈՎՔՇԼԻՏԻՎԵԼ:

ը238:161:2ՇԻՅ է 1քամօօ

ԽՕՔԵՒԵԼՒԼԻՐ: ԱՇՈՏ,

ՕՇՏԼՈՍԸԼ ՇՕՇՇԼՑՏՒՒ

աօ

ԷՅԽԵՂԵՐ:

--

ԽՍ ՅԵՕԷՒՕԿԽԱՈՎՇՇԵՈԸ ՕՐԵՀԱՐ-

օՈՌԾՅՈԼԹՅԼ,

ՈՇՅՇՂՔՈՑ Բղոօրան, 8 1թքծղՇ /Ճ:ՃՈՀՅՈՅՒՇ

ԽՇԼ0ՈԾԲ

ՇՄՈԼ,

ԿՂԾ ՕԾԱՇՂՑՇՔՈՒԾ-ՈԾՈՒՂԱՎՇՇԻՔԸ

ՕԾՇՐԳՑՈ6ՈԻՇ780,

Շողել ՒԵմՕղտ101668 ո

ՊԻՏԵՐ,

քո

օՇԵծթնԱՂՀԵՒԵՐԼ Ո0-

ՇՎԱՅՏ

հՈԼօԼՕՂԵԼՇԱՎԵԵ

Էտ

ՔԵՕումմւ

օ7-

ԴՅԱ:

ՇՀԻԵԼԵՒ 16ատոճտ, հ1օ651-/128440Ղ80

Յքատաօ-:816ոմմո

ՈՉՇՈՇԱՒՒՏ,

ՎՂՕ

՛՛քօ672 Աքածքձաաէ Ում

ՈՍՇ-

ՇՕՃԹՅՒՌՄՈՒՇԵ1քող թ

ւմ ուլ ՇՇՇՇԽԵՇՈՇԵԽԵՐ

322 առաւ ՉՈՉԻՄՇՀԱԾՇՕՇՇԼԻԹոՆՈԹՔ 0

ԹԽՐՇՂ

ՕՏՏԱՒՇԵԵՈԼ

ՕՂԿՇԼՈՒ,

6.

դքտ

ԿՈՇՏ

ՀթԵՈՒՀԵԵՀ

ԱշաօաօքեՇ

Լքում,

Յոոճուօ1

1թ)-

Փճքլօքօտ

ՒՃԱԽԾԱՅՑԵՒԼՇՇԼ:.

ՈՓաոշաը

Ա ԱՅՆ

Է

ՄՇՂՋԱԾՑԻՄՈՆ76

ԷԼՕ Ը 1ՇԵԼ

Էօքտ,

ՕԽՅՅՃՈՒՀԵ

ԱՕՒԱՈՂԾ:

թօ

1ք3286

ՈԶԾԱԽԸ ԱՇՈՅՂԵԿՕՑԱՌՑԻԱՇ

ԽՇՀԱՕՇՄՈՅքՇԼԻՇԵ`ԵԽՕԵԼ

«Լող աքՕտլՇ Ետ ոքօաշողօատտ ԷՕքԵԱՅՈԵՈԾԻԸքյշտօ. օյՕքօել

Ք

ՀՅՅՅԵԼՈ

օ1

քշօոժԾժղա ք,

Քեօումծմ

ԵՕԾԵԼ

803ՈՇԱՇՂԲՈՇԵ ՈՇՈՒՂՈՎՇՇԹՈԼ

տ ոօ

«օքաո

ԱՇ:

ԷՇ

ՒԹՅԾ

թյա

ՅԱԱՇԾԹԼԵ

Լ0ՇՆՈՅքՇԼՑԵՒՒԵԼ-

օնքարաէՈւմ

ԷՇՅՅՅԵՇՔԽՉՇԱւ

ք.

օՂԻԾԱՏՀԱԼՆ

ը2381841ԵՇ8

ՀքԽՑԻՀԵՐՒ

հ

Ոքօ603-ղ46:ւք-

ԱՎԵ

ԽՈՇՇՈՇԵԱՅ

«ՕԼԾ

10611ՎՅՇԼՔ

3ՅԼՑՉԵՏՄՈԵՒՉՔ դատ

ՑԵՍԼՆԵՈՇՒՈՒԾ

ոօ

«ՕԽԱՇՇԽԼ

բ

ԷԹՐուօն

ԲՈՀՇՂՇՔ ոճըքօլոօետ օք ԱՀՒՈՊքճ, ԽՇՇՕՇՂՕՑՂՇԵՑՑՇՂԻ քՀԽ Օէ Ոօո «0ոՂքօտծել Է 1. ո.

ո ըՇՐՈՕԵԿՈԵՒԵՍԸ Էծ

ո 10, ԿԴԾ ԹօՇիր/ 31Օեր/ ՈՕճՇՅԻՄՈԾՇԵ

.1քՕԹՅԵՄՇ

2ՂԵ

1Էղծըօշել

ՍԱՌԱ: լօ

Ք

ո0

ԽԱՐԵՆ

ՈթոՀՕՀՈՌՒԵԵ

ՏԵՐՈՒ

Ն

Օոդւռեօ Էք, Խ

ՃԹ:ՅՈՅԱԹ

թ

ԱՑ

Լք

Ճրու ծոյլ

Ոքօտատօքվաու.

127օքթԱՎԿՀՇԻՕԼՕ

Էծ

1ՕՌԵՒՕ

ՒՇ

Ճթելշչոլտ. ՇՊքՇԱԱՇԵ

Ճբւա-ԽԵՅրոնու ոմա

ԷՔ

ՈՕՇՈԼՎԵ

լ`, քօողի

ՇՅԵԼԹՕՈթՇՈՇՈՇԻՄՇ.

ոքտաաոճ Ոօոոօքամ ՕՇ-ՇԼՈԾ ԷՕ «օեթոիուծ

օՇՐՇՇՂՈՇՒԻԱԾ, «օո,

ՇՔՕՇԽՆ

դբճղՈՕՎՂԵՒՈՎՇՈբԱՒԱԼԱ/ԼԻ/

ՇՕՇՂՈՒՇ, ՕՂոճոճոծ ԷՅ

1Փ ծօ15 10Խ8/ ՈՑԱՇՆ), Ղծբքուօքոճղթհօի ԱՀՈՕՇԼԻՕՇՆԱ, ոծ Էօթեւօ1օ ոքօծոծեծ /Ճ36ք0410ՍԵՅ Ոթոոծքշիւ84ո68 Ն

ԷԼՇ ՀՈՄՎՅՒՒԾ, ՎԼ

լ

ՔՅթ

էռ

ՈՇՈՄԱՐՈՎՇԸԻՕ1,14:

տ

11 00151144 ԷթյՅա ԲՕ6 ոքձտււծ1Ե«ՂըՕ

ՊԱՂՈՎՇԸԵԼ

հՀքմօռ ԸՂ0ՅԻԻԼ ՄԸՂՅԱԾՑԱՈԾ ՕՕՈՇՇ

ՕՇԻԾՏՇ

Փֆ-

ՇՕՑՈՂՈՅՈՒ,

32ՀՕԱՕԽԱՎՇՇԵԾՆ

ՎՅՇԼԵ

Էօ010ք010

Խ4քո0Յ1.

ՏՕՇՒԽՇ-Ոօ-

1ՇՇՒԽՎԱՇ

Հոտի

Շ

ՎՇԵԼ Շ ՃքԽՇՒՔԵԱ. Է

Ճ3ՇքՇՅՒՄՍԵՅԻԵՕԽՆ,

Խժ

ԻՅ

ԼՕՈՅՔՇԼՔՑՇԷԱԼԾԵ

օՂԻԾՆՑԱ/ՑՑ

ՏՇՇՏՕՅԵԹՀԵՒԼԵՈՎՒՄ

օՂԹՇոԵՂԱԼԱԱ1ՇՇՑ

քշած

28«ոն:

7Հէ

Է

ոօքօկ

ԷՕԽՈՒՎՇՇԵՕԼՕ,

ոօ Ճթեօէ

ՎԱՇՈՇ

ԴՕոք

00-ԵԼ:

էօ

օՂՎՇԱՈՒԼԾօ

724 ոօքք,

ԼՕՈԾԸ

ԲԾՇԱՅթօԼ66Լ011

ԽԱՑ

607166

1ՇՇԷԵԼՇ

8ՕՇԷՌԼՕ-ՈՕՈՈՂՐԻՎՇՇԵՕԼԾ

ՌԻՍՈՇՇԵՅՅՅԵՌԵ0ՒԾ

ԴՕ

ՈՕՇքեու

ՉՈՒՕՄ Շ1ՕքՕԵԵ,

Շ

ոքյւօտ. ՍՅՒոԼ քոօօ1ԳԻՕՔԵՑ

ՈՓողՇքչամ81ի

ՈՇթոՅՑԵԼ,

ԷԼ

ՎԱԾ Ճճթձողծթուօ,

ՇՇԼԵ,

օա

Ք

մեմ

ԽԱՂՑՒՌՂԵԼ

ՇԽդեԵլ

3261881-

ՔՕՇՇՅԲԱ.8

Շ

22քՅա16ք2. ոաղիօ,

ՎԹ

ոշքբօտ

ԾԵԼՈՒ ԵՐՕԽՇՒԼԵԼ, էօոռ

Ոշթոօղ էու 8661 Բշքօչւօօու, ԷՇ 665 7ՎՅՇԼՈ

ԽօԽՈւ

Ոծքօքոօւա

Տ

ոքօոթօճօթուոօ.

Շք860187 ԾԻԵՇԱԽԷԼ

ՑՇՈՓԵՌՈՄՆ

ՇՈՕԾՅՃ

8,

ԲՇՈՒՈՀՕՐՕ

1Ը:

21416768 Յ8թենալօ-1քՅԱԱԹ61օ

ԾԲՒՕՏԻՈԽՉԽ

011 ՕՐՏ6ՂԱղ: ԷՏ ր

"2

31011

ԽօՐ/

ԲԱԱԾ ՀԽ աա՞

Ա

հը,

ԵՅԵՌԼ

ո

Է

ժօաՓուաո 1918

ՌօողՕքծՒում, ՐԱԹՇՈԵՂու

օ

Շողում

ՃՕՎՄ ՄԵՅՅԵԼՐՅԼԵ ԻՕԷԱքՇՌԼԵ»»

Լօոտ

ոՈՒՕԲ-

ԷԾ

7ՕՎ-

«թԱՇԼՈՑՒՀԵԵՒ

ԷՇող 71քծոլ ՇՕՇՐՕ7164

ՈՕՊՕԹՅԷԵԼ ՅքենԱ. 16

ԽՇՎ6թծ04ՐՈՕՀօքօՒՄՈ 13, 1 Շե: ԹՇՎԵքՕԵԼ Ոօոօքօ1Օ Բոլ Վօքճղ ոթայող 71քօեւ Լք Վլօ

ՈՊ ԽՇՀԾՐ/

ր քոաատ 2.

Ի

ԹՇղքՀՎա

ՇՓՇՅԲՈՎ6Ղ

ՑԸՇՐՕ

ՈՇղոՒԼՆ" Ո.

ԿԼ

Բ

ՈՕՇՈՇՈՒՌԸ

Լօոթ,

ԱՇԽԱՎՈԱՔԾԱՆՈԵՑԵՍ:

Լու,

ՀՈՌ:ՐՆ.

ԴՇՈԵՒԼԵՐ

ԽՑԱՇԽՕՎ

7:ոյճոը

«Գրականթերք»,

դեկտեմբեր,1054:

8ՏթաՏ6 ՄՎՇ-

մ

20158051

ոռ

ԽՇյԵ-

9օ-

ՇՕՌՇծ, ոթռեծըց, ԷՀԵԷ 11 ԽՇչոԼՕՇՄՈնթօքՀԻԽԾԻԼ ՄթՕՌՒՇ, ՎԻ

ՈՇՈՇ»:ՄՕՇԱՏՀԵԱԸ ՍԽՅԾՕոոա1Շ24 ԻծԸթեն

ԽՅԽ

հոռքոծք,

1ք/31Ա6աօն,Ղու

ԾՕՂԵԼԱՇ

ոՀՎՅԼՈ,

ՈՇթոօԱՈՎՇՇԻՉԱ

տ

Լ08օքի168

ԷՇ

8ք-

ո

16թթ1-

օ

ԱՇ

օՈԾՅՈՒԼՈօ1

Է ղք

Լք/3ԱՅՀԵ

ոք ոթոճ3ՅՒՄԾ0: հօչօոճ օ Ո:06էլ օ3116618084ու16Ի1 ՀՀՈՃքՅՆՒՈԻԼ6 ԷլՇքել «Յոծետ ԱՒ

ՇԺԽԹԾԵԼ 343ԽՀՈՂՇՈԵԾՐԾ

Լ. Օօ ՒՈՒ ՄԱԵՂԵՑՇՈՇԽՈ»Հ ձքելու

ԷՅՇՇքո ՎԱՀԵՇ16

1Շ88.Ո0Շ5 Ղօեճքիշ օոքծոծոծէլի ՇԱ

Ղ0քՔՅՂԵԽԵու

տ

ՇՐՑԱՑ. Է Լք ՇԱՆՑ,

օծ

ՈՉՇՈՇ

ՎՅՇՐԱԾՇՐԼ,

ճՈՅՇՐՅԻԵ,

ի Հ թր:

1010,

տա ՇԵ ՈՈՇԵՔԱԽՈՒՅԱՄԼՉԵՒԵԵՒՏ»ոշաօնտոգ

Ոքօշքքմու

ԽՂՅՇԼՇԼ (ԽԱՇ

ՈՇոՇ

ԷՎ

ԽԱՇ

քյու

38ԱՏՄԱ1108) ո հօղքօշճգ ԼՐքՅՅՒՈՎՒԸՅԻՅ, Ւ. 7. ՒԼԸ Ոճ

ՇՕՅՇՏԵՇԵՒՀԾՇԼԵ, «աքի

ոքոոճ

օտՀՅԵԹՇԵՌՒՑԱԱ

Հ

ՅՔԿՑԱՇԵԱՇ

Դրժել, ՕԽՎՅԱՒԹ, ՎՂՕ Բ ՈՕՇՂԱԱՈՈՒ: Էօաել, ոթոոոճ 13Ֆ88ԷԼ 1 ՓԱՅ: Է661ծ քձիծիօթ տոթետ ոտ Յոն ւօԻօԹ ՇՈԿ

26ՏՈՅԷՆՇ

քօրԾՈ,

ԷքՅՈՒՀԷօԼ

Մատի

Լ.

Հք

ՏԵԾԽԾԵՔԱԿԵՇ:ՕՇ

Տ

ՏՓՏԽՈՀԵՅՇՆՇՈ

ոռուօ

Փօլ

նող

ԳՈԼ

քծ-

ՈԱքժշՂթմի Ա 6 ՇՌՋՅԵ Ճքիլծ-

ԴՅԵԾՑԵԼ ՓՈՒԾըքՀԽՀԻԻԵՉ ՇՓչթումտ Օքճուօ, 110 ոօ Ոօռղոտշճլոօհեր/ ԷՅ ԻԼՇՒՔՀՈՕԵԸԼՔՑՇԱԱԾԻԼ

Էշն.

133,

Ոքշոիօ1ա8,

866.

ԽՅՈՅԹԱՇԻԼԵԼՔ

Ը

աօ)ոօԿողմ

Մառին

հքօխծ

/ՃքուՀո

Լքում

ԱՌԵԼ

ՅԹԵՑԱԱԵՇ

6օոօծ

ԷՌու

ՈՅԹՅՒՒՇ ԽԶԵԼ,

ԵՈՒԹ ԱՇ

ՇՕԼՈՅԼ

մքօթոթ

Լ.

մշօքու 31585382

(չօ211.

ոքճոծ

Ճթեծշետի,

ԻՀ

ոօ

ոքշոօ-

Էճ

7ՄՎՇՇՒ-

Ո0ՏՏՈՇՒՌԵԼ

32461ՈԼԵ

ոքճշւոոճ Թուր»

8 ք824ՀՈՅՒ1114

ՀքԵՐՑՒ ԷօԵԼՈՅԾՈՒՎԾ

ԾՈքՇՈՇՈՇԷԾԻՉ

3էՈ-. Էք311ՇԲէՈ1 հօոճմ Լքոյու, Է37ՎՅՂԵ Է0օ7Ո2քթօ186ԲԽԵՌԼ

ԸՕ3 ԲԸՇւ

ԴՈՒԽՈՎ օ6քոօիք, ԿԱԾ

ԽԵՕԵՇՈՈՂՒքՔԾԻճԼԵ,ՎՂԾ ՒԱ:

հՂ11110018 1621օթոմ 137 Յքատւ ո 1ք32Ռ., ՀՇՈՒՄ Էոքօոօծ,

Է ԼՇԻԼՏՋԸ

օ1թմայուծնւ. ԷԼօ Է ՇԿՅՇՂԻ)Շ,

ՈՕՆՇԷՌՈԼ Ծուու տ ՇՏՇԼՂԵԼ,

օՇՂՎՈՕՇԵ

ԾՕՊԵԼԱՑ ՇԲ6ՈՈՕԼԾ

ԸՇՐԾՈՒՄ

ԷՅՀԺՈՒՈՂՕՇԵ

ՈԾՈՒԼՈՎՇՇԽՕԼԾ

ԷՒԽԵՇ

ՎՐ

ԽԷ

Չ6Յ

օՇՒՀԱՇոււԵՅԾԼ6ՐԾ.

ո 1ԾԽ Աքթօթոծիմ,

Է1:1016

Ծ

ՀՕՅՈՅՒԹՈ

ՇՇՂԵ

ԼՕՇտոճթօճ

ՎլՕ

ՈքօԾՈՇիԼԵլ,

ՕԷՐ

Ս

32601280

ԵՕԻ

ԲՇՇԱՇՈԾ

ԽԼՕՐԼ

ՏՕՇԻՒԾ-

ՎԱՇՈՇ

ԹՇղԵ

ՕՀՅՅՅՈՈՐԼԵ

ՈՓԻԵԵՑՕՈՇ

Ծո0ԽՕ8, 38:ՅՈՒՅՅԵՇ 30Է1 ոօ

44ք:6րը.

օգքՅ1ՇԼՈՎՇՇԻՕՐԺ

ԽՕՇԱԼԵԾ-ՈՉՈՈՂԻՎՇՇԽՈ:

ԴԵՈՈԾԻ(4108,

Ծ8,

ՈթԱԿՇքՔՇ

ոքճձոոոուեւմՈջոծ. 8 զեռ»

հՀտոմել

ՇՈծոօճուե

10ՂԵհօ

ՕՇՎՈՇՒՇԼ

ՕԱ:

ՄԱԼ

ՐՇՒՇբՅՈՅ

Ջո-

ԱծՈԾՈՖՇՂԱԵԾՔ

ծքոօ7ԾԱԱՇՂՈՇԷՌՈՒԹՅ

ՕԱ, ՇՇ

ԲԱթՅՈՑԻ:

ՇԻԾ

ՈՇՔՈՇՈՑՒՑՒ

ՂԻՇԱՒԵՈԽՈԼ

-

ԷՇ

էԷԼօ.

"

ՅԼՆ: ՇՅԵՕՇՕՀ

ՅքԵԾԹԱՇԽՕՐՕ

ոօուօ-

Ց, ԼԸԱՏքՀոր Ճիղթաո

ՇԾԱՅՈՒԵՏ

ՏքՇհլմ 1ր38

Անտ ՈծոԱՂԱԿՀՇԽԹՔՈԸ 11 1ՉՀՄՆՈԹ

ՒԼ Իռմոոմտաղմ ս Է. Լօրօզաօքո8 ձոքճղՇ 1919 օոճ ՒԼ: ԲօրքօՇ քմոօրօոշյոն Էթիլ

ԷՐՕ, ՈՕ ԽՈՒՇԷՌՈԾ

օՐՎՕՇԹՅՀՅՀՂԻ

Բ.

օո

Ոօղօտա-

Ոօքոելի ոշքաոօո ԱՈքԽԻՕԾքՇլՇ-

Է

ՇՎՅՇԼԵՒԾ, ՈՕՇՇորտ քայ,

ՅՈՇԸԵ ՄԵՇԸՂԱԾ

ԽՏտադ/

աճը մ Ճքխոտա

քօրՈԾԻՇ

ՀՕՔԼԾՈՒՎ

օ6ատէոմ

ԷՅԼԱԼՕՒՈՂԵՔԵՔԸ

7/Ծ-

ԻՏԱԽԾ

ՓՐԱՕԱՇԻՒՆՍՆ ոօ

թոք

Շ8ՕՇ

ՈոքօղԻՆ,

ՂԱ

ՈԾՈւ

8/Վ116

Ոքօօլեք

ՄՇԹՕԱԱՅ 145Շ

Էւ:

մում.

էմ

էԼ ո

ՎԱՇԼԻ,

1քդ088:4

ոքօօաու

ՇՕՃՃատրմատիո

օղօոտճ

ՈքօքօվՀՇԽՈՆՇ

ՎՈ »11 ոթքՅէուծ, ՇԹՕ1Թ

ՀԵ/ՅՈԵԵԾԸՆԵ

ՔՅՒՍՆԼ:.

ՒԵԼ

Խ0աքՅթւն

ՀՅ18ԱՇՔԵԼՕ«ՂԱ, ՀԶԵՑԵՕԾ-ԼՔՆՅՒԻՇԵԻՇ

բոյնոճղիՇծ, ԻԷօ0ծօքգ,ԷՇ Ոքօրծ

հ. ԽՐՎԱԾ

էօ ոթշծոօոծոա

ՈՉՎՃՇԱՒԵՈԼ

ԷՀղՇԼՒ131,

5. 1ԱՀ

ՐԱՀԾԵԸ/

1ՇՂԵՒՏԹ

ԽՇփտիօօ

Ռող ԼԱՎՇԸԵՕԼԾ

Ք

ՃՅՇՔԾՅՒՄՍԵՅԻՕԻԼ

Ճթեօէ ւօ

ԷԼ ոօ

ւծ

Ե0ՇՇՈԱՇԵՕԽՓողօ-

8 ԱքօտիՕԲՇՇ 33860019

Բ

Ղյթոոօհ

ոթ Ճոմծոշ.

Էքյ588. «ՕՃքՅՒՆՍԼ ԱՕԹԵԿՈԵՒԵԻԼՇ

ՃքԽՇԱՔՇԱ,88ՐԾԵՅՆԼՔՎՇՇՑԼ

տւքՅւե քօղե 550-

Շ

ԱՎԵՏԸ

ՔՕՀՇԵԱԾ.Շ

րոտն

32111

ԱքօաՇՇշօտ,

-

ՇՅՈՒՀԵՑ

ԱՔՈԸ,2ՕԱԸՎ-

քճշոթօօքՅԷԱՂԵ

ԾՈՑ

ՏԵՂՇՇՒԺՈԵ

քուդւք, ՈօՇԱՈՇՆ ՈՓՈՈՑՇՅՒՌԵԼ եճա-Ոեօիոռ. 8 ԿԵ: ՈՉ

օՐԻՉԱՏԵՅՑ

հ

ԼԱՇոճթաոո:ծ ս Լ

ՇՈՕՇՕՇՇԼՑՕ8ՅՌՄ Թթ

ք 34ՈՅՈՒԻԸ

ՏՇՋՎՇՇԽՒ

ԽԱՍ:

ԼՈԲՕԽՑ/

ոքտոօոտ

էՈ օԲ 9.

ոքօՅրոՇ

ՅՂԵՑԱՇ7

7քօրիօ.

ԷԶ Է:

հ

ՇՇԵ-քծ1,

ՇԼԵԿՇ

Ո03Յ0ՕՆԱԼԵՇՏ

663ՕԱՅՇԻՇՇԼՔ.

ՂՅԼՅՒԾՅ

ԾԵՌԵ ՌքՇՕՈՕՂԵՒԵԼ

/18,

Ոօյու-

հշքա

ՀԱՇ

ՇՈքՕԻՎԵԼՄ

ճք4օ11 էլ 4Ան«

ՎԼ

Իան

շո

Իճքօոծր.

կանթեղ» «Կաճթեղ»

ՋԱՎԱԽՔԸ

հԽՈՈՕՐՕՑՇԵՕԲԱ

ԽՍ ՇՇՕ3ՅԼՒԱԸ

1ոօքոց ՎԱԾ Ըռծոճ Բոռ ոքօօաօմ ԽՇԱՎԼ` 16աօքոտ ոթյ Ա 86աճ Էնի ՄԵ 1 1ՔՕթոՂԻ էո ՇԴԽԱՇԻԾ ՇԾոուԾ ՛-

ժողովածու),հ.2, (գիտական հոդվածների

2001, ճրնան, ջ

766-179:

,

ԱԶԳԱՅԻՆ-ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ

ԵՎ ՀԱՅ

ն հաԲեռլինի վեհւսժողովից հետո հայ ազգային-քաղաքական սարակականկյանքը նկատելի վերելք է ապրումԱխալքալաքիգավառում: Արեմտահայությաննկատմամբ Ջավախքի հայության դրսնորվումէ 1879 թ., երբ սկսվում է Վասրտացավ վերաբերմունքը շարժունի սովյալներինօգնություն ցուցաբերելուհամահայկական ն Պ. Աբելյանի Ջ. թվականներին 1890-ական մը': Տեր-Գրիգորյանի խմբակ": Այստեղ իրենց ջանքերով ստեղծվում է ազատագրական դաշնակցուբեն ծավալում Հայ հեղափոխական գործունեությունն Ռսէռ) կուսակցությունները: յուն ե Սոցիալիստ-հեղափոխականների համար Ջավախքուճհամակիրներգտնելու հեճքը Դաշնակցության ազգային խնդիրներնէին, իսկ էսէռների հաճար գյուղացիությանը

հուզող հողայինհիմնահարցերը:

Փաստաթղթերի ուսումնասիրությունից երնում է, որ Արեմտյան գաղափարներըջերմ արձագանք են Հայաստանիազատագրության շրջանում, որոնց զգալի մասը, լինելով գտել ախալքալաբցիների ծագումով արնճտահայեր,շարունակումէր պահպանելհոգնոր կանահանգի հետ: Ըստ Ախալպը իրենցնախկին հայրենիքի էրզրումի արդեն 1891 թ. զեկուցագրի մի քալաթի գավառամլետիկազմած հունվարինՋավախքումշրջում էին երկու հեղափոխականքարոզիչհայրեներ, որոնք կոչեր էին անում զորավիգ լինել թուրքահպատակ նրանց մասնակցել կամ պայքարին նակիցներիազաւդագրական միանալ ձեռքին զենքը կամ ծգտին կատարվողդրամահավաքին, Այդ գործիչարնմտահայերիապստամբականգործողություններին: ՀայասԱրեմտյան է կաճավորներ հավաքագրել ներին հաջողվել պլայքար կազմակերպետան անցնելու ե այնտեղ ազատագրական հաջողութլու նպատակով:Ըմտ գավառապետինրանց այդօրինակ հատկահայության, բնակվող գավառում էր, որ այն յան պատճառն մեծ թիվ են կազմել Հայկական շրջանում պես քաղաքաբնակների մասիներազող անձինք:: վերականգնման թագավորության

59 ն այլն: «Մշակ», 1880, թիվ 10, 26. 31, 35, թանգարան,գործ 3674, Սխալքալաքիգավառագիտական

թ. 1-10: Ախալճեծապես կյանքի աշխուժացմանը հասարակական-քաղաբական քալաքում ն այլն «Տարազը» հատկապես «Մշակը», է մաճուլը, Ժամանակի նպաստել 1901. 19): թիվ 25. 1880. «Տարազ». Թիֆլիս, բիվ «Մշակ», 1875, թիվ 5. (տե՛ս Ե., 2000, ծնունդը. դաշնակցության Գ., հեղափոխական Հայ Խուդինյան էջ 116:

է61

գործչի անուն: Սաթենիկըվաստակեց սիրված կին հեղափոխական Քարոզիչներին հայտնաբերելու ուղղությամբ Բոգդանովկայի կողմից հեիշխանությունների Նա հանդես եկավ Ախալքալաքում պրիստավՄ. Ցավճավաձեի փորձերնանցել են ապարդյուն: Բնակն նրա Ջալալ Տեր-Գրիգորյանի տապնդվող դաշնակցական չության աջակցությամբ,հատկապեսՓոքր Գոնդուրայիբնակիչ Արգործիչ տաշես Վարդանյանցիուղեկցությամբնրանց հաջողվել է անցնել ընկերներիպաշտպանությամբ`: ե Ախալքալաքում ուժեղացավ Ախալցխայում Դաշնակցությունը հարնանՍչեքսանդրապոլի են գավառ: Ձերբակալվել «խռովարարնեհանգանակություննեԿատարւլած հատկապես20-րդ դարասկզբին: րին» աջակցած մի խումբ գործիչներքահանա Տեր ՍտեփանԱրվանէր արնմտահայ յանը, նրա փեսա Շահբազյանը,բժիշկ Արշակը,Դադեշգյուղի բնարի հաշվին, որոնց մեծ մասը նպատակաուղղված ու ֆինանսագործունեության կիչներ բժիշկ Դալի քեշիշ Կարսլյածըն քահանա Տեր Կարապետը: զինականխմբերիկազմակերպմանն հայտնվեցին դրամական ձեռքին մեծ ակտիվությունեն հանդես բերել վորմանը, տեղական գործիչների Տեր ՍտեփանիորՅատկապես համադին նոտարիուսԱրվանյանը, զգալի միջոցներ:Այսպես, 1904 թ. Ախալցխա-Ախալքալաքի Վաչիանիդպրոցիուսուցիչ Հմայակ Ս32 հազ. ֆրանկ տակ կար տրամադրության ղեկյանըն Ախալքալաք տեղ կազմակերպության քաղաքի բնակիչ,գավառում հայտնիհասամարմինն ուպատասխանատու Կիլիկիո բակական-քաղաքական գումար, այն դեպքում,երբ գործիչ. լրագրող, Դիլիսկայի համայնքի 12,5 հազ., Թիֆլիսը, նախկինգրագիր ԲագրատՊիճիկյանը:Իշխանությունների ներ 16 հազ., Ամերիկան 1 հազ., Բաքուն համոզԲացի այդ, նույն 38,5 հազ. ֆրանկ: ն Շուշին ձիասին մամբ վերոհիշյալ մարդիկհայկականգաղտնի կոմիտեիանդամներ Գանձակը համար են ն գավառումստեղծել են այդ «Փոթորիկ» գործողության թվականինհիմնականում Ախալցկազմակերպությանմասնաճյուղ: ես հագ. ֆրանկ գումար էր ն Ախալքալաքից սպասվուծ Ուստի,ըստ ոստիկանության,անհրաժեշտէ նրանց նկատմամբ խայից գորնրանց ն սահմանից այն կողմ ապրող ծադրել պատժամիջոցներգավառից արտաքսել Հ. Աղեկյանինե Բ Ախալքալաբցիների ԱՊիճիկյանին,հեղափոխականների հետ շփվող, նրանց արեմտահայեղբայրներիհետ օրեցօր կապերն ամրապնդվեցին: գործունեութարնեճտահակապը յան մասինիշխանություններին խալգխային Ախալքալաքիհայության հոգնոր տեղեկություններ հաղորդելուց հրաքայլերով: Արդեն էր նան գործնական ժարվողմարդկանց նկատմամբսահմանելմեծ չափերի տուգանքներ յության հետ արտահայտվում ու աախալքալաքցիներ սկզբից բազմաթիվ ինչպեսնան պետական 90-ական թվականների քարոզչություն ծավալել ախալքալաքցիների հատկապեսերիժամանակ անմասն չմնալով այդ «չափից դուրս հայրենասիրությունը» խալգցխացիներ, զսպելու համար: Գավառապետի համար հատկապեսաններելիէր թվում նոտարիուս համակած ոգնորությունից, միանումէին ամենուր տասարդությանը ԱրվանովիաՊայասրարքը, որը. «կրելու ռուսական չինովնիկի զինականխճբերին ն անցնում Արեմտյան կազմակերպվող ռուսական կագլխարկ ազամղվող դեմ բռնատիրության ռավարությանտեսակետներին տան. մասնակցում թուրքական դեմքայլեր էարել...» կա մ եջ գ րականության Պատմագիտական Ախալքալաքիգավառում ցարաէյան իշխանությունները տագրականկռիվներին: չկարոներկաորում նյութ, փաստագրական ղացան արմատախիլ անել նորաստեղծ հսկայական քանակությամբ դաշնակցական կազմակերարեմտագործուն մասնակցությունը պությունը: Պատահական չէ, որ շուտով Ջավախքըտվեց այդ կույացված է կուլկասահայության հայդուկ-ազատամարոր այդ Սակայն քանի սակցությանբազմաթիվհայտնիդեմքեր: Սովռրակաճ հայ ազատամարտին: երնույթ դարմիշտ չէ, որ կարելի է գտնել վկաձավընտանիքիանդամներով այդ կուսակցությանը տիկներիկենսագրականներում ը: զինվորագրվել ծննդյան լայանուն-ազգանունների, Սյդպիսիընտանիքներ նրանց իսկական դարձան Հուլհանջանյանները (Օհանջանյան- յություններ մնացել է անն լինելը որտեղացի ներ), Տեր-Մինասյանները, ով րերի մասին, շատ գործիչների Իգիթյանները (Իգիթխանյաններ, Քաջազբազմանդամընտանիքիանդամներից Տ գործ 3674. թ. 9-10: Պետաքադաբում 1873 բ.) շութանգարան, Սխալքալաքիգավառագիտւսկան : ավ կուսակցության տով ղեկավար գայում ՍաթենիկըՊոլսում ն Կիլիկիայումզբաղվեց բարեգործական գործիչներիցմեկը:Նրա ե ղբայրներից Արմենը,որը մեծ համբավ էր օրերին այցելեց Արեմտյան Հայաստանքներուլ,Առաջինաշխարհամարտի ե, վերջիններից վաստակելռուս հեղափոխական նպատակով տան` օ գնելու գաղթականներին գործիչների շրջանում, զոհվեց իր մասին տե'ս Զէյթլեժողովրդի ազատագրությանհամար մղվող պայքարում: հաճաճարակով,մահացավ:Սաթենիկիգործունեության Քույրերից Լոս Անճըլըս, 1992. էջ մէջ, շարժման ան Ս., Հայ կնոջ դերը յեղափոխական

Հունիներ): Օհանջանյանների Աաաա մեծ նաքակաք ձեռք բերեց

աշխա վարակվելու

ների

1992. ԿԱանդեան Մ., Յ.Դաշնակցուբեանպատմութիւն,Ե..

Կույն տեղում,էջ 116-117

էջ 364:

հայտ: Այդուհանդերձ,կցկտուր տեղեկությունների հիման վրա հնարավոր է դառնում վեր հանել ախալցխացի ն ախալքալաքթցի մի խումբ ֆիդայիներիգործունեությունը: Ինչպես հայտնի է, Արեմտյան Հայաստանում ազատագրական պայքար ծավալելուն ուղղված կլովկասահայերի առաջին գործնական քայլը 1890 թ. Սարգիս Կուկունյանի արչավանքն էր: «Կային խումբի մեջ,- գրում է Մ. Վարանդյանը,-ն ռուսաց բանակիհայ զինվորներ ն մեկ հարյուրապեւո, Ստեւիանը,որ կսորվեցախալցխացի ներ պետք եղածըկամավորներուն»: 1892 թ., երբ հայտնի ֆիդայապետԱրաբոն գալիս է Թիֆլիս մասնակցելու Դաշնակցությանառաջին ընդհանուր ժոդովին, կովկասահայ շատ երիտասարդներխնդրում են նրան իրենց վերցնել ջոկատի մեջ ն անցնել Արնմտահայաստան: Արաբոն շատերինմերժում Է ն իր հետ 1893 թ. էրգիր է տանում միայն արեմտահայ կամավորականների խնուսցիՄելքոնին, մշեցի Ավոյին ու Սարտոյին ն ուրիշների: Այն ժամանակարեմտահայգործիչների շրջանում տիրում էր այն կարծիքը, որ թուրթական բռնատիրությանդեմ ֆիդայական պայքարը գլխավորապեսարնմտահայերի խնդիրնէ: Բացառությունէ արվում միայն ախալցխացիներՎարդանին Լեոնի հարցում, որոնք, թերնս, ընդգրկվում են խմբի մեջ իրենց արեմտահայ(էրզրումցի) լինելու պատճառով: Արաբոյի16 հոգանոցջոկատը Տարոնի սահմանագլխին, Գյալիսորի(Առաշի) ձորում, մարտիմեջ է մտնում քրդերի ու թուրքերի հետ: Բոլոր ֆիդայիներըզոհվում են: Արաբոյիկողթինքաջի մահով ընկնում է ախալցխացիՎարդանը՝: 1890-ականների առաջինկեսին պատմականհայրենիքըթուրքական լծից ազատագրելուգաղափարները լայն տարածում են գտնում Ջավախքում: Մեսրոպյանվարժարանում,թաղաքային գրադարանում, թատերականներկայացումների ժամանակ,ամենուր խոսում էինհալ ազատամարտին նվիրվելուհրամայականի մասին:Թիֆլիսից ստացվող առաջադիմականմամուլի էջերում առաց քաշված գաղափարներըլայնորեն քննարկվումէին մտավորականության ն երիտաՍարդությանշրջանում: Այդ տեսակետից առանձնակիակտիվությունէ նկատվումԱխալքալաքի Մեսրոպյանծխական դպրոցում: Երկրի մասին խոսակցություններն ավելի հաճախակիեն դառնում, երբ 1894 թ. թուրքական յաթաղանից մազապուրծ առաջին արնեմտահայ գաղթականները՝թվով 350 հոգի, հասնում են Ախալքալաք: Բնակչությունը ջերմորենէ ընդունում նրանց, տեղավորում քաՆույն տեղում, էջ 69: : Նույն տեղում, էջ 120:

այլ գյուղերում:Կովկասի ղաքում ե Գումբուրդո, Արագովա, Օրջա մասնաճյուղի ջանքերով ը նկերության Հայոց բարեգործական տեղի մի մասը, է Տղամարդկանց հանգանակություն կազմակերպվում : Գոյությունը մի կերպ պահպանելու համար, չնչին վճարումով, իբրե շենքերիկառուցՔարհատ, մասնակցում է զինվորականզորամասի 42-ամյաՄինասը ճանը: Ծխական դպրոցի մի խումբ դասընկերներ պայքարի ճշանավորգործիչ Ռուբեն (հետագայումազատագրական են Տեր-Մինասյանը), Պարույրը, Բաղդիկը ե ուրիշներ, այցելում մասին նրանց. ունկնդրում համիդեականզարհուրելի կոտորածների տպավորութծանր նրանց պատմածները:Ռուբենիվրա հատկապես յուն է թողնում շփումը քարհանքում աշխատող գաղթականներից հիշում է իր «լաճին»: Ռումեկի հետ, որը, տեսնելով պատանիներին, է. «Իմ բենի հարցին, թե «ի՞նչ է լաճը», : զավակը, որ քեզի նման խորոտ էր, յարապ, ի՞նչ եղավ» Պատանիհայրենի քաղաք գալով Եկատերինոդարից ները, համաձայնության հետագայի դաշ(Զիլինգարյան վերադարձած11-ամյա Արտաշեսի են «թուրքեհետ, որոշում Դարբինյանը) նակցականգործիչ Ռուբեն մեկրից վրեժխնդիրլինելու ն Հայաստաննազատագրելուհամար» ն իդանաններ, են վառոդ, «զենք» բերում ձեռք նել Երկիր: նրանք Րաֆֆու րենցից յուրաքանչյուրիհամար ընտրելով նոր անուններ են դեսյի ռուս-թուրքական վեպերի սիրված հերոսներից,ուղղվում ազնիվ պոռթկումը, բնականաբար,հասահճան'":Այս պատանեկան ջողություն չի ունենում ե կանխվում է. Սակայն այն, լինելով շատ է բնութագրականտվյալ ժամանակաշրջանին,խորը հետք թողնում ու ինչպես մասնակիցների,այնպես էլ գավառի պատանիների երիէ հատուկ հյուսվում տասարդների հոգում: «Արշավանքի» մասին երգ, որը մեծ ոգնորությամբերգում էին փոքրերը, իսկ կեսկատակ նան մեծերը: Այդ մասին հետագայում Ռ. Դարբինյանըհիշում էր. ն

տաճկահայը պատասխանում

Ց

Դավթյան Ա. Խ., Ջավախք, էջ 42: մը յիշատակները,հ. Զ. էջ 333: Ռուբէն, Վայ յեղափոխականի հայդուկներիասին մեծերի պատմածները Ռուբենի խոստովանությամբ այդ տարիներինԾալկայի ն Աբուլլեռան շրջաոր իրեն. էին կլանել այնքան ն ինքն ակամայից Ալեի ավազակախմբերին նում գործող Ղաչադ Նաբիի Ն ճույնպես ուզում էր նմանվել հ երոսների ժողովրդական ընկալում էր իբրն հայդուկ (Ռուբէն, նշվ. աշխ., հ. Ա, էջ 110): դառնալ Երգը կոչվում էր «Մեկ չետվեռթ բարութ. մեկ չաթլաղուզով,ռըսթոփին գրալսնս Ղայաստանկերթամ»: «Չաքուրգանառաջեն կերթա.- երգում էին շալվարին կոճակը կտրած... ռըսթոփինգրպանն է դրած: ջավախքցիները,հանե, դուբ Փախե'ք առաջեն դուք. անհավատ թուրքեր, թե որ դուրս փ. կկործանիք»(Ռուբէն, նշվ. աշխ., Զ, էջ 330):

նրանց,

«Այդ օրերուն ոչ միայն Կովկասի հայ երիտասարդությունը,այլն պատանիներնու 10-12 տարեկան երեխաները կերազեին «Հայաստան» երթալ: Թեն կապրեին ԿովկասյանՀայաստանի հողին վրա, ռուսաբայց բոլորնալ այն հավատքնունեին, որ բուն Գայաստանը Եվ ատոր Թրքահայաստանը: էր, այսինքն սահմանի այն կողմն կան հոն արյունոտ լուծեն տառապող կձգտեին թրքական համար դեպի "5:Նույն Ռ. Դարիրենցեղբայրներունն քույրերուն օգնելու համար» բինյանիխոսքերով, այդ «ձախողվածմանկական»միջադեպը կոչված էր լինելու Ռուբեն Տեր-Մինասյանի ապագա հեղափոխական առաջին, բայց խորապես գիտակցվածքայլը: բուռն գործունեության է, այս երեխայականխաղը մեծ իրարանՌրքան էլ զավեշտական ցում է առաջացրելտեղականիշխանություններիշրջանում: Գործով սկսելէ զբաղվել գավառապետը:Սաթենիկ Օհանջանյանիվկայությամբ դժվարությամբէ հաջողվել փրկել դպրոցը փակելուց: եղել են խուզարկություններ նե հարցաքննություններ,այդ թվում իրենց Օհանջանյաններիտանը: Չհավատալով,որ միջադեպըպատանիների մտահղացմանարդյունք է, այն կազմակերպելումեջ ոստիկանությունըփորձել է ճեղադրելդպրոցիտեսուչ Խաչատուր Դիլանյանին ն ուսուցիչներին: 19-րդ դարի վերջին նորանորախալցխացիներու ախալքալաքցիներ գինվորագրվեցինարեմտահայազատագրականպայքարին: Ախալցխայիցէրգիր անցածների թվում էին երիտասարդ դաշնակցականներՇամիլը (Տիգրան Օքոնյան), Հաճի Լեոնը (Լեոն Խզարճյան), Ուսուլ Խեչոն (Խաչատուր Տեր-Կարապետյան) ն ուրիշներ, որոնց Սսյասում էր բուռն ու ւիոթորկալիցհեղափոխականգործունեություն: նրանցից իր քաջությամբ աչքի ընկած Խեչոն 1897 թ. ամռանըմասնակցեցՆիկոլ Դումանի,Վարդանի(Սարգիս Մեհրաբյան), Իշխան Արղությանի ն այլ Ըշանավորհայդուկապետներիկազմակերպած Խանասորիարշավանքին: Արդյունքում հայդուկները վրեժ լուծեցին 1896 թ. Վանի ինքնապաշտպանությանմասնակիցների նկատմամբարյունալի կոտորած իրականացրածքրդական մազրիկ ցեղից: «19 քաջեր ընկան հայրենի հողին վրա այդ կռիվներու ընթացքին,- գրում է խանասորցիզոհերի մասին Մ. Վարանդյանը,- 19 նահատակներհայոց աշխարհի բոլոր կողմերեն...Վանեցի,շատախցի, համադանցի,մշեցի, գողթնեցի, ղագախեցի, ղզլարցի, նոր-բաԹիֆլիզեզի, ղարաբաղցի, ախալցյազետցի,

ալեքսանդրապոլցի՛,

խացի,ախալքալակցի նայլն» '3

Ռուբէն, նշվ.

:

աշխ., հ. Ա, էջ 20:

.

ՎարանդեանՄ., նշվ. աշխ., էջ 156: Լ66

մասնակցած բազմա20-րդ դարի սկզբին հայ ազատամարտին աթիվ ախալքալաքցիների մեջ իր ծանրակշիռ գործունեությամբ ռանձնանում է տակավին երիտասարդ Ռուբեն Տեր-Մինասյանը: Գնորգյս:ն ճեմարանն ավարտելուց հետո ճա 1902 թ. Թիֆլիսում ներկայանում է իր հայրենակից, ավագ եղբոր Հարությունի մանկալյան Համո Օհանջանընկեր, արդեն ճանաչված դաշնակցականգործիչ անցնում Բաւ աշխատանքի յանին նրա խորհրդով կուսակցական ունեցող այս քաղաբնանչություն տոկոսհայ թումում: Ավելի քան ախալքալաքցիմեծ տեղափոխված թիվ էին կազմում այնտեղ քում ները: Իր համերկրացիներիցմի քանիսի հետ Ռուբենին է վստահվում արնմտահայզինականխմբերի համար միջոցներ հայթայթելու պատասխանատուգործը: Երկու տարի անց Ռուբենը հեղափոխական

գործունեությունըշարունակում է Կարսում, ուր տեղափոխվում է Ռ. նրանց բազմանդամընտանիքը:Հեղափոխականայս «հնոցում» Տեր-ՄինասյաննընկերակցումԷ հւսյտնի գործիչ Սերգեյին Արամ Մանուկյանին: Արաճի ու Ռուբենի ջանքերի շնորհիվ հաջողվում է ուժեղացնել կոմիտեն հրա մեջ ընդգրկեԴաշնակցությանԿարսիԿենտրոնական ունեցող մարդկանց. «Այս ծագում արնմտահայ առավելապես լով Կ. Կոմիտեն ընդհանրապեսբաղկանար պարագանպատճառ էր, որ ն տեղացիներե կամ ախալքալաքցիներե,որոնք ծանոթ էին իրենց ծնած: Այս Կ, միննույնԺողովուրդն էին Բարձր Հայքեն հանգամանքը : Կոմիտեի նկարագիրըկդարձներհարատն ն ավանդապաշտ» Կարսի կոմիտեի անդամ է դառնում նան Ռուբենի կրտսերեղբայր էր ն Երվանդը, իսկ ավագ եղբայր Հարությունը, որ անկուսակցական է նյութականմիջոցգնեօգնում գործարար մարդ, կուսակցությանն է րով: 1904 թ. գարճանըՆիկոլ Դումանի հետ Ռուբենինվիճակվում ամռանն Հ այասԱրնմճտյան անցնել Պարսկաստան, իսկ տան'": թ. սուլթանական կառավարությանկողմից ազատատենչ Սասունի նկատմամբ հսկողության սաստկացումըստիպում է կովկասահայ շատ գործիչների զինականջոկատներուղարկել Երկիր: Դրանցից հաջողությամբ Սասուն է հասնում Թորգոմի (Թուման

մեկնել

Ռուբէն,նշվ. աշխ., հ. Ա, էջ 136: Շուտով Երկրում Ռուբենը դառնում է Վասպուրականի ն Մուշ-Սասունի դաշնակգականազդեցիկ գործիչներիցմեկը, տեղերում ամրապճդումկուսակցական մարմիններըկամ հիմնում նորերը. բազմաթիվճանաչված ֆիդայապետներիհետ մասնակցում հայդուկային մի շարք կռիվների. այդ է բվում Սուլուխի կռվին (1907 թ. մայիսի 27), որի ժամանակ զոհվում

Գնորգ Չավուշը:

Թումյանի) 23 հոգանոց «Մրրիկ» խումբը: Այդ փառահեղ անցումը սասունցիներիշրջանում: Ջոկամեծ ոգնորությունէ առաջացնում Արտում նշանավորՔեռու ն Տուրբախիկողքին էին Նիկոլը (ՋավախեցիՆիկոլ) : տաշեսը ն ախալքալաքցի զոհվեց Բիթլիսի շրջակայքում, իսկ ՆիկոԱռաջինըհետագայում կռիվներումն բանտերում: ֆիդայական լը կյանքնանցկացբեց Հայդուկայինխմբերիցոչ բոլորին էր հաջողվում անկորուստ հասնել Սասուն: Ավելին, եղան դեպքեր, երբ ճանր մարտերի մեջ ու ջրդականզորքերի, երբեմն էլ վերջիններիս մտնելովթուրքական ջոկաւոներիհետ, հայդուկները սահմանապահ աջակցողռուսական ջոկատներիցմեկը, որում Ա յդպիսի տվեգինցավալի կորուստներ: 150 հեծյալ ու հեէր մինչն հաշվվում ըստ տարբերտվյալների տիուոնհայդուկ, Խանի ու Ններուզի հրամանատարությամբ թ. սն Կարսի մարզից մտնում է թուրքականսահմանը Բասենի Դելի-Բաթուրշրջափակվում ն շրջանում գյուղերի Յուգվերան բա, Գոմաձոր հետնակաՆնթուզի Թշնամին կողճից: զորքերի քականգերակշիռ է տեյինների վրա թնդանոթայինն հրացանայինկատադիկրակ ռուս բանակի մեջ երեք թել էր ղում: «Ջավախքցի Շեկ Համոն, որ է վաստկած ու այժմս խումբի աչքը անոր վրանէր». ոգնորում ընկերն Հայներին՝ կոչ անելով չվոատվել, դիրքերփորել պատսպարվել: հեերկարատնռմբակոծությունից դուկների դիրքերի թնդանոթային են, երեք շարասյունով թուրքերը տո, կարծելով, թե բոլորը զոհվել մնում է անցնում են գրոհի Երբ մինչե ֆիդայիները ասկյարներին ն է ուժեղ է 200 քայլ, հնչում Վամոյիհրամանը, սկսվում հրաձգություն: ննակնկալիեկած թուրք զինվորները,տալով մեծ կորուստներ,

ախալցխացի

Այս մարտում գիտակցող իրենց վիճակին ն անվեհեր կերպով»'": զինվոր: թշնամինկորցնում է թվում գերի են ընկԾանր վիրավորված4-5 կամավորականների մեծ ջավախեցի համբավ վաստակած նում Թորգոմի«Մրրիկ» խմբից իշխանութն Նրանց թուրքական Խեչոն: Նիկոլը ախալցխացիՈւսուլ երկուսին են տանուժ Բարեբախտաբար, բանտը: էրզրումի յունները ե հեղափոխական է շարունակել բանտից էլ հաջողվում ազատվել են զինատար ն զինական խմբեպայքարը: Նրանք կրկին միանում ժամանակ մտնում հայ առաջին աշխարհամարտի րին, հետագայում մեց ջոկատների կամավորական Դարասկզբինախալբալաքցիներնու ախալցխացիները մեծ դեր ունեին նան զենքի ձեռք բերման ե առաքման գործում: Արեմտյան Հայաստան ուղարկվող զենքի հայթայթման ամենահայտնի կենտէր, ուր ։տեղակայվածէր ռուսարոններից մեկը Ալեքսանդրապոլն ճեծ կան կայազորը: Դաշնակցություննայդ խնդրի վրա սկսեց ավելի ուշադրությունհատկացնել դարասկզբին, երբ ուժեղացան ոչ միայն արեմտահայերի,այլն արնելահայերի հալածանքները:Պատահա6

Ռուբէն, Ըշվ. աշխ., հ. Ա. էջ 172-173: փառահեղուղի, շատ Նիկոլը, ըստ Ռուբենի, որ անցել էր ազատամարտի Ուսուլ Խեն անօգնական վիճակում: մահացավ ունեցավ կյանք դաժան է հաննշանակում բարբառով Կարնո չոյին (ռան Ուսուլ Խաչո. «ուսուլ» ամենադժվարին պահեանվանում այդպես էին նրան դարտ, հավանաբար մ

Արի ազա ւկային ԿԱ րին լեռեկալ մեջ, Բառ Արմե մոն րերում փոխարենն աոեց ԲորաԽո կրկին կումենանցնել բավե ոակագրոհի: Աա հանրւսհայտ մասնակցել զարկե'ք,զարկե'ք...» երգել խուսափել ռուսական ոստիկանությանհետապնդումներից, առաջին աշխարհամարտի Աա րի" Բալկանյանպատերազմներին, րգը. ջոկատներումորպես է կամավորական ոմանք

կամավորականնե

նահանջում են: Ոգնորված

առաջար-

է ս

լ

,

«Դե

յա

զորքերը.նոր համալրում ստանալով,հակառակ առավարական ֆիդայիների սպասումներին,հաջորդ օրն անցնում են ընդհանուր գրոհի: Խանի հեծյալները, որ կտրվել էին Ներուզի հհւռնակայիններից, թեն կարող էին հեռանալ ն փրկվել, չեն լքում ձարտադաշտը: մեջ, արյունալի կռւում շատերիհետ զդհվում են արՇրջապատման շավանքի ղեկավարները,այդ թվում ախալքալաքցի Շել Համոն: Մխչոնց Մարզարի, ինչպես ն հրաշքով փրկված այլ

ու

լեգենդ

իսկական

ր դառնալ

դատապարտվել

1912-1943

թթ.

տարիներինՔեռու

ն

ցմահ

երկար

դեռ

ժամանակ

բանտարկության,

կր

մնալ հայդուկայ

դիմել,

ախուստի

Համազասպի

վաշտի հրամանատար կռվել Վանի ն Բիթլիսի նահանգների բնակավայրերի ազատագրմանհամար մղված մարտերին:Խեչոն ակտիվ մասնակ1918 թ. ինքնագություն ունեցավ նան Ախալցխայիու Ախալքալաքի թ. վրաց մենշնիկներից Թավրիզում 1941 կամ 1942 թ. (Սիմոնյան Ե.. Լոռու

ն 1921 պաշտպանությանը

Մահացել

է

ագատագրմանը:

նշվ. աշխ., էօ 137-

139. 141. Սանոսյան Ա., նշվ. աշխ.. էջ 22, 49, 79, 144, 460, 163-105.

473):

է Խիոումա Խեչոյի անունը Խաչատուր Կարապետյան,հիշատակվում ամենախի-Ուսուլ Համոն եղել համածայն, միայն էր րնԱաովուների կռվողներից մեկը: Շեզ զասպի ջոկաւոի 2-րդ վաշտի 2-րդ դասակի մարտիկներիցանկում, խմբերը զ

րկար

«

հ.Ա. էջ

Ռուբէն. նշվ. աշխ.,

ղած

ոչ

քաջ,

Մ.

Կարապետյանի հրատարակածարխիվային վավերագրերիցմեկում

ե կամավորական Կովկասյան ռազմաճակատում(4914-1917

համարի տակ (Կարապետյան Մ., Հայկական

ԿԱՑ

147:

է Համա-

այլ

տեղի նորվ առնածգված զենքի

`

աղտկան չէ, որ Ախալքալաքին Ալեքսանդրապոլի զորամասե նաբար գնվածկամուղղակիորեն կոմիտեի ձեռքին կուտակվել էր զգալի քանակութդաշնակցական յամբ զենք: Դրա մի մասն ուղարկվեցԱրեմտահայաստան,մյուս մասը ցրվեց գավառի գյուղերում: Հայ եկեղեցու գույքի բռնագրավմանմասինցարականկառավարության 1903 թ. հունիսի 12-ի օրենքը դժգոհության ալիք առաջացրեց ամենուր, այդ թվում Ախալքալաքում:Այն ուղղակի կնշանակեր նան տեղի հոգնոր վարժարաններիփակում, որոնց մեծ մասը պահվում էին եկեղեցականկալվածքների, ժասնավորապեսՍ. Փրկիչ եկեղեցուն պատկանողհողերի հաշվին: Բարեբախտաբար, Ախալթալաքում տեղի դաշնակցականկոմիտեի հրահանգով բնակչությունը ձեռնպահ մնաց զենքի գործադրումից, որը կարող էր հանգեցնել մեծ արյունահեղության:Օգոստոսի 24-ին, կիրակի օրը տեղի ունեցավ բողոքի բազմամարդ հանրահավաք: «Վաղ առավոտուն շրջակա Գյուղերեն հազարավոր շինականներ խումբ-խումբ եկան լեցվեցին ն քահանաներ քահանանե ու ե բաղաքը,գրում է Մ. Վարանդյանը:րանդյանը:- Կուգային Կուգային գյուղե րեցփոխներ:Նան բազմաթիվ կանայք ու երեխաներ: Ամեն կբերեինբողոքագիրմը, ուղղված Հայոց եկեղեցու բակում ն հարակից փողոցներումհավաքվածցուցարարների թիվըհասավ6 հազ. ձարդու: Պատարագիժամանակ դպիրները հրաժարվեցինհիշատակել կայսեր անունը: Բանախոսներըկրակոտ ճառերով դատապարտեցինիշխանությունների հակահայ քաղաբականությունըե խոստացան«արյան գնով պաշտպանել մեր դարավոր իրավունքները»: Ոստիկանությունը չհամարձակվեց արգելել հանրահավաքըարյունալի բախումներչհրահրելու համար: 1903-1904 բթ. հակացարականելույթների չրջանում, օգտվելով ողջ կայսրությունումստեղծվածքաոսային վիճակից, Ախալցխային

ն

-

օգնությամբ իրականացվեցոչ իայն զենքի դուրսբերումը պահեստն ներից, այլն 30 սայլերով առաքումը Երկիր Անդրկովկասիզանաընդհարումզան շրջաններ: Ի դել, 1905-1906 Թթ. հայ-թաթարական ների ժամանակ այդ զենքը ի սպաս դրվեց Գործին", Ողաքներում հայ բնակչությանհնքնապաշտպանության րին ակտիվորենմասնակցեց նույն Ուսուլ Խեչոն: սլեքսանդրապոլիգինական պահեստներիցզենքիառգրավման Ուն առաքման հաջող գործողությունիցոգնորված Հաջի Լեոնը՛՛, են ն ստեղծել Ասլանը ուրիշներ որոշում սուլ Խեչոն, Աշիկը (Աշըգ), մի առանձին զորաջոկատ` բաղկացածհիմնականումախալցխացին, շատերի օրինակով,մեկնել Երկիր: ներից ու ախալքալաքցիներից վրայով: Բանն այն մտնել Պարսկաստանի Վճռվում է Վասպուրական առավել ճանապարհներից է, որ ԱրնմտյանՀայաստանիզինատար ճարէր: Կարսի երթուղին հուսալին Պարսկաստան-Վասպուրական ն ճանապարհը թուրքական սահման տանողԲասենի զի թուրքական ռուսական իշխանություններիհամագործակցությանհետեանքով վտանգավորէր դարձել: ժամանում է Ապրիլիառաջին կեսին Հաջի Լեոնի հեծյալ խումբը Սալմաստ, որտեղ համալրվումէ Երկրին լավատեղյակ վանեցինեսահմանը: Արրուլ ն ապրիլի 17-ին անցնում պարսկա-թուրքական քրդերը բարեկամ ներկայացած նրանց օրը շավանքի երկրորդ են պատրաստել,ուստի ծ ուղակ են, որ իշխանությունները հայտնում անհրաժեչտ է վերադառնալ:Սակայն ֆիդայիներիպատվախնդրությունը թույլ չի տալիս բռնել հետդարձիուղին: Ռրոշվում է կռիվներով ճեղբել հաճիդեականզորքերի օղակը ն առաջ շարժվել: Հայդուկնեն րին հաջողվում է կոտրել քրդերի դիմադրությունը հասնել Վանից

Անդրկովկասի, քանան

մԽաչ աաիղիկոնին»»":

ն Ռուբեն, նչվ. աշխ., հ. Ս, էջ 215-222: 1905-1906 թթ. Ախալցխայի Ախալհարի էին ապրում կողք կողքի քալաքի գավառներում,ուր թուրքերը, ընդհարումներչեղան: Պատճառներիցգլխավորն այն էր, որ ի հեճուկս Թուրքիայից ժամանած գործակալների, սուննի մահմեդական հետ ընդհար թուրքերը, զգուշանալովմեծամաւնություն կազճող հայերի ման հավանականծանր հետնանքներից, չպաշտպաճեցինշիա թաթարնեես րի հակահայ գործողությունները:Բացի այդ, իշխանությունները չկամեԹուրվախենալով թուրք-մեսխեբցիներին՝ ցան հայերի դեմ օգտագործել ռուսթիայի հնարավոր միջամտությունից.որը խիստ անցանկալի էր Ի ն պայմաններում: ճապոնականպատերազմի սկսված հեղափոխության 1905-1907 մասնակծութթ. ւսկտիւ| բնակչությունը դեպ, այս գավառների չունեցաւ ռուսաստանյանառաջինհեղափոխությանը: Լեոն Խզարճյանն իրականումհաջի չէր: Նրան այդպես էին անվանում ընկերների շրջանում վաստակածհարգանքի համար:

հայթայթելու Նրանք ուղղությամբ: իրենց ծրագրերը հա-

Ախալքալաքի դաշնակցական

գործիչները

նոր

բայլե

զինամթերք Ալե ն ճաձայնեգրին յնեցրին Ալեքսանդրապոլում գործող գաղտնի խմբերից մեկի հետ, որը հեկավարում րում էր ճանաչված գործիչ Պադվալի Վաղոն: ՀաԱնա րով 1004 Բ. ռուսական զորամասից առնանգտեղի ի գ քանակությամք զենք: Մեկ ամիս տնած այդ վտանգավոր գործողության գլխավոր կազմակերպիչ Վաղոյին օժանդակեցին Սվազցի Բիծան (Վարություն) ն գյումրեցի Հակոբը, վերջինիս փորձված ֆիդայի-ընկեր Ուսուլ Խեչոն, Հաջի Լեոնը Ա Աշիկը, որոնք ԱրեմտյանՀայաստանիցնոր էին վերադարձելԱխալցխա:Նրանց ,

ն ք

2.

ՎարանդեանՍ., ճշվ. աշխ., էջ 283:

-

թյուն

Այստեղխումբնընկնում Է թշնամու ուժեղ կրակի տակ: Ձիերի մի մասը սպանվումէ, մյուսներինֆիթշնամուձեռքը չանցնելու ն բոլորով դայիներն են գնդակահարում են վանեցիՀովհաննեաննկատ առաջ շարժվելու համար: Զոհվում նաախալգխացիների Այդուհանդերձ, սը. Ջոջ Աղան ն ուրիշներ՛5: է հաջողութխաձեռնածայս համարձակձեռնարկումըպսակվում նան Որոյամբ: Խումբը հասնում է Վարագավանք տեղ հասցնելով զինամթերք: շակի քանակությամբ Դեռես 19-րդ դարի վերջից ՊարսկահայքումԽոյում, ՍալմասԱվարայրիդաշտումգործող զինատում, Մակուում պատմական մեծ ճանաչում են ձեռք բերում դղարալագտար խմբերիշրջանում ն յազցի (ծնունդով Մալիշկագյուղից) Սարբազ Խեչոն ախալքալաքանվանում էին հաճախ ու Սուրենը:Վերջիններս, ո րոնց ցիներԳրիշն նախկինենթասպահեծելազորի «Ջավախեցի»,ռուսականբանակի մասն ճեր էին,տարբերտեսակի զենքերիքաջատեղյակ փորձառու Պարսկաէին տեղափոխվել նագետներ,թողնելով ծառայությունը, հայք ն Սարբազ Խեչոյի հետ ստանձնել էրգրի ֆիդայականխմբերին կենսականգործը: 1904 թ. Երկիր անցնելու զենք մատակարարելու ժամանած Ռուբեն Տեր-Մինասյանիայն ճպատակովՊարսկաստան ինչո՞ւ են թողել զինվորականգորիր հայրենակիցներն հարցին,բե են, թե իրենք ու պատասխանում Գրիշը վիրավորված Սուրենն ծը, գործը թողած» ծառաչեն կարոդ «ազգի համար նահատակության ու Զարնանդն յել ռուսականբանակում:Ռուբենի վկայությամբ«Հեր մեջ անոնք արդենճանաչված Արտազհին հայկականգավառներուն մարդիկ էին: Ոչ միայն կուսակցականմեր գույքերիփոխադրողներն էին ռուսական սահմածներենմինչե Վասպուրականիսահմանները, ճամբաները այլն դարձած էին պատուուսսը Ճ. Պատահականչէ, բռնող ե երթնեկը խանգարողավազակներու» սահմանովզենքի տեղափոխմանդժվարին որ պարսկա-թուրթական գործը գրեթեմիշտ վստահվումէր Սարբազ Խեչոյին, Գրիշին ն Սուփոստայինծառայողներ. րենին: Ավելին, շատ քարավանապետներ, ու նույնիսկ պարսկական թուրթականպետականմարմիններ,իրենց գույքի տեղափոխմանհամար դիմում էին նրանց: Բանն այն Է, որ այս եռյակը մեծ հեղինակությունէր վայելում ոչ միայն երկու երկրների պաշտոնյաների, այլն սահմանային գոտում տեր ու տնօրիշրջանում: Եվ, որպես նություն անող քրդական ավազակախմբերի

հյուսիս-արնելթընկած Լիմ

գյուղը:

հաղորդակցության

Վասկանոն,զանազանբեռների հետ, այն կարողանում էր ապահով պուրականհասցնել նան զինամթերք: 1904 թ. գարնանը (հավանաբար մարտի վերջին կամ ապրիլի սկզբին), երբ տարբեր շրջաններից բազմաթիվ զինական խմբեր էին անցնում մրեմտահայաստանհատկապեսապստաճբածՍասունին օգնության հասնելու համար, Սարբազ Խեչոյի խումբը ես միացավ ԽեՆիկոլ Դումանին, դրը Կոստի Համբարձումյանի,Դաշնակցական ն գործիչների չդյի, Ռուբեն Տեր-Մինասյանի,Հակոբ Զավրիյանի այլ Երկիր: Հունիսին հետ կազմակերպեց զինարշավ Պարսկաստանից 17 հոգանոց այդ խումբն անցավ Կոտուրի լեռները, դեպի Վարագ տանող ճանապարհին, Ռազիի մոտ հայտնվեց ծուղակի մեջ: Սկսվում է կատաղի մարտ (Ռազիի կռիվը): Գրիշնիր երգովոգնորուճ է ընկերներին:Դիրքեր բռնած ֆիդայիներըձայնակցումեն նրան: հաՍարբազի ն նրա հավատարիմընկերների քաջության շնորհիվ ն ջողվում է ջոկատին նահանջել դեպի պարսկականսահմանը մի քանի խմբերով. փոքրաթիվ կորուստներով հասնել Սալմաստ: Խմբին կործանումիցփրկելու գործում որոշակի դեր է կատարում ճան

Ռուբենը":

Մայիսի սկզբին Սալմաստում ն Խոյում գործող ֆիդայիները ստանում են Սասունիապստամբությանճնշման ն արյունալի կոտորածներիլուրը: Վախենալով,որ Անդրանիկիու ընկերների անցումը նան իՍասունից Վասպուրականկարող է կոտորածներիառիթ տալ են Սալմասրենց մոտ, վանեցիներնօգնության խնդրանքովդիմում տի հայդուկներին: Վակառակ Նիկոլ Դումանի կարծիքին, որն այդ ժամանակ ճանապարհներիուժեղացված ոսկողությանպատճառուլ աղետաբեր էր համարում յուրաքանչյուր արշավանք,Սալմաստում հաստատված ֆիդայապետներիցՓոխիկը (Վահրամ ԴովհաՍնիսՎան: Այդ յան, ծագումով շատախցի) վճռում է մի խմբով անցնել է ճա իր տրախնդրում Նիկոլ Դումանին հանդուգն քայլի համար դ մադրությանտակ դնել ռազմականգործին քառատեղյակ, ասակապետ ՋապախեցիՍուրենին: Նիկոլը համաձայնում է: Առաջինանգամ Սուրենըստիպվածբաժանվում է իր հավատարիմընկերներիցՍարեն մնալ բազ Խեչոյից ն Ջավախեցի Գրիշից, որոնք շարունակում Նիկոլի ղեկավարությաններքո: «անՓոխիկի 14 հոգանոց խումբը Երկիր է մտնում մայիսին, արդեն Սակայն մոտով: Սարայի հարավից, հայտ» ճանապարհով ն շուտով լեռները բարձրացածքրդերից ջոկատն աննկատ չի մնում Ներսիսյան Ա., Ռուբեն (Մինաս Տեր-Մինասյան), «Դրոշակ». 1999. 16, հոկտեմբեր,էջ 37:

Ռուբէն, նշվ. աշխ., հ. Ս, էջ 327: 1:Նույն տեղում,էջ 279-280:

Թիվ

հայտնվում է ծուղակի մեջ: Բոլոր հայդուկներըզոհվում են: Նրանց հետ կռվի բռնված քրդերի պատմածներիցպարզվում է, որ կողք դրոշի ներքո քաջաբար կռվել կողքի, փողփողացող կամավորական հայու զդհվել են Փոխիկն ու Սուրենը:Քրդերի խոստովանությամբ

մինչն վերջինմարդըն իրենց պատճառելավերով ու դանակներով, լի մեծ կորուստներ:Ցավովխոսելու|Սուրենի զոհվելու մասին, Ռուբենն իր հուշերում Գրում է, որ նա իր տաճկահայ ընկերների համար անհայտ երկրից եկած, բայց միանգամայնգնահաւոված, գիտուն զինվորականէր ն ռազմականգործի հրաշալի ուսուցիչ: «Ի՞նչ էր բուն անունը, չգիտցանք: Սն ախալքալաքցիէր, կարծեմ Խանչալի անոր գեղեցիկ դեմքը բնավ չեմ կրնար մոռնալ: Ան գյուղեն` Ես պետքչէ, որ մեռներայդպիսիմահով...»՞՞: Մեսխեք-քավախքցիֆիդայիներն անմասն չմնացին Սասունի 1904 թ. ապստաճբությանը: Նրանցից ախալցխացիՄարտոն, որ մեծ ապստամբության դեկավարների էր վաստակել հեղինակություն 13-ին Սեմալից Գելիեգուզան տանող ճանապարապրիլի շրջանում, զոհվեց իր հրամանատար ԴՀրայհ երոսաբար կռիւվլներում հին, րի հետ՛՛: Այս ապստամբության ճնշումից հետո վերջնականապես պարզ դարձավ, որ ֆիդայական կռիվների շնդրհիվ անհնար է հասնեւ արնճտահայությանազատագրությանը ն անհրաժեշտ է հրատալով համաժոժարվել պայքարի այդ ձնից նախապատվությունը ղովրդականապստամբությանը:Այդ դժվարինխնդիրնիրագործելու համար նախ ն առաջ հարկ կլիներ համոզել ԱրեմտյանՀայաստա0Օում գործող հայդուկապետներինզենքը վայր դնել ն հրաժարվել է, որ 1906 թ. Դաշնակցութֆիղայական պայքարից:Վատկանշական

տունդարձի ուղին են բռնում նան ջավախեցիու ախալցխացի հայդուկները, որոնց թվում ե նչանավոր Ուսուլ Խեչոն: Ծննդավայր Ախալցխայումնրան ժողովուրդնընդունումէ ցնծությամբ: հեւ

կազմողներ՝ 3. Ալվրցեան,Ա. Մաղոյեան,երեւան, 2002, էջ

Չալի

յան որոշմամբՏարոն անցած24-ամյա Ռ. Տեր-Մինասյանինհաջողվում է ՂզլաղաճիժողովումհամոզելանդրդվելիԳեորգՉավուշին ու ՍպաղանցիՄակարին՝ընդունելկուսակցությանորդեգրածնոր քաղաքականությունը,այն է հայդուկայինկռիվներից անցնել համահայկանանապստամբությաննախապատրաստությանը: Սուլուխի կռվից ն հատկապես երիտթուրքականհեղաշրջումից հետո, երբ սահմանադրությամբհռչակվում է ազգերի իրավահավասարություն, ազգային ու կրոնական հաչածանքի վերացում, շատ ֆիդայիներ, հավատալով երիտթուրքերի խոստումներին կաւ) ենթարկվելով իրենց կուսակցությունների ընդունած որոշումներին, դադարեցնում են հայդուկային պայքարը: Շատ կովկասահայերի

նշվ. աշխ., Ա, էջ 330-333: ՛»Ռուբէն, ՎարանդեանՄ., նշվ. աշխ, էջ 231: հ.

177-729:

դիմադրության: րաժեշտ ռազմամթերք ե լավ նախապատրաստվել լեռնային ն լեռնայի ափո ձախ Կ ձախափը Կուրի զգալի մասը քաշվեց

ն Աոտեւթյան դրեց Ախալքալաքիբերդից հարավ-արնելք Գուդովիչը

ԱԽԱԼՔԱԼԱՔԻ ԳԱՎԱՌԸ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ: ՋԱՎԱԽՔԸ

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԿԱԶՄՈՒՄ (1801-1917 ԹԹ.)

48-րդ դարի վերջին ձեռնարկածառաջին լուրջ ռազմադիվանագիտականքայլերիցհեւոո Ռուսական կայսրությունըմիայն 19-րդ -

:

ակտիվացրեցիր արնելյանքաղադարի սկզբից գործնականորեն մեկընդմիշտ հաստատվել ունենալով նպատակ բականությունը 1801 թվականինԱրնելյանՎրաստանիմիացումը Անդրկովկասում: հաջող Ռուսաստանին հանդիսացավ այդ քաղաքականության կարնոր սկզբնաքայլը:Դրանովռուսական պետությունըձեռք բերեց ընդլայնելունպաիր ազդեցությունն հենարան տարածաշրջանում ն տարածքը,ինչպես ՀյուսիսայինՎայամտակով: Քարթլի-Կախեթի տանի մի շարք գավառներ,լինելով սահմանակիցՕսմանյան կայսրության Ախալցխայիէյալեթինն ԱրնելյանԱնդրկովկասիպարսկաընձեռեցինԱնդրլայն հնճարավորություններ կան խանություններին, հետագա քաղաքականության կովկասում ցարիզմի նվաճողական համար: ակտիվազման 1806 թվականի դեկտեմբերին սկսվեց ռուս-թուրքականսլատե1807 թվականիմայիսի սկզբին, միայն րազմ: Ռուսականզորքերը նոր սահմանագիռուս-թուրքական անցան հյուսիս, Փարվանալճից անծանոթ երկրաԴա միանգամայն էր առաջինմուտքն ռուսների ծը: մաս Սխալցխայիէյալեթի Ախալքալաքիսանջակ: Իր ուժերի վրա գեներալ Գուդովիչի ավելորդ վստահությունըն թերահավատությունը թշնամունկատմամբ,թերեսավելի ցայտուն երնաց մայիսի 23-ին Ախալցխայիփաշայինն տեղի մեծամեծներին հղած նրա շրջաբերաասվում էր, որ ռուսական կայսերական կանից, ուր ծասնավորասլես օրհնությամբ իր անպարտելի բանակը մտնում է թշնամու հողը ն է ռազմական ճանապարհով հպատակեցնել այն: պատրաստ Նրանք, ուլքեր առանց կռվի կնախընտրենռուսական հպատակություն, կստանանանձի ն գույքի ապահովություն,հակառակդեպքում Առանց դիմադբոլոր անհնազանդներըխստագույնս կպատժվեն": հասան Ախալքալաքի ռուսները րության հանդիպելու, մայիսի 5-ին բերդի մատույցներին: Թուրքերից ու էազերից բաղկացած 1500 հոգանոց կայազորը ն ժամանակարողացավՕգտվել Գուդովիչիդանդաղկոտությունից կին իրենց ընտանիքներըտեղափոխելԱխալցխա,կուտակել անհՃ։ ճի 1, Ը. 590 «Կովկասյան հնագրական հանձնաժողովի ակտեր» (այսուհետն ԿՀՀԱ), ռուսերեն, հ. 3, էջ 580):

ճամբար ՌուԹաւփարվանն Քառանաղբյուր գետերի միջն ընկած դաշտում: խիստ հոգնել էր, կորցրել մարտունակությունը: սական զորքը զինԴժվարին կլիմայականպայմանների հետնանքով բազմաթիվ փետնակային վորներհիվանդացելէին: Բավականէ նշել. որ առողջ 2900 մարդու: Այդուհանզինվորներիթիվը հասնում էր ընդամենը Պադերձ. Գուդովիչինայլընտրանքչէր մնում, քան գրոհել բերդը. առանց տասխանչստանալովմայիսի 6-ի առաջարկությանըբերդն ռմբակոկռվի հանձնելու վերաբերյալ,ռուսական հրետանինսկսեց չունեցավ: ծել քաղաքը: Ռմբակոծությունըէական ազդեցություն առանձնակիվնասներ չկրեցին: ՉհաջողՆախ բերդի պարիսպներն մեծ մասը փայվեց քաղաքում հրդեհ առաջացնել,քանի որ տների ներկայացնել կարող տաշեն չէր, իսկ արձակվածկրակը վտանգ չէր վերոհիշյալ որ Այնպես գետնափորու հողաշեն հյուղակների համար: ներհոգեբանական գործոդություններըկայազորիվրա սպասվելիք գործությունըչունեցան: ն. Թուրքերն սկսեցին պատասխանհրետակոծություն նույնիսկ ու կողմից գրոհել Թափարվանգետի փորձեցինդուրս գալ բերդից Գուդովիչը նահանջեցին: զոհեր, տալով ռուսների աջ թնը: Բայց պարեկրկին գրավոր առաջարկություն ներկայացրեցկայազորի մասին, որոնք կտրվեին արտոնությունների տին հիշեցնելով այն Պաառանց կռվի անձնատութ լինելու դեպքում: պաշարվածներին ռուսական տասխանի փոխարեն նորից թուրքերը հրետակոծեցին դիրքերը: Արյունալի ճարտը տնեց մոտ 5 ժաժ: Անհաջողությանմատնվեց ռուսների ծանր հրետանիով քաղաքի դարպասներըխորտակելու տեղադրած հրետանային իրենց կարողացան Թուրքերը փորձը: ն ու մարտկոցովշարքից հանել թնդանոթաձգին ձիերին չեզոքացնել հանվտանգը: Ծայրահեղ հուսահատության մեջ կռվող թշնամին նախապես կարծակի պայթեցրեցռուսների գրաված աշտարակում տեղադրված վառոդիպաշարներըն հօդս ցնդեցրեց այնտեղ բարձրացած բազմաթիվռուս զինվորների:Այդ դեպքն ավելի խորացրեց թիվը գնալով երիտասարդզինվորներիմեջ սկսված շփոթը: Զոհերի 1500-2000 մոտ ու կազմեց աճեց ն սպանվածներով վիրավորներով Ի. Գունպատակով մարդ: Վերջնականջախջախումիցխուսափելու դովիչը նահանջի հրաման արձակեց: Հրամայվեց մարտադաշտից ու սպանված ռուս զինվորդուրս բերել հազարավոր վիրավորների

ների մարմինները:Թուրթերի ձեռքն ընկավ դարպասներից

40 քայլ

հեռավորությանվրա տեղադրվածծանր հրետանին: Ծանր պարտությունիցհուսահատ Գուդովիչը ցարին գրած իր զեկուցագրումդառնորենխոստովանումէր, որ «...Դժբախտաբար, նահանջելով, տեղակայվեցիայն նույն ճամբարում, ուր նախապես կանգնածէի եղել, ն տեսնելով, որ զորքերը սակավաթիվեն ն կրել են լուրջ վնասներ,ինչպես սպանվածներ,այնպես էլ վիրավորներ, համոզվեցի,որ կրկինգրոհելն անհնարին է»: Ապահայցելով կայսեր ավելացնումէր. «Ձերդ կայսերականմեծությաներողամտությունը, նը նպաստ բերելու իմ անսահման ձգտումինհակառակ,հաջողությունը երես թեքեց ինձանից»՞: 4810 թ. պարսիկներնու թուրքերը փորձեցին համագործակցել ռուսների դեմ պայքարում: Ռազմականգործողություններն ընթացան Ջավախքի ւոարածքում: Պարսկական ու օսմանյան զորքերի միավորումը կանխելու նպատակովռուսական մի զորաջոկատ (2 գումարտակ,200 հեծյալ կազակներ)գեներալ Ֆ. Պաուլուչչիի հրա-

մանաւոարությամբ սեպտեմբերի 4-ին Գանձա գյուղից. Աբույ-Սամսարի լեռներով. ճտավ Ջավախքի սարահարթ: Ամսի 5-ի լույս գիշերը, օգտվելով անձրնոտ ու մառախլապատ եղանակից, ռուսներն աննկատ մոտեցան Ախալքալաքից մի քանի կմ հեռավորության զորքեվրա, Թափարվան գետի աջ ափին բանակածպարսկական րին: Իր ուժերը Պաուլուչչին բաժանեց երկու մասի: Գնդապետներ Դմիտրի Լիսաննիչինհանձնարարվեցգրոհել պարսկականբանակի աջ, իսկ Պեչորսկուն ձախ թնը: Միայն 200 մետր հեռավորության վրա պարսկականպահակախումբընկատեցռուսներին: Այդ Ժամանակ ռուսական երկու շարասյուներիցէլ հրանոթայինկրակ տեղաց հանկարծակիիեկած պարսիկներիվրա. Ապա ռուս զինվորները նետվեցին սվինամարւոի: Պարսիկներիզգալի մասը, քնաթաթախ վիճակում, դիմեց փախուստիԱխալաքալաքիուղղությամբ հավանաբար հույս ունենալով պատսպարվելթուրքերի մոտ, բերդի պարիսպների ետնում: Սակայն Թափարվանի ծորում, զառիթաւիիցիօնելու ժամանակպարսից զորքերը տվեցին նոր կորուստներ: Դեռ Ախալգխայում գտնվող Շերիֆ փաշայի հրամանով Ախալքալաքիկայազորը ւիակ պահեց բերդի դարպասներընահանջողներիառջն բավարարվելով միայն հրանոթային անկանոն կրակոցներուլ: Բայց մթի մեջ դիսյուկ կրակոցներ չստացվեցին ն ռուսները ոչ մի վնաս չկրեՊարսիկների շրջանում ավելի խորացավ խառնաշփոթն ու խու-

ցին: ապը:

ն գրոՀաշվի առնելով հակառակորդիթվային գերակշռությունը հրահի գիշերայինպայմանները,ռուսական հրամանռատարությունը պատճառ զոհերի Այս ամենը վերցնելուց: ժարվեց գերիներ մեծաթիվ էին հանդիսացավ. զոհված 700 պարսիկների թվում` հիշատակվում ու զինվորականներ, պաշտոնյաներ բազմաթիվ բարձրաստիճան ու վրաց գախանն ԴյուսեինԿուլի Երնանի երեք խաներ: այդ թվում հետո հաժառանգ Ալեքսանդրնառաջին կրակոցներիցանմիջապես ն Ախալցխայի փախուստիդիմեցին փրկվելով գերի ընկնելուց: մնացորդներըլքեԿարսի ուղղուբյուններուլպարսկականզորքերի նան Մացին գավառիտարածքը: Մարտումլուրջ կորուստներկրեց Ռուսների ձեռքն զոհված: հոգուց ղասբերդիբեկի ջոլատը. հազար շուրջ իրեր, անցավ հարուստ ռազմավար թանկարժեք վրան, նույնքան ձի, դրոշներ նայլն: Լույսը բացվելուն պես բերդից արձակվածհրանոթայինկրակը ետ քաշվել դարձավ ավեւի դիպուկ: Ուստի Պաուլուչչին հրամայեց Ղաուրմա ընկած հարավ ն պարիսպներից ճամբար դնել քաղաքից Ախալքալապարտությունն զորքերի գյուղում: Պարսկա-թուրքական ու վրաքի մոտ ոգնորությանալիք առաջացրեց Ջավախքի հայերի լինում ցիների շրջանում, որոնք առաջին անգամ էին ականատես եռանդով նոր Նրանք պարտության: մահմեդականներիայդօրինակ Կուլի լծվեցին ռուսականզորքերինօժանդակելու գործին: Հյուսեին պարխանը փորձեցպարսից արքունիքի առաջ արդարանալ կրած Շետությանպատճառներըհիմնականումփնտրելով Սխալցխայի դիրքի մեջ: Անշուշտ, այդ հարրիֆ փաշայիբռնած դավաճանական հետ գում սարդարը իրավացիէր. երեք շաբաթ ծգծգելով իր զորքերի հարցը, Ախալքալաքիբերդում պարսկականուժերի միավորման ն փաշանՀյուսեին խանին հարկադրեց բանակ դնել բաց դաշտում Շերիէր, որ հուշում ռուսների առջն: Այդ ամենը մնալ անպաշտպան ուժերով, առանց իր ռազմականմասէր պարսիկների ձգտում ֆը նակցության Անդրկովկասնագատել ռուսական ազդեցությունից: Պատահական չէ, որ նա ճակատամարտիվայր ներկայացավմիայն 5-ի ամսի 6-ին, երբ ամեն ինչ ավարտված էր: Այսպես սեպտեճբերի ի միայն ոչ դաշինքը հետո պարսկա-թուրքական Ճակատամարտից որոշակի հակադրություն: չիք դարձավ, այլն կողմերի միջն ծագեց պարսից անբարենպաստ իրադրությունում Ռազմաքաղաքական գտնել եզրեր հաշտության փորձեց գահաժառանգԱբբաս Միրզան

տվել են

նույն ռուսական զինվորականաղբյուրների,պարսիկները 1100 սպանված,որից 800-ը զոհվել է գրոհի ժաճանակ ճամբարում, իսկ հ. 4. էջ 768): 300-ը Թափարվանիձորում, փախուստիպահին(նույն տեղում,

Նույն տեղում, էջ 583:

Ըստ

հետ: Նա Խախիջնանիցժամանեց ռուսական հրամանատարության ե Երնան սուրհանդակիմիջոցով խնդրեց հայոց կաթողիկոս Եփրեմին միջնորդել`ընդհատվածռուս-պարսկականբանակցությունները վերսկսելուհամար: Անկասկած,իրավիճակինման շրջադարձը վկահաջողությունը: յում էր ռուսականռազմադիվանագիտական նան վրաց գահօդս ցնդեցրեց ճակատամարտը Ախալքալաքի հաժառանգ Ալեքսանդրին Իմերեթիայիթագավոր Սոլոմոնի ծրագրերը: Վերջինսսեպտեմբերի23-ին իրեն օգնող թուրքական մի զորաջոկատիհետ Բորժոմի կիրճում պարտությունկրեց գեներալ Դ. Սիճոնովիչիզորքերիցն հարկադրվածեղավհդկտեմբերինճանաչեԻմերեթիայում:Իսկ Ալեքսանդրը լու ռուսական գերիշխանությունը հրաժարվեցԹիֆլիսի վրա արշավելու խելացնորմտադրությունիցՆ ոդիսականը՝փորձելովնոր դաշնաշարունակեց իր փախստականի կիցներգտնել ընդդեմռուսների: Ախալքալաքիհաջող օպերացիանգեներալ Ա. Տորմասովինմղեց համարձակգործողությունների:Չհանդիպելով առարկությունների ռուսական արքունիքի կողմից նա վճռեց իրագործել Ախալցխայի նահանգըՌուսաստանինմիացնելու իր նախորդներիՊ. Ցիցիանովին Ի. Գուդովիչիվաղեմի ծրագիրը: Այդ համարձակծրագիրն իրականացնելու համար առաջինհերթին անհրաժեշտ էր գրավել փաշայանիստ Ախալցխաքաղաքը, որն Սնդրկուլկասումռուսական տիրապետության դեմ թուրքերի, վարձկան լեզգիների, կարափափախների. վրաց թագաժառանգլլեքսանդրի, Իմերեթիայի թագավորի համար պայքարիգլխավոր հենակետերից էր: 1810 թվականի նոյեմբերի սկզբին գեներալ Ա. Տորմասովը շարժվեց Ախալցխայի վրա: Նոյեմբերի 18-ին ռուսական զինվորները գրավեցին քաղաքի վրա իշխող ռազմավարական նշանակության «Ղայա փաշա» (փաշայի ժայռ) կոչվող բարձունքը: 3 օր թուրքերը հուսահատ կռիվ մղեցին այն ետ գրավելու համար տալով 300 սպանված: Այստեղ զոհվեց նան 73 ռուս զինվոր: Ամսի22-ին թւսղաքը ենթարկվեց ուժեղ ռմբակոծության, որի հետնանքով մեծ հրդեհ բռնկվեց: Այն տնեց 4 օր: Հրկիզվեցին գրեթե բոլոր փայտաշեն տները, այդ Թվում փաշայի բնակարանը,զոհվեցին բազմաթիվ խաղադ բնակիչներ: Թուրքական հրետանին լիովին շարթիցհանվեց: Սակայնպաշարման6-րդ օրը ռուսական զորքերի մեջ բռնկվեց համաճարակ ժանտախտ: Գլխավոր հրամանատարությունը, համոզված լինելով, որ Ախալցխայիգրավմանդեպթում անհնարին է խուսափել բնակչության հեւո շփումներից, նրա ունեցվածքի կողոպուտից, բնականաբարն հիվանդության մասշտաբային բռնկումից, որոշում կայացրեց դադարեցնելպաշարումը: Անշուշտ, նման վճիռը

հետնանք էր նան պաշարմանձգձգման արդյունթումռուս զինվորվիճակի ստեղծների մեջ ոչ բարենպաստբարոյահոգեբանական ման. զոհերի քիվը գնալով աճում էր, Սելիմ փաշայի խոստացած Օգնությունն ուշանում էր, իսկ էրզրումից պաշարվածներինօգնական զորքեր ժամանելու լուրերն ավելի ահագնալի էին դառնում. Նոյեմբերի 26-ին Տորմասովը կարգադրեց բերդի պարհսպներից ետ թաշել հրետանին ու զորքերը: Սակայն թույլատրվեց զորքերին ուղեկցող 3 հազարանոցմիլիցիւսյին ու աշխարհազորին թալանելու ժանտախտով չվարակված գյուղերը, որոնց մեծ մասը բաժին էր ու ընկնում Ախալքալաքիգավառին: Այս անգամ էլ հայ-վրացական Իմահմեդական գյուղերի միջն տարբերակված մոտեցում չեղավ: րականացվեցսոսկալի կողոպուտ. դրանով իսկ «...իոխհատուցվեն Իցին այն կորուստները,որոնք ամեն տարի կրում են Վրաստանի ե մերեթիայի սահմանային բնակիչներըախալցխացի թուրքերի գիշատիչ լեզգիների հարձակումներից,-կարդում ենք ռուսականպաշտոնական գեկուցագրերում,-ն... պատերազմիիրավունքով հակառակորդը դրվեց այնպիսի վիճակի մեջ, երբ նա երկար ժամանակ ի Ոուսական հրավիճակի չի լինելու (մեզ Ա. Մ.) վնաս հասցնելու»:: ն մանատարությունը չբավարարվեցմիայն թալանով վճռեց էթԱհկաաշխարհազորի պես նս երկրամասըամայացնել: Վրաց-մեգրելական ջանքերով Ախալցխայի փաշայության 1500 ըճտանիքներ, այդ 50 հազար անասունԹվում քրիստոնյահայեր ու վրացիներ իրենց ն Վրաստան: ներով, տեղահանարվեցին բռնագաղթեցվեցին են ռուսների որ ախալցխյան պնդելու, տալիս Այս դեպքերըհիմք չ էր հետաւվննպատակներ արշավանքըմիայն ռազմաքաղաքական էթնիկական իր անկախ տարածբը. դում: Թշնամուն վերադարձվող համար ցանիշխանությունների կազմից, ռուսական զինվորական ու ամայի վիճակում: կալի էր տեսնել ավերակ Ֆ. Պաուլուչչին իր նախորդիկրած անհաջոԳեներալ-լեյտենանտ մոռացութհետո չհապաղեց խիզախ ձեռճարկումներով ղությունից տպավորությունը: արշավանքիՃնշող յան մատնել ախալցխյան մեծ ճանաչում էր բեթվականի սեպտեմբերի4-5-ի ճակատամարտը կաԱխալքալաքի հատկապես թուրքերը. Սակայճ Պաուլուչչիին: րել հայազորը, պարսիկներիդեմ ռուսների ունեցած այդ հաջողությունը ճազոր չէին դիտում իրենց նկատմամբտարած հաղթանակին:Ավելին, հպարտությամբ հայտարարումէին, որ պարսիկներինհաղթելուց հետռ ռուսներն այնքան էին վախենում իրենցից. որ չհամարձակվեցին է շարժվել բերդի վրա համոզված լինելով, որ նրանց սպասելու նույն -

«

Նույն տեղում,

հ.

4, էջ 813:

ինչ Գուդովիչիզորքերին1807 թվականիմայիսին:Այս ճակատագիրը, ի իջ մղում էին նոր գլխավոր հանգամանքները առասպելը: անառիկության դարձնելուԱխալքալաքի նան մեվ այլ Ախալքալաքիգրավումըռուսները կարնորումէին ունեցող նշանակություն տիրելով ռազմավարական հանգամանքով. կարելի կլիներ հարցը միացնելու այդ ամրոցին,այն Ռուսաստանին պայհ աշտության ռուս-թուրքական կնքվելիք մտցնել առաջիկայում ունեցան իրադարձություններ, մանագրի մեջ: Շուտով եղի որոնք Ֆ. Պաուլուչչիի համոզումը: եկանխորացնելուՋավախքը գրավելու շատ արշավանքընախապատրաստվեց Սխալքալաքյան արագ, բավականխնամքով: բ այց պայմաններում, խիստ գաղտնիության դարձյալ գաղտնի,հանձնարարվեցպատԵրկու արհեստավորների, տարածքում ս րաստելպաշարողականանդուղքներ:Հակառակորդի եղավ անհրաժեշտ համար աննկատ գործելու գնդի երկու փոքրաքանակուժերով վրացական գրենադերական Ա յդ զորաջո100 ն ջոկատով: կազակային հոգանոց գումարտակով վստահվեց քաջարի կատի ընդհանուր հրամանատարությունը ԳնդապետՊյոտր ՍեմյոնովիչԿոտլյարեսկուն,որն իր արիությամբ պարսիկներիու թուրքերիդեմ դարասկզբին բանիցս մղված մարտերում: իր գնդի մեկ գու1811 թվականիդեկտեճբերի 3-ին Կոտլյարեսկին մարտակովդուրս գալով Գորիից, անցավ Կուրի աջ ափը ն այնտեղ միացնելու|երկրորդգունդը, շարժվեցդեպի Ծալկա: Սրընթացշարժ ապահովելու համար որոշվեցհրաժարվելհրետանուց ն. ճանը ռաղմամթերքից: Փոքրաթիվ գումակի հիմնական բաղկացածէր ձիերի վրա բարձածպաշարողականսանդուղքներից ու հրացանային լցված արկղերից: Ռուս զինվորնեփամփուշտներով դժվարություններ:Ձմռան անասելի րին վիճակվեց հաղթահարել ու առատ Յ-օրյա երթիգ հեձյան պայման՞ներում, սառնամանիքի,բքի տո նրանք կտրեցինԹռեղքի սարահարքնու լեռնաշղթան,ամսի 7-ի էյալեթի տարածքը ն կանգ լուսաբացին աննկատ մտան Ախալցխայի առան մի կիրճում Ախալքալաքիբերդից 25 վերստ վրա: Ամբողջ օրը ռուս զինվորներըհարկադրվածեղան դուրս չգալ թաքստոցից՝Քուրքերի ն տեղի բնակչությանկոդմիցչնկատվելուհամար: Միայն դեկտեմբերի7-ի ուշ երեկոյան, մթնելուց հեւոո ռուսական զորաջոլլատը սրընթացմուռեցավքաղաքին: Պ. Կուտլյարեսկինանձամբգլխավորեցառաջին շարասյունը:Երկհամապատասխանաբար րորդի ն. երրորդի հրամանատարությունը ստանձնեցին16-րդ եգերականգնդի պանովըե փոխգնդապետՈւշակովը: Յուրաքանչյուր շարասյունու

հրամանատարին

հաշվվում էր 200 գրենադեր (նռնակակիրզինվոր), որոնց կցված էին 20-ական հոաձիգներ: Մի վաշտ առանձնացվեց բերդիմերձակագյուու Խուլգումոն, գրավելու համար, իսկ ՏԱ 30-ական մարդուց բաղկացած3 փոքրիկ ջոկատներ էլ հանձնարակեղծ գրոհներ հակառակորդիուրություն ստացանկազմակերպելու է, շադրությունը հիմնականուժերից շեղելու համար: Ինչպես երնում իրագորդժվարինխնդիրն գրավելու ուսական զորաջոկատըբերդը հասնեծելու էր ունենալով ճոտ 800 զինվոր:Անշուշտ, հաջողության կառուցվածէին հանկարծակիհարլու Կոտլյարնսկու հաշվարկները որի դեպքումբուրքական200 հոգավրա, ձակման իրականացման նոց կայազորը վիճակիչէր ստանալ օգնականուժեր: Գիշերվա ժամը 2:00-ին սկսվեցընդհանուր գրոհը: Ռուսական զորաջոկատիերթն այնքան արագ ու անսպասելի էր, որ քաղաքի հարնան գյուղերի մահմեդականբնակիչները չհասցրեցին պատսպարվել բերդում:Ռուս ճարտիկները թշնամու կրակի տակ, Թափարվանիքարքարոտ ձորով, ինչպեւ կամրջով, այնպես էլ ուղղակի օրի միջով, պաշարողականսանդուղքները շալակած, անցան գետի

Դիլիսկան ավանաքար

ի

սահմանափակգել

էրեկել աչքի

ձախ ափը:

ձարտիկները բերված սանդուղքներով անմիջապես սկսեցին մագլցել բերդի արնելյան պարիսպները:Կիսարթուն առանց լուրջ դիմադրության, ատերը, հանկարծակիի եկած, ռուսները գրավեցին Ժամը 3:00ր ժամ տնած համառ մարու մեկ կես թշնամու երկու մարտկոց: եվս Կայազորի ու գրավվեց: քաղաքը հետո ամբողջ միջնաբերդն տից 200 ենիչերիների մեծ մասը զոհվեց, իսկ 47-ը գերի ընկավ: Հաղթող16 հրանոթ ե մի քանի ների ձեռքն անցավ անվնաս մնացած բերդը, ն այլ ռազմամթերք: վառոդ փութ բնդանոթ՝իրենց սայլակներով, ն 26. վիրավոր՝: սպանված կազմեցին Ռուսների կորուստները փոխգնառաջնորդ կազակների ընկան աչքի Մարտում հատկապես շտաբս-կապիւտան հայազգի Շուլտենը, կապիտան դապետ Եժովը, ն Սաղինովը (Սաղինյան), որը ծանր վիրավորվեց,ինչպես հրամաՌուս

Սն

Մինն Աարարեր"

ժամապած-

սպառազինությունը

նատար Կոտլյարեսկին: համար վրացականգրենադեհեռավորության Այս լուրջ ռազմականհաջողության Գեորգինյան դրոշի «Սխալքալաքի

գնդապետ հրամանատար, Աո

րական գունդն արժանացավ Պաուլուչչին Ս. Վլադիմիրի2գրավմանհամար» վերտառությամբ, գեներալրդ աստիճանի շքանշանի, իսկ Կոտլյարնսկունշնորհվեց

բոտ. Փ. Բ5Ճ. ո. 2875. Կ. 3. ու 173-174 (Ռուսաստանի կենտրոնական արխիվ, գ. 2875, մաս 3, արխիվ, Ռազմաուսումնական ռազմապատմական 173-174):

թթ.

ես ու մայորի կոչում: Շատ սպաներ զինվորներ ստացանշքանշաններ: Պաուլուչչին, բարձր գնահատելովԿոտլյարնսկու զորախմբի առաջին սխրանքը,այն անվանեց «ռազմականգործողությունների 20-ը զորախմդեկտեմբերի Մինչն քայլը»-. կարնոր բին հաջողվեց իրեն ենթարկելամբողջ գավառը ' Ռուսների հետ գավառիտարածք մտած բաթարականհեծելազոէր. նոր թալանի ենթարկեց մի ավազակախումբ րը, որն իրականում ն ավելի շատ ձեռք բերված սննդամթերքնու ունեցբնակչությանը վածքը յուրացրեց,քանայն հատկացրեցբանակիկարիքներին: Ախալքալաքիբերդը ե գավառը չմնացին ռուսական ւտիրապե1812 թվալյանի մայիսի տությանտակ: Ցարականկառավարությունը հաշտությանմեջ նակնքվածռուս-թուրքական 16-ին Բուխարեստում տարածքնեգրավված տվեցդանուբյանշրջանում խապատվությունը դիռուսական համաձայնությանը րին: Բուկովինանզիջելու թուրքերի Ախալգրավված Անդրկովկասում պատասխանեց վանագիտությունը Անքալաքի գավառը,Անապանու Փոթին վերադարձնելուորոշմամբ: չէր: Հետագայումկրկին պահանջվեշուշտ, այս քայլը արդարացված վերանվաճելուհամար: երկրամասը գին նոր ջանքեր այդ Ախալքալաքի բերդն ու գավառը հաշտությամբ Բուխարեստի Թուրքիային վերադարձնելուց հետո Ջավախքի Քրիստոնյաներից առանձին խմբեր ռուսական բանակի հետ անցանՎրաստան:Միաժամանակ, լեռնային շրջաններ հեռացած մահմեդականները,ինչպես ն այլ գավառներից եկած թուրքեր ու լեզգիներ, բնակություն գյուղերում: Այսպիհաստատեցինարտագաղթածքրիստոնյաների իրավիճակով, դասով. պայմանավորված ռազմաքաղաքական րասկզբին Ջավախքումտեղի ունեցան էթնիկականտեղաշարժեր հայերի ու վրացիներիարտագաղթ ու բռնագաղթ,բնակավայրերի ներգաղթ,որոնց արդյունքում ամայացում, «թուրք-մեսխեթցիների» գավառնէլ ավելիկորցրեցիր նախկինէթնիկականնկարագիրը: 1828-1829 թվականներիննոր պատերազմծագեց Օսմանյան ն կայսրության Ռուսաստանիմիջն: Այս անգամ նս օրակարգիհարց ա Ախալքալւս արձավինչպես ինչպես այնպես էլ ո ողջ Ախալցխայի այնպե Սխալքալաքիա գավառի, դարձավ Կարսի 23-ին հունիսի թվականի գավառիգրավճանխնդիրը: Ի. հետո զորքերը Պասկնիչի գեներալ հպատակեցումից բերդի շարժվեցինդեպի հյուսիս ն անցնելով Չլտըր լճի մոտով մտան նխալքալաքիսարահարբ:

Կոտլյարեսկու :

"

ծ ,

ՃԵՃԻ, Ո՞ոօ

հ.

Է 5.6. 186. ԿՅ, 5, էք 186: Է ՏՕՅՈՈ.... 1, ռե. Բ.. Քոոուատ

կասյանպատերազմը...»,հ.

1,

3, Ղ.. 18485.օ. 564

(ՊոտտոՎ., «Կդվ-

թողարկում3. Թիֆլիս, 1885, էջ 564):

թվականիհուլիսի 24-ին, կոտրելով կայազորիկատաղիդիմադրությունը,ռուսական զորքերը սրընթաց գրոհով գրավեցին բերդը, իսկ օգոստոսի խալքալաքը, իսկ 28-ին Խերթվիսի (Խըրթըզի) թվականիսեպտես15-ին նան նահանգի կենտրոն Ախալցխան: ն Ախալքալաքի Ախալցխապայմանագրով բերի 2-ի մդրիանապոլսի գործողութՊատերազմական Ռուսաստանին: անցան յի գավառներն հայկական ու յունների ընթացքումմեծապես տուժել էին այստեղի ամայացել էին, իսկ վրացականբնակավայրերը.նրանցից շատերն գավառիգրավումը կողից բնակիչներնարտագաղթելէին: Ռուսների մի տասին վերատվեց տեղականբնակչության հնարավորություն Հոբնակավայրեր քանի մի դառնալուն մասնակիորենվերաշինելու Դիլիսկան,Մաջակաճը, Բւսրալեթը. Կոկիան, Գոնդուրան,Աբուլը, 1829 թվակավերջում դիան, Արագովանն այլն: Արդենպատերազմի 10-33 հազար նին գավառումհաշվվում էր 1816 հայ (մոտավորապես 639 մահմեդական(1727-ը արաշունչ. որից 5409-ը՝ արականսեռի), արականսեռի) : ( 710-ը կան շնչի) ն 179 վրացիընտանիջ իսկ 1830 թվականի ամռանը 4829 թվականիվերջին Արդահանի, 58 հաէրզրումի, Բասենի, Խնուսի, մասամբ Դերջանիգավառներից Բագրատունուղեկավարուբզար հայեր Կարապետարքեպիսկոպոս 13-րդ հոդվածի ընձեպայճանագրի յամբ, օգտվելով Ադրիանապոլսի հաստատվեցինԱխալցխային Սխալքալառած հնարավորությունից, գավառում էրզրումահայերը Միայն Ախալբալաքի քի գավառներում: չուրջ 50 գյուղ: հիմնադրեցին հետ կ ամ վերաշինեցին տեղացիների հայ ընտատասնյակ եկած մի քանի 1831 թվականինԱխալցխայից մասում հիմնադրեցին նիքներ կիսավեր Ախալքալաքիհարավային թաղամաս:Այսպես Ջավախքի տեղաբնիկհայութՇոր ն ընդարձակ լինելով որոնք հիմնականում յան թիվը համալրվեց արեմտահայերով, խոա րնելահայերենով ավելի ստվար, հավանաբարգլխավորապես պարտադեռլական) եռլի կամ կոչում էին սող տեղացիներին (որոնց ու արնեճտահայերենը րեցին . ինչպես ն իրենց կենցաղն սովորուբ1828

Ս-

հաճար Ախալգխայիու Ախալքալաջի Արամտահայգաղթականության ենթարկչէր: Այդ զավառներըմինչ ընտրությանհարցը պատահական ն իրենց թեմին հոգնոր էին էրգրումի վում քաջածանոթէին թեմի առաջնորդ Կարապետ հագրական պայմաններով առավել նս. դր Ջավախքն իր այդ տվյալներուլ շատ նման Բագրատունուն, կարեոր գավառներին:Անշուշտ, տեղի ընտրությանհարգում

Տ

այդ

աշխար բնակլիմայական,

էր էրզրումի որոնթ ցգանկաշահագրգռությունը, էր նան ռուսական իշխանությունների հայերով: ցում էին գրաված հողերը բնակեցնելբրիսւոոնյա

միայն Բարա-

խոսում Ջավախքի գյուղերից այսօր արնելահայերենով է Վախուշտ պատմիչը: Այն մյուս գյուղերի հիշատակում մասին լեթը, որի է

Տ

յունները: 1830-ականթթ. արեմտահայգաղթականների փոքր մասը, խոստացած բարեկեցիկ չստանալովռուսական իշխանությունների իսկ մեծագույն մաՀայաստան", պայմանները,հեռացավ Սրնմտյան մնաց ն շենացրեց սը, հաղթահարելովբազմաթիվդժվարություններ, ն կրկին դարձան Ախալքալաքը երկրամասը:Շուտով Ախալցխան որ տեղի «մեսք անի գավառներ, հայահոծ էթնիկապես Անդրկովկասի տիմնալ ռուսական չկամենալով զանգվածը, խեբցիների»մի զգալի Թուրքիա: րապետությանտակ. գաղթեց 1831 թվականինԱխալքալաքի գավառիհայությանթիվն անցավ 30 հազարից,որոնցից,ինչպես վերը նշվեց, 1816 ընտանիք,մոտավորապես 10-13 հազար մարդ (5409-ը տղամարդ),տեղաբնիկներէին: Վերջիններիսմի մասը կաթոլիկներէին:Նույն ժամանակ թիվը ընդամենը 179 ընտանիքէր կամ 710 արականշունչ 1840 գավառը,որը կազմումէր թուրքականնախթվականինՍխալ քալաքի կին սանջակի հիմնականտարածքը,մտցվեց Վրացաիմերեթական, իսկ 1846 թվականինԹիֆլիսի նահանգի մեջ: 1880-ական թթ. այն դարձավԱխալցխայիենթագավառը,1874 թվականինվերածվեցինքնուրույն գավառի: Նույն 1874 թվականինԱխալքալաքինտրվում է գավառային3-րդ, 1890 թվականին2̀-րդ կարգի քաղաբի կարգավիճակ, 1896 թվականինթաղաքայինպարզ ինքնավարություն": 1841-1843 թվականներինՌուսաստանի տարբեր մարզերիցաքռուս սորված աղանդավորներըդուխոբորները, գավառի հարավա-

լ

|

:

|

վրացիների ':

նման գանգվածաբարչբնակեցվեց էրզրումահայերովն պահպանեցթե' իր

հատուկ սովորուարնելահայտեղականբարբառը Լ թե՛ տեղաբնիկներին միջոցով այսօր որոշ պատկերաթյունները:Փաստորենբարալեթցիների կարելի է կազմել Վավախքիտեղաբնիկհայերի մասին:

զում Մատենադարան. Կարապեւո արք.

(այժմյան Նինոծմինդայի շրջանում) հիմնում են 8-9 գյու1886 թվականին գաղեր: Այսպես Ջավախքը դառնում էր բազմազգ. գյուղա110 էին որոնք միավորվում գյուղ. վառում հաշվվում էր կան համայնքներում Արագովա (13 գյուղ), Բարալեթ (23), Վարեածն (9), Վաչիան (11), Գորելովկա (8), Դիլիսկա (9), Կարծախ(10), Սաթ63.8 խա (8), Խերթվիս (11), Հեշտիա (83),ընդամենըմոտավորապես առաբե(39.150-ը էին 46.386-ը հայեր հազար բնակչությամբ,որից լական, 7236-ը կաթոլիկ). 6674-ը ռուսներ (6597-ը դուխոբորներ), վրացի, 6824-ը մահմեդական,53-ը հրեա, 14-ը եզդի, 102-ը

յին

.

մաւյում

3/35-ը հույն'": Բերված տվյալներիցակնհայտ է, որ

գավառի բնակչության 9»: Մահմեդականները 72,7 էին հայերն ճնշող մեծամասնությունը օօ: Հայերը 10,7 36 էին, ռուս դուխոբորները10,4 )օ, վրացիները 5.8 գերակշռումէին ոչ ճիայն գյուղերում, այլն Ախալքալաքքաղաքում քաղաքի 4303 բնակչից 4084-ը հայեր էին) : 19-րդ (4893 թվականին էր 63.799 դարի վերջին նույն 110 գյուղերում ն քաղաքում ապրում .6-ը) . մարդ, որից 50.467-ը հայ (ամբողջ բնակչուբյան Ռուսական տիրապետությանշրջանում Ախալքալաքիգավառը ն մշակութայինգգալի վերելք ապրեց: Ախալսոցիալ-տնտեսական կենտրոն, իսկ գյուղերը սկսեքալաքը դարձաւ արհեստավորական գին կարնոր դեր խաղալ Անդրկովկասումհացահատիկի արտադրության բնագավառում:1830-ական թթ. սկզբներին Կարապետ արքեպիսկոպոսինախածեռնությամբԱխալքալաքումբացվեց Մեսրոպյան արական դպրոցը: 1856 թվականին բարերար Կարապետ

հո Խո Արին ԳԱԱ լ Տան մեցին զբցծե "ը գ ր մե 1939 թվականի ր80. սկզբի -ական ռուսակա թթ.

լ

ցիո

դպրոցո

յ

սրը,

րդ

ը

քաղաքայինուսումնարանը:

արխ., թղթ. 163 գ, վ. 1276, թ. 1, վ. 1223, թ. 1, թղթ. 163 դ, վ. 1331. թ. 1-3, վ. 1403, թ. 1, թղթ. 163 ե, վ. 78. թ. 1, Լ12ողթաոեմեու

ԹՇՈՅՔՀԼԵՇ

Նելի160քԲԳՏՇԵԼԱքր Քր ծումը քյու, ֆ. 1 Լո.

ըօա. 7 13, Փ. 2, օռ. 1, տ. 3396, 4587, 4619 (ՎրաստանիՀանիապետության կենտրոնակլանպետական պատմականարխիվ. ֆոնդ 14. գործ 438, 713, ֆ. 2, զուգակ 1, գործեր 3396, 4587, 4619): Ջամալյան Ա., «Վայ-վրացականկնճիռը», «Վայրենիք», 28 ապրիլի 1928, էջ 85: ԱնտեսելովԱխալքալաքի տեղաբնիկհայության մասին վերը բերված բազմաթիվ փաստերը (այդ թվում վրացականաղբյուրները) ադանձին վրացի պատմաբաններ ու գործիչներ փորձում են այս շրջանում հայերի հայտնվելը կապել հիմնականում1829-1830 թթ, արնեմտահայերի ներգաղթի հետ (տես ք4Ն5ժյ «4. ՆՈՅԵՀադ»եղտու 1975. ղդ342-365,

ը

2002, էք 58-67ՉայրենիՋաւախք, Պէյլրութ-Լիբանան,

418,

փաստաթուղթ

Լոմսւսձե

365):

Շ.. «Սամգխե-Ջավախեթի».վրացերեն, Թբիլիսի,

1975.

էլիրիկյան Ս., «Պատկերազարդբնաշխարհիկ բառարան».էջ 63:

էջ 342-

' 3

ուղակի

Հար

«օր Դաֆում

աճծընին. ԸՊՈՏԱԴԱՎՇՇԵԼԱ քեն հՒՆ («Թիֆլիսի նահանգի Ախալքա1887, էջ 18-19:

2. 1., 1887. էրու, քոն գավառը», ռուսերեն, Թիֆլիս, լաքի Ա.. «Ախալքալաք», տե'ս աատաաօթ

ծելո.

Շ.

18-19

«Յայկական համառոտ հանրազիՍելքոնյան 100: հ, 1, ե., 1990, էջ ւոարան», էփրիկյան Ս.. նչվ. աշխ., էջ 64: 1886 թ. համեմատությամբ հայ բնակչության զգալի աճը բարձր ծնելիության ե 1894-96 թթ. կոտորածներից փրկված արնմտահայերիայստեղ հաստատվելու արդյունբ էր:

ՀՈԳԵՎՈՐ-ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ

ԿՅԱՆՔԸ

հետդ, երբ ա թվականինԱրշակունյացհարստության նկումից մարզ«Վիրք» մտցրեց Գուգարքն ու Ձավախքը պարսիցարքունիքը ու եկեղեցինփորձեցին իպանությանկազձի մեջ, վրաց արքունիքն նը տարածել Ջավախքի վրա: Այդ նպատակով երկրորդ կեսին ինչպես էրուշեհիմնադրեց առանթում, այնպես էլ Ջավախքի Ծունդա կենտրոնում Միորդատը Խո-ԽՐ որդին Շուտով վերջինիս ձին եպիսկոպոսություն: եկեղեցին: Ծղարոսթավիի զափին լճի արնմտյանափին կառուցեց աթոԴայերը հարկադրվածիրենց

ՋԱՎԱԽՔՈՒՄ

Պատմական Ջավախքի տարածքում հայտնաբերված նախնադարյան հնագիտականնյութը հնարավորությունէ տալիս պնդելու, որ այս տարածաշրջանըեղել է մարդկության ոոգնոր մշակույթի բնօրրաններից մեկը: Պահպանված բազմաթիվ վիշապաքարերը, հնադարյանքարանձավներիպատերին փորագրված պաշտամունսարահարթում նախնաային պատկերներըմկայում են Ջավա

դարի 5-րդ Նաթան Գորգասալը .

արյան ճարդու կրոնական պաշտա- ղիկու գիտելոթների, հեբանոսական մունքայինհամակարգիառկայությանմասին: Խնդրո առարկագավառըքրիստոնեությանտարածման առաջին օջախներիցէ: Պատմականաղբյուրներիվկայությամբքրիստոնեական քարոզչության նպատակով4-րդ դարի սկզբին Հայաստանից Վիրք անցած քրիստոնյաքույրերից Նունեն, վրացականաղբյուրնե րի Նինոն, հանգրվանել է Փարվանա լճի ափին ն հանդիպել հայախոս հովիվների ու ձկնորսՇերի': Ամենայնհավանականությամբայդ շրջանում էլ Ջավախքումլայն տարածում է ստագել քրիստոնեական ուսմունքը, ն գավառը Գուգարաց աշխարհի հետ մաս է կազմել Հայ առաքելական եկեղեցու Գուգարքի թեմին: Հատկանշական է, որ Գուգարքի բդեշխը եղել է այն 16 մեծամեծների բվում, որոնք Տրդատ 3-րդ Մեծի հրամանով Գրիգորին հայոց ապագա առաջին կաթողիկոսին ուղեկցել են Կեսարիա այնտեղ վերջինիս ձեռնադրության նպատակով": Պետք է ենթադրել, որ Ջավախքի տիրակալ Վարձավունիներիտիրույթներում արդեն 4-րդ դարի կեսերից գործել է Գուգարաց թեմինենթակաառանձին ենթաթեմ, ուր, ըստ ավանդության, գտնվել է Սուրբ Մեսրոպիձեռքով դրված Վարձունյացխաչը՝:Վարդան Բարձրբերդցիպատմիչիգրի առած մի ավանդապատումի համաձայն` «Ի Դպրավանիցտարան զխաչն, որ յանուն սուրբ Աստուածածին, որ արդ Վարձիոյկոչի յայնժամՃոնեացնկոչիւր»: Այդ ամե-

նահզոր, հիվանդություններբուժող խաչը, որ «է սրբոյն Մեսրովբայ եւ կամ Բարսղիսրբոյն ճոնին եւ ունի գիր հայերէնյաջ աւրհնեալ թեւն» : ՛

ոտբոռե

ըգեւորոծ». Յ- է

են, հ. 1. էջ 85-86):

ազ. 3586

(«Քարթլիս Ցխովրեբա», վրագե-

Ագաթանգեղոս, «ՊատմությունՎայոց».Ե., 1983, էջ 447: Ղեոնդ Ալիշան, «Նշմարք հայկականթ», պր. 1. էջ 18, հմմտ. ե., «Երկեր», հ. 4, էջ 43-44: Լալայան Մեծին Վարդանայյ Բարձրբերդեցւոյ Պատմ տարքրբերդնցտոյ Պատմութիւն տիեզերական,Մոսկվա, 1861. էջ

անթվական,

Հ

րար

9697.

Մ

| '

յ

|

հո աոան պատմիչնե Զրեսկ ավան. ա Դրասխանակերտցի ափոխեցին -9-րդ վկայությամբ, մերեն ա Ղազր

որը

ոչ

թե Ջավախքում, այլ

նրա

նրանք սխալմամբ Շիրակգավառում: է 0 Լ լծե տոթափումիցհետո Ջավախքը դառնում ոչ Արաբական րաքական,այլն հոգնոր-դավանաբանաԱխ Ըստ 11-րդ դարի վրաց հեղիկան հակա ու ա Ղրտիլա գյուղում (այժմ էխնակ ն վարդապետՄարմաՍոսթենես տիլա) 104 ու հայ-վրացական բանավեճ՝: ց շենցու միջն տեղի նոր կենտրոնէ դառնում Ախալքա11-րդ դարի Պաւտաէ նան աշխույժ հոգնոր կյանք: լաքը, ուր գրասելջուկյան սուլթան Ալփ-Արսլանը ԹԱՋ հական չէ, որ երբ սրի շատ բնակիչների, է աքի ի վում է նան տ

հարնան

արեք:

թ նտեղի արտութ) ԱԻՄ ՍԽԻՆե այոց ՀԱԱ ին ը

է հապառի Խրբ Սկզբից ԱԱ

ԱՐԳ թ.

ՍԵՐԵՆ: Բիմրեւարագրանո: է 12-րդ

«զամե կյանքը վերելք ապբում ական եկեղե Տ Զաքարյաններիիշխանության ալաքի՝ քաղաքատեղիից, սխա սկզբի Կոկիա. Կուլիկամ, ԲոԱ ուրա Մուրբախեթ մասին ում բազմաթիվհայԴ Մ Թմուկ ԻՆՆ Բնու: պահպանված Կարծախ Դիլիսկա, խաչքարերը, հատկապես ողները, կական ճարտարա ւմ Գ) կո, ընկած է ք 1289-ից տանն վերաբերում որոնգ մի մասը թվակիր քաշում նան Ջավախթի հոգնոր-եվեղ դարում ն 13-րդ դարի նում. Այդ

շրջա-

ն

Ն

Բթ.

«Հայոց պատմություն»,աշՀովհաննեսկաթողիկոսԴրասխանալլերտցի, Գ. Բ.

Թոսունյան մանոթագրությունները թարգմանությունը խարհաբար ն Օրբեւյան, «Սյունիքի պատմուբյուն», նի, Ե., 1996.

Ստեփանոս Ս. Ս. Աբոաածությունը ն ծանոթագբրությունները

էջ 134

ԷԱՈԲՏ Քարգմանութ)ուոը: համյանի, աղբյուրները Հայաստանի "Լ.

Մելեթ-:

ԼԼ. Ե.. 1

Ե., 1986, էջ

էջ

Ն

185-190.

ն

«Վրաց

:

ոի հայերի ձասիք». մա-

աշխարհաբար թարգսա Մատթեոս Ուռհայեցի, «Ժա ճանակագրություն», Պ. Բարթիկյանի, Եր., 1991. էջ 158: ն Ժանոթագրությունները .

նությունը

խայում 1473 թվականիննստում էր հայ Գրիգոր եպիսկոպոսը իբրն «առաջնորդ Սաճցխէու երկրիս» Նշանակում է, որ ւսյդ ժամանակ Սամցխենառանձինթեմ էր, որն հավանաբար Ծունդայի դերի նվազումից հետո իր մեջ միավորումէր նան Ջավախքը: «Ախլցխան.գրում է հայագետ Պ. Հակոբյանը.- ...ըստ ավանդականկարգի, էջճիածնականթեմ էր: Նրա առաջնորդը Ամենայն հայոց կաթողիկոսն էր, որն իր փոխարենկարող էր երեք կամ հինգ տարի ժամանակով ուղարկել նվիրակներ՝թեմի գործերին ընթացք տալու համար» են Ախալցխաննան հայ գրչության օջախներիցէր: Այստեղ գրվել

Ի դեպ, Ջավախքում հայտնաբերվածխաչքարերից հնաշրջանին::

գույնը վերաբերումէր 1072 թ.: Ախալքալաքումամիրսպասալար Շահնշահի օրոք 1291 թվականին Քորգի (Գորգի, Գնորգ) անունով մեկի միջոցներովկառուցվեց հայկականեկեղեցի:ՀովսեփՕրբելու կողմիցհայտնաբերվածԱնիի վիճափոր եկեղեցու արեմտյւսնպատինագուցված արձանագրութայան համաձայն«Կամամւ0)...աստուծոյ. Պարոնութեան աքապակ ես Քորգի կենայկից իմ սթէէս կամիրսպասալար Շահնշահի զէկէղեց(իս)... Ախէլքաղատա(րեյցաք մեր հալալ

արդ(եյան(9)

Քի(իս)... (թուին) ՉԽ: Սարգիս»: աթաբեկությաննստավայր ԱխալցխանդարՍամցխե-Ջավախք հոգնոր-մշակութայինխոշոր կենտրոնը: ձավ տեղի հայ բնակչության Այնտեղգործում էին բազմաթիվ հայկական եկեղեցիներ:Նրանցից հնագույնի Ս. ՀովհաննեսՄկրտչի եկեղեցու բարավորի վրա պահպանվելէ 1298 թվականիհւսյերեն արձանագրություն:Երկրորդեկեէ 1442որ կառուցվել ղեցին Ս. Աստվածածինը, է 1356 թ., նորոգվել Ս. Ս. Խաչ եկամ Երեւման հայի կողմից: նշան ին, Վաչե անունով մի վորա վրացագետ խաչքարերի մեջ ագուցված կեղեցու պատերի Բրուսեն կարդացել ու ընդօրինակել է հայերեն արձանագրություններ թվագրված 1457. 1454, 1475 ե 1491 թվականներով,հայտնաբերել 1478 Քվականիտապանաքար Սույն եկեղեցու բակում, հետազոտել քաղաքի արվարծանԻվլիտայում հայ մեճահարուստ Մեփիսյանների կառուցած Ս. Խաչ եկեղեցու 1641, 1691 թվականներին աԱխալցխայիհայկական վելի ուշ շրջանի արձանագրությունները'": մաեկեղեցիների պատերին պահպանվածարձանագրությունների են 1351, 1356, 1442, 1451, թվականսին, որոնք վերաբերում Ըստ մի ձեռագրի Ախալցներին,վկայում է նան Լ. Մելիքսեթ-բեկը'':

ՏեՍ

Կարապետյան Ս., «Ջավախթի խաչքարերը», էջ 7-11: ,

:

Ծունդայում

ներ (Ես արե,

ունեյող, աչքար Նա ներ խաչքարերի ասին արձանագրութ: յուններ

Դավլիանիձեն պատմաբան ունեցո

:

աշխատությու

ասին

Լ ունն նան վրաց Տեարուչեռթչ ռնճատոյթտնտ»չ նոձղղրսյոթ-14ոՐ»ՀԹյոթն դ ԹՐտբոծ, Պձռբոռնո.1998, 7. Հգ. 19. 58): Ց «Դիվան հայ վիմագրության», պր. 1. «Անի քաղաք». կազմեց Հ. Օրբելի. 1966, էջ 68, լուսանկ. տախտ, 25: 8/2556Է հ), «ՄՕՄՅԶԾ ՀՈ ՇհօօԹացզսծ Շո ՏՔե., 1850. էջ

1ոՏՇՅԱՇՅՏՑ»,

140-161. հմմտ. Հակոբյան Պ., «Վայ կաթոլիկությունը պատմաքննական տակ. Հրավեր ողջամտության».Ե.. 1993, էջ 50: լույսի Մելիքսեթ-բեկ Լ., «Վրաց աղբ:ուրները...».հ. Գ, էջ 91 Ա 1Աօօյոոո ո /շաղՀ

ե.

ԱրՇԽոր ոյր

7.

Դու

ա

ՒՕՔՔՐՕ, Ղ., 1871,

ւ.

8.

շ.

18-19,

|

|

ու հայերեն բազմաթիվ ձեռագիր ավետարաններ հիշատակարանէ 1396 թվականին: ներ: Դրանցից մեկը, որ հւսսել է մեզ. վերաբերում Նրանում հիշատակվումեն ավետարանինվիրատունԱմիր-Սարգիասը, վերջինիս ընտանիքիանդամների, տեղի աթաբեկի,հոգնոր ": «Արդ գրեցաւ ռաջնորդների(Գակոբոս, Տեր Ներսես) անունները մեկ այլ հիշատագրված այստեղ ենք կարդում աւետարանս,սուրբ ի մեծ Յակոբայ, պարոն ի վանքս Ախալցխոյ ...յերկիրս կարանում.17-րդ դարի առաջին քսանամյակինաթուիս հայոց ՊԾէ (1438)»55: հանդիպում ենք Մաքանդար ու Խալցխյան հիշատակարաններում Սիմոն քահանա գրիչներին«ի Ախլգխոյմայրաքաղաքէն»: Վերջինս : վկայում է ճան տեղի Սուրբ Նշան եկեղեցու ե ժամատան մասին են Հայ հոգնորականներիմասին ուշագրավ վկայություններ վիլայեթիմեծ դավթարում»: 16-րդ դապահպանվել «Գյուրջիսւտանի հիշատակվողբազմաթիվհայկական րի վերջին այս փաստաթղթում ե անուններիմեջ Չաճդուրայում Խորենիայումհանդիպում ենք ՏերՀակոբ, իսկ Խոսպիայում Տեր-Բեկ անուններին, հանգամանք. որը է նան հայկավկայում է տվյալ բնակավայրումհայ քահանայի,այն կանծխի ու եկեղեցու առկայությանմասին: շրջանում նկատվեցին հայ Օսմանյան ծանր տիրապետության ե այն է դավանափոխության, բնակչությանմահմեդականացման

որնսկսվեց 18-րդ Աածություն կաթոլիկացումը: ունեցավ ընդգրկեց հիմնականումԱխալցխաքաղաքն ուղղափառազման

եռեույթներ:

:

Հատկապես

ավեդաու

րի երկրորդկեսին ն

Սելիբսեթ-բեկ Լ., «Վրաց էսղբյուրները...», հ. Գ, էջ 93: Աչվ. աշխ.. էջ 53: ռ կազմեց Լ. Ս. «ԺԴ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ». 614: գիրք երկրորդ, Երնան, 1950, էջ Խաչիկյան, (1601-4620)», հ. Մ, «Ժե ղարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարաններ 687: Վ. Յակոբյան, Ս. ովհաննիսյան, Երնան, 1974, էջ 262. կազմեցին հ. Ա. (1601-1620)», «Ժէ դարի հայերեն ձեռագրերիհիշատակարաններ 262, 687: 1974, էջ Ս. Երնան, Վ. Հովհաննիսյան, կազմեցին Գակոբյան,

Հ

ԳԱ

շրջակա գյուղերը: Ախալցխան,ինչպես նշվեց, ինքնուրույն էջմիածնական թեմ էր: Բայց 18-րդ դարի առաջինկեսին էրզրումի վանքի առաջնորդները Ախալցխայի թեմը ենթարկեցին իրենց'՛: այնտեղ հայտնված կաթոլիկ քարոզիչնե1750-ական թվականներին րի պառակտչականգործունեության հետնանքով հաջողվեց 60-ական թվականներիվերջին համայնքը երկփեղկել: Սկսվեց հայ առաքելական եկեղեցիների բռնազավթման, էջմիածնից հրաժարվելու մի եղծալի շրջան: Հայոց կաթողիկոսՍիմեռն Երնանցու ջանքերը վերադարձնելուուղկաթոլիկացածհայերին իրենց : Արդյունքում Ախալցխայի ն չունեցան ղությամբ, հաջողություն նրա գյուդերի մեծ մասը դարձավ կաթոլիկ: Նրանց ձեռքն անցան քաղաքի հինավուրցՍ. Նշան ե Ս. Վովհաննեսեկեղեցիները:Ս. Աստեկեղեցին հայտնվեց կապուչինականներիհսկողության վածածին մեջ հայտններքո՞ւ: Եկեղեցիներիցզրկված ն փոքրամասնության ված հայ առաքելական համայնքըստիպվածեղավ ձեռնամուխ լինել նոր եկեղեցու շինարարությանը: Յյուսիսկովկասյանլեռնականների մշտական հարձակումների, պայմաններում18-րդ դարի վերջին Սբռնի մահմեդականացման խալքալաքիգավառը հիշեցնում էր կիսաամայիմի շրջան: Կաթոլիկացումից հետո, զրկվելուլ Ախալցխայիթեմի հոգնոր հովանավորությունից, Ջավախքըեկեղեցականառումով մտցվեց Կարնո թեմի ճեջ: Լավ իմանալով Ախալքալաքիգավառի կարնորությունը, աշխարհագրականդիրքը, բնակլիմայական պայմանները,1830 թվականին Կարնո թեմի առաջնորդԿարապետւրբքեպիսկույոս Բագրատունին էրզրումահայ գաղթականների համար բնակության վայր ընտրեց այս երկրամասը, որը շուտով վերականգնեցոչ միայն իր նախկին էթնիկդիմագիծը,այլն ընդլայնեցհոգնոր-եկեղեցականկառույցները: Միայն 1830-1840-ական թվականներինԱխալցխայի ն ԱՍխալքալաքի գավառներում,Ծալկայի ենթջագավառումվերականգնվեց կաճ հիմնադրվեցավելի քան 75 հայ առաքելական եկեղեցի: Մինչն 4837 թվականին Վրացաիմերեթական թեմի կազմավորումը այս ողջ շրջանի հայությունը ռուսակաճ իշխանությունների թույլտվությամբ դրվեց Կարապետ արքեւիսկոպոսի հոգնոր հովվության ներքո իբրե արեմտահայգաղթականներիինքնուրույն ու ինքնա-

|

Կարմիր

դավանանքին

Դ

Սիմէոն Երնանցի, «Ջամբռ, գիրք, որ կոչի յիշատակարան»,Վաղարշչա1873, էջ 41, 247 ն «ԴիվանՀայոց պատմության»,Գիրք Գ, էջ 763:

պատ, Ախալցխային

շրջակայքի գյուղերի կաթոլիկացմանպատմությունը մանրամասնէոե'ս «Դիվան Հայոց պատմության».գիրք Գ, էջ 347, 622-623. Պ., 0շվ. աշխ2..էջ 51-72: 693,736-137, Ղ.,163 ն Վակոբյան124. Ինճիճեան նշվ. աշխ., էջ Հակոբյան Պ., նշվ. աշխ., էջ 72:

:

| |

| |

| | |

տիպ մի թեմականկառույց: Երբ Կարապետսրբազանընշանակվեց բեմի առաջնորդ, Ախալցխայի, Անորաստեղծ ն խալքալաքի Ծալկայի ավելի քան 100 գյուղեր մտցվեցին այդ թեմի մեջ որպես Ախալցխայիհոգնոր կառավարությանենթակայուք-

Վրացաիմերեթական

յան ծխաշրջան: միասնաբար, ապա 1850-ական Նախ բոլոր երեք գավառները առանձին, իսկ Ախալքալաքնու Ախալցխան թվականներիկեսերից հոգնոր «վիճակներ» «վիճակավոր գորդարձան Ծալկան միասինշ" Վերջիններս անառաջնորդությամբ: ծակալ ավագ քահանաների» Նրանք ուղառաջնորդին: թեմակալ ենթարկվում միջականորենչէին որի կառավարությանը, հոգեոր Ախալցխայի էին ղակիորենենթակա հիմնթվականներիսկզբին 1830-ական եկեղեցին առաջնորդանիստ ված ԱխալցխայիՍ. Փրկիչ եկեղեցին էր: Ախալքալաքի ավագ Քահանա գործակալինստավայրը տեղի Մ. Խաչ եկեղեցին էր: Վերոնշեկեղեցիներին կից 1830-ական թվականներին բացվեցին յալ հոգնոր դպրոցներ:Ախալցխայումմեծ ճանաչում ունեցան Կարապետյան արական, Եղիսաբեթյան իգական, իսկ Ախալքալաքում Մեսրոպյան արական ն Սանդխտյան իգական դպրոցները,որոնք գնած կալհիմնականումպահվում էին Կարապետարքեպիսկոպոսի վածատիրականգյուղերի Կարծախի, Դադեշի, Խոզափինի, Կարավի ն այլոց եկամուտներիհաշվին: 19-րդ դարի երկրորդ կեսինծխաՆ Ական դպրոցներ բացվեցինգյուղերի զգալի մասում: Ախալցխայի գյուղերը խալքալաքի մեկ տասնյակից ավել հայ կաթոլիկական հոգնոր առումով դրվեցիննախ Ախալցխայի,ապա Ալեքսանդրապոլի կաթոլիկառաջնորդիիրավասությաններքո: Ախալքալաքիվիճակավորառաջնորդներից19-րդ դարի երկրորդ ն կեսին հայտնի էին Ստեփանոս ավագ քահանա Դեմիրծօղլյանը Հովհաննեսավագ քահանաՔաջազնունին (ՀայաստանիՅանրսչւլետությանառաջինվարչապետՀովհաննես Քաջազնունու հայրը, որի անունը նույնությամբ ընդօրինակելէր որդին): 19-րդ դարի 30-40-ական թվականներինՋավախքի ն հարակից գավառների հայկական գյուղերի մեծ մասում կային եկեղեցիներ, Հատկապես հիճնականումփայտաշենկամ ւիայտածածկգմբեթով"": 1860-ական թվականներիցսկսած նոր կառուցվեցին կամ փայտաշեն կամ կիսաքանդ տասնյակ կառույցներ վերաշինվեցին քարա4890-ական թվականների կեսերին Սխալքալաքի ն Ծալկայի հոգնոր վիճակը տրոհվեց երկու մասի՝ Արնելյան ն Արեմտյան:Առաջինիմեջ ձտցվեց

նան Ծալկան: ՀՀ ՊԿՂԼԱ, ֆ. 53. 9. 1, գ. 3805, բ. /6-77:

Մինչն դարավերջգյուղերի ճնչող մեծամասկերտ եկեղեցիների: եկեղեցի ծխատերքահանայով:19-րդ Օություննուներ ինքնուրույն ներքո գտնվող կառավարության հոգնոր դարում ողջ Ախալցխայի ն վիճակը առանց Ախալցխայի Ծալկայի

էխտիլա (Իխտիլա) 25. Թախչա 24.

-

28.

ԱԽԱԼՔԱԼԱՔԻ ԵՆԹԱՎԻՃԱԿ (ԵՆԹԱԹԵՄ)

:

Վ, Սխալբքալաք

2.

Աբուլ

Դ. Ագանա 4.

5. 6, 7.

8.

Առավրեթ

Ալաքուման Ալաստան" Արագուվա

Ս,

Ս. Գեորգ Ս, Հարություն կամ Ս.

Բալխո

11.

12. 13. 44. 15.

1830-1862

թթ. բբ.

1830-1887

քբ. քբ. թթ. բթ.

16. Գոման 17. Գումբուրդո

Դաղեշ 19. Դամալա 20. Դիլիսկա 18.

23. Դիլիֆ Ս. Վարդանանց 22. Դրկնա 23. Զակ

Ս.

Գեորգ

թթթթ.

45.

1830-1845 1830-1848 1847 թ.

թթ. թթ.

1840-1868

թբ.

1830-ականթթ.

ֆ. 53.

ց. 1. գ.

3800, թ. 4-4ա, գ. 3820, թթ.

բՕակավայրերը Վրաստանում», գյուղերը: նացված են հայ կաթոլիկական

Մամզարւս Մաջադիա

Խանչալի

Մոլիտ

Մուրջախեթ Չամդուրա 55. Զիֆտլիկ 5ճ. Ջիգրաշեն

53.

587. Սաբխա

Սիրկ 59. Սուլդա 60. Վաչիան 61. Վարնան" 62. Տուրցխ" 63. Փոկա 58.

64. Փոքր

Արագյալ

65, Փ. Գոնդուրա

Աոեւաճոս Երրորդություն

Աստվածամոր Գր. Նարելյացի

Ասւդվածաժին

Ս. Գո. Լուսավորիչ

Սամսար (Թոք) 50, Մերենիա 51. Միագվալ

49. Մ.

1856 թ.

՞

Ս.

Գր. Լուսավորիչ)

Աստվածածին

1860-ական թթ. 1830-ականթթ. 1843 թ.

1830.11864 թթ. 1864-1871 բթ. 1856 բ. 1868 բ.

1802 ք. 1847 թ.

թթ. 1840-1860-ական

բ.

1867 բ.

Ս. Հակոբ Ս. Աստվածածին

1860-ականթթ.

Ս.

1830-ականբբ.

Ս.

Աստվածածին Աստվածամոր

1830-1864

թթ.

1848-1863

թթ.

՞

Սարգիս Ս. Սիմոն Ս. ՎարագաԽաչի Ս. Յարություն Ս.

Ս. Գեորգ

Ս.

թթ.

1830-ականթթ.

Աստվածածին Ղուկաս ավետարանիչ

Ս, Հարություն (Ս. Ս. Խաչ

թ.

1830-1863

Աստվածամոր Մինաս Կարապետ

Ս.

Ս.

գիս

ր

թթ.

թ.

Եթ

ԵրնմանԽաչի

Ս.

Ղաուրմա

Առաքելոց

Ս.

Ղադոլար

48. Մ.

1837թ.

1848-1861 թթ.

Ս.

Ս, Ս.

Արագյալ 47. Մ. Գոնդուրա

54.

1840-ական թթ.

Ս.

Վեշտիա՝

46. Մեծ

62.

51-68. 127-147. 1մմտ. Ա., Դավթյան «Ղայկականն հայախառը գ. 3839. թթ. 36-37: Ե., 1997, էջ 37-40: Աստղանիշովառանձ-

ՎՂ ՊԿՊԱ,

198-203,

Ս.

Նշան Մրնաս

44.

1864 բ.

-

Ս.

41.

42. 43.

18631 թ. 1830-1863 թթ. Բեժանո (ճանձղա) 1830-1868 բբ. Բուզավեթ 1830-1885 Թթ. Բուղաշեն 1830-1863 թթ. Լուսավորի՞չ) (Ս. Գր. ԲուռնաշեթՍ. Մատթեոսավետարանիչ 1862 թ. Ս. Աստվածածին Գանձա

Կարապետ Ս. Լուսավորիչ Ս. Համբարձման Ս. Աստվածածին Ս. Խաչ Ս. Սարգիս

Ս.

36.

թբ.

1830-1855 բթ.

Ս,

Կարծախ 37. Կարտիկաճ" 38. Կոկիա 39. Կորխ 40. Կուլիկամ

Մար

Ս.

35. Կաճո

1856 թ.

1830-1863 Սահակ 1830-1863

Ս. Խաչ Ս. Խաչ (Ս. Աստվածածին) Ս. Ստեփանոս Ս. Մինաս Մ. Գր. Լուսավորիչ Ս. Հւարություն

Բավրա" 10. Բարալեթ

9.

Մեսրոպ

Երրորդություն վերափոխման Աստվածամոր Ս,

Խորենիա 34. Խուլգումո"

Ս, Ս.

Խոսպիա

Հովհաննես

Հ ԱՈՐՐՈԱ

33. .

1830 Ք. 1830-1865 Ս, Հարություն 1881-1884 Ս. Աստվածածին 1830-1864 Ս. Վոեշտակապեւուսց Ս. Մատթեոսն Մարկոս ավետարանիչ 1830-1864 1868-1870 Ս.

Խանդո

1830-1839

Ս.Խ

32.

Կառուցմանտարեթիվը

Ս. Խաչ

1870թ.

ւմ.Մինաս Ս Ս.

29. Խերթվիս 0. Խիզաբավիա"

-

անունը Բնակավայրի

1830-ական թթ.

Ստեփանոս

թկան մ:ՍԱՄ Թորի 12իթոանբու Մարկոս ավետարանիչ

Ջավախքի եկեղեցիների էր" Գյուղերի,հետեյալ Եկեղեցուանունը

Ս.

4861 թ.

1830-ալյանթթ. 1830-ական թթ-

1830-ական թթ.

Ս.

18631 բ.

Ս. Գեորգ Ս. Խաչ

1864 բ.

Յրեշւտակապետ (ՄեծնՆերսե՞ս) ԱՍտվածածին Ա. Ս. Ս, Ս. Ս. Ս.

1865թ.

1830-ական թթ.

Սիոն

1830-ական բթ.

Նշան

1862 թ. 1864 թ.

Աստվածածին Աստվածամոր Գր Լուսավորիչ միջնադար

Աստվածածին

1842 թ. 1856 բ.

՞

Ս. Ստեւիանոս Ս. Ղնոնդ

1861 թ.

66. Փ, Խանչալի 67. Փ. Սամսար 68` Քարծեփ անանուն 69.

Ս. Ս,

Հարություն

1860-ականթթ.

Աստվածածին Թադեու-Բարթողիմեու

1856 թ.

Ս.

Օբոջալար

Ս. Վակոբ

Ս.

1830-ականբթ. 1870 թ.

Օջ

ԾԵՐՈՇՕՇԻԿՂՆԻՈՆ

ԹՇՕՊԱՇԻ

ՕԻ

ԽՋ7ՔԱՍՈՂ:

լ

ՏԱԼԹԲԻՈՒՒՂ

ԲՆՈՒՈՒԸՔԻՈՆԵՏ

-

Օլավերդ

7ծ. Օրջա 71.

ՂԲ

1864 թ.

Հակոբ

ԹՀրաօօո էհօ ՏոՎօօուհ զոժ Խ0շոեօէհ ՀՇուսուօտ, ուշյօր մշուօջոշրհւԸտոմ ճոմ Լուօսջիծսէ օ8 ԸՅոԽԷւշչարո ՀիճոջօՏՕՇՇնոոօժ)ո էիծ էծքյծո ՀԼիղօթոշքիյօ Հսոմլտի քոմ օէ՛1"Ա:Հ 11565, Լհօ (որսչ Ճոոօոտ, իչ ւո 21 օք քօօք/6տ

Ախալցխայի Ախալցխային Ծալկայի հետ 19-րդ դարավերջին ՀԶՈԿՇԻՏԾո օՒ ճօսոծտտ ն եկեղեցիների քօօգլօ «ԼՓոՇօ Յոմ Հմլճոուօտ. էօ 192. հոգեոր վիճակի առաքելական հայ կաթոլիկական ոոտտ69 օք 6Բ բօօթ)61օ 52Թ- 10621065 311 թուրԸհոտէրոտջ(6 5/ոոո, ճոճ իչ քմքի թիվն անցնում էր 100-ից: 1918 թվականիմայիս-նոյեմբերին ՕԿՇՐՈՇ ՕՐ ԼՌօտթ 186015 ետտօմ օո Ճո ՀՕղեղեսէօմ էօ վոլտ ԺօօԼծքոշու ամիսներինհայկականեկեղեցիներըբալանքական բռնազավբման 15 քէԽՇո18 Լիյտ 65587. ՏԽմըօտ ՏՕԱՐԸՇՏ ճոմ ՏԵԿՇՅ| «ՕՌէսոոթօո2Բ) բսծրջիօմ վեցին ու ավերվեցին:Տասնյակ քահանաներմասնակցեցինգավա486- հոմոք Օնօոոշո (իճ Բոռքնտ, օոտւքյոջ ն գաղթականներին օգնելու աշխաԾսոոջ էհօ ԲՈծծուհ «օոխո), ռի ինքնապաշտպանության 2150 այոօժ ոմ ոոսօհ օք մմ» հՂլոօ՛ Թոքռոտ, աշտէշող զոհ դարՑԱօՅԺ:/ Օոգսօոժմ կամ համաճարակների տանքներին:Ոմանքկոտորածների ՇՕոքմօոեծո 1սդեոօո հ)5 ճէ ԷԼոջշո Հոճ Սշսո օՅՏԵնում. ՕՇԹռքոք Հօանոխ ներխուժմանժամանակթուրքերը ձան: 4921 թվականիքեմալական 11 տոոծօմ տսօի օք Լիծ էհօ ԵռեԱ6 օք Զոադշոտ 1473, Տատո հշիոօմ Յէ արեցին Գումբուրդո գյուղում տանջամահ ինքնաւպաշտպանության էհօ Շութու Խոհօք օՎՇոժեմ Տնտ Յոժ Տոմռո Շոու) Ճոռծուշը Քաս, հօ քահանաՎարդազին: կազմակերպիչներից ժօօլ5Խ« Եեմօ օք Լո հօ օք օտա Տեշհ |աոոմ (հշո) ու տ հետո Ախալցխայի Ախալքալաքի եկեղեԵ7 օԿօքօածոոք Խորհրդայնացումից նեսծ Լիօ ժան հՈօսու Ճո. Պշո Ոօոք օք Լոեօ ոօղհօոջմ Ըհոետոճո, ցիների ճնշող մեծամասնությունըփակվեց կամ քանդվեց, իսկ քա66 ոոււօմ Ոո(ԹՈ6Տ մօՏաԵւնշոջ Շատ Եջ Խօգսօոէ, անմխիժԲՈ51Թոտօք1ի6 ՇօՈզԱ6ոՀմ հանայից դասը ենբարկվեցդաժան հալածանքների: Ս. Գր. Լուճօտ էծ քօնկօմ Յոմ ՇՇԾոօրուծ 1ոլօոօտէտօԲ Լհօ Խ1ստիտ Սխալցխայի Ոօջսնոջ միայն «հոտ գ ործել շարունակեցին վիճակում թար 61. Ս. այլոք սավորիչ. իսկ Ախալքալաքում Խաչ եկեղեցիները: օէ հշմ եշօո մաժօժ լուօ փչ ՀբՀԱաոչ Ճոոշուռ 8» 1հՇ 15305. Պօ Մոո, Ատւեշխո (Ո1րրոոեօո), օք Բշօնոտ (Հռոո), ՏԱՏ (ՏՇԵճտԱռ), քէօս1Ո66Տ 3այրենք Ջաւախք, Պէյրութ-Լիբանան,2002, էջ 166-176: ԽՏ, տոմ Ճեհոյճեհշ. ՛իօ տոռյուօք (հօ (օօսոք/) օք Թոյո264(8ոյոում,

321), «Օւօէնոօտ Աօռնօոօմ 1դ Լհօ Տ0ԱԲԵ65 85 2 Տօքգքուտօ7Յ16է,ՅՇԽՅլի/ եսէ «ուի ԵՐօշմ 8սէօոօոո»- Ղելտ «ՕոՏԱԽԼՇՎ թող օք Լհծ քոօոօօ օք Քոշօո Շ0ԿՇՐԵՄճո 8-օտ օք 70,000 էօ 80,000 տզսոոծ ԱԶԱՆ:

ՇՃՈՅՈՏԻՐՇ

քԼՕՊՎՈՇՇ

ոութչ), )ոճխժոք լհչ ԹԱօԿՂոքՑՎ 1ուՏէՐՅԱԽ6 (27.300 1օ 31200 տզսոոօ

ՎՈՏԱԼԵՏ: Բոշ,

Սքքօւ 885:ո (Բոտտո),Լօածք օք |ուչոօր Թոտծո,Էհոստ, Թո

ռոմ թրի, Շօղոո (16:յտո), Բոշտիռ (Էոշոյտո),ԲշԵՀոմ (Թոծսո), Տբոք(15թո), Լհծ ԼԹԸՅԼ Օէ (-:Մ6ոօ« օք 8574264--Հհօ նհ էհշ Տոոյռի-Էնո Ղու. 1օքօքհօր Ճ/ՏիիօոԼ (Ճլտչիջօա), Ծոմ, ճոմ Թո 115ԷԹս- ՏսԵժյտնուօէ5: քոտհո---ոուհ 3264, օ1 Շօուոոլ մո էհ Տմսոնծօո

քԼԾԿՂՈՇՇՏ

Էիոոաւ Միռէ առտ 1իՀ մօրրօքուքիւԸ

օէ Լիծ էօ Լհւ լմմ16 հօտ (իո օոմ օք հօ ՔՈօշուհ «օո ւհշ Ղսդյջի օԷ (ոճ էհճէ

ՇՕՌՎԱՇՏԼ57

ՏՏԿՇՈԼՇօուղ օօոո/, 15, ժսոռջ, բծոօ4 օր ծ ՏՕԱՐԵՇՏ փու տ տք օք մաստ Քատուոճիօռ ՇՆՅՐԽ մոռ 16 քոշշշժլոքքօօմ, Լհօ աուօռ/ օՐփծ «քրո» քրՇՇ6ՏՏօՏ ձաղոք, սոոսօ:ԵլՇ

Մ/6ՏՅ-ո

Ճոռօոււ

Բողքոթ,«66 Ճոժուտտ Թրւծո, (28 ԲԵՇԻՑԱ, 1976). ՇՏիճմծո: ԲոՀՈՑՏ ՈՌ

ԺՈ/ՏԹՈՏ օէօ Բեօսէտ6 ՁԺՈՈՈՏԱՅՒՅԾ Բատոշար ժթՏ Օտրոթնիճո

Օեռտտո

։

'

.

թ ՒԹՄՈՇ6

լեշ «օԱտօ Կախեթ »Տիլուռծ

Ատ ծ ՏՔՄՀոԼօօոլի-Ըճուսթ/Շհքօու՝|Տ քՈօտայօմ եծ ՕԷ/ օՐ Բոոռ) եր ՒԷրուօե (Տենշարչ էոտքհճեո" 1իօ ջօօջաքհ) օՐ Թոմ» ԷԼ: օտ Խոժայտմջծ թոօքԹսոմ

Հոթոռձեծո Ծուտծ

1-Յոծէջն,"Կ/հօ հմ

ՈՈՇՅՏԱՐՑՏ էծ

է0ԱԹատ:

(Հակշո)--"ճ

Շիյո

ոօտէ

| ցոսու

Հոմ

"

«ՏԱՂԵՐ. ՏՕԱկրծԻղ

..

1ոհտԵլճուտօՐ Լհօ օօսութ/ 286 Ճոողծուռոտ4ոժ 1ոշհէտ." ՂիՀ Ոօջհեօոլոք 2421 օք Տհօոռո օք Տհռոշո հշմ "4 քօքս)ոէօդՇՕոտլտիոք «ոմ ՛շշհւետ." ՃԵօսէ էհշ Ճոոծոթոջ Յոմ 850 68 (հօ Քօտշոտ |ՕրոօէՏ) Ռոմ

(Թոռ

օք Բոր.

ԺՏԱՅՇԼ օք

հտ

ՄքքօքԹշջոո,

ՏԱԱռամ ո

մօ

ոօղհօտատ

Տ ՅՈՈՇԵԼ ո016մ: "ՂՈօ 1ոհոծմոուտ 366 Ճողտումոտ 8ո4

բաւ օէ փծ քոօտոօօ,

ք647ԼԱՏ."

1է 15 ԱՇ:ՐԷ/

3Ա6516մ,ԼհՇր(ԹւՇ, Մու ՃՃոոՀունոտ օօոտեաժ41հօ ոոյօ1է/ օք փծ քօբսինօո, Կու

"2Իօ 1ո-ի

Տ"

օո

"4 Խ/

1սուտ" 18 5օրոծ

բ1աօօ5.

օՐ հտ 8շէրո

:

Ւեօե

Խաոճթ,1, "ՏԽՈՎՅԵՏ եՅհոծ

ու" ո

Ի Էոցիոխո,"

|

որ

ՀիաՅոն

նԱոՅ0ԱՆԻԽՆՈՈՑՐ

(13"-18ի Շշոխոտտ), շօտք. ԿՅշցօո Ճ. ԱԽՒՃՆՈՒ 61) լխնոօքՇհաութտ ԿՕԼ Ճոոծուռո ՃՇՅՍՅՈ/ Օք ՏՇԹՈՇՏՏ, 1956), քք. 590-54. Ւրեօեցոռ, (Բ0մՅո:

-

Գժոծու աաօօոնոցօ-

ԼՈՇՐՑ Շո6

օտ

լիօ

ՀյՃթէ,

ճո

ՏՇԵՆՀողծուՑօէ Ճործուճոտ Ռճո)/ «11/ոքօ5 Յոժ Էհոստ Հոմ, 6 փծ6Յ5է, 1ո Լիծ ցոմէ օք "

Էջի

իծՈւմ Ց/ոջօլ իՂօսոտւոջ. ՕԿտոյ, Կնոռց,

ՏՔՄՏՈԼԹ6ՈԼհ

օօուսր/, հօ ըւօյ1ո«ծ օէ Էւշօառ Թսէ ոտ Տաոնօո ձմ դօ 1ո5է Թ: |օռոջ. 1ո ՕՐԱԼ 15 «ՏաԵլլտիՀԵՏՕԽՀ աօ

ձոմ

Ա:

Կ ոՇ

ոոՕոօօքիուը. Էծոոճ1Ո61611էԽՇԽ/

տին Տսմտո'Տ Լհօ ԿԷ Տսեյսքւշմ քօօք165, 4«ո110165

չհ օք ԸՕոզածոօմ Էօքօքսիենոջ քօիօ)/ Կոր: 11Ե6Տ. 485 ճոժ Ղասրելջի-Տքօճելոք Էսոմլտե) 1ոուճո-տքօոիենոք (ոոլու/ աայ Հիճոքօմ. ՏԱՇԻ 7ՈՇՅՏԱՐՇՏ, էհօ «հու օօդքթաօո Ա ՃՈՌՇՈւՅ ջլոմսո)ի/ ի/օոլհ Գ/6Տ1օւո Ճոոծուճ.

ՋՕԿՇԼուրՇու10110764 8 Խլստնու15ռոժչ

Հթքօոօժ1ռ Փոշօ-ողծոծծքհուճ

1հծ Ճոռծուռոջ Թյթօմ6 ՀՈ5Լ օն, ոօուհ ռոմ օո Լիօ ողօ5է Բ/ՕՇ1ՕսՏ հօտօնոծ. 1ո 1479. Թ: տթոոք Լոտ Քոտի, 8ոմ ճտ տճու էօ ԹԵԼՈՎ, Տքա, Լօոստ, մշ Օքօտոռ ոմ, Օտօտճո էհ էօ Խ1օսուճլոտ քս: իչ ՒՇուտ

|ԵՅԿՇ

ԽՇՐԵ

6,

2Ո6/ հօտ

քօոծց) ւո

ՔոՆՅՈ5 օէիօւ

ին Յմուուտեն 1ո Մոճնօո. ՀոօղՂ

2)օոջ ՏԱԵՇՀհաք

Տ

իծ լոքօ5լնօո 8 հոտ Ողքօհլոօ: 1ո ոօեծո, 1ոճմսճնոջ, ճոմ )ո ՍքբՀրՃոռծոյճ Յոժ ՂոԴ. օք էօ հսոմոմ5 Կ11աթծտ Էրոօ, հօ էլմ աճտքօ 50.000 ՃՈՌՇուոտ, Տօօեւոք,թ շրոլիւուօձ Լոօստճոգտօք քծօքլօ. Խ1օ0:6 ճո

156664 16 15ռու՝ Խ/1255Տսջինչւ ոոմ

ՇՕՈԿՇՈՇՎ

օԷ ո Ճ ԸՕՈԿՇԻՏԼԾՈՏԼՈՇԵՇ2Տ64Ասոլոջճում 2.6 1հՇ Ղսոեօ-ԲԸաոո ո ՊՂՒԵՏՏ 10 էիՇ ՀՄՈՒՏ աԼԾէճ: "ԿՄհւօ օոքորյոջ Ձոժ ՃԱԼԵօՐ ՇՕոՒօոոքՕՒԷՅԻՄ ճոմ Է հոստ, 85 իծ «ճԱՅյՏօք Խաչի, 85 ւ Հոժ մ6Կ2ՏԱ1164 ՀՏՇզքՀ

Լոլմ5

օԱՇրոո2եԾո, քինտ1-8|

1512-14.

(իճջ 65807764

Ճատինօո, (ոօ 16916ոՏօք քԼոմո

ՀԿծՈՂհւոք:

ԳՀՏԵԾԻ6Մ

ԿՕօո

ձոմ

Թոէոօ,

ոոմ Ւիճոսը

ԴՈԵՄ Յոժ82274-մ.

Եօ)5 Խ616 «ՅՈՂ64օքք ուծ Շշթէրէ/. ճմ

Բածսղ

52ոօ20/186 ՏԱՎՑՇՈՒ-Շոխո/ Խնօցխ, ՀՆ, յմշյօ2 Քոյչհատէ 119, 1ԹԵ)6 10. Տռոլռե)(Տեշոես|:Ս/ջօոհ/ՅԼԻ2ՅՏԼ, 1975). 6. ճո Օոտոթ հճհոշոժ ժ67 ոհ»: 1843 Ս/ռոմթաոցծո Էտու՞հ Էրով եռժհ, Հվ 1846), ՕԽօն սոմ Կօղոց ՎօՏ Լոոժ»տ-ՈցՍՏՈ6-Շօոքիյտ, Սոժ 1844 (ծու,

շրրօէ

75-82,

140-225:

ԷաՒօԿԵօտ Լոջիտո.

տայ Քոտարնհնոծ

ՏՏՄ

15ՕԽՇՈ

Ցերոու ոօ|ԼիծՃողօոթո Կռոո: Ողոշիու Ղ-Քոնոռիոո-Յշմոաայառ Ռ215ԵՅՈ Ծ Խոոո՛ /: ԷկտթոօԼԸփոօցոքիՇՇԱՏՇԻ/ ՊՈճռ. Տօ 1հճ լռ հօ Քօքսնռեօո

քք. "Տհն

1իօո», օ)օծուտ Խխտոռ Ի աան

ծՇոոծու

իո

1ո իծ քՅԿ2Ւ ՕՐ

Բատ"

|

սթ Լհծ օլիօ

Ռշմօ

որթ ն Տիօօքճոմ Ճոոծուճո 711ոջօ5." շոմ Թոմ չո ծ «ուհ Ճոռշոռո ձաճլլոքջտ, Պլոջօտ շո Օօղշո--"հոջ օէ օԲ քոուո,ձու իտ,եժ, ձոժ հօոծ), ձոժ էհօ էօսռ : Թոռ օո քաո, լ օԷ՛քհծ օո փ Տհծւչ |Բսքհտուօտ) Էքոշւ Բշջողծհ ձոժ Բոշոեր---"հշտ 8 երօծմ բլո սուհ ճոչ «ոքօտ ճոժ (ոտ շոր) -1Թա՛ Կ/նւշհ 5 ԽԱ օՐոմ օ1 Բշուռ, Ա հռտէհօ քյու Ճոռծօոո 61Է/

ՈԼՕՈՅՏՆՈՏՏ.

ոմ օրշիոոմտ.Ճոժ էհօոօ «15 ոօա ՈԿօ ՈՅՈՈ6Լ 01 աշճկի, «ՕԱԾՈ, «1Ոօ)8145, «հաչի: |ո1հծ 617." գոմ էօսոտ ճոճ 5 Է25է, "Ած տո օք Շուռոռքիահլշհ հոտ Մմլաքօտ Էոոճեի-158 Ճոգ ՄՀ» ճԵօԿօ

ԿՇԷ/ ՀՈԶԸԱԿՇ, ԱԷ

Էքոու. 4ոքոշքոճեթԹուջ ռոմ հոտ ԼԱստնմօստ ոռոօո էոօ Ճոոծուռո տո տիոեօմ եխ Եօռղոբտոմ

ՀՀՏԱՒՈԾՈԼԹՏ

Տուաւ ոմ քՈՓոշՏէՏէ165."Հ «իմոշհօտ քոր Յթոսէ 847226մ, Է իշոռսը,Լոշձլո, Բտճդ. Է725-նոո,ճոմ օէհծո քՅՄՅՐՏ. մուլտ Ռօրթ Ս/6րՑ 2150քեօքէ6Տ շմ ոՏԱՅԱՄ6 16 ՀՈՈՇՆ), ո Տօուծ /ՃՃ2«01վլոք օք Ում ՏՕԱՇՏ 14Հոր Ճաոծուռ օք ԽՈւՀ Ե7 տօ օօտոտօո ործ ծոտ Ոռ տ Լի Լոշիլիտ աշրշ 12սոմ աՇԱ ճջ Է սմչ. 7հճ ծէ Մոշի տաթ 72/1) ոօղհշտ ժ:51(Շ Տ 6 1հՇ ք-ՕՊո66.Էուօի ԽՅՈՇԼՏԷ ԿոՕԼՇ հօ ԹՄՇԿՈՔ ՅԵԺԿէ իծ քոսու օքԸ251օղ ԷՀԱ՛Լ: "6 հոտ ոռոջ 7լոցծտ Լո 90Րթօտ. 11 4150 հոտ Լհծ ա2է61. 111 օՐոռւու

ռուի

Յոմ ԷՇՏՀԼԱՇ

քտ0ԿՇԼՈՒՌՇՈՒՏ

՝

,

1Շ Ետրօոտ165106ոօՇ, 818557,

Եօռսնն

Աշոտ թ

ՕԱօաշո

բօբալէօգ. ՇօոՏեԼս Հմ8 Կ 12:թՀԷ/ 3ոօհ1իտ ՃՈոծուո Տոճ Ոոո1օոո քսեյտիօմ ւո Հ Եօոծ Դհւտ տ Օա ճոժիոց Բ Շանազ 2/50 ոտ 6 ո. ԽՈւօջա.՝ 1ո (իծ Տամաօուհ օշռառ», ե աո Ա 17ոո6է օէ էհօ թօքս լոշօուօտտեխ1ոոշժէհօտտյօում/ : ո ԱԾ» 24 Էոշօաու. 451446 ոօղհտտէ օք ՄՇ Հմոյուտն ՀՀոէ6Ր էօ ճնծ տ ոո, դ մո05 1ոծ Քոշոու Էմո

1ոլթորոնօո օո եծ Սքքւ: Ճատօուռ. էիտ շհւռու:լթ 1ոոսմօ5 ԳօաօքուքհԸ հոլը օ1մհծ ո էհօ Ու ՕԼ ԿՆՏԷՎԵԼՏ01 1հ6 Ելշաու էածոնյ-Լհոօտ Ջ0Խ0:5 ոհչելէշ Լառճտօձ Ոոօ51 մւտնոոտ 1հլտ Թ ՏՕպտՇ6, թղ) Շ6ՈՒԼԻ). ՃՃՀՇօոմոք 01 Էճոօէ515 4օՏ6ղլքնժոտ Ճիղօտէ օՀՀԽջո6ի՛ Էյ հօ Ճոոշուռոտ. թատքիթտ ՅՏ

1օ հոս

Շճրոօ

ԳԽԱԵՆԵԼՏ

ՈՇԱիատ է Տօ(ոճ ՀՇԽուհտաոժյոցԼիծթու մու օք իծ ԵշՇշստծ աոօուռոԼԱՒեւջի քօքսոկօո ոթ

ողբ: Էդ7 ոՀէխ6 Ճոռծուճոջ. |ո քծքսու օժ ք բուոճոի/ օք Բոշօոսո քօուռմոօմ քօք 1ո ոստոԵօրտ. ճլտո օք եծ, հօաշԿծր, օէխուճ17 քոօսթտ 162564 .

.

՛

ԸՈՇՈՐՁ:ԽԹեհմոոտէՔո65Տ, 1921), քք. Մ

3-20.

Բ

ո

725 էհշէ Բօու Էոշօատ: 16 Էրօսճո օոի/ փ6 1հ15 ըո558ք6, 1115 5օՇո Լիք (իճ թոմշոտ օՒ Յոժ Օաոձնո, Լ0Մ/6/ 8ոչո.

(ոսճքօ41իծտօԹոՍՒՇ|ռոմտլո Տսօհ 2 Էւօոո 4ԹղօՏ565 ՒՇողուոօՎ1ոէռոէ՛"5

արի

Հեռու

ՀՈՏ: իբ ԱԱ

։ոօւօ

փոո

Ճործուն, Թ.

ա

ճոմ Էօտաիմ 1ո օ1 ունր էհօ Տսմռռ Տօու 38181Իոտիճ, 4

Բեշոր

«Շոն

«օոժօ

1ո 1643 5

օք4Տ«ղտլոոն ԵԱՐՇՈՏ օքմտշոուծդ/ օէ Ը

եճնօո3ոմ866Օոոթմո) ոի ոօղհօող

հՂսիճոոոոծ

Աե

ՀՕՈԿՇՈՏ|Ծո

ռոմհռրժչիւթջ

ԴԱՈ ոո Ա 08Աո թիփրիծ քերքու լեսշոոո» "7

ԷՇրոնԼո6ՎԸհոտեռո

օո

իչ

բառը

տաաաաաը Ռեժան Աաա» բնե Եջ քոոռէ Քր ո |Օ1օօէ) օոոբէծ, :

էի

1ԱռւաՀ

.

օՐ8

էհօ

ոսկի

ճոմ Ճոոծուռո

"էշո ՔՕոոշո

Գ6Տ(ոօյօ4.ճոմ օօո, Թմրոջ մհծ -հսոշհ

ոռու»

օ1 Մշո

Ըհոտմճո մք էօ ՏՀԵՑՏԱՑ ոմ հտ օ(ոժօէ 68 Ճոշոու

օազնծ ճոժ Լհծ 'ոռծուճո ՏքՀլ. ոոօի»ո ոօոհօո

քոռոմ «1216

տոժ Լիտ

Օս

Շիմոշհծտ «օր

Կնհլո

՛ԼՇեՅէ

Ելաօի

«օր

հօ

րոնք

ՈՅԱԾՈՏու: 1ոլօ ջոծծէԱ ցոսու օէ Բոշօմոու, 1ո 1723

էաոօժ "ճ

Հով

ճոՎ

ոք: իշ

Հմ

Թ

ԳբՕՏաԼ2օմճոմ

ՏՕղո6

հօտ

Կիժ

Հոչ

ծ

ճ

օղ

(օքնտօժ Կոօոբ

ԷՈ

Ր

|

50)ժ. ա.

Տ 50 Ոճո)

օէ

օ105ղ Տօհոո, 255564 եչ էհօ

(4Տիիաոցանառ ճրօճուտ5885 ոտին իշու|ԼիՇ Ծ6օ«օէ Խլահոշոտլ Ք:65Տ, 1908),

(Կ/ՕՈԽՇ:

օղմլ

ժԲ ՉՈՒԻՑ

Բօսո Բողտ օք իծ

'

ԷԹԹԵյցո. ԽԹորշիՋոաոննացն ն/սոոծո

Օիօայհ ԱՏՆ ՑԵճշոծ

'

|

ՇԷՅէՏ

Ճ

ոին

օք ետջյոոյոք ԱԱ

Կ

ա-բօիճո

ԵՍՈՇՐ 2օոծ.

1ո

Եօսջիւ

մոլօ

14551

Խսոժտհ ՀԽ6քուո

Տրմօօուն

բօջլթոտ 0ՐԹ

հոԿոնԱ Ուն Հ քոն 0ո

:

Բյ

8" 1635

ուքուո

ՎԵՏ

թոք"

առջ օքքռոնմ Ե Տսլռո օք Եամտհ ԱՆ 01 ԷԼ7ոՒ4 ոմ օւյճո. Ճէ Խոճմ, Կհօ 4Ա-օ«է»մ (հծոո էօ Լհօ ջ8Կ385 ԽարժՏ ՆԵՇՐՇ ճու 1601: քլոօօէօ Թոչօո շոմ ՃԼտինօղ, ործ 8 ոոոտտ (ութոռեծո Խաոմ5 Ըչղյոո, ատր Կոկո էօ

ճոօէիօ"

ԱԱ Խու ՄՀԲրածո ճսէիօո5 ՌՇԷՀՁՄէոշէ

իծ

էչ

յո ԿԻՏ տոճթմե, "

էԼ:

ոճմ 0Օ1Շ

ար

տանու 1:45

Պեղառատ Ժոան Լիճ ՓքուշօուհՀույ. ուր) ՏԼՋ65Լիօ դ

աաայյաը

11օ«6ժ ոօղիաուժ յստէ էո

|ոէ57(իտժ 10 քռ76 ՏօէԱ6Ճ 10684045, իմ Տիճօթ Ճվրոօ ոոօուհտ «լուծը Շոկո» Հոծ Ճոոժուռը Լիճ Օսոոռ տլոջօտ. չհծ թերուՅոծու Ճոնօոլշո 1Թո1իօ Խսմ5 Ես 250Թո փճն Ոօ«էտ. Լոտ ոօէ հշձ թօբս|ՃԱծո 6 քոօ1ժ6 օոէ/ Տսհթո Յոմ 95/10),

ԱՌԵՇՅՐՌԵԼԹ

Տաոօլօոծօմ քոշԱՇ6. Խոօար Ե) 1րօ Տոմ 8ոժսոմ /ոՈւ: օք Խամտ,

փծ

մո

Տսոռծ1

1ո

Պոտ

օՏքօճա ԸԾսԱ ոօէ ԵՍէ ՇոՇօսոոքօ 4 Ք16ոէօք էիծ ԹաԽոոշո հ'/1օսոնյոտ. «օուսուտ էհծ Խքստնոո16ոծուտ իստ. Եօրաօշո էհօ ՌՈՀ-ուհ ռոձ օքջիւօօուհ (ո

1ո6րօշ564 ԼիոօսցիծսլԳ/ՀՏԼՅո քոօժնուծԷշ6ոող, «ցուօ:54օո. Ոլջիլ 01 1իծ ոու օ տօ Ճոտժուճոտ ահօ աՇԹ Խսժջչ. Խոլ Օքոուշօժ տքուծոտ օք 1անտ ռոժ Լհծ ՏՕԱսոօօ5 ՏիօԿ 1հռԼ 15ող 4'մ 50 օոլ7 օսէաոոմի/. ՇԾՏՈՇՇՎոօ քւօտՏմոք. 100Է քո մտ 1ո Գ նրոծ ճով Տ6օրօԼ5/ Թւ 3 1ԾոջԱծ 1իօ)՛«օէօմ 25 Խ1ստիոոտ

լոշխժմոք Ճոտծուռ, էհծ

շոմ Ճործութո բօրմոոԹո,

բշտի ԹՀ

ուջիւ

Լոտ

քօբսքեօո ԵծՇռոոծ

Էոօս/ո

Ցոճ ՈՅ (հուԸհոլք,փու 5, հուր Ճոոչուշո Ըհոտեշդ

Ե:

ոճծ

օք "1օՏ-

Ի ՂստիտՂաւէ.

(ջող շիռտթոտմացահյսոոծո բթ. 565-66.

1Եժ.. ք.554. Շհսեռտ ՌժիՇիթո,

էօ

օ/

Լհծ

սոմ`ոոծ

էօ

լ

ԷՀՏ"

Իլշեօեցշո,

Յոծքիտր

Իրօո Հոճծազքամո»

Շհոտեռո ոաուտ ռէ

Ըհոտեշո

Ճոոօուշո

Ղողաք/փ»

։

։

Հուռո

.

ՇԲ մ6ՏՇՈԵԼՈՔ

1ոօգքճելչ

ՅԻՇ

1ո62ոտ էիծ նղք|տուշուծճ չհծ

ճ5

ԵՏործոու ԵՑիր շո հսոժոշժ զանա Վժարոք ոմ ԳԱ «րիմլուր, Ն ուր: ՎոօՍոքռումեջ, Շոչեաօոծու օք բ աը Շի Ն հտ ՇՈՕԱՌՇՇ (Թ66օմ ՇՅքԼսոչմչժ Ճողժոճոտ Յոժ 5014 ճու 115. ՏԵՆ,

ջ

.

լ

.

.

ձոմ

օՕՈԿՇՈ

2ոծ էհտ 7օքյօոէօ 1իՀ 5օսէհ. Ճ5 8 Լհօ Ոօոոժլօ 1Հսո45 օէ ՕւԵՀեւ ՏոԵլսքոԱծո ոո ծ ոջհէ 16 ճժոմուտլօք 18056 1Վ551 աոտ քում Բ-Մ

ՀԱՐԾոԹո»

»

հլքիլոոժ»1ո

1515, Տսեռռ

|

քճ7315 'օՕոԿ6ՈԼՅՎէօ էհօ 1ճս/

էտ 21" ԻոՑԱո 91641նո

«օո, ՃոՈռՇուռո

ՈՅ

ՕՈՀԼՕնՏ

Լոշհօախոո (1758-1833) հտ Թոռո-քօօջոթիօւՕհսքոչ Եւիռու ոօոհօրո Թոռ տ էհօ Յոօփ:Լ ՈոոՏՏ քո օքչհօ քւծԿոՀ. էհօ Հնքյօո 6Է էհծ (հմ 24օքաւՎ

մօտօղԵ6մ

ՊԻ

ո ս

թԱՈՔՕՏ85.

Կ/ԵՐՇ

ՍՈՇՈՏԱԼԵՏ

Օեօտոռո Լատ ՇլիուԸ ՏԱԽՇԱր: օՐ Պ/6516ռ /Ճոոծուո. փ (իչ Տորո:

ՁՈՎ 52Ն6

փօոօսքի

ԿՈՕԱՏՈՇ6

(օո

բօքսլուլօո,հօ

օոժ

ռո

`

ՏԱՑ

օք հրաո

մոլօո

ո

ո:

:

ոոԵՇՇՉԱՏ6

ԱլԹԱՑ 08ք օք

Լ"

Պիտերծո, ԹԹոոոմ, տ1639, րար նան եօսջի աեռե ՈՀ "«օԷ/ սոյստէ լաստ ոո" ւ Թան ցո ՆՆ «ՀՈՏ:

ԱԱԱԱ

ԸՅՈ6մ 24737 Ռօլո Էոշախու Լիռէ

Կ/օոօ քօծք)թ Ց

հօ

Շիօոօկհ

բ. 58.

՝

Թոտով(/օոոռ:

հրտեհմաոտէԲօտՏ,

17.

ԱՀՇոՀՅՅոռո, Շօթոծէ

Խռոստօոքէ0.

6332, ք. 552

Օք ԲՏՅԹ ԽԱՅ Բարի" Խհոօդ, /2/65815 ՖոօեՑո, Ոհ» "Խռ/թ-Ճ28Ց«6 «օԼ 7 (7115,1873): իտ Օոքունոծոկ, ՕԼԱՅ.

ՇՅԱՇՅՏ ԹՅՈ

ԱԱՈԱ2Ց206 45նխոտոինցոնննո, 2.

րշհլքհթո,

|8սփոնո

ք. 97.

օշոաո/ էհժ Էր7օոնո Տառուօօ 1հոէ Ե7/էհօ օլքհաօուհ Ճոոօոո սլի քօթն/ուօո. ոօոօօքհուժ օԵ4Եէպո ոօ 1Շոքօք ծա ՆրՇ Ճոռծումոտ Լիճ ոԼոծէտօուհ էիծ օծոխդյ, Տեղ, է մշ Եօջոռյոջ օք

ԺԼՈՇս1

1 15 ոօ

1օ

հլ Տօ«րոօմ Լհոէ ոՈ6ւ Լիճ Հ«Օմստ 08 1829-30

թոշմօուս տույ

ՊԱՅջօՏօք Էշ

ԵճքոոձոջտՕք

ո 21 ք8Մ315 ՇաօօքէՈ Տ0յոՇ ՈՍՈՈՀԻԾԱՏ էհճո ձոր ծէիծք օոծ-ոք|օստ Քոօսք շոժ օՐ Էհճն Կոշ ՀՕուոսունօտ ոոօսոայոօսջ փօ ոմ քռոջ օք ԽԲոոռեի Ճոոօուռո հոմ Կհօլ. ո «18865 ՛Լհտ Ճատխօու ԽԱն«2:: 1ո քոօմմոօօ 308.000 ԿՀՐ6 քօոտոուտ Տ0ոծ ռոմ 14 46աոտ ոհ 400,000 Ճդոծուռոտ,ՕՐհօր

4ո4 93.000 ա6էՇ սեո ԺաՓ6ԱՇՈՏ.-" օք 1828-29 Քատջօ-1աքետհ Հ/շ իջ Ճոոչուճոտ հօքօտ08 Հոձոծքքուլօո(օո Քածգոո

Հ

ՀՈՏ

լոշխժլոք ՔԲՐշօոնու.

Օօօնքւմ Թսէ ոմ)

ճատեշոօմ ուօոջ

ոշ. օքթոշտտխծ

օք իշ

թուջ

հշ

սոռք

ՕԱօտշո

օռտատ

Վ/օՏէօոո հօ

Ո:օ5:

8116: էհօ

լհռւ հոժ

յստքԵօօո ճոոօյօմ ե

էհօ Քստառո Էտքօ. հ Խոհօւ ոլլաօ4 էհօ ծէհուծ

Հուոոնօո օէ

Ւ ՀՕոոքօտեծո

Բոիշտ փշտ6 9.600 Ճոռշուռո լիճ բոօմոծծօք Լհոէ ՃՈԾՇԼՄ փճ մշրոօցոոքիւԸ Բլօու 1830 օոաոոմ,8 ՈՇԿ/ բո0օօջտ Եծքտո Լիտ /Ճոոշուշո Ճոռօուռ. Ա/օտաոռ քօքստլօո ծ «օոքթաօո օք

Բո26Խ Թ,

ԱԱՏՈՂՀԷՏ,

աշլոն՛ ո էհօ

Խօջէ

Յոճ ոծղի. ՏէՅՂՇՎէ:

ՈԸԿՏ

Զատ, բո ասլուխ 15 Թոտշո, Ճատենօու Ինհլո, ոմ |ո մուտ էհո 1865» ուլքիէԵօ |Թ59օքքոօտտթօո օ4յ866ոէէօ Թէ Ըոշ64. ՅՈԾՒԱԵՎշո ծտոռթօ իզլեհ լո (ուտ քոօանուծ/ իշ Քստտոո Էոքմթ ճոժ 1հշէ Յէ 16ոտէ լիտ

ոօա

ԵՕԼԱՇՒ «ուհ 11 աշտ

ԸՅՏՇ

«ծոմլեօոջ

քօքոնիՇո

`

ԵՇՇտոոճ ԱրԵՇՉՐՅԵԼԲ. Դիսջ, 1իՇ Հոտի

2ՇՎԱԸ: Հ

բօիմլ

րոթնշշեծո,Էմո

մ ողօստրժու

մսոտք ՄՇ

օԻ

օք հ: հօյջիէ

էօ 1հօ ՔՈ2ՒՕոօք 1829-30. Ճոոծուշոտ նժտ օՕհծրմյտնւոէտհշժ օօ լտ հօ Պոջօջ 1հշէ հշժ Եօօո ՀԵճոժօոժժ Ե: 6451 շոմ էհօ 50Ա1ի6ոՏէ Հոմ օրմ 16ՐԼհօ Քստջո լիօտ6 ահծ հոձ Գ6ք2116մ ՈոոՏՏ

Հող

Ժոքեօ.

ո ՔԼՕԱԽՏԼՅՈՒ ումտտլօոճո/

Խտնօո/ոո, Բոշ: տոմրոօատոտույանոԷա:

ճջիօէ Ճ.

ոռհռոցմհայ Հշցմծոնեիս/սոՑ Լիտ Ճոտօոթո Բօքմթնեօոծք Էա

Բոռսու

ժռռ ԲՈԾԴՈՇՑ 1 իճ ԲԱՏԷ 1Իրոծ ՕճՇՅԱՎԵՏ 61 էհ» 19էի Շոխո/ (Բւոսճո: Է(ԹՄՅՏէՅո, թք. 115-117. " 2ռոճշ8Ռ հօցհոոմոծոՁոներ: |տծիի/օՏօք Մճղօստ /Ճսիօո|, Խոճոճծոթո,

1994),

115 54, ԺօՇ. 13", բ. 23Ե Ֆ ծոտտիմոտոիինԵռոցւտո Աստո 64 ՏաՄՅՏ Բբոճո, Ք21:6/228/0 ԿօԼ Ք0655, 1902), ք. 492, (Մ6ոօ6: Սարհատ քհշռ| ՕՇեօռոոո/1

1օքօ ցոա-

1830, Էի

Ճո ՄՄ ՇՏաոՃոռշուռ, Շքոօտտօճ

մՇՏօոօժ (հռէ հւտ քԲռօհլոք օս

1օք1օդաճՏ ԵՇՇՕուլոք50 ո Ճքու 61 1831, ահշո

Լո

ԵՀ (Թ:

"

աօսմ

Խու

| | |

|

իսօ

էօ քատլօոծ էօ

Բատտլոո Յոուօտ ԹԱ

ռոմ

Ճջիլօղ, հօոնՀւ Դոիո

(ոօ

Ոշ

1հօ տսկռո փծ աուլօոօՖ օօօսքլոմԵ» Լհջ ՕօՐՀք որո Ռօոտ Քւշօւսո, Խճոջ,

ԿոսՇ

Քոյտշօմ.7Օք

էհտ Քստտոռ

Մտ

Էոքլւտ,

ռոմ

օոօ

քու

էհօստոոզջչ

Տ6էէ64

«տեւշէ, Եօէաօօո Ճռչճոծէծքծէ (Շառո)

ՇՒՇԼՅԺ

ոՀս:

իօոոօտ 1ո էհ» ՀՕտէո| օՏՇախօրճ.

ոմ

ԸՇՏԱՇՅՏԱՏ,

Տուոծ

Հոմ շտ

«ԵՏՏ

1հծ

«118965օք 1հ6

ՕԼԻՇրՏ

Բոշսճո, ահշ

օք էհծ Թէոշք Րօքլօոտ

4,000 քողի

ահօ

մո էհօ

Տո.

մո էհօ ԵԾւլհ

ՏՇՒԱԵՑ 1ո էհ:

16թլՇո 61

ոստեօք օՐ ՇՅմօճջլոո Ճ ցէ 41Ծոծ." Ճ1 Լի6 Տոտճ Լո, ՏեոԿւօՕքօէ Ոոօաօմ (հօ ՕՐ Լհծ1ղ 16:մ6ր 8Ո6 Տիճուլ,

ՈՂԾԱՈՒՅՅՈՇԾԻՏ,

ՇՏքօՇ1ի/ Շռթմաւտ հ1օ5է 8ոմ Եմ ՅԵճոմՕոշմ

ՃՈՈՇՈՒՅՈ

1. հւ ՕԱօոո

ԿՀԱՀԶՇՏ.

ԷորԼ6 ԾՇԸՇԱք օք 01 ՇիծԼէՇշ, ում հոօար Լիճ ոճոծ օէ (հճ ԼՀշջ քճոտրո| Ո6Շ615, յո ժ151:16էՏ ՆԵԼԸ ՏօԼԱ6Ժ ԵՊէհօ Ղս՛էնջի 2076ղոոծու Լո էհտ 62516 քԱքքՕտ6ի7 1հչ Ռօուօտ ահ լո ԹՅտօո, Ոօռ օք Խաս թլօնկոօօ, քովս Բ Ա5512.5

ՂԻճ ռե»

է

էհո ճոժ օէ մլտ

ԼԹՈՇՇ(Տ հո

ՇՏՏՅՄ

ոստտեճւ օք /ՃՈՂՇՈՅՈ-

1Թօ21065 Յոժ օք 1ոժմ)մսո) Ճոոծուռոտ մո հօ Մյոօօո բօքսմշէօժ օէ էհօ Բքսոօտ Թր 1809 շոժ Օք Էր26/ս քՈօմ1ՈՇ6 ո. Ճ «Օոորոուչօդ

քտմ215 օք էի

քոօ71Ա65

Ց

18305 Լհօ

ՈՕէոմ էյ ԸՇուաոքօոոո/ Յսէհօոտ. ո

'

ՆՅԼԱՕՍՏ

10ՇՅաժ ՈՅՅք

10 21685

Լհլոոծմ օսք

Ծսոոջ էհՇ 55օօոմ հճյք օք էհշ դւոօէօշոէհ

61 էհօ

Հ

Հճրօբսուօ4օւ 216307 ո 6

տոմ էհօ 8ոտէ քոռ օք հօ Խոշոօէհ ՇՀուաո/, էհօ 4օօքօուռքՃոտշոօքհօեյռԺԷ էիծ ՕԱօտոո ւս16րտ ճոմ Խ1ստիոո 1ոհճեք ճուտ տշմծ ԷԹ ոօղաոտլոք41(1Հս1է 1ո էհօ քոօԿ/դ665 Կ/ճւլ օք 1853-56, ՈՀխտ Լհոէ էհօ ՃԱտր էհշ Շուճճո օք ՆՄՇՏԵօո Ճոռշոյձ.

քւօտոծ65,

ՔԱրօքօտոքօատ, օք /ոօուհջ քԹԱԶԿԼՏ էհշ օօոօլստօո օք էհօ Թատտօ-ՄաղտիՊոօռի/ Ճոռշունոտ 75.000 Ճմոտղօք ո Տշբառեօւ 1829, ճքքոօշաոու»ի/ 4Եճոժօոօժ էհօլք ոճետօ Պլոքոտջռոմ ոոօմօմ էօ էհօ ԸՏսօճտստ,օտքծճլ21Ծ/ Օեօուշո ծ15եԸ15 օւ 1ոսշէհէ, Մշ (Թոռօ: ուօ Ճէհուտեո տոմ Ճեհշուռնն

օք Լի

|

ԼՇՄԽ3)

(հօ

ԵՇ 16581086ժ.Թսէ

ՈՇՄՇՐ

ոոսջիԼ. 25 աօ Ճոոշոթո Բօող օէիծր 7օքյօոտ 8տ մոոմթքոուտ նօոռ 1հօ Ըճսօոտստհմ ԵՀքսո16 եռոք ՁՏ ՏՕՈՏ ոՅէլմօՏ սհՕ Ժ6Ը146ժ 16 խո Աթ (Ծ հօ հոլէաոթի «Լջօտ, Տումհ «ոօԼՇ ռուն յոջքոոկծո: Գ/Հ Ժօսեւ ՈՇԿ ոօէ Լհճէ ճո Ճոօուճո բօբսռեօոԿՈ) ճքճյո855ՇոՂԵ)ՀհՀէՇ, ճոմ էհծո 11ոտ Եօ ՈՈՀ46 ձո կղքօոտու«Շոէծր Թ ոռւտՏլօոու) օթօքոմծոջ. "5 (հճ

աճ.

ՈՇԿՏ օՐճո Լոքօոժյոջ «ոո, էրւնԹ1165. սոժծԷ քոօտտսւծ ՕՇօսքէօմ քխոքօմ ծ Ճոռծշոլոչ 1ուօ Գ6Տք8մ.ո հշ

ՋաՏՏՎնո ա1լհժոճաու 1օ/ո

Տուհ,

ւու

ՕՍ

ոմ

ԲՇՒ 8Շ.Օ

ԲՏ62 0/ իտ Բատ ք. Տի Բլ Տուի, տցու տ տոժ ոոծու:,, Շոածաա ՇԱԽԺՈց 4 մՇաոճյ 1ոասցհ /ՂՏա ննոօո տոմ տ ՇՔոտետոտ 01Օօրաթի տոմ (9, մտո 3 ՆՋԱ Թ էհշ Խօտթոշո ոմ ՇՈՅԱՅՅո Տոտո», 2ԿՇԻՏ. (8օՏթո: ՇԼԹՇԽՇԼ Յոժ 8ՒտՏԼ67. 1833), ԿՕԼ 2, ք. 306. ԽՅԿԽՈշՏԻՅա Ճոտծօցոռնշիօտիոն ԽԹԾոտտլԹ,/ած/ Խասեաշտեօ) Բւտաճ

Քորպ

Կօուտտն (ՃօՏ

ԲՈՌՓՇօՅՅՌՇԻՇՏԵՕ|

ԿօԼ 12 Ց

(Ոտ, 1904), բ.

լԵժ., ք. 1389. ԽՈ(Շոռմորոո.

օք էհօ ՇճսՇՅՏ(Յո

313.

8թ շտոճշճր Բացա նոցն ՀՈՒՈ,

Շծոոոտտօո|. Ճրօիօօթօգ:օռ|

54, մօօ. 13.

էոոէ ԼօօԷ թ|Չօօ Հոլոջ օհճոջօտ ՇՕՈՇՏծ ԹՇԽոՀՕՐ:հօ ՎՀոոօքոշբելծ (իծ Դհօ Ը»ոաո)

բոժզյուճ ԳլտոջեւօստՏեն» լո ահի էի Ճոոօունոջ 01 հիճ ոսոեօւ օք իծ էհշ ԵՒ. կուռ Տօծո օոՇ 62Տ17/ օՇՈՒԱՐ) ՓՀԱՏԵՐԳ ժնրլոք Ճոռոուտո փ 1օօՀնեօջ ԹԱ Ե, 58 թծաաօուոմ ՃՈՌՀՈոո-քօբսիուօմ 1հճ Էէ Հստտկոթմ ձՏԵՂԸՏՑ Ղիշ 2ՈաՅ155( Է

Օո6

բօքաոկօոՎՇոօո5օ4 Ետ քօրօծու. ճնտիե Տքօք Յոժ ԷՀՈ, 105565.883

ՃՈՈՀոՆՈ- ԽԽՈԵՓԼ

ՕՅՆՅՐ

էհ: Թատտառ ճոժ 1877-7848 Պ/Յո էհօ

Քստ50-ԴԱՌԱՏԻ

1եսնօոտ460օա/ռք ԵՕԱՏՐ/հՀրօ Լհօ ԱՇՐԸ 1895-96 ՕՐ Ոոճտտո6765 Ւաումաղ Էչ «Օ1ւոշօ ժսոռջ իշ Մարօ Օք 1իծ Տարած Շույաամ օ Ճ հքծ քոթքօէածո մօռւօռնշտջ.

քՅԱՀԱԹՒԻ

ԴՇՌահէծ, մո Լհօ 61 էհծ ԸՏԱՇՅՏԱՏ.-' օ1 օ1հշր

126օմ, օր

Կ/6Ո6

ԼԹՇՅԼՇՄոշոր

Քթբսմուշձ

թո) Ճոռօուճ (Քստտ

ոօղիօոտ.տկոօէջ օք

Տքծւ, Լօոստ.,

ՀՕոնդես6416

քՀՏՇՇԱԿՕՈՏ

«։շտ-Ե6Տ."

բոոտ ոմ եար,

էհծ Խոլոծո Լա

րշրօաօմ ՀՈՒ-ՃՌՈՇուճո Աօոնծո օք հօ Խնտեւռ Ճորչուռո հօ

ՏՇԽՀՒո| ՀՀՌՒԱՐԼՐՏ,Լիօտաք0ղծ,ոթ էօ էհօ էյտօ օ1Է (ոօ ՃՈրՀուցո ՇԱՈՈՈՅԱԾՈ---501Ո6ԷԼ116Տ Տ1ԵԿԻ/ ՕՇՈԺՇԼԱՇօԷ է915, էհօ թՐՕԸՏՏՏՇՏՕՐ հու: 1ո սոլոտոսքամի տ տօօո էոօտ բօ՛

տոմ Յէ օէիծժ Ճոոօուռ. 6ՏԼօր

մօր րլմի--պ«ւօ 11 ԵՇԸՕ1Ո6Տ օԵԿՀօստ էու

Լիօ (ոլխւօ օք էհօ Ճրոծուռո ՄՄ Յոժ Օքքոօտտօո մօռւոյօռ 1սոէլտի

ՈԵՑԼՅՈԾԸ

ոճն ծոտէ

ՏԱԿՔք)Շ2981ոՏԼ

46-Ճոոչութուշճեօո օՒ Լհձ

էհշտօ Հհճոջօ5. իշ 50:6օուն ԼհրօսքիԼհօ ուոշօծուհ օծոէսո7, 16 Ճողշոաո Թնլօոս 1օտ զ 15 :ռ 15611 Տէւօոք ահլշհ 1ոՏոքՈժու 5հօլւղ» ճԱծուօո հտ Եօօո Տիխխօո, 8ումշր 123. Խոտ. օք հօ Օեօոշո 0Լ Լիօ 4օՏկխօկսծ քօ1կօ169 ՏՈ 4 1օոջ օԼ6տոչջօձ ըէՏ հո Է65է օք ՆՄՇՏԼաւո Ճոռծուճ, Կոտ Հէհուօոլ

'

|ադոո

Դ

կՏոիօմ

(ոտ ռոոէհ, Էլշոիճ Խառչհտ,, տոմ Խծոշոճուց

Ռի

1Տթա

ոատ

լօ

ԵՉ

աջ

|ՔՅծի

16)

Հ

|թեւ Բազ

Տեսօե ւո 1915.

|

Շհճոս:

3)

ճոճ

Թսջհ

|Թրոճոօժ

ոոծճումո

44,160

25.095

Չ5

25.440

28.300

18.705

31.122

16.960 2.829

35.130

12.404

20.260

11.520

30,800

101, ԱԾՇՏ. 1, 137, 248: 08 102, 466. 639: 8

ՄօիԽծ

103, օօ.

օէ ԽԱՄնօի

38:30

10248

1,421

-

28.160

ի,092

|

3,920 151949

իո, 134-145.

6. Յ0ԵՅոուՏ 1(2Ոո/Էրածաու, Բ0116մ ե)/ Թ/շի»ոմ Շող

8115/ 6 խթնօոյռո, Բոնոո, քթ. 113-17, 158: Բ-06 |. Խոոօտտո), նշու Յոմ ԲոշԽով (ԷլօԿՅո: ՀԱՄԿԽՈՅ, օ1 Յո, Բատ, Լիտ Կայ ամն 601618 6է5 Թոնհն

30,960

Բյու

ք. 226. 1912). Խալթոճժուռո, ՊՈՄԵՇԻՀեռա

34376

32.920 3.128 14,314

տո)

67.260

դու

Թթ

(Սբբժրճոմ 87 («րի

(Իհուտ

| (2 | Թոմը

8551ոո1120ծո,

օք (ԹԷՇՀմ ՇՕՈԿՇՈՏ1ԾՈ,

Լհոօսքհ1հ 1ուօուօոռ| թօիօ165 քօո1օ4 Քոռ

չ

2.

ԱՇոօօ

՛՛հօ օշ:քս)տլօո,

|էշւսո

Կ/ՅՏ

Ըժոո»Ըլծժ Կի ՎԱՐՇՇԱԽ

ՈՈ2554616, շոժ

|

,

01 ՃՈՈՀութոՏ

ՏՅԼԵՏ

Ե374

բան

Բոտթւո

ՔԵ7ԷԻՍԻՆ

Բ:ՕԿԱՇԻՕԲ

ՃՋԵԼԹԿԱՆԿՏ ՎՈՒ

1809 Ձոմ 1907

ԻՃՈԼՔ:

էհծ Տբոո

ռոռոոթոլ, 86

429.

2003, Թյուո,

քբ.

ՃԵԼ

ԻԼ

ԱՃ

ոօ

Ցի

Ա8 8 ՃՕՐԱԼՐԵԸՂԻ

ՒՐ ԼԱԼ լ

ՕՇՇԱԱ

8 ՈՐԹթՕ1 1ԲԻՂԼԱ ԿԹ

Ծոոօծ

8ՇՉԽԸԼՈՅՒՂԾ,

րՇԻ »ֆՓֆշալի եմ

ԽԱՍԱՇԱՇՔԵՒՑՑ Օա

3ԴՕհլ Շո ՕՇ Բքախօպտ.

ԸՕՕՆԻՑՂԸԴՑՈԹՕԼԱՄՎՄոո/

8 քթո3ԽՈԼՕՐՕՎՔՇՈՇԽԱԵՐ

1ՇՂՕքԱՎՇՇՕՒԻՇ 11ԹԳԿՇՈՌԵԼ,

ՃքՅԻՑԼԱԱՇՇՑ

ԻօօՈօումոթտ Յոաոշն

ՕՇՕՇՇԻԽԾ

ՈԽՎԻԵՈւ Ճուտ Ճթա84,

բ.

ՌԴԼՐԽՕԼՔԵԼԻ

ՃՇՈԹԵՐԵՌ:

ՃՅՎՇԸՂԱՐ»

ՃՈՒԾՈՒՇԵՕԼԾ ՕՇԲՕՏԾՈՒՐՇդ

Շքո6յ Օթո,

ԱԾ ՍԻՒՈՃՀԵՒՑ

քճ0Վ8րծոգնայօէ

ՅՅՈՅՂԻՕՇՑըՕՌՇԱՇու

էք) արան

Ճք ՇՂՈ1ԻԱ

ԷԾՅԵՄ

ԹՓուԾ

բքծաօիե

ո

էօ

ՑԵղայի

ԷզՎործ

ծ..

ՍՇԿՈՏՈՆ

էճ

ՒօԼՈՃ

ՏԵՍԱԽՇԾԱԾԱԸՑ

ՕԱԾԵՎԳՆՇՈՒՒՕ

ՕՕու

ծուուեոոը

ԿԱԾ քՕՇՇաողՇաԾԻՑ/ որոր

ՕԾԼԱՅԱՈՑԵՇՈՒԾ

առրՐ հորԱի Փօթաւբծոճուգ

ոթԾՕ«ՀԻՈՈ

Հացի 86«10Ի-.

հոըօյած ԵԼԱԾ

(Շուռ

օ

Ը: 8

ՕՇԾքուտոճ 31

ՕՀՈՇԷԼԱՎ

ո

ԵՇ

ՎՍ

ղր

ՇՎՈԼՅՐԵ

ԻՂԱՎՇՇՒՕՆ

Խ6 ոոքժոճ. Ք0ՇՇաւ

ԲՇՇՇԱԻԽՇՒՕԵ ԼՕՇՄՈՅքՇԼՑՇԻՈՒՑԻԼ

1օՇԱՒԾ-11210քՄՎՇՇԵԽՕՇՇԱԱՇԿՕոք

116ոօթմԼ օօցոճթօւտծԻՒԵԾԻ

(ԹՐԹԱՆՃ),

Հքթաոծ 8 1ԽԽՇ Շոու ԿՇՇԽՕԽՎ

քմՅՈՄՎԷԵԼ,

Ռ6ծք07քոո, (Ի ՃքԿԱԵՇ ԱԱՃ)

(ՃԲՈթ),

ՇՈԼ

ՈՕՄԱՐԱԱՎՇՇԵՈՏ

ՃքոԺԱԼԾ-քաՇՇԳՈ:

օրն

Ոօ-

.

ԷՀՅՎՀՂԾԻԵԼ

այում

ճք-

օՂՇՂԵՇՐՑՈԾ1

ՀՕԽ

3Վքօթ

Խալ

տ

դքտոք:

քա

ՂՈՅԻԹՅԱԿ

ՂԾՏԵՒՕԾ

քօշօ

հօ

մ

Բ 1Օհմ

հ

ՎՈՇՈՇ

Էտքօղոմ,

ՕՇ-

քանոն

դ

1քենԼ ԱՂԱՆ

Ւ

ԷՀ ՅքճտոււելըԽԱղօքոոո օ ՇԱՀ ՂԵՒԻ հ ԷԵ

ՇԼՈՒՐԴՈՎԾՈԾՈՇ տ ՂՇԼՏքՅՒՀ,

ՈԱՕՇՕղեճը

ՕՐԵՐԸ

րԲՀՀ Խ տմ

ՈՕԹՄԵՇՒՈՒ

մոշթոտ

Բ0ՇՇԽԱՇԽօՑ

քՕՇՇԱԱՇԵ0ՐԹ ՈքձորՂՀՈԵ«784

ՕՈԱՕԼԱՇԻՔՇ

ՂքՅՒՅՅ,

Շօոքմաոծտ

Ճքեշոի.ոռ

ո

ԲՏՕՇՊՕՎԻՌՈԾ ոօ

օ1

Է քոեՇ Է

Էքյոու

ԱՏԵ:

ՄԹԻՆ:

քՅՅՒԵՐ:

ԱքօղօոԹՈՒՇՂԵՇ1Ե-ԿՕԱՇՆՈԵՂ:

ՍՈՍՕԽՈՂՒՎՇՕԾՈԼ

Ց 1 աւ

Ճթեթէ

հՕՇ1ՕՎՈԾԵՃՈՒ36-ւօքօոճտՏԼՇՒՈՒԹՎՈԼՇԼԵՒԼՕՇ

ՑՅՈԱՏՈՇՇՂՔՇԵՈՇԻՌԼԵՐՈՆ

Խօտօթյա ՃքՍՇՇՂՇՈԾԵՅՒՈՒՅ դծոռոքռոուաաայն ի ԳՈ66 չքումծք ԹՈՒ քՇՇՇԱՄՇ ՅԹԱՌՒԵՇ

ո ԲՕԽՇՆԱՒՂՅՓ.ԼՈԼ 11060ՂԵՇԼնօ,

1Ո16107 Փօոմել: Կ79 թոռ թոօք ԽՆԱ Ն 1110. Ապր 1 ՍԱ Փ. 2 "ՐՈճուօ6ՕԽՅԻՃ., ՃԲՈթ, ԻՕՈՈՇ" ՂժքւուքԱւ ՎԵՇ Փ. )1քոի ԷԼ-ըոօոցո Օթու Լ յ 11 "ոա Լքո՞աո", էմ Ֆուղլօոցքո: ՃՈօԱր ԽՍոռՓ. Ոռ Ողքուտաօն

ղո ՂՔՂՑԿՈՒՅԾ

ՀՅՌԵՅՅՇԽՉԼՇ ԱՐԴՃԻ

քՅՅոՇՂԵՑՈՂՇ

ո ճքՄլաճ. ԴԵօն 1722. Ա Երեան

3ՅԱ1ՑԵՅՅԵՇ

յօ շաք ոօծօղ, ՀօՐՕթԵլՆ ՕՇօյոլ ծթոօ ոքփոսը ՀՈՑ Քորի Աւօ. ԱԳԵ: ԽոՒ քծշօա ոշքոօմ» ՅքերքոՇ քօր,

1616թոօրհճԱ0աՕՒՈՈՒՈՕ-ՕՇԻՕՇՕՈՒՈՏ)ՈՒՒՒ6ԷԾ

ոո ՇՈԾՇթրթած, ՕՃԱՃՈԱՇՒԸԾ քօշշ մԱՇԽծն ՇԾՒՔԻՇ քֆքո Խօօոօտքումծ ԲԷ

Բո

օղում

ՀՕԽԻՇԵա:

ոքըօ6

ո

ՀԻ

(1ճոծ

մոստոծ

ՕՂԱՒՇԽԻԻԼ

ՎՇՌԵՒՕՇՐԱ

բ

թոլ

2օ-

ԷՀօքԼՈԵՑՕԵ016

քոժրում

ԽԱՎՅՈԾԿ

ԽՇՇՌԱՈՅ

ՈթՅԻՈԼԸԵօՇ

ԱռքԸրաօ ՈՇքժուղծ

3-ը

«ար:

ոո» ԱԱ Մր

ՇթԵՈՇԻԱ

ԱԱԶՈՒՇԵԹ

ՈՒՆՈ

Խօ1օքթօ1օ 806օՂՕՎԷԼՕ-

Ց

ՇԼՎՈԾ ՏՆԲօօծյու, ժեւոծթՓՇՇԱԻՀԲօԱ

ՈւՄ րջամտ ոծհՇոոչետեւն էաքուծք ԹԱրթ հօուռՅՅԱՏՔԵԿՅԵՇ, Խուաֆօօր, ԱԱ» Էքյատ

ՔՇՇյՈՒՇԲ61

ԾՕՂՇ6 Ծե

դեմն

ոռի:

ԿՕԾԵՇ

ո.

ՍՕՏՈՒԵՐ

ոօ

օք:

ՎՈ

ոց

Օ«ՂԾՎԻՅՎ

տօ

տոոոօքես

ՈօՌո6

Ը

թար

Աու

Բ

ո

Ոշքօղօեժուկ ԽՈդուշոչքԸ ոճ Շոու ումԻՇՇՇՑ:. ԱՅՆ 1օյօթնը

ՍԽՇՒՌԹ

ուտ

/

ՑՕԱԸԷ

թ

ՇՕՇԼՅԲ

Ոճ,

ՈԾԻՇՈՒլ

ՀԵԼԹ:

օրոդիշաաւ

ոքօաւաոյուղ

ոօՀուաթոաւօք

Հ

ոա ԼՂ ԽԱՆ

-ՊՏՈՍծ

քԵՌՈԼ

ՈԱՇքՇԲՇԽՔՈՈՒ

ՈՈՈԾԱ

լ

շօ3ոյոօաոյո-

ՇՈՈՇՈՒԼԻՆՆ,

ՎԽՕ-ՈքաՀդՈՎՇաօ1 ԽօպֆծքօոԱՅթԵՈՒԾ8 Իօօճչու ւ). (թօտու,8օայգծքճ, |

Ոօոտ

թիեջարօր

0184548րօՇԵ,

ԾԱՀԼԱԵՒՇՄ

ՈՉՈՒՆՆԵ

Բ

Խօաշօուոճաոք

ՇԾՀՒլԻՕ ը

ոծղծ ՀՕ ԹօօՂՕՎԻԾՆ Ճքուճ 766181 ՂՕՎԵՍ ԱՇ

ԼՀՐԱՏԱՅՅԱՒՑ

«10

Խոտաոյծ ՕԾԵՇԿԼԱՅԵԾ

Էր

ՎՅԱՆ

ՈՂՌԵՒԼԹ-ՕՇՏՕօՇՕՈՒՆՇՈՒԼԵԼԻԼՄ

ՎՀՇՃԱԽՔ,

Թ

ուն

Ղոռ

Բ

հ

Օլ նաաաաաաան ԵՐ: ՖՇՈաօք. Առու ՀՇ Յի

ՇՈՐՆ:

Յո

ԾՕՇՀչդլ

ո.

8ՕՇԻՈՎՕ-ՈՕՌԼՈՒՎՇՇԵՕԻՑ

ՅՈՐ ՂԹՈՅԵՇ

էռ-

ԻՇ

ՏԵՑ

ՅԻԱՅՎՇԵՑՇ

է

Ղօ8-

օՇՂՕՎԵԾԻ քու 8օ 810քօ ոՕդծուլեօ ՀԱԼ հռ ՔՃաոոյ ՈՕԾԽԱՀՇԵ 6066

ՔօրՈՕՕԷԱՇՇՈՇՒՈԼԵՐԸ

քի

ԽԼՇԱՅՈԼ

ՈՓԸՕՂԻԸԼՑ

Ը

ոթ

ՒԿ.

ԽԻՈՈՇ-

«օԽ

ԾԲ

ԷՇ-

Է

:

ոօ

32101

31010

ԲՇՇԵՌԼ

3թ6

181,

ԼՇԻԼ

ԲՇ

ՅՇՈՇԵՆՅԵ

Է010քԵլրմ

ս

ՀօԼՈՃԱՅՎՇԵ

ոքուսանծ

«01

հ(ՇԵՇՇ

ՀՈՇՇԵ

ՖՇՈՅՅՇ

ԾԵԼ ՈԹՈՅՈՏՎԵ

թ/թօձ

ՈՕՈՄՐԱԾԼ

օօ

ոՈժԱՈԿ-

ՈՈՒԹՈԵՒՈԼ

Ո0ՕՇոքտողծքշւատոտըԵ 3101

ԲԵՇԱՌՏԹՈԾՈՒԼՄՎՇՇԻօՐԾ

քՀՔԱՌՈՎ օ122/ԱՈՂՏՈՒՒՈՈԾքծՈԵ

օԸՇ-

31ՇԽՀԻՂՁ

Ա6ՈԵՒԵՐՈՒ

Ռծոօա

ՀՕԼԱԽԱՂԵՒԼԹԾ-ՉՅԵՕՒՕԽԱԿՏՇԽՆՈՒ

4Ե`1.8

Է1ԼԱ1Ծ-

Շ

31:ՔԿՇՇՔՇՐԼԾ

ՁթԵՎԱՇԹՕԼԾ

մ

ՇՕՔՈՀՂՅՈՑ

ՀթԵՅԱՇԵՕՐՕ Էաքօոճ,

ԲԵՒՔՍԽԳԻՈՏ

ԻօօՇր,

ՇԵ-

ԽոուոՅծ.

էճ

Էօռղոտլրտ օ7 ծո,

ԷԱԱՎՕՇԸՂՔՅԵԽԻՒ

ԷԼՏԸՉԽԵՇԻՑ, Բ ՉաոԱԿՔԻՏ

ր ՇՕՈՇՏ ոօոմուու7, ԿՇՈԳՈԾ | անի թօօՇւ Օաթծղծոծէդոծ Ա6ղԵՒօ

Է010թօ1ն

ԾԵլդժ 185ք2:1ՇԷՈՎՇ

ԵՏՈՒՅ3Շ ԾԻԼքօուծիշ. ԱՇՇրՕօրու մ

ՅՒԼԱԵԿԵ

ԽԼԱՂ-ճ.

ՂՅՒՀՏԵՇ.

ՅԵ ՎԼՕ

ԾԱՇԱՒԽՇՈՑՈՈՂՆԸՎԵԸԽՕԸ

ո

բօշԸր

8քծեւ

եծ

ԷՀ8ՔՈՅՇ

ՔՇՈՕԽՇԼԵԾ

էՇաՕ1Օ 10ՇՈՕՈՇՆՈՑ

ՕՐՄԵՒՈԼԵ

ումր

օ61ա161

ԽՈՅՇՂՇՄ ՎՅՇԼԾ

ԻՏՇԸՕԼՈ0օ0-

էռոո

մքՕՔՅԻԽՕՇՂԵ

ՔՕՇՒՌԱԵՒՎ

Խ6ՇՇԼԻՏԵԼ

ՈԾՈՒՂԻԵՆ

էո

ԽորամՅ6. ՅՀԵՇԼՈՒՎ

7118:1084ՈԾ

ԱԽՈՇքԵՒ,

ռր

ՀՀՕՏԵՒՑ

ԷԼ

Շ1ՕճոաՕ 178ճ81/0Խ0-

Հ ԲՈՉՇՈՇՈԸՂՅԱՒԼ

ԽՊԱՈՒՍԱՈԾԱՄԹՇ,

Է

ՈՕոնՕոե

ՕԽՎՅՈՒԾ,

Վ1օ

Խոօտոտ

օԾԼԱՇՄ ՏԱՇԼԱՈՒՀՈԾՈՑՒՈՎՇՇԽՕՔ

ՔՅՑԵՀՀՇՐԱՏ

ԻՇ

Լո

ԷԱՅԽՇՇՌՈՒՆ:.,

10ՈԵԲԾ

ԱՇ ՀՕԲՈոճոի

տղ ոն ՈթճրոծոԵ«Ղոճ, 68. 11քատծոօխ ոթօ1մոօքօգմու ԼԱՏ Է62010թելթ ոթոխ քել. ԱՓԸՇոՇ քաշօշՈՒՄՇԻՒԽՄՆ

ՔՕՇՆՀՕՎԻԵՑԸ

ը

ոքծ/1օչե

ՅՕՈՇՇ ՕՇօքօաօք

ԷՉԻԵԱՏՈԼՄ:Ծ

Ըը

ԽԵԼ

ոօղաւմււ

ԷԾ

օՅՕքՕՒԵ 77թօոաօ10 որճուՇրԵՇԼԲ2.

քՅՇՈքՅՔԻԼ

Է ՇՕԽՅՈՇՒՄՈԾ,

ոթոօթաւծ

ՒՕՇՄԵ ՇՅՈՒՅԱՇՃԾՆ

«

ոոյիշ

ԽԾՏԼ Ք.

ՕշԽՃԱՀԵօ8 ոմոծՀքեու, էղա

ԱՇՈԵԹԾ ոթ ՕՇՈՒՒՑԵԱՇ

1քքաՂօքոմ 8օշօԿո

8 ՇՕՇԱՅԻ

Ճքեօւա, 8ՕՈՑԱԾՈ ՈծբՀոո. Օոքճած հմ

ԽՈԹԷՅՅՇՀԽԹԵ

1ՈՅՏԵԾԵԾԽՑՒԱՈԾԱՌՈՄԸ

1. Լաո ծըոՕլճո էո ու01

օն

ՕՇՕՇքՏԵԱՏօՂԵծածհոն

ՇԸ Աղե Դքուօ,

ՈթրշՕՇՈՑԱԵՒՈ:

ՇթՕԼԾՈՅԱԹՈԵՄԻՅ2,

ՔՇՀՄՈԵՐՈՂՇ

ՐՅԾԵՇ ՆԽոծբոի Ճոն ԱԱ

ԻՕՇՇԻԼԼ ՕԷՅՅՅՈՅՇԵ

օ0ՇՈԾԱՈԾԼ

ՈՇԱօԾԽԵԹՀ/Վ28

2:ՅԲՅԻՌԼ

Ը

ԲՓԱԽԵԼ

ԱԾՈՂՕթճղոճե

ԽԵՐ:

ԼԱԾ 6ՕԽԱՒՄԾՈԾԼԱԻՏ

ՈՌԵԼԾոՃՈՒ

ՈՏԱՇՅԲԵՄՑ,

Օու

քծուօոճ,

ԹՈԽԹԱՍՇ

ՇՌՑԵՅ

2առնդւ

ոօոծր

քշֆճ

ատ

1թ2Խ1

ԷԲ

7Ո4ՇԻԱԾ

61.

է.

ՈՒՄՆ

ԽԱՂԱՀ:Քօօշտի

ՅԱՀՀ:

Խ1ԼՂՕԱՅԻՎՇՈԾԵԼ

օ6ոոոոոօՇԵ

ոթո

էոԱԾՉՈ66 ոթոթ6քօո ՍՆւ Ոքձողաէմտ Փ. Ոգօաշորվա-Չթոռգուշաօօ.

Ոքո

ո

1Օ2Ա6Յ

մ,

ՌԾՇՒԼԻՕՇ-

ելո

Փճոթղեճը-

ԷՉ

ՏԱՍԽՅԱԱՏ

ՕՇՕԾԵՒՈՒԹը ԾԳՈթԾԸՇ

8օօԼՉՎԱՉՔ ՃքԿԽՀրու « ՈՇրօսՀռ

(ՇՕԼՈՅՇԽԾ ՖՇՂԾԲՒՎԻԼ 1քՀԿ6ԻՎՅԱՇԲօՐԾ

տօ8օոօթո), ՕՈՒՅԻԾ ՈՕՇՈՇ

ԽՕՇԻՒԵՐԼ

ՖՀՈ6Յ.Բ Աաաա ո րոֆճ ՅՀոույօր Ճքաշեոը,

34:ԾՈԾՎՇԵՈՒԼ

ոթն ՃղթոՅ ՕՈՕՆԵՀԵՕԼԺեութմ ԽՈՍԼ Բօշօտու 8Ո6-ՆՇ 1քճաթոււ

Ր

Շ

Լոքո

քօոՇ ՅԵՐ:

Աթո

ՈՏ 122:

ոթ

ԱՆՈԹ

Աո

ՇԿԱոճ1

8606: ՔՕՇՇԱԼ

ԾքտեքոտՒ 108, 1օ ԽԱՂԱՇԸ, 1. Ճա6տվ, ԷՇ Շոգ 1Յ

Է

Օոքշրծոծուօ

ՕՐԱԾԱՇԵՍՑ

ՆՌՌԵՔՇՇՁԽԱ

ոշքօրւտ

քամու

--

Ը

ՂԻՆ

ՓՈԽԱԱՏՈՄԼ

6ՄԾԵը

31018

ՂՇՈՏ

Ա

Ը

ԷԱԾՑԵՐ:

ՕԲՒՈԽՄՒ

ՀՕՇՓՈՑԵՒ,

ԵՇՇՇԱԸՇՀծԾՎրոոտքոռ,

ՂԱ

ԽԵԼ

էո:

Բաթ

ՈՒԶԱԸ

Ոք ՀԽՀ1թաում 1ղք,ԽՕ1ՕքԵԼՈ թ7շՇհ օօ օքաշեյլտ 36Խ6Ոթ

ԿՇՈԾՇ-

1օօցոճքօրոօղԱՇ

Էշ:

ԸՎՈԼՈՑՀԵ

ԲոՅՅԱԺա0-

ոթ շօօուօքրժ Խոքօռ, Ծոոյօօաաու ՕՂթՅՈՇՈՈՎՇՇԵՈՎ ՈԴԱ-

117264

ԼՇԻՇՔՅՂԵՒ6ԼՕ

ԹՇՑՇՅԱՎՑ, 382

ՍՈԾՎՈՈՂՄԼ

17թոտաոքքօճքօւ ալեռ

ԷԱՎՅՈԵՒԵԼ:

ԱՀՈՇԸՒԱԾԸՂԻ

ՀԲՈՕՈ

Հռօոխ

ե

Բօյոքու

ՅՅՈՅՂԵԾՆ Ճթեւթոււ

31010

ՃքԵՐՆՈԱՇԽՕՇ

ԷՅՇՇՈՇԻՒԾՇ,14:

1:

Է4Ո Խր Ն3ՇԽՕԾձրոաօրքաֆր ՎԵՇո:ԷԵ

ԽՌ/0ԼԾ

ՇՈՇՈՅԲԼՍ66

թօՅՆՈԵ՛յՅՂԾ ՖՇՈ6:ռ քՆՇՇօ8

ԿԼՇ

Բւլ

(ՂԵՃ,

1.

Լ

Մոֆու, 1968,Հ. 142.

Ոօուծքշեր, ԱԾՈՂ

ԿՂՏՇքշաՀմԵ

310511

քՇՇթքթոու:

տ

Փող,

ՕԾԱԹԾԹՈՇՇՆՐԷԼ

ՈՇքօօօոՇ

387Ք8Վ6ՒՈՅՂՑ Ոճ

Օիլ,

ԽԱԹԻՂՅԵՇ, ՇԵՄ

ՈօքոօրավաղԵ-օ

ոթմռոշԿՀէղւմ

ԽՈՒ

1ՕԼՈՅ, ԱՇ

Աղզ

էո

Ոքժոօօդւ

ԽՀՂԾԱՍԱՈՇ քծրծթմաշել ոթ

ոթտոօւտւմ

մ

ոթաոօլաո

ԽԵՅՔԽՒՀՅՇԵծՆ:ոճում

ԿՕՎՄՕԾքՀԱՄԵ8Ւոր

բոֆՓոսօշրօրՈօոաոա ւտ ՊԱՀՔ

Հ

հԼՅՈԾ

ԽԱՏՈ

ՂՅԿՉԻՀ, Դ. 1Լ

քու.

աը

Շ

քեճրոմ

Ղոէ

ռաժոճոեհան

ԷՇ

ՀՅՒԽՇ

ԷԼ

ՈՕՈԵՈՒՆ

օո.

քօ-

օ1որ

Ը1օքօԷջ

1ՇՇՈՇոՕԲՈՂՇ

1. ո. 2.

Ո:

1-1 օ6.

Խ6-

խԽ16ԸՀթԵւ ԲԸՇԱ ՈՔԻՕՐտ

ՕղրժՇ10քՕՒԵԾՕՒԾ

ոո.

ԲՕ-

ԷՇ

1ՇԽԼ

ԷԸԽԵՕ1ԼԾիԵՇՀՇՈՇԵՄԵԼ

137Ռւ ոմտ:ԱԼ

Ճրաճոայ, փ. 342.

ՈԵՇՂ8ԺՒԼ

ԼՈՅԲԻԻԵԼԼ

ՀՂՇՎ

ԶՈՎ

436. շթթառ

ք

ո

ւԱՇ

ոքՅր

.

Հ.

1830.

ոօքեշխօրըչ

ՀՅթՈՒՎԱՂԵԱԾՕԵԽՐ)

ԻԽծՇշքա,2010թեդք

ՏԵԱԽՈՃԵՑ

ո

ՅՅՀՈՌԻՈՅԵՇ.

Բ

ԻՕՇնոճթօւտ Հ

ՖՇ.-

ՄԵ6ՇՂԱԾ ոօ 310ե:7 ՈՕԸ6ՐՕԱՈԳԱԽՇԻ /ՀԱՂԲւ-

Վոօ

ԵծՀՇՐԱԼ

ՇՕԼՕՅԷԱՈՒՕԻԼ

ՀԷՌԼԾ-ՈՕՈՒՈՑՎԵՇԻՔԵԼ

ԷՇ

ՎՐԾ

19,

«1քՅօօ

քյԾ. ՀՇքօն-

1516.

ՅքեԽՈՒ

ոքօրոո,

Ոթմղուղե

161օքաԿծաաոօ

ղծխճե. թյքոՇ Թթու

ԷԼ 5

Էռ

ԷԱՇՇԽԾԼթՅ

ՇՎԵՂՅԱՇԵ

ԱՅքօյ

ՏԵՍՏՈՇԼՅ

ՏԵՍԵՈՒՈՒԾ

արծու

ՊՍԱՄՇԾԽԱՌՐԱՏՇԱՈԸ

ՇՄԵԿԱ

ոօՂեքոՀոճ 6տոաՂԱՇԱ, տխ,

ԲՇԻՉՂՕքԵՇԸ ՈՉ

նուօո.

ՂՇՈԵԼՕՇԼԻԹ.

ԷԼ:

ՅՃՈՅՈՒՆԵԼ

ԷՇ

օ10քօւո/

քաո

|

ք23

8 օՂ:օԼաՇհուտ

աօյաւե

Լ

ԿՈՇ

ԷՇ

ՉՈՇԽՀՒՈՆ,քշած

Էմքոօը,

դքո

ԽՏՒՐՇՔԵՅՈԵԼԵՒՈՆ 341քՅՅԵ

Խ26ա36

տ

ՕգՇթծդե

ՂՂՇԵՏՒ

1ՅՂոբ,

«ՅՅԽՈՅՇԵՄՅ

ՕՈՒՕՅԻԱՅՎԻԱԾ

/ՃՀս«ուտթ ՔԽոծքուօթ

ՎԼօ

Ոշքթյօ

օ10քօԷ1/

ՇԲՕ)Ծ

ԿԱԱՏՈՆԼԵՈՎՄ:

ՀԱՄՐ.

էո

ՕՂԵՀՈԼՑ,

ԻԼ ՇԽՇՇ

ԷՇ

ՄԽԵ23ՅՆԼՈՅՏԵՕԽՕԽՈՀՒՍՌՈԾԱԼՄԵԼ

ոքօոցշռրաու

ՈՔԱՒՃՈՇՎՇՒՌՈԾ

ՈՀՈՅ»ՕՑ,

ՎՅԵՂԾ

1ԵՒԼ

ԷՇդՒՅՎ.

ՕամքմոմՇԵ

ՈՀԱՇւողմ.

80ՇԷԵՐ,

ԷՇՕԾՕՂՒԵ:ՕՇԼԵ 1օԱԻօՆ է օՇօ601 ոօէ

Ե0օ«տա Չ-Ւ:ՎՇԸՑՕԼԹ

ԱՈթշոույօ1օ

ԲՕՇԷՎՎՅՈՏՒԱՄԳԼ

Բօոյ

«ՕԴԸ

ՕՇԼԾՑՅՒՌՆ1,

ԷԽ1ՇԼ

ԱՇՁքելէլոիք

ՈքեոՈօՎՈՀՒ

ԽՃ:

քո

ԽՕ

Շքոտ-

ՈԾ

ւա

էծ 6օՈքՕՇՅՀ, 16թքաԱՕթԱՅՈԵՒԵՐ 8 Յո 11 ՇԽօ1 862րօքրօւքոփֆու,

Բ

ԻՃ 10,

ԷՂՌՔԻԽՏբ,

ԷԼՇԽՕԼթք

Ղոթ,

ՀՐԵԼ

ՕՂԱՇՎՅՈ

լ

ոց

ԹԷՕոքշօծոճոգո ԱՕո»օղ, ՇՕԼՈՀՇՒԾ Ոռքոօոճ,

ՇԻՕՇՄ ՈՕՌՒՈՒԻՇԸ

ծ ՕԱՕԼՇԷՈՈՆ

Է/թօԱթօՈօղՈՅՒ-

ՕՇՕՇՏԱԵՕ

ԷԱ.

ՇԲՕՒօ«

օոքշոծյոշեւի

ոՈծքելչդօ ՕՎՇքաղե ՈթԱԱՈՒՈՄԸԵ

ՈքոՂՈՑ3Ե6 ԷԼԱՎ քՇթՇԽՇՈոՅւ

ՔՕՇՇԱՎ

10ՈԵԵՕ

ՈԱՌՒԿՇ.

ԷճբքօՕղծո ԲՇՇԱՆԱՆ ՕԼՈՃՔՅՈՆ

ՒՅՑ

|

ԷՇ

ՈՇԽԱՕՐքՅՓԱ

ՀՇ601

ԷԵՍ

է 1

ԷԼ

ոքօտօՈՒՄՅՇԵ

Բ

ՂԾքՕնր/

թ

ԿՇՐԾ

օՕՇՇՆՕՑՎՇՂԵՇԼԻՑ,

ՏԵՇԼԱԱՇՈՕԱՒՆԻՎՇՇԽԱՇ

ԾՈթՀՂՇՈՇՒԼՑ

ՊՕՌԵՐԾ

ԽՍՅՏԵՅՅԸԽՕԼ

Ը

ՇԾՏԵՂԸՑՕԼԾ

ՕՇՕՇԾՇԱՎԵԱԾ

ՕԾՇՈԿՈ ՇՕՇՇՈՒԹՈՒՈՒ տճքէ 8 ՈՇքոօղել ոքՅրոՇ

1ՏԱՇքթՅՈԾԾ1օթեաօ082.Էքոքօ1062,ՈՅՀԲՇԲԻԿՑ մ ՈքոԳ՞ւ. էճ

ԽՅՅԵՅ36,ՕՇՕՅՇԵԵՕ 8 ՈՇքառել

Է

711էլի8 Լ

Ո

ոօ ՑԵՇԱԱՎՇՈՑՈՈՒՄՎՇՇ34Ո1ՈԱՕ08ԹթԽՎԻՇԵԾՄ

8 1ՇՎՇՒԽՇ

ԹՇՇԼՕ ՃԵՃ ԱԼՒՈԴԼ Խ ՂՂՆԱ-Ց ոքօցոճոճՈոշծ

քՕՇՇԽԱՇԽՕԼԾ

5 ՒԷՂՎՅՈՇ

Ն է. Ոքո ոօ ՕՇՕԾԾ 018Խ161815, ՎԼՕ ոլո Ւճոօ տ

ԷՇՒԽՈԾ

ՔՇՇՇաա

ՓԱՅՔՎՇՇԷօՈ

թժՃՈՒՒԼԹՔԾՈՅՇԽԾՇԼԵ0

ոծքծղ

ՕՅՅՅՅՈԾՇԵ

ՇՕ

ԾՂՒՕԾԼԱԲ-

ՇԾքաաւ,

ՕՐՕ

Վլօ

ոժուՕԱՏՒ-

ՒՈւ

Ց.

ողտ

Է»

Իօօ

ՇՇԽթՇՆ, ՎԱՍ

ՈՇԽՎՕՐ0ՀՓԱԿՇՇԵՇԱ

քատ

Թօշշամաաօն ոխոօքում ո ԽՕՒաճ 20-35 8 օոտղու ԹԺՇՂՕՎԵՅԼ/Ճքեթում «ա ք ոքի օծթՀոճՇոկ

ՈՕՈՒՈՅԵՒ

ՃԱ:

(րեա

ԽՈԼ ՎԼ

ՀԹ)

ԲՏՈՅՂԻԿՕԲԻԱՒՎՆ

ՈՉՈՒՆ:Ն

Լմքօրօրօ

որ,

քոշք

Օրւտիժ ՈԾՎՇԵՈ-1Ը

օճութ.

30-:

ԷԱՎՅՈ6

ՄՅՈՎԹՅՅՐՆԸՑ.

ՀՈՒՇ ԼԻՑ

Ոքճու

ՎՀՇԼԾ ոքօՊՑօթՇՎԱՈՑ ԽԱՂՇքՇՇՅԻք ԱՅՆ ԾԵԾ ԷոշօոՇ ԱՎ ւ Է ոքտաօուոճ

ՕՈՏՇԼԾԱՆԷՌՈԾ Լ

օ6ոռօ1Շր 34828Խ33ԵՑմ ՅՎՈՅԽԱՒ՝11

ՃքԽՏՒՈՒՒՆ

ՀՂԵռ:

ՕՇթողաուԸՑՓորի. Բ

Ը

ԼԹղԵՇ

օախխօոմ

13.

ո.

քո

ԷՇ

օթոուդոՅօեաճու ՊՇՈօքոՅւ քծրաօլօո, ոքունաոծՅԱՌ: Ոշհումմ ՆՈՈՒ

ՇՕՇԵՂՒՔԾԸ

ՅՈՖՄՈՂՇ

ՍԱՇՇՈՏՒՈՒՆ.

ՔքճոճմօրօԾ

ԼԱՌԱՈՒՇԵ

1500 թաւ

Ե

Ոծքճղ Հ ՒԱՐ1

թոզժատ 6

աւմ :

ՃՇՈԵՈՅՒՈՍՈՎՒՎ

16ՕՈՇՈՒՍՎԵՇԽՔՕՍ

աօմ

ո

ոօ

Բ

ԷԼՂՎՅՈՇ

ՎՀՇՌԼ

ՀԵՕՇՒԾ

ԽՕքՇրՒԾՐԾ

Բ

ՍԱԱՑ6թՀԱ

Քր:

71օթո հ

ՇԱ: ա

Ք8ՕՇՇՐՅԱՅՅՈԾԷՌԾԲ.

ՃՃԵՃՈԾԼԻՎԵՆՎՑ

ՈՇԽՕԼքմֆաԿՀՇԽո: դօյուուր

քճ-

թԿԱԱՒԱՇ-

3231,

ՕՇԽՕՏԵԾԵԼ

ԽՃՔՈՈՒՑ ՇԱՅԱԵՐՑ

Ս

քօՅՄՈԵՐՅ

--

Ճոքշճ, Քոոյորը, Ջքյոեթտոթ ՔՊ.

Դօ ՕՎՇքՇղԵ,

թաժա: տոՀրծի

Է

հօք

քՄՕՑՕՂՇԼԻՑԲՅՈՅՇԵ

1շքքուօքամ

Յճոճղիօն ՃքեՇէՍԱՆ

ՕՇԵՃԵՇԻՇԵ Խելոօքու, Ւ1ել

Պր: ԾՕԵ ն

Վլ 7ՄՇ62-ՂՇԻՆ,

ոքօԾղծիքՈՅՇՂ 1իլգ

ԲԺ

ՃԵՃՔ

Է

ոծոմ

ՇՎՇԼ

ՏՀԾՈՒՅԱՌԵ:

Օ1ԻՔՕՏՇԻԵԵՕՏ

8ՕՏԵԹՕՀԱՄԹԵՐԵ

Խ,1աֆոու, է870, Հ.

ՕԱ

ՅՈՌՈՐՎՇՇԽՆԾ

«ՂՅՈՒ

քորօաօ8 3գոճուցի ո

Լո:

ԲՈԸՇՇՈՇԷՈՒՎ

ո

ճՃք-

ՔօՇՇԽՎ,5

Կյօ

ՇՇՇԳԱՌՈ:

ոծքիծո

ՕՇԾՇՆԽՈԲՒՔՔ

հ

Է36ՇԻՅՂԵ ԱՇԼՕթոՎՇՇՑՔ

տ4թո410-քՄՇՇԽՆՀ

ը

ոօ-

ՈթՈՒԱՌԼՈԾԻԼ 3ՅՇՇՈՇՈՍԼ

ՈՅՈՏՒՏԱԼԱՇՐՕ քճյոում

միտ,

ՔՕՇՇու

ՃՃՈՒԼՄԿՇԽԵՒ

ր

ՂՏԽՇԱՆԵԽՕՏՔՈՒԾՈ

ՈՀքՇՇՇՈՀԱԱՅու

ոթյո Մոճ

ս

ԱՕՂՇըա

ո3

ԽՇԵԵԱԼ

Հք

ՃՆ2ՈՒՅՈՒՒՇՔԵԸ

Շոօժ ոքծյաոօօ ՑԱ ՌՈՇ

ԾՕՇԼՕՎԱՅԼ Ճա

քամ

ն

դքժոցոաաղմ

ՈՕՇՂՇՈՌՕԱԾՆ, քՄՇՇԽօ-ԴՄքԵԼԱՑ: ԲՕՒԽՒԼ. Խօւոր

ղօ-

օ6-

ՇԾՇԼՑ

ՆԱՑՈՒ

Ն օաա-

ԽՈԼԹՐՕԽՇԵՕ-

813.

ոշքգօմուքշուս

մքօծնռ, 2003, 8/1

ՅԻՕԵՕԽՈԱՎՇՇԵՕՐ0

ՃՕՂՇ

-

ՉԱԼ

Աճչխ

ՀաԿԱՒԱուՆքԿԵԼ

ԸՇԵ6Ա ԸԾ 8ՇՇԽՆ ՇԻՕաել

ՈԹԵԽԵՈԼԵՈՄ

ԽԵՐՕիքօշլօօոտ ԷՇ ՕՅՇՇՈՇԿԱԾչու ՒՇՕԾԼֆյւօը,

ՃՕՂՈՒԼԵԼԵՈՄ ՇքՏՈՇՂՅՅԵՈՆ 8

թերՈԵԼՈՂՇ ՎՇՐՕ ԽԵՓՈՎՇ

օՇԻԵՎԵր ՈՇՈՒՇՈՈ

1Մ11 քճՇՇՇԱՈՒՇԻ.

ՇԵՑ 1ՇթԵՈՇԾԲՈԼՇճո

1տթթօ, «ոօ օՒ ոու քոոօքող Հթմր, ՎԼՕ Ցքճմ ԱԾԱՎՏՈՑԾԽՂՇՑ ոճուժծ

ՑքՀեԼ4 1111 ՇՐԾ 34ՇՇՈՇԱՒՑ

116Շ6180Է1

Ք0ՇՀսա

ոզճաղաաւ

քՃՏ0ՆԱՌՐՑԹԵՕԹ

ՀՅԱՇՆՈՅ,

ԱՂԵԼՈՑ Քորյդլողնուց զնոր ԷՒւՕչլ

Ե0«ՇենրւօոՒա040 Յուլ), ԳՇԽԹ 4»Ա ՛« (աաանուգքած ԺԱն:

ն 0ՆԱՏԸՈՂՑԵԱԼԵԼՑ մ,

14-17. ա

ԱՎԱՇՇՈՇՒՌԼ

ծք.

բք

ՕՅՇՂՅԵՕՆԽՏ

ԷօտՇքօ1810... ՈՇՇՈՇ ԷՀ աոՂՎԱՕԱ ՕՇՅՈՒ

1ՏԻՏքՅո ԼՇքԽԱՇՕԲ

ԱՅՇՐՄԵՇԴԻՇԱՒԺ ՌՇքՇՇՇ-

ԼԾոԵ6

ՃՄՈՌՆՇՔՇՕԱՆՀբՇՈՇՇՂԱ,

տտ

ՃթԵՑԱՇԵՉ15

թաւ

ԽԻՕՏԻԹՈԼ

ոի

ԾԵՕԽՈՒՄՈոօԱԱւ

ԼԱԱՒԹՒԾԵՑ,

ՂօքԽՑՇՕՅՀ,

ՀՌՎ 7թթաոծթու ԽշքԸ«օՐ0 ՈՀւմճղեուօք ԻՕԼ

«ՂՕԷՂ

Շ8ՋՅԵԱ, ՕՇՕՇԾՇԷՈՒԼԾԷտ

ՉՈՖԸՂՕԼԱԾԷՈԼԹԾ

ՏԵՕԱՕՆՎԱՎՇՇԽԾԱ ՀոՅԻա

7օքողշաօն ՈՕՇ-ԵօքԿՆՈՒՒՀԻԾԷ) ՕՇՈՅՇՌԼ,8ԵՕՂՒՑԼԱՇԻ

8 ԸՕՇՐՅԲ

8օօՂՕԿԵԾԽՐքյյւա, ՔՉՀՇԼԱՇԽԱՇ ՏՕՇԼՈՈ

ԱՇՃՈՅՇՈՎ

ՃԱ:

ՑԵրԸ

.

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՐԵՎՈՐ ԲՆԱԳԱՎԱՌ

Պատմական գիտություններիշարքում իր ուրույն տեղն ունի պատմական ժողովրդագրությունը, որը նոր բնագավառէ հայագիտության մեջ: Հայորց պատմությանուսումնասիրության տեսանկյունից այն ունի ոչ միայն գիտական, այլ նան ճանաչողական ու քաղաքական նշանակություն: Դայ պատմագիտությանմեջ պատմական ժողովիդագրության խնդիրների պատշաճ մակարդակովհետազոտության հնարավորություն տվեց մի շարք օտարազգի պատմաբաննների բավական լայն ճակատով անցնելու հայոց պատմությանհանգուցային հարցերի նենգափոխմանը:1930-ական թվականներինպետականորեն թուրքական պատմագիտականդպրոցի ստեղծումից հետո, հրապարակեկան բազմաթիվաշխատություններ, ըստ որոնց Օսմաճյան կայսրության հյուսիսարնելյան նահանգներում, այն է ԱրեմտյանՀայաստանում,հայ բնակչությունը երբնէ չի կազմել մեծամասնություն, իսկ թուրքերը հանդիսացելեն երկրամասի հնա-

-

պակասը

գույն բնակիչները: 1950-80-ական թվականներին համանման նենգափոխմանենթարկվեցին նան ԽորհրդայինՄիության տարածքում, Հայկական ԽՍ3-ից դուրս գտնվողհայկականշրջանների պատմության հարցերը: Ադրբեջանական պատմագրությունը«սեփականեց» պատմական Արցախի,Ուտիքի, Սյունիքի, Նախիջնանիպատմությունը, այնտեղի ողջ մշակութայինԺառանգություննիբրն աղվանական,փորձեց վերագրել ադրբեջանցիներին:Հայաստանիհյուսիսայինշրջանները, մասնավորապես Գուգարքը,ներկայացվեցինզուտ քարթվելական մշակութայինգուռի նայլն: Հայ պատմագիտության մեջ Հայաստանի պատմական Ժողովրդագրության հարցերի ուսումնասիրությանուղղությամբ առաջին քայլերը կարելի է նկատել դեռես 17-րդ դարում Հակոբ Կարնեցու մոտ: Նա ներկայացրեց Արեճտյան Հայաստանի ամենաընդարձակ նահանգներից մեկի էրզրումի էյալեթի ն հարակիցմոտ 30 գավառների 17-րդ դարի կեսերի վարչաէթնիկնկարագիրը:Թեն այստեղ հեղինակը կոնկրետ թվական տվյալներ չի հաղորդում գավառների բնակչությանմասին, սակայն հստակորեն ուրվագծում է պատմւական Բարձր Հայքի ե նրան հարող տարածքներիհայեցի էթնոնկարագիրը:Նրա «Շինուած Կարնոքաղաքին» աշխատությանշնորհիվ պարզ է դառնում, որ օսմանյանտիրապետության հաստատումիցալ

|

դար անց Արեմտյան Հայաստանի մեծագույն մասը փաստորենբնակեցվածէր գերազանցապեսհայերով: Ուշագրավ է, որ համեմատաբար ավելի համապարփակ ձնով 18ժորդ դարի վերջին ն 19-րդ դարի սկզբին Հայաստանի պատմական եկած նշահանդես ուսումնասիրությամբ ղովրդագրությանհարցերի նավոր հայագետ Ղուկաս Ինճիճյանը արդեն վկայում է Հայկական լեռնաշխարհի հայեցի էթնոպատկերը,այլն մատնանշում17-18-րդ դարերում տեղի ունեցած էնթիկ տեղաշարժերը,որոնց արդյունքում Հայաստանի առանձին շրջաններումհանհատկապես Արնեմտյան են խմբեր: էթնիկական կամ էթնոկրոնական գալիս օտար դես 19-րդ դարի երկրորդ կեսին ժողուլրդագրությանհարցերն ավելի լայնորեն հետաքրքրեցինուսումնասիրողներին,հանգամանք, որը մեջ ազգային-քաղաքապայմանավորվածէր պատմագիտության աճով: Ղնոնդ Էկանխնդիներինկատմամբհատուկ վերաբերմունքի աշխատություններին լիշանի նշանավորպատմասշխարհագրական զուգընթաց, ստեղծվեցին, Ալ. Երիցյանի, Գ.Սրվանձտյանցի,Մ-Միրախորյանի,Արիստակեսն Երեմիա Տնեկանցներին ուրիշների արժեքավոր աշխատությունները, որոնց մեծ մասը, որ նվիրված էր հատկապես Արեմտյան Հայաստանին, հրատարակվեց առանձին Գրքերով: 20-րդ դարի սկզբին խնդրինավելի մասնագիտորենանդրադարձավԱ-Դոն: Նա բավականհանգամանորեն հետազոտեց Վանի, Բիթլիսի ն էրզրումի նահանգների վարչաժողովրդագրական հիմնահարցերը փորձելով հնարավորինս համապարփակ Սերկան սոցիալ-Քաղայացնել այդ վիլայեթների վարչաժողովրդագրական քական կյանքը: Հայաստանի ժողովրդագրությանհարցերը հատուկ ուշադրուքշրջանակներիկողմից: յան արժանացան ռուսական պաշտոնական պայմանավորվածէր հետաքրքրությունը այդ 19-րդ դարի սկզբին քաղաքականութՌուսական կայսրության երկրամասը նվաճելու Սան նորանված սկսված 1830-ական թվականներից լամբ, իսկ առուու տնտեսական Հայաստանը վարչաքաղաքական Արնելյան մով ռուսական տերությանհետ կապելուձգտմամբ:Ռուսական ռազմական իշխանություններին ճրանց կողմից 1830 թ. ստեղծված «Անդրկովկասյանմարզերում ռուսական աշխարհագրականվարչության» ամենագործուն աջակցությամբ հավաքվեց հսկայական քանակությամբարխիվայիննյութ, որոնց մեծ մասը պահպանվումէ Թբիլիսիի, Մոսկվայի Ա Երեանի զանազան արխիվներում: Կովկասյան հատուկ կորպուսիհրամանատարԻ. Ֆ. Պասկնիչի հանձնարարությամբ մի խումբ սպաներ մանրազնին հետազոտության ենթարկեցին Ռումական կայսրությանը սահմանակից օսմանյան ըահանգ-

վելի քան կես

ները, որոնց վերաբերյալհավաքվածնյութերը տեղ գտան Ն. Ուշակովի արժեքավորաշխատությանմեջ:՛ Ինչպես վերոհիշյալ,այնպեսէլ ֆինանսներինախարարԿանկրինի հրամանովհետազոտություններ կատարածարշավախճբի նյութերի հիման վրա ստեղծվեցքառահատորմեկ այլ կարնոր աշխատություն:" 1830-ական թվականներին Օ. Եվեցկու հրատարակվեցին ն Պ. Զուբովի ուսումնասիրությունները:5 Վերոհիշյալհետազոտությունների հեղինակներնառատորենՕգտվելեն տարբերհանձնախմբերի հաւլլաքած արխիվայիննյութերից,որոնցից մի քանիսը փաստորեն արժեքավորանտիպաշխատություններ են: Հրատարակվեցին կովկասագիտական բնույթի մենագրություններ, մաւտենաշարհր,ժողովածուներու պարբերականներ: Հարուստ հետազոտակածնյութի հիման վրա հրապարակեկան Գ. Ռադդեի, Լ. Զագուրսկու»Ք. Ա. կ այլոց աշխատությունները: Վերմիշեի Տնտեսագետ, հասարակականգործիչ ՔրիստափորՎերմիչեր, հիրավի, տիտանական աշխատանքկատարեցԹիֆլիսի նահանգիԱխալցխայի ն Ախալքալաքի գավառներում: Հարուստ վիճակագրական, տնտեսականն այչ բնույթի նյութի հիման վրա, որոնց զգալի մասն առանձին աղյուսակներով զետեղվեց աշխատության մեջ, ստեղծվեցկարնորհետազոտություն վերոհիշյալգավառճերի 19-րդ դարի երկրորդ կեսի ինչպեսամբողջ տնտեսության,այնպես էլ Ժողովրդագրության վերաբերյալ:Հայկական մարզի համակողմանի ուսումնասիրությանտեսակետիցբացառիկ կարնորություններկա-

ՊՀՈՀԹԵՈ Է ո3125եօր իոօքող 8օօունռւ քարի հ 1828-1829 նույնի երկրորդհրատարակությունը 8ռքոոոո,|843.

1836 ն

Հ

ԹՈ: Օճօգրծիիծ Բոձոծյուը բՕՀ«ԱՆՇ

ԽԺԲ

ՈԱ

ԺՒՕԼԱՇՔԱԱ,

ՈՀԾԵՕԵԷ

ՅորօրՌոուծն, Խոբուո

Է

Շոյ

3ՀԱԹղե,

Կ.

1-2, Ըոռ.,

4, ԸՈո.,

«010Էքմտ

որկԱՑՂՈՇՅԼԱՇՈՑ

Ք0ՇՇՈՒ

է

ՇՇորօ-

ՊԱՈՀքՅՂԾԲԵԽԳՐՕ

քնՇՀԽԾՐԾ ԻՇօոթթֆԻԿՇՇւօԲՉ օնածշօրո

մոշ,

1873, 6. 1-46

2. /.., Թշբոաամծծ 8 ՀՅՈՒ

Ը.

(3:Օ1թԼԺ). Բեմ» 8, Պաթ47-85) հաջորդաբար տպագրվածլինելու պատճառով:

ՉԵՉԻՕԿՈՒԿՀՇԵՔՑ

Տեր-

(0

մարժոծքնեն,

ՈխոոծՀԽօՈ Րոօբում,

ՆՈՑԵՇՒԾԽ

Ին ԽՈՎ:

ԽԱԱՓՇԽՕՐԾ

3.

յ

1886,

Ը,

ՐՕՖ Ո1րՀՂՈՀԱՑԵՐ: Խքօօնի Ց 282.

՝

ՅՅԵՅՈՒՅՅԸԻՕՐԺ

Էբ,

Գ. ՌադդեիԼ. ն Զագուրսկու աշխատություններըհաճախգրականուբյան մեջ սխալմամբնույնացվել են մինճույն վերնագրի տակ (1օօգուն ո ոոոԼ0ՅԸԹ/8 57211 Բ 1872 բ.) ե նույն մաւռենաշարում (34ՈՔ 01 ԽՅՈՑՅՅՇԻՕ1Թ օրօյգ '

Էրծօ1եՑէ

դոտ Խնլաքքողեւ

Յուռհաս36րօ70 եբոյ

մ Յեճում

ուՀւՕԽ

ձ ։

թուն

ԷԼ, ՍՀոօթոսոշոմ

ոթոօօՇՈՒՄՏԸ Ուղ

Ոտի

ՔՕՇՇԽՈՇԵՇՑ

օօ6յծ:

Ու,

Բոոշբմու Ը115.,

Ճրո

1898.

ՀԷօ8

օռոոչու

հ

ՅՈԹՆ)

Տաշեան Հ., Հայ քնակչութիւնը Սեւ ծուվէն մինչեւ Կարին, Վիեննա. Տայք, դրացիք ն Խոտորօուր, Վիեննա, 1978: ՍիւրմենեանԳ., Երզնկա,Գահիրէ,1947: Ատրւյետ, ճորոխի ավազանը, Վիեննա. 1929:

«6

,

Հ

1ՄՎԵՒՈՐԸ ՅԵ0ԽՕ-

(ԽԱԼՅԵՐԻՅԵ),--

հեղինակներիցառանձնացնել

յանին",

ՀՅիոՅՕԿ

ԸՂԱՂԱՇՂԱՎԵՇԽՕՒ,

ՂօՈՕՐքոՓԵՎօՀ1836.

ՇՈԲ., 1835, ԸԱՈՑԽԱՈՒՎՇՇՆԾՇ

ՕոԽՆՅԱՔԸ

ՕքՀշյ ԵՈՇԱՒԽՆ,

ՇԼԻ., 1235,

ՈՀՌԵԽՆՈւ

6061.

Վ.

Խոդրոյ

Ր.

Արեմտահայյասյացրեց Ի. Շոպենի հանրահայտ աշխատությունը:" նյութեր հրատանի վարչավիճակագրականվիճակն արտացոլող տարակեցին Ա. Կոլյուբակինը, Յա. Մալաման, Վ. Մանսկին ն ուրիշներ: Զգալի նյութ հավաքեցին նան եվրոպականուղեգիրները: 20-րդ դարում Արեմտահայաստանիժողովրդագրությանհարցերին այս կամ այն չափով անդրադարձանբազմաթիվ սփյուռքահայ հեդիմեր բռնազավթվածհայրենիքինահանգների նակներ մասնավորապես ու գավառների մինչեղեռնյան շրջանիդեմոգրաֆիկպատկերըվեր հակարելի է նելու մղումներով: Այդ Հ.ՏաշԳ.Սյուրմենյանին, Ատրպետին,`Մ.Արսլանյանին, ՂԶարըն ուրիշների: Եղան ուսումնասիրողներ,որոնք գին'', Հ.Քոսյանին՛ փորձեցինաշխատանքներստեղծել նան արեմտահայերիթվաքանակի խնդրի շուրջ (ե.Խաթանասյան,Լ.Զորմիսյան ն այլք), սակայնհաայնուամենայնիվ, մապարփակու խորը գիտականաշխատություններ, չգրվեցին: Այդ դժվարին ու աշխատատար հետազոտությանհամար պահւսնջվում էր խորը մասնագիտականպատրաւտություն, որի համար անհրաժեշտէր որոչակի ժամանակ: Ռրպես կանոն, վերոհիշյալ խնդիրըքննության առավ ընդհեղինակներիՃնշող մեծամասնությունը ու տնտեսական Հայաստանի սոցիալ-քաղաքական հանուր Արոնմտյան պատճությանհենքի վրա, իսկ ժողովրդագրության հարցերինանդրադարձավ, գլխավորապեսիբրն վիճակագրական տեղեկությունների վերլուծություն: Այսինքն ծանրակշիռ. խորքային վարչաժողովրդագրական հետազոտություններչկատարվեցին: Խորհրդահայ պատմագրությանմեջ Ժողովրդագրությանհարցեի շոշոփումն սկսվեց 1960-ական թվականներից:Բազմաթիվ պատմաբաններ (Թ.Ավդալբեկյան, Մ.Զուլալյան, Ա.Վամբարյան, 3.Ղազարյան, Հ.Պողոսյան ն ուրիշներ), ուսումնասիրելով Հայաստանի ու քաղաքականպատմությունըայլնայլ առունցիալ-տնտեսական ներով, այս կամ այն չափով շոշափեցին նան դեմոգրաֆիական խնդիրներ բնակչությանազգային կազմի, թվաքանակի,էթնիկ տեդրդաուլ թաղաքական ղաշայրժերի, դրանցսոցիալ-տնտեսական

/4

Արսլանեան Մ., Բաբերդ եւ շրջակայքը, Փարիզ, 1954: Պէյրութ, Չարըգ Ղ., ՅուշամատեանԲարձր Հայքի, Կարինապատում, Քոսեան Յ., Բարձր Հայք, հ.Ա-Բ, Վիեննա,1925-1926:

ց57:

1957:

պատճառների,էթնոկրոնական համայնքների եայլ հարցեր: Սակայն մեավելի նպատակային, մասնագիտացվածհետազոտություններ զանում սկսեցին իրականացվելմիայն 1980-ական թվականներից: Հայ պատմաբաններըհետամուտ եղան մասնավորապեսԱրեմտյան Հայաստանի նահանգների ժողովրդագրությանխնդիրներին:Գրվեցին հատուկ պատմաժողովրդագրական բնույթի աշխատություններ Ն ատենախուություններ նվիրված արնեմտահայնահանգներին ն Սրեելյան Հայաստանիառանձին երկրամասերին:Ա.Մելքոնյանն այդ դիրքերից ուսումնասիրեց էրզրումի, Գ.Բադալյանը Վանի, ՅՀ.Մուրադյանը Կարսի վարչամիավորները: Ա.Սահակյանն աշխատանքներ է տանում Սեբաստիայի նահանգի ժողովրդագրության հիմնահարցերի ուղղությամբ: Լ.ՄահակյաննանդրադարձավԲարձր Հայքի հյուսիսային մի քանի գավառներիուշմիջնադարյան Ժամանակաշրջանի տեղանուններիքննությանը: Ուչադրությունից դուրս չմնացին Արեելյան Հայաստանիվարչաժողովրդագրությանխնդիրները (Մ.Կարապետյան,Հ.Սարգսյան, Ս.կայրապետյան ն ուրիշներ): Այսինքն ոչ միայն ուսումնասիրություններնընթացանառանձին գավառների ու նահանգներիկտրվածքով,այլե զուտ պատմականժողովրդագրության պահանջներիտեսանկյունով: Ակադ. Վ.Խոջաբեկյանը ծանրակշիռաշխատություններստեղծեց ԱրնելյանԳայաստանի,Խորհրդային Հայաստանին Երրորդհանրապետության տնտեսականԺողովրդագրությանմասին: Ընդ որում, նա ներկայացրեցոչ միայն անցյալի էթնոդեմոգրաֆիական հիմնահարցերը, այլե խիստկարնոր ընդհանրացումներկատարեցառաջիկա տասնամյակներում Ն ընթացիկ ուսրյուրաձյակումտեղի ունենալիք գործընթացներիշուրջ, նախանշեց մեր ազգային անվտանգությանը սպառնացողերնույթների կանխարգելման ուղիները: Սկներն է` մեզանում որոշակի աշխատանքէ կատարվելպատմական ժողովրդագրությանհարցերի ուսումնասիրուբյան բնակավառում: Այդուհանդերձ, կարելի է նշել, որ դեռ զուտ էթնոդեմոգրաֆիկ հատազոտություններկատարելու ճանապարհին հայ մասնագետներն ունեն հսկայական անելիքներ, որոնց հաղթահարումը կապված է բազմաթիվդժվարին խնդիրներիհետ: Բանն այն է, որ պատմական ժողովրդագրությունը, լինելով պատմագիտությանբնագավառ, միաժամանակ ենթադրումէ սերտ կապակցվածությունհարակից մի շարք գիտություններիհետ, հանգամանք, որը, բնականաբար, պահանջում է համապատասխան գիտելիքներիառկայություն ն հետնաբար դժվարացնում է խորն ու համակողմանի մասնագիտական հետազոտությունների կատարումը:

ժողովրդագրությունն ունի բազմաթիվ Հայաստանի պատմական անտեսումը կարող է իր հերթին առանձնահատկություններ, որոնց ՝ նոր դժվարուբյունների առջն կանգնեցնել ն լուրջ սխալների հւսեգեցնել: Այսպես. վերցնենք միայն Արնմտյան Հայաստանի ժողովրդագրության հարցը. Ռրպես կանոն, երկրաձասի մասին տեղեկությունները խիստ կցկտուր են Ա հաճախ ոչ հավաստի: Ընդ որում, ւտարբերաղբյուրներում միննույն վարչամիավորինահանգի(էյալեթ-վիլայեթ),գավառի (լիվա-սանջակ) կամ գավառակի(կազա) մասին տարբեր աղբյուրներ (պաշտոնական թուրքական վիճակագրություն, օտարերկրյա ճանապարհորդներ,հայկական աղբյուրներ ն այլն) տարբեր, հաճախ էլ հակասականտեղեկություններեն հաղորդում, հանգամանք, որը պահանջում է մանրակրկիտ վերչուծական աշխատանք:Հատկանշական է, որ զանազան պատճառներով ինչպես թուրքական պաշտոնականաղբյուրներում, այնպես էլ հայկականնյութերում համիւոումնավոր կերայովնվազեցճախ հայ բնակչությանթվաքանակը ված է. առաջին դեպքում կայսրության մեջ հայության տեսակարար կշիռը նվազ գույց ւուսլու միտումուլ, երկրորդում իշխաճություններին ավելի ճվազ քանակությամբ հարկեր վճարելու նկատառումով: Յնարավոր չէ միանման վերաբերմունք հանդես բերել նան տարածաշրջանը բնակեցնող տարբեր ժողովուրդների մասին եղած տեղեկությունների նկատմամբ, մանավանգ, որ դրանք մեծ մասամբ ներկայացված են ոչ թե ըստ չնչերի, այլ «տների», այսինքն ընտանիքների: Հետեաբար ծագում է հայերի, քրդերի, թուրքերի Ա էթնիկ այլ խմբերիծխերի միջին մեծությանհարցում խիստ տարբերակված մոտեցմանանհրաժեշտությունը:Ի դեպ. այդ մեծությունը տարբեր է նան ոչ միայն ազգությունների, այլե քաղաքներում ն գյուղերում ապրող բնակչության մեշ: Ցավոք, այս հանգամանքներըես հաճախ անտեսվել են հիմք հանդիսանալովթյուր ու սխալ եզրահանգումների: Արդյունքումգլխավորապեսնվազեցվել է հայությանթիվը, քանզի շրջանցվել է հայկականնահապետականընտանիքներումբազմանդամության իրողությունը ն զուգընթաց ուռճացվել թուրք ն քուրդ բնակչության թվաքանակը:Քրդերը, որոնք եղել են հիմնականում քոչվոր, հաճախ «հաշվառվել» են մի քանի անգամ ամռանը լեռնային շրջաններում, ուր արածացրելեն իրենց բազմաքանակ աճասունները Ն ձմռանը հարթավայրերում, հայկական գյուղերում, այսպես կոչված «ղշլաղության» իրավունքով ապրելու ընթացքում: -

'

'

-

առանձնահատկություննեԱրեմտյան Հայաստանի ժողովրդագրության իի մասին տես ՄելքոնյանԱ.. էրզրում, Ե., 1994, էջ 103-112:

Բավականդժվարին խնդիրէ նան թուրք բնակչությանհաշվառման հարցը, որի համար ավելի շուտ գործածվել են ոչ թե ուղղակի «թուրք», այլ «օսմանլի», հայկական աղբյուրներում «տաճիկ» տերմինները: Բայց երբեմն այգ տերմինների տակ ի նկատի են առնվել ոչ միայն թուրք, այլն բոլոր մահմեդականժողովուրդները թուրքմենները, կարափափախները,քրդերը, պարսիկներըե այլք, ինչու չէ նան մահմեդականացածու կիխամահմեդականացած, անգամ կաթոլիկ ու բողոքական հայերը: Արնմտյան Հայաստանում հայ բնակչության հաշվառման հետ կապված ամենադժվարինխնդիրը, թերնս, հայության էթնոկրոնական զանազան խմբերի հիմնահարցնէ: Օսմանյան դժնդակտիրապեւոության պայմաններումի սկզբանե 16-րդ դարից հայությանմահմեդականացմանու ազգաձուլմաներնույթներըդարձան երկրամասիԺողովրդագրականզարգացմանգլխավոր ուղղությունը,հանգամանք. որը 19րդ դարի վերջին քառորդից կազմեցսուլթանական քաղաքականության բաղկացուգիչմասը:նման քաղաքականության արդյունքըհանդիու էթնոդավանական սացավ հայությանէթնոկրոնական նոր խմբերիի հայտ գալը: Հայության մի մասը, հատկապեսէրզրումի ռահանգիհյուսիսայինգավառներումՊոնտոսի լեռնաշղբայիերկայնթով,ստիպված եղավ ընդունել մահմեդականություն: Նրանց մի մասը միայն առերես իսլամացավ ն մի քանի հարյուրամյակպահպանեցիր ազգային դիմագծի բազմաթիվհատկանիշներձեռք բերելով«կեսկես» ասվածանվաճումը: Ոմանք էլ ընդունեցին«հայ-լազ», «համշինլի», ուղղակի` «իսլամ» ն ազգային պատկանելություն չհաստատողայլ անուններ:Այս ամեճինգումարվեցին նան կաթոլիկ հայերը, որոնց կպցրեցին«ֆրանկ», իսկ Տայքի քաղքեդոնականներին«գյուրջի». Ջավախքի ե Ախալցխա-

լ

-

անվանումները:

-

-

|

-

-

|

| ,

է նպատակը:

տություններիուսումնասիրությամբ:

-

-

-

Մեսխեթիհայերին Ճեսխեթցի Բավարարվելովմիայն Արեմտյան Հայաստանի դեմոգրաֆիայի վերաբերյալ վերոնշյալ օրինակների թվարկումով, փորձենք համառոտակի ներկայացնել Գայաստանի պատմականժողովրդագրության առջն դրված այն լուրջ խնդիրները.որոնց լուծումը պետք լինի հայ մասնագետներիառաջիկա տարիների հիմնական Նախ անհրաժեշտէ միաժամանակլրջորեն զբաղվել հարակիցգի-

Այսպես էթնոդեմոգրաֆիալյան տնտեսական գործընթացների դրդապատճառներիբացահայտման համար տնտեսական Ժողովրդագրություն: Բնակչության թվաքանակի հաշվառման համար վիճակագրական նյութերի (հարկացուցակներ,մարդահամարներ ն այլն) ուսումնասիրություն ստատիստիկա վիճակագրություն: Յուրաքանչյուր տարածաշրջանի,վարչական միավորի ճշգրիտ էթնոնկարագիրըվեր հանելու համար պատմական աշխարհագրություն ն քարտեզագրություն:Այսինքն ամեն մի բնակավայրիմասին եղած տեղեկության հնարավոր քարտագրում ն քարտեզագրում: Նման մուդեցմամբ,ամեն մի բնակավայրիցհասնել գյուղախմբի, գավառակի,գավառի, նահանգի ու ամբողջ երկրամասիէթնիկ վիճակի բացահայտմանը: Տվյալ վարչամիավորիբնակչության էթնիկխճանկարըպատկերելու համար էթնոազգագրական,էթնոհնագիտական,մարդաբանական, մշակութաբանական ն լեզվաբանական ւտովյալներիհամադրում, որի արդյունքում հնարավոր է դառնում յուրաքանչյուր ազգության, էթնոկրոնական ու էթնոդավանական խմբի թվաթանակի հաշվառումը: Վերոհիշյալ խոչընդոտների ռաղթահարումից ն անհրաժեշտ մասնագիտականհենքի ապահովումից հետո նոր հնարավոր կդառնա Հայաստանի պատմական ժողովրդագրության հանգուցային խնդիրների լուսաբանումը: Այը է. 1. Գայ ժողովրդի ծագումնաբանության հիմնահարցի լուծում: Այս խնդրիիրականացումնունի ոչ միայն զուտ գիտական,այլ նան քաղաքականկարնորություն:Դրանովկարող է վերջ դրվել հայագիտության մեջ ամենաչարչրկված հիմնահարցերիցմեկին,որի լուծմամբ էլ պայձանավորվածեն այնպիսիկարնորագույնխնդիրներ,ինչպես Հայկական լեռնաշխարհումհնդեվրոպականնախահայրենիթի,հայոց պետականությանսկզբնավորմանտեղիու ժամանակիպրոբլեմները: 2. Ոուրարտու-Արարատյան թագավորությանէթնիկ-մշակութային պատմությանկրողի հիմնախնդրիքննություն:Առանցայս հիմնահարցի լուծման անկարելի կլինի կանխել Ք.ա. առաջին հայոց պետականությանվաղ շրջանի պատմությանլուսաբանումը:

'

-

հազարաճյակի

Հ

Կրոնափոխված ն դավանափոխված հւսյ բնակչության մասին մանրատես Մելքոնյան Ս., նշվ. աշխ., էջ 52-70. 78-81 Ն այլճ, Սույնի Ջավախքը 149-րդդարում ն 20-րդ դարի առաջինքառորդին, Ե.. 2003, էջ 90-103: մասն

Հողվածի վերոհիշյալ` առաջին ն երկրորդ կետերին վերաբերող հույժ կարնոր հատվածը, առանգ հեղինակի հետ համաձայնեցնելու, Ժողուլածուի խմբագրականհանձնախումբը կրճատել էր: Գիտակցելով այդ կետերի կաբնորությունը՝հոդվածի վեդռահրատարակված սույն տարբերակումդրանք

վերականգնվելեն:

պատկերիեհագրական ոջանների Ժողովրդագրական -

3. Հին ն միջնադարյան

Ձայաստանի

տարբեր

պատմաաշխար-

եհան ղած բավականժլատ աղբյուրագիտականտվյալների ն ոնարավոր նոր ճյութերի հայտնաբերմանու քննության շնորհիվ: Ընդ որում, հատուկ անդրադարձեր պետք է լինեն պարսկական, արաբական, սելջուկյան, մոնղոլական, թուրքմենական ն պարսկա-թուրքական տիրապեստությունների շրջանում օտար էթնոկրոնականխմբերի ներթափանցման, երկրամասի հիմնական բնակչության նկատմամբ նրանց թվական ւիոխհարաբերակցության,ազգաձուլման, կրոնափոխության ն այլ հարցերին: Այստեղ կարեոր է պատմաժողովր-

Հճագիտոււթյան ն ազգագրության ինստիտուԿարծում ենք, ժողովրդագրության Ն սումնասիրության ուղղությամբ լուրջ քայլ ' կետո տական ընթացիկ համաժողովի որոշման մեջ լ կարնորել նան այս հարցը, իսկ առաջիկայում ԱԻ յին գիտաժողով նվիրված ժողովրդագրությա ր լայ կնճռոտ թեմաներին համապատասխան մասնագետների ընդգրկումով: կան ԵՊՀ-ում, տում

ՀՀ ԳԱՍ

ուխոդիրների կհանդիանն եԳի աանի իջազգահրամիր

ն այլուր:

ԱԳՈ

մ ատեմբերի, ան համաժոաոլի 2003. ծրնան, 18:20 ժողովաժու, ծրնան, 2004, էջ աման

դագրական խորը հետազոտությունների հիման վրա ցույց տալ օսմանյան տիրապետության բացասական ազդեցությունը Արեւմտյան Վայաստանի էթնոդեմոգրաֆիկ զարգացման վրա: Անհրաժեշտ ենք համարում այստեղ ընդգծել, ոդ արդեն արնմտահայմի քանի նահանգնեռի ժողովրդագրականգործընթացների ուսումնասիրություն հիման վրա հստակորեն կարելի է նմանօրինակ եգրահանգումներ անել ն դրանքփորձել բաղդատել այլ վարչամիավորներիհեւո: 4. Գետազոտել 19-րդ դարում Անդրկովկասռուսական կայսրության ներթափանցումիցհետո տեղի ունեցած հայանպաստէթնիկ գործընթացներըն տալ դրանց քաղաքական հետնանքներիգնահա։

Արնմտյան Հայաստանի էթնիկ գործընթացներիշղթայի մեջ վեր հանել երկրամասի ժողովրդագրականպատկերը Առածին համաշխարհայինպատերազմի նախօրյակին ըստ առանձին վարչամիավորների ն հստակորեն ներկայացնելՀայոց մեծ եղեռնի ընթացքում պատմական Հայաստանի մեծագույն մասի հայաթափման աղետալի հետեւանքներըմիաժամանակ խիստ կարնորելով ցեղասպանությանզոհերի ճշգրիտ թվաքանակիորոշման խնդիրը: 6. Խորհրվային Վայառտածճի ն Երրորդ հանրապետուոքյանԺողովրդագրական գործընթացներիուսումնասիրություն, ինչպես նան առաջիկա տասնամյակներին ու ներկա հարյուրամյակում սպասվելիք էթնոերնույթներիկանխատեսում: Վերոհիշյալից հետնում է, որ ընդհանրապես ժողովրդագրության բնագավառում չատ անելիքներ կան, որոնք հայագիտության խնդիրներիմեջ մեծ կարնորությունունեն. Բարեբախտաբար, հանրապետությունում ն Սփյուռքում կան լուրջ մասնագետներ,որոնց ջանքերի չնորհիվ կարելի կլինի լուծել այդօրինակ խնդիրները,ն գիտության այս ճյուղը վերածել ինքնուրույն ն կուռ համակարգի:ՀՅ ԳԱԱ պատմությանինստիտուտում գործում է «Պատմական ժողովրդագրության» թեմատիկ խումբ, համապատասխանմասնագետներ -

5.

-

:

Բէռաննադըե,

237-242:

Զեկուցումների

-

տականը:

ո

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈ

մոԾ 1.Մասնագետների ԿանԲայ գիտնականներ, Աաաա ճանաչված կարծելու, ածելու

ՆՈՐ ԲԱԶՄԱՀԱՏՈՐՅԱԿԻ

նան

ԱՆ

ԱՌԱՋՆԱԿԱՐԳ

ԴԵՐՆ Ա ԹՅԱՆ

1960-1980-ական թվականճերինՀայաստանի Գիտությունների ակադեմիայիպատմությանինստիտուտիլույս ընծայած«Հայ ժողովրդի պատմության»ութհատորյակըխորհրդայինԺամանակներում հայ պատմագիտության ամենախոշորնվաճումներիցէ Առանց վարանելու կարող ենք պնդել, որ նույնիսկբավական կարծր քաղաքական կոնյուկտուրայիպայմաններումգրված այդ հրատարակության մեջ առաջադրվածբազմաթիվու բազմապիսիհիմռնահարգեր այսօր Էլ հիմնականումպահպանում են իրենց բարմությունը ն քաղաքացիություն ստացած մոտեցումներեն: Ուստի պետք է արժանին հատուցել մեր ավագ սերնդի հայ պատմաբաններին, դրոնք ծանրակշիռ աշխատանք կատարեցին պատմագիտության մեջ նոր ուղի հարթելու, մի շարք կնճռոտ հիմնահարցերիլուսւսբանման բնագավառումլուրջ աշխատանքտաճելու ուղղությամբ: 1990-ականթվականներիսկզբին հայոց պետականությանվերւոկանգնման նե քաղաքականկապանքներիցձերբագատվելու պայմաններում,բեակաճաբար,ծագեց «Հայոց պատմության»Սոր բազմահատորյակիստեղծման անհրաժեշտություն: Մեր պատմության բազմաթիվ հիմնահարցերխորհրդայինտարիներին,հասկանալի պատճառներով,կամ շրջանցվել Էին կամ ներկայացվելկոճունիստականգաղափարախոսության սոցիալ-դասակարգային մոտեցումների տեսանկյունից:Մասնավորապես նոր գաղտնազերծված արխիվային նյութերիհիմանվրա նորովիե անաչառլուսաբանմանկարիք ունեն քաղաքական կարնոբություններկայացնող այնպիսիհիմնահարցեր,ինչպիսիք են ազգային-ազատագրական շարժումների, ազգային-քաղաքական կուսակցությունների,հայկականհարցի ու հայոց ցեղասպանության,1918-1920 թթ. Վայաստանի առածինհանրապետության, քեմալա-բոլշեիկյան գործակցության արդյունքում Հայաստանիխոհրդայնագման,Հայ առաքելականեկեղեցու ն այլ

խնդիրներ: ն

Ամենակնճռոտ դեռ իրենց վերջնական գիտական լուծումը չստացած հիմնահարցերի զգալի մասը բաժին է ընկնում Հին Հայաստանի պատմությանը: Թերես ամենակարնոր խնդիրներից մատնանշենքերկուսը, որոնցհարցում դեռ պահպանվում են իրարամերժ տեսակետներ.

հակվա

|

լ

որ ոչ

միայ

ժողովուրդն է ի սկզբանե ձեավորվել Հայկական լեռնաշխարհում, այսինքն տեղաբնիկ է, այլն պատմալյան Հայաստանի տարածքը հնդեվրուչական ժոդովուրդների նախահայրենիքնէ: Բայց դեռ կան ոռեղինակներ,որոնք շարունակում են պնդել հայերի եկվորության մասին հնացած ու քադաքականապես վտանգավոր, իրենց պատկերացմամբ «գիտական» վարկածը: Ուստի ինչպեսայս հարցում, այնպես էլ ամբողջ հւսյոց պատմությանշղթայի մեջ ակադեմիականնոր հատուկ ուշադրության առարկա են դառնահրատարակությունում հիմնահարգերը, որոնք, որպես կանոն, առալու ժողովրդագրական վել չափերով են խեղաթյուրվել օտար հեղինակներիկողմից: 2.մասնագետների կարծիքները չեն համընկնումնան Ուրարտու-Արարատյանթագավորությանհարցում: Գիտնականներիմի մասը, հետնելով դասականուրարտագիտությանը,պնդում է հօգուտ` Ուրարտուն ոչ հայկական,նախահայկականհամարելու տեսակետի: Մյուսները, Ք.ա գոնե երկիորդ հազարամյակումհայկական պետականկազմավորումներիգոյության պարագայում, Հայկական լեռնաշխարհումօտար արքայատոհմեր,լեզու Լ մշակույթ ունեցող պետության գոյությունը համարելով անտրամաբանական, է Որայդ թեզը համարում է հակագիւտականն Ուրարտուն տեսնում պես հայկական Արարատյան թագավորություն: ՄիջնադարյանՀայաստանի պատճության առանձին հարցերում ունենք հայեցակարգայինվերանայման խնդիր: Նախկին մուոեցումը, ըստ որի հայոց պետականությունըկործանվել է 1045 թ. Անիի թագավորության կամ էլ 1375 թ. Կիլիկիայի պետության վերացումով, կարծում ենք, ոչ միայն հնացել է, այլն այսօր, երբ թուրք-ադրբեջանականկեղծարարների կոդմից առհասարակ կասկածիտակ է առնվում հայոգ պետականության գյության հարցը, դառնումէ քաղաքականապես վտանգավոր:Բանն այն է, որ հայոցպետականությունը մինչն 18-րդ դար զանազանդրսնորումներովԱրցախիու Սյունիքի մելիքությունների, սղնախների,Սասունի Թոռնիկյան իշխանության ն այլ տարբերակներովպահպանել է իր շարունակակա-

նությունը:

Գաղտնիքչէ, որ ութհատորյակում ազգային կուսակցություննեներկայացվել են որպես բուրժուական կուսակցություններ: Նրանց հասցեագրվել են հանիրավի մեղադրանքներ ն որպես կանոն, այդ հարցում զանց է առնվել այնպիսի մի կարնոր հանգամանք, որպիսին պատմականության իստորիզմի մուտեցումն է: րը

Վերջինս ենթադրում

է

կոնկրետ ժամանակի մեջ,

այլ ոչ թե

պատմա-

կած հեռավորուբյունից անկողմնակալ վերաբերմունքդեպքերիու իրադարծությունների նկատմամբ: Փաստորեն անտեսվել է նան հայ եկեղեցու դերը մեր Ժողովրդի պատմական ճակատագրում, մասնավորապես պետականության բացակայության շրջանում ե ըստ արժանվույն չի գնահատվել հայ մշակույթի զարգացման գործում նրա ունեցած ծանրակշիռդերը: 1918 -1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետությունըհամարվել է բուրժուական, նդւյնիսկ հակաժողովրդական ու հակահայկական կազմավորում: Մոռացության է մատնվել 1918 թ. մայիսին Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի ն Ղարաքիլիսայիհերուամարտերի, պետականության վերականգնման շրջադարձայիննշանակությունը: Չորս հատորով նախատեսվողակադեմիականնոր հրատարակությունում առանձնակիուշադրությանկենտրոնում Է լինելու նան

Խորհրդայինզայաստանիպատմությունը:Անհրաժեշտէ, որ տուրք չտրվի վերջին տարիներինայդ Ժամանակաշրջանիվերաբերյալ ծայրահեղ տեսակետներին,որդնցհամաձայնմիայն սն գույներով է ներկայացվածմեր պատմության այդ կարեորագույնփուլը ն մոու ռացության են տրված սոցիալ-տնտեսական մշակութայինբնագավառում մեր ժողովրդիձեռք բերած աննախադեպ հաջողությունները: Մեծ պատասխանատվությամբեն գրվելու նան վերջին տասնամյակների, հատկապես Արցախյան շարժման, Երրորդ հանրա-

պետության ւլաւռմության էջերը: Բազմահատորյակիստեղծման դժվարին, բւսյց Խիստ անհրաժեշտ ու պատվաբերաշխատանքների մեջ ներգրավվելու են ինչպես 33 ԳԱՄ պատմության, այնպես էլ հումանիտար բաժանմունքի մյուս ինստիտուտների,Երեանի պետհամալսարանի,մանկավարժական համալսարանի, մատենադարանին գիտահետազոտական ու ուսումնական այլ հաստատությունների,ինչպես ն արտասահմանի համապատասխան մասնագետները:Չի բացառվում, որ վիճահարույցմի քանի թեմաներ միաժամանակհանձնարարվեն մի քանի հեղինակների:Մասնագիտական խմբերի կողմից այդ տեքստերը կքննարկվենԷ երբ դրանքկարժանանանդրական գնահա-

անցքերի լուսաբանճանը: Չորրորդ հատորում քննության են առնվելու 1918 թ. անկախությանվերականգնմաննախօրյակիցցայսօր

ընկած իրադարձությունները: Նախագիծըքննարկվել ն հավանության է արժանացել ՀՀ ԳԱԱ հումանիտար բաժանմունքի ն Շախագահությանկողմից: Ներկայումս կազմվում են հատորների խմբագրական Ն հեղինակային խորհուրդները, որոնք կներկայացվենհաստատման: «Հայոց պատմության» հայերեն քառահատորյակիշարադրման ն խմբագրման աշխատանքներնավարտվելու են 2006 թ. վերջին: 2007թ. բազմահատորյակիլույսընծայումից հետո նախատեսվումէ ստեղծել ռուսերեն ե անգլերեն հրատարակություններ յուրաքանչյուրը երկուական հատորներով: Ուրախալի է, դր գիտաճանաչողական ն քաղաքական կարնորություն ներկայացնող այս հրատարակությունը, որի հրականագումն այսօր ինչպես հայ պատմաբանների, այնպես էլ այլ հայագետ-մասնագետների առաջնակարգ խնդիրն է, ընդգրկվել է պետության կողմից ֆինանսավորվող նպատակային ծրագրերի մեջ:

|

Հուսանք, որ այս ազգանվեր գործին կլծվեն բոլոր շահագրգիռ ուժերը, ն մեր Ժողովուրդնառաջիկա տարիներին կունենա իր պատմությանն արժանի «Հայոց պատմության» ակադեմիական նոր

հրատարակություն:

Գիտություն, 2004, մարտ, թիվ 5, էք 4-

տականի,նոր կներկայացվենհրատարակության: Քառահատորյակի նախապատրաստականաշխատանքներն սկսվել են 2003 թ. աշնանից: Մասնագետ-պատմաբանների կազմած ծրագրի նախագծի համաձայնառաջին հատորն ընդգրկելու է հնագույն ժամանակներից մինչն 9-րդ դարի կեսերի, երկրորդը Բագրատունիներիկողմից հայոց պետակնության վերականգնումից 18-րդ դարի կեսերի ազատագրականշարժումների դեպքերը: Երրորդ հատորը նվիրվելու է 18-րդ դարի վերջից մինչն 1917 թ.

ՈւՇԱԳՐԱՎ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԻՆ

ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ

ՃԱԿԱՏՈՒՄ

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԱՄԱՎՈՐԱԿԱՆ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ

ՎԻՃԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Ռուսական բանակըհամաշխարհայինռազմարվեստի պատմության մեջ ունի իր ուրույն տեղը: Այն համարվել է ինչպես Եվրոպայի, այնպեսէլ Ասիայիուժեղագույնբանակներիցմեկը ն անցել է փառքի երկար ու հարուստ ուղի: Նրա հզորության հիմքերից մեկը հանդիսացել են ազատ կազակականզորաջոկատները:Պատահական չէ, որ ցարական իշխանությունները հաւտուկ ուշադրություն են հատկացրելերկրի տարբեր շրջաններում կազակական նորանոր գյուղեր ստանիցաներ,ամբողջ օկրուգներ ու երկրամասերստեղծելու խնդրի վրա, նորւսնվաճտարածքներում առաջին հերթին տեղակայել են կազակական ջոկատներ: Վերջիններս ոստիկանական զորքեն աչքի են ընկել իշխարի մեջ համարվել են ամենամարտունակը նություններինկատմամբառանձնակիհավատարմությամբ: Կազակական զորքերը ծանրակշիռ ավանդ ուճեն 19-րդ դարում ինչպես Կուլկասի, այնպես էլ Անդրկովկասի, մասնավորւսպեսԱրնելյան Հայաստանի գրավման ն Արեմտյան Հայաստանի համար մի քանի ռուս-թուրքական պատերազմներում Ռուսաստանի տարած հաղբանակների գործում: 1828-1829 թթ. պատերազմում կազակները մասնակցություն ունեցան Կարսի, Ախալքալաքի, Ախալցխայի, էրզրումի, Բաբերդի, Բայազետի ու Ալաշկերտիհամար մղված մարտերին, հասան մինչե Մուշ ե Դերջան: Նրանք բազմաթիվ սխրագործություններ կատարեցինՂրիմի ն 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական

պատերազմում:Այդ մասին արխիվներումպահպանվում են տասնյակ հազարավորվավերագրեր,որոնց մի մասը, որը վերաբերում է 19-րդ դարի առաջին երեսնամյակին,հրատարակվելէ Ռուսական հնագրականհանձնաժողովիկողմից(ՃԿՃԻ), մյուս մասըպահվում Է Մոսկվայի, Դոնի Ռոստովի,Թբիլիսիի, Երեանի ն այլ քաղաքների

արխիվներում:

Վերջերս Մոսկվայում «Հազվագյուտգիրք» մատենաշարովլույս տեսել մի արժեքավոր աշխատություն, որը նոր լույս է սփռում Առաջին համաշխարհային պատերազմի կովկասյան ճակատում կազակական զորամասերի գործունեության վրա ն մեծ հետաքրքրուքէ

յուն է ներկայացնումնան հայոց պատմուբյանուսումնասիրության տեսանկյունից: Հատկանշական է, որ այն լրացնում է մեր պատկերացումներըառաջին աշխարհամարտիտարիներին տեղի ունեցած

Կի ԿԱ ան

կամավորական

ԱԱ ջոկատների գոր

Լարրի

.

,

մայիսի

ռուսական զորթերի անակնկալ նահանջի հետնանթովարնեձճտահա-

յերի համար ստեղծված իրավիճակը,ԱրեմտյանՀայաստանի զանազան շրջաններումթուրթերի ն քրդերիկողմիցհայերի, իսկ Միջազանգվածայինկոգետքում ասորիների նկատմամբիրականացված ու Հյուսիսային գյուղերի, քաղաքների արեմտահայ տորածները, ու բոլոր օլայնածավալ մարտերի համար մղված Պարսկաստանի (Հյուսիսային Իրան, Սարիղամիշ,Ալաշկերտ, Վան, պերացգիաները էրզրում, երզնկա ն այլն): Գրքում տեղ են գտել հայոց բնաշխարհի բնույթի պատմաազգագրական ինքնատիպ ճնկարագրություններ, հազվագյուտնյութեր նայլն: Նման հրատարակության գաղափարըծնվելէ ԿովկասյանԾակատում փառապանծուղի անցած, կազակ Վլադիմիր Կուլաբուխովի մոտ: Նա իր պապի մտերիմ թոռան` Պ.Ստրելյանով-Կուլաբուխովի ճակատայինընկերոջ, խորհրդայինտարիներին վտարանդիության ԱՄՆ-ում խմոմեջ ապրած փորձառու սպա, կազակ Ֆյոդոր Ելիսենի հրատարակած ն տպաքանակով րատիպեղանակով սահմանափակ ն հուշատեւդրերնի մի է բերել. լրացրել այլ նյութերով ընթերցողի «Կազակները աշխատություն դատին ներկայացրել մի ուշագրավ Կովկասյանճակատում», (Մոսկվա, 2001)խորագրով: Ֆ. Ելիսենի ճակատային նոթատետրերըպատմումեն տասնյակ ու հարյուրավոր շարքայինն սպա կազակների,բազմաթիվկազահետ ունեկականզորաճասերիմղած մարտերի,հայ կամավորների մասին: Կազակները,որոնց ցած նրանց ջերմ հարաբերությունների ա չքի էին ընկնում առանձնա«շեյթաններ», էին թուրքերն անվանում «Կակի քաջությամբ ն ահ ու սարսաւիէին ազդում թշնամու վրա: է ներածությանբաժնումգրում Պ.Ստրելզակները, աշխատության անցան Թուրքիսյյի |լեսը, Ելիսենը մարտերով յանով-Կուլաբուխովը,հասավ աճենահարավային կետին Տիգրիսի ակունքներին, իսկ Կամապապս հր հարյուրակի կազմում ամենաարեմտյանկեւռին էին ն ուր եղել խին: Դա ամենավերջին ամենահեռավոր կետն էր, ռուսականզորքերը Թուրքիայում»:՝ -

բրլչօօը

Փ.ԼԼ, Էնամ

ոճ

Բառայոաօր

Փբօրոը1914-1917, ի1., 2001,

Հ.

4.

Ելիսենն իր նյութերում առանձնացրելէ խոշոր կազակական ստորաբաժանումներիհւսյտնի հրամանատարներիկազակ գեներալներ Նիկոլանի, Ֆ. Չեռնոզուբովի, Դ. Աբացինի, Մ. Պրժնալսկու, Ֆ.

Պ.Կալիտինի, Ն.Բարաթովի ն այլոց գործունեուբյունը: Հատկանշական է, որ նրանց մեծ մասը բարյացակամ վերաբերմունք են ունեցել հայերի նկատմամբ:Բայց եղել են նան ընդգծված հայատյացներ,որոնց թվում Կ ազգությամբ օս, Երնանյանզորաջոկատի հրամաճատար Աբացինը:Ընդգծենք, որ ըստ հեղինակի այն երկիրը, որի համար կազակներընվիրումով կռվում էին «(Թուրքահայաստաննէ» ԱրեմտյանՀայաստանը,ուրտեղ թուրքականիշխանություններն իրակաճացրել են հրեշավոր եղեռնագործությունԵլիսենը վրդովմունքով գրում է նան Վանի վիլայեթի հարավային շրջաններում ասորիներիկոտորածներիմասին:: Ֆ.Ելիսենը շատ բարձր է գնահատում հայ կամավորականների դերը պատերազմում, պատմում Է կազակներիհետ նրանց անկեղծ բարեկամության,ռուսների հանդեպունեցած նվիրվածության,հայ անսահման զորահրամանատարների հայրենասիրության ու քանա մեծ հիացմունքովէ խոսում Անդրաջության մասին: Վատկապես նիկի. Դրոյի ն Քեռու մասին: Վերջինիս հետ Վանի մատույցներում մարտական մկրտությունից հետո Ելիսենը հաստատում է անձնական մտերմություն: «Նրանք,- գրում է հայ կամաւվլորաէյանների մասին կազակ հրամանատարը, կազակական ջոկատների թանկարժեք օգնականներն էին: Բացի այդ, նրանք կռվում էին մոլեռանդի պես. ոչ թուրքերն ու քրդերը հայերից, ոչ էլ հայերը նրանց գերի չէին վերցնում:Նրանք (երկուստեք Ա.Ս.) մարտում միմյանց ոչնչացնում էին անխնաձնով»:" Կազակսպան վկայում է, որ Վանիմատույցներում, երբ վրա հասած մթի պատճառով1915 թ. մայիսի 5-ին հրաման արձակվեցքաղաքի գրավումը հետաձգելվաղվան, «հայ կամավորականխմբերը չհամբերեցինն գիշերով շարժվեցինդեպիիրենց «ավետյաց քաղաքը», կամ «ՀայկականՄոսկվան» ինչպես նրանք կոչում էին Վան -

քաղաքը»:"

Հայերի նկատմամբԵլիսենի անկեղծ համակրանքընկատվում է հատկապես«Դեպի Բայազետ», «Արարատյանջոկատըն հայկական

Հ

Նույն տեղում, էջ 62. 66-66, 90, 91, 93-95,108. 129-130, կայսրության մասին Ֆ.Ելիսենը հաճախ գործածում է

արտահայտությունը (տես (Օուրքիա» Նույն տեղում, էջ 108-109: չ

439:

'

«կիսավայրենի

նույն տեղում. էջ 96. 414):

Նույն տեղում, էջ 86: Նույն տեղում, էջ 94:

Օսճանյան

կամավորականխմբերը», «Ճաշկերույթ հայկական կամավորական ե այլ գլուխներում: խմբերի առաջնորդներիհետ», «Դեպի Վան» են Հատկապես մեծ հետաքրքրությամբ կարդացվում Վանի ազամեծ տագրման համար մղված մարտերի,Վանում հայերինհամակած են թողոգեորությանմասին պատմող էջերը: Ծանր տպավորություն նում Աբաղայի դաշտում, Բերկրիի կիրճում ն այլ վայրերում հայ կոտորածներիմահասարսուռ նկարագբությունները: բնակչության է ճան, է Կարնոր ընդգծել,որ երիտասարդկազակ Ելիսենընկատել ն դիմաց անսահման քաջության նվիրվածության որ հայերն իրենց մեծ Համիամտաբարերագումէին Ռուսաստանի օգնությամբհասնել «Դժբախտներ...,երազանքին: ա զգային յաստանի վերականգնման կարդումենք հուշերում Վանի գրավումիցհետո հայերի շրջանումտիմասին,- Նրանք անխոս, հարող խանդավառտբամադրությունների օգնությամբ հաղթականզորքերի մոզված էին,որ նգոնե այժմ ռուսական Մեծ իրենց Յայաստանը»կազատագրվիկկառուցվի կարող է նոր լույս սփռել այնպիսիմի կնճռոտ Այս աշխատությունը թ. հուլիսի սկզբինՎանից ռուսականզորորպիսին խնդրի վրա. Վասպուրականիհայությունը է. որի արդյունքում նահանջն քերի ե հսկայականկորուստներ: ունեցավ ուղին աղետալի գաղթի բռնեց Այդ կապակցությամբավելորդ չենք համարում գրքից ձեջբերել մի ռուս կահատված ամոթի զգացումովնահանջի ճանապարհըբռնած է Ֆ.Ելիսենը.զակների մտորումներիմասին. «Մենք սպաներս,գրում հավաքվելով խարույկիշուրջ, կիսվում ենքվերջին օրերի տպավորություններովգլուխ չհանելով, թե ինչու՛ ենք այսւլես հապշտապ է Սնահանջում:Շշուկների համաձայն: Խալիլ բեյը ընդհուպ հասել է, ապա նա խորացել ւյյդքան եթե լաշկերտիդաշտ: Թեկուզնայդպես. է մեր թարմ ն առաջնակարգբրիգադի խնդիրը պետթ լինի Արճեշի էինք մւտան Այդպես հարվածելը: վրայովնրան թներից թիկունքից մտածում կածում մենք»:՛Ուշագրավէ, որ այդ պահիննույն կերպ էր Դ. Խորունժի Միգուզովը: Ֆ.ելիսենի զակականգճդի հրամանատար նա մոտ հայհոյանքներուղղելով «վերեների» շտաբների հասցեին հասկագնումէ «. .որ լիովին կիսում էր Սույն մտահոգությունները,ինչ Ավելացնենք, որ հակառակգլխավոր ունեին իր գնդի սպաները»:` ամոթալիու աղետաբերնագ ործելակերպի, շտաբի պարտվողական ռուսական սպահանջին կտրականապեսդեմ էին արտահայտվում հրաձգայինդի2-րդ ն մեծ սպայակազմը ողջ հայազգի մասը յության Տ

Նույն տեղում, էջ 102:

«Նույնտեղում, էջ 129: "Նույն տեղում:

Գեներալ Նազարբեկյանը,հայկական իրիհրատանատար հրաժանատարներԱնդրանիկը, Դրոն, Համազասպը, Թ.

ռին

Վ

արանի

աար ությունների ԱԱ ՆԱՆ րի համար խիստ կարե վո լաշկերտի, Հետ նազակություն Գան վաղեմի մը::Այդ գաղափարի իրա: վում այն հանգաման Դ րան միջն թշնամանքը մշտապես հարցում բազչության հաշտեցնելու համար: Ուստի, այն: աակիմ Ար մենք ոսու ստե

էո

ԼՕ-ԻՕՇՐՕՎԵՕԽ

:ալւս

3)

Էջեր կան կամավորական ջոկատները րումներ գավառներում էր սկսվել հայության գան արամտարայ վածա նբոլոր ն

՝

գործում էին հայկա-

Պաերջին գրությունը: գոր-

ակն այլես «չի հուշատեւոհե ռազմական թեն էլ ում "ի

տահական չէ, որ խոսելով թ երում ծողությունների մաւին, իր է հանդիպում» հայերի պատմում Սուշի ն հայկականայլ թաղաբների Հաշվի առնելով, որ վերոհիշյալ աշխատ

իբլինի, Երզեկայի, ըւռերի ճասին: համար մղված

Ար

պարունակում հայ. ժողովրդի

կաներ յացնում ենք:

է

օոքօրշղողմ,

քաք Դոր

|

օՂԱՇ

Հ

ՎԼօ

Է

թթ `

լ

՞

ուշադրությանը:

յությա

ԽՈԵԼ «6 ԱՏՂԾԻԼՇ հ ԽօԵաօք

ԾՈՇՈՀԱՇՑԱՇ

ՈՒՇ.

ԷճՅՅ52

օօՂԵ

«6

ԵՇՈ/ ՇԼՅ

օՅո

«օքօաօ

ԻՅԲՔՇ,

աԽԳՊԵԽՉՔ

ՇԵՅԻԼԵԼ

Շճիք

8լըբօտ

ԸԹՅ-

ԽՈ(1դ6լի

86րաօեր/38-

ՈՕ

ՅԱԹՔԾԵԵԹ

Յոլ

Ը 11 8ՇոծԽ

1108, ոօ

Հել,

ոփհօւմամ

ՕՉՊԵՏՈՇՑԼՄԱՄ

քՃՂԻԵԼԸ 10ՅԵԼ,

ԿՂՕԾԵԼ Օ1 8014 օֆուՀԽոՅո«ի Ոոքօօու ԷոՇ 8 ՇՔօ11 8ճւՕԽԵլ, ԱԿ. ՎԼՕ օ Ք6Ղ«032861էլօ01 ԽՇԼՕթոտ, քօռ ԽԱՇԱՈԱՅԼԵ ՇՕղ6ծ Ոծղթօժծ ՎԵԼ

ըր

Օ161

էլ

ՕՕԼԱԾ Լ

ե

ՃճոՅՇ

ՀՅԵՅԼ

ԲՇՈՒՎՇԱԱՇԻԼ

Շ

ՀՈՒ

ԾդքօոժոՑՇԻԼ հՅւ6 ջուաղծոծ,

2օտ

էո

ոշքրօր

--

ՀԱ

Հ

ԹՇՐՃՂԱՇԻ

--

թօ

ո

ԽՈՅՏՒՒՎԵԼ

11Թուռռ

ՐՕՈՅԻՒԼ»

ՇՅքոմ6

ՈՒՕՕՄՑՇԵԲՇՈՂՎՇՇՂԻՇԻԼ6ոհյեօ

ՂՈՇԽԱԾԵ ՈՉԵԾՔՅԵԾԵ. Օատ Ղա:

քոծօ108118Ի68 3-5 ոծթօր ոօ 31.

ԷԾ

օ1

ԷՃՇ.

ԽԱԽՉԻՕ

7ԻՇ

2ՇՈ3Ա0Ղ0ք02ՆՅԵՇ

0ՇԼՃԻԺՑԵԻՇ

ՅՈՒՅԻԾ

ԷԾ

ՕԼՕ-ՔՕՇԼԾԻ,

061210168

օ1

Օղտաօէն

ՕՇՈԼԱՅՑ

ՈՕՇԼՔՕՇԽ. ԽՃթյւժոլ 11 ԿՇՈՕՐԵՕՇՐԵ. Եղոօե, Լ01ել`

ՏԱԿԵ

Բ

ՃՕՈԿԻԼ. Է

ԹԹ,

80316

«16

ՒԹՇ

11 ԽՅՒՕԵՇԱ

ԽՇՇ

ՒՇՇԽՕՊԵՒՉ

Ռ03411էԼ.

Ա»-ՂԱԵԼ

խԽԼ5

Ծելդօ

ոօքօր

'

ր

ՈՔԻ

ՇՈԾՅԻԾ

՛

-

ՅՒՌՈՑՅՒԼՒՑ

ի. ՕՇԼքելիք ՏԵլքմեՇ

օՇԵԼՈՅԻԱՈՒ

ՇԾՈՀՇ

Կօքոռտ,

ոօ

ո

Շ6ԾՇ

էէ

ՍԱԾՕՀԽԵԼոքժոճղո

ՕՂԱՀՈՏՒՎՈՑ

ՇրքումտրուօԼ

-

Ոքատոժեոձ

օԻճ

պատմության, Վե՞ ոօ1ոռւ ուան ա Վո»դուռ, լաոօոծ, մերկաԳրի, եգվո, ռուսերեն

դարձայինժամանակահատվածի1914-1916

աբե

նյութ Բենը բաննոր ն

լօ

-

են

1915 թ. ամառն

ոօողօ.

ՈՀումմոմ

Աշքոօն

Իքուծ

հօ

ԵՕՒՈՇՕԽ,

10քձ,

141411

ԲՕՅԾԵԼԱՅՈՑՇԵ

հիմնականումվերաբերում րի մարին ից տեղեկությունները մինչն ընկած Ժամանակահատվաթ-

Հայերի ։

հօթամուժօ, ՒԹՈՂԹԾ

ԲՕՇԼՕՎԱՇՇ,

ԲՅՈՕՎ Ը ԷԾ,

ԻԸԵՒ

ՇՒԼՔ-

ՈօԻքեւՅ8

ՈճՈԾՈԾԻՄՒՐ/

ՂԱՒՒԵՀՈՀՌՈՅՑ.

Շ

ՈՕԽ.

ն

«Վանիկազակությանմասին»::

Գծքաճ,

Լօքյ.

քՅՅԵոԾ

մահա-

գու

19քճ 4քզքճու' օտոռ օՓուտժքօաօլօերծեճ ք2ՈքՅողՇ էու 7ոռոծյի Լթժեւճուծմորոծ ՀՕՅՄՇՕՕԾԳօքօ3

դող

«տարո

տքօ

էզ ԽԱՅԽԱՅԸԽՑ::գքօուտօ1914-1917, Ց/Թ0Խ60, 2001

Մու».

քո

նահանգասյետԱրամՄանուկյանը ն ուրիշներ: են ռուսական իշխարը երկրամասի նկատմամբ, ոլ Վանի ն այլ շրջանների ծրագրի կենսագործուր ամար լուրջ պատճառ էր նկատ-

Հե

Խոտուս

ՔՈՂԱՐՐ6գՓ./1.

շո-

Քե-

ԽՇՈՒրՔ

ԽԵՇԼԱՔԵԼԱ.

1610քԱՎՇՇԻՑՑ «ԷՅ-

առաօին Պատերազմի սկսվելուց հետո Սիջին Ասիայից Կովկասյան ժա1914 ն օգոստոսին բ. գունդը, որի կազմում ձառայում էր Ֆ.Ելիսենը, ուղնորվրայով Ալեքսանդրապոլի մանում է Թիֆլիս. ապա երկաբուղով են Արարատը: տեսնում վում է Շահթախտ: Ճանապարհին զինվորները ն մարտերի մեջ սահմանը է պարսկական Սպա զորագունդնանցնում մտնում այնտեղ ներխուժած թուրքերի հետ: Հոկտեմբերի վերջին կազակմտնում են ԱրեմտյանՀայասները Գյուրջի Բուլաղ սահմանային կետով ն ՍՄլաշկերտի հովիտ: Դիադին տան ն շարժվում դեպի Բայազետ. Շ այլ դեպքերում էլ 5»: այնպես Վրթ ներկա, Ինչպես է Պետք կարդալ

"Նույն տեղում. էջ 76,

142:

Նույց տեղում, էջ 94:

-

ու բարբառային սխալներըչեն ուղղված: բնագրումեղած խոսակցական

:

Հաշ»

հրու

հաա

ԾՔԵԹՒՇԿՅ

Էթոշօմ,

աոա

110300

ՕաՎՇքո

ԹՕ1Ծքօոմ

ԻԷ

ՅՅՏՈՇՈՒՅՇԸԵՅՅ

եզ

էաոօու

Խողօ

ցառ

քոռ

Է

Ր անՀա

հ

ոօ

ոււօ8

Ու

հռրտօր Հոխօմոօ«րօք

-

ՔՅԽԹԻՒԵԼՐ

11ԹԹԽՈՂԱՑԻԵՇ

ՂՕԽԻՈՑԸ քճժամԽՄՈՒՇԵ 24փ1Ա681թօԽոօ 1քօհմ ՕԺՈԾԱՅԽ, մ ՇԱՌԼ 16քօ18 ՈՈ6ԷՈՅՑ

143 Ի0ՔՅՌԵՃ ՌՇՈո ԷԲ

ՇՇոծքօ-Յոոմդ. 16ՎՇԼ ԱօՇքժոււ ԷՕքօու քՄՎՇՇԻ,

10ք01Շ

ոծքօմիլ

ոտ.

ՒՕ10օքեւմ211671 քծ

ԼԱՈՀՈՇՈԵ,

-

քում

Լօքօոօտ 11-

3Ղքօ

7Տջթոօի ՊԵլ

ԷօՈ

մտօք

|577-1878

ոօ

4-5

Բ0ԸՇԴԾԻ

1օքօմ

ՀԱ Շոթա

--

ՌԵՀաՇգ

10թՕրտ/

ԹՅՅՅԵԼ

Պ/ՈԹԵԱԼՈօոշ

8Ողօ7

Է

ՈԹ

ՇԵ

Էճ

ՌՇքՇթԻն:

Էա

Յօոօն

հ

Լոբ

մը:

Օպաօոռ օ7ԱԱՎԵՆՈԼ

ԵՓԵԼ

Էօո 5Հ6

Ոքձետւեւ

ոօքթեոզտ, 38ՇքՀ

ԵՀՃ3ՇՂ.

1,

էճ

1Օքօմօ

ԽԼՀո Մ ԷքզԻշղաՃքոթուն. Սոքա

Էշ ՎԼՕ

Ծթուծ

Ը

«օղօեւ, 35 ոռոտաօմ ԾԵՆ

Խ1Ել

չո

ԱՑ

Է

(Հ.62,

Օ1Աաաաաոն

էրա

ԲՅՂՇՑ

Բան ԿԱՐ

ԵԼ

Աո6

«Օք Ած

Ճ6411684.4.

ԽՈՐ

ք

ՓքօոՅ...

ՈՉ)7283թ3Ղ1 68.ԻԻ70-71) թ ՉԵՕՈ ղոօքօի. (Հ.

Է

:

քամ

տոօ1

թո

Էում ՅՅԿՇԱ

ՈՕոթ

ՈՀ-

ոքփ1ԿՄՈՇՂՈՕՈՅՈՇՑ

ՕգճթքԵլ,

ԻՕՎՄՇԽ

ն Հ«Ա-

Բ

Ս.. Բայազետի գավառումԱգնոտ անունով գյուղ չկա (տես Մելքոնյան ն խ ոսքը հավանականությամբ 94-102, 165): էրզրում, Ե.. 1994, էջ որն ընկած է Ելիսենի ո ճշւնավոր հինավուրց Արծափ Ըգքից Բայազետ տաԳլ լեռճա կողմից նկարագրված տարածքու Ճ քարտեզի վրա սխալ նող ճանապարհիվրա: երբ սկսել է կարդացել է մտապահել այդ տեղանունը: ԱԱ Արձափնուներ ավելի քան 120 տուն հայ

շ0ք0ծխօյւ

ԲԸՇ

6յողօ

ՄբճքՇԱԵլ,

36քօ-

Եղոօյ.

ՎԼԾ

կԱ ե

քյութնդ-

մ Ամենա)

Գոիրիի

ԱԿԱ Ա 916Աա ոանի, `, տարբերակով Գյուղի անու նախշ ակին ,

Կուբանի սնեծովյանկազակականզորքերում այսպես Պլանտուն կազա ԱՆ կոչում պահակային հետախուզականծառայություն կատարող

ԽԼ

ՌՕՅԵՏԼԵԽ

ն

-

Ա

հ

արաթիլիսան, :

անունով, Ալաշկերտի

հայտնի է նան Նահին ուսն: Կ դաշտում,Սրածանիիաջ ափին: Այժմ Կարաքյ

Խորունժինկազակական զորքերում ամենացածրը սպայականաստիճաննէ:

՛Լճիւ

թ.

:

6412Թ6տ.32

6էօ.

ՌՈՆ.

ԽՕ

ը

-

հքօՂԹՈ61 ԲԱԺ ճրագն ԽԱ:

ոճում. ՋՈՇ

քտաոլո21օ768

ԱՇ

Է

ոօ

//2ժԵ4քե...

ոօթոճճ

ա

Օ1ՇԼ

315.

Իո Խաքո-Քտոն. 6113օՇու ԼԵԼ 38ՈՅ»

2-ր1 ՍՆՇՅԱԸԵՅՑՈՈոՇ ԴԱ

6թոաւճոոՇՈՄՇՂԱՈՅՇԵ Բ Եոչո31 ԳԾ ՂՕղՔՒՖ. Մո է սոյծ Ծքթտոճղեւ,

ՖՂքօ ՎՄՈՇՇԱԺՇ, ՇՈՇՀ-օՇ.

8ՀքՇրշ: 8 թօ,

ՇՇՈՇԷՈԼՇ.

՛ԼԾ ԸՅԻԵՕ6, Խօ1Օքօծ ոԿՇքո ուդ.

ՀԱռ

Թշթոյոտ ԲՈԳԱՈԼ

Աաաոմեար

663 «օ1օքեւ

ոօոա.

տ

ռու.

1/0Խճքծո

6ՕԱԼԵԼ

իճ.

ՈՇՇՒՈԼ,

11օղ 387

քՇՇԴթԵԴԵՏ.

ՔՅՎ

ԹՀ

6ոթձոմ

ՄՇԵՈՕԱՕՈՒԵՑ

31151 ԽօՇ-ուճ

ԷՕՇԵԼ.

ԷՅՅՅՎԵԼ

ի

1Ա28ՈՒ2

«ԱԱՀ

-

,

դժո

ԲՇՔԱԱԿՇԾԻ

ՕՇՕԾՇՒԼԱԾ

ԻՕ-

ԱԱ

ԷՕ-

Է

:

Հաղ

.

ԽՕԹՕՐՅԻՒ՝ ԷԼձ

քՎՇՇԵ.

Ոօծոօո-

ՀՄԱԱՈԾՆԱՇՇ Շ6/16.

ԷՇ օոթյոո-1օ 1յօ1օ6. Օօ զ. Ըպաղտղ 39Շել, Ծեսօ1 6665

Կր ոց

"12Խանին ՈՌՇՈՈՒԸՅՈՈԹ ՛ԼՁԻԼ

/ՄԱոծքՂ Հոծ ՃՇ8Լ11654. քչտճ (օ:Հքոոո ԳԱՆԳԻ ՈՇԻՂքՕԵ ՃՈՅԱ6034. Էոքո8քօհլտ որօոծօոչււ

ՇՐ6-

ԸՇԹԵՈՒԿԸ

ւոյ.

ոքոննքոծո

ԷՉՎԵԹԾ

ԽԱեաքու

ը0ԱԱՇԵ.

ԷՂԵԼԹՀ,8

ՀԱ,

1-0 Մ06ահՇաամ 04:

էո»...

(Ը. 41-42)

ՎՇԸՂԻՔԷԼՑ...

ԽՅՇՇԱՏԱԵԽՈ

ԽՅԽԳՇՒՈՅՑ

ՇՂՇԱՇ

ԾԵՒՇՕՀՕԱ

ՕՎՇՒԵ

ՇՇերօքո-ՅոՈՅՈՒԾԻՑ Է

ՇԱՄՇՑՅՈՒՇԵ

16թ Տ8րտիռ

Շուտ

ԾՇոճտ

ԽՈՒՀբօղ.

մքե: 21

ԱԾոՒթոմ

22.11

Ը ՀՈՒԽՇԼՈՑՏԻՎԵՌՎՓԸ

ՇոդօԼՈՅՑ

8ԵԼՇՕԽՕԻՈ/,ՈՕՎՈՒ

Էգ

Ոէ

ԽՕԽՇԼԸ 2ոճքտ

Շ

ՕԼՕքթժչէ

ԷՕոօը.

ՕՂոՔՈՒՆ

65-60)

զօքառամար: քոոնուծրերկ Է

ՕՇԽՀՎՔԻԾՈՒԵ ԼԱ14416ՈԵ, Լ1Շ 060քՕԱՑՈՒՇԵ12114

/16ուտ

ԷԲ

ւ.

ճքաոշք

ՇԻ

«ոարոօաօւօ

աորՀԵ

օրօ.

ԱԲԵ

Խե"

ՔԱՇ

-

4,

,

ԲՈՅԴ ԱՃՈՒՄ ՂՈՅԻՏ Ճ քոժյո 19ակ Ճքոշթյւ-..

ՕԼՅՇԿ4ԹԾ

Բ ԵՐԱՆ

ԷքԱՇՄԱԵԼՐ

ՀՅՈԵԼՈՄՈԼ

Ը ԷՅԽԱՎ ՈՇքօօոճ1.

էճ ՔՅԽԲԱԵ.

աքե 8 ԱԿՈԷՇ ԽՇՎՇԼԻ.

2ԽԱԱԵԱ, ՇՕՂԵԼԱՍԱՇԼՔՇ ՅթեՅՇ.

Խքզեհ Եր ԻԸ Փր, Բաքօւտոհ ԲՕՇՐՑքՀ Է. ւու Հքօւու ոօմիօն, ոս Ծր ո ՇԼՕքՕԱ6

ԸՇԱՇ», 26ԷՈ11

Էք

-

Էուա

ուլ.

4քխՎԱՇ.

ՏԱՕոՅոմ

թաՌոո:

ՊՄՈՍԽԻՇ քո

ՈՕՈՒԹԽՈՒՖԸ:

ԲՅո7-

թօ

6թուճոճ

ԸՅՅՎԿԵՑ

Բ

ԲԱԽ

Բեթ

2թռւջ-

ր

..

-

Կոռո

3:36

Էոամ

Լօքօոցի

Թոյլ.

ո

աար0-8Ագա աաա :

՛լա

լթ

(6.16)

3Հետ.

Խ ոշզօք հօաոճ

է

որ

.

|

ընված է

ԳԱԾ Կրոն

ա.աանրար

ՅՄՇՈՕոԽօ

ՔՕօռոօի էօ

ԱԽՈ612 11 Ծ6ՑԵՇՌՂՒՇՈոՒԵԼԸ

6 Շն արար 39Ե... Շթօոռ, դու, 06թ6ոօղեել: Ա ԿԱՅԻ որին: 1811:6186էլԱեւի. Խէեւ «Օթօալք, էլ աոա Չոր Օաոոովվար, ԹշՇ

ԿԵԼ

ՕՇԼԱԱՇՆԵՑ

ր

Վ.

Շ

ՀՕՂԻՈՀ

էճ

է.

լ

ՂԵՒ

ՈՇՈւ

ՈՕՈԻրԾ

ԵՅՅՅԵՕ1

օո: ՅաՇունաոտ Ոօոռ 1-ի Ղոխու

ԱԿՎՅՈՑԸ,

ոօ

ոչ

Հ

ԽՅՅՎՎԵՇ հօր

։

ԱՁ,

ԲԾԱՇԷԾ.-:-

ո

ՈՉՌԵՈԾ»:1թՅ1

Է

ԽԵ

(6. 76)

օո.

7 ոօք-

ա.

ՇՕՇՂԾՋՑԼԱՈՒՄ

ԾԵՍ: ոթյԴ Ու

ԿՇՅ6Ա.,

ոք:

ո

4քճթզուոշնմՕրքճժ ս.

8 Հթեժ

ճճոմ ԲՅՂԵԼԾ

քոօեյ

ԱԳո:

ՈՄթառհատ

ՇԽՇԼԾԿ,

Ոքո

ոօ

Ծո361Շ:01

8 3101

թար:

ԿՀ ժ 006000ՌԵՎՇԸյու6

ժթ ԺԸԱՅԼԵԼ

/ՃքգաՇ66օ ՓԱԱ ԱԻ»

8քօօշ3

:քօ6Ղ6

-

Ն

օԷՒ

«ՕՒՈքՅՇ

ո «ՇՈՇՈՈ:

10ղետօ

ՎՀՕ

ո

ՍՄԻ-

ոլ6

1234." '

ԹԱԹ

ՎՈԾՀ քծոզ

Կ6

Ք

ՐԹոն

ը

Ծեւդ 7 883618.

Ց

ՅԻՐ

«Փ օթ ՔՅոՑԻ

9 15

բ

Ճքճքարժաում օՂքգո

ո ԱԱ ԹԱՒՑԱԹԴ

ոմն Ա Շքծղտ

ՀքիՄՈՒ «ՃքԿԿԻՇԻՕՈԻ1ՇՇԵրՇԱ՞՝

Իր «ՕՇքողժլՕԿՇօն Յքոգի աաա ԹՈԵ/թեւ,

ՄՌՈՍՎԵՐԻՕՑ

թ:

ոո

ԷՅՇՌՈԼՈՇՔԵՑ

ԾՈՑԸ

հ

ՔՅԱՇԵՕՐԾ

Լոյ/ճե՛Լ

թ ՃրձքՅՂՇԾոմ օԴքճո

ոո

ո

8ոօոույւ-

ոօ

օոտ

ԹԸԲ..

Խլել

Երօ

ՊԵՈՅՑՇՈՑ

աքոօծոում

Ոօքօոճոծ.

Ո

-

՛

Ը

Գրականության մեջ «Արարատյաճ» ավելի հաճախակինվաճվել ամ

հրամանատար Ն ընդհաքուր րոր

եկզբին Ե166 Վիր դարի դեպքերի

Դիզա կամ Տ Ա., նշվ. աշխ.,

հայաբնակէր (Մելքոնյան նախօրեինքրդաբնակէր:

Խ3ՅՈՇՎՇԷՈՆ

Ճոտքօււոչը

ու

ոտ

Բ

ն

8թշատմ ԲՅՕՈՒՈՅՇԵ

ԲԸՇ

Գ6թ803)6665. Օու

ոօօտտ

3ԷՔՈՒՔՑՔՅՒԼ

Ը ԾՕՌԵԼԼԱԵՑԸ Ք4ԹՅՅԻՅԻՌՑԸ

օաՌՎՈԾ

Շք:օտօ6քօ7աօւծ քՔԱԽԱԱՇՃՕՏ՛".ՍՕՕթյած էլելԾԵւոս ք ՇՇԵՔՒ

01 ՏԼԵՂՍՑՒԹԻՈՒ,

ՈՀքշ ԵԼԵԼ հայ36ք` թ68015ոՇքել Ի.

ԴՈՍՀԱԵԼ

ԱՅՆ

ԱՈՌԱՒՓՐՉ

86ծ

11161

ՒՈՒՄ,

ԷօՇքՅԻ/Բ-ՓՆՂՈՑԹՅԵՌԸ

Է

ԼԼՀոճք թօ ճթե

ԼՕՈԾՅՒԵՈԸ

Բբ

ԷԻ

ՎՀԾ8ՇՇ

ր

գո

մմ

Շուղտ ՎՇքոնԸ

ԽՅՈԽՀՅՇԵՔՇ,

Լ

ՇՂքՇդԵՇ ԷԼ

1/8

ոռմքծունածը Էճ 1ք7ղմ Ոշքօեքծոտես: 807116186 ՕՎՇՒԵ

ՌԹՄՄԵՈՒՌՈՈՑԹՆ

ՇԲ

60թ2ու

ԳԻԼՇ-

ՅՑԼ

Շ

ԽՈՒՂՕՅԵՔ

ՈՕշւմ

`

ՇՎՇՅԵ

ՈԲՇԴՅՒԱ:ԹԾ.

ՈՃՂԵՒՈԾԾ

ոթյճքճոր

`

ԸՔՇ1ՇԻԼԵԼ

ՍՈՂԻԱՒԱԱՇ

ԿԱՉՈ`Ւ

ԼՕ8օք10ՇԵ,

ԸՅԱՇԸԼՔՅՆ.

-

Է

ՈՕՃՇՇ հեւ.

11Եւտ օՈ10ԱԼԵ

ՈՕՎՈՒ

ՀՅՅՑԵԳԻՈԼ.

հճենը,

ՇՅՈՒ»ԵՅ70

ՈՅՈՅՕԼ

ՄՈ6ՅԵԼԸ,

ՉՎՇԱԵ Շօ1Ի1 ղթո ոթտահւտ:ՇԵՍ:

ՃՕԽԱՎԵն:

ք43ԻՇՂՎԱՒ0Ծ

Ճ0ԽՈԼ

ՇԽԱԵՆԻԱԱԿ,

Է4Ի 11:

ՎԼԾ

Շ

Է1

ՇԱՈՒՒԼԵԼՀ

ԻՕ3ԻԼ,

ՈքԵՌԵՔՀ,

ԲՀՇ-

ՀզքոՇՀ

ԷԼ

ԵՅՅՎՎԵԼՑ»

ՇՀՈՈՂԱ».

է ոչ

ՀՐԻ 5որ ձնավորված Վարդանի(Սարգիս Մեհրաբյան)

րդ զորագնդե

ՂոոճրոտօեՕԽ

օԳառումս նօք«քոԾբօքոմ 1ւղելքե.

ԾԵԼՈ քճոծո /1թօ, էճ

ԱՉՎՇԼԾԵԼ

օոթմոոճղւ

ՇՕՇՐ04Ւ1181Փո3ՅԱՎՇՇԽԺԾԻԵԼ

ՂԺԻԾՈԱՒՇԻ1

թե Վանը գրոհող

3-8

108ԵԱ

ոծքօրԻթ» ոՕե 280

ծմբ

օօ

/ՊՓՉԹԱՌԱՈԹՇԵտա

թօաու,

/քօ,3

-

3ՅԽՅօրամաւօմ 6քչաշտօհ հո

ՁքեթուՀթՅտ ոթն 1Տոծթնոճ 1օքօու, 8 թող:

ՑԼԱՇՒՉՇՑ

ԱԼՀԻԼ

ԿԵՈՀՑ

է

ոռ

1-8

ԳԱԹԱՅԾ ԷԼԾ քոոօօուօն ոթոքօռեւ ԱՏՅԱՆ

Ո/ՇօՎՅԱԼՄՈՒՄ

Արշ.

2-8

պ

(6. 82)

օ1քչո.

րտավել

ԻՇ Ղ06քօռծ1ԵԿՀԸԱԵՈՏ ՅԹԻՈԱԱ 6Ելոճ ՈՇքծօնքբօմծոճ 4-8 - Խօթւր Ոծշոշուո Ճոյմօոոն

ԱԳԱ

ր,

ԲՀՈՕՇԻՄՈՒՀՅԵՒԾ

քօ356Խ

ՂՕՈՒՌԹ,

ՇՕՇքՇղԾԼՕԿԵՒ

Ը

րած

քր»

ՕՂԵՏՒՑՈ

մ

Որոուօմմ6 ՀՅԽՕԽ

ԹՈՐԵո:

ՈՂԱՔՇՂԵԼԸ

1օքոթլ դյուՇԵ Շ8ԾՇԱ

Ոքժ

ոլ

գրումա

107: ՕԿՇՒԵ

'

ՔԹօյտ Շճոծը -

1քամ ճթե1Շ-

118ՅԻԾԻՑ

ԽՀօքօղթսօծո (Մ-

բօամոմքն

ՈՉՃՔՅԱԵՎԵՃԾԾ

«օո:

5. 1քո

բո -ոծը:էնու

ՅՅՒՅՇՈՒՄԼՇԵօՔ ԽՅՅԱՎԵՇԱՆ6քու

ՔԻԼ ծ,

ՈՕՈՒԾՈՒՈՒՑ

օՂ4քԼւ 51211086 5010.

ՇՕՅՁԵՇԽՏՒՆ

ԷՅ3Ձե).

4.

Տ

մ

ԷՕԽԱՈՑ

ԷԼՕՏՕՇ

/թթՀաւ. 8 ԺիքոծօՀօղօքճակ Վծքո3)60

ԼՈո8ՒԾՈԾ

քօղԵ 8 38ՒԾՈՈւ հ բօքօոճ Ցա ՈՀշ1Յ (ՕՀրմւր) ՀԽոքոտ բ ՃքոքուշԷնն օք անանուն Ք

1-7 ԽշոՈԱշքօոօոօոճոօրօ. տ 4-4

ԹՄՇՃԵՇԵՑՑԷՀԽոօոճ

ՈՉուօթիտւտտ

6ուտքօտՈօոոծղեԾԲԱԱԵՑ ԽՈՌԵՈՅՇՐՈՑ ՃօԽԱԾ-Լօթմոը

դ ԴՈՔՃԸՂՈՐԸ

քթժետ 918 Օոոքօռ ՕՈՑՈԶ (4 օքեուտ), 8 ոժքած

քողՕ6.

՛

:

Կիա ՀԱթոՏՈ68ՀոարՀքոեօՀ օ6թոյօեք

ՖՈՇԵԼ Ւ

ՎԱՇՂՑԻՈՒ:

օ01ենմ

Ծ41մքօյ| ո0ՅՇԽօ8610

ՅԱՎԵՎ

2.

ճթունոձ

Խ4544Ե8

ժուն

ԽՅՅՇԵԽԱՆ ՍՕՈԽ

ՅՈՇՇԵ

ե

ՅՎԱՈԵՇ

-

Խճ

|

գործիչ: » աղաքական Համազասպ Սրվանձտյանց(1873-1924), Համազասպ --

ազատագրա-

շարժմանճանաչվածգործիչ: կան պայքարի նշչաքեռի ԱրշակԳավաֆյան(1858-1916). ազատագրական նավոր գործիչ: Զոհվել է 1916 թ. մայիսին Ռնանդուգիճակատամարտում: --

112: ոօԾՈՇօՂԱԵԼՇԲօշող

ԽՃԱՇԽՈՒԼ

ԵՇ

ՈԾՈՑՈՈՎԵՇՑՈՒՆԸ

Ծեր,

օոու

ԵԼ

ճետ

ք

ՕՔ.

ԹՇ» Ծելոռ

ԵՕՒԾ

ՂԲՂԵԽՇՒԱԱ,

ԷՀ

Ծ63

արած

ու

ՈՕԼԸԱ,

՞

էօ

ՈՇօՀքօՇՆԵԾԼԾ

Օլ -

օո

1ՕԻ17 իճ ,

ոթ

102ուլ

ՎԵ

ոթյոշ

116866ժ

հ

ԾՒԷԵՀ

6ՓԾ6

ՓՅՒՅՏՔՎԻՕ,հ

ՂքմՈոՇԵ

(Շ ԲԱ

ՑՏՅԱՆՈՕՇՈԼԾ

ՈՈՇՒԼ

ՐՔ բոան Ճոռաոքը թոն,

թո

ՒՇԷԼ

8161,

ՅՅԱՎ1Ո

ՈճքՇԸրքծղայ.

70116.

ոճբ»ճ

400.

տօ

ՎՇՈԾՏՏՒ

ՊԹՈԽԵԱՒՆ ո

ԲՃՈՇ...

ԷԼԹոԵՑաող դքան

ԽՕԼ1

72ՂքՇԽԱԱՅԸՇԵ

ա

Ը

ոթ

ՀԱՏ

Ժուան,

քող

Էժթոճմ

Շ

մ ոօր-

'

ՇԵԼԲՅՂ

70.

՞

՛

ԽՅՅՆԵՅԻԵԼ:.

Խողծմերօտ

թօՄ1

ա

116 1Շոտ

ԷՇՇՃՕՈՒԱՕ

«օքօկ

-

ո

էմ

38մռա մթաամուօրոր 6 րօ

ոօլմշաա.

ՀՕՒՀՎՕԵԸ, ՈՇՇԽճԵ,

"ՇՂՇՅՅԵՒ"

--

ԷՕ

որի,

Ռազմավարականնշանակություն ունեցող Թափարիգի գի

գտնվում

ա

բ

ՏԸԲ

ոքօտտիօօ

ՕԷ

աինորոր մոտի

ՇԵԾՈԽՑ

զ

ՕԵՕդԾ

ւ

օրա ՕՇՈԵՆ

ՈԾՇՈՇ

ԷՇ

ԸՕՔՇրալտ:աՕՎՔՇԼԾ Ցո

-

ԽՕեքու...

ՈԼ

քՇԽԱՇԱՇ.

խԼիՇ Ղո«

5եժո16. ԽԱՇ

ՕԽաՅՅՈՇՑ

ԷՀ

ոտոճ.

թոտօվՅըՕՔՅ

ՇԵ

Ց

ի1610Ո62-Ե

ԲՇՒԵՑԻ.

աի

լեռնան լեռնանցքը

ջաճանոլ ծաղկա եպրարատ աապոյակենիջ Սոուկ (Սառնաղբյուր, Սառնաջուր) է Այրա

Սուն

։

Վանի նահանգի Բերկրիի գա-

երկա 3կանաննոն աի», հարա Աա նր

գետա: վառակի հա

ն

դաշտում: Աբաղայի

մասին կռտորելէին

ն

-

վրա, մների ծի

ռավորության

մյուսները` քրդերը, Մինչն

մո

ՎԱՎ,

ՕԹ

քօնո Մ

ԻՇ

10638,

1օքՂոււե.

րաո

Հոու

Հ

նօ ՇՕՂՇքշԽ ՆՈՎԵԼ

ՇԼԱՇՀ

ԿՇԻ)

Շ1թ:օհ

1օքԵԽՕ-842ԳՈԼԹԻ

ՈՇՎՈՏ

Շ թու ԹՇՎՇքմ Առքօօղքօոմ 06128315ՇԶ Ծուտօ Ք6ճքուոթոխոյճոօ ԸՅա-«Ժ, հմ Շուռռմ ՕՈՕՅԵՈ: ո ՇԵղօ

Հ

Փօղծ

Առած

Ճ քոքուըայմլ

օք7օՂքՇԽՈԼՈԵՂ

ոօքօձիար ք

օ-թող օ7քթմ1ք ըճ38.6լեու

թա

«ճոռ

ԲԵՀՀՕՎԵԱՈԼ

ասըաոօ

ԿՎ, ԼԱԽՐՅՕԱ

ՈՇՇՏՈՒՄ

որձ

ԱՕԽՇՇՈՒՇԵ

60101372 -

.

։

.

'

ու

բգթո/ Ը Տ

Աաաա դոս, մներ րօծագոչթ

Ր

օՕ1Է16

604.

31010

8. ժ04ալօ 100020 լ

ԼՕքՑՎՇՑԱ

Շ1

Ւումօմ

ՈՕոՒռ.

ՕզոճՂ

38411871.

011.

ԷՅ

10114

Խոյւտ

ոքճղՈՕԿՇ7 ԾԵԼ ԱԽՇՒԱԾ

է

Օ1ԵՅՅՅՈՇՑ

-

19քավ610

ԷՈԾՈՒՕՑ

ԽՇՇԽԵՕՂԵՒՕ

-

օղեր

37860թե ԻԼԵԼՇ.

ՀՈԺԵԹՈՒԵԼԸ,

Է 1լ631 ԾՕՈԵԼԱՇ.

Փոցշւշծ հ ՒՇ ոթուքօւո/Դ68 1168161 5/ Ղորեօ3 օոքումմոոծմ Խծքթմ.

ՒԷԼԸ7

ՕուՕ

ԿԱԸՂՕճ,

Օհ ՄԱՇ ՈՕԷքՅԲԱՆԸՋ.

1օ-ք7շօԷԻօֆոմծք, 316 346 օօղթօօ7, ԼօՇՈՅՈԼԻ

7 ՒՇ ր Ժ ՎԲքճ3 ՈՂՇՎՕ

ՓոաԹ/, Տոզծույոօ

Ւտաալօ

տ

ՇՕՏՇՇԻԼ

ՒՇ

տուտ

ոքօլյօոււթ

ԷՕ

ճո ԵԱ.

3861ք61:074711 ՇԻՕՄՈՇթՅեո, Ոօոճղտ ԿԼՅՇ

1ո։

օՅԻԼ

ՈՕՂՕԽ

Բ

օօ,

10ոօքո1

--

ոծոճո

,

ոլՇլո.

ՊՕՐԵՈՂՕՇԵ

ԿՅՏԵ Լոօր/Ո. ՈՇՎԼՈ

)գ/քոծլ

--

ոքոոՂ ԻՇօ. մշա

տ դօոճօլ

օէ

ԼՕ8Օրոււ

-

քօ«ամ,

ոօ

ՇՅԵԼ,

ՈՕ7ՇԻԼ

3801թժա

Աճքոեմ, աս

չ

՛

օ1օ8

ոքՕտՅա՝

Տ21ԸՂքՇՈՅԵՈԼ Ոօ հշ ՕԿՕՌԾ Լ ոթոոժլ

ԲԻ

ՒՇ

ՈԾ

8ԵԼՇՂՔՇՈՅԵՌԼ

1.

ԴՀԻ

ոյքում

--

-

-

ՑԷԼՇ

-

ԽՀ

-

.

Վ10

83-34

Է

-

Կանի Աարոն, ԿԱ

ռ

Բոռ ԽԲծթո

իճ

8ԸՇ

Ն "»իմա ՑԻԽօ-օթաօտ ԵՌՇթԵՂ արքիմնիի ր ոյ. ՏՏ

Ո0360բ, ԿՂՕ Ոքճօ-Րաւ 11004817867: ԱՇՏՈԾՈԵՆՇ դբծչոօ14Ռ8ԼԵՇԶ,

ՈՇԾՅքոՑԱՇԵԾԱ

ոԱգոր եի ՈՒ: 4-1 ս

Իքի, ՒԼՎՅՄԵՒԼ

Տեւթյյյու...

ոթտան66630,

`

Օհո ոա-

Լ 80ՔԽՌՌՈՂ

«քո

ԹՍՂԸՏ Է ԷԼԵՆ 1 ԷՅԳԱՇՆՅ

քժԷօոմո ը... ԱԾ ՕուդուԽոլ 308, 81151 8ՕՕՎՔՒԾ 8Շօ

071/30Շ7Ե ՕՈՅՇԼԻՕՇՐՎ, ԲՇՇ ՇՇ6Վ ԲԵՍքՔԵՒ»ՈԼքօղեՑ «ԺՈԾՆ.. 8 Հւաթ/Շ. 87/

ԽԼԵԼ ԲՇՇ ԽՕԽքԵԼ 8քէ

ոՀԵ 4քԽԱԱՇԲՅՑ տքաշքոմնւ Բ 38761

Խճ

ՇՈՑՇՈԾԾ

ԵԼօԶ

83445616

Շ

օոօժ

1օոօրաՂ:

ՏՈՂՈՂՇՂԵԻՈԾ,

Ոօոօմո(

ՄՈՌ: Է.

էճ

ՈՕՏՕՈԵՑ 238588...

--

ՎԼՕ 110Գ786180Ի1Դ0ՇԵ.

ԱՇՈԵ

Ծբօշմո Հօրոձ,

Շոօաօնիօ

ՇԻՇ,

ԽԱՇ.

ԷՕ

ՈԹԱՐՅՇՐԸՑ

ԱՎՇԵ

Ը

ր րանր Տր թին ԷՀՕՀԵՋ ՅՈՒԹ Յ8Յրոթո, Արա:«ոռ եոթեօ ոքո-

ոօրօոմ

ոճ

:

Հր աթո

ՅՅՅՒՄՑքՈ

ՈՇՋՅԱԹԱԱՎԸԵ

ԻՆ

-

ԱՐՀԲՅան

ՒԼուՕոզ6Ք.

ՏՈՒՌՕ-

Ճօբա ԸՇՑՏաա-օն /2«Օղ

Հշղօ

ԾԳոԵԼԱՓԷ ոթոտոո.

ԸՈՇՈՅՒ

ՀՈԾ

11 7լտ

Հ

էլ

:

է 4-ի

ԾՅՈՅքՇՇԱ

ՅթԵՍԼԻՀԵօԱոթտաւօն

ԿՅԸՅԵԼ

ոօօք)-

ու

ա ոն ագրո

18:

1:

Կծքօ3

:

ՅԷԱ/ՈՅՅԵՆՇ,

.

ՅՁքԵՈՒ

Մ

Ր

ՒԱԹԱՅՕՒՅՈԵՒԹԻԼ

ԱԱ

արն

ԿԱ

31011 Ր

ԾՆ

Իօօծոմ. Օղու ,

։

Օծրօնօ

-

4ք-

չ

ԾԵ

ՈՕԾԹԾԱԾՈՆՎԵՇԻԼԵՆ

Բզզաաը ԵԼ-

էճ

Ի

ԷՀ

:

ԻՀԱՈԾԻՑՆԵՍԵԼՒ

ՆԱԽ

Է

աաաաաաը ԱԿԱ:

տս

1իլը

1216:

ԽՉԽԱՆ էճ

Լ.

ՊՇ,..

հյքոօը

ԽԼԵԼ

հ

Ք

Շ6ՇՈՕ-

ՏՇԽՉԿԱՄՈ

Շ6-

կունակ էին ւսնվանում իրենց մտերմագույն Կովկասյանլեռնականները հաստատում հետ էին ամուր բարեկամություն: մարդկանց,որոնց

16.

ՕԽՕ

1..

8Շ6

ՓամմոօՇթ օո

ՎէՇԹՄԻԼ

թե

Ողոզ,

հօ

տթոօՔ2թյոճտ: Ճթոշթու.. Խքսծում.. ՈՕՒՏԵ

ԻՇ

28661681 թօուոմ բն

32114101

ԽԵԺԵՐ

37008

ՅՈ.

ՇՅՅՅՃԱԵԼ

ոՕՀԱԵՀԷՅ

ԽԱՇ ոլ

Էռ

մ

իօեր

լ

չօԵո

ՇՈԱԱՈՒ

Ո0143ճռ

ԻքօՇՐՈՇՑ,

մ

Է1,

ոքժաօւաշու:

Ա

ՔԸՇ

Շու

8Շճ 1քմուլ

ԹՇՇ ԽՕՈԾԱԵՏՇ

7ոճոճ.

Էճքուա

ՎՇՌՄԽԵՈՄ 7ՇԱԽՅՒՒ.

էու Մ մոճ ԷԱ,

ԵՅբ

83ք208

մ

264141

Ֆ՛

ՈօՈօ-

Ոքօճաունաղւ-

հւոԿՅ

ՏՕԽԵ`ԻԼ ԿԵՒՈՈՇՅ

ոչ

ԲՇՇՀ

Օղոամը

ԷԾքՈծ.

Ոձթիտ Վ1Ե ԷԱ.

ո

Շուօյքօ-

Օա

ԿԱծոււճ./6. 90-9|/

Խ6ՀթԱՀԵՑՏԱԽԸԵԱՑ

--ԱՓՂԵօ. ԴՈՈՒՒԱՇԵԼԵՐ

ռ

մն

ՈՒՒԱՇԵԵՑ

էու

քօքօո

ԽՈՇ

Ի1

ո

--

ԱԱՇՈԵՇ. Օօ

ՂՈՒ

ՂԱՆ

ԷՕՈՇՒԷՐ

ՇԱՈՑԼՈՒԵՒԹ

ԾԵՅԵՕԽՇՎԻՕ,

ՅԵՏՈՅ:

ՈՕՇԼՔՕՇԻԵԼ

328:

ԷՅԽՇԻԷԵԼԸ

0661թայա162, ԷՕ 6/ոօւ ԷՅՇՈ/ոուծ Շ 5օՈՇԵ. ԼԱխթուտ31161տ դ քոլ ԽՇՇՆԵւ

ԵՇ ՒՇՈՑՕՈՒՆԹ

ԽքաՂ

ԴԵԼ ողմ

6686ք4, -

ՕՒ

ՈՇՇՅՈՒ

էն

քօոճիա

ոթօոցոե-

ծ

ըոՇ Շո

արլ Շո-

6օքծո ՏԵՇԾԼԾԻ ոօ 100 «Յյ6ա6ն.

ոթԴԺՌԼԵԼ ՈՀԼԻԾ

010թօա թՄթոցտ, հ Ք ԲՇՎՇքմՄՕԼոքօմնւտ 3Ղ11ՇՂԵՏ, քոՇՈՕՈԾՀԵՒՈՇՅ ո ՇՇՈՇ Քօւքո-Է ո Թղոօա

Ճքեժուժաւթ քու,

ՀքԵՎՇԽՉՇ

6ւոոր

ե

օաղօ

Բ

Շ

ՈՇքօտթօՇ Օր

քօեւ.

եռ:

ճ

էօն

ԼՇքԻՕՔԵՒ,

յթոոիու

ԼԱ:

ԷՅՅՂՈՇԻԵԼ

էռքունճ

ԾԵւղ ՈՕԵՕԽ

ՇՈ6րՇ

օդ»

ծԱՕ

Կ

մասըկոտորվեցՄեծ եղեռնիօրերին:

ԾՇՅքձՅՈՈՎԻԾԻԼ.

ոտաուօ

31665,

ՖԼ յօ

ՕԾԼԱԾ

Էօքօր

քօւՈւՕՇ,

ուտ

ՔՕՇԻԱՆՕՇ,

`

6ՐԾհճոու ԷԼՕՇՅԼ ՈԵՈՈՒԵՏ ՅԱՅՎՈՒ,

--

քօո6Լ

«Ղօքօտել ՖՇԵԼ 608 783-328 8ճոշ

ԸՂքոհմծ

56118

ԱօՕԵրոՇ

պօ

ԿԵԼ

ել,

Օրոր

ամ.

Բո

Ծելոծ

61Ո5..

ԵՍԵԼ

ԱՕՎԵԹ

նօոատ

ԽՕ

էճ

Եռհր Ս

14թոյօհ

ՇԵ

օէ:

Ոօ

86:010ք06Շ

ԽՕ19Ո0ՇՅԼ

310Խ8: 60Ղ6110Խ.

հօ

2էՇ

18614,

ոքօՓոմԵ

17/ԽՅԵ

ուտ,

քթո3ՕՎՀքՕԲՅՈ1Շ

7161.../6.93-94/ ՒՕՎԵ.

ՇԾոօր/Ո«1Ե

ՇոքօոծՇաՕԻր/

10418

ՄՇՐՀԱՇ

օճա01քո.

էօ

տոտ ուեօ4

Խօլլր

ԸՇքօ6-

Շտղել

ՕԾԸՂք6ԱՇԾԽՆ.

Սո 8.ւ՛.

Օքումմու...

ի

ԸՅԵ0ԼՕ

Խ3

Հքոճմտում1ՉԻԱՈ:

ոճ:

ԾԵ

Մառա

ԾՃԱԼՏԵՈՀԾԵԼ ՀՅԼԱՄՅՈՒԾՐՕ

Օ6ՔՈՀՅԻՃ

Ծհւծ11Ի.

18613.

3811ԻՄԽ616

`

01608

ՈՕՇՐԾղԵւ

տ

3ճ

80616

քում

ոօ

ԴԸՒՌԴԾ

11 16

«014

ՎԱ

1ո

ՕՇՂՅՈՏ06...

1օքօոօա

քյոտռ 5օօՀՂՅՔԱԱԾՆ. 1օք61

ռքօամ ոծքշու Էրշճոռ Շքծզ ոտ Է 6ոլտ մոյծքժճի «էօ 8ՇՇ

ՈՇՇՑԵՆԹՅ.

ՅքԵԹՈՒ Թոշանոի

Հքենգոտմ

Ոօմուտոտ

ԾՐ ԷՕ

ԷԼ

ճքատծում

036քճ. ՎՀՕ

ԽՅՈՇՇԼԼՇԱԼ

:ք4Խ6-Ր16316,

Բճտե

բՆծԼե ԸՇըօ6-

ոՕբօծ

1տոշթեօծ

ումա-

ՈՅՈՅ/

41 ՇԵՆ

քյճՂ5, քյօօԻնի Լաթօատհ

ՅՈՒՅՈՒ

Ը

Էն,

դ.

ԹՅԻԽԵԼԸ 1օ697Թաօն ելու 8ճհՇոՕօ քո" ՈԾՇշոժ ողո

ոքյոո7

ՇՕԽԻՏՇԽԵՈՑ,

օօ

դժուար.

ԷՇՇՈԾԵ

ՇՕՔՇԹԱԾԵՕ

Էոք

-

ոտ»

ԽՃՈՇԻԵ-

ՀԱՅՑ,

ԷՇ

ոօ,

ԽօԽՅՇՂԵլթե, հ Ոտ ՇԽՆ

ՒՀՈՕԻՈՈՒՅԴԾ

«րօ

ԷՅ

ոքահտո

ՇԵՌ/ ՑՇԼԱԵ «Ը Տօ12 ՄՇ..."

1քՄՈ։

Վանի ինքնապաշպաններին օգնությանհասնելու նպատակովԱբաղայի դաշտ գեներալ Նիկոլանի զորախումբը ե հայկական կամավորական ոկատներըմուտք գործեցին 1915 թ. ապրիլի վերջին: Բերկրի կալեն (Բերկրիի բերդ) ՎասպուրականիԱռբերանի գավառի հինավուրց հայկականբնակավայրերիցէ: Ընկած է Վանա լճից հյուսիսարնելք, Բերկրի գեւտիստորին հոսանքի շրջանում, նրա աջ ափին: 20-րդ դարի սկզբին ուներ ավելի թան երկու հազար հայ բնակիչ, որոնց մեծ

ն.

ՍԽՍԼ

168,

61.

Ը ՈԶՕՈՒԼԵԼՂ

-

ոքոօշղճուօմ

ոՀ6ն, Հօ

ԽՇոպ

Եթօ

ՈՇՈՀՈՇԲԾՈՅԼԵԼ1

6618,

որճյո

-

ՅԵՏՈՇԹՅԱՐՎ

Հ

օոօթյու

ք8616թժիւօ

Խ111010ոծմօոծհ.

3ՂՈՏՂԵՇ:

օ1 1թծ6

ԵօՂԱԾԽԱԼ

ոքուտե

ՎՀՕԾԻԼ քՅՇՇՇՅԼԵ

«ՕԼԾ

ՇՎԱԼՇՈՒՒԵԼԸ

Թել

՛Ռւօ.

ՕԿԱԿԱՈՎ

--

Ի0Րօ

2061.

ոքօնյո Մ3ԻՕՇ

ոքշոլւծմոօ

20-ԹՇքՇ ԼԵԵՄԼԱՇՈՒՇ. Ծոծշքծուլ ոքեՏՈլՀՈօՇքՕՔՕՂԵՎՇՇԽԻՇ

/քմՀժ 1Ել, ԽԵԼԸՌՈՈԼՅԱԱԸ

ԷՕՒՌՈՒՄԵԼ.

ՔՅԱԵԸ

ՕՕԵՕՇ 3113110060թ43Ի0Հ

01:16

ՅրԵՎՕՒ ԽԹ.

-

Յք-

թեւում

ՀԻօշոժ.

27124.

«ԹԱՇԼՔՈՅՒ,

Հաաղող

օԼԱՇ

տ

ԱՅԽՇՆՕՐԼ

ոթազտատ

Ե ՈՇթՇքժյմի

Ը

Ոաոո

ԵԵւԾ

Է

ի1ո-

Ոքօօ247 301.

ՈՇքՇՌԵՇԲ. /4ՅՅՑԱՐ:

ՊՇԽԱԸՃԵՍ:

ՅԹԻՎՈՇԵՅ Իքօ-

ոճ

ՃՃիքոչն

ԽԱՇՇՄՏԵՕԼՇ

1ՇԽՈԱՕԼՕ

բոմ

թճղՒԱՎԾՔ. ԸՔՇք»/

ւում

բօ-

1Շոօքթ

-

քյՎաաւռՅո

ՇՇդՇ.

ո

ոօոուումթ.

31ՂՀքԹՅԱՅՅՑՇԵ

Էծ

ուծ ոթողշո 7 օՅԵԾԱ ոծքաուել մեծ ոոտտտտօտօն Լքօոհ ԱՕ 1աօգելթե. ոօքաօն

16ԿՅԱ

ԲԸՂԻ ԱՇԸԵՑՂԻՑԾ

ՓԷՌԸ ուօղզյօտ

ՎԼՇ

«ՂՅ:

8 Շ6ՈՇ.

Բ /16-

ՇԲԵՒՔԱ

ում եմք

8օօղօԿԻ

Էմ.

օթշատտ. ԵԼ

ՅԱ63ո1

ԲՈՑ

ՇՕՇԵՐԽԻ:

օ

ԼՇՈՀթԵ Էխ

քահ.

ԽԱ Շան

ՈՉ-Յթ6թի

/. ԿՇքծՅ Բօքոյ,

ԾԸ.

1թմոօք.

ԸԽքՇյԵ61Յ

թաՇՇՏԾԼՕ

ՊԹԱՒՐՄՈԼՇԵ ԷՀ

1ՕՈԵՐՕ

--

ԾԵԼԸԼԱՇՇ,

ՓՅՂՃՈԵՒԼԾ

8ճթոօաաւմ. ՇԷտ.

ՈՇքծՀբծՇՄԱՑԼԱՄՇ», ՈօՈ

ԷՍՈ:

ՄՇՈՇԵՅԱՑՅԾ

ՎԼԾ-10

8օ

ԷՏ

թագու Քթոշոու

-

ՒԽԿՇՈԾ

Ք

ոՕօլ

Էօքօ-

անքը Սբ. Ատեփանոսնէ Բերէյրի գյուղաքաղա-

կողմում, լեռան վրա: գետի ՍԱ ս.Աստվածածին Արաղ: արնմուտք, Բերկրի անուններովլ: Ստեփանոս Տէրերլու եկեղեցի ն էր: Ընկած կենտրոնն գավառակի Թիմար նահանգի Ջանինըկճ հյուսիս, լճի ափին. Լիմ կղզու դիմաց: 20-րդ

աջ

ս.

Վանի

Վանա

քաղաքից 160 ծուխ բնակիչ: ն դարի սկզբին զուտ հայաբնակէր ուներ

Վան

էր

ոչ/։չ Խճիօծելեք 2օՇԵ

էօ

Յքե տա

ՂԱՇԵ

ոօչօո

ՈՔԶԽՈՒԵԼ

լՇ

Խ1օՀեր6", էո

օհ

հրՏելու0մ

ՒՑՇՂոոօ «քօ 7օքտ Էնուօոոտ 11...

1լքօուղո 266 ԷԲ բԵւօգ:

30. նքի

ԹԵմՇրշեճոտ

հ

-

Շ18քօ10

Կազ

ՇԽ

օր Խք:

ԽԱԾ.

քՅՂՈԹԲԱ

ՂՔՇԵ. 3ՒԱԿԵՆ,քէն

ՃԵԼ: ՇԸԾԳՔ ԷՈՌ-01Ծ...

ԾԵւոգ

7188118651684

ՈՅդԵԼԱ6.

Ոճօ1

ԽՕԼու

117101

ՈՓԻՅՅՆՈՒՀԵ

Ուօրք,

ՎՇ-

ՒՇ

ոճ

ԽՈՒՄՆ քօՈՒՅ

Ըօ Շոշռռատ էճ

Ոօ-ՈՄՔՀԱՅԸ

ՇԼքՇԽՇԱՄ, 2ԱՂԵՂԸՎՇՈՕՑՇՎՇԸԵՅՎ

ԽՕՇ-ԵՅ:

Խ1ՕԱ ԷԼ

Բ

Էմ

ՏԵԼՄՇքոօ.

ՅՅԱՅՎՅ հԵԼՈՕՈՒՇԻՑ.

ՈՇ

ՇՈՇԼՈԼՆ

ՇԾԴՒԱՇ 6Ելըօ 766

ՃՕՈՈՅ

Խճ

8ՂՈՒԾ,

ՎԼՕ

Ճքճքորօ օօ

Էնա ԲՈՏթՅՈ

Խօու

հ

`

8016,

Օծաաշոօ.

ՅքԽԵՑԵ.

ԿՅՈԵՒՆՈՀ

ԷԹ

ՇՇԼԵ

7/թծա

ԷՂԵԼ

Ի

(0քօռ

առատ,

«Օթեդ/,

ԷԼ: ուա,

րօ-

ոօքօրծ

եւմ

Ոծքծխ ժու Ը

ԷԼՇԾԾՈԵԼԾԼՕ

ԷՈՂՆԼԵ,ՈՅՈՏՒՈՍ: 66թ61Օ8

ՅՇՌՇԱԵԼՑ ՇՃՂ, ԸՂ6Շ1-

ԹԵՒ. ՀԾԽԵՎԱՅՑ

ԱՇՈԵ

օ1թչոռ,

ոդլքօաօ

ԱՇ-քօաթւ

քՍՇՇՏՒՆ:

ճթՅուո...

ՇողՕ1ԱԱԾՄ

-

ՈԵրթոոււ

տք,

ոօ

ՈՇքծղ

Օա

ՕՅոք4 ՃքՎՅԻ, 1. 8Շճ ծթոՅՕԻԲ

օրօր

ՈՇքճղ

մի.

ՈՕԿԺ/-16

հեւ

Խարւօք

ՅՎԵՅԱԵ, ԷօՄր

ԿՅ

Կճ

ՎՈԾ

ԲՕՂՎԻՆՑ օ6ԱՌԼթԵՇԿւԱՅ4

074քելո4Շ5

ԻՕ10քօԱ

1Օքի օէ ԹՅՒ..

ոծ

ԼՈՅՅՅԿ

ՕԲքՅԱՒՏԼ ԱՅՈՇԱԵԽՒՕՐՕ

ՅքԽՈՒՌՈԺԸ73:

`:

ՃՇ.

Է1ոլ

ԷՀ

ՕաքՄա

ՃքՎՅԵ. ՕԼ

ՃՍԱԳքԺԻԼ

Շե, ք836631 ՈՅԱՀՂ ՒԼ: Օուօն

70ՈԿՕԷԱՀ:

ՇՔՕՇ

Ծճքեւ. ՕՇօթօշժխռ6օաոյւ

20710118

ՇՈՕՅԻԾ

-

ԲՅԱԱՇԱ

ՇՍՈԵԼ ԷՀքՅՃՅԱԽՇԸ. 8

ՈՀքոոօ1

ՈՕԻՕՌԵՏՈՂՄ,

ՓՈՇթՅ-

ոքօօտոծտ

01Ոելե). )/ որօքօտ.

օոթում 8840,ԼՈՇ

ոՓԱՇՒ",

ԽԱՕԼՕ

ԽՇՇՌՎԵՐ:

ԷՅՃՕՈՒՂՇՑ

346ՈՀն

«ԼՈՅՑՒԵԼ

ՒԼՇ

74:

Հու

Բուն

ԼԵՌԼ թշ 8 Լօքօրծ ս

60ղեամՕ:,

Լօքօր

""

ԷՅԿՅՃՂԵՍՈՒ

ՇԱԾՅԵԾ

ԷԼ

ՔքԱԹԵԼ, ՀՅԿՊՇՈԿԱՇԻԾՆ ԷՅՅՅՎԵՏՄ 6ճքաւոտեւ.8

թոեմ

Ք6քյ

օուօքԸ

ԲՈՆ...

եւ

ԽՕշԵՇ1.

-

Ֆոոււ6լ 35" սոոծ 8ճ-

ոյուո.

էու

օֆՓոածթելօլքճոճ

10ՇՈՇոՅ

8օՇ

«ՀՕ

ՈՕՈՕՀԵԼԼ,

Ոմնք»

ոթյոոճածմ

Շ

հօ

ԱՇԱ

Դ/ո8. 606367 10քօոժ1օոօ6օ1ն, 5Ւ21011610 13/14 ոօքօ7,

ՈՕՈՀԾԲԻԼ:

ՀոՂԵ

աւ

Էտ

ոթ 165,

օք

/Ը. 93-95/

ո

2»

-

ԿԱԽ մքոջժաի Ղօ տքճքծաօր ՈՇՇՂԻԱԱՇ ոօետ.

ՇԾՕոԵԼԼՕԼԾ

իյ 16872:312ԲԻ010 մ 5 Րըօոտօքթ, 80367

ՈԾՈՒՑԽՀՒԹՇԵ

Բոշքո. ՕԼԵքԵլթ ոտօ180թՎ37օ

ԲԱպօու

Ը

Յ0ՅԸՕՑԱԱճրո

`

ՂՂՈՒԱՅԵԼԻՍԼ ՇՂԾՈԳԵՍԼ, ՈՕԽՔԵՌԻԼԽԼՅՈՒՌՈԾ 3817. 8 «01օ9քօի 34 871

6014 ՎՇՂՍԻՇՔ

Շրոծոօ ծ

ԾՇՂԽԻԵԱՈԼ

օօթուքօուօհ, ԽԱ

ՇԵՀՂՇքոՑԻԼԼ

օՓաղօթօտ8Հ61Ծ

ԹԸՇՈՕՆ

ԸՕ ԼՅ

ԲՕԱՒՐ

ՏԵՐՈՒ ՀոՇ

ԽԵԼ

քոմ

էճ

օ1թճոճ.

8ճլ61օ

հշ

ո 251616 Խ/1օքոգ

Էօոձ ոքօաօոօ օրծոօոլ, ԷՅեթեղմ

օաայա

հ8

ԸԵՅՆՇՈՂՈՒՈՒ

ԷճռքեւԼԵրմ ՇԵՂԵԼ ռոտ 5 Ռ68Շ6 370, Ո1 611: ՈՕՎՇԵՄ, ոսոծր ։

Շ ՈՕՈՒԾԻ

օօքորքօուօն,

ԾԵԼՈ ՀՈԼԱԼԽՈՇՒԼ.

1 ՈՀելաւծ քա, «ՕԱ ԱՅՎՅՈՒԱՇ 5ՕՅՒԾեր,701487 քմրծիւօոուե

ԷՄ16 ՇՂՃքԼԱՇԵ87

Ատ«ՕՈՅՇՔ 7161

ՐՏԱՇՔՅՄԵ/

ՇՎՃՇ ՂՐ ԷՌՈՑ: 13 Աթո Ոօ Օմճոդօ ԽՇլօ, է ՇՈ «Յոն տոծքին, օ21 ՕԽ Հոտ 8. ՃելՅՁՇՈ, Բծչեուք Ոբ)ՉԻԼԱ Ճքե ՕՇՇԱԻԼ օ1ՕքՕԷՅԵԼ, Շոու

6 ՕՎՇՒԼԻ

ս ոռոօն-0 8քխտմու րօ. Խշքո 11141660ԷօՇՈԾԽՏ,

ՎՇՈՕԲՇՎՇՇԷՐ»,

"ԱԾ

օօ1Ե

ԹԱՅ.

Վքոօի

ի

ԽՅՈԾԵՕԼԾ

Էօմ

ԼՕոօթո

Թրա

--

ղՇեօլօ

քել "ոօ

Իշն.

նԲԸ:Աթ:

66քօրօն, 1օ81 ոօոօւթայեՀոՒւօ8

Մել

ՈՕՈՒԾՑ

-՛

ՓՐՒաՃ

-

ՈՇՎԱԼԵՒԼՆՈՎՄ

Ճքճխ-ոշառ.

1-10 ԴոխճոՀաօքօ ոօոթօուտ:

Վջղլցու». Ֆարմ

առաք

101586

Շստծյու

Հաղ

ա6

՞՞

Դ1-

ՍՈՈԾՍԱՄՇԵՔԵԻ

Շ

11234580.

ՈՇՈՀՕԻՒՒԸ

1308.

Շեւլ

1օքօոօ14111114

ԻՉԽՅԵՂՑքԵԼ

հ 1-15

115քօոօղօծօճե ի --

ԼՕՇՈԾՈՅ

օվֆճած-

ԷոՎճ/68.

|

|

Աոքօքռոծքըթ 16ԻՇթու ԷՌՈւԾՈՅ68. 8Ել«օԷմ ԾՈ Իռ 65, Ը «օղօհ քօղչօն 6օքօոօի. Ոօղոզոօտ ՀօՈՈՇՎԱՆ «Ղոքո: 61 6Ետօ «ողո ԷԼ

ՕՇՈՅՈՒՒԵԼ.

ԹՇ Էր. ոքոխօթմ ՈՕՇՈԵՂԾոՅՈՒ ԽԻՏ. ոօհտո Ոթատուօ ԾԵՍ «օո, ՎԼՕ ԽԻՏ Ո0Ղք68Օ2:

ԱՇՈԾՅԵՉ,

ԷճՕհճ ՈԱՀա1ՈՈւիթ

8 ՕՇՕԾՇԵԱՕՇԼԻ Ճ0ՅՎ-ՈՅԼԱՇ,

5 ՂքԼ

Ոքու ոօ:

Աու,

է-

տ

բերված է ամԱյս գլուխը, որ մեծ հետաքրքրություն է ճերկայացնում, բողջությամբ,առանց կրճաւոումների:

11119

ՕՇԲծւԱՇՈՈՑ ԷՍԽՑԻՉԼՇ.

էաք Էճսօեա յոնդթաու:.

"ԼՈ26-

ՕօԴՃԵՇՈՎՈՇՑ

ՌԽՇԱԱԾ

313813

--

ՊՇԽՈՎՕՆ:.

ՈԾՈՒՅՅ

ՇՈԹԱ

ԻՇ

Ա:

Օորօնոը

ՏԵԼԹՇՅՅԱՔԵՈՒ 2:ՇԷԼ-

Շքօ«օ0քթօլմոյ. Էտթոել6օօԼոմ օաՇ չռոճու. օՂքՇոօք

ՕԽԱՅՅՈՒՇԵ

ԽԱՔՎԱՒԵԼ ՅքեՎԻՇԵՉՐԾ

օօ «օո. Օա Տելքօյի 820168 5 Րօթոյ: 67 ՈՒօք. Օ ոուռեօԲյթոծր 37եծ ՒՇՇԵՉՈԵԽՒօ 8ՕՍԸ ԽԱՎՇԼԾ բժՇՇԹ ԷԹ 3Էաօյ. 81 Էճաօոդ ՇԵԼՈՀ մմ քմոօօլե, ՕՈ Վ ոխ Յո, :ՀՅԱՈՂ լմ

ՏՉԱՇՔՅԻԼԻ.

քճ քմա

ՕՇԵԶՇՒՑՈԹԸԵ

Բ2

1Ուքո-

Լք ել ՀԱՇ ԽքՕԵ(Շ16724-1ք6:

ԷլՇաոճուօ.

ԼՂ-6

ԽօՇՇԽԵ.

ոքոխօ1ը

-

Շեքել ԴԱՈԼ

93-38

ԷՇ

ՈՅԽԱՂԻ.

«Ճքագոօեօտ

ՅքեՐՎԻՇԽՕՇ,

--

ՊՕՅՇՀ

ՒՄ -

28Ո

քՕԻՈՇԷՈԸ

Աօ դքմոռմ

ՇՇՀրօ

ՕՈւտ

Բոքթոոճն «օ6որո. Շ6-

նու

ԷՈւ

ՎԼԶ

աու

ՈՇԵԵ

--

ԷՇՐՇ.

ծոթշղտոզժր,

ԷԹՎԵ

8շե.

Էօքօո

ՏՇՔՀաԱԹՅՇեւ

ույն

ք

ԻՀ

"ՉՕՇՏՂՕԲԳՈԿՕԽ:

քօքօղ/",

ՇԽՕՇԵՐ

«բ

ՅԷ Քոլ, ԾԵւղ0 թ ՇՒՕՑՃԻՒ0. 1ՕռօքոՇԵՍԼ օՂ10256է1

ՈՕ 3193 ՇՂՇՈՈՒԾԼԸ61Ծ ՈՒՅԼ

Էօքօղ

ՋողգՈ64

11134682. 11

ԻԵՇՇՏՕՅԽոլԱծթուօքօւօտ 8Ը6)

ԼՇՈՇթայո,

տ ղոց

--

Շ ԼեՂՔՄ`՛.

որքա

Թով.

ՒԷՏՇքաշւհՇ որոոԴծՇ՝ ՃՅք-քումօ... Խո Շ

ԸՅօՇԱ

Շքշու

տՏՈՇքՅԵԼԸ

Շճու

ՀՉԵԺԻԹՇԵ

ՇՈթՇՇԼ,

ոօքճոօք

ԲՇճ

Ը1Օ,

ՈՇՑԵՄ

Փոճւ

ՀԱԽՈՒՀԵՕԱ

Է

Ձքոոտ

70ո3

ՏԱՇՇՇ

ՀՕ

ԹՇՓԻԵԱ

մճթ-

ոօրյք.

"Թ

Հօոտ ԱօՏաամ,

ԽԱՐ

ԼՐոոԷԼաքն ՏԽաԿԵԽՈԾԲ,

Պաքոշ.

թթօթառ խ1ւռտ:, Ծօտօու

Աօտռոօւատի

Ք «ՕԹՌՍԵՔՇ-ԼՅԽՃԱՄԵԼ

Փառտատ 11ԽՔճ 3ՇոքճՎ, Քօքոշ ՃՇճաՈաւ, էրաօոոն Առուն, 1426ԾՈՌ6ԼԼ6թ. Ւմ Աքօօշճոթյու Էնամ 6

ՈԺՈՇՄԵՐՎԱՈՒ ԻՂ.ւմճ

8264016օ8...

4 ՈՅԴԵԼԱՇ, ՕՌՇԵՇ Է ԷՀՎՅՈԵՇԼԻՄ,

ՇՄԱՂ

32էՇ օՕՂՒՔՒՔ

1 ՈՅՈԱԽՇՇՅՅՈԵԼՇ6տ Շ ԷՌՈԼՂՔ 1...

ԲՇՇ 386516:

10. ՎԼՕ ՇԸ 4 ՎոՀՕԲ

77ք2 Է ոօ 8 8օՎՇքմ հ «ՇղՈՇ, ՈՕ 1օքճել, ոօ Ծմշքճանիլ, Ո

Պօ

Էւ

ԽՅՇՇՂԱԾօԼՄ,

ՕԱՀԵՌՌՈՂԻՑՔ

ՇՈՅՇ:ՑՀՀԵԹ

Շոօո հզեքեղ

-

ՓԲՌՌՌԺ,

ո

էլ1

Փթոզել

8շշ ոքուց7օՅՈՒՕ

ՇԳքՅԻԹՈՈԱԵԼ

ՈՕՇԵ, հէեք

հքճշխօօ ԵԼեք

Է

ՇՎԱ,

ԾԵԼՒԼ

էծ, ատո

1օոօքյամ Ւ11

«Օքռ

Էէ

ողոօ.

6ոօ

ուտ

ՇՇՐԾՈՒՄՆ

ՌԾ

հ

Է1

Հ

ոճ,

օՂՕՈՕԻԵԼ

«ՎՕՂԵՒՉ

ՈՇՇՇՈԵՒԱ

Ը

Լօթել

ԷԹՅՇԱԾ. ԷԼճ

ԽԱՇՈՉՇ

ՕԵԾ

ոօ80ՂԵօՂոտծիէ

Էճքօի

«ՕԽւ

ոշչծ

մ

ՈօՇԱՈՇՈՒ,

օՆօաոՅ

ՇՕՇՓՈՎԻԵԽԼ

ու

որմ

Ոդ084 օյօոՇ ԻՇ

--

Խ010թեռ:

ոօաթոուԲղթ

ՎՇՇԼՔՆԴՇՂ.

Շաքարծ օՓաճթե

ՊՈԱՌՀՀ.

ԷԹ

ոժոչօքծր:

օ6:ՇուոմՇԵ

1ք7-

էու

օո-

օՓամՇքՇՔՅ:ռոքը. Թ 8. ոլո Ճքմո-ոճւցշ. ՕւԼ ղթօոտեօօ 10«1 31 Քյոշայօ ԲխՈՇքուժքօյո Ը ՈՕՇԵՈԾԵՇԸՒԷՈ:Ծ Յքեդոօ. 1օթօթող ծւ. ոօ-նքետ ոՀո. ԼԱՏԵ1ԵՈ ԷԵ 114 Հմա Փբշյճեու Ոծքճթթում մ »րճծթելը 1 1 ԱԼԵՐՑ

ՒՅՎՅՂԵՒՈ:

2-8 քո աՇեօկ թողնել /1քօ. Խո

-

|

ՇՅԵՕԽՈ ճեւղօ 10Լոն

ԽԼԵԼ

151.

քՄՇՇԽՈՒՌ

ԷլԲ-

Արծ

ՕՇՕԾՏԷԼ1Օ6

ՎԼՕ-1Օ

861.

ԹաղՆՎՇՇՂՈ2Ց,

ՇՕՃՈՅՈՅԹԱՄՔ

ՃքեՇԻԼԼ,

«10ոՒո

2էՇՈՅ:

Շ ՈՑՇԻԼ

ԾՀՒՈՎԱՑ

Ք

Ճթածի տ. Աքաղուճը

Ղ ՈՖՇՂԼԵ 8

ոմ

Խութ ՈՕՒթԹԾՈԼԼՇՈՒՇԼԻՕ.

ԷԱՅԼԱԼԾԵՑՈՒՒ:1

ուդի

Է 40

տ

-

ՅՇՒԵՒԼ ՀԽքՉԻԼՒԾ

ԾՀՀՂԾՅԵՇ

ՒօԱ

քաշ

ՂՕՂԵԽՒԾ

քյշճաօիր/

ԱՕՇՈՅՂԵ

ՇՇԱՎՅԸ ՈքՕվ

ԾԵ

օտ

ոՕւօեք

ճթճողքթյոօլ 6, 1ՅԵ

էրը օքօատօդքը

ԵՉ», 663 «ՕՂՉթելմ

Ծոռոճ

Հոդի:

Կռքեշոմոօօ.

ոօուօօոմ

ՕԿՇԱԵ

Շ

34657...

ՎԼՕ-70

ԼքՕԵԹՈՒԵՐԸ ՃքՂՈԵՍ: ԽՇՂՒԵԼԸ

ԽՇՇԼԱԾՇ

«ՎՇքոՕՅԵԼԵԼ

1քօոիլ"

քոյրը

ԷՅԱԳՈՂԵՇՑ

ոօոճդտի

ՈՕ-ՏՓՇՂԾՎԵԾԻԵՑ. Ց8Ա:ԱՃՎՅՈՇ

34ՈՇՎՇԱՅԵՇ

ՀԻՇ

ոօ

-

ո

ճոթօը:

Ծշղուօր Ի0ՇՇաՆՇԽԼԱՎՉՐ00ՕքՅոօել Ծ7Իօ1Շ 18168

ԽՅՈՇՒԵԽԿօՎ

Ծո ՀաԼԼԵ Քաոոօշթոտ Թարմ Փոող«օն Ծոմ

ՃԻՂՉԵԾԵԱԱՑ

ՃքԽՇԻՒՆ».

ԹՇԾ 16ղՇՐքոխ իր, Ոօ Փքոտճի Դ լօ Բ ԲՒԽԱՒԱԾ ՈՇթՇԹԵՈՇՒՒՈՈ0 Աք, օՓառւշքիլՃթճքճւծեօօ օ1թմոռ դոօեքեսմ ԱքՏՉԵԽԵԼԻՈՒ Դօուտ1 11 Լքում

ՀողՉԱՒՇԻ(ՇԻՂՅԻՌԼ

Էծոշքոո ԷԱոօոոծթ, օՓուշք Ոօ 11262,

ԼՀԵՇՔՅՂԵՒ6ԻԾ

օքօմճքոօետխ Բոյ քօշքաաժՌՈօ, օՎՇՒԵ օԺ ՇՐ/դճ, ոօծքեւք 11 Իլ4Ր

ՎՇՈԹՏՀՇԵ, Ոթոօ120

Ոքօտծօ: ՈՇճո-77/1614, ոցաղ1613... 7 ք23թօւմո:օ.

քՕՇԽՕԼԱՒԾԵԼ

-

--

ՒՅԻՕԽՉԱ

162Ո6ԼքՅԽՆ1

Էումտչ ՔՓԱՇԵ

ԱՈքՕՇՔՈԼ Ոքքտի21Ե

Լ6ԷԲքՅՈՎՂ

16ԻՇԼ:

քՕՀՈՇԵՎ

ՈՇՒԼԵ

ԷՅ

թմքեւՇ

ԷՕՐՇթԱոԾ

8քիտու

ՈՕՇԵՂԵԼ ՔԺՕՇՇՄԵՎ,

ԽԻ,

-

Թու

Ր/թաաոը

մ

ոՇՈՈԱՇԵԿՎՑ

ոք ոք 4 ՇՈՈՒ, ւթճու 0. ԷՂՔՇՇԼՈՅ. ԹՂ

ՃՕԹՌՌԵՔՇ-ԵՂՑՏԵՎՅԱԻԼ

Ախքճ ՒԼ ւքՅենեն

ում ԲՄՈՅԾՆՀԹԾ,

«Օր,

1ՇԼՇՒՈՅՆՌՈ):,

/

ԽՐՇՈԾՅՅ.

ԹյշՇաօի ՃքՅԵ-ՈՅւ ԱՁօճբու՛մոո, ք 1ԼՇՒԼԸԲՀ-

ՈՇօումը

Աքօշենօտ ոշՂԵ

Շ

ՉԵՇՂՈՔՅՕԹՈԱՒՒՅԻ

ԷՇ.

801 66 ՈՍՈԽԵԼՍԼ

Ն

Բ ՎԵՇ դրուՒԹ6

ոքօմ3տոօոատ ԽՐ

ԷԼ օ8

ոքոտորՕ18ՇԷՈԼԵՐ: Փքոտ ՈԾ

ՒՅՃՇՐՕԹՅՀԱՒՂԸԵ.

121666:

ԸՕ

ԱՌՇՎՅ,

ո ԱՇ

ԱՈթԱՇ ՈԾԱԼՆ, ՂԸՂԲ

ԷՇ,

Է

ՍՕԴԵՒԾ

ԷԱՇՇՂՇ

ԽՕդԾոտյու.

հու,

Ք

-

7 ՈՕ0ՅԼԵ

ԱՇ 31 ՀՕՎՇՂ

Խ6ՇԽՕՆԵԽՄ

ԷՈ ՀՕղոծոմ

մ

ՔՇՇԼԱ.

«ոբ

Ղ0ՇՈՇ

|

Ծոչ-

ում

(8ՕԱՆՏ

քօշդռ Ը օօ Վօքոօի

թ ՇՆՕՇԲՕԽՆ ԽՕՇՈԾԹԵՐ, ՇԸ

Շքտուճրծ ԴՈւօմ ոօոճյօՎաօր. ՎՏ6ոՕՏծԽ

ՎՇքտՅ

ՔՈՇՎՅՂՈՏԷՈՒՑ.

ՈՇքԸտա, հո ՀՇԱՂՀՇԾեԼ ճթաւճուլ, ա Ը

868 ԽՕՈՓՈՏՅՀԻ

ԾբմՈՅՈՒԼՈՒՌՁԸՆ 8

ոքօաղօ1օ

օՓուճքձում ՄՏԵՃԻՇԵՕԼԾ

1015Ե-Օ

էճ

ԷՅՔԽՐՅՅԸԵՑՄ

ԷՕԱՇԽՕՐԹ ոքճՅՈՒԹԵՅ

Օլ

Ղեւ

Օօթօոծտ, ՈԾՈՇԼթԵԵՇ

316ՀԵ

ԷՂԾ

ԷՇքթՏէաԸ

-

ԽոՈՇքՅ1օք7

ՀՇ:

-

բՄի ուղ...

յաւ

ՒՈՈՀոոօՑ ոօճոճւօութածն ՈՇատ թո, ՏՇճել

՝ՇՏՕՇԵՐ ԽՇՕԿՈՒՄՈքՄՈԾՈՒՅ". 116ո-

ԽՌՈՀՅՕԲ,ԿԵՐՎԵԼԼՎՇՌՕԲՇ:,

Մ, ԲՇ ոճոճմ Մճբյոմե

ՒՕԲԵԱԵ

տ դոտ

մ

մթ060

ոքօճաոտ տօ

«ՕքթԴԱՒՇՐՕ,

Դոն

թօ

օծճ23216ՈԵՒամ

օղաուօոօ

քՇԽՈՒԼՑԽ

քճոօքւ, ոյալտծ

ՏԵ

թեո,

՛

ՂՇԽԱՓԼՇ

38ԷՕԽՎԼԸԱ

տցօժ:օ տօառածք, 8 Ծոշցոօ

.

Ոօուոմ

Աոեք ել

ՌՈՇ ծշրշետաղմմ

ոօուօ

ՄՈԾՎԵՅԻՆ ՕՕՈԵԱԹԻՉ Էօքօմտ, ոօիո ու ՀԵՉ

8234ՎԵՏԱ ՇթՈԼՈԼԵԼ..

օՓուծքօթ,

ոքի 61808881

ԷՏ

Շքոամ

ՈՕՈՒԺՎԵ,

ՀՏՒԱՎԵՈԼ

էւր

էտ

ՏՇՇ».

Էքօխշա-

«քԻՏԵՐԸ հ 732 Ծ16ՅՏ Շ0ՕՇԱ 33586-

2108հ1

ՈՅԽՎՈՒԾԵԼ

325116,

Եքօօօճոծ, Եշղերււ, շոու ԱօոՈՕւՕԲԷդու 7օՒոռ ԵՕՈՉԱՇԻԵՍքթաթումմ ԾաշշձթոօաօտղվԼոքո, Էս

2-71 ԽՅՅՑՅՅՇԵՕ1 ԷԾԻԵԻՒԾ-ՐՕթոօ

ոթճոօթաւո: Օո14ք6տ,101Եռօ ԷԱՔԾՐԾ

ՎՈԾ

11Շ

ԵԼՈ

օՇՂԱԼԾՇԵ

Բ

)ԵՍՔԵՇ.

ձթտողՂՀթոն ՇԽծրը

ԼԱՇԷԱԼԵՈՄ

ո

ոծծմոօոօ

ՖՎողումը.

1957 ԼԾՈԽ Դ4Հթ ՈՕՈՒՕՑՒՌՈՀ

1օՐԷՀղծթաա 2 1:2ՇԲՈՇԾԻԿ 1Ըքճխոքժր, ԽոաՀՎԵՇ

ոճ ՈՅԴԵՇԸՅԵՈ 4-21 ԽՄԾՃԵՇԵՕԽ

ՇոտքՇԻ. ՅԵ ԾՅՒԱՇԷՅՑ օԱճբուաա. Էմո

ԻՇՎՇթՕԻԼ ՅՅԵՕԷԵՎՔՍԱՈՇԵ

ո Թ2Շ8 22 Յոթ Ոռքծօոժիչ Վօթօյ 1ոոռրոյոաատ ՈռթՇոձղ. լօբօտ քոռ

Ա

Ծեւո

ամ

էօոմ.

ԹԸՇ:

Օգամծքօր,

ֆոոօ1ոՕ846ՈՌՈւ

օՈծթուաւմ,

ԾԵՍ

որմում323:6

Աթշոշճթութ ԹՅՈՇ

ՈօՈԺՎԵՈ:ւ

ԷարքՅՈ2ԻԼ ՒՇՔԸՇԽՔՒ տ Յուօք 3114

ՇՂբծՔ 31 ԵՕԱՒԷՐՈԾ«Լա

էորրճղ Յոքծոմ ՑԵԼՈՒ ԷԼ21թՅՅ:ՌՑԱԵԼ 8ԱՇ 31. ԹԵՌՎ

ոօ

Խա

ԻԵ

7 ՅՑ,

ՈքօՇՒԽՑԱԹՇԵ Ում քՅՇՀՈՒՌ ԽԱՇՇՑ

--

Լ

եւ

Փր

Ը,

Շ4ԵՏՈԾ

Աղաց,

ոթօոոաօծՕյԷՅՅՅԵՎԻԵ

ԹՇ:

ԷԼՇՕՀՒՄՈՅԱԽԾ

Ծքոումթ

ոՈօառտծյ

ԻՕ

3205Ռ6. Բ ՈԾԿԾՈՒԵԼԸ

Խոյում

ՈՕՅՑ0ՂՇԻօ

Օձթճաքին. Բ.Ւօ. հՈՒօՐԹ 61ոօքոոււաօի

ՀրճՇԽԻՕՇ

ԷՍ2

ԿՅ

ԲՇՇ

--

ոօտաոուծ

ԾՇՇԿՕԱՇԿԻԵԽՇ

Ք

Լօքօո Բու

ՇՅՂԵԼ

Ծե

ւօւոճ

ՈՒՂԵ

քճտ, քոն... /Շ. 96-98/

--

ԷօԾՅ

Ւո Տ Խճ

ԷՈՅԱԶՎՇՒ

ՌօԾՀա 5Ե1ՂՔՕԵԱՈՀԾ

ՅՔԵՍԱԼՇՅՔՇ

ՇՆՕԼ

Հք 406828.

ԱՇքԵԼ 866

Է31

-

Օմ

մթա.

ՎԱՂՇԱ, ՀՅ:

ո

Լօթուեօ

Էքօա.

ՃԱԱՇԻԿԱՇԻԵ,

թՀօՂԾԻԼ

ԷԼ:

ՃքԽՏԱՇԵՃԶ ԷՇ

Փըտուօ-

ՀՅՈԾՑ

ՇՈ

Խա

«Օղու

Բ

ոքԱՔՅՅՒԾՈԵՒԼ

ԷՇ

Հ

քոեօըօ

չեօ

ԸՂՅքաՇ 14 61,

օՓո-

ԷՅՅ1ՎԵՄ

--

որտեղ

օֆաածքելօա

ԱՀՊԱՇ

ոքոնուումծ

Եօու

ԿԱՊԵՐ

ՕԼԱՇՈԵՒԼԵԼ:

ԻՇ

ՎՇՒՌՈՒԼ

ՕոօՂԵԼՇ

342Ո6Ո

ՈՕՈԿԾՈՈՒՆ

ՖՊԵՃՈՇԻՌԼԹՇ,ՇԽՆՇԼԱՅԽԻՕՇ

Բ ՈՇԼԽԱՇ

ՈօղՂ ՄՈքՅրՈՇԷՈՂՇԵԼ ՇՏՕՇԻՕԾ

ՀթեՀթչ

ւմաօղ,

ՍՈՈՂԵՍԱՆ

քօլաէոո

Ը

Շ

ոոքմլ,

ՇՄԱՅԵՇՏ,ՇՈՅԲԵՇՑ,

էոՇ

Բ/ՇՇԲր Ըշքթե, Ըռք-ԼՕՇՄՈՅբե.

ԼԾՇՈԾՈՑԵ ՈՂԱՒՈԼ էոՇ

տո ճտոծ: ՈՄՇԵԽՇՈՂԵԱ 18օր ՈԿ

|

Ւ

ԾՈՅՐՕԱՇԱՇՐԻՏԸ

ԷԽՇՇԵՏՒԷճբօ1...

Ե

ՇՕՏՇթԼԱՇԷՒԼԹ

ՕԽՕոՅում

հո

ՇՕԵԼՈԲ

ուտ.

71տքթն616ր

Ք

ԼԾԵԼ

ո

Լ

ԼԵԵ

ԽԵԼ

ք

Բեմ

ՇՓԳՒՑԱԹԵՍ,

աո

ԱՐՒՈՒՉ

ՖՎՇՇԾԱԱՈՀ

դքօուՀէ ՇՈՅՇՈՈՇ ռք

ԷծոքոՀ

Հղում

ՇԵՅՎՇԽ

ՒԼՈւմ6Ել

Ֆրերծը

ԱՇՈՒՆ

ան

Օքթճմէլը

ՎՇՈՕԻԲԵՅ,

ոքճու

ոօ

ՈԺ

ԱԱՀ 4թԵՐ

նիքՏ06էլ

ատմ

ՅքԽԵԿՎԻՇ

ԱԹօԻ

ԱԷ

Լօքօղ

1Օքօո. ԱՇքՇեշՇաաօլ

ԵՇքօԼ

03օքձ

ՕՎՇՒԵ

ՈՕղօ-

1քօութժոծոօշամեչ ՇաքօրօքրԷԼ

Է 71

3510հՈ/ ԼԱՕՇՇՇ-ԱԱԼ:

ՕԽՇՅԵՇՃՃԻ

ԼքօՕխճուելի

6ՇքօրնումԷԼԵՇԱՈՇԼՅԱ

օՀՅքԱՈՒՒՇՈՒՈՆ

Ը ՀՂՇԵԹ:

օ1։քԵղօ1

Խօյօքամ,

Եւ

ՇՕտւաաո-

Ը

ԵՕԽՇԽ,

ՎՀՇՂԵ

03Շքօ.

իոմ.

ԽԷՅյ-

ՈՕՇքմոճղը.

ՇԻՇԾՈՈՒՀՒԱՑ Էքծոօօ1ծ,

մմ

ՎՀՕ

41ոատ.

ԽՈօԼ0

Լ

օտ

6քօ-

ԼԼԵԹՅ. Հօ

ղօ

Ծո

ՇդոՇւՄ-

Շուտ

ոՇոօեղատի ոշւօր

8ԷյՕԵՐ

օօ86քԻլ

ոօ

քօշի

օէ

գ

ՀՃԻՀԵՕՇ Ամթօղիօ՞՞.

օՂԱՇՀՂԵՕԵՅՈԾ

ոօ

ՇԱՄԱՇՆԵՇԻԵԵՒԾՆ

մոտ. 836դքոՀիՀտ 338:օ1 "

8ոշք». «օԼԱՅ-10

ԷՅԶՎԵՆ 8ՇԾ

ճթե

ԷՏ

ԼՈճոխո:,

316ՀԵ

ԹՅԽՅՇԵՎՅՈօՅԱ ոօքօծ

ԷքՏՈԾՇՅՒ,

5օ1օթիլթ

ՆԱՏՈՈՀՅ.

ԷՅբ

ՇճյօԼԾ

ՇՕՅՇԿՇԵՆ

ՇՂՕՏԵՇ

ոթքիԿՆՄԱՈՂՅԵՐ,ԽՅԽՇՈՒՖԸ:

Թ

ՇԱՅՎՇԽ

Ոօ

քժոշթրւ

ԱԴԾ

տօոճ.

Է.Շօտշքյ, տնԷքԼԵլիու

Յու

ԼՅԱՇՂԸԼ

ԷՇԾՕՂԵԼՍԱՕՔՄթա

րբօքոոճ

ոօ1ոճ

58Ոճղ

Օ36ծթյ-Խօքժօ

քօՇԼ

ՕօԱՕՇԾԵՈԻ

ՉԻ ՂԵՍԷԿԵԱ

քՅրօօՂ:

Էօքօղ

ՇՕՕՇԼԱՇԱԽՑ. ՔՇՇ 3չքՇՈղծիօ

Աթօյքմվիճտ

'

38ՈՅՈԸ,

քեան

Բճշե

թօ ԱԾ

քՅՅՒԼԵԼՇ ՎՅՇՂԸ:

ՈՕԿՈԼ

«ԼՑ ՎՅՀՇԸՂԻ,Է11

ԹՌՈՂՒԾ.

ՀՈՕՏԵԾ

ՇոքեշթտԲօու,

ԷՄ

ՈԲՇ,

Փր7ոՂՕԲԵՐ:Ոէթճնեց».

Ճ5Ե1Թ1ոմ

ՒՏՒՇՇՇԼԱ,

ՎՇթԻԵՐՎո

մ:

մ.

«232-

ւմ,

թՇ4

ՕԽՕԻԿՇԱՑ,

Շելտօ

հոմ

ղՀԾէԼՀ

հօ

ԱԱՎՅՂԵՒՈՒՆԻ

ԷՅՎԱՂԵՒՈՈՀՅԻՆ

ՈՇՑԵՐՏՇ

Յթտտոշթոծլէլ.

ԷԶ

ՕՈՅՇու

ԽՇաոՄ

ԽԵԼ

--

ԷՈՌՒՇՈՑՇԷՒՅՑՆոքքեատ

ՒԷՇՇՐԺԻՃ

Լռբտ, 7ենձուն1Ծ

ԼՇ

ԷԼԵՆ

ԷՕքռոճ

ԿՅՇԼԻ

38111610 ՕԼՄԵ

քած 201ԲոՅք

-

քօօաօօ

ԷԱՀԵՕՈԵՑԾ

Ոծ-

ԷՇՈՉԷՌՈՈՅՒՒ:

ՇՕթոթյոշ.

ՈՏՈՒԱՈՎԸԹ

ՍՇԱՇՈԼ թՅՄՎԵԼԻՀ"

ՒԷԼԾ

710261

3ԷռՑ

ՒԱՆ.

ԻԼՕՈՇՇՇՒ ո ոճքոտ ԷԼը ՂՇԾՕԵԼ Փոճւաօ

Շ218քօմ 1

ՈՇուօթ,

ՎՀքաՅՇԵՉԿ. Շքամ

ՈՇթՇՈՒԱԿՎԵՑԵԱ,

ՅԷՄՏՈՕՎԱ,

ՒՌ

Հքճոճ

ԽՉԻԼոՒՄԼՄթԵԼ68147ԵօՒ

68. Ադա

ԼԱՀքԲօՔԻԵՅԼ

օյյշեծՀ

ԽԺԵտՒՄաքԵլ

քո

ՀՂքօծօ.

ՈՇԱՐՏԻՏ

1օ3տտ

ոքյռետո՞ւ.

օո

ԼՄքճւ

8ոխ.

036թ4-ԽԵ0ք8 ոթօթ

ՇՀՈՅՑԾՇՈԾՅՈ:

ՃՀԱՇԻՂԾԵ,

ԷլոՕղեւօ

Ա ԷՃ

Օ1ՈԵՇ. հ1Ն ԿԹԾՈծյբԵ, 8ճքաօխ 8

ՈՕԼԱ1Ո82Հ,

Բ 1օքօղ. Օու ԾօղԵաօԱ1,ոօ 200 Դ9:ՇԶՎ

ԾքՕռԱՈՒԸԵ

ՔԸ

ՅքԽՎԽՆԸՑՅՈԾ.

ուք

մ22ւծ

ՎԼՇ

ԷՇ

ԼՕըօթՕՂՈՇՑԵԼՎԼ,

օՓԱԱՇքճյ, ծՇՂՅԵ:ԹՅԱՈՇՑ 101085.

ԷԼ, ԷՏՇԽ67քԶ

Թօաաօ ըճՅՈՇՈ6ԷԼ

ԱՂՇՈՇՄ.

ոքոջուօ,

ո.

Շուտ ոէ

ԻՇԽՐՂՈՇԷՒԹՕ

Ա

ՕՒՈԼ

դ

ՈՒԱԾ.

Օրզու

Թ

օիշխ.

էո

ԸՇԽՇքՅՈԾԵԼ Էւ

Ը

ոքՇոցՒԼՇՇՇԻԵՕ10

ԸՇՑՕ1 ԵՂԾ

ոճքո-

ԼՈՅՑՇ

Ա: Շ1ՇՔ թյշօՕՌ Շ ոՈքօոՅԱԾՇՔԽՕԻ ՇՕղԵԼ

"1

ԽՇՇՂԻՕՇ

8օ

ՈՕԹԱԹԵՍԼ

ՔՕՕՇՐՅՈՒՄ

ժուս... «ոշժաօաաօ ՇոճւօոգքօղԻՇՄԵՑԵՓ

11126

ք 1ՉՐԵՇԳ ԱՀՇ, ՇդըՕՇՏԵՐ:

ԲՇքՒԷՌՈԼ8 170 օՂՕքօՒԷՐ/ Շոօս

186214,

13օ6աղւտ

ում ԱՔՈՀԿԻօ

ԴՀԻ

70Ը1ԾԱՎԸՂԲՁ

ՒՇ

ՇՕՑՇՔԱՇԻԵԻԽՕԶ

Ք

ՏԵԼ

ԼՈՂՑՅԵՐԼ

ԲՇԸԵ

ուշ

ոու

ՇԵ

ՏԵԼԸ

'

--

ՇՕՂՇՒ, ՋԱ

8ԵԼՇԱՔ-

ՔՅԱԵԼՇ ՛1/քատտ,ոօ օօղօքօն Խլել «օոսու էԼօՕ Ծ7աճճղեօ 8 քոնշժտտ 02316... Ծեւոթ ԴժաԱՅ6էԾ Է ՇՕՅՈՅՅԻՑ, ՔՇՎՇքՄ ծք ան ՈՇքօրաոմ Ոօոատ ըճտծճողտ ոճոճւմը

հռ ՇՕՂԵԼԱՆ:

ՕՀԶՅՈՌԵՒՄԼօքօոռ. 8 ՒՇՈՕՇքծոՇրՑօՒլ 011130618 01 ՇԻ 1 օՓուշքել ԱՇՇՈՇ 8Ըօշ«

ՈԺԽՑԼԱՒՆՇՑ

օԼ ողօոօծ. ՓֆքտՀԾՏԻԼ Հ ՇՅՈՅԿ

հ1ԵԼ

ԽԸՇԶԼԱԲՏ.

ՎՂՕԾԵԼ ԷՇ

ԷՅ

լ

ԸՕՕ1861ԸՂ1808410 ԸՇԵ(ե

հո23 ո/թոօր

Շո8ՅԷ

ՎՂՕ

7ՈՕԱՇքԷԼել. 3

քք

Փթոշեճ. 1ՓԹՈԾԻԱԽ-ՁՅՔԵՑՒՇ

Շոճո0օ1Ա.

ոօ

10ոֆշօոդ

որօ1ոտ

Մոտժոմ,

ելել

ԸՇքծում բՕՇԽՕԱԱԻԵՐ: ՇՇՎԱԾԽԵ:

1:

6Օ6-

ՕՎՇքՇոՒԻԼԼ

Է 6.

ՀՈՏՕԱՆԵՈԼ

նեու.

Օրոծէ

ՇՂՇՈՇԵՔ

ռւ

Խլել 7

ԽԱօՇԱու

եռ:ԱՏքՇԹՈՒՌԵՐԸ,

թ8361ո4Ղ:ՇԵ 107ԵԽօ

18թճրանու

ՒԵԼ Ը օՓամեքօտ8 ՀՇքՇԾթՑ

8ԲօԱՒՄ

ստ

ԷԾ

օՓոսօքօտ

Էա

80քօ1 դքօ-

ՈԾՐԺԻՅՑ

Էտաօղ

Խոսքը Վանի նշանավորկենտրոնականԽաչփողանփողոցզի մասին է:

-

32Ա111-

ո

Ոօքօր,

Աճ

ԵօՐ0

քեւտ

ոօքօ18.

ոօօ

ԸՕ

հքՇՈօԸՊՔ

ՇՐՀԽ

ծեմ

ՎՄՈՇՇՒԵԼԸ

-

Է

8 Շաղճու»

01Ծբօել.

8Շծ

Օյքթա

օ1ք-

«ՂՅՔԼԱՈՒԾՐԾ օՐԱՎԵՇՂքՇՈԵՒԹԼԾօթտարտ, տօ

հ1ել օ1քծղՑՀԻԼ ԲՅ 1Ռռւ "ՈՇ 212Թ3ԴՕ1ԼԱ6ԽԵՈՒՕԾՎԵԺՆԵՔԺ.

ԷքծեՈՇՈ0ԼՕ

ՈքՕՈՒԹՅԱՄԱՅԸ`...

ՏԱՒՕԼՔՅՈԱՒՌՈՀՄ, 3

ՅՈՇՇԵ ՈԼՏԱՎԵՐ

Օտօ

ՏԴՈՇՈՇԱ

ոօեդուտլւրօ

ԽՐ.

ՀՄԱԱԱՒՅԵՌ:

ՈԾՈՄՅՀՈՇԹԱԻՍՅԼ ԼՈՈՒՋԻԵՌՈ)

16քԱ:Ծ6.

ԵՀՔՐԷՅՅԸԽՈՑ

Շղտքյւօօ չն Կե, ԽոՇՈՏՀԼԵ-«ՕքՄԷԵԵ Ն «օւտտ ԷՒԼ 1. ԱՇ ոնու,

ԷՅԷ 11 ԷՇ 1ՌՈՏքծճՇՕՅՅՈՒԸՇԵ

ՈծՎԵԼ Օհո ԿՇքոճերւ ում.

Դոք ՈՑ ՀԹԵՅԱՆՀՅԸ ԷքշՀաել. Ը ՊՕՒՈՅԼՒՈԼ

ԼՈՅ3ՅՅՆՔ.

ԷԼՕ մո: ՇՕԲՇքԼԱՑԵՒԾ

ԼԱ816ԻԻՔ

Ը Հք տելու

ՊԱԽՈԼԵԼԸ

ողո. ոօ

դթօոճօղշճ

ԷԾԱՏՇԻ.

ԷԱՀՂՕՏ,

ուած

ԷՕ

Բաղի»

քՀՀՐԾԻՅԱՅՅ. 3Դ6ՀԵ

ԾԵՐ»

ԸՇՌՇՇԻ1

ԹԵՐՇՂԱԼԵՐՑ

Բ

Րօքօղճ,

«ուան:

Էտ

2118:1 ՝ԻՏԷ

ԲօՇՂՕԽ

Է

-

ՈՕ-ԵԽՇՄՈԵՒԼՈՒԼԸԷ

ԸՈՇՈԵԲԸ՝. ՈՕ

ճրում14

ՅՂՎԵՑ

ՆՈՀՅՅԴ ԽոաԼՏՎ

ՒՈԼՈԼԻ,

տոտ

Դքո ու

ող

ըօՀ0::

ԷՈՅՅՎԵ(ՍՑ

ԼԸ

«օՈՂ

հ

ԾՔԱՅՀՈԵԼ

ՐԾ

ԳԱՌԵ

հէ

ՕՐ.

1Ի6,8

ԷՅՎՅՌԵՒՈՆ

ԻԺՅԵՔԻ

ՀՅԽՅՇԹՈՅՑՅԾՅՑ

ՄԻ/2-8

է

ՈՇՈՅՈՒ

01140ԿԻՈՀԻ

Ծո 0321ուր ԷՅ

ԷՇԵՈՒՄԼԻքՔ0Ք ՇՕՆՇՒԼ. ՒԼօ... Էում

ՎՇՇԷՑՂԻՒԹ

ՂԱՇՆ 1ԾոԽՒԼ ԲԵՇԲԵ

190801, ոճում.

ԼԸ

Լոոո-

--

ՈթօոցԻ21ԴՀ8

օ11Եռ

ՑԱՇԿՈՒՌՈՒՄ

«Է. 985-101.

8ՇՇ-

ՒԷ Փքօւո.

6 4/600դժՌճԿԱԾ ՕՀ. 1915 11 փոթուՃթոքոյեաաոմ0187

ՔՀ 1թո ՀքՎՎՈՀԵԷՒ: Դր ՉՈՌԱԼ ՎՇՎՇՀԷՌ

ՈՀբՇՇՐԼՆՆ ՎԱՇՇՅԻՇՈՀՒ.

ՂեՏ ԱՇՅԸ: Շշքեր օ3շր4 Թոռ. 1շ

ՃՇԼՒՔՇԿՈՅՈՒՀԵ Ո.

ԸՇՀ Ղու-Լրո ՈՇՊԷ 11 4-8 ԱՑ 1-1 Հհ ՀՍ

ԻՇՅւՀԻԼ8

Ո-ՂՀ շէ

ԲԽՀՌՈՒՂԻ

1-ի Էջ ԷԼՑ

ԹԼՅ-ԵՇՇՀՆՇԷ

օք քոս Հոմ: ԻՅՀՎԻՎ ՇՅրՀՎ, Յ5«Խու

Բ.

Ը

ՀՅՅԱՑԼԵԱԸԿՎ

Թոս

Թոմն 6

հմ

«ոք

Յթենալւ,

8ԵՇՄՈՎ

7օՕքօոճ,

ոտ

Էոթգուլթ

ՎՈՇՈՇ

2268ԱՌՌԱՒՈԼՈօոքօօդ

ԽՕՈՇԱԵԽՈԼՆ

Ողուեց

ո

ք.

ԱՅՑՃքելճտ. Յուլ 11 ՕՇԲԳԾՕՂԱՂՇՈ1,1օԼոճ

ՈԾՇԼՔՕՇԻՑ մշ 8ճղԱ ՒԼՕ 11 ուքք, ՈՕճՇՂՒ ԼՈՅՈՒ,

ԾՅՒ

ՎԼՕ Բ

ԷՇ

ՈՕՀԵՇ

ՈՇքՇյւծաղ

6761 ք831ք20Ո6Է: ԽմքոՅիլ օքքճ1

Լս

Էօ

ոա

Փօլ.

չա

ՆՂԱՇՂԵՎՑԻՈԼ

ո

ճ

ԾԵԾ

ՇՈԱԼԻԾԼԹ

ՂԵքՇուտ,

ԷՒՈՀ«ՕԼԺ:

ԲՇՇ

(ՎԻԼ.

ՀԱԻ

ԾՇ-

Ւօ

3ՂԱՈԼ

Շ

ԱՇքամ

քմ.օէլճ,

ոքօորւ Լօք,

ԽՈՅՇՇԱԸ

ԼՕքԵԽԻՌԸ

ոքլթաւ2քՇՇՂՕԽԾ

Ո

8ւմմՇԵ

ՄՈ/ԾՇ-

եր:

ԱՇքՇքԸյոՌլ

8շՇ

քաՎԻՅեդ,

-

28Է Շոն 7915: :, Էճք

1քճ82Խ11.

ՈՏԵԱՍԻԵՏՈՒ

Դքտղել

ԼՕՂԵՒՇ

Է1ՇՂՔՕՇԷՒԸ.

օ1թ28141ո5

Ք

՝Շ1Օ ՇդՇՂԵԼ".

ՀՈԱՂՇԵաԻԾԻ

Ոօռտթեօ

Ո15լելը

0քամյ օք քնեմ ԱՀԷՕ

օՇ0քօհեու

6օ0ԽՇԽՅԵՈԼ 1

11 ԻՇ

1օբօոո

22161

ՇՕՀՇԵՇԱ.../օ.102/

ճտօոո

ԼԵՒԱՆ

թքոՕտ,

ԷԼ

ՅԺԱՇՏՑ ԹոհՀք0ՒՇ

ԷՇ

ոտուղտ

ԷՇ

8ԸՇ

Հ«ԳՈՌՐՈԾ 7քորեշնաօ

օօ

հել

:թոճի.

ՒԼ

ՑԸՇ ըմ

ԼՅՈՑ

տո

ԽՇՇՑԱՆ

ՆՈքժշոճոծ

ՇՈՇՈՅի

ՈԺ

ՃԷտքթօաքճ. Շի

ԽՇՆԼ՛ԽքԵՑՆ

ի

ՈՒՅ

Հ0քոօմՀղքճած

Ւ ՒԵլ

ՎՇքՇՅ

ՎՇԻԵԼ

օթքում

ԹՇօլՕ

1օքօո

Ոքօրտօշիճճ յտ

(1 ԾՈշՂԵԼ

ՕԷոԼ ԾՇՅՄՇՈՕՏԵԾ,Ծելում Մոծըճմ ել, 410 1ՇՌՇթե-ԴՕ

ՈՇՇՏՈՒԵ(

քա

8ՕԱԸ:, ԾՅՈՐ ՕՇՏՕԾՕԱՂԲՒո Է

ՈԾԽՕԼԱ`

ոքը

ոօ-

"ԴԱՐՎ-ՎՇՐՕ՞

Էէ

ԹՀԲՇ.

33Շ0ՒՅ

ԷԼ

ՇԱԾՐոԼ

ք

օ4326281 4ՈԵՇ:Յ8

2-1

-

«թմշ ՒՇ

Բ -

ԶՕԻԼՀԻՉԻ «315...

ՕԼԱՎԵԿԵՐ

Ա

ԿԵԼ

ԼԱ ՏքՅու1Լքտուռ ս ոքածելտ 108: ԱՂՅՅՅ ոօոոօՈ

6ք1ԱՅՂԵԼԷՇԵՏՔՆԱԵԽօոՕ

ՕՂԱԵԼՎԵՇԷՅՑ -- օՂԱԵՐԿՄՈՒ

ԵԼԵԼ ԾԵԼՈՒ քայել. ՎԱՍ ՔՎԳԵԳՎԵ

ԼՅՇ

Ռու հՇ

ճո

Ն.

--«ՕՈՇՇՐՎԱԽԻ

ԱՅԱՌԻ..

Վշքօր ղու

ՈՅ6

Կօփշրթւ

ծ ԷՇ ՀքԽՎԵՇ,

ԼՕ60թը

ԷՇ

ծօոքօ

ՒԼՇՇԿՅՇԼԻԵԼ...

Հ

ԿՀ

օոօաոօ

10ոոօա

ՅՈՕԼԱ67Ն

ԵՏ

ԵՕՈՒԿՇՇԼԻԾ

ՕԼքՕԽԵԹՇ

Խ/

ՇօՇրքթՀո րօՂԲՇ ԻՇ

ՅքԻՄԱՀԵՍՒԷճքճյտ

-

-

8ք-

8 «ՇոՇ Օոցում ը. ՕՂարԽՇ Հ8ՇՕքօ8", Ոքօճ"ՇՂՔձԵռ ոքճթօշոգտկես: 3ՈՈԿՆ6Ց ԷԼ օհռ "օքոճտ օմքոեռ

Ղ-ՈՄԸԵԽԻԼՀ ՀՄԹՈՅԿՎԽ

Ենք

ԱՀՇԼՕքԻՅՀԼ.

Ճ. ԷօՂ 11 օէդՆ ԷՏՇԼՉքիճմծ,

ԱՕ-ԵՇՇՆԼՆԸ/

ՃԱՇօքեւ. 1թյոու 8

Օքմղ

թօաօտ

ՀՂԱՇՈՒՇ

Ք

ՕօՂՅՒՕՏԻՈՇՅ

ԷՂՎՈՒՈՀՂԸՔ

ՇԹՈՎ

-

ԱՇՇԵՕՂԵՒՉ

ՀՇՇՅԼԵՕԾ

«Հ էՈԼԱՌՈԼ

Ա16ՇՂքՇԹ" քՆՇՇԽԼ(

ՒԼ: Շ 1ԱՄՇքՇՇՕ:

Շքօոււ ՏԱԼ:

Էր

ԷՇՆ

ԷԼ

2310:

ԿՌՇՔՎԱԱ,

22286

«ԶԵ:

ԼոԲօրօ

հօրյքճշղն

ԷՇ

ՀՇՔԿՂՎԱՇՔ-ոօոքօօքօտ

Ղօ.

ՕԼոււ

«111

1օթել

Ը

Մ

ՀՈՅՇՅԾԱ

քՀՀՇԵ(ՅՒՔԱՔՅՇԵԼ

ՂՕՂԵՒՉ

Հ(ՅԱԵՎԵԱՕԸ,

ՀՏՏՅՂԱՇԵ.

1161,

տ

8ՕՄՇԽՀԿ.

ՎԾՈՇՈԵՐ,

ԿՏՐՎԴՈԼՅ

ՅՈՐ

օ18թ

68,

ՀՈՀՀՅՑ

Շտոշք,

Ել: 24Շօքծր.

հօ

ԷԼ

Բ

ոօգքօօ1206226ԷԼԱՒՒՒԸ

Էրքո16է թշ

ՒԿՈՈԵՎՔԵԻԾԻ

6Հքւ

ոքձոօ«Ղ28Ւ

Էռ

ԷԱՈՕԱՎԳԱԱԽ.Լ

ՀՅ01Ծ

ԷԼ(Օ2«ծ«

1օբ-

1031օ5Ո/

ԽՇՇ

24413815.

-

ՈԿՂԷ.

ԻԱՈՒՅՀՀԷՅՑ

ՑՓՐԹՅՈՅՎՈԹԵԸԹ.

Բու ԱԽԻԿՀԱՀՑ.

Հրո:

ԻԷծԱԿՇ-Ր

8ՇՇ ԱԿՇՎ

Շ4Թբօն

ս

Շեր

ԷՇիԻք

ՇօՈւՑ

ԱՒ ԻՇՅԱԳՈՑՂԵՒԱԶՀ 80311881

սոռճ

ՅՀՈՒՅՀԷՇԻ

ՀՈՇՅ ՀՀոբեո

ՀԱՂԵԼ

335:

ԷՏԽ6-

ծքուււք.

լյիկունիսը կամ Սիկինիսը Վանի նահանգի Շատախի գավառակի գյուղերից էր. Շատախ գյուղաքաղաքից մոտ 38 կմ հարավ-արնելք. Տիգրիսի ավազանի Շամանիս գետակի ձախ կողմում: Պատերազմի նախձրյակին ուներ մուռ 50 տուն հայ բնակիչ ն գործող եկեղեցի:

ՇՇԻԼ

Օ1ՈՒՎԱՇ

ԱՕծծքաաոք, ՓՈՐ "ՇՇՂԵ

ՕԷԼՄ1

ՒՇ

ո

ՈՇՔՇՇՐԻՄԹԾ7

ՎՄ,

8օմօրն

ՀՕթԵՆԱՎԼ

ՈՇքՀա

/Ետաք քօումն/

ԷԹ4

ԽքոՕ

էճ

-

թօուեն,

ա

Էֆքու

օիելելղ

օոճւնՀ

-

ՕՂՈՒ

8ծաՅո6

ՈքտոՅ8

(ծ

ՇՈՇԱՌԹԾ

Բ

ՕՇՂՅԼԵՇՑ

ՅՅՑՒԾ

ՊՕԲ-ՅՅՈԾԵՒԼՈՒՁՑ

ՂԱԷ

մ

հել

ԷՀԵ,

Ը

ոռազում,

ՇՅՂԵՒԵՍ

հճ

ՃՈՒՏ

ՈԵլՇ ԱԱ

Օք

օֆռՃ5:-6Մ-

ՔՈԺՆ

քօ-

ոքճխօ

քրօրմ,

Շօքճ

116209 ստ Սճիճ քու ճճոջումաղօն 2-2

տ

Էո3

չեք ԷՒ1-

օօղոււճիոլ,

ՈՇՈՒՅԻ

ոքոթոյճւլթ

ՅՅԾՈՒԹՅՈԵՀԵՅՈԹՀՅՅՅՎԵՑ

328Թ0ՇՈՒ ՄՀաօէ 6քուռոծ

ՏԵՐՊՄԱՒԼԵ 13 1օքօոճ ո ՀԲԵօքեւտք 114ՐօԵ1 ՇՈՇԸ ՔՅԵ ԽԻ ոՈբեոոքծրոծ օեօքօծ ՀՅՈՒ Ց ՊԱՇՈԵՏ. Եքտւոծ թի

8 ԹՅԱՇ. Էծ

Էճթոոյտօաամ ոօու Ոշքօուղ Էթք-

ԵՀՐթո-

-

ԼօԲԵՌ: ԵՇՐքո-Շ6ԵՕԵոօ ԼՈՂո6. 11 Ղու, ՎԼՕ հճ Փըօտղծ ոքօատօւմտօ ՎՀԾ-1Ծ

օՊքՅԱՒԼԾՇ,

ԷԱՇՏԸՂԵՒԾ

28213876 Լոռ ոծ ոօթօրծ էճ ՇՇԲծք , Ոօ օոօքօՀՈՂՕԼՄԵ

ՄՇՇՎԵԾ ՁքԵՑԻՅԻՌԼ ԾՏՀՇ ԼԱՅՆ,

ԷԱԽԱՈՆՈԸ ՈՇոյԷլ

ԽՕԻԼ, Ը Ն3ՈԳԵՌԼ ոճ ՈՈՇՎՅ,

քեղի Ձքծու, Առ 671Բօոու, Առ Էօքօե:Ա. ԲօրյՕհլ... ԷՍՈԾՏԱՕԾ,ԲԸՇՈՏՈ 34 ԱՂՅՇԾԾԻԼ Շթաւճոիւ ս ոյՀ6օ1 ՈօՂԵ2, Ատ Եումմ 3-8 Շ01Է4.

Օ1 ԻՇՇ ՏԵԼԸԱՅԵ

ԽԾԽԵ` ոօո ԲԱՇքբՇղ Բ38օղ ԹՅՅՅԵՕՑ

ԷԹԻԼ,

հՇծ

օ

ԽՕԽՀԱԱԾԲԻՅԵԱՇԻԼ.,ՎԼՕԾԵԼ

ԲՕԹՇԽ օ7

ՇՕԹԲ,ԽԱՌՆ:

200-1ԵԼԸՎՎԵԾ ՇԱՏԱ,

ԷՅԽՔՈ:

՝"քՎօԿումաւթոօքօդ"

ԽԱՇՇԵԼ

ՇՏ

8ՇՇՔՕՅԵԼՕԻՒԼԵ:

ՃԱՏՑ,

ՈօԼԾԵԽ

ոօ10քօօ

1օԼոճ

հել

ՇՇԾՇ, ԱԾՇՈՇ

ԷԼ

քճտՕոյօ-

1174...

ԵՇԿՇԽԱԵԼ

տտ

8ԸՇ

տ

քՄՇՇԽօԱՇՈՅՇՔԼՇՈՒՒԾՔ

ԽՓԵԼ

8 ուծ

ոօ.

ՈԾԾՄթւոոք. 7182

ԽՕՒՒԵՍ,

չսճ

ք

2000 չօոօտ

ԾՎ

ԷԼ

Ը

ատամ, ծ

շե Ս

Ծուորուուց

ԼթմէՈԼԱՇ.

ՃՇՇՅՃ

ոու

ԷՇՇԽՕԼԱԱՇՈՒՅՎ

22322408

Շ

ՈՇՇԱ

ոօաոոծա, 1ատքօշՀօ քշշղօոօ2Թ14ՇՖ5 2«օօՂքԵԼ Փաթիլ: «ՕՒԱ,

ԸՇՂԾԲՒԾ հՇ

ԽՅ38508.

6:81:

ԽՇՈԾՈՂՎՇԵՅՇԽ

ՃոՈԵՈ-66ռ ոքծքոճոշք

111524 1

110 աոնե,

ԷՏ

ՒԵԼ

ՇԻԼԵԼԵԱ

7ք288.

618225ՕԽ.

տ

ԷՇ

աքե

«օօ:

Օլ

տ

Ս 1Եւո ՓՈՀՈԻՐ

8օԱՇԷ,

ԸՅԵԾն

ոթ

Էօ-

օ

ՏՈՇՎՅՒՌՇՈՎՑԻՈԼ

Օ1ԸՈ26ԻԼ7

ՇՈՃԱՈԼԾ

եւօԱոճու-

ՃսՇք

ՍԽԾԾԵՀ0,1Ղօ Ոք

ՈՇքոօՕՎՇքճոոօքմճթաւոոճ ՎոթճՅ Ճո

ճշմ

ՇՑՇշեՇ

նօ

ՈՕՎՇԵՌ ՀՀ

-

տ ոճ-

ԼօԽԾԵ

օ1ՐՄՈՅԹԱՆԸ:

Է

ՀՇԱՂԵՒԾ

6314քօծմ, ՀԲԵլ-

«ՕԱ

ԽԱՇԵԼ ՇԱԱՕԱՌԱԱԸ

ՑԵՌԼ ԱՕԾՏԼՂԱԵՌԸ

ճբ,

ԽՇՎԵԹՇ,

6ոօ

ոքթօթոճոշն

ոու

Տ9ԱՇԵՅԵԼ 1ՅՒ ըճ2ճ աու

ԵԼԵԼ

ՈԾՈԵՒՅԼՒ ՇՂԵՈՍՔՒ:

ՊԵ

ԿՕՔՄԵԽՇՐՕԷՈԽՀՇՇԲՃ Է ԽՇԿԵԱԵ

Ոք ԽՕՅՐՈՃՇ

ՈՇՈԽՉԻՒՈՆՑ

ԽՈԼ/308Բ2,ՃԵԼԱՇՈԼԱՇՐՕ 83 ՇԻՕ631 Ուա.

Էխ, Փօշրօք ԱՌԳԱԾԻՈՎ, ԷՈՒԿՎՂԻԼՍԱԱԻՅՇՂԵՇԵ... ԷԼ1ՑՇքէԼօ, ՈՕաւոծԼ

5 ԷԹԿՈԾՆ

ոօ քոտեօյո Խօւքմ-ր

ՀՎԱՇՏԵՏԹ ԷՅՅՅՈ,

ՈՕԼՐ/ԸԽՕԻՈ

Պալ

50-ՈՇՈՈԼՆ «օՅ՞

ՀՅԵԼԵԼԼ Շոճքաոր ոօղւն,

ԽՅՈՌՈՒ, ՕՈՒԵՆ

-

-

էու

է օն օծ

ԴՉՈւրօ

ռ Է6»ՅՅՇԵԼ287ՈԹՈԼ

1օԼոճ

-

քյօօատեւմ

ՒԹադոմ

օրգա.

Ոօուաճոր

ԷՇ

ՇՕՇՐՔՅՈՅՒԹՎՇ ՎԱՅԵՕԻՐ օթթօ,

օարոմում

ԽԱ

ՈՕՇՈՇՈՒՖՑ:

/օ. 108-109/

բթ.

Աու,

ԷՏ

Ետք

հ1Ել. ՕՓջուճթոլ, ՇՕԾքմուԸթ7 ԽՕՇՂքՅ, ՈՀՈՒԼՄՇՎ

ոքօյքով-

Շ ԲՅԽՈԵ-10

քառ.

Շ6ժտ

ՕՇՏՕ-

ԾրԾղՇԱՇաօտ քատ

ԷԹԱՇԱ. Ճ ՈՉՂԾԻԼ,

1օտօ

8Հք:ՄՈՅՇԵ6 Բո

6թմուԼթթեռտ. Տոթ

Ֆոտո Ոքօողմ 20-86քօ:օ6

ՊՕՅոՂԵ

քՕոճ,

ՕՎՇԽԵ

ԷՀՐՕՐԾՑ6.

Շբաճու

քո

եծ

էԼ-

հ1Եւ Ղօ0րուղ:

ՔՇԼՕԲօո

հ3

ԷԼՀ04օքԵԹ «2138Թ

օՅեԼմ.

6օոօլլ,

ՇՇԾ6...

Է

1քաա

ՏԵՍՏՈՒՌ7ՈՆ

քծՇՂԷԼԵՐ: թում

81ՇԵԼԵՈՑ 32ԻՅՇ

ԽՕԽՇՎԵԾ, ել

Օք

Էոշ.

ՎԼ

ՀՈԹԱՇԼԻՑՒՌՈՐՑ

քՅՇՈՕՈՅՒՅՇԵԼ

1010-3ՅոաԼ

Է

ՇԽՈԾԵԹ

ՒԼՏՀօշատտւած քօքօո ՇԵՂԵ

ՈՓՈՒՅ

80ԳՑԻՈՈՇԻԱԹԾՇԼՑ.

ԷՃՈՒԱՇԵ

աթ

3ՅՅԽՎՔՈՒ.

517.1

օղաօօ

-

ՎՄԵՇԼՑՉԻԼ

ՇՔՈօ7

թղ

Օլ

ԷՃՈՕՔՈՒԼ

ՇՈՇՆաոՂԻՀԵ,

Բօոձ.

ՊոՈՈՕՅԱՈԵՒՆԸ

ՈԼ

"ԽԱՇՅոր,

ճու-

Ծ63 ԽԵՕԷճ,

/ԵՄՋօԵՒՑՅ ոքօոօո ժու "օՇՂքոՒր/ ԷՇՇՂօքինի՞, Ճ ԷՏԼԱՇԵՑ

ՕՇՈՅԱԾՅԻՂԵՇՑ.

ՈթմԵՀՅՅԱ0

ԽՄ քո3հօյո ոճ 30 օք

Օո

1ոշքո«7

ոքշաում

ՇՕՂՈՂՇՈԵԿՕՇՊոՍՀԽՀԱՈՇ

Ղա.

ոքօա

օքթօա0

Ճաոմո-668 7ՇԽՕղեԵՀՒՈՈւՄ օ1

Է3 312ք0ՇԽօԵԼ 11Շքծամո

Ոճ

Լ0թծ,

ՇՕԲ-

ԽՌՉԻԿԳՈԼ ԷԼ

հԼ(ՕՈՕՈԵռ:

Օօ Շ0ՇՇԽ

ՕՒԷԼՍԸ

ՅԱՇՕքՇՔԱՇօա,

ՕԲ

ԷՇ,

ս ՀՒ, ՅԱՇՕքթ-աթիԱ

Է8օՂ1Ձ

ՈՒԽ

«րոտ

ՇՂՇՇՒԹԱՕ1ՇՑ

ՇղՂՕՏԾ, Կ0ՂՕքոՇ

քՄՇՇԽՕՇ 1ՂՇԻԼ

քետւ01

ՕԼ

ՕՕԶԼՇՑ

ԷԼՇ

ԷԼ

ուղմ ճոտո

-

Շքաղ է Է11Շ, ԷՈՌԵՈՅԼՇԻ.

ՇԱՅԼաօ

-

Շ

Խա

ԷԱԽՉԼՈՑ,

ԷՂԵ

ՕՀՂՅԻԱՕԾԾԱՂԵՇՑ

86ՂՕԻԼ

1քո

Ոճ

Ե

ՈՕ-

Քօր Կլ0,

-

թծՒՉԽՅՒՄՂՄքՅ

ՕՒ ոքօոու 38218 իժ

ԽՕՇԻԱԽ ՄԱԱԼՃԽԱՇՒՈՒԹ,Ըօճշքած

ՇՈՇԵԽՕԱԵԺ,

Է

ԲԱՄՐթԵ Բ,

ՌԱՀ

«օքԴնթաաւ.. 1 34ՇՇԵ

քոտեօատ,

ՇՅՂԵՒԹ

ՔՅՅՅԹՅԵԱԼ

ԽԵԼ..

օշղօքօօ

ՇՈՄԸՂԻԼՇՇԵ

ՀԵոՅՈ

31,

ԿՂԾ

Բ ԷՇԼՕ

ՏելքոոմոՇ

ՈՇՈՒԼՇՇՂԵԾ

Օլ

Օղածժիր/

ԽՕԿՇՎԷԾ.

էմ

քոյեօյոմ

ԷՇ

գղրճոմ

Առքօշաւում

10,

1թ116111811, ՕՂ6Յ,

տ7իո-

ԱՂՅՎՅ,

ԼՕ-

ԷԼ ու

մե ՀՕ

ՌՇՇ

ԱՌՅ6օԲ, ՑԱ

Բ

տօ

ՀՐծ

ոօ

6ՂԵՇ

Շ ոօ-

Ոռղօու-

օճոաթՇ

Հմ

ԿԼՕ

Թեւ

մԵ

քճՇօ-

Էոյճո

քշում

7/քԱԼ

ԼոՇ

38ՈՅոգ

ԲԵՀԱւագ

ՈքԱԵր3:

ՈՅԼԵԸ

ոքօօաօոտրաւե

ԲՇՔԵ:ԱԱՇՇԵ. Ճ ղքօւօու

ոօ

ԹԵԼԸ

ՈքՕՇԵԾՈԵՅԼԼԾ

Է,

որօռօոցաո« 1076ռօ

Ը

ՈՓԺՎՇԷ

3401թ

-

73ԱԹՂԵ,

տ

Չշօթաւծօե

զ

6քուուեւլ

ՈՇոթը

ՉՇՉԱԱԼՈՂՇՀԱԱՇՈԵՏ

Բ

ՒՌ:

աղգնձ

ՈՒՇՏԵՒ.

ԵՀՐթո- ճումՀԵՕԻՐ3116թ

ՀՇԽՇ Չ8ա10,

ԼՕԻՇքոլ1

Օ1ՇՎՇՇԽԻ

ոՈօոոմ.

տքօտ, ԷՀ օՎ

ԷԼԼոօ, ոօրո-

օՓոաւշքելոօ.

Եսաուլը կազակականզորքերում հետնակի կապիտանինհավասարասպան է:

զոր

-

ԲՅՅԻՇՅԼ ՈքՕԼԱՇՈ 12:,

ՇՇքործը ԼՈՄՇՇԽԾԼՕՏՂԱՇՈԵՑ.

71ՇՂԵԼ

Օօո

Շ6ԵՇք,

ԷՅ

ԷՇԽՈ/

ՈՕ

ԲոդեօՅԼ ՇՈՄՀՈՒՈԸՑ

ԼքՄՈՈՅՒՄ,

ՌՇԱԵՒՔԻՈ

ՎԱՇԼԵՍՈՆ

էլ օրծի. Լք 6ՕՈՇՇ օՂքումոոտ, ՎՇԽ ՕՒՅ

ՇՇՈՎ,

ՕՈԽՒՕՎԻԵՅԻՒ

7օՂոա

ԽՐՉԵՎԱԼԵԼՑթՈՑԻՀՇ

էտքան ոՇԱՅՈՅՈՒՇԵ Բ քթՅ31ԼքՅԾՈՇՒԱԵՐւ, Բշշ ոտքօօդթծ Ը

ԾՄԱԻՕՈԾԲ

ՀՂԱՇՈԵՒՅ.

ու

1ժքՈՅԽՆԱԼ, ՒՌՇԵԳԷԵԼ

Ց

ԼՕՈԾԲՄ7 ՕՇՂթԵԼԽՒ

ՎքԻՍՈՐՔ

ՊԵ

Շ

ՈՀԿՒԵԼՈԼ

ԼԱԽՎԵԽ, Թթ

Է

ՈՇրՇոօՂո Բ

ՎՇԻԼ

ԷՀ

ՇԵՔՒԹՎՇԼԻՏՈԽՈ

ՇՃիրօ1Ծ

ՀՂքձաւոտ

ԽՂՇՈՎՅՈՒ

41:0-18«օ.

Շ օուլօլօ

ՇԵՈՅՈԾ,

հ1.ոօ-

Ն ՀԹՈՇԱՎԵՌԽ,

ումոօՀ

ՕՐՕ-

ԷԼՅՇԱՍԻ/51

շԵՇԷՂԱՑՒԻԻ/,

Շոօշրք չեշքը6

«ՄԵՍԱՅՑ...

ԷՅԱար.

հտ քոն, ՕռքօլըՄԼԱՐՏՈՂԵՏՎ

ԼօՕրօթղ: "Ճ

ՇՈԹՅԻԹ

ՇՈՅԻՀ7"

ԷՕՒԱԼՇԵՅՑ

ՈԾՏՇՅ...

ՄԾոՂե

ՇԱԼ

Ոօ3Ժքի

3ԻՏքոո

ՓՈՒԺԾԲՑՔՁՇԽՇԼՒՒԼԹ

ՈՇքՇթօյւղ

ումողօ,

ՂԱՇՈԵՇ ԾեԵլօ

Բ

ձըծ,

ՈԺՈՀԾԵՇԷԵԼ

7քտուել

3860ԼԵննմ,

Ք

քՔՅՅՈՑԵՒՄՈԼԵԼՈՒԽՕԼՃԵՈԼ

օԼ 106ԳԻ ՇՈՅԵԼ

ոօ

Խոքոչուռծեռ

ք

օօ

ՈՂԻ

ոօ

լերը Ոշքշրօ՞տճէ

քան մք,

ԷՈՅՂո

ՇՏՈՅՅՈՑԵՌՈՆ

Ք3ԷՅՇՔՈԾԵՅԱԵԼ

8624Թ "Լ թքմ,

1օքյօ.

ՇՕ

հեԼ(ՕոՇՂԻՅՒՆ.

ոլռ-

հ

8ծշե

7 ՇԲՕՒՈ

-

--

ՒԷ

ոշ

ծոն ԱՃԵՐԸ

Ք ոմ,

7ՃՇԽԱԱՆԼՎԼՒ

ՌՏԱԱՂԻՕ

ՇԽՏ-

ՑԵՐ ՇՕԻՏ

ոճյոծ

ԷԱՅՇԽՉՈԵԽՕ

ՈԱ

Ճոքուաճ 6Ա16

ԲԷ.

ՇԹՇթյա.

ՈթՇոօւճ4ՇԵ

հՂու308. Շ

ոքոաոյճղ

ԷՅ:

ԼՈՇ

ԵՇ

7օոթիօ

Վիքուճու ՇղՅթո,

-

ՀՔՅՅՅՈ2.

յտ 11ՇԷԵԼ

ողշ6ծ2

ՎԼԾ

ՇՕՕՅԼԱԱՇՆԾ,

6Ծթարձուլ

Է23Յ1,

ԷԾ

ԴՅԱԾՇՔ

որա Ծթարճոծ

8ՕԱՇ:Ց

234116

Ճճողւղ-6671

Էմուտ

ՈօոՀմ, չ.

ՕՐԾքՎՇԱԽԵՐ

1131ՕԵԷ

ԵՅքԼԱՓԵԼ, ՇՕՏՏքԼԱՇԷԵԾ ԷՇ ՂՕքԾՈՑՇԻ, ՈՇԷՄԱՏԵԽԼ

ԷՅ Շճճք

Ոծ 3ԱԶԵԾԽԹԾԱ ՈԾՈՒԷՇ

Ճ6ԾՐՅ, ԱռոքձոոցգԸԵ ԽՈՒՄԸ ԵՕԱՎԵՐՇ բող թնըոոդ էճ ՀՕԽՄ7ՈՇքՇքոո. ԷԾԸՐՑՆ

Շ1ՂՕՈԵ

աբջերճրԸ Ոթստշրօր

ՇՈԵՇ

0Ղ:բիյոմն

ՇԵԼՈԾ ՕՎՇՎԵ

ՈՅՔԵՒՏԷՈՂ,

ՇՂՔՅՈՒԵՈՎՄմ

ԷՇ

ԷԲ Ած ՇՕՈՒՍԾԻ

քրծի

ՑԵԼԸԼՈՇՈՅ

ՕՇՂՅՒՈՎՇԻԼ

Դմքա

Ո0

-

ԷՅՅՅԵԶՆ

ԽԵԼ ՇՈՄՇՂՔՑԱԽՑՇԵոճքճոճյռ, ՈՕԱԱ... /6. 128-130/

Է

28117ՈԲՇԵ

1ճոճթոյծ-

ՏՈՅՑԵՈԼԵԻ-

ՕՐԱՀԼ..

ոօ

12:

Շ Է...

ԾՕՑոԼ

ՐԾ ՍԱՌՆ

ՅԻՎԵԺԵԼՈՉ

ԷՅոք

ԱԲԹԿԳՂԵԿԱՑ

ԱՇոօքաճտ Աճ ԸԱՂՕԱԱՆ Խողեա020 4քճբճտճ ՅՈՒՅՇՈՒՔՇԽՕԽ ԽաՅՃՎԵ6Լ ճքտւճոծ ոքիհոյտոիօ քոշոօոցքուծտ ԷոօւՇ6ղՇ 152, ՎՂՕ Խշրժն հճճ3612,ոօ ԱՕԾՕՐՕ ըճշղօքքյոժի

ոտ.

ՕՔ

ԲԸ

1ՇՇՂՇՈՒՆՇ

ԷՇ

էճ

Էա:

ՀքԵԾԱԼԽՔՇ

Էռոյմ տ

ԱՅՀՅՅՈՂԵ

ոշքշղ 8ՕԱՇԽՑ 7/Ծ0-

ԱՇՏՕՂՕՐԼՎՇՇԽԼ

թու.

ԷԼ

ՇՂԱՔԻՐ ՈՇՈՇ80381 Ա21ԼԵՇՑ

ԷՀ 2ԾՇօԾԼԵԾ

օք 16ք1ՇԵ քոտօքժի

ՇՇՔՇՒԱՆԵԼ

ՈՕՈՅՇԴԵ

2քոքւ

ր

ըճոխշոօք

Բ

թած«թել,

ՇԼԱՇ

ԴԱՈՂՅՇԵ

ԲՕՇՇՔՒԾ. 5

Է

Վոուատե«ՈՇքՇՅՅ-

ոօրւօշում

ՒՇԽՈՒԼՕԽՆՀ

ՈօքճԾի-

ՇԱՀ,

ղո:

քո

աու

-

--

ԽԹԵԵՒՅՑ

ԷԱՕՌԽԱՔՀԻ

ել

ՇՕղոյյ.

ԽՆօԽՃԵԱԾԵՏՒՈՇք2ՀՌՕթԹԱՌԱՇԵ

ԷԼՄ61Ծ 351016 6ԻՍՈԼ

ԷՅՅԻՈՑՎԵՒԵԼ

մնա ործ Հօ1Ի:տ օայտթղօթ. Ք

3-8 ՇՇՅՄՈԼ ՄՍԵՈՒՒՕԲո 4 0-1 ՈՕԱՖՇՇՈՒՄՆ 2ոՅՅՇոճ

Ծո

ՈԾԴԵՑՆ

ԽՅն

710641

ւՕո

ՈՇքՇոԻ/,:`ՎԼՕԾԵԼ

ՀՕՄ դմ.

աճ

ԷԼ 3860թ 4141.

հ1ԵԼ

քւօթուտ.

ոճ

31010

Բոշքշո՝ Խ ԼՇՈՇքԻ ԵՇ հ1Ել

ունճ.

«ՀՒ

ՇօՈԵԼ

ՈՇԼքՅԵՄՎԱՈՒՕՏ

Խօքօղերօեռ /ՅՇՃԱՇ-

քօամոօւթն

թՕԽԱՒԼԱԾԵՅՑԼԻ

ԱՕՂԵՕԾԵՈԽՒՄ

ԽՈՅՅԵ/.ԷՇ

օլթմոօհլ դօքտվՇլլՕ 23 86817618 ԱՁՇՃ

ՔՇԽՊՈԾԵԵՕ8Մ,

Հքուտ 6էը/,

ԼՇԱՇՔՅՈԵՒՕԼՕ

բօոօիլ է

Խոտ

Օ1թ21.

ՇՕՇքՇոօԼՕՎԱՂՇՏՑ

/օ. 132/

ՈՅՌԱՈՇՏ...

7 34ՈՅՈՒԼԵՇ:

թԱՇ

Էրօոօօրմ

Շունն

Յքթյժքոշ

Եօդեւտօօ

01քօ108

2թ3օթյաճ Աքտաճղոծշյամ

Վշօղմ

Ճքճքմւճ

1-10 2-օ

ԷՅո-

17թԽճու ԽՅՅՂԵՒ 1ԼթշժԲղԻՀԲՕՐ0. ՕՇճ 1Հ:լՇքմոձ ԼՈՅԹՒԾՇ քՄԵՕԻՕՈԱՇԼԾ օոշթմւոթտ էո ՕուոօՇե

ԽՀՈծՇՀքծՈՇԼՏՀԵԽԼԾ 8

1Օոշոմոչպծքճոճ թում

քՄԽԵՅՆ ԽՕԻԱՏՍՈՌՇԱԹԻՉ Խորա

աօ ԿՅ.../6. 157/ 11օՇծե...5" 2 Փօոքող: 1916 Լօոճ ո3ու Փօքւ Էք:

քՏՃԱՄՒԵԸՋ

ԼԵ, աՕՏԱԱԱԹ, ԼԾթաք

ՀՂքՇԽԱՈՇՈԵՒԾ

2:26

ՄՅՒՍԱԵԻԼ

159/ ՑՈՇքՇո, Է ԽՅՐԱՎՀՇՇԵԾԵՐ/ոով 11186 Թք3ծքՄեր/.../օ.

ԽՅՅՇԽՕՐՕ

ՀթելՀւիՀիօօ

ԹՀՇՇՂԱՃՒՇԵՕԼՕ

հօքոշտօճ

ԼՇՒՀքգու

ոտ

1օԱ6քաղն

ս

--

Զինգլիի լեռնանցքն ընկած է Մեծ Արարատին Հայկական Պար լեռնաշղթայի ճիջե: Այն կապում է Արարատյան դաշտը Բայազետիգավառի

Էւ:

տոքօայտ

ՕԱՇքու 68 Յու "տուտ

10ՇԽՈՒՔՕ6,

ՈԾՈՓԵՇԱՈՂՒ:, ԽԵՕրօքօօ Շետռ

--

ՇԵՕՔՒ

ԸՂՇբիՇԱԵԼ ԸՇՕոբԱՆու

ՇԷՕ.

ԵաՅօՂՇԲԾ

Քծ-

ՈՕՇՈՇԱԹԻՈԸ

ԷքմոՊԱՇ. ՂՈՒ 142ԵՇՈԹ,

1 1ՀՈՇՔՔ 6ՇՇՇՈՅԲՒԾ

Շ

օ16թծ-

Է

ՇԵ

ՈԱ

"ԱՇԿՕՈՒԾԵ

ՇՔՕՇԽՆ

Բում

ՎՃՕ Ք3 ք "Լաոֆոսշշթօն րՀ" Ծելմօ ՇԵՀՅՅՒԾ, քո

500 7ԼԵՀՎՎԵ

ԹՅԵՇ6ԾԼԾ քճրօհռ տանո 8 ՔօՇոաօ օաօոօ

ԿՀՈԺԻՇԷ,

183618 ՇՎԱՐՅՑ 14 ոօՂ6ԱԼ. ԸԽօղեխ-Օ եծ ԾԵԾ ՀԻՇՈՒՄ հելթածօծ

ԷլԸ

ԹԺՇԱՈԱԸ

Կոգովիտիհետ: պատմական էիզրումից հյուսիս դեպի Թորթում

տանող ճանապարհի վրա ընկած ինչպես Կարւկյոպեկ կամ Գարակյուպեկ, այնպես էլ Կարնո դաշւոի մյուս հայկականգյուղերի բնակիչները, 1915 թ. մայիս-հուլիս ամիսներիըսթացքում թուրքական զորքերի կողմից տեղահանվել էին դեպի Դերջան, Երզնկա ու այլ ուղղություններով ն հիմնականում կոտորվել ճանապարհին: ՀՅայաթափված այդպիսր գյուղերից Ելիսենը հիշատակում է նան Կարարզը, Աշկալան ու Իլիջան (տես էջ 160, 182): Կարարզը(կար Արծն) զբաղեցնում էր երբեմնի միջնադարյան վաճառաշահ Արծն քաղաքի տարածքի մի մասը:

1-1 Բ 2ԹԵՅ56 ԹՈՄ եօքո/ծ ՈՇԱՇՂԵօԵՅո մթոխօ Էճ Բ Ճա էո... Էուռ ՈՕՈՀ 8օԼԱՏՈ Թոռ... օՇՐոԼ5 ԷՀՇ. ԸՂՇԷԵԼ ԹքՀծքտճա Ոօ3ՅՂՒ /6. 162/ -

-

38ուղ

օդ

քօ-

Օ1Օ-31ՈՅՈՎՇՇ

--

ոք

ոոթ:ռն 661

:Շ

ՈՐՈուճոիյան:1-1

Օճան

օտ

39-81

օրը

ԴԽՔԵՅԻԵԼ:...

ՕՇԴՄԿԵԾԸմ

թ Շբօօմ

ը3շքտ ԼօքօոԽԼԵԼՀՅՈՆ ԷԼ

ՇՏԱՌՈՈԾ ոօբօ7

օօ

ՇԹՅՎԵՇ

Կ 1 ԽԼԵՑՅՈՄ

Շում

ըշվ

ԱՇ, ՂՏՈՇքԵ

ճ

ՕՀԱՆ

ԲՂՎԻՆՈՅՇԵ

ԲՒՕՔԵ

ոօ»

ԲԵԼԱՇԼ

72ՂքՇԽԽՈԸՑ

ԼՕքռոթէ

ԽԱՃՂՇԱԵՒԱԸՀ

ԳՂԾըօք, էծ

քՄՇՇԽՕՆ ՈՇԾԷԻԱԼԱՈ. Յօ Ծո

ԾԾՈԵԼԱԾԻԸԵՕ1ՈՕՑԱՎԸ, ՕԵՕԱԿԽՈՇԵԻԵԸՆԸ Դը

1158ԽՕՇԼՑԵՐԼ.

ԲԵՐԱ

| |

66216801

--

1-4 Ձու.

14ճՑ«03ԸԱն

նտո 18384

ոճաՕԼ

ուոք

ո61ԲՕ

Է

ՈՀ

ԷՇ

Ըճղօ

ադր

ըը

ՇՂԾք.Օ1

Լօրծոչ.

ոքօժ

ոօո տ 38148

ԸԱԽԵԱ ՕԱՂԵԼԵԼԱ30

7իրվաս/Շ.222-225/

68011

ԱոՎՅԱԵՇՂԻՕԵ

ԽՀ»...

001Ելնոաւու,

' ի

1օրածն

է ո

ՇՕՌԱԼ

էլն

ՒՇ-

ՐՇՌՒԱԵՌԽՈԼ

8038Ի-

էճ ԷԸ «Շուտ

ՎՇԼՏ6քՈՅՑ

ՇրՕքօո2, Թող, ՈՕՎՈԼ ՔԹՇՕԿՒԾԻ. ԼԱԼոքուճ31010 Էթքօուք

4-4

աճն,

ՈԾՈՇըՇՎ-

ԽՅԵՌԼՎ ԾՕՂՇ6 ՈՕբճքօու. Բ ԷՇԻ 7ՈւՕլԾ

ԺՇՇՕՈԻԼՈՎԸ,

Մնա. ԷԹԻԱԸՑԵՅՎ ԽՇվՇԼԵ.

ԽրտՕեքԽճ

ՈԾՇՂքՕՈՒՒ6:3 ԾԱՔՇՈՏՈՇԻԱՎԻՍՑ

ԷՈՀՇ

--

ԷԲ

-

ԱՅ,ԷԼ

ՄՇՂԵԱՀՑ. 11

պԲքծք

ՏՕՇԱԱԵՐթ

Էլ»

37, ՎՂՕ 310

ԼՇբճոՕ:

ԽՏ, Էք 10

10թՕղ

6ԸՂԵ ոճում

Բ

ԷԼ

60106,

1ՇՈԵՔՕ

ԱԵՂՏՒՈՈՒՄԸԼՈՃ

Ծել

ԷՀ:

ՍաոօՇ

Ք

8ԵԼՐՕՀՑ6

տօ

ԱՕՇԼՕՌՕԱԱՇԻ:

ԼՕոռըթ

ԽՕՇԵԵՕ-ՅՈԽՊՈՒՅԸՂՈ211ՔԾԵԼՔԼ

1Ա»Էք.

Շճծօծըմ թքի

ՈԾՈՒՄԼԵԼՅՇԼԸՑ

Ք

Ա1ՕՇՇՇ.

Լօք,

ԽԷ օօ,

--

ՈՇԴՒԾՕՇ

Աք6Յ

ՈԹՇ

օՕԱԱԼ

Է

Ե3ՅՕԾԵՈՇ ողժոՕտ

ԱՏՇՏԵՕՂԻԽՕ

ՒՅԵԾԻ

դոռն ող

Լ12-

Չքյաժթոուծ...56

ԹՀՇԵ

ԹՔՅՏԱԱՍԻՅՒՐ/...

Զ:։ՔՅՔՃԱՇԵՅԻ

ԱՀՏԱ հ1ոշշճ

ԱՔՏԿԽՈԼՇ

Յ7ՌԱՈՎԵԼ.

ԷռքօՈՀ Ոօ0օՂքթօրա ֆՓքտօ8

Եթոաւոոճ

ՈՒԽԽՒՈՀՇԵ

Հու-

լօ թծս-

ՈՅթայղծոթ

32ԷԹՄԵՈՄ 17Ք5:ՅԻՌ1.

օ80-

3ՀԽԱԼԻՈԼ...

ոքատաոյմււօ

32171871

Շող. Ք

օ1

1օքօատ

ԷԼՅԼԱՇՐԾ

Խու

օն

ԲԵՐՇՈՅԼԵ

40 թօքօա

ՄամախաթունըհայկականԴերջաննէ, որը ռուսներիկողմիցգրավման 1916 թ. իետրվար-մարտին,լիովին հայաթափված էր: Ժամանակ՝ Հճ էրզինջանը հայկական Երզնկայի, հնագույն Երիզաավանիանվան աղավաղված տարբերակն է: Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակինԵրզնկան էրզրումի նահանգի գավառային կենտրոններիգէր: Հայերի մեծ մասը տեղահանվեցն կուտորվեցԿամախիկիրճում 1915 թ. հունիսին:Ռուսական որքերճ այն գրավեցին 1816 թ. հուլիսին, երբ այնտեղգրեթե հայ չէր մնացել: Կեմախը հայկական ԿաճախնԷ պատմականԴարանաղյացԱճի-Կամախ բնակավայրը:Պատերազմինախօրյակինայն Երզնկայիգավառի Կամախ գաւլառակի կենտրոնն էր: Ինչպես կամախցիների, այնպես էլ էրզրումցիՍերի տարագիրների մեծ մասը նույնպես կոտորվեց Երզնկայի ն Կամախի միջե ընկածԿաճախիկիրճում Կամախ-բողազիում:

66ք6:7 ԽՃոքճ-ԸԽ."`Յոլաո/ՇՇՅՄՈՅ Ւ ոՈՄՈԼԻ

Ց. ՇՕՂԵՈ

060 Ծետա ըթԸԸխԽԱՑ60ԱԸԱԵՑ

Բանբեր Հայաստանիարխիվների(ԲՅԱ) Ե., 2004, Թիվ 1 էջ 174-191:

|

ԱԾՇ-

Թր:

3.

Կարա-սունԱրեմւոյանԵփրատն է:

ՈԸՇՂՕԲՈՆՂՕ-ԱՕՂԱԼԱՎԵԸՇՃՕՐ

4ՃՎԻՐԷԼՆԼԲ

քբ

3:

ՈԲԱՇՕՏՈԱՆՏ ՔՕՇՂՕՎԷԼՕԱ ՃԲ:

ԻՕՇԸՇՔԱ (1801-1828 ԻՐ.) ԵԼՆ

հ 1ՇԲօ.տուօթաօտրոֆամ

քո

դքօժդծ ամ

ԽԼԵԼ

օոոն

ՍԽԾՕԵԾ 93ՎՇԵԵԵՐ

337ք4ՐՈՑՅՈՎՇԻ

8 ԷԼՇՄՆՈՕ1 ՇԼՇՈՇԵՔ

Վ10

Ծ Ոշքոօղ

Յ10

ՈՕՇՈՇ

Րօ

ԷՇԼՈԼ,

Թ

ՈՉմ

ՂԵՌՇԱ

ԼոքոՅսա,

Ո ոօո

Շ

Րծօտօքմոթ օ 8 օՕԱ6ւ

ԽԵԼ:

ՈՇԱՉԿԱՈՇՈԵԼՕՇ

ՍՇՂԾբԱՎՀՇԵԾՄ

ՇԵՇ

ՀթՅօհօն

ԷԱՌԵԹԾ

ոքօեօուււ

16916761

ԷՌոծնումժու,Է.

ԽՇ

ՅԵՅՎՇԵԵ:Լ

էծ, Ջ8Ո6 ԼԱՇԵՕԼՕ ՔԵՆ ո

12ե

ՀՕԾԵԼՔԾ

ԾՕՈԵԼԱՕՇ

ՈԳՈՒ

19-1Ծ

ոքո-

ո

օ«-

քօօօտզ «աօ

Սօղուռ, 3101

ՀՉԱՍՇՈՒԹՅԱ

ու-

ոքօոււո

Փո

ծքծինք,

Էճքօոճ.

7ո-

ոօոք-

Ոոշքտո օ6օ11

ՏՈՍԵԹԱՒԹՇ

Ոճուաոօօը

ՈՕՇդՇ

հ1ոօ15816 ԷՌԱՐՑ.

ԽՕԽՇՒՈՅՆ

28Վ3-

ԽՕՒՇՎԵԾ

ՇրօքՕՒել

ՇՂՉՔԻՎՇՇԻՉՇ

տոան

ՈՇ6մ

11 Բ Ոօօ-

ԱՀՒՈԼԻՅ-

3)(1ՎՇ ԱՇ

ոօրօո

ոէաՒօք-

օճածօօտօէլ1օ-ՈՕ7Ու20-ՐԾ

81 ԷՀՇ

ԹյՓֆո, Հ. Խաշ, ըօօշղաօտճ: օՓաւմաաղ Եք

ոճուչՕր

Օ. ՛Պոռ80օԷԱՅՆ

օրօ-

16ղօ ։ Ոծքճո 60601 ոօուօույե ոքօճոօՀառ ՀքթեաԱՇԲ0Ծ ոռքօոճ ոքաշօծուայօէատ

Ի ՔՕՇՇԱք Լ

Բ ոքճղոՇԿՂԾԷՈՈ: ոՅԲոճ ոշքոծ

Ճքիլծի մէլ 80048ՅՈՇՈՈԹ

80ՇԴօԿԵՇՔ

ՕԿՇքՀՈԵ

ող

ԽՅԽ

ՈՇՈՅՐՕ-

հ

ՓԱԱՑՀւԵ

օշա

բ

81օքօտ ՈծոՕՑԱՀԵԼ

դքյոտթ). ԷՇոււ քոօղքոՓյւ ԻՇ օ12ուտը ԽՋՒ

ՈՂՅԵՇ,

քԵՆՈԱՎԸՑԴՈւՈ ՇՅՂ6Ո5Մ,

ԴԱՎՇՇԽՑՆ

(1.

ոթօճղծիլծօօ

ԷՇՐԱԼԱՅԱԵՐԼ

ԱՅՒԱԼՕՇ

կ

Խժոօաողեոօն

մ

ԷաօՂօՈԹՅԵՇԷԱՕՇՆԵԾ

Ոքճողծ է 1,

ԴՏԱՈԾԼԱՈՑ ՈՀՇՏՑՈՑՂԱՒՆ,

1105:

ԷԼԵքՇՇՇՅ

ՃաոոթշԷ

ՖուոՇոտ

8օօդօՎ:1օՅ8 Ճքուօլում

ԽՀՈԱԹՅՈՒՀԹ

Ս

Յբ-

ողտ

ոուՕոէւ0-

19-րօ ԹՇժտ, ՕՇՕԾՇՒԵՕ

ու.

1օ-

քք7ոոն

ՀԵՅԿՇՈԱՈՇ

ՅքՃՈՀՂՒՇԻօոշ

ՉԱօճոճօրմ Բ

Կ«ՕԷԻ-

Ոծքթել

ր

օՂԱՇՎԱԵ

ԵՈՒՈՇՈՇԸ

ԼԵԼ

ԼԱԼ

40-50-6

Բ

ԷՀՎՅՈԼ

ՀՕՀՈՒՒՀՒԱՑ

Ղ0ՇԵ

ՈԾԱԾԱՆՇՈԵԱՕՏ

ՕՇԼԱՇՇՂԵՇՒԱՐԹ

ՀՔԵՎՈԱՇԵՕԱ

ԵՐՆԱՇՇՃՐՇՈՒՒԾ

Դոր

ՍՏ

էէԷք

ՈՕո-

տ

ԲԵՅ: ԱՇքծղօի(ԽՕՇՈՔԱՒՈՑՒՎՑՆՈԾՇԻ

ՃՈՅԵԱՈՃթնոտ, հ1ՇշքօոճՏամ

ՃքՒՑՒԼ

թՅՅՈՒՀԻՒՑՆ

ՊԱՀՏ

3ը6էում

ՈՕՈՏՈՒԿԵՇՑՕՔ

1ՕՎՏԵ

ԱԵ Ո6

ՈԽՀՅՅՇՈՇՔ,ՓՇԱՇՂՐԻՇՒՒԿԵԽՔ

7ՇՑ

ՃՇօողաճ. էլօ

քճ

ՎԵՇդԵ

ՃթՂ

Թ8ՀօՂԵԱԵՐ:

ք

ԷԾ

1քօխճոիւօՇ

ծո

ոքօշոտօո

ՕՈՒՕՅԻՑՎԵԾ

ՈՕՎՈՄ

էճքօոճ.

ԽՎԱՇԽՕՐՕ

ը238ԵԼ:

00Ա1ՇՇ1ՔՇԷՕ-ՈՇՈՒՈՎԵՇԵՔ»

ՅԹԱՎԱԾԿՆ

ՈԽՇԹԾԱՇՇ

Ը

ըոդոՎԷԵՐՏ

Ճրոթտմմ օէ0118060 1օՎԵՕՅ

Ոթոօօծո ԽՇՇ

ԸՕԾԵՂԽՇ

ԻօՇ

Օղաուօ,

1ՏԵԼ

ՈՒՌԱ Ծ8ԼՈ0ՇԵ

ԹԻՐ/քԾԱ.

ԴԵԼ

ՕՅԼԱԱՇՇՂՔՇԻՔԾ-ՈՉՈՒԾԱՎՇՇԵԾԵ

ԽՕՇՂՇԿԻԹԵ Ճքե ՀէՈ1 2 Ք0ՇՇրր

ՈքԱՀՕՇՂՄԵՇԷՈՒՎ

ՇՅԿԵՐ

ՈՇԹԱԾՈԵԼ 314

Ճողծը,

ԱԱ

ՖՇԱՇՀ08

քյշոօրծ

օթյոում

Կտ

ՔՅոճ236, 16

| |

(1օքթոո-ԽԼօղաօՓամօքելհ ԼՏԵՇքութւ քշօօեօն քեն «ԴՕ ԻՋ 10, աո16էո ոծոճում 4 դքյոծ) Մոոքծո, Ցան

1ՌՈՇՔՇԸՅԵՈՆ

օ6ջՇրնոյութուՇի ՉԻՈՅԻԹԽԱԵԼՈՒ 7Տոժամ

ՃքեՅԱՇԾԱՇ

Էօր,

՛Ւօք-17 62608

ԴՅԵՂԻԵՑՅԵՑ.

Ը ԽՈՎՅՈՅ 20-16 0ծԽԵՅ,

քՕՇՂՕԵԼ ԽՏԼԱԼՕԲՃՈՒՒՕԼՕ ՇՅԽՕՇՕՀԻՎԻՈՆՑ

ՕՕ 2:60ՂԻՔՇ, ոօքօմ ոճչեք ԷԼՇՇՈՃքա1ուլ 34528823ետ,ՈԾՅՑԱՂԱՇԵ

ԹՕՇՃՕՎԱԵՕՄ

ՃքԽՅՇԻԵԻ

ՅԵՏ ՇԱՀՒՈՅԸ Փամռ ոթաշօծոԱ քողի Ը

68314

Օ154611, Կ1Օ ՇՇոտ ո ՕՈՒԺԻԼ ԱՈՐՎՀՇ

ԲՕշօշսրօածի ԷԽոծբոււ.

ՅՅՈՅՂԱՕՑՔԵՑԻՇԽԱՀ ՈՇՎՂՑՈՇԱ, ՕՇՕՇՇԼԻՌ մումիան

Էք ողոօ1օմ, ԷՇ:ՅՂՈՏՕՇԽՀԱՇԱՈ:

Ա1օղ ՈՅՅՈՇԵԱՇԵԻ

Է ՕԱՇՈՒՂՅՒԾՈՑՈՇ

Է

-

հ

ՓՀալօոթօճոծոօ օ676128118նՈ68 ՇՄԾԵՇԵՂԼԻԻԵԼՈՎ1 ԴԺ 7 ԷՕՇԼՕՎԵԾՅքմ ոք: ԽԼ Օքթոոմտո 6), (Ճ. Ոշքոօբճի,

ՒԷԵԱԼոօ քմա

օո

ԵՐՈՎ ՇԵ

ԽՇՕրուն Ոօղչօո

օՕՇԱՇՀՂՅՇԷՒՌՕ-ՈԾՈՒՂԱՎՇՇԵՍՆ ՈշցՈՇՈՇ6

1տթԹիժ.

ա«ՕՈԳԱՅՀԱԵՒօՄ Ոօոումատ

ՕճԵՈՇԸՒՄՈՇՑ ՀՈԵՇՇՆՕՎՇԵՔԵԽ

ՔԵՐՂԼՇԼԻՃ

ԱՌՀՕՈ, ԷՇՓԽԵՇՀ«ՅԱՈՇՆ

ՅՅՀՔԵՍՈՇ:Ը 4թԱՑԱՇ

ոօե

ՔՆ

քտշշշօլ

Աքօմօօ

ՇՄՈՇԾՒԼԵԼԼ

քծտօուՕլո,

Էժ7ոմ Ոծքեծ

ՈԾԼԽուժան

մԱ

դ 7ԱՌՀ6566մ:

ո

Է-ն.

ԷՀԱՈՉԵԱՄԵՈ

ՈՉՈՒՄՈԱՅԻ

Ոօքոու,

Քօր

ՈՅՈՑո6ի

ՆՆ աՀա: Հ ԵՇ

ԹԵՂՄԵ3ՌԱ

Յթեքոծ-

Ական"

ԱԱ

թիօք110թ15., Ռ/Ծողծրերել րԵթՅոթ ԷՋԱ.ՕԱաՈՏ:0-0680601116Ռ օ66:օծ 51106 Ք արեիերաեք ոքօղոՂՈՅՒՈԾՅ/ Թ0օ76"9 քյո Է»

ԱԵՇՆԲՇՒՈՒԼԹ-ՈԾՈՈԼՈՎՇՇԽՔՆՒ

ՀՈ բգօգոծ Խ-1320116070 աարի Աու, ՍԱ6Ն 38ԹԷԼոնոծ ԽքոՈւժոոյթ 13912122 Խ ԲԻ թո.

ՇԱՐՅՏԱՈւՄ

բԲատ (160) 610քթո0-քճֆՓուՃճրձեշղ

ԱԱԱԱԱԱԿՏԱՆ

Ոօչ

ՅՏԵՇՈՒ

Աօքծոօո

ՔՕՇԸէու

ՇՕՇՈռ

«ժի

դոտ

ՇՎԱ:

3 զք-

Հր

ԽՈ

ՎՅՇԼԻ

ԽԵԼԿ,

-

ՈԹՇՈՇՈՇԻ-

Ճք108,

ոօ

ՂԸ

Ոք

ՕՊԱԾԼԼՒԱՈՒ

ԳԱԱ

2օ010Խ0

ո

ո

աշօղօՈՅ

ԵՅՕՅՅ

«ՇԽԵԼՒՅՈՄ

ԽԱՍԽՐՀՇՇ10Ոօ

թ 0006

թ

ԻՅւոյՕտոն

Իբ.Ն

։

ԹԵւոտ

քո3թո6018Ւ2

Խ01091 թ կրթ օֆումողթինտ Խօուծույու,

Ա/1ՕԽԹՈԵՈ0-ՕՇոՕԾԹՈՒՈՏՂԵԽ

Ր ԵԼ:Գ488Ո14 ՀթոՐՈԿԸ ՀԱՆՑ Իօօօխիծաօի 8 օօույօաամ

ոոմաօտ

ոշքիօղ

ոքօ

ՊԵ

ՈՅ-

Տ

«ՕԼՈՅՇԵԾ

նծոո

ՇՕԲՈՅ-

38:38-

տուղծք ԵՐԿԵԹԻ. Իրական 31010քՄՈՅԻԼ 115108470ՇԵ 1796, Սինգոնոո ՈՆ օն թողում ցոծթան Ծար: Ոօրեե նաց ՈթոխօՎՅՂՏՈԵՒ արամ 0,

ԱԱՇՈԿՑՑՆ

Օ0ԼԱՀ01ՔՅԿՒՆՈ

ԱԿԱՆՆ: ԻՔՐՈ "ԸԸԸթՇՕոարաւօի Ճքօրադուոծք

ոճոր

ՀՕ

Ի136Էօ16

օմքօեած ունում ԾԵծԸ1Տ քո.

1931.

օ

ոո

ՈՇՃՕՂ»

ոօ

ԸՂԵ

ՕՕՔ6ՂՇՃԼ

ԸՕՈ

Բժ

Վ16

է

ԽՉԽԱՑՈՒՈՑ

Ոճթքո-

ՐԸ

ՈթԵՀԵՍ

Բօ

ՒլՇ

ՕՎՇՒԵ-10

ՆԱ

Բ

օո:

ԺԱ 6864

161131.

ք

110616 ՈթյօծքօՂուլան Ճթե

ճոթ

ԼՅ:

ՀԵԱ

ՊԱՎՀՇՇԽՏՀ

ՈՇՑ1 ԵՂԾ

ՒՃԱՄՒԵԵ

թում,

ՕԾՅՅՅՅԼԱԽԱԸՋՑ

Է11 ոօո-

ԲՈՅԸԼԱ

ոօ

էՄԴԵՂԱՅԻՆ

Ոքճոտոճիլ

Ոոթօոօմ

ՎԼՕ

ՇՏՎՅՅԻՈՎԾ

Ե

ՇՕՏՀՂՀՑՔ

ԾԵԾ

ՈՇքոցոծիլ

հ

Շ

ՅՑ ը: ԲԸ

օք

քօՇՇԱՈՇ«ՕՄոշ

ԽՇԼԾքյու

մքո

նուր

ՀԲ0ւՕ

-

Էորօ-

ՕՐԵԾՇԱՈՕՇԻ

17 Բ Շճուցիւ/ ՓՅԵՆ

ԷՇՈՏՇՐԻՇԱՆՕ,

ՈքոՇՕՇԱԱՀԹ0ՇՆՉՎԵԾՅ Ճթեօւու Բ ՔՕՇՇատ. Օքոուօ, Վօ ՅքեաիՇ ԲԱՇ Ց Էօդօքոթք-ոքօփօշշածե ղել ԻՇ ոօոռոք Ւճ ոօոօյը/ 7 քոտաօրօ: քօու

ոշ. էո

ՂՇՈՈՂՔԵՅԻՕԲ

1օ1ՇքթիՎՀՇԵԵ:

ՂՈՏՒՆԸ: ԱՆԼ

ԱՇՂՕԹԱՎՇՇՏՒՕՔ

ԷՀՇ Էժծեն:

ՓՅԽԼՀ:, 8 ՈՀ

քնում

ՂԱՈՇՂԱՈՒՒՂԾԾ 8

ՃՈՀՕՂՕՐԱՎՇՇԽՔ:

ԱՌՁԵՈԾՑ,

ՈՓՈԵԼՅՈՈՇԵ

ՕԾԵՇԵՔ-

ԷԲ

Բ

Աքծոշյճումե

Խօտատումաթ

1ԱՆՎԻՕ-ՕՇՕՇԼՕԵՅԱԻՆՈՇ

1610քԱՎՇԸԿՕԼԾ

806 ՂՕԿԵԺԾԵՆ

Է. թ0ՇՇՔ:. ոթո օօ614

ՃքԽՇՒԱՒԸ

Բշ

օ-

8 օշոօճօուոքոօծքճու Ծօղօծ քծր/ոմթաեւմ «շրճայշթ.

ՈՏՑՋՂՇՈՇԱ

դօյլօ8տել Ռքժժթր աՀՀքԵԼ 198-ՐՉ ուօքօտ ՎԱՀԵ հ1. Ըռթոփգզոճ, ձճթորււթօ1ծ, 11. ԼԱՏ2նաթյոն

ԴՇՂԵՒԼԵՇ,

ոՇեճ

ՕՂԳՇՐՂԼՑԾ

1.

30Յ8ՈՇԷՌԼ

ՂՇՈԵՇՔԺՅԼ

ոքո

ԱՑ1816Ա

ՈքօծտԼել ՒՕԼԾ

ՓԼ

թագ ոՇԲօն

ԻՕՇԸՂԳԱՕՑՈՇԷԱՑ

ՇԱ

Էտք

ՕՇԼԱՇՀՂԻՏՒՒԾԹԾՇՐՑ

ոոմՈՕՇԵ ՇՐՔՇԵԼՈՇԱՎԱՇՅՔԵՐՎԱՇԵՕԱ

Որօզ

ՊՕՇՔԼԵՇԼ

Ոծոոճքյա

Հոօք

ՈՇՏոՆո

ՄՂՕՇՂԾԱՒԸ»

ԲՇ

Ոք ղհՇքրձ,

ՈՕՈՇՆՑՑ ՂՇՂԵԼԾ

Բ ԿՂԾ

ԷԾ

ԴՇՂԵՇՂՈԾԵԼ

ՇԱԼ

ՎԱՇՈՇ

էլ

Է

ՈՅԽՇ ԱՇ

Ք0ՕՇՇԽԱՀԵՇԻտմոծքայ,

թ

ՏՒՌՈՎՅԻԱՑ

էմ

ոա

էԲՅԵՆ

ՅՅԽԱԾՏՈՏԵ6.ՈՅշոծ

ՈՕՇոՇ

ՇՕ

7ՇՂՅԱԾՈՇԷՌՈԾ

ՇոՕ061Ծ

ԼՕՇ-

ՅՃՈՅՈՒԹՆ Ճրխ»ժդաւ Աթտխշվո8

1ՕՇՄոռթօՑՇԱԱԾՇԼԼ թո

ոօեքօումԱՏՈ:ՂՕՈՒՉ

Խոռ

քշրծո.

ո.

է1Լ1ԷԼՕք1թօ

ՈԺԵԼՇԼԱՅՈԾ

ո

Ո3Յ86ՇԼիօ, 7» օ40քթօոել ԱռքօԾԾՂՔԵԼՕ6 ՀԻԵՂՎՇԵՈՇ ոքտճրողօժե

Ը ԹՇՀՀՈԱՇԵՇԱ ԽոՇՕ1քՄՈՒԹԱՇՇԼՐՔՄ

ողն

ՅԱԽՑՑԵՀՅՇԽՕԻԼ

«քո

ոթեղոծքօէ

Լու

11 Շ6

ՁքԽԻՀԽՉՎ

ՇողՇՒՈԼՑ

ոռօոճծ

ԴՕԸ

բ ւ

ԷծօՈօոււոզ

1ՐՇՇՄՈՅթԹՇԻՇԵԵՇԾՇԼԼ ոծղ

ՈՕՄԵՎ0ԼԾ

Շ4ԵԼՕԵԾ/ ՇԼքՏԵԼՈՇԷՌԱԾ Հրեա

ոշքոմ,

Էքօոչօ-ՈՇքՇԱՈՇԵԾԼԾ

ոքօճաւու

ՑՈՒԼ

80ՇՇ1Յ-

քօօօտաշաու

ոքոթաՇՕՈԲԱՇԼ7ՇԼքՇԽՈՇ մք ՔՕՇ-

ՈՇՑ1 ՄԱԼՅԵԼԱՔԵԾ

Ց1ՇԲԴՈԼ 3280Շ821ՇԼԵՒԼԻՐ

ԷՇՄՈՅՎԵՕԼՕ

348ՇքԼսօմառ

ՒԼԵԼՇյՈՆ,

ՈՇքՇտո-

Վ1Օ

ԼԱՃՈՒՆ,

քո,

ԲՕԽոր

8.

«ՕԽՀՒԱՕՑՅԱԽՔՇԻԼ

օղ

է-Օ1օքթելմՀՂՅոԾ

է

Ոծքօոօղ

ո

ԷՅԼԱՇՇԴԾԵ

ՕՈՄՀՂԾԱՆԱՇՈԵՒՕՀ

Բօօօմմ

Է

Ճքխօայււ (16ՇՇքօքօ-806010ՎԻօՆ

իօ,

իում Լք

ԼՈՏ Է

ՅՇԱՇԵԼՆ,

ՈՕՈՎՇՔԹՈՂԻ 84

ՇՅՈՅՅՒԵ:

ի

-

ԱՇՇղ

տոքող

ՔՕՇՇԱիօԲօխ ոօ

ՕՅԱԱՇՇԸՃՏՇԻԱԹՇՐԼ

ՇՐՕ

Խ

Էշ

բ850ԼԱՂ6Շ6.

ոթծոօղճոոճուծծ

ԷԱՎՅՈՂ

ՌՇԱՈՒՎԾՇՂԵ

ՀՅԹԹՅՅ6.

ՀՇՈՅԼԱ,

Հք տոմ

41406ՓֆեթմՇոր

ԱՈՇ-ՔԱԾԻՏ

ՀՇԱԱՇԹԵԵՀՇՂԱԵԼԱԾՔՔՆ.

ԱԼ

ԵԺՈՇԸ ՈՇԱՇԸՂՔՇԻԵՒԷԵԻԸ

8օՇ1ԾՎԱԾԾ

ողա

Լքյյաու,

8թ

ՂոԷ

Է

Է ԼՁԱՅ 1)2| Ճթեօաւմ:

իՀԻա8

որա շօտու

ս

Լքյ31ԽՇԵՇՔ

ՇՈքճոճոՇԱԻՇԱ հԼՇքծ Հժօ`

ԻՇ

ՇԾԱԼՇՇՂՒԶ

ԼՆքոտետ

ոռուումթօ

0ՅՕ7ՄՇՈՃԽՈ

ՈՑԾ7 է

ԽԿԱԾՐՕԾԵ

32806840

ոօ

բդԵՇՂԲՕ

ԱՐԱԾ

325:185:43ՇԵ010 հռքճգ

ՈթաշօՕ«ԱՒ6ԷԼ114 Աթղոթ «ԸՂՕքօ1 ՈՕԵԱՉԵՄՈԼ Աոումոձթեւօիք օթքաւռքուզ ՈՕՇՈՇ

ՈՀՌԽՒՏԹՆԱԱՕԼԸՈրՕԱՑՏԱՑՐՒԹ

ԿՅԱՇՆՔՅ,

ոքճյուծաոտ

ՈծՀո:

Խմ 1/3ՅՈ2:օ-բօօՀքթետիօ-քՕՇՇԻՎՇԵՑՆ

ԻԼ

քօօշմաշթօճ որքա

ՇՇՐՇ-

ՈՀբծեՕղժեյ

1քյ3ՄԱԸա18

1օ

օՕԱԱԱՑՅՂԻ

Ոծրուռում

Դուք»

ՀՎԱՂՏՇԻԼ

թօռոմ ԹՇԸՇրԱ 5 ՈԾուծնել

ՈթԽՈՒԹՅԸ

Էք: 8 մմ Լո232 Ե0ՇՇԽՋ Դ...

ՖՇՍԱՄԱՇԵ,

ոօԲծր

ՄՅԵԼՇՒԱԱԼԱՀԵ, ԱԾ 1

քՅԲ ՕՇոօծՕղՈՇՈԵՒՈՄՅ.

ԷԲ

1ՉՈՆԵԾ

աէ ումԷԼք`ր աՀ2ծրօ Աճբղ82 ոո տաւոշքոս, «ԾՈՒքե:

Յոչշե

Շ

Խ ԽօՇշՇտւ

քօ-ԹՕՇՂՕՎԱԵՐԸ ԳՔԽՈՒԼՇՐԱԱ: 366ղԵ

8 1801 Ր: Աթոո: Լթյար Հա010 ոլքօաշօօ ոթաշօաաէօ:1114 8օօՂօԿԵԾՏ 1828 Մ. Շ 1801 1., 4 ԷՇ օ 1813 մտո

ԱՅՎԱԵՇՂՇ:Ը

-

Էք31 ԸՉՇՄՈԼքօծՀէ

օ1

Ո

«յօ

Իօօշշքք 78235183161

ՕԾԼԱՇՇԼԻՇԷՈՒԾ-ԱՉՈՒՐԱՎՇՇԵԵԱԼ

քթյոօք.

ՈքԱՇՕԱԼՈԵ

Էշքոյու-ԷՅ-

ՀԱՇ ԱՇ լօՇՐ8

Ը ՈՇՅՒՇՂԵԼՕՇՂԵՒԾ Ձք-

110570Է7/ օօեօՂԲՇԻ

Փճաւ մոքուծ

ՇՀ

Շօ01Յ86

հ

Ոծքաօր

Ո71Շիք 7/Ոքո5ԱօԷՌ141

8038102:6Ի

աոքօրրճ.

21ՕքԽԽՆ ՇՇ

ՒՈՒ

ԱՅԽԾՅԽ), Էճօոճածիշճ

ԱՇԽ 010Աճքօղոճ,

ԼթյՅ.

ՇՂՎԱՇԵՕԼԹ

ԲՅԷԱԵՐԸ

.ՅԽՅՎԵՒՈԼՑ

«օաար

հմ

ՕՂԻՐԼՇՕԵ

Վեմ

ՈՇԱՇՆՐԻՒՄ

ՈՇբՇքՈՇԹՕԼ0 /Ճ14-ԽՈՅՒԾոԼՅ

Ո 118244. ԱԾՈՂ թշ«ԽՅ ՃթելՑ

ԷԵՅԾԵՅ3Շ 428

ԲՇՕՇՇԱԵՈ

ԷԼ դքօոօյռոճուծհ. Ււն օ1 Քղօ մ 8օՇօՂՅԵԾՈՌ

ԷՇԹՕՂԵՒԻՍԸ օՂԵՅՅ

ԷԼԸ ՎՅԱ,

ք. Ճքոտմոծաօօ ՈՅոծ Է ոթոծօր

1ԶՇՄՈճքԼՑՇՈՒԾՇ1ԼԼ

2քԽ

ՇՅՕՒԾԺ,

քաո

Հ

Լ.,

ԽԱԱՇՒՈւ

-

բՕՇՇԱԱՇԹՅՇօԾԼԱՇՀԴԲՇԻՒԱԾ-ԱՇՈՒՂԻՎՇՇԲՅՇ

ՀՕՒԽՔՒԼԵԼ

ԽԱ-

8 քՅՒՈՀՅՆ 51010 տօոմտ ՃՕԽՈՀու, ՅԻՇւք

ԱՇՂՕԾբԱՎՇՇԲԵԱ

ԷՄքճ, ՈՕՇԼՅՈՅՏԵՐՇՅ 6ՕՇՕՂՈՒԼԹ-աԱմԵ

ոՇՍՇԼՕԹԱՎՇՇԹՈԾ ԲՈԶ

ԱԽոՀՎՇՏ Էտ ՅՐ բեօոճ, ՀԱծղոլե աԱ:

ՕՂԵԹՇՇՔԲԵՐԵԼ

օճժլ ՊՏՂԵՒԾ Շօ6էո ոշ ՈՏՌՒՓօո. էՌՎաոՒնտՇ |19-ԼԾ 8օրո,

ՕՇՕԾՇՒՈՒԾ ՌՕՇՈՇ Ո6Յ1ՀՂԵՒԼՕՇՆ:

31օքոօոռՕքո, ՕԿՅԱԵԵԼԸ

տտ

քյշօխտ»

ոօառու

«ԼԹ

ՎՅօ

.ՒԷոՒՏԾԵՆՈՂԵՒՕ-ՕՇՏՕՇՕՈԱՂԵՂԵՒԱԼՕ9ՈՈՒԶՒՇԱՑ,

ՈՕՈԹԽԱԼՇՂԵԼՕՇ,

ԴՇՂԵՒԼԹՇՐԵԼԾ

2,

Ոք

31010

Էզքճնձհօլօ

ԽԷ

ԹԻՆԱՆ

ԱՎ63281ՇԲՈ/10618, 8 ՎԱՇՏ թոռ Ռ.ւ

ՕՇԼԱՇՇՐՑՇՒՈԼ-ՈՕՈՒՍՂԱՎՇԸՇԾԻ

ՅՈՒՒԵՑԸ ոքժճոծիք Էքճ16ե01 ՕՇԸՔՈՇԵԵՎ ՇՂաոՅ 71 ոճում: ոքօԾդ6ե. ԸՇրճղոոռոա-

ԱմթմՅՈ6Է

չռր Դեր

ՕՇԽՀԻԵՇԵԾԵԱԼԵ

ԿԱՇԱ,

«ՕՆԱՎ

Ա

ՒԱԼ2

Ի

ք2ռւ

Շթատ. Ծօ ԼոճՔՇ

ՈՇքօւաՇԽԾՈՕՈՅՒՌԵԼՇ

1 ԽՅքՇշթօրօ ՈմտՄ4ՇԽՕԻօ

31010

ռքօՀԻԼՁ

օՂ1047

ք)ՇՇ-

ՌքՕաՇՃՕ2ԲՂՏԵՈՑ, ԼՅՔՒՕՃԾԵԹԵԾՈՒՆՈՆ

ԷթեՅմ ՇՔՕԼ0 Լրթքոո ՇԲօօկ աու ԼԱ(1 ԽՅ8ՑՅՅԸ Ոոտճու ԼԱուոոքօտ. մնո ոօՇԽՇՐՏԵՒՑ Խեր ՒԱԼ ՒՇ

ՕՇՐԱԵՅԲՑՈՂԹՅՆԱԵՑ

Շքծոօղոցիոմ. ՈՇթօղ ԼԱԱՅԻ0Տ ԹԵԼ

ԽՇՇՐԱՕԼԾ

ԼԱՇՔՈԼ

1.

ՈՇՇՈՇ

ՕՂԵՇԼՈՂԵ

ԱՇՇՌՇԼԵՑ,

ԽՇՄՈՀՎԵԾԻԾ

ղ

ԱՉՈՒՌՍԾ

ՈՇԽՕԼքՅՓՈՎՇՇԹՑՈՇ

օշօծժաիւօ

16մօոո

Ոշքոօօ

մքի.

Բ

օ1օ-

ոքյուօթյ,

Քքօրճիօրօօ

Ոօօոճ

քմԸԸ Օմ

րեւմ,

Օա,

ՒՕ, օքԼոՒՄՅ0ԲՅ1դ

էո

ՈՇքՇՇՇՈՇԵՈՇ

Է 2ՇՑԱԹՇԼԻՏԷՄՈԹՇ

Էք ՇԵԾՐՕ

զոԽօ188

քա

ՃՈՅՈՕԼԱՎԵՕՃ

ՇՂՅՒԱԱՂԹ0).

ՊԱ

հոճօմ

ՅէՀՀՕԼԾ

Հրե

էԼ1ԸՇ-

(ԵՕքՎՃԽԱՌՒԾԴԾ

ՃՈՅՈՇԷՌՍՒ

աէՇ

որա աճուՇԵ

ՀԱՒԼՈԿԼ

1ԹԴԾԱԱԹՇքՆՇՇԽՈՇ ԻՕՇՒԱԵԼՇ

քաղաք

ԷաԿՂԵՒՎԸԵՕՐԾԱք

որքե(եըն

ոռ

Սմ ԱՕՇՂՇ-

11 5 ՕՆԵՕԱՇԻԵՔԻՈ

՛/քՀԱՅ0Դ0ՈՀմ-

1Շքքուօթում. ՇԽՇԻԼ, ԱԾՇՈՇ ԷԼՇՄՈՃՎԻԵՕԼՕ1177/թԽ21 ՃՃՅՈԱՀՇԷԱ Քքօոօօլո 5 ԷՕՏ6քօ 18101. 8ՕՃՇՏՃ ՈՇրԵՇծ ամ 8 քշքշօշրաՇ հօ ՄՇթո ո 80օ1օՎաօմ Լբյնոն ՇՔԵՌԱՇ 7ԵՐՇՔՎԻՈ ՇՇԽԵԼ Յքետի ք

135 /Ճ2ՅՂԱՅՇԵՕԼՇ

ՂՇԵԼ ՇՃԽՄԻՍԼ տուտտ

ԱՅԱՑՈՒՈ:Ն,

քքՅՈՒ քէքճն

ԽՒՏԼ:

ՇՉՈԵԼԸԵԼ

«411

ՂՅՒԻԼ

ԽՕքօլՕրօ

ՇԾՕՇԼՕ

«բԱՇԼԱՅԵՇԽԻՕԼԾ

8 ՈՕՂՒՂՈՒՇ

ՕՅթ830811,

ԻօՇՇՔՈԼ

էճ

ԽԾՅրաճ36ԷՇ ՄՎԱՂԵԼԻՑ-

ԽՒՌՇքՀՇՇԵԼ 1010 31 ՈՎՇՇՏՕՐՕ

ՅՈՇԵՇԵԼՁ,

Է01օքօծ

.ՇԵ ԵՔՅԻՇԵՒԵՐՇ

ԾՇՇԽՇքԷԵՕ ՇՈԱՕՇՕԾՇՒՔՕԲՃՈԾՖՇՈՇԱՅԻԼ քնֆօսօք ձքետաւ 5 քօրՈՑԷՏ.

ՂոՒ ՎԼօ, ԵՕԼԱ

06 1610քԱՎԵՇՇԵԺԻԼ ՀԱՅՎԵՒՈՈԼ

1080րոօտ ոքո«օօոհ-

Քօ0օՎՈԾԻ

ԴՅԼՇ

Բոօշոտ

ս

հ

ՈՇքՇՇՏՈՇԵՈՂՆ 17քՀԱԽՕՈՇՈՅՒՈԼԵՐՍ

ՒՏՈԼ

քՉշՀԽ

Տ

ԽՇՒՌՈՆ,

ԳՏԱՆ

հՀ

Խլճոօիդլմ,

տ

ՈՕՀՈՇԱՈՕԼԱՇԱ,5 քոտողեՈՇքՇՈՂՇԵՕԱՕՈՅՒՒԵՇ,

թուզը

ԵՉԷՀօուտումւմ

Օօ 1ՉԻԼ 313Վ2ՀԴ7)0 3868182601641

ՑԹՈՒՈՒԹ

ՎԼօ

ՅքԵՑԱՀԵՉՐԹ

ՎԱՏՈՇՒԱԱԹՇՂՔ

ոքոնՅՇԽօՐօ

ՃքոՇէնմ

ՃՅԵՇԼԻ,

Մեճույեն

ՈԿԱԱՈՒՅ

ք7ՀՇԵԼՀ

Լ

օՕԵՅՈՇՈ)Ոօ,

Է

ք-

8ՕՇՕՎԵՓԵ Ճք-

Է

ըօՅ:ՕԻՐ/

ԷքօրճմօԻօԼԹ 1օքքաւօքու ոթոոչոմ

ԷՈՇՇՈՇԷԹԵԼ

ՈթԴնւ

ԽԼՅօ168 էճ Խճրոոյօ. Ք ՈՇՇԾԻԵԼ ԸՈՄՎոՇ, Բ Ոծքյօո քժօօթօ-ոօքշտոշթօմ 8օփոլեւ 18041813 ու. ՎՅՀՂԵ 8ՇՇՀԾԿԵԺԵ Ճքաշատւ ոշքոուո

8 ՀՕՇՂՅՐ

թԹօօօաՇ«61 Սոոժքքո. 8 ոճ 1805 Լ, ոօ 1 օրա 8 բօօՈՕԼՓեօքը ԳԱՇԷծեր/

ՀՈՅՈՒՒՉՕԹՈՂԵԱՆՑ

ՇԱԱՇՔՇՇ

Ոռղոո186

8 8 1046քծ

ՅՅՒՐՇՅՄթ,

ՐԳՈԵՇՐՀԱԱ Հմոնոու).

Է

Ոծիճլարծ

եՇ

8ՕՇՒԱԵԼԸ

Հրճ60Հ:ՇՐՕՇՀՅԱՇԼԾ,

Լօոռ

ՔԾՇ-ՕՎԷԼԼԱ

--

ՕՔԾԽՎՅԼՆՈԵՒԼԹ Ոշքշսծղ

Բ ՕԻԼ

ՎՔՀԱԸ

ԼԱսքոի (Ա1օք»-

3511.

օճոճօլթք,

Շ ԹՕՇԼՕՎԵՇՆ

Եօշծոօւօն Րբտյաճն,ո ՇՕօ6 ատոծքոմ ԷՈ61ՕքՈՔՒՎՔԸՏՕՇ ՕՓՕոթեւոճ

լաՀո ՎԻ դ ՇԾԼՈՅՇԵԾ «ԴԵՎԻ

ՄՇԸՂՅՔՇԽԾՐԾ

օծ Լ88:3 Լ. ԸՕիոոած տո Յ1ԱՎՇՀոօլծըծքը հոԼը ղծ ՀԱԼ ԷՇաօղ1 ք7օՇաօ-1յբճլեՀ«Օ1ոօՅԷԵԼ 1806-1812 ու. էճ «ՕՆ Խճրաա3Ը 32111016 Փբօալ ԷՇ ԾԵՍ ՇՈՕՈԵ ՈՀՎՇԷ 7714 ԵՇՇՇԱ/: 2ծքքուօքատ, ԲԽՇԸՂՇ ՇԲՕՇ

ը

ԲՕԽՇՀՅԵՐԸ ճոժոթ

ԸՀԸ

ԾԵԼՈՒ 8058թ41Ա1ՏԽՒւ

8ՅԱՇ, Շ

ՈՇՔՇՇՇՈՇԷՆԼ

դհ,

օորօի

ՇՀՈՇՒՈՂ տե

Հք

ՂՈՅԱԸ

ոօո

ՒԱՇՇՈՇԻՒՔԸ

Շրօքօ0տԵլ, ՄՑՇՈՒԼՎԵՄՅՇԵ

քՄՇՇԽՆ

ՅԻԱՎՎԱՐՇՂԵՒԵՏՇ

ԲՃՏԼԱԼԱՇՇՅ

ՀՕՐԸ

ԲղոՇԼԵ

ԲՈՅՈՇԷԱՆ,

1օքթուօթամ

քատ

Բ

ճ

ՉԱՆ

/Սաո661

աՌԱՇԲ ՇԱՆԿԼԱՎԵԹՏ

ԷշքՄՇԸՇք Ը ԲոՅՈՇՒՈՂՎ.

ԲՈՅՇՐԵԵԼ ոքօոծոյՀ

թՄՇՇՔԵՈԸ ԽՕՇՔԻԵԼԸ

ՈՅԽԹՕԼԱԵԹ

Շ

ՈՕԾՇքՏԵՑ Վոքաօլը Խօքը

Բ «ՀԿՅՈՒԾ, ԿՂԾ Շ

թո.

ո

ՎՔՇՈՇԷՒՍՇԼԵ

ՅՔԵԼՎԻՀԽՇՐԾ

ԷԼՅ-

0063ղԹոքոքուժն ՇՂ0քՕԵԵԼ օ612161օքՔԿՇՇԵՕԽ Ճքխօհդամ,

Շ

Աշթշտո.

Բ

ՇԱԹԱՆՅՃԵՅՈԵԹՅԵՑ,

Ւ

ոքօճոշխո ՆԾՕԽՇ Խօշոճոժումմ

ՕՇԼԱԱՃՏՈՂՈՅՂԵՇ

ԱՇՈՇՇՕՕՇՁՀՅՒԻՈՆ

ՕՇՕԾԵԽԵԾ ԽԷԼՇճաթար 1 ԿԸԼԻ

ՅՀՈՇՇԵԿՇ «0711

փութ, քոֆու,

քերում,

ՄԿտրաոճզ,

աշծթոօքթոգոքտ,ՒՇ

Ո

ո

8թատ եր: Ւ, 1ՅՇՈՒ հ

քՇՈԿՕՈՑՈՅՒՒՆԵւ Ք ոօքօրօածոժոճա ՕՇԽՃԱՇԵՕԱ Էոմոծքաւմ ՏՃթելգի Հ Ո0ԿՔ

ըօուԱմ

Շոշ

1ՕդԵՒօ

ԷՇ

ԽԱՇ

օքտատը

ԱԹԱՇԵԽՀ

ոքթձրճ ԷԲ

ՕՂԱՇՏԵՒԼՏԻ:

ՏԼՈՈՇԻ

ԽՕՇՆԱ

ճողօքաօրՈթծմՏՇՈՒ-

ՈՑ. ԸՕՇԵՐ

ԽՇԽՄՇՂԵՀԷԾ ԽՀԽՅ

ՄՈԼ ՀԵ1օ10թՈՎՇՇԻՈծ

ՈօՈՇՅՏԱԱՅԻԵ

ԽՇՅԱ:/ ՕճողուօԻ ԻՇ քմՅւում թԱԽՇք,

Ոօքօք

31010

ՇՕՂՔՄՈՒԱՎՇՇՐԻՅ,

օծԻՀՕՐԾ Հթեոժուօ-քօօ«ՔԱՇԵԳՐԾ

քօղե

Ա11-

Շր

ՅՒՅՎՇԻՅ

842:0օԼԵ

1թթՅ41Ը2օ1ԸՕ8601Ը-օ3

շՎՄՈՅՇԽ

ՕԾԼԱՇԱՀՏՇՇՂՅԵՍ փա.

Ւ

օօշոռթոոճթ

«ՂՕ

ոճմ1ո8

ԿյՕ

ՈՓՈՒԱԿՇՇԻՕԱ «ՕԱՎԵԹՔՆՈԹԵԼ,ՎՅՇԼԱՕ

ՈՇՇոմ

ո.

ԻօՇ-

ԽՅՎՀՈՇՃ

8ՕՇԷԻՀՕԼԾ

8քոլ1աօ-քօօօա ԱՇ Ե93Րծ

38221711.

օռինաօ

ոօեծքծեյոմ

5ո4ո

8օօօՎուօԱ

ՎՅՇԼԱՉՇՆԻ

քջՇՇԲ0-ՈՇքՇտոՇ աԱոօտոտ 1826-1828

ՎԱԲՀՈՅՇԵ

Է ՀՇՇՈՇԽԱՎ.

ԷՇԽՈՍԼ

փճաւՎօՇար ԸՅԵԵԼՈ քաթան Ղքթողաւմ,

Բ Հթերււ, ՕԱԹԵԾ6 ՈՀքօրտաօրձրոմմ, մ

Ւող-

ՇՂԱՌԸՇՕԻԼՈ/-

պ

ԽՄԵ

ՂԾԼՈՑ

ՇՇղտ

ո

ՅՈՇԱՇԷԼՅՔԷԻՕԼԺ

ՈԱշքշոտճքՓօքաո-

Իօ

ՈՒՇ

ԾՕՇՇՈՕՇՕՇոծոքշՅոծոծէ14., Էօ10ք06 ՈՕ ՇՈՕՇԱ Լ1տգճաօմ քոք 866մ (4ճռքրոօք հօ

ՈՓԳԱԽԽՈԼՒ

ԱՕՈԻ

ԷքՇոՀԱՇՔՕՐԺՊՅԽՇՑՑ,

:«10 ոօոքօլ, ոթյօի 1). ԾԱԱԱՅքօԲ Լտոքուտ առո ԲՕՈՒ քօ181 ՈՇքոօր ԾօՈԵ Աու1. ԿՅՇԼԵ Բ «Օրծ քՍՇՇ:0-ոՇքօրտՇայու հ ՈճոՃում 8քԼ9-ԼԾ ՈՇԹՎ, 8 ՄՇՈԾՅԱՈԸ 8ԸՇԵՇքոօր ՈՕՈղՇթյաւօ Էճ քշօՇԻօԱ ՇԼօքօր Է ԵՕՇշտտ, ոշքօաատճ ԵԼՎԱՇԽՕՐԾ աՇճոծլ ոմ

ՅթԵԹԱՇԾԸ

ԷՇՔՀԿՎՈԾ

տ

ոմ Հճ Յթեն օէ ոօրխը ԽՕ-ՂՄքաւն

ո

Հ:

ՎԱՇՆԱՇ ՇԵՄ

Ոթոմոշ 1528 -1829 Ո.,

ՇՕՇՐՅ8Շ

ԷԹ

ԷՎՅԵԼԱՇԻՈՇՅք7ՇՇ-

Բ

ՀՕ1Օթելը 10

ՂՅԽՈՇ,

ոօ

6ՇքԱԵԼ ՇՏՕՇԻՈՄ ԽՕՃԵՇԵՕԻՐ

ՕՇՆՅԱԱՇԻ

ԲՅԷԱՈ

ՕՀԼՏՈՒՕԻԻԼ

«տքծ36 ՀՈ

հ

Ոթճոօոոճում

ՕյԾԵԾՄ8 ՈՇքՇտոՇ 011Յթերու. 1826-1828 ո. Ծեւտ 6օԲՕԱԵԵԼ

ք7ՇՇԿՕ-ՈՇՑՇՍԱՇԵՕ1

ՔօՅՄՈԵՂՑ1

Թօ«ՂՕՎՅՕԼԼ

ՎՅՀՇԼԵ Ճքելօէդու (ԲքօՏԸ

ՎՇԵԼ ՕԱՌՈԼԻԸ: ԱՂՎՏԱՇՂԵՒԼՑՑ

Շեր Բ մ1ԻգԲՅ Օքոյծճչոժա

ԽԱԿՇՅՅՒՐԵՉ6

փ ԷԼ ԲՅԱՇԵՕՇ տմօռքչը)

8օօԼՕՎԵԾԻ

Կու

ՏՇԼԾՔՈՎՇՇԵՕԽ

ՈքԻՇՕՇՈՑԻՇԻՑ թ ՖՕշշրս. ԴօՏ քՅԱԾԻԵԼհաա, Շղա618, /ՃՃթեւՀ էՈ. (ոքո8066թժ2ՀԵՇքեն, 1018օ80քՄ

ՇՕԼՈՅԸԾ0

ՂՃքԽԽՇՒՎՃԱՇԵՉԻԵՍ

Լ

ՀԱԼ), 80382ԼԱԹԵԱԻԽԼ

ՏԱԾՃԵ հո օքո2:ր308411 1828 -. Ոճթշռտ, քմօշօթծ 8ՕՇԻԵՒԼԵԼ ՇԲօր

ՒԼՇԻԾՈթՈԾՇԾթԹՇԼԵԷԵԼծ

ՈԶՇՇՈՀՅԱՎՆ

ՇԽ0ՐԾ

ՈՇքՇՇՇՈՑԵՒՈՇՀք

1, ՊԵՏ

ՔՈՁՈՇՀԱՂՆ

ՇՅԵԵՐԼ

ոքօրօոշոճն

ոՓու

ԷՌՈՀՕԲ.

ԽՄՇՎՅՇԼԵԹ,

-

ԼԱԼ

ՇԵԼքոոճ

ԲՕԸՇՐՂԻՕՑՈՒԻ

ԼՇՂԾԵԼ

ՈՕուոււ

ՈՕոօՀԲԻՆՇՂԵՒՆՈՉ քօղե

8 1081

ՇԲօու

տոտ

Յթատի

ՇԱԼԵԼԸՈՇ,

ՈթԹՇԴԱՌՈՒՆ օԼքոֆասօօամ Շե

ոքաածօ«18ՀԻ-

ո

ՕՐՕ

Վ1Օ

օՇդաւ

8ՃԸՇՇՈՇ-

Ո0380Ո11141

ԾՕՂԵԼԱՇՆ

Ճքելօէ ոու,ՇԵԼ

8օօՂՕՎԵԾ

ԿՅՇՈԼ

ՈՀՉԲՇ

ՇՃԵԼԵԼԸ

ՇՕ3ՈՅՑ

ԿԱՆ ո իարաբ ԱԺ ոթաոածաաաը լա ՂԱՅՇ

ԷՇՕԾՃՕԱՂԵԼ

ԼՃՏԽԱԱԿՎԸԾՔ

ԱՇքՇոճ»10)»

ՈՓԲՂԾՔՈՂԵ

ՕՇԱԱՏՈՅԵՏՇԼԿԵԾ

աները ՅոԺՇ» ուա ԻԵօօօ (ՇԸ

չ

ՇՎԱՂՅՇԻ

Վ

ոթաօծքօոլ8քճււալ

Ք

մԱ

Հոօճք

ԷՕթԱՅՈԵՒՕԼՕ

Շա-Շք

ածան որԱԱ Աի

9ԵՐթԵ01Ծ

աու, ԴԷ

ՇԹԵՀՅՒՇ

ը

.

ՏԵԾԻՕԽՈԱՎԵՇԵՕՐԾ

ՀՐՅԱԾՇ,

ՎՐծ

ԵոօԼԵ

(Ոօզ1տ 90 61),

ոօ

ՇՅեւօլօ

ՈՀՇԵ

Ր"

«քյօօաճռԷոբոՒՐՈԾ Հելոքնու

ՅՈԿՇՇԵՕԱ Օ630ՈՅՇԷԼԹԾՇՐԼՀթե

ՕՇՕՇՓԱՒԾ

։ՇԼօքոու 2ԻՅՎ

Դ ք ԱՂՑՂԵ

ՖՇճծտուլ

ՈՇքոջը6

36եՂտ.

քժյոը

ԷԱՀքօղո

Ս

Յ:ԹՎՀԱԱՑ

Էօրծք:ու

ո

ղօ

ԵՑ

:

: |

81060010

Բթծեօում

բ

` քօմօ)լ-

Հր»

8 ՕՇՈօՎԵՕՔ

"Ո7քժալթաՎնկ հօ /Փլօըօքճ,

օքօ.

թ3

ոքոշօծոխոծմատ

ոծյ»չ

էճքօոռ

'

ԾՔ

Բ1

ռ Էնս» էոոշ 4ծ Է/ոոծոյծ կշու 16 մ6 օծ, թՏ 1ՕԱԱՀՏ օՕոռսօջ

ՈԾՈԼՑՈՇԱՏՑ, Տօ ԽՕԱմմու ՏԱԼ

սո լծոցյոտջ չէէ քշոժճու բեաշս Աշուո մաճ 14516 ԽՈՈՇԱՐ. Առ ո՛65է հ531Մ, Շ զս" թ25 քոր ՇՏ քլնտձոօծօրոծտ.

ՇՅՒՒԵԼԱՒ մ6Տ ԸԽՎԱՏՅԱԾՈՏ

խ տծոշու Ո0մմօ օօճոսօ 11861816 46 ճս Է 46 1 օծ Վ6Տ 5614)օսԷ:Մ65 18510ՈՏ 4մ7 ՒՃաոծո:, զս քու ոոօոժոշծ. 7ծ Օ6 Հ60ոծուզած ՏՏԸ)Շ 8 «օոժեսձ ԵՀՅԱՇօսք4 146Լ 116 1655ԻՂօոջօ5

ԸՕՈՏԸԼԵՈՇՇ

ք 4ՒէՇԱՒոՇ Է1ողթօոնու6 ՃՅՈԼ մ ՄԵՏԼ, ԼՏ

քոնի հալԹՈզսծժս քօսք/ըՃոոծուշո

թ

աանԵար քօԻի

ԻՕՇՀՎՈԾ-ՈՑՈՒՒԱՎՀՇՐօՄ

32210Վ6Էաա

տ

ը»չու

ոճ

ր ԱԱ

մ

ՕԼօԿՇօՈԵՏԱԱօն

ՈՕԴԵԱԾԼ

ՕՎՓքՈԵ

ԱՇՂՇՔԱՎՏԸԵՆՎ «ՂԵ

ոօոօըօուօի

էճ

ՊՈ6թու Յ5-

բ Դե 82ՅԵլո46օՇ-Շրբ Փո-

Չ1ԱԾԱՇՀՈՒՆ

քօշօամՀԲ

օ-ՀքԵՄՈՒՇԾԵՇ

ՃքԵԹԷՌԱ ք Թօշճու

է

քու

66016

ՇԻօօ ՎԱ

ԾԹշուօն

ոշքաօո

օբօնօ

ՕՇՈՏՇՎԻ,

Բ

ԻՕՇՇՆԱՇԵօԱ Է

ՈՅՈՇՒԱԼՑ

ԹքմյիօՇԽԱԻԼ ԷՐԱՈՇՇԼՑՏՐՈՒ, 101

քԵԼԱՀԱՏ ոօիՀրճ թուղթ 8ՂօքրաւաՇե Կոմ

ԲՐԱ

8օօ1ղօՎվօն Ճթատէու

«օքքանօթիու

Իմքօն

ՏՈՒ ՔԸ 0ԲՏ

ԼՃ

ՔՔՆՃՂԼԱՕՎՏ ԸՕԽԱՒՂՔՔԻՇՆՀՆՔՏ0Ք 1:51

Ն'ՕՆԵՏՆ

Բ

ՕՃԱՏ

Լ'ՕՍԻՏԼ1

յստգս

ժօյուռռԱօո ծաերտջռոք ԳՏ ոն Ա 11ոծոուօտ բռյջ

ՇՓոոոծ

բոչտ31 46 Ըհլոծ ԷԷսոօքծ.

մ65046

Էս"

-

ԸՇԱՅ ԷՕԱԼ6, ատենժ6 (որ1մ6յոՀու Շու065 16ց10ո5

զս բո5Տ316ոէ Ուօւութտ ՀՕոուոծոծծ ռ Շոլոծ 106ծռռ Բ2ուՈզոծ օէ մօտ գԱՏոտոծծ Ճոոծութ Ծ'2քթ:6Տթ Սա Տ1ջոծ քոք (Ո/ոծոօ. քՓԱԿՕ1

1ուժ օոռմ:

ԽԱ քու Ի ԷՏէ 06 Թայ

ՈՕՌԱՇԼՇՏ

)ստզն'Հա:

թ

ոծ-

օո ողօոջօ| 46Օնօ»ՒՀլիօսո Խ/ռոքծս ՀՕոժեօոջ Ժս Քիոո Տ» ԱԾ քոք 1665 Ճ600Ր06 /ոոծուծոտ | մռոտ տօոջժ|.8ժոտ, Վռոտջ ք8:/8 46 նոչօ5 ոօէ օօողղոծէօօ ՀՇ Է Ւ մօ -«աԵնը 155 4օտլոճիօո 1օոջօ, ՇՏ օօոմեօոօ 1254,

օէ թ.

Յմխ

1օս1

Տ8ոՏ

1օունէօոտ

ո՛օոէ թմտ մօԾղոծ1օ ոտա ՄՇ ՇՕուծոաօ ՀԱՈծրոԼ ՏՏՇԱՐԱՒՇՏ թոծօճմծուչ ՀՇ |Բտէ օոէ Լճննքծ Լ6Տ ոՕԱԿՈՇՏ ՁԱՅզԱՇՏՎՏ 0ՂԵստոօուռմօտ «ՈԿ. ՄՇ Ի Ճոոոժուծ օէ 465 2սնո65 թռ3/5ՏԱյՇէՏ.

ՏՈԱՑԸՏՈՈՇՈԼ11 ս16 6ՇՕՈՕողւզԱՇ

61 Թ պխճեօո քօնեզսծ1ոՏ

18 «ՈՏՇ ՀՇՕՈՉՈՒՒՎ մս ոԹի6

ԽԱ

Թ

.

Ք

Բ0ՇՇԱԱՇԽԾ-,Վքուգիլ, ԱԱՅԱԽ րանն« աըՖՈԱՑ6քճաոծ/10,

ԹԵԱԻԵՎ 30:24 Էթծոու լ

Ո

Ր

՝

:

ԹԵԼՆ

Ա»

465 Օճծուռոտ : Տոմտիատտշոէ, բծոժճոլ|6 ՏՕոէ ՅՋք/ՈԿՑ6Տ քՅՐ ՏԱԼԼՀ մ6Տ /ոմոտլծոտ Շէ 165 ԽԱՈծԱԼՇ ԻՃՏ16 մ6 82ԱՅոՏ 165 ոճքօոտԽԱԾԼՈԼՏ Ժ"օՆՀՏէ

ՀԼԿ" ՏԱԵՇՍՇ,

|՝

6է 46 Եչշտուո. Բոոք)ոծ | բոտօՎՇ Ըօոտառնոօք)Թ 8ԱՏՏ|4 Լ ԲՏէ օէ ճո 1473 շու 52 քօիկգսօ«շբճոտօռուտէօ 4 166 ՕէէԾուո 46 Զօւմյոո 114 4ճոտ |ճ Եռ ԿոլոԸս ԹՏ ԼՂԵստ Խոոծոօտ ճէ 1օ)օսոլըս ՏՀՇԽԵ զճես: մս 71 |թ )'Ճոռծութ. ժ6 ՇՈ ճիլ թՏ ԺՏԵՂԱՏ Օօօգգծուում»

ՍՌծ ԵՉէ1116 (ԹՐօՍՇԻՇ

ԸՕՈՒՌՇՈԸՑ

(6 531ոս օէ 18 Ք615Հ օԱօտչո օրե6 1"Էւոքոօ Քո 1555, Ի Ճւողճոթ 3 46 ժ1Խ1566Շո

օէ Բ ՐԳՈՏՇԱԱՇՅՏԼՇ.

1"/Ճ:ածոյծ քօսւ ԳՏ քր: ԽՍրշօ-ԱՅՈՒՏՈՂՇ4 Ճոոտ)8. Աուծ թող |ՇՏ Գօսյ քճյտ Շօոզսծռոտ Օօտմոշաօո մօ Բարտծ ՏՅԼԿԱԱՇ «Հէ «օս» ժշ ԻՔՏԷ 5 բճտտ4 ԼՃՈՈծոՀ

քատ,օո 1453.

Է՝Էճւ

ծ

Ի ՃղոծուՀ 46 ԻՕստտէՏօսՏ

Շ61ծ 46

1'Բոքրօ

օԱծոշո.

Սոծ

1օոքնծՀէ քճՈՕԺՇ

օօուտծոօծ քթօսք16 բօսք)Տճոոծուծո. ճրծրօ 4օա Եռէաիօտ 11 քոոժմքոիթ Բո 1578 քօոժոէ |1 քս66 ԼԱարՀ0-113Ո16ոոծ ՅՍ Հէ (Ո85526165 4ծԿՅՏ5(41օՈոՏ Ըտեւէ Ի Ճոտճու:. Ըծն 8 տրքօղծՄՇ ՈՕԱԽՇ|65 Սոշ ՀՏՀ. Հո ՀՈԼՓՈԵրոծու 4 416 քծսթյթճոոծութո. Լ'66Օոծոուծ Աս քճյտ ճու էՅԱ ող255Խ6 2 «ՕՈՈՂՀո«Շ.

ԹԵՐ

ՕՈ

26)

ճ քո1է465 թոօքուտ 16. ԸթքծոժտուԷ ՇՕտտողօրւօ 1ուօտոռմօոՀէ Հմ: ՕԼՇՇՏ օէ աշ: մութ. 312: ՃՃԱոծուծոտ,

ՏՀոՏ1ԵԼ6Տ Ք146Շծ

| ԵսժՕթօքոչ ո ճո մս ՀԿՂԸ ՏՀՇԼ մշոտ ԵՏ օյռնօոտ ՇՕրողօրօ13Տ Շու ժօ 1/Ճոոժուծ /Օսշտէ 465 «1165 մօ ԲՏԱ: Ը«ՈՆՅԵ Շէ Է1ոժօօհոօ, 12 ծ օՇԱ6Տ մ Բ176:օսոռ,6 Պ/ճո, ժ'Ճռծէււ, 4օ 1օքհո, Վճիռ,մ6

Էր օօուոծաոէ ԷՏ Ոռսօտ օօոոոծումաիթՏ (ՀՈՇՏԱՇՏ ուշոտու մօ ՐՔառքծ ձ հ1ատ շո ԻՃՏ4Շ, 15 Տարո տաք 46 ջատոմքօր. մս Բաօքօ, ձ «Հ 065 ոօլնեօոտՀՕոոծոօ1ա165, |5 55 եոծ ումաւօ-50081 4ոլծրճ Գ6Մ6ԼԾթքծ/ոծու

ՀաԼորԸօէ

թ

ազա» բծս 4 քօն օտէ մօսՇոս սո օԵՏԸՀ մ: 61ՅԱՕոՏ ՀՇծոօյուզնօտ Ի ՔՏէ օէ 46 "Օսօտէ. Լ6Տ ուճոհճոճտ Շա-օքծօոտ օու քոճԲթոժ ՀԽ116ր|Շ Թողեօ1ո6«6

ձօ Թ

Ւ Էությոծօէժոո

ծէ

քած

ՇՕՈՈՈՈՑԷՇՑ

ՅՄՇՇ

Շիոծ

|ԹՏքոյտ ՕԼՇՈւՅս».,ՃՆՇ

քճՈԱՇսԳծոաոծոէ արմ մօ ԽԼօսօհ,4» Բռքհօօհ օէ քխտ

(81նտ)4 ՅԱՔՈՂՇՈՒՑ.

ԹՅՐՏ,մՇ Թ8յո21է Ճ2 ՀՕոմմԱծոտ Ւօտէօք մճոտ օօոմոսոմ արո» զա ԱԱԼՀՐԵդօ6 մօ 1 1 1| 65է 4 ոօէօո էո Աօոռօկօտ, ն «16 սՒԵճմոծօ5է ՇՕոտ:4612516ոՀոէ թոօքոօտՏծօ. օէ 165 1ԹՏ«1169 Տ ՀՄՐ -ԱՊԼԻ 21: :ՏԸ1Տ, զսշս ժչեսէ 4օ ԼՔյոթոչ օէծոռո, ժ'Ճոռծուծոտ. Հոէլծրաոոծոէ « (Հու ԻՕստտէ քօսքի6Տ «11296546 ԻՃոոծուծ

|1ոժ6, ո

ուտ բխտ բո |ՀՏ 70165 Ոճոմոոօտ զսէ Տօոէ |Ծոքստտ քօՈածթտօէ քխտ ՏԱՐՇՏ. Է'2Ոանիտտծածու մ6 (Քոքյոտ օեօտշո շօոնոսող. Ստո |ւ Տթիծւ»մս

|Ը ՏՄՏԼԵրոՇ

ՔՕԱՄՔՈՈԲՈՒՇՈՒ

ՈՂՕՈՅՐԸԽԱՎԱՇ,

(ճտբթեզս:օէ մողջ ԻՀՇԾոծու

Բ

թշտ

Հէ

ջոծ

տետտ

«է

Թօմու

ճործշհուծու

.

11 ՕՂՏՏ Ջժոծոթ. Լ ձեոմոսիօո ՅՔ9 2Կ8(6ոլ օէ 165 Իտքքոօո 465 Կ0165 ոՂՅՂԱոո65,

մս Ժծխօռթրօոծու

ծս

քու

մս 4 Հոծոօոուզսծ 1Թոքս6տ ՋԱՇՈՓՏ զս ո'շքքօոտլծու զս»

Լո

Շէ ՇԱ)ԱՐՏՏ.

քօիէլզԱՇՏ,ՏՕՇԱՕ-ՇՇԾՈՕՈՒԳԱՇՏ

ԼՀՏ ՎԻՄՇՐՏՏՏթո

թոօիէճու 45 Թ 5.Խուօո

Աօսելթ ժս թո)տ, 165 ջօԱԿՇՈՌՇԱ1ՏՀՇՏ բոց1ՈՇ6Տ ԽաՎ6Տ ,5/:1-0465 ՒՏՈՉՈՇՅՏՇՈՒ ձ 56 զգսօ 185 ելեսջ

ՏՕԱՈՂՇԱՐՏ 21 թծԱՆԾ1:

ՇՇոն

2ՌՅ/ԵՌՏՏ8:Շոէ

ժ6 յՕսոօո յօսք օո օելթոճու | գս՞)|5 Կոշ 4 ՎոՅծթշոմտոշծ. Լշջ ՀԱՇՏ մս քօատօքոծոդօուքօսք 155 ՏժսոՂծէրՇ

ՂԻՀԵԼՀՓՈՎՏ,

քսլջ քո Բոշ»ոօսոո,46 |ճ Կ6ՐՏ Էնտո

է

(`

"

սո

847ԵՇԱՐԼ

ՀԱ`

Ես» մ6 բօղԿԵԼՏ

ՎԼՈքծուծու

12ՈՀՏԱՏ ք85581է Է1ոժ6. Լ4 ՈԾԱԼՏ Գո ՇՕողողծլեօ բոր Լճ «06 Էշօօսոո.

-ՏՀԵՏՏ(Թ

ԱՇ Ճոնուտ Թ Ըօոջաոնոօրբ, թատթու 110165 ՄՇ 18 Խճ ՄշոՀոէ մ65 16916ոՏ 8ս551 քր Քոշօոօսո:. ՇՀԱՇ ժծուծւ` ԿՕԼ6Հեք թխտ ճ6 ե ԿԱՇՐ6 3 Խոոն/ռ թո55211 օՅԻ բէօէճ946

6է

ւծոոոծծ, քՅՈԼՀԱծոՀործու

Յոտ

սո

քո)/Տ

Շօուոօ

ԷԽոքնծօէօոտո,

լ

ԱՇՍԿԼԵԼՈՇՈւօ1Ածն 311 ծէոէ |'Սո 465 զս'Բոշ6րօսոո

11Հ

46 քոտտ6է քոԽՐՅԵՒ:

տւնքու ատ, ՀՕողո ւծ 8 |ԷՏԼ|6 էճողՕլքոծու. Վռոտ 2 04)ծ.

Լ2«ՇԻՈԼՅԷ

51661612 70ճքօս: Բճոժոտ 6օոՏեւէ

ՎՀ 121665 քոր ԵՏ ԴԱՇՏ Ա15ք053ոէ ԿՇՈՍՏ

1.65 ԿՕՃՔՇԱՐՏ ՇԱՐՕքՀՇՈՏ

ո1օոէՎօղոծ ԳԱՇԱզս6Տ ԷճՏԱԼՅՏ ՇթոՏ65 Շօուոոծ ՏյՏէձոոծԾՊոռՈՒզս», Քոոք մո»

զաօ 15516Թրու65 ՀՈ: -Տէուէ 516616,Է

ԷտսօլտՅու

Շ6ԷԾ 4116

օնօրոշո. 1Խտոք/ո»

ԸՕՈԼՈՇԸՏ

171» |

'

ու-«

ԻԲջէ 46

սմ

մուն

-

(

1Ռ16րոՅէլօոտ Թո

ՅՏՏտոճ

Հս

1 "016 12Ո6ՏՄՇ

| ձ Թ25/6զս'Հո 1639, Յթիծ 14 ՇՕոօկԱտլօոԳԿ էո ՏհւղոՀ, զսճ ոՕԱտ բՕսխօոտ ոօէօէ ՇՇՈՅԼոՏ թոՕքէծՏ Հո /ՃՃոոծութ ՀՇՕՈօոուզԱ6Տ մօ ԻՕՍ6չ1 տում զսծ մոտ մ'ՀԱԽՏՏ բոտ ՏՕԱՈՒՒՏ 20: էԱԼՇՏ, մճոջ 1օծզսՀ5 6է /5, սո ՕՐՀԸՏ, ՏՄՈՅՈՏ ԹԱքոոՑյօսոծու

ՃՈՌՏՈՒՅՈՏ,

սուքօոտոէ. Ճ 2 գ ամծոծ ԼօԱծ

մս ՃԿՈՐ ՀՇ

Ի Ճրոճուծ 46 1'Օսճտե զսէ ճան քուոմքճածու քօսք)66բալ էթջ Ճոծոյթոջ, օՇՇսբոյլ1 բնո օՈճուվթ մՇ ԱՏ ՈՅՒԽՏՈՇՈՒ Շո օ1ոյծմո5 ՒՔոթՇ օեօուճռ օէ 55 41715311Յ4ոՂ

(թՒՕԿՂՈԸԵՏ)

ԵրշՀօսո (ոո), ՄՃո, ՏճԵՅ506 (51725), Ճէհոտքհշ, Ե2ո5. ԶԽուեճ իւ. Օսօմ | ՏՕսողւջծ ՅԱ): 1ԱԼՇՏ Յքրծտ զԱՇ «օ/Բ թաոոտտօ ՀԱռոքծ,Ի/Ճողծոյծ ԺՏ |՝ՕԱօտԼ, ԷՅ: ՎՀ թռ. մօ 1639, 2 ոճԵհ. 159 շօոժլյոոտ քօիեգսծտծէ ոճը: . 5օո Փիթ ժ"(ուծոոծժՈ816 Շոն» 1"Ծարժքո 6է ԻՃՏ16. ՀՇօՈՕԼլզա6Տ 4Հքոօ12Ե165, Բօսբ Տառոօուծ155 165 4Հ |Ճ ՇՈՏՇ Հօօոօտլզսծ,65 Տալռոտ օէԹոոտ «111Հս օոէ «էէ օենքճտմ Թյոշ քծոլօժզաշուծու ՎԵՏ ԷՀԱԹողօտ, մօոոօր «լոտ ՀՄՀ

ԲՒԽԱԵՏՇՏ

ՇՓՈՂՈՇԻՏՅՈՒ, ՀովՇքՐՏՀԱՒՏ, օէ քոօչծջօք12 ՀՕոուծոօ6

)ստզն "ծ ն

բոոօքոլ ունտրծ,

46Տ ԼԾԱՒՏ 6 ՇՕոՂՈՏՇՈՇծ Ոո2րմմոծ 6է 15ՈՇՏԱՇ. ԼՏ

ՇՅՈՒՑՒԹԱՒ

մոճոտ 6 ՀԱԾքծՏոՏՀաետոզսճուՃԱԱՅՒՇուՏ քթոօծստբոլձշիշՀու ճե

Հոտ քՀոքիճԱզԱծտ,

ծէտլծոէ Մոլոտ. ՇՇ Ո՛ՔՏէ

Գծ ԻՕՍՇՏԼ Էրշօրօատ

16 Շօոնօ

նոթօղոու: ՀԱՏ 465 ոճքլօոտ 6է թծնքզսծ ճՇօոօոուզած

ՄԵ

ո՞ժքաւթու քոտ 1665 բու մօ քԷԹՈՇՏ ԼԱԱռԱօոտ Լճ ՇՈՏ6 ԻԷրոքմոՇ

6Շ0ՈՕՈՒՂՎԱ6Տ.

Տ Հճքուոում Շհոծկծոտ Տօսոուտ ձ քխտՏո 155 օօոմմԱօոտ մօ 76. Լ65 քօսքի Տ

«Լ մ'2ԵՏՇՈՇՓ մՇ

ՐՔոքոօ ՕԱԾոո Տօ (0սԿՅՇու մռոտ սո ծէ մ՝"Օքքոշտտօո ՎլջունՀ«է մշոտ ԵՏ շօոժնօոտ Ժ6 ոծքոմօո465 4ոօէ5 հսոոուոՏ. ԼՇ մճոջօլ մՇ ԻՑ |5Տ 211ԼԹսյօսոչ. ոճ եօոքիչ տ1զսծ ոդօոճ

մօ Խեործուժ

օտէ Գտստոս:

ՄՇՏ ՄՀէլթտ 96 |"Էողթ1ոծ ՕԷօոռձո, ՕՈՒ 4Ե0ԿՄ 4065 քԱ6տ (6 էՏուօ1765. ԼՇ5 թ855 61 155 քօսք|65 օեժոշո Հնճթու 25: 4/1161թուտ ՏԱյօէՏԳ. 1"Երոքոծ

Ուան:

«ՂԱՇ օթոնռ

Բո268օԱոր.

Շ6ՈէւՏ ՎՍ ՇՓՈՂՈՒՇՈՇՇ ԷՐՅՈՑ1ԼՈՒՒՑ46

քոգոմտ թԼոտ Տ0ՀԸ/6ԻՍ1օո մս ձժեսէ մս 2-11 120է6ս (Բողք:ւծօնօտոո. Սո ճսնծ Բլրոգուտ, 5օո օգոՒԹո: Վճ ՂԱՂ բշեՂօի6 Թ-ԼՆ : Ը6ԱՀ «ՎԱՏ (81շ6ոօսոո-Ճ. Խ1) օ5է մո ՇՇոէրծ 46 ԸԾողոոծոԸ6 է՛ճոտեուծ 465 Տ ՈՅԲՀհճոմրաօտ ԼԾԼ-Տ մ6 օբօջ.. քոօժսւտՄոստ 6 ԻԼԴՄՇ Հէ Հօ |բ Հլռլշու 66, ՀՓու 1ՀօՏ55ողծ| 4Շ 31ոմօ) ՇօԹո, (թբքօոծօտ ԻՕստ |Ճռոծու... ոՇ բոծ58ԼՇու

ՇՕԱ)ՇԱՒՏ

մ'ՄՀՈՏՀՏ

քո Հ6 զԱ6 ԺԻԾԹԱՏՏ,մոռթ 06 ՇՕԱԼՍՈՏ 1ոՄօՏԱՇՏ4 ԲՈ2օոօսոդ զս'օո ճեօոտ Հէօռոճծ 46 ԿՕ1- էռոէ գ6 զԱտուէ6 օէ մօ Թյոշ ԱՏՏստմ 1օդժր» սնոյլտու օէ օո բօսո Հաք. ճքքօլուէԵՕԿՅ մէ Թռ ոոօլԱ6 Թռքուչ 1 1ողօլքոռջծ մս ջ6ճ091քիծ Ճոդծուօո

ԺՀՈՈՒծոՀ

ձս «ԿԱՐ ՏՓՇՐ Շհօսեոջ 1ուշհւՀհաո, ո բոոօյթճյծ500166 ՄՇ թւօտքծումՀ Շոր /Քսոօքօօէ 61811 1ԵՏՈՕԱԼՇՏ 13Ո51124165ՍՇ ՇՕողուՀէՇ6 քճտտճու Գ'Քշ6րօնոո

մ. 8., ԼօՏ 520 072965 /Դ06Տ, ՔՅՈՏ, 1679, բ. 11-12. ԾԱՈԾԹԾՒ Ք. գ6., 2Յ/2ննո ժ՛սո

Վոսօոոթ:

26 մ62ռ

ճա:

մօ)806

ԹՅԵՒՏ(Ը

ՕՍ Լ6ետոէ

«.

1262/7/8/

2, Լօո,

6Ռ

1717,

6(

ք. 262.

|Շ ողծողծ ՅԱԹԱՒ բճէ ՇՏԱՏ Թ'Յքոծտ

(1ոմծ.

ՇՐՏՇՏ

ՈՂՅՒՇՈՅոՎ

ՄԱՇ քոտտայճո ԱԽ |2 1Թսոսոչ,|-Տ Ոո2էերճՏ բՒճույ616Տ 2դյուտ ԱՇՏ

մ ԱՇԼ Ո6ՈՒՑ,465

165, Ոդճ Ոս115 ՏՇԸՏ Վ'Ճեհոտեհջ, մս յճուեօո 6է մս բ01550ո ՀՇ (էուէի)

Կոո, ՎՇՏ ՍՅՏ6Տ

..

..

ՏԱՌՕՍՏ

)

Ն»

Ած Շս1ո16 ՅքքօոծՏ46 ՛Ւժեհէ, ՎԵՏ էճք)տ ՇԼ ՇՏ ԸՅ-թՇԱՀՏզս( 2ԱՅՅ6ոէյստզե'4 Օոսխթ(Իթուծ), Բ ԱօԼոոժՇ, ԻՃոք (Հոծ ԵԼ ԷՃԱՇոքոծ. Ե2 ՄԱԼ ՅՄՅ1 65 ԼԸ11եւօոՏՇՕողոոՇո618165 ՀԱՕ165 87ՀՇ հ10Տօօս, Ըօոտէշոնոօք)6, |ՇՏ Թոլէոտ, Ծօսեհռո: (Ճ516Շծոէոթ), Է1րշո,ԻՂոմծ օէ զսծկզս6Տ ք375 814665. Ա 250 լոա1ատտնուՎՇ ՇԺԾոտէուծւ զատ ՇԵԼ 1ոլոծոտծ ՇՕածօեօ ճո

ՀոՒԼՇՐՇուՇուՇՕՌՇՇՈՒՀՇո(ոօ |ՀՏ ուշմոտմօտՈոձրշհճոմտ Ճոռծուշոջ. Լօթաոլքո ՃԱԼՇԱՐՏ ՏԱԼ օՀելօ զնօտեօո օ5է 1ժՀոեւզսծ. ՆՀ Հօոոծ ժօ հՈոքի

| ,

| |

|: :

ԺՈՏՈՏՈւՏ

ՀՇՈԵՅԼԷ ԼՏՏ

ՏԱՏՏԼ ՏԵՈԼ ՎՇԽՇՈԱՇՏՕԵյօՏ մս ՀՕուուօոծծ. 1.65 թլծոօտթոժօօստօտ ՃՈՈՀՈՒՈՏ ) Օօօսթծու ա թոշուծոօբնօ: 1Տ օեխշոոշու Շ6Տ թյրօտ 465 ՈԼ 46 խ ԽՐԹոջօիօ ճէյօոէ թոծչՎ6Տ Քօոկծոշտ մօ | Ք6ոտ:... օո զնա: Թ1ո65 2: ձ1Ռ6րթոլտ թօտ մօ ԷՃՏՇ օէ օուեռւզսութու |65 քխտյօիօջ քօսո 4բթԳՈՏ օո 181556քօսք Շօոտաոնոօք|թ, օմ օէօ15 ԷԲԱօքծ60 |65 Ոոծմոտ բոծծլօստօտ Յակ օո զս6 155 ք1թոՒՑՏ թո Բ քոտոժ»աի. Ճսյօսւժհա |25 «ԽՀնշոտ օո ո՛1թիիճը քում Յու ԼԱՐՇՏ 16 քոն ճ'շքքոճեէօր 155 ք16ոտՏ-. շբթուտ 1|65է 4 ՈՕԼԹ զԱծ )ՇՏ Ո2ղ՞իրոմտ 4'Ճորճո)ճ 46 ԷՕս6տէ բծոշյծոէ ՃՀԷԽՏՈՂՅՈԼ ժն ՇԾՈՂՈՈԲԻԸԲ ՀԿԲՇ |ՇՏ քոնտ 'ՕՇՀ146ոէ, քող Ոծո ՏՏԱԼԹՈԴՇուձ ՒՕբաուտշոօո .

թլտ

ոտ

|

56421Եկտտնու Հո Էսոօքծ, քրոճլշու ՄՕԼոճլոօՏ ՄՇ ԷճօօոօծոււՇ ԱՇՏ բոտ ՇԱրթքճշոջ օէ

ՏՕԱԽՇՈՒ Հդ

Ճ5/Շ

Շօ

46 շոտ, քոօժս 1) ոՀ

1Տ

ՏՕոէ

Ճոռճուշոտ

4Հ |ոԷլթոչօ

օէ

Շճղշլոտ

ԻօաթօԱռնօո ճակ Տ8Թու

ՈՅրՀհճոմմտ65 բ-Օ4Ա116Տ ժՀոՏ |ՇՏք7/5 Էո

ոո

ճո

մ6

2ՏԱզԱՇՏ.Լօատօթո

զս 5ՕՇՇնքօոէժօ

ԻՃԱՇոշջոծշ.

66:

114մոութ

մՇ ԱԽՏ

Ժ'Օհտչօո:

Լ55 ՃՈՈՀՈՒՇոՏ

ՇԱ»

ՁԱ

ՇՕրդուծ

ոօո

«ՅՅՄՅՈ6Տ

ՃԱՀ

Հ

յոՇհմՇհթո

Ծհ.,

Լ2

ՕԺօգաքեթ

ոտ

Մթոծօ, 1806. ք. 63-64. (Շո ՅՈոճՈՒՑո).

"Լ

«ռութ

2051. 1օՈ6ԹՈ :

Օհտտօռ

207.

ժօ

Խանե

Էտլոէ ումա»

ՕՍԹՄՑ287185 օնօոշո.

ԺԱ

ՀՈՈՄՑ,

ճոտաոռր.

Կ.

6 Տո» (շու, ու, մօ Թոջժոժ,45 Ըօոտտոմոօթթ Շ'611է 20551 1Բ Հոտ ՎՃառ

ՇՏ ՓՈՄԷԾԱՏՏ.

ՏօԾո Շի. 1ոՀիչհ(նո

1,

1732. ք.

Բ. ժտ, Բա/թիծո ժ/սո սօյտցծ ՕԱ Լ ՇԵճու ԹԱ 7ոծ/220 ցժոժոո/Ժ6 ՄԲոբո օիթոոթո,

Խ. ',

ՀՀ. մ

4, ԲՅոտ, 1820,

ԽԼԱՇ թուոոօոժոոյթ ծմ 1172

սոծ

ՄԵՏ քոս

56:ո 46

Ճ

ՂԱՇ մոտ

ՇԾՈՈՒՌՇԻՏՇ

Հ

էձ

ՀԱ

ՀՇ Շհոռոմգած

16 ԸՕՈՈՒՈ6Է66

Շէ

1 «օտքշոթ «Տաեօսթ»

1777:

Հո

ԽօԷՅԱԲՇԱՐԱՆ

«ՏԸՐ:

Լ65

քխտլսո:

ոմտօոտ ԱՇ

(Շօոտտուոօքթ)'՞.

1 կես Հս 5/55ո6 80421 ճու: զս: 2 «Օոոս «ԱՇ ոօոոռլ ծեծ հօր» մօ օէ ճ ԿՈՇ օո քՕստտաօ

ՀՇՕՌՕՈՒՎԱՇ

րտա էծ 6 | |6Տ 5թո65 մօ իշ 2 ԲԱ շքքոււնւծ ձ ՈՕԱԽՇՀԱ ԻճՀՕոՕրուծ ԱճմՇ10քքծ-

մս 2 ՄԱ` 516616Ժճոտ 165 «օոմլեօոտ 06 քո: տջածլչ 15 Տսկռոտ ՃՅ66էՀ6 քր |8 Շիսէթ ՀօօոծոոէզԱ6,

12ՈՀՏօԵՈ6

ոշոռքիո Օէ ճէՀ օԵկքճտ ժ6 ոճռենք ԷօԱտ6 ժօջ քօսք)6ՏՏօսոո)տ, 7 օօքոտ /ոշետժ մռոտ Տ ՀոՏ ՍՏԱՍ Առձլաօողօիե մօտ Ճոռճութոտ,շո Խաս Յոշօւմոառէ, Թ Ճ «66 «օղոյոջ ճյծաւթժ քօքսխնօո թոխաքօտ. քոոմօսիօթ,

ԱԹԹՈՇ, շո

ՀեԵնծ.

ոկօս

Քօսո

Շ,

օո

օՇԱՇ

Հոճուճռոծ թոյտիոոօոծ

ՀՇօոօոյզա:օէ (Հք

ո4Ածծ

11 2 6ԱՏԾ,

թօինզսծ թճելթ Շլ1տ56

ՏԱԵԼՆՏՅՈոՒ

60: ՀՐ6Շ

սոծ

ԺԿՍՏԱՌՇՈՏ

ՀՒՈՃՈՒՇՈՏ(2թոինխենոո) բւօննու 96 18 բւօլԹՇէօոմս ՔՕԱԿ6ՒՈՇՈՇոՒ Ըս Ածոչուծու ձ Հո քխչ հօր ժն բժ55 ոո, Ք1ԼՏ Տ'«5է ՇՕոօծոէոճծ 46քխտ ՒՇ. ո

ծէ ձ ՏոՄոոծ.Ծշոտ Շօոտառեոօքիո

ՈՃճԱՑՈՏ Պեղ-ճնօո

ՀՇ

ԱՇԼԱՄՈՇՈՒ ԻՅրթԻՄԹԸԽւտԳՇ

ՎՇՏ ՀԱՈ6Տ,

Օտ.Բ

Ը

ՇՕՈՈՇԵՀ

Տ

ճՈՂՑՈՑՀՈՏ,

լունհկժիշո

(Բո

օո

6է6.

Հու: Լ'ՓօօոօոուտեծԲ. Բոքօլտ

՛ԼսազեծԲո էՕմք 635,

ՏԱխոծ գս

5.

ասու

ճճելրտ

ՈՕՈ ճա:

155ատ...

|ԹՏՈՈՅ1ոՏմ65

Քոկշո), տ մօՏ (խոտ

մօ5

ՇՇ տռու 5

քօղտ քռոմտ6

ծւ

Օրօօտ. Հէ

Թհ., օք.օէ, ք. 11-42, 2 Գե, բ, 11-12.

ՄՁԿՑՈՂՎՇԸ

մ. 8., ՇհՈՇԻթո

«օս

16 ողօողշաճցծ, |ճ ՇՕոտենօրծո Ողմոթ

ՂՀԱՅո,55 1Օս733ռ,465 Օհո) Տ

բո

Հոն Շռբմու»46 ՒԷտտքքոօ, ծ

Օհ., ծո. «է,

բ. 292.

ՕՈԹՈՍԱՑՏ ըտելոտ,Ծն Էոխօեթո Կ.

ՅՈՈռՈՒԹՈ).

Ճ516.

Շո

քԷԾՈՒՑՒԵՏ,

Տ/ոօքծ,Հէ

բճւօ16/Բոքոոժ

ՄՇՏ ողշՇիճոմտ ձօու

Բ/'ՆՈՈՓՈՒՇՎօ ԷՕՍօ5Լ Հս

ՎՈՏ,

ք.

ոս

ՈՐ

ԸՅԼՅՄՅՈԾՏ

լոտ (ոժլՇոտ Խոմծրտ2ոէ ԿՂՀՈՌՇՈՒմօ (ՅՍՏ ԸՅԼ»Տ, ՀԱ5Տ1 ԹՏ ՈղոՇհճոժտ Խ10550Ս1, զԱ մ69 /ՈշոԸհտո«: քօրջշոտ:. 6 հ ԸԾՈՏէճէ |2 ՈՈՏԱՈՇՏիխոճնօոՈՇՀսոտտճութ ԼՊոոոի Էուծե ԹՈՒ

Ց Ըն

ժօ

Ծուռ

Եա

օծժճոտ|Թ5քօոտ մՃ516 ԽՈոշսծ. Շ6 Տօոէ օէ |Թ5ոոստսնոշոտ ՈՇհօտ, զալԹ5ռու 46օՏ ԻՍՇՐՏՇՏ ՐծքօոտՏ ԻՃՏ ՀիռզսծՀոոծօ ԿՕոէ թօսր ծքճոմօ ԻՆ, 46 զս2իՀ ք4քՈծտ ձն ուօոժ'. 1 օօոտէո»: Լ4 1 թոօժսշեօոտ (Խ126ոօառ-/.

ՇՕՈՏՏՇՒՏոՒ ՏՕՍԿՇՈք

օ(Թ/5

Օեօաշո

:

.

.

Քսժօօյօ մօ եղէ ՛1օքհճե,ոսա Նե» օթոնծ 1ոքօոշու ժս օօուոծէօօ ժռոտ |ո Տօշօոմծ սոծ ՋՅոմծ 1ողթօոռոօօ ԻՃՈծուՇ

ԽՂոօԱՐ. ԸՏԱծ «ՎԱՏ ՅԱ

ւօեծ մս «ՄԼԸ ՏԱԵԱՐ,ՈՏԿՇՐՈՂՇԼՀՇԼԽՏԱՒ:

Ճ Ղօիոէ Խ թխտՑրուբոուօտէ օօ զս» Շն» ԱՇ Շտէ սոօ 46Տ բոս 46 1դՌուջ 7 «Կճոռօու մօ Է1ո, ժօ Ճ ԻՕ»շու Լ65 ծուձնձոծծ Օռոտէ ոօոռու

Ղծքհճք «Տէ

'

.

աարի

ԽՃրոծութ ՎՀ Ի(Օսշտէ,ժօ

քոՏ 1ոսհլթ Ժ6 Շ1է6Ւ20551Տս՛ |65 ոռոշհճոժտ ճոռծոՒծոչ,165 մս ՏքծՇ18115:Հ ԻՀոօոռոոծՄՇ ԷհլտէօոոԺ6 ԷՔոոբնօ օեօոոճո Ի ք21Չ/65

/ոճոշհճոժտ,Տոււօսէ 46 ԷօոքմոծՒոոժուշղոծ ԽԼ) ՄՇՏ Ճոոծոլշոտ օէ ք|ստօսոտ 4ՀՏ «1ՍՇՏոՇիօչ ժՀ ԷԷյոթոչօնօտճո՛, Յս ոջ ժօդէ ԻՃԸԼԻՂՄ:56 օ1ոտտօ

,

Կ.

2. Ծոթո,

1986, ք. 459, (Յո

4"ՕԱՇՏէօո 10սէ |» ՇՕումդօքեօ

ՀԱՐԾքՀՇՈՏ

ո'օո ծէ 15 Շօրոոոծոօծ Լուօտ Հ |"Էսոօքօ Ճոռծուծ

ԼՀաքաաճօո քստ5օ. ԲայօքօՀ 1Դէ616556Իթոոքոո» շո

(1762-1796)

ՏՕԱՈՂՏ ՀԱՀ

օոէրծ |Հս:5 ՈՂտԼոՏ...Շհճտտծ2էՕսՏ Յսը

մօ ԷՕսօջէ ՆՅ

ՀՕԱր

Վծջճեջ'".

ք45 46 մօտ Էօսէօտ

16 ՇՕՈՈՈՒՇՈՇՇ

4ճաօկօՕթքօք

851211գԱ65.

մս ՇՕու ՇԵՇ Շու

ՄՇԻՕԱԽՇՏԷ

Ոոշշիճոմֆ Ճոոծոլճոջ 2ՏՏՍծ 1ԲէճոտլԼ

Է65

Քճոմ6Տ զսա |Բոթոօ

թԱՏՏՅՈՇՇՏ

ԺԷԱՐօքԸքօս 46 օս

Շո )ՕԱՒԼԹՇռսօօսք մՇ ՄՕՄՀՔՇԱՒՏ ՇԱՐԾԹԵՇՈՏ,

ՅՈՅ3ՏՅԹու

ԷՃոռծուօ ժ6 Տսղօսէ Օու 41516 օո. հօտողծջ ոչք բօինզս6Տ

թՈՔՅԸՅԼՇԱԻՏ,

ւշւոճնօոճ|

ՏսԱօսէ

զսճոժ5'ՇՏէ

«ՍՀ: ՀՇ

8ս

12 1ԱՄԵմօ 2թթ/ՅԿծ6

1Աք Շօոն 66 Մոթճտօք

ԲՕԱ6Տ.

Շիճշչշսո

ՅոոճուՀոծ

ՕՅՇՏ 4 1:

ձ

ԵԼ

46 Օհօսէոջ

ոշոկօո

Աոօ

ՏՏ

Սո

Հհճո

ուշ

մօ ՄոԼուժ քածօջյոքիլթ

Բ

518116ՇՕքոշոտու

մօ

ժծԵսէ մս օո Մօ1է Եյշո զմն տոշհձոմտ ճողծուօոտ 5 «էռէ

յստզս'ձԷ1ՈԺՕՈՇՏՈ6 Ելայծ :

մոոոշոջծ 46 ԽՃոջ քթու ԱՅԱՇ 6է զԱ6 քօտտւելծ Տօաօրոծոէ 165Ոոշրշհշոժջ

|Հ 1օոէօ1:«

ԼՇՏ ՃՈՌՃՈՒՇՈՏ ձմ էճոէ

Խխ Հլտտը Աստու

տախալեւ Էոշեսմ Քլոոմթու բօսւ էՇսւ բո.

Շհշւշհանէ

85ՏԱՐԵԼ

Լաշ

5ս:

16 Խէ ժռոտ |տողճտարծ

օո

)ոԿ8, թՏ Ո

Յո

| օ,

Քհւհթբւոծտ...

765016

զս'շս 20"

1ՈէծէոՃէծոճ

ՇՕՈՂՈՓԻՀԲ

«ՀՇԼ6 թ թօտյօո 46 ԻՃոոճուծ ՏՏՇ Լճղղճոծ 121516

Տո

օՏԱՏ

տ8

օտ1Լ | քՕտեո ջճոքոոքիիգսթ

"ՔԱՒՕքՇ

էլԲու

ՀԿՇՇ

ԿԱՎ

Ճն

աօրոբտ-)4 մճյձ քւ

Տ 1ՇԸՒՇ, 1

Ոօոօուոծ Տ. Օլլոռքո 4

ՅՈՇԱՈ 465 ԲՈՅՒՇԻՅոՅՏՀՈՂՏՈՎՇՈՏ.

ՅբծքԸԱ զԱՇ Ը6 ԻՃոռճու:

46 (Օսօտէ մշոտ թ

ԷոՏԼՅԱՐՑՇ ՁԼոտք զած թ ճէռ1է ՇՓոՏէմճԷՂԵԱՇՈՇու

ԷՍԱՆՏ

ԱՇ

ՀՕրդութիՇՇ

-

ԷՒ26ւօսո, Թ2Տ5Շո,

մծ5 իճոճւծո էօլդքտթոք 165 րՀքմօոտ հՂճնեո (ռոճծոտը275 մ: ԼՀԿՀոԷ, ԹՆշւծոՒր

ՎՈՎՇ 4 ճէճ ՕԱՄՇՈ ՂԱՈՑՈՅՒԾ ժն Տոմ, «օոոս ԽԼօսշհ 81լտ,

«

ՄՃՌ, քստ11-ը

մս ՇՕողոոօաժ տօով Լձայռ Հէ Ե ՇԱԽ «ո Զյռոմ: ՄՇ Տոյժւոօ զս թոտ էճոժ զսձողէճ.ՇԱ «ՂԱՇ«Տէ սո 5օօհ քօսւ |25 քոօժայտ ձ ԲՈշՇրօսոո, ձ ԸՏՀՏԳ068օէ ձ խ10550ս ՏՇռքՕՈՂՏու 1.

ԼՇ Ոճլո6 ՁԱԼԱՒ 2 ԷՇՈՈՅՈՂԱԾ

ՀՏէ էԼ6Տ 1ոէծքոծօ մռոտ|ճ զԱՇ ՇՇԱԵ քժք1օո մս «ՕՈԹՅՅՇօ 476Հօ 5օո քոյտ Ոճււ|. Ծո օաքօոո4Հ Բրճոօշօմ.ՄՅՐՇուտ Տքիծրթ Ըօոլողծ ո ՅոոօՏ, ՈՂԳոէուՏ Հդ Հշհճոջօմ6Տ քղօմայտ օեյօէՏՎ6 |սշչ6,Օօ 1"Հէռմո, ՏՕ16

Քրցօտ Է.,

ԼՁ

՛2

լուշհնշհո

Թրու»

ք. 35,

ՇՀՕՈՈՓԼԸՑ,

-

ՃՇ

մո Բճոժուտ ՀՆՇՇ

սո

ՀոէիՕստլոտոծ, զսէՅքքօղծ 4 Բ. Էոոօտ |» թ ԾՈՒ մ6 60 տմեօոտ. ԽՈ2ՀՐՏ611)Շ Թ Թ ժ6 Շ6 ՇՕ1Ո6ՈՀ6. ոճ Հ6 Բոր |Ծլո բոռք2թ Օսօո բօրոծէ օՕդոծ ՀՇ

ԷՏ00 ուծ Սոշ

բճնոծ "7.

ՀյՕսէ

1Թ25 Օճմոո

ՀԱՒ

Շօուոծ

1Քսոօք 7որտ Երթծ ԷՏէ մս

ՈՈՇԱԱՇԱՅՈՇՇՈՏ ՄՇ

բոտ ԼՃրոճու

մօ ԻՕսօտէ. Տսո 1շ

քխտօօողսօՏ:

-

մոսԵ«ղ Տմրու Մո

՛Ձ

մճոտ

ՇՇ

ՇՕողողՇր

եծ Շ6

օո

ԻՃՏ)Շ. Առա

աու ԷՏ

Բո Պ/Յո ՏՇ 110041

ԿՈՇ

ոճքլօոտՀՇ

065 «11/65 15

աո թ զած |Շ ՀՕՈԴԱՂՇԻՀՇ 5՝ՀՈԹՇԽու զԱՑԵ ույտ 2055) քք |ՇՏԵռԼօռս): 5ա՛ |թ նբ, քու |ո /. ԷՕՇՇճտլօո46 |2 քոչքճւուօո46 |ճ օռոոքճթոօԼոմյօողծ մօ

ԷՅոօմօո Պ/շռ. || օ5է

«01606 Շու

ՏՇմ1Հուծու քձ:

ՀՕՌՈՈՇՐԵՇ

զս

Ք 1ծ15 քոուքքՅ)ժճոՏ 165 ք375 35 13ԱԳԱ6Տ'". 616 ՈՕ1:, Հս ԱՃ`

ՏՀՇՇ |4 7016 ՁՇ ԸՕՈՂՈՇՐՇՇ, քճոռու ՄՇՏ

ՃՈՈՃՈՒՅՈՏ զեմօու

Պո.

Հ

բշոօուոծ Բռոօոյտ ճքլթօտոք»

ՒԸՏէ ո ՈՇոմժորճ :

Ե խօ

Յսօօ

-

ԲՐօԵՏ

ռ քխտքող Տօոէ 155 Ճոոծուծոջ... ԼՏ Ժիռհատտոծ, Հէ Բոիտ,ո «օթ մ6Տ ՇաաԿոօտ թմլծու մօ

մօ է5 8 20 ումՇ տս

Ք/ՇՄՏ ՃՈՅՄՀՇ Խրուիծո

Իօսօի

-

«1

11.46.

(նոզսծ, ԽՐ: ՕԱՅՏԱԾՌ

Յոոռութո).

ՇՏ Ը188Ւ6էէօ5, ԱՇՏ մ ՈՇՃոՂՇոէՏ, ՎՀՏ Ժ(Հողթոէտ, 112Ո1ՀՈՂ6, ՈՂՇ

ԺՇ Թ 1Յոօ, ՄՇՏ քծրօտ ՇէՇ. Շճռ Բյէ սոծ բո ՃՇ ՈծԵծ

» ո

Օո քոծքոո» մօ| 101616, Ճոոչուճոտ Շշէհօիզստ5. քօսոշու

քղոօքոն

ՒՐքօ)ծօո1,

ձ -ք31ՇՕսքոուժէ ԲԲարօքօ Թ2/4241օէ 1ՀԵլշծոմ, ԹոմեօսոԼ,Էշօքծօսող, 82374231

ՈԱԾՈՅԼՏ մօ 18 հՂճմՀոու:.

Լ4 117 8 ՈՀ

ԹՏ ոճա

ԿՕՏ6Սռխռո

Շօտւոսոյօուլօո

145165.

Շծեճ ԺՏ

1811-1812:

ՇճքյլոԸ 4'Օմ6տտէԱՇ |Ճոծութ, Հ1Ռ51 զԱ: 15 5էօ0մ: մս զս Վ/ՈջՇԿօ75 ԷԼՈժ6-՞. ՃԱ ժճԵեսէ մս ՀԼԱՃ` ԿՋՇՇԵԸ, 12 քճոճոէ Օտոմգո,ՇղԿՕ7Շքո Խոքօաօո մոտ Բ ԿԷՍ ՛1օԼհոլ: Թօոոքոոծ,ՇօոտաՀ հ ՈՇողՇ ՏԽճիօո քղ05քօղը Հսոչ.

ՇՕՈՈ7ՈՇԻՇ6

ոօո

ՏՀԱԼ

Քո6Մ ՔՅՈօո

1թ ԷԾ16

-

մօ |ՔՏէ, ոոուտ 15 Հռմշու ոօո թողոշմթոա»: քօտ81Ե». Շո |օուջ տոտ. ԽՀՕստ ԿԱՏ մօ (Էսչօքօ Տօ էթսսշոէ

ՅԱՏՏ| 15 քՈՁՈՎՇՏ

Շո 15 Տոոտեալծու4 Խ/8:տծ:1/6, ՆԳօոՏ զս'15 «1ծոոծու 46 |2 Ք6րջօ ձ Լ1Մծսոոծ... ԷԼԹԼճոժօ,օո Ճոջ Հար ձ ՄՇոյտօ. (Տ ԿծմմրտոէԿատ |3 հմօոջօնծ,Էլոմճ,

մո

թոլոշմք16 Հօուր» ՀմողլուտնՅԱ ք Տո |» մս թօրտօոոծտ:". Օ'ճթոտջ էճաօքքոշքծ ԿՕՄՀքՀՍՐ

ՀԱՇ:

բօբսէճէլօոՁէլօքքոշո110000 ԷՐ26Րօատ 651 15

155 քճնտ

ՀՄՇԸ

Ըօոմոսոյւ

ՔՈ26Ր0ո

ՅԼթոռոմ

Ճ516-

ՇՕՈՒՏՈՀՇ

ՏԱՌՇԱԼ |2 1թւոծ ԸՅԼիծոլոծ 15481546,

4 ՏԱՏՇԱՒ Իլուճոոք մ6Տ Ոորշիճոմտ ՃՈՈՀՈՒՇՈՏ

ՀՕՈւՇոՇՑ

ԱրՇՏ, քծսէ

Բ. օէ

Բոցօթ Բ.. ոքքօո

Կ.

9,

ք.

25, (ծո

Խարօութո Ճ., 262աւռ, Իոնօետո Է, ԽՕՏ

ՁՒՊճութո),

մՇԱՌՅ/ (նո 77, բ. 91, Թեատո 180761 1808, Քողտ,1809. Ն...

ԶԻ., Օք 6, ք. 47. Տ. Վ., 2.6 Սհ (ԶՈՐԱՑ ՕՍ քոս2Թ ՅՈՌՏՈՇՈ, Խօտօօս.

(ՇՈ Ւստտ»).

1832,

Կ.

1,

ԵՈՀԿՅո,1994, ք. 40-41, (ճո ռորչուռո), Ն 6, Բոաստո, 1934, թ. 410, (օո Նյյտց»

ժ6

10206

թ. 125, ո|ելժ., եյց., ք. 203.

ՕՏՈՏ Թ

1Սոզւլթ

0245Թ

ՅԼ 8

Բ8ած,

ԵՅԽ քօսո ԼԵՍ: Թոցժոմ,մ6 ի1055001 մօ Օոո- 1շհօլոռ, 46 Խ/Թոժոռ61 Թ Դ/ճո. ՆՀսո հշեւէշուտ 46 թո ոս մ ԲԵրՏՀ Հռռոշմ: Եօճաշօսք 116քօ5 մ6

Հէ քօսո

".

2ոոս:| ԺՀ ն բծշիծ ձս |ոբ 811 46 50 4 60 դ1116 ոօսոօսչհծ ՏԱՐ

ՏՇ էԾԱԿՃոՒ

1| 651 4 ՈՕԼՇԲ զԱՇ 165 «ԴԱՇՏ 1ԷՃՈՇՌՈՇՏ,

«ՇԱՀՒօԱԼՇ ՈՀ

ումմտՀԼոք օո 1ճքրօ55/օո.

ՇՕՈՌՈԼՏՏՅԱՇՈԼ

8օռսօօսք քոտ մ'օտտօքծԵօոօոմզած «օէ» 51(ԱՅԱԾո.ՔՕսւ զս Օոէ 5114 օՇԱՀ 1ծքյօո448/օոէ ոայոցոզսծ ըօշծոս

ՓփԲսւօքծշոտ Է ւք Թուուծ

ճոք|ուտ Ճիօոտզա

մ6Տաղ65 թԱԷոծ-՝. օէ

Բո

Օստօի(812),

Մմիճռ

ՀթԱՏՀօՏ

քողճու 4օՏ

քո Բէ

էօայօստ տօռ |

|

ՒԹօտէ,Հս (ծի: ժօ5 Ճորճուճոտ, 1 Ը6Տ Էօլդէծոտ ո'ՀէՅ

ԺԷւ2ծւօսո

Հայծու Հծոուքօլտճոծ5 Եոքուէ

մօ ԽՃւոծուծ օէ Հո քծոծւո| ՇՕոողծոօ1ո155,

ոոնօոջ

զսօ1զս'15ՏՕ1ծոէ «115165

|Ե նռն

|Թ5իօչ

ասէ քոջ օսեիտո գսծ Շ6Տ մ6նճլօբքծոոծուտ ՕԱծոտո. մօ ՒԷոոքյո6 քծոծլայծ

ՈՏ

Տօոէ իճՏ 4 1ռ Հոտծ

Հուքոտ ՏրԵոտ

Հեծու

Հէ

Հօոմճոուտ

ձ | Շիսէւ. ԷՏ ո՛6:|

օէ ՏՏԳ-էաւզած ծո 1821 քօոտօ-ԼԱՐԳԱՏ քոր հճտճ1մ զսծ քօոմճու165 ՑԱՓՈՒՇՏ ն2 Գաոտ ՇՏ

ՏՀԷԱՃԱԾՈ

ՕՈԲՈՒՅ/ԸՏ

բօնազսծ ՏՀէճելճ 1822.

ԹԼՕԿՂՌՇԵՏ

618Լ6ու ԵՏ ԷԹսէաՏ 5'ՀՏէ 28քԷ2Կ6Շ. |թ թոՕքրծտ Հ6ճԸոծ, 6ՇՕոծողզս6

ճո

ՒԲոոթ Լո»

հօՒՏ

ԱՇ ՇԾԱՇ րոոծքքոյծտ

465 (2ՏՕոՏ

մ'ՍՏՅջ6.Մոճ

Շհսօ ծէոլէ

1829-1830

(ուտէ իօրՏ 46 |2 Կ1Շ ճԸՕոՇուզսծ

ԱՇՏ ՈՅՏՏՅԸՐԵՏ

էԱՑՏ. ԼՇՏ

ՌԾՈԱՏՒԵՏ մօ (Եողք 6 ԱՏՏՇ-' ՔՇոմձու 1Թսէ 16 ՃԱ:

Հ ՏՏՇԼՇ,

ՇՅԱՏՇ

աղ«615

Բոժոշօէ օէ Ժճոշհէ

: ճռ

|ՀՏ Ճոճուշոտ լԾոոլծ

1894-1896

քԱ1ՏՏՅՈՇԵՏ

ՀԱՐՕքճՏոՈ6Տ, ըՃ թո0Թռջօոոլ|2սլ

ԲՃԱԽԴՇԻՑ6է 11 Բրոշ

Ոո815 80551 Ժ6 1641156Ւ

քրօօզսծ 300 000 Ճոռճոյծոտ Հ ԱհձՒթոծուԻԲ | Ճոջ

թած.

Օոէ ճէճ

Խատտր,

ՒԲուքոթ Օմօոշո,

Ս/ոՌսՇուճ Տսր

5Օոք

ԱՇՄՇՈԱՇՏԱՇՏ 172165 56060565 քՕսղ 165 քշսքեչ55աոյտ 215: 11765 մօ |1 Ը1ՅՏՏ6 61 ոս ՀԵԿԱ մս 24: ՀԵՇ ՅԾ. 11 5սքու 46 ոօէօւ գե'ձ 12 նո մս ՀՇ

ՇԾԲՈՐՈՇԻԵ

Հէն (ՀԱՀ Հու էօողեճՇ 50ԵՏ Ո1ՈՈՍՇՈՇՇ մս ՒՀԸՕՈՈՈԼԸ ԳՇ ԷԲողքՇ օԱԾոո Ոոօոծնյրծ 106216,16 1/6 էարՇ ՄԵխոլո: էշ ողյ5 ՇՅք)ե|ՇԱրօըճծօո, զեծ Իսո:

Հ4ՈՇԱԹԱԾո855սոծ6 քո թ Բոշ (ոօոոճտտ407 Աճբօիօդ), թ հօտ ժՀ 1 |ՈՒՔԸ աջտթ՞. ՎԱՇէ Յսեոօհչշո,| օսԵ Վ6Տ Ճ Առ հո մս ԹՀ ՏԱՏ օէ ճս Վճեսէ մա 7: ՀՀՇ Բողթամտտաոշօ օ5Լ հօողոօտ Ժճքոյտօտէս-օՏ 4 ԼԼՄՃՈՏՇԼ1766 ել Շ|ԹՏՏՇ«Օողողծ է816 ոծուծոոօ 46 1915Ոոծուօո ՀՇմշոսօ 1թ քոոօլքոէքոճամնծ ծօօոօուզնծՀս քծոօօեժօ 1916. Լօ քճոօեւմծՀոոճուշու օՒթռուտժ 165 1665 սուտ զս ճ քոխժ16 ը

էա

Յ սո ՅԱ ՅԱՏՏ|

Շօսք 11Ղ6ԿԺԸՇՅԵԼԸ

քօսքՇՃՌրճուշոմ. 6Ղ բռնեհտ օոգսծ, քօրէճ ՔՏԷ-Օսօտէ. ճօՕոօոուզսօ մճմօ1օքքօոոծու

(90407) ժ« ԻճաքոուՇոՎՀ թւտզսը 72 000 Ճ1ՂՈՏՈՒԹոՏՎՇ Ա/ՄՇՐՏՇՏքՈՕԿԼՈՇՇՏ 61 ՃողլտքոՏ), մւ Ի(Օսոտէ (քբռղու սմ Պժրածտսմ ահճաոմտ ԲՃրոճութ

ԳՇ Էտ. ժՇ Մ

բՃՌԼՀԱԼծՐՇՑՇՈւ

Էր26ոօսրռ.

ծող ՈՂտ«6

ՈՒՀԵԼՈՐԸ,

ճմ

ժՒԱՇ ՇԱԱ:ՐՏ

մ 1115101Ի6

Ֆօեճու

Լողա

ԳՌՈՄՈՒՑՈՂՇՏ,

Օշրուշրաճռո, 81«5ա116, 2004,

ՄԱՆ

թո

ը. 241252.

ԱՇՏ ՔԱՇՈՒՇՏ 1մտտ0-էնոզԱ65 (1828-

ԺճոոքոանօոՄ:Տ 1877-1878), մօ5 ՈԾԱԿՇԼԵՏ թիճտատ օէ ՄՇՏ ՈՈռտտոերօտ Ճոոծուժոտ. օ1ատուտատ ՃԱՌՃՈԼՇՈՏ գՇ ԷՕսօտե, թո | Տոտո օ5է օէ ՀՇօճօույգած քխջ Յքքոոծօ. ԷԼոոուժ 11 (ճոոժօտ 1890), | ՇՈՏ6 քօմմԱզսօ 2Ոոծուծոտ օո ՀՀ օԵյքծտԺօ է-ճոՏէ6:6- 15 շոտ ՇօՏ օօոմնօոջ, 165ոշւշիճոժտ 18529. 1833-1856.

1ԺՇ էո

4'Էր2«օսո ՀԼ Ճսնօտ 71165 ՏԱՐ» մ 'Ճղուծուօ մօ |Օսօտ( ձ ԻՔԱւօքծ օս Տոոծ. Շօոտաուոօք|ծ մ» Յտքիո, Հճեսւ մօ 18 է68155ԷԾռ (65 Էռ 1878, թատ 15 Շշօոթրեջ

ՏԱյճո 144ԹՈղօՏ օո ՃՈՌՀՈՒՇ մօ |Օպօտ քճք 1» քՕԱԿՇԼոծողծոէ Ճործուճոոճ ՄՇ ճոռոմօտ

քԱլՏՏՅՈՇՇՏ

ՀԱՐԾքճ6ոո6Տ,գնօտեծո ժ6 12 ՔոօԵլծոոօ

ՃՒաճուշոջ

ծէռԵհտտշու սո

Ջ

մՇ 1

լէլը., բ. 220, Է

2յեժ..ք.

485.

|Հ ՇԾուծ16

6Տէ ԱՇմՏուՑ

Օո քոոճոզած 14 1ծոմճոշծ մ'օ::Ըխոբ Ա Ճո ՇծոձոոծիեՇ. 1'4Եօոմ. 16 տստշո Էշուժ տթեծճ

եք1օոոճհՀ1ուշրղոեօոոծ.

Տ2ոք Ւճք1ոՂծ 42ՏըՕԱզած

|Թ5 ՅՌՈՇՏ 1805

ՏՕՍՏ

6է

ոէ, Ճ

մՅսեօղ Բ. Ճո. 00206 1806, Բոոտ, 1859.

օէ աեօ/5

Բոր, Ք Տո Մոնո Հ

ԽճԽԾՈԹՌՃ., ԷԹ

Ճ4որմութ 61

տ ԵՅՈՉԱՏ ՇՕՍՈՒԾՏ Օ/

տՕստօիյ,ճոցիէ Լ.Լ.Ծ., ԹԱ: ք.

Շո

655836ՈՕդ ՏՏԱԼՇՈՂՇՈԼմ. քՕսՏջօք

138-184.

ԼԾոժծո.

6Ի

Բ6/56, ալն մՅոտ

Խոտ (հօԲատ

Բոօմմադ/

Էլատեռոճռ

Ք.

7965. բ. 208-300

"

(65

7ոԹՑՇոՏ ՀՅՈՅՑ

ՄՈ65

(տոտոռռուծո),

«Ղոոռոթ

6ռ

մօ

/ՕԱԾՏԼ Բոշտաո, '

ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ

ՀՎՌՁԱԿՄԱՆ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ՝

1918 Թ. ՄԱՅԻՍՅԱՆ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐՈՒՄ

թ. հունվարին, օգտվելով ռազմաճակատիկազմալուծումից, խախթուրքական զորթերը Վեհիբ փաշայի հրամանատւարրությամբ Ռուն անցան հակահարձակման: զինադադարը տեցին Երզնկայի ահռելի քանաՀայաստանում թողնելով էրեմտյան սական զորքը կությամբ զինամթերք արագորենսկսեց հեռանալ: Մեծ զոհերի գնով գրավված հսկայածավալ ԱրեմտյանՀայաստանում թուրքերի դեմ մեն-ձենճակհայտնվեցին հայ կամավորները: Վերջիններս տեղ-տեղ փորձեցին դիմադրություն կազմակերպել Երզնկայում Սեբաստացի Մուրադը, Բաբերդում Սեպուհը, Քղիում Թուրիկյանը: 1918 թ. հունվարին Կովկասյան բանակի հրամանատաբությունըԱնդրանիկին շնորհեց գեներալի կոչում ն նշչաճակեց ռազմաճակատիհրամանա1918

ար

Անդրանիկը ժամանեցԱլեքսանդրապոլ,որտեղ ապարդյունանԱպանա անցավ ցան կամավորներհավաքագրելունրա Կարս, փետրվարի10-ին ժամանեց էրզրումփորձելովայն դարձնել ուժեղ ամրոց: Արյունալի մարտերմղելով բազմաթիվգաղթականների հետ ՄուրադըԵրզնկայից նահանջեց Դերջան,ապա էրզրում: Սնարդյունք եղան նան Քղիում թուրքերին ն քրդերին կանգնեցնելու

փորձերը:

Թուրիկյանիջանքերը: Հայերի ռազմական անհաջողությունները սլայմանավորվեցին նան միջազգային անբարենպաստ իրադրությամբ: Թուրքերի ճնչման տակ Անդրկովկասիվրաց ն ադրբեջանալյանքաղաքական ուժերը երկրամասըՌուսաստանից անջատելու նոր քայլ կատարեցին: 1918 թ. փետրվարի 10-ին Թիֆլիսում գումարվեց Անդրկովկասյան սեյմը, որում ներկայացվածէին 32 մենշնիկներ, 30 մուսավաթէսկաններ, 27 դաշնակցականներն տասնյակ այլ կուսակցությունների ներկայացուցիչներ: Սեյմի նախագահ ընտրվեց Չխեիձեն: Սեյմը իշխանության դարձավ Անդրկովկասի դաշնային հանրապետության նոր մարմինը փոխարինելովկոմիսարիատին:Հայ դաշնակցականները` Հովհ. Քաջազնունին, Ալ. Խատիսյանը,Խ. Կարճիկյանըն ուրիշներ, դեմ լինելով Ռուսաստանիցանջատվելուն,մտան սեյմի մեջ թուրքերի դեմ միայնակ չմնալու համար:Մինչդեռ թուրքերը շարու'

Զեկուցումը կարդագվել է 2003 թ. հուլիսի 13-ին Շիրակի մարզի Սառնաղն ՀՀ հռչակման 85-րդ գյուղում` 1918 թ. մայիսյան հերոսամարտերի տարեդարձիննվիրվածգիտաժողովում:

բյուր

նակում էին անարգել առաջանալ: Նրանք փետրվարինգրավեցին Դերջանն ու Բաբերդը, մարտի սկզբին էրզրումը, որտեղից Անդրանիկը նահանջեց Կարս չստանալով օգնական ուժ: Այս ամենին գումարվեց Բրեստ-Լիտուլսկում 4918 թ. մարտի 3-ին Խորհրդային Ռուսաստանի ե գերմանաթուրքական բլոկի միջն էնքված չարաբաստիկ պայմանագիրը, որով բոլչնիկյան կառավարությունը հրւսժարվում էր ԱրեմտյանՈւկրաինայից, ՍրեմտյանԲելոռուսիայից ն Մերձբալթիկայից հօգուտ Գերմանիայի ն Արեմտյան Հայաստանից հօգուտ Թուրքիայի: Ավելին, փաստորեն թուրքերին էր տրվում նան Կարսի մարզը, որը 1878 թվականիցՌուսաստանի կազմում էր: Անդրկովկասյանսեյմը չճանաչեց Բրեստ-Լիտովսկիթալանչիա-

կան պայմանագիրըն 1918 թ. մարտինՏրապիզոնումառանձինբանակցություններ սկսեց թուրքերի հետ: Սեյմի պատվիրակության (նախագահ Ա. Զխենկելի) 12 անդամներից 7-ը մահմեդականներ էին: Ուստի շուտով դրսնորվեց վերջիններիսթուրթամետդիրքորոշումը: Ադրբեջանցի պատվիրակները, ընդառաջ գնալով իրենց թուրք եղբայրների թալանչիականպահանջներին,գտնում էին, որ պետք Է ճանաչել Բրեստ-Լիտուլսկով նախատեսված հողերի անցումը Թուրքիային: Վրաց պատվիրակները,թեն. դեմ էին Արեմտյան Հայաստանի ն Տրապիզոնի անցմանը Թուրքիային, սակայն իրականում ոչ մի լուրջ քայլ չէին կատարում թուրքերի առաջխաղացումը կասեցնելու ուղղությամբ: Պատահական չէ, որ վրացի գեներալ Օղիշելիձեի դավաճանության պատճառով ն Չխենկելու հրամանով 1918 թ. ապրիլի 11-12-ին, գրեթե առանց կռվի, հանձնվեց բավականին լալ ամրացած Կարսի բերդը: Բանակցությունները Տրապիզոնում արդյունք չտվեցին, ն Սեյժի պատվիրակությունը վերադարձավ

Թիֆլիս:

Ստեղծված իրադրությանմեջ պարզ էր դառնում, որ թուրքերըչեն բավարարվելու Բրեստ-Լիտովսկովնախատեսվածհողերի բռնագրավմամբ ն ներխուժելու են նան բուն Աբնելյան Հայաստան այն գրավելու ն ւսյնտեղ ես իրականացնելուհամար հայ բնակչության ոչնչացումը: Այդ ժամանակԵրնանումհայրենիթի պաշտպաճության գործն իր վրա վերցրեց 1945 թ. Վանի հերոսամարտիղեկավար Արամ Մանուկյանը, որը 1917 թ. դեկտեմբերիվերջից գլխավորում էր Երեանի ազգային խորհուրդը: Շուտով Արամը ստացավ դիկտատորի լայն լիազորություններ իր ծեռքը կենտրոնացնելովԱրնելյան Հայաստանի ռազմական ն վարչական իշխանությունը: Նա Երեան հրավիրեց մի շարք 0շանավոր զինվորականների Մ. Սիլիկյանին, Դ. Բեկ-Փիրումյանին, Դրոյին, Ն. Ղորղանյանին ն այլոց: Արամը կարո271

ղացավ կարգ ու կանոն հաստատելԵրեանինահանգում, սանձել ավազակային խմբերը, կազմակերպելզինականուժեր ն ուղարկել

ռազմաճակատ:

ԻրադրություննԱնդրկովկասումշարունակում էր ավելի վտանգավոր դառնալ: Թուրքերի ճնշման տակ սեյմը 1918 թ. ապրիլի ջանքե9(22)-ին վրաց մենշնիկներին թաթար մուսավաթականների րով ընդունեց որոշում Անդրկովկասը Ռուսաստանից անջատելու ճասին: Սեյմի հայ պատվիրակությունը,որ դեմ էր այղ որոշմանը, մնացփոքրամասնությանմեջ: ԵրկրամասիանջատումըՌուսաստանից ավելի անկաշկանդդարձրեց թուրքերի նվաճողականձեռնար-

կումները:

Անցնելով Ախուրյանգետը` թուրքականհորդաներըմայիսի 15-ին ներխուժեցին Ալեքսանդրապոլ: Այստեղ նս բավականաչափուժեր կային թշնամուն դիմադրելու համար: Սակայն սեյմի ղեկավարությունը կարգադրեց` քաղաքը հանձնել թուրքերին: Ալեքսանդրապոլի զավթումից հետո թուրքական «Կարս» զորամիավորումը4 ուղղություններով սկսեց առաջանալԱրնելյան Գայաստանիխորքերը: Թուրքերի 3-րդ ն 4-րդ բանակայինզորախմբերըհրամանէին ստացել Սրարատյանդաշտով մտնել Երեան: Մայիսի21-ին այդ զորախմբերը գրավեցին Սարդարապատգյուղն ու կայարանը:Վտանգ կախվեց էջմիածնի ու Երեանի վրա, որտեղ բազմահազարարնելահայերի հետ ծվարել էր հարյուր հազարավորարեմտահայ գաղթականներ: Երնանիանկումը կնշանակերթուրքերիձեռնարկած 1915 թ. ցեղասպանությաճ ավարտ, հայ Ժողովրդիիսպառոչնչացում: Այս օրհասականժամին խոսեց հայ ժողովրդի ինքնապաշտպանական բնազդը: Վերջ տրվեցին միջկուսակցականտարաճայնություններին, համախմբվեցինբոլոր ուժերը: Արամ Մանուկյանը գեներալ Թումաս նազարբեկյանին չիազորեց ստանձնելու հայկական զորթերի հրաճանատարությունը:Վերջինս էլ գեներալ Մովսես Սիլիկյանին նշանակեց Երնանյան ուղղությունը պաշտպանող զորաջոկատի հրամանատար: Սարդարապատիշրջանում ռազմականգործողությունների առմիջական ղեկավար դարձավ արցախցի գնդապետ Դանիել Բեկ-Փիրումյանը: Վերջինիսազգական Պողոս Բեկ-Փիրումյանը գլխավորեց կամավորներից կազմված «Մահապարտների գունդը»: Սարդարապատում հայկականզորքերի դեմ դուրս բերվեց թուրքական15 հազարանոցգորաբանակ՝Շեքի փաշայիհրամանա-

տարությամբ:

Մայիսի 22-ին հայերն անցան հակահարձակման նհուժկու հարկենտրոնաԳյուղի շրջանում վածով ոչնչացրին Ղամչլու (Եղեգնուտ) ցած թուրքական ուժերը ազատագրելովմեկ օր առաջ գրավված

Սարդարապատը:Թուրքերը նահանջեցինն նոր դիրքեր բռնեգին Արաքս կայարանի շրջանում: Այս հաղթանակը ոգեորեց հայկական ուժերին: Տարբեր տեղերից սկսեցինժամանել նորանոր ջոկատներ: Մարտիկների առջն ելույթ ունեցավ Մ. Սիլիկյանը հիշեցնելով Ավարայրի հերոսներին, ն որ նահանջել չի կարելի, քանզի թիկունքում Սուրբ էջմիածինն է: Գամանման ճառ արտասանեցնան Թ. Նազարբեկյանը, «Մեր ապագան մեր ձեռքին է, կամ կհասնենք նրան ւայքարով, կամ երբեք մենք ն մեր սերունդներըչեն տեսնիայն»: Մինչն մայիսի 27-ը տնած արյունալի մարտերից հետո հայկական ուժերը թշնամուն ետ շպրտեցին մինչե Արաքս կայարանը: ԱպարաՕի ուղղությամբ հայկական ուժերին շրջանցելու ն թներից հարվածելու թուրքերի 9-րդ դիվիգիայի ջանթերն անցան ապարդյուն: Դա տեղի ունեցավ շնորհիւլվլ Բաշ-Ապարանի ուղղությամբ հայկական զորքերի հաջող գործողությունների: Բաշ-Ապարանիշրջանում աչքի ընկավ Դրաստամատ Կանայանը: Հերոսաբար զոհվեց հայտնի կամավորական Զեմլյակը: Մայիսի 27-29-ի ընթացքում Բաշ-Ապարանի տակ բշնամին գլխովին օախջախվեցն ետ շպրտվեց: Սարդարաւվատի նԲաշ-Ապարանիչրջանում կրած պարտությունների վրեժը թուրքերը փորձեցին հանել Մեծ Ղարաքիլիսայում: Այս ուղղությամբ թուրթերը ձգտում էին ճեղքել դիմադրությունը Ա դուրս գալ դեւպի Թիֆլիս: Մեծ Ղարաքիլիսայիմարտերումմայիսի24-28-ին աչքի ընկան գնդապետներԱ. Բեյ Մամիկոնյանը,Ն. Ղորղանյանը, Գ. Նժդեհը: Միայն մայիսի 30-ին մեծ կորուստների գնով թշնամինկ(արողա-

գավ ներխուժել Ղարաքիլիսա: Այնուհանդերձ մայիսյան հերոսամարտերն ավարւովեցին թշնամու ջախջախմամբ:Տալով 3500 զոհ բուրքերը նահանջեցին դեպի Ալեքսանդրապոլ: Մայիսյան հերոսամարտերում,որոնք հայոց պատմությանամենապայծառէջերից են ե հայ ժողովրդի գԳոյաւոնմանհզորագույն գրավականը, աչքի ըծկան ուսն հեծյալ ջոկատիհրամանատարՀովհ. Բաղրամյանը, կապիտան Դոլուխառճյանը,գրող Լ. Բակունցը, լեզվաբան Գր. Ղաւփանգյանը, ռուս զինվորականներ Պերեկրեստովը, Սիլինը, հույն Մակելարին, բազմաթիվ հոգնորականներ Գարեգին եպիսկոպոս Հովսեփյանի

գլխավորությամբ ն ուրիշներ: Մայիսի 26-ին սեյմի վրաց մենշնիկյան խմբակցությունը հանդես եկավ սեյմը լուծարելու ն վրացական անկախ պետություն հռչակելու հայտարարությամբ:Սեյմը ցրելու առաջարկությունը պաշտպանեցին մուսավաթականները,որոնք էլ մայիսի 27-ին հռչակեցին իրենց պետականության ստեղծումը`Գյանջա(Գանձակ) մայրաքաղաքով (Բաքուն այդ ժամանակ գտնվում էր սովետների ձեռքին Ստ. Շահումյանի գլխավորությամբ): Սեյմի փլուզումից վերջնականա243

պես պարզ դարձավ, որ հայերը մեն-մենակ են մնում թուրքական ագրեսիայի առօն: ՎրացիներըստացանԳերմանիայի,իսկ կովկասյան թաթարները Թուրքիայի աջակցությունը: Սեյմի հայ պատվիրակները բողոք ներկայացրին Վրաստանի նորակազմ կառավարության նախագահ Նոյ Ժորդանիային:Վերջինս ցինիկորեն պատասխանեց. «Դուք հայերդ խեղդվում եք, մենք պարտավորչենք ձեզ հետ խեղդվել»: Մայիսի 28-ին Ազգային խորհուրդնընդունեց որոշում անկախ

պետություն ստեղծելու մասին: ԱզգայինխորհրդինախագահԱվեՆիկոլ Աղբալյանիձեռքով գրված հրապարակեց տիս Ահարոնյանը Հայաստանիանկախությանհռչակագիրը,որը տպագրվեցմայիսի ասվում էր. «Ի նկատիունենալով. 30-ին: Նրանումմասնավորապես ն հռչակումովլուծարվում որ Վրաստանի Ադրբեջանիանկախության Հայոց ազգային խորհուրդը է Անդրկովկասյան դաշնակցությունը, է ֆունկցիակառավարման վրա վերցնում իր ժամանակավորապես նոր հայ1-ին նկատմամբ»:Հունիսի ները հայկականգավառների էր հայկական հռչակում հրեն խորհուրդը տարարությամբԱզգային 1045 թ. այր հայրենիբոլոր հողերի միակ իշխանություն: Այսպես թում ն 1375 թ. Կիլիկիայում պետականությունըկորցնելուց հետո, հայ ժողովուրդը վերականգնեցիր անկախությունը: Նորաստեղծ պետականությունըփրկելու հաճար անհրաժեշտ էր միջպետականհարաբերույթուններհաստատելդարավորթշնամու Թուրքիայի հետ- Այդ նպատակով, հետնելով Անդրկովկասյան օրինակին, ժամանահարնան երկու նորաստեղծպետությունների Ազգային իրականացնող կավոր կառավարությանֆունկցիաներ որտեղընթաուղարկեցԲաթում, խորհուրդնիր պատվիրակությունն նում Հին մի կողմից` Թուրքիայի, մյուս կողմից անդրկովկասյան Հայկականկողմը Սերբանակցությունները: հանրապետությունների ե Հովհ. Քաջազնունին: կայացրինԱլ. Խատիսյանը չէր ուզում բանակցել Սկզբում թուրքական պատվիրակությունը հետ: Սարդարապատեղեկանալով հավանաբար Սակայն, հայերի տում իրենցզորքերի անհաջողություններին, հաշվի նստեց նան հայերի հետ: Հունիսի 4-ին Բաբումում կնքվեց հաշտություն Թուրքիայի Ն առանձին-առանձինանդրկովկասյան հանրապետությունների անմիջն: Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանի Հանրապետության կախությունը:Սակայն հայերին այդ անկախությունըտրվում էր չափազանց թանկ գնով: Բաթումի պայմանագիրնավելի ծանը էր, քան Բրեստ-Լիտովսկիհաշտությունը: Հայաստանը հրաժարվումէր ոչ միայն Արեմտյան Հայաստանից ու Կարսի մարզից, այլն Արնելյան ն Համամլուի Հայաստանի մի շարք շրջաններից՝Ալեքսանդրապոլի

(Սպիտակ) գավառներից, Երնանի ու էջմիածնիգավառներիմի մասից, Շարուր-Դարալագյազի 1/5-րդից, Ալեքսանդրապոլ-Նախիջնան երկաթուղուց (բացի Երնան Ռւլուխանլու (Մասիս) 6 վերստանոց հատվածից): Հայաստանում տեղակայվելու էին թուրքական կայազորներ: Թուրքերը իրավունք էին ստանում Հայաստանովզորբ տեղափոխել Բաքու, որտեղից պեւոք է դուրս բերվեին Կոմունան պաշտպանողհայկական ուժերը: Եվ վերջապես` Հայասւուսնըպարտավորվում էր իր տարածքում զինաթափել հակաթուրքական «ավազակային» զորաջոկատները: Վերջինիս տակ թուրքերը նկատի ունեին հատկապեսԱնդրանիկի ջոկատը: Այս հանգամանքըդժգոհություն առաջացրեց Անդրանիկիմուռ, ն նա հեռացավԶանգեզուր: էյսպիսի ծանր պայմաններում, 12 հազ. քառ. կմ-ի վրա ծնվեց հանրապետությունը, որը, սակայն, աստիճանաբար ամրապնդվեցն -

ուժեղացավ: 1918 թ. մայիսի 28-ին հանրապետությանհռչակումից հետո առաջնահերթ խնդիրներից մեկը իշխանության Ճարմինների ստեղծումն էր: Սկզբում իշխանությանժամանակավոր գործառույթներնիբականացնում էր Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդը, որը, թուրքերի կողմիցճանապարհներին հարուցածարգելքներիպատճառով (երկաթուղինթուրքերի ձեռքին էր), ինչպես ն այլ հանգամանքների բերումով, չէր կարողածում Վրաստանից տեղափոխվելԵրեան: Հայաստանում իշխանության դեկը շարունակում էր մնալ Երնանի ազգային խորհրդի ձեռքում Արամ Մանուկյանի դեկավարությամբ:Վերջինս հսկայական գործ կատարեց Երեանում պետականության հռչակումը նախապատրաստելու ն նորաստեղծ պետությունը առրապնդելու ուղղությամբ: Պատահականչէ, որ Արամը իրավամբ համարվումէ հայոց պետականության վերականգնմանհեղինակը: Նրա ղեկավարածՀատուկ կոմիտեն մինչն հուլիսի կեսերը Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհրդի ժամանումը Երնաճ, Գայաստանումիրականացրեցժամանակավորկառավարության գործառույթները: 1918 թ. հուլիսի 19-ին Ազգայինխորհուրդը վերջապեսժամանեց Երնան:Ազգայինխորհուրդների(Թիֆլիսի, Երեանի)ն քաղաքական կուսակցությունների համաձայնությամբ կազմվեց իշխանության բարձրագույն մարմին` Հայաստանի խորհուրդ (պառլամենտ, խորհրդարան), որի մեջ մտան ազգային խորհուրդների, տարբեր կուսակցությունների,անկուսակցականների,ազգային փոքրւամասնությունների(եզդիներ, ռուսներ, մահմեդականներ) ներկայացուցիչներ, ընդամենը 46 հոգի (18-ը դաշնակցականներ): Հուլիսի 24-ին հրապարակվեցկառավարության կազմը. վարչապետ ճարտարապետ Հովհ. Քաջազնունի (1868-1937), ներքին գործերի նախարար

Արամ Մանուկյան (1879-1919), արտգործնախարարԱլեքսանդր Խատիսյան, ֆինանսների նախարար Խաչատուր Կարճիկյան, զինվորական ուսխարարգեներալ Հովհհաննես Հախվերդյան ն արդարադատության նախարար Գրիգոր Տեր-Պետոոսյան: Օգոստոսի 1-ին Երնանում հանդիսավորությամբբացվեց հայոց առաջին պառլամենտի խորհրդի (խորհրդարանի) անդրանիկ նստաշրջանը: Խորհրդի նախագահ ընտրվեցԱվետիքՍահակյանը (Հայր Աբրահամ):Նմստաշրջանըորոշում ընդունեց երկիրըծանրագույն վիճակիցդուրս բերելու ուղղությամբ շուտափույթ քայլեր ձեռնարկելումասին:Մինչն հիմնականօրենքի սահմանադրությանըն-

դունումը, որոշվեց ժամանակավորապեսառաջնորդվելգարական Ռուսաստանի«Հավաք օրինաց» (օրենքներիժողովածու) օրենքների ժողովածուով:Մինչետարեվերջբարելավվեգդատականգործը: Ստեղծվեցերդվյալ դատարան: ատենակալների 1919 թ. դեկտեմբերի26-ին խորհրդարաննընդունեց մի կարնոր որոշում հայոց լեզուն պետականճանաչելու մասին:Գործավարությունը բոլոր հիմնարկներում այսուհետնեկատարվելուէր հայերենով: Ընդունվեց պետականդրոշը` եռագույնը, որը պետք է բարձրացվեր պետական, կառավարականհիմնարկների վրա: Եռագույնի կարմիրը խորհրդանշում էր հայ ժողովրդի թափած արյունը, երկնագույնը ազատագրված հայրենիքի բաց երկինքը, նարնջագույնը աշխատանքը (հողի գույնը) ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի ն նկարիչ Հակոբ Կոջոյանի կողմից ներկայացվածհանրապետության զինանշանը, դրոշակի օրինակով, ընդունվեց ժամանակավորապես: Զինանշանի վրա երկու Մասիսներիշուրջ հին հայկական արքայատոհմերի (Արտաշեսյան, Արշակունյաց, Բագրատունյաց ե Ռուբինյան) զինանշաններըէին, աջ ն ձախ կողմերում արծվի ն առյուծի պատկերներէին, ներքեում սուրը, գրիչը, հասկերը:Հանրապետությունում իբրե պետականհիմն գործածվում էր «Մեր հայրենիքը»: Սահմանվեցինշքանշաններ, տոներ: «Հայրենիքին ծառայության համար», «Վարդանզորավար»ն այլ շքանշաններունենալու մասին որոչումներ ընդունվեցին: Հանրապետությանկառավարությունըմեծ ուշադրություն հատկացրեց բանակի ամրապնդմանհարցին: Հին բանակը, որի կորիզը հայկականկորպուսն էր, այլես չէր համապաւռասխանումժամանակի ոգուն, ուստի կազմացրվեց ն նոր 20-25 տարեկաններիզորահավաքի հիման վրա կազմվեց հայկական դիվիզիան Մովսես Սիլիկյանի հրամանատարությամբ:Մինչն 1920 թ. բանակի թիվը իր 10 գնդերում հասավ 25 հազարի: Սնանում հիմք դրվեց ռազմական նավատորմից, որի առաջնեկը դարձավ «Աշոտ Երկաթ» ռազմանավը:

| |

:

' |

| "

մեծ թիվ կազմող արեմտահայգաղթակաՀանրապետությունում

նությունը դժգոհ էր, որ իրենց հայրենիքը ԱրեմտյանՀայաստանը ուշադրությունից:1918 թ. հոկտեմդուրս է մնացել կառավարության պատերազմում Առտանտի երկրնեբերի վերջին համաշխարհային րից Թուրքիայի կրած պարտությանլուրը ոգնորությունառաջացրեց թ. փետրվարին երնեանումկայացավ հայերի շրջանում: 1919 արնեմտահայգաղթականներիհամագումար, որը առաջ թաշեց «Միացյալ Հայաստանի» ստեղծման գաղափարը: Վամագումարը գտնում էր, որ այս հանրապետությունը պետք է կոչել Արարատյան այն է, որը իսկ ՀայաստանիՀանրապետությունն հանրապետության, Ի նան այդ կենսագործումն ԱրնմտյանՀայաստանը: ներառնումէր անկախութստեղծման, Հայաստանի խնդրի միացյալ պատմական որն արդեն յան տարեդարձիօրը` մայիսի 28-ին կառավարությունը, «Միացյալ, հռչակեց Հայաստանը Ալ. Խատիսյանը, էր գլխավորում իրեն հակառավարությունն Դրանով հանրապետություն»: ազատ հռչակայաստանի տերը ն Գայաստանը մարում էր նան Արնեմտյան վում էր միասնականպետություն:

366 հահունիսի վերջին անցկացվեցինընտրություններ մասնակզար ընտրողների, քաղաքական7 կուսակցությունների գությամբ: Խորհրդարանի80 անդամներից72-ը դաշնակցականներ էին: 1919 թ. օգոստոսի 1-ին բացվեց նորընտիրխորհրդարանը,որը հաստատեցնոր կառավարությանկազմը վարչապետՍլ. Խատիսյանի ղեկավարությամբ: ամրապնդմանգործընթացը շարունակվեց: ՀՁանրապետության հարաբերություններինչպես Հաստատվեցին դիվանագիտիական հետ: 1920 թ. օգոստոսի ՛10երկրների հարնան, այնպես էլ հեռավոր համաշխարհային պատեՍնր քաղաքում ին Փարիզի արվարձան ն պարտված ՕսմանԱնտանտի երկրների րազմում հաղթանակած ՀանրապեՀայաստանի դաշնագրուլ կնքված յան Թուրքիայի միջն կմ տաէ քառակուսի հազար շուրջ միացվեր տությանը ւպետք ն Հայաստանի Վանի, Բիթլիսի, էրզրումի Տրապիրածք Արնեմտյան որով հայոց պետությանտարածքըկազմելու նահանգներից, զոնի հազար քառակուսիկմ: մոտավորապես էր հետնանՍակայն խորհրդա-քեմալականհամագործակցության քով այս ծրագիրն ի չիք դարձավ: 1920 թ. աշնանըթուրք-հայկական հետնանքով պատերազմի ն դեկտեմբերի2-ին խորհրդայնացման կործանվեց Հայաստանի Առաջին հանրապետությունը:Պետականությանմոտ երկուսուկեստարվա կարԾատնընթացքումհայ ժողոհետո վուրդն ունեցավ լուրջ առաջընթաց: Երկարատնընդմիջումից սկսվեց հայրենադարվերականգնվեցհայոց պետականությունը,

|

թ.

ծություն, ստեղծվեցինիշխանության մարմիններ, բավականին ժեղ բանակ, հաստատվեցԺամանակիհամար ղուրդավարականհամակարգ,մարդկանցմեջ վերականգնվեց պե-

ժո. առավարույն հազար կմ տարածք ունեցող պատմական մասը Արեմտյան Հայաստանը 16-րդ դարեյաստանի մեծագույն ընկավ հանրապեԹեն Կզգացողությունը: աալ տությունը Գգ ո ւմն չմնաց:Նրա հիմքի դժնդակ տիրապետության Օսմանյան կայսրության րում հայտնվեց վրա ստե ը: բ

քում հայյ Ժողովուրդն ե տնտեսական ր Հողովուրդն ապրեց ու

մեծ վեմչակուբային րելք: Փաստորեն Առաջինհանրապետության հենքի վրա, թեն վարչաքաղաթական միանգամայն այլ համակարգի պայմաններում ստեղծված Խորհրդային Հայաստանն էլ հող նախապատրաստեց երրորդ, անկախ հանրապետության ձեավորման համար: Այս է 85 ամյա հեռավորությունից 1918 թ. մայիսյանհերոսամա իտերի ու անա ե վախ պետականության հռչակնանպատմականմեծ -

'

-

խորհուրդը: ի

Ա

7918 թ.

մայիսյանգոյապայքարի պատմությաննոր էջ, 1918 թ. ն Հայաստանի ԱռաջինՀանրապետության րվաժ գիտաժողովինյութեր, երնան, 2005, էջ 19-30:

ակիո ակարտերի

-

Մոտ 400

բոլշնիկները ետնանք պարտավո ված որ հանրապետութեցի Հայաստան րի ՄՈԼ 70-ամյա պատմությանընթաց-

յուն Խորհրդային

Թ. ՎԱՅՈՑ ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ

ու-

'

Հա-

քառ.

թթ. հերթական ռուս-թուրքական պատերազմից տակ: 1877-1878 հետո, երբ ռուսների կողմից գրավված արնմտահայ գավառների մեծ ճասը կրկին վերադարձվեցԹուրքիային, ճախ. Ռուսատանի պահանջով` Սան-Սւդեֆանոյի, ապա եվրոպական մեծ տերությունների ճնշման տակ Բեռլինի 1878 թ. հաշտության պայմանագրերում մտցվեց հատուկ հոդված, որի համաձայն՝ օսմանյան չծի տակ մնացող հայերի համար թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր իրականացնել բարեփոխումներ:յդ ռեֆորմների հար ցը միջազգային դիվանագիտությանմեջ մտավ «Հայկական հարց» անունով: հաժ ե Ս ակայն ն շոււռով Բեռլինի միայ վեհաժողովի 61-րդ հոդվածը ոչ միայն այլն առաջարկՀամիդ 1-ի կողմից, մոռագվեց օսմանյան սուլթան վեց այդ հոդվածի կենսագործմանուրույն ճանապարհ,այն է Հայկական հարցը լուծել հայերինբնաջնջելու միջոցով: Վամիդըպաշդարձրեց տոնապես առաջինը պետականգաղափարախուսություն ն պանթուրթիզմը:Առաջինը ենթադրումէր բոլոր իսպանիսլաիզմճը լամադավան, երկրորդը թուրքալեգու Ժողուլուրդների միավորում Թուրքիայի դրոշի ներքո ն սրբազան պատերազմ բոլոր առհավատների գյավուր քրիստոնյաներիդեմ: Այդ գյավուրների թվում նկատի էր առնվում հատկապեսհայ Ժողովուրդը, որն աշխարհագրորեն սեւպի նման կանգնած էր պանթուրքականծրագրերի ճանապարհին: Հայկական հարցը «լուծելու» նպատակով Համիդը հայերի դեմ գրգռեց կայսրության անհնազանդ քոչվոր քրդական ցեղերին: 1891 թ. նրանցից նա ստեղծեց հատուկ հեծյալ գնդեր համիդիե: Համիդեականներըկառավարությունիցռոճիկ էին ստանում ն իրավունք էին ձեռք բերում ազատորենկողոպտելու ն թալանելու հայ բնակչությանը: Այսպես ծագեց հայ-քրդականհակամարտությունը: .

-

-

:

-

լ

|

| |

|

Հղդվածը թեպետ գիտականչէ, սակայն կարեոր է Հայոց ցեղասպանության հիձնահարցի վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացում կազմելու |

համար: Այդ Շւվաոտակովանհրաժեշտ համարվեց Օրա զետեղումը ժողովա-

(հոդվածի ընդհանուր դրույթները տւյագրվել են մամուլում ե գիտաճանաչողականբնույթի հրատարակություններում2005 թ.` Գայոց գեղասպանուբյան90-ամյա տարելիցի կապակցությամբ):

ծուում

Երկրում հաստատվեց դաժան տեռորի ռեժիմ. Մտցգվեցխիստ

գրաքննություն:

թթ. համիդյան ջոկատներընետվեցինԱրեմտյանՀայաստանի գյուղերի ու քաղաքների վրա: Կազմակերպեցինհայերի զանգվածային կոտորածներամբողջկայսրությանտարածքում,որի արդյունքում զոհվեց 300 հազար հայ: Բազմահազարարեմտահայեր արտագաղթեցին տարբեր երկրներ, մոտ 100 հազար Ռուսաստան, 200 հազար Եվրոպա ն Ամերիկա: Ջարդերից խուսափելու նպատակովշատերը ստիպված ընդունեցին իսլամը: Այս իրողությունն աշխարհում առաջին ցեղասպանության՝գենոցիդի (գենոցիդ- գեն ազգ, ցիդ կտրել) դրսնորումներիցէր: Գենոցիդը մեկ ազգի կամ կրոնական համայնքիդեմ ուղղված պետականհանցագործություն է, որի նպատակըտվյալ էթնիկ կամ կրոնական հանրության իսպառբնաջնումնէ19-րդ դարի վերջին ն 20-րդ դարի սկզբին թուրքահպատակ Ժողովուրդներիցբացի համիդյան արյունալի ռեժիմի դեմ հանդես են գալիս Եվրոպայում ուսանած բազմաթիվերիտասարդթուրք Գործիչներ: Նրանց ջանքերովստեղծվածկուսակցություններից հայտնի էր «Միություն ն առաջադիմություն»կամ «ԵրիտասարդԹուրքիա» կուսակցությունը: Ցավոք, ժողովրդավարության,ազգերի ին րավահավասարուբյանմասին երիտթուրքերի կարգախոսները Համիդի դեմ նրանց պայքարը հետաքրբրությունառաջացրինհայ, հույն, հրեա, արաբ ն այլ քաղաքական շրջանակներում:Վերջին1894-1896

ներս փորձեցին համագործակցել երիւոթուրքերիհետ ընդհանուր թշնամու սուլթան Համիդի դեմ: 1908 թ. հուլիսին երիտթուրքերըթուրքահպատակ ժողովուրդ ների քաղաքական առանձին ուժերի օգնությամբ հեղաշրջում կազմակերպեցինե զավթեցին իշխանությունը: Երկիրը դարձավ սահմանադրականմիապետություն: Եղան ազգերի հավասարության, անձի ազատությունների խոստումներ:Սակայն շուտով երիտթուրքական կառավարությունըցույց տվեց իր ազգայնամոլ դեմքը փաստորենշարունակելով Համիդիազգահալածքաղաքականությունը: 1909 թ. ապրիլին Ադանայումն Կիլիկիայիայլ վայրերում կազմակերպվեցինհայկականկոտորածներ, որոնց զոհ գնաց մոտ 30 հազար մարդ: 1911 բ. հունական Սալոնիկի քաղաքում կայացած համագումարում երիտթուրքերըորոշում ընդունեցին, որում նշվում էր Թուրքիայի զուտ թուրթական պետության վերածվելու ձգտումը ն ազգային փոքրամասնուբյունների վերացման անհրաժեշտությունը: Թալեաթի (ներքին գործերի նախարար). Էնվերի(ռազմական նա280

խարար), Ջեմալի (ծովային նախարար)ղեկավարությամբվճռվեց առաջիկա պատեհ առիթի պատերազմիդեպքում, վերջնականապես լուծել Հայկական հարցը հայերին իսպառ ոչնչացնել, «Մեծ ծրագիրը դարձնել իրակաԹուրան» ստեղծելու պանթուրքական

նություն: Առաջինհամաշխարհայինպատերազմում(1914-1918) զոհվեցին տարբեր ազգերի ճիլիոնավոր մարդիկ: Սակայն բնակչության տեսակարար կշռի տեսանկյունիցոչ մի ժողովուրդ չկրեց այնպիսի խոշոր կորուստներ,որպիսինհայ ժողովուրդը:Այն ենթարկվեցաշխարհումկանխամտածվածառաջինգենոցիդին: 1915 թ. ապրիլի 15-ին երիւոթուրքական կոմիտեի նիստում ըննախատեսվումէր. դունվեց որոշում, որում մասնավորապես Զինաթափելօսմանյան բանակի հայ զինվորներին մեղադրելով դավաճանությանմեջ: Կայսրության բոլոր հայաբնակ շրջաններում ձերբակալել ն աքսորել հայ մտավորականությանըՏեղահանել հայ բնակչությանը ն անձի ու գույքի ապահովության պատճառաբանությամբ,նրան աքսորել Սիրիայի անապատ-

-

-

ները: Հրամանի պատճենները ուղարկվում էին բոլոր նահանգապետերին: Այն չկատարողները, անկախ ազգությունից, ենթարկվում էին պատասխանատվության: Սպրիլի 24-ին, լույս 25-ի Գիշերը Կ. Պոլսում ն կայսրության հաբազմաթիվհայ մտավորայաբնակքաղաքներում ձերբակալվեցին ւդվյալներով 2345 մարդ) կուկաններ(թուրքականպաշտոնակաճ սակգական,ազգային, հոգնոր գործիչներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ ն այլ մասնագետանձինք: Նրանց թվում էին օսմանյան պառլամենտի անդամներ Գրիգոր Զոհրապը ե Վարդգեսը,գրողներ Դանիել Երուխանը Վարուժանը,Ռուբեն Սեակը, Սիամանթոն, Թլկատինցին, ն ուրիշներ: Զեյթունում դավադրաբարսպանվեց Նազարեթ Չավուշը, Վանում Վռամյանը ե ուրիշներ: Հայ մտավորականությաննաքսորեցին երեք ուղղությամբ Չանկրի, Զորում, Այաշ: Չանկրիի մերձակայքում սպանեցին Վարուժանին Լւ Սնակին, իսկ Ուրֆայի մոտ Զոհրապին: Մուռավոր հաշվարկներով բանակում զինաթափ արվեց ն գնդակահարվեց 200 հազար հայ: Հայ մեծանուն երգահան Կոմիտասը, որը հրաշքով փրկվեց տեղահանվելուց, չտանելով թուրքերի ոճրագործությունները, զրկվեց հոգեկան հավասարակշռությունից: հատուկ կոմիտե:Երիտթուրքական Ստեղծվեց տեղահանության կոմիտեիանդամ Բեհահեդդին Շաքիրի գլխավորությամբբանտեՀ

րից

ազատ արձակված հանցագործներիցստեղծվեցին հատուկ չեթեականգնդեր, որոնց ուժերով իրականացվեցհայ բնակչության տեղահանությունը:Զանգվածային տեղահանումներն սկսվեցին 1915 բ. մայիսից:Մինչն հոկտեմբեր հայաթափարվեցին էրզրումի, Տրապիզոնի,Վանի,Բիթլիսի, Դիարբեքիրի,Սեբաստիայի,Ադանայի, Իկոնիայի,Վալեպինայլ նահանգներ: Հունիսի 15-ին Կ. Պոլսի «Սուլթան Բայազետ»հրապարակում կախաղան բարձրացվեցին20 հնչակյան գործիչներ: ճակատագրական եղավԿիլիկիոկաթողիկոսՍահակԽապայանիկոչը`հնազանդորենտեղահանվելու մասին: Ամբողջ Կիլիկիան, բացառությամբ Մուսա լեռան, բռնեց տարագրության ուղին: ԱրեմտյանՀայաստանի գաղթականներիթարավաններըձգվում էին էրզրում, Դերջան, Երզնկա, Խարբերդ, Մալաթիա,Հալեպ, Դեր Զոր ճանապարհով: Ամենասարսափելի կոտորածներըտեղի ունեցան Եփրատն անցծելու ժամանակ Կամախ քաղաքի մոտ ն Սիրիայիանապատ Դեր Զորում: Հայերի զանգվածայինբռնագաղթչեղավ միայն Կ. Պոլիս ն Զմյուռնիա քաղաքներից. թուրքերը վախեցան Եվրոպայի միջամտությունից: 1916 թ. սկզբներին Դեր Ձորում կուտակված 500.000 հայերից ողջ էր մնացել միայն 10-20 հազար մարդ: Հարյուրհազարավոր մարդիկ,լքելով Վայրենիքը,ապաստան էին գտել աշխարհի տարբեր երկրներում: Գերմանացիհումանիստ դոկտոր Յոհաննես Լեփսիուսի հաշվումներով 1915-1916 թթ. Օսմանյան կայսրությունում զոհվել է մուտ 1.5 մլն. հայ: Բացի մարդկային կորուստներից ահռելիգումար կազմեցին նյութականկորուստները1̀5 մլրդ ֆրանկ. ավերվեց 66 քաղսք, 2500 գյուղ, 2350 եկեղեցի, 1500 դպրոց: Երբ Օսմանյան Թուրքիայում ԱՄՆ-ի դեսպան Հենրի Մորգենթաուն այս վայրագությունների համար բողոքեց Թալեաթ փաշային ասելով, թե դու պատասխանես տալու հայերիառջն, նա ցինիկորեն պատասխանեց,թե «ու՞մ առջե, չէ որ այլես հայեր չկան: Ես երեք ամսում արեցի ավելին, քան 3 տասնամյակումարել է սուլթան Համիդը»: Հայոց եղեռնի սանձազերծման մեջ հավասարապեւմեղավորէր նան Թուրթիայիդաշնակից Գերմանիան, որն ամեն կերպ խրախուսում էր երիտթուրքերին:Միայն անհատ հումանիստներ (Յ. Լեպսիուս, Ա. Ֆրանս, Ֆ. Նանսեն, Վ. Բրյուսով, Ա. Բլոկ ն ուրիշներ) իրենց բողոքի ձայնըբարձրացրինի պաշտպանություն հայերի: 1921-1922 թթ. մի շարք հայ վրիժառուներ (Սողոմոն Թեհլիրյան, ԱրշավիրՇիրակյան,ԱրտաշեսԳնորգյան ն ուրիշներ) իրականաց-

րին եղեռնի գլխավոր կազմակերպիչների սպանությունները(Թալեաթ, Ջեմալ. Շաքիր, Սայիդ Հալիմ, Ջեմալ Ազմի ն այլք): Այս գործողությունները հայտնի են «Նեմեսիս» անունով (նեմեսիսը հունական դիցաբանությանմեջ վրեժի աստվածն է): Այսպես հայկական հարցը «լուծվեց» ցեղասպանությանեղա-

ու նյութանակով: Հայ ժողովուրդն ունեցավ ոչ միայն մարդկային կան ահռելի կորուստներ,այլն հայրենագրկվեց՝կորցրեցիր պատմիմական հայրենիքը: Հետագայում հայոգ ցեղասպեանության ջազգային ճանաչման,թուրքերի կողմից այն հատուցելու խնդիրը ստացավ«Հայ դատ» անունը: Հայության համառ պայքարի ջանքերով, հակառակ թուրքական պաշտոնական շրջանակների կատաղի հակազդեցության, 1965 թվականիցառ այսօր աշխարհի բազմաթիվ երկրների (Ուրուգվայ, Արգենտինա,Ռուսաստան, Կիպրոս, Հունաստան, Ֆրանսիա, Շվեդիա, Իտալիա, Բելգիա, Շվեյցարիա, Կանադա, Սլովակիա, նիդեռլանդներ ն այլն) խորհրդարաններ,միջազգային կազմակերպություններ, ԱՄն ավելի քան 36 նահանգներ, ճանաչել ե դատապարտել են հայոգ մեծ եղեռնը: Այսօր էլ համայն հայությունը շարունակում է իր պայքարը Հայ դատի համար հանուն 20-րդ դարի մեծագույն ոճրագործության միջազգային ճանաչման (որը կարող է լուրջ կռվան դառնալ 21-րդ դարում նոր գեղասպանություններիկանխարգելման համար) ն վասն բռնազավթվածՀայրենիքիազատագրման:

ԴԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ

ԾՐԱԳՐԻ ՄԱՍԻՆ

մեր

այդ

հետո հայաթ. անկախ պետականության վերականգնումից գիտության բոլոր բնագավառներում(պատմագիտության, գրականագիտության, փիլիսոփայության,արվեստաբանությանն այլն) դրվեց քաղաքական կապանքներից ձերբազատված, անաչառ հետազոտություններ կատարելու հրամայականը: Հայաստանում ե արտերկրում գործող հայագիտական զանազանկառույցների աշխատանքներըհամադրելու մտահոգությամբտւսրբերհայագետճերի կողմից շրջանառությունհանվեց նան հայագիւռանանկենտրոն ստեղծելու ծրագիրը: Սակայն առաջին հայացքից այնքան անհրաժեշտ ն գայթակղիչ թվացող այդ գաղափարը տարիներ շարունակ մնաց թղթի վրա: Կենտրոնինման «ճակատագիրը»հետնանք էր այն իրողության, որ հատկապեսՀայաստանումփորձություն բռնած այդպիսի կառույցներն ու օղակները՝ակադեմիական ինստիտուտները, բուհական հաո ւ ն մապատասխան ամբիոններն լաբորատորիաները այլն, ֆինանսական համեստ 0երդրումներիպայմաններումէլ քիչ թե շատ արդյունավետ գործում էին փորձելով իրենցգործունեությունը վերակառուցել նոր Ժամանակների ոգով: Բնականաբար, տվյալ դեպքում ավելի քան 60-ամյա գիտական կենսագրությունունեցող պատմության, գրականության,լեզվաբանության ն այլ ինստիտուտների լուծարումը ն դրանցփոխարինումըգրեթե բոլորին անհայտու անհասկանալի կենտրոնով, կլիներ աղետաբերհայագիտությանհամար: նման «բարեփոխման» վտանգավորությունը Բարեբախտաբար, գին տակցվեց պետական շրջանակների ն անգամ այն մարդկանց կողմից. որոնք հայագիտական կենտրոնի ստեղծման ջերմեռանդ պաշտպաններէին: Այդուհանդերձ. գործող հայագիտական կառույցների աշխատանքներնավելի արդյունավետդարձնելու, հայրենիքում ն սփյուռքում հայագիտականաշխատանքներըմեկտեղելու հրամայականը օրակարգից չհանեց հայագիտականկենտրոնի ստեղծման գաղափարը: Պատահականչէ, որ այդ միտքը ակտիվորենշրջանառվեց նան 2003 թ. Երնանում հրավիրված Հայագիտական առաջին միջազգային համաժողովում նույնիսկտեղ գտավնրա ընդունածեզրափակիչ բանաձեում: Բայց այս անգամ ես, երբ կոնկրետհարց դրվեց ավելի հստակ ծրագիր կազմելու այդ հաստատության կառուցվածքի, գործառույթների, նպատակներիվերաբերյալ, անգամ

ն

ճանաչված հայագետները դժվարացանուրվագծել դրվելիք

շրջանակները: Լավագույն դեպքում մասնագետների Խնդիրների: կառույցինմիայնգիճնշող մեծամասնություննարտահայտեց

-ՍՏԵՂԾԵԼՈՒ

լ

'

ու գործահամադրիչ-խորհրդատվական տական-տեղեկատվական ռույթներվերագրելու մոտեցման: Հատկանշականէ, որ մեկ համահայկականհայագիտականխոնան չոր կառույց ստեղծելուգաղափարըմիանշանակչընդունվեց արտերկրում:Բանն այն է, որ այնտեղ «հայագիտականկենւրոններ» ասվածներըվաղուց հայտնի էին` միայն թե միանգամայն այլ ընկալումով: Արտերկրումդրանք իրականում զանազան բուհերի հումանիտար ամբիոններումմի քանի հայագետ-արնելագետներից անբաղկացածխմբեր են, որոնց մի մասը պահվում է մասնավոր նման պայձանց դրամականներդրումներիհաշվին: Բնականաբար, մաններում այդ կառույցներիգործունեությունըկարող է ն չծառայել Նման հայագիտությանխնդիրներինն անգամ ուղղվել նրա դեմ: «կենտրոնների»միավորումը ստեղծվելիք համահայկականկենտրոնի մեջ, կամ նույնիսկ նրա գործունեությանհամադրումըայլ կաչէ, այլե անհնարինէ- Առույցների հետ ոչ միայն նպատակահարմար վելացնենք նան, որ արտերկրի հայագետներիննոր կենտրոնիգաղափարը հոգեհարազատչէ նան այն պատճառով,որ հայրենիքում հետ համագործակցություստեղծված համանման հաստատության է որակվել որպես մեկ կարող նը, ամենայն հավանակնությամբ, ու անկաշկանդ» «ազատ իրենց կողճից) բուրգից (հայոց պետության փորձ: սահմանափակման գիտականգործունեության Այսպիսով,համահայկականհայագիտականկենտրոնի ստեղժժան ծրագիրնիրատեսական չէ առավել ես, որ այդպիսի կառույց ակադեմիայումվաղուց գործում է. Գիտությունների Հայաստանի բաժանմունքիմասին է, որն Խոսքը Հումանիտար գիտությունները ու իր մեջ միավորումէ պատմության,հնագիտության ազգագրութարհելագիտության,արվեսլեզվաբանության, յան, գրականության, ու իրավունքի, տնտեսագիտութտաբանության,փիլիսոփայության ն Հայոց ցեղասպանության ինստիտուտ-թանյան ինստիտուտները գարանը: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը, դեռ երեք տարիառաջ մեր կողմից արվել էր առաջարկություն այդ բաժանմունքը«Հայագիտության բաժանմունք»վերանվանելուճասին: անՀօգուտ մեր այդ պնդման հավելենք, որ այդ բաժանմունքի Բահայագետները: են նան ճանաչված բուհական համակարգի դամ ժանմուցքի շրջանակներումգործում են մասնագիտականպրոբլեմային խորհուրդները,իսկ նրա ակադեմիականինստուտուներում ուղղվահայագիտական պաշտպանության ատենախոսությունների

ծության մասնագիտական խորհուրդներիմեծ մասը: Արդեն մի քանի տարի է, ինչ այդ բաժանմունքիշրջանակներումփաստորեն գործում է «Հայկական ճարտարապետությունը ուսումնասիրողհասարակական կազմակերպությունը» (ղեկավարներ ճարտարապետ,դոկտ. ԱրմենՎախնազարյանն վիմագրագետ Սաճվել Կարապետյան), որը հսկայականաշխատանքէ կատարումՎայաստանից դուրս գտնվող հայկական նյութական մշակույթի կոթողներիուսումնասիրության

գործում:

Այնպես որ ամեննին էլ կարիք չկա եղած հայագիտական կառույցները քանդել ն ստեղծել անհայտ նորը առավել նս երաշխավորված չլինելով ծանբ հետնանքներ ենթադրողսխալներից: Միաժամանակ, համդզվածլինելով, որ հայագիտությունը, որպես ազգային անվտանգության համակարգիկարնոր բաղադրամաս, լուրջ բարեփոխումների կարիք ունի, օգտակարենք նկատումճերկայացնել հետնյալ

առաջարկությունները.

1.Մեկ համահայկականխոշոր կենտրոնիփոխարենՀՀ ԳԱՍ Հայագիտական բաժանմունքին (նախկին հումանիտարիփոխարեն ստեղժված) կից ստեղծել «Գայագիտական աշխատանքներիհամադրմանկենտրոն»(այսուհետն՝ՀԱՅԿ): 2.ՀԱՀԿ-ը, որը պետք է ունենա 4-5 աշխատակից, իրականացնելու է միայն տեղեկատվական-խորհրդատվական գործառույթներ, որի համար ՀՀ ԳԱՄ նախագահության տրամադրության տակ եղած տեխնոլոգիական միջոցներիհիմանվրա ստեղծվելուէ ինքնուրույն բազա ինտերնետային լայն ցանցով,էլեկտրոնային փոստովկապված ամբողջ աշխարհի հայագիտական ն անհաստատությունների հետ: հատ-գիտնականների Յ.ՅԱԳԿ-ըինտերնետում ունենալու Է առանձինկայք, որի մեջ անգլերեն ն հայերեն լեզուներուլ տեղադրվելուեն աշխարհիհայագետների աշխատությունների, նրանց գործունեության, համատեղ ծրագրերի, գիտաժողովներիմասին տեղեկություններ: Փաստորեն այդ կայքը դառնալու է յուրահատուկ համահայկական հայագիտական տեղեկատվականամսագիր: ՀԱՀԿ-ը հատուկ ուշադրություն է հատկացնելուինտերնետումհայկական հարցին, հայոց ցեղասպանությանը, հայ ժողովրդի պատմության կարնորագույն այլ հիմնադխնիրներին նվիրվածնյութերիտեղադրմանխնդրին: 4.Բացառիկկարնորությանհայագիտականծրագրերի իրականացմանհամար անհրաժեշտէ ստեղծելՀամահայկական հայագիտակած հիմնադրամ:

Հայագիտությանբաժանմունքի մեջ միավորել «Հայկական ճարտարապետուբյունըուսումնասիրող կազմակերւվությունը»` հետագա գործունեություննապահովելու հավերջինիս ազգօգուտ միջոցներ: Սերտ կապերհաստատել ֆինանսական մար հայթայթել ն այլ բուհերում գործող հայագիտական ԵՊՀ-ում ամբիոնների,լան գիտության հետ: ու Կրթության օդակների այլ բորատորիաների հւնձնաժողոՀայագիտությանփորձագիտական ճախարարության աշխատանքների վի ն ՀԱՀԿ-ի միջոցով համադրել հայագիտական ծրագրեր, թեմատիկան(աշխատություններ,ատենախոսություններ, ն այլն): նախագծեր,գիտաժողովներ 6.Ղայագիտական աշխատանքների համադրման կենտրոնի ստեղծումըֆինանսականլուրջ ներդրումներ չի պահանջում:Սակայն այդպիսիք ողջ ոլորտի առողջացմանհամար անհրաժեշտ են: Համոզվածենք, որ դա պետք Է իրականացնելհատկասյեսհայագիտական հաստատություններում, որոնց աշխատակիցները գրեթե զրկված են գրանտայինծրագրերով ֆինանսալան միջոցներ ստանալու հճարավորությունից:Ուստի այդ բնագավառիցարդյունավետ աշխատանքակնկալելու համար անհրաժեշտ է կտրուկ բարձրացնել հայագետներիաշխատավարձը,բարելավել նրանց աշխատանքային պայճանները,ավելացնել նպատակայինծրագրերի ծավալ5.ՀՀ

ԳԱԱ

ները:

|

կարեոբութՀայագիտության առջն դրված գիտաքաղաքական է էապես վեհամար անհրաժեշտ լուծման խնդիրների յուն ունեցող ինստիտուտների ակադեմիական համապատասխան րակառուցել պետք է պարբերաբարշարունագործունեությունը: Այդ նպատակով կել ատեստացիաներիմիջոցով կադրայինբալաստից ազատվելու անմիքաղաքականությունը,հրաժարվել մանրաթեմայնությունից, ն բուհերի գիջական կապ հաստատելհարակից ինստիտուտների տական խորհուրդների հետ գիտահետազոտականթեմաների

կրկնությունիցխուսափելունպատակով: Ը.այագիտականինստիտուտներըերիտասարդ ն որակյալ կադհարերով համալրելու նպատակովհույժ կարնոր է ակադեմիական մագիստրատումակարգումմեկ տարի առաջ հիմնված վճարովի րայում պատմության,արնելագիտության,փիլիսոփայության,արն այլ մասնագիտությունների գծով ուսումնական վեստաբանության Դա կստեղծի երհնարավորություն գործընթացիկազմակերպումը:

կու տարվա ուսումնառության ընթացքում առավել աչքի ընկած մագիստրանտներին ուղղակի ասպիրանտուրա տեղափոխելու կամ հայցորդի կարգավիճակովգիտական աշխատանքիմեջ ներգրավե-

լու համար:

ԴԻՄԱԽԵՂՄԱՆ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՆ

ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ԱՄԱ

էԹՆՈԿՐՈՆԱԿԱՆ

ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

Միայնպետաէյանգործուն աջակցությամբկարելի կլինի հասնել հայագիտության հարաճուն խնդիրների լուծմանը, որոնք ունեն կարնոր ռազմավարական նշանակություն հայոց պետությանհզորացման ն ողջ հայ ազգի ինքնության պահպանմանհամար:

պատերազմների դարի սկզբին սկսված թուրք-պարսկական ըստ ոհաշտությամբ, թ. Ամասիայի առաջինփուլն ավարտվեց օսմանյան տիրապետության րի ԱրեմտյանՀայաստանն ընկավ տակ: Թուրքականդժնդակ տիրապետությունը,որն ի սկզբանե ուղեկցվում էր քրիստոնյաներիզանգվածայինկոտորածներու|ն բռնի գործողություններով, չէր կարող իր բացասամահմեդականացման չթողնել ինչպես ԱրեմտյանՀայաստանի, այնկան ազդեցությունը պատկերի էթնոժողովրդագրական Փոքր Ասիայի պես էլ ամբողջ առաջին գերիշխանության որ օսմանյան Պատահական չէ, վրա: «ԿԱՀ արդեն Հայաստանում Արեմտյան դարերում շիօանում` նկատելի էին դեռ նախորդ ժամանակաշրջանում հայտնված օտար էբնիկտարրերիստվարացման միտումներ: Սակայն, այդուհանդերձ, դեռ 211 դարում պատմակւսն Հայաստանը, անգամ ճահմեդականացման գործընթացներիցառավել չափերով տուժած էրզրումի նահանգը, շարունակում էին մնալ գերազանցապես հայահոծ ու միա-

էջ2-

չԳ/1

Գիտություն, 2005, հոկտեմբեր, թիվ ճ,

տարրտարածքներ`:

Հայաստանի տարբեր շրջաններումէթնիկ օտարացԱրեձճտյան գործընթացներըտեղի էին ունենում տարբեր ժամճանակաշրջաններումն տարբերեղանակներով:Փորձենք կոնկրետգավառների ու բնակավայրերիօրինակով ցույց տալ այդ երնույթների միտուճները2«Մ/) դ. միճչն «Ե4 դ. ընկածԺամանաէլահատվածում: Այսպես`վերցնենքավելի արնմուտթընկածհայտնի պատմական Երիզա, այժմ` Երզնկա գավառը, որն ի սկզբանե եղել է հայ էթնոսի բնօրրաններիցմեկը ն մեծ դեր է ունեցել ուս) քաղաքականու մշակուուսումնասիրությունըցույց է թային պատմությանմեջ: Աղբյուրների՛ (առանց Բոլոմորի Ա.Մ.) «Ե: դաոր Երզնկայիգավառակում տալիս, ման

|

լ

-

Մելբոնյան Ա., Ժողովրդագրականտեղաշարժերիմիտումները էրզրումի նահանգում (16-րդ դ. սկիզբ 20-րդ դ. սկիզբ), ՊԲՀ, 1999, թիվ 2-3. էջ 122օ1 Խոշօոսող Տեւտուի1298, նույնի` Լի» Օծոոօցոոթհ/ օք 16 Քօտոշօ ՒԽԱՇհամ Շ. քմԱԹՄ ԸՇճոխոտ. Ճոտձոռո Խճղո/ԲՈճաո, Նատոնձհ է ՒԵԿՅոոթԹո, ՇՅԱԾՐՈՒՑ,2003. քբ. 134-142 ն այլն: Տես մատենադարան, Կաթողիկոսականդիվան, թղթ. 208 ա, վ. 2444, թ. 12, էփրիկեան Ս., Պաւոկերազարդ բնաչխարհիկբառարան.Խ 1. էջ Յ01. | 2, էք 36. 125, Սիւրմենեւն Գ., Երզնկա, էջ 74-81: '

-

րի երկրորդկեսինեղելէ միայն քրիստոնյահայերով բնակեցվածմոտ 50 գյուղ: Սակայն պարզվումէ, որ բացի այդ գյուղերից, եղել ես նան որոնք ունեցել են բավական բարդ ու անհասկաայլ բնակավայրեր, նալի դիմագիծ:Խոսքը ժամանակին հայտնի հայկականԹիլ, Խախ, Վարդանշահ, Վասկերտ,ճիմին, Վաղավեր, Գի (հնում` այգի), Խորոնթաղ, Գերթաղ, Կեչուտեկ, Շոխա (Շող), Պահիկ ն այլ գյուղերի մասին է Վերոհիշյալ աղբյուրներում ն հեղինակներիաշխատություններում նրանք հիշատակվումեն իբրն թրքաբնակգյուղեր: Նախ ընդգծենք, որ վկայակոչվող նյութերը վերաբերում են 254 դարի երկրորդ կեսին ն 2Չ« դարի սկզբին, այսինքն` այն ժամանաընդհանուրԹիվը թեն 2424 դարի կաշրջանին, երբ գավառահայության փոքր էր, սալկյայն նրանցբնակավայրերիքանահամեմատությամբ հետնանմահմեդականացման բռնի կը գաղթերի, պանդխտության, անհամեմատ այդ հահավանականությամբ, նվազ էր: Սմենայն Քով կարող էին լիգ յուղերի շարքում կամ մահմեդականացած յալքված նել նան վերոհիշյալ բնակավայրերը:Դրանումհամոզվելու համար` ճի քանի գյուղերի օրինակովքննության առնենք մեգ հայտնի աղբյուրներիտեղեկությունները: Ղ. Ինճիճյանը, խոսելով 22/11 դ. վերջի Ն 2 դ. սկզբի Երզնկա գավառի մասին, հիշատակում է ընդամենըչորս գյուղ, մի հանզամանք, որը խոսում է այս շրջանի վերաբերյալնրա տեղեկուբյունների թերի լինելու մասին: Ըստ նրա, այդ գյուղերից երկուսը (Աջըկբաշ նե Խոզնցիք) բնակեցվածէին հայերով: Ինչ վերաբերում է մյուս երկուսին (իմին ն Չարտագլը), աշխարհագետըլռում է՞: Սակայնայդ մասին բերված տողերի ուշադիր զննումը համոզում է, որ հեղինակը լիպարզապեսավելորդ է համարում կրկնել վերջիններիհայաբնՇակ ավանի գինեշատ հանրահայտ նելու հանգամանքը:ճիմինի, մասին Ինճիճյանի հադորդումը` վկայում է գավառումոչ միայն խաղողագործությանզարգացման մասին: Տնտեսության այդ ճյուղը Երզնկայի շրջանում հայտնի էր դեռեսհնագույն ժամանակներից,ն բնականաբար,այն միայն հայ գյուղացիությանմենաշնորհըկարող էր լինել: Դժվար չէ կռահել, որ ճիմինցիներըիրենց հայրենակիցնեկրողներնէին: րի, այսինքն՝ հայերիլավագույն ավանդույթների Այս կապակցությամբվկայակոչենքնան գավառինքաջատեղյակ Գ. Այուրմենյանին.«Ճիմին... բնակչություն ուներ,- գրում է նա,- բոլորն ալ թուրթ: Մահմեդականչեն. ունեն հայկական շատ սովորութ-

որպես

Ինճիճեան Ղ., Աշխչսրհագրութիւնչորից մասանց աշխարհի, հ. Ա, 1806, էջ 101: Վենետիկ, Տես

Նույն տեղում:

յուններ», նրանցից շատերը կրում են հայկական անուններ`: Դա նշանակում է, որ Քիմինի հայերը գտնվում էին թուրքացման պրոցեսում: Վասկանալիէ, որ «2« դարի սկզբին նրանք դեռ հայեր էին կամ նոր էին բռնել թրքացման ուղին: Թրքաբնակ լինելու մասին միննույն թյուր կարծիքը կա նան Գգավառի Շոխա կամ Շող գյուղի մասին: «Հոն կային թուրք տուներ,կարդում ենք Գ. Սյուրմենյանի գրքում,- որոնք հայկականազգանուն կկրեին: Կըսվեր թե ատենին հոն քանի մը բարեկեցիկհայ ընտանիք կը բնակեին եղեր, բայց տեղացի մոլեռանդութենեն ազատվելու համարիրենք ալ թրքացած են»: ՀԵՀ դ. վերջին Երզնկայից արնմուտք ընկած այսօրինակ «թուրբական» գյուղերում եղած Ամատյանըգրում է. «Հոս ալ հայք աղոտ ու տխուր հիշատակներ թողնելով, անցեր, անհետացեր են»՛, այյինքն` կամ արտագաղթելեն, կաճ թրքացել: Այս տողերը ես խոսում

թուրքերու

են

հօգուտ մեր այն պնդման,որ դարասկզբինմահմեդականացած ն մահմեդականացող հայ բնակչությունը Երզնկա գավառում խիստ նկատելիէր ն բռնել էր թրքացմանանդարձ ուղին: Այս երեույթը այնքան ակնհայտ էր, որ չէր վրիպում անգամ օտարերկրացիների ուշադրությունից: Անգլիացիճանապարհորդ ԴավիդՀոդարթընկատել է. «Կրոնափոխ դարձած բնակչություն մը, որոնք կապրին Հայաստանի բոլոր անկյուններըիրենց հավատքը պահողմարդկանցկողքին: Այս տեսալլ «Թուրքեր» կը գտնճվինարնելյան Եփրատիարմունկին

շուրջ, ամեն տեղ: ...Նման «Թուրքեր» կը կազմեն Քեմախի (Կամախի Ա. Մ.) գրեթե ամբողջ բնակչության լկեսը»:: Յոգարթի խոսբերը հաստատումէ նան հայ հեղինակը. «...չկրնալով դիմանալ տիրող անիշխանության ե կատարված բռնություններուն ու հալածանքներուն (այնտեղ բնակչության Ա. Մ.) մեծ մաս մը կրոնափոխեղած է իր ֆիզիկականգոյությունը պահելու համար»:: Երզնկա գավառում թրքացած հայության գոյությունը հաստատող վկայություններիշարքը կարելի է յրացնել: Սակայն կարծում ենք, որ վերոհիշյալը ես բավարար է համոզվելու այն հարցում, որ 2Ե4 դարիառաջինտասնամյակներինի թիվսքրիստոնյաբնակչություն ունեցողբազմաթիվգյուղերի, կային այնպիսիները, որոնց բնակիչներըկամ լիովին ձճահմեդականացել էին` պահպանելով հայ ազ-

-

Տ

Տես Սիւրմենեան Գ., նշվ. աշխ., էջ 74, 192:

տեղում, էջ 76: «Նույն Ամատեան Ս., Եկեղեաց գավառ,

«Արնելեանմամուլ». 1889, սեպտ., էջ

173: Բեչէեան Ա., Պարսամեան Մ., Ակն ե Սկնցիք,Փարիզ, 1952, էջ 155:

գ

Սիւրմենեան Գ., Երզնկա, էջ 192:

գային մի չարք հատկանիշներ,կամ արտաքուստ ընդունելով իսլամը` իրականումգրեթե չէին տարբերվումհարեան քրիստոնյա հայե-

րից:

Ինճիճյանը,ապա նրան նույնությամբ կրկնող Ս. էիրիկյանը դարի թուրք հեղինակԲյաբիբ Չելեբիի մի երկհիմք ընդունելով Երզնկայից հարավ-արնելքգտնվող Գուզուջան նահիեն հատողը: են մարել բացառապես քրդաբնակ մի շրջան Ն հավանաբար սկզբնաղբյուրների պակասի պատճառով չեն փորձել վեր հանել Օրա իրական էթնիկականպատկերը: Ինճիճյանից հետո Գուզուջանիմասին հաջորդ թռուցիկ վկայությունը պատկանում է ռուսական բանակի պորուչիկ Սկալոնին: ն ճանապարհներիմասին Արեմտյան Հայաստանի բնակավայրերի (իկազմած իր զեկուցագրումնա արձանագրումէ, որ «Կուզուլչայի մա՝ Գուզուջանի Ա. Մ.) 100 գյուղերից հինգըհայկականեն» ՛: Ցավոք, նա բավարարվումէ այսքանով,անգամչնշելով այդ գյուղերի 2:0Հ դարի անունները: Ի տարբերությունվերոհիշյալ հեղինակների, հայ հետազոտողԱնդրանիկըմոռացված այս գավառիտեղագրության ու բնակչությանտեղաբաշխման փորձեր է կատարում: 1888 թ. ճանապարհորդելով Քըրղի-Գուզուջան-Դերջան-Դերսիմ-ԽարբերդԽոզաք, այսինքն` զազա ցեղերուլ բնակեցված գավառներով, նա վկայում է, որ Գուզուջանումսփռված էին բազմաթիվքրդական բնակավայրեր, գլխավորապես փոքրիկ ամառանոցներ, որոնք դրված էին ցեղապետ Շահ Հուսեինի տոհմի իրավասությանտակ: Փոքրաթիվ հաչ համայնքը ներկայացնումէին 10-15 գյուղեր: Նրանցից ամենամեծը` Ալթուն Վուսեինը բաղկացած էր 250-300 ծուխ հայ ն ընդաԱյն ուներ փոքրիկ ուսումնամենը 8-10 ծուխ քուրդ բնակիչներից՝": լավ մշակված հողատարածություններ: րան, հայկական եկեղեցի, համառ են մղել քուրդ ցեպայքար գյուղացիները Ալթուն Հուսեինի երբ քուրդ բեկերը դեմ: 60-ականթվականների սկզբին, ղապետների փորձել են զավթել գյուղի կալվածքները,գյուղացիներնիրենց քաՂ.

,

,

-

հանայիգլխավորությամբդիմագրավելեն` բողոքելով Կ. Պոլսի հապատրիարքինն խնդրելով Բ. Դռան ճիջամտությունը'"": Դժբախտաբար Գուզուջանի մյուս հայկական գյուղերի մասին այսպիսիմանրամասներչեն պահպանվել:Ավելին` նրանցից շատերի անուններն առ այսօր հայտնի չեն: Մեր ձեռքի տակ եղած նյութերը հնարւսվորություն են տալիս որոշ բան ասելու Գուզուջանի մի քանի այլ գյուղերի մասին: Գուզուշանի հաջորդ գյուղի անունը մեզ հաղորդում է Ինճիճյանը: Դա Բերկրին է. Աշխարհագետիվկայությամբ, այն ավերվել է Երզնկայի ամենաուժեղ երկրաշարժից` 1784 թ.: Ուսումնասիրվող Ժամանակաշրջանին վերաբերող ոչ մի հիշատակություն չկա Շնորհիվ Շտրեկկերի,պարզվում է, որ այն հետագայում վերականգնվել է ն եղել է Ալթուն Հուսեինից արնմուտք ընկած մեծ գյուղ:5: Նույն Շտրեկկերի հաղորդած տեղեկություններից մեզ հաջողվում է պարզել նան Գուզուջանի երրորդ գյուղի անունը` Կիզիլ Մեջիդը (Կարմիր Մեջիդ), որը 4: դարի 60-ականների վերջին Ալթուն Հուսեինիցհյուսիս գտնվող «...մի քանի տուն ունեցող կիսահայկական, կիսաքրդականգյուղակ էր» 6: Վասկանալի է, որ երեք-չորս տասնամյակումայն ոչ միայն հայաթափվելէր, այլն բնակեցվելքրդերով: Նահիեի 4-րդ ն Ք-րդգգյուղերի Դանչեկի ե Քիրունուդի անունները պահպանվելեն Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարանիկազմածեկեղեցիներիցուցակներից մեկում ՛: Վերջապես, այս հայկականբնակավայրերից Է եղել նրա նահիեի կենտրոնավայր Բոլոմորը"-Մյուս գյուղերի մասին, աղբյուրների աճբավարարության պատճառով, դժվար է լուրջ խոսք ասել: Ամենայն հավանականությամբ, նրանք գտնվել են Դերսիմի (Սնծուրի) լեռների հյուսիսային փեշերին, որտեղ քրդական տարրն ավելի ուժեղ էր, ե հւսյկական կյանքը կտրված էր Երզնկայից, Քըղիից, Դերջանից ն հարնան հայկական համայնքներից, մի հանգամանք, որի հետնանթովայդ գյուղերի բնակիչները «...բոլորն ալ մայրենի չեզուն կպահեն քիչ մը աղավաղված (քրդախառն Ա. Մ.) վիճակի մեջ» 5, այն դեպքում, երբ հայաշատ Քըղիի լիվային սահմանակից Ալթուն Դուսեինըխոսում էր մաքուր հայերենով ն պահպանել էր իր յոց

-

Տես ԻնԾիճեան Ղ., Աշխարհագրութիւն,Էջ 110, էւիրիկյան Ս., Պատկերազարդ բնաշխարհիկբառւսրան, հատ. Ա, էջ 530: Զելեբին այդ մասին գրում է. «Կըզուջանի լիվան (2/1 դարում չիվա էր Ա. Մ.) լեռներով հարուստ է: Սրա բնակիչներըԲեսյանի աշիրեթի քրդերից են», տես Թուրքական աղբյուրները, հ. Բ, էջ 48: Այդ հարյուր գյուղերի տակ հեղինակը նկատի ունի նան քրդական ամառանոցները (11611. ֆ. 450, գ. 77, էջ 56): -

Թ

Տե՛ս

Անդրանիկ,Դերսիմ,էջ 6,

149:

Տես Տես

6,3|,

նույն տեղում, էջ 7-8: Աքօթթք ք., չու., ՇօԿ.,

ԷՍոօշու

էտոոյորօոօ

Նույն տեղում: Տես Տես

«էօմիածին», 1985. Կ Բ-Գ-Ղ, էջ 179: /. ԻԼ, հնոոշքաաուԼ 1 Կ. Ո,

Խաոօճոոոը

Անդրանիկ,Դերսիմ,էջ 149:

Հ

249.

օղրւոո,

Լ.

ԼԼ

թոտօշոծքւթ,

ազգային կյանքի բոլոր կողմերը. Եթե այդ անհայտ գյուղերը նս գտնվեին հայաշատ շրջաններին մոտ, բնականաբարչէին վրիպի ճանապարհորդների ն ուսումնասիրդղների տեսադաշտիցն նրանց ճասին կպահպաճվերորոշակի տեղեկություն: Գուզուջանի էթնիկականընդհանուրպրոբլեմներիուսումնասիրության տեսակետիցհետաքրքրությունեն ներկայացնում1878 թ. Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքՆ. Վարժապետյանի կողմից հայկալյան Հագավառներիբնակչությանը վիճակագրելու համար Արնեմտյան Նա առաջին հեյաստանուղարկվածՊողոս Նաթանյանինյութերը: ղինակն Է, որ ուշադրություն է դարձրել Գուզուջանի քրդացած հայության հարցին: Նաթանյանը նկատել է, որ այնտեղի գյուղերում ի կան «...խիստ սակավաթիվ հայ բնակիչներթրդախառն,ասոնք վաղուց կեսեն ավելի հայ լինելով ժամանակի բռնութենեն` ստիպհայերեն անգամ չեն գիտեր. բայց ված են քրդաց հարիլ, որ այժմ Նույն հեղինակիվկայությամբ ոչ վաղ հայ ցեղե ըլլալնին գիտեն»-՞: անցյալում այստեղեղել են «բազմահայ գյուղեր», որոնց բնակիչնեեն հարնան քրդացման ուղին, գաղթել րը, չցանկանալով ընտրել Սելյանի համոզՀայ մեկ այլ հեղինակի` հայաստվար գավառները՞": Ա. Մ.) առ թ. որ այսօր (1895 «Ղուզուջանի ղզլպաշները.... մամբ, են օսմանյան բանակներին, թուրք չեն, այլ մոտ հայե-

ջարդում րին»՛՞-

Տարբեր հեղինակներից բերված այդ վկայություններըհիմք են տալիս եզրակացնելու, որ նույնիսկ «4 դարի երկրորդկեսին Գուզուջանը զգալի թվով հայկականբնակավայրերունեցող գյուղախճհամար, բերից էր ն պայքար էր մղում ազգայինինքնապահպանման չնայած ուներ քրդացած հայ բնակչությանմի ստվարհատված, որն արդեն քիչ բանով էր հիշեցնումնախկինազգային պատկանելուքյան մասին: Այսպիսով,2424 դարի առաջինքառորդինԵրզնկայի լիվայի համանուն կազանԱրեմտյանՀայաստանիհայաշատ շրջաններից էր: Եթե ամբողջ Երզնկայի կազայում հայերը մեծամասնությունէրն կազմում մահմեդականներինկատմամբ,ապա լիվայի ընդարձակ մյուս գավառակում` Կամախում քրդերի թիվը եթե չէր գերազանցում

Տես Նաթանեան Պ., Արտօսր Հայաստանի կամ տեղագիր Բալուայ, Քարբերդու, Զարսանճագի, Ճապաղջուրին երզնկայու, էջ 159: 2. Տես նույն տեղում: Սելեան, Տաճկա-Հայաստանիազգաբնակչութիւնները,«Մուրճ», 1895, հուլիս, էջ 959:

տեղացիներին, ապա հավակնում էր մոտ ապագայում հասնել ն անցնել նրանց: Կամախի գավառակիմիջով հոսող Եփրատըոռոգում էր նրա հովիտներն ու ծորահովիտները` հողագործությանն այգեգործության համար ստեղծելուլ նպաստավոր պայմաններ: Այս հանգամանքը մշտապես իր վրա էր հրավիրում Փոքր Ասիայիթուրքերի ն Դերսիմի քրդերի ուշադրությունը: 24/11 դարի երկրորդ կեսին, ի տարբերություն այաստանի մյուս գավառների, որոնցում թուրք ն քուրդ վերաբնակիչներըգերադասում էին հաստատվել հայկական գյուղերում, Կամախումնրանք կառավարության աջակցությամբ հիմնեցին օոր բնակավայրեր:Բանն այն է, որ Կամախի ն Երզնկայի պատմական գավառներըՀայաստանում քրիստոնեության բնօրրաններն էին ն այնտեղ մահմեդականբնակչություն ստեղծելու խնդիրը նվաճված երկրամասումամուր հաստատվելուկռվաններիցէրԱյդ թաղաքականության հետեանքով, Կամախում բավական կարճ ժամանակամիջոցումծնվեցին տասնյակ նոր թուրքական բնակավայրեր:Արագացավ հայերի մահմեդականացմանգործընթացը: Կամախի գավառակում տեղի ունեցող այս երնույթները կարելի է նկատել Ինճիճյանի հետնյալ տողերից. «Ճոխացեալ է այս գաւառ ի ի որք ըստ մեծի մասինդարձեալ են ի հայոց»՞:՝ այսինքնթրքացել են հայերից: Մահմեդականհեղեղն այնքան ուժեղ է եղել, որ տեղի հայերի մի մասը, նույն հեղինակի ստիպված եղել հեռանալ ե վկայությամբ, հաստատվելԹեքիր Դաղի լեռներումշ-: Կամախի հայկական ն նորաստեղծ թուրքական ու քրդական բնակավայրերիկալվածքների ժառանգականիրավունքը24/1 դարի վերջին անցավ Սաղըր օղլու, կենտրոն դարձավհայկական հնագույն Կամախ ամրոցը: Հայ բնակչությունը մեծ խմբերով դուրս մղվեցայստեղից: Ինճիճյանը բերում է մի ուշագրավ վկայություն, որի համաձայնդարասկզբին քաղաքն ունեցել է 6 հայկական եկեղեցի, 1500 ծուխ, հիմնականում` թուրք, ն 4000 ծուխ` կրկին տեղավորելու հնարավորություն»: Առաջին հայացքից այս տեղեկությունը կարողէ թվալ հակասական,փոքրամասնության, այսինքն` հայերի համար6 եկեղեցինկարողէ թվալ շատ ե 4000 ծուխ տեղավորելու հնարավորության մասին հաղորդումն ավելորդ: Սակայն բերված վկայությունիցերեում է, որ մահմեդականեկվորներիներհոսքըոր-

բնակուբեածբ, բնակեալ հայոց մանաւանդ տաճկաց,

է

Ղ., Աշխարհագրութիւն,էջ 102: ոԻնճիճեան Տես նույն տեղում: » Տես

նույն տեղում:

քան էլ զանգվածայինԷ եղել, չի գերազանցել հայերի արտահոսքը: Նշանակում է, Կամախում 4000 ծուխ տեղավորելու հնարւսվորութհեյունը ծագել էր իրենց բնակարաններըլքած բազմաթիվհայերի էին, կանգուն եկեղեցիներըթեն նրանց ռանալու պատճառով,իսկ սակայն, զրկված հայ համայնքի նյութականն հոգնոր աջակցությունից, կանգնած էին հանգչելու կամ մզկիթներիվերածվելու վտանգի առջն: Հետնաբար, մահմեդականտարրերովԿամախիբնակեցումը ն զարգացումը, ոչ միայն չխթանեցնրա տնտեսական քաղաքական Սօբյեկտիվգործընթացը: քաղաք դառնալու խոչընդոտեցայն այլն հեւոնանռաջ անցնելով նշենք, որ հայ բնակչությանարտագաղթի քով, թեն լինելով բավականընդարձակգավառակի վարչական կենտրոնն էրզրումիցու Երզնկայիցդեպի Սեբաստիա,Ակն, Արաբքաղաքներտանող առետրական կիր, Խարբերդ ն այլ վաճառաշահ «04 դարի ճանապարհիվրա ընկած բնակավայր,նույնիսկ ամբոդջ բերդաքաղաք: ընթացքումԿամախըմնագ իբրն փոքր գավառական Մահմեդականբնակչության ներհոսքի հետնանքուլ հայության ու արտագաղթ նկատվեցնան Կամախի գյուղերից: Նորեկ թուրքերն Կետիկը, ինչպես քրդերը զավթեցին տասնյակ հայկականգյուղեր, էրմենիքը(էրմենիկ, ԱրԲոստին (Բոստնի Ա. Մ.), Թաճը, ճինառիճը, այլն: մենիկ), Լիճը, Խնձորին, Պահաձորըն զարմանալի Այդուհանդերձ,Կամախիհայությունն ի հայտ բերեց ընկնելով հարատնել`աչքի էր Ա յն շարունակում կենսունակություն: երեք խմբերով: Արեճտահայգավառներիցմիջնադարումբռնի մահմեդականացման կնիքը թերնս ամենաուժեղկրում էր ՍպերիհարնանԹորթումի ն զանգվածային լիվան: Միջնադարում կոտորածների, արտագաղթի ն վանգավառի աճայացմանվկայությունէին 120 եկեղեցիների 224 դարի սկզբներինԹորթուԱյսուհանդերձ, քերի ավերակճերը"': հայաբնակէին: Դա երնում է Ինճիճյանի մի մի շարք բնակավայրեր իբրն 30. ըստ հետնյալ վկայությունից.«ունի վիճակնորայ գիւղծրէս : մասին բնակեալի հայոց, ն ըստ մասինի տաճկաց» ԻնչպեսՍպերում, այնպես էլ Թորթումում, որոնք առավել խոշոր չափերով էին կրում բռնագաղթին մշտատնավերումներիազդեցությունը,չկային բազմամարգբնակավայրեր:Ինճիճյանի նշած 30 գյուղերից բազի, այս լիվայում կային ես մի քանի տասնյակայլ բնակավայրեր,ընդա-

-

մենը` 705: Սակայն նրանցմի մասը փոքրիկյայլաներ կամ կիսավեր ու լքված բնակատեղիներ էին: Գավառի կեսկեսներիզգալի մասըգրեթե ոչնչով չէր տարբերվում մնացած հայ բնակչությունից: նրանցից շատերն անգամ վարժ չէին խոսում թուրքերեն, իսկ ոմանք էլ ընդհանրապեսչգիտեին այդ լզուն: Մի մասն էլ խոսում էր թուրքերենի հետ խառն հայերենով՝":

Կարելի էր հանդիպել բազմաթիվ կեսկեսների, որոնք ունեին հւսյկական անուններ ն ազգաճուններ` միայն թուրքական օղլի վերջավորությունով (օրինակ` Կիրակոսօդլի, Պետրոսօղլի ն այլն): ճանապարհորդների այն հարցին, թե ինչ ազգության են պատկանում, հետնում էր «իսլամ եմ» նրանց ազգության մասին ոչինչ չասող պատասխանը, տերմին, որի տակ Կ. Կոխի արտահայտությամբ Թուրքիայում ընկալվում էր միմիայնօսմանլին՝ թուրքը: Թորթումի համանուն վարչական կենտրոնը դարասկզբինփոքրիկ ավան էր: Նրանից հյուսիս ընկած ամրոցը փաստորեն Թորթում

":

400 ծուխ՝՛(մռտավ. ավելի մեծ բնակավայրէր՝ շունչ Ա. ուներ Մ.) հայ ե հայ-կեսկես բնակիչ":Բազմամարդբնակչություն ունեին միայն հայկական Նորաշեն, Քցխա (Քիսա), Խախու, Շիփեկ, Վերին Լսկավ, Վերին գյուղերը: Քցխան, որը գտնվում էր Թորթում ավանից հյուսիս, ե նրանից հարավ ընկած Նորաշենը իրենց չիջակայքում միավորում էին գավառի հայկական գյուղերի մի ամբողջ շարք (Սխտորուտ, Պոչենց,. Խաշուտ, Գեղիկ, Մեղուս, Վախթիկանց, Վարդաշեն): Այդ ժամանակաշրջանում նրանց մի մասը կանգնած էր թուրքացման վտանգի առջն: Վաճեմատաբարբարվոք վիճակում էին կաթոլիկականգյուղերը, հատկապես Նորաշենը, որոնք ստանալով ֆրանսիական հյուպատոսների ն կաթոլիկ քարոզիչների որոշ աջակցությունը, կարոդանում էին մասամբ հեռու մնալ բռնի մահմեդականացումից,սոցիալական բիրտ շահագործումից ն բնակչութ1820-1823 յան նկատվողարտագաղթի ընդհանուր միտումից՞": թթ. պարսկա-թուրքականպատերազմի հետնանքով ի թիվս Արեմտյան Հայաստանիհյուսիսայինայլ գավառների,սարսափելի ավերածությունների ենթարկվեցնան Թորթումի գավառը: Ազգաբնակչության -

Հ. Հ

Ինճիճեան Ղ., Աշխարհագրութիւն,էջ 104-105: Սն ծովէն մինչե Կարին,էջ 77-79, Տես Տաշեան Յ., Վայ բնակչութիւնը 144: «Փորձ», հունվար, էջ ԻնճիճեանՂ., նչվ. աշխ.,էջ 93-94:

Հ:

Ն

Տես Ալիշան Ղ., Տեղագիր Հայոց Մեծաց, էց 37:

Տես Տաշեան Յ., Վայբնակչութիւնը Սն Տեւս Բ օ«հ էԼ, նչվ.. աշխ., էջ 57-69: Տես

Տես

Ինճիճեան Ղ., նչվ. աշխ., էջ 93:

Ճ., ՇՈՍՇՕԽ ԷՅՇՃՈՏՈՒԵՐ,

ԷրաԱօտ ԴԱՏ.

ծովէն մինչն Կարին. էք 78-82: / 117ոշՇու

մ ԷՅ

ոԴՀ ՆԼԾ

ՕՂՈՇՈՑ,

դրամ», Տես Տաշեան 3Յ.,Վայ բնակչութիւնըՍն ծովէնմինչն Կարին,էջ 64-65: Շ,

79,

Կարնոր Է նշել. որ տեղի նոր խմբեր հեռացան այդ շրջաններից": հալ բնակչության մի մասը, լագերի բռնություններից ազատվելու համար. հաճախ իրեն ներկայացնում էր ոչ միայն մահմեդական, այլն լազ: Պատահականչէ, որ նրանց, ինչպես վերը ճնշվեց,հաճախ անվանում էին ոչ թե կեսկեսներ, այլ հայ-լազեր: Այսպիսի հայ-լազեր կային ռան Սպերի, Բաբերդի,Կելկիթի ն ԱրեմտյանՀայաստանի այն գավառներում, որոնք սահմանակից էին Պոնտական լեռներում ն նրանց փեշերին բնակվոդ լազերի բնակավայրերին::: Հայ-լազերով բնակեցվածգյուղերի մի որոշ մասն էլ արդենլիովին կորցրել էր ճախկին հայկական դիմագիծը ն փաստորեն վերածվել էր տիպիկ թուրքական բնակավայրերի:Այդպիսինէր, օրինակ, ուշ միջնադաԲնականաբար, րում իբրն հայկական գյուղ հիշատակվողՍաղերը՝՛: կրող յուրադ րոշմը ազգափոխության մահմեդականացման,բռնի ն ազգաբնակչութԹորթումի այդ թվում Սպերի քանչյուր գավառի, յան թվակազմին տեղաբաշխմանպրոբլեմներըքննարկելիսչի կարելի աչբաթող անել բնակչության այն շերտերին, որոնք գտնվում

էին կրոնափոխությանե ասիմիլացվելու, այսինքն` անցումային

փուլում:շ:

Այսպիսով,էրզրումինահանգիբնակավայրերիտեղաբաշխմանն նրանց ազգային կազմիուսումնասիրությունըբերում է այն համոզման, որ թեն 202« դարի սկզբինգավառներիմեծ մասը հիմնականում հայաբնակ էր, սակայն ստեղծված բաղաքական անբարենպաստ պայմաններումհետզհեւոեուժեղանում էին թյուրքալեզու ն իրանալեզու ժողովուրդներիներհոսքի միտումները, երնույթ, որը պայմանավորվածէր առաջին հերթինթուրքականիշխանություններիքադաքաաստիճանաբարկազմում էր ԱրնմտյանՀական ՕՇկատառումներով, զարգացմանհիմնականուղղությունը: յաստաճիժողովրդագրական Թեն քրիստոնյաների համեմատությամբ մահմեդականներըսակավաթիվ էին, սակայն օտար տիրապետությանավերիչ իրադարգավառիհետագաէքնիձությունները հող էին նախապատրաստում հատկապես ծանր համար: Այդ իմաստով կական դիմախեղման Նադիր խանի(հեկեսերին ունեցավ 1730-ական թթ. հետնանքներ Բայազետի, Կաղզվանի,Կաշահ) արշավանքը:Կարսի, տագայում`

Մատենադարան, Կարապետ արք. արխիվ, թ. 163բ. վ. 486, թ. 1: Սարգսեանց Լ., Այց Թուրքաց Հայաստանին,«Մուրճ», 1889. էջ 123-128: 3՛ Տես Տաշեան 3., Վայ բնակչութիւնը Սն ծովէն մինչն Կարին, էջ 66-67: քրիստոնյա հայերի բնակավայրերիցտարբերելու համար ճահմեդականացած հայերի ն կեսկեսների բնակավայրերը տես տողերի հեղինակի

Տես

Տես

դեկտեճբեր,

հավելվածում,ուր նշված են աստղանիշով: «էրզրում» աշխատության

րինի

ն այլ

գավառների ավերումից հետո Նադիրը ներխուժեց Դյուսիսային Հայաստան, որտեղից գերված 6000 հայ բնակիչների բռնագաղթեգրեցՊարսկաստան: Խոսելով օսմանյան տիրապետությանժամանակաշրջանում ինչպես ողջ Արեձտյան Հայաստանում, այնւպեսէլ Ախալցխայինահանգում տեղի ունեցած ժողովրդագրականտեղաշարժերի մասին` ույերի շրջանում կարելի է առանձնացնել էթնիկ զարգացումների հետնյալ միտումները. ա) Վրացիներիցզատ, մահմեդականանումեն մեծ թվով հայեր: բ) Հայերի մի զգալի մասը դավանափոխէ լինում. ովքեր ընդունում են ուղղափառությունը,նախ՝ վրացանում են, ապա, կորցնելով ազգային ինքնապաշտպանական հատկանիշները, բավական արագ են՝ համալրելով «մեսխեթցի»էքէլ մահմեդականանում-թուրքանում նոկրոնականշերւոերի շարքերը: գ) Ղայության մի հատված,եվրոպականկաթոլիկքարոզիչներից ստանալով որոչ աջակցություն ն անձի ու գույքի ապահովության խոստումներ,կաթոլիկանում է: Այս բոլոր երնույթներըհստակորեննկատել Է ՂուկասԻնճիճյանը: Խոսելուլ Ախալցխայի էյալեթիամայացածու լթյալ բազմաթիվբնակավայրերի ու եկեղեցիների առկայության մասին` նա ճշում է, որ դրանց տարածքում այժմ ապրում են «տաճիկներ», որոնք Ժամանակին եղել են հայեր ու վրացիներ. «Գիւղօրէք այսր նահանգի սակաւ ըստ մեծութեան նորա, յորս ըստ մեծի մասին երեին մինչն ցայժմ մենաստանքն եկեղեցիք մեծաշէնք, այլ կամ լքեալք ն կամ քայքայեալք: Բնակիչք նոցա ըստ մեծի մասին տաճիկք, դարձեալ գրեքէ առհասարակկաճ ի հայոց ն կամ ի վրաց»՝`:Այսօրինակ զանգվածային մահմեդականացումը թելադրված էր ոչ միայն քաղաքական, այլ նան տնտեսականդրդապատճառներով. գործում էր ձի օրենք, ըստ որի` իսլամն ընդունած քրիստոնյան ագատվում էր դրամահարկ` իսփենջ վճարելուց":

Ինճիճեան Ղ., նշվ. աշխ., էջ 423: Այն տեսակետը,ըստ որի տաճիկների` թուրքերի զգալի մասը նախապեսեղել են ոչ միայն վրւսգիներ, այլ նան հայեր, պաշտպանում է Պ. Հակոբյանը.«Ախլցխայի ...հին գիւղերում ապրում էին նան թուրք ընտանիքներ- գրում է նա,- որոնք, ամենայն հաւանականութեամբ, երբեմնիհայեր էին ն բռնութեաճբ հաւատւասփոխ էին դարձել հրկրաձասի իսլամացման չրջանում, ԱՄԱԼ դարերի ընթացքում» (Յակոբեան Պ., ճշվ. աշխ.. էջ 88): Նույն կարծիքին է նան արնելագետ Ավ. Փափազյանը (Փափազյան Ա. Թուրթական վավերագրերը նհայերի դարեր), Ե., 1999, էջ 27): Հայաստանի Փափազյան Ս., ճշվ. աշխ., էջ 44:

մասին (16-19-րդ

բնորոշ էթնիկ գործընԻնճիճյանընկատումէ նան Ախալցխային ուղղափառ, այս առանձնահատկությունըհ̀այերի թացների մյուս ու վրացացումը:Նա դառնալն վրացադավան ճիշտ` դեպքում,ավելի գյուղերի բնւսայն միտքնէ հայտնում,որ ճահանգիքրիստոնեաբնակ կիչների մեծ մասը նախապեսեղել են հայեր. «են ե գիւղօրէք բնաառկեալթմինչն ցայժմ ի քրիստոնէիցհայոց նան ի վրաց, որք գրեթէ հմուտ պատԱյնուռետն հասարակսերեալ երնին ի հայկազեանց»"': հստակ ներկայացնումէ այդ երնույթի ողջ էմաբան-աշխարհագետը վոլյուցիան: «Բազմութիւն իշխանացմերոց, նան հասարակ ժողովրդեան.-գրում է Օա,- որք ապա սակաւ առ սակաւ սովորեալք, ի լեզու, 2: Ի փ բարս, նան ոմանք 'ր ծէսս վրաց, փոխեցանյազգ նոցա» դեպ, ունի դավանական «ձեսս» ասելով, Ինճիճյանն ի նկատի ծիսական ընդունումը: Այսօրինակ խնդիրները,այսինքն` վրացադավանության վրացադավան հայերը համալրեցիննախկիններիշարքերը, որոնք դարի հեղինակ Հակոբ ԿարնեցունՏայքում ծանոթ էին որպես Բայց արն կրօնիւն վրացի, բայց հայի լեզուաւ խօսէին»՞5: «ազգաւ ես ն ահանգումիրավիճակն ԱԼ Ախալցխայի դարում, առավել դեն ն մաայլ էր: Այստեղ միջավայրը հիմնականում«տաճկախոս» էր ն սամբ` վրացախոս.«հասարակ լեզու նահանգիս է տաճկերէն վրագերէն՝ որ հասարակէ նան ի տաճիկս»:Ուստի հայերը. շարունակում է իր միտքը Ղ. Ինճիճյանը,«...խօսին 'ի լեզու վրաց»: Մյուս էթնոերեույթը` հայերի կաթոլիկացումնսկսվեց ավելի ուշ՝ ԿԱԼ դարի երկրորդ կեսին ն ընդգրկեց հիմնականում Ախալցխա քաղաքն ու շրջակա գյուղերը՝ Ախալցխան, ինչպես նշվեց, ինքնութեմ էր: Բայց «4/1 դարի առաջին կեսին էրզրուրույն էջմիածնական վանքի առաջնորդներըԱխալցխայիթեմը ենթարկեցին մի իրենց"`:1750-ական թվականներինայնտեղ հայտնված կաթոլիկ Ղ.

Կարմիր

4:

Ինճիճեան,6շվ. աշխ., էջ 123: Նույն տեղում: Մանր Ժամանակագրություններ,հ. Բ, ե., 1956, էջ 954: Ինճիճեան Ղ., 0շվ. աշխ., էջ 122-123: Զավեշտականէ, որ անդրադառնալով 24411 դ. 60-70-ական թթ. Ախալցխայումտեղի ունեցող էթնոդաւվահայերի ոչ միայն չի տեսնում նական գործընթացներին,Շ. Լոմսաձեն ընդունելու ակնհայտ երնույթը, այլն առանց հիմքի, վրացադւավանություն մերկապարանոց«եզրակացության»է հանգում. իբրն թե «...Ախալցիխեի (ընդգծումն իմն է Ս. Մ. շատ ուղղափառներայս ճանապարհովծրռնխ են ընդունել (շոաձն»մ: 4. նտժլդելԳրիգորյան (առաբելական) հավատն

.«

-

էջ 303): ԴլշԻ Ի Թ» երնանցի, Սիճեոն պատ, 1873,

ՎաղարշւսՋամբռ, գիրք. որ կոչի յիշատակարան, գիրք Գ, էջ 763: Ըստ էջ 41, 247, ն Դիւան այոց պատմութեան,

բարոզիչներիպառակտչականգործունեությանհետնանքով հաջողառավեց 60-ական թթ. վերջին համայնքը երկփեղկել: Սկսվեց հայ հրաժարվելու բռնազավթման,էջմիածնից քելական եկեղեցիների մի եղծելի շրջան: Ախալցխայում ստեղծված կացությունից անհանգստացած` 1769 թ. նոյեմբերինԱմենայնհայոց կաթողիկոսՍիձեոն Երնանցինկաթոլիկ քարոզիչներինգրում էր. «Ընդէ՞րոչ բաւականանայք այնու, քան եկեալ մտանէք իբրն զգողս ի մէջ հօտից մեն օտարացուցանէք ի մէնջ ն ձերարոց, ե գողանայք զոչխարս մեր ն զայցուցանէք, փեռեկտէք ի միմեանցիբրն զյափշտակօղ գայլս խռովութիւնս արկանէք ի մէջ սոցա: լայլութիւնս ն զյաւիտենական Զինչ գոյր ձեզ ի յԱխլցխա, հայրենի քաղա՞քէ ձեր, եթէ ունէիք անդ ժառանգութիւնս ն զժողովուրդս, զի այնքան երկար մնայիք զբնիկ անդ» 5: Ցավոք, կաթողիկոսիջանքերը` կաթոլիկացածհայերին իրենցդավանանքինվերադարձնելուուղղությամբ, հաօողություն չու՛: Արդյունքում Ախալցխային նրա գյուղերի մեծ մասը դարնեցան ն ձավ կաթոլիկ: Նրանց ձեռքն անցան թադաքի հինավուրց Ս. նշան Ս. Գովհաննեսեկեղեցիները: Ս. Աստվածածինեկեղեցին հայտնվեց կապուչինականներիհսկողության ներքո՞'-Եկեղեցիներից զրկված ն փոքրամասնության մեջ հայտնված հայ առաքելականհամայնքը ստիպված ձեռնամուխ եղավ նոր եկեղեցու շինարարությանը:

Կաթոլիկացմանգործընթացներըբավականինմեծ ծավալներ ընդունեցին նան գավառի այլ համայնքներումԱ̀րդվինում,Արդահանումն այլուր: հաշրջանումազգային-կրոնական Օսմանյան տիրապետության ազատվելու լաձանքների, լեռնականներիասպատակություններից մղումներով կաթոլիկացած հայերի մեծ մասը, ստանալով Հռոմի պապիե եվրոպականերկրներիորոշ աջակցությունը,առժամանակ ու վրացացումիցն շարունակեց խուսափեց մահմեդականացգումից ԱխալցխանԱխալքալաքի Ն Չլդրի հետ եղելէ Կարսի (Դիւան Հայոց նվիրապետական աթոռի ենթակայության տկ հ. Բ. Ս. ե Մ., Ազգապատում, 800, Գ, Օրմանեան էջ պատմութեան,գիրք մի նյութի` մինչ

այդ

2001, էջ 3504): էջմիածին, ԽԼ, Վոճճաու հքութօճու

8.

1985.

Ը,

Ո. Ճ., ՈԹԹՅոՀ6ւ

Էորեոը

հ

Ռրաուղ,

ճելո.

3, Ք..

240.

Ախալցխային շրջակայքի գյուղերի կաթոլիկագմանպատմությունը

Գիւան Հայոց պատմութեան.գիրք Գ, էջ 347, 622-623. Օրմանեան Մ., Ազգապատում,հ, Բ, էջ 3537-3540, ք. ՒԼ, ՎԵճոաթու էԼ. 4.. նույնտեղում, էջ 237-244, ն Յակոբեան հլԼոբութօօաւ 51-72: Պ., նշվ. աշխ., էջ Ինճիճեան Ղ., նշվ. աշխ., էջ 124. Յակոբեան Պ., նշվ. աշխ., 72:

ճանրաձասն տես 693,

736-737,

763.

պահպանել իր նախկին հայեցի ինքնության շատ տարրեր: Ուստի հասկանալի է 2/0) դարի վերջին հիմնականում ամայի ու անճձարդաբնակ դարձած Ախալցխային նրա շրջակա գավառների հայուքյան մեջ կաթոլիկ հայերի թվական գերակշռության ն ինքնուրույն կաթոլիկականհոգնոր թեմ, նստավայրու քահանայականդաս ունենալու փաստը": դարի վերջին կաթոլիկհայերի մեծ մասըբաժին էր ընկնում Ախալցխաբերդաքաղաքին:«Բնակիչք նորա,- կարդում ենք Ղ. Ինճիճյանի աշխատությունում- առհասարակիբրն, 30000 տունք (պետք է հասկանալնույնքան շունչ Ա. Մ.). որք են տաճիկք,վիրք, ն յազգէս հայոց առաւել քան զվիրս»``: Պարզ է, որ «տաճիկների»մեջ իրականում թյուրքական ծագում ունեցողները սակավաթիվէին ն մեծամասնությունէին դարձեչ ի հաշիվ մահմեդականացածվրացիների ու հայերի: Վերջիններս, ինչպես նշվեց, ավելի բազմամարդ էին, քան վրացիները:Մխիթարյան միաբանությանանդամԻնճիճյանը, հասկանալի պատճառով,անհրաժեշ չի գտել ընդգծել այդ հայերի կաթոլիկականդավանանքը` նրանց իրավամբհամաբելովհայեր, ե նախապատվությունը տվել է միայն դրանց հայ լինելու հանգամանքին: Այդ ժամանակ զուտ հայաբճակ են եղել Ախալցխային կից, փաստորեննրա թաղամաս դարձած Իվլիտան, Խզաբավրան (100 տուն), խառը` հայ-վրացականբնակչություն են ունեցել Ջավախքում` Նաքալաքնը, շրջատարածքում` Վալեն, ԱՍխալցխայի Լ. այլն»: Ղ. ԻնճիճյաննառհասարակՍբալը, Ուդեն, Աբասթումանը խալցխայի,Խերբվիսի,Քոբլիանի ն Սդիգենիենթաշրջաններումհիշատակում է 47 բնակավայրն̀ախկին հարյուրավորբնակավայրերի փոխարեն: Ավելի աղետալի վիճակ էր Ջավախքում, որը, լինելով ոչ հայանպասւո էթնոգործընթացների կիզակետում, հիշեցնումէր բազմաթիվ լյալ բնակավայրերիմի ամայատեղի:Նաքալաքեն ու Խիզաբավրան կաթոլիկացել էին, Կոթելիան ն ձի չարք այլ գյուղեր` քանիցս ենթարկվել բռնագաղթերի: Պատահականչէ, որ երբեմնի մարդաշատ Զավախքում 211 դ. վերջինԻնճիճյանըհիշատակումէ «Խրթէզը»` Խերթվիսը,այն էլ որպես «գիւղ մերձ 'ի յսխալ (Ախալքալաք Ա. Մ.), ն «Փառավանը» կամ «Փառնանը»` «գիւղ առ լերամբ ն առ -

լճիւ

որք

յանուն ռորա կոչին»՞:: Թերենսբարվոք վիճակում էր մնացել

«Ունի

ինչպես կտեսնենք, Ախալքալաքը նս չմնաց այդ վիճակում ն ռուսթուրքականպատերազմներիժամանակմեծապես տուժեց: Ասպիսով` հստակորեներենումէ, թե օսմանյանլուծը որքան աղետաբեր էր եղել ինչպես հայ, այնպես էլ վրացի բնակչությանէքնոկ-

րոնական վերակերպումների,ազգաձուլման համար: Ցավոք, այս գործընթացներըչդադարեցինե շարունակվեցիննան «5 դարի առաջին քառորդինն, ի վերջո, հանգեցրիներկրամասիԺողովրդագրականպատկերիարմատականփոփոխության: Հայոց

Ց

պատմության հարցեր

(գիտական հոդվածներիժողովածու, թիվ 5), ծրնան, 2005, էք 47-60-

-

Ցակոբեան Պ., նշվ. աշխ., 83-84: Ինճիճեան Ղ., Շշվ. աշխ.. էջ 124: 5" Նույն տեղում. էջ 125: «Խառը» գյուղեր ասելով՝ Ինճիճյաննի նկատի ունի ոչ միայն հայ-վրաց քնակչությամբ գյուղերը, այլ նան՝ հայ ն ուղղափառ դարձած,այսինքն` վրացացածբնակիչներին-

լի-

ու անխոցելի միայն Ախալքալաք բերդաքաղաքը՝ պարսպապատ ն ամուր: նելու պատճառով: Նրա մասին կարդում ենք. բերդ Բնակիչք նորա տունք իբր 600 յազգէս հայոգ ն 'ի վրաց»``: Սակայն,

«Նույն տեղում,էջ 127: Ց՛ նույն տեղում:

ՋԱՎԱԽՔԻ

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՍԷ Քարթլոսի թոռանը` Ջավախոսին,Սցխեթոսի որդուն` Ջավախ Է Ջավախեթի: Ջավախք. վրացերեն` կոչվել նունից էլ երկրամասը

ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

մեկ այլ ավանդապատումիա̀յդ անունը երկրամասին տրվել է Սակայն այս «հիմնավոառասպելականՋավախ իշխանի պատվին": րումներն» իրավամբ համարելով առասպելական ն խիստ պարզուեն գտնել հետագայի Ոմանք, հաշվի առնելով Ջավախքում ուրիշ բացատրություններ: ցրտադիմացկունհացազգիներաճեցնելու համարբարենպաստկլիեն վրացերեն 4գ»յօ պայմանճերը,նրա անունը Ըստ

Պատմական Հայաստանի տեղանունների ուսումնասիրության խնդիրը զուտ գիտական նշանակությունից զատ, ունի նան քաղաՔական մեծ կարնորություն: Ցանկացած տարածաշրջանի պատմության, առավել նս 0 ր նի հետազոտության պարունակում:Այդ տեսանկյունիցհատկապես կարնորվում է պատարար:

ուսումնաիրողներից Իր ոն

պատճաաշխարհագրական ռակ եր համար տեղանունները ոկայական նյութն -

կապում

մայական

Հ րավախք ինչպես ո գրության երեում հեջ վե տեղանունը աա ությունը՝ որոնք արձանագրություններից, են Մոսեավըտեղիք տարիո: տմագրությա

ճերի,

ու

քաղաքականտարակարծությունների

գավորության)

Արնմտյան համարին ի երում Ա ԳանաՔԻՑ: Լ է

Արցա

ս

ու

արթ անքում

Ջավա

:

Տեղանվանաբանական պրպտումների հնարավոր է դառնում վեր հանել տվյալ տարածքիժողովրդագրական պատկերը նրանում ստեղծված պատմամշակուբային դաշտի էթնիկ կրողի ր, հիմնախերիրներ բազմաթիվ այլ հիմնախնդիրներ: Նման բացահայտումնե Ն րի աղումոււլ վերջինտարիներիննկատվում

Ն. բազեաթիվ գործընթացների միտումները իմն հետաք ան

ինք-

է

մտա Արբացը ութ տազոտությունների, ընամմամբ: իրացնելու, քննության ժամանակագրական ո

յաճբ փորձենք

առնել

նան

Ջավախքի հերթականությամբհիշատակվողձի խումբ տեղանուններիխնդիրը: Մեծ Հայքի 18 նահանգներից (աշխարհներ) թագավորության տասներեքերորդի` Գուգարքի գավառներից Ջավախքը հիշատակվում է ութերորդը:Այն ընկած էր նահանգի կենտրոնականմասում ն զբաղեցնում էր գլխավորապես համանուն սարահարթի (Ախալքալաու վերջինս շրջափակող էր սահմանակից Թռեղքի (Թրիալեթ), հ րնելքից` Սամսարի, Ջաարնելքից վախքի քիլեռնե լեռներին (Կեչուտի, Մթին), իսկ հարավ-արնելքում`Ախալքալաքի սարավանդիշարունակությունըկազմողԱշոցքիսարահաքբբին, հարավ-արեմուտքում`Եղնախաղի(Չլդրի) լեռներին: ««Զավախբ»»տերմինի մասին պատմագրության ճեջ հայտնվել են տարբեր տեսակետներ: Ըստ վրաց ազ «Քա րթլիս ս Ց Յխովրեբայի» ե («Քարթլիի տարեգրությունը», ճան «Քարթլիի կյանքը») մատենա-

ր եռադաշտ ր յոսիմից ուսիսա

Բրո ոն

ընե,

էհա տարածքը (պատմական Ախալգիա) Սամցիե գավառ, այժմ ոակից `

:

այլ

հոդեր ժառանգություն

են

՞

հասել վրացիների նախահայր

է ուրարտական(Վանի թա մ. թ. ա. ՔՀ դարիվերջիցՀայ-

,

`

-

Էրարատ րանն աուրան: Սարգսյանն իր Բանասեր

կանա

-

Ջաբախա-Ջավախա-Ջավախք՝:Վահան

«Ջաւախք տեղանվանծագումը» գրքույկում լեզվաբանականնյութեհերի վերլուծության,հայ-բասկականլեզվական առնչությունների

ու անվան Աա աձենահին տարբերակը Գնագույն է տեղանունը. գրում «Ջաւախք նի հայկական տա ածված ված» առի զիռված ավա Դ» են հայե մ ֆիզիկական առանձնահա տեղանքի համապատասխանում ընդարձակ Ասք,- ծագում »

ծագում:

Է

ո

ճապա

է

Ջավախքըգտնվում է հարթավայրում յուններին, Տորք Դալալյանն այդ տեղանվան մեջ փնտրում է օտար, բայց

քանի ոբ

0օրցԵօո

ԷԼ.

.,

ատոմ

գրա98.աաա

մքգօ00ՐՈՎ6ՇԽ9Ի1 ատա Բ. ոոժածմ

ԽօՇուօՀԵհ

Գուօաժամա

նԸճօբյուծ 25,

(ԷԽՕԽԱՈ),

տաղ

դեպ, Շոպենը 4:յ»:յո»(Ճճվավի)բառը ռուսերեն տառադարձմամբկաբդագել է ցավի ն սխալմամբ թարգմանել գարի: Մինչդեռ գարին վրացեբենում կլինի գյո (քեռի): Այնպես որ Շոպենի պարագայումՋավախքի անունը շինծու ջավա բառից բխեցնելու վարկածը (տես Լալայան Ե., հիմքից: հ. 1, Ե., 1983. էջ 35) լիովինզուրկ է գիւտական Երկեր. աղբյուրներում. սեպագիր Հ., լեռնաշխարհը Հայկական Կարագեոզյան հ. Լ գիրք 1, Ե., 1998, էջ 94, 132, 195, 203-204, ն Ջահուկյան Գ. Բ., Հայոց 4331: լեզվի պատմություն. Սախագրայինժամանակաշրջան. Ե., 1987. էօ ոչ թե է նույնացնել տեղանունը Ջավախք փորձել Նիկողայոս Ադոնգը

դ

Ի

Վ. աննե" Պայխատանի Ե.. հմնո, Սարգսյա ե., 1999, էջ 6): Վ.Հաախբ ծագումը.էջ տեղանվան արյան

Ջաւախք

ՕԶ

տեղանվան

ի

32. պատմություն Դ

Դ

ճագումը,

ղւՏ

Ե., 1999,

եղանվան

5-41:

հե

ձագում ալանե-

է կրկին` հնդեվրոպականարմատներ: Ըստ Օրա` այն րեն (օսերեն) «ձաբախ»` լավ, բարեբեր բառարմատից`: Բառի իմաստային նշանակությանառնչությամբ հետաքրքիր բացատրություն է տալիս ՍարգիսՊետրոսյանը:Նրա կարծիքովՋաւախք տերմինի մեջ Ջաւ բաղադրիչն ունի «որդի, զավակ» իմաստը, իսկ ախ-ը` նշանակում է «ջուր»: Այսինքն` ամբողջբառն ունեցել է «ջրի զավակներ» իՁամաստը,առավել ես, որ ինչպեսՇիրակում,այնպես էլ ջրառատ է ունեցել ջրի պաշտամունթը»: վախքում, մեծ Այս տեսակետներիցյուրաքանչյուրը,որ դեռ վերջնականապացուցմանկարիք ունի, հետաքրքրական է այնառումով, որ տեղանվանմեջ անվիճելիորեն տեսնում ակունքներ: է հնդեվրոպական Ջավախքիայլ տեղանուններիմասինառաջինհիշատակումներին հանդիպումենք Պնտինգերյանքարտեզում,որն արտագոլումէ ի/ դարի երերորդկեսի վիճակը:Հ. Մանաճդյանը,ուսումնասիրելով Հայաստանի ճանապարհները,գալիս Է այն համոզման, որ դրանցից մեկը, որ կապումէր ԱրտաշատըՍեբաստոպոլսի (այժմՍ̀ուխում)հետ, անցնում էր ՋավախքիՓոկա (Բ95Տ), Աբուլ (Ճքաստ) Ա Խուսպիա (ՇՅՏքէ86)՛ գյուղերով, ապա` Բժ ԽԹՇսոստ բնակավայրի մուտ անցնելով Կուր գետի վրայով (9Թ:յ"օո Մտկվարի՝ Կուրի վրացերեն անվանումը), այժմյան Ախալցխա-Ադիգեն-Ձեգարիլեռնանցք երթուղով, դուրս գալիս Սն ծովի ափերը:Նշանակում է, որ այն պնդումները,թե վերոհիշյալ բնակավայրերիանունները կապված են ոչ հնդեվրոպական արմատներիհետ, իրականումզուրկ են գիտական հիմքից: Ջավախքումդեռես Ք. ա. 11 դարում հիշատակվող հնդեվրոպական հնագույն տեղանուններիցէ Ծունդան, որը ծագում է ծնունդ բառից: Պատահականէ, որ այս բնակավայրը, որն ընկած էր Կուրի ձորում, երկարժամանակ եդել Է գավառիքաղաքական ու տճտեսական կենտրոնը:Նրան, ըստ վրաց պատմիչ Լեոնտի հայեՄրովելու` րը կոչել են հայկականես ճեկ անունով`Քաջատուն::

Ջավախքի տեղանուններիցմեծ հետաքրքրություն է ներկայացՎարձիա՝ հայտնիքարանձավային քաղաքի (այրաքաղաքի) անունը, որը վրացականգրականությանմեջ հաճախ ստուգաբանվումէ ւնակ տարբերակովհ̀այկականաղբյուրների ճյութերի խիստ անտեսմամբ":Այսպես. ի/ դարի սկզբին` հայոց ն վրաց քրիստոնեական դարձի շրջանում ԳուգարացաշխարհըՋավախքի հետ միասին շարունակում էր մնալ հայկականբագավորությանսահմանակալ Ուժեղ վարչամիավորներից`բդեշխություններիցմեկը: Նրա տիրակալ բդեշխը, որին անվանում էին «մյուս բդեշխ», առանձնակիդիրք ու ազդեցություն ուներ հայոց արքունիքում: Հատկանշական է, որ նա այն 16 ժեձամեծներիթվում էր, որոնք Տրդատ 11 Մեծի հրամանով են ԿեսաԳրիգորին` հայոց ապագա առաջին կաթողիկոսին ուղեկցել րիա` այնտեղ վերջինիս ձեռնադրության նպատալկով"": Իր հերթին բդեշխնուներ ենթակա վասալներ, որոնց մեջ առանձնանում էին Ջավախքի Վարձավունի նախարարները: Վարձւավունիները1, Մ դդ. պահպանում էին իրենց ներքին ինքնուրույնությունը: «Գահնամակում» սրանք 70 նախարարներիմեջ հիշատակվում են 23-րդը: Պատերազմի ժամանակՀայաստանի չորս զորավարություններից Արնելյան ուղղության զորքերի մեջ նրանք ունեցել են 200 զինվոր"': Ըստ Ղնոնդ Ալիշանի` Ջավախքի մեջ մտնող այս երկրամասը հայտնի է եղել նան Վարձունիք ն Վերձառունիք անուններով: Այնտեղ, ըստ գտնվել է սուրբ Մեսրոպիձեռքով դրված Վարձունյաց խաչը՛՞:Ղ. Ալիշանիվերջին պնդմանհամար հավանաբար հիմք է ծառայել ՎարդանԲարձրբերդցիպատմիչի գրի առած մի ավանդապատում, որի համաձայն «Ի Դպրավանից տարան զխաչն, որ յանուն սուրբ Աստուածածին, որ արդ Վարձիոյ կոչի՝ յայնժամ ճոնեացն կոչիւր»: Այդ ամենահզոր, հիվանդություններ բուն կամ Բարսղի սրբոյն ժող խաչը, որ «է սրբոյն Մեսրովբայ աւրհնեալ Ճոռին ն ունի գիր հայերէն յաջ թնն» `: Այսպիսով, 4-24 դարերի Վար-

՝

Հճ

տարածում

-

Դալալյան Տ., Սկյութականցեղերը Շիրակում Ա հարեան գավառներում, Շիրակի պատմամշակութայինԺառանգությունը,հանր. 4-իդ նստաշրօանի հիմնադրույթներ,Գյումրի. 2000. էջ 11-12: ՊետրոսյանՍ. ե ուրիշներ, Ջրերի պաշտամունքի արտացոլումը սեպագրային ճի քանի տեղանուններում, ՀՀ ԳԱԱ ՀԱԻ Շիրակիհայագիւո, հետա-

զեկուցումների

կենտրոն, Գիտական աշխատություններ, 1998, հ. 1, Էք80-81: Գյումրի, զոտ. Մանանդյան Հ., Քննական տեսություն հայ ժողովրդի պատմության, հ. Բ, Ե,, 1978, էջ 398 Լ հ. Ձ, Ե., 1085, էջ 112-113: Երկեր, Հթթտբառն դեւ որութ». դ. Լ տծ.. 1958, «յ. Ջավախքի հարնանությամբ 44.

ընկած Արտահանը վրացական աղբյուրներում հիշատակվում Է Քաջաց քաղաք (54:55 գտբո»չո) (տես նույն տեղում, էջ 10, 23):

նում

պարզո

ավանդության,

Վրացիների շրջանում ժողովրդաառասպելական ստուգաբանությամբ Վարձիայի անունը բխեցնում են :լ«Թ (վառ)` ես եմ Է ո» (Ցիա)` հորեղբայր կամ քեռի բառերից, այսինքն` «ես թո քեռին եմ» բառակապակգությունից,

ո

հեռու է գիտականբացատրությունլինելուց: Ագաթանգեղոս, ՊատմությունՀայոց, Ե., 1983, էջ 447:

լդոնց

Ն.,

դարաշրջանում, Հայաստանը Հուստինիանոսի

Ալիշան

Ե.. 1987,

էջ

Այրարատ. Վենետիկ, 1890, էջ 424-425: 282, Ղեոնդ Ալիշան, Նշմարք հայկականք, պր. 1, անթվական,էջ 15, հմմտ. Ե., երկեր, հ. 1,էջ 43-44: " 294, հմմտ.

Ղ.,

Լալայան Պատմութիւն Տիեզերական, Մոսկվա. Մեծին Վարդանայ Բարձրբերդգւո) 96-97: 1861, էջ

ձիա քաղաքի անունը ծագել է ԳուգարացբդեշխությանՎարձավունի նախարարականտան ն Վարձունիքտեղանունից, որոնց վերաբերյալ առաջինհիշատակումներըվերաբերումեն առնվազն Ի/ դա-

րին"՞:

Ծունդայի դերի ժամանակավոր թուլացումից հետո Ջավախքի ոռոգնորկենտրոնը դառնում է Զրեսկ ավանը: Այս տեղանվան հարգում պարզություն մտցնելու խնդրում Օգնության է գալիս Հովհաննես կաթողիկոսԴրասխանակերտցումի վկայությունը, որն ավելի մանրամասն տարբերակովհանդիպում ենք նան ՍտեփանոսՕրբելյանի մոտ` Այդ հաղորդումն առ այսօր պատմագրությանմեջ ուշադրությունից դուրս է մնացել կյամ սխալ մեկաբանությունէ ստացել: Ըստ Դրասխանակերտցու նշանավոր Մաքենացիների(նան` Մեքենացիների) միաբանության տրՌհումից հետո, նրա միաբանների մի մասը` Սողոմոն «...հայրն հարանց հասարակ բաժնիւ կրօնաւորաՍտեբնակէր'՛ի Զրեսկ որ ի Շիրակ գաւառի»՛՞: կան դասուն պարտության մատնելով թ. փանոս Օրբելյանի տարբերակուլ՝ արաբ զորավար Մրվաճին, Ատրպատականումճանաչվածպարսիկ Բաբանը(խուրրամյանշարժմանառաջնորդԲաբեկը Ս. Մ.) իր հերթին ավերածություններէ կատարում Բաղասականգավառում, իսկ հաջորդ տարում Գեղարքունիքումկոտորում է 15 հազ. մարդ, կողոպտում ու քարուքանդ անում Մաթենոցաց կամ Մաքենեցոց վանքը: Նախապես տեղեկանալով գալիք արհավիրքի մասին` վանքի հրգեորականներիմի մասը հեռանում է Աղվանք,ճյուս մասը` Սողոմոն վանահոր առաջնորդությամբ,տեղափոխվում Է Շիրակ ն հասԶրեսկի վանքում, ուր Սողոմոնըդառնում Է ճանաչտատվում Սուրբ ված ճգնավոր`: Այս հաղորդման ուշադիր քննությունը համոզում է, որ եթե շ« դարի սկզբի հեղինակ Դրասխանակերտցինթույլ է տալիս միայն տեղագրական բճույթի սխալ, ապա 41 դարի վերջի ն Մ դարի սկզբի պատմիչ ՍտեփանոսՕրբելյանը` իրենից 5-6 հարյուր տարի առաօվա վերոհիշյալ դեպքերի կապակցությամբոչ միայն կրկնում է նա-

երթեալ

-

Է ունեցել անար (տես զարծեն անձնանունը արածում

Վարձիա անունից

նակ

Ջավախքում

ն

ակառ

գավառներում երկար

Ժամա-

աթժ, Մորիս չռուցը զորա 3. Ժոճբոժնո, 1941), Հովհաննես կաթողիկոս Դրասխանակերտցի, Հայոգ պատմություն, Գ. Բ. Թոսունաշխարհաբարթարգմանությունը Լ ծանոթագրությունները Ե.. 1996, Էջ 114:

Հոթու ված»

յանի, Ստեփանոս

Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, թարգմանությունը, ներածությունը ն ծանոթագրություններըԱ. Ա. Աբրահամյանի, Ե., 1986. էջ

165-166:

խորդի վրիպումը, այլն խճճվում ժամանակագրական բնույթի սխալների մեջ, որոնք սպրդել են նան հետագա ուսումնասիրողների` Մ. Օրմանյանի, Ղ. Ալիշանի, Ն. Ակինյանի, Հր. Աճառյանի ն այլոց ուշադրությունից: Վերջիններս, հավաստի համարելով Շիրակում Զրեսկի վանք լինելու մասին պատմիչներիհաղորդածտեղեկությունը, իրենց հերթին այդ սխալը թողել են գիտականշրջանառության

մեջ: Բանն

այն է, որ մեքենացի վանականներիտեղաշարժի մաւին հաղորդման մեջ, տվյալ դեպքում` Ստեփանոս Օրբելյանը ճիշտ է նշել ճիայն նրանց շարժման ուղղությունը` դեպի հյուսիս-արնմուտք, դեպի Շիրակ, որտեղ էլ նա տեղադրել է Զրեսկը: Մինչդեռ, Շիրակում Զրեսկ անունով տեղանուն չկա: Բայց այն կա հյուսիս-արնմուտքից Շիրակին ու Աշոցքին սահմանակից Ջավախք գավառում: Ի դեպ, վերջինսառ այսօր էլ գոյություն ունի Ախալքալաքի շրջանում Զրեսկ կամ Զրես անունով: Երկրորդ վրիպումը, որ թույլ է տրված վերոհիշյալ հաղորդման մեջ, վերաբերում Է ներկայացված դեպքի ժամանակին: Ս. Աբրահամյանը ն ուրիշներ նկատել են, որ Ստեփանոս Օրբելյանը ԽՀ դարի անցքերը վերագրել Է "11 դարին` սխալվելով ճիշտ մեկ դար: Նշանակում է, Զրեսկում հաստատվելու դեպքերը վերաբերում են ոչ թե 728, այլ` 828 թվականին: Այսպիսով, առնվազն2« դարից առաջ Ջավախքում եղել է հոգնոր կենտրոն`Զրեսկ անունով: Այդ բնակավայրի, որպեսՀայ առաքելականեկեղեցու հոգնորկենտրոնլինելու օգտին են վկայում նան այնտեղ գտնված խաչքարերը:Ուշագրավ է, որ վերաբերում է 1072 Ջավախքում հայտնի հնագույն որը : է թ., նույնպես գտնված Զրեսկի տարածքից Ջավախթի մասին պահպանվածմի հիշատակություն վերաբերում Է ՄԼ դարի երկրորդ կեսին ն է| դարի սկզբին: Այդ ժամանակ ծագած հայ-վրացական դավանաբանականվեճերի առնչությամբ Ուխտանես պատմիչը գրում է, որ վրւսց Կյուրիոն կաթողիկոսը, որը 607-608 բթ. վրաց եկեղեցին հանեց Հայ առաքելական եկեղեցու ենքակայությունից` նախընտրելով քաղկեդոնականությունը,ծնվել էր ՋավախքիՍկուտրի գյուղում. «Սա էր աշխարհաւՀ ազգաւ ի «րաց.

խաչքարը,

ի գաւառէ Ջաւախաց` ի գեղջէ՝

որ

կոչի

":

Սկուտրի» Որոշ

1995, էջ7: Ուխտանէս, Պատմութիւն բաժանման վրաց ի հայոց. Վաղարշապատ, 1871, էջ 3-4, հմմտ.` փոթղյրոռ»ծ ռնտաճոտ ՀԱՎ ՈՇն» «պիտարընո, ոճ թմ 05.ուտ :Ե"յբոռ ՆածդետաՐ, ԵՑերոդթօ ծրղելո 1975, տվ. 20. տբոլվեօմըժ,ծ. ՀԵՅգյրոցցոտ չօծտանը»Են»

5.

Կարապետյան Ս., Ջավախքի խաչքարերը,Ե..

ուսումնա-

սիրողներ ենթադրումեն, որ Սկուտրին Ջավախքի Կոթելիա գյուղն է: Ըստ այս տեսակետի, որը բավական համոզիչ է թվում, պարզվում է, որ Կդբթելիաներկրամասումհիշատակվողհնագույն բնակավայրեբից Է օթ. դարի 40-ական բթ. Ջավախքի ն նրա հնագույն ու հայանուն գյուղերից մեկի` Խոզաբիրի մասին հիշատակում է ՍսողիկպատմիՄ. Մ.) թուականին Խալթ իպն Եզիտ Հայոց ամիրայ.չը: «ՅԱՋ (841 գրում է Սա.- եկն Լ. էանց ի Վիրս. ն ժեռաւ ի Ջաւախս, ի գիւղն որ կոչի Խոզաբիր» `: Խոզաբիրը գտնվել է Ջավախքիհարավում՝ համանուն լճի ափին, Կարծախ գյուղից ոչ հեռու: Այժմ Նույն տեղում պահալւնւլում են գյուղի սվերակները: «Խոզաբիր» անվան առաջին մասը կապվում է «խոզ» բառարմատի հետ: Երկրորդը կարելի է հասկանալ բեր բերել, կամ «բիւր», տասը հազար, այսինքն` բագմահազար խոզերի վայր: Բայց ամենահավանականը «բույն» բառն է: Վետնաբար ճիշտ անունը պետք է լիներ Խոզաբուն: Գյուղի տեղանքն իրապես նպաստավոր է եղել խոզաբուծության համար: Խոզաբիրի առճունըհիշատակվում է նան ավելի ուշ շրջանի աղբյուր-

բազմութեամբ

-

ներում:

Բագրատունյացդարաշրջանում, տնտեսականկյանքի աշխուժագմանը զուգընթաց, վերականգնվումեն հնագույն առետրական ուղիները: Դրանցից մեկը, որ Դվինից տանում էր Թիֆլիս, անցնում էր Կոտա գյուղով: Յո. Մարկվարտիկարծիքով այդ երթուղին Կողբով, ապա Շիրակի վրայով հասնում էր Կոտ գյուղը, այնուհետն՝ ուղղվում Թիֆլիս: ԳիտնականըԿոտը համարում է սահմանայինկետ ն Վրաստանիմիջն, բայց դժվարանումէ նշել կոնկրետ տեղը՛ : Հ. Մանանդյանը,զարգացնելով Յո. Մարկվարտիմիտքը, հիշյալ երթուղու շարունակվող հատվածը տեսնում է Ջավախքում, ուր ն տեղադրում է Կոտ գյուղը` տրամաբանորեն նույնացնելով վերոհիշյալ Կոտելիա (Կոթելիա, Սկուտրի) գյուդի հետ": 988 թ. Տայքի Դավիթ կյուրապաղատը ն վրաց Բագրատ թագավորը աբխազների դեմ պայքարում օգնության խնդրանքուլ դիմում են հայոց թագավոր Սմբատ Բ Տիեզերակալին (977Բագրատունյաց 990): Սմբատն իր եղբոր` Գագիկիհետ, հայոց բանակով, իսկ Կարսի Աբաս թագավորն` իր թիկնապահ գնդով, շարժվում են դեպի հյուսիս

Հայաստանի

այն

Ստեփանոսի Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւնտիեզերական, Ս, Պետերբուրգ, 1885, էջ 106, հմմտ.` Քաջունի Մ., Աշխարհագրութիւն հին ն նոր Յայաստանեայց,Վենետիկ, 1857, էջ 27: ԿՅՂ ՅՈՑ

Ժ., ՍԱՅՏ (1ոճոճղ

95-57. Մանանդյան Հ., Երկեր,

«օո

հ. Բ,

Ճորոէր

ոճշի

ՃԽՈղգՏԱՇՑ,

ՄԱտո, 1920, Տ.

էջ 348-349, հ. Զ, Ե., 1985, էջ 184:

«...ի գաւառն Ջաւախաց. ն բանակին ի գիւղն, որ կոչի Դլիվեկն»՞-: Ամենայն հավանականությամբ Դլիվեկ գյուղը ներկայիս Դիլիֆ (Դիլիվ) գյուղն է՝ այժմյան Նինդծմինդայի շրջանում: 21 դարի վրաց հեղինակ Եփիմոս Երուսաղեմցին հիշատակում է հաջորդ բնակավայրը`Ղրտիլա գյուղը, որտեղ 1046 թ. իր ն հայոց Սութենես վարդաւվետՄարմաշենցումիջն տեղի է ունեցել հայ-վրացական բանավեճ: Ուսումնասիրողներիցոմանք Ղրտիլանտեղադրում են Ջավախքում`այն նույնացնելով Իխտիլա գյուղի հետ՛՞: Այդ Բանն այն է, մոտեցումը թվում է բավականաչափտրամաբանական: որ իրոք, Ջավախքնայդ ժամանակաշրջանումվերածվել էր ոչ միայն հայ-վրացական դավանական,այլե, վրացական բնակչությաններհոսքի ուժեղացումով պայմանավորված, նան՝ էթնիկականբուռն տեղաշարժերիթատերաբեմն կարող էր նրա գյուղերից մեկլըիսնապես դառնալ բանավեճիվայր: նմանօրինակ 21 դ. առաջին կեսին վրաց Բագրատունիներըշարունակում են պաշտպանականկառույցների ստեղծման աշխատանքները Ջավախքում ն Հյուսիսային Հայաստանի այլ գավառներում: Բագրատ Գ-ն կառուցապատումու ամրացնում է գավառի բնակավայրերիցմեկը ն կոչում Նոր Քաղաք, վրացերեն` Ախալքալաք. 5ե»ը»ռ (ախալի)` նոր, տր»: (Քալաքի)` քաղւսք: Բագրատ Դ-ն 1044-1047 թթ. Լիպարիտ Օրբելյանի դեմ պատերազմի ժամանակ Թափարվան գետի ն նրա ձախակողմյանՔառասնաղբյուրվտակի գոյացրած բերակղու բերդը:Ախալբալա ոխարիվրա էլառուցում է Ախալքալաքի Խոլքալաքի բերդը: Ախալքալաքըփոխարի է ունքը: Սուլ

Ուշագրավ է, որ առաջին հայացքից վրացանուն թվացող այս ւտեղանունը հայկական աղբյուրներում հիմնականում շարունակում է հիշատակվել այլ, նան բացառապես հայկական տարբերակներով: Այսպես. 1064 թ. Հայաստանն ու Վրաստանը ենթարկվում են սելջուկյան հերթական ասպատակություններին: Այդ թվականին սուլթան Ալփ-Արսլանը,ի թիվս Անդրկովկասի շատ քաղաքների, գրավում է նան Սխալքալաքը:Այս իրադարձությանճասին հատկապես հարուստ ու արժեքավոր տեղեկություններ են հաղորդում )ԱԷՀԱՄ դարերի հայկական աղբյուրները Մատթեոս Ուռհայեցին գրում է. «...ն իջեալ բանակեցաւի գաւառն, որ կոչի Ջաւալիս (Ջաւախս Մ. Ս.) ն պատերազմաւմեծաւ պատեաց զքաղաքն, որ կոչի Ալախ (Ախալ Ա. Ս.) Ա ուժգին զօրութեամբն առաւ Ալախքաղաքն. ն առ հասարակ զամենայն քաղաքն որով կոտորեաց` զայր ն զկին՝ անողորմ -

-

Տարօնեցւոյ Ասողկան Պատմութիւնտիեզերական,էջ 252: » Ստեփանոս հ. Ս, 106: Վրացաղբյուրներըհայերի ն 1934. Հայասւուսնի մասին,

երեան,

էջ

զամենայն քահանայսն ն զկրօնաւորսն ն զիշխանսն սրախողխող արարեալ. Էցաւ ամենայն քաղաքն արեամբ, ն անհամարմանկունս ն աղջկունս տարան ի Պարսիկս ի գերութիւն, ե գանձս ոսկւոյ ն արծաթոյ` ականց ն մարգարտացնոբ ոչ էր թիւ»՞՞: Նույն դեպքի մասին պատմում են ՍամուելԱնեցինն Ստեփանոս Օրբելյանը: Վերջինս, լինելով ավելի ուշ շրջանի հեղինակ, ձեռքի տակ ունեցել է Սամուել Անեցու աշխատությունըն. տառացիորեն կրկնել Ախալթալաքըգրավելու մասին պատմությունը,միայն այն տարբերությամբ, որ այդ իրադարձությունըվերագրել է ոչ թե 1065 թ., ինչպես սխալմամբ կարծումԷ Սնեցին,այլ 1064 թվականին:Անին գրավելուց, նրա բնակչությանը կոտոիելուց ու գերեւվարելուցհետո ն ի սոյն ամի Բագարատ մչփ-Արսլանը «էառ ն զԱխալ քաղաք. ն էառ»-՞: զԿիւրիկէ կալաւ` զՇաճշուլդէ Վերդհիչյալի մասին Վարդան պատմիչը գրում է. Ալփ-Արսլանը ձ...եկն դարձեալ հարիւր հազարաւ, եւ առ զնոր զոր Վիրք Ախալ-քաղաք (ընդգծումն իմն է Ա. Մ.) ասեն»՞": Վերջին վկայության մեջ ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքը,որ Ախալքալաքի մասին գործածվում է Նոր քաղաք հայկական ձեը, որին վրացիներն անվանել են Ախալ քաղաք: Կարնոր է, որ վերջին դեպքում էլ բառի վրացական մտբռ»:ս(քալաքի) ձնի փոխարեն,ինչպես Վարդանը, այնպես էլ այլ հեղինակներ բերում են հայկական քաղաք տարբերակը:Միջնադարյան հայ ժամանակագիրներիցմեկը Լս գործածում է քաղաք բառր. «դարձեալ եկն 6Ռ (100000)-աւ առ զՍխլքաղաք իմն է մ, Մ.) ե զ(Սյամշոյտլէ (Սամշվիլդե Ա. Մ.) նե զԱնի»՛՛: Հետնելով միջնադարյան պւաստմիչներին`հետագայի ն

քաղաք,

-

(ընդգծումն -

-

ՍատթեոսՈւռհայեցի, Ժամանակագրություն, աշխարհաբար թարգճանուն ծանոբագրությունները Հ. Բարթիկյանի, Ե., 1994, էք 158: թյունը

Սամուէլի թառհանայիԱնեցւոյ Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց, Վաղարշապատ. 1893, էք 112, հմմտ. Ստեփաննոս Օրբելեան, Ժամանա-

կագրութիւն, Մեծին ՎարդանայԲարձրբերդեցւոյՊատմութիւն Տիեզերական,էջ 136: Ե., 1942, էջ 18:

Վարդան պատմիչի այդ վկայությունից հեւոնում է. որ հայերը քաղաքը կոչել են ոչ թե վրացական ձնով Ախալքալաք, այլ Նոր քաղաբ: Փաստորեն նույն միտքը կա նան Ուռհայեցումոտ. որը գործածում է միայն Ախալ` ճոր տեղանունը: Չպետք է մոռանալ,որ Ախալ ն քաղաք բառակապակցության մեջ վերջին

բառը

միայն վրացերեն չէ. քալաբը

է: բառն Մանր ժամանակագրություններ ՀԱԷՀՄԱՒ

դդ.,

նան հ.

Ախալքալաքհայկական ձնով այն հիշատակվում է

հայկական քադաթ

1, Ե.. 1966, էջ 133:

Մատենադարանի Բիվ 1737 ձեռագրում: Հմմտ.՝ Մանր ժամաճակագրություններ, էջ 800:

նան

հայտնի պատմաբանՄիքայել Չածչյանցը ես Ախալքալաքի մասին գրում է իբրն Սխալ քաղաք՞՞: Այսպիսով` վկայակոչված բոլոր հիշատակումներում, բացի Ուռհայեցուց ն Իբն ալ-Ասիրիգ, Ջավախքի կենտրոնը անվանվում է Ախալ քաղաք, հանգամանք, որը հուշում է բռքակավայրինախնական տարբերակի Նոր բաղաք կամ Ախալքաղաք լինելու մասին: Մինչդեռ, վրաց հեղինակներից Դնի Բերձենիշվիլին պնդում Է, թե քադաք ձնի գործածությունը հայկական աղբյուրներում թարգմանություն է վրացերենից: Ինչ վերաբերում է ՄատթեոսՈւռհայեցու կողմից Ախալի փոխարեն Ալախ, իսկ Ջավախեթի (իմա` Ջավախքի Ս. Մ.) փոխարեն` Ջաւալիս սխալ տարբերակներ գործածելուն, ըստ Դ. Բերձենհշվիլու, անհերքելի փաստ է այն մասին, որ այդ երկրամասը անծանոթ ու խորթ է եղել հայերին` այդ թվում` հայ պատմիչինշ": Այստեղից էլ հետնություն է արվել, որ իբրն թե` ուսո հայ ժաճանակագրի, Ջավախքըվրացականտարածքէր ն հայաբնակչէր: Բայց տարօրինակ է, որ հարգարժան պատմաբանըչի փորձում տալ այն հարցի պատասխանը,թե ինչո՞ւ Ալփ-Արսլանիկողմից Ախալքալաքի գրւսվման մասին «երկրամասին անծանոթ» հայ պատճիչի վերոհիշյալ հաղորդումը, ինչպես ժամանակի, այնպես էլ հետագայի հայ, վրացի հեղինաէյների հաղորդած տեղեկությունների մեջ, թերես. ամենաընդարձակնու արժանահավատնէ: Լլվելին` վերոհիշյալ ուսղորդումճերհ հեղինակների մի մասն էլ օգտվել է Ուռհայեցուց ն առանձին դեպքերում էլ ուղղակիորեն կրկնել նրան: Կասկած չկա, որ Ուռհսյյեցին պետք է ճշգրիտ իմանար ոչ միայն այդ իրադարձության մանրւսմասները, այլն Ջավախքի տեղանունները: Սմեն դեպքում, Մատթեոս Ուռհայեցին իրազեկ ելիներ էրկրամասի տեղանքին, քանի որ այդ ժամանակի վրաց իրականությաննու հայ-վրացական առնչություններին ամենատեղյակ հեղինակներից -

Ց

Չամչեանց Մ., Պատմութիւն Հայոց ի սկզբանէ աշխարհի մինչն ցամ

տեւսռն

1784,

հ.

Բ, Ե.. 1984. էջ 997:

Մարկվարտը ն Սեն-Մարտենը Ալփ-

Արսլանի այս արշավանքի ժամանակ գրավված Սիպետշահր (Սպիտակ քադաք) բնակավայրը. որ հիշատակում Է արաբ պատմիչ Իբն ալ-Ասիրը.

են Ախալքալաքի հետ 2սր (տես 181ԽԿՅՂ 1., Տաշշճո ԿՕո ԽՀՅսհրՏ/Թո. Պ/Թո. 1928. 5. 1օքօցոքիԲ սոմ ՇոտխՇհթ 39-40 ն Մանանդյան 3Հ., Քնճւսկան տեսություն հայ Ժողովրդի պաւոմուբյան, Երկեր, հ. Գ, ե., 1977. էք 60): Մանանդյանըավելի տրաձճաբանական է համարում Ախալքալաքի նույնացումը վերոհիշյալ հեղինակի վկայամեկ այլ բնակավայոի` Աալլալի հետ: Ա կրչած Դ, «(լդ Տնայւո, 1998. ՓյամդեօՈր», չը չհտքովրքիտյն

«5րՏԵրԹՈՆՀ»Օ,

նույնացնում հտարտշհճո

թղ.

17, 57.

էր: ՏեղանունՕերի աղավաղումը պետք համարել կամ ձեռագրի հետագա արտագրողներիթույլ տված սխալի, կամ հրատարակիչների կողմից ոչ ճիշտ ընթերցանությանհետնանք:Առաջին`Ալախ ձնում սխալ արտագրությանհետնանքով կամ լ ն խ հնչյունների տեղերն են փոխվել, կամ, որ ավելի հավանականէ, լ-ն, ինչպեսհաճախ, տառադարձվել է խ-ի ն ղ-ի: Երկրորդ դեպքում` Ջաւալիս, որ պետք է կարդագվեր Ջավախս, լ-ն, որ չի եղել, հավանաբարավելացվել է, կամ էլ ղ-ի իմաստ է ունեցել (այսինքն` բառը կարող էր լինել նան Ջավաղխս), իսկ խ-ն սխալմամբ կարդացվել է որպես ի առանց վերջնամասծիկի: Այս Թյուրիմացությունընկատելեն Ուռհայեցու աշխատության հրատարակիչները ն որոշ հրատարակություններում Օրինակ` Ուռգործածել են տեղանունների ճիշտ ւտտարբերակները: ն հայեցու Ժամանակագրության հրատարակությունում գրված է ոչ բե Ալախ, այլ Սխալ":Այն, որ մեր պնդումները միանգամայն ճիշտ են, վերջնականապես հաստատվում են, երբ ուսումնասիրում ենք Ուռհայեցու ձեաշխատության ռագրերը. որոնց մի մասում հանդիպում ենք Ախալ ձենին": 21) դարի սկզբին վրւսց Դավիթ Շինարարը(1089- 1125) ն հայ զինական ուժերը կարողանում են սելջուկ-թուրքերիզ ազատագրել Վյուսիսային Հայաստանի մեծ մասը, այդ թվում` նան Ջավախքը: Այստեղ` Բոժանո (Բեժանո) գյուղում 1123 թ. վրաց թագավորինեն

թվականների

-

ներկայանումԱնիիբնակիչներըն խնդրում իրենցջաղաթը ես միացնել Քրիստոնյա Վրաց պետությանը՞՞Թամար թագուհու պատմիչըգրում է, որ Ջավախքումկուսակալներ էին Սարգիս ԵրկայնաբազուկԹմոգվելին(Թմոգվեցին)ն Շալվա Թորելին (Թորեցի): Սռաջինընստում էր (Օմոգվի,հայկական՝Թմուկ կամ Թմկա բերդում, որը գտնվում էր Կուրի ձորում, Ծունդա ավանից ոչ հեռու, իսկ երկրորդը` Ջավախքի հյուսիսում` Թոր գյուղում:

Մատթէոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրութիւն,Վաղարշապատ, 1898. էջ

ԲԱ

էօ Աու քաջածանոթ ԱաաակեցԻ հիշատակած ո

1973, 96:

էր «Սիպետշահրը» Ջավախքին, խոսում են նան Իբն ալ-Սսիրի Մարկվարտի ն Սեն-Մարտենիկողմից Ախալքալաքի հետ նույնացնելու վերաբերյալՍՄուհտոլ 1., նշվ. աշխ., էջ 39-40 ն Մանանդյան:., Երկեր,հ. Գ, էջ 60): Պատահական չէ, ձորհետագայի աղբյուրներում Ախալբալաբն դւ

նրա շրջակայքն հիշատակվում են Ակշեհիր` Սպիտակ թաղաքթ ձնով: Այդ տեսակետից ուշագրավ է. որ բւակավայրի անվան «Սիպետշահր» ձնում, բառի արմատներից մեկը` սպիտակը, պահպանվել է հայկական տարբե-

ակով:

Վրաց աղբյուրները հայերի ն Հայաստանի մասին, հ. Գ, ե., 1955, էջ 42:

Այն, որ Ջավախքում եղել են երկու կուսակալներ`գավառապետեր, պատահական չէ: Այդ նշանակում է, որ շարունակում էր այահպանվել գավառի նախկին վարչական բաժանումը: Թորեցիները նույնպես ենթարկվում էին Թմկաբերդի Զաքարյաններին: Ըստ Ստեւիանոս Օրբելյանի` Ջավախքում իշխաններին երկրի անուճուլ աննստող 35. վանում էին Ջավախուլներ`-Պահպանվել Է մի փաստաթուղթ, որը ռուսերեն թարգմանաբար գետեղվել է հայտնի Հնագրական հանձնաժողովի հրատարակած «Ակտերի»առաջին հատորում: Ըստ փաստաթղթիհրատարակիչների` այն պետք Է վերաբերի 1398-1498 թվականներին, այսինքԸ՝ »Խ2 դարերին:ՓաստաթուղթըՔարթլիի թագավորներիշնորհագիրն է՝ գրամոտան`եկեղեցունշնորհված հողերի, այդ թվում Ջավախքի, Թռեղքի ու Սամցխեիբնակավադրերհի թմվարկումով: Այս վավերագրի շնորհիվ պարզվում են տվյալ ժամանակաշրջանումմի շարք բնակավայրերիանուններ, որոնց մի մասըհիշատակվում է թերնեսառաջին անգամ. Թրիալեթում` Կարմիր եկեղեցի (Կզլքիլիսա Ս. Մ.), Բեշկենաշեն (հավանաբար`Բաշ Դաշ), Փարվանայիմոտ` Փոկա, Ախալքալաքի գավառում` Գոկիա (Կոկիա), Ալաստան, Զեմռ Գոմի (հավանաբամբՎ̀երին Գու կամ Գոման), Յոկամ, Կուրի ափին` Տոլոշ, Ախալցխայում`Ծինուբան գյուղեր Աայլն: Ինչպես երնում է վերոհիշյալից, հիշատակվում են բազմաթիվ բնակավայրեր, իրողություն, որը հաստատվում է ճան այլ աղբյուրներուվն վկայում տարածաշրջանում սոցիալ-տուռեսականկյանքի բարգավաճ վիճակը: 24/1 դ. երկրորդ կեսին Ջավախքն ընկավ օսմանյան տիրչսպետության տակ` ընդգրկվելով Չլդրի, ապա` վերակազմված Ախալցխայիէյալեքի`նահանգիմեջ: Այսնահանգիտեղանունների,վարչատարածքայինբաժանման,ժողովրդագրականիրավիճակին տնտեսականկյանքի մասին, անտարակույս,առաջին լուրջ ն համապարփակգրավորաղբյուրը «Գյուրջիստանիվիլայեթիմեծ դավթարն»է: Ըստ «Մեծ դավթարի», որն արտացոլումէ հիմնականում1580-ական թվականներիվերջից մինչն 1595թ. ընկածժամանակահատվածի վիճակը, Չլդրի նահանգն ունեցել է 9 լիվա-գավառ, որոնցում

Յ Ք

ՍտեփանոսՕրբելյան, Սյունիքի պատմություն, էջ 303: ՃՇ,

Հօճբաուր լթ

1866, Դճփոուճ,

Շ.

1-2.

Էոճաաբեօր

ԽօԵԱՀՇԲ:Ն (Ճիճէ). աբաշօիքոՓոԿօ«Խօր

Լ

է.

էր 37 ճահիե-գյուղախումբ, ավելի հաշվվում վայր``:

քան

բնակա-

Ջավախքիտարածքնհիմնականումընդգրկումէր Խերթվիսի, նխալքալաքի ն մասամբ Չլդրի լիվաները,որոնցում հանդիպում ենք երկրամասի արդենվերը հիշատակված ն ներկայումսգոյություն ունեցող բնակավայրերի մեծ մասին: Ինչպես նշվեց, գոյություն ունի այն կարծիքը, թե դրանց զգալի մասն ունի զուտ արաբաթուրքական կամ վրացականծագում: Սակայն առաջին դեպքում անհասկանալի է դառնում, երբ բնակավայրերի ճնշող մեծամասնությանը հանդիպում ենք վաղ շրջանում` մինչն արաբական ու թուրքական տիրապետությունները: նշանակում է` տեղանունների մահմեդական ծագում ունենալու վարկածը, բավական հեշտությամբ. հերքվում է: Նույնիսկ մահմեդականներիշրջանում տարածում ունեցող «Աբուլ» հատուկ անունը ոչ մի կապ չունի Աբուլ լսռան ու համանուն գյուղի անվան հետ, քանի որ Ճքսխո ձնով հիշատակվում է դեռես Պնտինգերյան քարտեզում: Ինչ վերաբերում է առանձին դեպքերում որոշ տեղանունների ուղղակի թուրքերենով թարգմանվելուհանգամանթին (օրինակ` Ձամդուրա. իբր` չամ (փայտի տեսակ) ն դուրան հարթավայր), դրանք ավելի շուտ պատահականզուգադիպություններ են կամ մտացածինբացատրություններ:Տվյալ դեպքում կասկած չի մնում, երբ Չամդուրայի անունընախապեսհանդիպում ենք այլ ձնով` Չամձվրալա տարբերակով:Մահմեդականանուններ ունեցող առանձին տեղանուններ հիմնականում ավելի ուշ շրջանի ծնունդ են: Օրինակ. Խոջաբեկ, Օրոջալար (լար` թուրքերենում հոգնակերտ մասնիկ է, որ տվյալ դեպքում կնշանակի Օրոջաներ կամ Օրջաներ), Տավշան թաւիա (տավշան նապաստակ, թափա բլուր, այսինքն` Նապաստակաբլուր)ն այլն: Տեղանունների մի մասի` վրացական հիմքեր ունենալու տեսակետը, անշուշտ. առանձին դեպքերում, հավանականէ թվում: Օրինակ Դիլիսկա (հնարավոր է` աօճոռ (դիլի, նշանակում է` առավոտ) ն Թռ (կառի` դուռ), այսինքն` առավոտյան դուռ, Արշալույս) ն այլն: Սակայն այդպիսի դեպքերը շատ չեն: Իրականություննայն է, որ տեղանունների զգալի մասը դժվար է, շատ դեպբերում էլ ուղղակի անհնարին է ստուգաբանել. այսպես` Մասջադիա, Գոնդուրա, Տուրցխ, Վաչիան, Խանդո, Բավրա, Խուլգումա, Կարտիկամ, Կորխ ն այլն: Սակայն խնդրի ուշադիր քննության դեպքում, այնուամենայնիվ, հնարավոր է լինում Ըկատել որոշակի օրինաչափություն35

օօրառ Խազօիոմ. Մորնո 2. ած. 941, ՀԹՅՈՆԹՏՔՈՆ գոլաթողտոն

21, 332-386. 393-402.

չչի

ներ: Աչքի է զարնում այն հանգամանքը, որ չատ տեղանուններ կրում են բազմաթիվլեզուներում, ինչպես ն հայերենում, տեղ, երկիր նշանակող «իա», «ստան» վերջւավորություններ (Կոկիա, Կոթելիա, Մաջադիա, Խորենիա, Խոսպիա, Լլաստան ն այլն): Մյուս մասը կամ կրում է հայկական«շեն»` տեղաճունակերտարմատը, կամ ուղղակի ունի հայկական ու հայահունչ անվանում` Ափնիա (Կուրի ափին ընկած բնակավայր),Քարծեփ (քար ն ծեփ), Բարալես (Բարիլույս, որ հետո դարձել է Բարալեթ), Խորենիա (Խորոնք, Խորա-

կերտ, Խորաշեն), Երնջակ(հետագայում`էրինջա), Գոմ (Գոման), Մեռոնիա (ձյուռոնի երկիր, ապա` Մերենիա), Խոզաբուն (խոզերի բույն, այնուռետն՝ Խոզափին), Առաքյուլ(առաքյալներիվայր, հետագայում՝ Արագյալ),Գավաշեն (հավանաբարԿ̀ավաշեն),Տիկաշեն, Ջիգրաշեն, Ասպնջակ (Ասպինձա),Գանձ (Գանձա), Յունդա (Ծնունդ, Օննդածին), Թմուկ (Թմբուկ, Թմոգվի), Մարգաստան (մարգերի երկիր), Բռնաշեն (հետագայում աղավաղվելով` Բուռնաչեթ) Բուղաշեն (բուղաների չեն) Ա այլն: Եվ վերջապես, կան դեպքեր. երբ տեղանվան կեսն ունի հայկական, կեսը` վրացական ծւագում` Սամսար (նչոօ - սամի, վրացերեն` երեք ն սար հայերեն` լեռ, այսինքն` եռալեռ): նկատենք, որ դժվար բացատրելի տեղանուննեթի մի ճասն էլ ուղղակի ունի իր զուտ հայկական բացատրությունը: Օրինակ. ըստ ազգագրագետ Սեյլանի` Գումբուրդո տեղանվան հայկական տւսրբերակըԱրնածագն է35: Սի քանի խոսք նան Ջավախքի ն հայկական լեռնաշխարհի ամենանշանավորլճերից մեկի` Փարվանայի, ինչպես ն նրանից բխող Թափարվանգետի անունների ճասին: Ինչպես հայտնի է, այս տեղանուններըհիշատակվումեն վրաց պատճիչ Լեոնտի Մրովելու կողմից` Վրաստանի քրիստոնեական դարձի կապակցությամբՍուրբ Նունեն` վրացականաղբյուրների Նինոն, երբ ուղնորվում էր ՎրաստանիմայրաքաղաքՄցխեթ,Փարվանայի ափին հանդիպել է հայախոս հովիվների ու ձկնորսների:ՎերջիններսՆինոյին Մցխեթի ճանապարհըհուշել են հետնյալ կերպ. ցույց են տվել լճից բխող գետը ն խորհուրդ տվել նրա մինչե վրաց մայրաքաղաք: Ուշագրավ է, որ լճի անունը ե վրացական,ն հայկականաղբյուրներում (Լեոնտի Մրովելի, Ջուանչիր, Սումբատ Դավիթիսծե,Ղ. Ինճիճյան ն այլք) հաճախ է ոչ թե Փարվանա, այլ Փառավան կամ Փառեւան տարբերակով՝՛: Կա ենթադրություն,որ --

հունով հասնել

հիշատակվում

5 Սէյլան, Նշմարներ,Ե., 1999,Ն ՀԻԺաբորնիճգծրեչ», 3.

աշխ.. էջ 127:

էջ որ.

11:

10, 24. 85, 205, 376. Ղ. Ինճիճեան,նշվ.

այն պետք է կապվածլինի նշանավոր Վան կամ Վանա լճի անվան

Գուցեն հետ, որում, բաոը տեղանվա այս

ռաղավանի, սեռա մետական Փառավա-

ձնը

է, այսինքն` Փարավանայ կամ տարբերակն հոլովական ստուգաբանությունը դեռ լրացուցոը: փասԸնդ

արվանա

ԱՇԽԱՐՎԱՔԱՂ

ՍԵՊԻ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՂԱՀԵՇՔ ԵՎ ՎԱՅԿՈՒՆԻ

««ԼԱՉԻՆ-ՔԵԼԲԱՋԱՐ»»

ՎԵՐԱԾՎԵԼՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Փառա

-

նայ: Անշուշտ, նման

լ Թափարվան գետի անվանը, կարող ենք նչ Սրբոյ այն ուղղակիորեն կապված Փարվանայից ասել,

տարկնե

ա

ունի:

է որ վստահաբար հետ: Է Այսինքն`գեհանգամանքի նրանից թափվելու բխելու, այն Փարվաէ Թափփարվանայ՝ կամ ւոի անունը եղել Թափփարվան արտասանելը փ փ որ երկու բաղաձայն՝ նայից թափվող: Բայց քանի դյուրին չի եղել, ժամանակի ընթացքում, բանավոր խոսքում, հնչյուններից մեկը սղվել է՞՞: ՋավախքիտեղանվանաբաԻնչպես երնում է վերոշարադրյալից` ստուգաբանությանկագիտական դեռնս լուրջ նակաճ խնդիրները ունեն: է, գրակաճության որ վրացական հստակ Սակայն մի բան րիք առնչություն որնէ իբր հայությունը տեսակետը, թե այն մեջ առկա ն որ դրանք չունեն հետ, տեղանունների հնագույն տեղի չունի չի արմատներ,ոչ մի քննադատության հնդեվրոպական-հայկական դիմանում:Ջավախքումհայանուն տեղաճուններիառկայությունըմի անգամ նս գալիս է ապացուցելու,որ հայերն այս տարածաշրջանում ապրել են վաղնջականժամանակներից ն հանդիսացել այնտեղի պատմությանու մշակույթիկրողները:

հարցեր Հայոց պատմության

(իտական հոդվածներիժողովածու, թիվ 6), երնան, 2005, էք 46-62-

Թերենսշատ տեղանուններիզուտ հայանուն լինելու հանգամանթնէր, որ վրացական իշխանություններին մղեց Զրեսկը Կիրովականի, Գանձան՝ թար»չոեֆո»բոռ (ԱխալթալաքիսծղաԳանձանիի, Թափփարվանը` »հտբո լի)-ի վերանվանելուն:

Պատմության

ու աշխարհագրության հանդեպ առանձնակի հեունեցող շատ մարդկանց մոտ առնվազն անգամ. ք է հարուցում այն հարցը, թե ինչպե՞ս 1920-ական սկզբին, երբ խորհրդային իշխանուբյան կողմից Անդրէին սահմանային վերւձեումներ, ը այաստանի ն Ադրբեջանին բռնակցված ու 1923 թ. կազմավորվածԼեռնային Ղարաբաղիինքնավար մարօտարանուն Քելբաջար-Լաչինիսեպը, որն աշվ մասը լինելով, տրամբանորեն գոնե պետք րա կազմի մեջ(որի մեջ որոշված էր չընդգրկել արդեն

աարրությւն ակումա թվակա թրի լուկասու հրականացվում րոային Ի ուլիսի ի ջ անց իի տը ն բջինին վեր ախ իի շրջանները): Տ արթամայրային ասկանալիէր այն, թե ինչպեսՀԽՍ՞-ի ԼՂԻՄ-ի րի ԱԱ ճի բացի իբրնԱդրբեջանի մաս, «օնվեցին» լ մազ նրաարնանությամբ տարածքներ օտարացած Զանգելան, իյ Գետաբեկ անուններով:Ավելիզավեշտական Սա Դարի «բի, ՀԽ.տարածքիցարնմուտք ընկած,անկն հարավ-արեմուչոք լավային Նվաըր վիճակուլ հայտնվածհայկական հայանուն Նախիջանըիբրե. մա

հ

որ

«

լ

կ

նան.

ն

ց

Բ

պատ-

սան,

ն այլ

Ծ

օտար

ու

ու

ինքնավարհանրապիւոություն, նույնպես տրվեց իրեն ոչ սահմանակից Ադրբեջանական ԽՍ:-ին: Ստացվեցայնպես, որ հայկականԱրցախըոչ միայնչմիացվեցՀԽՍՀ-ին,այլն նրանիցբաժանվեցԼաչին-Քելբաջարի միջանցքով,այն դեպքում,երբ ՆախիջնանիԻՀ-ն իռքնաւվսրկարգավիճակ ստացավոչ թե Հայաստանի (հաշվի առնելով նրա բնակչությանմի մասի արդենմահմեդական լինելուհանգամանքը), այլ Ադրբեջանի կազմում:Այս հարցերում պարգությունմտցնելու ճպատակովփորձենք անդրադառնալ այդ տարածաշրջանիԱրցախն Սյունիք աշխարհների անցյալիպատմականդեպքերին: Պատմականփաստերըցույց են տալիս, որ դարերի ընթագքում Մեծ Հայքի թագավորությանՍյունիք ւ Արցախաշխարհներըքաղաքական, տնտեսականն մշակութային սերտ կապերի մեջ են եղել ն նրանց պատմությունըհանդես է եկել խիստ փոխկապակցհաճախ ված` պայմանավորվածնան համանման աշխարհագրական,բնակլիայական, պատմականբազմաթիվ գործոններով: Պատահականչէ, որ երբեմն Արցախըհայ մատենագիրների մոտ դիտվել է իբրն Սյունիքի անմիջական մաս, նրանց կողմից անվանվել է Փոքր Մյունիք: Ըստ ավանդության` այս նահանգներինախարարական տունը սերվել է

Հայկ նահապետի ժառանգՍիսակից:Տոհմի նախահայրըեղելէ Առանը, որից էլ ծագել ես Արցախ տեղանունը եւ Առանշահիկ իշխանաւդոհմը: Ավելին, Արցախի վարչական կենտրոնը սկզբնական շրջանում եղել է Սյունյաց աշխարհում` Ծավդեք (այժմ` Սոդք) ավանում: Սկզբնաղբյուրների քննությունից հստակ երնում է. թե որքան էր շաղկապվածերկու նահանգների հարակից գավառներիպատմությունը, ինչպես Սոդքը` Վայկունիքի Լ.Փառիսոսի, կաբանդը`ԱղահեճՋի, Կովսականը`Մյուս Հաբանդի հետ ն այլն: Արգախիերկրորդ գավառը` Վայկունիքը, միջնադարում Բերձորի հետ միասին հայտնի էր նան Ծար անունով` Տրւոուի (Ծարթառի) ա-

րոցների անուններով: Ի դէպ, Լաչին անվանումը Աղահեճքիաղավաղված ձեն է՝ Աղաճ-Ալաճ-Ալաչ-Լաչ-Լաչին: ՀՀ ն ԼԴՀ ժիջն ընկած մյուս վարչականշրջաններըՂուբաթլինեւ Զանգելաննեն, որոնցիցառաջինըհամապատասխանում է Սյունյաց Հաբանդ գավառիհարավայինմասին,իսկ երկրորդը,որի անունը աէ, ընդգրկում է Կովսականի ղավաղված հայկական Զանգարածնն արնելյան հատվածը: Վերջիններիցարնելք՝ Արաքսի ձախափնյա հարթավայրը, որտեղ տարածվում էին Արցախի հարավայինՄյուս Կոտակ (այսինքն` Փոթր Սիսական) ն Դաբանդ կամ Սիսականի Հարձճլանքգավառները, հիմնականում նույնանում է ներկայիս Ջաբրայիլի ն Ֆիզուլիի շրջաններին: Երբեմնի հայկական այս գա-

վառների, այժմ` Ադրբեջանի վարչական չրջանների շուրջ է, որ հարնան հանրապետությանիչխանությունները փորձում են մեծ աղժուկ բարձրացնելմիջազգային ասպարեզում`հայերին մեղադրելով այդ տարածքների նկատմամբունեցած հավակնություններիմեջ: Խնդրո առարկա գավառներիցյուրաքանչյուրն իր ուրույն տեղն ունի Արցախի ն Սյունիքի պատմությանմեջ: Ժամանակառ ժամանակ նրանց դերն այնքան է բարձրացել, որ իբրն առանձին իշխանություններ, անգամ թագավորություններ,նրանք ձեռք են բերել համանահանգայիննշանակություն: 428թ. Արշակունյաց հարստության անկումից հետո կազմավորված պարսկահպատակԱղվանից մարզպանության շրջանակներում (ներառում էր նան Ուտիք ճահանգը ն ԱնդրկուրյանԿառմզբեճանթ գավառը), 5-րդ դարի վերջին ՎաչագանԲարեպաշտիգլխավորությամբ ստեղծվեց ինքնուրույն թագավորություն: 7-րդ դ. այն ենթարկվեց ա853 թ. Առանշահիկների մի ճյուրաբական ասպատակություններին: ղը Սահլ Սմբատյանի գլխավորությամբ, տապալելով արաբների տիրապետությունը, հիմնադրեցիշխանությունԱրցախի կենտրոնական եւ հյուսիսային մասում, իսկ Գտիչի (Քթիշ) առաջնորդ Եսային՝ հարավում,Արաքսիձախափնյաշրջանում, որը կոչվեց Դիզակ: Այդ ժամանակմեզ հետքրքրող տարածքներից ԱրցախիՓառնես (Փառիսոս), Կողթշ,Վայկունիք կամ Ծար գավառներնընդգրկվեցին Սահլ Սմբատյանի,իսկ Սյունյաց Աղահեճք, Վաբանդու Կովսականն Արցախի Մյուս Գաբանդ գավառճերը` Եսայու իշխանապետությունների մեջ: 9-րդ դարի վերջին այս իշխանություններնուժեղացան ն վերածվեցին թագավորությունների բարիդրացիական հարաբերություններ պահպանելովԲագրատունյացկենտրոնական պետության հետ: 10-րդ դարի կեսերից այս թագւավորություններն իրենց հերթին տրոհվեցին բազմաթիվ փոքրիկ իշխանությունների`Ծավդեից, ներքին Խաչեն, Վայկունիք, Փառիսոս, Կամբեճանք-Շաքի. ավելի ուշ` Քաշաթաղ (Աղահեճք) ն այլն, որոնցում իշխում էին Առանշահիկների երեք ճյուղերը` իբրն Արցախ նահանգի, այդ ժամանակաշրջանից ընդհանուր անունով Խաչեն աշխարհի տերեր: Ի դեպ, Ծարն ավելի հաճախակիհանդես էր գալիս արդենՎերին Խաչեն անունով, որը հիմնականումնրա արնմտյանհատվածն էր: Արցախիցն ՈւտիՔից (Հայոց Արնելից կողմանք) դեպի Սյունիք, Այրարատ.մասամբ` Վասպուրական անցնող առետրա-տնտեսական ճանապարհների վրա ընկած Սոդթի, Ծարի ն Աղահեճթի(Քաշաթաղ) իշխանություն-

:

շ

փին ընկած համանուն կենտրոճով(ներկայիսՔելբաջար շրջկենտրոնից դեպի հարավ արնմուտք,Իստիսու առողջարանիցոչ հեու գտնվող այժմեւսն Զառ կամ Զար գիւղը): Այն ընդգրկում էր Տրտու գետի վերին հոսանքը` հարավումՌժբոստյանլեռնաշղթայով սահմանակցելովՍյունիքի Աղահեճք գավառին, հարավ-արեմուտքում՝ Վայոց ձորին, հյուսիսում` Մռավի ջրբաժան լեռնաշղթայով` Կողթին, արնելբում հասնելուլ մինչն Դադիվանք:Տարածքը, ըստ ակադեմիկոս Ս. Երեմեանի, կազժում էր 1070 քառ. կմ ն նրանիցհյուսիս ընկած Բերդաձոր-Բերձոր գավառիհետ հիմնականումհամապատասխանում էր ներկայիս Քելբաջարի շրջանին: Աղահեճքը Վայկուռիքից հարավ ն հարավ-արնելքընկածՄյունի-

Քի վեցերորդ գավառն էր` 1400 քառ. կմ տարածությամբ, զբաղեցնում էր Աղավոո (Վագարու) գետի վերին հոսանթի ավազածճը ն նույն գետի երկայնքով Հաբանդ գավառի արնելյան մասով հիմնականում համընկնում այժմյան Լաչինի շրջանի տարածքի հեւո: Միջնադարում այն հայտնի էր նան իբրն Քաշաթաղ ն Խոժոռաբերդ` ավան-ամ-

Այդ տարածքը համապատասխանում Է ներկայիս ԼՂՎ Մարտունու ն Գադրութիշրջաններին:

Հիմնականում հաճապատասնխանումեն այժմյան Դաշքեսանի` հայկական Դաշտափյուռի,Գետաբեկի,Խանլարի շրջաններին:

ներն արագ վերելք ապրեցին: Ուշագրավ Է,

որ այն ժամանակ ԾարՍոդք, այսինքն, այժմ` Քելբաջար-Ձոդ ն Աղահեճք-Հաբանդ (Ստեփառակերտ-Գորիս) երթուղիները, առնտրի տարանցիկ մայրուղիներ էին: Ավելի նվազ նշանակություն ուներ լեռնային երրորդ Ծար-Վայք (այժմ Քելբաջար-Ջերմուկ) ճանապարհը: Ծարի իշխանությունը հզորացավ հաւտկապես12-րդ դարում, Առանշահիկներին տոհմակից Դոփյաններիօրոք` իր մեջ ընդգրկելով ՎերինԽաչենը լԼներկայիսՄարտակերտիշրջանի արնմտյան ն Քելբաջարիարնելյան մասերը), Սնանայ լճի արնելյան ափը (այժմյան Վարդենիսի եւ Կրասնոսելսկի շրջաններ),հյուսիս-արնելթում՝Կողթը (Դաշքեսանի, Գետաբեկի,Խանլարի մի ասը): 13-րդ դարի 30-ական թուականներինԾարն իրեն միացրեց նան Հաթերքիենթագավառը: Փարա երկրում նշանավոր էին Ծար ե Ակնաավանները,Մոզ, Խոլոզանց, Հոնչենք, Վաղուհաս, Գետաչեն (չշփոթել Խանլարի հայտնի Գետաշենիհետ), Դարբնոց ն այլ գյուղեր, Լնեոնաբերդ(Հանդաբերդ, այժմ Լն գյուղ), Հավթախաղաց ամրոցները,վաղ միջնադարյան ժամանակներից հիշատակվող Բաղանիք կամ Վայկունիքի Ջերմուկը հայտնի թագավորականամառանոցը: Ծարա երկրի հոգնոր կենտրոնը հայւոնի եպիսկուվոսանիստ Դադիվանքն էր (Խութավանք): Ըստ որոշ ենթադրությունների`այն հիմնադրվել Է քրիստոնյա Մահատակքարոզիչ Դադիի գերեզմանի տեղում, Թարթառի ձախ ափին, ներկայիս Քելբաջարի ն Մարտակերտի շրջանների սահմանագլխին: Մինչն այժմ պահպանված այս շքեղ համալիրի հիմնական մասը կառուցվեց Ծարի հզորացման շրջանում Դոփյաններիկողմից 12-13-րդ դդ.: Ավելի ուշ Դադիվանքից հարավ-արեմուտք կառուցվեց Հասան-Ջալալի ապարանքը: Գավառի հոգնոր ու մշակութայինՕջախներիցէին նան Խաթրավանքըն Ծար

ավանի Ս, Աստվածածինվանքը: Արաբականլծի թոթափումիցհետո, 9-րդ դարիվերջին դրվում են նան Սյունյաց իշխանության հիմքերը: 987 թ. այն անջատվում է Բագրատունիներիցն գահերեց իշխանՍմբատիջանթերովդառնում ինքնուրոյնթագավորություն,որը հայտնի էր նան Կապանիկամ Բաղաց անուններով:Որոշ նյութեր հնարավորությունեն տալիս պնդեէու, որ 12-14-րդ դդ. ընդհատումներով, Սյունյաց թագավորության կազմում գործող փոքրիկ իշխանությունների թվում էր նան մեզ ծանոթ Սղահեճքը: Այսպես, 43-րդ դարի վերջին ՍտեւիանոսՕրբելյանի վկայության համաձայն այնտեղ հաշվվում էր շուրջ 43 հայկական գյուղ` Խոժոռաբերդ կենտրոնով: Հայտնի էին Ղարար, Փարաջան. Սրվական, Մննի, Վաղագին, ճամբարխաչ ն այլ գյուղերը: Մերթընդ-

մերթ այն ենթարկվումէր նան Արցախիպետականկազմավորումների, այդ թվում ԾՕարա երկրի գերիշխանությանը: Անշուշտ, Արցախում կազմավորվածուժեղագույնպետություններից էր նան Փառիսոսը, որի սահմանները հյուսիսում ն հյուսիսարնելքում ժամանակ առ Ժամանակհասնում էին մինչե Գարգմանք ն Կուր գետ: 1387 թ. Լենկ Թեմուրի ավերիչ արշավանքներիցհետո Սյունիքարցախյան իշխանությունների շառավիղներըգրեթե կործանվեցին, սակայն 15-րդ դարի վերջերից` թուրքմենական ցեղերի տիրապետության թուլացման շրջանում, հանդես հկան պետականությանանթեղված նոր ձներով, որպիսիք էին հայ մելիքությունները: Որոշ ուսումնասիրողներիկարծիքով` արդեն 15-րդ դարի կեսերից կարելի է խոսել Վերին Խաչենում Դուիյան տոհմից Հասանի երեք որդիների հիմնադրած մելիքությունների մասին: Նրանցից մեկը` նախկին Ծարի իշխանության տարածքով, բաժին ընկավ Ջահանշեի սերունդներին ն վերելք ապրեց հատկապես 16-րդ դարի վերջերին ն 17-րդ դարի սկզբներին: Այս ժամանակաշրջանումգավառի կենտրոն է դառնում Քարվաճառը: Ձեռագրերում այն հիշատակվում է 15-րդ դարի սկզբից: Այս անվանումըծագել է տեղացի քարագործ արհեստավորների հայտնի զբաղմունքից, երբ նրանք Թարթառիձորի ժայռաբեկորներիցջիաղացաքարեր էին կոփում Ն վաճառքի հանում: 1603 թ. պարսից Շահ Աբաս Ա-ն իշխանանկ արեց Ծարի Դոփյաններին՝ նրանց ճելիքությունը հանձնելով հարնան Սոդքի ն Ջրաբերդի ճելիքներին տոհմակից Մելիքբեկին (Մելքոճին): 17-րդ դարի վերջին Ծարը տարրալուծվեց երկու մելիքություններիմիջն: 17-րդ դարի սկզբին Աղահեճքում կազմավորվեցնան Քաշաթաղի մելիքությունը. որի մեջ էր մտնում Հաբանդ գավառի զգալի մասը: Մելիթության կենտրոն է նշվում Գորիսի Խնածախ գյուղը, որտեղ մինչն 18-րդ դարի կեսերը նստում էին Մելիք-Վայկազյանները: Համանման մելիքութիւններ կային նան Արցախի ն Սյունիքի այլ շրջաններում, որոնք պարսկա-բուրքական վտանգիցպաշտպանվելու նպատակով 17-րդ դարի վերջերին ե 18-րդ դարի սկզբներին ստեղծեցինմելիքություններիդաշնություն, որն այնքան ուժ ե հեղինակություն ուներ, որ հարնան մահմեդական իշխանություններին ստիպեց ճանաչել իրեն: Վերջինիս հիմքի վրա, իբրն յուրատեսակ պաշտպանական բուֆեր ախոյանպետության`Թուրքիայի դեմ, Իրանի Նադիր շահը 1736 թ. ստեղծեց հայտնի Խամսայի հինգ մելիքությունները` Գյուլիստան (Թարթառ ն Կուրակ կամ Քյուրակ գետերի միջն Թալիշ կենտրոնով, տերերը Մելիք-Բեգլարյւսններ),Ջրաբերդը (Թարթառի վերին ն միջին հոսանքում, կենտրոնը Ջրաբերդ

կամ Զարաբերդ ավանը, տերերը Մելիք-Իսրայելյանճեր), Խաչենը (համանուն գետի հովտում, կենտրոնը Թարխանաբերդը, ուրիշ պնդումներով Գանձասարը, տերերը Հասան-Ջալյալյաններ), Վարանդան (Կարկառ գետի հովտում, մինչն Քիրս լեռնագագաթը,Ավետարանոցկամ Չանախչի կենտրոնով,տերերը Մելիք-Շահնազարյաններ) ն Դիզակը(Քիրսից հարավ մինչն Արաքս, կենտրոնը Տողը, տերերը Մելիք-եգանյաններ): Մելիթությունների տարածքները

պատկերացնելուհամար ասենք, որ Գյուլիստանը մոտավորապես ընդգրկում էր ներկայիսՇահումյանիշրջանը, Գետաշենիենթաշրջանը ն Մարտակերտիհյւսիս-արնելքը,Ջրաբերդը Մարտակերտիհիմնական մասը ն Քելբաջարի արնելքը, Խաչենը հիմնականումԱսկերանը ե Մարտակերտիհարավը (Առաջաձոր-Վանքիենթաշրջան), Վարանդան Ասկերանի հարաւլը ն Մարտունին, իսկ Դիզակը`Հադրութի, Ջաբրայիլի ն Ֆիզուլու շրջանները: Ինչպես հստակ երնում է, Սրցախ ն Մյունիք նահանգներումմեր պատմության նույնիսկ ամենամղձավանջային ժամանակներում հայոց պետականությունն անթեղված ծնով, մերթ իբրե իշխանություն, մերթ իբրն թագավորություն կամ մելիքություն գռոյատնելԷ մինչե 19րդ դ. սկիզբը ռուսական տիրապետության հաստատումը: Յատկանշական է, որ այդ պետական կազմավորումներիմեջ իրենց ուրույն տեղն ունեին այժմ Քելբաջար եւ Լաչին օտարոտի հորջորջմամբ շրջաններիտարածքում հայտճի Ծարի կամ Վայկունյաց ն Քաշաթաղի իշխանությունները: Դժբախտաբար,ինչպես ամբողջ Արցախի,այնպես էլ նրան հարակից գավառների պատմությանմեջ 18-րդ դ. երկրորդ կեսից սկսածտեղի ունեցավ շեշտակի շրջադարձ:1750-ական թվականների սկզբին Վարանդայիտեր Մելիք-Շահնազարը թույլ տվեց ճակատագրական սխալ ինչ-ինչ նկատառումներուլհամաձայնեցթոչվոր Ջիվանշիր գեղի առաջնորդ Փանահին թույլ տալ հաստատվելուիր տիրույթներում նրան նստավայր հատկացնելովամբողջ Արցախի վրա իշխող Շուշի բերդավանը:Փաստոիեն 1753թ. այսինքն այդ իրադարձության Լդարում, Փանահի ն նրա ցեղակիցների թողտվութեամբ Լեռնային Արցախներթափաճցեցինառաջին մշտաբնակ ոչհայ էթնիկական տարրերը: Ըստ ռուսական զինվորական հետազոտողներ Ավերյանովի ն Կարցնի քոչվոր բորքական ն քրդական որոշ ցեղեր իրենց անասուններով, դեռես 16-րդ դարից ամռան ամիսճերին ժամանակավորապես հաստատվում էին հարուստ արոտավայրեր ունեցող Ղարաբաղում: Այս ժամանակներում տեղի էին ունենում նան լեզվական ներթափանցումներ: Մասնավորապես16-րդ դ. ընթացթում Արցախ.

Խաչեն ավասնդականանվանումներին փռխարինում է Ղարաբաղ

տեղանունը: Հայկական մելիքությունների գոյությունը երկար ժամանակ բացառում էր եկվոր ցեղերի մշտականբնակությունը Արցախյան տարածքներում: Բայց ահա Փանահի հաստատվելըՎարանդայում փոխեց իրերի դրությունը: Շատ չանցած նա իրեն հռչակեց Ղարաբադի խան ն իր դիրքերն ամրապնդելու նպատակովխթանեց մահմեդական ցեղերի ներհոսքը Արցախ,որն ուղեկցվում էր հայ բնակչության տեղահանությամբ, արտագաղթով, հայկական մելիքություններից նորանոր զավթումներով: Այս քաղաքականությունը չշարունակեց Փանահի հաջորդ Իբրահիմ խանը, որը բազմաթիվ քայլեր ձեռնարկեց հայ մելիքությունների ինքնուրույնությունը վերացնելու ուղղութ» յամբ: Երա կողձից մշտապեսսպառնացող ժտւանգըԳյուլիստանի ն Ջրաբերդի մելիքներին ստիպեց 18-րդ դարավերջին իրենց մեծաքաճակ հպատալկներով հեռանալ Գանձակ ն Վրաստան: Ղարաբաղի հայաթաւիմանմի նոր ալիք անցավ 1790-ական թվականներին Աղա Մամադ խանի ասպատակությունների հետեաճքով: Հիմնականում այս ժամանակաշրջանին պետք է վերագրել Արցախ-Սյունիթում օտար տեղանունների արմատավորման հանգամանքը: Օտարագման այս գործընթացներիցդուրս չմնացինԲարվաճառի ե Քաշաթաղի գավառները,ռրոնթ առավել մեծ չափերով էին կրում ինչպես թուրքական,այնպես էլ քրդական ազդեցությունը: Օտար հնչողությամբ հնչյունափոխվեցին կամ թարգմանվեցինբազմաթիվհայկականտեղանուններ.Ծարը վերածեց Զառի, Քարվաճառը Քելբաջարի, Աղահեճքը Լաչինի, Լեոնաբերդը Լնի, Սոզը Սոզքյանդի, Ջերմաջուրը Իստիսուի, Գարարը Աշաղի Ֆարաջանի, Փարաջանը Ֆրաջանի, ԱրվականըԱրվայանին այլն: Աղահեճք-Քաշաթաղի փոխարեն շրջանառությանմեջ մտավ Ավդալլար անվանումը հավանաբար այնտեղ հաստատվածքրդականմի ցեղի անունից: Անհրաժեշտէ ընդգծել, որ այնուամենայնիվ,19-րդ դ. սկզբին Ռուսաստանիկազմի մեօ անցնելու նւսխօրյակին, Ղարաբաղի, այդ թվում նրա դաշտային մասի, բնակչության ճնշոդ մեծամասնությունը կազմում էին հայերը: Ցավոք. վիճակը միանգամայնայլ էր լեռնային Քարշրջաններում, որտեղ աճում էր հատվաճառի ն Աղահեճք-Ավդալլարի կապես խաշնարած քրդերի թիվը, արագանում էր հայության արտահոսքն ավելի հայահոծ ն ապահով գավառներ: Այսպես, 1807 թ. ԻրաՊարսպատունիք ռին ենթակա Ղարադաղից (հայկականպաղլոմական աշխարհը) մեծ թվով քրդեր հաստատվեցինայստեղ: Պատահական չէ, որ արդեն 19-րդ դ. երկրորդ կեսին ամբողջ Ելիզավետպոլի նահանգի տարածքում, որի մի մասն էր Ղարաբաղը,35-40 հազար հաշվ325

վող քրդերի գերակշիռ մասը բաժին էր ընկճում այս երկու գավառներին: Ի դեպ, հայաթափմանըզուգընթաց քաղաքական, կրոնական գործոնների ազդեցությամբ այս տարածքում տեղի էր ունենում քրդերի թուրթացում: Ռուսականտիրապետությանշրջանում, երբ դադարեցին քրդական նորանոր ցեղերի ներքափանցումները Իրանից ն Օսմանյան կայսրությունից,իրենց ազգակիցներից մեկուսանալուլ քրդերն ավելի մերձեցանկովկասյանկրոնակիցթուրքերին, հետզհետե սկսեցինմոռանալիրենցմայրենի լեզուն խոսել թուրքերեն:

ն

Արդեն1880-ականթվականներիկեսերինՔարվաճառի ն Ավդալլարի տարածքում բնակչությանմեծամասնությունը քրդերն ու թուրքերն էին: Ղայերկայինմիայն այժմյան Լաչինի Հարարգյուղում (134 տուն կամ 1004 շունչ), Սեիդլարում(76 տուն կմ 643 շունչ) ե Մինքենդում (23 տուն կամ 4853 շունչ)»: Ի դեպ, վերոհիշյալ գյուղերի հայ բնակիչների մեծ մասը զոհ գնաց 1905 ն 1918-1920 թվականներինտեղի մահմեդական բնակչության կազմակերպածջարդերին:Շատերն էլ հարկադրված ար-

տագաղթեցին:

թ. անգլիացիներիհուվլանավորությամբ նահանգապետ դարգեներալ Խոսրովբեկ Սուլթանուլըդաժան վարչակարգհաստատեց Ղարաբաղում:Նա խոչընդոտեցիրենց հայրենիօջախներըվերադառնալու հայ գյուղացիների ւիորձերը, սաստկացրեց հալածանքները Քելբաջարի ն Ավդալլարի քրդերի նկատմամբ:Միաժամանակվերջիններիս Սուլթանովը փորձեց օգտագործել Հայաստանի Հանրապետութեանդեմ: Նրա կարզադրությամբքրդերը հայերի է դուրս բերեին հրաձգային գումարտակ հեծյալ դեմ պետք դիվիզիոն` երկուականհարյուրակով, ընդ որում այդ բոլոր ծախսերը պետքէ հոգայինտեղի քրդական համայնքները: Ի դեպ. քրդերը հիմնականումձեռնպահմնացինհայերի դեմ գործելու Սուլթանովիձեռնարկածմիջոցառումներից: Ա. Բուկշպանը1932 թ. Բաքվում ռուԱզգագրագետ-հետազոտող սերեն հրատարակածիր «Ադրբեջանականթրդերը» գրքույկում գրում Է, որ հենց մուսավաթիտիրապետության շրջանում էլ այստեղ ձ... ուժեղացան հալածանքներըքրդերի նկատմամբ,ծաղր ու ծանակը քրդերեն լեզվի Ն քուրդ ազգի հասցեին» ն իբրե հետնանք՝ շատ քրդեր հարկադրվածհրաժարվեցինիրենց մայրենիլեզվիգ՞Ա1919

ձած

ն

վելորդ չէ մեջբերել մուսավաթական հեղինակ Մ. Վելինի հիացական խոսքերը Ադրբեջանի1918-1920թթ. հանրապետությանօրոք քրդերի ն ոչ-թուրք այլ մահմեդականներիուծացման մասին. «Թուրթերեն լեզուն ներկայումս իրականացնում է ավելի ու ավելի խոշոր նվաճումներ` դուրս մղելով մոռացվածն իրենց դարնապրած շատ այնպիսի

են թաթարերենը, թալիշերենը, լեզգիերենը, լեզուներ. ինչպիսիք քրդերենը նայլն»: Այս գործընթացներըշարունակվեցին նան Ադրբեջանի խորհրդայնացումիցհետո: Ինչպես հայտնի է, Ղարաբաղը Ադրբեջանին հանձնելու վերաբերյալ Կավբյուրոյի 1921 թ. հուլիսի 5-ի տխրահռչակ նե հակաօրինականորոշումը նախատեսումէր հայերին հատկացնել մարզային լայն ինքնավարություն` Լեռնային Ղարաբաղի շրջանակներում, Շուշի վարչական կենտրոնով: Դա նշանակում էր, որ ինքնավարմարզն իր մեջ ընդգրկելու էր Ղարաբաղի ամբողջ լեռնային մասը, այդ թվում Հայկական ԽՍՀ-ին սահմանակից ամենաՍտացվում էր, որ ադրբեջանալեռնոտ Քելբաջարը ն Ավդալլարը-" ն մեծ պայքարի գնով Հայասսպառնալիքներով կան բոլշչնիկների սահմանակցելու էր իր Լեռնային Ղարաբաղը տանից անջատած հայրենիքին, հանգաճանք, որ մեկ` ընդհանուր խորհրդային պետության պայմաններում Լյարող էր երկրամասը կտրել Ադրբեջանից ն կապել Հայաստանին: Այս մտավախությամբ էլ Ադրբեջանիազգայնամոլ ղեկավարությունըմեջտեղ բերեց այսպես կոչված Ադրբեջանական Քրդստան ստեղծելու հարցը: Դրանու|նրանք «/ուծռւմ» էին երկու խնդիր.նախ՝ ՀայկականԽՍԴՀ-ին Լեռնային Ղարաբաղի միջն կստեղծեին յուրահատուկանջրպետ ն երկրորդ` խորհրդային երկաշխարհումառաջին քրդականպետություն հիմրում կտարփողեին նելու պատրանքը: Պատահականչէ, որ մինչե 1923 թ. ամառը, ինչպես երնում է ադրբեջանականտարբեր արխիվներից Բուկշպանի քաղած հազվագյուտ փաստաթղբերից,Ադրբեջանիկենտգործկոմը. Ադկ(բ)կ կենտկոմը, նրաօց ստեղծած ուստուկ հանձնաժողովները բազմիցս բուռն քննարկումներ են ունեցել «Զռդատան/» հարգով ն վերջնական որոշման չեն հանգել: Հատկապես բուռն վեճեր է առաջացրել «Քրդստանի գավառի» ենթակայութեանհարցը: Տնտեսական նպատակահարմարությանտեսակետից այն պետք է, որ ենթարկվեր Լեռնային Ղարաբաղին,որի աշխարհագրականմասն էր հանդիսանում:

Յ

Տես Մելքոնեան Ա., այկական Քարվաճառ եւ Աղահեճք գաւառները պատմուբեան մէջ, Դրոշակ, Աթենք, 1993, 4 նոյեմբեր 17 Շոյեմբեր, թիվ 15,էջ 23-29: -

ԵԿԱՒ

Ճ., ՃՅ6թնան ուհԱՇ:

Քրդեւ,

րհա, 1937. Ը.

73.

ԱշուՀ8

ԻԼ Լ.,

/-Հրճոնրթաււ Եախե.1921.

Ը.

Ավդալլարը, որ ավելի ուշ ստացավ Լաչին անունը, բեն Սյունիք-Զանգեզուրի մասն էր, միտումնավոր մտցվել էր Ղարաբաղիկազմի մեջ:

Սակայնվերը նշվածից հետնում է, որ դա ադրբեջանականղեկավարության համար անընդունելի էր, քանի որ Ղարաբաղըկսահմանակցեր Հայաստանին, ինչը Ադրբեջանի համար ցանկալի չէր: Ուստի 1923 թ. հուլիսի 7-ին ընդունվեց մի որոշում, որով «Քրղստանի գավառը» պետք է ենթարկվերկենտրոնին,թեն նրանից շատ հեռու էր, իսկ գավառի սահմանները պետք է ճշտվեին միայն ԼՂԻՄ-ի սահմանագծման ժամանակ,' այսինքն` այնպես, որ բագառվեր ՀԽՍՀ-ի ն | ԼԴԻՄ-ի ընդհանուրսահմանիհնարավորությունը: Քաղաքականնկատառումներով ստեղծված«Քրդստանիգավառը», որը հայտնիէր ճան «ԿարմիրՔրդստան» անունով, իր մեջ ներառում էր ոչ միայն ներկայիս Քելբաջարի ն Լաչինի շրջանները, այլն` ալի մասըՔ ն իրականինքնավարութ) իրական ինքնավարության նշու Ղուբաթ չէր «Քրդստանի գաւառում» ի սկզբանե տարվեց մուսավաթիժամանակներիցհայտնի նույն ազգաձուլման քաղաքականությունը: Այսպես. 1926 թ. մարդահամարի տվյալներով թեն «երմիր Քողատանի» բնակչութեան 72,2 տոկոսը քրդեր էին, բայց մայրենի լեգուն պահպանել էր միայն 3123 մարդ: 1920-ական թվականների վերջին Լաչինում մնացել էին 11, Քելբաջարում 6, Ղուբաթլիում` 12 քրդական գյուդեր, որոնց բնակիչների մեծ մասն արդեն Բրքա-

իսկՄԱ ԻԱ

արձել:" Որ

։

«Ֆ»

թե ինչպես բճիկ հայկական տարածքներ Քարվաճառն ու Աղահեճքը Քելբաջար եւ Լաչին անուններով յուրագրեց Ադրբեջան կոչվող նորահնար պետությունը` սեպ ստեղծելով Հայաստանի ու Արցախի միջն, ն այժմ «միջազգային հանրության» կողմից ճանաչված սահմանների անխախատելիության«սկզբունքի» համաձայն դրանք շարունակում են համարվել ադրբեջանականտարածքներ, Ահ:

պատերազմական թեն արցախյան ինքնապաշտպանական ուժերը բոլոր օրենքներով ազատագրելեն դրանք` վերացնելովՀայաստանի Հանրապետությանե Արցախիմիջե առաջացածանջրպետիայդ մը հատվածը: Պատմական փաստերն ավելի քան խոսուն են նան այդ տարաձքներումսփռված ն դեռես զգալի մասով պահւկանվածհայկական պատմամշակութայինհուշարձաններիպարագայում: Միայն թե պետք է կարողանալ խոսեցնել այդ փաստերը, ոասարակական հնչողություն տալ դրանց, հասցնել միջազգային հանրության ն դիվանագիտական շրջաններիգիտակցությանը:

գիտաժողովի 11929 թական ար խաղ էր,ԱԱ Սաո երը ավաններ բնակիչների բռնի տեղահանման100-ամյակիննվիրված Բերձոր, էթ շրջանների վերակազմելու Ոս

«

նքան.

մանի»

-

պատրվակով, այն լուծարվեց, միաժամանակ այդ քայլն արդարացնելով տեղի քրդերի «սոցիալիստական լիարժեք ազգ» դառնալու «իրողութեամբ»: Ուշագրավ է. դոր ԽՍՀՄ-ում լենինյան ազգային-պետականշինարարությանօատագով, Ադրբեջանիքաղաքացի վերոհիշեալ Ա. Բուկշպանը1931 թ. խոստովանում է, որ Գայաստանում,որտեղ քրդական ինքնավար կազմավորում չկա, բրդական հարցի լուծման ճանապարհինձեռք են բերվել լուրջ հաջողություններ. ստեղծվել է այբուբեն, բագվեչ են քրդական դպրոցներ, Անդրկովկասի մանկավարժական տեխնիէ «Ռյա Թազա» թերթը: Ուստի «մենք (ադրկում, հրատարակվում բեջանցիներս)այդ դեռ ետ ենք մնում մեզնից շատ առաջ անցած Հայաստանից»՝

հարցում

՛

տես թրաաոոՃ., նշվ, աշխ, էջ 50-53: Նույն տեղում, էջ 34-35, 61: Նույն տեղում:

20-րդ դարասկզբին ԼՂ3 Քաշաթաղի շրջանի հայկական գյուղերի ճյութերը, թար

ոսք

2005,

70-82"

ՀԱՅ ԴԱՏԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՁԵՎԱՎՈՐՎՈՂ ՍՏԱՏՈՒՍ-ՔՎՈՅԻ ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈ`

նիան ն այլ երկրներ չեն դատապարտել հայոց ցեղասպանությունը (թեն ԱՄՆ 38 նահանգներ այդ արել են նահանգային մակարդակով), չի կարելի խոսել հայ դատի համար պայքարի այդ փուլում ձեռք բերված վերջնականհաղթանակիմասին, այնուամենայնիվմի բան 1915 բ. Հայոցմեծ եղեռնից,հայ հստակ է, որ հասունացել է պայքարի հաջորդ, շատ ավելի վճռաժողովրդի հայրենազրկումից հետո, երբ հայերիպատմականհայրենիքը կան Թուրքիայի կողմից հայությանըհատուցելու փուլին ճայատաԱրեմտյանՀայաստանըե-.. րիտթուրքական կամղվելու ժամանակը: Այդ իմաստով կարնոր է ընդգծել, որ ճանաչիշխանությունների կողմից իրականացված ցեղասման գործընթացը հայ դատի հետապնդման պանությանհետնանքովլիովին հայաթափվեց, ռազմավարության ինքնին հասկանալի է, որ հայկական հարցը, որը որպես միջազգային ասւոիճանն է, իսկ վերջնականնպատակը միայն մարտավարական դիվանագիտութ- կորուսյալ հայրենիքի վերադարձը: յան հարցասպարեզէր իջել 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյի ն Բեռլինի վեԵլնելով ժամանակի նոր մարտահրավերներից ե գիտակցելով ու հաժողովներիժամանակ որպես Օսմանյան կայսրությանհայկական նահանգներումհայանպաստ բարեփոխումների իրատեսորենգնահատելով հայ ժողովրդի ազգային իդեալների իիրականացման խճդիր, կորցրեց րականացման համար մղվող պայքարի ճանապարհին նշմարվող իր նախկինբովանդակությունը: Սակայն խարհասփյուռհայության համար այն դարձավհայկականհողերի նոր պայմանների հեռանկարները, այսօր կենսական է դառնում նոր հայրեճիքի Վլերադարձման մուռեցումների, մարտաւչարականձների ընտրության խնդիրը: Այդ պայքարի հարց, որն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիցհետո արւոահայտվեցցեղասպանության տեսանկյունից անհրաժեշտ է Օորովի մեկնաբանել նույնիսկ այնպիմիջազգայինճանաչմանն ու հատուցմաննուղղված շարժման ձեով սի մի աքսեռմատիկ իրողություն, որպիսին 1915 թվականից հետո մեր հայրենիքի իւտպառհայաջնջման հսնգամանքն է: Բանն այն է, «Հայ դատ» պայմանականանվանումը: ստանալով 1965 թ. հայոց գենոցիդի որ այդ իրողությունը գերազանցապես վերաբերում է քրիստոնյա 50-ամյա տարելիցի նշումից ն հատկապես 1998 թ. անկախ Հայաստանի արտաքին հայությանը: Իսկ մահմեդականացած հայությունը, որն օտարացզման քաղաքականության մեջ պետականորենայդ խնդրի ընդգրկումիցհետո հայ դատի հաուղին բռնել էր դեռնսմիջնադարում,զարմանալիկենսունակություն մար պայքարը բնափեց նոր փուլ: Փաստորեն միջազգայինասպադրսնորվելով, իր ազգայինդիմագծիշատ կողմերով, անգամ ազգարեզում քաղաքական ն «գիտական» շրջանակներիահռելի դիմակայելով դարեր, գոյատնեց ցայյին ինքնագիտակցգությամբ, նյուբական միջոցներիներդրմանպայճաններում իսկ, թուրքական ենք արել հայ դատի սօր: Ցավալիորեն մինչն այժմ մենք աչքաթող կողմը տանուլ տվեց հայության դեմ տարվող պայքարը հայոց ցեղասպահամար տարվող պայքարի նոր փուլում բացառիկ կարնորություն նության իրողությանհերքման, հայ ժողովրդի պատմուբյանհիմուսներկայսցնող այս հանգամանքը: Միայն նշենք, որ վերջին շրջանում քարային խնդիրներիխեղաթյուրման ցույց են տալիս, որ այսօր Թուրքիայի արված հեւոասզոտությունները հարցում- Աշխարհիմուտ երկու ն տասնյակ առաջատար երկրներ,առաջնորդվելով Վանրապետությանարնելյան կենտրոնականնահանգներում, այարդարության, Ժոսինքն պատմական ԱրեմտյանՀայաստանում ու հարակից գավառղովրդավարության, ազգերի իրավահավասարության ու ների հարգման համամարդկային ներում մոտաւլոր հաշվարկներովիսլամացած հայության շառավիղսկզբունքներով,խորհրդարանական մակարդակովճանաչեցին ու դատապարտեցին20-րդ ների թիվն անցնում է մեկ միլիոնից, իրենց արմատները դեռ հիշող, դարի երբեմն էլ հայ զգացող, այսալես կոչված «թաքուն» հայերինը 750 մարդկությանդեմ իրագործվածառաջինցեղասպանություսկզբին նը հորդորելովթուրքական իշխանություններին հազարից: Դա այն դեպքում, երբ պաշտոնապես ճանաչված քրիսհետնել իրենց օրինակին: Անկասկած, քանի դեռ Միավորված ազգերի տոնյա հայերի թիվը նույն տարածքում պակաս է 5 հազարիգ: Չմոկազմակերպությունը, աշխարհի ուժեղագույն երկրներիցԱՄՆ-ը,Մեծ Բրիտառանաք, որ Եվրոմիության մեք ընդգրկվելու ուղին բռնած Թուրքիան, որն ակաճայից պարտադրում է հասարակության որոշ ազատականացում, ավելի ու ավելի նպաստավոր պայմաններԷ ենթադրումայլ

աշ-

իրավունք-

"

Սույն հոդվածը զեկուցման տարբերակով լ է 2005 ներկայացվե տեմբերի6-7-ին Թեհրանում կայացած «Հայ դատն այսօր» 3-րդ

տես ժողովում մի տարբերակը (հոդվածի

Ժողովածու, Թեհրան, 2005. էջ 87-97):

խորու թ. հոկ-

«Հայ դատնայսօր»,յօդւածՇերի

։ ։

'

էթնոկրօնական վերակերպումԽանլարի Հ. Կարէն, Հայ բնակչութեան ները Թուրքիայի հանրապետութիւնում(1923-2005), Ե., 2005, էջ 104:

դօրինակ հայությանգոյության ու գործունեությանլեգալացման հա-

մար:

Օսմանյանկայսրությունում դարեր շարունակ տեղի ունեցած էթնոկրոնական երնույթներըհասկանալուհամար փորձենք համառոտակի անդրադառնալհայության ազգային ու հավատքայինվերակերպումներիհարցին, որը խիստտիպականէ եղել ԱրեմտյանՀայաստանի ու հարակիցմի շարք գավառների, մասնավորապես Համ-

Այսօր հայ դատ ՏախԽՏտ զսօ (ստատուս քվո) լատիներեն բառակապակցությունէ, որ նշանակում է որոշակի ժամանակահատվածումգոյություն ունեցող փաստացիկամ իրավաբանականդրություն, իսկ վերադառնալ ՏԹատ գսօ-ին այսինքն վերականգնել այն վիճակը, որ գոյություն: ուներ փոփոխություններից առաջ: ՏԱԽՏ զսօ Յոէթ ԵՅԱսո՝ (ստատուս քվո անթեբելլում)- ի, այլ կերպ ասած պետականսահմաններիանու խախտելիության անփոփոխելիության հիմնահարցըլավ հասկանալու համար թերնս արժե անդրադարձ կատարել դեպի անցյալի խորքերը: Այնպատմությանճեջ նոր չէ: Փաստորեն այդ գաղափարը ձեավորվել է դեռես հին աշխարհում որպես աշխարհակալպետությունների, հզոր ազգերի կողմից փոքրերինու տկարներինոչ միայն իրենց գծած սահմանները,այլն դրանց անխախտելիությունն ընդունելու պարտադրանքի արտահայտուբյուն: Ընդ որում, այդ հանգամանքը նկատելի է երկրագնդիվբա հայտնի առաջին կայսերապետությունների Աքեմենյան Պարսկաստանի, ԱլեքսանդրՄակեդոնացու, Հռոմեական հանրապետության ու կայսրության, Արաբական խալիֆայության, Օսմանյան կայսրության ժամանակներից:Հատկանշականէ, որ այդ ստատուս-քվոյի գաղափարընոր Ժսմանակներում պայմանավորված գաղութային համակարգի ստեղծմամբ,ավելի ու ավելի ընդունելի դարձավ Մեծ Բրիտանիայի,Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Բելգիւայի Ա այլ երկրների համար: Ընդ որում այդ ստատուս քվոն կիրառվումէր երկու տեսանկյունից մեկ պատերազմի նախօրյակի,մեկ պատերազմիցհետոյի վիճակուլ պայմանավորված տվյալ երկրի աշխարհակալշահերով: Օրինակ, էլ զաս-Լոքարինգիայիհամար ամեն մի ֆրանս-գերմանական պատերազմից հետո կողմերից յուրաքանչյուրը հակվում էր իր համար ընդունելի ստատուս-քվոյի պահպանությանը: 1-ին համաշխ.պատ. ճնախծրյակի ստատուս Քվո ,

:

հետո

-

շենի համար:

-

Վերսալ-վաշինգտոնյանհամակարգի վերանայումԳերմանիայիկողմից երկրորդ համաշխ, պատ, հետո ստեղծված վիճակ՝ գաղութային համակարգի քայքայում, մետրուպոլիաներիամփոփում իրենց բուն երկրում ե նոր համակւսրգի ստեղծում ԱՄՆ թելադրանքով (Ֆրանկլին Ռուզվելտ) արտաքուստ ժողովրդավարբրության,մարդու իրավունքների հարգման կարգախոսերով: Այս համակարգը տալիս էր հնարավորություն ԱՄՆ-ին առանց տարածքներ Կվաճելու դառնալ աշխարհի տերը: Բայց երբ խոսքը վերաբերում էր հակակշիռ երկրին ԽՍՀՄ-ին ստատուս բվոյի սնփոփոխելիության թեզն Էսնմիջանպես դուրս է գալիս Օրակարգից. քանզի այն ենթադրում էր հակառակորդ պատերազմից

-

ուժի լիոխարեն մանր պետությունների ստեղծում, թեն դա ենթադրում էր նան մեծ վտանգներ կապվածմիջուկային զենքի հավանական տարածման հնարավորությանհետ: Բայց շատ փոքր կազմավորումների, օրինակ ինքնավար հանրապետություների ու ճարզերի

(Աբխազիա,Օսեթիա, ԼեռնայինՂարաբաղ)այդ գաղափարընկատվում էր անթույլատրելի փոփոխման համար Ակնհայտ է, որ ստաուս-քվոյիգաղափարըիրականումմեծ տերություններիշահերը ն ուղղակիորեն ուղղված է պաշտպանելունպատակ է հետապեճդում փոքրազգերի դեմ: Այսօր էլ այն թույլատրելի է, եթե այն փոփոխվում է հօգուտ իրենց, ըիդ որում այդ փոփոխությունն աննկատ է տեղի ունենում ազդեցությունների ոլորտների փոփոխությանւարբերակով, օր, ավանդաբար մեկ է հայտնվել

աշխարհակալ տերության ազդեցության գուռում կարող մեկ ուրիշը (օր, ՎրաստանումՌուսաստանի փոխարեն քվոն, որն առաջին հայացքից մեր ազԱՄՆ-ը). Այնպես որ ստատուս գային խնդիրների, ժասնավորապեսԱրցախի խնդրի,հայ դատի տեսանկյունից այնքան էլ մեր դեմ չի գործում, քանի որ աշխարհաքաղաքական իրողությունները կարծրացած չեն ե ցանկացած ժամանակ կարող են փոփոխվել: Ի դեպ, ինչ վերաբերում է Արցախին, հաստատապեսկարելի է պնդել, որ նրա շուրջ այսօր ստեղծված աշ-

խարհաքաղաքականհրողությունը ես կոնկրետստատուս-քվոյիվիճակ է, վիճակ, որն այնքան էլ աննպաստչէ մեծ պետություններիշահերին: Գաղտնիքչէ, որ 1994 թ,, այսինքն Ղարաբաղումհաստատված հրադադարից հետո արտաքին ուժերն այնքան էլ հակված չեն փոփոխելու այս ստատուս քվոն համոզված լինելով, որ նրա փոփոխությունը դեպի վերադարձ մինչարցախյան չարժումը տրաճաբանորեն կհանգեցնի տարածաշրջանումնոր լարվածության մտեղծմանը: Չմոռանանք, որ Հայաստանըեթե դատապարպված է առանց

Արցախի,չսպւս Ադրբեջանի համար, ինչպես ցույց տվեց կյանքը, խնդիրն ըստ էությանվճռականնշանակությունունեցող չէ: Հայ դատի տեսանկյունից սպասվող նոր ստատուս-քվոներ

ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ՈՐՊԷՍ ԱԶԳԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄԻ ՄԻՋՈՑ,

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԵՆՔԻ ՎՐԱՅ ԵՎ ԱՌԿԱՅ

ԿԱՐԵԼԻՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ"

այս

հարց

Թուրք-վրացականմերձեցում Թուրբիայումքրդականպրոբլեմ ԱՄՆ-իդիրքորոշման փոփոխություն Թուրքիայիհանդեպ Իրանք հյունիսում թուրքամետ ուժերի ջանքերով անջատոդականությանխրախումում արտը պատրաստ լինենք Այսօր հայոց մեծ եղեռնի 90 -ամյա հեռավորությունիցմենք հպարտությամբ կարող ենք ասել, որ մեր կորուսյալ հայրենիթի Արեմտյան Հայաստանի նկատմամբ նոր սերունդների պատմականհիշողությունը շատ թարմ է, իսկ արյան կանչը գորավոր: ներկայիս Հայաստանի Հանրավետությունում, Ջավախքում Սն ծովի առափնյա շրջաններում ապրում են հարյուր հազարավորհայեր, որոնք երբեք չեն մոռանում օտարի ձեռքում մնացած իրենգ հայրենիքի, այսօր հուշ ու հեքիաթ թվացող պատմությունը: Մակայն պատմությունն ունի իր անակնկալները, ժամաճակներն իրենց քաղաքական մարտահրավերները: Այդ պատմական հիշողությամբ զինված մենք պետք է պատրաստ լինենք ընդունելու պատմության մարտահրավերները ն արժանի լինելու հայրենի հողի տառապալիցկանչին, առավել նս, որ ինչպես իրավացիորեննշում է մեր մեծ գրող Մուշեղ Գալշոյանը, հողը երբեք չի մոռանում իր իրական տիրոջը: Արժանի լինենք այդ հողին տեր դառնալուառաքելությանը: -

-

-

-

ա) Հայաստանի Հանրապետութեան դերը արեւմտահայերէն րոնի պահպանութեանեւ զարգացման բ)Ցատուկ յանձնաժողովիմիջոցաւ գործակցգութիւն սփիւռքահայ եւ հայրենի համապատասխան կառոյցներումիջեւ Իւրաքանչիւր լեզուի ծագման ու զարգացմանգործընթացունենում է իր ինքնատիպփուլերը պայմանաւորուած կոնկրետ քաղաքական ու մշակութայինպայմաններով: Այդ իմաստով հայոց լեզուի անցած պատմական ուղին եւս բացառութիւն չէ: Այն սերտՕրէն կապուած է հայ Ժողովրդի, նդա բազմադարեան պատմութեան,պետականութեան ու մշակոյթիզարգացման ընդհանուրխնդիրներիհետ: Ծագելով հազարամեակներ առաջ իբրեւ հնդեւրոպական մայր լեզուի ուղղակի ժառանգորդ, հայոց լեզուին վիճակուեց անցնել պատմականդժուարին ճանապարհ:Նրա ձեւաւորման վաղ շրջանը թէեւ մեզ համար ճնաց որպէս բանաւոր խօսքի ժամանակաշրջան, սակայն ունեցաւ որոշակի առաջընթաց, քանզի համընկաւ հայոց պետականութեանհզօրացմանժամանակաշրջանիհետ: Հայոց գրաւոր խօսքի 1600-ամեայ Մեսրոպեանժամանակաշրջանը գուգադիպեց համահայկականպետութեան Արշակունիների արքայատոհմի անկման հետ եւ լիարժէք պետականութեանբագզակայութեանպայմաններում հսկայական ազգապահպան նշանակութիւն ունեցաւ: Սակայն ուշ միջնադարում պարսկա-թուրքականերկարատեւ ւոիրապետութիւնըհետզհետէ յանգեցրեց դասական գրաբարի հիման վրայ ստեղծուած միջին հայերէնի տրոհմանը: 19-րդ դարի սկզբին աշխարհաբարի անցման շրջանում Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ ապրող հայերի շրջանում վերջնականապէսծեւաւորուեց արեւմտահայերէնը, իսկ պարսկական,ապա ռուսական ազդեցուբեան ոլորտում եղած հայութեան շրջանում արեւելահայերէնը:Ի դէպ, դրանք ոչ թէ առաջացան հբրեւ երկու նոր լեզուներ, այլ բնական զարգացմանարդիւնքում, գրաբարի հենքի վրայ միեւնոյն լեզուի երկու ճիւղեր: Ընդ որում, արեւմտահայերէնը, դրը սկսել էր ձեւաւորուել դեռ 12-15-րդ դարերից,աշխարհագրօրէն

մջ՝ գործընթացին

-

'

Սույն զեկուցումը կարդացվելէ 2008 բ. ապրիլի 14-ին Կահիրեում ՀԲԸՄ կողմից` արեմտահայերենիխնդիրներին նվիրված միջազգային խորհրդաժողովում: Նույնի անգլերեն տարբերակըտես հաջորդ հոդվածում:

տարածում գտաւ պատմականՀայաստանի մեծագոյն մասի վրայ շատ աւելի հոգեհարազատմնալով մայր լեզուին գրաբարին: 19-րդ դարի երկրորդ կէսին ազգային-մշակութային ընդհանուր վերելքի պայմաններում, շնորհիւ հայ ստեղծագործ մտաւորակաՕութեան անդուլ աշխատանքի տեղի ունեցաւ ուսյերէնի երկու ճիւղերի գրական մշալումբ: Արեւմտահայերէնի ձեւաւորման կենտրոններ դարձան Կ.Պոլիսը, Վենետիկը, Զմիւռնիան ն այլ քաղաքներ, իսկ արեւելահայերէինը Թիֆլիսը, ռուսահայ ու հնդկահայ գաղուբ-

ները: Գրական արեւմտահայերէնի հիմքում ընկաւ Կ. Պոլսի, արեւելահայերէնինը՝ Արարատեանբարբառը: Հայ ազգային-ազատագրականպայքարի ընդհանուր վերելքը տրամաբանօրէն հանգեցրեց նաեւ համազգային գաղափարախօսութեան, այդ թւում լեզուի երկու ճիւղերի, որպէս մեկ միասնական

ազգային-մշակութայինամբողջութեանընկալմանը: Այդ երեւոյթը նկատուեց 20-րդ դարի սկզբին թէ արեւելահայ եւ թէ արեւմտահայ մտաւորականշրջանակներումքաղաքականնպաստաւորպայմաններ ստեղծուելու պարագայինոչ միայն փոխադարձհարստագման, այլեւ լեզուի միասնականացմանհամար: Սակայն 1915 թ. Հայոց մեծ եղեռնի արդիւնքում արեւմտահայութեանֆիզիկական բնաջնջման ու հայրենազրկմանհետեւանքով հայութեանխօսակցականլեզուի առնուազն երկու երրորդը կազմող արեւմտահայերէնըարմատախիլ արուեց ճեր պատմականհայրենիքից: թ. մայիսին Արեւելեան Պայաստանիմի մասի տարածքի վրւյ Գայաստանի առաջին Հանրապետութեան ստեղծումը թւում էր պիտի բարենպաստ պայմաններ ստեղծէր հայոց լեզուի պետական

հոգածութեան համար: Հանրապետութեան ղեկավարութեան զգալի

մասը, յատկապէս ռուսական բանակում ծառայած զինուորականութիւնը, ոչ միայն քայլեր չկաւտարեցհայերէնի հոգածութեան, պետական դառնալու ուղղութեամբ, այլեւ սկսեց զանազան խոչընդոտներ յարուցել: Թերեւս 4949 թ. մայիսի 28-ին ազատ, անկախ ու միացեալ Վայաստանիհռչակագրի ընդունումից յետոյ, երբ 34 կառավարու-

թիւնն իրեն յա/տարարեցնաեւ ԱրեւմտեանՀայաստանիկառավարութիւն, կորուսեալ հայրենիքի եւ նրա բնակչութեանլեզուի արեւմտահայերէնի նկատմամբվերաբերմունքը դրոչ չափով փոխուեց: Դրան նպաստեցճաեւ 1919 թ. դեկտեմբերի28-ին ընդունածհայոց լեզուի մասին օրէնքը, որի համաձայն երկրում գործավարութիւնը պէտք է էյլատարուէր հայերէնով: Բանակում ծառայող արեւմտահայ զինուորականութեանը թոյլատրուհց հրամաններն արձակել արեւմտահւասյերէնովանգամ արեւմւոահայ բարբառներով, գործավարութիւնը կատարել իրենց ցանկացած լեզուով եւ այլն:

Այդուհանդարձ,հայոց նորաստեղծպետութիւնըչարդարացրեցարեւմտահայութեան սպասելիքներըեւ նրա համար մնաց աւելի շուտ «ԱրարատեանՀանրապետութիւն»: Հայաստանիխորհրդայնացումից եւ յատկապէս 1922 թ. մարտի 4-ին Խորհրդային Հայաստանում ուղղագրութեան «բարեփոխումից»յեւտոյ արեւմտահայերէնի ու մեսրոպեանուղղագրութեանպահպանութիւնըդարձան սփիւռքահայմտաւորականութեան«մենաշնորհը»:Բռնատիրական երկրումնոր ուղղագրութիւնն ու արեւելահայերէնը պարտադրուեց ամբողջխորհրդահայութեանը,այդ թւում ծագումովեւ լեզուով արեւմտահայշիրակցիներին, Սեւանիաւազանի բնակչութեանը, Ջաւախքի,Ախալցխայի,Նոր Նախիջեւանի, Սեւ ծովի առաւինեայշրջանների(համշէնցիներ) հայութեանը: Աբեղեանական ուղղագրութեամբսկսեցին«տպագրուել»նաեւ արեւմտահայ դասականները,որի հետեւանքովխորապէս աղճատուեցգրական ստեղծագործութիւնների բովանդակութիւնը: Բարեբախտաբար, Սփիւռքում շնորհիւ հզօր ազգապահպանկառոյցներիհնարաւորեղաւ ոչ միայն պահպանել, այլեւ հարստացնելու նոր բարձրութեանհասցնել գրական արեւմտահայերէնը: Սակայն սփիւռքում արեւմտահայերէնիվիճակը զանազան պատճառներով 20-րդ դարի կէսերից սկսեց փոխուել: Զանգուաձային հայրենադարձութիւնը, օտարախօսութեան աննախադէւվ ածը, հայկական կրթօջախներում հայ աշակերտությանթուի նուազումը, վերջին տասնամյակներին Հայաստանից արտագաղթած հայութեան հոսքի հետեւանքով գաղութներում բաւական աղճատուած, ռուսախառն ու բարբառային արեւելահայերէնիտարածումը, նոր իրավիճակ ստեղծեցին սփիւռքում: Կարծում ենք չենք սխալուի. եթէ

մօտ պնդենք,որոչ նախանձախնդիրսփիւռքահայ գործիչների 1991 թ. Հայաստանիանկախացումըհայերէնիհարցում առաջացրեց չհիմնաւորուաձ հանգստութիւն եղած խնդիրներըմիայն հայոց նորաստեղծպետութեան իրաւասութեանըթողնելու իմաստով:Ժամանակը ցոյց տուեց, որ որքան էլ տարծրինակ է, նորանկախՀայաստանում, հակառակ իշխանութիւնների զանազան հաւաստիացումների ու ընդունած օրէնքների ու որոշումների, մայրենի լեզուի խնդիրներըչդրուեցին պատշաճ մակարդակիվրայ:

Չմռռանանք. որ դեռ խորհրդային իշխանութեան տարիներին Հայաստանը Վրաստանի հետ այն եզակի հանրաւպետութիւններից էր, որի ընդունած 1978 թ. սահմանադրութեան մէջ մայրենիին վերապահուած էր պետական լեզուի կարգավիճակ: Արցախեան հուժկու շարժման մբնոլդրտում ծնուած 1990 բ. օգոստոսի 23-ի «Հայաստանի անկախութեան հռչակագրում», ապա նաեւ 1995 թ. յուլիսի 5-ի սահմանադրութեանեւ 2002 թ. «Գիտութեան մասին» օրէնքում իրա337

ւաբանօրէն ձեւակերպուեց հայերէնի պետական կարգավիճակը, սակայն բազմաթիւխնդիրներ մնացին չլուծուած գործավարութեան մէջ, գովազդային վահանակներիվրայ, կենցաղում հայոց լեզուն

շարունակեցմնալ արհամարուածկարգավիճակում: Յիշենք, որ լեզուի եւ գովազի մասին օրէնքներըպարտադիր են համարում բոլոր կարգի ցուցանակներիսկզբում ձախ անկիւնում, նախ աւելի ձեժադիր տառերով հայրերէնով. ապա ցանկութեան դեպթում նաեւ որեւէ օտար լեզուով ծանուցելու կամ գովազդելու պահանջը:Սակայն յատկապէս մայրաքաղաք Երեւանում ամէն քայլափոխի կարելի է հանդիպել օրէնքի շրջանցման անթիւ դէպքերի: Վիճակը չի շտկուել տարիներ շարունակ գործող Լեզուի պետալյան տեսչութեան մշտատեւ միջամտութիւնների, սահմանուած տուգանաչափերիանընդհատ բարձրացման,հասարակականշրջանակների մշտական ահասգանգումներիպայմաններում: Դրութիւնը գրեթէ թթ. Ազգային ժողովում հայոց լեզուին չփոխուեց նաեւ 2002-2004 նուիրուած քննարկումներից յետոյ: Բնականաբար, նման պայմաններում մտածել արեւմտահայերէնի նկատմամբ հայոց պետութեան

պարտաւորուբիւնների մասին, առնուազն ծիծաղելի է: Անշուշտ, պատճառը միայն պետական մօտեցմանմէջ չէ: Խորհրհետ հայրենաբնակմտաւորադային տարիներին արեւմտահայերէնի կանութեանառնչութիւններըթերարժէքէին առաջինհերթինպայմանաւորուած արեւմտահայգրականութեանըմեսրոպեան ուղղագրութեամբ հադորդակիցլինելու դժուարութեամբ:Պատահականչէ, որ մտաւորականութեան մի մասի երբ սփիւռքում եւ հայաստանաբնակ շրջանումարդարացիօրէնհնչում են դասականուղղագրութեանըվերադառնալու մտահոգութիւններ, ոմանք չարանենգօրէն,ոմանք էլ անտեղեսկութեան պատճառովսկսում են նոյնացնել դասականուղղագրութեանըվերադառնալուխնդիրը ՀայաստանիՀՎանրապետուանցնելու սփիւռթիւնում իբր թէ պետականծրէնարեւմտահայերէնին քի «պահանջի» հեւո: Արդիւնքումբնակչութեանմեծ մասի մճտ ակամայից ստեղծւում է մի տպաւորութիւն, թէ մեսրոպեանուղդագրութիւնը յատուկէ միայն արեւմտահայերէնին, իսկ աբեղեանականըարեւելահայերէնին: էլ չենք ասում, որ շատ-շատերի մօտ ուղղակի շփոթ է «ուղղագրութիւն» եւ «լեզու» հասկացութիւնների հարցում: Այսպէս արհեստականօրէնառաջանում է հայաստանցիներիմէջ խորշանքդէպի եւ աւանդական ուղղագրութիւնըեւ արեւմտահայերէնը: Այսինքն արեւմտահայերէնըյանիրաւի դառնումէ քաւութեան նոխազ: Փորձենք պարզել թէ ինչի հետեւանք է ստեղծուած իրավիճակը: Բանն այն է, որ Յայաստանում այսօր լեզուի, մանաւանդարեւմտահայերէնի դրուածքըլաւագոյն դէպքում կարող է միայն օրէնսդրօրէն

կարգաւորուած թուալ: Իրակաճումայդ օրէնսդրութիւնը,ինչպէս շատ հարցերում, այնպէս էլ տուեալ խնդրում,գրեթէ չի գործում: Իսկ եթէ գործում է, ապա միայն գրական արեւելահայերէնի դէպքում- Այսպէս, ՀՀ սահմացադրութեան 12-րդ յօդուածում ասւում է, որ «Դայաստանի Հանրապետութեանպետականլեզուն հայերէննէ»: Ուզում ենք կարծել. որ 1990 թ. անկախութեան«հռչակագրի»եւ սահմանադրութեան մէց այս դրոյբը ամրագրելիս դրանց հեղինակներն ի նկատիեն ունեցել հայոց լեզուն առհասարակ,այլ ոչ թէ միայնգրականարեւելահայերէնը: Բայց երբ փորձում ես բացել փակագծերըպարզելու հաճարթէ այդ դրոյթն արդեոքվերաբերում է նաեւ գրաբարին, միջին հայերէնին եւ արեւմտահայերէնին, տեսնում ես, որ մէջւոեղ են գալիս լուրթ դժուարութիւններ:Օրինակ, երբ 1990-ական թուականների սկզբին, անգամ 1995 թ. սահմանադրութեանընդունունիցյետոյ մեր սւիիւռքահայ ուսանողներըբարձրագոյնուսումնականհաստատութիւններում հանդիպումէին խոչընդոտների,անգամ արգելքների արեւմտահայերէնո՛լ Գրագրութիւն իրականացնելիս: Իսկ ուղղագրութեան հարցում նկատելի էր նոյնիսկ պարտադրանքիտակ հայաստանեան ուղդագրութեան անցնելու միտումը:Նոյնատիպիրավիճակէր նաեւ հրոապարակային պաշտպանութեան ներկայացուածթեկնածուականեւ դոկտորական ատենախօսութիւնների պարագային:Մենք առիթ ենք ունեցել քանիցսանձնականմիջամտութեանշնորհիւ ընդունելի դարծնել ՀՀում գիտականաստիճաններշնորհող մասնագիտական խորհուրդներ եւ բարձրագոյն որակաւորման յանձնաժողովսփիւռքահայհայցորդռերի աշխատութիւնները դասականուղղագրութեամբներկայացնելու միանգամայնբնական մօտեցումը:Բարեբախտաբար, գոնէ այս վերջին հարցում վիճակը փոխուել Է եւ այժմ դասականուղղագրութեամբ եւ արեւմտահայերէնով Հայաստանումսփիւռքահայերիգիտականթեզեր պաշտպանելըդարձել է սովորական երեւոյթ: Բայց չմոռանանք, որ թերեւս միայն սփիւռքահայերի պարագային: Նման անտարբերճօտեցումները ծնունդ են առնում նաեւ ուսումնականծրագրերում արեւմտահայերէնինկատմամբանհրաժեշտուշադրութեանպակասի պատճառով: Այսպէս. նախ դեռ շարունակւում է արեւմտահայհեղինակներիննոր ուղղագրութեամբ հրատարակելու, բնականաբարնաեւ` ընթերցելու խորհրդային արատաւոր գործելակերպը:Վամալսարաններումչարունակւում Է արեւմտահայերէնի դասաւանդումըարեւելահայերէնով,որ կարծում ենք, այնքան էլ արդիւնաւետ չէ (իհարկէ, չենք անտեսում անհրաժեշտճասնաԳէտներիգրեթէ բացակայութիւնը): Դասաժամերը, մեր կարծիքով բաւական թիչ են: Արդ արեւմտահայերէնըդասաւանդւում է հայաստանեան պետական մօտ 20 եւ ա339

ուսումնական հաստատութիւնվելի քան 50 մասնաւոր բարձրագոյն մասը կրում է «համալսարան»անուշ մեծագոյն ներից (ի դէպ՝ դրանց անուան մաննը) միայն չորսում Երեւանիպետական,Խ.Աբովեանի եւ կավարժական,Հ. Աճառեանի անուան համալսարաններում

կենտրոնում: «Սփիւռք» գիտաուսումնական անուան մանկավարժական եւ Խ.Աբովեանի պետական Երեւանի դասաւանդւումէ բանասիարեւմտահայերէնը համալսարաններում արական ֆակուլտետներիբակալավրիատիերրորդ կուրսերում, գործնա72 52-ը ռաջինում տարեկան (40 ժամը դասախօսութիւն, կան), երկրորդում 64 ժամով (համապատասխանաբար ական որ իրավիճակը,նշենք. ժամով): Որպէսզի աւելի հասկանալի լինի ընթացքում տարիների նման ժամաքանակովուսումնառութեան միայն մէկ տարուայ համար է ճախատեսւումարեւմտահայերէնը նման պայմաննեշաբաթականմօտ մէկ ժամով: Հասկանալով, որ մասնագէտ:Լաէ րում անհնարին պատրաստելարեւմտահայերէնի է դժուարումիայն կարող ւագոյն դէպքում տուեալ շրջանաւարտը նաեւ ի զօհազուադէպ թիւն չունենալ լեզուի ընկալմանհարցում, դպրոցներում:Պարու լինել դասաւանդելլեզուն հայաստանեան տահական չէ, որ այսօր հայրենիքումանկարելի է գտնել երիտասարդ ուսուցիչներ, որոնք կը կարողանանսփիւռքի դպրոցներում լեզուն: դասաւանդելարեւմտահայերէն դուրս գալու մտահոգութեամբ ծանր իրավիճակից Ստեղծուած նոր ժամաքանակներէ յատղեկավարութիւնը հաճալսարանական մակացրել արեւմտահայերէնինվերոնշեալ համալսարանների համար աւարտական երկրորդ տարեշրջանի գիստրատուրաների 34 ժամ, որից 28-ը տեսալլան, 6-ը գործնականպարապմունքների եւ համար: Վերջին տարիներինաւելացուել են նաեւ արեւմտահայ Առասփիւռքահայ գրականութեանժամերը համալսարաններում: ջարկութիւնէ Շերկայացուելհամալսարանի միջազգայինյարաբեֆակուլտետներումեւս արութիւնների եւ աստուածաբանութեան ուսուցանելու վերաբերեալ: րեւմտահայերէն Վերջին տարիներին հայաստանցիեւ սփիւռքահայ ուսուցիչնեու րին արեւմտահայ լեզուրն, գրականութեանը,պատմութեանն խիստ շահեկան ճպատակով մշակոյթին մՕտիկից ծանօթացնելու դասընթացներ է կազմակերպում«Սփիւռք» գիտաուսումնական կենտրոնը: Անցեալ տարուանիցհամանման դասընթացներկազմակերպուեցիննաեւ էջմիածնիԳէորգեանճեմարանում: Սակայնկասկածչի յարուցում,որ եղածը շատ հեռու է բաւարար նաէ լինելուց եւ որ շատ աւելի ցաւալի է, իրականացում առանձին հա) մտաւորականների,Ամենայն հայոց կաթողիկոսի խանձախնդիր -

անձնական ջանքերով, իսկ հայրենական իշխանութիւններըգրեթէ անմասն են մնում սփիւռքի եւ մեր ողջ Ժողովրդի համար այնքան

կենսականխնդրիլուծումից: Համոզուած ենք, որ մենք արդէն 45-ամեայ անկախ պետականութիւն ունեցող ազգիս մտաւորականները բաւական ուշացել ենք սփիւռբի հայապահպանութեան,հայեցի դաստիարակութեանհիմնահարցը, որի հիմքում առաջին հերթին ընկած է հայ դպրոցի,հւսյերէն լեզուի պահպանումնու զարգացումը, պետականհոգածութեան առարկա դարձնելու տեսակէտից:Ուղղակի ժամանակնէ ահազանգ հնչեցնելու եւ ազգովին լծուելու այդ խնդրի իրագործմանը: Մենք առ այսօր չունենք առհասարակ սփիւռքի, սփիւռք-հայրենիք առնչութիւնների, հայապահպածութեան,լեզուամտածողութեան ու ուղղագրութեան միասնականացման,հայ դպրոցի բարգաւաճսան, այդ ընդհանուր հենքի վրայ վտանգուած արեւմտահայերէնի պահպանութեան ազգային հայեցակարգ: Անհրաժեշտ է հնարաւորինս յորդորել հայրենական իշխանութիւններին վերոյիշեալ խնդիրների վերաբերեալ հայ մտաւորականութեանաճենագործուն մասնակցութեամբհայեցակարգ մշակելու համար: Վերջինիս հիմքում պէտք է դրուի այն հիմնադրոյթը, որ արեւմտահայերէնըայսուհետ միայն սփիւռքի մտահոգութեանառարկան չէ, այլ գտնւում է հայոց պետութեանմշտականհոգածութեաններքոյ: Վայաստանըպէտք է միջոցներ չխնայի հայրենիքում արեւմտահայերէնի բարձրորակ մասնագէտներպատրաստելու եւ նրանց նպատակայինկարգով սփիւռքահայ դպրոցներ ուղարկելու համար: Այդ տեսանկիւնից խիստ շահեկան կարող է լինել Երեւանում բացառապէսարեւմտահայերէնով ուսումնառուող համալսարանի բացումը, որի շրջանաւարտներընախապեսկնքուած պայմանագրայինկարգով, գոնէ որոշակի ժամանակովաշխատելու են սփիւռքահայդպրոցներում: Այդ հայեցակարգումյատուկ ուշադրութիւն է յատկացուելու սփիւռքում գործող հայագիտականհաստատութիւններիաշխատանքը հայրենիքի համապատասխանկառոյցների հետ համադրելու համար: Ուրախալիէ, որ այս ուղղութեամբ արւում են առաջին քայլերը: ՀՀ Ազգայինխորհրդում մշակւում Են օրէնքի մի քանի նախագծեր:Մշակոյթի եւ կրթութեան յանծնաժողովը (նախագահ՝ Հրանոյշ Յակոբեան) պատրաստել է օրէնքի մի սախագիծ, որի համաձայն դպրոցների

բարձր դասարաններումնախատեսում է գրաբարի եւ արեւմտահայերէնի ուսուցում: Նման դասընթացի կազմակերպումըինքնաբերաբար լուծում է նաեւ աշակերտութեանշրջանում մեսրոպեանուղղագրութիւնը իւրացնելու,մեր հազարամեակներիգրաւոր խօսքին հւսղորդակից դառնալու խնդիրըեւ հետզհետէկը վերացնիվերջինտասնամեակնե341

րին հայրեռիք-սփիւռք յարաբերութիւններում խորացող. «ուղղագրուեան վիհը»: Բարձրագոյնկրթութեանեւ գիտութեան նախարարութիւէ հանրակրթականդպրոցի 12-ամեայ կրթակարգիշրջաճակներում գրաբարիու արեւմտահայերէնիուսուցման ծրագիր, որի դասագրքեր: հիմանվրայ գրուելու են համապատասխան Միաժամանակ, Հայաստանի իշխանութիւնների առաջնակարգ խնդիրներիզմէկը պէտք է լինի ազգայինմտածողութիւնձեւաւորողապատմութիւն,եկեղեցուեւ արուեսռարկաների(լեզու, գրականութիւն, եւ դասագրքերիստեղտի պատմութիւն այլն) գծով համահայկական Այս դժուարին ծումը եւ արեւելահայերէնովեւ արեւմտահայերէնով: խնդիրըլուծելու համարպետքէ գործի դնել հայրենիքիու սփիւռքի ողջ պարագան: մւուսւոր ներուժը: Վերցնենքօրինակ,հայոց պատմութեան Սփիւռքահայ համապատասխանկառոյցներինհարկ է յանձնարարել որոշակի ժամաքանակիսահմաններումներկայացնել իրենց երկրի ու գաղթավայրի պատմութեան հիմնական դրուագները, ապա դրանք ներդաշնակելհայոց, մասամբ համաշխարհայինամբողջականպատմութեան հետ: Նման քաղաքակաճութիւնը ժամանակի ընթացքում կը բերի նաեւ համահայկականմտածողութեանխորացմանը: Այսօր մեր հայրենի իշխանութիւնների եւ ողջ ժողովրդի առջեւ աու զարգացմենայն սրութեամբ դրուած է լեզուսապահւապանութեան ման խնդիրը: Այդ ահազանգը վաղուց հնչում է յատկապէսարեւմտահայերէնի համար: 1915 թ. Հայոց մեծ եղեռնիհետեւանքովմենք զրկուեցինք մեր ազգի ու պատմականհայրենիքի երկու երրորդից:

նըակում

Մեր կորուսեալ հայրենիքիբնակչութեանլեզուն արեւմտահայերէնը արմատախիլարուեց հայրենիհզերքներիցեւ դարձաւսփիւռքիլեզու: Այսօր էլ այն յայտնուեցմոռացութեանիրականվտանգիառջեւ: ժամանակնէ, որ մենք վերջապէսսթափուենք եւ հասկանանք, որ մեր ոսկեբոյլ հայերէնի անքակտելի մասը կազմող արեւմտահայերէնհ անհետացումը կարող է ճչանակել մի նոր եղեռնագործուբիւնեւ առանց որի անկարելի է դառնալու արդէն 90 տարի մեր ժողովրդի համար կենսակերպ դարձած հայ դատի, հայոց ցեղասպանութեան ու պահանջատիրութեան հետապնդման հրամայականը: Բարեբախտաբար, դրա համար այսօր ունենք հայոց պետականութիւն, նրա հոգսերով ու լինելութեամբ ապրող սփիւռք եւ ինչպէս վկայում է ներաշխակայ խորհրդաժողովը խորը մտահոգութիւն ու ազգօգուտ տանքի յանձնառութիւն: Չայ լեզուն որպէս ազգապահպանումիմիջոց, պետականհիւր վրայ առկայ կարելիրութուններուօգլոացոր մում,Հայեցի դաստիարակութիւն եւ հայերէն լեզուի ուսուցում, ՀԲԸՄ խորհրդակցական համագու-

եւ

մար, Գահիրէ,2006,

առյրիլ, էջ 22-27:

/Տ

ՃԹՈՂԵՒԱՃԻ

4 ՂԵՃԿՏ

Ւ ՃՂԼՕԻՆ, ՄՈՐ ՆՏտԲ Օր

ԴՒԱԼԷ ԷՏ

ՕԲ ԹԹ:ՏՔԱՆՃ11ՕԳ

ՕԲ Ճ

ՕԲԻՕԽՐՍԳԼՈՈՒՏ

ՃՇ41851

8ՃՇՏՇՏԻՕՆԼՃը

ՐՕՏՍԸՃԼՆ

Են ԴիժօՈջտՁոմ քՐՕԸՇՇՏՏօՒԷ օէ«Յհ ԷոջմձբԸ իռտծ աԾբոոչու Յոժ Հսյոոշէ շօոճնեծոջ. Տքօ6 186քօ605ՇօողՀԸ16մ քօիուՅ) նուհՀԾՈՇՈՏն: Տ

ՃՈՌՏՈՅՅՈ

ՇՃԸԽՏԼՇո

15 Ոժէ 1ո

բօօքմօ, 1

ձոմսաթ.

5ամծիօօմ

ՃՈղծուռո

1ո

Լհլտ ՏՇՈՏԵ

.

11 15 ԵՕսոմ սք Կր Լիճ /ՃՐոՇոո օՐ 1 ԸՇուսա-Օ014 հլտէոոժ,

ՕՐ մւմաօքուօու քՀոօոո|թոթելօատ Հողսոտ ում ՏՍ

Տքէճոր

սք

4րծ

8 ԺՈՇՇւ իժիօէ(ո մ.-Է

ՍՒՕթՇՅՌ

Մ6ո/տէնօսն 10Ոջնծ Թէօմ ՃԱղ6ոՀո Ետ ՕՐ

5 ՖԸՇՇՇըԼԵՄ

( Թռոուօո Տքօքծո Լեշմ Լէ հ 16 քաղլօմ օՐ Խոթսոջօ

քՒՕՔԻՇՏՏ

քօօժ, Ժօհու:

ՇՕՌՇԱՈՈԵՄ

օք (հ աՈԱՇո ՏԱՀոքէհաոջ օք 1: Ճղոշոյոո բժլօմ 1իճ 58էօիօօմ. էի օր փՇ Ճոռելազո ՄՇՏ ՀՁքթ դել

1(ՅՈԹԱՅՔՇ,

Ռօէիճր

Յոմ

օշրի/թօուօմ ՓԼ

ծ

բճէհ.՛հօւքհ

ԽՏԹԾՈւՅ)

10 ԸՕԿ6Ր

այտ

ստ

զ

ՏԱօմ 1900 /ՈԿՇուօո 161 օք իշ ճքհռեօլ,Հօմուէմօժ ուհ էհՀ հօ ՃՈՌՇուող ՏԱԼՏ Ճտհզիսոն Յոմ աշտ ԾՒՑ քոօրԼ օո ՉԻ Լի ոճթռ 1 փչ ժյոմտէ7 դոքօւաո«ծ թոօտջողոջ -

օԻ ՏԱոէչիծծմ օօոմոիծոտ

ՕՐՅԵՏՀո6ծ

աբ

ՃՔՇՏ Լիշ Խնմժթ ԲՇւտլոոսթ օրմօ ԽՈժմթ 1օ Եւագե ոց Օմեր իծ ԻօտյՏ օէ «/ոՏ5: ` մու օք 1իշ «124 էիտ ԱտոՋնօո Եճքոնց ճսոոջ օէ ՀՀո), քօուօվ ՃՏիՒՈՅՒՑԵՑՒ,Մ/ՇՏԹՐո Ճորճուը ս«ժ 186 ս/թ (աո փծՃոոծութոջ Սոճօր ԾԱռոշո Յոմճ ԷՅՏԼԵւո Ճոծուշո (Կոմւո իճ Ճոոշութոտ 1ո էհբ իչ էՀ 54օք Եդ516թ, հօ

Թտնոք 1Խոխտի Եւօսջհլ հոձ Եշօո օաքնուօմ Ճոռչութը

օծ

,

Բա

Լո

օո

յո

ԴԱՌՆ) ԿԱՏՏԱՅՈ

ՔԵՐՏ(Յո շոմ 1 6է

Լիմ Տքլոջ, դօ Թոջսշքշ քոմ

87,

25 1.

Տքիծր 61 ՈԱՇոՇՑ) որ».

ՈՇԿ: ՈԶԱՅՔՇՏ Եսէ 25

հոտի, ԻՆԾ

օՐ Օզիզը ԵՅՏ15 (6 մԵԽե|օքողծու. ԳՐՇՏԼԵոՒ Կին Եշջոո ճշ քօօրաքիււ Տքոոմ

«ՀՈԼԱ6Տ.

ՃՈՈՀոՒՅ ՅոժԴՈՏ ո

փ:

մ«լ:

էհ

օո

ՃՈՊՇոյոո, աշտ

Շ)ՉՏԵՐ 0

օԲ էին Լ:

տ

ԼՈՇ 7ւ01ի ԵՒ

1Ծոոօմ.

ԵՒճոՀհճտ 01186 ՇՒ ԷօՏսԼ

Թոռ

ո

1ոոքոտւ քամ

ԼՕոքսՀտտ ոլօոտ օք Օտ էշւ.

փ

օր

Հ

մ»

ՀՅՈՂՇ

ոոնոր|

չՀԱ-ՃԼԱ

փլւօուոն

ՈՅԱՕՈՀԻՇաու «ռոմ

ՀԵՅՈԺԸ ՍԱՇԼՈՏ6ՈՏ

նը 18.փչ ՏՀրօոով Ճոռժուռը 1օօԷ օՐքԵօԼհ

ՇՍՈՏԱՈՍԱՈԾՔԵ.

ՍՀճնոծու ելօԹթքիչ. եւճոծիծչ ճո օիչր օ1 ուղ

11/56.

Մսօ էօ էհ

ՀՈԾ

«ոա.

օք իշ

ՃՈՈՀՈւ

ոա, ԵճՇոոոՀ

ՄՏՈԼՇՇ,.

ՀՀՌԼԵՏ ԹՌՌՅԱԾ Ո ձոմ

611165 մ) ԹԱԿԱՆ) ՕՐ ՄիշՀՀոԼՀոՏ օէ Սօոոուօո ժօծօթյու:Պ/օՏ(Հող ԷոՏԱՀԼո ՛Ր՛ի)Տ ոժ Լիծ Քոտտլո տոմ ոժլո. Լո Կօոծ ՃՈՌՀուՅո

ծ

երտ

օք /29(Հոյ

ԷՀՏԼՇԻՂ ՃԵՌՇունո

Ճղոշուռո

1ո Ճոռշուռո «օռուսո)էաջ մո տոմ Ըօոտեոգնոօթթ թաւ

մ

ո 1ԼեօԵրտյտօք

Ճոռիռ քՇոծՈՅ| տոց օք իծ ոճնծոճ| հեօւոնօո Տեսջք|»)օք1շո|ի/ Եւօսրիլ1օ 1իծ ժոմաթթյռծու 07 էհօ ոՑն Հոմ 356 16 1հծ ՇՕրքՀչժոտծո օք 14601687 Շոշ 1ոօ Եոոշհօջ օք լիճ ԽոքսոջԸ5 ո Կհօ)շ. հտ ԿոջյթոճօոոՒ«սիաւշ| -

ՇԼ

ՂԻ

թհճւօուժտճթթարրօմՀո

էծրոուրք

1հծ

ՆՄՀՀԱՇՒՂՀոմ Է 3ՏԷՇՒՌ ՃոՈՈՀուՅՈՏ" 181126

Ճո: սոյ իՇ2իօո Օէ

Ոմէմ2| ՀողՇհոճու

Հո

ՒԾոՏ. 8սլ

Հո

ո

«հյ

Հշոսո/

Ղիծմ66 1Է518.

Բոցս2ԶԵՏ

0Է 6

(6501

Ճ: էո

Լիճ

|Թ0իոք 10Խ-3Իմ էօ

բօիկըճ|

Օէ 1մԹոԵր

ՇՅՏԵ

Ճաոշոոոտ

ՊՄՇՏԵՈ

Եօհ

շւոոյոճնօո

Մ/ՇՏԵՐՈ ՃՈՌՇՈՅՈԸ սհլշհ մսոոց 60106, Ճոդշոթոտ՝ Տքօէչո Թոքատքծ«ՀՏ ՌոՅ1ի՛ՇՅԱ 26ժ

1058 ՕՐ Ոէ:

օԻ 6

ոտ

հոմ

Ռօռ

Ո8ժ6 սբ 23 օէ (իծ ՓԱԼ հ15(011621ի101ռծւլոոժ. |է 56Շողօժ էհշ

01 ք5առ

(ՈԹ:

(ԹԷ ՏԱՀ

օք էհծ ՈոտէՋՇրսենըԸ օէ ՃՈծու

Լհծ «տաերչհշու Ճորօղւ ՕՐ

ԸՇՈՀՀՈՂ

ԽշքսԵլԸ, օտքշշլոյի

ո

խու 918

ո

Ռոքոռջչ

ՇԱՄ

Բսլ

ԹոօՅեՇ

ՇՐԵՇ

էիծ

ՇՕոժէիԹոտ

ՕՐ Նոմօոտ օք էի

աշյօո

օո

50016755 հոմ ՏՇՐ/6մ ո էհշ ԲստտոռոՃո».

մմո'է

ճէ

օք Ճողչշուռո 1ո էհշ ժլոօ6էօո օէ 259-1: 08 Ռո յոք 113 Տաշ Թոջսճքծ.8106 օէ հու օյ Եծքճոէօ օրա» ԺԼՈԾ7ՀռւօԵՏէոօ|օՏ.Օո էհօ օԷ 1ո4ՇքՇոժչու ռոմ սուՀժ ի/Թո, 1913, ՅՈՇԷ 1իՇ ոժօքեօոօ8 էհշ ԶՀօոոոօո

տաթ 12 տէօ

Յոչ

ՃՐՈՀՏՈը, ի:

Շոոչ

(ՕօՄՇԼոծոէ

օք էհծ

ՕՕՆԵՈՂՈԼՇՈՒ01 ՊՄՇՏԵՐՈ Ճղոշոյը

ԽԹեժոռոմ

-իճռբօմ.իշ ՇռոէոԵսէշմ

Լոջսոքծ

տոմ էհօ 1: էօ էհո.

ՃՀՀծմոս

Օ-ՕԱ1Մհշ ժծոշ էհ Ճոոճուռհ.

ՃՈՈՀ

ԿՅՐՇ

|չէ 5

ԸԽՐՈՀՅԱ ԾԱ

ՃՈՊՂՄՅՎ1հ6

ՀՀՇՇքամօո

Ռո

ՄՀՀ

տայր Լիճ

1իճ շտչրո

ո,

օք Թօշօոեօ յո ծ ՀՕսոնր

քիշ 28-Ի

էհշ «ԹՈՇՅՒ ծք

էծ էոոէ |ա

«ՕԼԱԱԵՐՏօ6Րդոք Լո էհ

Ճրուչունռ

քԲ/6ՕՐԱՀՐՏ լո Խավար

ԹոջսոցտԼիտ

Ճործում

"ո611ոոժ (հօ ՀԱՂԱմ6 1ԹԹ:8-25 էհօ |Թ056ո օՐ էտ քօօբ6- ՊՄՏՏԵՐո Ճոտչուռո 25 բան

ճՃուծուռր

ՇՌ

Քշքսեիք օԻ

Ճոռծունռ

ըՒւ(ԹԱՇՎոմ

օՏՈԵՈՀԻՇՄ Ճոոաղէշը

ՇՄշո

ո

ՄՇ,

մօ

1Ծ

6Լո..

51116

մլվո՞ւ

յստԱԲ՛ՄԵ

25 6րո

ՒԷՅԼՈ6 ը Յո ՅՅ Յո ՃծբսելրԸ"Թր 1իծո, ՃՈՀՐ (86 `" 6քթոո`՝ ՕԷ օԷԼիօՔոճքի»տ 1դ ՏՕԿՊԵԼՃորեուը

ՏՕՊՇԱՀՅԱԾՈ 2ոժ ԷչքօՇԱ1ԼԻ/

Ճրոծուոտ"

Յոմ հՕքետ

Կ:ՅՏ5

օք խոր, էիՇ թՈաՏԵՅԱԾՈօք /ՇՏթՀու Ճղոշուշո ՅՈԺ ՈՈՇՏոօքոճռ օք օք Ճոռչոռո Եռ: ոտա -ոօոօքօխ՞" տիք օՂիօջքիմ Լոռտըօտ. ՂիՇ ուխ օԱհժջոռքիսՅոժ ԷՀՏԵԼո Ճւղծոռո տ6ւճ եօսոմ սք Եր օո

(իծ 4-ի

օդ 81| 50412է Ճոոօուոտ Հ/Շ516ո 1ոօյոմյոռէիօտթ ից Շր օք Տիււոէ, փօ Եռտյո օԷԼիհշ էո՛ ՕԱթ/դշոմ Թոջստքօ-իժ ըօռքսխոաօո

Վ/ՇէՅԷՕԼԼՅ:Տէռէճ

ՃՈՌՇՈՒՅՈՏ

Մեշ Տոսոո, յոոէհէ, ՕՐԻիծ Ճքիճիտէհչ, ԱՇ ԻոէրխյժԿռ,ՀՕռտաիՈշօ1Ծոտ 8ՀԷ հշ ճոՅՏ 8159 1564 օր (իճուտիծուռոտ), ոեշքիտոօՂիօքւոքիտ

ճոմ ոտ 8 ոտս օր Մ/6ՏԱատ Ճոռշուռո Ըխտտատ ՇՕՈԹՀ Տ ի մշ ՈՅ ատ աշտ ՏՈՀՄ. Բղսոճ Հի մտԼրոտքօո.1է «ռտ ՏԵՍՇԵԱՒՇՏ օք ոճեօոտ| թուտորՅԱՇո քՕԿ-ՇԷքն)

օՐ տու 1հ6

ԻբսեԼճեօր՝ օոխ 16 Ո էծ

ՈՀԿ'

ւէ

թոօՏՇրսՇ ես

իշջիէ.

ՏԼՈՇՓՇ1իծ ում:

8150 էծ Շոօհ

էչ ՇԷ (իշ

Ճ2

էնչ

(օրոր

Հոն

իծ

/օՏէՀոռ

ՃԱՈ6ԼՇՈԼՒ Էօաօօոտ

մս

էօ

մօ

բօտտելթ

Ճռռծշուճո Հոմ էօ ԷԼ

ՏԵՅԷ: ԾՐ 7 ՀՏԵՒՈ ՐՈՃՈԼՀՈ

-Շհճոջծ իմ ԼոոՏբօ6 հօքճո

ՎՇՇՐԵՎՏծ6

սոբօՇՇմՇոլծմ18156Օէ 10-ծյթո1ԲոքԱշքեՏ.

.

ԼոՇ

ծ

Ողտտ

1ո

Էորճոճրօո.

ՈՍՈԵ6: օէ

բսթ5

1ո

էհտ Ճոոօոյռո

ՕՐ

«օոէոՏ

Հ.ՀԱԲՇէո| Է Ճ5էՏոո 2ոռշումո Ճրոռուոտջ

հօու

Լհչ

Ծո ո ՍոՏբօո2. ՏԼԱԱՀԵԷ յո 199)

Ո0Լ

ճոչ

չի:

լ

օմխոնօո, տքոօռմոքօք ՎՇ/ԾՌՈՀԺ,

ԷԱՏՏԱՔՇՅԼՇՎ,

ՅՏ

Լօտալէ օք ՄՇ

ՔՀքսԵրօՃործուճ

աուլքռեօո Տտէլօաոո օք էհօ Եւռսջիլէօ :2 ոճա

ձԱրոքՍտե668046

մշրճոմչոօծ6Է

263|0սչ

քՒօԵԼուտՕՐ Ճոոճո,

ՃՈղծուտ Եողօսքիլ 3 1օսոզ155555158ԹՇ1Օո 1օ 1ո ՇՕոռոշքօռ սի Լհօ Ոքսլրտօք Լոոտքօուռ ԿՈՍՇԻ, 25 1հռմ 1հօսքիչէհշո, Ըօս)Մ Եռ 16Ք էօ էի

Ճոռճուռո

ՇՕՌքԵԼՇՈՀՇ ՕՐ (իշ ՈւԽ

ՏքԱօ օԻ Լհշ ԱՈՇԼՇոԼ

օ51Երտիօմ

855ԱՈՅՈՇ

ԵՏ

«Ու.

Թս: էհօ Լոոբ հոտ ջիօաո

ՕՐԻՃա ԱՕԱԱՅՏ ոմ

Հ46քմ

Խո

ԼհոԼ 1ո ճոմ

օր 1,իՀ ոոօփօք էռոքսճ հոտ ոօ ետւր քնլ օո Լիճ թոռելաոտ Ճողճույ. ՈՇՇՇՏՏՅՐ/ 1Է7Շ| ո (/ՈմՇքՇոմՇոԼ Ճ5 ԽԾոք ԹՇ

ՇՃՇԼԱՏԿՇ

մնոոջ 50ԴԵԼ բՕտաէ Ճոռշուռ ճոմ ՕՕ: բւքսել տ ահշրբ (հէ ոօքիօ էօոջսե հշմ 2 Տլաատ 01 հո Տոթ |թոքսմջծ ՅՀՇօէ Կոտ Աթ 1Շ էհշ Շօոտոանթո օք 1978. Լի տու 5աւստ ՕԻ Ճոոշոռո օ1 Ճարծուը՝`՝ Եօող օո ք 1օջ5արամ)ո քիշ" Քօշլւճւծօո օք 1ոմօքօոժեոօծ էհօ 23-" ՕՐ /Ճսքստւ1990 ո մօ ճնոօտքիչթ01 քօաօւն| ու օԿճոօու Թ ՃՈՏՅԷհ, լո փ Շօոտոանջո օք լի 5-հ օր Խն. 1995 ոոժ փշ ոա ՝Օո ՏԸ1ՇՈՇՇ'՝օԲ2002. /Ճոխ2», ոո» քրօԵՀրոԿօրծ ՈՕէ Տ6Է6մ ոմ /ՃոռՀուռո հոջ ԵՏծո Տո յքոօոօժ

էո էհճ Հ ԵՇՅ| ՕԻԼ, ՁԺԿՏԻՒԼՏԵՈՒՇՈԼ

ճոժ քորոէօ իթ. եչ քատ օո Թոքստքծ ՀՈՄ ՅԱԿՏՈՒՏՇողշուէօծիջՀժ ՇԿՇՐ/ ՏլբոՅոմ թօտլօէ

ՕՇՇՏՕոտ,փւ

էծ

հՃՃ6, ՈՒՏէ օՐՀԱ, ճո ւուօուռեօո

)դ Ճոտշուրո

մո Լհծ 15Ռ ՀօԼոօր

Կի

ԱՇՈՏ

1ոքօ

Լհոո Լհ05ծ 68 Յո ՕԼիծԷ բրԵԹում ճմմւծոձլ րոքսոքծ.Թսէ Շօսույօտ5 ոսողիճ7տ ԾԷ ՇՆՅմյոքհե |ք Շռո ԵՇ /ՈՇէ ՀԵՌԱ Ռ6րծ. ՀՏքծճ (8117Հո 6 օբյե) ՇԵ ՆՇԼՐՏԿճո. Լիշ ախտեթռ ատ ոՕ ոյքոօսամո տք օք իշ թշողոոշու

1ՈԾԻԹՈՀՈՇՑ0Է 186 ՏԼոԼՇ |ոտքօժնօո օք Լ2ոմԱՅՔ6,1ՈՇՐՇ25)ոՐ 08 Լիճ Ոչ

Յոմ ՇՕոտէշու

մ Ոուծ

Ճ2ոՀոջՏ օՐ քսել ՀԱ6165. ՄԻՀ Տլաճեօցո ՀՏ ՈՇԼՇիճոջօզ 2167 ԱՏԸՍտտլօոտէո ԼհՇ ՃԱճո| է0 Ճրուշուճո 1ո 2002-2004

ՕՇԱԱԸՅ15մ

Ճտտաղեի՛ ԿՀԱ, |ո տաշհ օօոժաօոտ էօ տթառ: ճեօսք օեիքոյօոտ08 հշ Ճոռշուը 54316 ՊՄՇՏԼԵՐՈՃԱոծոո 15. 3է ԵտտեԽո».

ԸԺՌՇՇԼՈԼոՔ

Օք Հ ժմղտծ, հե 1Եճ5Օո 15 ոօ օոի/ 1դ Մշ տաՀ ճքքթուհ. Օայոք 504161 օէ «ծ ԷշքսենԸ անհ Պոտ քօրյօմ էի: ՇօոտՇաէէօոտօէ 1հշ մուծմիքթությյո ՃԱՈՇոռո ԿԵԼՏ ԱՇ/ՇԵԱՆՇ 875է օք 88 Եշօշստօ օՒԷ իշ մԱհԸաԱԻ՛ ՅՇՇԱՏՕոյոջօր Էծ ՄՀՀ Ճւուշուռո ԽՀՀՅԼԱՒԸ ուհ ոոօտւօքռո օռիօջուքի» 115 ոօէ Ոօրթ Տու: Շհճոշօ, Պիօո լաթրօտչռակ «Տ օք Հ1կջշոտո օք Սլոտքօրնոմ օՒ Ճոռշուռ ահը իծ օԼոՇոՏ 10 ՇԼոՏՏՇո) ՕՂիօաւաբիչ ԲճքսեիՀ 5սքքթետէ Գ էհծ ԵճՇոստօօք շէ օ1 ՂթՒոոււօո ոխաաստի՛ Եշքշռ 1ժշոկի՛ քոօեյշոդ ՇԻ Րօէսո: օՒ21553168) օՂիօթոճբին մշ «Աօրոճոժ"" 1ո ԽՀքսեօ օէ Ճոոծուռ ուհ ՕՐ. Թյոտքօւո էօ սո Հո Ճոոչուռո օո Լի ՏոՀ

|ՀԿՀԼ 45 3 ՒօՏս

Մ/օ5է ի, իշ 61 թծքսոնծո հոչ ճո ոոքոատածո էհո շտ ճյուր օթտար ՓԱիօքոռքիրչ ծ Ս/օՏէան Ճոռճուռո 16 ՔոտիՏու Յո. Տբօ«1 ՕՈՒ/ օ1իծթարիչ տեշքհլճոշժւշռ ՌԸ .

ԼՀէ 8|Թոօ փծ օէ

Ճքոօուշռ.

ոծեօոտ

օղհօջոոքիյ"

':

էհօ օՒ քօքսանօո ույ քոօծէ ոսծեօ Յո ՀԿԾՏօռ նոքսոքծ". ՏՇ. Ճտի

փուճ

ոմ

՝'

Թռուոք ոոօոռց, էհօ քօքսօո օք էհօ Քօքսենօօք Ճոռչուն 1ծաճժտ ՀԼՈՏՏ/ՇՅ| Ճողճուշո ճէ ՊՄՏու ճոմ Կ/շտեօոո ՃԷՌՀուռո. հ ուծոոտ ՕՂԵօջոնքհս 2 5օԹքծքՕՅէ. ածո ի/Եօ«Շրուճք ԼՀԻՐՏ ոճե

Հ16ոՒ ԿՈՅԼ 15 (16

1ԾԼ Տսշհ Տ1աշէյօռ.

Ր6Յ5օՈ

|է Տօօոոտ էհոէ

1-01

բօտեօոօք Ճոճուռո, օտքոոիր Խ/ՇՏԼԵո ՃՃԴոշուռո «ճո ԵՓ ՀՏԸՇՈՈՒՈ6մ Բոլ հլ 006ՏոՒ ՀՇէ ԷճՒ ռոտ Շոխ 1ՈՐՕա 1ԸՋյտԱ1էլծո. Բքի ոի:ո, Հաշ, օոր/ բոծելեու.1 11 ՅԱՏ- Հէ «0ոՇծոտջ

ԱԱՇՏԼԱԾՈՏ

1ոծլամոոք ճտ6ուԾոշմ 6Ի 12 :6Է (իծ Շօոտմանիճո օք էհծ ԽՀբսեհկԸ Բղմճոտ Ճորշուռդ. 7հստ, ՅԱՏ Պ/Շ Կու Թ

ՃՐՈԲՈՒԹ «85:

ՄԻՏ ՏԱ: էնոքսոքծծք հտ ԽՃ 15 Ճողօուո.`, Շօոտիանօո Յոմ փու տու ո 1990. հճտտոք ապՈԱԵՇո փայտքօյու լռ տ էհօ ճսԼհօոտ ճու ոօէ օոՒ՛ էհօ ՍՀուո/ Էոտայո ՍԲՇԼ1ՈՅԱԾՅօք Լոմ6քճոժՇՈՇ«. էի

Ճռոջուռ

Եսէ Լէհճ Ճոոշոռո

Ծոաէ ԵՏ

էօ

տուշ

փ

օո

ահցՀ.

Կ/իօո

մոտ քոտք

օՇՇոք եհշիօ

ԽԵ

Կու

10 օքշո

1հծ

Օատեճըհժցջ

էօ

շռոշոտ

յո ոմ Պ/ՇՏէՇԼՈ /Ճոծոլմո Կ/Շ ՏՇԵ ՏՇԼԾԱՏ ԱԱԷՈՀսԼԱ65.Բօք «ոթ, 28Ո5-1իօ ոժօքեօոօՐէհչ ՇօոտեւէԱէլօո 1ո ԵշքԼոուղջօք իՇ 1990-լի, օո 1995, էհօ ՏԽխժւուտօո Լիտ Օոոտըօձածէ օԵՏաՀթտ 81 հօ Սոխ օոտմեօտ. Ճոռչուռո. Ճ5 101 օդիթջոքիտ, ԱՇԼՇ ՇԿՇՈ (Թ1Ելժժեռ Թ. ռուլճ 1ո ՄՇՏԱ ՏԱխճնօո Կոտ էհօ Տճուծ 1ո ՇՕՈՈՇՇԱՇո Բշտետ Ճոռչշուռո «25 օԵհջօժ. իշ ՃՈՌՇոյո էհ:

Կի ու

ո

Կտ

սօ էհշ ԺՇԲԹոՏՀՏօ1 (հօ օռոմւմճէծ ճոժ 4օՇէԺո| էհօտ 1565. հօու Օք651565 ՕՒՇօոքշուօոտ ԹԵՑՈՇ6Տ էիտՅՇՇ6քէՅՈՇՇ

ՇԱոՏտլօղիօքտքի

աճրճ

աճ

Տօն

իշօ4

ՏԸՇՌԱՈԸ

օէ

Հ5

ղք

Տջաքիծոծ Շօաի/ (ծ ՏԱառոօո

ԳՇՔՈՇԵՏ.

ՔԲռմսոճիժխ,

ՇՕՍՈՇՀԱՏՅոմ

Շիշոջոմ տոմ

էհծ

ոա

տոմՍՄ ՕՂհռքոռրիՆ ՀՏԵտ

ժՇթոտչ

ՃոՈղՀոո

էօ

թօոտօոտ)

ՕԱՒ

ԿԼԱՇո Սլճտբօոշ Հթթաոշհ Լոռ 1հ6

ոճը

ՇՕրւուտտօդ

Շռոշճոք

էտ

քտջօոդոցհօ 1251 ըգլու ԷՏ

օք էհօ ՏՇՐՏթոՍԽԸԼծտ1565 սուտ Շ1Տ5162| հշչ ԵՇՇԸՈՇ

Ճործուշ

ճո

Դւհոո/ քիճոռւղծոծո1ո

Յ815օ ԵրլոջտԹ (Թառամտ Ա/ՐՏՏԵԼո Ճոտճուշո ո ահ շսոոօսիո. հօ թոաօտտՕՐ ՀՕոոՇՇԱօո Նիստ. 2թթէՕՅՇիօտ ՈԹյՅոէ ոՇա օհօքէշքիչ՛ 15 901ոջ, քսենԸշէԹոօԻԼհճ Մ/ւՏԵտ Ճոոծջոյո Յնիօոտ 1 Ճոռշոռո 15 օօունւԱծ4 լ օո իչ Ճոտշոռո 1ո Էտա Էոռշհոք օէ Տտ

ոօ ՀԵՏՇՈՇՀՇՕԷՏքՇ«18

Ա5է5450 ողստէ ԵՇ /ՂՇՈՒՕՇՈՇՎ), Ճոռճուձո 15 Հսջի իտ ռՇի ոք բօրօմ 15 զած Տիտ. /ՇՏւո օոհ՛ ճէ ՀՈՏՐ Թա Սուսօրտ:իՀՏ (Տուշ ՍՈԼԿՀՈՏԼԻ/ Իշմճքօքլօճ Սումօո51Է7 7 օէ ՇԵՇ ԿՅու, Ե0Տ -Լ`՝ Ղիճ

Խար Շք ճեշոնօո

Ո

.

ԼՐԱ.

Ը.

:

`

ն ԳԱՑ ՄԻ աաա Արան ՀԱԱ » ՀԱԵմ ՍՈՑ" Արմենե) ծոո,Լիացու աման:

ԳՈԴԱԿՄ '

|

լ

խեր

ՇԾՕԱԼՏՇՏ

ՕՒ հշ

ք

'

:

1.

-

'

|

Էր

ջ

Ա

:

1".

ա

Յէ իծ ԹՀՇՇՅոս7ոՅէ 6Տ օԲ ԹոսէկօՏ օք թիւի ՔԽ/օ1օջ»7 լ

չալ»

մ

մմ

ՍՈՒՄՇԷՏԼԻՄ

:

օք ՄՇԼՇԿՅո Յով

Սոյսօոտե/ՀՈՀ- Խի. Ճեօտչոո 72 ՅՅԱՇուԸ հօսոտ (40Հ ՄԺՅՒշէ էհջ Ոոտէ օոծ ռոմ օոի/62 իօսւտ (32-ՎՐ6էաՐ»Տ, ՇԼԱՒՇՏ, 32-Շ1Յ556Տ) 12Շ1ՏՏՇՏ) ՁԼ էհՇ 55Ըծոմ. ՏԵ 1էՏ Հոր Լիճք 4ԻՏ Սոքօտպ էօ հոժօ 2 քթօօժ Ե)» 1ո

ՏքՇԸԼՅՈՏԷ

ԷՏ:

Հռոմ

Ճէ Եօտեէհօ Ածոտ.

իշ սոմտրտտոնոք

ուհ

ՏԸհօ015 ՏՇՇՕոմ2Ծ/

Հառու

Կոմ հճսծ

մքնշսիլոտ

ոօ

Բոջսշքթ շոմ ՏջՕրծօէրոշտ Եծ ՀԵԼ էօ էշոշհ Խօքսեն: օք Ճոտծուռ Բսէ է 15 1ոբօտ8Եթէօ

լո տօ

.

ո ԷՂօհօոլաոժ ապհօ Շռո ՖՕսոք 1:8Շի6տ ՏԸԵՕ015էո Օ12Տթօրշ.

12շհ

Ս/ՇՏԼԵՒո Ճոռշուոռո

ւէ Յէ Բոց

Յէ էծ

Ւշտոք

ճՃ ՎՇՏՇ էօ տխ ԽՄշ բքոօելթոո էհշ ճմուուիոնօոտ օք իճ ՍՈԽՇՐԼԱՇՏ 39մ6մ 2-2ՄՇողւՇ հօՍՒՏ 01 ՄՇՏԱ Ճոռշումը 101 Լիճ

ՏՇԸՕՈՄ ՇԾԱՐՏ6Տ

ՏԱՅ ո6Տ -34 հօտ ( 28-1601Ար65 Հոմ 6-Ը1ԸՏՏՇՏ), Լիճ հՂոջ հօսոտ օո Պ/ՇՏԼԵՐՌ Ճոռօուճռ Լ1ատարծ Յո Ճոռշոգո ԼԷՇոոԼԱ6 08 թլոտրօհիշե Եշշռ մմօմ օօծու. Ղիշ տառքօտիօռ ոջ ԷՈ4մՇ էօ 1-2ոդ ԿՄՇՏԵԼՈ

ւուօում

Ճործուռո |դ 1իօ քԹօսյեօտօԲ Լոաոճնօոշլ ՔՀՇԵօոչ Յոմ 1հօշօ1097. Ծսոոջ, Թա 76885 "Տքաոի՞՞ՏՇԱՇուԲՇ-ՇԺԱՇՅԱ ոճ) ՇՇուօ հշսՇ օ1քռուշօմ ԹՇարօտօո ԳՄ 6Տատ Ճոռճուո տոմ Շսմաոչ Թւ 152Շիծոջ օք Լ1ՀԹարչ. Էրտլօո՛ հէշ մոլ հռտօ Եռշո Ձօքսեիծօք Ճոռչուռ ոմ Ծոքօտ. Լիչ Հատ օէքգուշ6մԼո ՕՇՄՇՈՅՈ 5ՀոմոՅ/ մոԷշհուռմշյո Տլտ«« |Թ5էօո. 175 Եօոօոմժօսեւ չհռէ ոմ հւ տօտիօում է5 էո Էօտ եպոջ ՃՈ, Հոմ էհշ քռշէ էհոէ Հ) էհճէ աոտ մօոշ ժած 1 օՄԾՈՏ օք

ՏՃԱՏՒՇԼԹՈ7

թողջօոճ| տ

Ց

ՏՇՄՇԷՅ| ԹՅՈՂԾՏԷ 1ո(5115ՇէԱՅ Ճոժ Լիճ Հճ(հօՈԸօտ 68 Ճ1 Ճոոշուշոտ 15 ոոօրօ Լիզո Տ (ԹԷ Յժուուտոոնծո 68 օօսու», 1է մ6Տ ոօքհքոք էծ Տօխօ Տսշհ ոո

ՔԻԼԹԵՕՍՏ.

ոռքօողտու քոօԵլթոօք տտքօրո3ոժ 3||Օս բօծքլշ.

ՃՇԽՅԱ7,ՅՏ

116 ԹՇԼԱՅԱՏ ԾԷ էհ:

հճմԸ ԵօՇո

աՇ

ՃՈՌՇՈԼՅՈՏ 0Ր

Է'5 էծ

գսՀ ոտը:

տու

ՀՕսոո/ աի 15 ՄՇՅԻՏ օք 1ոմօթՇոմծո«Հ. եռքթոթելորՕԲ բոոտաոիծո 6Բ էի

շոմ Ճաո6ուռո օժկօշճօո

ՕՒ Տէ»

2 /ՂԶԷԼԻ

ՀՕոՇ6Էո.

ք: թյ0Եյւղ քսԵՒՀԻ7. Թ. ԼԹյոչըծոը, 1օ427 ՃՇ ՈՅԿՇՈ՞Լ օէ հշ ոռնօոոլ Տտ ՇուՕք Ձքքրօոչեօտ հՂօլիօգոմ օք Մշ

:ՇԹԱԾՈՏ.

էի ԾյոչքօւշՃոտօուոտ, քրօտարժիօռ սոճնօո ՕՐ Լոջսճ-մաոխոք ճում օոնքոճքինտ,մեսալԹօթատծշու օք էհտ ի

Թ

Ճոոօշուռո

Ճողծշուշո.

5Հհօժ| ոմ,

ռքքոօՅօիօտ օո

շոմ Տօ:

ոճ ԵՅՏԵ օք 2|| ԼիՀՏ6. էին ըՐոտամոէռո օք Մ6ՏԷԵրղ ոճիէ էհօ ճաուուվոաԱօո օք 1հժ Շօսոն» 0 ռտ էիճ /Ռծոնօռոօժ քՒճԵԼճուտ ահ ճւ ճշ Յ6-Խ6 օէ իծ ՁԱ էօ

(ուօ1 60. Ճիռշունո

Էրօ

բօլոէ

ՍՈԽԻ

էհտ հան:

«ռո»

Ճոռճուշո

ՕՒ Խ/Հ5այո -

1ո

|Ըլբճէլ

թո

Լիջ ոո մեռ ՊՇհ Տիօսմո՝՞ւ ԵՇ

Գ/6տէծու Ճոդշուռո Եսէ ոստ Եօ Աեշո

ԻՀքսեհօՇՒ

1իծ

օո

1ՐՏ ՈՀՇՇՏՏՅ7

ք Քք/086: /աողծոթո սթ

ճռոո

:

իժ

օոր/2

օՐ

տաթ.

Լեշ

:

տստէ ՁԾ 115 ԵՇՏէ էծ

14 ու

բոշքոոթ

եջ Խճ

ՇԿՇԽՏԽԵԽԿո ՅԵ

,

ոճմ6-

Ճոռօշուշո

մոմ էօ Տշոժ Լհծեւ 5

օք Կյճա

ՊՇՐԵԿՅՈ

օքքիծ Տ/տեատ

-

ածէ

ուստ

Ըյբձիօռ ԵՏ

թու

օո

ոժախուտմռնօոօք .

.

'

հյբի զսշիիօմ տքօշոիտ15 էի 5շիօօթ ո Ծլտտթօւռ. .

ոէ

ստան

«ՕոՇշՀղ Օյատքօրո՞տՏ

:

ՀտոԵրջի

(Ծ

Ճոռծուճո ,

ՅՏ 8

ճ

տքայ

օէ 1ոոքսծքՀ

Տաճլոջ. քօոօ4. 31

1եճ Հատու 5:հօօ15 օք

ՍոԽաՏՈՄչհօսԱ աօ, էօ (հտ ՇԾոէռՇէ Ք1ոտբօոռ 26Ըօոմ/ոք

ՅԱՀու Տքծբ18| Շո տէ ԵՇ բոմ էճ լի էհՀ Օրջճուշույօոտ ՕՐ ԼհՇ Ճորօոո Տիտ

«Տ

Հէ

(ոջէ

հճժ

ԹԷ

Յ

5|քոծժԵ«Թ:6.

ՀԵՈՏհտծո օք (6ռնծոջ լո

Ծատթօւռշոմ

ՀԱՄՇԵՆ. ՊԱՏՄԱ-ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ

մաքրու»

(16-20-րդ դարեր)

/Ճ

Ֆոլաօօո

ՀՕոօտբօոմյոք

ԽՂԾԼհօրէգոմ Ղիշ 8ոտէ516ք5 816 ժօւոջ լո հտ մ1օօրօդ. ՏԵԽՇո2) ք10)6605 0ք Լհծ |ա 1Տ ԿՕՆոք օս 1ո էհօ Վոնօոռ| ՃՏՏտԵ`/ օԻԼհշ Քե. Լի ՇՕողոուտտ Թո օո ՇԱԼԽԲՇ ոմ Հժսօլեօո ( էհ Ւրոոօստի Խիճւճե/ճոճէ ԼհՇ հշոմ) թյաքուօժ2 քոօ)օօւ

ՏԱՍՆՇՒԿՒՇՏ)ո

,

ոօ ահչշի հոտԵՀՇո ք10գլք քԹր|ո51ԺՇՇՅԱ6Տ. Ծտչքօռ-ԽՆ6էհօղյոժ օոտ Դիճ ուուտեո/ օք Ւնջի Բմսօշէլօո ճոմ ՏՇԼՇՈՇՇՏ15 ԽԾՌ:ՎՈք Աէ Ձ Հսրոնխո օո 5շիօօտ «ի Էչշշհյոք Զրոեճ: Յոժ Ս/6ՏԱՀՒր ՃԱոծուճո ԹԸ սՈԽխՀոՏձ) էշ ՀՀՇ Թո. ՖՇՅՐՏ քո0մ ՕԷՒ Ճէ 6 «ՅՈ: Աոծ, օոծ օք 16 135ԷՏ օք քուոոօսու ՍոքօղոոշօԹլ քիշ տ

ՃժոՈՈՏԱՅԱԾՈ

օք 1հշ

ԽՀբսեկՇ ուստ Եւ թսծնշռնօո օք Էյմեօօէտ Եօտ դ օդ տսծ)շօքտ (ԼՅոջսշքծ, Լ1օղուաոտ, Էրջէօր7.

Հոմ ՆՄՓՏՏող Ճործուռո

օՐ Շհսոշհ ԷՈտեօո/

Ոօժօ օք

ճոմ Շսմաոթ ոճ

մտուլղք.1

ծէճ.) Լհու Թոր ճոճ

185 18 ՀԼ թժջէ

մծսօլօքփո

քօօուռ| 08 Ս188քօռոմ

«ՇԾ՛(1քՈՀս

ոոէլռոռ|

Խ1օէհջոշոմ

հոտ 10 ԵՇ ստամ1օ 5օԽ« էի)Տ քւօեյՇող. Դհստ.էի ՏՇոյՕստքոՕԵԼՇող ոմ մօսծլօբլոք օք Լիճ ռոքսոքծ15

ԾՐքՈՕԼՀՇԱԾո

քոք ԵՀԼԾոՀ ՀՕսուո/՞ՏՃժտ ՏԱՈԱԾՈշո Լհօ ահօլթ քօօքթ. 15 )ստէէհ հոօ Թր ստ Ծ սոցօրտէշոժ.Յէ 15. հւ հօ Ժտոքքօորոոօծ օէ ԱՏ ՃԱՌՇՈւռո էհօ ԼոտւքճւճեյՇքո օք Ճոտշուո «ճո ճո Ճ ծս:

օսւ

'

Լո

-

ՕՀոօօած, ՊՈ(հօսք օտա Ճոռշուռո էօ Ռջհլ օք օս- քշօքթ. քու հոտ

ԵՇՇօՈՇ 8 ՈօՄ6

Ւ» է6ւ 185է90 7օՅոՏ. ԷԹ: Վի ոռշուռո ԸՅԱՏՇ,Ճողծութո Օօոօօլ45 ոմ /օՏլօղռ Ճոոշուռո Եշօօոօտ կոքօտաելծ. Բօոսոչւշիչ. 148): ԱՇ հՅտօ էհօ Ճոռչոթո Տատհիօօժ Զատքօռհտոջ ամփ էշ ոջ օՐ Խ16էհօւնոժ շոժ, 25 իշ քէօտշոքՇՕՈՒՅՇՈՇՇ թոօմօտ, ռոմ 4 քոժքթսոժ ՃՈՀՅՀԷ/

օէ

քցած

.

ճ6ծլ6

էօ

ԽլՈյ

1(5է5 ստա ո

Թոոոնոք

|

-

Թո էհշ ոճեծո,

Լճոքանքծ 186. ԴՒՌԹուՅ

11շզոչ

օրՏեր

:«է:էՈ5/0Ա6մէԲժքծարւօճում

օո Եմճորբ Բումեն. 4ԻԹԹ իմուԲմաշճմւծու

Լօոջամջ։ 1Հգ-հէոք, «ՕԴ

ՏԵԱԱՈՑՒ,

ոլմ

ՎԷխարմու

ՇԱՈ՝, 2006, 14 4քուէ ք. 18-23.

թ.

ւոո,

ՃՇԸԳոմոք6 ահլշռհ 1չշ էշոշհլոթ Փր Օռեռւ Հոմ ՆՏԵ Ճորշոթո ո էծ Տծուօք Շ|Յ5565Թք5Հհօօ)5. իծ օՒթճուշ206ոծՐ Տսօհ ՇՕԱՐՏՇՏ, ՏԱթբօՏ6օժ լո 1էՏ51Է ՏՕի/օտէհօ թոօելաոօք ոոոտաոք ոօտոօքոոօոհօջոքի 1. էհօ թՏ Գոմ Հէ շիողմոռնծ թսք1|5՝ օո օոհօքոքի ոուտսոմօոտաոծոջ 61Հ 1ոտէ, ԿՈԼ

ԷՏ

Վայոցմեծ եղեռնից, հայ Ժողովրդի հայրենազրկումից հեերբ հայերի պատմական հայրենիքը Արնմտյան Հայստանը եիիտքուրքական իշխանությունների կողմից իրականացված ցեղասպանության հետնանքով լիովին հայաթաւիվեց,ինքնին հասկանալի է, որ հայկական հարցը, որը որպես միջազգային դիւլանագիտութան հարց ասպարեզ էր իջել 1878 թ. Սան-Ստեֆանոյին Բեռլինի վեհաժողովների ժամանակ որպես Օսմանյան կայսրության հայկական նահանգներում հայանպաստբարեփոխումներիիրականացման խնդիր, կորցրեց իր նախկին բովանդակությունը:Սակայն աշխարհասձիյուռհայության համար այն դարձավհայկական հողերի հայրենիքի վերադարձմանպայքարի հարց, որն Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո արտահայտվեց ցեղասպանության միջազգայինճանաչմաննու հատուցմաննուղղված շարժման ձնեռվ ստանալով «Հայ դատ» պայմանականանվանումը: 1965 թ. հայոց գենոցիդի 50-ամյա տարելիցի նշումից ն հաւտտկապես 4998 թ. անկախ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ պետականորեն այդ խնդրի ընդգրկումից հետո հայ դատի համար պայքարը թնակոխեց նոր փուլ: Փաստորեն միջազգային ասպարեզում քաղաքական ն «գիտական» շրջանակների ահռելի նյութական միջոցների ներդրման պայմաններում իսկ, թուրքական կողհայոց ցեղասմը տանուլ տվեց հայությիսն դեմ տարվող պայքարը պանության իրողության հերքման, հայ ժողովրդի պատմության հիմնաքարայինխնդիրներիխեղաթյուրմանհարցում: Աշխարհի մոտ երկու տասնյակ առաջատար երկրներ, առաջնորդվելով արդարության, ժողովրդավարության, ազգերի իրավահավասարության ու իրավունքների հարգման համամարդկային սկզբունքներով, խորհրդարանական մակարդակով ճանաչեցին ու դատապարտեգին20-րդ դարի սկզբին մարդկությանդեմ իրագործվածառաջին ցեղասպանությունը` հորդորելով թուրքականիշխանություններինհետնել իրենց օրինակին: Անկասկած, բանի դեռ Միավորվածազգերի կազմակերպությունը, աշխարհի ուժեղագույն երկրներից ԱՄՆ-ը, Մեծ Բրիտանիանն այլ երկրներ չեն դատապարտելհայոց ցեղասպանությունը (քեն ԱՄՆ 38 նահանգներ այդ արել են նահանգային մակարդակով), չի կարելի խոսել հայ դատի համար ւկայթարի Նսյդ փուլում ձեռք բերված վերջնական հաղթանակի մասին, այնուամենայնիվ մի բան հււուսկ Է, որ հասունացել Էէպայքարի հաջորդ, շատ ա1915

.

ԱԿՆԱՐԿ

| | :

|

վելի վճռական Թուրքիայի կողմիցհայությանըհատուցելու փուլին նպատակամղվելու ժամանակը:Այդ իմաստովկարնորէ ընդգծել, որ ճանաչման գործընթացը հայ դատի հետապնդման ռազմավարության միայն մարտավարական աստիճանն է, իսկ վերջնականնպատակը կորուսյալ հայրենիքի վերադարձը: Ելնելով ժամանակինոր մարտահրավերներիցն գիտակցելով ու իրատեսորենգնահատելով հայ ժողովրդի ազգային իդեալների իրականացմանհամար մղվող պայքարի ճանապարհին նշմարվող նոր պայմաններիհեռանկարները,այսօր կենսականէ դառնում նոր մոտեցումների,մարտավարականձների ընտրության խնդիրը: Այդ տեսանկյունիցանհրաժեշտէ նորովիմեկնաբանելնույնիսկ այնպիսի մի աքսեոմատիկիրողություն, որպիսին 1915 թվականիցհետո մեր հայրենիքիիսպառ հայաջնջմանհանգամանքնէ Բանն այն է, որ այդ իրողությունըգերազանցապեսվերաբերում է քրիստոնյա հայությանը:Իսկ ժահմեդականացած հայությունը,որն օտարացման ուղին բռնել էր դեռես միջնադարում,զարմանալիկենսուճակություն դրսնորվելով,իր ազգային դիմագծիշատ կողմերով, անգամազգային ինթնագիտակցությամբ,դիմակայելով դարեր, գոյատնեգ գայսօր: Ցավալիորենմինչն այժմ մենք աչքաթող ենք արել հայ դատի համար տարվող պայքարի նոր փուլում բացառիկ կարնորություն ներկայացնող այս հանգամանքը:Միայն նշենք, որ վերջին շրջանում արված հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այսօր Թուրքիայի ն Հանրապետությանարնելյան կենտրոնական ճահանգներում, այսինքն պատմականԱրեմտյան Հայաստանումու հարակից գավառներուձ մուռավոր հաշվարկներովիսլամացած հայության շառավիղների թիվն անցնում է մեկ միլիոնից, իրենց արմատներըդեռ հիշող, երբեմն էլ հայ զգացող, այսպես կոչված «թաքուն» հայերինը 750 հազարից: Դա այն դեպքում, երբ պաշտոնապես ճանաչված քրիսԶմոտոնյահայերի թիվը նույն տարածքում պակաս Է 5 հազարից:' ռանաք,որ Եվրոմիությանմեջ ընդգրկվելուուղին բռնած Թուրքիան, որն ակամայիցպարտադրում է հասարակությանորոշ ազատականացում, ավելի ու ավելի նպաստավորպայմաններէ ենթադրումայդօրիճակհայությանգոյության ու գործունեությանլեգալացմանհա-

մար:

Օսմանյան կայսրությունումդարերշարունակտեղի ունեցած էքերնեույթները հասկանալուհամար փորձենք համառոտակիկի ա դրադառնալ հայության ազգային ու հավատքային վերա

նոկրոնական

.

կերպումներիհարցին, որը խիստ տիպականէ եղել ՍրեմտյանՀայաստանիու հարակիցմի շարք գավառների,մասնավորապեսՀամշենի համար: Մինչե 24471դարը, ինչպես երնում է սկզբնաղբյուրներիվերլուծութպայմաններումԳայաստայունից տար ծանր տիրապետությունների նը հիմնականում շարունակում էր մնալ էթնիկապեսմիատարր երկրամաս: Օսմանյան դժնդակ գերիշխանության հաստատումը,որն ի սկզբանեուղեկցվում էր բրիստոնյաների զանգվածային կոտորածներով ն բռնի մահմեդականացմանգործողություննեերով,չէր կարող իր բացասական ազդեցությունը չթողնել ինչպես ԱրեճմտյանՀայաստապատկենի, այնպեսէլ ամբողջ Փոքր Ասիայի էթնոժողովրդագրական րի վրա: Պատահական չէ, որ արդեն 16-17-րդ դարերում Արեետյան Հայաստանում նկատելի դարձան նախորդ ժամանակաշրջանու հայտնվածօտար էթնիկտարրերի ստվարացմանմիտումները: 19-րդ դարի սկզբին Օսմանյան կայսրությունում ապրող մոտ 3 ստեղծմլն. հայերի կողքին (այդ թվում կիսամահմեդականացած), վածքաղաքականանբարենպաստպայմաններումհետզհետեուժեղանում էին թյուրքալեզու ն քրդալեզու ժողովուրդներիներհոսքի միտումները:Պատահականչէ, որ հայ բնակչությունիցհետո առանթիվ էին կազճում թրդաձին նահանգներումն գավառներումզգալի կան ցեղերը, առանձինքաղաքներում թուրքերը: Հայաստանի հարավում նկատելի էին ասորիները, Կարսի նահանգում կարափափախները, Պոնտականլեռների շրջանում հույները, լազերը ն վրացիները: Ոչ հայանպաստէթնիկ գործընթացներինման զարգացումները պայմանավորված էին առաջին հերթին թուրքականիշխանութորն օրեցօր ավելի ու ավելի յունների վարած քաղաքականությամբ, ընդգծված էր դառնում կազմելով Արեմտյան Հայաստանի ժողովրռագրական զարգացմանհիմնականբովանդակությունը: Ուշագրա| է, որ բռնի մահմեդականացման արդյունքում էթնոկրոենթարկվածբնակչությունըերկար Ժամանականվերակերպումների նակ շարունակել է պահպանել իր ազգային նկարագրի բազմաթիվ տարրեր լեզուն (զտարյուն կամ թուրքախառնու քրդախառնտարբերակով), կենցաղը, սովորույթներըն որ շատ ավելի կարնորէ ազգաՈւստի, ԱրեմտյանՀայաստանին հարային ինքնագիտակցությունը: »

Ա., Ժողո Ժողով Ա..

տումները էրզումի էրզու ժերի միտումները կան տե ականտեղաշար

(16-րդ տ ՊԲՆ սկիզբ), սկիզբ`, 20-րդ նահանգում 129, նույնի ԱՅոճցոճրհիյ ոնյան Մելքոնյան

'

Խանլարի 3. Կարէն, Հայ բնակչութեանէթնոկրօնականվերակերպումները Թուրքիայի հանիբապետութիւնում (1923-2005), Ե., 2005, էջ 104:

ՂաԿԲոՒՑԻ

Շտոխոօտ.

ԻԾոոոուտ աո, Շոթոոթ,

դ.

օք 46

Լհճ

Քտուծ

1999. թիվ

օք Էրչանո:

Էժթամ Խոոո/Շոշճստ, 2003, քք. 134-145 ն այլն:

Ճրոտոնո

եյ

25.Է 122. Տեմշծոլի-

ՒԱշհում

ԾՇ,

կից գավառներիբնակչությանթվաքանակըճշտելիս, ընդհուպմինչն մեր օրերը, հարկ Է լրջորեն հետազոտել ամեն մի տարածաշրջանի էթնոժողովրդագրական սկարագրիխորքային,հաճախ թաքուն կողմերը, որի արդյունքում միայն ոնարավորէ այս կամ այն էթնոկրոնական համայնքին (մեսխեթցի, ֆրանկ, հայ-լազ, իսլամ, համշինլի, տաճիկ, «ազգաւ ն կրօնիւն վրացի, բայց հայախօսներ», կեսկեսներ կես հայ կես մահմեդական ն այլն) վերագրել ազգային պատկանելության: Ցավոք, այս հանգամանքըհաճախ վրիպել է շւստ ուսումնասիրողների ուշադրությունից ն սխալ եզրահանգումներիտեղիք տվել: Օսմանյան տիրապետության շրջանում Արեմտյան Հայաստանում Օկաւովելեն էթնիկ զարգացումների հետնյալ միտումները. ԷԲռնի մահմեղականազում, որի արդյունքում

ա)յկեսկեսներիառաքացումայնուհետն նրանցմի մասի տաճկացում (այս տերմինի տակ երբեմն հասկացվում էր կիսաթուրքացած տարրը, այն է նույն կեսկեսը), ապա. թուրքացում: Մյս երնույթընկատելի էր Երզնկայի,Կամախի,մասամբ՝էրզրումի ն հատկապեսՊոնտական լեռներին հարող գավառներում(Սպեր, Թորթում, Կիսկիմ, Համշեն նայլն): Խնուս, Բայազետ,Ալաշկերտ,Հաքյարի,Դիարբ)քոդացում (Բղի, բեքիր ն այլ գավառներ) գ)չազ էթնոկրոնականհանրության ձնավորում (հիմնականում Պոնտոսիշրջակայք) որի արդյունքում Վայրի ղավանափոխություն։ մասամբ վրացացում(Տայք, Սամցխե, Ջաայուղղափառացում, վախք, մասամբ Լոռի): բ)(աթոյիկացում. Ստանալովորոշ աջակցություն ն անձի ու գույքի ապահովության խոստումներ եվրոպական կաթոլիկ քարոզիչներից հայության մի մասըկաթոլիկանումէ: Ի վերջո այդ կաթոլիկների

մի մասն էլ, զրկվելով ինքնապաշտպանականկարողականությունից, ժամանակի թուրքանում է (Ալաշկերտ,Արդվին,Արընթացքում դահան նայլուր): Դեռես միջնադարում բռնությամբ մահմեդականացած,սակայն հարյուրամյակներ իր ազգային ինքնության բազմաթիւ|տարրեր պահպանած հայ բնակչության շերտերից կարելի է առանձնացնել Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիս-արեմտյան սահմանը եզերող Պոնտական լեռներին հարող ընդարձակ տարածշրջանի պաւտճմականԿարնոաշխարհին Տայքի, Խոտորօուրի ու Համշենի հայությանը, վերաբերյալստեղծվել է բավական հարուստ գրականություն:5Թվարկված տարածաշրջաններիհայության մեջ, անշուշտ ամենակենսունակը, ինչպես ցույց տվեց ժամանակր,եղան համշենա-

դրի

հայերը:

Համշենը հանդիսանումէր հնագույն պատմականԽաղտիք աշխարհի մեկ մասը ե տարածվում էր Պոնտական լեռնաշղթայի արնելյան շարունակությունըկազմողՊարխարի բարձրաբերձլեռների հարավայինանտառոտ ու ջրառատ լանջերից մինչե Սե ծուլ հիմնականումընդգրկելով Ֆորթունա, Եվողյուտի (Եղիովիտ, Յուղհովիտ) Ա Խաչեվանա գետակներիավազանը: Բնաաշխարհագրական պայմաններով այս գավառակը բաժանվում էր երկու մասի` Բաշ Համշենի կաճ Վերին Համշենի, որը զբաղեցնում էր նրա հարավարնմտյան լեռնային շրջանը ն Խոփա Համշենի կամ Ներքին Համշե-

նի, որն ընկած էր հյուսիս-արնելքում ն ձգվում էր մինչն Սե ծով: Պատմականգրականության մեջ կա այն թյուր կարձիքը, թե իբր հայերն այստեղ հայտնվել են միայն 8-րդ դարում, երբ արաբական հալածանքներից խուսափելով 789-790 թթ. Շապուհ Ամատունիիշն նրա որդի Համամի գլխավորությամբ 12 հազ. գաղթականներ:Արտազ,Արագածոտն,Կուռայք գավառներից տեղափոխվելեն բյուզանդահպատակ Խաղտիք:ԻրականումԽաղտիքը,հաճախմաս

խանի

Վերջիններիսզգալի ձասըՍամցխե-Ջավախբում 17-18-րդ դդ. մահմեդականացավ ն տարածաշրջանի Մեսխեթի(մամցխե, Ախալցխայիգավառ) անունից ստացավաշխարհագրականինքնանվանում մեսխեթցիներ,որը շուտով ձեռք բերեց էթնոկրոնականբովանդակություն:Հայերի վրացացման մասիննչանավոր աշխարհագետՂուկասԻնճիճյանըգրում է. «Բազմութիւն իշխանաց մերոց, նան հասարակ ժողովրդեան, որք ապա սակաւ

սակաւ սովորեալք ի լեզու ի բարս, նան ոմանք ի ծէսս վրաց, փոխեցան յազգ նոցա» (Ինճիճեան Ղ.. Աշխարհագրութիւնչորից մասանց աշխարհի, հ. Ա. Վենետիկ, 1806, էջ 123: Այսօրինակվրագադավանհայերի մասին դեռ 24Մ/| դարի հեղինակ Հակոբ Կարնեցին գրում է «ազգաւ ն կրճՇիւն վրացի, բայց հայի լեզուաւ խօսէին» (Մանը Ժամանակագրություններ, հ. Բ, ե., 1966, էջ 554): առ

Հ

Արեմտյան Հայաստանում օսմանյան տիրապետության Ժամանակտեղի ունեցած էթնոկրոնականվերակերպումներիմասին տես Մելքոնյան Ա., Հայ բնակչության էթնոկրոնական դիմախեղման գործընթացներն Արեմտյան Հայաստանում 16-49-րդ դարերում. Հայոց պատմության գիտականհոդվածների ժողովածու, հ.Զ, Ե., 2005. էջ 47-60: Սօշհ Խ., Սմռոմծնոցծո հո Օոտուճ աձճհւտոմ ժ6ք մհղտ 1843 սոմ 1844. ՊՄՓոՅք, 1846, Տաշեան Յ..Վայ բնակչությիւնը Սն ծովէն մինչն Կարին,

հարցեր,

Վիեննա, 1921. Նույնի Տայք, դրացիք ն Խոտորջուր, Վիեննա, 1978. ԱՍպրպետ,Ճորոխի ավազանը, Ե., 1934 ն այլն: Ղերնդ, Պատմություն, թարգմանությունը, ներածությունը ն ծանոթագրությունները Ա. Տեր-Ղնոնդյանի,Ե., 1982, էջ 132:

Դ53

կազմելով Տայք աշխարհին,հնագույն ժամանակներիցեղել է հայաբնակ:Պատահականչէ, որ այստեղապրող առաջինբնակիչներին հույներն անվանել են առմենոյխալիբներ,այսինքն Խաղտիք-Խալիբ երկրի հայ բնակիչներ: Ի դեպ, նման հայերը կազմել են ոչ միայն Խաղտիքի, այլն ողջ Տայքի ու Հյուսիս-արեմտյան Հայաստանի բնակչությունըՔ.ա. 9-3-րդ դարերում Արարատյան թագավորության Երվանդականների ժամանակներում: Բյուզանդական կայսր Կոստանդին 6-րդի հատկացրած Տամբար վայրում կառուցված բճակավայրերիգ մեկը, ապա ամբողջ գավառակը Համամ իշխանի անունից ստացել են Համամաշեն-Համշեն, իսկ բնակիչները համամաշենցիներ,համշենցիներ անունները: 8-9րդ դարերում Համշենում կազմավորված կիսանկախիշխանության սահմանները ձգվել են Պարխարի Վերջնբակ (3711 մ) ե Քաջքար գագաթներիցմինչն Սն ծով ընկած տարածքը արեմուտքում հասնելով Պոնտական լեռներ: ն

Համշենի իշխանությունը,փաստորենԲյուզանդականկայսրությունից ձեռք բերելով լիակատարանկախություն,ժամանակառ ժամանակ ենթարկվում էր Տայքի կյուրապաղությանը:1000-1001 բթ. վերջինիս գրավումից հետո էլ Համշենը, շնորհիվ իր ազատատենչ բնակչության ն աշխարհագրականնպաստավորդիրքի, հիմնակաՇում ւահպանեց կիսանկախվիճակը նան 11-րդ դարի երկրորդ կեՍին սելջուկ-թուրքերի ն 13-րդ դարում մոնղոլների արշավանքների շրջանում: Նույնիսկ 15-րդ դարում, երբ Հայաստանիողջ տարածքը հայտնվել էր թուրքմենական կոյունլու ցեղերի տիրապետության տակ, Համշենը շարունակում էր գոյատնել չենթարկվելով նան հարնան Տրապիզոնի հունական կայսրությանը: Այդ ժամանակ հիշատակվում են տեղի իշխաններ ւպարոնԱռաքելը, Դավիթ Ս-ն, Վարդը, ԴավիթԲ-ն ն ուրիշներ: Միայն 1489 թ. օսմանյան թուրքերին Դավիթ Բ-ի օրոք հաջոդվում է գրավել Համշենի իշխանությունը ն առժամանակ ւլերջ տալ նրա մոտ 700-ամյա գոյությանը:Նկատենբ, որ միջնադարյանՀայաստանիպատմությանմեջ նման երկարակեցուքյան դեպքերըհազվադեպեն: Դ-ամշենիմեծ մասը շուտով մտցվում է նորաստեղծՏրապիզոնի էյալեթի(հետագայումվիլայեթ) չորս գավաա ռներից(սանջակ)ԼազիստանգավառիԱթինա գավառակի(կազա) մեջ: Նախկինիշխա0ությ ն արնելյան մի փոքր հատված մաս Է կազմում Սույն գավառի Խոփա, արնճտյանմասը Ռիզե գավառակների:Համշենի հայ բնակչության օրինակով, որի թիվը 17-րդ դարի սկզբին հասել էր մոտ 10 հազ. տան, մուռավորապես70-80 հազ. ժարդու, Տրապիզոնի նա-

հանգի, այսինքն` ողջ պոնտահայությանըհաճախ սկսեցին կոչել համշենահայեր: Թուրքական տիրապետությունը, ինչպես վերը նչվեց, աղետալի եղավ ամբողջ ԱրնեմտյանՀայաստանի, այդ թվում Համշենի համար: Բնակչությունը ենթարկվեց քաղաքական ու կրոնական անդուլ հալածանքների, քրիստոնյաների համար սահմանվեցին անտանելի ծանր հարկեր: Այս ամենի ազդցությամբ այստեղ տեղի ունեցան էթնոկրռնական լուրջ վերակերպումներ: Այդ մասինգրում է Ղ. ԻՇճիճյանը, «Բնակիչք երկրին յառաջագոյն հայ էին, այչ ի յելս Ժէ դարուն ն ի սկիզբն ԺԸ երրորդին առ հասարակհանդերձամենայն շրջակայ գԳիւղօրէիւքդարձան ի տաճկութիւն սակս բռնութեան հարկապա-

հանջութեան...»:՛ Ոմանք էլ, հատկապես1708-1710 լով

բռնություններից,

այլուր:

Սակայննման մահմեդականագումը կամ տաճկացումը,նույն հեղինակի վկայությամբ որքան էլ համապարփակբնույթ կրեր, չդիմագրկեց գավառակի հայեցի ծկարագիրը. «բայց գտանին տակաւին ի նոսա ն քրիստոնեայբ,յորոց Գգիւղծրէսկանգուն կան տակաւին եկեղեցի իւրեանց ի վաղուց մնացեալ, այլ չունին երէց ի հովուեալ...»: Իբրն հոգնոր հուվլիվԺամանակ առ Ժամանալ Եվողյուտ Գյուղից թահանա է եկել ն կատարել ծիսական արարողություններ: Ինչ վերաբերում է մահմեդականացած հայերին արդեն տաճիկնեոին, նրանք «... խօսին մինչն ցայժմ հայերէն, ի գործ ածեն ի գիւղօոէս ինչ անուանս կնքահայր ն կնթջամայր,պահեն պահա, ն զայլ ծէսս ն օրէնս քրիստոնէական հաւատոց, յաճախեն յեկեղեցիս ն այլն. ոմանք կէսկէս են հաւատովք, արտաքուստ միայն ցուցանելով զտաճ-

կութիւն...»:5

Ուշագրավ է, որ եթե արեմտահայգավառներիմեծ մասում Կիսկիմում, Թորթումում, Սպերում,Երզնկայում ն այլուր այդ կեսկեսների զգալի մասը հետզհետեկորցրեց իր ազգային նկարագրիգրեբե բոլոր տարրերը, ապա Համշենի հայությունն առերեսմնալով «մահմեդական»,շարունակեց դարերովհավատարիմմնալ իր ազգային արմատներին: Իրականումհամշենցիկեսկեսներիզգալի մասըգրեթե ոչնչով չէր տարբերվում մնացած հայ բնակչությունից: Նրանցից շատերը ոչ միայն վարժ չէին խոսում թուրքերեն, այլե ընդհանրապես չգիտեին

թթ., խուսափեհաստատվեցինՏրապիզոնում, Բաբերդում ն

Ինճիճեան Ղ., նշվ. աշխ.. էջ 396: Տաշեան Յ.,Վայ բնակչութիւնըՍն ծովէն մինչնԿարին, էջ 34: Իրճիճեան Ղ., նչվ. աչխ., էջ 396:

լեզուն: Մի

մասն

էլ խոսում էր թուրքերենի հետ խառնհայերե-

ըով-ե Կարելի էր հանդիպել բազմաթիվկեսկեսների, որոնք ունեին այդ

ուսյկական ածճուններն ազգանուններ միայն թուրքական օղլի վերջավոբությունով. օրինակ Կիրակոսօղլի. Պետրոսօղլի, Գրիգորօղլի պատկանում, հետնում էր «իսլամ եմ» նրանց ազգության մասին ոչինչ չասող պատասխանը,տերմին, որի տակ 19-րդ դարի 40-ական թվականներիգերմանացի ուղեգիր Կարլ Քոխի Թուրքիայումընկալվում էր միմիայն օսմանլին թուրքը: Յամշենին խիստ բնորոշ էր նան մեկ այլ հանգամանք աշխարհագրական տեղանունների ու ծառերի ու բույսերի տեսակների նախնականհայկական(հայկազունք) եզրերի հարատնումը:Գավա-

ԱԱ

ավիճակ:

«Տերութիւն

ե

ի

Արգո

Նի ԱՆՅԻՑ

ն է

ձեռս

երկուց

կարդում կարդ

աղայից.

Հատկանշական է, որ նման պայմաններում համշենահայերըքիչ էին հարաբերվում ոչ միայն հարնան թուրքերի, լազերի, հույների,

ձնավորվումէր արտաքինաշխարհիցզատորոշվելու ն սեփական «համշենգի» կամ «համշինլի», այսինքն հպարտլեռնեցու ինքարտահայտությամբնությամբհարատնելուֆենոժենը: Փաստորեն տվյալ դեպքում կեսկես լինելու հանգամանքըոչ միայն ճանապարհչէր հարթում դեպի թուրքագում, այլն հանդիսանումէր հզոր պաշտպանականվահան իշխանությունների կողմից նրանց ինքնության դեմ ձեռնակվող ոտնձգություններիհանդեպ: Մինչն 1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական ռակիամենաբարեբերհովիտներըայնտեղովհոսող գետակներիապատերազմըՀամշենի գավառակում հաշվվում էր ավելի քան 43 նունից շարունակում էին կոչվել Եղնովիտ(Յուղհովիտ) ն Բալովիտ հազ. հայախոս բնակիչ, որոնք տեղաբաշխվածէին 33 գյուղերում: (Բալհովիտ): Եղնովիտումէին համանուն գյուղն ու նրա նշանավոր Այսպես Պոնտոս-Լազիստանի հայեն ընդհանրապես, համշենավանքը: Բալհովտը հայտնի էր իր խիտ անտառներով,ուր բազմահայերը ժասնավորապեսիրենց յուրահատուկ ինքնությունը պահնում էին տարին բոլոր մորթու գույնը փոխողհազվագյուտայծեր, պանեցին մինչն 1915 թ. հայոց մեծ եղեռնը հաճախ թաքուն, ժաճագորշ արջեր ն այլ կենդանիներ: Հայտնի էին ՎերջնբակԼ Քաջքար նակ առ ժամանակ էլ բացահայտորենթուրքական իշխանություննելեռնագագաթները,Խաչեվանա վանքնու համանուն գետակը, ճորորին հակադրվելով իրենց իրական հայեցի նկարագրով: Նման գորխի վտակ Պեժանկերտը,Համշեն, Տափ, Քոշտենց, Մեծմուն, Ժածելակերպի արտահայտություն էին 19-րդ դարի 70-ական թվականնընտնոց, Մոշեվինց, Ուսկուրտու, Շնչիվա, Ռրդնենց, ՍՄակրեինց, ներին համշենցիների մեծ չափեր ընդուննեած արտագաղթերը, որոնք Խապագ, Խալա, Վերին ն Ներքին Վիժա գյուղերը: Ըսդ որում, այս արտահայտվում էին կամ ընտանյոք տեղափոխությունների կամ բնակավայրերի մի մասը թեն 18-րդ դարի վերջին հայաբնակ չէր միայն տղաճարդկանցժամանակավոր պանդխտությանմեկնելու եկամ դեպքում կեսկեսաբնակէր, շարունակում էր մնալ ղանակով: հետե

լավագույն

հայանուն. Համշենահայերի

ազգային ինքնության հիմնական գծերի հարատնման գաղտնիքներից մեկը պայմանավորվածէր նրանց աշխարհագրական միջավայրով:Ապրելով լեռնոտ ու խիտ անտառներով պատված տարածքում, համշենցիները զգաղվում էին փակ բնատնտեսությամբ անասնապահությամբ,այգեգործությամբ, մեղվապահությամբ,մասամբ`հողագործությամբ:Հատկապեսնշանավոր էր Համշենի մեղրամոմը, որի դիմաց սուլթանականկառավարությունը գանձում էր գավառից ստացվող հարկերի զգալի մասը տարեկան 2000 օխա: Փաստորենորոշակի տուրքերվճարելու պայմանով ինչպես լեռնային այլ համայնքներՍասունը,Զեյթունը, Մոլսը, այնպես էլ Համշեն գավառակը,ձեռք էր բերել կիսանկախկար39

Տաշեան Հ., Հայ բնակչութիւնը Սեւ ծովէն մինչեւ Կարին, էջ 78-82: Խօօհ է«., նշվ., աշխ., էջ 57-59: Ինճիճեան Ղ.. նշվ. աշխ., էջ 396-397: Տես

Տես

Արտագաղթողներն առավելապեսնախընտրումէին Ռուսաստա-

նի սեծովյան առափնյաշրջանները Բաթումի մարզը, Աբխազիան, մինչն Նովոռոսիյսկ ու Ղրիմ ընկած շրջանները, ուր կարելի էր դյու-

րությամբ վերականգնելթրիստոնեականապրելակերպնու

ազգա-

յին կյանքի մնացածտարրերը, ինչպեսն վաստակելհանապազծրյա հագը: Եթե Ռուսաստան արտագաղթելն ինչ-ինչ պատճառներով հնարավոր չէր լինում, ապա համչենցիները տեղափոխվում էին ԱրեմտյանՀայաստանու հարակից հայաշատ գավառներ,ուր ավելի դյուրին էր շրջանցել Օսմանյան կայսրությունում գործող այն օպարենքը, ըստ որի իսլամացածներինսպառնում էր խւատագույռ " տիժ իրենց կրոնին վերադառնալու պարագային:

Ց.Նույնտեղում:

Րոբոոծ8., Աթռռո«բոշռտճ

Շ

96.

ճո

ՍոշԹե

342օԻոե

ծ ՈՕ ԽՇՄՈՏԽՈՑԸ

ՅՈՒԼ

Դ57

ՇՈՇ., 1865,

20-րդ դարի սկզբին անկախ այն հանգամանքից,որ համշենաայերի ու պոնտահայերիզգալի մասը իսլամադավանէր, տարածաշրջանի բնակչության լեզուն, բարքերը. ծեսերը. մնում էին գերազանցապեսհայկական: " Առաջինաշխարհամարտինախօրյակին աժբողջՏրապիզոնինահանգիհայությանթիվն ոստ յանի, որոնց լայն իճաստովհետազոտողնանվանում է հիմնականում համչենահայեր, էր թան հարյուր հազարի,ոհասնում րոնցից զուտ համշենցիներ 65342-ը: Համշենահայերնամբողջ Արեմտյան Հայաստանում ն Օսմանյան կայսրությունում, առանց քաղաքային բնակչությանհաշվառման, կազմում էին մարդ կամ 11606 ծուխ, որոնքտեղաբաշխվածէին 322 գյուղերում: Ինչպես 1890-ական թվականներին,այնպես էլ Առաջինհամաշխարհային պատերազմի օրերին երիտթուրքականիշխանություններն իրենց հայակուլ գործունեությանեջ խտրականություն չդրեցին նան մահմեդականացած համշենահայերինկատմամբ: Զանգվածային ջարդերի հետեանքովնրանց զգալի մասը կոտորվեցտեղում կամ տեղահանվեց: Մնացածներինհաջողվեց պատսպարվել լեռնային անտառներում ն 1916 թ. փետրվարինռուսական զորքերի կողմից Աթինայիու Ռիզեի, իսկ ապրիլին` Տրապիզոնի գրավումից հետո, փրկվել: 1918 թ. գարնանը Կովկասյան բանակի կազմալուծումից հետո պոնտահայգաղթականներինոր ալիքը հեղեղեց Սն ծովի արնելյանառափնյաշրջաններըԼ Հյուսիսային Կովկասը: Իրենց նոր հայրենիքում Սե ծովի արնելյան ափերին Աջարիաչում, Աբխազիայում,Ադլերում, Սոչիում, Անապայում,Նովոռոսիյսկում, Դոնի Ռոստովում,Կրասնոդարի ու Ստավրոպոլի երկրամասերում ապրող նախկինպոնտահայերը,որոնց հավաքական առումով ավելի հաճախակիսկսեցինկոչել համշենահայեր, ու պահպանեցին նոր զարգացմանհասցրեցին հայ մշակույթը: Այսօր հայոց մեծ եղեռնի 90 ամյա հեռավորությունից մենք հպարտությամբկարող ենք ասել, որ մեր կորուսյալ հայրենիքի ԱրեճտյանՀայաստանինկատմամբ նոր սերունդներիպաղոմական հիշողությունըշատ թարմ Է, իսկ արյան կանչը զորավոր: Ներկայիս ՀայաստանիՀանրապետությունում, Ջավախքում,Սն ծովի առափն-

|

կենցաղը,

ավելի

Բ-Թոռլաք-

81458

շրջաններում ապրում են հարյուր հազարավորհայեր, որոնք երբեք չեն մոռանում Օտարի ձեռքում մնացած իրենց հայրենիքի, այսօր հուշ ու հեքիաթ թվացող պատմությունը: Սակայնպատճությունն ունի իր անակնկալները.ժամանակներն՝ իրենց քաղաքականմարտահրավերները: Այդ պատմական հիշողությամբ զինված մենք պետք է պատրաստ լինենք ընդունելու պաւոմությանմարտահրավերները ն արժանի լինելու հայրենի հողի տառապալիցկանչին, առավել ես, որ ինչպես իրավացիորենՕշում է մեր մեծ գրող Մուշեղ Գալշոյանը, հողը երբեք չի մոռանում իր իրական տիրոջը: Արժանի լինենք այդ հողին տեր

ա

դառնալու առաքելությանը: «

Ազդակ», ».

-

15Համշենահայերիկենգաղի,տարազի, թվանքանակի,մահմեդականացման, բարբառի ե այլ

հարցերի մասին տես Աճառյան Յ., Քննություն Համշենի բարբառի, ե., 1947, Արշակունի, Պատմութիւն հայկական Պոնտոսի, Պէյրութ, 4967, «Պոնտականուսումնասիրութիւնք», Վիեննա, 1919, նան ՀակոբոսՏաշյանի վերոնշյալ աշխատությունները: Թոռլաքյան Բ.Գ., Համշենահայերին պոնտահայերիբնակավայրերն ու թվաքանակը1914 թվականին, ՊԲՀ, 1970, թիվ 2. էջ 213-214:

ինչպես

,

ՊՊեյրութ, լունուար, էջ 2006. 1 Մութի, 6553-56:

ՆԵՐՍԵՍ Ե ԱՇՏԱՐԱԿՑԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ԵՎ ԿԱՐԱՊԵՏ

ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ

(կաճսագրականզուգահեռներ)

19-րդ դարի առաջին կեսի հայ հոգնոր-եկեղեցական ն հասարակական-քաղաքական կյանքում բացառիկ դեր ունեն Ամենայնհայոց ու կաթողիկոսՆերսես Ե Աշտարակեցին Կարնո (1808-1830 թթ.) ն Վրագաիմերեթական (1837-1856) թեմերի առաջնորդ ԿարապետարքեպիսկոպոսԲագրատունին:Նրանցից առաջինն արնելահայ իրականության մեջ այդ ասպարեզում, թերես եղել է ամենաազդացիկ անձնավորությունը: Ուշագրավ է, որ նման մեծության գործիչը, որթան էլ իր գործունեությանմեջ ունեցել է համահայկականընդգրկում, հիմնականում սահմանափակվել է արնելահայ հասարակական-քաղաքականշրջանակներով: Ժամանակաշրջանիդեպքերի մանրազնին հետազոտությունից հստակ երնում է, որ արեմտահւսյիրականությանմեջ համանման ծավալներովՆերսես Աշտարակեցուգործունեությանբացակայությունը պատահականչէ: Այստեղգրեթե նույն գործառույթներիկատաբումը, անկասկած, այլ ընդգրկումով,փաստորենիրականացրելէ մեկ այլ անձնավորություն ԱրեմտյանՀայաստանիամենաազդեցիկ թեմերից մեկի էրզրումի հոգնոր առաջնորդ ԿարապետարքեպիսկոԲագրատունին: այսօր Կարապետ Բագրատունու գործունեության մասին Գրականությանմեջ կան իրարամերժկարծիքներ: Ոմանք նրան իպոս

Առ

րավամբհամարումեն ժամանակիամենանշանավորհոգնոր-եկեղեցականու քաղաքական գործիչներիցմեկը նրա անվան հետ կապելով հայոց նոր պատմուբյան մեջ ամենադժվարինխնդիրներից1830 թ. արեմտահայության Անդրկովկասգաղթելու վճռի ընդունման ն իրականցմանհանձնառության հարցը: Ոմանք էլ, Արեմտյան Հայաստանի համար աղետաբերհամարելով այդ գաղթը, ինչպես Շան Գրականությանմեջ հոգնոր գործչի իրավասությանսահմանները Կարապետ արթեպիսկոպոսիկողժից գերազանցելու փաստերը, փորձել են նրան ներկայացնելմիայն բացասական կողմերով:Այս ման տեսակետիկողմնակիցները պնդումներիհամարհիմք են ընղունել նան 1840-ական թվականներիկեսերիցՆերսես կաթողիկոսի ն Կարապետ արքեպիսկոպոսի փոխհարաբերությունների սրումը դրա մեջ միակողմանիորենմեղադրելովվերջինիս: Կարապետ (Հուլհաննես) ԳրիգորիԲագրատունինծնվելէ 1779 թ. մայիսի 18-ին (30) էրզրումի նահանգի Սպեր գավառի Հունուտ գյու360

ղում: Իր ծննդավայրիանունից նրան հաճախ անվանել են նան Կարապետ Հունուտցի: Սպերը վաղ միջնադարից հայտնի է եղել իբրն

Մամիկոնյանն Բագրատունի նախարարականտների ժառանգական կալվածք: Վերջիններիսանունից էլ Կարապետիգերդաստանն ընդունել է Բագրատունի ազգանունը: Նախնական կրթությունը ստանալու Ակն քաղաքում իր ուսուցչի Միքայել արքեպիսկոպոսի մոտ, 1788 թ. ԳՎովհաննեսն անցնում է Կ.Պոլիս, ուր սովորում է լ եզուներ ն զանազանգիտություններ,1801 թ. ձեռնադրվումվարդապետ ստանալով Կարապետանունը: 1808-ին Պոլսի պատրիարքընրան վստահում է էրզրումի հոգեոր վիճակիհովվապետությունը: 1811-ին նա Կ.Պոլսում օծվում արքեպիսկոպոս: է Շուտով սրբազանը հիմնում է էրզրումի Կարապետյանվարժարանը, զբաղվում չայն տնտեսականգործունեությամբ,շենացնում բեմի եկեղեցիները,ընդարձակումնրանց կալվածքները,զգալի օգկություն ցուցաբերում բազմահազարհայ սովյալների, հիմնում աղ-

քատանոցներ:

Ուշագրավ է, որ 1810-ական թվականներիերկրորդ կեսին, միաժամանակ ամբողջ Արեմտյան Հայաստանում Կարաւպետ արքեպիսկոսը դառնում է գործիչներիցմեկը, իսկ Ներսես արք. Աշտարակեցին՝ այդ նույն անունն իր ազգանպաստ գործունեության շնորհիվ վաստակում է արնելահայ իրականության մեջ: 1814-ին նշանակվելովԹիֆլիսի (Վրաստանի) հոգեոր թեմի առաջնորդ Ներսես Աշտարակեցիննույնպես զուգահեռաբար ծավալում է տնտեսականլայն գործունեություն նպաստելովՌուսական կայսրության տարածքումգործող հայկական թեմերի բարգավաճմանը:1824 թ. բացվում է նան Ներսիսյանդպրոցը, որի հիմնադրմաննիր դրամական մասնակցություննէ ունենում Կարապետ արքեպիսկոպոսըԱշտարակեցուխնդրանքովուղարկելով 8 ախչա քիսե կամ 8000 ղուռուշ, որն այն ժամանակ կազմում էր բավական մեծ գումար 1000 ռուսական ռուբլի: Շուտով Ներսիսյան ե Կարապետյան դպրոցների միջն հաստատվում է որոշակի կապ: էրզրումի դպրոցի մի խումբ ուսուցիչներ Գրիգոր Շեջերճյանի գլխավորությամբ լինում են Թիֆլիսում, ընդօրինակում Ներսիսյան դպրոցիփորձը: նյութի ուսումնասիրությունից հետնում Ժամանակի արխիվային է, որ ի սկզբանե՝ 1810 թվականից երկու գործիչների միջե հաստատվում են ջերմ հարաբերություններ ն սկսվում է սերտ համագործակցություն: Նրանք երկուստեք իրենց գործունեությամբ զարմանալիորեն ավելի ու ավելի են նմանվում միմյանց, արժանանում համընդհանուր սիրռ ն հարգանքի:

ամենաճանաչված եկեղեցական

1820-ական թվականների երկրորդ կեսին, պայմանավորված Անդրկովկասին Արեմտյան Հայաստանինկատմամբ ռուսական արտաքին քաղաքականությանակտիվացմամբ, իրադարձությունների զարգացումը Ներսես Աշտարակեցունմղում է դեպի քաղաքական ասպարեզ. 1826-1828 թթ. ռուս-պարսկականպատերազմ,հայ կամավորականջոկատներիկազմավորում,ԱրնելյանՀայաստանիազատագրություն, Երնանի ժամանակավորվարչություն, Պարսկահայքից հայերի զանգվածայինգաղթ դեպի Ռուսաստանինանցած տարածքներն այլն: 1828 թ. սկսվում է ռուս-թուրջական պատերազմ: 1829-ի հունիսին ռուսական զորքերն ընդհուպ մոտենում են էրգրումին: Հայերի նկատմամբսկսվում են հալածանքներ:«Գազազած ռուսների զորքի ստվարությունից,-- գրում է պատմաբանԵ. Գեղամյանցը,--օսմանցիկատաղի «դարադելիները»,լեռները, նրանցկրոնամոլ մոլլաները, նեցի «լազերը», սրերը ձեռքերն առած շրջում էին փողոցներում ն սրախողխողանում պատահած քրիսւոոնյայի: Դա նման էր «բարդուղեմեան գիշերին»:Շնորհիվ Կարապետ արքեպիսկոպոսի եռանդուն ն խոհեմ քայլերի հաջողվում է էրզրում քաղաքի ն շրջակա գյուղերի հայությանը փրկել մոլեռանդ մահմեդականներից սպառնացոդ վտանգից: Միաժամանակ, ընդառաջ գնալով Եփրեմ կաթողիկոսի ցուցումներին ն հետնելով Աշտարակեցուանցածուղուն, համարձակհոգնորականը նամակագրականկապերէ հաստատում ռուսականզորքերի հրամանատարԻ.Ֆ.Պասկնիչիհետ: Սակայնկաթողիկոսիկոնդակը «Առաջնորդիհայոց Կարնոյ»,որի մեջ վեհափառըպատվիրումէր ամեն կերպ նպաստելռուսականզորքերի առաջխաղացմանը, ընկնում էր թուրքերի ձեռքը: Կարապեւտսրբազանըերկրորդ անգամ կանչվում է սերասկյարի մոտ ն ժիայն շնորհիվ հնարամտության, կարողանում է հրաշքով խուսափել հաշվեհարդարից: Կարապետսրբազանը գաղտնի ճի նամակ է ուղարկում կոմս Պասկնիչին, ուր ներկայացնումէ հայերի համար ստեղծված ծանր վիճակը ն խորհուրդներտալիս քաղաքը դյուրությամբ գրավելու ուայս վիճակը երկար չի տղիների վերաբերյալ: Բարեբախտաբար, Նում: Համոզվելով, որ դիմադրությունն անիմաստ է, սերասկյարը Պայսկնիչին է ուղարկում քաղաքի բանալիները: Հունիսի 27-ին ռուսական բանակն առանց մարտի մտնում է էրզրում:

'

Ե., Կարապեսարքեպիսկոպոս. Թիֆլիս, Գեղամեանց Փորձ,

էջ 184:

1876.

թիվ Դ,

Կարապետարք. ԲագրատունինկարողանումԷ իր նպաստըբերել առանց կռվի ԱրեմտյանՀայաստանիխոշորագույն քաղաք էրզրումը ռուսներին հանձնելու հարցում: Պատահական չէ, որ հունիսի 27-ին նա ս. Նշան լեռան վրա օրհնում է ռուսական բանակըն գրկախառնվում Պասկնիչի հետ: Սդրիանապոլսի ռուսնե. պայմանագրով րի կողմիցգրավված այլ բնակավայրերի Թուրքիայինվերադարձնելու լուրը անելանելիվիճակ է ստեղծում պատերազմումռուսներին օժանդակածհայության համար: Անկասկածռուսների հեռացումից հետո հայ բնակչությունը հայտնվելու էր մահմեդականների վրեժխնդրության վտանգիւռջն: Ընդառաջգնալով ռուսական իշխանությունների Ն. ցանկությանը հայ բնակչությանմի ստվար հատվածիխնդրանքներին Բագրատունին, դարձյալ հետնելով Ներսես ԱշտարակեցուՕրինակին, դիմում է մի վճռականն խիստ պատասխանատու քայլի հանդես գալիս դեպի ռուսական նորահաստատ տարածքներ գաղթելու կոչով: Անշուշտ,այս դժվարինքայլին գնալու մեջ Ն. Աշտարւսկեցու գործելակերպըԿարապետՀունուտցու կողմիցընդունվել է որպես միակ ճիշտ ն ազգօգուտ Շուտով Կարապետարթեպիսկուպոսը դառնում է Ախալցխա,Սխալքալաքն Ծալկա գաղթած իր հոտի առաջնորդը նոր հայրենիՔում, ուր տեղափոխվումեն բազմաթիվհոգեորականներ, հիմնվում դպրոցներ (ԱխալցխայումԿարապետյան,Ախալքալաքում Մեսրոպյան) ու եկեղեցիներ,ձեռք բերւլում կալվածքներ:Հոգնոր եղբոր. Ներսես Աշտարակեցուհետ պահպանվում է նամակագրական կ ապը: 1837 թ. Կարապետ սրբազանը ստանձնում է նորաստեղծՎրացա-իմերեթական թեմի առաջնորդիպարտականությունները: Ժամանակին (որպեսՎրաստանի թեմի) այդ ծառայությունըկատարումէր Ներսես արքեպիսկոպոսը: Երկու գործիչների հեռակամտերմությունը շարունակվումէ: Շարունակվումեն Շան պատմականզարմանալիզուգահեռներն ու զուգադիպությունները.մատուցած ծառայությունների համարՆերսես Աշտարակեցին Նիկոլայ 1-ին ցարից ստանում է Ալ. Նեսկու (1828), ԿարապետԲագրատունինՍ. Աննայի (1830) շքանշան: Պատահականչէ, որ Բեսարաբիայից հետո վերադառնալուց Ներսես Աշտարակեցուն կաթողիկոս օծելու պատիվըտրվում է Կարապետ արքեպիսկոպոսին: Ուշագրավ է, որ 1843 թ. մայիսի 18-ին Կարապետ արքեպիսկոպոսիծննդյան օրը, Ներսես Աշտարակեցին ընտրվում է կաթողիկոս: Կարծում ենք, որ այս զուգադիպությունը պատահականչէր (օծումը տեղի է ունենում 1846 թ. հունիսի9-ին): Սակայն թիֆլիսյան բարդ ու էարեմտահայի համար անծանոթմիջավայրում, դեռ մինչե Ն. Աշտարակեցուվերադարձը, Կարապետ

Կարապետ

|

Քայլ:

համար: Այդ քայլից դժգոհ մնացած Կարապետըմերժում է կաթողիկոսի պահանջը ն վերադառնում Թիֆլիս: Սկսվում է Կարապետ Բագրատունու համար մի դժվարին ժամանակաշրջան: Մեկը մյուսի հետնից ստացված կաթողիկոսականկոնդակներում սուր քննադատությանէր ենթարկվումթեմի վիճակը: Առաջին կոնդակներումվեհափառըհարգանքով էր խոսում սրբազանի մասին քննադատության թիրախ դարձնելով նրա շրջապատի մարդկանց:Սակայնհետագայումմեղադրվումէ նան ինքը թեմակալ առաջնորդը:Գործն հասնում է այնտեղ, որ մի հանձնաժողովէ ժամանում Թիֆլիս, որը հանգամանորենթննում է թեմի գործերը:

հաջողությունների կողբին ունեցել էր նան ցավալի սայթաքումներ անհաջողություններ: Զանազան ճարպիկ մարդիկ փաստորեն իրենց ձեռքն էին վերցրել թեմականկյանքի տնօրինությունը. տկարացրել եկեղեցիներից մի թանիսը, խաթարել անգամ Ներսիսյան դպրոցի կյանքը: Դժբախտաբար էջմիածնի սինոդը ոչ ճիայն չէր սանձել այդ անձանց,այլն իր հերթինվիժեցրել էր Կարաճի բանի ծրագրեր: պեւռ Բագրատունուառաջադրածազգօգուտ Այսպես, Կարապետսրբազանը սինոդին ներկայացրելէր մի մեծ ծրագիր Ներսիսյան դպրոցի գործունեությունն ընդլայնելու վերաբերյալ, ուր մասնավորապեսնախատեսվումէր ուսումնարանիհամար ստեղծել առանձին հոգաբարձություն, նշանակել վերատեսուչ զավակկամ ուսուցչապետ տեսուչ, ավելացնելաշխարհականների սրբազանը լուրջ

ու

ներիթիվը, ստեղծելդպրոցինկից հիվանդանոց,բացելստորինդասարաններն այլն: Ցավոթ, էջմիածնից ստացվել էր հետնյալ պատասխանը. «Սեմինարիան կամ Հոգեոր դպրոցն առ այժմ մնասցէ ըստ առաջնոյն..., Գիվանդանոցկամ բժիշկ չեն պէտք- Ստորին ուսումուսրան առ այժմ չէ հարկաւոր: Ի հոգեոր ուսումնարան կարելի է ընդունել զորդիս աշխաբհականաց յայնժամ, երբ նուիրանօք քաղա-

քին Տփխիսոյ աճեսցին դրամք ուսումնարանի...» Զրկվելով նյութական աղբյուրից, նույն դպրոցը պահելու համար Կարապետ սրբազանը կատարել էր մի անզգույշ ս անհեռատես Քայլ. վարժարանի վերճահարկը տվել էր վարձով: Բեսարաբիայից վերադառնալով, երբ 1845 թ. առաջին աճգամ Ներսես Աշւտարակեգին այցելել էր իր հիմնադրած դպրոցը, ինչպես Ավետիս Պերպերյանն է գրում «տեսեալ զայն խոպանացեալն ի վարձու տուեալ ա)լոց,

ցաւ մեծ

զգաց»:-

լ

սաԵրկու գործիչների երբեմնիջերմ փոխհարաբերությունների ռեգմանուղղությամբերկրորդդեպքըտեղի է ունենում 1846 թ. հունիսին: էջմիածնումճաշկերույթիժամանակ Կարապետարքեպիսկոպոսը խոստանում է Դալմայի ջուրը էջմիածնիմայրավանքինհասցնելու համար տրամադրել 30 հազ. ռուբլի: Կաթողիկոսըողջունում է այդ քայլը ե հայտնում,որ աղբյուրիմոտ կկանգնեցվիհուշարձան ի նշան այդ բարեգործության: Սակայն հետագայում կաթողիկոսըվերանայում է իր որոշումը ն առաջարկում այդ պատկառելի գումարը ուղղակիորեն հատկացնել էջմիածնին բազմաթիվ այլ կարիքների

Հ

Գեղամյանց ՅՀ., Կարապետ արքեպիսկոպոս, կենսագրություն, առաջ. ծանոթ. Ա.Մելթոնյանի,ե., 1999, էջ 70-71: Ս., Պատճութիւն Հայոց, Կ.Պօլիս. 1877. էջ 288: Պերպէրեան

ն

Խնդրին միջամտում են նան ցարական քննչական մարմինները: Կազմվում են հաստափորհատորներ:" Փաստորեն Կարապետարբեպիսկոսյուր ազատվում է պաշտոնից ն հարկադրված լինում վերադառնալԱխալցխա:Թեմի բոլոր պաշտոնյաներըհեռացվում են ծառայությունից: Սրբազանինհիահանգվում է «չառնել ոչինչ կարգադրութիւն ոչ բանիւ ն ոչ գործով» (1847 թ. մարտի 31-ի, հուլիսի 4-, հոկտերմբերի15-ի կոնդակներ): Ինչպես վկայում են բազմաթիվ արխիվային վավերւսգրերը, այս ամենը հետնանք էր բազմաբիվ թյուրըմբռնումների ն զանազան քսու մարդկանց (Մինաս արքեպիսկոպոս,Իսահակ քահ. Զիալյանց, Ալ.Վարլամյանց, Դավիթ Խերոդինյանց, Նիկողայոս արք. Կեր-Մարուքյանց ն այլք) ազգավնաս գործելակերպի: Սակայն հատկանշականէ, որ ինչպես կաթողիկոսը,այնպես էլ Վրացաիմերեթական թեմի առաջնորդը,չնայած էջմիածին-Թիֆլիս եկեղեցականբարդ հարաբերություններին,երկուստեք գործում էին փոխադարձհարգանքիշրջանակներում:Ավելին, Կարապետսրբազանը մշտապես իր գործակիցներինշարունակում էր հորդորել լինել համբերատարն չհաճմարձակվելհակառակվելԱմենայն հայոց հայրապետի կամքին: «Կաթողիկոսը մեղավորչէ,-ասում էր «աքսորական» սրբազանը,այլ մեղաւոր են քսու մարդիկ: Իմ Վայրապետի կառքը ինձ համար օրենք թող ես հալածվիմ, բայց թող Վայոց կաթողիկույիխոսքը չկոտրվի»: Պատահական չէ, որ շուտով, հրկարատե քննությունների արդյունքում, երբ պարզվում է Կարապետ Բագրատունուն ներկայացված բոլոր մեղադրանքների անհիմն լինելը, Ներսես կաթողիկոսը

է,

"

թվականից թանիցս փորձում է Կարապետ սրբազանին բերել

Այդ հատորներըպահպանվում են Հայաստանի Ազգայինարխիվի53-րդ ոնդում: Գեղամյանգ, Հ.. նշվ. աշխ., էջ 80:

էջմիածին իր կոնդակներումհիշեցնելով իրենց քառասնամյա բարեկամությունը ն առաջարկելովվերադառնալծառայության: «Խաղաղարար» առաքելությամբԱխալցխաէ ուղարկվումՄիքայել եպիսկոպոսբ: Ավելին, 1852 թ. Ամենայն հայոց կաթողիկոսնանձամբ ժամանում է Ախալցխա ն իջեանում ԿարապետԲագրատունու տանը: Վերականգնվում են Կարապետ արքեպիսկոպոսիհետ կաթողիկոսի եկամությունը ն սրբազանի բարի անունը: «Մեծավորը», ինչպես էին թականները, սիրահոժար համաձայնում է այցելել Էջմիածին: Սակայն 1853 թ. աշնանը Ղրիմի պատերազմի օրերին թուրքերի անակնկալ ներխուժումն Ախալցխա,խանգարում է այդ այցի իրականացմամը: Կարապետ սրբազանը մնում Է պաշարված քաղաքում ոգնորելով պաշտպաններինն իր ծանրակշիռ ավանդը բերելուլ Սխալցխան անառիկ պահելու գործին: Կարապետ արքեպիսկոպոսը մահանում է 1856 թ. հունիսի 3-ին, իսկ Ներսես Ե կաթողիկոսը 8 ա-

Կարեն ր

ծնն

ն 75- ՈՌ

լով արհավիրքից

ապրեց ազգային զարթոնքի րակությունն

ու

վերընթացիժամանա-

մեջ կության սոցիաղիատավ Խար Ալադին կան կաղապարների րվ չեղան խոչընդոտելու ապրսլազերպը,

|

,

էջմիածին,2006. յուլիմ-Օգոստով, էջ

Դեմիրճյանի

20-րդ դարը հայոց պատմությանմեջ եղավ խռովահույզ այն դարաշրջանը,որն սկսվեց եղեռնագործությամբ, բայց մեր ժողովուրդը՝ շնորհիվ աներնակայելիկենսունակկարողականության,վերհառնե1918 թ. վերականգնեցիր անկախպետականությունը, պետականություն,որն իր անկումից հետո, քաղաքական միանգամայն այլ ռեժիմի պայմաններում,կյանքի կոչեց երկրորդ հանրապետությունըԽորհրդայինՀայաստանը:Վերջինիս 70-ամյա գոյության ընթացքում, թաղաթականբռնաճնշումների ու գաղափարական կապանքներիառկայության,ազատ մտքի գրեթե բացակայության, սոցիալ-տնտեսականկյանքի զանազան ձախողումների

ար Կարապետ րբազանին հաղ աղաքորնն կոչում աորն

Նույն ժամանակաշրջանում գործած Ներսես Աշտարակեցու ն Կարապետ Բագրատունու գործունեության մեջ գարմաճալիորեն կան շատ հար ն նման զուգահեռներ. որոնք որոշակի հեւտաքրքրություն են ներկայացնում հայ եկեդեգու 19-րդ դարի առաջին կեսի պատմությանհամար: Վերոհիշյալը մեկ անգամ ես հուշում է, որ պատմականմիննույն ժամանակաշրջանումապրած տարբերգործիչներ, անկախ իրենց գործունեության զանազան շրջաններում միմյանց նկատմամբ ունեցած փոխհարաբերությունների, պետք է գնահատվենըստ արժանվույն ն իրենցարժանիտեղն ունենան մեր պատմության մեջ:

ԽՈՍՔ

արգիաին Անդյան

Սերոբի

պարտադրանք

ի զորու ազգային

հասարակականգիտակցության մեջ մտածալակերպի աստիճանական արմատավորմանը ն վերջինիս թելադրանքով միայն ձնով ազգային համարվող գործելակերպը բովանդակությամբսոցիալիստական հորջորջվող մոտեցման նկատմամբգերադասելու սոցիալականպահանջին: Հետխորհրդաու կես տասնամյակ Շամ ) ին ժամանակնե ը անակներիցավելի վելի քան մեկմեկ անց, պատմականճշմարտության դեմ չմեղանչելու համար մենք պետք է արձանագրենք,որ ազգային մտածելակերպիշատ տարրեր, դրանց թվում ե պետականությանզգացումը, օրգանապես Ժառանգեցինք դեռես 1960-ական թվականներնսկսված համազգային զարթոնքի շրջանից: Ոչ ոք չի կարող ժխտել. որ ինչպես ողջ խորհրդայիներկրում, այնպես էլ ԽորհրդայինՀայաստանումնման դրականզարգացումները պայմանավորվեցիննան անհատ գործիչների ն նրանց համախոհներիգաղափարականմտահղացումներիե դրանց իրագործժումների շնորհիվ: եւվ դա պատահականչէ, չմոռանաք, որ մարդկային հասարան սոցիալակության պաւոմությունը վառ անհատականությունների

քան

129-134-

|

/

Սույն խոսքը ներկայացվել է Հայաստանի պետական ու կուսակցական նչանավոր գործիչ. 33 Ազգային հերոս Կարեն Դեմիրճյանի ծննդյան 75-րդ տարեդարձին`2007 թ. ապրիլի 17-ին 43 Օպերայի ն բալետի ակադեմիական թատրոնում կազմակերպածհանդիսության ժամանակ:

քաղաքային կոմիտե, իսկ 3972-ին զբաղեցնումՎԿԿ կենտկոմիքարտուղարի պաշտոնը: 1974 թ. արդեն ոանրապետությունում մեծ ճանաչում ունեցող գործչին վստահվումէ նոր ու ամենապատասխա-

կան լայն շրջանների փոխլրացնող ու փախպայմանավորողհարաբերությունների ամբողջության հանրագումարն է: Յուրաքանչյուր դարաշրջան. առավել Աս բուռն իրադարձություններովհարուստ շրօջափուէ,ծնում է իր անհատները, պատմական զարգացման իր լոկոմուռղիվները,ամեն մի ժողովրդի կյանքում ի հայտ են գալիս դեմքեր, որոնց է միայն վիճակվում տեսնել իրենց ազգի վաղվա օրը, սպասվող զարգացումների հեռանկարները, ակնկալվող արդյունքներն ու հետնանքները, ժամանակի մարտահրավերներին դիմակաչելու մեխանիզմներիստեղծման ունակությունը: Նույն տրամաբանությամբ էլ խորորդահայ իրականությունը ծնեց իր անհատականություններին,որոնցից յուրաքանչյուրն իր հետքը թոդեց մեր նորա-

նատու

Գույնժամանակաշրջանիպատմությանմեջ: Խորհրդային Հայաստանիքաղաքական-պետական գործիչների ընդհաճուրշղթայի մեջ Կարեն Սերոբի Դեմիրճյանըեղավ վերջինը իր ուրույն ձեռագրով, ինքնատիպգործելակերպով, սեփական ազգային դիմագծով,անցած փառահեղ ուղիով ն որ շատ ցավալի է ողբերգականվախճանով:Վերջինութ տարիներըեկանմի անգամ ես հաստատելու այն ճշճարտությունը, որ վառ անհատականությունների գործունեության գնահատականներումժողովուրդը չի սխալվում: Ինչպես 1970-ական թվականների վերջի ն 80-ականների սկզբի քաղաքական կարիերայի վերելքի, այնպես էլ 4999-ի հոկտեմբերյան -

համազգային ոդբերգության օրերին ու այսօր, Կարեն Դեմիրճյանի անձի նկատմամբհամաժողովրդականսիրո ն երախտագիտության զգացումները մնացել են անխախտ այն է փորձություն բռնել Ժամանակի ու տարածությանփիլիսոփայականկատեգորիաներիմեց: Կարեն Սերոբի Դեմիրճյանն անցել է խորհրդահայ կուսակցական-պետականգործչի լիարժեք դպրոց: 1954 թ. ավարտելով Երնանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտի մեխանիկայի ֆակուլտետը, ուսումը շարունակել է ԽՄԿԿ կենտկոմին առընթեր բարձրագույն կուսակցականդպրոցում, ապա գիտականաշխատանքի անցել ավագ

եղբոր հեւռագայումճանաչվածգիտնական,ակադեմիկոսԿամո Սերոբի Դեմիրճյանիօրինակով Լենինգրադում ներկայիսՍանկտՊետերբուրգիգիտահետազոտական ինստիտուտումորւվես ավագ ինժեներ-կոնստրուկտոր,խմբի ղեկավար: Կարեն Սերոբիչի գործունեության հայաստանյան շրջանն սկսվում է 1955 թ. Երնանի էլեկտրատեխնիկականգործարանում, որտեղ նա անցնում Է աշխատանքայինբոլոր փուլերուլ աշխատելով տեխնոլոգ, արտադրամասիավագ վարպետ, արտադրամասիպետ, կուսկոմիւդեի քարւոուղւար, գլխավոր ինժեներ ն տնօրեն: 1986 բ. Կ.Դեմիրճյանը կուսակցական աշխատանքի է տեղափոխվում Երնանի

բնագավառը Հայաստանիկոմկուսի կենտկոմի առաջին

քարտուղարի պաշտոնը: Հատկանշական է, որ այս նչանակումովավելի է ամրապնդվումազգային խնդիրներնամեն ինչից վեր դասելու Յ. Զարոբյանին Ա. Քոչինյանի որդեգրած քաղաքական ուղեգիծը: ԽորհրդայինՀայաստանիքաղաքական-կուսակցական, փաստորեն նան տնտեսականկյանքում առաջին դեմքի կարգաւլիճակըԿարեն Սերոբիչինհնարավորությունտվեց արդեն 1975 թ. գարնանից ձեռնամուխլինելու հանրապետությանառջն դրված բազմապիսի

'

| | լ լ

|

խնդիրներիլուծմանը: Դրանցից առաջնայինը ՀԽԱՀ տնւռեսական զարգացման հայեցակարգային խոցելի մոտեցումներիցսահուն ձնով մեր ազգային ու պետականշահերով թելադրված նոր ռազմավարության անցնելն էր: Անհրաժեշտէր հրաժարվել դեռ 20-ական թվականներիվերջից Հայաստանիարդյունաբերությանմեծ արմատավորված «փոքր հանրապետություն-մեծ քիմիա» աղետաբեր կարգախոսից, որի հետնանքով հանրապետությունը պատվել էր բնապահպանական լուրջ խնդիրներառաջացնող ե օրեցօր էներգետիկ նոր աղբյուրներ պահանջողքիմիականգործարաններով:Սակայն նման ծրագրի իրականացմանհամար անհրաժեշտէր քաղաքական մեծ կամք ու արիություն պահանջվում էր ի չիք դարձնել արդեն հնգամյա պլանում նախատեսվածՅի շարք կառույցների, մասնավորապեսՀրազդանի լեռնաքիմիականկոմբինատիշահագործումը, որը շրջակայքի առողջարանայինհամալիրներինկհասցներ անդառնալի հարված ն վերջնականապեսկապականերկենտրոնական Հայաստանիկենսոլորտը: Բարեբախտաբար. հաղթահարելովանհավատալի, առաջին հերթին կրեմլյան պատնեշներ, Կարեն Դեմիրճյանինհաջողվեց վերանայել Հայաստանի արդյունաբերության մեջ քիմիականճյուղի առաջնայնությանվտանգավորհայեցակարԳը նախապատվությունը տալով մեքենաշինականին: Նոր որոշումը որակականնոր փուլ նշանավորեցՅԽՍՀ ինդուստրիալզարգացման ողջ հաջորդ ժաճանակահատվածի համար,շուտով շարք մտան նվազ էներգատար մեքենաշինականձեռնարկություններ, անգամ առանձին քիմիական ձեռնարկություններ, այդ թվում գրեթե պատրաստ Հրազդանի լեռնաքիմիական կոմբինատը վերապրոֆիլավորվեցին մեքենաշինականի, որոնց տեսակարարկշիռը տարիներ անց դարձավ վճռորոշ ողջ հւաանրապետության արդյունաբերությանմեջ: Շարունակվեց գյուղատնտեսության բուսգավառում բեկումնային լուծումներ գտնելու փնտրտուկը:Կառուցվեցինխոշոր սնասնապա369

հական, ձկնաբուծականտնտեսություններ, տասնյակ թռչնանոցներ: Տնկվեցին հազարավոր հեկտար մրգատու այգիներ, ստացվեցին խնձդրենու նոր սորտեր, դրդնցից երկարավունխնձորի տեսակը ժողովրդի կողմից արժանացավ «դեմիրճյանական» փաղաքշական

անվանը:

Կարեն Դեմիրճյանը հատուկ ուշադրություն հատկացրեց հանրապետությունում շինարարական ծավալների ավելացման վրա: Ավարտվեցին Արփա-Սեան ջրատարի,Մետրոպոլիտենի,Մարզահամերգային համալիրի. Կարեն Սերոբիչի կողմից անվանակոչվածն իրականացված «Զվարթնոց» միջազգային օդանավակայանի ե բազմաթիվ այլ խոշոր կառույցների,բնակելի թաղամասերիու տների շինարարականաշխատանքները,որոնք Հայաստանիղեկի մուտ կանգնածգործչին բերեցինմիանգամայնվաստակած«Կարեն Շինարար» պատվանունը: ԵրջանկահիշատակԿ. Դեմիրճյանիգործունեությանմեջ ուրույն տեղ ուներ հայ մշակույթի,գիտությանու կրթության նկատմամբհոգատար վերաբերմունքը:Բազմաբիվ ու բազմապիսիմշակութային միջոցառումները,ազգագրալյան երգի ու պարի խմբերի ծավալած գործունեությունը, մանուկների գեղագիտական կենտրոնների ստեղծումը, հայ մարգաշխարհի նշանավոր դեմքերին սատարելու, հայոց լեգվի որպես պետականլեզվի կարգավիճակիամրապնդման քայլերը ոսկայական նշանակություն ունեցան աշխարհին հայ մշակույթը. սպորտը ներկայացնելու, սերունդներին հայրենասիրական ոգով դաստիարակելու. ինչու չէ 1988 թ. ազգային աննախադեպ զարթոնքին նրանց նախապատրաստելու գդրծում: Վայարվեստիու գրականության նկատմամբ Դեմիրճյանիընդգծված վերաբերմունքն արտահայտվեց նան հայոց մեծերի Սրամ Խաչատրյանի,Հովհ. Շիրազի, Սիլվա Կապուտիկյանի,Առնո Բաբաջանյանի,էդվարդ Միրզոյանի, մարշալ Հովհ. ԲաղրամյանիԼ այլոց հետ նրա հաստատած մեջ: Չմոռանանք,որ նրանցիցշաջերմ ու անկեղծ բարեկամության տերը, մտավորականգործչին հատուկ կեցվածքով, հաճախ էին քննադատում հասարակականկյանքում տեդ գտած թերությունները, ժամանակ առ ժամանակ սուր կրակի տակ առնում նան հանրապետությանղեկավարությանաշխատանքը միաժամանակչզլանալով ըստ արժանվույն արձանագրել Դեմիրճյանական ազճգուտ ու հայրենանվեր ձեռնարկումների նշանակությունը: Յայցելով ներկաների Սերողամտությունը ինձ ընձեռված համառուռ հոբելյանական խոսքում լուսահոգի Կարեն Դեմիրճյանի բուռն կումակցական-պետականգործունեության համակողմանի գնահակուզեի այդուհանանհնարինության համար, տականը տալու

։

դերձ,կանգ առնել մեր ժողովրդի հոգեկերտվածքիվրա մեծ հետք թողած հայոց ցեղասպանությանխնդրի նկատմամբ նրա ունեցած վերաբերմունքի վրա: Ծագումով էրգրից ՍրեմտյանՀայաստանից պապերի հոգու ն սեփական խղճի թելադրանքովԿարեն Դեմիրճյանը. դարձյալ հաղթահարելով բազմաթիվ խոչընդուտներ,չվարանելուլ ազգայնականի պիտակավորման հավանականմեղադրաճքներից, նոր քայլեր կատարեց իր արժանավոր նախորդներիսկսած ձեռնարկումներիուղղությամբ: Արդեն 1975 թ. ապրիլի 24-ին նորընտիր առաջին քարտուղարը մտցրեց հեռուստաելույթովԺողովրդին դիմելու ն «լռության րոպեով» մեծ եղեռնի անմեղ նահատակների հիշատակը հարգելու բարի ավանդույթը: ՀիմնանորոգվեցԾիծեռնակաբերդի հուշահամալիրը, պարբերական դարձան կենտրոնական մամուլում թուրքական դեսպանության անվերջ դժգոհությունը հարուցող եղեռնի մասին մեծադիր էջերով հոդվածների հրապարակումները, հանրապետությանղեկավարության պարտադիր այցելությունները հուշահամալիրնայլն: Ասվածին հավելենք նան Դեճիրճյան գործչի մարդկային նկարագրի ցայտուն կողմերը նրա անսահման սերը դեպի ընտանիքը, ընկերները, պարզապես հայ աշխատավոր մարդը, անզուգական հումորի զգացողությունը, մարդու մեջ միայն բարին տեսնելու անսահման կարողությունըն որ շատ կարնոր է օտարի մուտ արժանապատվորեն իր ժողովրդին ներկայացնելու անփուփոխ կեցվածքը: Զմոռանաք, որ Կարեն Դեմիրճյանըպատկանում էր խորհրդայինայն սակավաթիվ առաջին դեմքերի թվին, որոնց խորթ էր այդ ժամանակ մեծ տարածում գտած ԽԱՀՄ ղեկավարներիհանդեպ ալիեյան կրավորական վարգագիծ դրսնորելու արատավոր պահվածքը: Նման հանդիսավոր նիստերում, առավել Նես հոբերյարիֆիզիկական բացակայության պայմաններում, որպես կանոն, ընդունված չէ խոսել եթե չասենք նրա գործունեության թերությունների, ասյա դրանում տարակարծություններ հարուցող խնդիրների մասին: Սակայն չխուսափելովնման հարցադրումներին անդրադարձ կատարելուց, հետագայումգանազանշահարկումների առիթ չտալու համար, փորձենք ճշգրտումներմտցնել երկու խնդրում. խոսքը 1980-ականներին հանրապետությունում ստեղծված սոցիալ-տնտեսականու քաղաքական դժվարին կացության հենքի վրա Կ. Դեմիրճյանի գործունեության գնահատականին երկրորդ Արցախյանշարժման ժամանակ նրա, այսպես կոչված չեզոք կեցվածքի մասին է: Միանգամից ասեմ, որ առաջին դեպքում, փորձել ամբողջ ԽՍՀՄ-ում սկսված ճգնաժամային իրավիճակից դուրս տեսնել Խորհրդային Հայաստանը, առավել ես դրանում մեղադրել մելլ անձի, մեղմ ասած նշանա371

կում է անընդունակ գտնվել հասկանալու պատմական զարգացման ընդհանուր օրենքներն ու օրինաչափությունները:Ինչ վերաբերում է Սրցախյան շարժման օրերին Կարեն Սերոբիչի գործունեությանը, այդ կապակցությամբ խորհուրդ կտայինք ծանոթանալ ժամանակի արխիվայինՍյութերին, դեպքերին քաջածանոթ մարդկանցթողած հիշողություններին, որոնք կգան փաստելու, որ Ղարաբաղյան հիմ-

նահարցում խորհրդայինկենտրոնականիշխանություններիկարծր ու անզիջում կեցվածքի պայմաններում ազգի ճակատագրիհամար պատասխանատվությանզգացումն ու ծանր բեռը կմժղերգործելու ճշմարտությանսեփականընկալումով: Ավելացնեմ,որ տվյալ դեպքում անհատներիգործունեության գնահատականներումչսխալվելու համար ուղղակի պարտադիր է պատմականության իստորիզմի սկզբունքով առաջնորդվելուհրամայականը, այսինքն երնույթները ոչ թե այսօրվա հեռավորությունից,այն Է դեպքերիու իրադարձությունների հաջորդականուբյանը քաջատեղյակության դիրքերից, այլ հենց նույն ժամանակի պրիզմայով գնահատելուկարողությունը:

Մեր վերջին պնդման օգտին է վկայում նան այն փաստը, որ որոշակի ընդմիջումից հետո, անսալով իր ժողովրդի լայն շերչոերի ձայնին, գիտակցելով նոր պայմաններում իր գործունեության օգտակարությունը, Կարեն Դեմիրճյանը վերադարձավ մեծ քաղաթականություն վաղվա օրվա նկատմամբ հույս ու հավատ ներշնչելով իրեն վստահող բազմահազար հուսալքված մարդկանց: Ավաղ, 1999-ի հոկտեմբերի 27-ին 33 Ագգայինժողովի նախագահԿարեն Դեմիրճյանի, վարչապետ ՎազգենՍարգսյանի ն պետականմյուս գործիչների չարանենգ սպանությունըլրջորեն խաթարեցմեր երկրի զարգացման բնականոնուղին, ի չիք դարձրեցբազմաթիվազգային ծրագրեր ն իր ծանր կնիքը թոդեց մեր հասարակականգիտակցության

վրա:

Այսօր, Կարեն ՍերոբիԴեմիրճյանիօննդյան 75-րդ տարեդարձի մենք կարող ենք իբրն մխիթարություն արձանագրել, որ նրա անմար հիշատակը միշտ վառ է մնալու մեր երախտապարտԺողովրդի սրտում, ժամանակն արդեն տվել է Դեմիրծյանական էպոխայի գնահատականը, իսկ նրա գլխավոր դերակատարիանունը, ինչպես ճիչտ են նկատել ժամանակակիցները, պաւոմությունը ներառել է ընդգծված անհատականությունների կյանքի տարեգրության հաօրը

վերժական շղթայի մեջ:

ԱՐՑԱԽ

|

--

ՋԱՎԱԽՔ.

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶՈՒԳԱՀԵՌՆԵՐ

Ներկայիս այսրկովկասյան աշխարհաքաղաքականբարդ զարգացումների մեջ Հայաստանի Հանրապետությանն համայն հայության համար առաջնային նշանակություն ունեն ինչպես Լեռնային Ղարաբաղի, այնպես էլ Ջաւախքի հիմճահարցերը: Հետզհետե այս խնդիրներն ավելի ու ավելի են ւիոխկապակցվում ն ձեռք բերում քաղաքական սրություն, հայտնվում տարածաշրջանային գործընթացների կիզակետում: Հայ ժողովրդի հազարամյակներիպատմության ընթացքում Արցախը որպես Մեծ Հայքի թագավորության արնելյան նահանգ, իսկ Ջավախքը՝ Գուգարաց աշխարհիկազմում` հյուսիսային վարչամիավոր, ռազմավարական նշանակություն են ունեցել համահայկական պետության անվտանգությանհամակարգում: Պատահական չէ, որ 428 թ. Արշակունյացթագավորությանանկումից հետո, երբ Արցախը միացվեց Աղվանից, իսկ Գուգարք-Ջավախքը` Վրաց մարզպանություններին, համահայկական պետականության վերականգնման խնդիրն ավելի դժվարացավ:Նույնիսկ 9-րդ դարի վերջին Բագրատունյաց թագավորության հռչակումից հետո էլ ուժեղ, կենտրոնացված պետություն ստեղծելու ջանքերի անարդյունավետությունը պայձճանավորվեցսահմանային նահանգների ու գավառների, այդ թվում` Արցախի ու Ջավախքի ինքնիշխանկարգավիճակիձեւավորմամբ կամ դրանց նկատմամբ հարնան պետությունների հավակնություններով: Ուշ միջնադարում պատմական Արցախը` պարսկականտիրապետության տակ գտճվող Ղարաբաղիխանության, իսկ Ջավախքը` Օսմանյան կայսրության կազմում Ախալցխայի էյալեթի սահմաններում սանջակի` գավառի կարգավիճակով, հայտնվեցին ոչ հայանպաստ էթնոգործընթացներիկիզակետում, որոնց արդյունքում այդ տարածաշրջաններում տեղաբնիկ հայության կողքին հայտնվեցին օտար էթնիկականտարրեր: 19-րդ դարի առաջին երեսնամյակին ռուսական կայսերապաշտական թաղաքականությունը հող ճախապատրաստեցխնդրո առարկա երկրամասերում հայահավաք գործընթացների ն դրանց նախկին էթնոնկարագրիվերականգնմանհամար`: |

Ինչպես ադրբեջանական, այնպես էլ վրացական պատմագրության մեք գոյություն ունի այն տեսակետը, թե Արցախն ու Ձավախթը մինչն 19-րդ դարի առաջին երեսնամյակը բնակեցված չեն եղել հայերով: Վերջիններս

19-րդ դարի վերջին ն 20-րդ դարի սկզբին` հւս) ազգային-հասարակականն մշակութային կյանքի աննախադեպվերելքի պայմաններում պատմական Հայաստանի տարբեր շրջանների հայության, այդ թվում` արցախահայերին ջավախահայերի շփումներն ավելի սերտացան:Արցախահայմտավորականների մի յուրահատուկ բույլ ծառայությանանցավՋավախքիդպրոցներումն մշակութայինընկերություններում: Ջավախքում հատկապես մեծ ճանաչում ունեցան ծագումով արցախցի ազգագրագետ-գիտնական, ուսուցիչ Երվանդ Լալայանը ն մտավորականՋալալ Տեր-Գրիգորյանը: Երանք զգալի նպաստ բերեցին Ախալքալաքումդպրոցականկյանքի աշխուժագման գործին: Ե. Լալայանը հսկայական պատմաազգագրական բնույթի նյութեր հավաքեց Ջավախքի վերաբերյալն դրանք զետեղեց իր իսկ հրատարակած«Ազգագրական հանդեսի» էջերում:Ձ. Տեր-ԳրիգորյաննԱխալքալաքումհիմնադրեցբարեգործականընՇկերություն, մեծ աշխատանք կատարեցգավառի հասարակական-քաղաքական ու մշակութային կյանքի աշխուժացման ուղղությամբ: Նրա ջանթերով ստեդծվեց ազատագրական խմբակ, Ախալքալաքում լայն արձագանքգտավ արեմտահայ ազատագրական պայթարին ազգովի նպաստ բերելու համազգային շարժումը: 19-րդ դարի վերջին արեմտահայությանազատագրման գործին ի թիվս 3այաստանիզանազան շրջաններից զինվորագրվածբազմահազար հայորդիների, պայքարի մեջ նետվեցին զգալի թվով արցախցիներու ջավախքցիներ:ճանաչված արցախցի ֆիդայիներ Նիկոլ Դումանի, Վարդանի(Սարգիս Մեհրաբյան)կողքին Արեմտյան Հայաստանումկռվում էին համբավավորախալցխացի ու ախալքալաքցի մարտիկներՇամիլը (Տիգրան Օքոնյան), Հաջի Էնոնը (Լեռն Խզարճյան), Ուսուլ Խեչոն (ԽաչատուրՏեր-Կարապետյան), Արտաշես Սուշյյանը,ՋավախեցիՆիկոլը ն ուրիշներ: Խանասորի արշավանքում, որի արդյունքում հայդուկներըվրեժ լուծեցին 3896 թ. Վանի ինքնապաշտպանության մասնակիցների նկատմամբարյունալի կոտորած իրականացրածքրդականմազրիկ ցեղից, հերոսաբար զոհվեցին ախալքալաքցիներ Ստ. Նազարեթիբր այնտեղ հայտնվել

են միայն Ռուսաստանին այդ երկրամասերի ռուսական իշխաճություններիվարած հայանպաս ժողովրդագրականբաղաթականության հետնանքով(տես 19-րդ դարում ն 20-րդ դարի առաջին քառորդին, Ե., 2003, էջ

միացումից հետո`

մ. Մելքոնյան

Ջավախքը

ու Ս. Յաղանյանը: «19 քաջեր ընկան հայրենի հողին վրա այդ կռիվներու ընթացքին,- գրում է խանասորցի զոհերի մասին Միքայել Վարանդյանը,- 19 նահատակներ հայոց աշխարհի բոլոր կողմերեն...: Վանեցի, շատախցի, համադանցի, մշեցի, գողթնեցի, ղազաԲիֆլիզեցի, խեցի, ղզլարցի, նորբայազետցի, ալեքսանդրապոլգի, այլն» ղարաբաղցի,ախալցխացի,ախալքալակցի ն : Ռուսաստանյան առաջին հեղափոխությանշրջանում (1905-1907 թթ.) ն դրանիցհետո հայ քաղաքական շրջանակները, մասնավորապես դաշնակցականները,ռուսական իշխանություններիառջն հանդես եկան Անդրկովկասումվարչատարածքայինվերաբաժանմանիրականագմանառաջարկությամբ: Ազգային շրջաններում ծագած դժգոհությունների պատճառներըճրանք իրավամբ չոեսնում էին ցարիզմի վարչաքաղաքական համակարգի հետամնացության մեջ: Խնդիր էր դրվում ի թիվս բազմաթիվ բարեփոխումների, երկրամասում մտցնել ոնտրուլի տեղական ինքնակառավարմանմարմիններ` որոնք պետքէ կազմվեին էքնիկ-ազգայինսկզբունքով` զեմստվոներ, մեկ ընդհանուր երկրամասային զեմստվոյի ենթակայությամբ: Այս Անդրկովկասի հայաշատ ծրագիրը հնարավորություն էր տալու շրջանների բնակչությանը, մասնավորապես Երնանի նահանգից դուրս գտնվող միավորների,առաջին հերթին` Արցախիու ՋավախՔի հայությանը մասնակից դառնալ տեղական կառավարմանմարմիններին: Այս նախագիծը ներկայացվեց Կովկասի փոխարքային: Սակայն1908-1909 թթ. ընթացքումանդրկովկասյաննառհանգապետներին ներկայացված բազմաթիվառաջարկությունների թվում այն նս մնացթղթիվրա ն առժամանակ մոռացությանտրվեց: Փոխարքա Վորոնցով-Դաշկովի գրասենյակը զեմստվոների խնդիրը կրկին օրակարգ մտցրեց միայն 1913 թ. Առաջարկվում էր ստեղծել նոր նահանգներ,որոնց կազմավորմանհիմքում առավելւմպես պետք է ընկած լիներ տարածքների ազգային կազմի միատարարդրության սկզբունքը:Նշանակում է` երկարատն քննարկումների նախաներկայացրած առնվել Դաշնակցության յունքում հաշվի էր գիծը: Սակայն Ղարաբաղում, Ախալքալաքի գավառում ն դրանց հարող հայկական մյուս շրջաններով հանդերձ վարչական նոր նահանգներ ստեղծելու ուղղությամբ հայ գործիչների գործադրած ջանքերը հանդիպեցին վրաց-թաթարականշրջանակներիկատաղի դիկրկին օրակարգ մտավ միայն ցարիզմի տամադրությանը: Խնդիրը պալումից հետո` 1917 թ. գարնանից:

յանն

: Տես

Լալայան Ե., Երկեր, հ. 4, Ե., 1983: Վ. Տեր-Գրիգորյանի ազգանվեր գործունեությանմասին Ձավախքում տես Ախալքալաքիգավառագիտական թանգարան, գ. 3674. 3701, 3709374

'

ՎարանդեանԱ.,

Հ. Յ.

Դաշնակցուբեանպաւոմութիւն,Ե., 1992, էջ

156:

թ. մարտից,պայմանավորվածռուսական հասարակության ազատականացմանգործընթացով,հայությունըորոշակի պայքար ծավալեց ռուսական վարչատարածքային բաժանումն ոստ էթնիկ սկզբունքի վերափոխելուհամար: Ջավախքցիները փորձեցինհասնել իրենց գավառըԹիֆլիսի նահանգիցհանելու Լ. նոր ստեղծվելիք Ալեքսանդրաայոլին միացնելու, իսկ արցախցիներըԵ̀լիզավետպոլի նահանգի հայահոծ հատվածներումնոր նահանգստեղծելու ծրագրերին: Բոլշնիկների կողմից հոկտեմբերինիշխանությանզավթումը, ռուսական կուլկասյանբանակի կազմալուծումնի չիք դարձրինայդ ծրագրերը, որոնց շուրջ հայ թաղաքական շրջանակներըձեռք էին բերել որոշ համաձայնություններ վրաց մենշնիկներիու ադիբեջահեւո՞: նալկյանմուսավաթականների 1918 թ. մայիսին թուրքական զորքերի ներխուժումիցհետո հայ խաղաղբնակչությանկոտորածներկազմակերսյվեցին Ջւսվախքում, ապա` Արցախում: Այդ երկրամասերըհայտնվեցին սուր պայքարի կիզակետում: 1918-1920 թթ. հայկական Արցախի ու Ջավախքի նկատմամբտարածքայինհավակնություններհանդես բերեցին Ադրբեջանի ն Վրաստանի իշխանությունները:Վրաց-ադրբեջանական բագցահւայտ գործակցությանհետնանքովայդ տարածքները վերածվեցին իսկականկռվախնձորի:Հայաստանի Հանրապետությունն իր գոյության ընթացքումերբեք չհաշտվեց այդ կենսականհայկական տարածքները հարնան հանրապետություններին զիջելու մտքի հետ: Պատահական չէ, որ ինչպես Լեռնային Ղարաբաղն ու Ախալքալաքի գավառը, այնպես էլ Լոռին, Նախիջնանը,Զանգեզուրը,համարելով պատմական հայկական տարածք, ՀՀ ղեկավարություննիր գործունեության ավելի քան երկու տարվա ընթացքում որոշակի ջանքեր գործադրեց այդ երկրամասերը Հայաստանինմիացնելու ուղղուքյամբ` կանգ չառնելով անգամ խնդրի լուծման ռազմական տարբերակի առջն: Վրաստանին Ադրբեջանի տարածքային հավակնությունները հայկական գավառների նկատմամբշարունակվեցիննան Անդրկովկասի խորհրդայնացումից հետո: 11-րդ կարմիրքանակիզորամասերըԱրցախ մտան Ադրբեջանը հետո 1920 թ. մայիսին, իսկ Սխալքալաք՝ 1921 խորհրդայնացնելուց թվականի մարտիերկրորդ կեսին, Վրաստանում խորհրդային վար»

Անդրկովկասումէթնիկ սկզբունքի հիման վրա նոր նահանգներ ստեղծելու ժամանակավոր կառավարության ստեղծած հանձնաժողովի գործունեության մասին տես ԼԱեողուա Ճ., Ճո Աո քւուոմեւտմ Ոշքչրոռ Յաառայաց,7, 1918 ն ՄելթոնյանԱ., նշվ. աշխ., էջ 267-270: թ.

չակարգեր հաստատելուց մոտ մեկ ամիս անց: Վարնանխորհրդային հանրապետություններիցԱրցախ ու Ջավախք Կարմիր բանակի մտնելու հանգամանքը քիչ դեր չխաղաց հետագայում դրանց ւպալոկանելության հարցն ի վնաս Հայաստանի լուծելու համար: Թուրքական զորքերի հեռացումից հետո, հետնելով մոտ մեկ տարի առաջ Կարմիր բանակի օժանդակությամբ Ղարաբաղ ներթւափանցած ադրբեջանցի բոլչնիկների գործելակերպին,մրւսգ խորհրդային իշխանություններնՍխալքալաքի գավառի հայության նկատմամբ հաստատեցին բռնառեժիմ:Նման պայմաններում ավելի հաճախակի դարձան արցախցիների ե ջավախքցիների դիճումխնդրագրերըտարբերատյանների`իրենց գավառներըԽորհրդային Հայաստանինկամ Ռուսաստանինմիացնելուվերաբերյալ: Դ921 բ. ապրիլի23-ին ԱխալքալաքիՍուլդա, Մրագովալ,Դադեշ, Վաչիան, Կարգախգյուղերի ներկւմյացուցիչներըՎրաստանում Հայաստանի ներկայացուցչին հայտնում էին, «Մենք խնդրում ենք, որ մեր գավառը, որի 80000 բնակչությունից 60000-ից ավելին հայեր են, ...միացնեք Հայաստանի Պանրապետության:...Եթե մեր երկիրը չմիանա Հայաստանի հեւտտ,որով ապահովվում ենք կոտորածից... ճնշումից, նս առավել, եթե մեր երկիրը չդառնա Սուլլետական Ռուսաստանի մասը ն մեր գլխից չվերանա թուրքական յաթաղանը, մենք այլես անկարող ենք մնալ մեր հայրենիքում. որ այս քանի տարի է վերածվել է դժոխքի, Լ մենք ստիպված ենք գաղթելու Ռուսաստանի խորքերը...»5: 1921 թ. գաոնանից Անդրկովկասի նորաստեղծ խորհրդայինհանրապետություններիմիջն վիճելի տարածքայինխճդիրների լուծման համար 1921 թ. մայիսի 2-ին Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշեիկների) կուսակցությանԿավբյուրոն ստեղծեց հատուկ հանձ-

նաժողով: Այդ հաննձաժողովինհայկական կողմի մոտեցումները քերկայացնելու նպատակուլ ճայիսի 9-ին հրավիրվեց խորհրդակցություն: Այն անցկացրեց ընդամենը մի քանի օր առաջ` մայիսի 4ին Երեան ժամանած ՀՍԽՀՎ ռազմահեղափոխական կոմիտեի` հեղկոմի ՇախագահԱլ. Մյասնիկյանը: Ներկա էին Ա. Մռավյանը.Պ. Մակինօցյանը,Ս. Լուկաշինը Լ Գ. Խոջաճիրյանը: էսելով «Ադրբեջանի ե

լ

|

Վրաստանի հեւո ներքին սահճաննճերիհաստատման հարցի մասին» արտգորձժոդկում Մռավյանի զեկուցումը` որոշվեց նրա նախագահուբյամբ ստեղծել մի հանձնաժողով, որի մեջ մտցվեցին Մ. Համբարձումյանը, Հ. Լազյանը, Ա. Ղարագյոզյանը նե համապատասխան

՝

ՎայաստանիԱզգային արխիվ (այսուհետն՝ ՀԱԼ), ֆ. 114. ց. 2.

գ. 46. թ. 66:

մասնագետներ՛: Հանձնաժողովնսկսեց աշխատանքներն անհրա-

ժեշտ նյութերի հավաքման ուղղությամբ: Մի շարք գիտակ մարդկանց հանձնարարվեց կազմել զեկուցագրեր Հայաստանի ու հարնան խորհրդային երկու հանրապետություններիմիջն վիճելի համարվող տարածքների, այդ թվում` Լեռնային Ղարաբաղի,Ախալքալաքի ու Խրամի (Ծալկա) վերաբերյալ: Վերջին խնդրի կապակցությամբ զեկուցագրի կազմման գործը դրվեց ծագումով ախալքալաքցի Պողոս Աբելյանի վրա, որն իր վաղեմի բարեկամԼլ. Մյասնիկյանի հրավերով հունիսի 16-ին Թիֆլիսից տեղափոխվելէր Երեան: 19271 թ. հունիսի 25-27-ին Թիֆլիսում Կավբյուրոյի հանձնաժողովը հրավիրեց իր անդրանիկնիստը` Ս. Կիրովի նախագահությամբ: Վրաստանը ներկայացնում էին հանձնաժողովի 2, Ադրբեջանը` 3, Հայաստանը`ընդամենը 1 անդամ (Ալ. Բեկզադյան): Ինչպես երնում է, նման անհավասար ներկայացուցչական կազմուլ հայ ժողովրդի ազգային-պետականշահերի պաշտպանության որնէ երաշխիք չէր կարող լինել: Եվ իրոք. առաջին իսկ նիստում Բեկզադյանը, ճնշելով ցարիզմի կողմից անցկացվածվարչականբաժանման անարդարացիությունը Կ, մասնավորապես,Օսձճանյան կայսրությունում թուրքերի կազմակերպածհայկական կոտորածներիհետեանքովաշխարհով մեկ սփռված գաղթականությանըտեղավորելու աճհրաժեշտությունը, Խորհրդային Հայաստանի ծանը սոցիալ-տնտեսական վիճակը, խնդրեց հանձնաժողովի անդամներին հայկական հոծ բնակչություն ունեցող Ախալքալաքի գավառը (առնվազն 7292-ը՝ հայեր), Լոռին Լ Լեռնային Ղարաբաղը(9492-ը` հայեր) զիջել Վայաստանին: Սակայն նա միայնակ մնաց հանձնաժողովի վրացի ն ադրբեջանցի մեծամասնությանհանդեպ (վերջիններիսմիացավ Ս. Կիրովը), որոնք Վրաստանում ն Ադրբեջանում հակահեղափոխական տարրերի աշխուժացման համար հող չստեղծելու պատրվակով, մերժեցին տարածքային փոփոխություններիմասին Ալ. Բեկզադյանի առաջարկը: Վերջինս չպահանջեց վերջնական լուծումը տեղափոխելՌԿ(բ)Կ կենտկոմիԿւավբյուրո Ի կատարումն Ա. Մռավյանի հանձնարարության`Պողոս Աբելյանը 1921 թ. հուլիսին Ախալքալաքիմասին ներկայացրեց մի ընդարձակ փաստաթուղթ-, որտեղ պատճական, աշխարհագրական,ժողովրդագրականե տնտեսականհայեցակետերիցհանգամանորեն

հարցի

'

:

Նույն տեղում, ֆ. 113, ճգրեամոքոո Շ. Բ., Հու

101-102. Տես

լ

|

հիմնավորում էր ԱխալքալաքըՀայաստանին միավորելու հայյ ժողովրդի արդարացի ձգտումը: «Ջավախքի հայությունը,- գրում էր այդ զեկուցագրում Սբելյանը,- մենշնիկյան կառավարությանըտածկականիցվաւո է համարում: Նրա աչքը այնպես է վախեցել, որ ոչ մի վրացականկառավարությունչի ուզում... Այս է ճշմարտությունը: Ախալքալաթցին ուզում է, որ Ախալքալաքը լինի իսկական, թուրքի հարձակմանհամար հավիտյանանմատչելի` Ռուսաստան. եթե այդ էլ չեղավ, նա ուզում է իր բախտըկապել Հայաստանի հետ, ն նա այժմ ուզում է միանալՍովետականՀայաստանին» "։ Աբելյանը անընդունելի էր համարում որնէ ինքնավարություն:Նա համոզվածաՍսում էր, որ ծայրահեղ դեպքում ՋավախքըԾալկայի հետ է ու-

պետք ինքնավարությունՎայաստանի հովանավորությամբ: ': թ. հուլիսի 2-7-ը Թիֆլիսում գումարվեց ՌԿ(բ)Կ Կավբյուրոյի պլենումը անդրկովկասյաներեք հանրապետությունների միջն որոշակի լարվածություն ծնող այդ հարցերը վճռելու համար, որին մասնակցեց Խորհրդային Ռուսաստանի ազգությունների ժողկոմ Ի, նենա

Ստալինը:

: |

Ինչպես հայտնի է. հուլիսի 4-ի նիստում թվեարկությամբ թեն վճռվեց էեռնային Ղարաբաղըմիացնել Խորհրդային Հայաստանին, սակայն հաջորդ օրը Ադրբեջանի հեղկոմի ոախագահ Ն. Նարիմանովի սպառնալիքներից հետո, առանց քննարկման հարցը վերանայվեց` հօգուտ Ադրբեջանի: Հայ պատմագրության մեջ դեռ գերիշխում է այն տեսակետը,որ հուլիսի 4-ի արդարացի ու հայանպաստ որոշման վերանայմանգործում վճռական դեր է ունեցել Ի. Ստալինի միջամտությունը:Սակայն նման բացատրությունը խիստ պարզունակ է Հուլիսի 4-ի, լույս 5-ի գիշերը Ղարաբաղիհարցում Կավբյուրոյի

անդամների մոտեցումներումտեղի ունեցած փոփոխությունըհասկանալու համար անհրաժեշտ է թննության առնել նան Կավբյուրոյի հուլիսի 7-ի նիստի ընթացքը: Այդ օրը Կավբյուրոն անդրադարձավ Հայաստանին Վրաստանի ՍԽՀ-ների միջե վիճելի համարվող Լոռվա ն Ախալքալաքիգավառների խնդիրներին: Ձայների 6 կողմ, 1 ձեռնպահ հարաբերակցուքթյամբ որոշվեց Լոռու Ձեզոք գոտին միացնել Վայաստանին, իսկ Ախալքալաքի ու Խրամի (Ծալկայի) շրջանները ՀայաստանիՍԽՊ-ին միացնելու հարցը տեղափոխել Վրաստանի կոմկուսի կենտկոմ ն վերջինիս եգրակացությունը ներկայացնել Կավբյուրոյի պլենումի

ց. 3. Գ. 15, թ. 15-17:

Ք ՀԱՅՈԾՅՈՇՒԸ

ՀԱՍ, ֆ. 144, ց. 2, գ. 3,

թ. 122-134

Հոմողաո36268

նֆ. 113,

ց.

ՓՀոշրուու, Ք.. 1969, 3, Գ. 42, թ. 41-83:

Ը.

Նույն տեղում, ֆ. 114, ց. 2, Նույն տեղում, թ. 133ա:

գ. 3. թ. 133:

քննարկմանը'": Ինչպես ն

պետք էր սպասել` վրաց բոլշնիկների հայեցողությանըթողնվածհայկականկողմի պահանջը պիտի մերժվեր: Եվ իրոք, հուլիսի 16-ին Վրաստանիկոմկուսի կենտկոմիքաղբյուրոն անընդունելի համարեց Խորհրդային Հայաստանի առաջարկը: Զավեշտական է, որ այդ որոշումը վրաց ղեկավարությունը «հիմնւավորում» էր գրեթե նույն պպատճառաբանությամբ, ինչ հուլիսի 5-ի նիստում արվել էր Դարաբաղը Խորհրդային Ադրբեջանին միացնելու ժամանակ. այն Է` «քաղաքական նկատառումներ»նեԲաքվի ու Թիֆլիսի հետ այդ գավառների տնտեսական կապվածությանշինծու ն անհամոզիչ պատճառաբանություն: Դրանում համոզվելու համար հատվածաբար մեջբերենք Կավբյուրոյի հուլիսի 5-ի ն Վոաստանի կոմկուսի կենտկոմիքաղբյուրոյի հուլիսի 16-ի նիստերի արձանագ-

րությունները.

Հուլիսի 5-ի որոշումից. «Ելնելով մուսուլմաններին հայերի միջն ազգային համերաշխությանանհրաժեշտությունիցն Վերին ու Ներքին Ղարաբաղիտնտեսական կապի ն նրա Ադրբեջանի հետ մշտական կապից, Լեռնային Ղարաբաղը թողնել ԱդրբեջանականՍԽՀ կազմում» 5: Հուլիսի 16-ի որոշումից. «Ելնելով քաղաքականնկատառումներից, ինչպես ե Ախալքալաքի շրջանի Թիֆլիսի հետ տնտեսական կապից, ընկ. հայերի առաջարկությունը համարել անընդունելի»: Նկատենք, որ «քաղաքական նկատառումներ» ասելով բոլշեիկներն ի նկատի ունեին, մի դեպքում` հայ-մահմեդական(թաթար-ադրբեջանական), մյուս դեւպքում` հայ-վրացական համերաշխության հաստատումը: Սակայն դա արվում էր ոչ թե պատմական արդարության, այլ միայնակ մնացած ու անհամեմատ թույլ հայության կենսական չահերը վրաց-ադրբեջանականմեծամասնության օգտին զոհաբերելու -

հաշվին:

Վերոհիշյալից հստակ երնում է, որ հուլիսի 4-ի երեկոյան կամ 5-ի գիշերը Ն. Նարիմանովը ստացել էր Կավբյուրոյի վրացի անդամներիհամաձայնությունը (որոնց միացել էին նան Մ. Կիրովը ն Ի. Ստալինը)իրեն պաշտպանելու դեպքում հաջորդ, այն է՝ հուլիսի 7-ի նիստում փոխադարձաբար օգնել վրացիներին Ախալքալաքի ն լույս

Գասարակական-քւսդաբական կազմակերպություններիփիաստաթղբերի կենտրոնականպետական արխիվ (այսուհետե` ՀՀ ՀՔԿՓ ԿՊԱ), հավաՀՀ

ածու

1, գ. 7. բ.45:

օբոեմ Խարձշնգռ 1914-1923 ո. Հճռքաքի ՈՇԵՄԿԱՃՈՒՍ: 8. Բ. ԽԱաածշջյւ Է.. |992, 650. բօր. է ՎՀ ՀՋԿՓ ԿՊԱ, հավաքածու1, գ. 7, ք. 43: Էն

Ը.

մ

«ԱաՂՇրէաղժք.Օ1Ք.

Խրամի հարցը Վրաստանի կոմկուս տեղափոխելու ն դրանով իսկ հօգուտ Վոաստանի լուծելու հարցում: Այսպիսով, 1921 թ. հուլիսին վրաց-ադրբեջանականհամերաշխությունն ընդդեմ այաստանի սկնհայտ էր: Այսպես` կուսակցական մարմիններիորոշմամբ պատմականԱրցախըտրվեց Ադրբեջանին, իսկ Ջավախքը` Վրաստանին: Սակայնինչպես այս, այնպես էլ այլ վիճահարույց հարցերի շուրջ պայքարը շարունակվեց հաջորդ ամիսներին ն նույնիսկ ւռաբիներին:

թ.

հուլիսի կեսերին արցախահայություննու ջավախահա-

չությունը, իրազեկ դառնալով Կավբյուրոյի ն Վրաստանիկոմկուսի կենտկոմի քաղբյուրոյի վերոհիշյալ որոշումներին, բազմաթիվ նամակ-բողոքներհղեց Մոսկվա, Թիֆլիս, Երեան, Բաքու: Վրաց ն ադրբեջանական հեղկոմները, որոնց կազմից հանվեցին բազմաթիվ «անցանկալի» հայ գործիչներ, շարունակեցին «փորձի փոխանակությունը» իրենց անցած հայության նկատմաճբ գավառների բռնություններ իրականացնելու հարցում'5 Հատկանշական է, դր այդ օրերին Խորորդային Հայաստանի իշխանություններին ախալքալաքցիների գրած բազմաթիվ նամակխնդրագրերում (որոնք հնարավոր չէ ընթերցել առանց հույզի ու վրդովմունքի) Ախալքալաքում ստեղծված մղձավանջային իրավիճակից դուրս գալու միակ ելքը համարում էին գավառի միացումը Հայաստանին:Դրանցիցմեկում կարդում ենք. «...որպեսզի վերագվի Ջավախեջիայի բլոկադան, ...որպեսզի կանգ առնի արտակարգ կոմիսարներիայցը, որպեսզիվերջ տրվի ամենայն տեսակտղայական կամայականությանն սրբագործվածալան-թալանին,միայն մի մի-

կա, որը ն ամբողջ գավառիբնակչության759» կազմող հայ ազգաբնակչությանտենչն ու փափագնէ. այն Է` միացնելԱխալքալաքի գավառը իրեն հարազատ Սովեւտռական Հանրապետությանհետ» "": 1921 թ. հուլիսի 5-7-ի ՌԿ(բ)Կ Կավբյուրոյի ն Վրաստանի կոմկուսի կենտկոմի բյուրոյի հուլիսի 16-ի որոշումներից հետո էլ հայ բոլշնիկների ազգային թնի ներկայացուցիչները որոշ փորձեր կատարեցին Ջավախքի, ինչպես ն Լեռնային Ղարաբաղի ենթակայության հարցը վիճարկելու ուղղությամբ: Սակայն անօգուտ. Խորհրդային Վայասւտտանի քաղաքական, շատ դեպքերում նան՝ տնտեսական ջոց

մեկուսացումը շարունակվում էր:

Ջավախքում վիաց բոլշնիկների սանձազերծած կամայակածությունների մասին ճանրամասն տես Մելքոնյան Ա., շվ. աշխ., էջ 339-343: Հ ՅԱՍ, Ֆֆ.144. ց. 2, գ. 24, բ. 75-76

ն ՀՀ

129-130:

ՀՔԿՓ

ԿՊԱ.

ֆ. 1,

ց. 1. գ. 112, թ.

1920-ական թթ. սկզբներին խորհրդային երեք հանրապետուքյունների միջն սահմաններիվերաբերյալ կնքված համաձայնագրերից հետո էլ Խորհրդային Ադրբեջաննու Վրաստանըչդադարեցրեցին Հայաստանիցտարածքային նոր կորզումներկատարելուփորձերը: Ադրբեջանը,որը նախապատրաստվում էր Ղարաբաղումանցկացնել հանրաքվե վերջնականապեսերկրամասի բռնակցումը«օրինականացնելու»համար, իր հերթինակնկալումէր Վրաստանիա-

քակցությունը:

Դեռ 1921 թ. գարնանից ձեավորված վրաց-ադրբեջանական գործակցությունընոր դրսնորումներ ունեցավ 1927 թ. վերջին ն 1922 թ. սկզբին: «Եղբայրական» հանրապետություններն արգելքներհարուցեցին Ռուսաստանիցեկող սննդամթերքըՀայաստանինառաքելու խնդրում: Թիֆլիսում ՀՍԽՀ դիվանագիտական ներկայացուցիչԼ. Սուրխաթյանին1922 թ. հունվարի 21-ին հղած հեռագրում արտգործժողկոմ Ա. Մռավյանը խնդրում էր միջոցներ ձեռք առնել ՎրաստանիցԱխալքալաքի,իսկ Ադրբեջանից`Ղազախի վրայով Ռուսաստանից ստացվողապրանքների ապահովելու, ճանապարհմուտքը ներըապաշրջափակելուուղղությամբ ՛: Նման պայմաններում Դայաստանը փորձեց արդարացի լուծուճների հասնել գոնե ներքին սահմանայինհարգերում Ա կամ Վրաստանին մնացածտարածքներում հայության համար ապահովել ինքնավարություն:Դեռ 1922 թ. մի խումբ հայ գործիչներ ներկայացրին նախագիծ Ախալթալաքիգավառից ն Բորչալուիհայաբնակգյուղերից ՎրաստանիՍԽՀ կազմում մեկ հայկականինքնավարվարչամիավոր ստեղծելու մասին: Սակայն վրաց պետականշրջանակները, մտավորականության ներկայացուցիչներ (հատկապեսպատմաբան Իվ. Ջավախիշվիլին) սվիններով ընդունեցին այդ նախագիծը`այն դիտելով իբրե Վրաստանն անդամահատելուբայլ ն 1923 թ. հասան

նրա մերժմանը"": Սայր հայրենիքի հետ Արցախի ն Ջավախքի միացման համար հայ բնակչության պայքարի մի նոր պոռթկում տեղի ունեցավ 19251926 թթ.: նման պահանջուլԱխալքալաքի37 գյուղական խորհուրդներ դիմեցինՎայաստանի,Վրաստանի ե ԽՍՀՄ բարձրագույն իշխանական մարմիններին:Երնան ու Թիֆլիս ժամանեցին նրանց հւստուկ պատվիրակությունները: Ժամանակի համար արտառոց այդ

հարգի Քննությունը հանձնարարվեգ կովկասյան գործերին «քաջատեղյակ» Սերգո Օրջոնիկիձեին: Վերջինս,ինչպես երեում է ՏԱՍՍ-ի տարածած հաղորդագրությունից («Պրավդա» թերթ, 12 մայիսի), 1926 թ. մայիսի 10-ին Թիֆլիսում անդրկովկասյան ընդլայնված կուսակցական խորհրդակցությունում հանդես եկած զեկուցումով խոր անհանգստություն հայտնեց երկրամասում տակավին չոչնչացված մենշեիկյան, դաշնակցական ու մուսավաթական կուսակցուբյունների «պառակտչական», հակախորհրդային գործունեության առնչուքյամբ: Քննադատելով տեղերում ազգային հարցի նկատմամբ որոշ ղեկավար անձանց «սխալ» մռտեցումները, Օրօռնիկիձեն նշում էր, 37 գյուղեր ցանկություն են հայտոր «Անցյալ տարի Ախալքալաքի նել միանալ Հայաստանին» ՞":Ըստ երնույթին՝ կամենալով ընդգծել, որ գավառի ոչ բոլոր բնակավայրերն են հանդես եկել նման ցանկությամբ, բոլշնիկ գործիչն անպայմանորեն ընդգծել է «57» թիվը՝ մոռանալով, որ այն գավառի հայկական գյուղերի ընդհանուր թվի մեջ պատկառելի ցուցանիշ է: եթե ամբողջ գավառի մոտ 80 գյուղե-

րից հանենք մոտ 10-12 ռուս-աղանդավորականն վրացականգյուղերը, ապա կստացվի, որ գավառի հայ բնակչության կեսից ավելին ճարահատյալ գնացել է այդ վտանգավորքայլին: Ս. Օրջոնիկիձեն այդ փաստը համարել է «սկանդալ»` զարմանք հայտնելով Խորհրդային Վրաստանիցհեռանալու ն Հայաստանին միանալու հայերի «անբնական» ցանկության կապակցությամբ: Պարզվում է, որ համանման իրավիճակ ստեղծվել Է նան Գանձակի (Գյանջա) գավառի լեռնային մասում (խոսքը Ղարաբաղի մասինէ Մ.) Օրջոնիկիձեն, փռոձելով հնարավորինս թաքցնել իրենց ազգային քաղաքականության ձախողումները, ինչպես վրացահպատակ Ախալքալաքի, այնպես էլ Ադրբեջանին ենթակա շրջանների հւմյության դժգոհության պատճառը համարել է ոչ թե քաղաքական, այլ զուտ տնտեսական: Այն Է` Անդրկովկասի հողժողկոմաւոը Ջավախքում հայերին բավարար հողատարածքներ չի տրամադրել ն նրանց գժտեցրել է ոչխարաբույծ-խաշնարածվրացիների հետ, իսկ երերորդ դեպքում` Գյանջայի (Ղարաբաղի Ա. Մ.) հայերին առհասարակ չի հատկացրել խոստացված հողակտորները: Բնականաբար, հայության պահանջը մերժվել է: Ինչպես երնումէ եղած կցկտուր նյութերից` Ախալքալաքի հայ պատվիրակներն օգնությանխնդրանքովդիմել են հայ բոլշնիկներին,այդ թվում` ՀԽՍՀ -Ա

-

|

-

ՀԱՍ. ֆ. 114. ց. 2, գ. 136. թ. 20:

ՀԹՐՏԵՎՀԼԳ, Թծժջոռհռ, Պ7Մ. չր. 2930 (Արտանուջի,աճսագիր. Թիֆլիս. 1998, թիվ 7. էջ 29-30, վրացերեն). Հմմտ.` «Հայ-վրացգրական, պատմա-

մշակութայինհարցերըվրաց մամուլում (1988-1990)», էջ 60-62:

լ

'

ԻՑ

12 մող Հմմտ. Աբեղեան Ա., Մենք ե մեր հարեւանները, 1928, Հայրենիք, դեկտեմբեր, թիվ 2 ն Վայրենի Ջաւախք, Պէյրութ. 2002, էջ 335:

րբառու. 1926.

ժողկոճխորհի Մախագահ,ծնունդով արցախգի Սաքո Համբարձումյանին` հույս ունենալով գոնե հասնել Վրաստանիսահմաններում ինքնավարությանտրամադրմանը:Սակայն Համբարձումյանը,գգուշանալով, ախալքալաքցիներից պահանջել է՝ բողնել ու հեռանալ իրենց տները ն հիշեցրել. որ «կոմունիստական կուսակցությունըգիտե, թե ում Ա երբ պետք է տալ ինքնավարություն»՞-: Այս դեպքերի մասին Փարիզի «Հառաջ» թերթում կարդում ենք. «...այսօր անհերքելի իրողութիւն է. որ ախալքալակցիք ձգտում են իրենց գաւառը միացնել Հայաստանին: Նրանց գիւղական խորհուրդների այս ուղղութեամբ կատարած քայլերը յայտնի են : ցող հասարակայնութեանը թէ մեր ն թէ բոլշեւիկեան մամուլից»Այսպիսով`սահմանայինհարցերում մնալով միայնակ Խորհրդային Ադրբեջանին Վոաստանիավելի ազդեցիկ բոլշնիկների ն Օրանց աջակցող կենտրոնիառջե, խիստ թուլացած Հայաստանիղեկավարուբյունը, ի վերջո տեղի տվեց: Զանգվածային բռնամիջոցների շնորհիվ խորհրդայինիշխանությանըհաջողվեց առժամանակ լռեցնել ինչպես արցախցիներին ու ջավախքցիներին, այնպես էլ հարեան հանրապետություններին անցած այլ տարածքների հայութ-

ընթեր-

յանը:

Հետագա տարիներին. ստալինյան բռնատիրությանամրապնդպայմաններում հիմնահարցըմոռացությանտրվեց, առավել նս, որ կամա թե ակամա, բնակչության մեջ գերակշռեց խնդիրը«ինտերնացիոնալ բարեկամության» շրջանակներում լուծելու մոտեցումը, իսկ տարածքային վերաձեումների փորձերը դարձան անընդունելի ու խիստ վտանգավոր: Հարցը բարձրացնող անձանց մեծ մասը 1930-ական թվականներին բռնադատվեց: Խորհրդային իշխանության տարիներին քաղաքական ու սոցիալ» տնտեսական լծակների անբարենպաստ ներգործության հետնանջով սկսված բնակչության արտահոսքը դարձավ Լեռնային Դարաբաղի Ինքնավար մարզի ն Սխալքալաքի ու Բոգդանովկայի շրջօանների ժողովրդագրականիրադրությանըբնորոշող երնույթ: Այդ առումով պատահական չէր. որ բնակչության տոկոսային հարաբեբության տեսակետից,ի թիվս հայկական այլ տարածքների, երկրորդ աշխարհամարտիտարիներին այս երկրաճասերնունեցան ճարդկային ավելի մեծ կորուստներ: Ադրբեջանի Լ, Վրաստանիղեկավարությունըռազմաճակատնետեց այնտեղիհայության առավել մեծ հատվածները:Բավական է նչել. որ պատերազմիօրերին բա-

ախալքալաքցիներից

նակ զորակոչված 12684 զոհւլվեգ (մասամբ անհետ կորածներ) 7788-ը, այսինքն` 61,495-ը՛՛: ը Այս ցուցանիշը, որ գրեթե նույնական է ճան ԼՂԻՄ-ի համար, էապես գերազանցում է ԽՍՀՄ այլ շրջաններից բանակզորակոչվածներիկորուստները: 1988 թ. սկսված արցախյանհամահայկականշարժմանը, ապա նան ազատամարտին գործուն մասնակցություն ունեցավ նւե ջավախահայությունը: Հարյուրավոր ջավախահայեր իրենց կյանքը նվիրաբերեցին Արցախի ազատագրության գործին՞՞: Այդ մասնակցությունը Ջավախքում վրացական իշխանությունների վարած խտրական քաղաքականության դեմ յուրովի ընդվզելու արտահայ-

տություններից մեկն էր: Ներկայումս Լեռնային Ղսրաբաղը ն Ջավախքը կրկին հայտճվել են մարտահրավերների առջն: Սակայն ինչպես անկախ Արցախը, այնպես էլ պատմական Ջավախքն իր վարչական երկու շրջաններուլ (Ախալքալաքի ն Բոգդանովկա-Նինոծմինդայի շրջաններ), հիմնան ավելի քան 100 հազար կանում հայաբնակ մոտ 100 գյուղերով բնակչությամբ (9592-ը` հայեր)",շարունակում են ապրել իրենց հայաշունչ ն հայեցի կյանքով` դատապարտվածապագայի նկատմամբ լավատեսությանհրամայականով:

ման

-

ԱբեղեանԱ., ՀայրենիՋաւախք. Պէյրութ. 2002. էջ 336: Ցառած.Փլորիզ, 1928, 28 հուՕիս.էՏ2:

«Լեռնային ԴարաբադիՀանրապետություն. անցյալը, ներկան ն ապագան», միջազգային գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Շրնան, 2007, էջ 145-158:

Մելքոնյան Ա., Ջավախք. պատմության ուրվագծեր, Ե., 1999, էջ 44, 49: Արցախյան ազատամարտին Ջավախքի ն հարակից շրջանների հայուբյան ձասնակցության մասին տես Ղազարյան Վ., Ջավախքի արծիվները

5:

Արցախի լեռներում, Ե., 2003: Ջավախքին հարնան Ախալցխայի. Ասպինձայի ն Ծալկայի չրջաններում հաշվվում է մոտ 30 հայկական գյուղ` 60 հազ. հայ բնակիչներով:

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐԸ

ՎԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ'

Վերջին տասնամյակի ընթացքում հայոց ցեղասպանությանհիմճախնդիը,դառնալով զանազան երկրների խորհրդարանների,կառավարությունների, զանգվածային լրւստվության միջոցների բուռն քննարկումների առարկա, կարծես կրկին վերածվել է միջազգային դիվանագիտությանհարցի: Առաջին հայացքիցշատ բան սկսում է հիշեցնել 1878-1923 թբ. հայկական հարցի ժամանակաշրջանը,միայն այն տարբերությամբ,որ եթե այն ժամանակ խոսքը վերաբերում էր Օսմանյան կայսրության տիրապետությանտակ գտնվող Արնեճտյան Վայաստանումհայանպաստ բարեփոխումներին արեմտաեվրդպական մեծ տերություններիկողմից հսկողության իրականացմանը,ապա այժմ` խնդիրըհանգում է աշխարհիտարբերերկրների խորհրդարաններում20-րդ դարի առաջին մեծագույն ոճրագործությունը պետական մակարդակովճանաչելու ե դատապարտելուշարունակական գործընթացին: Երկու դեպքում էլ, հատկապես առաջին, տարբեր երկրների հայանպաստկեցվածքի նպատակըԹուրքիայի վրա ճնշում գործադրելն Է Մինչդեռ աշխարհասփյուռհայության համար այն «Վայ դատ» պայմանականանվան տակ փաստորենչարունակում է մնալ` նախնառաց ոճրագործության ճանաչման, դատապարտման, ճան հատուցման, այնէ հայրենիթիվերադարձման պայքարի հարց: 1948 թ. մայիսին հայոց պետականությանվերականգնումիցհետո հայկական հարցը վերածվեց նան միջպետական,առաջին հերթին հայ-Քուրքթականհիմնահարցի: Բնականաբար այն իր մեջ ներառեց նան հայկական նորահռչակ պետության անվտանգությանխնդիրը: Մինչն հոկտեմբերի 30-ի Մուդրոսի զինադադարովԱռաջին աշխարհամարտումՕսճանյան կայսրության պարտությունը, երբ բուն Արնելյան Հայաստանիզգալի մասը Շիրակը,Լոռի-Փամբակը,Շարուր-Նախիջնանը, Արարատյանդաշտի մի մեճ հատվածը ն այլ շրջաններ, բռնազավթվածէին թուրքերի կողմից,նռռաստեղծՀայաստանիՀանրապետությունը,հասկանալիպատճառներով,ի զորու չեղավ բացահայտորենանդրադառնալարեմտահայտարածքներիխնդրին:Ուստի պատահականչէ, որ 1948 թ. մայիսի վերջին Հայոց ազգայինխորհուրդն իր ընդունած անկախության հռչակագրում իրեն վերագրեց '

Ձեկուցումը կարդացվել է

թ.

«Հրաչյա Աճառյան» համալսարանում

կայացած «Հայոց ցեղասպանությունը ն միջազգային դիվանագիտությու-

նը» գիտաժողովում(տե՞ս Առաթյալ, 2007.

մայիս, Էջ 1-2):

|

|

|

բոլոր հւսյկական գավառների միակ Ն գերագույնիշխանությանգործառույթներ չմատնանշելով,թե կոնկրետ որ տարածքներիմասին է խոսքը: Դա նշանակում է, ռր ԱրեմտյանՀայաստանիհիմնահարցն այնքան վճռորոշ էր հայության համար, որ Բաթումի պայմանագրով ծանրագույն վիճակի մեջ դրված ԱրարատյանՀանրապետությունն իսկ, ինչպես այն Ժամանակհաճախ անվանում էին փոքրիկ Հայաստանը,ենթատեքստովարտահայտում էր իր մտադրություններըհայկական հարցում: Ավելին, խորհրդարանումվարչապետ Հովհ. Քաջազնունին չէր խորշում Թուրքիայի ներկայացուցչից ասելու համար, որ «Այո, մեր հանրապետությունը փոքր է ու ճեղ իր սահմաններով, ճա գրկվել է իր ամենագնահատելի երկրամասերիցու չի կարող իր մեջ տեղւսվորելամբողջ ազգաբնեակչությունը...: Բայց ես կարժում եմ, որ երկրի սահմանները թարացած չեն կարող մնալ միշտ. ես հավամում եմ, որ մեր երկրի սահմանները կրնդարծակվենկյանքի երկաթե Ուժով» Ի դեպ, հատկանշականէ, որ այդ ժամանակներիցցայսօր, այդ թվում խորհրդայինիշխանությանտարիներին, այն է` տարբեր քաղաքական ռեժիմների օրոք, հայկականպետականու կուսակացական շրջանակները հիմնականում համերաշխվեցին հայկական տարածքների հարցում իրենց քաղաքական կեցվածքուլ, գիտակցելով նան խնդրի վտանգավորությունը,պատեհ առիթի դեպքում համարձակություն ունեցան հնարավոր բոլոր միջոցներով արծածելու այդ հիմնահարցը: Այսպիսով, մեզ համար բաղձալի արնեմտահայ խնդիրը ցավալիորեն իր հետ բերեց միաժամանակԹուրքիայի կողմից հայկականպետականությանփոքրիկ կղզյակի Աբնելյան Հայաստանի անվտանգությանմշտական սպառնալիք: Արդեն 1919 թ. Առաջին աշխարհամարտում Թուրքիայի պարտությունից հետո, երկրում ծվարած բազմահազար արնեմտահայ գաղթականների ճնշման տակ, մասնավորապես ի կատարումը փետրվարինտեղի ունեցած Արեմտահայերիերկրորդ համագումա-

րի որոշումների, վարչապետ Ալ. Խատիսյանի կառավարությունը մայիսի 28-ին անկախությանտարեդարձիօրը, ընդունեց ազատ. անկախ ու միացյալ Հայաստանի հռչակագիրը, որով հանրապետության իշխանություններնիրենց ազդարարում էին նան կորուսյալ Արեմտահայաստանի տեր ն Անտանտիդաշճակիցերկրների օժանդակությամբհետամուտ դառնում այդ կենսական խնդրի իրագործճանը: ԻՆչպես հայտնի է. միջազգայնորեն հայկական հարցի լուծումն իր փաստաթղթայինձնակլերսյումըգտաւ| 1920 բթ. ապրիլին Սան-Ռեմոյումն օգոստոսին Սերում կնքված պայմանագրերում: Հ

Վրացյան Մ., Գայասւանի Հանրւսւվետություն, Ե.. 1998. էջ194:

Սակայն թուրք-հայկական պատերազմի, շնիկյան հւսքեմալա-բոլ մագործակցության, արեմտաեվրոպական երկրների եռկդիմի քաղաքականության արդյունքում Հայկական հարցը վերջնականապես թաղվեց: Լոնդոնի (1921) ն Լոզանի (1922-1923) կոնֆերանսներից հետո Հայոց հարցը դուրս մղվեց միջագգայինդիվանագիտության

հունիսի 18-ին Եվրոխորհրդարանը Թուրքիայի վրա ճնշում բանեցնելու համար,«հանկարծ»հիչեց մոռացված հայ դատը Եվրամիությանմեջ մտնելու համար թուրքական իշխանություններից ի թիվս այլ հարցերի պահանջելով ճանաչել ու դատապարտել Հայոց մեծ եղեռնը: «Թուրքական պետությունը մերժում է ցեղասպանության մեղադրանքը.-ասվում էր այդ բանաձնում.անհիմն ն դրանով իսկ զրկում է հայ ժողովրդինիր սեփականորպես պատ-

ոլորտից:

Անկախ պետականությանբացակայությանպայմաններում1921թթ. միջազգային ասպարեզում Հայ դատի հետապնդման խնդիրը մնաց բացառապես սփյուռքահայության «մենաշնորհը»: Թերես կարելի է հիշել միայն 1945-1947 բթ. երբ Խորհրդային Միության արտաքին քաղաքականությանհամատեքստում, Խորհբդային Հայաստանիանունից, խնդիր դրվեց շոշափել նան հայկականհողերիհարգը:Սակայնայն հաճդիպեցանգլո-ամերիկյանկողմի ուժեղ հակազդեցությանը:Շուտով այն մոռացության տրվեց նան ԽՍՀՍ-ի կողմից: Ավելին 1953 թ. մայիսին խրուշչյովյան ղեկավարությունը հրաժարվեց Թուրքիայի նկատմամբ տարածքայինպահանջներից: Հայ դատի հարցը խորհրդային երկրում փաստորեն դարձավ խիստ վտանգավոր Լ, փակ թեմա: Միաժամանակ չմոռանաք, որ խորհրդային հզոր կայսրության սահմաններում Օրակարգից գուրս մղվեց ՀԽՍՀ սահմաններին սպառնացող թուրթական

վտանգը:

Հայրենիքում 1965 թ-ից պաշտոնապես մեծ եդեռնի 50-ամյա տարելիցի ճնշումիցհետո անուդղակիորեն Հայաստանը մասնակից դարձավՀայ դատի հետապնդմանը: Այդ հարցում որոշակի դերակատարություն ունեցան Խորհրդային Հայաստանիհայրենասերմի շարք ղեկավարներ, մասնավորապեսՅակով (Վակոբ) Զարոբյանը: Սփյուռքում ն հայրենիքում 1965 թ, սկսված համընդհանուրազգային զարթոնքի պայմաններում հեռավորՈւրուգվայն առաօջինը պե. տականորենճանաչեց ե դատապարտեցՀայոց մեձ եղեռնը: Նախկինում Հայոց եղեռնի մերժողական քաղաքականությունիգ Մոսկվայի հրաժարվելընշանակումէր նոր քաղաքականության որդեգրում: Մի կողմից Կրեմլի ղեկավարուբյունն ինքը, ՆԱՏՕ-ի անդամ Թուրքիայի հետ հարաբերությունները չսրելու նպատակով հրապարակավչէր ճանաչում ու դատապարւոումհայոց մեծ ողբերգությունը, մյուս կողմից Հայաստանում թույլատրում էր պաշտոնապես հարգել ցեղասպանության զոհերի հիշատակը, կառուցել հատուկ հուշահամալիր ն այլն: Նման մոտեցումը պատահական չէր: Այն հայերիս մեջ մշտապես թերարժեքության ն հավետ Ռուսաստանի կազմում մնալու դատապարտվածության բարդույթ ձնեավորելու նպատակէր հետապնդում:

թ.

մությանիրավունքից. Մինչն այժմ պատմականորեն ապացուցվածհայկական գեղասպանությունը չի ենթարկվել քաղաքական դատապարտման ն չի ստացել իր համապատասխան հատուցումը»-: Պատահականչէ, որ այս որոշումն անհանգստացրեց Խորհրդային Միությանղեկավարությանը: Մոսկվանզգուշացավ, որ ԱրնճուտՔը կարողէ եղեռնիհարգում նախաձեռնությունը տանել իր ձեռքից: Այս վիճակըպահպանվեցնս մեկ տարի մինչն 1988 Թ. հուժկու Արցախյան շարժումը, որի ընթացքում, մասնավորապես սումգայիթյան ողբերգության առիթով, ցեղասպանությանհարցը զուգահեռաբար դարձավ հասարակականքննարկումներինյութ: Հասարակական բուռն ակտիվությանպայմաններում խնդիրը տրամաբանորեն հաՍավ մինչե Խորհրդային Հայաստանիխորհրդարան Գերագույն խորհուրդ, ուր ժողովրդավարական ուժերի կողմից ընտրված պատգամավորների ն հայրենասիրականգաղափարներովտոգորված պատգամավորներիճնշման տակ, հակառակ մոսկովյան ղեկավարության կամքի, ճոյեմբերի 22-ին ընդունվեց Մեծ եղեռնը դատապարտող օրենք: Թվում էր, որ այս կարնոր բանաձեռվսնսվում էր ինքնուրույնությանուղին բռնած Հայաստանում ցեղասպանության խնդիրը պետական քաղաքականության ուղղություններից մեկը դարձնելու ժամանակաշրջան: Բայց ավաղ, այդպես չեղավ: Զարմանալիէ, որ երբ իրադարձությունների տրամաբանական զարգացման արդյունքում Արցախյան ազատագրական շարժումը հետզհետե վերածվեց անկախական շարժման, Հայ դատի հարցը կաճաց-կամաց դուրս մղվեց ասպարեզից նախ հասարակականքաղաքական, ապա նան 1990 թ. մայիսին խոհրդարանական ընտրություններից հետո նան պետական-կառավարական հարթություններում առաջատար դիրքեր ապահովածՀայոց Համազգային շարժում (44Շ) կուսակցության անդուլ ջանքերիգնով:

Բարսեղյան Լ.Ս.. Հայոց ցեղասպանության հրապարակայնորեն դատան ճանաչման ժամանակագրություն(1915-2000). Երեան, 2000,

պարտման օ

Այդ ուսրցում հատկապես կարծր դիրք բռնեց ՀՀՇ վարչության նախագահ Լնոն Տեր-Պետրոսյանը: Հատկանշական է, որ վերջինտ մեծ ջանքեր գործադրեց, որ անկախության ուղին նախանշող կարնոր փաստաթղքի 1990 Ք. Օգոստոսի 23-ի անկախության հռչակագրում ցեղասպանությանհարցը տեղ չգտնի: Բայզ Գերագույն խորհրդի պաւոգամավորներըքվեարկեցին խղճի թելադրանքով, ն հարցը լուձվեց հակառակԼ.Տեր-Պետրոսյանիցանկության: Պետագայումնս 33Շ-ականները,Թուրքիայի հանդեպզգուշավոր կեցվածք պահպանելու անհրաժեշտությանշինծու պատճառաբանությամբ, ամեն-ինչ արեցին այդ հարցը նորանկախՀայաստանի արտաքին քաղաքականությանշրջանակից հանելու ուղղությամբ: Ավելին, իշխաճություններըկանգ չառան նան արտգործնախարար Րաֆֆի ՀովհաննիսյանինՍտամբուլումցեղասպանությանիրողուբյան խնդիրն արծարծելու համար, պաշտոնանկանելու ծայրահեղ քայլի առջն: Կարծում ենք, որ Մեծ եղեռնի քաղաքականության «լռեցման» ձգտման յուրահատուկ դրսնորումներից մեկն էլ եղավ ՀՅԴ -ի դեմ սկսված պետական-բաղաքական տխրահռչակ արշավն ու դրա արդյունքում Արցախյան ազատամարտի հաղթանակում ծանրակշիռ ավանդ ունեցւսմծավանդական կուսակցության գործունեության կասեցումը: Այս քայլերից հետո ՀՀՇ իշխանական շրջանակները փորձեցին յուրովի սեփականաշնորհել Հայ դատի խնդիրը: Հասարակության ճնշման տակ ն անշուշտ, իշխանություններիօրեցօր ընկնող վարկը փրկելու նպատակովորոշում ընդունվեց 33 Գիտությունների ազգային ակադեմիայիհամակարգում ստեղծել Հայոց ցեղասպանության 1995 թ. ապրիլինՀՀ ԳԱԱ-ում Մեծ եղեռնի թանգարան-ինստիտուտ: 80-րդ տարելիցի կապակցությամբհրավիրված միջազգային գիտաժողովում 11 նախագահԼ,Տեր-Պետրոսյանը հանդես եկավ «խրատական» ճառով, որտեղ բացի խնդրոհարցիկապակցությամբերկրի քաղաքականուղին նշելուգ, մի շարք վտանգավորմտքեր հայտնեց հիմնահարցի շուրջ (խնդիրը ոչ թե քաղաքական, այլ զգացական է, թուրք ժողովուրդը մեղսակցության բաժին չունի, եղեռնի դրդապատճառները տնտեսական չեն Լ այլն), որոնք առաջացրին ներկաների բուռն հակազդեցությունը: Եղան նախագահիմոտեցումները բացահայտ դաւտռապարհող ելույթներ Սակայն ՀՀՇ-ն շարու-

նւմկեգ իր «զգուշավորական» ու միաժամանականպւոուղ բաղաքականությունը, որին Թուրքիան «մեծահոգաբար» պատասխանեցՀայաստանի չրջափակումով, Սրցախի հարցում ընդգծված ադրբեջանամետ

պահվածքով:

Հայ դատի հարցում անկախ պետականության դիրքորոշումը փոխվեց 1998 թ. մարտին տեղիունեցած իշխանափոխությունից հետո: ՀՀ նոր նախագահը արժանապատվորեն հարցը քանիցս հնչեցրեց ե՛ Ստամբուլյան գագաթաժողովումե. ՄԱԿ-ում, իսկ վերջերս էլ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովում: հարցը շոշափվեց ՀՀ արտգործնախարարի ե այլ պաշտոնյաների զանազան ելույթներում: Նոր ղեկավարությունը ճիշտ ընկալեց, որ հայոց ցեղասպանությանխնդիրըլուրջ կռվան է Թուրթիայի դեմ զանազան միջազգայինատյաններում Հայաստաճի խնդիրներինցանկալի լուծումներ տալու հաճար: Անշուշտ, հայաստանյանպաշտոնական մոտեցման փուփոխությունն իր նպաստը բերեց տարբեր երկրներում ամենաբարձրմակարդակներով ցեղասպանության դատապարտմանը: Պատահականչէ, որ պայմածավորվածնան ՀՀ ղեկավարությանդիրթորոշմանշեշտակի փոփոխությամբ,1998-2000 թթ. միանգամից Բելգիայի, Ֆրանսիայի,ԼՂՀ-ի, Շվեդիայի,Լիբանանի ու Իտալիայիխորհրդարանները, Նյու-Յորքի ու Հռոմի քաղաքան Հռոմի պապ պետարանճերը Հովհաննես-ՊողոսԲ-ն, դատապարտեցին հայոց մեծ եղեռնը:Հիշենք, որ 1965 թ. ի վեր ցեղասպանությունը ճանաչել էր ընդամենըհինգ երկիր(Ուրուգվայ, Կիպրոս Սրգենտինա(1985), Ռուսաստան ն Յունաստան (1995-1996): Այսպիսով` ցեղասպանությանմիջազգային ճանաչման գործում, ինչպես երնում է վերոհիշյալվկայակոչումներից, անկախ պետականության, առավել Նս Հայաստանիպաշտոնական քաղաքականության առկայությունն ունի առաջնակարգ կարնորություն: Դրանում համոզվելու համար փորձենք ճանաչման գործընթացինհետնել հաջորդ տարիների օրինակով, երբ մեր երկրի ճոտեցումներում վեց նախկինքաղաքակաճությունիցորոշ չափով նահանջելու,ավելի զիջողական դիրքորոշում որդեգրելու միւռում: Դա ամենայն հավանականությամբ կապված էր Հայաստանիվրա մեծ տերությունների բանեցրած ճնշումների հայ-թուրքական «հաշտեցման» կուրբս

Բազմիցս

(1982).

նկատ-

հետ: պարտադրելու իրողության

թ. ԱՄՆ

պետդեպարտամենտի հովանավորությամբ սկսեց

գործել այսպես կոչված «Հայ-թուրքականհաշտեցման հանձնաժողովը» (ՀԹՀՅ): Որքան էլ ՀՀ իշխանություններըփորձեցին ժխտել այդ հանձնաժողովիհետ իրենց գործակցությունըն մասնավորապես հայկական կողմից ՀՎԹՀՀ անդամ, ՀՀ Արտգործնախարարուքյան նախկին աշխատակից ԴավիթՀովհաննիսյանի հետ իրենց ունեցած կապը, ակնհայտ էր, որ Հայաստանի ղեկավարությունը ոչ միայն տեղյակ էր տարվող բաճակցություններին, այլե վերահսկում էր դրանք: Հետաքրքրականէ, որ ՅԹՀՀ-ի գործունեությանողջ շրջա391

զուգահեռաբարնկատվեցհայկականկողմին ցեղասպանութբանավեճի մեջ ներքաշելու միտում ն թուրքական ն թեմայով յան եվրոպականու ամերիկյանզանազանկազմակերպությունների,Գիտահետազոտական ու կրթական կառույցների կողմից: Հստակ առաերեում էր, որ հայերին գիտականբանավեճի մեջ ներքաշելով, ն հաշտեհետ դահճի միջն ի՛նչ «հաշտվելով» (զոհի վել ես նրանց լուծում էր մի քանի խնդիր. ցում) թուրքական դիվանագիտությունը նախ հայ գիտնականները, մասնավորապեսպատմաբանները, եղեռնի ոարցի շուրջ թուրքերի հետ նստելով գիտականբանավեճի, ակամայից հայտնվում էին «զրոյական» վիճակում ն նույնպես իրողությունըկասկածիտակ առնողհայտնվում ցեղասպանության ների շաքերումէր ստաԵրկրորդ թուրքականկողմը հրաշալի հնարավորություն ճում աշխարհին համոզելու համար, որ առայժմ, երբ ընթանումեն հայ-թուրքականգիտականվեճերը, կարիք չկա խորհրդարանական կամ այլ մակարդակովանդրադառնալայդ խնդրին:Այ կավարտվեն է այդ բանավեճերը, կգտնվենդրանց լուծումները,նոր կարելի արծարծել խնդիրը: Ինքնին հասկանալի էր, որ Սրեմուտքի գործուն մասնակցությամբ(գուցեն ազնիվ մղումներով) հայկական կողմի համար պատրաստվումէր ծուղակ: Դժբախտաբար, հայկական կողմը, որը ներկայացնում էին նան ճանաչված գործիչներ (1441նախկին արտգործնախարար, ՀՀՇ-ական Ալեքսանդր Սրզումանյան, ռուսաստանաբնակ քաղաքագետ Անդրառիկ Միհրանյան,ամերիկահայիրավաբան Վան Գրիգորյան ն ուրիշներ), հակառակ իր բոլոր հավաստիացումներին,որ Հա) դատի ն հարցում որնէ զիզում չի լինելու թուոքական կողցեղասպանության ճին, ի վերջո հայտնվեց ծանր ու խաբված վիճակում ն հարկադբված եղավ 2003 Թ. վերջերից հակվել դեպի այդ տխրահռչակհանձնաժողովի գործունեությանդադարեցումը:ՀԹՀՀ հայ անդամները, իրենց գործելաոճի ձախողումը քողարկելու նպատակով,հանդես եկան ուսյտարարությամբ,թե իբր հանձնաժողովիգործունեությունն ունեցել է որոշակի դրական հատնանք, ն իրենք որոշակի քայլ են կատարել հայ-թուրքականլարվածությանթուլացմանուղղությամբ: Իրականում այդ անփառունակհանձնաժողովը զգալի վնասներ հասցրեց միջազգայնորենՀայ դատի ճանաչման գործին: Եղան դեպքեր, երբ տարբեր երկրների խորհրդարաններիրենց օրակարգերից հանեցին հայոց ցեղասպանությանըվերաբերող բանաճձների ավարտին սպասելու պատնախագծերը ՀԹՀՀ -ի աշխատանքները Ճառաբանությամբ (օր. Գերմանիա. Ավստրիա, Կանադա ն այլն): Պատահական չէ, որ 3ԹՀՀ-ի գործունեության ընթացքում (2007 թ. նում

-

2003 թ.

նոյեմբեր) ոչ մի երկիր չքննարկեց ու չճանաչեց հայոց եղեռնը: Միայն 2003 թ. դեկտեմբերին,երբ ՀԹՀՀ-ն արդեն փաստացիլուծարվել էր, Շվեյցարիայի,2004 թ. սկզբին նան Կանադայի, իսկ ճո-

յեմբերի 30-ին Մլովակիայիխորհրդարաններն անդրադարձան հաեղեռնին ն պետականորեն դատապարտեցին այն: 2004 թ. վերջից Թուրքիայի Եվրոմիությունմտնելու բանակցային գործընթացի սկսման կապակցությամբ կրկին շրջանառվեցՀայոց ցեղասպանության հարգը: Կարծում ենք, որ Հայ դատի հետապնդման իմաստով 2001-2003 թթ. անպտուղերեք տարիների համարճեղքի որոշակի բաժին ունեն նան Հայաստանի իշխանությունները, որոնք զանազան ճնշումների ազդեցությամբ հակվել էին դեպի հայ-թուրքական«հաշտեցումը»ն առանց նախապայմանիԹուրքիայի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու,սահմանըբացելու անհեռանկարքաղաքականությունը, այն դեպքում, երբ անհրաժեշտէր այդ ընթացքում խնդրով մեծապես շահագրգիռսփյուռքյան զանազանկառույցների հետ մշակել Հայ դատի ընդհամճուրհայեցակարգ,որն այսօր էլ, դժբախտաբար,գոյություն չունի: Այսպիսով,Հայ դատի հետապնդմանճանապարհին հարկավորէ պետական մոտեցում, որը հաջողության գրավականն է: Ուստի հայության համար այս կենսականխնդրի լուծման նպատակով ազգի բոլոր ուժերի համախմբումը դառնում է կյանթի հրւսմմայական, առաչ վել նս, որ Հայոց եղեռնիճանաչմանու Թուրքիայի կողճից ման (այդ թվում տարածքային)հարցը, հակառակ շատ ընդդիմախոսների կարծիքի, իրականում ազգային անվտանգությանհամակարգի առլահովում էՈ՞ր է լինելու մեր մարտավարությունն ու ռազմավարությունն այս խնդրում. 1. Վայ դատի հետապնդումը պետք լինի մշակված համազգային հայեցակարգիշրջանակներում, ե զգուշավորությամբ ուղղորդվի պետականմակարդակով: 2. Անորաժեշտ է ամեն կերպ շարունակել ցեղասպանության միջազգային ճանաչմանը ու դատապարտմանը ուղղված քայլերը ընդհուպ մինչն ԱՍՆ-ի, ՄԱԿ-ի ն Թուրքիայի կողմից ճանաչումը: Յ. Վատուցմանխնդրի առումով խիստ կարնոր է հետնել Հայ դատին վերաբերող նորանոր երկրների խորհրդարանական որոշումնեբի հայանպաստձնակերպումներին մասնավորաւվեսհայերի պատմական հայրենիքինկատմամբիրավունքի արձանագրման տեւսանկյունից: Հիշենք, որ ավելի քան մեկ տասնյակիցավելի երկրների ընդունած բանաձներիցմիայն ՌուսաստանիԴաշնությանպատդումայոց

հատուց-

է

Գործընթացն

յի 1995 բ. ապրիլին ընդունած փաստաթղթումէ հիշատակվում հայերի պատմական հայրենիք Արեմտյան Հայաստանը: Մինչդեռ մյուս որոշումներում գերակշռում Է անորոշությունը, հանգամանք,

ԿԱ Անա

որն «3 րին արի աջին հերթին վորրելունիմ ոհերի

հարազատ

րածքներիվերադարձման հարցում: 4. Հայ դատի հիմնահարցին մշտապես մոտենալ ոչ թե Հայաստանի Հանրապետությունը վտանգող,այլ ընդհակառակը նրա շուրջ համոգիչ միջազգային անվտանգությաներաշխիքներ ապահովող կարնոր գործոնիխորըհամոզումով: Վերջում կուզեի նշել, որ ճճան գիտաժողովները,որոնթ շատերի համար կարող են թվալ հերթականճի միջոցառումապրիլի 24-ի նախօրյակին, կարող են լուրջ խթան հանդիսանալՀայ դաւոի ռազմավարության համազգային հայեցակարգի ձեավորման համար ն իրենց դերակատարություննունենալ մեր ազգային իդեալներիիրականացմանդժվարին, բայց նվիրականճանապարհին:

ՀԱՅ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ

ՔԱՐՈԶԻՉՆԵՐԸ

(247 դդ.)

ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ

վարդապետությունն

Քրիստոնեական կրոնն ու նրա ունեն շուրջ երկու հազարամյակի պատմություն: Աշխարհի ժամանակակիցէքնոկրոնականքարտեզը, այդ թվում համաշխարհայինամենաազդեցիկ կրոններից քրիստոնեության աշխարհագրությունըպատմական մի բազմաթիվ ունեցել իրենց ուրույն տեղն ու դերաազգություններ կատարումը: Անշուշտ, աշխարհի հնագույն ժողովուրդներից մեկը հայ ժողովուրդն ինչպես Արնելքի, այնպես էլ Արեմուտքի երկրներում հարցում ունի որոշակի մասնակցութտարածման

երկարատն րիիԾեազորգան Գարանունդ. են, Գործում

Քրուտոնեության Կոն է Այսշ

։

որոր դսռ դեռ |

դարում դար

սո Յիսուս Քրի րիստոսի

առա առաքյալ-

ներից հետո հայերն Արնելքի այլ ժողովուրդների հետ դարձան աշխարհում առաջին քրիստոնյա քարոգիչները, որոնց գործունեությունն ընդգրկեց շատ լայն աշխարհագրություն արեմուտքում հասնելով Իսպանիա Ա Մեծ Բրիտանիա, արնելքում հեռավոր Չիռաստան:

Պատահականչէ, որ երկրագնդիվրա առաքելական քարոգչության ողջ պատճությունը, դրանում հայերի խաղացած դերի հարցը ցայլտունորենարտացոլված են ողջ հայ միջնադարյանգրականության մեջ: Քրիստոսի առաջին առաքյալների բուռն գործունեության մասին արդեն հանդիպում ենք հայերենով գրված անդրանիկստեղծագործություններից մեկում Ագաթանգեղոսի«Հայոց պատմուքյան» մեջ, որտեղ հեղինակը ճաւոնանշում է. որ երբ ոմանք շարունակեցին իրենց գործունեությունը քրիստոնեության հայրենիքում Պաղեստինում, «...այլքն սփռեցան ընդ ամենայն տիեզերս. ոմն ի Փռիւգիա, ոմն ի Պամփիւլիա, ոմն յԵգիպտոս եւ ոմն յաշխարհն Հնդկաց. ոմն ի կողմն Լիբէացւոց, ոմն ի կողմն Կիւթենացւոց, ոմն ի կողմն Դաղմատացւոց, ոմն ի կողմն Սպանիացւոց, ոմն ի կողմն Սզովտայ, ումճ ի կողմն Թրակայ...»2: Այս ամենի հետնանքով նդր ուսժունքը տարածում գտավ ափռելի տարածքներում. «Եւ ոչ դք կարէ .,

Սույն հոդվածը 2007 թ. սեպտեմբերի 26-ին Պիլիշչաբւսյում (Հունգարիա) Արնելյաց ն ԿենտրոնականԵվրոպայի հայ գաղթավայրերին ճվրված գիտաժողովում հեղինակի կարդագածզեկուգումն է: ճ Ագաթանգեդես)յպատճութիւն, Վարք եւ պատմութիւն սրբոյն Գրիգորի. Մատենագիրք հայոց, Հ. Բ, Անթիլիաս. 2003, էջ 1632: -

միայն բուն հայկական գավառների, այլե մոտակա

ել բարբառ նոցա, բաւել թուել, հասու լինել. այլ ընդ ամենայն երկիր եւ մինչեւ ի ձագս տիեզերացեն խաւսք նոցա»: Հայերն. անշուշտ իրենց քրիստոնեականքարոզչությունն սկսել են դեռնս ԷՍ դարերում բուն Հայաստանում ն Հոոծեական կայսրությունում, ապա անցել ավելի արնելք Պարսկաստան, Կովկաս, ներկայիս Աֆղանստանի տարածք, Հնդկաստանու անգամ Չինաս-

հեռավոր երկրների քարոզչության համար պարարտ հող կարող էր հանդիսանալ: Ինչպես ցույց տվեցին հետագա դարերի դեպքերը, այդ ներուժը իսկապես մեծ դեր ունեցավ թե Արնելքի ն թե Սրնմուտքի ժողովուրդների քրիստոնեական դարձի հարցում: Արդեն Բ դարի առաջին երեսնամյակին Մեճ Հայքի տարածքից բազճաթիմվքրիստոնյա քարոզիչներ անցան հյուսիս ն ակտիվորեն նպաստեցիննոր վարդապետության տարածմանը հարնեանՎիրքում ն Աղվանքում: Պատահական չէ, որ Հռիփսիմյանկույսերից Նունեն Նինոն մինչն Վիրք անցնելը, սովորել էր հայերեն ն իր քարոզչության հայերենովհաղորդակցվելՋավախք գավառի բնակիչներին: Պատմիչ Փավստոս Բուզանդիվկայությամբ շուտով քրիստոնյա Վիրքն ու Աղվանքը դարձել են հայ եկեղեցու եպիսկուպոսական թեմ, որի առածնորդ է նշանակվել հայոց առաջին կաթողիկոս Գրիգոր Լուսավորչի թոռ Գրիգորը, որը «...երթեալ նորոգեաց անդ զեկեղեցիսն լուսաւոր կարգաւք, յառաջնոյն Գրիգորի հաւրն գործոցն նմա-

տան":

Հայերի ծգտումը դեպի Արնելքի երկրներ, մասնավորապես Պաղեստին հասկանալի էր ն թերնս դրանով պիտի բացատրել Երուսաղեմում Հիսուսի գործունեության հետ կապված սրբավայրերում նրանց հայկական հոգեոր հաստատություններստեղծելու իրո-

ճանապարհին

ղությունը:

Արշակունյաց Տրդատ Մեծ թագավորի գահակալության շրջա301 թ. Վայաստանն աշխարհում եղավ առաջին երկիրը, որը Այդ պատմականիրապետականորենընդունեց քրիստոնեությունը: դարձությամբ նոր դարաշրջան բացվեց հայ ժողովրդի կյանքում: Նոր կրոնը, մասնավորապեսքրիստոնյաներինկատմամբ հանդուրժողական վերաբերմունք երաշխավորողՀռոմեական կայսր ԿոստանդիանոսՄեծի ընդունածՄիլանի հրովարտակիցհետո, հայերին էլ ավելի սերտորենկապեց Եվրոպայի հետ: Հատկանշական է, որ քրիտոնեությունըմիաժամանակ յուրահատուկ աղբյուր դարձավ Եվրոպա-Հայաստան մշակութային կապերի ամրապնդման ճանապարհին ն լրջորեն խթանեց Արնմուտքում հայ քրիստոնյա քարոզչության աշխուժացմանը: Ծանոթանալով արդեն վաղ միջնադարում սկսված հայ Քրիստոնյա քարոզիչների, ուխտավորների ն ճանաւկարհորդներիծավալած գործունեությանը կարելի է պնդել, որ այդ գործընթացը եվրոպական մի շարք երկրներում հաճար: գաղթավայրերի սաղմնավորման հիմք ծառայեց հայկական հետնում է, ուսումնասիրությունից Հունական սկզբնաղբյուրների որպես պաշտոնական Յայաստանում քրիտոնեության որ դեռ մինչն կրոն ընդունելը, Հայկականլեռնաշխարհիզգալի մասը, մասնավորապես Փոքր Հայքը Սեբաստիանդարձել էր քավական աշխույժ նում

Քրիստոնեական համայնքների գործունեությանդաշտ`, որը

ու

նեալ»:՛

|

|

'

Ավանդական վարքագրական գրալկածության մեջ պահպանված պատառիկները վկայում են, որ դեռ ԱԼԽ դարերի բազմաթիվ քրիսւտոոնեակաճսրբեբ, դռրոնցսուրբ մասունքներն արդեն ավելի քան մեկ ու կես հազարամյակ պահպանվում են եվրոպական զանազան վանքերում ն եկեղեցիներում, եկել են Հայաստանից, այսպես Ժամանակակից Բելգիայի տարածքում Կոմինի հովանավոր սուրբ Քրիսոլեոսը, Ֆլորենցիայի հովանավոր սուրբ Մինիատոն (Մինասը), Պրովանսում Գրեգուար դը Տալլարը (Գրիգոր Ա.Մ.):՝Ներկայիս Նի-

դեռլանդներիտարածքում գտնվող Մաստրիխտիհռչակավոր տաճարում հանգչող սուրբ Մերվասիռսիգերեզմանը,որին տեդի հոգնորականներն ու հավատացյալներնանվանում են նան սուրբ Արմենիոս կամ Սոճենիանոս,այսօր Եվրուայում հայտնի ուխտատեղիներից է: Տեղի զբոսաշրջությանուղեցույց-գրքույկներից կարելի է իմանալ, որ սուրբ Սերվասիոսը մինչն ներկայիս Նիդեռլանդներհասնելը

ոչ

Տե չիԹաժյառն(հզո չյե». Ք. Խ. տճ.. 1973, ոյ ձոռճ. Հմմտ. Մովսէս ԽՌրէնացի, Հայոց պատմութիւն, Մատենագիրք հայոց, հ. բ. էջ 1981-

Նույնտեղում:

-

Յս Սօտո ՍՅԱՊԱԵԼ ԷՈՏԾՐՑ 6է տտեխեօոտ ԺՇՏ Էցլտօտ Օոռոայժտ Լռոժօո, 1983, էջ 1-17: Խ/օԺ6Ո Ճց6, Մանրամասն տես Բարթիկյան Հ.. Քրիստոնեությունը Փոթր Հայբում.

Տես

Ազգային-կրոնական ե սոցիալ-քաղաքական իրավիճակը նահանգում 11 ՊԲՀ, 2007, (ըստ ԻԲ/դարի սրբոց վկայաբանությանց). դարի երկրորդ կեսին 3-43: 2, թիվ էջ

1984: Բուզանդարան

ւչաւումութիւնք,

2003, Դեդեյան Ժիրայր, Յայ էօ 2843:

-

Մաւոենագիրք Հայոց,

հ. Ա.

Անթիլիաս,

վանականները ե ուխտավորները Արեմւդյան Եվրոսլայում շչ դարի վերջում- 21 դարի սկզբում, Պատմճա-բանասիրական հւնդես, Ե., 1984, Վ 3. էջ 21:

քրիստոնեական ջերմեռանդ գործունեությունէ ծավալել Արնելյան ն Կենտրոնական Եվրոպայում՛ Չեքիյանի հետազուոություններից իմանում ենք. որ Պ/ դարում մեկ այլ նշանավոր հայազգի ճգնավոր Լիքերոսը, որին մեծարում են Սնկոնի հովանավոր, ամփոփված որպես Սան Չիրիակո եկեղեցում:՝ Ազգությամբ հայ է եղել նան Միլանում

Լեռը իայազետ րար .

է

| հայտճիսուրբ Անզասը: Ժիրայր Դեդեյանը, որը տվյալ խնդրի վերաբերյալ ունի հետաքրքրական աշխատություններ,այն կարծիքն է հայտնում, որ 476 թ. Հռոմեականկայսրության փլուզումը նպաստեց դեպի Եվրոպա Արնելքի երկրներից«Տյու» ընդհանուրանվամբհայտնի հայ, ասորի ն այլ քրիստոնյա ուխտավորներինոր հոսքին:'2 Ինչ որ վաղմիջնադարյանԱրնելյան ե ԿենտրոնականԵվրոպան, որը դեռ դուրս էր մնացել թրիստոնեականկրոնի ազդեցության ոլորտից. պարարտ հող հանդիսացավնմանօրինակգործունեությանհամար: Մինչն 451 թ. Քաղկեդոնիեկեղեցական ժողովը վաղքրիստոնեական եկեղեցիների միջն ներդավանական խնդիրներչկային: Սակայն դրանից հետո էլ, երբ հայ եկեղեցին նախընտրեց միաբնակությունը (մոնոֆիզիտություն) անջատվելով ընդհանրական եկեղեցուց, դեպի Եվրոպա հայ հոգնորականներիու ուխտավորների հոսքը չպակասեց: Ուստի '/ դարի վերջին ն ԿԼ դարում Գալլիայում կարելի Էր հանդիպել միաբնակ, հատկապես ասորածես քրիստոնյաների- Այդ ժամանակաշրջանումոչ միայն աճել էր հայ գործիչների թիվը Եվրոպայում, այլն նրանցիցոմանք հասել էին բարձր հոգնոր աստիճանի, ինչպես Սիմոն եպիսկոպոսը.որը եվրոպա էր անգել` խուսափելով 572-591 թթ. պարսկաբյուզանդալկյան պատերազմներից: Կան տեղեկություններայն մասին.որ հաջորդ դարում հայ հոգնորականներեն հասել Իռլանդիա,որտեղ ն հիմնել են Սելլ-Աշիդի հայտնի վանքը: Եղած փաստերըհուշում են, որ ամեն մի անհատի,ճույնիսկ խմբային ուխտավորներիհամար պաշտոնականեկեղեցական խզումը ըստ էության որնէ դեր չի խաղացել ն մարդկանցհամար առաջին հերթին կարնորվել է համաքրիստոնեականհամերաշխությունը, հանգամանք,որը տիրապետողէ մնացել հետագայիողջ միջնադա-

իմաստով

.

'

րի համար:

Լ.

Հօ

ԽՁո.Լծ

Ծ-աոոծոճ.

ԱԱ

Տե'ս

ՇՕԾոՑ

Կոշ.

ՅՈՈԲՈՑ

Օ6| Խ6ԾԾ

ԲԿՇ ո Թր

(տետիԾ Ժոցի

ԱԱՀԱՐՑո

թ. 840.

նույն տեղում:

,

ճեն

ՇԼ

Բ յո:

Քոտօ

Դայ հոգնորականներըշարունակել են Եվրոպայում նոր եկեղեցիներ ռւ վանքեր հիմնադրել, հայ Եկեղեցին կրկին մասնակցել է լատին եկեղեցու զանազանժողովներին թեն միջեկեղեցական վեճերը չեն վերացել: Սյունյաց թեմի հոգնորականՍտեփանոսը"//1 դարի սկզբին մեկնել Է նախ Կոստանդնուպոլիս, ապա: բյուզանդական կայսեր պահանջով Հռոմ, սովորել հունարեն ու լատիներեն լեզուներ ն ուսումնասիրել երկաբնակուսմունքը քարոզող գրքեր Ն վերադառնալով Սյունիք, գրել իր պատկերացումներըդավանականհարշուրջ պաշտպանելու հայ առաքելականեկեղեցու դոգմանեցերի րը Արդեն 2-24 դարերում Եվրոպայի զգալի մասում թրիտոնեության տարածումից հետո, որին, ինչպես հետնեցինք, որոշակի մասնակցուբյուն են ունեցել հայերը, քարոզիչներին փճմոխարինելուեկան ուխտավորները. որոնց մեջ հայ քրիստոնյաներն ավելի շատ արդեն ստանձնեցին ուխտւսվորի առաքելությունը, մասնավորապես դեպի իրենց արմատների

հետ

այս

կամ այն չափով կապ ունեցող սրբավայր դարձած գերեզման-

ներնայցելած Տարա վորների Եվրոպականերկներ հայ մշտատն ուխտազորների գործընթացը սերտորեն կապված տեղաշարժերի հայոց մեջ ազի պաշտա մունքի արժանացած Հակոբ Առաքյալի անմա Սուրբ վանդության Հրեաստանի թագավոր Հերովդեսի կողձից ներ

կամ

վայրեր.

է

առան

տ

Ք.հ.

Կր

թ.

սպանված Սուրբ Հակոբիգլուխը թաղվել է Երուսաղեմիհայոց համանուն տաճարում, իսկ մարմինըշնորհիվնրա հասցվել է հեռավոր Իսպանիա ն ամփոփվելայնտեղ: Հետագայումայդ վայրուժ հիմնադրվել է Սանտյագո դե Կոմպոստելլա (Աստղադաշտի Սուրբ Հակոբ) քաղաքը: Շուտուվ|այս վայրը դարձել է Եվրոպայի ամենանշանավոր ուխտավայրերիցմեկը, որտեղ ի թիվս առաջին օտարերկրացի ուխտավորների, 983 թ. այցելել է հայ Սիճեռն Սքանչելագործը: Սվելի ուշ միննույն ճանապարհն է բռնել Դավիթ Հայկազնը: Վերջինս իր ողջ ունեցվածքը բաժանելով աղքատներին Իսպանիա հասնելու նպատակու| ածցել է Հռոմ, սակայն հիվանդալով, մահացել է Իտաչիայի Լուկկա քաղաքում 1050 բ.: Դավիթ Հայկազնի գերեզմանը նս վերածվել է ուխտատեղիի, որին այցելելով մարդիկ անգամ սկսել են կապել իրենց բժշեվելու հույսերը: Դավիթ Հայկազնի գե-

աշակերտների

ծսիսոոի

ՏյոբօտլԾ

Ստեփանոս Օրբելյան, Սյուցիքի պատմություն, երեւան, 1986.

152:

էջ

րեազմանին այցելած մարդկանցմեջ է եղել մի հայ իշխանուհի հավանաբարԱրծրունյաց թագավորի Սենեքերիմիթոռնուհին: "` Եվրոպայումհայ ուխտավորների ամենահեռավորսրբավայր այն ժամանակվաաշխարհի եզրում գտնվող Ս. Հակոբի ւլանք այցելողՇերի թիվը կտրուկ աճում էր: Կիլիկիայի հայկական պետության կործանումից հետո այնտեղուխտի եկավհայոց վերջին արքա Լնոն -ը: կ քրիստոնյա քարոզիչների գործունեություՀայ ուխտավորների նը Եվրոպայում շարունակվեց նան հաջորդ դարերում: Այսպիսու|, հայերը մեծ դեր ունեցան Եվրոպայումքրիստոնեությանն առհասարակ քաղաքակրթությանտարածմանգործում, որի վկայությունն են այսծր էլ Եվրոպայիբազմաթիվքրիստոնեական հայտնի տաճարներում հայազգի սրբերի ամփոփվածաճյունները որպես համաքրիստոնեականսրբատեղիներ:

ՂԵՒՌԲԻԸԱԵՏ

լ

ՂիՀ «օոօծբէ օԼՈՇԹ) Ղաւտի

| |

ԸԲԻԼՍԱՊ-)

Աի

ե: չհՀ թոօեյթտօ1 իծ Ճոռծուղ ՕՀոօօլժծ քիչտօուշժ ճոմ

ՅԱՇԾՀՅԵՏ

1օ Ճողտոյշոտ 5քօելշ)քոշօ Խ5ԹՈօքոթի:», էհօ

օո

"Օ/ՐԵԱՈՏԹՈՒՏ". Պշհ

թՓԹյուՏ 8 ՈՂՕՏԼ աշճիհդն օժ» ՇՈյՉՅԵՄ

մօտօղեօ էհշ Ճողշուռոտ ձ5 4 ոճէլօո, հլշհ օտ նք: ատօոք էհչ ոճնօոտ Խոտտք1ո հօ

ոմնխա էծ Էտքածմոմ աՊիշհ. ոշաօաղիօ)տտ.տիօաօմ սոքքուօքն| Լհջ 1ոշօոթուռ ԵՀԱՀԸ հոլոք 5էոէՀ. 1ո օԼիշք Կ/ԾՐԺՏ,85Տարնոք ծի տ էհտ Օտա օԷ Ճոյտ Հօունոօոտ օԻ ԿՇԻ/ ՈՇհ Ճորշութոտ 1օքաատւոմոջ Կհժ ԿՄԵՒՇ 61056 օք Ճո:ուցո էիօտծ օորյո Շօոտէճուլոօք|6, շխժլոք հքաոօտ Ած Լհօ 1սոելտի օքիօյո| ՀՈՐԱՇՏձոժ հ)տԹՈՅոտ "ՀԵս6Լօթ" Թ փ սիոք «ՀՏ. ւհ իծ աիօ ԿԵ Էոօաո ԹԷշ հտքօէիօտլտ մսոոք թ»ուօմ Շօռրուու 1իճ տփծ ահօլշ Օնմշտոո բօղօժ քոլօր 16 1. ծ Էոտէ ՆՄԾՈՄ Մ/ու ռոմ մսուճոբ Կհռ հոմ ոԸ ՈՅՏՕղտ 1է01 օտտ. ոմ ՃՐՈՀուոտջ ահ 17ՇԺ 1ո քըօմ Շո ահ:իամ ոմ ՀՈՒՄ ՏԵՐԾԱՏ ՊԱՏՇՇՈԼՇՈՒհճմ Լբեշոմխ ՄՍԽՏՈՇԵ օք Լեո ՁՇՀԱԿՆԵՏ Սոմօւ ե քժապերտ.ճի

(Թ62ոմ խ/ուտտ

ՇՇոՔւոունքԼիլո սոն

1Ի61: "ոօի""

օենքւմ

ԿՅՂՄՈՇ. ԱԲ Քօնաոծու Ճոշուռոտ

ԲՏՇԱԼՈՇՈԼ ՍԷ "Ա1Օր"

բ

«Տ

«ԹՀ.

12 «ճոր

օս

Հ/55106դլ

օս

ՔաաՏ2. էհտ ոռ ոօնսո,

մտքյոՀ

մսոռք, ծու

ճոց

|

"5811" բրւօտ Ք: Էօտ էհշ հօու ուշ. "Տոթ" օո Լիա ԼՈ0ՏՇ քյոշստ(ծ Ժտքաշշմհոմ հոմ Սոթոսոոն»ի, ո/ օէ էհօ Խմժ5. Պլ Լհչ ուտ ճոմ 1իՀ 2115

ՊՇՍՈՏ 85 4 ՇՕՈՏԵզԱԵՈՇՇ օք քմ

ՏՅՈ 116 ծ 7սդտ էհոոտախօտ հոմ 5ՏսՈԵամ ոօէ Խ55 ԿոօոՏտ Ժսծ էօ էհօ

լ

Ճուկու:

լ

)

լ

Հ

15 տո ճլթոոթէ էօ 1օ4Խօ Լիծ օք Եօւի տետ, էհստ ՕՐ «շայուշոնօո մտ հոոոն| փօ5:5 95 ոօնՀօոելթ օէ ծ օւ

ՈՀՔԷՀԱԿջ

ՀՇոօօլժչ.15քլօո1Ի:, էհժ հլտարտոտջ ռոմ քօինչոլ ոսոօտ«իծ մօո» Լիչ Էճք օԷ 18 դօէ օոի/ ռոօոչ «հօ ՀՇՇՀբէ 1է5 Ճողւում: ՕՇՈԾԵԱՇ,եսէ 456 ւռ Լհչ ԿօՈՒՏ օք էհճ բսենայտլտ «օոժլԱօոտ

ՇԱ.

ՕԱԷԺՃԵՇԺձտՏտսոոքՍօո օք նշ

ՇԱ

ՏԼՈՇՑ,

Դող

(Թ

Քօլ

ԲԽՇո էհօ «ՍՈՇ6քէ օէ Լիտ աւլԷԶղօաո

ԿՈՇՏ: Կ1ՇՎԵՏոօԱՇօՁԵ: «ԱՑ:

ՅՀԻԿԼԱՇՏ օէ

ԼՅ

ՏքշօմՈօուն.չտ

Ճեւճու,

օէ աջի

1ս

Էշ

ջի

քսերւյտէ ՅթթոօոշոծՏ 20դօոոծում|

«ՈՒՀՒ ոոժ

էիծ օԷրօ ով

ոո օթուօո փուլ ծ. ժսղոց 16 «ՅՂՄՈՇ «ւհ

Խջթուօբոոթիջ.տճյսժչ ժտքեշյոջ էհշ Ճոոթշուոչ

էհՇ

ՇՕՈՀՇրդ

Տ.

բՈՇՏԵՒՆՏ (իէ Շոոքէծհյ: ոօ 2իօքո 185 ՅԾՈ:ՌՇՈՍԾՈՏՄ "2ոտսուծուջ" 01 իժ Մադնյտի5Ա5 ԿՀ Տիար 1ռՂօ Թ փ Ճոոճուճռ ե 21ԾօՅնօո օր

ՍԵԹ: ԵՈՇՈՆ Յոմ ՇԺոպՄՇՐ

քօթսռեօո օՒ

ԽԺՇՏԵՒ: ՃՒՂՇՈՅ

մսոոք

ՀԼ փե Բոտէ Կ/ՕԱԱ Պ/ոլ.

էի

ՅՏ

քողօժ հօ

էր:

ուխտաւորութեան վերջին կայարանը, Երնան, 2001:

Պ՛ԽՏՒԻԱՒ

(Թաոցտ Լի

|

լյաճտյագոդե Կոմպոստելլաայցելած հայ ուխտավորներիմասին ճանրամասն տես Մեսրոպ արքեպիսկոպոսԱշճեան, Յեզր աշխարհի. Հայ

Օաօտոռո

|

ՃՄՐՈԾՅՈՂՈՒՆՏ

ՕԲ

(ԸՆ1ԸՇԲԱԼՐՍԵՆ-ԸԽՇՎՎԱԻԱՇ

ՃՋԽՐՒԻԱՃ

'

ԻՕԼԸՆ

ՕՇԱՃԻՒԱՇԸ

ՕԲ ԾԵԼ

Օ1ԼՒՕԽՊՃԻՎ

Օր ՒՐ

Լհօ մոտ

6Բ1հշ ՕԱմժոռո մծուոճնծօո

ՔՀՈՇՒՀ(ՀՌմՇոՇո:Տ ՕՔ

ԺՇուօքոոքիլԸ

թծԱՇՏ օԷքօ

ամ

(Հ ՌՏքօոԼ Թ 16 Ճոոծոռո քօքսակօո Եչօմ սքօո օՒԼհծ Ս/ՀՏաղռ /Ճոուծուձո թոօս (ոոոգյոք 1ո (իճ 56օօոմ հշլք օք 1իծ ՀԼ Շօոսդ/ Լհչ Օնօոռո Դան) գ6:ռամ լիչ Դադճոծո Է1ԵՏՏ շոժ Էլ 1հչ ոմ ծք լիչ ԿԿ1 Շօուար Օշշսքթժ ԿՄօՏիո Ճոոուշ. Լիճ Հմուտ աո» Հոծ օ1 Լի ՂադոտիՏալոռջ բօաշ»

16ՏՀ4ԻՇի

ԳԱՐ

1665.

50186

ՀԵոօքոշքիլօ ըօ1լօ)65

ՏԱքսւլթմ ես ԼհՇ ոտեօոոլ քծրեօոմ254

ՁՏԱդքմ5ի6նմ

1ոտահի

65Յո.

թ,էիՇ 1530: Ճեհոտէից Եղ

Էտքլոչ)

(ոժմոոտ

ՀոնԵ5

ԺԽԼՀՑԾոչ

ՇՏ

օՒ

օՐ ՍՏ

Ճարծուռ

Մո,

Թլոածախ: ոոձ

մսոռքԼիճ քօոօմ ՌՕրո էհշ

քոտօօժոբ

.

-

-

.

եստ,

փօ օոժ

է

ՕրոՅէ 8օծէ

օ7

Օմօտոո

լհչ

օո

ԿՈՈՇոՒԹՈՏ Յոժ

ՂՏկու

ի

ՈՁող6Տ

ոռչոծւ.

1հծյւ

օՐ

Ըծօդյտոտ,Էչ.

մ:

181ԻՇԻՏՇՏԻՇՇ՞.

ԿԱՇՐ

-

-

1ադ:տի տւ 15. "իծ ՇիլՇէ շմորոթԹԱՀԱած ԺԽՐՎԾՈՏօր

ոճուծտ

Կ6րծ

բոՉրուծ

ճտ

տհճեմնչմ

Էչ" Շհոտրան.

տ փԷհճՈէ հոլք օէ հշ «ՄՈ «շոր ՃՇշժոմյոցԹ Ւխւօե Խաշ. ՓՐ Էլշանտ ոճյօ քո օՒ 23 քո041Ու6Տ Հետո աշրչ ՆՊիճեւշժ Ե ՃՈոՇույոՏ քու 1իշլ ՄՇ Խօոհօո

ՀԱՇԽՏԿԵԽ.ի̀ծ

ծէ Էլոն, թյօտոօծտ

հռմ ՏՈՀՄ

հհ

էհօ

էիշ Լիշ

ՈԾու Լի

ք Լհծ մոմ էո օՒ միշ

ԸԾՈՏՏԳՍՓՈՇՇՏ

(իծ 16ք:օոտ «հմ բօսՀտուճու 1հոէ թօքսնաաժ Խ1աչնողտ Յոժ հմ որամ ՇՏ քօքարիօր,ոօոօ(իւ րոումբոյի՛ըսքսաամԷւ 16 Ճորմորոտ, ճոմ մոշ ոսոոեՏ օԲ՞Րնե5 Կոտ ոուռօղ, 15 օեռօս5 8օոռ (հօ ԵօօԼ. ոշ 1ադմտի

Օ1օտճո բսծիճէ Է

Տ

ՈՏ

Ճմ

Ն.

Ո2

Հ

Աու

ճո

ուօտէ

655.

տաոոՀհծո Լ

ԽՈՄօջելն." Ճաշօոմոջ (0

թսերջիչմհմ 1ղ մտ ՈԱսուՏքՈԾՊԱվԵՄ

մոաԹո օ1 իչ Օմագդ Եոթած. էօ: մշամտ

ՄՇՏ ՕՋՈՀՈՑՏԸԻՇՈ ԹոԱՀիՇՀ. ՊՈՅՏԵՎԱԿԾԻ

19276

ՄՏԱ

ո.

հի 2003,

18ոսե

ո

Հ

19,

Ըճուսո: ռոմ

քո Լհշ

ԷՐ

56:

1.

Գ աուգո, բ,թ.76-82 ոմ "Ղեչ ՕՈրԷ հոսք օլ Ը ԿՌՀԱՈ իու ՀԼ". 2. 151151. 1941 Աո Օօաքյոո). Հ մոէօե ԽԱԲԵԼ. Յա 1ո Շո Իմոու իղոու ԸՌ Թութ: Մգխոոշ. 2. բոշքռումՄ/.Ճ. Սու ՎՀու«Յո, 1956. ը.ք. 450-651. ՀԼ 1ոօջն. ԿԿԼ Նս-"23 83: հւ1 ՏճումթէԹառեսԼ 1975.

ՇՀՈԼԱՈ, ՃծԽու

:

օերգո,

՛

օծ

աշտ

տչիօմ

ՏՏ

ՍԵՏԱԾ)Ը

(88:42: Ւե)

Ն

19 իշ

էՀոՏ ՕՒէհօՕստձոմտ

5ոօ1մ

ճոմ

քօօքի.

1ռծ

101664

տեր»

Կղհ

:

յ

,

ՂԱզտի

-

լո

| |

«1/5:

օք

էէ օոի/ ԷՈԿՅՈ",

|

|

-

Յո

ՃոՂԱՒՅ:՝

ռոմ

«ոջ

"

ան ոօ աոյառ/ 1ԹՈղ65565տռոմլոջ

փՀ

| |

Թո

՝

Հօսոն

ԺուՀո

«66

2դ

ՅՏհՒօ,

Ճիռստ շո

ԽՆնտի.

Հհյժոչո

ՅաՅՆ

Հ

ԿԵԼՏ

յո

2սէիօր

լա բ հտուռո-

ՇՄՇԿՂԼՌՏՏՏ 016.

1իծ օօոժխժոք

Սստէ ՀՈ6Բ

թի

ո

հօու

Խորին ոն

«7

փշ

ԱԱ

բող մնար ՉԱ Հն: իթԳԻ որորիցՀողա բրա աան ըՇրտՕդ,Վա

ԷՂՅՈԶՈՏՈՒ"

քՇ ան

բօբսալլծոլո

6Իճ

ելաք)

ՏՕ

էհթ

Դ

ո

Ճոոճոյճ.

Պ/ՇՏԼԵՈՂ

ա

Յոժ ԿԴՕԼԵՈՇՇ

ՕՐ օտ 1հԷ Կօռւլիետ ՏէՅԼԵ

12:65 թէօս1Ռ6Հ.

ԸՕԱՇԸԼԾՈ

Էա:

ՄՀ

Լիճ

"ՀՕՈԿՏՈԼ60 10 15/ու

ՀԽ

Ց

Օսէ 01

ՏՕՆԸ

քլԹՈՇՀՏ

Կրծ

182Ր".

օր Օհսէոտ 1ոժհլօիատո. չոժ ցօժքյաքիծո ե ՃՈ «4 աՀու 702 ՀՀոՐԱՈՒ5Կ 1ՈՈ6556 օ1 փժ ծտքոուռբ ի Ա ԱԱ» օէ ) Տաճեոնծո,1ւշժ )5Թու." ՍւԿ/քլԲուժ տոմ Հ ա" ԿԱՏ մ.85 0 Բ օ1 8:մոթոի

հ)5լօոշո

փ

ոո

ՔօՌւոո| 240ք16մ

Ֆ6է

օՐ շո

օտ:

Շհոտմոութ".

Թոփշո յբ

ՕԱՀՈԿՒօէ (ոՀ 20

Բոջիճ,

Ճոո7, Լոռ

ձոմ «օ/ ԽՈՑքոռաարի ԱԱ սոռց

մ6Տն-Աօո.

ճ

ԿՂԱՇԻ: ՏոօոմՅոյօոք

թօքաեռո,

|Թ6ռի

01 Լհժ Օմօտշո

ո ԿՅ թթ:ՊԱՊճոռ «ՀԱԱժածոՐ Օբ ՃՌոծուռոտ Մոօստշոց 6 ԱՑ Բրոմ խանի: քիջ51681 62565քաթՈՏմ ուճ5Տ86Հ ձոմ Ո՛Օ1Հ Տ1ուՀ Թ). Սօզսծու 01ՄՀռր արեր որՆ (թնօթոուոք բ ԱՅՆ Գու ւ "թ: ո ն Հով Տո ԸԲրսՏոժխոք. էչ Եառէ ԿԻ Բուճշօե 016 «4.": ԱԱ Հօսոն/ ՀգքԼր765... բր 1871 քուլոց

.

Էիչ օԽօրթհտիուռք ուռյօոծ- օ8 1իշ 5ՀԷՒողՀուտ օէ ՇՀհլաւ (Ղէհոիտքիո) թոօտոշշ հշ

տհճեւեռուտ (ծօլթյռո օԲ

քոքոօ).

86օոժյոթէօ

ԼԱՄՀէ

օԷՕ7Ա:ՏԹո Կ1թոչէ" (ԿՈ

օՒ բըրօտոոճՏ ՃՈղծուռո

2441 «ռար:

հօ

-

(1ՇԵՏ.

յո

տսեյթոլ

ելեօճւհւտո/ Շժտուճոմծէ5

Ճոծուռո

օոմ օք

ԺԱՀՀՈԼ

.

1սդ:օ

ՏքծԼ. ԾՅԵ6ՈԺ. մ ՔօոնԸ հքսուոյոտ.

13 ի» ՕԱծոռո թրօամուշծտ Ճոռճուց.| ՆՄղու 4625 1իօ

Ո75ԼհոՐօՐ1իօ ՃԿՂԼՇշոխ 657 Դիշ «օտքաոտօո օՐ 50ՍՒ665 ժՀփոնծթ Տիժատ (իռէ մ6ջրիծԼիծ սոռաօսՅեր 1Թ- ծ Ճոոօուռոտ օէհոլօո| քՈԾՇՇՏՏԵՏ, ԿԽԼԸՑ ՕՇԸՍՈԾՑ 1ո (իլ հօ Հուօռ: ժայոք թաղօժ.էիծ օօսութ: Կտ 1ո ուռյօր քող (ոհշեաժ էհօ Ե» ոմաշոօստՃոոօշուռռ ՇԱաոօու ոմ քրոմաճի:Ոշ: ՀԱ6ը օ«իդլՇտ| 1ՂԸԵՏ ռոմ ՏՀՀԵԺ 1 55ք81266 Քոօմքտ Ձքթաոոօմ քՈԾԿ աօ

|

(ղո մտ ՇՓոգածոծմ

քօբսթէլոց(հճ

իծ 2ոժ հշոյըթոքսճքծՏբօճէյոջ էօ փօ (ոն աաա: ո որե լիչ հույոց Էհծ ԱՆ» Կ Հո» ՃՈրջոռ Հոր

էօ ԿԱ 1. ԷՏ ՍՈԾՅՈ

Կի

այտ

ՕՕԿՇՈՂՈՇՈՒ 5էն16Ժ էհտ թ/ՕՇծՏՏ օՒ

ՏԱյթո'5

ոմ

ԷՏ.

|0ռոծմ ո փ: Թոօդ՛

ուծ

51ԽՅԱԺո ւո ԳօուօթյոքհքԸ

փշ ՃԿ

ԱՅՆ

1ոԼօԷաՑ (5. ճոժ

ՇիճՈԺ6Տ.

իւնը,

ՇՕՈՏՅՈՒ

(ԷՀղո),

Էւ

«ՀՕոՓուԸ

'

էհճ ՃԵՏՕԼԱՒՑոճյօու/ մղ ՔՅԵՇոՎ քրօԿ 166 ԵօօԼ իշ Շհոտեոռ քօքսռնօռ 5 Յէ հտ Ջխտեծո ճմ ոօէ տէ 1օոք. լո էհօ Կ) օշոխոչ. յո Ցէժ-Ւ էծ «ՏԱծիչի 4 «ծութ Թէ: հծքաԾոմ օԽՇՐ էհճ հօոոշքծոճելօոտ էհճ

Տ,

Կչոոռ, ՛

Օհսե5

Լ5շհ

էօ

մոմ «ՀԹ

շիտ «-ՐԹԼ6:

"(ա՛

Հճոմարյոթչո 1. Օրշութ Կոձոոմ մ6րչհ 158օյգու 1իչ Ճոռշուռո Իօքսխնօո Ռսու փ 192|. բ.ք. 3-20.

ԽՈՈՇԼ Շհրօ

Լոմ.

բ. 554.

Շի.

(Ում

ոու

1806. ք. 93.

ՇԽ Տ. «Օ1սոու.

ի Տորօմ

հի -

ժօԱՑ6Ժ արն

ճո

Բում

1846.// օ

-

Իօբսուօո

շօորաղօժ

1813 սոմ

1836.

Ռխախ Տո

սբ

ՃՀյոոյ. Իռոո.

Թ

3. ը. 565.

Օշօջաքի»

ԵՐ Լե -

Էօսք ուտ -

օՐ փե ՀԺ.

ժոծ

Ճ..

ՄՇուէմ, ւ.

ՂԻիՇ քիՇՇՇՏՃ ՕՐ 1Թոօճմ 15ոուշճիօո

օՒ էհօ Ըհրտերո

860Օողքոո)Հմ Էչ ժ6Տ1ո0գոջՅոժ մօօիտիլոջ6 լուօ 7105զԱօՏ. 1ո 1662.

ՕԹոմ Կար,

ԼՇ

օո

ՍԱԱՃԱՆԵՕՐ էհջ Օէ

"Խօոճո

քօթսնեօո ՀՏ ԽոուռքԼիծող

մոռթյոծիէ ՄՏոՏԵԾսՏտմՀուօքոռքիյօ5հւղ, Ճհլշհ 1էօ6է քշող ո էհօ տած հշ ոքթյօակոշՀի/ ծոշ «շոր: տէ:, քլո օԻ էհօ էճնօռ հտ "հշ Օոռլ 8օօլ օք Օաույտաո ՇՕոքոուտօո ԿԼ" ճու Ոչքուտուջ էհշ Տոռտ ԵՄ հօ չոժ օի էհշ «(ՄԼ -Շշովսո/.ճոմ "ՇհշլԱՇ" 1ո օ1մ6ւ Թ

էհճ ՇհսոՀիօտօՒ

ԽԽիոի

Մոու ոզ

էհօ

|

Ճ. ԽԼ) տոմ Ճոոշութո (Օր շհսոշհծտ Հոմ օմօ/ Շհոտեճո սչօու ԵԼտե Շռք. Ճոմ Շհսոշհ օք Քւշտնող 118463 տոմ Խոոօժ ոոօտգած, Յոժ Լիօրչ աշտ 8 քՈՅԼ աօօ Թէ իշ Ճորշոռո ոսոօոօսջ

-

ԱօՏ0076մՅոժ մՇոժիչիօմ, էօօէ հօ շհսուհ (ոռոծծ/ հօ (իծ: ԽՇՐՇ

հուժ (հօ

ԱՈԽԹՈՒ

ՏօԱրօօՏ

ՏբՀր.8ՌօԼի6ը ՂօղԼիճոո ԳԼ5է Հէօէ Ըրշնւսող ՔՈԺԿԱՈՇՇ, 5ԱՈԾՈՎ ՄԱոլոք ՕՈ

օՒԼիծ

ժօտանօինօ1դ41519ՈՏ1ո 1723. Ճհծո

ՈՇՀԼ

ՕԿԵՐ

ԿԱԱտք6Տ Եսբու էԺ ճչիշջ." Քշւհ օք տսշհ ոօ Հճթետե:օԻ իշ Ճոռշուոո քօբսթանկօո, "իճ Հոդի ՃՈռչուճոտ, Հոմ 5օ1մ ծո. ճոմ իչ) րծ |8-6օժ 1 օօ

ձոմ

ձեռոժծօ4

Տ6ոՀ

հսոժոշմ ՃղոՇունի

ոճ դոտ

ԿՂհ

ՅԵՇՕՈքՅՈՒՇՄ

ԸՅքէԱւժմիճ

Ձող

ՀՕՈԿԵԻ էհծլո "օյջօո, Էախտօժ ոշօիծ ԵԱՇմ օ-59Ա...Տօ 1ՈՅո՞:

Բահ. էիօտօ«0

Կ |ո Էշսաո Լոք |էՇռոոօէ ԵՀ աղմլոր ետ թեՕք|Բ ՇՁբէԱրօմ ՀրՇ քօը," ԴՈՇ ոշ «Յուն 6Ր իծ ԲջնոռԼադյտի-Ե6 ոո Պ/ճը Շրծ 40464

փծտօ.

1.

17305, 1իծ շոտ

օէ Խու

Էիոճո լոժճմօմ

թ

շի

Խոտ ոռժ Ճոմռիռը

100Է 2Իծսոմ 6 1օմտշոժճ Ճոշուռոտ (5 Ք6ԲՏԼո."... ով թ/0ԴՈ66ՏՅոժ 10ՒՇ6Մի7 Հաթխոչմ1իծ Իճոոոո քոօալոօծ.136ՅՒհք, Շիշհ»ր շոմ Շհոտ Օհսխ, «հհ ՊՇԼՀ

ոճէծո.

օս

տոմ մԷօմծ 1իծ

Իիօլոտոռ, ճոժ ՄՇ

(ՇՈՀԹո) Խ7օէՇ.

ՇՈՐ

Լէ 5 ոօէ օժոժյժօույլ

2ոժ աօուծո,

ոծօո

180ստոոժ

ՏՈ

աճ

1հծ

յոժ չօսքհ ւօ ՀԱԳՀՈ5

հոմա" Ճեւիձու

ԸՏԵԼյ

սոմծլ իճ ՈԲաՇու 61 իծ 8(Թ16Տ814 261645. Բ ծու օ Ուտէ մաոօտ օՐ «11 Տէռուլռջ

ՅՏ 2 ՀՕՈՏՇԱԱՑՈՇՏՕք (Թոշշժ

«Հում 1ՈռտՏ |Տիաուշուլօո օքհօ ՃՈոՇոթոտ ձոմ Օ60րաճոջէո ՏԸՃՈՐ)ՏԵՒԱՇՈՈՇՈՒՏ ԳՐ ՃԼհշ 6ԵԶՏէ,8 ՈՇԿ" ՇէհոԲՅՒ ճոմ ԲԱՔ/ԾԱՏ ՀՕոուդիր ԿՎ 3 «ՕԱՏԲՇԱԿԸ ոռոոծ օէ "Ի շտիհչէոտ,"ԿԽ Էօտ«ԹԵ Լիշ- Ըհոտնոոտ (դ /Ո4ող 25թե6 15.ԿԱՅՏ օՏՀԵԼտի«ժ. Շհ. շիւ ՈօԱՇ6ժ Լիտ «ԼԵՇԱՈՏ(ո«օ Յոմ 1ՇթյՀՏԵՌԱՈՑ քորՆ6յ51Շո օՒ Շ(իուո1 Շիճոն

ՏԱՇՑ 61 Աի

5Էհը

15.իր

փՀ

Հոմ

ԿԱՅՔ6Տօէ սուլ

ԱՏ

Սու

Հհ շհջոո, Տո

բՒԹՈՇՇ316

մ

Էտը:

մՏ

քԹՂՈՇՇ ԿԱԺԹ, "Շսոճուի: 10 Լիօ 5126 օՐԼիժ թՈՕԿՂՎՈՇՀ, ՀԹողբճՐ6մ

Ծջ Ետտոստօք Ռօոճտժօտ Հոժ շհարչիօտ. Լիլ 2իՅո40Ո6մ ՇԻ ԺԵՏ(ՈԾ 2-6 Տոշո հՀր», Լիճ էո ուՅՉՈՒ:ՐՀ ԼԱՏ. Հժ բօքս|ոքծո 611867 օյ ՎՈտեթմայւ 67" ՕԵՇԻՋ 361 2001 Ո ՋօՈՏԻԱ| ԵՍ ԹՅԱՆ" (-թհճ515 15 ՈՂդո -. ԼՏ Հով

էչ

ոծա

հնում ԸհոժուՀեջ. `

:

«օխոոշ, 2,

:ԴԵտ: Մալ 1հ6

8ԱՅ«ո Յետ,

ԱՒ,

բ.567. -

ը.

Ոո)օր բող օԷ՛1Աու5 ոճի:

Էէ

Սշեռ

քոօ4

ճւ

ճա»

ոռ

ՒՍՒօԾիչճա ՏաքքօատՀ

ԻՋոճիհ

-

Լ

շշռա՛

օօռաո».ԳԱ ՏիՇե 186 օես1օսՏ ԷԹՇէհոէ

ոսողեծը

ՕՐՏԵԱԹՈՂՅՈՒՑ(տ 6ՄԵԱԵԷ

հոմ Ւոք ՄԱՄ

ԺՇՇԷ6ՅՏ6մ.

Թյագոք

ԱԽ

ոոժ էհճ

սռոջ

Լհծ ոսոՂԵ6ր օԷ ՏՀԱՏՈՀՈՒՑ էո ոու

ոօրչ

ԿՀԱ. իծ

Ճքքատոոուծտ(31 ՕՇՇԱՈՏմ (ՌԵՒՏ Ոշ»

եյ Օհ. 1ւխշախոո: "հէ ճոմ Լադտհ. Ոօաղտիծմ.ԵՏքշօյոլի/Ճոուռաղ կոշտ

ՃԱՌԲԱՅՃ 1իշ

մոտ

հԼ

ԷՇ. Ճործոլճոտ Օդբու"՞5

4սԼհօւ. Լհօ ՏեւուՇ

6՛ի0

86օմ

ԿԵՒՇ

ԵՇ ՈՕԱՇԵԱ1ռ Էին

բքօքսուծո օԷ

1իՇ

քրօտուծ

լիտ 1ՅԱՇԸ1ո էհօ ոճյօք բող իզնտ

1ԹՈՀՀՄԻ:

ՃՇՇՕՒմյոբ 816մ.

5էօոթ 1հոէ 4 բու օՐ1ի6 10օո) Ճոռօութոտ հշմ 1օ Խ27Շ ոմ 16 5օեէՀ լո էհօ Խ1օսոքուոտ61816817 Աբի." Վօոաու քժ«ոօօ 15 ոդօտէ քոօետեր/ լիչ օոշ օՐ Լիշ Կ/ՇՏԹՈՈ Ճոռշուշո ԿԽյօի ՍՈՎՇՐՀոէ 1Թոչշմ ԹԱռուշոէօո 1 տչ ԽՈՅԱԹ տ. իշ թոօաոծեՏ, է.

Տոծ

ոտ

ԱՏԱՌՔ էայոտ օՐ 120 Ըհստշիօտ ռոմ 10 ՈՈօոզՏ16165 րտ Լիտ ՀՅՂԱՇՈՇՇօք ՈՂՅՏՏՅՇԼԵՏ, Վշքօղոեօոտձոմ ՎՇԿոՏԹՒօո օք ծ թւօճտոշծո էհշ ի4/ մ

ԽՏՇԿՀԱԽԺԵՏՏ

1հչ օք փշ Ճքօջ. տրյօու թօքսլնօո. «հլշհ ոբ օճիօժ ոճ Հմ ոօէ ՀԱՏԸ հօտ Հիշ "ԷՀՏԷՀՏ,"հճտոքհոլք Ճոոծուշո ոմ հոյէ Խնտիու օիծր Ճոռշուո հ105է օԷ ոօ 6Կճո Հժ ոծէ բօթաճիծո. Տբժոէ1սոխտի «ՀԷ

ԵԼ.

Խոխւչ 1.:4 դ 1ոչ սմ րատ օէ Ճէհւիաէհո. 16Ոոայ մսոոջ Լիչ ի /Ճաուուճոտ, (ԹՐՀօմԻ:լչետա/«մ

"Դի

ԳԵՐ:

Լաճրտ

Լիտ:

«ոօ

ըսեմիի՝

տ. փե Տնտոաոիօո

բՐԳԵՀՅՏԵ5

Տէ Է ՏՀՈՏՀ.հոռոմ. բ. 85. 1971. Լանչի

հռնշիյ'«». 4ՀնՏ մօ | 10-19Թրմունու հորւ/ոո Հ1Իճր:ահ. լի: ՕօւԱՈՈՀուՑ ՃիԺԱԼՃողդու մոմ Ճոոչորատ «րու ԳԱԵՃՎՈ. 1999. ը, 27.

ՀՌՈՄ), ՀՀՀ:

հքյօո." իչ Կոճէ-Տալ:շ ԾոչոնիտԼ Մ

ԳԵՒ

ա

ՏԵՇ: (Լ

լոանօռ

Հ

ԲՀթոչտՀու: փո Տալստ Ե

ԹՀԱՆՀԼ" ՏԵՇ Լի

«ուր ոչ

"Հայտ (6 1իօ օոմ օք էհշ

1հտոծՇԻՇ ՈՂՕՅՇ (ԹյառտքԽ Լիճո ոճ օէ "ԼԾաՓԻ՞. «Աճջօջ հոմ/ոջ 186 ՏՅՈՈՇ ՈՅՈՈՏ Կոլհ միու օոտ "Սքքճր'"' Յոմ "Յյջ". "Խամաո" օր Ածո 2 բաղ օք էհօտե ԿԱլոջճտ "Տո". աջ ոծլ ՈՇԴՒԾՌՏՇԺՅէ 211,/հօէճՅտ Լհօ ՕէհՔՒՏ Կ6Ո6 (ոմ 2Տ ՕՈ6 Կաոքբքեր Ո2ուճ. 1աոլ6մ իտ 015" ՕԷ Տսշհ քօրւյ՛ ձբքծնոօմ|դ Լիճ հտ ՈՀո| ՕՅՒոճտիըոծտլոոծ

"Ը իծմար

ԼՈՏ Եսէ Հի ճոոճրլոոտ

քԳՈՒ:(ԱՀՕՐք

Հ

ահշհ

ՈԺԱՇԵՄՌօծող352 16 |42, 1.6. ՅԵծԱԼ2,8 ՄողեՏ. 1

ԽՏ

Ւ ՈՀՈ`Վ:

օՐ

ՍՏՈՐ"

օՐ1հծ ՄԱ

1ի6

ա" ԳՂեր

րօ

ՇԻ

Օսոոք,ԾՈոտ ՇճՈԼԱԾ/Ւ

խեւ

օո, ք. 11. 30թա.. Ըհցրցիհ ոսողհչ: 1934. 6332. ը. 552. ՄԽաթոշմառո. "ՅՀՈստչոքէ ԸԸՀ (Ըրջաու, 1152Թ. ՆՀՐՅՈ, 1973. ը. 07. իԳերմա ՈՀոկօոշմ ԿօՈ-. 123. թյո ՕԽՈՐԽԸ Ի. ,

"

բեղօժ

Բոտէհիտ

ԽՁՅԱԾՈւ"

մոքթոու.՝

չե:

ոճուժտ

մոմ ԸԻՀԱՀՐ) Ոշույծում

սօխտծ

ԷՅ

2.

ԼհՀ Հոմ օք իժ ԽՆ

օր (իչ

1իտւ 1941

«Ոոշժչ

մսդոբ

Լոր:

1ո էի"ՀԷ

օշուսո-.

ոոմ "ՇհՀԱՀո

ՌՆՅՏՇՐ 7ոմուհԼ

բէրոմ 11

թբ.

ՕԲալ

հռո

ՃԵ Հաշ: 393-402.

(ո Օաթրմոծ 332-386. )ոեռ ՍՀՈՀՇ" Ղեւտ, 1979 Սո Շօօոթթո) թ-բ. 106-199,

մոտո.

տշուօում

«6օՌէ. ը. 121.

ԱոտիւժուՈՈՀՈՅՑՈւՄ «ԾՈՆ.

թ.բ. 77-79

կոմ "6142".

1542լ

(Ճէհո ոէ, 1 (նրանը

մույու" քթ144.

օօ ոմ

«մմ ոօէ հՈՇԾ 1սոտի

Ճողշաէյը.8

ոէ Հէ

Տօտօ օՄԵՐՏ

2 ոումաոծ Տրբօեօ

Յոժ Տսոոճուծտ,

ՕՐ ալի |

օոքլոձ|օէհուը ռոմ 7ւիք)օսՏ5(Խ2էլօո օՀՇԿՈ ՇՎո հշ Ոոօսուոմոօստ քոօտոծծ,Կլշի «25 Տ/Խշմ ԵՀէաօօո էհօ Իօոեօ ուօսոէուո «հռո լո (հօ «օս «ոժ էիօ Թոշք Տոո ւօ փօ ոօղի, հօ Ղադմտի հշջաօոթ: «085 1Թ25 «ՀԱ. հօ ՇՀԱՅՏէւօբելԸ էհօտօ քիլեօտ թօթսռոօոՏսքթր«ժ քօինօոլճոմ օստ օօածհջիօմ ԹՐ Լհշ որք տաթթոօտտլծո: Ճաեօոուի:հԽջի քոշտ աօ Շհոտնտո բծբաեօո. Սոժօր փծ 1որստոշծ ԾԲ ոյ էհօտօՏՏՂՕԱՏ օքեուշշ1 ճոճ էծօԷ թնշծ. Շե. (ոշխշիջքոԿրթա ՅԻօսէ 311էիշՏՑ.

Եհք 0ս5 ԱԶՈՏ ԹՈՈՅԱԾՈՏ

էի» Պուէռյն: բօքսանծո1ո/ոք1ո էհշտծ (ոմֆ Կոեճ 6Բ Ճործուռռ օոքյո, օէ 81 1ծ ծոմ օԻ1հծ 17էհ ոոմ լդ ՛1իծ6Ետբյոուղը օքԼհծ 18Է. ՀՀո օտ էհ բօթառնճո օՐ ծ )Ոքոտ 1ո ոաւթիեօսոհօօժ «'2Տ ՏՏՀՅոուշ64 մսօ 1օ «օո շոժ բոճնծ օոտ 1Յ։ՇՏ.."՝ ՕԱԽ6ԻՏ.օտրօոաինլո 1708 1եոօսքհ 1710. (ո ՕԷՎ6 10 26014 ՊօաեիօոտԹՃ չհչ քոօմ1ոճ» ճոմ ՏՇԼՈՀՎ ո ՛՛ճհշօո. ԹՅԵ6ոմ Հոմ Ե ՏՏարօրօ 5"

ոճն

Ճո

օ 172Ա08

ԷԳ 35ՏՇՒԱԾՈՕէ էի

11Աօո. ՅՇՇՕՐԱ/ՈՑ

ՀՕՈԺԱՇԼւօէջ)օստՈՏ. ՃՏ Թո Ը Ճռոծույոտ Կիծ «ՕոՎՇԱՇԺ 1օ խու տեօ հոմ ոԱՇՅմխ ԵՏՇօողծ ԼսոէՏ". "... էիտ7տքօոէՃւրօոթռո սոն ՈՓա. Ատ6 հշ ոՀուօՏ քի Եջ հշ քօժԹիօտոմ չօժոսքիոտ.Էօօքփօ (ոտ. ճոժ օքիօէ ՈէօՏ Յոժ Շհոտոո Էս.տ. քօ (օ օհսՀհ. ՀԼ6.: Օիօոտ Իօ "ԷօՏԼօտ" Է5՛(իշ ամե. «ոզ էօ ԵՓ '"ՐաոԵՏ"... "Հ Փու թոշէճոժ "

օո

5սՀի 25 Խ18որո. ԽոաԵիչ.Ժիր Լո իծ ՈոօտԼ օՐ ՄՇՑ Տող /Ճոոծումը ըոօԿ1866Տ, էհօ ՇէՇ..

ՀՏԼՀՏՀՏ"

ՊՏԾՈՒՅ, Տքծր Ոոռծք բու Էճմն/Խ/ 1051ՈՀՅԻԻ' "Էէ 1 ՀՇԹոծոտ 08 (հար ոռնօոտ| 1Շոմթ:. Հ Ճորոաոտ 6Է ՒԷ Բոտիտ ԹԹՀԻ"խԴետիւոջ." (ո քոք հոմ թողում մ6սօաժ 2 Քար չհՕտԴոջ1ի2է Շա ՇՐ6 Ւ00Թ

լո Բոլ. ոճ

01 "Խ6ՏԷ6Տ6Տ" 1ո ԷՀուտչհլո ձումոօէ ՀՈ ւք Ռօո: փո օլիծյ Ճոռծուշոտ յոք 1Ռօծ. ԻՂ05էօԻԼհՑո ծԽ6ո մ14 ոօէ ՏրօճէԽԵ Տի աո օո մմ ոօէ էոօս: Լսոէլտի ՅԼ 311. ՏՕոոՇ ՕԱ6ոՏ Վայ օ1՛ԼԱՌ:Տհ ոոժ Տրօի»8

ՃՈՈծունո.-՝ ՕՈ: ՀԾԱ/

օօ

Օէ օք "շամ

ՂԱ ոՏաչ" հճալոցՃԱՊԲՈՒՅ ՈՅՈՈ ԵՏ

Հ

/05իյ" 2. 11ՀՈԱԹՈՀՄ ՒԼ, հախժդօո. ոշուօոօմ ԿՕի.

ՀՀՇ 11 Օմ.

ք.ք. 78-82.

.

(գՃիլա8.ՀՈԱԾՈՒՄ

Օք 1876)

61 Լիճ 405 օէ Լիտ

ՈՕԷՇՏ

ա0ԷԼ, բ.բ. 78-82.

մօօտ ոօէ

ահւշհ

Ճ

|

|

|

8156 Ճոռծոու"

ԿՏ

ՊԵԽԵԼ.

ԷծլՃեօոտ

|

Շհոտոճո

|

օր"ԻԹուտիցոի".

|

42. ԸՇոՒՄԾ/,իճ

ԼիՀ

քԷոաոօտ օէ Ւթոտիլը

ւտ

Ճոռարճոտ օՒ ՒՍւրտիտ հոձ Լոշօտ. Օոջաիջ.

էծ.

ԿՏ թւօս հհ ՃոմԸոտ

Իճլոք"ԻՀՏԱ ՀՏ"ՎԼ

հաչ

Մտ

քունս

ատ

Հ

տ1Օդք

ՀՏսքօռո հէ

Տ ԿՅ.

ՃԸԱՅԼԻ-. ո

ԹոԽճոտթոոյոջ ԽՀ տիժ Հջոաոջք 186 ճՇԹթոտ

քՅՇ ծ

ոճնօոձ|

Կ'ՅՆ

(մող,

Յոմ էիե Ճոողծոյճոտ 61 ՔԵՌԵՐ| Տքօեէնէ1մեոււ`՛ ոօէ օո: մառոջԼիճ

օք ՔժուաՏ-Լ,821518ո էո էհծւր թյատօր/օմ

ՕՐԵՅԷ ՃՈՈՇՈՒՈ

ճջ

-

1Թոռ6մ ո

ոօ

աշ

Տ

/ոք "Բաոտիյուճո".

106ՈԷէ/1Թէ Տո

Շար

-

ԸՅՏԵ յուռ 1սՒԷջտ. ծսէ

Ւռոտիչո

:

1ոթոոջ.`

ՏօսՐ6ՀՏ

շօոմյիօոտ, ծ

652Ելտհլոք (Ռե

Ղեստ էեւ ՃՈՌԵոՈՏ

|

ռույ

«քհ ոծլթհեօաոոր Լիծ ՀյՏԱոքսյտիլոցՈ՛ծոո Լիծթիչոօոծոծո Օոոմս:ի/ ծէ

իծ 1861 օք

էհտ

օ8

ՇՈՇՐՕՅՀԻՌԵՈՒ: օի էհծ ՃսէհօՈ

։

ոեօսէ Լհօ17

լոճոժծ

ո» Լ(ոլՕոժճիծո օք Շ2ր| Է ՇՇհ,

մ

15 5նքս

1սետ.

տչ

Ճոռչուճոտ.

ՕԱԼԵՐ Կ'011Ա Յո4

էի

Օոծ

սոմճտ չսշհ

ալտ

|

145ու6

ՍՇդօՇ(ՑԵ օր 1915. Եսէ 4Իօ «Ռար Լ ոոմ եմ քոՏեու. օՌԵՌ ռոմ Լուծ էՕ էծ Էօոռ

ՏՇՇՐԵԼԻ:,

օքօռի/օքքօտոք16 եժ Լամ /5հոսփօւնօտ ԵՄ

ըոոօտմյոՃորՀունո ՇիճքոՇԱար. 19Է2օմ 15 ՅՏՏԼոնեօո Յոմ 1Ծ:2ամ ԺՏ Ճ10դտլի ոո28Ա0ու Թօօտոծու, փՀ ՕԱծոոտոտՏաղՀմ քոօփիօւ "Դոնբ". օք ԺՇՏՇուքնօո մուճքյոջ էհշ «փուշ Գ/6Տայո Ճործուռ. Էւօոը հօ Եշրոուղըօէիծ Ճ | օօդա". 81816մ15 օ65ԹԵեջիո շոժ քծնեչո| ԵսՈՒւ ճքոոտեԷՏ ոմ էհօ Տօհոո Էռո, մո յուր: շծսոեւ Լիլո

-

Տսիճոտջ

Ւնջիյճոմ օո

հւ

Հոշծարածմ Տօսէհուո

մ

տօ

ոոմ Տծսլի

ք. 396.

էլ 7ոչիլ ոուՈծռկծում «օո.քթ.34. Օր ախշհւցհ Ոշոկծում «օու. բ. 396. Հ Տատ:/

(իծ ոռի

"Դտ",

Խաուօտօքին»,

Յ5էօմ (հշռւ

ՇոտտՇՕուծու Եր էհշ տօօ0քղոքհլոով Ղիծ Ճոռչուոտ Սմեմ 1866 |ռ օսոլոյղծկտջ Հոմ ԱՏՈՏԵ 00064 ՅՐՀ2Տ. Լի) Ամօխօմ լդ տուտ ռոուոջ. հսջերոմը/.

ՔՀԱՇՈոՒՈց.

ԿԵՐԸ

ՏԱԵՏՈՏԼՀՈՀՇ

շոմ քո չո ձքւես Յջոօսիարծ.Լհչ Եօօտայ» Ոօտ ՒԼՇոտիյո արտ յարո, ոէ ԿՀԱ-Էոօար. ՛1հծ Տսար ք0ԳՇՈւոծու 25 Ք8Մ6ղոքԼհՇ ոօաԵյօ քռոլ ՀՏքօօ օԻ ՀՏ հօո հօ քրօ1ոօօ151 Լի5 բոօմսոլ: 2000 օէոտ (ո սու ՕՐաՇքքիէ ստոմ տ 1ամշժ, Հզսռլ16 Քեօսէ 2.75 քօսոմտ օէ 124 Է թջոաոտ) ճոոսձի».1ո քաշէ, օո 1հօ օօոժնօո 1օ քո օԻ Է աոտեւո. ՈՒՇ Տօոոծ Տքօշւու Լոտ, էհ: քոօմոօծօ ՕԼիօր ոդօսուաւոօստ ՀՕՌՈՂԱՌՒԱՏ. տահ 85 Տտտտսո. 26. հՂօԷՏ, հոմ ՉԵաւոօմ 5 հշ մօքշղժեոէ Տէոէստ. "ե տած սեր մօ ՈՂԶՏԵԵՒՏ. օՈ6 օք իյշհ

Ղաձտի

քտթ, Ծոճնի/.ՃՇՇօոմոջ16

Հոտածրօմ

ՃՈՌԵՈՒՅՈոՏ'ոճնօթոճլ

Թէ 16 ԸՇՂԱՈԲՏ.

ոոՅյօՒբո

օոճի ն: էհտ մեօսէ

օոժոք "'օբհիր",Տսճհ

ՍՄրծո էհջ 11861685

ՇէՀ.

ԹԾՈժլ6Յվծ 1ի6 ոճնծոճ միտ1ո Լամ '""Օպոգու".՞՞ Օդծ օՒ փՇ ՏՇՇՐԵԼՏ Օք ՏԱՌՈՊՈՔ 0Ւ Լհօ ուտ

1օայրո.

ոՅնՕոլ

օտծրիիչ. ՕՈքօՒօքի,

Օճառ ճւիօր

էօ 15 ՇՕՈթրօիՇոտխՇ սոռելթ Ճաէհօո.մոմ ոօքանհտէտոմոց

ՈՅԼԱՒՇ. աճ

օք Լիճ ԾՒՇՅՆԼՈՇ6, ''ծսէ 761 «ՌՈՇ 3406 ՏԱ Շիոջժ Լի ՃոՈրծուղ ժԵՏՇՌդքնօո ՇհոտԱճոտօրոք ծր. հօտ ա 5 3 «իսոշհ «1ՈճջօՏՏԱԼ Տսո/իոժ. ռոմ Վիա Տոն Տռոժոբ փր». Էիօսթիիժ) հճմօ ոօ թԱՇՏԼ օՐ 6 օո..." Բո ԼՈՑ Թ նո: Հ թՈՅՏԷնօտ փճ ոշլջիեօսոոջ «ՊԱՏ6Տ«ԹՈ: Ծ. Էա ԿԱոջՇ Թ

հոժ Լհճ Իսոեյտի

Կ՛հւշհ

1ԹոոճկՇո

Էռոտեչշո

ՄՇէ, Տսչհ Տո

Բշ

Տ ոգ

Տա:

1: ԲՉՇի, (ՈւթԱօոժմ

օէ.

բ.ը. 57-59,

"եմ

Խամտ

ՄՄճՏէօւո

ուց

6ռլօոջ

հռ

61 էհՇ

Ճողճոյոո

Էոբւո. Բ

1իշ

Եօքթոյոքօք հչ

Ժո յո 1515, ոհ

Քատտո-Լոտի

էհօ Տսթքօւ

օՒԷժո»ջ.

էո Մ/ԵՏԱրՈ Ճորչոտ. քում ՃՈՌՇՈՅռ քռթսլւնժռ օՐ (բ Ճոոռչուռո քէօխլոՇծՏ ՇԻ Օսշլյձո. 8 ԿՄԵՏԵՀԼՈ Յմօոնօո 1. ռտտյուռիօո օք իշ Ճոուռթոտ Տքօո121 ոհ Խսոմտ. 116 ոօնօօժ (հռ 1ո Լիօ «ոջօ5 իօթ (օք օո 08 Էլար քթ/օտոօօ. ՃՈդծումոտ ՈԼՇժ «ոհ Լիչ Էտցտ. մո. Եոլոքհոր ԿԵԼՏ "... ՈՕԼ ոսուծրօստ ՃՈՌՇՈՅՈՏ,ԿՇՐՀ Յտտլուուօ4 էթ Է Ս7ԱՏ ոտ Յ ՇՕոտօզսծոօօ օք «1օլռէլօոտ,շոմ ՈՕԿ՛ 1հ65:ՎՕ ոօէ 6ԿՇռ Էոծս՛ ՃՈրճութո, 461 էեօՀ815 Հառրծ ԾՐԼՈՇ ի Ճոճոյոո "Կ//ՅքՏ. օռջոու".Լհջ Տոուծ ոմհօւ մոքթյուջ իէ ոօէ Թոք բ էիօրժ ա ժրթ ծՒ էոօտ6 ատո դհոե4 7Ոծուշոտ" ոչ Խխշհ ԵՄ ոու ըբօթոտեօո «ուհ Խսոմտ Սո ԵՀ տտրուոււմ Ծոմ, ոլբոժ տլոքօտ մրոտ ծ աիլշի ած» «ի ՃոոշութոցջոծէրիԵօԱրլոք թոօտլոոօչ. ժտոտախ բօթաւչմ ՏՀԽոո. ճոօքիօւ Ճոոծուձո ՅԱԼհծԷ ԵՇՈՇԿՇՏ Լհոէ"Օհշյերտեօծ օք Շհսշսյթո... ոօէ Թ ՕԵԹՅրոքԼհօ ՕԱԾտոո Ճոյտ ահօ Է| ՇԱ 4255 (1895 -Ճ.Ք/.) "52 Ղսոտ, եսէ իծ» Յո» ոոէհծ Ը1056 16 էհջ ՃՈՂՏՈԼՅՈՏ, Ւ Տ ճա6 1Թ Ո6ժուծո 1ի2է Լհծ ոճ)օք թող օքքիօ 126) Ճոոօուշո թօքսլճնծո հիճ: ՇԲ: ՕՈՀո քոԼՇոցտ 10 ԷՀ ԿՂոտԱՄոՏ.

Հոմ ՏՕՈՈԲԱՈՅԵՏ

Եճր

Ն4265. էդ ՕՒԱՇՐ

1. ՅԿՕ1մ Լհծ 1ՕԹՈՇ6 օ1 Լ2265. 1815 ՈՕէ 2 Ո ՇՐՇ Շիճո՞ճ. էհո ՏՕՈՂՇԱՈՂ:Տ Լի6մ՛

էւԵո| ՀԵՀ. Տսիթո Տօհո էհտՕառւ հոմ օօոզածոչժ էջ ԽԱՐՁՏ 6Բ Լ212ՐԵ6ԷԼՐՀոմ էհծտե 1/Ռբ 3ո Լիտ ԷՏոՂէԾՈ6Տ 1. էհճ Տօսէի հօու ւէ ո օէ հօ Իսոնչի

օոօ

օէ իտ ՏԵՐՈԸՇՏ Էմոլտ ՒԷՏՀԵԿԽԵԺ էհտ

Լճէսու

Է0ՐԸՇՄիտ Դօոոմ:Ը ԷլոՏտուծոէ0 լո 1635

Տոմճո

1Ի6 Տի

Էստի

տրիօա օՒ ստ

ուց ԽԱՄՏ

ՃՄ ԷԼ օօոաո՛.

իծ

ւքիէ

օծ

Խա

Իւ 60

լո էհՕտե

լօքլԹոտ ճոմ

Ո քո0ՀՂՈ-Ց.-՝

ՕՒ Ք12Աս

61ջ3դ254 Ձոծքհօո ուքոճնծո օԷ ԽՍՐԶՏ. ՃՏՏՏիոք ԼոԵՀՏ էօ ոութ 316.հՇ 01ք2ո176մ8 ՈոճտՏ 2ոմ քոոոլ Մաոիտ Յոժ յոր Տ. Տքաճեյոջ ՁԵծսլ թլՕ'ՊՈՇ լդ ղյու հհ ոդօտ( բոթեՀԵՒ/ 1601 քԼօծ մսոյոք

ԽԽոշճ

ՕԻ Հ

ճթքենոդջՕՐ ՄՇ ծ

է0

ոՕԿո

Ճոպծութռ ՀաԼիօոտՀՏԱՈՀՄ հշ

փծոօ (ոռ առշո Ճ.ի1). ածա հշ Տողը Խոծ ձո Ո:

"հշ

«օռղոց, օ1օ1իօ5

օո/օմ

-

Խսոմտ

տոժօ 6Ւ Տո."

|րոբ

"1

քաշծ 1ուց Թոջօո ոմ Ճխտիիօու քոՕՈՈՇ6Տ ԿՀԱ. ԷԹ», ո ոոզյօէ 1իՇ Բշտյոո ԷԼԵՇ ՏՇԼԱՀՄ. քո. էհ» Եսլմտ աքտետծուոք

Ղհշ ճեօժճոծոմցոօժ օէհոյբճ| քրցօօՏՏ65 ԵՇօՅուՇ ՏԱՕՈՔԵՒ1դէիծու ժ416օ8

էծ փօ

181 «շո. «ոհ

ոօ

«Առջօջ. Լիճ

Ճոոչշուո

իշ

«Խօ1Տ

ղուտ

դօէ

հշ

Տսիճոտ

Ճոռծուռռ

օդի

ծ

Իսոմտ Ոօսօ4

փժ Իօոհ

հօոմ5 1ո էհօ

ոսոոօրօստ

Հսէղօոեօտ,էհօ

քօթսոնօո

ԷԻտժտ շոժ

«Տ

հա

օոէ՛ մսոոջ 8|քյոծուօ240:.5.

տօէօմ

օԵյլքօժ

հորը

էօ

էաունօտ,Ե

ո

Լիօ

3150 եժ

ԿՏ

թօնճչ 186 դԱՈԵՇԷ 0ՒԽՆՈԱՏ քէշա. ՀՏքՇՇԼ11Ի1ո էհծ բէՕմ1ոԸ6Տ ոծգրհեօսոոց 8Ժսրոէո(Բլոբ:/01)ոօսու ոտ,

Ղեծ

օա

ուճտտ

քօրսորօո Ռօո 85ՏԱՈԹեօո

օ1 Ծօյ5դ

ԽԱ.

Լ1ծ ԷՍՄԱՏ ԷօՏԱ/ԹՄ 1ո ու

հօտօլոմ,

(հօ

աօ

՛՛հստ 51ոՇծ Լի: Ճ՝/1Ռ

(Խլոմշսո) ոօսուոյոտ հոծ

օէ 1ոծ քոուծո

Ճդոծուո

1ո Լիծ թԹ6օտ565 օք Լիօ1ւ ՇՇուսթ) օո փՇ Աօղհօոո 51Թք6օ5

1իժ Խսոմյտհ օ)թծու

Խոտ

Տէօոքայ Հոմ

Լիօրօ ԽՇԼՇ Տօքոււամհօտ 76շուռ. Էջիլ, Ծայշո ճոմ իո օլիծք Ուքնեօսոռք Ճոռծունռ Հօուուսուլ65. փ: թուեռ) Հ55տաւանօո էօ 1իժ Խամտ հոմ Եշշո ՈՓԱՇՅԵԹ ճոօոջ փ Ճոտշուռոտ ՂիՇ 1ոոջ օւ. ոհճեւաուջ օԻ /լճջչտ էհօւօ, "... ոմ ճտ: քոօտատօմ Լիօլ հոօ Թոքսճջօ(ո (իշ որօուռոտ

Տօծ

Ճլ5էօղօմ (2 նհմաճ ահ թսատի Ճ.ԽԼ) Թունու Գոհ Լիլտ քօր, 1օէշ. ճտ -

ՅԱԼիօլ հօ յո

878.

ՔՅաՅոՀհ օք

:

ԻՕՌՍՒԹԻ.

ՔօքիօտՒշտուռո, հոմ Շօշոտրուոօք)Տ, ոէ Ճ5Թ ԽՈոՇԷ

ՀԱՏ

Հ1Ե Օմ. Աշխադճր ոտ,

րոմ.

1873. թ.բ. 1-3. տու

.

ոչուօում

-

ահօո

Կ.

Թոռ"

Ճոմրուէ,

1իշ Կոաւշիոռքօեսո,

Տշոէ էք օՅՒՐ7 օսէ

4 52

ձոտշղաո

ԱՏԱՀՇՅԼ ԾԻիծ

ՇՇոՏԱՏ

124ՀՏԱ58 ՕԷ էի» ԸՃԱՇՃՏԱ1ո ՕՀքՅՒՍՈՀոԼ,

«օո

աօու, բ. 97.

11815. 1900. թ. 149.

լիծ

դ

ԼոՏՇՏ խոհ

Տբաւ. Յյեօմ.

ԻՇ րւ

ԽՇՏԷՇՏՇՏ",

ԼԻՇՈՇ

5սշհ Ճոռշուրո-

ԿԵՐ

ՈՇՏ ԾԻ Պ/ՇՏԱՒՒ ՃՌՈՏուՅ.

Ոտոաժո Բռուբ ՏՇԱՏոՈւՇուՑ օՒ ԼճշաՏ «հօ ռոմ

քոմ

Մօտ

լիժ

ոմքթիեօսոոչ

լբ

Տլթքթօտ.:

ԻՂՕնՈՒՅՈՏ Յոժ էի`

|

884 ոօ

Ը1Ա64 Ճրոշոո-13265

ՅԵ

Էշօք մսոոք

բոմ թքեմՏՄՏԷԼՆ, թւճ 1464 16 էհօ Բսոմտ 07 էոօատ Առմօհ 1հ6 ար "Էջին. /Ճ5 1 ԷՇՏԱԱ ՇՒ օսշռ

Լ1Խ6ՏէծՀԷ. հլ:

ՌԱՊԱԼՕԱՏ

հւ

թւե:

Մհ

ոժծուհտ1օ ք0226 Լաք 1օ քշղոյտոօոօՒ ԼՇ

Տսոոյծօ

օՐ 1ԾՐօօմ ԷԼԹԽԵՆԵԼ, ձսոոջ փեշ ԽՄ-ՉՎՆՄԱԼ շօռառօտ. 25 Յ տալ տիա ճմօո. ոքոամօո.1ՈւօՈմօոոլ տիճեննոքԵս Էաետ«ջ ճոմ Խամ». (ծ 7Ճոռօոյռ. ՂԱՌԵՀԻ օՐ Խոտի քօշքսոնօոոօծիշօտեի՛քար լղ ատար ԱՌԱԵՒ չսՀհ Հօոմւմաօոտ,իծ ըօքսոնօո օէ Պ/ւՏայո Խտ աԼիօ 55. ՀԵշո

ՃՈՂՇՈՒՅ "25

Ռ Ճոոօուո էո էհօ ԵշքոուոցօՐ4իՀ ՃԵ «ծոն քոշմօուտոուի/ քոմ ու մո Լիօտե մ8)5 ԼԻԵՒՏ ԿՐՀԻՀ 978 ՃՈՈՀուշո «1Առցօտ 61 Էրշսոո ԽՈՀ» Օսծ) 300.000 /ոռծուշոտ իծ ՀՈԾ թոՇՀմոՀ6.

15 օոօսբի1 ոշոնօո ո

14 ՀԱՏ

իոօմ. օԲախշհ

508.000

ՈՂՂՒ՛

ՊԱՏ:

Ռօու

Սոժշր հո Օմոոճո

քոչ

մ 16 ԹԱՏ.

ՒԱԼՅ14ոմ 93.000

«րճ

Լստայո-1

ՃՈՇր Լիճ 1978-1829

թժսօէ, Յոժ Տօ չժ ՎԹ: հօ

ԼիՏաոժուցլ

ՀԵՀ: Ի Պաղտատ.Ղօվո՝ օէ ոշճԸհգք. Ըհոքորհյու,ճո 'աշոքճ", Հ

Մու

ՀՑ

Տատու, Եռբսոկճոջ

ՀԵբ:լ, ՏԱՐքՏՆ ԿՈՒՆ

123-123.

01հշ

5.Է 1ԹԱաութւ նատ ԾԵշյմ

01Լեշ

1դ իչ

1հօ

191: ԸՀուս 5.

ւօ

:Պ/ՀՏՒՂ

Ճողճութոտ. ահժ

ողտուտէհօ:

Լհշք հշ

"Խանհ՞.

1ԽՌոՏհ Ճոուշութ

ձոուռտո ԳՀՃո,

1895.

"Խմսւօի",

ՔօրսոնծօոօԻ ԷՈ

1994. բ.ք. 115-117.

խճ հմ

ոստեր օԻԼիՀ Ճոոժութոտ ահօ

ու 03 Ցո. Ղոթոջքոքիտ: 1883. ք. Լ59. Շծոտաուոօթեչ.

Ճոոււու

մատ Թ

Կլի

ԴՅՈՏՀՅԱՇՅՏԼՈՂՈԷբյՕոՏ.

Ճոռմուռ

Էսի

Ճ ԿՂՏԱ

բօրարնծո.՝

սեո

75.000

քարում

ք.ՈՇ6,

Էլան

ո Յհ ԿԶՐ.

Էրա"

Ըրուտո-

Խո, ր. 954:

Սռշշութա՞,

ՏԱՍ

1ո փո ՈՂ

ի.ք.

Լիբ

ութոթմ

հօու

օլհուշու

Պոչ Հեծսէ 9.6 էհօստոոմ Բողիօտ. ոմ բԷծխլոօ: հւ բքոոոշճ ոօաշշրեխՀհիքշօմ,.օէ

Բղշմսոը

Հհ ՀՈՏՈՇՏ

արոճոօմ

ՁԱՒՈՒՈՏԵՏՒԽՏ սու

1հծ բօբաճեռոտ.

ուք

օէ

օոճ

ՇԸ

նտ

Ճառտ

Քծու Օէհճը Կ/ՀԳԾ:ո Ճոոճուռո

նոթ

մօքօոնօո.-'

Ղեճ ՅռԱ«ՃԱոՇուո

օօ 1ի6 ՃԵԼ

ԳոյՇ3|

Շող

Պո

Բոշաւնո

քոօ1ՈւՇ ոմ

Լատ

«հ

օՅՍ556մ2

քՈՕՇՇՏՏ6Տ

ՃՃ

եշքյոուռք օՐ էիե

ոոմ էի

ոշատ

Ւ ՍՏՏ|Ց, 2ոմ

թո.1665

ԿհլԸհ

ՉԷ ոք

օԷ իծ ոկժՓո

ՐՀՏԵՒո

1853-1856

փ

Խօղի

օք(իօ քրթտօու Տլոտօքօ)Խոոէ՞՝ է Լհծ Տաոօ օո 4Ո6 ԸԶԱՇՏԱՏ, տքօօլաի/21 ԽջիլոմծՀոտ

Ս գԱՇր Տիճու

ՃՈՌՌՀՈՒՅըՏՀՏ

ՕԾԿԽՃՐՌՈՂՇՈՒ

Հոծ

տամ

ՈՀ

ԹԽ

Ճողծու 6տաաո

էիչ

Ք

ՂՏ.

ՀԽ

Յոմ

ՀՈՏ

րօ:

ոսուեժւ

ճիօխք

Տսթթոաջջօռօք շտ փ

՛Ղսմտի

էհօ բօՍԱՇՅ| էոբօրտոծճ,

1ՈԼԱՅԱՀՇՏԷԵ

ՕԱծտճո

15մ0Շ6մ թոօՀԱՂ06

Էշն

.

ՏԱՒՌՇ

ե

"5 ՀՀՀ:

ՀԹ

Պո.

էհշ ոսուե

քշւօշուտ».

ԽՎօՇԼԵՒ.էհջ

ԽոՀՀՅԷԼԻՇՀ

լ ԼԻ:

Ոոօտէ

տիշեւոուտ էծ 150.000. ոէ Հ

«25 7-մԱՇՀմ հօո

ՀՌ

ԷաԱԾՈՀՏ աՇէՇՎ

Եմ.

Է. Տոլի

քոմ

ՕՒ Ըճանտոտ ԸՕուուտիթը

1904, թ.313.

(մ.թ.

օո

Տատ

931 (Թ39Լ`

ԼՕ.Օ.

սոմ Բսերօսնօոտ

ՀՈՕԿՏ Ճսմտօոչ. ՈԼ: 54. մօ.

Հ.

Էրյոշօ,

տո

ԸԿղքհ

ոճնօոռ|, օէհոյօՅԼ, 186181 Ծո Էծիք1օսՏ քէօմբ,

ՏԱՇհ,հմ

Կուն

ոօ

Ճոռճոռ

ՅՈՐ

ՇՈԼ

ած

15 12 587 21է ԼհՇ

ԱՈՇՏ.

1օքում օք փ

էիՇ Ճոռշոլոը

քնել

ՕՇՇսՈՇՈՇ:Տ

ահշհ

(աօ

օք ՏԱոու»շօմ Ճոռշունոտ

քլո

տ Ս/ՀՏԼԵտ

Տլնժ/65 (2508՛ (101 Տաշհ ԹՅեաօջ օք Լիօ1ւ ոռԱօոճ) 14ՀՈՒԸ». ձոժ սոժօի

ՕՀՈՉՇԱՏ, էէ

ԷՀօօոէ

ՃՈՈՌՓՈւՅոՏՏէԱ/|

քոշտօժ Ոճո)՛ օյ փծ օո օոջ օՒ 506 11Եօւ2ի22նօոօքտծ 1սդոջհ թսԵնօ,տոոժսոիտ 1ռ էհտլը օա շոմ օէ ռլ ոճաօո) -օօէտ տօէհչշոոժ, Էօ4Ա Էմլոք ի | '

|

«օո

իօո

Կհլշհ

15 օՒ

ւո

քոօր մոքօոնոօծ1ո

Հիճտյորոօ

տոտ օէ

Է»

Է:

Յէ

թՒՏՏՀոէ. 7եՀ 1լոու

155564 6/ 1Ի6Տ/ՒԽՒ ՎԾԻՏՈՒՂՈՇ)":Ըռրուչ ((/ԵԻԱԿԱԺԻՈՎԷոՏ«մՒՇն ճում 18-19, 2008, ը. 101-116. ԸՍԽԻՑՒԸԿ, Ը1թոււն,ԲՂԸՅՏ0, րո

ՔԻՃԸՈՇՑԼ

ո ՃՈրթուն.

օՐ Բառ: 16515. «օԼ

ՃԱ.

131 :2ե7

158մոմ 4-06. Պճռ, Թոնտ ՍԱ 1912. ք.քք. 226. 118-117. ՄՀՒՀ"ՅՈ. Քոանո. ԱուՀՀ5. ոմ

7.

Ց

Ճ. ՄՓոլծօ, 1902, ք. 492, /4)50

ՈւԿ.

ԹՕ5ԼՇո, 1833. բ. 306.

2.

1389. /ՃՈՀհՈՐ ՀՏՕՐ " խ(նՀոռմուո. ՅԱԱԱՅԻ "

հօտ ձեօսէ 340.000

օէ էհօ Տն 1ԼՇուշոէտ

«ռոոծ քթոթոու ԲՀԹՈՅ|1ոժկշոցստ

Ս/ԿԱԾՈՅՐ».

քէ. Գում

4՛օԼ

նոտ

լո քոդ.

օր

էԻՇ ՀԸԷՏ Ճրոթմ Յէ

ՂԱԼԷԵՀԿ մսղոք ԼհՇ

ՕՕԿՇԼՈՂՇՈոԼ ԵօՇՅոՈ6 ՇԿ6Ո

ՏԱՇՈՔԺԸ ոէ (իծ ոմ օ3 տ ՃԼՎ ճոմ Յէ փշ Եշքտուտքօէ հշ 2Ը ՇԵդԼաՐԼԵՏ. Դհստ,85 4 ԷՇՏԱ ԾԻԼիյտ թօ Շբ,ԵՄէհ: Եռսոռյոքօէ (իծ Էտ: /օԱմ Կ/ու, ռոմ ՅՏ ԸՕթուամ այի էշ ՄՇ քօքաոնցդօԷ Եշջյոուոք օ1 տ ՃԱՆ «Հոու,

քշողոոծռե-. Յոժ Վսոոք

Պ/ճ հյու

տոմ օլիճք 5սՇհ 2Շէ5. ՛Լհճւ

քէոօառ ԵՄ (հշ ՇծԱՇՇԵԽՇ ոճոծ Ոոյօրթշէէ օէ Լոտ Էնքի(աով (իտտ86 ծոտ օք Լճշքիոտ ՕՒ ԱԼԸ ՅՏՏԱԱՈՏ) առք 1 ԼԸ Հաջ բԱԹԸ6Մ քբէօսոքճտ ՄՇՏ աար

ՃՈՌԾՈՑ. Կի

եռաժոք ալտ Քստաճ, 1ո քճոշսու, 1

ԹՅՏՇՈ.-"

Ղհօ ՅՌԱ-ՃՈոՇուՅո

Օ6ոՕՇ146 օք 1915.

Ռօյո էհՇ ոօիօոոժ. 12:64 855ուննծո, ՎւքՕՈ2Աօո (ԹԵՇՇՄ ՇՕՈՆՇՐՏՕո օք ԱՇ 7շհց)օղ. ԱՀԱԾԵՇՒԵՑ1 ոշնոք օո 1իՇ ջւօսթա «ՕոզլԱօոտ օէ ՍԲ Յլոօմ էօ մտքի քշօքլՇ 1ԵՀՎԻ/ Ռօքւ Լոմ ոօփաւռոմ 85.

օօօսքւօժիճ առբեշմ օէ

էհտ 255ոքէլԸռ օՒ ումի նո/ Յոժ

օո

Արծ,

Էտ

ոճշւքիհեցսղք

-

օոՏ

Հուօդ:

օք

ք|ոոօ.:5

ածրծ

Օք ՇՃԱՇՈւՇԻԼոմտտ/76 Ճո տոմ օօ

ԽԵշՒքեօո

ՃՈոՀուրո.

օէ 1ո/1ո, տ փճ «օ8543| 169 օք իծ 8ռշէ ՏՇր, ւո «1Աճքօտ Ըճաօշտստ Ձոժ ՀԹՇՃՈՀԼՇ. ԷՕսԼ էիօստոոմ (նոուըօտ55էԱ6Վ ո 1իօ

ՏՇՒԼՇՎլո տօ

տը

էհտ Մատի հօթւուօու ոռ ԿՄ տենքըՀտքուոտէ ՏՏԼՅող ոՅէԾո 1դ հռ 1ո6 ՇոՏոՏ օք ՇԼՅոտւոքտ օք էհշ Ճոծուռո «12 ՇՇոէսո ՀՏ, ԿհլՇհ ԿԵՏ Մ/օ51էօրոՃոոծուտ մսոոք էհօ 21 Ոօք|օօէօժ Եո՛ Ը Կհծ տս ոճո7 թսերլտէչ յ64 թէօն1 ծոտ6Է էհօ /ՃոՈրշուռռ ՕՀՈՇՇԼԵ ՅԼՇ ո իծ 450 օք 91620 մս 10 էհօ ոոլսոճ օէ Եճւոր1861561 քԲՈԾօ)մ6 1եքօԱՅՈՇ6 Ճոմ իէ (հծ Սուօժ ՀՅԱՇՈՏ ՔԵտՕԽիճո օՒ Օօոյո ողօրծ, Էոբլոչ. Կոքհ լոէճուօո

Հ6ՏՇՈԵՇՏ բ6ՈՕԸԼԶ6

ոօ ԸՕոոււն

ՄԵՏԱԾՖ,մո

Ծոխ՛ ամ ոճլռոճ|

Խոտ, Ճռտիխօզ 8ոմ ԹՅյո26էՌւքմուօմ փօ ՂԷշոտոճնօ8518ՈԼօքլՉոտ, տհլշի հճժ թոտջօժ 10 Քստտ18.-՝ ի/օ5է օք իշու

օ

ուքթտենօռ16

տա

1օոտ

ԷՈՅՏՏՅՇԼՇՏ

էիօ ք/06655 ՏՇԿՇՐԱ|հսոմոոմ 7615 50Ո-է:ղօ5 5|օԻ7 ոմ ՏՕողծէլուշտԷճք1մ87, օՐ6Լհուճշէ ՇԼօոոտլոջ

1ո ՉՄ/6ՏԹՏ

ՈՂ Ճոծուր հոմ 316393Թէօշո բլոշօ. Լհռէ տոտ հւճի «օոծոէլԾոօմ էհօ 1Թ1Ա6 օէ էհտ Ճոոծոյոռ

էհօ Հ1ՐՀԱՈՂՏԼՂՈՇՇ,

օեյՀՇէլ(ԿՇԻ/

ՃՈՌՇՈԼԹոտ. ԽՄ

ԱոօստճոմտօԻ ոհճեեճուտ օք Էղշսուո.

ՒԷլումոո

Դհստ. քոյօրէօ 182 /Ճոոշունո

մԵՇքՇոՀմ ՀաւհձքԼիտ 5օօօոմ հր ՇՇուա16Տ. ՃԱՅԼ իճ

ՔՐՅԼ

«հյշհի բըՒօԽտԱՇ6Տ.

Էշստնո

հ

ԴՐՑՈՏԸՅԱՇՅՏՏԱՅՈ

ոջ

ծողթ-

ԼԲ

իծ

ոմ

«հուշեք

ԷՈՕԿԵՄ10 Էգ

ձեօաէ էհժ Էշաքուռք 68 1հՇ Էտա Թջլօոջ օԷ օ հէ ԽՏ, ահլօի աճը ՕՇՇսթյմեր էհ Բատտրոտ.

/ՅՄՇ

ՈՇԿ

ճՃռջինտու,ԷԹածո, Տքօ.

Ճորշոմո

ոսոտուատ

շոմ Տօսփ-Է51 2Ռմ ՏՇԼԱՇՄէո 186 «ՈԱԹք6Տ 12 Ք.:Տ. ՈՇթհեօաղոց Ա6Վ 35 մՍօ էօ էհօ

փ 1հտ

է

Ոէ ո: ».խլուշոռմուռո. Խմեոշի Էհոոչոռ Ճրհխչ. 101.ձո.1. 137. 248. 102.մօօ. 429.

շտ

639. ոբ |

103. 466.

ՄԻԱՑՅԱԼ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՌՉԱԿԱԳՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

նական, համահայկականխնդիր: Սակայնհետզհետե, ճասնավորապես Արեմտահայերիազգային պատվիրակության (նախագահ՝Պողոս

ԽՌՐՀՈՒՐԴԸ

Պատմական ճակատագրիբերումով դեռես 4-րդ դարի վերջին Մեծ Հայքի թագավորությունըբաժանվեցաշխարհակալ տերությունների Պարսկաստանին Հռոմի միջ: Այդ ժամանակվանիցշրջանառության մեջ ձտան Արեմտյան ն Արնելյան Հայաստան եզրույթները,որոնք հետզհետեաշխարհագրականհասկացություններից վերածվեցինթաղաքական հասկացությունների: Ցավոք, 1555 թ, Ամասիայիհաշտուքյամբ, երբ Հայաստաննառաջին անգամ տրոհվեց Օսմանյան կայսրության ն ՍեֆյանԻրանիճիջն, հայ ժոդովրդիքաղաքականերկփեղկվածություննավելի խորագավ:Այդհողի վրա նկատվեցոչ միայնսովորութային-կենցաղային որոշ օտարացում,այլն ի հայտ եկան որոչակի տարբերություններնան լեզվամտածողությանմեջ: Պատահականչէ, որ գրաբարիհիմքի վրա պատմականնոր շրջափուլում 17-18-րդ դարերում միջին հայերենըծնունդ տվեցաշխարհաբարիերկուճյուղերին արնմւոահայերենին ն արնելահայերենին: Առաջինի համար հիմք ծառայեգին պոլսահայ, երկրորդի համար Արարատյանու թիֆլիսահայոց բարբառները,որոնք հւսյ դասականգրական դեմքերի կողմից 19-րդ դարի երկրորդ կեսին հասցվեցին կատարելության: 19-րդ դարի վերջին քառորդից պայմանավորված հայկական հարցի միջազգայնացումով, ազգային-ազատագրական գաղափարների ու շարժման հետագա տարածմամբ ազգային միասնության ձգտումն ավելի խորացավ: Բազմաթիվ արնելահայեր Անդկովկասի տարբերգավառներիցզինվորագրվեցինարնմտահայության ազատագրական պայքարին ՍնթարեցիՍաքո, Նիկոլ Դուման, Սարգիս Մեհրաբյան,Հաճի Լեոն, ԻշխանԱրղության,բազմաթիվկուսակցական նշանավոր գործիչներ Քրիստափոր Միքայելյան, Սիմոն Զան այլք: վարյան, Ռոստոմ Նմանապես արնմտահայգործիչները հայտնվեցին հայ եկեղեցու ն ողջ Սնդրկովկասիհայության պաշտպանության դիրքերում 20-րդ դարի սեզբին հակազարականելույքների ն հայ-թաթարակւսնկռիվների շրջանում ՍեբաստացիՄուրադ, Արմեն Գարո (Գարեգին Բաստըրճացյան), Համազասպ (Սրվանձտյանց), Արշակ Գավաֆյան Քեռի ն այլք: Հայ հեղափոխականդաշնակցության կողմից 1904 թ. «Կովկասյան ծրագրի» ընդունումը հանդիսացավ այդ գաղաչիարական ու գործնական միավորման փաստաթղթային-իրամականարտահայտությունը: Հետագայում 1912 թ. հայ հոգնոր ն հասարակական-քաղաքական շրջանակների կողմից հայկական հարցի, այն է հայկական բարեփոխումների իրագործմանխնդիրը ես առաջադրվեցորպես մեկ մհաս-

'

Նուբար) գործունեության հետնանքովմիննույճ խնդրիվերաբերյալի հայտ ենան ոչ այնքան տարբեր, որքան ինքնուրույն մոտեցումներ: Առաջին աշխարհամարտիտարիներին, չնայած պատերազմում չեզոքություն պահպանելու կուսակցական շրջանակների, հատէլապես դաշնակցության8-րդ ընդհանուրժողովի որոշման (1914 թ. հուլիս), ռուսական արքունիքի ջանքերի շնորհիվ կովկասահայուբյան զգալի մասը հակվեց պատերազմումռուսական զորքերի կազմում թուրբերի դեմ կռվելու մարտավարությանը: Այդ հանգամանքը, անշուշտ. ազգային գործիչների մի մասն իրավացիորեն նկատեց վտանգավորհամոզված լինելով, որ դրանով իսկ օսմանյան իշխանուբյուններինընձեռվում է առիթ ու հնարավորություն դավաճանության մեղադրանքովարնեճտահայությանը բնաջնջելու համար: Պատահականչէ, որ ստանալով Թիֆլիսի հայոց ազգային բյուրոյի անճիջական ղեկավարությամբՍրնելյան Հայաստանում ու Անդրկովկասի այլ շրջաններում կամավորականշարժում ծավալելու լուրը, Վանում գտնվող Հովհաննես Քաջազնունինբացասաբար արձագանքեց ասելով, որ «ռուսահայերը կրակի հետ են խաղում»: Ցավոք. նա այս հարցում չսխալվեց: Օսմանյան իշխանություններըառիթը բաց չթողեցին իրականացնելու արեմտահայությանը ցեղասպանելու ն հայրենազրկելու իրենց դիվային ծրագիրը: Ընդհանուր հուսահատության մթնոլորտումոմանք փորձեցին կատարվածի ողջ մեղքը բարդել արնելահայգործիչների վրա: Ընդ որում այդպիսի մեղադրանքներհնչեցրին նան այն արեձտահայ գործիչները, որոնք կաձավորականշարժման ամենակարկառուն դեմքերից էին (օրինակ Անդրանիկըպատերազմի օրերին մեղադրում էր ոչ միայն ռուսական հրամանատարությանը Մուշ-Սասունիհայությանը օգնության չգնալու, այլն արնելահայությանը): Ինչնէ. ակնհայտ է, որ Հայոց մեծ եղեռնից հետո արնելահայարեմւռահայ «հակամարտության»մեջ ավելացավ նան բարոյազգացակւան կողմը, որը, դժբախտաբար, իր կնիքը թողեց հետագա ողջ դարաշրջանի վրա: Դժվար չէ նկատել, որ այդուհետ հայ հասարակական կյանքի երկփեղկվածությունըխորացավ: Արդեն 1917 թ. մայիսին արամտահայերն իրենց «սեպարատ» համագումարում հռչակեցին Արնմտահայոց ազգային խորհոդի ստեղծումը Վահան Փափազյանի (Կոմս) գլխավորությամբ: Նույն թվականի սեսյտեմբերոոկտեմբերինստեղծվեց Արնելահայերի(Թիֆլիսի) հայոց ազգային խորհուրդը(նախագահ Ավետիս Ահարոնյան): Նկատենք. որ միաժամանակ ծնվեցին նան այլ ազգային խորհուրդներ ըստ տարածաշր413

ջանների Բաքվի. Երնանի, Ախալքալաքինայլն: Ստացվումէ, ռր մի դեպբում հիմնվում էին հայ ժողովրդի երկու հատվածներիառանձին կառույցներ, մյուս դեպքում Անդրկովկասիյուրաքանչյուր տարածաշրջան կամ քաղաք ունենում էր իր ազգայինմարմինը: է, որ Արնելահայ ու ԱրնմտահայազգայինխորՎատկանշական հարցը սերտորենկապվեցտվյալ համագործակցության հուրդների անցքերի զարգացմանհետ: Այսպես,1917 պատմական ժամանակի հաթ. հոկտեմբերի սկզբին, երբ ժամանակավորկառավարության առայանպաստ քայլերն ԱրեմտյանՀայաստանումտվել էին իրենց վերադարձ. ջին պտուղները շուրջ 387 հազար գաղթականության մարմինների ռազմավարչական հայերի գործուն մասնակցությամբ ստեղծում, հայկականզինականուժի ձնավորում(Հայկական կորպուսի ստեղծում ն այլն), համատեղ ջանքերովհայաբափվածհայհարենիքը վերաշինելուարնելահայու արեմտահայ խորհուրդների աճեցին: դրսնորւմներն մագործակցության Սակայն 1918 թ. մարտ-ապրիլինթուրքականզորքերի հարձակումը կասեցնելու անհաջող փորձերի ճրերին փոխադարձմեղադրանքներն աճեցին: Արեմտահայգործիչները (Անդրանիկ. Սեպուհ, ՍեբաստացիՄուրադ ն այլք) պնդում էին, որ արնելահայերնիրենց միայնակ թողեցին թուրքերի դեմ, առանց դիմադրությանթշնամուն հանձնեցին բավականլավ ամրացված Կարսի բերդը ն նահանջեցին մինչն Սրարատյանդաշտ: Ռազմաքաղաքականանբարենպաստպայմաններումունեցած առանանհաջողություններիմեղքը հայությաներկու հատվածների ձին գործիչներ փորձեցինփնտրել միմյանց գործունեությանմեջ: օրերինարնելահայ-արնեմտահայ 1918 թ. մայիսյանհերոսամարտերի տալով թշնամուդեմ պայքարիհաջոտեղի կարծեսվերացավ վիհը Բայց նորահռչակՊայասղություններըկիսելու մարտավարությանը: ն Օսմանյանկայսրության միջն հունիսի 4տանի Հանրապետության ին կնքված Բաթումիպայմանագիրը,որովհայկականկողմը հօգուտ թուրքերիստիպվածէր հրաժարվելոչ միայն ԱրեմտյանՎայաստանից ու Կարսի մարզից, այլե Արնելյանկայաստանիզգալի մասից. տեղ գտած 5-րդծայր աստիճանկրքերը բորբոքեց: Պայմանագրում կառավարությունը հոդվածը,որով «ՀայաստանիՀանրապետության ու ցրել բոլոր պարտավորվումէր գործուն կերպով ...զինաթաւփել ի ուղղակիորեն այնտեղ», բանդաները, որոնք կփորձեն թաքնվել ե սովետականարտաքին Հայաստանըճիջազգային դիվանագիտության ( 1828-1923). Ջ.Ս.Կիրակոսյանի փաստաթղթերում թաղաքականության Ե.. 1972. էջ 534: խճբագրությւամբ,

նկատի առնելով Անդրանիկիե այլ ջոկատներիգործունեությունը, արնմտահայ կամավորականների շրջանում բուռն դժգոհություն առաջացրեց: Իզուր չէ, որ զորավար Անդրանիկը.ստանալովայդ պայմանագրի լուրը, գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանինգրած նամակում հայտնում էր իր զայրույթը. «Վեց հարիւր տարուան ստրկութեան շղթան դարձեալ ձեր վիզն ու ոտքը կը անցնեք ձեր ձեռքով: Չեմ կրնար այս պայմաններուն հանդուրժիլ մոռնալով մեր երեսուն տարուան զոհերը եւ մեկ միլիոն նահատակները»:7 Սակայն, խոսելով արնմտահայությանհասկանալի դժգոհության մասին, միաժամանակչպիտի մոռանալ, որ 1918 թ. հունիսին Հայաստանի նորահռչակ հանրապետությունը ռազմաքաղաքական ծանր պայմաններումոչ ճիայն չէր կարող պաշտպանել արեմտահայության, այլե արնելահայությանշահերը, ուստի այնքան էլ արդարացի չէ նրան մեղադրել համազգային խնդիրներից,մասնավորապես արեճտահայդատից հրաժարվելու մեջ: Ինչնէ, փաստը մնում է փաստ, որ հանրապետությանգոյության առաջին տարում աբնելահայ-արեմտահայ հարաբերուոթյուններըմնացին բավական լարված: թ. հոկտեմբերի 30-ին համաշխարհային պատերազմում հաղթանակածԱնտանտիերկրների ն պարտված Օսմանյան կայսրության միջե Մուդրոսում կնքված զինադադարըհայկական հարցի լուծման մեծ հույսեր ներշնչեց: Թուրքական կառավարությունը պարտավորվում էր զորքերը հեւո քաշել մինչն 1944 թ. նախապատերազմճյանսահմանները: Շուտով ստացվեց նան Փարիզում սկսվելիք խաղաղության վեհաժողովի լուրը, որն էլ ավելի ոգեորեց համայն հայությանը: Վեհաժողուվինհայ Ժողովրդի շահերը ներկայացնելու համար կազմվեցհայկականերկու պատվիրակություն:Մեկը ներկայացնում էր Վայաստանի ՀանրապետությունըԱ. Ահարոնյան(նախագահ), Մ. Պապաջանյանն Հ. Օհանջանյան կազմով, մյուսը եգիպտահայ մեծահարուստ, նշանավոր հասարակականգործիչ Պողոս Նուբարի գլխավորած«Ազգայինպատվիրակությունը»(անդամներ Ա,Չոպանյան, Վ.Թեքեյան), հանդես էր գալիս աշխարհով մեկ սփռված աինմտահայությանանունից: Ի սկզբանե երկու ւատվիրակությունների միջե ի հայտ եկան լուրջ տարաձայնություններ:«Ազգային պատվիրակությունը»համաբում էր, որ Ա. Ահարոնյանիպատվիրակությունը լավագույն դեպքում ներկայացնումէ միայն Արարատյան (կամ երնեանյան) հանրւուվեւոությունը,ուստի իրավունք չունի վե-

|

Զօրաւար Անդրանիկըկը խօսի, էջ 26-27:

Պոհաժողովում հանդես գալու Հայաստանիանունից: ԸՅդ որում, նկատի ասելով ի «Հայաստան» ղոս Նուբարի պատվիրակությունը ուներ ԱրեմտյանՀայաստանը.որին հետո պիտի միանար Արնելյան Հայաստանը:Ս. Ահարոնյանն ընդհակառակըհայկականհարգի լուծումը տեսնում էր արդեն պետականությունհամարվող Հայաստանի միացնեազատագրվելիքԱրենտահայաստանը կարոդաԻ պատվիրակությունները երկու վերջո. լու եղանակով:` ցան միավորել իրենց ծրագրերը ն հանդես գալ միասնականպահանջներով:Ղայկականհարցի լուծմանխնդրումդաշնակից երկրների խոստումները, միւսցյալ Հայաստանիազգայիներազանքիիրակաճացման մոտալուտ զգացողություննարագորենսկսեցին մերձեցնել հայությաներկու հատվածներին: ն միասնականության ձգտումընկատվեցնան Համերաշխության Հայաստանի Հանրապետության հասարակական-քաղաբթական շրջանակներում:Պատահականչէ, որ ապագա միացյալ հայրենիքի ստեղծման մտահոգությամբ1919 թ. փետրվարի8-13-ը Երնանում Հ գումարված Արեմտահայերիերկրորդ համագումարը ստացավ Բազմաթիվ կառավարությանբազմակողմանիօժանդակությունը:՞ համակենսականհարցեռրիվերաբերյալ ընդունածորոշումների մեջ նախարագումարը կարնորեց «ԱրարատյանՀանրախլետության Արության (կառավարության Ա.Մ) ն խորհրդարանիհետ Միացյալ անհրաժեշհայտարարելու» զատ Հայաստանի սմնկախությունը Այապես 1919 թ. փետրվար-մարտիցընդհանուր խանտությունը:` դավառությանմբնոլորտում ներազգայինմիասնությանգաղափարն նոօրեցօր ամրապնդվեց.առավել նս. որ Փարիզիցստացվումէին հատրանոր ոգնորիչ լուրեր հայկականհարցը Հայաստանիերկու վածների միացմանճանապարհովլուծելու Անտանտիերկրներիղեմասին:6 կավարճերիպատրաստակամության Նման պայմաններումտրամաբանորենդեպքերը տարան դեպի ՎՀ Միացյալ Հայաստանիակտիընդունմանը:1919 թ. ապրիլի 27-ին տվեց լիազորություններհռչակեկառավարությանը խորհրդարանը

կանրապետությանը

-

-

ներկայացրած պահանջների Հայկական ազգային պատվիրակության մասին տես «Հայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ. (թաղաբական պատճություն). փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովածու, ե., 2000. էջ `

89-93,

100-107:

Միացյալ Հայաստանի անկախությունը: Ուղիղ մեկ ամիս անց մայիսի 27-ին ՀՎ Մինիստրների խորհուրդը (կառավաբությունը) միացյալ Հայաստանիհռչակման նպատակով օրենք ընդունեց Հայաստանի խորհրդի (խորհրդարան) էկլազմըԱրեմտահայ գործադիր մարմնի 12 ներկայացուգիչներովհամալրելու ձասին:՛Հաջորդ օրը մայիսի 28-ին, այսինքն անկախության հռչակման ւտռարեդարձի օրը ՀՀ կառավարությունըհանդես եկավ վարչապետ Ալեբսանդր Խատիսյանի կազմած «Միացյալ Հայաստանի անկախության» հռչակագրու|: Այս կարնորագույն պատմաքաղաքական փաստաթղբում մասնավոքապես ասված էր. «այաստանի ամբողջությունը վերականգնելու ն ժողովրդի լիակատար ազատությունն ու բարգավաճումն ապահովելու համար Հայաստանի կառավարությունը, համաձայն բդվանդակ հայ ժողովրդի միահամուռ կասքի ն ցանկության, հատարարում է, որ այսօրվանից Հայաստանի բաժան-բաժան մասերը մշտնջենապես միացած են իբրն անկախ պետական միություն»-Այնուհետն ընդգծվում էր բովանդակ հայության դարավոր իղձերի իրականացման արտահայտություն այս հռչակագրի վավերականությունը. մր կողմից ճիշտ մեկ ւռարի առաջ Արնելահայ ազգային խորհուրդնիբեն հռչակել էր հայկականբոլոր գավառների ձիրականում արնելահայ գավառների -Ա.Ս.) միակ ե բարձրագույն իշխանություն ն մյուս կողմից 1919 թ. փետրվարինկայացած Արեմտահայերի երկրորդ համագումարը էր, որ ճանաչում է «Հաե յաստանը Միացյալ անկախ»:` Ընդ որում, մատնանշվում էր, որ ՀայաստանըՄիացյալ հռչակելու լիազորությունը կառավարությունը ստացել է խորհրդարանից: ՀՌչակագրում հիշատակվուժ էր նան, «Անդրկովկասում ն Օսմանյան կայմրության սահմաններում գտնված պապենականհայկակածճ երկրների միացման ն անկախության այս ակտը կատարելով Հայաստանի կառավարությունը հայտարարում է, որ Միացյալ Հայաստանի պետական ձեն է Ռամկավար հանրապետությունը»: Նշանակում է կարնորվում էր միասնական պետության ազատական-ժողովրոդավարաէյանկառուցվածքն ու բնույթը: Միազյալ Հայաստանի հռչակագրում մի անգամճես ընդգծվում էր այն հանգամանքը, որ հայ Ժողովուրդն այսուհետն իր ամբողջական լու

հայտարարել

:

Նույն տեղում. էջ 91: : 272: Վրացյան Ս., Հայաստանի Հանրապետություն, Ե., 1993, էջ տես Փարիզի վեհաժողովում հայկական հարցի քննարկումներիմասին հ. 1, (4918-1919). Ռ. Հովհաննիսյան Գ., ՃայաստանիՅանրապետություն,,

«Գայաստանի Հանրապետությունը 1918-1920 թթ.», էջ 105այաստանիազգային արխիվ, Ֆֆ.198, 9.1, գ. 4, բ. 1, Տես նան Խատիսյան Ա... Հայաստանի Հառարպետության ծագումն ու զարգացումը, Պէյ-

Հ

Ե., 2005, էք 273-372:

ճ

1968. էք 152-153: րութ. Նույն տեղում:

հայրենիքի լիակատարտերն է, իսկ «Հ խորհրդարաննու կառավարությունն այդ պետությանընդհանուրօրենդսիր ու գործադիր մար-

մինները-""

Հռչակագրի ընթերցումիցհետո, ինչպես նախապես ձեռք էր բեր12 վել պայմանավորվածություն, Արեմտահայ գործադիր մարմնի զ բաղեցխորհրդարանում անդամներ որպես լիարժեք անդամներ, րին իրենց համար հատկացված տեղերը արժանանալովձափողօույնների: Ապա եղան ողջույնի ելույթներ: Իր տպավորիչ ճառում Ահյուրերի մենայն հայոց կաթողիկոս Գնորգ 5-րդը. արտասահմանյան մասնավորաու ժողովրդին մեր ներկայությամբ, դիվանագետների պես կոչ հղեց «հույս չդնել օտարի վրա, ...: Այժմ,երբ Մասիսը մագնիսի պես քաշեց ու միացրեց հայության երկու հատվածները,երբ ստեղծվեց Միացյալ Հայաստան,այժմ պետք է լարենք մեր ազգային համար մեր բոլոր կարողությունները փրկելու ն դաստիարակելու ' ժողովուրդը ի փառս իր ազատ հայրենիքի»: Խոսելով 1918 ն 1919 թթ. հռչակագրերիպատմականնշանակության մասին հետագայում Ա. Խատիսյանը գրում էր. «Դայ ազգային գիտակցութիւննէր, որ արիւնի եւ արցունքի գետեր անցնելով. կու գար այդ աքտերով դարբնելու հայ Ժողովրդիազատութեան,անկախութեան եւ միութեան կռուանները»:": Սիացյալ Հայաստանիհռչակումըցնծությամբընդունվեց համայն հայության կողմից: Այդ օրը երնանում եղան մեծ տոնախմբություններ: Փողոցներում ծածանվում էին եռագույն դրոշները, հնչում էին երգն ու երաժշտությունը, մարդիկ իրավական այդ փաստաթղթղի ընդունումն իրավամբընկալում էին իրենց դարավոր երազանքների իրականացմանճանապարհին կատարվածկարնոր քայլ: Պատահական չէ. որ Միացյալ ՎայաստանիհռչակագրիընդուՓարիզում սկսեց նումից հետո Ա. Ահարոնյանիպատվիրակությունը ն պայմաններն առաջադրած սկսենրա համարձակ գործել ավելի Շուտով այդ գործունեություանունից: հնչել համայն հայության գին նը տվեց իր առաջինպտուղները.1920 թ. ապրիլին Սան-Ռեմոյում դաշնակից երկրների ղեկավարներըհայտնեցին իրենց կարծիքը Հայկական հարցը Հայաստանիերկու հատվածների միավորման ճանապարհով լուծելու վերաբերյալ: 1920 թ. Օգոստոսի 10-ին Փարիզի արվարձանՍեր քաղաքում, համաշխարհայինպատերազմում հաղթանակած Անտանտի երկրների ն պարտված Թուրքիայի միջն

կնքված գաշնագրով, որի տակ Հայաստանի կողմից նախապես պաւովիրված ոսկե գրչով ստորագրեց Ա. Ահարոնյանը, Միագյալ Հայտստանը ստեղծվելու էո Հայաստանի Հանրապետությանը արնեմտահայ չորս նահանգների (Տրապիզոն, էրզրում, Բիթլիս ն Վան) մեծ մւասի միավորման ուղիով: Ի կատարումն նույն դաշնագրի 89-րդ հոդվածի ճոյեմբերի 22-ին ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը ներկայացրեց իր իրավարար վճիռը հայ-Թուրքականսահմանի վերաբերյալ, որուվլ41 տարածքը կազմելու էր մոտավորապես 160 հազ. քառ. կմ արտաքինելթով դեպի Սն ծով: Անկախ այն բանից, որ աշխարհաթաղաքականաննպաստ գարգացումների, մասնավորաւվես քեմալաբոլշնիկյան գործակցության հետնանքով հայ ժողովրդի արդարացի պահանջները չիրագործվեցին, իսկ Հայաստանի Հանրապետությունըկործանվեց, Միացյալ Հայաստանիտեսլականը, որպես ազգի միասնության, երկու հատվածների կամրջման անխախտգաղափար, հայ ժողովրդին ուղղորդեց դեպի 21-րդ գար: Այդ գաղաւփիարը,առաջին հերթին որպես Վայոց ցեղասպանության հետեանքների վերացման առաջին Շախապայճան, այսօր էլ շարունակում է մնալ հայության հավաքական գիտակցության անկյունաքարը Լ կազմում է Ճայաուումն-Սփյուռք իրական գործակցության գերագույն նպատակը: Հանրապետական գիտաժողովի նյութեր՝ նվիրվաժ «Սիացյալ ն անկախ Հայամտանիանկախության մասին»»հռչակագրի 90: ն Վաճածորի պետական ԱԱ

ն անար, 2008, 12188.

Գ" ԱՍ

Նույն ւռեղում: նշվ. աշխ., էջ 280: ն., նշվ. աշխ., էջ 153-154: Խատիսեան

Հ Վրացյան Ս., Ը

ՐՂ ԼՈԸՎԸ-ՔԲԼ1ԸԼՕՍՏ

ԻՔՕԸԲՏՏԻՏ

ՕԲ ՂԷ

քարլօ450Ւ ՈՑ

քօթելոնօո61

օո

ԲՐԸԼՕՎՃՆ

ՅՈ հտ ՃԼՐՈՇՈ

ՀՈՅՐՅՇՒՑՈՏՈԸ էօ (իջ

Հլիոօ«ՈՇիՔՕսՏԹԵ

ՕՒ օա

ՅԱՇՍԵՈԼՃՈՈՌՀՈՒ:, |Լ 15 քօ5ա1Ե15

էօ ՈՂՇՂԱ 01 քող:

ՅԻ,

Հոմ օ1(հչ

ւ

ԷՀ

Ըօուոկ

ՔՇ-ՎԻծ 314 ոտու

Հմ 12

ոսօխօմ էհօ

քրշտան

ՊՅՀՏ

ճոմ '

418 «ԲՅՈ

Շարա, ԲռԼմշճւ

Հաոծու» ԹՈ լ

լ/ոՌսշու: 5քիօրչօԷ 1իծլՒ

ՅՏ

ոօտի

Հ,.

ՀԱՇՏ տոմ 1ԹԿոՏ. ահա Էաէտ|87635 Եռմաօծոլ ձուճքօ.թ Հօոգեթոտջ օր 5մօոր

1օ ՏԱԼշիօօժ.օոթյոռօմ տոմ ժերՀԼօքօմ1դ Ճոոչուռ. 11Կօս|4 ԵՀ մուքօտան)թ Հեօստլ էաոտլթԹոռոեօո օԻ ոճնօոոլ էհ ճոմ Ճոոջիշտւմ Տքծու 1ժօոհխմստոց Ճոչերէլմ Ի ոճմօոջ. Է 15 քծտտյեի: 16 չբօճք եծա ԾԱէՒ 44-Լ615- 1ողմշոշծ ծո էտ Ճողշուճո Ջոշծ իծ 7-8" ՇօոաօՏ. ԱՄոժօ1օ ծոմ. թօւիձբտ քոտջած օք էհ:

ԹՆ7ՅՌՒ Ը

ԸԽՍԻՇհ

ձբքոօմ

1հ:

Ռոտէ (ԾԱԾ:

օէ (Մ

Ը

Ը Մծի ՇԾոՒՀՏ5ԱԾո

18Է 2 Թոք ուծ հոմ ոՕէ ԵջԵո 6էհուճ

ՅՈՂՕոՑՃՐՈՂ6ՈԼՅՈՏ ա/հՕ. ՈՇԿԵՈՂՈՓ6ԹՅՏ,

111851Թ1Ո հայ ոշնօո| թոօտօրոոք 1896. Ճէ 1իշ ծոմ օք էհօ 8" Շոն

ՀՄ.

6Ր1հծ ՃՈրՇուՅ ՅԱՀԷ 5սքթիշա551օ8

Իհշն ու 5(1ՂՇԺ հոմ

Ո1Յ55

Ո1ՈԿՀՈՇՇ օդ

ՈՇՍԴԱԿԽՇ

Ւնբիխոժ.,թատե 1ԼիՇ(օք

ԵԷ.) համ Օէ

ոՀ

քողօմ

օք չի

Ճաոշոյո

քոծքժլ

Ղա

ԱՒԵՏ ՀԱՀ.

մժոոնժո, Տսշհ

հօ ԵՂՅ ն ԾԻ Լհչ աՏ(ոթքոճում ու Ճշհօչի,

Հիօ-ԷՀՌջլօսՏ Հոու

1հու Ճան

ՇՏՏՇոՒՅ) ԼոՈսեոծո

ծՏ.

Բծ 8Ք21ո50

Բշչեճլօոտ

ՏՇԼԱՇՈՀՈՒ

Լիշ /Ճ12Ե էԼԵօՏ լո Ճոռօուճ. ՕՒԻ

օո

Յռժւճլմ

Լիշ

թօ»

ՃԱՈՀուռ ԹԵՐ

քօքսածն. օ5թեեոի ՅԷ 186 ոջմօու, շուիՕա, էհո ԵՌ օլր էլոշօ 3ո

ԼՈ ՃՈՅԵՎՅՒ

Ի

ՎԵՏԼԼԱՀԱԿՇ ՊՈ ԱՀոՀՇ

ՕՐ ճիտո 18ՀաՏ ԵՇՀՅյոՀ

ՈՇՏՅԱԿՇ.

16" -18" շշրաօտ ու փօ տոլոի՝ քօղօմ օք տչ Օաօոոո մսողոՅԱո. /Ճ Տօօրօո օք ՄԽօշռոչշուռո 85 Յ 1օտսի օք 1իօ է6ԷօւԵլբ թօքաուօո 11Յոտ4Ածո լղ ՏՏԿ6Լռ| Էճքլռոտ օք ՀՏ Ճործույ (Տիծւ, Բոեշոմ, Մղուտիծռ, ԷՐ7Ո ԼՑ ՀէՇ.) «ՕրնՀոյՕոՀմի:ճոՏ «ՅԵՄ ՞""Էո5-Ի6Տ` (հոլլ Ճոոտութո՞ ճոմ "եյի ԽԼՏտհո՞՝). Ճ քոՂ օքէիառ առջ «11264 `Էաուտիւոր "` (ւո էհժ ԲթրւօոօՒ Է աուտիճո Յոժ ոշյբհեօչիօօժ).Լեյտ ոճ հոմ քօօրոթե ծոռ 1 Յի ն. Եսէ յո օէ մ ԿՏ

չո Շո ՇԼՌՈՕ-ՒԵԼ

ՔՈԹՍՏԸՏՀՇՂՀՇ. ո իծ Տոտո ք:ոօմ ո ջոշսթ օԼ ՃՈՈԵՈՒՅՈՏ

ՄիՇ ՀԱԾՈՔ

Օեզդօստ

ՆԵՅՏ

Տլոշօ

-

քԵՐՕՂԿՇԱԵԱ 15 ԸՅէհժ 615:

Ճէ իծ

5ՅՈՀ

ԷուՇ

ՈՇՑՀԼԽԵ տոնչոոմ

ճոմ իծ

էհշ (ՈՈնՀ 0Ր Բումչ օո

Բյոու`

«15

ՏՕսլիծող

81635

16ոռ

ո

՞

Լհօ ԱշուօժոգթիյԸ|ոս6 Օէ հոլ

1էրեսԹմ

0Ի Ճողճոււ

շո.

հոմ

տոմ օօ

| 3ոոնքծհոմ

բատ օՒ Լհ:

ՇԺՈՏՇԿԱՇՈՇՇ օք 1հշ ՃոարծուՅո

Քքուտմա: Բշօթիոչ1

ո Սմ Բոց զում

Տլջո դ

850 հող

ՅԼԸՅԻլիՀԻոՀ«144

Քշր1ժոմ114681045

518ուրօշու ո քօրօժ Ղհծ

ՈՕԼ

ոճա Շէհոօ-ԲԵՄԹՈԾսՏ

Ճորշոտ

ՕՀՈՍՇԼԱՇ.

(հօ ԷՇԷԹՈՏՈՇ

ՃՍ). տիչո ԷՀՈՀՏԵՇ

6,

ՀՅԱՌ. ՃոԳԾԿ:. էչ

փՀչ Ճողչութռ

ՈՒՇԱՑԵԼ

/օքլօոտ.Լհչտծ քհծոօոչոճ 10սշիօմ 250 ՃԵրծուՅ ձոմ տառ օօոթու օր շլիոօՀակքյօնտքՕՇԵՏՏԵՏ ՕՒ ՏՇՄԵՐՁ|

01:-ՇԱԽԱՐՑ|ՒՏչԾՈՏ.

ՂՈՇՀ ՄՀ

ՇԾՈՏԸՎԱՇՈԸԸՏ էո Պ/ՇՏԹ

ԸՅՅՏՐՕԹԻՇԸ

Ճ/ճւ Լ Օաօտոո Էք մսոոս ՄԱՄ

1Հ1 Լհօյ «ՀՈՅ)ո հոքՅօքօո Լիճ 146ՈՍՆ)օէ

հ15125/«ոյժի

մՈԵԺՇու

տորաչոօօմ

ՈՀՑՅՒԿՇը1ԼՕՀԸՏՏՇՏէհճէ Ա151ԹՅՇՄՃՈՈՇոլռ

ԻԶԸՕՔԼԲՈՂՆ

Է0ՐՎՂՈԱՆ

:

Շ(ՈՂԾ-ԷՏՈՔ1ԾԱՏ

քՈՕՇԵՏՏՇՏ 116

ԼՈԼՇՈՏԸ ՌՀԿ"

ՃՎՕՂՒԷԵԼ

Ֆ

ո

բօքլօո. 1հստ. 4) լիճտե

1047"

«1եիէ

ՇԲ

Տարո

-

օյ Բոքաու.

1եմոտէ,2009, ը. 64-65.

ՖՎՃԸՂԱԵ

ՃթրՂ81էլ

ոօ

1ԵՐ

ԷՇՕԼՕթԵՐՏԸԿԵԱՆ

ոօ

մ

Ը 22 Էոօոց ՔՕՇՇՈԼ 45 մորօոճը» ԸՇԸՔԲ: քօոի

ՕԳՒՄԵԼԹԱԾՈՒՄՄ

փուլե Վ10

ՕՅԼԱՏԱՅԵՀՇՆԻԾ,

թարքՕ6

61651

1աթոտ

քւ)

քՇԴՕԿԳԻԵՐՈՑ

օաՀ

ՃԺՅՎԵԽՕ

ոօ

ԸՕԽԹ:.

ւմ

ԵՉԱՄԵԼ 1.

6.

119. 316իր՛

ԽՈՍՈ

ԾԵԾ

ՈծոՕխ

ոողԵ

դ ԻՓԻՂՇՑՇՂՇ

ծո

-

Շ

«|

ԻՇՇՇԱՈՇԻՕ

ՍՅՎԱԱ

ՇՕՇՆՅՑ

8.

ՐԱՇՈՇԴՇՐՈՑԸ

ՈԾղհծթույՇԵ

1ՀԵԹԱՒԱՑ,

ՀՅՕՇԵ

ծ. ՈՇՀԴԸ

1: ոու»

ՈթՅՇՕՇՂԽԵՈԹ1

ՏՇՒՈ/ԾՇՐԵՒ

ՈԲԳԻՇՇՐՈ

ՕՎՇՒԵ

հւօքօր

ոշթաօոս

Փո

Յենւ

83Ո92ԳՈՒՆ

ււ

Շօ-

«էքօԷա

7օք-

Էռքօոծ. ԽԱՇԾԼԸ

Թ ՂՕԼՌԼՇԴՇ

66օ00«ՕՂՆԾ

Հօ

ԽԱԽՒՈՒԹ

8քօ1-

ղթաոօյո-

ՊքԿՏՒՒՒԼ ՈՕՇՈՍԱՌՈ,

ԹօՀԴՕՎՈՈՒ Ճքխծլուտ ԲօաԱՈՎ 8

116Ը19ք11 քմ

1ՈՎՈՓւթո

ՕԸՇԽՃՒՇԽԻԵԻԼ

ԼՀթՈՒԹԾ.

ՕՂԻ

1ուծքշօրօ

ոտ

:Դաչոօքեւ

Ոքօծոչիր՛

ՀոամքօՂԵ

ծ

Յարի

ոռը

ՀթԵՅԼԱՇԻՕԻՑ 1թօՂմ.

86«ՐՉ

Վե

Յոն ՃՈՊՇՈՒՐ

ՈՇԼԾԹԱԻԾ:

ղթո

ե

ԾԵԼ

Ո6-

Փքծօաւճ8 Լօքթուուռւ

ոօոօքոչւ

թուք»

օ6-

ԲՕԽԱՎԸԸՎԱՂՅԾԼԸՑ

Շք:256118Շ

ԾՈՎՆ

օք

«ՏՐ:

ԲՕՈՇԻ

քօԻԼԼՕԷԼ ՀԹՅՅՈՇԵՕՑ

Էաքօ-

մ

8ԼՉՔՀԻՀՅՈԾԼ (ՀԹԵՑԻՀԻ)Ո.

օՐ

ԸՕՏ6ՅՇԻՕԼԾ ԸԺԺՅ:

քո՞օթոմօ

աՕՇՐթ

Շա

ՓՈԽՈՒԵԹԽ, 1

1ՈՂՈՇքՕՈՇՒՅԴԾ

Է

ԾԵԼ

«ԿԱՈԾԵՐԸ

Օօ

510ըթօ10

ՇԻԼ.

ՃՕԵՈՕՀԵ

ԱՇԾԵՈՇ 11

ԾՈՒԲԵԼ

«թու

ՈքօժՂՇեր,Ութօ1մ Բն

էէ ՇԸՕ-

ՇՂքձա

բոՂՒԵՈւ

8ղօքօա աքօոօ1

ՇԳՈՎԽԾԹԸ

ՕԽԵՈՎՈՂԱՅՄԼ

ԻՇԱԵԼ,

ՇՇՇԲ

01Էթծ

ԲՇԼօրաթռ

ԲՇԼՇՒԱՒ

1945 1:

խոռ

11210թաօքոճֆւո/ 10

-ՈՅՂՒՇ8

քօոթ

Ա44

Ճ(ՓթՀԼ

ՇԵՌՀք:

"ՎՇԱՆՐ,

1 7.

:

ԸՂՁՈՈԻՒՒՁՅԱՒՀՑ

ՒմքՇրա

ՕՂՒՈՅԷԾ Դ0

ՈՇՍՈՒԸ Ոշքոցը,

ոթոտու

օԱտհքն

Էաուդատ

ՅՅՈւ

ՂԱ ՀՀ:

/Ճքոքոն

քանդում

Վա

1890.

31:

ԵՒԱ ԱՇ

ՌՕՂԵԱԼՂՒ

ՂԱՇ,

803:1024Ի0ՇԼԵ

ՈԹՀՈՇ ԹՕՅՇՔ

ԿԱՂԱՇՈՇԻՕԼՕԾ

ՇԱՅՀՕՇԴՎ,

65-ամյակին ծում օգտագործված են պ. գ. դ. Կ. Հարությունյանի տրամադրածնյութերը. որի համար հեղինակը հայտնում է իր շնոոհակալությունը:

«Հօթօու:

Լ

ը,

-

ո

0ոօթ-ու Շե

ՇԲ

1920.

ԷԺԵՒԱ:

քե

ՇՕ1031

ԿԱՇԻ

ՎՅՇՂԻ

ՕՇԿու

ՇԲ

ՈթոժԱմՓԹթ

2իօօաա թէ: ԱՇ

եո

- Բօճոօա

Հո:

ՃԹԱՎԱԱՈԾ

1918.

տ

71ԷԱւո:

քոՅմՂԵԼՈՒՇ ԲԳՈԵԼԱՏՈՒ6ԴՇՔԾ-Ե68

ՀՈՇՇՕՔՑԵՏՇ

1ՕՇԵՂԹՀ

ՈՒԱՄՔՈՏՇԵ

ԻԲՕՇԼՕՎԱՎՈՑ

ՃթոԼԸՒՌՈ1

1'թոսք մ /Ո6օքոՓոսծճ-

ԼԱՎՈՒԴքՈՒՄԼԾ-11011111Վ6ՇՇ-

ոՕՔՇքւ

ԸՇԸբ, «ՂՅՈ/Շ ն Շ Արծ

ԹԱՀԵՀՈԵՐԼՇԾոօքօղ ԷՈՎՅՈԾՏԸ

ՆԻՒ

32ո:-

ս

ոթոծճըօյը

ԳՈթՇՈՇՈՇ

ԱՈ Ն

ոոռոջ

ոօուլթւ.

Էս41

:րօոր

1.

Փու

ասՇ«-

«ՕԹՅԱՌ:ՒԹԼՂՈՇՌԾՈՇՔՕ11

ԷՇՔԵԽ:ԱՎԼ 1,

ոճումմու ՓՀ12511ՈՀ51 Ծ ՂրչեԾԸ մ Խծ ՍԱԱՈՎՈՇՒՒՈՒ Էա: ԾւՈԼԺ 12 10ք8 1108ԹՀՈԾԿԱՈՒԹ ՈՅՎՅՈԾ ԱՀքոօտ Կաթոծո ոթռքու ԸՅՕՅՅւՈՒ 10թ:ՀՆ2Ց ԲԱՂ

ժ6Լ

-

Շ

11112

հ ՎճրոոԸ Խօքը 16Լք ոքօոչշղտու

ՀԱԱՇՔԾՈՀԷՇՅ Լ թու

հ

3ՎՎՈՊՈՇԱՒՈԼԸ

«ԼԲՅԾՔՒԸ»

է ԽԲԱԷԱԸ «թեեւ». ԷՅԼՕքԵԼԸ «օրոծում ԴՇ ՀՈՐ ՈԼ 1914 1. քոաիՕՎԲէՄՈԼ

քՕԸՇԽԱՇԽԼԸ ԿՇՔԻՕՀԱքՇՔ ԱՇՎՕքՂԵԼ

ԲՈՎՈՎ ոմճք Ո:

Բոլբ 31 ՅՇՇԵՕՂԵՒԼԾ

Ռհլօքօ11Ճիլքօոօ11 ԷՕ, 1:12 կաՂթՇՎԸ Ը ոճքձօժյելր1 ԻՕ22 18514

1939: Լ. ր ՕՇՇ0ՅՅՈԽՈԾՆԻՏԵ

Շ801174 չա1

ՀՈՒՍԼ(ՕԿՎԱՈՇԸԸ

«ՀՅՈՒ: ԼքշԴԵՇԼԾ քԱՐԿԼ Ճղօոեփ Լոււք

ԻՇԾՇԱԱՎՎԱԵՒԹՈՒՂՆ

ոթողՂՕՏԱԼ:Ց

«ԸՇԱՎՎԸ.

հ

Լուրը ՈՀ:

թ 111

ՈԿ,

ՇԱԾՇԼ ՀՈՍԷՕ

Ա1ԱՈՎՈՑ

իճ

ԼԽթատ

ԽԵ

Գառ. 14ո.

ԱԾԵԼ.

ՇԱՏ119:

ԽԱՇԵԼ

ոԼՈ0Լ(

/ՈՈՍՅՈԾ

-

Հ Է087Ծ

01411

1Շ1Օրք1Ռ0

ՀԱՀՈՈՒՎՈՒՇՁ

ԷԱՀՄՈԹՄԸ,

Խ. 24

աԼքոճուտ ու

ԼԱՒ ԲԵԼ)

1915. Է. 7. Օամոգո ի ԴԸ

16Ւ0-

12ք-

«ՍԱքթուռոլ» «ՃիգոհոՀԹու մուքօղ

Է:ՀՕՂԱԾԻքուրժ Յուգ,

ԱԾՈՂՒՀՔՈՒՂՆԸ)8չլմ-

«10

ՊքԵՍԱՒԹՅՈՒԷաթօոմ

ր Ա.

ՅՈԼՈ-

ո3514

194):.:

ՕԽ

Փօքօք

Յու

26 761, 0 հքժւու ԷՖ Խոո մքԿու

ՇՕՈՀԷ

25 1ԵՑՇՈւ

օթ:

ԴՈՒՈՅԸԿՑԵԵԼՐ

1 ՈՏ.

11:11

2.

ՒէմքօՂԵԼ

ՀՎՈՑԱՀԵՐԼ,

06 Յ8ՈՎԱՈԹԵՇԻՈՂԼ

Ճ63ԾԼՆ Ոքօւաոն

ԿՂԾ

1ՀթՀՂԾոՕ

բ ՕՐ

ԵՈՎՆԱԵԽՈՂԵ

1915 255».

ՕՇՆՎՈԹՆ ԽԸ

Ո01թօ'նծ). -

ԷՐՕ

ՍՅԱԽՂՏԱԾՒՐԸ

Ը

Ը6ՕԱՃ1ԵԽԵք:ԱԹԻՐ,

ԼԳ:1Ռ:1.

`

ՇՎԵՅՎԵՇԶ

ՅՇՇՌՕԼԱՆՂՒԾ

ոքօռտ.

ՔՈՍԱՇ

թատի

ոռ

ո

ԱՇ

1ԾՈՒԸ

ՀԱՂ ԵՂԵԱԼ

ր

ՅԼ

Ժե Հրեական թ յում 2010: աարիլին կայացան հաղթանակի ծվիրված միջազգային գիտաժողովում: Հոդվա-

ՃԱՏ

ւ.

ՈԾՐքօո

ԹԱՍՉՎՈՒՂԵ-

ն

օօ.

քմ

ԷԼ

ՔօՇՇԱԱՈԾՈՒւՆ

ՃքԿԽԺյՈՅթան

ՕՇ6ապիլօ

11511 1

ՇՓյլթո-

8ԳոՈՇՎՇԲՅ

8ՇՇԼՕՎԵԾԵ

ոք ՀօՀՂՈՒՇԻՔՑ

ՉՕ

ՈՒԱՇՔԵՒՆ

Ոքօօրթմյ

ոո ՔԾԸՇԽԱՇԻՕՇՈ

ԾԾՀՎԹԱՅՈՎԵԼՇԽԻՉ1Լ քրո

թէԱ

ՀՕԸ

ՊքձՌՈԹ

Ծո

Ծեւտտ Ռ368ՏՈՇՒԼ Ել օ1

հ

ԷԼ.

ոշթոօող

Լ.

ՇՎՇՏԱԼԸ

Ճքատւ(87 ՀԽօԼՈՂ

ՇՈԱՅԱԾԹԾ,

12108108

ԷՐՕքԱՈՇՇԵՇԱ

քՕՂոԹԵԼ 8օ1օՎՈԽԸ քոք 116 ԷԷ Օծքչոււ 1:11 048111

18 Է ՔՕՇՇԷՒՀՎ

ԸՈՂՔՈՒՇԾՇԻՇ11

քում. ՀՈԾ

ՈՓՂ

ՉՇՈւԱՈՀԵ

1423,

ՇՇԻՕՒԷՕ

Շե ՒՈԼՇՇՆՐՈՑՆԸ

Ոօոոշքում

ԷՀ

քօԱ

ԷՈՒ

«ԱՅՎՂՕԻՇ

ԹՌԽՎՅՒՒԹ Ը 1828

բ ԻԹՇԸ:Ո,

Բ ՃքերչԷՌՈ1

3օՎ66780

ՈԾՈԿՎԱՈՒ ԲՕԽԱՇՈՂՄԸԱԵՑՉԸ թԵԼՈՇԵԱՇ.

Ոօբ ՕՇԽԱՕԼԸՑ

ՒՇՈըՇՇԵԼ.:

ՕՀՒԼԵԾ ոո

ածհ, բոշճօղա Ը:

Պ.ռ

Բ

քյեշոօր

ՀԵՐՕԽՕԼ

Ը

ֆոտո ԾՈԱՊՇ

ՒԼԾՇ՛1Է1

ՕՐԹօԿԱՕՏ

ԲՅՈՍԸՅԻԾ

Ը11»5.

ԽՕԱԵԵԼ 111

ՀՕՇԵՏՂԵԿԼ

ԽՈԼթօո011 11Ը10թաօթոփու ՃԱԾՐՒՏոքօծ-

Դո16թ4/351-

ԽՅՄՎԻՕ)1

ՊՇԵԼԵԼ

Էն

ՓՃԼԱԱՅՈԼԸՕՆԸ

8ոոքոռխորօոօր8

Օ

ՈՕՏՏՈՒ

Բ

Նփ0Ը

31ԾԵլր

ԹՈՄ»:

քէյատ.

Փ8155ՎՇՇ-

61 ՕՇՈԿՎԱԸ, ԿԸԿ

29ՍքճղւՇՀԼԱՇՒԱԼՔԵՕ:

ՊՇԼքՇնՈՇՒՈՇԸ

քոքճ,

օքԼԱՒԱԹՕՑՈՒ ՈՒԹՆ

ոօուել. Ռւոտշքո թՅիՅՇքՕիլԹ.ԼԵՐԵՂԻԽՕԾԻԼ 8 1051 |15թոօտ լքօոօն

ԾՆ Պգքօշաոծ 3-41 ԸՇուուլ Օրու րօծօրն

ԷՉՇ

-

103167,

ԽՕՒու

Լ:ՈճքՇ

ՈԾՂԾԵՂԾԽ

Էղքթօղ ՈԾՀՒՑԼԼՇՎ,

ՀթօՕրորելմ

ՀՀԱ

թգ

ՕԱԿՅՎՂԻԾ,

Սաքօտ ՈԾՈՒՑՈՇՑ

ԼՈՎ,

114Շ04

6ծԼ,

ՓՅԼԱՔՀՂՇԵՅԱ

Լ6թեո

ՀՕՅՈՅՒՄՆ,

1Ծ

ՀՅԵՅՑ

էճ

Ոծբթեչ

Շ

34117

քո

6ԼՕ,

ԱՇՏՇՈՒՄ 1641թ ոօծԿԿա 2 ՈՅքծե ՏԸՂԱ 2ծքբուօցքյոծ Ճքխտոտ Լթոտք հ ՀՂՅԱՒԼ մ. 8, ՈՕԱՎԵԼ ամ

ՇՕՑԵՂԸ:ՕԼ

ԲՈԾՈԵ

ՇՕՇքճԱԾԷԾՎԵԱԼՈՑ

Էքճւ Ճթտշրուլ ԼՎԱ 26 13 48 ԸԲՕԲ

ՈՇԿԾՈՎԵՐԸ

1 ԲԵՏԳԱՅՈՒ

ԽՅՕԽԵՒԸ

ՄՈԾԾԻԵԼԸ

ՃԱՑԵՅԱԸ

խՂՕՇԽՑԵԼ

մոր էճ Պ ոչ (ՈՀՂՇ

ՇՄԱՌՈբՔՅՈՅ)

11օթած 1Շբքո6 Ց

դԴոքոԾ ՂՈՎ

Շըր Բ 321111

Է

ոՕՈքօՕԸ

ՌՓՈԽ6քԼԼՈՇՑ

ոճ

ՀՁԹՎՈՒՐ

ՂԵՇ.

ՕՕՈԵԸ 200

-

ԽԱՇ.

196.

ՈՕՐՈԾՈւԼ

8ՕՅԵԵԼ

Փքօմու.

Խ3

-

աւ

ՕԻօոօ

Ո

մք

թ

-

Հթեւ

Հք իտ

ԷԱ

րՒ,

ՇՕոՇքաԱ

Լօղեւ

ՈՇՈՒՆՑՈՆ

1ոտ.

Հք Բօւօքոօւթոփոա

ՕՂՇՎՇՇՐՔԲՈՒՒԾ11 ԷՌՒՒՕԼԼՆ

ԷԲ ՈԸ.

ԵՇ.

ՕՕՀՇՑ

ԸՕՏՇՈՇԽՕԱ /ՃՃքխՇհ

ու

-

աԱ

ՄԵՆ

ՇՕԸյՅթԸ

Ծետօ

ՈՕԱԵՇ Ոքօտ

հ

ՎՇՈԾՇԻ.

ԷՕ:

ԹՅՅՈՒՎԻԱԵՐ քռոօտ ՈթաՇրօՇէ

ՈՐՄ:

ՉԽօոօ

լօ

ԴԵԱՆ

ու

ոօՇԵ

ԷՀ

16թօո3-

Բ0ԱՇԻ

ԸշքօտԸօ-

ՏԵՐՕԵՇՇ

3ԱԱԽԱԸ

3ՄուՌ::

ՒԼ. Ճ.

հունը

ՈՓՇՂՀՌՕՇԱՑԵՏ

Է:ԶԵԼ

մ քոոթ-ու: Քորքթաաոյւ

428:ա11101Է01016

Էշքօտ ՇՕՔ6ՂՇԻօԼՉ ՇՕԾՅԱ

ԹՇդի աօ ՕՐՇՎՇՇԼԻՀԵՈԹՈոօտւել ԻԸՇՀ ՀՅՅՑՈՀքՅԵՈԼ Օքոճում ԸՇՈՅՏՏԵԼ

Է2555 ԵՓ. Փ Հու 80. Օո. 1. 12.)15.24.

1օ

ԾԵՌԻԵ

Ինք-

ՈօղՈԾՈՒՑԾ-

ՏՈԵՀՅԻ ԸՇՒ| 18422 ՂԵԼ. խմ

106111

20. օ11106-սքՄՈԼ

7քօմ ՇՂՇՈՀԻԾ

մթ ոտոշթյմ Վոճհ Է ու

ԼԱ

ՈՇԾըչ

դքօյաթ

Մճոօլ

է

ԽօԱՔՂՇՈւ

ՈՒ ԹՕՇԵԻԾ-ՎՇՈՑԱՒՅՇԵՕՔ

ԷԹՎՅՂԵՒԼ

ԸՇՇԲ,

ՃՒ

ՒՈԱ1Շ-

ՀԽ1Ռ4,

ՀՅ

ԽԱՍԱՌՈԸԵՇՈ շե

1:ոծքոո-ՈԾՈՒՕՑՒՍՈԸ

Օքծճղք.

աթո ԼԵԼ

ԲԿՎ

ՕՐՃՈՇԸՕԽՈԿ խԼԱՂՈՒՑԻ: ՂԱՅՅԱԼԵԼ 1ՇՀՅԺքՀ:ԵՕԸ

71ՇԽոքթաղ-ՈՕՈՒՕԱՒՎԻ 30ԽՇՔՇքԵՕ-ԱԵԿԱԿՎԱԽՕՔԾՈռՒԾԵԼ,

ԼԱՏՈՒԶՒ,

թօ

ու

-

օտ

յեԸ

ՀԺԱՇԼՔՄԵԼՕթԹՇԽՍԼԾ 0օքօ. ԷՀՍՕԹՓԵ ՇՕԴՆԱԻՀՅՈԾ

ԽԵ-11 8 ԼՈՅՑՒԵՐՈԸՀօ1աղթաօք

ԼՈՅՑԱՎԵՍԼ ՀՕԽԸՐքՆԷ10թ

ԷՇՂքՀ6ո ճու

ԽԱՂԻ. Ճքախ Խ1ո Հլ,

ԱԵՍ ՃթաեոԸ 16, ԷՇՈՕՇքՇՇԼԻՏ

ԸՕՅՈՈՄՇՈԵ

Օքտւոմ.

ԱԼ

ԵՐԸ

ԹՆՈՒԵԱՌԿՇՇԻ:Ը

Բու

(ԸՇշթոշր արածն,

ժու

ՃքխՀՒՅԻ Ճայ.

ԵՇ

ՖՎՈՇՈՎԱՀՉԶԻ ոմա

ու

աքում Բ

54 թխում

Ա2ՅՈՆՀԷՕՀ

ՕՈՀԿՇՀՂԲՀՆԲԱ

4 9 Յքխտխոծը

ԱթԱՇԻԺԵԽՕ ՈԱԼԸԹՈԵՇԻՇԸ,

8Հողէօ1 ՂոՀԼ օ6քթ43084.113 7ՎԱՇՌՈՒԻ 660118 ոթմաըօ6ոթլ 11 ՆԱՈՒԼԹՅՈԵՐԽՕԵ 38411801

ՐՇՇՔՀԵԿԵՕՇ

Շօոշւծիօթ Էլ: ո 1955 1. 1. Ճ. Եւղութույ Կոթոուն

ԽԵՂԷՕՈ:

մտեդդուտ

ՇՈԾԽԱԽՈՒԹՈՒ

-

էթամ

Զարոօ1Ծ

ԽզքայԳՈւ 8 ԼՕՈԵԼ

-

ՀՄ

րե

ՌՕԼԱՎԵԼ13

Ճ.

հօտ,

օՂ4ՈՒՕՈԵՐ,

ՌՇՒՀՈՏՇՔԵԵ»

Ըօօյ,

ԻՓԱՇԷ,

8ՕՇԱՅՎՅՈԵԼՈՈՒԾՅ-Հթա

ԷԼ

ո

Ըաօյու

ԲԱՇ, 9801.

Հ

ր

Ր.

ե

Ը, Ճ.

մղւթող

801աթ

է.

/4. Ճ. ո.

-

ՃԱԱԱԾԲ»

էէ. Ը.

Է64-

ԼթԵՕո1մ. ԽՕՀՒԻՑ-ՀորԸԷ0րօ Փոօ14 :40թՇ:61Թ 111884: հաթաոն1 4որտոյք

ԻՕՍՃ. /ՃՃ. ՃՅԽԱխՇթոՒււ) ՈՀքՈՒԼԿԽ ԼՄԵՇԼԱԱԼԵՎԸԻԸ

ԽՃՆՈՈՒԾՈ

ԾԻԼ. ՈՇթՈԵԼԻԼ

ՇՇԸԻ,

ՓՈՉՄ ԸցուղՇեօ1օ ՇքՓեօյու մՕՅԵՀ

«աքախոու

ԾԵԾ

ՅՈԿԷՈՄԸԼ

163 ոքի-

-

Ը.

մ81աԱՇՇդՇ-

Շատ -

-

Փոօյո

Հոոքա

օո ո

-

ՈՇթաօ1

քԱԽՇ1.

Ըճաույը Հ0ՎՅթու մ բ. 126.աՇքը 1945 Լ. ո Տայ ոթ 01 ՕԱՀՎՇՇՂ0Շուօ2

68 ՀքԵՍՈՒ-ԼԵյլքաղօր. ՈՕԱԽՇ Վ4018684Ու (124էԼ ՄԵւաՀՇԲ ՕոռոաշՇ 1շք-1Հաուտոն) ԽՕՇԱԱԵՍ

80Ո1օքօղոօքօ

«ՂՕՃՅԼԾ

ՇՕՅԱԵ

ԾՕՇՐՑՈՕՈԾԻ դո

կոտ:

ՊԵԳՈԱԿԵՇԻՈՑ

ՈՕԷՈՕք

ԱԾ ՈՀԱՒԵՐՆ

Եք

ՀԱ ՎՀՈԵՒՈՒՆ՝ՇԵԼ

ԵՀԷՈՂՇՈՇՃԼ

ԼՈՅՈՒԾ1Ծ

-

ԽԱՌԱՆՈԾՈՒՅԸԸԹճչկոճ-ԲՕՀՈՄԱՈՑԻՐ

ԼԸ-

Բր7ոոօօ

113 ՖՎԱՇԶՌՌՈՒԾՑԽՇՈԲՒԾԷ Օ1ՇԿՇԸՐՈՇՒԿՕԱԼ 8ՕԱՒԵԼ 8 ՈՕՇԱՇՑՕՇԻԱԵՍՑ

Ղ:«ՀՀԽԵ010 1քյոռ մոտ ԼՇթ.ճե Ըօտմա Ղք Ոշբաօղ ոո Հք 114 ԸՕՅՈԳՆՇՈՇԻՀ1ԾԽԱՅՕԼ 15 ոռոորօուօ01 ՇՕԻԵԾԵԼ ԽաթմոմոԷԼոոոօԾՈՆ

Ը.

384 ՄԱՏ

Ճ0 ԼՇԽՇքա-Խգոօոթ ձթոսմրթու 11 11ԾոուծՇքօ Օճոքօտել ԼՕՇաոոքՇւոօաԵԾ1օ ՇՇՇԻ ՃաոՇ ԽԱՇ: Եճքիօխ Վճրժ11 6141թ

ԼՇՏԾՇԱՒ,

Ղու

Շոտո

ԲԲՈ(6)

աօ1օ3480ու

ՕՂՇ-

Ռողր «Օյլ

719ղրյ

30ՇԵԽԼ

-

ամ

Էճ

-

ՅՈՑ ԵՇ 6

ԷՈՎԸ, ԽԵօոոռոռտք 11ԹԵԹԻ0ԼԾ

Ք

ս

Ը (30.11. 1939-13.03, 1940), 99 31 ՈԾո8ՇՂԱԷՕԼ Օ1ՀՎՇՇՂՏՑՇԻՒԱՕ31 ՔՇՔՒՀ (22.06.1941 -09.05. 1945),3

ՇՕԲՇՐՇԽօԼԾ ԸՕԾՅԼ

ՈՅՒԼԱՒՒ

Ոշքոօո.

Ը ւօ

ՇԽՕՐՕ էոքօոճ

ՕՕՈՀՇ 600 7ելՇ.

ո

106 ՀքեԹԱ

ՇՕԾ3Յ..

Ո0ՂՈ.

ԼԱՅ

ԸՕոօիր:

մր-

դո

ԾՈՅԷ ՇՕՅՇՈՀԻՕՐ0 ԸՕԹՅ..

քե

ԸՕ:86ՂԸԷ0-ՓՈՇԻօՈ ոօ

թոր

ն

ԲԱՏ

30ՔՄ0Շ24ՅԵԼ: ՇԼքմե. ԵժոՀԿԵԽ 200156. ոՕտիօո մքո Հ1ՅՀՅ01 ՕՕ, «Յո» աք Լ

«ԵՕքՈՎԻԵԵՑԾԼ

-Փմւոէյոտ.

ՈՕՈՑՆ

ՏՇՂՇԽՕԼԾ

ԷՀ

ԸՕԽՈՒԼՑ

Ռթ115Ե1ԹՕԻԷ 8 1քեՌԱԾ

ՏՇՇ:

օ1

ՎՀԸ

ՈՇդոծքոՀ1ԸՎ ԷՐ Ծար ւօմ ՕՂԵՎՇԸԼԻԵԱԱԵԼ Խո1ԱԼու ՇրաւոոՇԵ

ՃԷՈՏԱՌԵԾՇ ԿՎՇՐԵՇ

հՂ1Օհք ԷԼ

Է

016Վ601ԲՇԷՈԼօ8.

ԷՏՅՈՆԱՆՇՈՒՑԾՇԼՔ

Է

ՂԳՈԵՒԾ

ՇՕԽԻԵՑՏՔՎՅՐԸՑ,

11 ԻԵ

ֆթծոււու

ՀքԻՐԳԻ.

16ԷՇամտճ

«ՂՕ

31011 ՈՇԼՐԸ

ՇՄՈԼ

Օ

ծծթում

ԷՇեօԾ

ԾԵԼ:

Ւոքօղմ

ՕնԾքոյօժ լտ

ՈՕՇՈւ

ԷՀ

Օծրոյոխ, ձոն

ԽԱՒԸՒՕՐՕ

Բոր

ՈԾՇՂԱԱՇԱՄՎ

Էւօքոող

ՀՇքշւմմ

3ուքոյւնծի

1943 Լ.).

ԹԱՑՎՒՈՒԼ ԾՔԼՈԾ ՈքԱՀոՕՇԻԾ

ել ԸՇօռատոու11ՎՇՇԻՕԼՐԾ 1թյղձ. Շրբշում14: Ղոթժուըք

ԿՇՇԼՈՇՒԼՅԹ11 ոօ.

ՇՈՂԱՇՇՂԻԾԻՑԷՇ ոո

ՇՇՂԻ,

ՀԵՕՇԼԾ

ԵՂԵՐ

ՍՈՅՇԻԾԵԼԵ

ԴԷՇԷ

ած

Ծե

ՇՂՇՈՅԽՒՄ

2 Շքոշոչու (17 Է0:Շքո

Յո ԲԵՍԱԾՈԱՌԹՇՍ 1թՄԱԾՔԵՇ

ՀաքետւՀթ ո

եշԸծ

թոոլել...»5.

ՒԼ

ՎԴ

ԷՀ

8ՉՔՒՀ.

ԽՇՈԵՍԱՈՀ:

ԸՕոՇՆՀԻՕԼՕ արօոճւ

ՕՂ,

ԷՅ:

ՇՄՇՈԾՑՈՒՇՈԵՒԹ,

ՏՇՇԵ

ոծաքօեն

ԻԼ Ոթօյու

ԱՎՈ

Խքոշքոմ Ճքոցո 116քոելոմ

Շոճոեւ.

օքղօու

ւ.

ՀԼ

Խրոշօր

Պքձոււ..

ԷՅՒԼԼԵ-

111208 ՑՔՇԸ 7շմշքող 1-1 Ոթոծոո

ՒԽԽՉԻԵ 11281

ԵՕԽՈԹՈՒՌՈԾԲուքմնւի

31 3-51 ՇՇՈԶԹՄՇՇԽՒՄ

ԼՇՒՇՓքՕԱՈՍՄՈՒ:

ւո ՇԲՔԻ հ. Ճ. Ոռթշօքօ8 ԷՇՏԱՒՍՈՈԶԱԱԼԻ մքոտոծթմու

ք: 11256081: ի Տքոմծն,

Ճ.

1.

մթա

-

-

1Ա6օ6թօ

ճսութու,

թօեամուոթմերւ

-

6օքոնչօր.

Թրա Հօ11 ՕՀԿՇՇԼՈ611աօ8 ոօմածլ 8

ՈՏՈԱՇՂԻՕԲՀՅՈՈՒՎ

6 ՔԿՑԱ ԹԱՆ

ԷՃԱԱՒԾԹՈՅՌԵԼԵՒ:

8 1օղել

ՒՌՈՍ

ՃրաԲՇԵՅՑ ՄՈՒԿԵՀԵՈՅՈ 1 Իլ

ՅՅ

ոօրմք

1օղել

հ

«Օյ4ալնութոեւ

6թուոտ 11 ՈՕՈՒԾ1:.

օ«ՕԽՈՒՂՄքՔու:Լ

-

-

Էքշոօք

ճՃքԼոս. 89-72

Հ0օՂորՇ

/1աՅոն.

օթոշոօյ Փշոտ Հոոմի 606801.

Ծոմ 7118

ՇՐըՀՌԻ

-

սքօուօքան Բոփիամ, ՎՇթօՅ ԽՏՇՀԱԻ.ԼՃՒԹԻՇ», ՔՀքՎԵ. Սթեու Ոծուծւն. ԷշքմոԷՍՈԾ ո (Եճբորա) ոթ ՅՈՒՑԵԼ ՆԱՇ ԸՇՕդծրԸԿօի Ճբոօժո ԾԻԼՈԿ

ՇՓօՇքհութժոՑ Ել Ողուտո

ԽԻ

Ւր

ոքօաո,

ՄՀԾԽՈՄԵՒՐՕՅԱՈՒԽԻ Տ օՂքՇՈՒՉՅԵԼ

ԷԼ

բող ճթաոմղ.

ՅԵլ ՖՎոՇՀ

փֆրօւու

ԲՅԱԱԾԵՈՂԵ-

8շ

Հքաատօե

ԽԸ

34ՈԾՈՑԹԵՏ,Խոթշոուգ,Ոթոճո

ԾԿՂԻ

Փի

ԲՉԱՄԹ-ՅՈԿԾԱՒԸ,

թօօօտ:. 7աքոսմը, 5օ-

ու,

ԽՈՌՒՈՅ, ԿԽԱՇդութո:,«գթած Ածտքորեւօ, 8օօօգՎ6 Իճքժոծւ,Ժնսծում 8օօՂԾԵ, ծել ոոՅՈՇ օ1ՈՒԿ:ՍՈԼՇԵ էՕ-թ-80010Վուօլ ԴՈթՆՇԻ,

ԿքոՅթՕԸՈԿՑ.ԽՈՅՈՇՒՈՒԹԻԵԼ

ՎՀԸՂԼԵ ՒԵԼ

000118

ՅՈԿԱՑԸՇԱԷՕՐԸԷոթողմ,

8ՇԵՕՌԵՐԸ

ՕՕՏԴԵՏ ԼթնԽաւմ

20օ1օՈՒՅԹ

ՈՀՈյ

ՁՈԾԻՐԵՔՒԸ

հ

ության

1ԾՈԵՒՕ

ԽՋԱ-ՈՑՔՂՈՅՅՒ,

ԷԾՏԵՏՈՒ

ք,

ԾՎ.

ՓԱԱՌՏՑԱԾՄ

Հք

ՇԻ օժ Ֆո

ԼԵՎ

ՀՈՒԹ: խը

8.

Է

ԹԵԿ

ՀՇԱԽԵՏՑ

Տոօշււ

8-ղու

-

աՀ թօ

Ա

-

օւ

-

ԼԹուդուու

հ

1աած

500.

ճոճ

1000.

-

Շոոո-

ԲՕՈՇ6 2000 ո

դ

-

զք-

Որո-

200.

տօ

ՕԷՕՈԾ

4ր-

Է Հթատ -ոճքոույտրհ. դոքթուսթաու 7«թմաիու ՈՇԱՀՂՔԾոՅՂ

ԽՑԽՇԵՈՒ ՈՅթուԹՅՒ ԹՅՈՒՆ օ7թ21

114. ԽՃՐՂՅԵՅ ԽՈօնոր (ո Օթցոն 250 Հրա)

ՒՈՇՎԻՐԵԼՅ0ՇԵ

Է.

Ո4էճ. ոօ Ը

Մուոշ

Եշոոթյօյ:

«ՕՅԱԿՈԾՈւ

Ոռթու

Ռօղ

ՈՇՈՒ

ՈԾՈԹ

Ճր

.

Ցի

ոօ.

Ծօղչբ

ՀԵՆԱԾ Է. -

.

ԸՇՓԱՇԿՕՐ6 ԸԹՅո

-

1-8

2000 Ծաումո:

Էրչքգու2004.

Ճքոխու մ Օրւճճթուտ: Բխ. Վոոճիճ

Բա.

Ո

«ՕՏԵՇթԵն

րը ՌՈՒՄ

ԹԷԹՅՈՒՈԾԵ

ԸԲաք (աթո

ԸԱրհւ

ոժ

Բու

(8

ՃՈՀԻՒՇՃՒՂՁՔՄ

ԷԽմաթաին

ՈՇՈՒՕՏՈԹԻՑ

ՏՐՎՈՒՄ ՀՈՍՎՈՒԽԾԻՈ 8գրօ:ու

(194| 245).

Հու

«ՈՇԾ6ԵՆ»

Փրււդու

ԽԺՃՈՍԼՈՑԻՀԱՄԻ1

ԱՒ

մ661

6քւմմ 1. Բ064110Մ.

ԸԽՑԱԱԼԾԵ ՃՔՅՄԽՎԱԳԻԾԽ.

օթ

մուտքը Եատտում

Հ

Շքահճուծ

ՃՈՎԱՒՑՆԸԽՈՀ

Ը

ՌՈՇ:

ՇՕԵՇՆԸԽՈՑ

ո

ՌՕՇԱԵԱԹՈՂՇՈՒՒՐԸ,

ՌՀՀԱՒԿՒ ՕԼՀՎՇՇՅՀՈՒԿը

Ը, 745.

կոճ

ՍԼիծ

ճ

ԾԵ,

1000 «թեյ

Ծօղծծ

ոՇԽ ոմ 01թն1

Լքուաու ոթն ԷԼՀրԸՑ-ՇՎւ01. 8 քո

-ճքեւա).,

ԵԾ:6

Շ

-

«Ը ՌՕՇԺԴՅ»

ԷՕ1Օքօրժ

Շ0ՅՔՅՈՒԸԵ

ու'

111.

ՎՅԸՂՈԾո թոքի

քՄՅՇՅԵՕԽՅ

Ւ 5 2:Աոզճո ԽՈՀ ԻՕՃ 11 Ոճք ՈՂՇ 81226111

ՕԻԽՃՈՒԹՅՈՎՈՄթա.

ԸԾՈքՕՂԻՑՈԵՒՌՈԼ

ԺԻՆ Փամ ՒԼ:

ԼՇքաճոաօ1Լ ՇԲՉԱԽ Ո ԾԵՇՇԽՇքԼՒԵԼԵՐՆ01881481

411օԾԵՇՈՒՍՈՇԻԻՉՈ 1146թԻՅ1ՑՈՑԻԿՂԵԼԹ1Լ

ԱքօՇշոՅՑՈՇ Ց Էօնոմաթ Նու Փա: 11ւքթ«ՀԻ6Բօ քձիօոճ ԽԱՎԸՎԵ ՏՂԱՅԻ, ՂՇ աօ թոռն Հոճ ԾԵ 1Լ6քօտ.ՓթճոտՇԻօ1օ 7100166: Խողօթեք ՈօՇԽՀթուԾ

ԷՈւ Լ ՇՕՈթԾՈՒԲՈՑ

ՀՒ ՂԸ Բէ 118286 ոմ ՈՆ 1 քոր: հաւթուը

ՀԵՐՇՎՎԻ

ՃՌՈԵԱՈԴՕԱՇԵԾԱՍԵ

ՕԱՅՀՆՈՒ

ՈՇում,

0318.

ԽԱ

ուծի

լ

20-ղՒ

Հ

ՍԵՍԵԸ

քում:

1ոքոճ ՃԷճք ՃՅՈՅՄթՁԻՒԼ, «օօմքո ԼԱճքոտ Ճտո 1 44138115 ԼԱոթոթ. 38 ՇԲօ6օ8 Փքճումու «19 Մ2611 հոհտաԼքջոույ Ճռոոոք ՃՇոոիտ էնել,

ի

-

ք.

ԾՕՈՇՇ 300

10108ԵԼ ճքոժամ ՇՈՍԴԿՄՈւ ԵԵՒ

ՃԽՌԹՈՍԵ:

Շքշու ԷՔ

ոոթուՅա ՀԽ օ1էո ուք Էքոոոը Լաշա

ս

տ ԽԱՑՒԸ ՈթՈՒՇ. ՇԱՄԹՇՇոքօԼճի ՖՎՅՇԼԵՈՂԵՕ8 ՀԷՅՔփումԱ67ՀԵ01օՇօոթօուողծոչ: ՒԼՈԵՇԻԼ (ՃՓՒՌ ուսո /ՃՃեՓոօմծ.ոքղօրուօաւյէ ԹՈ: ԾԵ ո, ԱՇթՇԱԽՇՒԹհուն, 8. «ՓՈՒԼԸ: Տքո

ԽԸ

Ճքաչաււ

մ

քօՕ1ՈՃՈՇՒԼԻԼՂ».

Ռօ օօ Թուղթ

1ԹԻՀՇԼԻԾՐՕ

ԲՇՇՈԱԹԻԾ

16քօ8

ԱՅԱԱԼԾԻՅՈԵՒ:1Ծ

ԼԱՅԱՇՕԽԵՏ,

1իոշ Օ1օ) Ճք6ծօհւչառա

ՕՐ ո1

-

ԸՅՆԼ

Էք.

ԸօոթօԴԵԻՈ6-

ՅՇԵԾԲ6

ոթ

Շատի,

Հիօրթ

Փամ

ԵաաքաօրՇոու ՀԻ Աւ Խոխայյթ

ԸԿՑՇՔԱՕԵԼ

տ

ոշրչոմու ՇՐՕ

ոտ

Ըհօր

ԽԱՇՇՈՒ

էտում:

ՕԳՈՂՈԻՇ. ՇԽԱ ՔՅՈՑ 67.

Խաս Է 200, տ Էքօւտռ Փթոաում Շաղ

ՌԵՇՇԻԾ

16421611

ԷՕՅՇՂ ԽրոաշհօիՃթեթաւ

ԽԱՍՈՈՅթՈՅՒ

8 ՈՉՇԵՌ/ Էճո

քող: ՒՒԾԼ

1ՇԷաՀՇՂՈՕԿ,

ԽՕՇՈՌԵԼՐԸ

էու

ՃՅոճոմքը

Էլ

ԿԱԻԵԾԽ

1Օ

ն

Ոթօւքեեաղօ

Բոտքողտե),Էօ1օքտս

Փու

ԱՂԵ,

ԽՒտք

Ոք

3ատաուոււ

ՅԹՏԱՄՒՀԽՈՒ

ՎԵՇՐԵ

ո.

Ի

Լքօլչու 5 թմոօած 4թեր

ԼԲԻօ11ԼՀքԷԸՑՈ-

7ԿՅՇԴՈՒԾՑ

մտոԲէ

ՅՑ

(

Ոծչլոչթյոյլ

1:

Չք ՃԻԻ-

ՃՅՎՈԹԶ-

Ծոթոշ քոշշքաոաոմւ Խոքոմմ Հթմդու (խթօաթա հ ԽԱԹՈՒՆ

«ՀՈՀՄԻԾՅԵԼՈՒ

3-12 ՖՔթաԱԼՇԷօԾ6 ՇՕՕԼԱՀ Փքօհոս Խքոօուօմ Ճքոդու ծ թ5օ16թոլմ Հք ՈԹ6 թար մքճոու

ԾՕՈՎՀթՇԽաԵՇ

տի

ՀԻՍՓՈՇՇՇո 1000

հ. Լաք Է0ՐԹՀորու: 6օոԼՀքՇԵ1Թ.ձքատհ. դ4ՈՇԷ

01 ՇՓքԵՏ:

(ՕՈՍԱՇՅՈՍ. հ Ո1աու) որում (ՕՅՈՍԹ-ՇԱՆՎ

ԵՈԻՇՇԼՈՕԻԵԼ ՕԱԱԿՈՒՎՈՀԻ

ՕՀր խեսաոթ Լթարչու Լառօթք Խաոու, ԽԻքում ուոօչաւ մ մք. ԷԽՈԹԿՈՒ ՃԷծո

6 ԱՀՀՕՇոԾՅոՒՅՈւ

Ճք1ծեքԱՅԼքօՇՅԻ, Հոմո, ՀՇՈԵՒԼԹԱ օետքու

Ճքջոօոռ

չա.

ԽԵ

1օօօթես,

Ճեօու

-

-

ՖՅՈՇՇ

50Ժ

ՇՕԹՅՈՌՄՕր

ԸԼԱՃ

քած: ՇԱՆՆ Դաո

8օՀուղ

ՏՓԱԱԾԵ-ՈԹԿՈՍ

ՀԵՀ.

ՇԸԸԵ

մ

ր

ՕԵԾՈԾ

Սել

Հրա

ողիՇԻ

հ

սաղոՓաո:ՀՂՀԷՕՔԸՕԻՑԸ.

ԾրՈծ Ծուոք

ԲոՐթՅՎԵՒԵԼ

Մ Շթոոււչո

ՈԹԽՈՒԼ էթում 5. ԷԵ070քեր

ԷՕԱԼՔՀՇՇՅ».

թ քսա

87 Կ6ԱԺԽԵԽ.

ՌԸ

1Ե.

«110Կ6141

ը Առ 10ՂԵԽՍ

Ը 71

1Սթլ

ոքւու

թռաւ Է:

-

քույ

Ծինւ-

ՑՍՕԽԻՒԻԼ 8

ՇԱԼ

Շ6ՊՎ ԵաոոքոԽլոաժու Սոթքի, ՎոթոտՂծքոծքուիւ,Չաղթօ Խօուղօտո, ԾԵւթչ Էքոօթու (ԳԵԼՈՀ: ԿՅԼԱԱՑԻՅՈՒՒՆ ՈԼ 16թօ11ՃքխաէՈտ, ձօրճ: /ՆւՀր:ան7քԻ. 18-

ՇԽԾԼՈԼ

ԽԽՏՔԵՇՐԻԾԻԼ

Փշշզճւ

12614841:

ՇթՅՄՈԹ

ՆՈՆՀԱՅԹՈՑՈՒԵՕՆԱՀքԵԱԱԼ

ՏԵ

ճբ.

ո

ԾԴԱՈՎԵԱԱՀՀԵ

2 օր:

մ

տի.

ՒԼԹՇտ. 2ՆԵ6Ի

է.

ԱՈՅԱՆԴՎ

ՇՏ

ԷՀ

ԽՕՇ

ԱՒ

քՄՇՇաէՕեյ.10

ՒՈՍԼ-ԵՕԼ

Է

ՍԱՀ ՇՀաթ:

Յթօորոխ:

հ

Ը

Էք

քոյ».

Եշթում

ՅՂ11

ՎՃՇԸԱԵ

4քենո4.

ըտ«ԹՆ01

Ւ

ԱՇԹՔՇ

ՀՕԻՇԼԵԼ

ԽՅՅԵՅՅ.

ՔՌՇՒՈՒՎԱԽԸ

ԼԵՈՆ

Շ

Ը

ՀՕՇԱՈԸ

հշքոա»թմ

564414

ՈքՈՇԾԵԼորր-

Խճ

1որայ

հլու

11յլեք

«ՕԴ

ԽԱՇԽՀԱՀՕ1Օ

ԾԵՍՈՒ

016301841Ե

ու

ԷԼՕՀՈԹՈՒՒԲ:

Է

Շ«ֆօքաաքծուն ծւ 4ք-

ԽՑԱՇՀԱԵ ԽՅՒՇԵԹԵ

ՊՇՐԼՕԱՍ:

Ը,

1ՇԽ

8ՕՇԱՐԹԱՂՇԻԵՒԼԵ

ԼԵՂԵՇՐՈՄԹԾ1ՓՀԽԼԵ,

աՌշաւու

8ՇՇօՎՈԵՐԸ Փքօւո, 6օոս

ՎՀՇ

ԱՇթեօումու

Իո

2ԺՂ2Հ

Հ

ՒՕԿԼ ԱԾ

ԴՀՒԽԾԵՀթօծ

ՎՅՇՂԵ

Փու

ս

:3:2ռու

տրոցա

Ութուաաամ,

Է

Խոխ

«ԿՀՈՕՈՀՒ.

Ոք ՅՈԹ

ԱԷ

ԸՇուոծ-

օ1որձաոժխել

էճ

6406Ի.5Ց:օո-

Բ ԿՈՅ ՂՈՇՐԵ 803111.

ոքւո-

ՃիրաամՇմ ԽՈՌՓու հո

ՑԻԷքՅՈՒՀ..

Օգո ւլԸ6տոթյեւմ ՍԽ:տաոտՏ05-)1 ոթաճոՀ ԿԽ: 08Ոտնօէլ, Էօրքում

ՌոեյմՈՇԱՇՆԵԾԹՎԵ հմ ԱԿՈՀԻՈՇԵՕՀ

(ԱԽԱԹԱՅՈՅԱՈՒ ն ՕՀԾՈ-

ՅՎԽՇԵԼՈԸ օ1ք:11

1ԵՈւ

ԼԵՐ.

Յ81ԱԼԵՕԱԵԼ Ծենու

ՄՈԼ

ո:

ուղու

Էրոշոօս Ճքեդու

ծ

ՕԻՑՈԾ

ԷօԼՂՈՎԼ

ՈՇթոԼԱՇՈ

11.

Էտ

Խրո ՈՂՇ 17Ե

ՇՂՕքՕԻՆ

«ՕԼԱԸՎԾ»

վֆիծալծ

ՃթԿԱՆ Էա.

օ1

ԳԵԼԻ

1"

«10

ՈՀՐՈԾԱՀքՔԺԻ,

ԷԲ

80ՀԴՅՎ-

1դբքմ-

'

Բ

'ՅԹ

ՀՈՌՈՆԸ

ԷՀաոնը

ՏՕՀՈՍԾԱՀԵՑԱԵ)»

հ

ԾԵԾ

ՅԼ

(բթՅԱՈՉԻ

1.

20 850, րաո 20 062 ոո. 1 | Թամայտ Խմ ՈՕՂՀքԵ. ԽԼ. 202. Ը, 535). -

ԱԵւուծուրղրմ

8: Թ-ԿՀԹՈՒՅ

ՕՀՎԵԱՈՀՈՒ:

ԽԸ ԵՓ

23 21Ր,

ս

ԱՎԻ

Բոմում

ՀՅերծաԼ Հոու:

(Սգո

«իրարու

--

ոշթո

ոօ

ՈԾՈՒ,

ո

ՅոՇՇՆ

ր

«յՀօքօ-

Բո

-

ՀՏԾՇՕԾիաոՆի: Հ1ԾԿԱԱ:

դ

3 2թմւ,

քին

վաք.

Ռոոհւլ

ՌՕԽԾԼՍԼՐ

ՍԹՈՅՈՒՀԻՆՈՒ

ԽՇությ ոա,

ո

Լատ քղյ-աանօք, Անու:

ՅՅՇՔՈՒՅՒՅՒԹ:

ծ

ՇԱԽ,

ՆՇՅԱԼ

ՊՇՈԾՈԵՑՕՈՂՒՆՈԾՇ

ՈՕԷՄԱՇԵՂԵ,

ԻԵ

քթոԿՀՄԱՄՇԸ ճող

Բ

ՖԸՔՈՒՑՎ:Ք

Ո6-

ՇՈՕՇՕԾՇԼՈԾՑՀՂ

1)

ԸՇքԵՂՑ

ՅՈՇԸՂԻ

«ԱԵԽՈԿՇՇԻԼՈ:

ՀՕՅՈՒԹՈՈԾ

ոթոօՕքըՇդ ԱՇԱԿԵՐՏ

ԸՕՑԵՂՇԽԱԼԵԼ

Հ.

ՇԴքոՈԹ 16117

օք

ո

ոմքյո-

ԸՕյլթծրւիղն-

օ1թ16մ

ԱԼ. ԷժՍԵԱԱԱԱԱՒ11 դթ118:

6:11ԸՅՕԾ 2100 108թ

ՕԾոռատուու,ԵՍՇՐՃԾ

Շբնյւոտ,

Օր

շթոռ՝

ԷԾ-

ԸօաղուԾ

աճ.

-

ՈԼ

ԷՕ1ՕթԵԼԸ

ճօռուՆլ

ՎԵՄ

ԽՅԷ

Իլ

730ՀՇ1

1.

քջեՇ դ 01.

ՂԷ

ՌԹԻՎԵՈՒՈՒ:,

Լ

ՀԼՈՇ

Փբրօայմ.ԲՀՀ ՀՇ1.

ՈԹ

ՀՈՒՇ

ո

ՈՇծԵԼԵՏ». ԱՇՇԵԾՆՏ

Դ

ՕՅՈԳՒԱԿ, 1թանու

ԷՍՇՂԾՅՒՄՈՒ

ԵՐԵՑ

7 ԹՂԵԵԸ

ՂԵՂԵՒՑ ԹԵԱԻՇՔ

ՕՀԱՆ

3:

7.

Աքջսջաժ

օԱՈՒԹԱՈՒՄՈԵԼԱՇԵ

11լ

ԴՀԿՈՒՆՈՒ

ՑԵՈԹԵԻՈ:

ԱՈ:

որու»

Էկան:

Մի

121131 Աբի

բճՇ ուրք

ՈՎ

Է

օո:

օրորւղ

111118. 1:11

ԾԴ:

ՌՕՇԼՈԼԵՒՆ

Ճրձա-

ԽԱՂՆ

ՀՇԽԵ

Թ: Հ3

Օրա ԼԸ,

Րէ

ՈԷՑԱԱՂԻԸ-

Ճքյայյլ

ոքօոցոթումա

ՈՇՀՅՅՈՒՈՅՈՒ

Հաւա

«1ւՀ

նԱլոօ

ԸՉույՀՒՇի

ՏԱՃԱՐՆ.

1թՕԿԵՈԼՈՒԹՔԻԾՀՂԵ թՀՀ

1թշթ

ՈքՀնքոու յւ ԾԱՌՈԼՒ

քւ

աՀ.

ՀՇՂԱՅԱԱԱՍԹԾՀԵ

Դրա ԷԵ

ՇՕՕՀՈԹՄՈԸԻԼ,

ՇԾՏԱՂԾԱԾՈՎՂՄՅԼԸ,,

ՔՇԸՀ-

ՈՀ

3ՇդՕ1101

ԵԽՒՇՂԵՐ

Խքոշոժք Ճո. ՀՈԾէաՌՐ մ Փքօա

ճքաժում

ՈՎՒՌԸ

ԻԳՈՐ

ՈՅ

ՀՔԿՈՌԸԻԵՇԱ

ԽՇՂՇքոօքքոֆու.

թ

թ ՈՏԾՀԿ ում Խոլ ՏԷրմդ Փայ ՅոԾել ՇՓՈ

ԸՓԾՈՀՂՇԻՑՆ Ճթաթէոու ԻՈԱՑԻՑՂԵՒՑՆԱՒԵ

ՀՈԾ

ԷՀ

`

րոր ՈՇքՇառ

ՔԶոմոռ Ճուտողու, 1շռը:Ո-ԵՆՕթՅ

ՈՉՈՒԾԵԱԱԼԻ:

(100Ը261618811 ԸՇրօթեոՍոքուուճու ԼԸբօր ՇՕՔԵՂԸԻՕլօ

11 Է ՇրԱՂՈՆԿԵԾԵԷռդո6Ւ:

ԸԹԱ0ՅՎ). 610 )ԷՇՑԵլ Լոք 1 Բո. եւ ՕԽՔՒՀԼ ՈոՀոոթյու 1 ոքր 6ԵՆ1Ւ քուէքիո։ Շր: 14 1օսք

ՓփոԱՈ1ՂՇՒՅՅ

11 Օքրո Ռո Իմ

«ՇՕղեԷՈՈՀՈՇՅԻՈՆԸ

Թքմ 8 Ղու (Շամ, ԱՈՂԾ 1քօ» Վճքթզոյոի, ԲՅՔՀՀԵԼ) հ Հող 1ՂՀԽԱԹԱՇԵՕԻ «ՕՏ ՒՇԻփՇքԵԻւմու (28 Օտնթքտ-| ՈՀ: մՇթք 1943 1.). 8 12 0ՈՄՀՈ ՒԱ ԷԷ

քԹՈՑԽՇՂՎՈՒՕԸ-ԱՇՈՒՒՆ ՕՐ 30101ԵՐԿԼ

ՇՆԽՒԱԽԵ,ՈոՒԱԼՀԿԼԵԼ

Մ: ԽեքտատոմՃՈՅաՇթոուա. էթա Ճնտմույա. ՍԹՑՎՇՇ1ՀԽՇքւղօո տոմ

ԱԾՈՒԾՅԵԼԻՕ5

Պաղ: ՃԵօոճուտ

ՃԽՇՌՕԹԷՕՈՅ,

(ԷՓքոււ). ԷճքոՀԷ. Քճու-ԸԻԾեմ. հչսշշոճթո 17թ11լԹու 11 հրլ.81: ոօ:ողդթտո., ԶՈ

ՇՕ-

«Ղրբոո. Լա

250:

ուժա

Լքօւ Փոտ

հա

թ

8ՊՇրէյ016

է:Ա ԱԾՒԿՅՈԵՒԾԸ0

ՇԽ

գ

ււ,

ՐՅՈՒ

ըճՇԽթԻ

11(41116-

132 ԶՇԱԱԱԽԱԾԽՈ՝11(111ՕՒՈՌԵԼԵԼԸ

ՂԵՒՔԾՒԵԵԼ

8 մքԽոշ Ճքջու. 8Հշրօ ԾԵՄԾ Շ0Յոճիօ

ԼՍ Հ30ՔՕՀԱՍԵՑԱՀԽԵ11 ԷԼ ր ԱԱՀ:

ԾԳԱՈԱՈԵՕԻԹԻ.8 4ք-

ԽԼԱՇԽՇԸ,

Փր Ծն:

ԱՅԵՒ

քթաշա. 8 ԵՈ Ը

1 13Շ0ՇԱՆՆՏՅԱՇԻ1Ը

ԷԵԼԱՀՅԱԵԱ

ԱԱ

«ՇՂՈՒԾհղ

օ1թաթռ

ոռ

Էա(Օմ11րո«-

ՈՍ0ԻԳքօողՀղԵՇ 1ոա

Ած

Լթշյեօրն

ՇՕԽՀԼՂԵ.

111:

Օստաօ

Լ.

7:31.

ԽՕԽԵԽՎԵԼ

-

ՅՅԻԹՅՈԼ

/ՊԱ-

ՍԱԱՆԹ

ԵՒ

Փրուաոն «ֆօքչութօԼքումււ Օքրո «ՊՅՀ(«ԸՏՇԾՕՈՅ»). ո Լժղոա ււ օմթճղ»ւ ՀուովգոաւմոՀաօլօ 11 1. ո. ը ՕՇԷԹԾԻՈռոքճԺՈծիար ՃքաիՀԷօ(ծ 8ՀՒԱՕՒնւ

ՈթՀոքթ4ԱԱԱԹՎՇԵ

110:

1 -Է ՇՇՈՀՂՇԵԼԼ

ԴՆՈԾԼ»

հօ

«ՒնմԱՋՕՒԵԽԵԼԸ

11 26441 «Օռուու

ՈՀԱՂՈոԾուտ

8քճխմ

Բ.

ՀԴՅՈ:

Հողմֆում

1ԸՒՄՈթԹԱՆԸ

ԵՍԱՈԼԿՇՇԻՕՔ Ոմք»ոու նմո րթոտոթո` ՀԵՆԱ ՈթժքեշՇ ՇԼԵԻԼՈ1 աԲէլԵք Ը1ՈՀՑ ո

Ոօ186

ՒԹՈԸ

Ճո:

ԷՇԽՕԼԵՔԵԽՈՒ

ԸՇռօրՕԳԻԵԼՆ ԽԱՇՐԸքԵ Մու քանոցտ

ՂՀՈՇՂՈՕՈՒՄԹԼ 148Շ

Թ

1քԵՅԱՈՀԵՍԸ

ԺՇՎՈՎ

ոո

հՂԾԱՒԵՅԼ

ԿՇՏԱՎՎԻՂՇՈԵՒ:Լ

ԼՈՅՑԸ

փֆքօու ՕոոաքՀժռտք Թր

Ոշթրեււ

Ճուաթցոիւ

Փրուստու

ոռ

-

ոՕՈՒԵԼ10ՂԻՒԹ

ՈՕՂԵԼ

Էծ

.16ոօո

810քօմ

ՀԷրՑ ՈՀՈՒԾՔՇքԵԼ

Խ11ՇՀԵՒՈ)Ը

-

ՈԱ

մթեր

ԲՎՈՀՎ

հոթ ՀւթյնՀԷՕԻՎՃի Էոքոաոթիւ ՕՕՈՐՀքԸԽԾԱՐՈՇԱղ ԼոԾթոշոծի. Եմյծծ 30 ԼԵԼԸ. Հրեա: Շթմշաւդ8Շ5 ռ ՃրեՈ1 Ծ դոՅոՄւ նն

ԻԸ( 60:Թ: Բ 1625 8ՑՃՈՎՒՕՇՈւՒՀԵՒւ

Ն ո Փու. ԾԸ ՃԵՄու/ 11 Փքճհւմու ՇՅաոր ԲՕՇԱԿԵՔ ՈՇՎԱՒԼ Հք. ճքոմց իու ԷՀթոաաի

ոօ

յ

ԼԷ:մո: Մլ:-

«Ղա

էօ: Փքոաղտտժ, ԷՒքուդաօ.

ԽՍՈԼ

1թօղե

ՈՀ

ք:մող-

ում

Ոթօոօյաււմ «մթօ1Ի

3: հո

ՀՀԼՀԱՀԸՈԹԵԴՕԽԼՎԵ.

հոլո ձ15:1

219 3 1ԵԼՇ. ոքյճ, /Հ.ադւքօծ ՍԵՐ: 113451:81 11 1. 2.5 8. ՈօՇար) 111 Փոա 13316:

30 ԲՇՌԵՐ:

ԱԾԱԾ

ԾԵՍՈԼ ՇՈՅՒԵԼ

ՈքթՕՄԵՈԼՈՇԻԽԵՐ:ոթանմթյքՉՑՇՂՈՎՀՅ ՀՎԱՇՈՇ

ՅՀ8ԱԼԱԾԾԵՒԹՈ, ՀՕԽԱՔԵՇՇՕՌԵԵՐՍԼՆ.

ՃօՂօքծթ`ի1011հ ՂԾԿ ՈԼ ՈՇՑՇԻԱՌՈՍԱՔՈՒւ ՇճբիօաՀոոՂր ն, ԱԱՄՕՐՈՒ

ՅԱԱԾՕԻԱՎԵՈՑ,

ԽԵ, 0003061թօ1Ո6-Լ քոճՇԲօԱ 3ՅՈԾՈՂԵԼ, «Օօթղամք. ոթն, ոռը. եյ:

Փշծքաոժ111

ԼԱՇՔՈՕ-ՇԵԲՂԵԼՅՆՑ

(10 ՈՇԻՔԿ

ԼԱՇՃ6ո,

ոք.

ՎԱՇՈՇ

տ ԴՇԿ

Ճքօաճ

ՏԵՀՈՇՒԾ

1010.

281Գ:0րքեւ

ԱՈ

հ

ՐԵՒՇ

Շ1ՀԵՂՕԼԾՀ,

ԷՇ.

0Էլտօ օօ38 հքես»Լ Բ01ւու 111. Ն

ԲԼՈԾԼԱԹԵՈԼ ԱՇ

ՆՀՈՇՂՈԾՈԾ Հոն.

ԷուՒՇժԵՐ: Օտօոօ ումմօմ ՄԼՍՈւՆ, Շքեոո հօճհօ ՈքօայոծաՆհօ «աո. ալ10հ 2. ուլւճ ոն. Շթոնթ 10 111Ծռ ոօօքշաժ 6061թ 6Օր. 20 հւուօը

էԼ ԹՇԱԹՅՕԼԾ

47 ԽՂԾՕո ՕՅՕՅԱԹ-«ՕՀՎԱՇՈՇԿԻԱՒԾ

1ԲՔՈԼՇՇՂՈ4,

ԱՅՈԲՈՂՎ

ԷԸ

Լ

3111.

Տ2-ԵՈԼՂՈԼԱՂքօՌԵր:

14812606

-

ԷՒ

3 81011

ՎԱՎ-ՈԹՅՈԿԵԼԹ:,

ԽՐՂԱՇՇԼՈՎ, թօՅՀԾ-ԼՇՃԻՈՎՎԵՇ1ՌԵԲՅԸՔԻՕՐՑ

34 Բքոց 8ՍՑՒԵԼ Ծեխու 151010ԽՈՇԻԵլ ԽՕթովՇճ 233 796.

ՕՇՃՕՈԾՎՈՒՐ

որո, Իռքոչօճ -

300 որԷ.

ուշ.

8ԹՈՇՀՕՅԱԵՒ: "ո

ՂԵԼԸ.

ԱՈՌԴՇ, Բօքոտււ

1ք0

Է

ՆՏԱՌԱԿԼԵԵՕԼ

ՇԵԵՇԵՒԾ

Ը

-

օէ

103ՂՈԵՇ

31406108.

ԼԵՈՆ 34180:. ՒՇ

21.

71 447

ՄԲԻ

ԽՇու

մ1

ք

ոթՈԴՈւ

ՕԹԹԵԼՑ. 31 101 քեոծլ 1 8 Հա.

ւ

օղա.

6օԼ

ՄԱՇ.

ԵՅԻԵԹք, ԽՈՒ

ոաԿրոու,

ՀՕ

ԾՅՈՕ։

ոօ

Ճրեատու

ԸՍԽԵՐԵՅ:

ոօ

՛

1Ժգել

ՑԽՀՌՇԼԵ

Չ5

3.

ՎՈՒ

ծ.

օ-

Է

ՀՈՒԹ ԱՈ

ԸծտողՇ-

Բորճաււը.Ո6

:ՄՂԺՈՕԷքԵԼԱՏԵԻ

1քոՒու

35/0 տօ

|0

Շտոժրոճւ, ԽՍ

ոթ

«1Ղ0ոօ

Կ'ՈՕԿ-

11ՈՀԱԾՆ 40

ԷՄՇՒՑԻ ՀՈՒԱՀԾՈԱԵՒԼԵՐԸ

600 156. ոօ

ԷՕԽԵՑԵՅ,

ՈՀԲռուըՕի

8ոատօք

(11441) ՃքաՇուտ

Փ.

օոքրյու

1975. Ը. 336-338.

3.11.

ԲԵ

)Լ9

11941-|945):

ՏՕՈՒԵԼ

10ՂԵ

8ՕՇՈԿԾՇ

Ողուձոի

չ4թԾ ու

ԵՇ.

ՌՈծոաԵ

|

Շ

6.

Լ

-

«ՅՅթՅ/Ծ

Ոօղ

ո

ո03ք0եո4

Լո

ԱԾ ՇքոՑո էա 3 ԴԵ.

ժու

ժ

18,

2:

1. ԹՇՇ 710

ՈՕՐԾՈԾՅԵՇ

ՈԳԻ 1ԵՇ.

ՃԵԼ

1քօ7Է168.

Բ

էոքոօֆօոը

ԽրՀօԼքԽՌՈՆ:Օ8 5 ՂԵՐ. ՈՆ.

քՇՇՈՆԾՀՒՒԵ ոքօոցոյւտծ 1 ճղութ»

Է

քօոուօ:0

ւ.

ք:13ամ-

11 200

Էմ

ՃԹԱՇՒՈՒՄԾԵՈ

ՇԵՈ:

ռու

«որճթե

ոօ

316114111065

ՇԵՕ14

-

էու

-

ԼԾՈՌՄԵ

օօ0աԽթատ

քՀՇՈՆՍՈՒԽՕՔ. ԷՕ1Օքոմ

քորօաժե Հւքոխեւ,

8 -օԾՈՎ5Լ

ւը

40.

Օեւծ

Է.

36ք111.

Փու,

`

ԱԱՏՑՅՃրՃԱ

ՒՈՅ

ԷՐԵՑ

ոօ

ռու

ՃՅՇՇՇ ՀԱՕԱրԸՂոցքք-

ՈՎ

ՅԵ

ԲՇՇՃ

ոԽ-

Փօւու օ60քօհԵլ

օթախ

ՀՀԴԵՇԵՕՀ«ԺՅՈՎՇՐԻՇԵԱՆԸ»

Շ2Ճքածէոյյւ «օծքոու քՍՇԴՎԵՆօտոթոճոը

8ՕՅԱ:ԵԼ 1թՄՂՑ ԱՈՂ

1ՕՂԵԼ

օ69341 ո

Հք

ԽՋՀՎ.

ճղու

հ

ԹՂ

Թաղուօք

դ

ԷՕՂԵլ

Տարի

ւ

րոտ.

ՏԵՌՀՈՀՒՑ

3ԵՕՐԾ

օ0օքօեւ

Ճրաւդտ

ԵԾ

0ՕՅԽԵԼ

թրոմ

ԼՕՕԱՀԱթՇՆՑՇՈՒԵՏ

ո

132126

ԸԺԹՅՀԽԼԸ

313-320.

Շայծտ

ոթօուօօու

ՔԵԱՈԾՈՒԾՈՒՎ

1ՔՀ.

70:

ԱՕՈԹՂԻ

ԿԽԵՏԾՀՎ

ԾԵԼ ԽՌՌՈՒՑԱՆՖԻԵՐՆ

Շ0ՇՇՂՈ61101Ծ

ՀԳՂԵՒԾ

16.

ՕԱՅԾԹԱԾԻԼ

ՇՎՇՐ

ԵՀ Ոօծ,

տ»ք02:21Ո1061Ե36թեծօ151:

117 11ուծքո,

1լԽՇԻՒՈՒԱՅԼ

ՇՎԻԱՄԱՇԵ

ոթոռօ:

ՀՎ-

ԱՇԽՂԱՇքՕ0.

ՈՕՈԿՎՅՎՎՂՔ

«11

ՒքՄՈՒԹԼՕ

ԴՅԾՅԹ 11

ԷՆ Ռ/թեու,

14848 ՇՕՇՐՅոՂՅՈՎ

Փօւտո Խքոշոօր Ճքեդու, 010քեմը

ԽճՀոօրօ

20:

8ՕԱԽԵԼ

ՈՕ3ՅԾՈյԼ

Լո:

460 700

ոՇռդ

ոմ

34 ՈՀքաս,է

Լ0ՕՕՔԾԱՇՆԵՇ.

ՃթռաԵՐ.

ԾԾՈԵԱՈՈԾ

ըճԾՕՐչ, ՕՇՕՅՇՑ ԵՇ

ո

8Ո0ՈՕՏԵՐ,

ԾՇՈՒՒՕ11 ՕԱԿՇՇԼԵՇՈԾԲ

8ՀՄԵՇ)Լ

ՄՅՇՈՍՎԱՈՒՀԵ էո

1956 Է ՀՀՇուու

Բ0ՔՒՈՒՆ

ԼՕՂԻԼ

19401.

Շ

Հօոծթուռուռ

Ողծանաոտ

3ՈՅՎԱՈՇՂԵԽԾ 803քթօօղը Հույժ 116 «քատեթէուօ Ը 1940 ո. Ծոռ ոօ-

ԸքեյՂԱծ

ՃՇԼԵՐՆ

ու

ՋԸ

18.

0Ղ1ԼՈՉՇԵ 8

քԱՇՕՆ71637141

ՇԱՆՆ

ՈՕՇՇԱԱՀԼ

10օում»

5.

Ը8ծեղՖ.

71ԵլՇ.

1ա-

ՏԵՇԸՈՄ

ք5օ1օթեն

դքծոլը

1ԵԱԱՐԱՇՇԽՔԸ

Ոօղ ո

ԲօՈԾՈՒ-

ան

ՃԹԿՇԷՈՂԸ.

ՎՀՇԼՆ»

ծում. ԷԼ

Շ6ՈԵՇՑ:Լ

116781

ԻՇ

ՇԷՈՒԾ ԸոՀԷ ՄԽ.ԷՇու

թաք

ոօ

ՒՕ

Մ:

14266615

հ

ՄԱԲէԼԵԼւոՀՇԵ,

ճ 1940 լ. Օտ

ԸՕՇՂ4ԲՈՎՈՑ

443 770 14, ԷՅ. ԷԵՕՈ.ՕՅԻԼ բշշՈժ ԾՈՒ մ Ոթօծմճոի

լո

ՕդՀԿԵԱՆԹՀՈԽՉԻ

Բրօռոյ,

ՒՍ

ՂԵ.

ցոտ-. ՊԵյճ.

31: ԼՕՂԵԼ

10808...

/.ատթթյքեաօա110ոթ-

ու

Հաք

ՆՈՒ,

օԻՍ

388046

ոթժեծոծոճ Լ ՔԵդիօի

ոծ

ՈքՕԿԵԼ ոռ

ա

ՒՍՈւ

:1ՋԸ

5:136րժաոսռ.

ՀԹՒՏՎԿՈԾՑ

ԸՇՕրԱԱՒ "ԳլզԱսօԱՅՅԵՍԽՒ մթու

ԷԾԿՈՈՀՔՆԾԻ

ԵՇ.

օՅտոս, ոօ 40

ո6

Աժ:

:

օօքոօրի

Է1ՀՈւմ

ոճք

7ԵւՇ.

Լ5

:18օ.

«ՕԷԵՇՇքոօտ, 0

ՕՈՕՇՕՎԱԵԼ:

ՂԵՇ.

Փբօւոո

ք:6օՎՈ:

ՉՇԽՂԱՑՒՅՈԼ

ո

մթու

ԻՇքՕ1ՎՇՇԵԱ քնտօոօտ

18ԱԱԱՇԵ

ոքօմ3իժՈ6180

1 ՇՕԾՃՕՈՈՎԵՐ: ղղ8

մետ :.շաւ

ՑԵՍՈԾ/06ՔՂԺ

ում

ԷՏքց166211 ՃրԿԽՇԼոուոճում

ԱՅԵՇՈՇ

1112Վ11

ոժՇոՇՂ-

ԹՈԹՅԵՒԾԵ

ՕՅՈՒԾՇԼ

ՊքԿ6:ՌԱւ ոքօաժոօումտօշե

ԷՅ

հ:

Խուճուճ

ՈՇՈ

ՂօՇՒՕԱԱՅԴԾ

Շոգ

Կ1ՂԾ ՕՇՒՕԾՈՒՀԹ

ՕԾԸՇՀԾՈՂՇՂԵՇՂԻԾ.

11Դ0116կ

ք

ՃՇՅԳԱՇՐՑՑ ՇԾՈ6ՂՇաՕ1

ԱՔ ԱԼ ՇՇՂԵՐԸԾՐՕ

ԲՕԱԸՈՒՒ

ԽԵՐ

.-Ղթօոութօ-

ՊՀՈՀՈծ

քօ3ա6 78214665

ԽՇՈԼՂՈԾՑ,

ԱՏՀԼԻԵՐԸ

ոօռ-

ՃԱՍՒԾԵՇՐՑ

50-ոՈՍԱՈԹՆԵԼ2Ծոծ1Ծ

Հ:

դնոյ

ոօ

օո

ԿՊՇՇԴՕթօՀաղաւ

ՕԱ

ՇՇօթէճ. էնչ

16րաաատաու

թօ

Էքաու

ՕՇՏԾՈ)Ն

ՇԻօԲ0

բօունու

Շ

էո

Փֆըօւ.

էու

թշաօմո

ՆՎԵՐԸՂԵ17

դժ Թ: Յ5

ՊՔՎԵՄԳՇԵ

ՍԵՈՄՇԽԱՆ ՒքԵՍՈ» 11 104661 1ՅՈՈԱՇՇԵԼՈՒ Հոտ յ1օոՒո

Շուտ

ԷՕօքաթ

ՕՂԵՐ

ԱՀ,

15.

օօոօտտ

447 ԲԱՐՒՀԿՄՈՇԵ

7:

ՀԱՈ0ՈՇ

Ց1-2Ի1.

ՀՅԽԺՈՇՂԵԼ

ոքձողատւ ԷՒԼ

ԻՑ

եո

Օ8Եռ:

1:

օՕ1Աթ:

ՅՂՅՈՇ

ԻՕՎԱԵԸ

ճ

3րոօդ

-

ամ

ԶԽԵ-3, ՈՕՇԱՈՅՈւմ Ած

ՈՀԼքՀ681

ԹՇ Ե ԷՇ 3առըքւաօնամ Աքօոցյ

1:

-Լ5քօ.

Էքարույ

Ը ՍԷԼՑ60Ց 1942.

ԹԵՀՀՂԵՒԱԵԼԸ

Ո

Եօքոաօճ որօլոոծ«

-

ՀրՏՅԵՇՒ

Ը

14ՇԱԽԱ,ոօ 7500

..

ոմ

ուս

ԵՇ.

ոո

ՑԵՍ)

ՈաԿՀԱՂ

Բօն 50.

Ըճծբ ութ

11.

ԸՇսթաու

14. Ը.

-

տել

Լ:

ԸքճՂԸՂՈՀ

ԸՊԱՒ ԱՒ րաա.

ոճ.

ՃՈՒ

հո աո ՀՇԾաթեյւճ 8ՈՀՇՈւ ոթ» Ճթաժ

ՊքԿՇՒԼՈԼ

ՃՕ31ԽԻԵ1

«ԻՇՈԿՕՅԱՂԻ

ԽՈ

11.

ՇՈ:

Օաօշե

ՌՈԿԻՆՏ

ո՞

ԸՀքՕՈՒՑ ՀԱՍԷՍԻՉԱ

ԷԾՈԾՅՈԼԵԼ

ՃԵՎՈՇԵՈՈՒՆչոր

ԽՇՇԽՕ՛ՆՔ:1

քծԼԱՕ1108

ՕՇՈՕՇԾՀՂԵՒԱԵՏ:

«ՇՕՏԵՂՇԽՆՈ ՃՎԵՈՒԸՑ»

-

Ըքօրոու».

«ԱՅԻ: ԽԵ»

Ա

ուտ

Շոօթեւ,

էո

աօ1օթյոծ

Ծեյոր

ԷՕտե.

2.

3.

ճթոոը», ոօաշքոոօոճուտ:

ՀԵԱ

ՈթծՈՇՎԿԱՀՈՒՄ

ԱԱԱՀՑՏԵ

66դ6 21, ոօ ոդօքըր ԷՀքԵՕԱԼ Էօ:Հօութ ՅԼՈ Արու ԱԺՀՇք Ո

ՑՕՏԱԻԾԵՐՏ4թԱՎՈՑ

ՇքճՈՇԼՈւ, Ճօ3Չուլո «ԼՅքոտ Ե:թութՈթ 1.1. ո" Էօումլ -

ՓճմոԹԿԹ:11օ6101ՒԷՌԴԾՇՈ

ք ՈՕԾՇՂՆ

Օսո

Ը6ԻՇՆՀԵօն ՃթՄԵԱՄՆ

բոա

ոօքուչ

«1-33»),

ՄՈՒԷո

ՋՓոժաոու

ԽԱՇՇՈԼ

ու Քու.

մ -

ՍՕՔԻԵԼ

ւ

մոք օոոքոոթր

Ա

Հք ՇԼԵԼ 111ՀՈՈՀՈՒՄ, ՀՅԹԻՅՈՒ:1

6քօ 1939 ո. ո էքշոթյ(ժ ԾԻՍՈւ Օ7Եքոյ14 Ճ. Շ. աող). ՈՎ.

Դո15 411 ԽԱՑՈԵՒ

ՈՑ,

ՀԵԼ: Է

իժ քծրմ

ԿՐԾ

Բ

11616

ԽԼ

ո

րու

Ճո

Քու

ՂԾ

ոքըվտ

ԱՇ11ւ

ԷՕԲՕՈՀՂՈՎ

Բ

ՍՒՕՀՎՎ

ԷՇԼ

ԷԱԿԵԼ

ՈՕԵՒՈԼՍ-Ի՝ՅՈՎՎԱՒԻՐ:

005Վ11օՇԻ600 Էրէաւո ծե. Աւ 8301. Ը ԵՂՀԼ

ՀԱՄԱ

«Ք1

ՌՈՅՂԵԼ

31184

Ս2ՀԱԾՇ

ոչքօօքօ11/1

ֆքօոու. խօօ1օ

հ

ՇՈՇՄԵԱԵ

1ՐաՎՈՕՆՅ

Ը. շած. 311.312.

ՑՈԷ,

Պ. 3.

0Վ

16181ք

հ

6. 728-724,

հ

ԲՒՂՀքՀՇ:-

ՇԵԼՐՔՅԾ

ք

ԱՀՈԵՒՀԱՒԸԸԹ

ՇՕՇՆՈՐ

Ճբ-

ԼՍՇՄՈՑթՇՂՅՀՒՈՒՕԸ0

ԴԱԼՐՇԹԸՐՇՅՅ 37

ԷԼ 116քթետք քող: ՃթոՑՒու. ՑԻԼ

ՊՇք.մ. ՔՕԷՈ/օՔ

ԽՈ-ՇՉԷրք, ոոօաոօքոեւմ

ՕՈՀթԵԼՈՄԸ ՇԱՇՇՇՇՇԼԻԾՈՅՄՈԼ ՀՀՌԵՍՇՈԼՈՇԵՐ`«ՇԱՂ ՌՈ

հ/Օղու

ՀՀքՀԱԵԼ, ՄՅՎԼԱԱՇԻՏ7ՕԾՇՇՈՇՎԵՒՒԹԾ ԷԻ

Փթօոււ 0 194. ոքՈԲՇՇՅՐԱ հ1101օ ԷՂԵ ՈքաԸքօր րո ՂՋ ԼԱՎ

թեժ

հլու,

Է6ՇԽՕ1քյ

ԵՕՈՃՈՅԱԵՈւ

ՈՂՋ:

ք

ԻԹԿԵ

Լթմոտոօնե

Փբքօոյյ,

11066.

ող

ԻՕՀԱՕԸ

ՏողԾոքյւ

ԷԽՆՎԱՆՇԼ ՄՎքՇշաօՅՈՅ»

1ի)ո0Խ ք831թ6:1

ԵքՕԲՇՒՕԱ

Ճ6ղոում

ԱԽՇՎԵՐ

ում

ւօ1օքօմ ՈՕՀԵՎԱՄՄՐ8

ոօ

ԾՈՈՅՒԼԻԸՂԵՒԵ

ՇԵՇթԼԵ

Ռի. ԾՈՒ ԻՑ ք26013

3Ո1ՎՈՂՇՂԵՒՑՈՉ քծղդե ո քորում ԷՈՒԿԼ քա 10Ղ51

ԵՕԱԽԵԼ ՏԱՏՎԱ-1ՇՇՈՇՂՍԵՅՒՇՈԽԸ

ՄՎՇԵԵՍԸ ՃԹԿԵՒՈՈՒ

ոթմուցոճ

ՂԵՒԻ

3450:1

ռէ

11 Շ0ՕԻ

1 6քԿՅՈՒ

ՌՈՆ

ՒԹԱԱԾԻԾ ՍՇՇՈՇՈԾՅՅՒՄ»..

Օ6օ61յոք

քՇԴՍԴԵԼԱՈԵԼ

8116623է

թ:

«ՀքՅ:060-

ՇՕ-

ՀԳՂՅՒԱՂ,

400-600:

Ի2 ՐՈ

«ՈԵՇ:.

Թաժուաա,

2.

ԵՔԾԱՎՇՇԾՔԽՄ

Շ0ՕՒԼ հթոող դ

1քմաօ/Ո4

Է

Պեէոօ-

ՀԷ Ա362106 թոյրքօտ

ՒՇԱՇԱ:Շ-ՓՀ.ոՂՇող

ՈԼՅԱԹՅ ՅՐ

ԱՇՐՕքթԱԼԿՇՇԻՆՈՕ

8. ՈՈՇՇ ՇհՕԾ 10611186 Պար: ՅԹԱԱԻՈՒ ն Սաղուօմ ՕԼԿՇԸԼԽԵԼ ԱԾՆ կօնոծ Ոօճաա

«16

Հրե

ՑՈՐ

Սթոր ԸՕօ3ո ԽԱՂ

ոս0ա

Խէ

Էորօղ

ՑԵՇԸՐ:

Ը

քտոոյլլ

Ըծոշնաա010

1ութօոո»

8.

ւտ

ՕԱԱԳՑԻԾԵԱԾ

ՎԵ»

3ՎՇՇՆԻ. Եոթու-

ՇԵ ն

էրւ 1ՈՑ

թոաՂուՎ-

ոՇքեեյծ

10ՌԵՒՕ ՀՈԳՈՎ ԱՇհՕՆ

«Ե00

ԾԱԹԵԼՈՈՇԵ

ւում

ըրօղոթ

ՃքԽՑԻՀԻՒՒ ՓՃԻ., օրոք ՑՅՈՅՎԸԵ ԳՇԽԽՒԾԺ /1ք6էմօքօԽ 3ք(է. Մալտեւքոո)..8ուճ-«ՏքՀՅ ԾԵՄՈՒ 106ք2աթյ 8ոժՈՅոդւ ՈԹ ՊԽԾՁԹԱԵԼԱ Բ Էոթյռւ ՄՈՒՈՒԹՒ, Ըօաաաը Ճ8 Ճրե ԱՇ ԽՕ

8Շ

ՕԾԵՑՈՒ ԵՒԱՆ Փ9 ՄՇՈՑՆ

10310:8 քօօՄթւԷն.

բեՀՈՆԾՈՒՂԿՎՈՀԺԵՂՇԱՈՒՅՆՈՆ

Էր ՎԵԾ-ՈՇՀՈԸՂԾԻՀՂԸՅԵՇԽԻԱԼ

ՇԱՂԻԾԻ

ՈԹԱ

(ո

17-11 ՅթԱԱՈՈՀԹՅՈՀՅԵԼ

ՖՎՈՂԾՇԵ 6130 ԷՈ ԹԿԱՆՂԾԵ.

ո 8 1940

ՕՇՕՓՕԱԵԼԽոխ

6օԼւյք

Հ

ո ՇՇՈՄՔ-

(8 ՅԱ-

ՏԵՈ)ԹՈՒԼԹՈՒԸ

ՒՈՒ

1թԲ

ԸղՀ

11ռծ/8

Լօքետժւծի.ԼՈ Մ: Ը ԴրեՇԵաաւմում

ՒԱԿՎՔՕ-ԱԸՇՂԵՂԾՈՒՀՅԵՇԽ

ՔԸ110 ոմ.

ՅԵՍԱՐ ԷԼԱՆ

1:

չԱ71

ԽՒԾՈԼԸ

-ՀՕՕԼՈՇՂԸՂՈՒ

թոնօմ

Օր

Է

ՇքՀՂԵՏՏ

ՕՐՀքԵԼՅԱԼՇԵ

ԱՐ112:ԾԴԵԼ

Ք

ճո

ԹԵՒ ՇԵԱՒԾՑ

Բ

ՈՆ.

ՈՈՅեւ

ԱՂԵ)

Շ

31016

Ճքո

ն

«ՕՇԸւՅր

ՇՀ

ԷքերւհօԻօ..

ԷՑքՐՕՎԴՈՈԾՇԱԱՆԵԻ,

ԲոԵՇՐ:

/0

Թ

ԵՇՔՇ)Լ. ոմ

ԽՈ օարծ

ոնոՒ

11 ԷրծօՂԵՑԱՑՅՈՒ

քՀԾՕՎԱՈՎՒՒ

ԻԱԼՑՈՒ:

ԸԴՄՈԿՈՑՄՆԻ1 115Վհ

3:111ՀԵՌԿՈՒԵ 1106թծո0Ո3ԵԼ իճ Փքօա ԵԼ Ո

ԸՌՂՇԼՄԵԼ 18/308. ԿՎԱՂՇՀՈՆ

ՒԵԼ: ԷրժոոմոււՈք 4811 ՆՎքՇաա Հո

«օՆօթեւ

ՃքենուՇԲօօ Փիռամու 29 ՒԾԱ0թը 1943 ը.

Փոր

ԵԼ, 73ՕԱ

ՇԸԲ,

ոօլ

64836

էու

մու

օքուոյճւ: Շոսւ ոճքոռ Խտոծոք «08046611

8601ՕթՅՒ. ՆԿՇՒԽՈՒՑՕՕԾՀԵՅՈՏԱԼ:

ԷԼ ՇՇՇԻ Ռօ6ասՓ Օքծծյու դօ յոսո0 թյաօոօույտ-

ու-

ՒԼ ԷԱՂՇՆՈԱՒ

Լ

ՄյԾորՑ

Ճել

ՍԱՏՎՈԵՐ:

ՊքՈ» ՀԼ ՇԻ

844188

ոճ

(Ճթագմ

՛ՄԽԽՇՂԵՇ

էնել

ՓՃՒԼ

ՇՇԻ

ԵՕԻ

ՃԿՎԻՇԵՑՈ ՃՈՕԸՂԸՂԻԼԵՎՒ ԼՇթ(3

«Աղ

ԸՀՊՇՐՒԸԾՈՒ»

ԷՏ:ԾՈՒՆԼ

օքրուօ8:14

ՈՉՇՂթօաւմ

քոճթ

Ճք6քօոչոօօ31 «ԸՇԾՕՌԸՂԱԽԱՎ

«Շ.ոօղծալմ

Բ քոշոօոօլոթ..

«հՂռոՇում

(«1ՇՇ6ու»).

«ԽՀոհա»

ԷԴ

ՇՇՇՔ

ՃԵՅՈՇԵԼԼԸ ԷԱ:

Սերմ Վաղն, ԽՒՇԵ6Բ0

Էւ

1օ61ք0ՈԹ 4823 ՇթՅՈՂԹՄՈՒՐ

թաճՈ6է1. ՀՀ2 «ՀԵՂ ՈծոծթԼՈԳ ԵՀԱ1 1421 21 ԽՈՒԼ քԵՇՈՀՑ. 8 01144 Յեն ՌՕՈՒ ԸՕԵԿՇԵԾԻ Ճթաչոմմ. Էժան ՅՅԳՈՑԵՐԸ ՑԵԼՈՇ..

ՃԱԱՇ«ՓՈՅՒՑՏՈՒՌ

3481635թ:». «Լօքոյէ

ՎՅԱՒԱՑՅԵՐ: ԷՍՈԹԵԱԵԼ

ԼուԷ « ԽԱ թյելթի

ԽՈՀՀՕՈՒ».

«ՃՈՅՇԱՇ «ԸՕՔԵՐԸԽԱԼ Ճքո աւ», էդ». ԽՈՒ

ԼՈՒԾ ԼԾ քումալ

ԴԵՑՇԼՔՇԵԽԼԵ

1ՈՒԱՍ:Ւ206 323 17:

1ԵՈՂԹՈ ՕԴՇՉԵԼԵԼ

ԱՄԻ ած տայօոօժ դքօրւ-ւ-րՕԻ-. թեր

ՈՄԱԼԵԿԵԼ, ՈՕՇԽԱԹԵ.

ուաւքՅՍՉՇԱՈԾՔՈՑՎՈՑ :5ու

ՏՈՇՇՇԽԵԼ

ԾԵԼ Փու

136 000

Փքօու

ԽՃ) ո.

ո

Մրտ:

ՃքԿՇԿՈՒՄԾ

ոթոն16մել 8ումքժամար000ն

ՊԱՂԻՑՎԵԿԵԼ

(1 68-4ՀՈ1Ա0 Ք6ՏԱԽ0Ա

Էմթօո6տ 168015

ս

Էճքօու

Փաս

օ1

լժԿ

«ԷօքմՎ-

(ՀՈՅԼՈՄ,

ՔՇՎԱԵՕՇ ՑՈԼԲԿԱՇՈԼՑԲԱԱՈՔՓոր:

ԱԺՇՇՕԵԼ),Դքաշքնգ1Ե 412601 468016: աք0ԺԱ0Ք 440:40ԺԵՐԷԱՇուցքայ-օ9 «քաւ ԸՍԻ (1լոճռ. ԷԷ23 տօ 2010 Հ.)

11801654

Դ/ ւը,

ԼԵ-

։

2010, Ը. 49-57.

Ճ-տ «Հ

ՂԵՐ

ՃՏՂ

ՕՆ

Հոքադոք, 84)ոշ6(

(8978-1918

չիուժե

ԷպՏ(ոծո

ւ

հօ ԷՏ օո թսոոջ էհօ ոաօուի (օլիծո--1իծ Քե ռո Ճոոծօուռո

Հ.ՏՎՈՀՏ.

Գ/շտարո Կոլի օԼիծո Կոոճոժ---ոլօոջ,

ծՏՇԸՅՈՈՑ

ողբօոճու բէ. ՈդՇ6 օԼ ՃՈ Ռաօո 1ո Քստտոո Թ:ռաի ըօիճ». ԷՈՏԹԼԸՅՆՆ8 րող ՕԻԼիւ ուծ ծ ԾԼօոճո տ Շր» /ՃորՀում. ԿՎոճոմ հոմ Եջճո մոՇ0էքօուռե էմ հտ

ՀԻԱԵՇուհ

լո ՊՀ

ՀՀՌԽՐ- ոմ

«ա

տաթԷոօտաո ձջ

բօեՀու

1ութ էհօ ԸՊԱՇՅՏԱՏ. Լե ՀՀքճոժաժ

րղ

ճ

օՐ Իտ.

`

քոքու

աի ճին իծՅժյծոյոջ 1ոնողժմ1ո6 Աստո

ՕՒ ԽՅո5 Յոժ ՇՕոզԱՇՏէ Յո

1դ 1իօ Ո6Յ5 ՀՇՈՀՕՈԺՈՒՇ1ոբծՈՅ|ՈՕՊ6Լ1ո հե Եժօո. Հոմ Ճենուտչին օԼ 1928-29. Կո Քաաոո-1աՌՅՏի

փշ

ք

աՀ"

ձՃէհուոճ Օոուհե) ոէ

բամ

Լիօաչի

Սսոծ 33.188

օո

Օէ «աղո

ՀՕռոոոմօյո-Շիւ6է.

Խաչճոռ

»օօոմ

1ո 1855

Ած

արարԲեր Թ

ՀՏ

Հշմօմ

ԿՇԼԸ

յծ ԵՀՀճսՏ6 « Օմաոսո հշ

.:

լ

'

:

ՅՅ

Քատտտ.

օՐ

ԹՂ

օէՀՎ ՄԸԾ' քոջօ ունե» Պ/ղծր (իճ

(ՊԷՒՈՒՅԵՌ) 16 Էծ ոօԱայ51Լ ԵԵՇՅՈւ

օք ՃԼիոթէհո :

տոմ:

ատ

Իո.

.-

ոօյթինօոոք

1:85ԹԹ

օ1

Լհծ

իծ

ՉԵՐ

Շոտչճո

Լիլ

ոտ

ՀՈՏ Գ

ԳործԷՅՐՏ

ի

հիե որոմ

դ

՝

ի

ՏՍե-ԱՏԼՇԼՏ

'

օԻ ՄՀ

ՃԱՅՑՈՒՅ

Ա ՑՈՀՈՈՐ

:

ԼՅ7ՅՈԵՆ,

|

Խոջիշճոո (Հոջիտոտո) ոմ

հւ ՇՈԵՒՀ| ԼԾՈՏ-ԿՂԺԱԱՒԹԿ

6Յը ամ ի ԿՊԼՐհ հոմ (Թոջ ԼԵԵ ՀՈւմ (հշ 5ՀՀՍՈՒ: 01 Ճիտին '

ր

Ռող

.

-

ՅՈ

Քստտոո Յրօշ

ուտուռ: մու

01 Ճրմտիցո

ՕԱՎԱՐՏ:/'մռխտ. Ա.

սուլ 4918 լ

ԱԱ Հոն) կամեցիք: հշքէօւ

Յոճ

-

|

8-Թ

ցԽծո

«5

ա

ՊԵՐԸ 80Ժո5 էի

վոոմոժ

Շհոժօտ

Տէ

սք

մ

իշ

ձոմ որք Տքոոք բեքյտ

լո

ճօօօոնոցԾ

ՅՅրհ/նս6ոմճմհ Շթոո/

Լհծ ՍՅՏ

63)|Տոժու, ՍՍիոո |

Ո

Եօլհ Օոացօոռո

սՏտօ ո

ՃՅՏ

էհօ

(|Շտոնոի

խԽոնոոյ/-ՒնջԹոօյյ

Հ

Քատջոո 1ԹոչշՏ ԵօՏ1ոքբժ Լիճ 5օօո

|ԾՈՏՏՏ-«1Ի/ ԽՅոչ,

ՏՍՈՀՈՑԵՐՀՎ (6 ՕՇրօոռ) Է423765.

իծ ոժմ 7638 )ո Բշծոսոո՛1978. էհօ 1սդէլտի ոո) 250 ՏԱՒՀՈԺԵՐՀմ լիչ (ԹՈՀՏ5Տ օք Էրշուսո 1դ 16 հօոու օք Սբքօւ «ճոոծուճ (Թող:

ԿԱԱՄԾԱԼՅ

րքի. Ծո բ/օԿ5/ԹՈՏՕՐ 1878. լիչ մ51615

ՀԵժ«մ լօ էհ: Թում

Գամմա:

Խստջշո ամտի

օտ

Ղոչու՛ ՕՐ Ց86նո

Էլան յո

Սոշխճոջ, Ճո),

Էստջօ-ԼԱա:ի Ղոտ8Ի: օԻ Տյո ՏԵԽ։Շ յո Էշնոոո: 8ո7226Լ ՃՏԻ ՒՅՈՒԼԷՅՏ. Ճրժոխոո, Հոժ ԾՅ-ա ՀօրՀ Էլոքըւ. Ճլհօռքե Թոտ22օէ ճոժ Ճտի օ հոմ լօ Եւ Տ0ս6րաքոր/ոմ հշ Թաջջոռ ՁՈՆ ԿՊՏ 1ավնւմ լօ

փծ

սի: ոժ

օԻ թչռէ

ՁՐԵՅԼ

ԷԼ»)

Լի

Բոտսր օք 16

1878. Բոլտ Թոլար

սոշնժոք

«օրո

Էոոլում

Է ոռքոշո-1ուքօ56մ ՏՄԵՏԵզԿՀու Օխ ոմ Էճքիտոտո).Ճոմտիճո եմ Քածտո.` Լհշ Տամ ՀողԹոծվ

1ոքօոճոշժ Հօ օդ (Ռե բծու ԾԻ ԿԲԿ՝ ծէ «ԹՈԷՇԼ օԷ (հշ հրժբ ՒՉԱԼՇՏ հօյռ Էսրօթօ«մ Քստ5)2 10 ՔԵՏ1: Հոմ 61ի6ք ՂՏՈՅղ «ԾԱՌԱՂՀՏ, Դիչ ԽԹոռշեօո օ8 փ: ոԱՈԼՈՑԱՅՈՎՑ ՏԱԿՇԱՌԸ 6Ր Լիբ օՐ Խոր

թՈԿԿԴՂՈՇ:

(Հստտթո:ՕԵ/տք: Ճոռշոոո: թոմ-) ԵճբողՃիօՂի՛ 2ր6ւ 1իՀ ճա 68 էիս ՅՐ. Ճ Շյ| շմոյուտիոնօո 1Թ-ոէհ: օէ Ճոթիո Կ ՅՏ օօսոթ: (ՕԲ) ՈՒՏԷ 561 սթ օո Խոս 30, 1877 սոմ ԱԱՊ արեր Ե63Րմ. հշ ԽՏ

ՇԵԱՏՐ այՏ

ԹՈոՇմ ԿՎ Լհոառ օեյսօտ.ճի: ՀՈ 6 ՅաՑ 18 Ոչ ՂՈ-քեչ Հոզաոօս» ԵՀԱ «րեթ սր ժամ ՆՈՆ լ մտաց Թութ» 61 Խոտ (6աՐ: 8ջ Հաաաչ «արամ օո Խո ԱԱ Կ'Յ5 «Հածյչետմ Թո էհօ քոժՀ1ՌՇ6

ԽՕԽՇՈՈՕՐՏՈՒթ

68 ԷՈՒՏ 45 8 Կ իի 4 ՀԱՀ սո իծ Ց ՔՕմ6ՈՒՕՐ ջ ք-Ոծոո|. (ԽՇՐԵ արծ 10 ԵՇ շօսոխսօՆՀԼոօրչ. ՏՈ ՕքոՀՏ մ ԱԿ օ1իծր թերտօողծ| իօ ածո» 16 ՀԺու(ուՑէՇԲ քոօ Հրայ 1օ իժ Յոժ ՃՇՇ: ոլոր ԳՆԱ ոաք ոտ Մու «օր: ՑԵՇՐՀ

չամաթթատ

՝

,

Հո

«

ար

"Խեսս.կծոջ 18: իշ մո ոՏի ճկծո քշօշուեօո 27. 1878. 1իծ ըոցտութ Կոր «արե

8: ւ

Խոժ485. ԷճԱ6ոռնոռ) ԲՈՇհԽ 6Տ. /5ԹՈ681 ՒՕ հռ «անար

ՍՈՐ

ԷՅՎՏա

1877,

օք 1

Էտ

ափ

ԻԶ

ՕԵոտլ," մզեչմ

նե"

-

մանաթ ՃԻՀԼ թօՐԱՒԾ».

|ուճ

տոմ

-

'

ձհնԱօծո մոտ եօիւոց մ բ «ոռ Հոմ Օնօոթո ծողքըոտռոմ ՆԱօՏէ ` Մ: «Վ ՈԹ 2 Հ

ԿՕՅՈՌԾ-ՎՏԵՇՈՇԽՑՏԵԼ Ձոփխ

ոաշիոյ ցօՏՍՎՏԽՓոո»ի

ԾՕՏՏՈՏԵՕԼ

ՔԲատոռո ՕՒ հ ՃՐՈԽՔՏ5 Տատ :

ո

ծ

:

Էրմար

Ը.

խո

օո

լ

Ր

(ՃԵՅ493ո).

ՄՊՈՎՏԾԱԷԹաղտ

Աա

ԷԹ-

Բստարո

ՃԱհճՒոուէ, Ե

ԿԵՂՏ

Հմ հոօ».բլու Է0ՐՀՀՏ

՝

Ճոմմեճո

Հ

ԿԵյօ-Աժոտ ո Ըօսոա ակն Խ6Ց» ԿԱ ժառոջ Խու օլ ճոժ

|

Ձոճ

յ

իժ Գի"իոոժ-

օո

ձում (ԸՑ յր ՄՇՏ ԳՅպՅո ՏոՂԲ Յոժ լիչք Ղիչ զաօձեօո օէ ճոռօչյոք օժ 1հժ առո օէ 1877-74. Քոած-Սւյտի ո մ ում լոն օէ Ահ Ղա)

1«-իՂԵՌ ԷՀ.

Է(Թենշոռատ (մո) Լօոտ-ի հէհու Ր Ճոոշոռո օոբյո., ձոմ Իո Էօե Ճ ԴՇԷՕՒԱԷՅՏՕԿ. 8շհհսւ ՏհժէԾնՈԼՇԿ. ՄՇ ԹԻ դ էհօ Ըճորուբո.ՃԼ հօ հճջյողյոքՕՐ Լ6 «31. Ց Ոէ Հ

ԵԿԱՆ:

ԴՇԹՐ: օո տչ ԸՑսշոտստ Բօու. Եւէ (հտ էճ հօո էհծ Ըդուն Թո էհբ «հմա 16 փՀ տառը 1 օՀՇիտորօ գոմ ՐԻՀոծր ԹՈԼԹի Թթու» 1ամեոչչ

Խուշմ

Հօոճնփոք

:

(օ)մ 58/6. մսրճո «ժծոմե)

Է/ՀԱոՏԼՈ665

ՃռտինՀո

շոժ

ԿՇԼԾՌ: ՎՇՇՏԽՇ ՅԼ Ծռիճո 9, օէ

ՏԱՈԼՇՑՍԸ

ահշհ

հո

0/ 1 ատեւ

(825221)

Բստտթո-1ստհ

ցոլա

Է՛

ՂՋ

ՈՏ 1250, բ. 39, ՕՇԺ

հօրճՅՈ6(

Թ ՌԾ ՅՇՇօոոց

ԵՕՒԱՑՈ

թռիչ

8Տ

ոո ՄԱՏՏ Խննո/-

օէ Տո.

«66

/ՂշղքըԹՇՈՈՈՏԱՍՈՒՄ

ՍԱԿԱՅԼ) 1878 0Օ:Յ: ՄՏԱ

/ՍԱՏՏԿՇ1(Թե-

222Տկ50ծ ՕԹԾԹ /ոքթաքրաեացն

ՃԱՏՏԵԶԱԾ

ՕԻՏՈՇԲՑՏիւՅ Նե:

0ՏօՅՈԹՈԸԱՑԵՏ

Նա ԱՕ ԲՍՏՏԹո-1սՈաՏի 8օոմտո յո Ճառ Խնոռր ոց 16 հշ Քօփո Լոռօռհ/ օ1 1878: ՊՇօօո Ի/0օ66ժ)ոց5 ց 61

ՏՕՇյԻյ|,ԿօԼ

ՅՏ20552

7:1

էի6 ՇՅԱՇոՏՅՈ

ՇՅԱՇՅ

ք.

Օօքոոո6ոԼ

61էհօ ոոքտոտ) ՔՅ Աստո

(185: Ոք. Խօ2ԾԽՏեՅցօ ԷՀ.Ք., 1881), քք. 148-853.

1 21Թ2ՏեոցօօԱԹա /ԹՇՕ.

ՏէԾոՇԻՏՏԱԱՒ ուհ

1Տ6ՇոնցօՏԱԺՅՈՏԽՏՌՈ)|

ԲաքսեիՇօէ Շ6օոցա), ոմ

էո)

ՏԱԹէռ /ՃՇիխ6Տ 01 էհ:

էհԹթ ոՋատքաք6ո Իստչաովթոցսյց6

/64275,ոռ.

Շօօօոքիլ 9Թքուշռ | Ըիոժ ի6ճոճոր-լ

ԱՏՏքսԵրաՇրաշիտ (ՇՏուլ 558. 8)Բ 13, բ. 1. Տօ» Յ5օ

(1890).

սոմեճ ԺՐԵՀո5 012

էհՀ Տսքոչոծ ու որչ Օէյսք (Ըտսաջու Մոնա" Թտոօ0 ձոմ քլշշմ սոժօո 2Աուտ ո51206Հ ոմ Է եօէհ 1իժ ԸճԱո25ԱՏ ունառ/ օէ «Օոոոռոմ ոո»: 25 6 1ո «ԽԱ ուտնայտ. ծ ոջուՑռոժ Հսոօտ օէ 1հտ ո/լմոռ/ քօՄՀոոծՒ քծոոշ| ՀՕՈյոտոմծՐՎոԿԱՏ էօ 06 ՈՀ«օմ Ես 1հճ Տսբհչութ

ՋՕԿՇԼՈՉՈՏ

ՀՏ (ՄՇ օՕԿոր: Վքջ (6 քոմամսօծ տ Շողլ Լոտ յոօճուռւ. Հոտքոօ1 մալ «օք:

ԱՕԿՏՈՈՅՈՇՀ53516

Էյոթէո.

օԵխտէ, էհժ Հստջշո

տ ծ

ոլա

օտրօոաԽ լռ

ՅմոուուՑ

ՅԱԽ6-ՀՇՕՈԺՈԸ

քթոօմույոՇօուօք

փշ

01 ԷՅ:

ԹՈ

օր

ճոմ իշ Լաց բծիօծ ռոմ Իօտմիօս: Ճոոշուռո Ճտ 1է Ոօոոտոո, հճռբքճոշմ, ԽՀ

Օն. Հռջխտուռո,

(Տեսք). ՏիօոճթՅոմ ՎՏՈՂՇՏ

721-5իծԼ.

մճհձո

Լիճ ՇՕսոմօջ 01 Խու.

քորոոճ օք ԸՇիա6- ոմ

1ռ 5քուռօճու տղօճՏԱ76, տոտեում ԿԵՐ: ՏԱՅԱԿՇ

ԵԺՍՈՅՆԵՇՏ.

)Ս5է85 տօ» Ռոմ չո Լհչ ռուոք իշ հոտ 1իօ Էտ Ետ «ՅԼ: Թում ահշո Լիօ ՕԱօմոճո ՎԱԼԲոլի Շճռա» Ճոոծու: 15:66 ՕՐԵՅԵՇՒ օք ԼիօՊոոռոմ քոու Ծէյսք ՇԾՈԼԹԻրոէմ|ոքքծն/ ՃտիօլԷ ձոժ օէ օէ ՃԷհսոոո ետու Քու) «6ՏԼԼՈ ՀՏ (ՊՇ ԿԵՍ թուլ (ջին ալի ԼհՀ Օսջոմ բոսու, Էճքհշւշո. փ Ճոմճիտո օելնք «օոօտըօոմօմ Տիու:

ուՏ

Աոռձաօճոո ԺրոֆԾոջ

Տ

01 Հ

շժո

յա

Ճահաաաէ-ճոմ ՕԱ, «ուհ ՊՇԷոջիչօւ ՄՒհԵԼ ւռ էհօ ոշքծո օԷՂոՆԼ"

փ

մոր

Ղե

ոմ

ջ0աօոոօ-

հշժ ջծոօոռ|

ուրար: Ղիօ օ4ոււատեռնօո օք հօ Հու». :

25515ՅՈէծ:

|6-

օոծ

սմ (-ո|Յէէո)ոՏ

օՒ՛ԼիՀ թոծտլժ6ու

Ճեթօիտժ 16 էի «ծու տոմ 8 Տքծօչյոլ

ումլոո: 285. (էռմժոց) (ոտքօօ(90316

1իՏ օչիօք Թ

էաԾ

թժօտոծ19|

Շ6ՈԼՇՐ

ած

«օւ

Կ:85

Ար/-ՇԼոՎԱՅը 115611ոտ ը|566մ

(ԲԷ ոո

շէ Ի215

25,

Թստտյ (Բոոսճո: Իճ/ոտաո. 1983), 38(1890)

Տեսօշարծ օ| ոօ.

բոռ Տաթ

ԷՈտԹոօշ|Խոհոօտ.

1890). Իքեօե Կսլոժյոո,

/0/5/

188 |.

Լհջ

դծուռժե

ՋՕԿՕՐՈՕԲ5.

ռոժ (հ

ԿԵՅՒՀ

տոթաոծութմ.

օՕՈՏ0մՅէեմ

Կ:8Տ

Է

315.

Կուհ

լքբծ

6խտլտ.

Խոծ 49/113.

ոոտ/27

Ամառ Յարո ՕՈՇՏՈՅՈՆՅՆՈ |հռ ձիճ հՀուտ Օռատի ո էհտ Բյտէ

Լո

(5է 1. 86

րճ

ՈօՂհՀող քո օք էհծ օԵտը. ահմ Օն ԿՁՏ էհօ ՏոՅ/65(

օՐ ԱԵ 1Ծս ՇՕԿՈՍՑՏ.

1ոիծ ուժո1ո6է5օոէի Յոմօռո՛

ժո ոտ իտ

ո

էիջ

"Խն էօցիծեճօրոէՅ15է

ՈՅ:

՛

ՈԿօՌԱՇԼի ճշոխթ:,

օԷ օէ ծ "ոնջօՀՕՈՒՌՍՈՇՏ ոՌէծր ԵՀԸՅԱՏՇ

Յոժ ԵՈՏԷ

կգխոմա՛ (Ըռմօճտոո Շո աե

լ

թի

Է

-

Իշ

ՕՊՏ:

Քճովոո, Քշոետը «ոտ որոտ Օռաչգ Ճոոծուո) (1970), ոօ, 2. քք. 90-123.

ուտխոճո

1Թսիշնո

օք հռ

ՃօիԽօՑ

ՉԷ

ոօ

Խուրօք

ՇուուէՅհի»

Ճ

ճք1մ ոո-Օամի

Տյքունշու

քոշրւգտօ (ո օԷ

թօբսուծո

ա-ի

Յօէրդի՛, Ճօշօրմոք 1օ 1ի6 օ1Ռ6181 ՅիոճոոԸ. ՔՈՎ

ՇՇՕոօուՇ

ոժյ), էհօ Շօուքօտ օո 15ղ փ` ԼԷ

Աա

-

:

ՀԵ

աո

ՅԵ

Հմոունանն: ՀառեսՏՎԱՅՒՇ

Սչհոջլօէ

թր աբ

ԼԳ

Եք

ը

11ԲջԸՏ.

«Հոն:

Լ. ԽՀ -

ԼԷ 2: լ

3.

ԷՅ:

Տիօրոթոյյ իէ 4ԻԼՏ

Ճքիիցիր

Հ

Տռջիսոսօի

լ հոքհչիշհ

Էտ

Ճ6

ՕՈՀՈՅԱՇՐՏԵՈՆՀի

ՃյՈզչյը (Տոոքատուտի

Նճքոի

օԼՒ

Կ6(ՅԵՏՈ/3||Ճ Թճքօղ Բտթնոց 15 էհտ

1892. Լիբ

ոօղիաշտԼ Տրորտօի՛-ըծքսլաւշվ

ՕՇՀԱՈՇԺ. ՄԻՇրՇ ՀՏ

1ՀօլքճուշՅԱօո

Օ1ՏՇԹՈՇՏ,

2006), բ. 122.

ՃՈՌՑՈԼԹՈ ՃՇՅԱՅՈՂՄ

էհճ ԵՅՈՏ մօողթմ

Բօր Յ ՏՍՈԲԿԻՑԼ

26թօղ օո լօ Ճոտշուռո 56ԱԹոոծոէտ օՒ 16 1հծ Բատտտո Քոբոճ ո 1878, 566. Ք. ճոոթ»ոիօո ՅՈՇո 1իօյբ Տիօղի/ /օգլօո

տոսը:

բօթառնոո "ի. հշ ԽճբիտուռոՉիլաչ.ո իշի ՏՍԱՇՏ 6Ւ հր Ճոն ՀԹոք էօ Թխու դ փշ ոքյօո ՇԻ հլտ1Թուէ 234 Թոր էհծ Թառ ՇԱՌՀՈԼ օ1 իշ Ճէհարոռ Ք8356լ. ոօ եմ զ ԷրոՏԼհ4ժ20ՏԱՅՔԸ ոա -ՇՇԾՈՑՈ ԱՇը0տԱօո. ԼիՇ Ճոմոիռո օԷյսք Օշշսբլամլիճ

ճժոոտեշծ-ՕՓոօցրաքհծ

19Ի ՇՔոՒԱՐ/) (Է6ԿՅՈ:

"(Թոոտ օէ իճ 6"

օքոնք:-

1ոլօ (ԹԱՀո

ԵԿԼՀՈՎՇՄ

ոնքոցց/ոտ791արմհճշհօցեօտոացանաո Շիշ

շոտ

Եուտ. Խոքհլտուռը,Ճոմոհձո, Օն.

լո

2. ոօ.

Տսծոււ

ոո 1իջճենտ-: 1իօ ԿԴոՇհ Շ06յամ ոոօտէ Լիծ օքաջ. ձոժ Կլլճքօտ. Խոտ ՏՅեճույչի, էհօ օք Լիծ 1Եսր ԵՇԸաստԾԻ 1հճ Սոքօոտու ԽԱՄԵՐ ԷՅՐՏ ԿՅՏ ՀոնոՀ ԵՏՏ, 83051 ՏԱՇ օՒ 15 ճում Տ ՇԸՅՈԾՈԻՎԸ

հիե

ք. 63.

186. բ. 8. 6275.

1ո

Յոժ

ՏՇՄՇԼՅ| 011

|ոլօ Թա

471060

ածո

(.շմաաօէտ) Տսծ-ՕԼՏէռԸ ԼՏ(Թաոծ

Օս.

Խոյում

Խնւմչ, ահօ հոմ եշօր Ոշչ

աՀՐՀ ՈՕԽ

ժօուուօո, ՇՎ 10 լտհ 6:քծէ

Հմո րոՏԱՅԱՄ ԿԱՂՏՈՏ

Յ ոՀ"

օք /Խմշհռը.

(ԹԺոՏ

ՏՇԼԷՔՈԿՇոթՇու ոդմ

ոօ

ԼԾՈՇՅ|

Քօցօտտո|Քօցիօտյճո|,

6 օէք

/օՏքօօԼ

Դո

սե

քրոմ

Հունոքօմ թ/Օ4ՂՈՇ6 էՏոՈ068 Ճոիճը, ոջիտոշո, ոոժՕն." Դշ օխսքտ

ԼՇՏու՛2|

ո իթ

օո

ո

ՅՌԽ Ի այտա Իռումքթեեյճո քճնոսէյռո հ6ոժոօոծեշո քօահջո էսոժ 49/113, 15է 1. օք էհօ օք Ճոոճո|, /ահի/օ5 ԷՈՎԾո«Յէ Քշքսեկ» Տե» ԷՍՏ

ԽՇԻԿԾՏ: ՃՈՅՏԻՇՏ ի՛.

ՊՕՒԿ 186, ք. 7, օ064 հօրօռԱօր ոՏ ԲՃ ՏԵԼ 44255422 05/258Վ 50518376 Քօ5511հ6 հատ ՕԾԼՏԻ

ճժողղ ՏԱՅ Աու

Խոտ. լոչօԼծ՛ մօքթչոժեոլ ՀՕՈԼոօ1 սոմծւ Հմուուտեշնմծ 1ծ էհծ մ

շ"ՅԱԼՇՇԻՑԱՇ

ոշխխ-ռոոժաամ

ՋՇԿՀՈՅՈՐՇ.

թրօթւոօմ ումա Տա. Լոունօմ «35 22ՀՕԱ6մ օո ՍՀ քոօմոճլՅ) ո օէ ԲոԾ:6Տ. (646101 ՔՇՈՇՈ2) ԳծողօՏէ(Հ ըՕածՐՏ. էհօ Է 285 6Ելտը առջ մող մեմ յութ (հօ ԹԱՇԿՈոջսուտ: Ճժողոթն ոեւէ.

քօր

ԽոջհշատոԽոջիյտունո Կա: օ(

ոյ

(ՀԵ6ՏՈՅ 202251 .-

«211225 88ցօ006 ո

Խաթոմա

եռուօտտոլտ, 1893), ՃՅՄ

(մթոմ, 80325. -

ճսանթժշ6,

1903),

/ԽՇՕ, Կօլ 1,

ոմ

թ. 122. ոք

քք, 43-44:

քբ.

175-768.

(ՇՅԿՇՅՏՅՈ ՇՅյթ ոժռր

|ՇՅսշոտաոՇոլթոմ»յ

Քօցօտաո,Խ2Ո55/2/

Հ 094

1894) (Ոոտ: ու

ԱՏ

ՕԵռտէ՛ բբ.

«-

Խ.

(Ոտ:ՍՏ: 4. Ն/.

|

Լ

3 Խասիաոոո

Է

Էոջիտոող

Իաիյուռրո Հե:

՝ Արթ Վ Օն

Է

աո

10 Հ105Տ

Թումա

Օլ

Լոմ

է. Օն

Օլ

2 ԷԽԱՏԻԵՒ

Օօ:

3.

՛1օեք

մճւոլոօո.

| «Վե

154506 շմուլո

Լի»

1ո էիծ Շհճոքօտ

Ա Տ

աշ

Իսա պոզ Փաոք

`

ուիտ

անու րբքատ

ՀՈՏ հօ

Հ

|

Ճտի

ԹՅտշո.

էծ.

ոո

«նիլ ոիյո

Արիի Բասոթ ԱԳ 2բթոժռհոճթի: Խ

8ս1 ՈՍՇՏ

Ի

ԷԾ

հՕտանՇԼ. իչ

Դիտ կրծ.

ՀԱԱԾՌ:

օդ:

1իչ

ԳԵՅթռուլո6 «ՈՈթԻ. ԽՃստտցտո

Թյոատ

2.000

ԱՅՈՏԼ

:

մմ

Էլ

ախուշմ

էօ

միշ

ՀՈՀՕԱՅՅԱՀ

ՈՕԼ

ձոմ

ՆՅՈՏԵՅՑԱՇՈՏՈՑ

ԲրածոօՒլիչզ6ր516Ճորչուշոտ ՓելոտԸ, մ: ոհԻւ»Քատաթռ -ձօզսում 1իշջլուՀոմեմ Տոոո քօքս)ուծ

ՄՇ

3.

Հրո

լալ

ն

Հոտ

օՒ իճ

օելոտե

5գ. 155/7:412 ար Աո ոո») ք8 ամեն. ԱոծոՀո աա(Է/օռո:Իթյոտաո, 1994).

էմօտծ ,

ցր

ԲՏհօԼ հ/Փիռոյճո, ՉՅԻծ ՈՑ

ՏճՑ

ՑԱւց ՃՏիօէ ոթ

ԽԱՆ Թլ"Բ"

ԷոՕօՕքթծ (առն,

Օստճտնօո:

Խաթոռցուռո,

4: բռ

Տալ

Էկ

փ (6 ճրոլիօ6

ր

էթյանյո

Շ

«լեյ

,

ք.

144.

Սոհլ

Կ6/

(իշ

էհշ որս»

ՋԻի 980

.

Օլ

Տ Քօո

ԽԽՏԻ

յ

(ի)5

ԵՀՏ| 6 հյոմծո էհծ Տոն» 01 րոօթ-

Թսջտյոռ ՇօԱՂ ՇՕուղյեսե«ժ(6 էի

էհօ 0ԵԽՏՆԵՇԱՉԵՇ1 ՃԱՔսՏԼ 26

0.0

(օ6Լ

( Բ -Ջ 1ՈԼ6ոՅԱ ԾՈՑ)

ԵՅԱՈՄՅՈ-.

օՏքաօ)21Խ7 6 1Թրողւբ օէ ԷԼշեւնու 5 ՛իճ Հոայորոդ օՒ լոտ Ել

Նոյ ոճուԵքՒ,

11.

|

18ւքօ-ՏՇՅ ուք էէ

Ե 1Ռ6 ՀԻ ՑԱՐ

Լդճքոճի էհարժոր եք

ճոժ Ժ

Տ

ի

1ո

7Ե Ճսր սջատէ 11881 1.

ՏՇԽՇՒԱ1 ԴԼՀՅՏ.

օո

Բռաշ (ՈՏ),

ԻՏՏ.

1:

ոօ.

(1879),

ԿՇՈՍՇՁՈԺՇ,

բբ. 16281.

/(ա/տտո22 օէլթջը' ք. 121. 2 Բռաշ(ՈՈ5), 21 (1879). Քօցօտթո, 121. ՔօցօՏ:ՅՈ,

ԽՅՐՏՏԵԶԼՅ

Շե2Տէ, Է/5Թոօոմ ՃշիխօՏ, Թոմ 49/113, 051 1, /16 506, քք. 58-60. 2,ԻՃՃ.Ւ.ՏէռթՏԼՏքմոծս. "2ճճկմ ԿԱոտՏիօ: ոօ.

4իծ

ք.

»

Բորճութո.

|

ԲՅոտ:

:

65.000

օո

Է

600.016

Յո ԴՈւ» օՐ ռով օԼհշբ քՅուՏ օՐ

«Շի օրրամ ՄՇողՇթոճքհյչ «2Շսսոոտ հօ Թատջոռ ոսլոօՈկ6Տ Գոմ ոօէ փշ օքրոոյոյի/ թու 1ւռյաՅԱ օՒ ՃՈՍՀուռոտ. ԽԾՈՇԼՈ օօ ԷԾ Թվար ուկՅԻ՛ ԿՄՇՏԵտո Ճոռթուռոչ.

ԽիօՈՏ, ՈՍՈՂՇՒՉԱՏ

(Լոն) 61 Հայտի

Բռուացոաոծոլ|ճոոտոթո հ(օցիճքճե. 4996), ք. 178.

Ն էհօ ՇՅՀօկԸօՏՅ». Չէ ԹթոՇո/ԽՇհխօտ, Խոմ ԿԱԾ

Ճրօիր/օՏ

01 «Յտ,

ր

Եդծո րօ

16,869 ՏզՍՅՐՇ ԿՅՐՏԼՏ 119.200 5գզ. մճնտր ՏՕՆՑ(ԱՅՈ Բորա ա18/8Ռ ր: 1979). ք. 346-6ժ.

Խոտ

:

45օ 1մ

ՏՇԼ16ժ էօ 1հՀ եէ Օէ Լիճ ՈՇԿ/ ՃՈրշուռը ՄԱԱՅքետ ՕՒ Լիտ քրօմլոօծ -/ 6 Մնուտ, Խսով ԱՃՏ, ՊԱԼԱՏ, Յոժ մ Ղէ1սդտոծոտ ԸՕոԼոսՀմ լմօճ 18ճշհշժ Բօ-ի՛ 83.000 քարտօոջ. Ո

(աօ0օ5

ոոՏ էուտ, էիծր6

ԱՆԲ ՏՀՀԱՀՈՂ

ՏԱՑ

ՔԱՏՏԱՅՈԱրո

հեծ քսիօՌ էտ

կյ ՅԱ0Ո ՕՐ 50ոո:

ենն

իօ24

ոՇա/

ՏՈ

Հստտ2ո Ճղոշուռ

մճթոհոտԽՀսչի ողջ. Տեռոջճուժօողօքոոթիլշ 61(իշ քօ116165

Ե:՛ էհօ

ոոճ55

Օս

:

օԻՏԻ,:7

'

՝

օՒ Է76ւնո.

մտնոօ

օԻԼհծ

1իճ Է2ՏԼ-Քօու

(հօտ

լօ ծ

բՀրօքսուՀգ

՝

.

Բօոնօ:

քառ

Եօբ 07 /ՃՈՌՇՈՒՅոՏուխոճքօժ Սո էհօ Տսոոօր Յոժ տասը օք

ՑՐՀուՀմ ոբիւ1օ ձոժ ՀոււթոունԿոմոո 4 բօղօմ օՒ 182 թոօբօոն ատ ԽԵԻՏ.'1ո օէ ո էու: ԷԵ» ոս եւ օք հ/ստիուտ.հճոոք 125 իա

ՈՌԵՐ թՈԿԱԵՔԵՎ

Տէոլխտ Սոժօր ՕԼօոշո ԽԷ, (2. փօ ԽՏ օելոտը, իչ Քստչոր ձնլհօո 65, ՅՐ 1հճ հօտի Հ ուեացօ Շք էհջ Խնստեո բօրսթյցտ. ՀՈՀՕայքեմ 185 ՈՂՁԺԵԱՈՓԻԼ Էմծո Եօ(Ծրօ (հօ ւռե/, օո 7ճղսճո 28. 1878. (Հ ՔՕՆՇՈՈՍԸ ՔՇՈՇՐՅԼեզալրաժ Լիոն իծ հոմ ՇԲՀոՀհ օոուքյոնոքԽոխ Ջքո 2 ՊՈԼԱԵռ թԵմթԵՈՇՄՇԼ 10 ԷԵԼԱՐո ՏՀ

«

Ն ողութ Տսեռո ծ

օո

ՋԱՏՏՈո-Ւսոյչի

ՈՇԽ

«օորւր նօ

ՏԱԼ

ՋՐՀՅէդս

օԻՇհՈՏԱոո Հ ՈՈՀՈՒՑ, Շե ոտ ՋՈՈՇՃու ԽնատիդՀոքճեօո. ՃՇՇՕԷմ)ոբ Ճուօթ 27 օր 1իօ Քաջժոո-ԼԱՒԼՏԻ ո ԲՀեոր» 1878.

116ՅԻ:01 Տշո ՏՀՌՈ

էհօտօոհտեւխու 18 151 ԾՈՇՏ ԵռյորՀՀմ6մ 0 Թատալըաօրբ ԼիՀ

բօօթն:Հուք:ռ լ: օՒ 1829-29. ՕԼ(իօտ6 ւո Քստառռ Դոնո ողծր/. Ճոոօում 1Թ Տելոի ոմ ըօա1 ՎՈՏ: իծ 1ԹՌոծ/ Խ1651 օՒ ՈԵՀ. 88635. Ռօու ուտ ծոմ Ոժմջիեօուղց 23.500 օօ իա Խոտ Յոմ օՒ ՔԼ2ւսու օաԱաոոծու (ո ծ քւօ՝1Ո6օՏ ՀՐՏ Հառչուտ. Ոճ Հհղյբ 865216օք ոմ օլիչք Խտ րոք: Ե: Խամ». Ս Խաաբշբ Տլ ոճում հեօստի Ճորճոռոջ ՀՄհօմք, ԵՇՇՅՒՈ: օ«օո ՈՂօ1: 114. Ատ ուշ ԱԵ: ԳՈՏԻ ցրճսը. ՈՅ) ՏսքՀոօո:՛ ՕԿԵՒ Յո) ծԼԻՇԻ 51ոԺ ո Լ. 16ՏԼԹոմ Օօ տօ Լոտի 11 1878 ՅԼ ՂԷօՅԵ օէ Թու

թ Ա550-1ԱՈԱԻ

օտ

ձոմ

6 ԼիօՏ6 50160ծոտ,

1ո տօ ԷՅոտ ՇԵԼԹՏԸ, Ճէ 6

՛1՛ՅՈՏԸՅԱՇՅՏ

8,

263)

ՕՇՇԱՈՅԺ.

74.000 12.300 ոու

Լհ6

ՕԿԵՐ

ՏՏ

ՃՏ

Խոտ օԵլոտի

1օ

7եսու. ՐօՏք

Ճոոծոթոտ

4.25

յո լիտ ուօուհտ |օ

ուճյօ1 օԼհոյՇ Շիոոքէտ25օ

5սշհ

ՈՂՀՅՏԱՐԸՏ

Օոգոժ էլա)

թոյոյթ

օո,

թ

- Լ

ԸՕՏ526իՏ Յոժ ուկք|0ս555օաղոոտ. Լիստ. քրոիծր Հո19-31օո քոօիլելնօժ,Քստտող ունդ: «օւոճոմ:ոջ Օք /Ճրտշուռո (ՕՇՈՇՐո| ԼոյՀ«. գոմ օօ: Տոթքօոչժ մտ քօխատ Տղա րոծսշու Ճոառշդո Հոքւռոօո հօու փչ ԿՐ տոց

ՕՐԼհՇ ԴՈՈՇՈՍՅՈՏ ԿՔՏ

Բոր 2սռսոռ

որքա

Հ1Բողծուտ. ոճի

Յ

/Խաճիո

Ան

լ,

՝

ո

:

3 Խիստ

Լարա

բ

ոքիտումը

:

օելտե" Ո(Շէշ5 ՅԵօսէ էհօ /ԳՇՕ. 7:1, ք. 182. ԿՕ| թով 49/113, Է5է 1, ՈԹ 5086,

ԾՈՇՅԽ/ՃԽՇԻՒՐՇՏ,

բ. 63:

Օ(08/8 ՁԵլԹՏե|, /27ա515 Քոնա2Տետց0 Ւճ Տաթ ԷՏ

4Թ06/ 231, ՎԾՇԱտՇոԼ 116. ք. քք: 11212.

«2ՏՏՆՅԹ

ւ"

։

ը

թ. 125.

Խոտ

ՔՇցօտնո,

1դ Հհ: օԵոտե. Ղիչ Բոոէ օԷ 1656 թաւօոտ ԷԵԱՇԿԵՎ եյ տօոՇ

էիծ ԵԺԸՄՇԸՀոմ ՏԱՑ ՇՐՕՏ55մ մ իճ Լ Ա6բոլի՛ լ

աթ

մի

ԱԵ

ԿԵՇՐՇ

:

Արա իո Շօոշխմօմ

Էր

ՏՕՈՇ

Ո4)ԹՈ/ աշ բծՐՀՀոք Ճոոծուշոտ ոմ (ՕԵռոքոոտ իծ

փոք էհո Ծո

ԳՑԻ Բո ող «Օ0ոաՑ65 16 շօռոտօիմոծ իծ Օէ ատջյճո ոն 18805 ս.25 1ո էհօ 6ՅՒԻ/ բոօք5ուոծ )| իրնՌյոօո,՞ Օո։' Խատտյոոթէճտժուծ լո իժ 10 հծ Բ ուիօտ 6000Ճործուռռ ՆԱՆ 42: 4 000-օ ՈՀ

Խո

ծ

տո5

-

ՀԵՂԵՌԲՈԸԼ քօՒուտտ0ո քւճուծ Ք0Է ՀԵՐԱ օո Լհծ 403: Աժոօմ հոտ." քոր

ՃԼիո ՅՈՒ

մոռեիե, Մ Յոմ ՏՀԼ/6մ

ուոժծ

)ուց

իծ

Տէծոո

40 ՅԵօսէ ածո ՃՈՌՇոյՅո Ո6Կ:

աաոո Կ

րԵ

Էսճր

սՈՐՀԱՅԵ:Շ.

ՊԱՀԵՕՒԸՇԽՈՒ

ԿՈՅՏ

թ»

44.000

ՈՂ։:

:

ԳՈՎ Ա ԱԱՇՐ»

ԾԲՒԾԷՇ իշ

էու:օեյոտւ

՛

ՀԱԱ

`

իշո ԾՐ6

10.000 գոմ

00068 ԼիՀչ«

չո իծ Բր0քՃՈՈՀուռոՏ ՏօնԱոջ մտ իչ Իատ ծելու.այ 1897. իծ օք ԿՆ ռո Գսճոօը Է6տշիօմ

թոՍԿՂՈՇՇ

73.000.ԿՈՏի Հեօսլ 1հծ Կ-իծո ին Ենշոեմի քծըսմծո. տոմ Լիտ արօոնի իչ

Հ

«օրարչ.

ՄոԼօետոո իո:6 19416 Նմիիա ՏԱԼ օՒ

ԸՑԱՇՏՏ/աՈ

Հծոժաժ եաշոու արտ իարթոՏ օ Լոժ ՏՀհօ«ր Ստոււբյոմծո ԳժՑոտՏԱԱՅՈՏ (օք(ործ. որմ վիչ ռաշ Էք Կոտկուօմ ամի ճոչ որր օրգա ՀՇօոնոոյծ քշօքիչ կուր լուօո

Տ

հո

ճաք

Հու.

ՐԵՇԼ

իշ

էհշ

էհօ

ր»

հօ

օէ

ատր.

ԸԵՏՇԼԱՇՈՂՇոԼ

քօ6165ծոմ 18ոժ հսոջծոօՒ ոՀ թօճ54ռն՞՛,

16, Քաոյ(Ըծոտեոկոօքթ), ոօ. 1316,

22.

Բառ/

Քճէուտես

(Տե ԾՃ

ՍՅո. 27. 1878.

կԼհտ

ԲԱՏՏԵԼՔԱՒՀՏետնեՑ2

Տիոս, թ. բ.

խկ.

ոց:

ԽՄ.

Բստաառ

ՏԱԿՕՐԿՅ.

1883),25. (լթ

ԱԹԹՈՇՅ Ճոչիխ6Տ. Խոմ 113. ԷՏէ1, Տօ ՈԹ 7815, ք. |թժ.. Խոզ 56, 51

Ճոռծուռո

4.

Վ 17

Խո ՃՀիՈ/65. ըօտեամանի ՄԱՏ քօողօտիեհ' Հ

թաշտառ

Քյալտնուռ

1. Խնիաո/-ՒՈՏԾՈՇՅՒ

ՎՈՇետՏտմո

մ

Մայ

ԼԹոՏՇՅԱՇՅՏ()

ո

506, ք. 7 ա

73.

06634.

թ 39: (0: Վիճ

ճց ոո)(Բիթորոն

ՀԱՏԻՌԾՈՕՎՅ, 1898), քբ.

ԱԽՏՑԹծԱ աանեթդրնուկյԹո Ղե). 2954.

ԲՇՅՏՅՈՒՐ/,

լ.

ԼԾՐ/ 52(աՆ ՕԵաթԵ. ԲՈՒԼ

ՏԱՏՀիօՏ ԷՍՏ

2000), օէ էհօ

1878-1912) (Քոասոո:ՍողոլացծԼ քք. 26-32. իոնօելռո, 24285 ռոշ,

բ. 30.

ծէ էհճ

67/45

օՀԷ: օէք. 1հծ

/:7մճիռդ

|

տսշհ

տու

Շեւսքտ.ւ

ո

թեօթ իԸՀեյ

Հոմ Խոքիլաոճո, 186 ԼԱՏ քիր Լիտ Ռջրօտ օք 73.00

ճռմ

Ճոոչութոտ

հառխ-քօրսխւշվ Կ6ի

Ճոաշոնոջ.

1ո Լի

ՅետօԽէբ

Աժ ՏէշՇուի 1ամզուծ

1իՇ օտ.

|ո

թրծսը. ճո

որ ՐԻՆ Խօր

:

ՃՈՂՀՈՀՅՈՏ ոոժ

թոօսլոօժ 46Հ0Րժլոջ16 իջ 1897 ՀԸուստ հոմ ջրօաո 67.000 ստ տ 19105

ՃՇՇՕԼԱ/ՈՑ Յոծ

օԲ՛1սՌ:5 ճջ 80.000 օո Լհծ «ՄԲ ՕԷՊ՛0ԼԱԳ Մոր Է57 ստ Օ76Լ 52.000 1ո է910 ոմ 60.000 չո 19)4.

էօ

ա

ոմ

ռեՇոչժ

ր Լիճ

Ճուսօմ էո մօ օեթտե քօր Պ/ՇՏՎՇու Ճճոծուշը ՏՈՎ 1ո Լհբ ՏԱՅՈԼլոք 18805 ռոմ 5«ԱԵԺ 1ռ իշ Պճէիյ ուտ ոո Մապո« օէ իբ Խորի Տ Յո ՃՀՀօտմլոր(6 մռռ օԷ 1895. ԼիՀր: «ԵՇԷՀ 2.500 Չաոմտ լո ի» օԵրՏԸ,

53,000Էոոբռրոէիջօօ

«Օուճութե«ժ Հո մո Ճջինոծտռոմ ՏԻՕԻ2Ք18| ՕԿՀՅԷՏ,ոօէ օք (մօոր Վսոք15ի-Տքեոի ռոմ մտար աՅՈՏՈՇՈ ՀՈՏ Կիծ հոմ ճուբոոամ հօու 1իօ ՛Րօելշօոմ իյ ՀՈՇ: 1878. էն «մ դ Ճ3յո:-օԼոոժ՛15ո

ՓՏԱԾ."

Դիտ

Լիճ ՏՕսա

ՏԵՒՈ

Հոմ 4/ո05Լ

ծ

59.000

Տհուժ

ԿԵՐԸ

`

ՏՇՇԼԾՐ

ՕՐ1ի6 Շերտի, իայ

1914.

Է1սչիյոտ մո:

օԼի6ր «Հոու

ձոմ 5Ո4Ա6

Ղիշ

Տածոո

ՈմուիժրտԷոոՀիլոՑ 40.000

Ղսմժոօոտ,Կ«իօ ոսոԵտմ

ՀՈՀՈՈ)ՇՏ ԾՐ հշ

1ո Լհօ Օելոտէ. 1Խ67-

«օէ»

լթ 1906

16.000 ո

1910. էՏ ռոմ Իսովտ ՕՐ 429 Օ5-Տօրարջ.

ՃՏՏՆՈՅՈ5.

Տսդու

ոստեօոտ ՕՐ ԼՀշքյոտ. Օֆքտյած. ԷՏԼԾՈյոոՏ, ոոժ Շօաոաո. |8905. Օօուաղ ՈւՇՕՈ6ւՏ Ռու /ՃՏռձուտխվմ փ. փշ Թօւիոխ (օօսոնԴ ռոմ Խաուատիյմ տ հռ Տյքոուհ սօմ 61 փշ ոչ

1ո փ

աշ-վ

ՉԱԽՋՈՈՒԹ

(թ/օՈ6ծ) քօսոժւժ Լհչ «օծ թՀօԽի».

4 ԷՈՇՈՈԵԼ-Տ Կ6Տէ ՕՔ ՅՐՑ Հ"

Օո ութ: |. 1892. 6 օ1 իչ «սոր» օո օէնց օէ Ի ՅԻՏ Կո5 բօքսուօո 200.868. օմօխփոբՀ ոռ 183201 ուոթ ԷՇՏՄԵՌԷՏ.Թո" Բորքօո. ո քԵՀԱՐՇ4445 35 /ԹՈԾՅՏ: րօտԾիՇ Ճորշութոտ. 43.246: Օրիօմօ: Քատտոոոտ. 29,454 (մտ Ռքսոժ ոու 1ո ԹԵԼ 1 Հ ԽՑԵ 1Ռ6 Քաջայր «ՕՍԱԼԵՐՏ

ՕԱ. մսԷ՛ ԼՈ6ՒՇԸՄ

):

Ծօցօտառ,ՃՅ/Տնաթ Օ0/5Լ ք. 326: «Լ ՃՏիռԼ ԽՈՇԱԾՈՒՅՈ, ԱԶՈՏ Ո0322" ճորտ Օերտեյ,//ճյմանշո ԷՏ: հաոոշցիոո, ք. 180. (լիտ (765113

Ր"

Ք

72251500 ՅԱ

1ՋՇՕ, ԿօԼ 7-1. Քք. 175-76, 182.

Բ.ճ. Կհօյուտեո, 44275542

ՕԵ/Թ5է-: ՄԹօոոծ-Տ/ԶԵՏԵՇԻՅՏՆՄ

Շիճտլն

ոճ

Խոսեո26. 1897). թ.

343. արտաեր/թ Ք: ՔօցօտՅո,

» ԽՅՎԵՅՀՏի

եՅթոմաո,

ՉԵՏ ոճ

16ե

10609 ատեն: Օ6օգոճքհլԸՁ)Տսո/6յ, ԿՕԼ Ղ. ցամոօՈՁՇիՑԻՏԽԱՄՍՏԻՇհոցօ

ց182իԺՅՈՏԵՕ(Ա

28: Բռյ 585 ՏՕտ6(նՑո Խութ կրա, ԿՕԼ 5.

ա/-ՏԹմտեօոլ ԾԵեթտի: ՕԵՀՕ/|Ւիծ Խեր «Յ/5 քէ. 1 (ոտ: ոք. ՔՅուտթնրոյ

|

Պար»

ԱՈՇԸ, ԽԻ

Լի

Ղհջ

«25

ԻՇոտ12ՈՏ. ՄԵ2ԱԲ. 26ՈՈ4 ձ քառ ան«օոտկանօմ ժղ օէրու: քօսրտ իծ 12 ՊՀոԹՈ՝ ե ԵօԼՎԵՐ հօտ շ Օնօոռո ՝

օօոմոսչգՀՐ Աուությոուտ 06ԵշգաՀՀո

շոգ

թ/մ

ոաեծԷսոմ5 ոա

քոթոշ. Զայոջ փչ Էաումոո 45544165 ԳՈՀի արարին 50.000 ԽցԱՆ6ՏՀ«ԷՅբժմէօ ԻատԹո

՛՛Րոտ

Օլ

ՏԾԱՐՇՏ, 4ի

ԱՀոՀու.

1ուս:տէ Տոթ

Լիա

/01,000 Ճոոշուռոտ

ՏՕՈՇ

ՇԿՇո

Օէ ոո05Լ

հոմ ԵՇՇո 151ռողլմ

ՇճոլԱՈւՏ.

Լոօաջիծսէծ

ՀՕԱՈՒՇՏօՐ Հ

ՇՕԾԱյ Հօոքոոտօոյի

Ատո՛թծո, ոօեժմ

ԱՐՄ

մր լիչ

ՏԵԿՇՈԼՀՇոլի

1ո

րոճձծ Հ զսիշսոր. հօզ"ՀԿԵԼ.

ՃԱոՏՈՒՅՈՏ

ՃՈՇՒհո 2-62 օՕսոն6ՏԻՅԾ օէ Թստտոճոտ. ճ ոժ ուռ. օՒլիօ Էութոծ Հստչնո Օ ՈՏ ԲՅԼՍԱԱՅՈՏ.Յոժ ՕԼհօտ--Վո

քոռ ՃՈՌՀՈլոոՏ. ՕօծեՏ.

ԿՈՏ

Հոմո:

ւ

:Ն:

.

.

ռչ

ԿԱ ԵԱոո. օ

յո Առք:Թ. թօքսնօոՏԱԱՏԱՀ5 ՏօսրԸօՏ

Ը (ի օքառ|

ՇԷԵՅԼՇմո 1878.

1ո իծ օՏքօօոոլթ:

օաճուք թ. իծ

,

իշժ ԵՀՀո ումժծ

աինհ

-

-

ՃՈՏՐ փժ ՃՌուուռոտ. 1սղւՏ ոոոժծ Շի սք րօ 5օօօով Թ/քօտէ քլնոոտլո Յոմ 8Ւօսոժ Բէ էիծԽ ռոմ ՛Ւոմստեծր,16 Թում օէ 90

իծ ԹՒԺԹՈՈՒՐՏ

ՕՏ իչ52

Ի:ք.

Յոմ

մ

126- Ւճիօեճու

1894, քք. 123-22.

44|

ց

ոու

բ. 28.

ՏԲՇԼաԼՅՈՏ. 11140: Տսոռղ Խն»տոտ (ՈսԷտ, Խսոտչ, Խոաշռրոքովհտ, ձոմ օէիծր5),90.025: Տիլճ Ճ1Տ|ոտ, 12,790: ՛աոմ15, 2,386. ճոմ օիօր Էեոշատժա, Ըճլհօիշտ (ոճտն/ Ճոոշուճոտ). Բատուտ,

Թտոյոդ

1հլտ

ԼՀշր լոտ.

Շհշուշշ.

Ճոժ 16 ուլոծղ

Միշ ջ1օսք5.-"

օ61Էուտ 15618 6:35

(օո

1ԻՀՐԵ

Տօ

47616

մԿՀԱաքտՅէ Տարքռուտի ձոմ էշ

սեճո

ոմՕհ"

Էքիլտուռո,/Ճոժճիճռ, ՃՏ իշ

աս

ՏՇԱԼԵՐՏ,հօ

ոթ.

Թռ ոտէ

ք(Կշռ Մշ

տտ

1882. հաօ

8»

1 օքԼհշ

«օթ

ՏօշաաուՆ՝

աօրօ

օք էհօ

էածու/-ՏԵՀ«ոքօտ:: ՍԽոաօո սլաօտ) տոմ

ՎՀաւօօոոթեւժ թօիշլօՏ,հօ Ելրօշն-տօ31Յրոտ

7,957 ՔստտլոռՏԱՏ |ո 1896. Լիտ ոատեօւ ոօճշհօմ

Յոժ 18.000 ո

1910. ԽՂՇՏԼ

1ԵՕԿ,

Յոմ ԷԷճ(-Աոծ51ՅՄ

ՏՅՐճէԾԿ,121

198305 ոմ

Լո Գ41ԱԾո, 1իժոչ

19405.

ՃՃճԽՇՈԱՏէ5. Լիճ ՃԼ

Է

ԱԾ

1հ6 061

օ1 Տոնօուհ

01 ԷՅոտ Յո

Լիօ

քօքառաօոօք

մհ:

Թո)

Մ/ԱՅջեՏ

Խոտ

ՕԵՒոՏք,

նօո,

ոօէ տշխժոք 23.000 50141615. 15 372.672. ո 1913. ՄՇ ոստ ուծ (0րԵՏ. առչ 382.745. օՐ ճեիօղ 112:469 (30 քօր) Ճորօուռո, հօ Ռքսբ 1ՀրՅՏոս 5իջուն 6. 114938 յո 1914. Լիճ օք

լոշխոք

իշ

ոոոշմ

`

փօ

«:ո5 քօքսվուլօո

24.8

ԷԼՇոօօ.

ս

5. ուօտէ ՏսՇհ քօր:

թուշը" 146ոՅ.

Մ/6ՏէՏո)

Ճրոշռոտո

ՀՈՇու

ԽՅցհլՏՈՅո.,

ո

ՃԱռհտո, ձոմ87

ո

:ո

ո Օխ. 566

/4375, ոօ. 7 (1883).

81| (հՀ

«Էշմօս

186 ՅՏՏՏՎԶՈՇՑ

օրե

802757 ոո».

ք. 29.

291: Բօցօտլռո,/(2755մ2/2 օ6/35Ն՛ ք. 422. Ց տ2258 Է2/ԹոմՅ»- ոտ 1915 (115: Ոք. ԲԹոՏՅԱոու ոճոտտյե ք. 25. Է296, 19143. քբ. 236:37: Է եօեսոո,

025,

1891,

ոօ.

20385 Ոոռոշ.

տԿՅԿԻՁ25-

ոլոռ

հօ

թօուհ ՇՇՌԼԱՌ:ոդմ

Հրի Խոծուօւի (Թոոօւի՛ շո օժ 216ոոքէ64էծ 1թոշօ իծ ՒՇ/ԱՑՇԵՏ

ԳՒ Լհջ ԷԿՇո

ԸՏԱՇՔՏսՏ

(ԹՈՒԾԾ/7.

մոմ Ըն ԺաժգթուօհոՏ

ՀՕՇԹԺՀՇԻԾոՈւԸ

փօ բոօյսժչլո Խստտող ոթ օո փ» քօտթմչ ՔստչԹռ քօչյօտ, սօ ՀՌՇԵԼ իժ ռոմ մտ :

թօտ

օո

թոօմոօօ

օք Աստտառմօրյուօու Լհօ օելոտը

Յոմ

Ճոռշոթո

քօբսւծո.

ահօխ: հճժ

Օսոոք 19ոնչ

Էօքայոօմ(ոսօհ օք 15 Ճոոժոլշո 6լհոլԸ ՀՀՕոծատմՇ ՀԱԽՏՈՒՅՏ. Տո ՄՇ Խորթ Խոր ՀոԼՇՈՏԼՆՇ ՏԱՍՏԱՀՅ| մոմ. Յու: Ո«լ

օշքօղօոշչմ առուօմ

ՇՀոՒԽՈ ւ էիօրօ հնչ ՌՍոՀքօժուն ՈՅԹոոտ, Յոժ Տամյօջ Քստտաո, ՇՇԹոԾՈՂ

ՈՒ. օք իշ

(2/5 օեցճո,

ԷլշիցԵյՅո,

Խճ

Օտոււո|

Ծոոււ հօոոծտ

էո Յոտշո, Ղոթհ, շոմ Էտ». 1իռուտ ՃՈոՀուռոջ.' Տսշհ Հ15Հուտյոնծո 5օՀգոժ

1ո 1ԽԷ15ի

Լհբ

16681

ՆԴՇՇՈՕ))Իոոշօ ՕղբօոմՕօհլտո,

(Թ:7:6խոո 1օ էի6յք

ոՅ

ԽՆ

եզր: ՕԱՏԼոՇՀ

Հօոսթ/սոմօր Լիճ

68 1իծ քրօմլուծ

ՅԿԱԵՅ2ՀԲ, 1883), ք. 342.

ճ

ՕՐ

Օօխօրօր

ՏԽՓ'

ոճ(6Ոտյոմ

աոօո

օտ

Լհ-

բէօոօսոՇ6ճ ո հշ

0ք/58ոտ ՈՈՇՏԱՕՏԼԵԼ/7Ք 0/5ոյճո ԽՏտեճ28 |ՇօԱՇՇեօո ժիռ ՕՔ5Ժ օէ ԱՅԹՈՅԹՏ Թ Օ65շոթեօո օք էհօ ԼձծճճինօՏտՅոմ 7ոետտ օէ էհծ ՇՅսՇօՏսջ), ոօ. 3 (Ոտ: րթ. Կտոէտօնտու ց|ԹԿոԾոճշիոիՏԽայսՏհշհոցծ 0Ւ82Ի04ՈոՏԻԾՇհճտես

Տօն

1Շողբօոոթ)

ՇԻ (հօ

ուտտոօրչտ

էո 1897. Լհօոջ ոոթ/ժ1».

Լհռէ էհչ |տոմ ճտ

հօտ

օոթ/ 10

ՀՈՅՐՅՇէԼ

6քտ

էհծ Էլուումյտո

ՕօՀէՏ.

ՍՌԺԾՐԹՏԵ էԹՄ6Ժ.

ք. 121. հօ էո հօՏսոո'Խ1ԽՏիոՏ ՏՕՏՈՏ Թ7 "ՍԵ. էհտ էծաո ՕՒ «Ատ. 634 լո 1882, օոհ/ 729 ԲԹոիտտ ԷօՏմոց

ՃՔՀ-

Է6տ1մ6ուջթրա»

ԱՏ ՈԵսօժ ճոօոջ 1ոոաոնոջ Քստտ1թոտ,

ՇԱՇՅՏՏՅոՏ

Խ1Օ16ԷոՏ. Օ5Տ6էլճոտ, «հրե (Ըհօօ2). տոմ իտ. Ճոռծուշոտ, հոտոքՈչմ հօտ 1սոեւտի Ճոոշոն 1դ 1894-96. /օրօ Եր 30,000 Կոհծսք Թոմ Յոժ աճէճ ԲշքումօմԵլ Քստաոռ ոսքհօորօտ Տ Հո սոժշտՅ ԵՀ

-

օՒ իշ Հւհոսջեօո 1շոմ-Խոժ. հօ օՐ իճ Ոչշք խլստիտտ.Լո 1886. ԵՀՇսՏ 81Շ6ոնօո օք 18ոժ "85 ԷՀՈւՍՈՅԼՇԺ.ոյի օօօթեծոտՈւճժծ ԹՈ ՔԱտջյոռ ՏՇԷԷՐՏ.

լոժխմօգ.

1051 էհօ

Իրտ. ԽՈԼ:

լո

քօօք16քօր Տզսծրծ «61: (1 ՏզսՅոծ ԿօոտԼ Է138 5զս2ոՀ Խ1Թոծօ15:44 5պսոյը /ւթջ): 34,7 լո մօ 1825 օէսջ-: 21 ո Էշջետոոո: 19.1 տ ճոեռհո: ոոժ 15.3 լո Օյ. սք 2 թօ 5շթոօու օք փտճ քօբսանծո. "ՂՇուքօրա/Էտ մօուտ" ճմ ո էհշ սլկքօտ մօՏՀԱՏՄ Ետհշ

ԳԼՈՏՏՇու

«օ4ԱՇմ քլոշօտ.շմ Շօտլոս քօտ

մուտքի:օք

ՅՒՇոօէ

ՊՈՇՇԻՄ(ադատո) 18 հ: ԸՅաոոտատ լո

ՇՏԱՈԸՕՏոՒՆ,

(իջ տոտ, օտ ՕՐ(իծ (-Ոք655 ահօ հոմ օՏ63թօմէհօ 62քՇԼՏո665 իշոօաոք ԼիՀ թօԱկօո օօտքայոօմԼու էհօ հօքօ օՐ1իծ ՈՇԿՀՕՈՈՑՏ

1Ռ ՏԵԱԱ6

ողմՏՏ2Շոօ5. լո էհօ ճետոմօոշմ Խլստիու «1ոթօտհոմ ԵՀօո մոտիծմ. ոջ Էին "4/6 Տն ոծէ 3/6 19 |ս: (իօլո."" Ե) 1իջ ՏօԿ6ոոոծոէ մո հւտ տծոօոտ, Քսեշո ՂՀԷԽՈՈռՏաո, Խիօ ատ ՊԵՍ ճս2ոծ ՕՒԼհօ Տառւօո

'ո

1ո էհօ

ռսոոեծր օէ

էօ

մսլոջ, էհօ բսեծոուաՏ

դատեր

Տո

1օ

15510ՀոՏ

18305, Լի

ԵՀՇՁՍՏՇՀԱԺԻՇՏՏԵԺ

հ1օէթԼոոտ

օսօմ

հմ

Յոժ Օղաղոմթրվեօ6.:՞ հօոօտի.

նշռքլոաոջօք 1910.

էհօ

1խօժ 1ո Լիճ

Քստաճո ԾՅԱհռմծչ

ԹԿ ԷՅ.Օբ.

ՕՐԽԱԼԻՅ

առտ

Տօ«աոո

ա6Ր6

ահ (Տ0« ԿՈլաջօտ)

ԸՅԱՇՅՏԱՏ հօտ Լհշ

օԷՒ

ոծմէի/ 13.000

ո) Տուտեօտ. յօե, Խօ-օ |ՀՔ օսէ օք ծքոծ ոօ ծ Մքսրծտ 1ՈՀԾողբիթէօ 1աթօոար»

օԲո

ՅԻՕ6-Ը1«մ

ՃՈոչոռո

օ.ՉՈւք

ուստեօք օք Քստտոռ օէ էշ

իը

22.619 Տսօհ քերտօոջ: լո 1900. 32 705: տոմ յո 1915. 55.814:" |ո 1901, ԹԹ. ԼՈՇր: ԿՇքԵ |.340 5սշհ Լոոըօո 16Տ/ԱՇու Թուկօտ չո իթ ՀԱՆծՐ

ԽՅ1Տ 8/ԾՈՇ.

օՐ Կերօ սոռելթ Թ հոմ տ թօռոշոու ԷԵխքոօտ հօուչ

օՐ ՏՅՈՏԼ

քՕիաետ. Ճ թօմեօո յո մհ6 ոչին 0ք (հե Ճոռշոող

տօոտ Յէ

օերչտի, քոշա լո էհօ բոօմմոշծ, ահօտ

1՞ութ

Օսեիճեօտ։

օօղւարյ

«օս

18 Տոճոշհ

ՏՕյՕԱՒՈՇԻՏ

ոոշշոտ էհոք

օոի/ մօ

1ո Խօե Լշոնօլհ

բօքսթնօո ոտ Լառլ սԼԵՅո. Եսէ Եչ' ոօ եշջյոռյոքօՐ մօ

ոոյօու

ՕՐ

Իո

ճշ,

ՃՃոոօռթու,ճով ՕՇուքնո 5շհօԼլոտ օո Լիշ ՏՕՊՇՒ թօր/օմ. քարլօմ.ոշ էղբ ոՂ05Լ 1ոօօսջհի ր

հս

Բորտ օեյրտը. էր .օ աջ

-

թյօթ:864Ե): ՃՈշտիօջ Քօքիօտաոո, Հոժ. լո միօ թօտէքք. 31-32.

ԽԹՒԹՈՅԾՅՐՅՈ,Բ7Շիխօտ օ1 ԻՑ ՇՅէհօիօօՏ2:Շ. (Թ/Ա6ո 233, ժօօսոծոէ

ՏԵ6 8150 Է ՅիՇԵլոո. 4257 արշ,քբ. 30-31. 68. Բսծծո Բ2յ՛ ԲօցոճքՕնհոծումոօ |16--հհոոտթոյ, Յո Ճոծուռ

խօ| ԶՇԿՕԽԼՇոռո)/),

ՂՔիքՁո, 1982), ք. 47.

(օոց/ոծի/ քսել,

-

Բոռ Լօտ

116. ք.

լանոծրո

|ՍՅՈԾԼՏ ՕԷ

Բոցօթտ. 1952: Ոթքո..

բողօժ. Ե

ՏՕԿԹԼ ԿՐ

ի

՝

Իռ

Ճո

ովի» ք851 շոմ

16: 8ջյոոտո«իոն, օքք:ոյո. Թ6շոսՏՇ 681944 ունլոօժ

4օ551(5էոտ(1

400.000

16 7դծօէ ՈՏԱՒՈՇ

Եղօր ՏԷ6ւՀհ. էհերծ(Թ:6, 15

Հու

-

ՈՉուլիժ

10,900 ՏզԱՅԲ6

էո1/64 էօ ոՀՀԼ 5ոՅ1ոՏ

ՀմՀո

ՀՇՐՇՏ)ԿօրՇ

ՈՇք ԵՇէ6մ

ՏՕՊՈ,

ծճոծ)/

օսոԿՁՅեօո 184 «մառ

`"

էհշ ԻՅոտ օեքսք.ԼիՇՒՇ

ռտ

ՏԾՈծ

Յոժ օսիաո:1 )1Թ. 1իռուտ 16 հօ ահօթտօաօ օհուծ. օՐոօոնհ Տ56ՐԿ ՏքիՇուՏ Լոմ Ւուտ Հ.5օոՏօ շոժ Հռ) լո մշ օելսջ. քոոնօսԱուի, Ը էօՐՏ ԿՇՐՀ թիօօմ ոէ Լիտ Թո իծ ԵՀ|Ծա իծ Բո օԲ1իօ Բուքւոծ. Յմօւոքծ թօքսանօո. քօԻՀՀու Բստտաո ո Յ/5օ օօոմ:նօոօմ Եր իծ ոոՅՈՄ ԵԼ: 24ՄՅո66մ ՈՂ 61էօՏՏՀ. ոո64162) 1925. Լիտ: աօրօ հէյ-(Թա: Ժ66Լօ75 1ո Լհօ քԾմուծ. 16ո օՒ ծոռ ո Լհծ 21156Ր ԵՐ: շմծճմ Հկոյոտ. Ճլիռսքեհ էթօտե ոսոհօլտ (աթ Է ՅԻՏ. 35 «61

1ո

Տօ

ճ.Խ.

/42/5588/3 օԵ/2Տէ 75051205 Խ0ՏՏ/ Ճոմ Քօցօտո |Քօցհիօտյոո), ո128:2822857 նցից Էլռնռեսոո, Այաոքտնոսրտո ԱՌՅԹՆՏՐ 1878ՃԵ.

է.225/182/Թոժար,

Մար

18903, (ոցօ,

ք. 229, շոժ

-. 18911185: Ոք. «որտծիում ը

ոք ո»

71894.ք. 123.

ի ՕՏ.Գ ոմՀԱՆ թուոց ցոսէչսոդծո|8սկտնո Լ:

"շ

Շատօ

.

Լ2ոճո

տվեք

օո

1ա5ոյ

Քօռոմ

'

(

Ըօոտեսօեօո օՈհ»

:

..

ոռոտտեւ»

-

տ

էլՅՏտՅոՅ ՏԱՕԱԹՈՏԻ/6

ԲՈՈՅԱԾՈ 01 իծ

ԼԵՑ Բոտատ ճոռշոտ"

ՏՇԹՈՇ65|(1975),

տոտ

Կ-ՇՐԷ

ԽՅՏ

օտ

ԿԵՐԸ

Յ

ԽՅՇԱօո

Թտտաոօծ

էօ

Կ"ՇՐՀ

։

1օ

Հ«Շո

օո

Տօրճւուժ ՃՈՀ- հմտտոո ՅԱծո ԻՅ1Տ Շիմրչի Ճոոռշուռը չիօրՇ. Ճքօ5լօի6

ՇՏԱԵԼՏԻՇմ

ԵԼ փ ԷՇզԱԲՏԼօՈհտ ՏԸՐ Յլ էօ ՄՇ էհՀմ ժել Շհսոշհ օք 1հբ ԷՀխոյմշյռ Ճոոծոթո լիչ ՎԼօՇՇՏգո |

Հոու:

հօ

Կ/25

ՒԷԼ6Խ7 ԷԼՇԻ՛

ՄՇՈՇԺ: 1ոտլմ, էհշ հշոժզատոււՏ ԱՌ: Թստտո ՕՂհօմօ ՃՏ ՄԵՏԱԼ ոտք էի Շիսուհ. Առմչ Հռլհօժյաւ օր Ճու ճոմ էհչո1իչ ՈՂԾՈՅՏԷՇՐ»օՒ ՒԾոաոօՏ (ծ ՇԼի6 եսէ էհօ (ՇԵՄ

ԸԽՐՔՄՈՂՇՈ

ԵՇ ԲՏՏԱՇՅԼ ԱԾՀՇՏ6, Ճոռչուռո ՎԱԽ մԱՀՏ ԵՇՇՅսՏ6 ԺՅեօ 5օր-աոօմ «Օոզւծո օէ Հիս Եօլի շհօ5. ո փշ Հճհո օք սմոսոո) ժՀտտԾթողՀոէտ. քհ» բսերոոմօո օքիշ Թստտլոո-

Ճբօտլթտ

ՅՏ

ԷՇԸԾՈՏՇՇԻՑԷՄ

ՀոմՍտ6ժ35

ՀՅոՀ

տՏ

ՇԹՈՒՇ

ՏԵՒԾԱՏ

Աոջսոքչ ոՀատքզթնր Ճա

ԿՏ

ած ՀՕՈծԳ, 1ոճՏղսօհ է ոճմօ 1 քօտամելը ՅՈԱՀԹՏ օՒ |ԾՇշմ ճոժ ոճկօոռի ԼոէՇւ«ՏԼ

էՕ Շօոքոեսէը

ԷՏքեշյո7 Տ)յռուրշրուատ

օՐփծ ՈՇԱԵՄՅ| /Որ6ուրը

Լի» էոլՍՅ0ծո մո 1992 օք Շշթմել)Օ4Ե7

Ճո.

ՅՐ

Լիճ ԲՋ

հօօ1Թք1Շո

| ՀՀԸՅԿՅԱՕՈՏ

Տռբօ, 1892--93. տոտ

Էասեոշջ-

ԱԱ ՈՀ ՏօՇՅԼ

ո

տ

ճ

ՃՈՌՇՈւռը 1ոծ66խոյտ

Յ

"15

Յ

սո:: |ո իժ /Ռ616256

է01 հօուտ,ճո, ԿՈՇՈՀՏ ԵՇ6ԱՇճթյոց

ԿՎՈՇՄՅՒՅՏ,

Ս2ՒՄՇՈՏ.

քՈԵՀոՀ« օՐճօքօԹԵԼ (Օմ ռոժ Էոքհոոոո), ոո Հ տշոճւոշծ 1Աւքշխտ ԷՇ հճոմտ օք Էսադծջտոչշո օտ Ճէի2Էհո իշի Ձոգ 165 2ո0ՒԾի0Լ(քբւօքծնչ. Ճատոմոճբօ. Օոթ: 2Ո6- 1899. սհշո (հօ 11Ո15ՃՏՀ2ՈմՈԾքօՕԼԷ 28512145 օրում ԿՏ ԼԻԹ 8 պջունորուժէ թօքտոծու1 |ԹՇՅ111206 ճոմ 22 1ՇԱՄԱՐՇ-161216մ (ԹՇԼ0Ո/քոօմս ե օոօՐօիծծՏՇ. քԼԵՏԵՐՄՇՏ ձոմ էօօե Տուն ռոմ 15. ԵՇ6-. քՈՕՀՇՏՏԼՈոք, քաշօ ո Ւուքհյոստո, քօԱժոյ. 14Թօմ5էմ Օր, 1. Լե մոոքօրժոո Խու ձոճ Հտքշոոի՛ Խօսհե, ահ» օժսՀօժ Ցուտի Օ ՀԵՀ Յոժ 546.000 քօօմ5լո |904 թւօժսօնօո տլոոջ տոչհլոշդ/ ճոմ 651.000 քօօ45 1ո 1910:4 էի ԿԵԼ: տօլճելջ ո4ԿՅՈՇ6Տ էհժ քաղօժօք Ճստայր (ա. չիր: Օսոջ լո

լ

272.000

-

ԸԾոՏՈՎՇրշմ

ած

ՆԸՐԲ

1ՇՇոլ ոՀ6մ5. Էիծլա

քօթս/ոնծո,էհտ

Վուելտե ոա: Կհճո

օոջ

«օո օո. 1ո 1885. 35 մոծ բօ005(1 Կր6 ճոմ 267.000 օէ օէ Կոօռլ Լ6.4 Խվօջոոուչ/36.1 քօսոմչ) բօօժ 1ՈՀՈօ256օժ էօ 1.8 ումիծո

ԿԵՈԵՐԵՅՏ

1ո 1891. միօտօՈքսոօտ քօ005 հճմ

հՅՒՆՇՏ(64,

օք Կիօոէ ռոմ 1.4 ոո)լնօո թօօժՏօք ԵԹԵ ԿՏոո՛ հոք 61 փ6 Թոմ Յ-ռջ

ՈՇօմտ 6ՐլիՇ օո ոչ

ո Կճւոհ տօՇԱԱԸՅԼԾոՃ| Է6ք1516ո6մ իռժԵՓօո 83/51ՀՈո, ա16Մ Լիտ ոքյօո. Կոն քո սոմծր Մոտո" օո ճով (Եա

ՏՇԻՕՕԽ. ԽՕ,

ուսուօյքՅ) Տ-հօօ) քճրօօհ)ո1 Տիծ015 ՈՓԿ: Կ Տէմոոք

Ե0-ՆՇՁՐ ԵՕՄՏ

օքծոօժ. ԻՉԿ6ունեք ՏԸիօօ/ ԲՅԷ5, հլշհ 2046ժ (հոմ քոմ Կւհ իճ 10Ջ6Շէի6 ճոժ, (ՅԷշռ Ք1ոմՀՏ,օԷԲւօմ Յ Խի ԲՍՏՏԱՀո ՀսոՈշսխո, 7իճ «-հօօլ թոծբույ

50ԿՀՈ-ՄԵՅր

Թո Կհւշի Խոօ-510167ՖԱմմյոք ՍԵՐ2Ը/) օուօլօմ ՀՕոտես`Լ6օմ. (Գոհ ՏԱմՀօոտ. յո 1887. 5օհօօէ «ւփ ԱՏ օքօոօմ ՑԵօսէ 166, ՏՕՈՓՇ ՏՇՌՕօԼՏ սոցօլ 1հՀ ստք1ԸօՏ օք 186 Տոթ. /ոտննԸկօդ բսք:5.ՏՈԱՇՇ1իօտ6 օղիօ 1Ռ էհօ Քատտռո ոքսոցծ Շնշո Աօծսջի տԼԱԺ6ուտ Ճէ իծ Խո օրհ: աօ, Ճոոչուռո. էաժոեծլհ ՀՀո), հօ քյո ուղեր ՕՐ Ճոռճութո Էծոյ 10 ՃոՇոյքո նշոտթոժէհօ Հհւ/Գրչո քՐ6ուտ Քստտիող «Ըի00)5, ՇՏթթըյո|ի/ 1օ Հ 15ա5է Հէչողթէ Յոժ

ՇՕՈՔՏԸՇՅԷՇէհճ

ծՌհտ Ճոոծոյող Ըհաշհ. էո օոշի օ8 փծ քրօբծուօՏ Ճքօտօիը

ՀՕԱՈԹ/ՇՇՈՒՇԻՏ,

Օյ. Ճմճիրո,8ոժ 1Խծ-7/631 Խճքիչտուշը, ոօրուտ| 56իօօ)5 ահ էիջո 75 քբսթյ/տ. Խ165է օիիչ Հհ օքեդէմ.

ՇՕԹԱՈՍ6Ժ

եսոՈօոժ ժոշո 4Ա6ոմ Էի6տճ ՇայՏ(Հ:, ԿԼԱշք: Լհօսքի 1իծյլ ք216-հ18| ԿՌծԷՇՆ

ՏԼՈՕԾ)5.

ծ զսոիըչ |ՕԿ-, վաթ

ՕԻՇմԱԸՅԱ

Ն:25 էհ. օՈհծ ՕԵ/ՏՐ, Ա10ԸԸՏ66է Կ/ՅՏ Քրօցոաջտ

իծ

քՐօԱԿՇԵՊ

ՂԻ». ՈՈԵԼ6ԼՏ:2.7 ՎօտտԹնո

իծ

165 Լհօ 1ողօտ.5

զայ: ՏՅԱՏԹՇԼՕԻ»

քօղօմ օԲ Քստջրո նթ, լիչ ԷՅ-5օԵ)25Ի Ո օստ «ուհ Լիծ օսԱաաօո օէ օ5քօօեմի/ Խլոժջ հՕԿ6ածո,օո» 100.000 օՐւիջ ոսունելթ

ժսոոջ

1ոժ օծ

Կ:ՈօՅէ. ԵՀՈՇ7.

Տո 55 2 թօտեմծ

Ձոմ Լի

Էօերոու՝Օոխրո

ոօ.

3. ք.

ՕԵԽ6Լ Տ0Տ0ՅԹՈՂՅ

(ՏՏ2ՕՕԱՅՈՑԹԵՇԻՍ

ԽԹՐՏՏԱՇՒՕԵՏԱ

Ւսոել» Թո 1888|, ք. 76: Թռքոդ օճհօԿ ՁՐՏ Օ ԵԹՏէ /62Ո5Տ12/2 քք 02.1897.Ք. 235:

հ/օ51 ՃԱ

132-33. :

Յ2Տ

ՇԷ

ամ

Թո, 1897 ԲՕցօՏ

նատոմա,

էայանաո

ոռ

ՏՇՒօոո

շը

ա

7884ց. |Լի: հտ Բո ԹԻ աշտեմ

օԵ/ՏՒ, 130-31. ո, 42/5582 235:ՔՇցօՏ 343-44, հՅոցոթյթո, ԿօԼ 5, բ.

քք.

ՕՔ/տի, քք.

ԹԱռատմ

ԼՀՈՕԿՈՀՄ

Տոմ

Եմ 186 ււքոմնօոջ |6մ եր Ւուօո)

10:05

ՃՈՂՀՈՉԻՇք

ՃԼ

օօոքճուոջ.

19:օտտուոո

ԿՀՈԾԱՏ

Ոօտ 1994 16 1917, 1հճ

հիշո Յոմ

Խո 1ոօտ

ՍՇԿՏՀքՕԼԵՇի

աՕՐեօժ ալի

Խոտ

արշ

Լիշ

Իիեօքիո:05

ՏՀրլՏ

Խու. Օղջօք ժօոլշ. Իխօջիտյօ5 Ցսոլոեռո. ՃՏիճիճւհԵՀի (ԳՈՀՕԼ25) /ՃՅ5իօտ Ւօրո քհօեօքուքիօք ՂօԷուտելւ, Օիհշճքոութռռ. Օոոմ Է՛ոքտիւժշօ. Հոմ մո ռոռսո) ԲօքօոՏ ԷԻՂսչհ օէ փօ «ՕԱՏՇԼՇ4 18ԲԹՅՈՅԱԾՈ քսերտիօմ

ԿԽ» -.

Քո

«85

ոօ

Հիան

Յոմ

օշթյեւ յո օո

(իչ

Եսմլդթ5 6է

Յոժ լիար

Հաշիմ

16/օոոոթռ

Օօսօոջ ԲաՏաիՏ

շոմ

Տսւծ

օթլահր օր

1օօոտոթո.

աճ լո

Տօուծ

հռոմ,

օոշ

քԻՓԿԱԱՂՀՇՏ

բօտյեօո օո (հչ Ցոառո. օԷ Լիճ Օէ Տսքքօղ աԿՕԽԱԾՈՃԲ/-ԱԵՏՈՑԼ ԾոՈօեծոշու ծթքոծտտծժ էօ Եծ Է ՍՈ/գԱՑ ծոմ ԷՑՏ16Ո ՍՄ6516/ո (ոջ քօքսռնօո. Դոռծոյթո ՇԻ Եօւի լԹշտեծո տոմ փ ծ բօտէօՒ հօտ ՋՀ68-ռբհյԸ ՃՈՌՀուռո ՇՕԼոՇԼԱՅոՇ6 (իէ (1 Ճորճուո 1տհճծրճոտ. 1է քծտոյծո օԷ

օՒԷԷլ Ըոոո, Ոտ,

Յոմ

ՕԼիծք 5)մ6, օՈԹո6մ

ո

իճ

Թ

տ

ճտ

Ո6ՈԲ

Էռոտ 4 բոտ: Տոջ/ոջ Լիծ 18805 ռոմ 18905. հ

ոօտոջ

2ի0ցեօմաէ5ս(ՇօԱՇՇԱօոօէ Պօ), 10ԹԾոշոյճո, 45ԽՅԻ8Խ0ԱՌՈՇՈ 2 ԿօԹ. (Բլոսթո: Ճորջոռո ՃՇոմծոմ օք ՏՇԹՈՇԾՏ, 1942-1948), ո Լի» 56165 օՌ էհտ ՒՈՏԹՐ/ 01 հոլ տետո Շհջոցյարճախ՝ո թանոսի ճո |ԽատոՈՅՏ րոր

ՃՈՈՇԻՈԼՅՈ ԽՇհԱՏՇԽՐ:|

1օԹ9Տ

ոու".

Լհծ)

5ոա

ոօխու

հտ:

Զօտքիծ լտ

7իջ

ձոոշուռո

քծօքիՇօ1

11 ռոմ Թսշհօմ

Լ

ՀՅո5

Ճոժ

ՃԱՇՏԼՇՄմոմ օ:16մ, Լհօ քօօք)6|ԹԿ64 հոլ էհօ) հշժ 1ոքո0տօմՅոժ քօրՀ«էոլառ/ 1Թղօօ5,ճո 1հլ5 15 հօոժօմ

ԵտՃւճեօ

Լո ԷՅ«5. ԷԼՇՐ»,11

ձոօմ

Թոոր:տոտ (հօ Ուտէ էծ օղթճուշօ2է ւօխեծոտոծտ

ո

11ռյ

Խոտ. Լո էհծ

ձում ԽՂորԺ

ՏԱՆՑ

8ոժ ոօլոքնոեօմ Շու

ոհ

ՈՇՃ

նօտ

(Խ6Լտո

ԸՈՀյՅ, 1Ոխ1թ0ղալօժ

1աօւուէտ8դժ

4)5քու-հօմԼհտոո

ԿՀԼ6

ուօսծմ էօ Խուտ 1ո 1896 օՐ1իծ մօոմօոտ 6Ր Տ8տսո, Ւր 5սքքոօոտտօո ՁՇԱԿՇ (եօթ 1 85551 իշ Կ/օգթաւտՃոոչաշո Թմոխւ քօսքտ Հոմ հօ ՇօտՈԱՀՏ.`: Ճէ օօոնո) Եօքւոուռքօք 1իօ Խծուօհ օՒջճուշգոք Տքօօ181 ՏԱծի 25 Տօդրոք(Ճռու (իչ օքիօո ոօչմ Հօուումծօ. Ոջաոօծ )օլոօժ Շօոխըյ, Յոժ

լղ

ոշ:

օք Իտ.

տիռելուժ

ոմ

Էտ

Օօ

մաք

ԴԿէլչի

8Տ

Օո

(6. Տոտսո. ՀՅԱԾՈճ) քոտտլօոտ Յթճլո տոոաօմ Հո ԽՅոՏ Լո էհօ ոուժ-18905 Ռօու փշ քոումթո Ճոռշոնո ռստճոմտ օՒ Ս/ատատ Կիշռ քնրատօտ էհօ բՐՓԿՂՈՇՀ. ՃԱՇՐ 6Է էհօ /Ճողծոյո

ՏՇԷԼՀՈւՅՒՈՏ

ՈճՏՏ2էր6Տ Տօսթիէուխչօ

քոօսոմօո փայ թօիո) թ4Ո165 ում:

ԷԵԿՕԽԱԾՈոՅՈ»

Ւխոծ ճոմ 701թռյշմեւ ԷԲ:

Յ6ԱՆՈԵՑՏ.

124615 18168 Է1:Ոու ոտի (Տիրի ՕտտՈՀո, ՃՈՕԿ՛ը ՇՈ) ԸՕոՀծու ԷՀՈւօ15/ Հժ լիօյո ԷԼԽՈ 1256. օօ5Տոը ծ Ռօոնծո ցոօսթ 10Հոջսքժ էշոժտ. Տ Օբծոոլօմ ԵԷ լուծ Օլ. լիճ ՛Լօոատ Յոմ Թյտեւո շո: շոռ 2ոգո. ո

ՂԻՇ ՃՈղօունո

ՏՇՇ

169 ՈօԸՀԽԵգ.""5 1893, ռոօէհօւ ձշշհոյշու

ՇՕոՂՈ

ՌՕէ

մկՀՀ4Ո86մ

28/68.

ՊԱՏԿ:

ՀՕ

Թտ0ՅԵԼՇ

ժոճո

Յ.Յ5

հշ

ծ

լո

ռ

սուտ.

Խխոոժ--Էլոռքումշսո 8073-)2ո), հշտոք Կխոշհ ՇօԱՏԵՕոութմ էռլհտք «105687Կտ ՀԼ ՒԼոշհճՒրո օղքճուշճնծօո, Էծմծրոլօո Ճոռծուռո օք հօ (ՃՔԷ: Սոտհոճեետսեսո).1 Ք6նօԼնօորռ/ Քոօսբտ Ճեօսէ էհ: Տճուծ ԱՇ, Խ0Տէծու (Տէճբճո70Ոոո) օքճոշօ4 ՃԲ քոո» օքառոտո Կի6Ր- հտ ԿՏ 1ճրու, 1062) ԵՅոտ 25. Տսքքօղօմեյ 7604711Ը246Տ սեոի, Լ6Տ1մծու Ե66 (Ճ16:3ՈժօւՔօօտտո). ճոմ օԼիօոտ ՎՀԹոտօ օք Տճտսու ԷՈ: ո (ղծ ՏՍՈՈ«օք 1894, ժսոռք Լհօ Ճոոշուռո ահ (հօ |Թօգ1 ՃԲ հտ տո օ Խոտ (Ճորօոճւ Օհճշոոռո) 5օու 115 օք

օո Խա հոմաոօո-Լ1ԽժՁՈ ՈԹ 256 յո իշ օօ ԻՑ Հխօ-բօինօ) ՀՀոխք/. 16-ուդՀէծծուն էօ օքօոոէժ քօրօյ քաղօտ Եօջոո փ. ԷՇջ1ԾՈ. Ճոռչուռո ոշաիր-Օոջճուշօժ Խժոծքա Ղիչ Խ85 տուի Եօոմօւ ՕՒ (185 ութ) Էօւոջ օԵլոտւ. 300էհծ ռոմ ուհ

1Ւճոտ-ՇՃԱՇՅՏՈՅՈ

էի»

տի ՔՄօոկա

ԵՍ Քատաոռ Ե0ԼԱԵԼ սուտ.

մտաղոթմ

1ո ԹՅոտ. Ղիջ Էրշհոոոո ՏՀՎԱՇՎ ոօէւմ Էլոշիճոռ 18005, օւ

|

ՆԱ/ՇՏԱՏՈՈ

/ՃԱՌՀՈՂ,օո

ոոոօմ

էհօ 1սդյտի Եօոմաւ. Լիշ Տա աօո առջ ՅՈոօմ Յո ԷաոքԹաօժ ԵօԹոՇ օՐօՏՏՌք (ԵԱ տ (հօ «թ օք Էոյթ-Ճոշտի, օմժ5. տՀո օքԼհօ սոլէ. Ռջինոք,2քտմոտէ հօճր7 Հոմ Աչ Է/4ԱՒ Կ-ոՏ Լհօ լու Եօեաօօո ԽՅոՏ ԴԻօ Ոէ փոօսջի Տոօոջլիծոօօ »օճւ, 6Ր Բռեօոմ Յոժ Տշեսհ ՏՀրջե (Թոմեաւ), սչհօ հշմ (Տօոօե ԿոմՅոտո) Ճջիելս:

լո

Թ15ՏՅո-1Ա

1իճ

Ղսդւտհ-Իսատհ

օքտօ46 ՕԵՇԼՈՈՀմ

ոօ Յոր" ճտ Հոժ Հոտիծմ (ԹԷ օօ

ՏՇՇո

82-ցոռռ (Տսծ

Ռիճոոժմճո

անհ

4Լհօսքհ

Տ/ՏԹՈԹԱւօի/ քսերչեշմ Ե)

68 1666յոմծՏԱՋՑԱԾՈՏ

օյքՇԼ

ած.

1իծ Ցճոռա, ռոմ ՒԷԼ0ւօողօ5. 1ոմշս04 1իմգօստ), ԻՂոշո. Թաք ՊԵՐԸ

ԸՅՊԱՇՏՏԱՏ ՇՒՕՏՏՄ

Լհօ

քճ1ՈւմԲՀոշաօմ տոբօաջահ 1հշ Տօքեաեսւ, 1590, ահշռ 2Եօսէ 100 բճուտ7ոՏ

1-346Ր ՃսԵօո 7ՀՐ-ԻՂՈՅՏ1ո հոջ ԿոՂԱՇո:, "իծ էենՕԽԱՕՇՈՀԾ/

ոոռույոծուտ տոմ 3ոշիծօօքլօռի

օԼհծո

ոոօտօծու

«չքօծյԱօո :ո

ՏԱՌԾԱՌԺՇմ ոմ

ՕԱԼՀՕՐՀ,

իծ օաքշճուտյՆՇ Էոքոոաոլ

թուոօլՀեքՀգ18օոտ,2ՐՀԽԱ6Հխոոլ ԼԽ6/ օՒ Լիճ ԷջինԵշու Ճեհս-թո հե 25068Հ.քլԹոչմ. լիճ Հհւոշհծտ յո Լիճ ող

էիճ

Կո՛թ

ԽԱՍԱԿԻՒՅԻ

Շոճմ6),Տէրօ6էտ,Եէրտ.

ՊՈՐՔՍՈՏ.

Աեաթօո

Ճոռծունը

ՀԱքսուշո'տ

Հոքտքօժ1ո Եու թ

1իչ (Ճո ՏՀՈՀՏ) ոօՄ/օոժ Մո Լ (Ճո5 Ճոէյզա65). տոմծ թօտվէյթ Կհյշհ օօոնոսՀմ ԳՏեմօմ սոե| ՀռքաժլԱժոտ. օք ՕՅքԷ2-Տիծո,քոռ օՐ Ճո ՏԽճօտ ԺԻ էհօ ՇՔլշմոո| Յոժէհշ ՇիսոՇհծտ ՔոէԼհ ՏԱՐԵ ԹԻՑ Տե Ճեսքիճուծուտ. (Ղթօ51/69). Խօոչուտ. (Տ8:ԹԴ). լիչ էհծ ՅՏ այ օէ ՒԻ/ ԱԾոտ16Ռ/ Ծորօո'Տ քռ|ուծ, (Տիծքիծոմ) Էօ«ոո է)ժ

ԸՇՇՒԱ1Տ Յոմ Բոր

Է 2օ11, ՃՈՂո, Ռուսո, ռոմ ՀՏԵԿՈՇԷՇ 10 թոլիօրոՇԽ չո էհօ Բ-նր- (իօոշռոժ).:8

օՈԶՅՔՀՈՈծՈՒՑ

ՈՀ

..

ԿՏ

յ

Բսետո, ԷՍ

հոգհտքօրհճիթուոթ

հլտիռլոնոծոօ, ք. 112. 1ԵԼ., ք. 115.

1Ե0., ք.115. լելզ., քք.129-30.

ճուբմոո) ճոժ ՒՅԷօե Շհւլոքուռո. 1ո 1903,

ի

օռ

ԼԻՏ 16ՇԹու

ո Շոմճիծո

6Է ՃԹՒ

ՂԵՒ-ՁՅԱՅՈ 8ոմ ԱՏոծ Օհրոյույո, էհշ ծՍոք ՅՀԱՀԼ Ք սեշո 16440675 ՒԼԹՆ5օր ՏՇու1օ ԷՅՐ. ՆՅԱՐ, Քսեչւո օս մ քոօսժի'16օօ41էհո ԿՈՅՏ 1Տ-Խոոչնո ԵՇՇո քոշո Ուտէ ՏԵոԼ ԽՅՐՏ ԷՕ ԵՇՇԾՈՇ աոզսճյղէ

ԷՇԽԵԼ, Լ

Ըմ իշսոջ: 1 մմ Լոու ճու որմ տոհ իշ 1հծ աւ 6Ի 1 հշ ԳԼդ0Տթիծոժ օր.

ՃՈԽՇԵՅՅՈՏ

Ճուտ. Ճոմ187օս 258 ԿՈԾՏՇ 1 ճո, 1 Կօո'է ԵՏ տ ւր

առտ

ուօ

| 21

5»6ս փու 1

էիշ

ոռ

5օռ

ՒՀո

Տ50Ռ

հօրջ."51

Օք Խոտ, Հմշ էհցսքիԷ ոջ ոօէ Եօղղ ԻԷ օէ Էոտ չո իշ Հ/ՅՏԵՀՒո Ճարշուոո

Հ|թզսծուի/ գիծ Խաեչո

ՎՀՏՇՈԵՀ5

"ՐիՀ բԻՕԿԱՈՇԵՕք Խոտ ԹՅԸ61ո էի: («օխԱՇոչա նԵտոնօո տՏննքք)թ: «օսՄ 6ճւիծր եծ Տնօոքէիջումմոմ քօնջիծճ ք» ախշհ Սոտիոուաոիճոտ տոմ Տքուոո-եթծ ՍԹ, Թու Աշ 656.ոօ օոմսոոք Հիշ ՀՀԵ 1150Թթյշոճ| Կոտ «ուհ 2115 ԽՍ 6Է(իծ ատ

1ո

օւ

ՇՈՒՏ

«ոքօտ ոսօխէլօոտթ՛ ոշնօխնօոշը: ՕէիտԻ ԷՏՄԾԱՆծՈՃԻ6Տ Լո Լիճ Էտ ԳՄԵԻճ ՏԹսթմ Տյու. ոջ բծոտծոձինօՏ ռո. էհշ ատ 1ոՀ6 ՇՄՇՏ Յոժ Տարո իծձփոջ Խ/ռոսե ՀԵՏ:Բաո ԵԵՇՃուՅ Ճոճոո Կո շոմ մԼէճէծե |չո1915) թեւ «ԱԾ ԷՅ-5.ահծ ՅՈՏՈՅ.

.

ոո

Կրտ

օէ

լո218ԷՐ-նճո իծ

օ

/ՃՐռո-

ՕՒէիծ Էա ճութ ՇԲոխ՛. Է Իծջյոոյոք իծ ԵօՐմօր ՅԸՐՕՏՏ ԽոՅՈԲ ԹԼի տոլ քհ 8 Հ ԷոՈՅԱՐքՅո-ԹՅ56ո ԱՇՇՐԵՇ իծ

ՀՕՈՈՏԵՑԱ6ո

ՀՕԹուիտու ՏԵԽԵԱ շոօլիծր տատսետ 1ԽԾւ Եշ-Է ԽԱտտտո /թ5ի ՃՋՅԼՈՏԼ Ղհչ ՕոտիոճեէտսԱսւ 50 :Լի6Ռօժ Յոմ օքօւուշմ ՁԵՒ քօիօցն հժւչիքշոշժ «հ օք իշ օնտի. Ճտ (ո օօ: սոմաքոօաղմ |

օք

ծոմ

բ

ուղտ

շոմ թօղէհ

եռոձժտնռոտքունոք ՇճբՕՈ: ՒՕԱ1Բ. ՃՈԱՇՐ1հջ ոՕԱՇՈՒԾԱՏ 1ուքծրէո| օք ՃՈՌԵոդ Շհաոօհ բՕթող 6` 1ո )սոշ 1903. հշ

ՕաօՒ

էհշ

Տ

օո

Տ

Հ

օտ

տ

«ՁՈՕՍսՏ

21285

ԳԼ օէ մմ ոօէ էոօմ օտ օք օեօլտ. ՕոջտուշՅէլօոՏ. «ղԵ«-5 ՏԱԵՇՕՌուԼ ՀԵՏՕբ զոյշ6մ ՈՑԱՇոՅ|)155Ա65Յոմ 141564 ՈՂՉՈ6» Եսա 8-1ԱՈ-5 ՀՀղՎ Լիչ «ի օէհօր /Ճոուճումո Էճք1օոտ օԻ իճ Ը6ոՈւքոոշվ ո

ՕոՇ

երեր Հոծ

ՉԱՇՅՏԱՏ,

օ եյրտ ԻՀ5 քօօբ|6. ՀՕաունոծու Յ-ող5

էօ

իծ

1ի6

ոքր

լիք

«իլի

եանմ աան 865, 7 Հ 6Է Հօզաոր թԱլթօտօ5

օո

ի

ՏԻ

լ

ԸՇԱՌԾ/ՇՕԱՂՈՂԱԼՏՅԿ՛ՅՏ

ձոմ

ոշ

«25

ՀՈՏ

6ԼՅԵ)Շ

օք 1իռէ 5սու

Եօչոջ

5քտոէէծ

ՅՈԿու

ձոմ

իշ լո

ոմ քսոշհձտ6

հյջհի: »» Ա'ՇԻՑ

ՀՈԼԵՀԻ ԷՑՈՈԼԱԵՏ

ՀՈՏՅԼԵ 16ո

ունր

Էռմա (85

ո

Ծո.

650 Օո.

է

ԽՃ

ԵճՀՅՈՂԵ

տսքբօոալոք1շխքօ6տ.Խողիճրյոք

«Ղզքճ ՏԱԾՇՌՈՒՈՅԱՇԵՏ,

ԲւՕոո Լհծ

ծ)ՏոԼՀժ. սհլօհ 1իբ Շ6ոէւ քւռմլոօլ3)

ր

յո

ՁՇԼԽԱԹՏ )ո 1իՇ մոլ

ՏԱքՇՐՆ3ՏԲՍ

|Եց., թ.124,

|«Օաո1166

Յէ ԽՅՐՏ.

21635

ԱՐ"Բր 23-8շ

լո

ՇԾՕրՈՇԸԼԹԱ

քՇոոոօմ

օօոլաո/. ԽՏ

ՊՄՅՏԵՇՈ

էհշ 4ՀԽոտծ 6ք Տորո.

Կ:5 ՏՍ օսոմօմ ՏՇԸՕՈՎ ՅԵԼԸ էօ -օոշհ Տոտսո 16 85Տ15է էո 115 մօքւոտթ. եսէ բ 10 օո ատ (իծ ՄՍԻ ԱՇ ԸՕո 18Հ 1ՇՅոՏ «ւստիօձ. Ք1ՄԵր Օն Յոժ Լոէօւ, ՈՀու 6 իչ Խոքք՛ Ճ |Լ50-ոյռո ՕԲէՀՇհութոԼ օք Խհշո (82Է56քիԴոռեոո) ճոմ ձւտքոէժի աԹՏՏամ 1իօ Խոշ ոմ (Ծոմ ԿՎՇտաշ). 1ռ Տճքլտտեջը1915, իծ քոՕսք օԷ Լի բրժ'ոօծ Յոմ թ ԱՏոաո-ՐԱԱՈՏի Խծոկօւ տ Մշ «0սլիաօտայր ՏՇՇԱ 8եչ, տլոթօտ 61 քն ՅմԽՅո««մ 20 քԱԾՈՂ«Թոտ (12 ումօջ) 1Լօառւմ փ

աԼ

ՇԹուձմ20Ի. ոմ

Ա7Կ6ԼՅՈ

ԻՇՈ6

ոտ

օր

ԵՀԱ. Աոշգստլ

ձո

ՂԿրեւտի բօջսե

116ՈՇՕԱՈՒՅՈ-մԼոճ

1օ

Ոջիատ

Ճոռշուռ

ռո».

Կա

Մի»

Խմ.

քԹՐԸԵՏօք Խոտ 32/50 բշ)ծնթոեեմ)ո Լիշ ԵԼԱՇ օՒ Ւ165սո-ԻօԽո

ԷՇՍՕԽԱԾՈՅՐ)

ԼՀԿօուռո),

(Ճոռծոռի հօքքոմ15 օ1թ4ո76 օգքօմմօոտօՐ տեօլ Էւ ռոմ օքիօոտ. Բշջիմոտոոռո), (ՄՅջհուտիճւմ Մորհշոտորւ

Յոժ ԷԷ

1իժ5605 օՐւի Օսոոք. ՅԱՄԾՈԱՇՏ շտամ ԹՅՈ

ահջո օՐ |905-07. Թշսօխնօո շօուօտ Ճոտշուռոլուու

Եխքօժ՛

օԵխտի. 1ո տ

ոտնա

ՏժիաՐ

իծ

տջուՈօտու

սրտ

հոմ Տրօոջ Հորնչուչ Ծածօճնօ օղոուշմնօո, Կշհ ած. ՀՇԼՄ: 2ՃԼոդ6ունոտ Լիօ ԷՅՒՏ

ՅՐՈՂՇՎԼ9ԼՇ6Տ.

ՈՐՕԿՇՈՇՈՒ

օԲԼհծ Լողծ.

ոսոդճոօստ

լո

Հոտ

իծ

Ուտէ Քատանո

Թ. 10ԽոՏ «Աճբ. էհռոէՏտ

ՂՈՏՈՏՇՏԱՇՅՏՅՅՈ

1օ ՃՈղօուռո քօր ճի |Թոժօտիւք Եօօաոծ քօտտԵլէ ձոմ

Սո Վճ օունույու 6Տթօօ181Խ

ՕՒ լի ՅՇԱոՏ

ճտծ1մ ԵԼօՇմՏիչժ

բրոմ Եմ

ամոթ 1

իբ

|0Շ8|

լո

ՏՕՆ ՔԱՏՏՅՈ

բուն օքթոուտ

65. ՕԲՃԱՌՇուռոԸԽԱԻՇհթքօք»ի

յո 186 ՏՕՇ1ո)

Լի 15815Լ Տե12Ա18921Ո51

1ո ՃՔ6ո 1ոՀ Տօօօոմ Տասո սքոտոք1 1904 ճոմ 1հծ ՊՕսոջ Ղսդ: Բ" 01Ա1օո էհչ լօ օ«Վշոմօմ 6 բօթսոնօո, ՀԼ լուի ոքի աճը 1908, ահօո Տօ Ճոռշուռ. 1իչտ Պոտ ԿՀՅԵՀՈւմ ո շտա 1Եօւահծո Ուօմօուու ԵՏ Բ«ԱՀԸԹմ 1ո ԷՅԻՏ 85 ԿՇԱ, 1ո՛186 Թ8ժ-սք16 Մ/68մ Խու Լ իօաօՀԸ իծ Ղայտի էՀ տոհմ

ԵՇԸՑՈՒՇ Լիճ

քօւու օՐ 4 հո 1ի6 քու մոմ ՀԱՂԱՇոԼ

ԱԼՔՇՈւՒՀ

Լոծ ՊուլՀ

ՀԼՒԽՁՆ ԱՕՇԱՒՇՌՒ: Լիճէ Լիծ

քօբւայօու «տրժժլում: Ը Պ-ՅՏ

ՔՕԿԵՈՂԱՇՈԼ

ԱԿԱՆՈՑ

11օՅՏԱՐՏ

ՎՈՐԱ ՀՀԽԾՈՏ Յքատտէ ՏԼԹՈՅՒՆԼ ՏԽՏԱՈՈ01 Հ5քաոմած ձոմ մտաքոս: "որ 1սմեյտի Քստառ ձոմ տ 5սքթօո օքմիծ տչ ՕԱօռոոո ԵօլոչՀո 1914. տիշռ հօտոմոօտ աքա

ԱԿՃՃոԵ«.,

ԽԽՕԽԱԾոԼ4

օԵլռտէ

ՓՕՈՒՏԼ իշում 1Թ62| հօո 1Է՛5 1910. 11616455մ Օբծէ811ծոտ ԽԽ5իոո

ՌԱՈՈՏՐՕւՏ

ԺԵսծքթ հօր ՕԱծառո ՃՋՈԻՀԵՑ.սոժծո 071615 թոճ

Յքոլո

ՀՈԾՈ-՝

ճոմ Բստտո, Մշ ԲՈՂՌԹՄԵ ՈՎՀԿՏ ծո ճոժ 4չ1յտ

Ա

օքԼ6օ,

ոճ ուժ հո Հր: Խոտ օելոտը ԵՇՇճութ ճո ողշ

ՀԱԾԱԵՄ 1ոժ

ԹՔստջաշոոււրառ: հշմմզստոչոտ

օք փչ

Խոնօոռէ Էրտթ6յ. Ճոտճոթո Խոժ 1, 8)թ 206, բք. 1-26.

լոջենաԹթ օ1

Բսոզ

ԵՏ:

1ԵՈՍԾԻ

օո

ՃՈՌՏՈ1, ՀՏքօօոունմո օսէհւնոք148): տոօսքտքօյոք շօուոձոժծ: 1օուածո(1սուշռ Հարո) 01ք2ոշ6Մ (ո 1903-04, 1իշ ՀԱԱՈՉԿՂ աՅՏ օէ էխ" իուտերո-ո, ՆՈՐԱ: Ուտէ ԼհՀ (Դճուբօտ 18656, էտՕ օաքօգլնօոտ,

«(

-

Ի

օղքոո

էօ

հոմ 40.600 (ԵլշՏ

ՃՔէ

Տս

Ճոոշոտո Հ4սԸ2էլօոտ) ԿՕԼԷ.

մԾոՏՀի"քօքս|ռէշժ. օէ 1իոոտ

Տօ

փօ ԹՇ

ոնԿ

արաԻՑ Իր 003

Ոօէ

ԿՏ

օք

օհ

լո մե

ՃՇոմ6ոյ

օՒ ՏՕՅՈՇՏՏ,

Բայտօոշլ

ախտի

ՌՈՅՏՏՈՇՒՇ

ՇՕսո

էՕ ՅՎԿՅՈՇՇ 1ոլօ 1իՀ աժար ոու էոՇ 1Թ6Յ| ՃՈՌՀՈՒՅո քօքսուծո.

ԹՅԱ ԱՇ:

1ո էհծ ՀԱՏՇԵծո

ՁԱՆՀՈՇՀ ՕԷԼիճ

՛Բհյոմ ՕէլԹորո

Բղչիզ հիմ.

Էս:

քոն /ք(6մ ՇԾՏԷ

ո

իժ 1Խտի

եռա

Խոլ

ոէ Ամ:

«օո

օտ

ԹՀ

Կ/22

Ճարտ:Սոժօր էհջ Ըճոոտոմ

'5 ՒԷռսոհ Ճորձոոր

ելօօժ":

1հ:

օԷՒ Տործոուտի

ոէ (Յէ

78.000 «ոտա

Թա 4

օՏ ՕԱԼ

01 Խոտի

օք ՄՄ

ԿՄՕԽՈՀԹԵՒԲԹՅՀԱՂԱԾԻ

ՅՇՈԽԵՒ/

սու

Խուռթ"

օՐ 90.000

ոօո.

417.

օո

յտ

1915 ռոմ

ԱՇՇԱՏԽ6

Լհ- ՇոսաոտսՏ Ոօու

Էս

1դ6ուհտ լօլ.

ձոմ

Ե» 16ՈոՏ օՐԼիծ ՅՈՈԼՏԱՇՇ Խ/ՇԷՇ ԸՕուքծլթժ10 իմոշա

|9լ9.

օո

ՕՇԹեծ-

30, ԼհՇ ՛ԱՈՀՏ ՏԱՌՔՈԿՔԻԵԱ 1Ռ էհ Ճ|6Մ

1ուժ

էօ

ԷՅ

ՔՇաշոչ

Լո

6Յ-Խ

Հ

Միշ ք7ԺՈՀ6ՇՅՏ ՌՕԿ 1ո601թօ186մ էհօ Խօքսելլ օԲՐ/ՃոոծուռՅոժ սոմ: ՃՈՈՇուռո լսուտժյՀէօոառն) (հ Բախ) 1սդոտի 3Ո4ՅՏԹԾՈ1ո

Բոճոչմ

հօ 11168 1920.

ԴԲԻՀոՈԿԻ Խճոչ զո: Վոն

Եմքում եյ Ք1շհում

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ

էին

աղջ

ԵոՀԻ: :ո 14401 01 իշ Քատտիոոտ. ՏօւմՇմ 15 8 Տաքյոքըրօսոժ1Թ. (հշ Քստառո ՅՈՈՀՏ ՂիՀաՅՈՀԷ Լհծ Խ 115 ԷՀՔՈԾո Ճրչիքշղ օբաւճմծո1ո 1915 ճոժ էհժ Էւ շառնու «ուռթշյքո|ո 1916, տո 1915. ո ջոշռւ ոսէրեօք օՐ նքօշտ հօու Խոդաթլշօքստ մոմ օէիշր ՏՏՀ Ճործոյճո ՀՈՏ 5օսջինհշխշո 1ո հշ Ճուտ ՕԵլտմ. էյ Բոմսուի/ ՅՏՏԱՌՇԺ 1 մեքուտօք ՈՕՐՈՅԱԵՄ ՕԿԵՐ էհ ՈՇոԼ Խօ ոտ. ո Հոխ 1918, հօածտօր1ո հօ ՀԲւոոուհ օՒ հշ Քստտյո ԷԷԿՕԽԵՕՈՏօԲ 1917 ոժ Լհչ Քստտրո ՃԵտոզՇոռոծու օք էհճ ՇՏսԸոչսՏ Ռօու հշ Ղողատի ոյա

ՅՐո»"Տ«ԱՏ0ՒժՀՒԻ:

ՇՕԿՌԱՀՒՅԱՅԸԷՀՄոոժ ոշշոթխւմ ո օք իշ ԿՄօՏ ատ Ճոոթոլտտ 150615, ԹՍԱԾԿՀՎ յո Ճթոյ 5: էի» օՀՇԿքձեօոօք հօ Շու: Խոտ օԵԼՅՏԻ. 8 էհՇ թօոշօ

ԵՏԽՀ Տր ՏՕԿՀԼ

ՒԵՅԻ' ՕՐ 8155-Լ116Կ5է. Խմոշհ 3. 1918 ((Թ/ոռծոճոՀՅԱՇոմոՒ). ԲոՏտ Ճործում 1 2դժ ՕՇԾՈՅՈՆոմ 115Յ/1ՇՏ5. ՔԱՏՏ| ՈՀ6Վ64 ՅԱ օք Տո աճ) 24 (հճ ՇՈՐ: ը/ՕՆ18Ը6Տ ՕԷ ԽՅՐՏ ոմ Թո 10 16 Օէծոձո Թսէ ԲոոբԼիճ. 4 էմւոօմ (հւ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԿԵՂԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԹՈՒՐՔ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

օՒ էհօ քՈօտոօծդոժ դօքյօոտ Օոի՛ ԵՇ ՍՏԸ ծՒ էհ: Քատջոռ

Շ. ԱԹտաոու5108

2011, թը. 223-24Է

ՇՑԱ/ՓՈՒԸ,

ՀԻՄՔԸ

դարի 20- սկան թվականներինԹուրքիայի Հանրապետության առաջին նախագահ Մուստաֆա Քեմալի կողմից հիմնադրված պաշտոնական թուրքական պատմագրության առջն ի սկզբանե խնդիր դրվեց ամեն գնով «ապացուցելու», որ Փոքր Ասիայում ն Արեմտյան Հայաստանում (ըստ թուրքերի «Արնելյան Անատոլիայում») թուրքական էթնոսըբնակվելէ վաղնջականժամանակներից Ն հանդիսանում է այդ տարածաշրջանիպատմության ու մշակույթի հակրողը: Այդ շինծու տեսությանը«գիտական» բովանդակություն ղորդելու ն թյուրքականցեղերի եկվորությաճ մասին հանրահայտ հայեցակարգը վերանայելու նպատակով թուրբ պատմաբանները գործի դրեցին ներկայիս Թուրքիայի տարածթում ապրած ժողոբութանիացիների,վերվուրդների խեթերի,կապադովկիագիների, գամգիների,փյունիկացիների,հայերի, ասորիների, հույների ն այլոց պատմությունըյուրացնելու մեթոդը. կւսմ իրենց այդ ժողովուրդների ժառանգներ հռչակելու, կամ նրանց գոյությունն այդ տարածաշրջանում առհասարակ ժխտելու եղանակով: ՀատկանշականԷ, որ մինչն պատմաբաններիկողմից վերոհիշյալ «հայեցակարգը» գործողության դնելը. քեմալական շարժման առաջին տարիներին թուրք գործիչներն արդեն շրջանառությունէին հանել հին դարերում թուրքական պետությունների գոյության մասին կեղծիթը: Պատահական չէ, որ 1921 թ. սեպտեմբերիվերջին Կարսի կոնֆերանսի բացման ժամանակ, թուրքականպատվիրակության էր, որ ինախագահՔյազիմ Կարաբեքիրը ներկաներին «հիշեցրել» րենք թուրքական հողում են, որտեղ իր հայրենակիցներըժամանաճեկը հնագույն պետություններից կին ստեղծել են տարածաշրջանի Ուրարտուն: Թուրքական պատմաշինության ոլորտի մեջ հատուկ տեղ հատկացվեց հայոց պատմությանը,որի հիմքում դարճյալ Ժողովրդագրականն այլ խնդիրներինենգափոխուննէր: Թուրք պատճաբան էսաթ Ուրասը, կեղծելով պատմությունը, պնդում էր, որ պատճականոչ մի ժամանակաշրջանումհայ էթնոսը տարածաշրջանում մճեծամասնությունչի կազմել ն Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ ցեղասպանությունչի գործվել: Վերջին տասնամյակներին պայմանավորված միջազգային ասպարեզում Հայոց ցեղասպեանության ճանաչման ու դատապարտման հաղթարշավի անընդհատ խորւսցմամբ, թուրք կեղծարարները նույնիսկ հորինեցին մի տեսություն, ըստ որի հայերն են իրակա»«

«ժ

նագրել ցեղասպանությունթուրքերի նկատմամբ:Այս «հայեցակարԳի» ամենախոշոր ներկայացուցիչներիցմեկը դարձավ մինչն վերջերս «Թուրթական պատմագիտական ընկերության» նախագահի պաշտոնը զբաղեցրած Յուսուֆ ՀալաօօղլունՅուրացնելով իրենց թուրք գրչակիցների կիրառած վերոհիշյալ հնարքները դեռ խորհրդային տարիներին ադրբեջանցիները Զիա մոդել ստեղծեցին ԱյսրԲունյաթովի գլխավորությամբ համանձան կովկասի պատմության համար: Հին փոքրասիականժողովուրդների փոխարեն տվյալ դեպքում ադրբեջանցիներինախնիներ հոչակվեցին Կուրի ձախակողմում` մինչն Մեծ Կովկասի լեռնաշղթայի հաստվածում ապրած աղվանները, ընդ որում միջնադարում վերջիններիս պատմության թատերաբեմից ռեռանալը հայտարարվեց հայերի «ազգաձուլման» ազգայնամոլ քաղաքականության հետնանք: Հետզհետե յչուրացվեց Արաքսից հարավ ընկած, ներկայիս Ադրբեջանի հետ որնէ կաւվ չունեցող իրանական Ատրպատականերկրամասի անունը: Շուտով «ադրբեջանական» հռչակվեցին նան Հայոց Ուտիք. Արցախ, Սյունիք աշխարհները,Արնելյան Անդրկովկասի Ժողովուրդների լեզգիների, թալիշների, ավարների,թաթերի.քրդերի, պարսիկների ն այլոց մշակութայինժառնագության կոթողները: Անկախության հռչակումից հետո ալինյան իշխանությանանմիջական ուղղորդմամբադրբեջանականպատմագրությունը հայտնվեցամեն ճի գիտականվերահսկոդությոնիցդուրս ն իր անսահման երեակայությամբ գերազանցեց անգամ թուրքական պատմագրությանը: «Ադրբեջանական» հռչակվեցին Այսկովկասում նե նրան հարող երկրամասերում գոյություն ունեցած բոլոր իրանական,հայկական ն այլ պետական կազմավորումները, դրանց տարածքում ապրած Ժողուլուրդների պատմությունն ու մշակույթը: Դւալոմությում ն մշակույթ. ընդդեմ կեղժիբի Ա ուղնժգության, հանրապետականգիտաժողովի հիմնադրույթներ, Ե., 2011 էք 12-13 (նույնը տեք ռումերեն, էք 77-72):

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՇՈՏ

ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԵՍՆԱՄՅԱԿԻՆ

49-ՐԴ ԴԱՐԻ

Յ

Լաս».

ԳԱՎԱՌԻ ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՐԳՆԿԱ

ՆԱՀԱՆԳԻ

ԷՐԶՐՈՒՄԻ

ՊԱՏՄԱԲԱՆԸ

ՀԱՅ ՆՎԻՐՅԱԼ

Ա. ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ.

՛

աաաւապասաաաւաաա

եա

ԷՐԶՐՈՒՄԻ ՆԱՀԱՆԳԻ

ԴԻԱԴԻՆ, ԽԱՄՈՒՐ ԵՎ ԱԼԱՇԿԵՐՏ ԳԱՎԱՌՆԵՐՈՒՄ

ԱԶԳԱԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ

ԲԱՅԱԶԵՏ.

ԱՌԱՋԻՆ ԵՐԵՍՆԱՄՅԱԿԻՆ

«Դ.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

ԱԲԵՎՄՏՅԱՆ

ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀԱՐՑԸ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

աադաաակաա

աաա

Լող

Ու ՔՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԸ

ոա

Ց ապարան

աա

աաա

ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՆ

աաա

Լո.

կաա կասա

աաա

աւար»

ԱՐԵՎՍՏԱՀԱՅ ՏԵՂԱՇԱՐԺԵՐԸ ԵՎ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

19-ՐԴ ԴԱՐԻ ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՌՈԲԴԻՆ

աու

Լելե

ՀՍԻԱԽՔԸ

ՀԻՆ ԵՒ ՄԻՋԻՆ ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ՁԱՎԱԽՔԻ

ՀԻՍՆԱՅԱԲՑԸ

`

ՕԲ ԷԷ

ԹռԹԵՏ ԼԲՏՏՕԽՏ «Եք

ասա նաւաակաթ

ականա

գ.

-

ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ

ԱԽԱԼՔԱԼԱՔԻ

ա

ՃԽՕ

ակապ

լեւ

Լա

Օք ՊՊԳ

ԷՏՄՕԲԿ

Բ6ԼՃՈՕԱՏ

ՏՈՍՃԱԾԻ,Ց

ԷՐԶՐՈՒՄԻ

ասաակաապաաաատ

Լեո

ՇՈՒՎՕ-ՇՔՄՕՇԲՔՔԻՈՇ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿՈՏՈՐԱԾՆԵՐԸ

1918 ԵՎ 1921 ԹԹ.

աաա

աաա

Լեա

Օք ՃՋՈԲԱՕ-ՇԲՕՔՇԱԽ

ՇՍՋՔԲԻԵԼ

Լա

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

2Օէդ. սկիզբ)

ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ ՕՀ

աաաւսաաաասաւաշ»

ԳԱՎԱՌՈՒՄ

աաաակաաաաաաւաաաաայակն

մաւաը

ՊԱՏԿԵՐԸ ԸՍՏ

ՆԱՀԱՆԳԻ ՎԱՐՉԱԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ

18-ՐԴ Դ. ՍԿԻԶԲ)

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԿԱՅՈՒՑԱԿՆԵՐԻ (16-ՐԴ Ղ. ՎԵՐՋ

ԱԽԱԼՑԽԱՅԻ

--

Մ7ՔՕԷ

ՃՔՈՂՑԱՕ-1Ք531

ՆՎ

ԻՇԽ

ՈՔՇԵՂԱԽԸՃ /ՆԵՃԻՃՀԵՊ..

ՋԱՎԱԽՔԸ

ԵԾ:ՕՐՕՔ:

աաա»

ԵՎ ՀԱՑ ԱԶԳԱՅԻՆ-ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ

ԱԽԱԼՔԱԼԱՔԻ

ԳԱՎԱՌԸ ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԿԱԶՄՈՒՄ (4801-1917 ԹԹ.)

ՈԼՈՐՏՈՒՄ: ՋԱՎԱԽՔԸ

առար,

ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ

ՀՎՌԳԵՎՌՐ-ԵԿԵՂԵՑԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ

ԱՒ

ԾԱԽԱԾ

ԱԴԻՈԼԹԱԷՏ

ՃԲիԼԷ ՒԼ18

5 ՈՒԲԲԾՔ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ

5 ԲՕՒԱՒԽՇՂԷ

7ՐԷՂՔ

ՀԼ:

8.

Լ

Լ...

ե.

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ւական

ըիՃԸՇ

Է ՇՔՕՍԿԾ

ԱՎՕԷ

51ՕԱՇՃԼ

Ակ

ակ

Լու

աԱ

(16-20-րդ դարեր)

Լ.Ա

կական ԱԼԿ

անակ

աաա

անական

աա

աա

Լանան

ակնա

ԱԱ

անն

աու

ամակա

աւա

ՊԽՃՈՕԻ.

ՃՈ

ՊԱՏԱԿ-ԱԵԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԱԿԵԱԲԿ

ՀԱՄՇԵՆ.

ԿԱՐԵՎՈՐ

ւական

ԱԶԳԱՊԱՀՊԱՆՈՒՍԻ ՄԻՋՈՑ, ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԵՆՔԻ

ԿԱՐԵԼԻՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՕԳՏԱԳՈՐԾՈՒՄ ..

ՃԱԽԱՈԱՎԵՆՎՊՏ Ճ ԻԱ ՃԻՏ ՕՒ ԲԵԼՏԵՏԿ

ՃՕ:ԻՏԷ

ՀԱԱ ՍՏք ՕԷ ՕԻՔՕՔՂՆԵՈԱՎՒ:Տ

նամե

ՏԱԷԼԱՒԻԶ ՈօոՈ ու 181 ԲՕՇՇԱԼ ԱԼՒՕԼՐԵԼԸ ՃՇՈԼԻՆԵԼ...........206

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԲՆԱԳԱՎԱՌ

Լ

ԼԼ

ՈՐՊԷՍ

ՎՐԱՅ ԵՎ ԱՌԿԱՅ

ԱԷ ԻՆՕՀԱԱՎԸԻՕ1ԷՔ2էՇՍԵԼ

ՕՐ

ՃԵՒՐ

ՏԹՈԷԵԻՈՒԽՂԻՈԷՌ

ՁԱՅ ԼԵԶՈՒՆ

ՋԱՎԱԽՔՈՒՄ

ըը

ՆԵՐՍԵՍ Ե ԱՇՏԱՐԱԿՑԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ԵՎ ԿԱՐԱՊԵՏ ԱՐՔԵՊԻՍԿՈՊՈՍ

ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ (կանսագրական զուգահեռներ)

աւան

Աաաա

ՀԱՅՈՑ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ

ՆՈՐ

ԲԱԶՄԱՀԱՏՈՐՅԱԿԻ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՌԱՋՆԱԿԱՐՃ

է ...............................

ԽՆԴԻՐՆԵՐԻՑ

ՄԱՍԻՆ

ՎԻՃԱԿԻ

ՒՈՒՄ ՎԷՇԽՕԷ

ԴՇՂՕԲԵԼԷՕ-ՈՇՈ

ՈՇԱԼԸՕՔՂՂԻՒԷ ԷՈ171

8ՕՇՂՕՎԻԼ

ԻՉԸԸՇԸԱԱՈ (1801-1828 ԼՐ)...

Լ՛ՃՔԽԸՒԱԲ ԾԷ Լ'ՕՍԷՏԸ

ՕՃԻՏ

ՍԸ 151

ԸՕՕԽՊԵԼԷՔԸՆՃ1"5

ԷԼ

ԿարենՍերոբի Դեմիրճյանիծննդյան 75-րդ ւռարեդարձի աաաաապանանաաթոււնարոը հանդիսությանըԼեա աաա աաա անա ԱՐՑԱԽ

ՋԱՎԱԽՔ.

--

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶՈՒԳԱՀԵՌՆԵՐ

նաաաաթ

ողո

ՃՎԷ

ԹՈ

ՃԵԽԷԼՒԻԸ1

եւպախապաւն

ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ

Ը աաա

ՔԷ

Լ'ՕԱԷՏ1

ՇԲՏ

ՔԻԼ

նապաապապ

ւ

ՃՒԱՕԻՏ

ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

19815 Թ, ՀՍՅՈՑ

եան աուն ուրան

դդ.)

Լո

ումա

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՀԱՅԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵԵՆՏՐՈՆ

ԾՐԱԳՐԻ

.. ՄԱՍԻՆ

ՂԵԿՍՕՒԿԱՈՒՏՇքՉԱՒՅՕԿԽՃԻԼԵԸ ԲՕԼԵ`

ՃԱՐՎՕՔՈՈՂՒՏ Է ԿԲՏՈԷՔԱ ՃԱԴԻԽԸՆ («ԳՂ

ՕՂՕԽՃԻ ՕբՈԹ

ՇԷԿԽՐՍՔԿ«-ՅԸԸՌՌՈԿԸ (Է ՈԷ «Ն ՕԸՒՎԱՆՔՀԻ

բաւ

ՋԱՎԱԽՔԻ

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ԱՂԱՀԵՔՔ

«ԼԱՁԻՆ-ՔԵԼԲԱՋԱՐ»

ՎԵՐԱԾՎԵԼՈՒ

ՀՍՅ

ԴԻՄԱԽԵՂՄԱՆ

ԴԱՐԵՐՈՒՄ

ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՑ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐՆ

Ձ.................................

աա.

Լ...

ԴԱՏԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԸ

Լ.Լ.

Լ...

ԹԷԽԸԱ

Բ:ՕԱՕԽՃՆ

ՃՊՈ Գո

Լ

Է ՃԵՏ

ԱԱ

ԱԱ

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ԱԱ

ՆԱ

ԱԱ

ԱԱԱԱ

Աա

ՈԱ

կման,

ւա.

ոզվվիրենիը

ԿԵՂԾԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՊԱՏՄԱԳՐՈՒԹՅԱՆ

ԹՈՒՐԲ-ԱԴՐԲԵՋԱՆԱԿԱՆ

ՄԵԹՈԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՔԸ

ԱԱ

"գ

աա

1874-1915

ՕՏԼՊՏԻ

իԵԼ

ՁԵՎԱՎՌՐՎՈՂ

աաա,

ԻՋՕՑՆԷԼ

Բէ

.ւււաաանակոարմ

Լ.

ՃՔԻԵՎ ԷԼ 8 ՈՇՕՇԼՂԻ ԷՆՃ1 ՓճՃԼԱԵԼՅՀՂԾԻ1....................

ՀԱՃՇՂԱԸ

ՍՈ

աաաաւաւաաա

ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

ԼՈՒՅՍԻ ՆԵՐՔՈ...

11Է

«407

ադաաւնատը

ՀՌՉԱԿԱԳՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

ԵՔՈՇԲՏՏԷՏ

(ՈՈԾՕՆՏ

10-Ի

ԵՎ ՎԱՅԿՌՒՆԻՔ ԳԱՎԱՌՆԵՐԸ

ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՍԵՊԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

ՍՏԱՏՈՒՍ-ՔՎՈՅԻ

կապական,

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՍԻԱՑՅԱԼ

Ւ

ՍՏԵՂԾԵԼՈՒ

աս

ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ

էԹՆՈԿՐՈՆԱԿԱՆ

ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 2Է2ճ/1

ո...

|

ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐՈՒՄ ՀԱՂԹԱՆԱԿԻ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՀՌՉԱԿՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

ՄԵԾ ԵՂԵՌՆԸ

ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ոու ոա

ոո

ԵՎՐՈՊԱՅՈՒՄ (Դ-2

ՔԱՐՈՋԻԶՆԵՐԸ

ՁԱՅ ՔՐԻՍՏՈՆՅԱ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԽՆԴԻՐԸ

ՎԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՈՂԲ

Նե

1918 Թ. ՄԱՅԻՍՅԱՆ

ԷՃ ՏԵՒ Ւ

ԽՈՍՔ

ՈւՇԱԳՐԱՎ ԱՇԽԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ

ՃԱԿԱՏՈՒՄ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ,

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԱՄԱՎՈՐԱԿԱՆ ՋՈԿԱՏՆԵՐԻ

ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԵՎ

ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅՈՒԹՅԱՆ

3.6

նննենաիենիեիիեիի

5:

ԱՇՈՏ ԱՂԱՍՈւ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄՈւԹՅԱՆ

ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐՈւԹՅԱՆ

ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐ

ԵՎ

(հոդվածների Ժողովածու)

յոաւոարումնիչ (ոնօրեն` Ռուզան Սառակեան Գնորգ Շառոյան Շապին ձեւաւորումը՝ Համակարգչային ծեւաւորումը` Արթուր Բոյախչեանի

Չափսը` 60: 84 Ատորագրված է տպագրութեան 07.12.2011: Թուղթը օֆսեբթ-1: Տառատեսակը «Ճոխ ՃճոոծոՅո»: Տպագրուքիւնը՝ օֆսեթ: Օաւալը 28,5 տպ. մամուլ:

1/32:

Տպաքանակը` 500 օրինակ:

Տպագրվելէ «ԳՆորգ

-

Հրայր» ՍՊԸ

«ար

հրատարակչութիւնում Երեւան, Գրիգոր Լասաւոթշի Հեռ

52-70-74,

Էլ. փով

14:

6.

52-79-47:

ԱՆԵԼ

7ն

եեշ