Հայոց լեզվի պատմություն

Աննա Աբաջյան Նարինե Դիլբարյան Անահիտ Յուզբաշյան

Հայոց լեզվի պատմություն

Աննա Աբաջյան Նարինե Դիլբարյան Անահիտ Յուզբաշյան

Հայոց լեզվի պատմություն

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

Ա. ԱԲԱՋՅԱՆ, Ն. ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ,

Ա. ՅՈԻԶԲԱՇՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(դասագիրք բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողների համար)

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Կրթության և գիտության նախարարության կողմից երաշխավորվել է որպես դասագիրք բուհերի մասնագիտական ֆակուլտետների ուսանողների համար:

ՀՏԴ 811.19(091) ԳՄԴ 81.2Հ-03 Ա 126

Դասագիրքը հրատարակության են երաշխավորել ԵՊՀ հայ բանասիրության ֆակուլտետի գիտական խորհուրդը և հայոց լեզվի պատմության ամբիոնը Խմբագիր՝ Վազգեն Համբարձումյան (բ.գ.դ., պրոֆ.) Գրախոսներ՝ Թերեզա Շահվերդյան (բ.գ.դ., պրոֆ.) Լալիկ Խաչատրյան (բ.գ.դ., պրոֆ.) Հեղինակներ՝ Նարինե Դիլբարյան – Ներածական բաժին, պատմական բառագիտություն, պատմական քերականություն Աննա Աբաջյան – Պատմական հնչյունաբանություն Անահիտ Յուզբաշյան – Ակնարկներ պատմական շարահյուսության

Ա 126

Ա. Աբաջյան, Ն. Դիլբարյան, Ա. Յոիզբաշյան Հայոց լեզվի պատմություն: Դասագիրք բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողների համար/ Ա. Աբաջյան, Ն. Դիլբարյան, Ա. Յուզբաշյան.- Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2017, 444 էջ:

Հայոց լեզվի պատմության այս դասագրքում ներկայացված են հայոց լեզվի պատմության՝ իբրև ինքնուրույն գիտակարգի, ուսումնասիրության առարկան, մեթոդները, աղբյուրները, կապն այլ գիտությունների հետ, հայերենի գիտական շրջանաբաժանումը, հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղակայմանը վերաբերող արդի ըմբռնումները, հայոց ժողովրդանունների ստուգաբանությունը, նախամաշտոցյան հայ մատենագրության գոյության վարկածները, գրերի գյուտի քննական-բանասիրական վերլուծությունը, հայերենի բառապաշարի ծագումնաբանական դասակարգումը, ինչպես նաև պատմական հնչյունաբանության, ձևաբանության և շարահյուսության հիմունքները՝ հին հայերեն, միջին հայերեն, աշխարհաբար՝ գրական արևելահայերեն և արևմտահայերեն, տարբերակների զուգադրահամեմատական քննությամբ: Դասագիրքը նախատեսված է բանասիրության ֆակուլտետների ուսանողների համար, բացի այդ՝ կարող է օգտակար լինել բոլոր նրանց համար, ովքեր հետաքրքրվում են հայ բանասիրության և հայագիտության հիմնախնդիրներով:

ՀՏԴ 811.19(091) ԳՄԴ 81.2Հ-03

1ՏՑN 978-5-8084-2199-8 Օ ԵՊՀ հրատ., 2017 Օ Հեղ. խումբ, 2017

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Երկու խոսք.......................................................................................................... 8 Ներածություն ................................................................................................... 10 Հայոց լեզվի պատմությունը որպես գիտակարգ, նրա ուսումնասիրության առարկան ............................................................... 10 Հայոց լեզվի պատմության ուսումնասիրության մեթոդները ........................ 15 Հայերենի գիտական շրջանաբաժանումը...................................................... 19 Հայերի անվանումները և նրանց ստուգաբանության փորձերը ................... 22 Հնդեվրոպական միասնության տրոհումը և նախահայրենիքի տեղակայման վարկածները ............................................................................ 29 Հայոց լեզվի ծագման և բնույթի վերաբերյալ տեսությունները .................... 32 Հ. Հյուբշմանը հայերենի ծագման և բնույթի մասին...................................... 35 Նախամաշտոցյան հայ գրերի գոյության վարկածները .............................. 38 Մեսրոպ Մաշտոցը և գրերի գյուտը ................................................................. 43 Դասական գրաբարի լեզվաոճական դասերը................................................ 49 Հունաբան հայերեն .......................................................................................... 52 Լատինաբան հայերեն ..................................................................................... 59 Միջին հայերենի կազմավորումը .................................................................... 65 Աշխարհաբարի ձևավորումը ........................................................................... 73 Մաս 1 ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ.................................................. 83 1. Գրաբարի ձայնավորները, երկբարբառները և եռաբարբառները ..... 88 Միջին հայերենի ձայնավորները, երկբարբառները, եռաբարբառները......................................................................................... 96 Ձայնավորները և երկհնչյունները նոր գրական հայերենում .................102 2. Բաղաձայնական համակարգը գրաբարում ........................................107 Մաս 11 ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ...........................................................120 Ներածություն ..................................................................................................120 Հարցի պատմությունից ...................................................................................121 Հայերենի բնիկ բառապաշարը.......................................................................133 Հին հայկական անձնանուններ .....................................................................148 Իրանական փոխառություններ ......................................................................153

Իրանական փոխառյալ դիցանուններ և անձնանուններ.............................166 Իրանական փոխառյալ տեղանուններ ..........................................................168 Իրանական փոխառությունների հնչյունական առանձնահատկությունները ...........................................................................169 Հունական փոխառություններ ........................................................................170 Հունական փոխառյալ անձնանուններ ..........................................................176 Հունական փոխառությունների հնչյունական և ձևաբանական առանձնահատկությունները ...........................................................................179 Լատինական փոխառություններ ...................................................................180 Ասորական փոխառություններ .......................................................................184 Ասորական փոխառությունների հնչյունական առանձնահատկությունները ...........................................................................191 Ասորական փոխառյալ հատուկ անունները .................................................193 Եբրայական փոխառություններ.....................................................................193 Եբրայական փոխառյալ անձնանուններ ......................................................196 Կովկասյան փոխառություններ......................................................................197 Հայերենը և քարթվելական լեզուները ......................................................198 Հայերենը և աբխազ-ադըղեական լեզուները...........................................201 Հայերենը և նախյան-դաղստանյան լեզուները.......................................202 Փոխառյալ կովկասյան տեղանուններ ..........................................................205 Արաբական փոխառություններ ......................................................................205 Փոխառություններ թուրքերենից.....................................................................211 Եվրոպական փոխառություններ ....................................................................217 Նոր և նորագույն փոխառություններ .............................................................220 Վիճակագրություն ...........................................................................................224 Մաս 111 ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ...........................................................227 Հայերենի խոնարհման համակարգի պատմական զարգացումը ...............227 Անորոշ դերբայի պատմական զարգացումը .................................................229 Ենթակայական դերբայի ծագումը.................................................................232 Կու/կոյ մասնիկի ծագումը ..............................................................................235 Պիտի եղանակիչի ծագումը ............................................................................237 Սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար ժամանակների պատմական զարգացումը ...................................................239

Կատարյալի հիմքը ..........................................................................................244 Սահմանական անցյալ կատարյալ ...............................................................248 Ե/Է աճական ....................................................................................................252 Բուն կամ ներկա հրամայական .....................................................................254 Խոնարհման հարացույցներ .............................................................. 256 Հորդորական կամ ապառնի հրամայական ..................................................257 Արգելական հրամայական .............................................................................258 Ստորադասական եղանակի պատմական զարգացումը .............................260 Առաջին ապառնի ............................................................................................260 Երկրորդ ապառնի ...........................................................................................262 Ըղձական եղանակի ձևավորումը ..................................................................263 Պայմանական եղանակի ձևավորումը ..........................................................264 Ժխտական դերբայի ծագումը ........................................................................265 Հարկադրական եղանակի ձևավորումը.........................................................267 Բաղադրյալ ժամանակներ .............................................................................269 Անցյալ, վաղակատար և հարակատար դերբայներով կազմվող ժամանակները հայերենում ......................................................................269 Հարակատար դերբայով կազմվող ժամանակներ ........................................273 Ապառնի դերբայով կազմված բայաձևերը հայերենում...............................276 Ժխտական խոնարհում ..................................................................................278 Կրավորականի կերպասեռային դրսևորումները հայերենում .....................282 Անկանոն բայերի պատմական զարգացումը ...............................................286 Տարարմատ անկանոն բայեր ...................................................................286 Նույնարմատ անկանոն բայեր .................................................................289 Պակասավոր բայեր.........................................................................................294 Հոլովման համակարգի պատմական զարգացումը ......................................297 Հոլովակազմությունը հայերենում ..................................................................300 Անկանոն հոլովումների պատմական զարգացումը .....................................306 Ա հոլովման պատմական զարգացումը .........................................................311 Ա արտաքին հոլովում ................................................................................311 Ա ներքին հոլովում .....................................................................................312 Ո հոլովման պատմական զարգացումը .........................................................315 Ու հոլովման պատմական զարգացումը ........................................................318 Ի հոլովման պատմական զարգացումը .........................................................320

Ե ներդրական հոլովման պատմական զարգացումը ...................................323 Խառն հոլովումների պատմական զարգացումը ...........................................325 Ի-Ա խառն արտաքին հոլում .....................................................................325 Ի-Ա ներդրական հոլովում .........................................................................327 Ո-Ա խառն հոլովում .........................................................................................328 Վա/ուան հոլովում............................................................................................330 Ան հոլովում ......................................................................................................331 Ոջ հոլովում .......................................................................................................334 Ո/Օ ներքին հոլովում .......................................................................................335 Հոգնակիակազմությունը հայերենում ............................................................336 Միջին հայերենի եզակի և հոգնակի հոլովման հարացույցներ ...................340 Առկայացման կարգը հայերենում ..................................................................343 Ածականի պատմական զարգացումը ............................................................347 Թվականի պատմական զարգացումը ...........................................................353 Դասական թվականներ ..................................................................................357 Անձներական թվականներ .............................................................................360 Բաշխական թվականներ ................................................................................361 Կոտորակային թվականներ ...........................................................................361 Դերանունների պատմական զարգացումը ...................................................362 Անձնական դերանունների պատմական զարգացումը ................................362 Հոլովման հարացույցը գրաբարում ..........................................................363 Հոլովման հարացույցը միջին հայերենում...............................................365 Հոլովման հարացույցները արևելահայերենում և արևմտահայերենում ..................................................................................368 Ստացական դերանունների պատմական զարգացումը ..............................370 Ցուցական դերանունների պատմական զարգացումը .................................372 Անորոշ դերանունների պատմական զարգացումը .......................................377 Հարցահարաբերական դերանունների պատմական զարգացումը ............379 Որոշյալ դերանունների պատմական զարգացումը .....................................384 Փոխադարձ դերանունների պատմական զարգացումը ...............................386 Ժխտական դերանուններ ...............................................................................388 Չթեքվող խոսքի մասեր. մակբայների պատմական զարգացումը ..............389 Գրաբարի նախդիրների և նախադրությունների պատմական զարգացումը .....................................................................................................393 Շաղկապների պատմական զարգացումը .....................................................399

Մաս 1Մ Ակնարկներ պատմական շարահյուսության ................................................407 Որոշիչ-որոշյալ կապակցությունը գրաբարում և նրա հետագա փոփոխությունները .........................................................................................416 Ածական որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում....................416 Վերացականը թանձրացականի փոխարեն ............................................417 Դերանուն որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում .................418 Թվական որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում ...................422 Հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցությունը գրաբարում և նրա հետագա փոփոխությունները .........................................................................425 Բացահայտիչ- բացահայտյալ կապակցությունը գրաբարում և նրա հետագա փոփոխությունները .........................................................................428 Ենթակայի և ստորոգյալի համաձայնությունը գրաբարում և նրա հետագա փոփոխությունները .........................................................................430 Շարադասությունը գրաբարում և նրա հետագա փոփոխությունները .......435

Երկու խոսք Հայոց լեզվի պատմությունը հայագիտական լեզվաբանական գիտակարգերից ամենածավալունն է և իր կարևորությամբ առաջնայիններից մեկը, քանզի միայն տարաժամանակյա, այսինքն՝ պատմական զարգացման հենակետից է հնարավոր գնահատել հայոց լեզվի և նրա տարատեսակների կազմավորման ու տեղաշարժերի բնույթը, քանակական փոփոխություններից նոր որակի անցման տրամաբանությունը: Ինչպես փաստում է Գ. Ջահուկյանը, հայոց լեզվի պատմությունն իբրև գիտակարգ պետք է ներառի և համադրի մեր գրական լեզուների պատմության, պատմական բարբառագիտության, համեմատական և պատմական քերականության (լայն առումով նաև հնչյունաբանության) տվյալները, ինչպես նաև պատմական հանրալեզվաբանության և պատմական ոճաբանության ընձեռած փաստերը1: Այսօր գիտական շրջանառության մեջ են գտնվում մեր լեզվի պատմության թե՛ գրային, թե՛ նախագրային շրջանների ամենատարբեր հարցերի վերաբերյալ գիտական, տեսական մենագրություններ, ուսումնական ձեռնարկներ, սակայն շուրջ հինգհազարամյա պատմություն ունեցող մեր լեզվի ողջ ընթացքը ամբողջականորեն, համահավաք, մեկ աշխատության մեջ դեռևս ներկայացված չէ, և դա բնական է՝ հաշվի առնելով փաստական նյութի հարստությունը: Գ. Ջահուկյանը հասցրեց ամբողջացնել հայոց լեզվի նախագրային շրջանի պատմությունն իր կոթողային աշխատությամբ՝ «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան»: Գրային շրջանի առավել ամբողջական բնութագրությանն էր միտված Ս. Ղազարյանի «Հայոց լեզվի համառոտ պատմությունը», որը երեք հրատարկություն է ունեցել, և, իհարկե, այս բնագավառում առանձնահատուկ տեղ ունի Հ. Աճառյանի «Հայոց լեզվի պատմություն» երկմասնյա մենագրությունը, որն առաջինն է իր տեսակի մեջ: Փաստորեն, հայոց լեզվի պատմությունն իբրև առանձին գիտակարգ սկզբնավորվել է Հ. Աճառյանի այս աշխատության հիման վրա:

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987, էջ 7:

Սույն դասագրքի նպատակը հույժ հասցեական է. այն նախատեսված է բանասիրության ֆակուլտետների ուսանողների համար: Աշխատանքի կառուցվածքը և բովանդակությունը պայմանավորված են հայոց լեզվի պատմություն առարկայի բուհական ծրագրի պահանջներով: Հետևաբար լեզվի պատմության բաղկացուցիչ որոշ հարցեր շրջանցել ենք, որոշ հարցերի անդրադարձել ծանոթագրական կարգով: Այս ձեռնարկը ծնունդ է շուրջ տասը տարիների դասախոսական աշխատանքի, որի ընթացքում ճշգրտվել է այն թեմաների շրջանակը, որոնք կարոտ են առավել ամբողջական ներկայացման: Մինչ տպագրությունը դասագրքի ներածական, բառագիտական և համեմատական քերականության հատվածները հարուստ փորձաշրջան են անցել ուսանողության մեջ: Հայերենի պատմական քերականության նկարագրության համար իբրև հիմարար սկզբունք ընտրել ենք զուգադրահամեմատությունը, որովհետև այդ սկզբունքի շնորհիվ ուսանողները կարողանում են ըստ կարելվույն ըմբռնել հայերենի քերականական այս կամ այն իրողության ծագումն ու փոփոխությունները, տիպաբանությունը: Հետևաբար լեզվական փաստերը բնութագրվում են նախ գրաբարում, ապա՝ միջին հայերենում, հավարտ՝ գրական արևելահայերենում և արևմտահայերենում: Պատմական բառակազմության, իմաստաբանության բարբառագիտության, ոճաբանության և հանրալեզվաբանության տվյալների նկարագրության խնդիրները դուրս են մեր այս քննության նպատակներից: Մեր լեզվի հազարամյակների պատմության խնդիրների և իրակությունների նկարագրության ընթացքում նախապատվությունը հիմնականում տվել ենք ավանդաբար ընդունված տեսակետներին՝ ելնելով այն ճշմարտությունից, որ վիճահարույց մոտեցումների ներկայացման տեղը բուհական ձեռնարկներն ու դասագրքերը չեն, այլ առանձին տեսական մենագրությունները: Համոզված ենք, որ տպագրությունից հետո կարող են ծագել նոր առաջարկություններ և հավելումներ, սիրով ու շնորհակալությամբ կընդունենք այդ ամենը: Հեղինակներ

Ներածություն

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԳԻՏԱԿԱՐԳ,

ՆՐԱ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱՆ

Հայոց լեզվի պատմությունը՝ որպես ինքնուրույն գիտակարգ, ձևավորվել է Ճ1Ճ դարի կեսերին: Այս գործի նախակարապետը Արսեն Այտընյանն էր, որը 1866 թվականին հրապարակում է իր շուրջ քսան տարիների հետազոտությունների արդյունք «Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի» աշխատությունը: «Քննական քերականության» առաջաբանում և Նախաշավիղ կոչվող հատվածում Ա. Այտընյանն ապացուցում է, որ գրաբարը՝ իբրև գրական-խոսակցական լեզու, վաղուց արդեն իր դերակատարումն ավարտել է և իր տեղը պետք է զիջի աշխարհաբարին: Ինչպես նշում է Է. Աղայանը, «Նախաշավիղը, ըստ էության, ընդհանուր լեզվաբանական ուսմունք է մարդկային լեզվի մասին, ապա և՝ հայոց լեզվի պատմություն, սկսած 5-րդ դարից մինչև 19-րդ դարի 50-60-ական թվականները»2: Ա. Այտընյանից հետո Հ. Աճառյանը մի նոր մակարդակի է բարձրացնում հայոց լեզվի պատմության գիտական ուսումնասիրությունը: Մեծանուն գիտնականի երկհատոր մենագրությունը հենց այդպես էլ կոչվում է՝ «Հայոց լեզվի պատմություն», որտեղ իր ժամանակի հնդեվրոպաբանության և ընդհանուր լեզվաբանության դիրքերից Հ. Աճառյանը բացահայտում է հայոց լեզվի կազմավորման ընթացքը, վերլուծում հայերենի բառապաշարը՝ առանձնացնելով բնիկ հնդեվրոպական բառաշերտը և տարբեր փոխառությունները՝ ըստ իմաստային դաշտերի, կատարում է հայոց լեզվի պատմության առաջին շրջանաբաժանումը, բնութագրում է հայոց առաջին գրական լեզվի՝ գրաբարի դասերը, հայոց բարբառների և գրաբարի հարաբերությունները, հունաբան հայերենը, միջին հայերենը և աշխարհաբարը3: Հայերենի պատմական քերականությունը Հ. Աճառյանը ման2 Ա. Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866, էջ 7: Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 1-11, Եր., 2013:

րամասն քննել է «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» բազմահատոր աշխատության մեջ4: Հայոց լեզվի պատմության հին շրջանին և հատկապես նրա բնույթին ու կազմավորման ընթացքին է անդրադարձել նաև նշանավոր լեզվաբան Գ. Ղափանցյանը, որն իր «Հայոց լեզվի պատմություն. Հին շրջան» աշխատության մեջ քննել է հայերենի և խեթերենի, ինչպես նաև Հայասայի լեզվի փոխազդեցությունները, բացի բառապաշարից՝ տարաժամանակյա քննության է ենթարկել հայերենի հնչյունաբանական, քերականական համակարգերը5: Հայոց լեզվի պատմության հարցերով հետևողականորեն զբաղվել է Սերոբ Ղազարյանը, որի աշխատություններից հատկապես նշենք «Հայոց լեզվի համառոտ պատմությունը», ինչպես նաև «Հայոց գրական լեզվի պատմությունը»6: Հայոց լեզվի պատմական քերականության բնագավառում լուրջ ներդրում է կատարել ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտը, որի տաղանդաշատ գիտնականների ջանքերով լույս են տեսել «Հայոց լեզվի պատմական քերականության» երկու հատորները, միջին գրական հայերենին նվիրված առանձին աշխատանքները7: Օտար հայագետներից հատկապես նշելի է Հ. Հյուբշմանի, Ա. Մեյեի և Յ. Կարստի ներդրումը հայոց լեզվի պատմության ամբողջացման, նրա առանձին շրջանների հնչյունաբանական, բառագիտական, ձևաբանական և շարահյուսական իրողությունների գիտական նկարագրության և վերլուծության գործում8: Հայոց լեզվի պատմության արդեն առանձին բնագավառների և ոլորտների հարցերով զբաղվել են հայ բազմաթիվ լեզվաբաններ՝ Մ. Աբեղյանը, Է. Աղայանը, Ռ. Իշխանյանը, Ռ. Ղազարյանը, Լ. Հովսեփյանը, Լ. Հովհաննիսյանը, Վ. Համբարձումյանը և այլք:

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1-Մ1, Եր., 1952-1971, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Եր., 2005: Տե՛ս Գ. Ղափանցյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Հին շրջան, Եր., 1961: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006 և Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961: Տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, Եր., հ. 1-2, 1982-1975, Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Ա, Բ, Եր., 1972, 1975: Տե՛ս Հ. Հյուբշման, Հայերենի քերականություն, Եր., 2003 և Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 2004, Ա. Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978, Յ. Կարստ, Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002:

Հայոց լեզվի պատմությունը 20-րդ դարում զարգացման որակական մի նոր մակարդակի է բարձրացնում մեծավաստակ գիտնական Գևորգ Ջահուկյանը, ով արդի լեզվաբանական մեթոդների կիրառմամբ վերականգնում և բնութագրում է հայերենի նախագրային շրջանը, հստակեցնում է լեզուների պատմության գիտական շրջանաբաժանման սկզբունքները, որոնց հիման վրա կատարում է հայերենի պատմության ամբողջական շրջանաբաժանում՝ և՛ նախագրային, և՛ գրային ժամանակաշրջանների: Այդ հետազոտությունների ամփոփումը «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» ստվարածավալ աշխատությունն է9: Ըստ լեզվաբանական գիտակարգերի ընդհանուր դասակարգման՝ լեզվի պատմությունը պատկանում է տարածական առումով առանձնական և ժամանակային առումով պատմական կամ տարաժամանակյա գիտակարգերի թվին: Որպես առանձնական գիտակարգ՝ հայոց լեզվի պատմությունն ուսումնասիրում է հայ ժողովրդի տարբեր շերտերի հաղորդակցման լեզուն իր ձևավորման պահից մինչև գործածության ներկա պահը: Հայոց լեզվի պատմության քննության առարկան ինչպես նախագրային հայերենն է, այնպես էլ` գրավոր շրջանում վկայված մեր գրական լեզուներն են, բարբառային տարբերակները, ինչպես նաև հայ ժողովրդի պատմության հետ կապված լեզվական բոլոր իրողությունները, բառապաշարը, մեր լեզվի հասարակական, գործառական և անհատական տարբերակները: Հայոց լեզվի պատմությունն ընդգրկում է գրական լեզվի պատմությունը, պատմական բարբառագիտությունը, համեմատական ու պատմական բառագիտությունը և համեմատական ու պատմական քերականությունը, պատմական հանրալեզվաբանությունը և պատմական ոճաբանությունը10: Հայոց լեզվի պատմությունը սերտորեն կապված է լեզվաբանական և պատմական տարբեր գիտակարգերի հետ, նախ՝ ընդհանուր հնդեվրոպաբանության, որովհետև հայերենը պատկանում է հնդեվրոպական Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987: Հմմտ. Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 7-8:

լեզվաընտանիքին, այնուհետև` այն լեզուների պատմության հետ, որոնց հետ շփվել է, որոնցից ազդվել և որոնց վրա ազդեցություն է գործել, ինչպես օրինակ` խեթագիտությունը, կովկասագիտությունը, արաբագիտությունը, թուրքագիտությունը և այլն: Բացի այդ՝ հայոց լեզվի պատմությունն ուղղակի կապված է այնպիսի նեղ լեզվաբանական գիտակարգերի հետ, ինչպիսիք են՝ պատմական բարբառագիտությունը, պատմական ոճաբանությունը, քերականագիտությունը: Որպես տարաժամանակյա գիտակարգ՝ հայոց լեզվի պատմությունը նկարագրում և հետազոտում է իր քննության առարկան՝ մեր լեզուն, զարգացման ընթացքի, փոփոխությունների մեջ: Բնութագրելով լեզվի զարգացման որևէ շրջափուլ՝ լեզվի պատմությունն անցում է կատարում դեպի պատմության խորքերը՝ վեր հանելով կատարված փոփոխությունների պատճառները, ներքին հակասությունների հիմքերը, բացատրելով շեղումներն ու անկանոնությունները: Հայոց լեզվի գրավոր շրջանի համար որպես սկզբնաձև ընդունվում է գրաբարն իր քերականական համակարգով, բառապաշարով, իսկ նախագրային շրջանի համար ելակետը հնդեվրոպական նախալեզուն է, որը վերականգնվում է հայերենի և ցեղակից լեզուների համեմատության միջոցով: Լեզվի պատմությունը՝ իբրև տարաժամանակյա գիտակարգ, տարբերվում է լեզվի համաժամանակյա նկարագրություններից, ի մասնավորի՝ նորմատիվ քերականություններից, որոնց նպատակը լեզվի բնութագրումն է իբրև հստակ կանոններով գործող, ընդունված նորմերին ենթակա կայուն կառուցվածք: Նորմատիվ քերականությունների նպատակը լեզվի հարակա ընթացքի որոշակի հատվածի գիտակցված, նպատակային առանձնացումն է՝ լեզվավիճակի կայունության ամրագրումը, որպեսզի ապահովվի լիարժեք հաղորդակցումը տվյալ լեզվով խոսող ազգի տարբեր շերտերի միջև: Սակայն լեզուն ինքնակատարելագործվող փոփոխական համակարգ է. այդ փոփոխությունները, տեղաշարժերը տարբեր ժամանակներում կարող են տարբեր արագություն ունենալ, բայց դրանք ընդգրկում են լեզվական բոլոր ոլորտները՝ հնչյունաբանությունը, բառագիտությունը, բառակազմությունն ու իմաստաբանությունը, ձևա13

բանությունը, շարահյուսությունը, ոճաբանությունը: Հենց այս տեղաշարժերն էլ փոխադարձ կապի մեջ դառնում են լեզվի պատմության քննության անմիջական առարկան: Լեզվի պատմության կարևորությունը պայմանավորված է մի շարք հանգամանքներով: Նախ՝ այն սերտ կապված է ժողովրդի պատմության հետ: Լեզվի պատմության միջոցով առավել ամբողջական է բացահայտվում տվյալ լեզուն կրող հանրույթի պատմությունը, աշխարհընկալումը: Լեզվի պատմության տվյալները մեծ դեր ունեն նաև պատմաբանասիրական հետազոտությունների տեսանկյունից: Լեզվի տարաժամանակյա ընկալման դեպքում է հնարավոր միայն բացահայտել ժողովուրդների կազմավորման, նրանց փոխհարաբերությունների, քաղաքակրթության, նյութական և հոգևոր մշակույթի զարգացման ընթացքն ու տրամաբանությունը: Հայոց լեզվի պատմության ուսումնասիրության աղբյուրները տարբեր են. նախագրային շրջանի հայերենի ուսումնասիրության հիմնական աղբյուրը հնդեվրոպաբանության վերականգնված և համադրված տվյալներն են, ինչպես նաև գիր ունեցող հնագույն հնդեվրոպական և ոչ հնդեվրոպական այն ժողովուրդների պահպանված տարաբնույթ արձանագրությունները, որոնցում հիշատակված են Հայաստանն ու հայերը՝ իրենց անձնանուններով և տեղանուններով: Այս տեսանկյունից սկզբունքորեն կարևոր են դրացի այն ժողովուրդների լեզուների պատմության սկզբնաղբյուրները, որոնք մեզանից ավելի վաղ զարգացած գրավոր մշակույթ են ունեցել, օրինակ` խեթերը, ակկադներն ու շումերները, սեմական ազգերը, հույներն ու պարսիկները, ինչպես նաև հինգերորդ դարում գրի առնված հայոց բանահյուսական նյութերը, վիպասանքը, առասպելներն ու ավանդությունները, որոնք արտացոլում են գրաբարի առավել վաղ լեզվավիճակները: Գրային շրջանի հետազոտության աղբյուրներն ավելի բազմազան են՝ տվյալ լեզվով ստեղծված մատենագրությունը, վիմագրությունը, գեղարվեստական, գիտական ինքնուրույն և թարգմանական գրականությունը:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ

ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

Լեզուների պատմության ուսումնասիրության հիմնական մեթոդները հետևյալներն են: ա) Համեմատություն. լեզվի տարաժամանակյա քննության հիմնական հնագույն մեթոդներից է, որի հիմքի վրա էլ ձևավորվել է պատմահամեմատական լեզվաբանությունը: Առանց համեմատության անհնար է լիարժեք բնութագրել և դասակարգել լեզվական իրողությունները, ինչպես նաև լեզուները: Լեզվի պատմության համար ելակետային է նախ՝ տվյալ լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում առկա լեզվական փաստերի համեմատությունը, ապա՝ այդ փաստերի համադրումը այլ՝ ցեղակից կամ հարևան լեզուների նույնական իրողությունների հետ: Հայերենի պարագայում սա նշանակում է լեզվական փաստերի քննություն երեք գրական հայերենների տվյալների հիման վրա՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար: Վերջինս իր հերթին բաժանվում է գրական արևելահայերենի և գրական արևմտահայերենի: Այնուհետև մեր լեզվական կարգերի կամ բառապաշարային միավորների համեմատությունը ցեղակից և հարևան լեզուների նույն իրողությունների հետ. այս ամենը հնարավոր է դարձնում բացահայտել քերականական և բառապաշարային միավորների ծագումը, փոփոխությունների տրամաբանությունը: Ըստ ընտրված միավորների՝ համեմատությունը կարող է լինել ներքին և արտաքին: Ներքին համեմատության դեպքում զուգադրվում են մի լեզվի տարբեր փուլերի իրողությունները, իսկ արտաքինի դեպքում՝ քննվող լեզվի և այլ լեզուների հնարավոր ընդհանրություններն ու տարբերությունները: Յուրաքանչյուր համեմատություն կարող է հանգել երեք արդյունքի` 1. համեմատվող ժամանակագրական մակարդակներում տվյալ միավորի առկայություն՝ a-a, օրինակ՝ թվի քերականական կարգի երկանդամ հակադրությունը՝ եզակի-հոգնակի, առկա է մեր լեզվի զարգացման շրջանի բոլոր փուլերում, ճիշտ է՝ տարբեր եղանակներով, 2. ժամանակագրական մակարդակներից որևէ մեկում դրա բացակայությունը՝ a-ā, այսպես՝ կրավորական սեռի արտահայտության հատուկ

ածանց գրաբարում չի եղել. վ ածանցն առաջացել է միջին հայերենի աշխարհաբարացման ենթաշրջանում, 3. ժամանակագրական մակարդակներից որևէ մեկում դրա փոխարեն այլ փաստի առաջացումը՝ a-Ե: Եթե անդրադառնանք նույն կրավորական կառույցներին, ապա կարձանագրենք, որ գրաբարում չկար հատուկ ածանց, բայց կար խոնարհման տիպերի հակադրություն կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներում՝ ներգործակերպ և կրավորակերպ վերջավորություններով, իսկ հետագայում դրանց փոխարեն առաջանում է վ ածանցը: Նշենք նաև, որ լեզվական միավորները հիմնականում երկպլանային են. ունեն բովանդակության և արտահայտության պլաններ, ուստի համեմատության ընթացքում հնարավոր է արձանագրել նաև այդ պլաններից որևէ մեկի կամ երկուսի փոփոխությունները կամ պահպանումը: Ինչպես վերը նշեցինք, եզակի և հոգնակի թվերի քերականական կարգերը առկա են հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում, բայց դրանց արտահայտության եղանակները բավական տարբեր են: Բերենք այլ օրինակ. ք ձևույթը վկայված է ինչպես գրաբարում, միջին հայերենում, այնպես էլ երկճյուղ աշխարհաբարում, բայց աշխարհաբարում այն արդեն հոգնակերտ չէ, այլ բառակազմական ձևույթ՝ ածանց, այսինքն՝ արտահայտության պլանը պահպանվել է, բովանդակությանը՝ փոխվել: Այսպիսով` համեմատության մեթոդի օգնությամբ հնարավոր է բացահայտել և նկարագրել լեզվական առանձին միավորների և համակարգերի գրեթե բոլոր փոփոխությունները, ամենակարևորը` լեզվի զարգացման միտումները: բ) Վերականգնում. լեզվի պատմության ուսումնասիրության հիմնական մեթոդներից է, որը կիրառվում է համեմատական լեզվաբանության մեջ՝ թույլ տալով վերականգնել ոչ միայն լեզվի առանձին բացակայող միավորները, այլև վերացած լեզուներն ամբողջությամբ կամ դրանց ջնջված լեզվափուլերը: Այսպես՝ վերականգնման մեթոդի օգնությամբ Գ. Ջահուկյանը բացահայտում և նկարագրում է հայերենի նախագրային շրջանի բառապաշարային, հնչյունական ու քերականական համակարգերը11: Մինչև Գ. Ջահուկյանը այս վերականգնումների հիմքը

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 235-382:

դրել է Հ. Աճառյանը: Հայոց լեզվի պատմության համար վերականգնման մեթոդի կարևորությունը հատկապես մեծ է, քանի որ հայոց գրավոր հուշարձանները մեր թվարկության հինգերորդ դարից են, այնինչ հայոց լեզուն հնդեվրոպական նախալեզվից առանձնացել և հաղորդակցման գործուն միջոց է եղել Ք.ա. 4-3-րդ հազարամյակներից: Ըստ համեմատելի միավորների ծագման՝ վերականգնումը լինում է արտաքին և ներքին: Արտաքին վերականգնման դեպքում, դիցուք, հայերենի կորսված լեզվական օղակները վերականգնվում են ցեղակից այլ լեզուների տվյալների հիման վրա: Օրինակ՝ հայերենը չի պահպանել ծով-ի հնդեվրոպական անվանումը, որը կա Եվրոպայի հնդեվրոպական լեզուներում. ոօոi-. հայերենում այն պետք է ունենար մոր կամ մուր ձևերը, որոնց հետքերը կարող ենք տեսնել Մուրց գետանվան մեջ: Ներքին վերականգնման դեպքում համեմատության մեջ են դրվում հայերենի ժամանակագրական տարբեր մակարդակների միավորները, և վերականգնվում է դրանց նախնական տարբերակը. այսպես՝ տասն, քսան, երեսուն, քառասուն, յիսուն և համանման նույն շարքի քանակական թվականների մեջ վերականգնվում է սն/սուն/ սան արմատը, որը վաղնջահայերենում նշանակել է տասնյակ: գ) Տարաժամանակավորում կամ ժամանակաբաշխում. լեզվի պատմության համեմատաբար նոր մեթոդներից է: Տարաժամանակավորման շնորհիվ վկայված լեզվական փաստերը բաշխվում են ըստ ժամանակագրական փուլերի, այսինքն՝ որոշվում է յուրաքանչյուր լեզվական միավորի առաջացման, կիրառության և վերացման ժամանակագրությունը: Գոյություն ունի բացարձակ և հարաբերական ժամանակագրություն. բացարձակ ժամանակագրության դեպքում լեզվական փաստերը համապատասխանեցվում են արտալեզվական փաստերին, պատմության ընդունված ժամանակագրությունը կիրառվում է լեզվական փաստերի վերաբերմամբ: Այս առումով բնութագրական է Մ. Սվոդեշի կիրառած լեզվաժամանակագրական կամ բառավիճակագրական մեթոդը, որի միջոցով որոշվում է ցեղակից լեզուների տրոհման ժամանակը կամ էլ լեզվական որևէ փաստի առաջացման ժամանակը:

Նշված մեթոդը հայերենի վերաբերմամբ կիրառել է Գ. Ջահուկյանը՝ որոշելով հայերենի անկախ գոյության ժամանակը12: Մեթոդի էությունը հետևյալն է. առանձնացվում է լեզվի համեմատաբար դանդաղ փոփոխվող հիմնական բառաֆոնդը, սահմանվում է այդ բառաֆոնդի փոփոխության ցուցիչը, և դրա միջոցով որոշվում է ցեղակից լեզուների՝ միասնությունից տրոհվելու ժամանակը: Մ. Սվոդեշը սկզբում առանձնացրել էր 215 բառ, ապա 200՝ վերջում ընտրելով 100 բառ: Այնուհետև համեմատելով մի շարք լեզուների փոփոխության արդյունքները՝ ճշտել է, որ 100 տարվա ընթացքում միջին հաշվով դուրս է մղվում այդ հիմնական բառաֆոնդի 159-ը (100 բառի դեպքում 15 բառ է գործածությունից դուրս գալիս), պահպանվում է 859-ը (100 բառից 85-ը մնում է կիրառության մեջ): Ըստ հիմնական բառաֆոնդի պահպանվածության աստիճանի՝ որոշվում է այս կամ այն լեզվի՝ միասնությունից տրոհվելու ժամանակը և ինքնուրույն լեզու դառնալու պահը: Լեզվական փաստերի ժամանակագրավորման տարբեր եղանակներ կան, որոնցից Գ. Ջահուկյանն առանձնացնում է հետադարձ հաշվարկման սկզբունքը: Ըստ այդմ՝ հիմնվելով որևէ լեզվի զարգացման գրավոր շրջանի ժամանակագրության վրա՝ առանձնացվում են համարժեք փուլեր նախագրային շրջանում, որովհետև լեզուն փոփոխվում է կայուն արագությամբ, այսինքն՝ լեզվի զարգացմանը միշտ բնորոշ է հարաբերական հավասարաչափությունը: Հետադարձ հաշվարկման սկզբունքի համաձայն՝ արդի հայերենը տարբերվում է դասական գրաբարից մոտավորապես այն չափով, որ չափով գրաբարը տարբերվում է Ք.ա. 2-րդ հազարամյակի լեզվից, որը Գ. Ջահուկյանը կոչում է ուշ վաղնջահայերեն, և այդպես շարունակ: Հայոց լեզվի՝ Գ. Ջահուկյանի առաջարկած գիտական շրջանաբաժանումը հիմնված է հենց այս համաչափ փոփոխությունների վարկածի վրա13:

Հմմտ. Г. Джаукян, Очерки по истории дописьменного периода армянского языка, Ер/, 1967, էջ 318-320: Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 15-26:

դ) Համաժամանակավորում. Գ. Ջահուկյանի առաջարկած այս անվանումը նշանակում է համարժեք լեզվական փաստերի առաջացման և կիրառության տեղի՝ տարածքի որոշում, այսինքն՝ լեզվական միավորների տարածական, հասարակական-ոճական տարաբաշխում կամ դասակարգում: Համաժամանակավորման միջոցով բացահայտվում է, թե լեզվի մեջ վկայված զուգաձևությունները որ տարածքներում են կիրառվել, հասարակական որ խմբերի լեզուներին կամ գործառական ոճերին են պատկանել: ե) Արտահարաբերում կամ լեզվահնէաբանական քննության մեթոդ. այս մեթոդի միջոցով արտալեզվական փաստերն օգտագործվում են բառերի սկզբնական իմաստների, դրանց փոփոխության պարզաբանման համար: Արտահարաբերումը թույլ է տալիս տեքստերի բանասիրական քննությունն ավելի արդյունավետ դարձնել, խմբավորել լեզվի պատմության համար օգտագործվող աղբյուրները, դրանց լեզվական որակները, դասերը՝ հավաստիության բավական բարձր աստիճանով:

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ՇՐՋԱՆԱԲԱԺԱՆՈՒՄԸ

Լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանումը պետք է հիմնված լինի հստակ սկզբունքների վրա: Գ. Ջահուկյանն իր «Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ առանձնացնում է հետևյալ չորս հիմնական սկզբունքները14. ա) լիակատար ընդգրկման սկզբունք. լեզվի պատմությունը պետք է ընդգրկի լեզվի բոլոր տարատեսակները` չսահմանափակվելով գրական լեզուներով, վերաբերի և՛ գրային, և՛ նախագրային շրջաններին, և՛ բարբառներին, և՛ խոսվածքներին, և՛ ժարգոններին ու հանրության տարբեր շերտերի լեզուներին, բ) լեզվի պատմության դիալեկտիկայի բացահայտման սկզբունք. լեզվի պատմությունը այնպիսի քանակական փոփոխությունների պատմություն է, որը, ի վերջո, հանգեցնում է որակա-

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 20-26:

կան անցումների, գ) լեզվի և այն կրող ժողովրդի պատմության սերտ փոխկապակցվածության սկզբունք. լեզուն հասարակական հաղորդակցման միջոց է, ուստի ենթակա է լեզվակիրների կյանքի զարգացման օրինաչափություններին. ազգային լեզուն մեծ կախման մեջ է այդ ազգի քաղաքական, տնտեսական և հոգևոր պատմությունից, դ) լեզվական փաստերի առաջնայնության սկզբունք. ըստ այդմ` լեզվի պատմությունը չի կարող լինել ժողովրդի պատմության պարզ վերարտադրությունը: Լեզվի պատմության նկարագրությունը և շրջանաբաժանումը պետք է հիմնվեն բազմահատկանիշ դասակարգումների վրա, արտացոլեն լեզվի կառուցվածքի և բառապաշարի հիմնական բոլոր փոփոխությունները, համակարգային տեղաշարժերը: Հայոց լեզվի ինքնուրույն զարգացումը սկսվում է Ք.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբներից: Գ. Ջահուկյանը հնդեվրոպական միասնության շրջանում հայերենի բարբառային վիճակը բնութագրելու համար օգտագործում է նախահայերեն եզրույթը: Իսկ նախագրային հայերենի համար կատարում է հետևյալ շրջանաբաժանումը. Վաղնջական շրջան` վաղնջահայերեն` Ք.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբներից մինչև Ք.ա. 13-րդ դար: Այս շրջանում առանձնացնում է 2 ենթաշրջան` ա) սկզբնային վաղնջական` Ք.ա. 3-րդ հազարամյակ, բ) ուշ վաղնջական` Ք.ա. 2-րդ հազարամյակի սկզբներից մինչև Ք.ա. 13-րդ դար: Հնագույն շրջան` հնագույն հայերեն` Ք.ա. 12-րդ դարից մինչև Ք.հ. 4-րդ դար. այստեղ տարբերակվում են 2 ենթաշրջան. ա) վաղ հնագույն` Ք.ա. 12-րդ դարից մինչև Ք.ա. 4-րդ դար, բ) ուշ հնագույն` Ք.ա. 3-րդ դարից մինչև Ք.հ. 4-րդ դար: Գրական լեզվի շրջանաբաժանումը. Հին շրջան` հին հայերեն` 5-րդ դարից մինչև 11-րդ դար: Այս շրջանի գրական լեզուն կոչվում է գրաբար: Այն ձևավորվել է Տուրուբերանի (Տարոնի աշխարհի) և Բարձր Հայքի ու Այրարատի` Տուրուբերանին հարող տարածքների խոսվածքների հիման վրա: Թեև Գ. Ջահուկյանը հին հայերենի շրջանը սկսում է 5-րդ դարից, բայց հիմնվելով Հ. Հյուբշ20

մանի հնչյունաբանական բնութագրիչների վրա` գրաբարի՝ որպես ինքնուրույն լեզվի սկիզբ համարում է 3-րդ դարասկիզբը, իսկ 5-րդ դարասկզբին այն գրավոր է դարձել: Հին շրջանը բաժանվում է 3 ենթաշրջանի. ա) վաղ, հին կամ դասական գրաբար` 5-րդ դար, բ ) ուշ հին կամ հետդասական գրաբար` 6-7-րդ դարեր, գ) նախամիջին` 8-11-րդ դարեր: Միջին շրջան` 12-16-րդ դարեր: Այս շրջանում հայոց գրական լեզուն դառնում է միջին հայերենը, որը ձևավորվել էր ժողովրդախոսակցական լեզվի, գրաբարյան բարբառների հիմքի վրա, բայց նրան զուգահեռ՝ դեռ բավական երկար շարունակվում է գրաբարի կիրառությունը՝ հատկապես իբրև գրավոր լեզու: Միջին շրջանում առանձնացվում է 2 ենթաշրջան. ա) վաղ կամ կիլիկյան նորմավորման` 12-14-րդ դարեր, բ ) ուշ միջին կամ աշխարհաբարացման` 15- 16-րդ դարեր: Նոր կամ աշխարհաբարի շրջան` 17-20-րդ դարեր: Այս շրջանում հանդես է գալիս նոր գրական հայերենը կամ աշխարհաբարը, թեև աշխարհաբարի առաջին ենթաշրջանում գրաբարը դեռ պահպանում էր իր դիրքերը՝ որպես գրավոր հաղորդակցման միջոց: Այս իրավիճակը տևում է մինչև գրապայքարի ավարտը: Նոր շրջանում տարբերակվում է 3 ենթաշրջան. ա) վաղ աշխարհաբարի` 17-րդ դարի սկզբներից մինչև 19-րդ դարի կեսը, բ) ուշ կամ երկճյուղ աշխարհաբարի` 19-րդ դարի կեսից մինչև 1920 թվականը, գ) արդի կամ ժամանակակից` 20-րդ դարից ցայսօր:

ՀԱՅԵՐԻ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ

ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ՓՈՐՁԵՐԸ

Հայերին աշխարհում անվանում են հետևյալ կերպ` հայ, արմեն, նաիրյան, թորգոմյան, ասքանազյան ազգ, սոմեխի և ֆլա: Հայ-ը ինքնանվանում է. արմեն մեզ կոչում է աշխարհի ժողովուրդների մեծամասնությունը, սոմեխ անունը մեզ տվել են վրացիները, իսկ ֆլա` քրդերը: Հին շրջանի պատմագրությունից և գրականությունից մենք հայտնի ենք նաև որպես «Նաիրյան», «Ասքանազյան» և «Թորգոմյան» ազգ: Այս անվանումներն ունեն իրենց ծագումնաբանությունը, որի շնորհիվ հնարավոր է որոշել հայերի՝ իբրև հնդեվրոպական միասնությունից անկախ, ինքնուրույն ժողովրդի առանձնացման ընթացքը, այն ցեղերին, որոնք մասնակցել են մեր էթնիկական կազմավորմանը, ինչպես նաև հայերի սկզբնական բնակության վայրն ու հետագա տեղաշարժի ուղղությունները, մեր լեզվում պահպանված ենթաշերտային իրողությունները: Պատմագիտական և ազգաբանական տեսանկյունից ֆլա (հողագործ-գեղջուկ) անվանումը արժեք չունի, որովհետև այն ուշ ժամանակների ծնունդ է, ուստի քննությունը սկսենք Հայ հիմնական ինքնանվանումից: Հայերի ինքնանվանումների և օտարների կողմից մեզ տրվող անունների ստուգաբանությունը հարուստ պատմություն ունի, բայց դեռևս չենք կարող արձանագրել, որ գիտության զարգացման արդի մակարդակում ձևավորվել են բոլորի կողմից ընդունելի և վերջնական տարբերակներ: Հայ անվանումը բխեցվում է Հայկ անձնանունից: Այս բառի նախնական իմաստների պարզաբանման համար Գ. Ջահուկյանն առանձնացնում է վեց ելակետ, որ կարող են վճռորոշ լինել ազգի անվանակոչման համար. ա) Հայկը քաջ որսորդ էր` «գեղապատշաճ, անձնեայ, քաջագանգուր, խայտակն, հաստաբազուկ», բ) Աստվածաշնչի թարգմանության մեջ Օրիոնի համաստեղության անունը փոխարինված է Հայկի անունով, գ) Հայկ անունը որպես հասարակ գոյական գործածվում է «հսկա» իմաստով, «Բառգիրք Հայոց»-ում հայք-ը բացատրվում է որպես «հսկայք», դ) նույն «Բառգիրք Հայոց»-ում Հայկ նշանակում է նաև

«փոքր»15, ե) Արցախի բարբառում հայ նշանակում է «դժվարություն», «նեղություն», «ջանք», զ) հայ բառը մեր իրականության մեջ գործածվում է «հարազատ» և, ընդհանրապես, «մարդ» իմաստներով16: Հայ անվանումը պատմագիտության և լեզվաբանության մեջ փորձել են զուգադրել հետևյալ երեք անվանումների հետ` Ĥ2te/1, H222š2 և Παίօνες (Ե2y0ոes): Դեռևս 19-րդ դարի վերջում Պ. Ենսենն իր «Խեթերը և հայերը» աշխատության մեջ, հենվելով h՛ճt6/ h՛ճttո/h՛ճtո>hճո հնչյունական նմանությունների վրա, պնդում է, որ խեթերը հայերի նախնիներն են եղել: Հայ անվան այս մեկնաբանությունից գիտնականները չեն հրաժարվում նաև խեթական արձանագրությունների հայտնաբերումից հետո, թեև հաստատվել է, որ խեթերենը հայերենից տարբերվող հնդեվրոպական լեզու է: Ի. Դյակոնովը կարծում է, որ հ՛aէe անվանումը եղել է Փոքր Ասիայի և Սիրիայի ժողովուրդների ընդհանուր անունը, և ուրարտացիները հատկապես այդ անվամբ են կոչել Փոքր Հայքի բնակչությանը: H222š2 - հայ անվանումների կապն առաջին անգամ հիմնավորել է Ն. Մարտիրոսյանը (1924), ապա այս դրույթին տարբեր կողմերից անդրադարձել են Կ. Ռոտը (1927), Գ. Ղափանցյանը (1931), Պ. Կրեչմերը (1932): Նրանց տեսակետները ներկայումս էլ քննարկումների և նոր մեկնաբանությունների տեղիք են տալիս17: Եթե հայերի անվանումը բխում է Haîaša տեղանունից, ապա հնարավոր է երկու վարկած: 1. Հայ անվանումը չունի հնդեվրոպական ծագում. այս տեսակետի կողմնակիցն էր հատկապես Գ. Ղափանցյանը, որը հայերենը համարում էր խառնածին լեզու՝ հնդեվրոպական և փոքրասիական շերտերով: 2. Հայ բառը ծագմամբ հնդեվրոպական է. Haîaša-ի մեջ առանձնացվում է Ĥaîa-Ĥaîօ հիմքը, իսկ -aša-ն համարվում է լուվական սեռականի վերջավորություն, որն ուներ տեղանիշ, ստացական նշանակություն: Ինչպես նշում է Գ. Ջահուկյանը, խեթալուվական, թրակյան լեզուներում, ուրարտերենում հայ արմատը կարող է առանց սկզբնային հ1-ի զուգադրվել որոշ արմատների

Տե՛ս Բառգիրք Հայոց, Եր., 1975, էջ 179: Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 279-281: Տե՛ս Ա. Պետրոսյան, Հայոց ազգածագման հարցի շուրջ //Հայոց ազգածագման հարցեր, Եր., 2006, էջ 18-20:

հետ` հետևյալ նշանակություններով` aîaՏ - պատիվ կամ aîօՏ - մետաղ, ուժեղ, ամուր կամ հարձակվել, գրավել, տանել: Այսինքն՝ հայ անունով կոչվող ժողովուրդը անվանակոչվել է պատվախնդիր, մետաղի պես ամուր և նախահարձակ լինելու հատկանիշների միջոցով: Հայագիտության մեջ տարածված է նաև այն վարկածը, թե հայ անվանումը բխում է pօtո հիմքից, որ նշանակում է տեր-տանտեր: Ինչ վերաբերում է Παίօνες երկրանվանը, ապա դրա հետ հայ անվանումը կապելու բազմաթիվ փորձերը հանգում են հետևյալին. Ե2y0ոes-ի հիմքում քõս/քaû-iõո արմատն են վերականգնում, որ նշանակում է «փոքր»: Միաժամանակ նշվում է, որ Հայասայի տարածքը մոտավորապես համընկել է Փոքր Հայքի տարածքի հետ, և փոքր լինելու հատկանիշը մեր մատենագրության մեջ հաճախ զուգակցվում է հայ բառի հետ՝ փոքր ածու: Տեղին է հիշել, որ Երեմիա Մեղրեցու «Բառգիրք Հայոց»-ում հայ բառի համար բերվում է «փոքր» բացատրությունը: Հայ բառը կապվում է նաև Կողքիսի հին Ճîα անվան և թեսալական համանուն քաղաքի հետ. Ճîα նշանակում է «մեծ մայր» կամ «երկիր». այս իմաստները միավորվում են որպես մայր երկիր: Այստեղ տեղին է հիշել արգոնավորդների առասպելը և նրա հերոսներից Արմենիոն Թեսալացուն: Ըստ առասպելի տարբերակներից մեկի՝ արգոնավորդները նավում են ոչ թե դեպի Կողքիս/Կոլխիդա, այլ Այա երկիր, որտեղ պահվում էր հաջողության և բարգավաճման գրավական Ոսկե գեղմը: 42α/ Այա անվանումը շատերը կապում են Այա-Հայա-Հայասա տեղանվան հետ: Այս համընկնումը ամրակայվում է նաև տեղագրական փաստարկներով, և, փաստորեն, ուղղակի կապ է ստեղծվում հայ և արմեն անվանումների միջև, որոնք ի սկզբանե հոմանիշ էին: Գ. Ջահուկյանը հավանական է համարում հայ արմատի բխեցումը հնդեվրոպական քõi/քei արածեցնել պահել արմատից՝ հիմնվելով Հերոդոտոսի այն վկայության վրա, որ հայերը շատ ոչխար ունեցող են, այսինքն՝ հովիվներ18: Արմեն - Ավանդաբար նշվում է, որ այս անունն առաջին անգամ որպես հայերի անվանում հիշատակվել է Պարսից Դարեհ թագավորի Բի18

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 284-285:

հիստունյան արձանագրության մեջ Ք.ա. 522-513 թվականներին` Ճոոiոa - Հայաստան, aոոiոiya- հայեր ձևերով: Բայց մինչ այդ էլ այս անունը վկայված էր հունական աղբյուրներում: ա) Հերոդոտոսը արմեններին հիշատակում է Եվրոպայից Փոքր Ասիա փռյուգացիների տեղափոխվելու առնչությամբ, մեզ կոչում է փռյուգական վերաբնակներ: բ) Այնուհետև Քսենոփոնը «Կյուրոպեդիայում» հիշատակում է արմեններին Կյուրոսի հետ կապված իրադարձություններում` Ք.ա. 6-րդ դար: գ) Ստրաբոնը հայերին հիշատակում է արգոնավորդների առասպելում, որն ընդգրկում էր Ք.ա. 8- 6-րդ դարերի դեպքերը, հունական տարբեր աղբյուրներում Արմեն անունը համարվում էր արգոնավորդների արշավանքի մասնակից, Թեսալիայի Արմենիոն քաղաքից եկած Արմենոսի տարբերակ19: դ) Հոմերոսի «Իլիականում» ևս կա հիշատակություն αρίμοί ցեղերի մասին, որոնք ևս կապվում են արմենների հետ: Այնուհետև արմեն բառը զուգադրվում է Սոոe երկրանվան հետ, որը վկայված է ուրարտական թագավոր Մենուայի (Ք.ա. 810-778 թթ.) արձանագրություններից մեկում, Սարդուրի թագավորի (Ք.ա. 764-735 թթ.) արձանագրություններում վկայված է Ճոոe երկրանունը, Ասորեստանի թագավոր Թիգլաթպալասար 1-ը (Ք.ա. 1116-1090) արդեն հիշատակում է Սոսոe ժողովրդանունը: Շատ ավելի խոր հնություն ունեն Ք.ա. 22001250 թվականներին խեթական և ակկադական աղբյուրներում վկայված Ճոոaոa-Ճոոaոս-Ճոոaոi երկրանունները, որոնց թագավորի անունն անգամ հիշատակվում է` Մադակինա կամ Ռեդ-Ադադ: Արմեն անվան ստուգաբանությունը առկա է ամենից առաջ հայ մատենագրության մեջ. Խորենացին այն կապում է Հայկի հաջորդներից Արամ-ի անվան հետ՝ մեզ կոչելով Արամեան ազն: Սեբեոսը Արմեն-ը բխեցնում է Արամանեակ անունից, որն էլ հանգեցնում են ուրարտական մեկ այլ թագավորի անվանը` E2ոm6ոճ (Ք.ա. 625-605 թթ.): Այս անունը հետազոտողները փորձել են կապել ուրատական Ճոaոս թագավորի անվան հետ:

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 285-287:

Հայոց ազգածագման վերաբերյալ իր աշխատանքներով հայտնի Յոզեֆ Մարկվարտը արմեն ժողովրդանվան հիմքում տեսնում էր aոոaոiո- կամ aոսո- արմատը, որին կցվել էր ուրարտական -ոոո վերջավորությունը, ինչպես օրինակ` ուրարտական Սոոeոi ձևը: "Ճոո արմատը նա զուգադրում է «Իլիականում» հիշատակված Զևսի և Տիփոնի մենամարտի վայրի անվան հետ՝ εỉν ’Αρίμοις: Արիմո ցեղանունը Մարկվարտը կապում է Աստվածաշնչի Արամի և ուրարտական առաջին արքա Արամոյի անունների հետ, իսկ հայ ինքնանվանումը համարում է ավելի ուշ առաջացած ձև: Արամ-ը, փաստորեն, դիտարկվում է որպես հայ ժողովրդի բուն ցեղանուն: Արմեն անվան հնդեվրոպական ստուգաբանությունները հանգում են երկու տարբերակի` ա) ար-մեն. այս երկու բաղադրիչներից առաջինը նշանակում է «արի», իսկ երկրորդը` «մարդ», բ) երկրորդ տարբերակով, որ առաջարկում է Գ. Ջահուկյանը, արմ-ը արմատն է, իսկ են-ը՝ ածանցը, և այդ արմ-ը նշանակում է «արմատ», «զ-արմ», «ցեղ», «սերունդ»20: Սոմեխ - այս անվամբ մեզ կոչում են վրացիները, ժողովրդանվան ստուգաբանության երեք արժանահավատ վարկած կա: 1) Ն. Մառը և Գ. Ղափանցյանը կարծում էին, որ այն կազմված է Տօ- ոex - ոeՏxi բաղադրիչներից, որտեղ Տօ-ն հավաքական նախամասնիկ է, իսկ ոeՏxi-ն` մուշկերի քարթվելական անունը: 2) Բ. Պիոտրովսկին, Գ. Մելիքիշվիլին և Ի. Դյակոնովը այս անունը կապում են խեթական և ակկադական աղբյուրներում հիշատակված Zսհոa/Šսհոa/ Տսհոս երկրանվան հետ: 3) Գ. Ջահուկյանն առավել հավանական է համարում Տօոex-ի զուգադրումը Հայասա երկրին հարևան Տaոսհa քաղաքի անվան հետ: Նաիրի - Հայտնի է, որ ասուրական արձանագրություններում Ասորեստանից արևելք և Կաշիարի (Մասիուս) լեռներից հյուսիս ընկած երկրների ընդհանրական անվանումը եղել է Նաիրի (Na՛iոi), որն առաջին անգամ վկայվել է Ասորեստանի Թուքուլթի-Նինուրտա թագավորի (Ք.ա. Ճ111 դ. երկրորդ կես) արձանագրություններից մեկում: Ընդունված է երկրանունը մեկնաբանել որպես Գետերի երկիր (ակկադ. ոaոս -

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 287-288:

«գետ» բառից»): Առաջարկվել է նաև Կրակի երկիր ստուգաբանությունը, ինչպես նաև «լեռնաշխարհ» բացատրությունը: Վ. Խաչատրյանը վերջին վարկածը հիմնավորում է հետևյալ կերպ. «Ա. Դայմելի բառարանում շումերերենի NՃ4 «քար, լեռ» և 1Խ111 «բնակավայր» բառերի դիմաց համապատասխանաբար դրված են ասուրերենի ոa-a և i-ոi-i նույնիմաստ արմատները: Ըստ այդմ՝ ասորեստանցիները դրանք փոխ են առել շումերերենից, որոնցով էլ կազմված է Նաիրի տեղանունը: Այն նշանակում է «լեռնային բնակավայր» կամ «լեռնաշխարհ»21: Բայց այս` ժողովրդանուն-տեղանվան մեջ փորձել են գտնել նաև հայկական տարրեր: Na- առաջին բաղադրիչը համարվում է «բնիկ հայ. բառ` հնխ. ոօ - «այն» դերանունից» ծագած: Ստուգաբանվում է նաև iոi/iոe բաղադրիչը: Այն համարվում է աշխարհագրական անուններում արտացոլված Ճո/Ճոa դիցանվան տարբերակներից մեկը: Տեղանվան մեջ Արև աստծո անվան առկայությունը Na տարրի մեջ ի հայտ է բերում արեգակին բնորոշ` երևան եկող, ծագող, հայտնվող, հառնող բովանդակությունը: Հետևաբար Նաիրի երկրանունը նշանակել է Արևի երկիր (բուն իմաստով` ծագող (ելնող, բարձրացող լուսատու), որը պայմանավորված է եղել տեղաբնակների դիցաբանական պատկերացումներով՝ արևի գերակա պաշտամունքով: Նաիրի ընդհանրական անունը հատուկ է եղել նաև Հայկական լեռնաշխարհի արևելյան և հարավային հատվածներին: Թորգոմյան ազգ, տուն - Աստվածաշունչն ասում է, որ Հայկը տղան է Թորգոմի, Թորգոմը՝ Թիրասի, Թիրասը՝ Համերի, Համերը՝ Հաբեթի, Հաբեթը զավակն է նախահայր Նոյի: Որոշ հայագետների կարծիքով՝ Հին կտակարանի Թոգարմա անվան մեջ առկա է հնագույն ցեղանուն-տեղանուն: Թորգոմը Աստվածաշնչի Բեթ Թոգարման է (1wջոոհ, 1ջոոհ, 1ոջոհ, հունարեն՝ Θοργαμά, Θωργαμά, Θεργαμά), որը համպատասխանում է ասուրական 1eջaոaոa, խեթական 1e/aէaոaոa, լուվական Լaէaոaոa տեղանվանը Կապադովկիայում՝ Գամիրքում: Հովսեպոս Փլավիոսը (1 դար) Թորգոմին համարում է փռյուգիացիների նախահայր, իսկ

Հմմտ. Վ. Խաչատրյան, Հայկական տեղանունները սեպագիր աղբյուրներում, Եր., 2012, էջ 61:

հայերի և փռյուգիացիների կապը հունական աղբյուրներում պարբերաբար նշվել է: Ա. Պետրոսյանն այս կապակցությամբ գրում է, որ Թորգոմը՝ որպես հայերի նախահայր, հատկապես քրիստոնյա հեղինակների գործերում է հանդես գալիս՝ Հիպողիտես, Եվսեբիոս: Այստեղից էլ այդ ծննդաբանությունն անցել է հայ առաջին մատենագիրներին. Ագաթանգեղոսը, Բուզանդը և Խորենացին մեզ բնորոշել են իբրև թորգոմյան ազգ: Սրա հաջորդ քայլն էլ հայերի՝ Թորգոմի եղբայր Ասքանազից սերված լինելու տարբերակն է, որն առաջին անգամ հանդիպում է Կորյունի մոտ22: Օտար հեղինակները Թորգոմին, իրոք, համարել են հայ ժողովրդի նախահայր, ինչպես եպիսկոպոս Հիպողիտես Հռոմեացու (Փորթացու) ժամանակագրության մեջ է նշվում (235 թ.)` «1հօջaոոa, ex qսօ Ճոոeոii» («Թոգարմա, որից (են) հայերը»): Խորենացին, հետևելով Աստվածաշնչին, Թորգոմին համարում է հայերի նախնի Հայկի հայրը, Գամերի թոռը և Թիրասի որդին: Եզեկիելի մարգարեության մեջ եբրայերեն բեթ Թոգարմա ասելով (տուն Թորգոմայ) ավանդաբար հասկացվել է Հայաստանը, մասնավորապես Փոքր Հայքը: Մ դարի ողջ հայ մատենագրության մեջ ազգ Թորգոմայ, տուն Թորգոմայ, Թորգոմական աշխարհ արտահայտությունները լայնորեն կիրառվում էին «հայոց ազգ» և «Հայոց աշխարհ» նշանակությամբ: Կա նաև վրացական ավանդազրույց, որ պահպանվել է 9-11-րդ դարերի վրաց մատենագիրների գործերում: Այն աղերսվում է հայկական ավանդազրույցի հետ, ծագումով հնագույն է, բայց վերամշակվել է քրիստոնեության ազդեցությամբ: Ըստ այդմ՝ Թարգամոս նահապետը ուներ 8 որդի, որոնցից ավագի անունը Հայոս էր: Ինչ վերաբերում է Ասքանազեան անվանը, ապա այն հանդես է գալիս որպես «հայոց» բառին հոմանիշ: Ինչպես վերը նշեցինք, Ասքանազը Թորգոմի եղբայրն էր, և Ասքանազին՝ որպես հայոց նախահայր, առաջինը հիշատակում է Կորյունն իր «Վարքում», երբ խոսում է «Ասքանազյան ազգի և Հայաստանյան աշխարհի գրի մասին»: Այնուհետև այս բնորոշումը հանդիպում է այլ աղբյուրներում: Ե՛վ Ասքանազ, և՛ Թոր-

Հմմտ. Ա. Պետրոսյան, Հայոց ազգածագման հարցի շուրջ, էջ 24-25:

գոմ անունները կապվում են հնագույն ցեղանունների և նրանց նախնական բնակավայրերի անունների հետ: Այդ ժողովրդանուններն ու տեղանունները, վկայվելով մեր և մեզ հետ կապված տարբեր ժողովուրդների առասպելներում ու ավանդություններում, սուրբ գրքերում, տարեգրություններում, բացահայտում են հայոց ազգաբանությունը:

ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՄԻԱՍՆՈՒԹՅԱՆ ՏՐՈՀՈՒՄԸ ԵՎ

ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՏԵՂԱԿԱՅՄԱՆ ՎԱՐԿԱԾՆԵՐԸ

Հնդեվրոպական ժողովուրդների առանձնացումը եղել է տևական գործընթաց: Եթե առաջ ընդունված էր այն տեսակետը, թե հնդեվրոպական միասնությունը տրոհվել է Ք.ա. 3-րդ հազարամյակից, ապա այսօր ապացուցված է, որ Ք.ա. 3-րդ հազարամյակում հնդեվրոպական մի շարք լեզուներ, այդ թվում` խեթալուվական, արիական, հայկական և հունական, առանձնացած են եղել: Արդի գիտական ըմբռնմամբ՝ միասնության ժամանակաշրջանը համարվում է Ք.ա. 5-4-րդ հազարամյակների միջև ընկած հատվածը: Միասնության տրոհումը տևել է մի քանի հազարամյակ: Հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղակայման վայրը 19-րդ դարի առաջին կեսին համարվում էր Ասիան` Հիմալայների հյուսիսային լանջերից դեպի Կասպից ծով ընկած տարածքը: 19-րդ դարի երկրորդ կեսին առավել հիմնավորված է դառնում հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղակայման եվրոպական վարկածը: Այս վարկածի համար հիմք են ծառայում ոչ միայն լեզվաբանական տվյալները` ֆիզիկական աշխարհի, բնական պայմանների, բույսերի և կենդանիների անվանումների վերլուծությունը, այլև հնդեվրոպական ժողովուրդների ավանդությունները, արիացիների և սլավոնների մերձավոր կապերն ապացուցող պատմագրական փաստերը, նրանց վերաբերյալ հնագիտական և մարդաբանական տվյալները: Հնդեվրոպացիների նախնական բնակավայրը, ըստ այս վարկածի, գտնվել է Բալթիկ և Սև ծովերի միջև ընկած տարածքում: Որոշ գիտնականներ այս տարածքն ընդլայնում են` ներառե29

լով կենտրոնական Եվրոպան` հասցնելով անգամ մինչև Ուրալյան լեռներ: 1972 թվականին Թ. Գամկրելիձեն և Վ. Իվանովը ասպարեզ են բերում դեռևս Զ. Ֆայստի կողմից հիմնավորվող այն կարծիքը, թե հնդեվրոպական նախահայրենիքը գտնվել է Առաջավոր Ասիայում` հատկապես Հայկական բարձրավանդակում, որը նրանք կոչում են Արևելյան Անատոլիա, Հարավային Կովկաս: Այստեղից էլ հնդեվրոպացիները գաղթել են դեպի Եվրոպա և իրենց հետագա բնակավայրերը: 1984 թվականին լույս է տեսնում նրանց ստվարածավալ աշխատությունը` «Հնդեվրոպական լեզուն և հնդեվրոպացիները: Նախալեզվի և նախամշակույթի վերականգնում և պատմա-տիպաբանական վերլուծություն»: Հայկական բարձրավանդակում հնդեվրոպացիների առաջացման վարկածը նրանք հիմնավորում են հետևյալ վեց հիմնադրույթներով: 1. Հնդեվրոպական և հին արևելյան ժողովուրդները սերտ կապ են ունեցել: 2. Մայր լեզվում կան այնպիսի կենդանիների և բույսերի անուններ, որոնք եվրոպական հյուսիսում չէին կարող գոյություն ունենալ` առյուծինձ, վարդ, որթ, խաղող, գինի, բրինձ: 3. Հնդեվրոպացիները Հին Արևելքի երկրներից, հատկապես սեմական ժողովուրդներից մեծաթիվ փոխառություններ են կատարել: 4. Հնդեվրոպացիները անվավոր կառք են ունեցել, որը կապված է Առաջավոր Ասիայում մետաղի մշակության հետ և վկայում է հնդեվրոպական նախահայրենիքի՝ Կուր-Արաքսյան մշակույթի շրջանի հետ համընկնելու մասին. հիշենք Լճաշենում հայտնաբերված մարտակառքի տիպը, որը համարվում է հին հնդեվրոպական մշակույթի դրսևորում: 5. Գիր ունեցող հնագույն հնդեվրոպական ժողովուրդները բնակվել են հենց Հայկական բարձրավանդակին հարող տարածքներում (խեթեր, արիացիներ, հույներ): 6. Անատոլիական ջրանունների (գետանուններ, լճանուններ) մեծ մասն ունի հնդեվրոպական ծագում23: Այսպիսով` ենթադրվում է, որ հայերը գրեթե տեղաշարժ չեն կատարել, իսկ խեթերը, հույները, արիացիները փոքր տեղաշարժ են գործել: Սույն Տե՛ս Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов, Индоевропейский язык и индоевропейцы. Реконструкция и историко-типологический анализ праязыка и прокультуры, Тбилиси, 1984, էջ 890-894:

վարկածը, սակայն, դեռևս լայն ընդունելություն չի գտել որոշ խոցելի կետերի պատճառով: Ըստ Գ. Ջահուկյանի՝ պետք է զուգադրել հնդեվրոպական նախահայրենիքի եվրոպական և ասիական վարկածները: Պետք է դիտարկել հնդեվրոպացիների բնակության երկու հնարավոր վայրեր. 1) նախնական, երբ նրանք նոր էին բաժանվել նոստրատիկ ընդհանրությունից և սերտ շփման մեջ էին սեմական և քարթվելական ժողովուրդների հետ, և 2) ավելի ուշ, երբ նրանք ինտենսիվ տրոհման` հնդեվրոպական առանձին ժողովուրդների առաջացման նախօրեին էին: Առաջին դեպքում հավանական է հնդեվրոպացիների` Ասիայում գտնվելու տարբերակը, երկրորդ դեպքում` դեպի Եվրոպա տեղաշարժվելու վարկածը: Գ. Ջահուկյանը դեռևս չլուծված է համարում այն հարցը, թե հայերը, խեթերը և արիացիները բաժանվել են հենց Ասիայո՞ւմ գտնված լինելու ժամանակ և Եվրոպայում ընդհանրապես չեն եղել, թե՞ հայերն ու արիացիները եղել են Եվրոպայում, բայց վերադարձել Ասիա` իրենց բնակության նախնական վայրերը24՝ դարձ ի շրջանս յուր սկզբունքով: Ըստ Ջ. Մելորիի և Դ. Ադամսի, որոնք կազմել են հնդեվրոպական մշակույթի հանրագիտարանը, ներկայումս առավել տարածված են նախահայրենիքի տեղակայման չորս վարկածներ` 1) բալթյան-պոնտական, 2) անատոլիական, 3) կենտրոնաեվրոպական-բալկանյան և 4) պոնտ-կասպյան (Կովկասից հյուսիս)25: Այսպիսով` թեև Հայկական լեռնաշխարհը՝ իբրև հնդեվրոպացիների նախահայրենիք, դեռևս առավել ճանաչված վայրերից չէ, սակայն անատոլիական և պոնտ-կասպյան տարբերակները կարելի է համարել «հայաստանամերձ»26: Հարկ է նշել, որ հնդեվրոպական նախահայրենիքի ներկայիս տեղայնացումները չափազանց կասկածելի են, հիմնված երբեմն իրար հակասող ենթադրությունների և վերականգնումների վրա, ուստի ինչպես

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 75: Տե՛ս J. M2ll0ry, D. 4d2ms, Քոօyօ1օքeժia օf 1ոժօ-Քսոօքeaո օս1էսոe, Լօոժօո, Ըհiօaջօ, 1997, էջ 290-299: Մանրամասն տե՛ս Ա. Պետրոսյան, Հայոց ազգածագման հարցի շուրջ // Հայոց ազգածագման հարցեր, Եր., 2006, 89-144:

իրավացիորեն նշում է Ա. Պետրոսյանը. «Ժամանակակից գիտությունը դեռևս հնարավորություն չունի միարժեքորեն տեղայնացնելու հնդեվրոպական նախահայրենիքը: Դա գիտնականների հաջորդ սերունդների խնդիրն է»27:

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ ԾԱԳՄԱՆ ԵՎ ԲՆՈՒՅԹԻ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայերենի կապն այլ լեզուների հետ և նրա ցեղակցական բնույթի հարցը 16-րդ դարից հայտնվում է օտար, ապա հայ ուսումնասիրողների ուշադրության կիզակետում: 1538 թվականին նորմանդացի Գ. Պոստելիոսը գրում է «Լեզուների մերձակցություն» աշխատությունը, որտեղ, համեմատելով 12 լեզուներով գրված Տերունական աղոթքի տեքստերը, որոնց թվում նաև գրաբար տարբերակն էր, հանգում է այն եզրակցության, որ հնագույն լեզուն եբրայերենն է, հայերենն էլ որոշակի ընդհանրություններ ունի ինչպես եբրայերենի, այնպես էլ լատիներենի հետ: Հայերի շրջանում կաթոլիկ եկեղեցու գործունեության ընդլայնման հետ կապված` 17-րդ դարում սկսում են տպագրվել հայերեն-լատիներեն, լատիներեն-հայերեն բառարաններ, քերականական աշխատություններ: Այսպես` 1621 թվականին, ապա 1633 թվականին հրատարակվում են Միլանի Ամբրոսյան դպրոցի հայագետ Ֆրանցիսկոս Ռիվոլայի «Հայ-լատիներեն», իսկ 1714 թվականին` Հռոմի Հիսուսյան դպրոցի վարդապետ Հակոբ Վիլլոտի «Լատիներեն-հայերեն» բառարանները: Հ. Վիլլոտի բառարանն ունի «Հայոց լեզվի ներածություն» հավելվածը, որտեղ ընդհանուր տեղեկություններ են տրված հայերենի հնչյունաբանության, ուղղագրության և ձևաբանության վերաբերյալ: Ավելի վաղ` 1645 թվականին, Հռոմում տպագրվել էր Կղեմես Գալանոսի «Քերական եւ տրամաբանական ներածութիւն» աշխատանքը, որը հայերենի լատինատիպ գործնական քերականության առաջին օրինակներից էր: Գրա27

Տե՛ս Ա. Պետրոսյան, Հայոց ազգածագման հարցի շուրջ // Հայոց ազգածագման հարցեր, էջ 6:

բարի հետ մեկտեղ` օտար հայագետների քննության առարկա են դառնում ոչ միայն միջին հայերենը, այլև վաղ աշխարհաբարը` քաղաքացիական հայերեն անվամբ: 1711 թվականին Ամստերդամում Յոհան Յոահիմ Շրյոդերը գրում է «Արամեան լեզուի գանձ» գիրքը, որը հայոց լեզվի տարաժամանակյա նկարագրության առաջին փորձն է: 18-րդ դարում` 1769 թվականին, հայագիտության մեջ իր անգնահատելի վաստակով հայտնի Մխիթար Սեբաստացին «Բառգիրք հայկազեան լեզուի» աշխատության մեջ մատնանշում է հայերենի և լատիներենի քերականական համակարգերի, ինչպես նաև բառապաշարի ընդհանրությունները: Հայերենի և պարսկերենի ընդհանրություններին անդրադառնում է Գևորգ Դպիր Պալատացին, որը պարսկերեն-հայերեն իր բառարանում քննում է այս 2 լեզուների համար ընդհանուր 433 բառ, որոնց զգալի մասը համարում է ոչ թե փոխառություն, այլ մի հնագույն սկզբնաղբյուրից եկող ընդհանուր բառաշերտ: Այսպիսով` լեզուների զուգադրման և նկարագրության առաջին փորձերը հանգում են նախալեզվի վերականգնմանը: Գ. Լայբնիցը զարգացնում է լեզուների ծագման պատմության տեսությունը` կատարելով ծագումնաբանական դասակարգում. ըստ նրա տեսության՝ հայերենը խառը լեզու է, որը պարսկերենի և վրացերենի հետ գտնվում է սկյութական և արամեական լեզուների միջև: 19-րդ դարում պատմահամեմատական լեզվաբանության սկզբնավորման և զարգացման ընթացքում հայերենի ծագման և ցեղակցության հարցերը դառնում են կարևոր քննարկումների նյութ գերմանական արևելագիտական դպրոցի համար, որտեղ արդեն ձևավորվում էր զուտ հայագիտական մասնագիտացումը: 1837 թվականին Հ. Պետերմանը հրապարակում է «Հայոց լեզվի քերականություն» աշխատությունը, որտեղ շուրջ 100 հայերեն բառ համեմատում է հնդեվրոպական մի շարք լեզուների բառերի հետ: Լ. Դիֆենբախը այս քննության գրախոսականում, ելնելով Հ. Պետերմանի համեմատության արդյունքներից, եզրակացնում է, որ հայերենը պատկանում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իրանական ճյուղին: Նույն եզրակացությանն է հանգում գերմանացի մեկ այլ լեզվաբան՝ Ֆ. Վինդիշմանը, 1846 թվականին տպագրված

«Հայերենի տեղը արիական լեզվաբնի մեջ» խորհրդանշական անունը կրող հոդվածում, որը, գիտնականի պնդմամբ, պատրաստ է եղել տպագրությունից տասը տարի ավելի վաղ` 1836-ին: Նա պնդում է, որ հայերենի բնույթը որոշելու համար պետք է վերականգնել ավելի հին մի հայ բարբառ, որը միջանկյալ դիրք է գրավում զենդի և սեպագիր արձանագրություններով վկայված հին պարսկերենի միջև: Միաժամանակ, սակայն, Վինդիշմանը փաստում է, որ ամենավաղ շրջանից իսկ հայերենի վրա մեծ է եղել այլ լեզուների, ի մասնավորի` սեմական և կովկասյան տարբեր լեզուների ազդեցությունը, որոնց տարրերը նա հայտնաբերում է ինչպես բառապաշարում, այնպես էլ քերականության մեջ: Հայերենի բնույթի խնդիրը առանձին քննության է ենթարկում նաև Ռ. Գոշեն իր «Նախագիտելիք արիական լեզվի և հայկական ցեղի մասին» աշխատության մեջ (Բեռլին, 1847): Գոշեն հայերենը համարում է իրանական լեզու, բայց այն կապում է նաև փռյուգերենի հետ: Պատմահամեմատական դպրոցի հեղինակավոր ներկայացուցիչ Ֆ. Բոպպը հնդեվրոպական հիմնական լեզուների համեմատական քերականության իր եռահատոր աշխատանքի առաջին հրատարակության մեջ (1833-1852) հայերենին չի անդրադառնում, բայց երկրորդ` լրամշակված տարբերակում (1857-1861) Բոպպն արդեն, որպես հայտնի փաստ, հայերենը համարում է հնդեվրոպական իրանյան ճյուղի լեզու` տեղադրելով այն զենդից հետո: Պետերմանի, Վինդիշմանի, Դիֆենբախի, Գոշեի և Բոպպի հիշյալ աշխատանքները սկիզբ դրեցին հայերենի ծագման և բնույթի վերաբերյալ պատմահամեմատական հետազոտությունների մի ամբողջ ուղղության, որը հետագայում ճշգրտվեց և ամբողջացավ` բացահայտելով հայերենի կապը ոչ միայն արևելյան, այլև արևմտյան լեզուների հետ, նրա միջանկյալ անկախ դիրքը, փոխկապակցվածությունը ոչ հնդեվրոպական տարբեր լեզվաընտանիքների հետ: 1877 թվականին լույս է ընծայվում Պոլ Լագարդի «Հայկական ուսումնասիրություններ» ստուգաբանական-բառագիտական հետազոտությունը, որտեղ հեղինակը, հավաստելով հայերենում իրանական մեծ թվով բառերի առկայությունը, միաժամանակ նշում է, որ բառապաշարի

շատ այլ տարրերով հայերենը մերձենում է հունական և բալթյան ու սլավոնական բարբառներին` տարբերվելով իրանական լեզուներից: Այսպիսով` մինչև 19-րդ դարը տարածված էր այն տեսակետը, ըստ որի՝ հայերենը իրանյան այնպիսի մի յուրահատուկ լեզու է, որն առաջացել է հին պարսկերենի դեռևս չվերականգնված մի տարբերակից, որն առավել մոտ է հունարենին, սլավոնական լեզուներին ու լիտվերենին:

Հ. ՀՅՈՒԲՇՄԱՆԸ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԾԱԳՄԱՆ ԵՎ ԲՆՈՒՅԹԻ ՄԱՍԻՆ

Հայնրիխ Հյուբշմանը ծնվել է 1848 թվականին Պրուսիայում: Մասնագիտացել է համեմատական լեզվաբանության և արևելյան լեզուների ուսումնասիրության մեջ` տարբեր դասընթացներ լսելով Ենայի, Լայպցիգի, Թյուրինգենի և Մյունխենի համալսարաններում: Հայերենի վերաբերյալ առաջին գիտելիքները ստացել է Ենայի համալսարանում: Առաջին հայագիտական աշխատանքը վերաբերում էր հայերենի հոլովումներին` «Հայերենի հոլովումների ուսմունքի շուրջ», որտեղ ավեստայի լեզվի հոլովման համակարգը համեմատում է հայերենի հոլովման համակարգի հետ: 1875 թվականին Հյուբշմանը Լայպցիգի համալսարանում արիական լեզուների դասախոսի պաշտոն է ստանձնում, որի համար Սեբեոսի եկեղեցական պատմության վերջին հատվածների հետազոտություն է կատարում: Դասախոսություններ է կարդում պարսկերենի, ավեստայի և հայերենի հոլովման համակարգերի համեմատական ուսումնասիրությունների վերաբերյալ: 1877 թվականից մինչև կյանքի վերջը՝ 1908 թվականը, նա աշխատում է Ստրասբուրգի համալսարանում: Դասախոսական աշխատանքին զուգահեռ՝ զբաղվում է գիտական գործունեությամբ: Լայպցիգում դասավանդելու առաջին իսկ տարում՝ 1875 թվականին, նա հրապարակում է իր հայտնի աշխատությունը` «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների մեջ», որն ամբողջացնում է և ավարտին է հասցնում հայերենի բնույթի վերաբերյալ գիտական հետազոտությունները` վերջնականա35

պես հաստատելով այն իրողությունը, որ հայերենը իրանյան լեզու չէ, այլ արևելյան և արևմտյան հնդեվրոպական լեզուների միջև գտնվող ինքնուրույն լեզվաճյուղ: Գիտնականն այս կարծիքին է հանգում՝ համեմատելով հայերենի բնիկ և փոխառյալ բառաշերտերը, սահմանելով հնչյունական և ձևաբանական այն օրինաչափությունները, որոնց միջոցով հնարավոր դարձավ հստակ տարանջատել բնիկ շերտը փոխառյալից: Իր մշակած հնչյունական օրենքների համաձայն` նա քննում է իր ուսուցչի` Ֆ. Մյուլլերի առանձնացրած այն բառացանկը, որը մինչ այդ բոլոր ուսումնասիրողների կողմից համարվել էր բավարար հիմք հայերենը արիական` հնդիրանական լեզուների շարքում ընդգրկելու համար: Բնիկ համարվող բառերի մեջ նա առանձնացնում է բուն պարսկերեն փոխառությունները` որպես «օտար ունեցվածք»: Հյուբշմանը կենտրոնանում է նաև հատուկ անունների վրա` խստիվ սահմանազատելով բնիկ հայկական անունները պարսկական մեծաթիվ փոխառյալ անուններից: Հայագետը, ելնելով հատկապես հատուկ անուններից, նշում է, որ սխալ է պարսիկներին հարևան և երկար ժամանակ հզոր ու զարգացած այդ ազգի ազդեցությամբ ապրած որևէ ժողովրդի անվերապահ իրանական ծագում վերագրելը: Որևէ լեզվի ծագումնաբանությունը որոշելու համար չպետք է բավարարվել նրա բառապաշարի ուսումնասիրությամբ, որովհետև այն մեծապես ենթակա է օտար ազդեցությունների: Ծագումնաբանության բացահայտման համար սկզբունքային կարևորություն ունի տվյալ լեզվի քերականությունը, որն իր բնույթով առավել պահպանողական է, քան բառապաշարը: Հայերենի քերականությունը, սակայն, էապես շեղվել է մայր լեզվի օրինաչափություններից, համալրվել բոլորովին նոր ձևերով: Հյուբշմանն այն կարծիքին էր, որ հայերենի թե՛ հին, թե՛ նոր քերականական օրինաչափությունները իրանական չեն, այլ մի կարևոր կետում տարանջատվում են իրանականից և համաձայնում սլավոնալիտվական լեզուների հետ: Իրանական օրինաչափություններից տարբերվող այդ քերականական իրողություններն են՝ 1) գործիական հոլովի բ ցուցիչը, 2) հոգնակերտ ք-ն, 3) եզակի տրականի և նրանից կազմվող ներգոյա36

կանի մ-ն, 4) կատարյալի հիմքի ց-ն, 5) ստորադասական առաջին և երկրորդ ապառնիների ց-ն, 6) սահմանական ներկայի մի շարք դիմային վերջավորություններ` -մ, -յք և այլն: Սրանցից ոչ մեկը իրանական բնույթ չունի, բայց վճռորոշ են հայոց լեզվի քերականական համակարգը բնութագրելու համար: Քանի որ հնդեվրոպական նախալեզվից տարբերվող հայերենի քերականական շատ իրողությունների ծագումնաբանությունը մթին է, Հյուբշմանը որոշում է լեզվի բնույթի հարցը վերջնականապես պարզաբանելու համար դիմել հնչյունական համակարգերի համեմատությանը: Համեմատելով հնդեվրոպական մայր լեզվի, իրաներենի և հայերենի հնչյունական համակարգերը` Հյուբշմանը տեսնում է, որ պարսկերենում համընկել են հիմք լեզվի պարզ և շնչեղ ձայնեղները, այնինչ հայերենում դրանք չեն համընկնում: Այսպես` մայր լեզվի Ե, ջ, d-ի դիմաց պարսկերենն ունի Ե, ջ, d, իսկ հայերենը մերթ ունի բ, գ, դ, մերթ` պ, կ, տ: Ելնելով այս հակասությունից՝ Հյուբշմանը եզրակացնում է, որ հայերենում այն բառերը, որոնք հիմք լեզվի Ե, ջ, d-ի դիմաց ունեն բ, գ, դ, փոխառություն են պարսկերենից, իսկ որոնք ունեն պ, կ, տ, ժառանգվել են ուղղակի մայր լեզվից, այսինքն՝ բնիկ են: Հետևաբար Հյուբշմանի մեծագույն գյուտն այն էր, որ նա բացահայտեց հնչյունական, քերականական այն օրենքները, որոնց միջոցով հնարավոր է զատել հայերենի բնիկ տարրը փոխառյալից: Հյուբշմանը հիմնավորում է, որ նախնական ժամանակաշրջանում արիացիները, հայերը և սլավոնալիտվացիները միմյանց հետ առանձնապես սերտ հարաբերությունների մեջ են եղել: Հայերենն իր լեզվական համակարգով միջանկյալ դիրք է գրավում արիական և սլավոնալիտվական լեզուների միջև, ուստի այն որպես ինքնուրույն լեզվաճյուղ պետք է տեղադրել իրանականի և սլավոնալիտվականի միջև: Հյուբշմանի եզրահանգմամբ՝ հայերենի բնույթը երկակի բնորոշման է ենթակա: Հայերենը վաղնջական ժամանակներում կապող օղակ է եղել արիական, սլավոնալիտվական և եվրոպական լեզուների միջև: Համեմատելով հայերենը եվրոպական լեզուների հետ հնչյունական օրինաչափությունների առումով (a-ի ճեղքումը e-ի, ո-ի ճեղքումը ո-ի կամ 1-ի)՝ Հյուբշմանը տեսնում է,

որ հայերենում, հակառակ արիականի, որոշ սահմանափակումներով է գործում a-a կամ a-e-ի, ո-ո կամ ո-1-ի ճեղքման եվրոպական օրենքը: Հյուբշմանի տեսությունը սկզբում առաջ է բերում մեծ բանավեճեր: Ֆ. Մյուլլերը նույնանուն հոդված է գրում` «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների շարքում», որտեղ պնդում է, որ թեև հայերենը կոկորդայինների պահպանմամբ և r, l հնչյունների տրոհումով մոտենում է սլավոնալիտվական լեզուներին, սակայն ինքը մնում է իր կարծիքին, որ հայերենը արիական լեզու է, ոչ թե ինքնուրույն լեզվաճյուղ: Բայց կարճ ժամանակ անց Հյուբշմանի տեսությունը լայն ճանաչում է գտնում և խորացվում է այլ հետազոտողների, հատկապես Անտուան Մեյեի կողմից:

ՆԱԽԱՄԱՇՏՈՑՅԱՆ ՀԱՅ ԳՐԵՐԻ ԳՈՅՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐԿԱԾՆԵՐԸ

Նախամաշտոցյան հայ գրերի և նրանցով ստեղծված մատենագրության գոյության հարցը հայագիտության ամենակարևոր, միաժամանակ և դեռ վիճահարույց խնդիրներից է: Նշանավոր հայագետների մի մասն ապացույցներ և ծանրակշիռ հիմնավորումներ է բերել նախամաշտոցյան գրերի գոյության օգտին, իսկ մյուսները հակառակ կարծիքին են՝ Մ. Մաշտոցին և նրա աշակերտներին համարելով հայոց մատենագրության հիմնադիրը: Նախամաշտոցյան գրերի կողմնակիցների թվում են այնպիսի խոշոր հայագետներ, ինչպիսիք են՝ Ղ. Ալիշանը, Ն. Մառը, Մ. Բրոսեն, Հ. Մանանդյանը, Հ. Հյուբշմանը, Ք. Պատկանյանը, Հ. Օրբելին, Լեոն, Գ. Սևակը, Ա. Աբրահամյանը և ուրիշներ: Ա. Աբրահամյանն իր «Հայոց գիր և գրչություն» աշխատության մեջ ի մի է բերել տեսական և աղբյուրագիտական այն բազմաթիվ հիմնավորումները, որոնք ապացուցում են Մ. Մաշտոցից դարեր առաջ Հայաստանում գրի և գրականության առկայությունը28: Այսպես, Բ. Հրոզնու աշակերտ Հ. Մարտիրոսյանը, հիմնվելով մի շարք վիմագիր հիերոգլիֆների վրա, եզրակացնում է. «Բերված հիերոգլիֆները, տասնյակ վեր-

Ա. Աբրահամյան, Հայոց գիր և գրչություն, Եր., 1973, էջ 13-26:

ծանված և չվերծանված այլ նշանագրերի հետ միասին, ցույց են տալիս, որ նախնադարյան Հայաստանում, սկսած երրորդ հազարամյակից մեր թվարկությունից առաջ, կիրառվում էին հիերոգլիֆ նշաններ, իսկ հետագայում նաև՝ գրություն»29: Հայաստանը Առաջավոր Արևելքի հզորագույն պետություններից մեկն էր, որը մրցակցում էր աշխարհակալ Հռոմի հետ: Բարձր կազմակերպվածություն ունեցող պետությունը, որը պետք է կարգավորեր տնտեսությունը, առևտուրը, հարկեր հավաքեր, մարտունակ բանակ պահեր, դիվանագիտական հարաբերություններ զարգացներ հարևան պետությունների հետ, չէր կարող իրականացնել այդ կարևորագույն նպատակներն առանց իր ժողովրդի համար հասկանալի գրի և գրչության: Բացի այդ` հայ թագավորները հայտնի են եղել գիտության, արվեստի և գրականության հանդեպ իրենց մեծ հովանավորությամբ: Պլուտարքոսի վկայությամբ՝ Արտավազդ թագավորը գրել է ողբերգություններ, ճառեր, պատմական երկեր, որոնց հիման վրա թատերգություններ են բեմադրվել: Ճիշտ է, որ Արտաշիսյան շրջանում հայ թագավորները դրամները հատել են հունարեն, ոչ թե հայերեն, բայց այդ ժամանակներում հունարենը միջազգային լեզու էր, և այդ դրամները շրջանառության մեջ էին ոչ միայն Հայաստանում, այլև հարևան պետություններում: Ընդ որում, հելլենիստական ազդեցության երկրներում հունարեն դրամներ էին հատում նաև Պարսկաստանում, Եգիպտոսում և ամբողջ Փոքր Ասիայում: Հեթանոսական Հայաստանում գրի և գրչության գոյության հարցը սերտորեն առնչվում է քրմական դասի գործունեությանը (քրմերն այն ժամանակ հոգևոր մշակույթի հիմնական կրողներն էին): Քրմերը մշակել էին հեթանոսական հավատի արարողակարգը, կազմել տոմարական աշխատություններ, օրենսգրքեր, պատմաաշխարհագրական երկեր, գուշակությունների մատյաններ և ստեղծել դավանաբանական, գիտական և անգամ գեղարվեստական հարուստ գրականություն:

Տե՛ս А. Мартиросян, Первобытные иероглифы Армении и их урарто-армянские двойники // Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1971, N 9, էջ 74:

Միջնադարյան հայ պատմիչների գործերում պահպանվել են տարաբնույթ տեղեկություններ հեթանոսական գրականության վերաբերյալ: Այս շրջանում առանձին հայկական գրի գոյության անուղղակի ապացույցներից է նաև բուն հեթանոսական դիցարանը, որտեղ վճռական դերակատարում ուներ դպրության և արվեստի աստվածը՝ Տիրը: Նրա անունը ժողովրդական ընկալման մեջ ուղղակի կապվում էր գիր անող, գրող աստծո հետ: Ըստ բանահյուսական աղբյուրների՝ Տիրը տոմարագիր էր: Նա ուներ հատուկ մատյաններ, որտեղ գրանցում էր բոլոր ծնվածներին, իսկ երբ նրանք մեռնում էին, դուրս էր գրում նրանց անունները: Այն մարդը, որի անունը նա դուրս էր գրում, գալիս էր Տիրի մոտ, հոգին առնում և ծոցը դրած՝ տանում երկինք: Այս հիմքի վրա առաջացել են ժողովրդական հայտնի անեծքները՝ գրողի ծոցը գնաս, գրողը քեզ տանի, գրողի տարած, գրողի բաժին դառնաս և այլն: Գրի հանդեպ պաշտամունքը հայոց մեջ եղել է դեռ վաղնջական ժամանակներում. դրա ապացույցները պահպանվել են մեր բառապաշարում. գիր և կարդալ բառերն ունեցել են «կախարդել», «հմայել» իմաստները: Ինչպես նշում է Ա. Աբրահամյանը, Կեսարիայում կախարդներին կոչում էին կարդացող, իսկ գիր բառը հայերենում ուղղակի կապվում է կախարդության հետ, այստեղից էլ՝ գրբաց-կախարդ, գիր անել- կախարդել և համանման արտահայտությունները30: Մովսես Խորենացին հիշատակում է Դարանղյաց Հանին, որտեղ եղել է մեհենական պահոց: Այնտեղ է գտնվել Ողյումպ քուրմի պատմական աշխատությունը, որից անձամբ օգտվել է Խորենացին: Անիի մեհենական գրադարանից է օգտվել Բարդածանը, որը եկել էր Հայաստան՝ քրիստոնեություն քարոզելու: Հաջողության չհասնելով՝ նա մեհենական գրադարանում հայոց թագավորների վերաբերյալ մի պատմություն է թարգմանում ասորերեն, ապա՝ հունարեն: Խորենացին, իր իսկ վկայությամբ, օգտվել է Բարդածանի այդ հայտնի թարգմանությունից: Ինչպես եզրակացնում է Ա. Աբրահամյանը, «չորրորդ դարում օտար լեզուներից Հայաստանում քաղաքացիություն ունեին հունարենը և ասորերենը: Եթե

Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 17:

հեթանոսական արխիվից Բարդածանի վերցրածը ո՛չ հունարեն էր և ո՛չ ասորերեն, ապա մնում է ենթադրել, որ նա պետք է գրված լիներ տեղական լեզվով՝ հայերեն31»: Հեթանոսական Հայաստանում տեղական գրերի և մատենագրության գոյության վառ ապացույցներից է այն մշակված, կանոնավոր հայոց գրական լեզուն, որը ժառանգություն ստացավ Մ. Մաշտոցն իր աշակերտների հետ: 5-րդ դարում արդեն հայերենն ուներ հարուստ բառապաշար՝ ոճական բազմազան շերտերով, կանոնակարգված քերականություն: Այդ ամենի շնորհիվ բավականին կարճ ժամանակաշրջանում Մաշտոցը և իր հետևորդները կարողացան թարգմանել Աստվածաշունչը, գիտական, դավանաբանական հսկայածավալ գրականություն և ստեղծել ինքնուրույն մատենագիտական երկեր: Աստվածաշնչի թարգմանությունն այնքան կատարյալ էր իր լեզվական որակով, որ եվրոպական հայագետներն այն կոչեցին «թագուհի թարգմանությանց»32: Ըստ այսմ, եթե հայոց գրական լեզուն սկզբնավորված լիներ զուտ Մաշտոցի ժամանակներում և ջանքերով, ապա. 1) Հայքի տարբեր գավառներում ապրող և ստեղծագործող հեղինակների երկերը չէին կարող այդքան միասնական և կանոնակարգված քերականական, ոճական կառուցվածք ունենալ, 2) թարգմանությունների ընթացքում ստիպված կլինեին բնագրի լեզվից մեծաքանակ փոխառություններ կատարել, օտարաբան կառույցներ գործածել, այնինչ 5-րդ դարի դասական գրաբարն աչքի է ընկնում լեզվական անաղարտությամբ, մշակված տերմինային համակարգով, հոմանիշների, դարձվածքների առատությամբ, շարահյուսական բազմաբարդ կառույցներով, որոնց շնորհիվ հնարավոր էր ծավալել դավանաբանական, փիլիսոփայական բանավեճեր, բարձր ոճի ճարտասանական քննարկումներ: Նախամաշտոցյան գրերի գոյության վերաբերյալ կան նաև տարբեր հիշատակումներ օտար սկզբնաղբյուրներում, որոնցից նշենք կարևորագույնները:

Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 20: Տե՛ս М. Тер-Мовсесян, История перевода Библии на армянский язык, СПб., 1902, էջ 25:

Ա. Մեր թվարկության 3-րդ դարի հույն հեղինակ Փիլիստրատոսը իր «Վարք Ապողոնիոս Տիւանացւոյ» երկում նշում է, որ Տավրոսի լեռներում մի հովազ են բռնել, որի վզին եղել է ոսկյա մանյակ, իսկ մանյակի վրա հայերեն տառանշաններով գրված է եղել՝ «Թագավոր Արշակ Նյուսիա աստուծո»: Հ. Աճառյանը, որը համոզված էր, թե մինչ Մաշտոցը Հայաստանի գրավոր մշակույթը եղել է պարսկերեն, հունարեն և ասորերեն, այս վկայության վերաբերյալ ենթադրում է, թե այդ Արշակը պարթև թագավոր է եղել, և մակագրությունն էլ ավելի շուտ պահլավերեն է եղել, քան հայերեն, Փիլիստրատոսն էլ շփոթել է պահլավերենը հայերենի հետ: Ա. Աբրահամյանը հակադարձում է բավական համոզիչ՝ նշելով, որ եթե անգամ Փիլիստրատոսն իրոք շփոթել է հայերենը և պարսկերենը, ապա պետք է ենթադրել, որ 3-րդ դարում հայկական գրերն այնքան հանրածանոթ էին և տարածված, որ այլալեզու գրությունը շփոթում և հայերեն էին կարծում33: Բ. Դարձյալ 3-րդ դարի հույն մատենագիր Հիպողիտես Հռոմեացին իր «Ժամանակագրության» մեջ (234-235 թթ.) թվարկում է հայերին այն ժողովուրդների շարքում, որոնք գիր և գրականություն ունեին. դրանք են եբրայեցիները, լատինները, որ նույն հռոմեացիներն էին, սպանացիները, հույները և մարերը: Գ. Հայ մատենագրության մեջ հիշատակումներ կան այն մասին, որ արդեն 4-րդ դարում եղել է Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանության առաջին տարբերակը, որի հեղինակն է համարվել Գրիգոր Լուսավորիչը: 7-րդ դարի հեղինակ Հովհ. Քռթենավորը Մայրագոմեցու դեմ գրած մի ճառում մեղադրում է նրան և նրա հետևորդներին առաքելաքարոզ Լուսավորչի թարգմանած ավետարանը հերքելու և անտեսելու մեջ: Դ. Ղազար Փարպեցին ևս անդրադառնում է հայոց նշանագրերի գոյությանը մինչ Մաշտոցը: Մեղադրելով հայ հոգևորականներին եկեղեցում ասորերեն արարողություններ կատարելու համար՝ Փարպեցին գրում է. «… Մանաւանդ որ գոն նշանագիրք հայերէն լեզուոյս, որով

Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 18:

հնար է՝ ինքեան ձայնիւ, եւ ոչ մուրածոյ բարբառով, շահել զոգիս արանց եւ կանանց առհասարակ յամենայն եկեղեցիս բազմութեան» 34: Ե. Հայ մատենագրության գոյությունն ապացուցվում է նաև տոմարագիտական աշխատությունների շնորհիվ: Այսպես, Անդրեաս Բյուզանդացին, որը 353 թվականին կազմել է իր նշանավոր 200-ամյա զատկացանկը, նշում է, թե հայերը 4-րդ դարում ունեցել են հունականից և ասորականից տարբերվող շարժական տոմար: Նախամաշտոցյան կամ հեթանոսական մատենագրությունից որևէ պատառիկ մեզ չի հասել, այս փաստի բացատրություններից ամենահամոզիչը կարելի է համարել քրիստոնեության անհանդուրժողական, աչառու ազդեցությունը: Հավարտ բերենք Ա. Աբրահամյանի գնահատականը. «Նախամաշտոցյան, այսինքն՝ հեթանոսական դպրությանը կործանարար հարված հասցրեց քրիստոնեությունը…Հին հայ պատմագիրները, պիտի կարծել, նախամեսրոպյան դպրության փաստը լռության են տալիս, որովհետև նրանք, որպես քրիստոնյա մատենագիրներ, նպատակ ունեն հեթանոսական շրջանը ներկայացնել բարբարոսական շրջան: Նրանք հակված են վկայելու, թե Հայաստանում հեթանոսական շրջանում տիրում էին անգիտությունն ու խավարը, և քրիստոնեությունն էր, որ եկավ լուսավորելու մեր ժողովրդին»35:

ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑԸ ԵՎ ԳՐԵՐԻ ԳՅՈՒՏԸ

Մեսրոպ Մաշտոցի աշակերտ Կորյունի վարքագրությունը իր ուսուցչի կյանքի և հայոց գրերի գյուտի գլխավոր աղբյուրն է, մասամբ այն լրացնում են Մովսես Խորենացու և Ղազար Փարպեցու պատմությունները, որոնց մանրակրկիտ քննությունն ակնհայտ է դարձնում այն փաստը, որ ժամանակին եղել են Մաշտոցին և գրերի գյուտին վերաբերող նաև այլ սկզբնաղբյուրներ, որոնցից օգտվել են պատմիչները, սակայն դրանք առ այսօր անհայտ են:

Ղ. Փարպեցի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1982, էջ 30: Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 20-21:

Կորյունի՝ 5-րդ դարում գրված վարքագրության մեզ հասած տարբերակն աչքի է ընկնում որոշ հակասություններով, պատմական անճշտություններով և թերասացությամբ: Ժամանակին Ն. Ադոնցը նշել է, որ Կորյունի աշխատության մեզ հասած տարբերակը չի կարելի համարել նախնական, քանի որ հետագա դարերի ընթացքում այն ենթարկվել է լուրջ խմբագրումների: Այդուհանդերձ Մաշտոցի կենսագրության մասին հիմնական տեղեկությունները հնարավոր է քաղել միայն Կորյունի երկից: Կորյունը Մաշտոցին չի կոչում Մեսրոպ. Հ. Մանանդյանն այս անունը համարում է կասկածահարույց, որովհետև այն վկայված է հին աղբյուրներից միայն Մ. Խորենացու պատմության մեջ: Ըստ Կորյունի՝ Մաշտոցը Տարոնի նահանգի Հացեկաց գյուղից էր, երանելի Վարդանի որդին: 7-րդ դարի «Անանուն ժամանակագրության» մեջ Վարդանը կոչվում է ազատ, բայց այլ վկայություններ Մաշտոցի հոր ազնվական լինելու մասին չկան, ուստի հետազոտողների մեծ մասն իրավամբ նշում է, որ նա շինականի որդի էր: Ըստ Խորենացու՝ նա կրթություն է ստացել Ներսես կաթողիկոսի մոտ, սովորել հունարեն: Ապա եկել է Այրարատի նահանգ` Վաղարշապատ մայրաքաղաք, և աշխատել որպես դպիր Խոսրով 111-ի արքունի դիվանում Առավանի հազարապետության ժամանակ: Զինվորական արվեստում ևս փորձել է իր ուժերը, սակայն որոշ ժամանակ անց նա դարձել է կուսակրոն հոգևորական, ուսումնասիրել Աստվածաշունչը և սուրբ գրքերը, գնացել Գողթն գավառ՝ քարոզելու և լուսավորելու հեթանոս բարքերով հայտնի տեղի բնակչությանը: Իր գործունեության այս ասպարեզում Մաշտոցը հանդիպել է բազմաթիվ դժվարությունների, որովհետև ժողովրդին խորթ էին քրիստոնեությունը, ասորերեն և հունարեն կատարվող անհասկանալի ժամերգությունները: Աստվածաշնչի և սուրբ գրքերի հայերեն թարգմանությունների բացակայությունը պատճառ էր դառնում հեթանոսական հին հավատքի արմատավորմանը և պարսից կրոնի տարածմանը: Գողթնում Մաշտոցը հասկանում է, որ հեթանոսության և մազդեզականության դեմ պայքարելու միակ հաստատուն զենքը կարող են լինել հայերեն գիրն ու քրիստոնեական արժեքների հայերեն թարգմանությունները: Վերադառնալով Այրարատ՝ Մաշտոցն իր մտադրությունները

հայտնում է Սահակ Պարթև կաթողիկոսին, որը ևս համակվում է հայոց գրերի ստեղծման գաղափարով: Նրանք այս մասին հայտնում են Վռամշապուհ թագավորին, որն արդեն մտահոգված էր հայերեն գիր ու գրականություն ստեղծելու խնդրով: Նա տեղեկացել էր, որ ասորի եպիսկոպոս Դանիելի մոտ պահվում են հայկական նշանագրեր: Թագավորը ոմն Վահրիճի ուղարկում է Դանիել եպիսկոպոսի ազգական Աբել քահանայի մոտ, որը, ստանալով թագավորի հրովարտակը, գնում է Դանիելի մոտ, ծանոթանում նրա մոտ պահված գրերին, ապա ուղարկում դրանք հայոց թագավորին: Դանիելյան նշանագրերի մասին մատենագրական տարբեր աղբյուրներում կան բազմաթիվ, հաճախ իրար հակասող վկայություններ թե՛ դրանց քանակի, թե՛ բնույթի վերաբերյալ: 7-րդ դարի «Անանուն ժամանակագրության» մեջ նշվում է, որ դանիելյան այբուբենն ուներ 29 կամ 24 տառ: Այս կապակցությամբ Հ. Մանանդյանը գրում է. «Աղբյուրներից մեջբերված վկայությունները հաստատում են, որ դեռևս Մ. Մաշտոցից առաջ գոյություն են ունեցել այսպես կոչված դանիելյան նշանագրեր, որոնք, հավանաբար, Մաշտոցն օգտագործել է հայերեն լեզվի հնչյունային առանձնահատկություններին համապատասխանող հայերեն լիակատար այբուբեն ստեղծելիս»36: Ստանալով հանկարծագյուտ նշանագրերը՝ Սահակն ու Մաշտոցը, ըստ Կորյունի վարքագրության, երկու տարի հայ մանուկներին Հայաստանի երկու մասերում կրթում են դրանցով, բայց երկու տարի անց համոզվում են, որ դրանք բավական չեն հայերենի վանկերն ու կապերն ամբողջությամբ արտահայտելու համար: Մաշտոցը, հավաքելով աշակերտների մի խումբ, նրանց հետ ուղևորվում է Ասորիք: Եդեսիա և Ամիդ քաղաքներում նրան սիրահոժար ընդունում են տեղի Ակակիոս և Բաբիլաս եպիսկոպոսները: Իր աշակերտներին նա բաժանում է երկու խմբի, որպեսզի մի խումբը խորամուխ լիներ ասորական դպրության մեջ, մյուսը՝ հելլենական: Աստվածային հզոր աջն ուղղորդում է Մաշտոցին, և նա հղանում է հայոց նշանագրերը, անուններ տալիս տառերին, դասավո-

Հ. Մանանդյան, Երկեր, Բ, Եր., 1978, էջ 454-455:

րում, վանկեր կազմում: Այբուբենի ստեղծումից հետո Մաշտոցը գնում է Սամոսատ և հույն գրագիր Հռոփանոսի օգնությամբ վերջնականապես ճշտորեն որոշում հայոց տառերի գծագրությունը, կապակցելիությունը: Այնուհետև իր աշակերտներ Հովհան Եկեղեցացու և Հովսեփ Պաղնացու հետ Մաշտոցը թարգմանում է Սողոմոնի «Առակաց» գիրքը: Հայոց նորագյուտ այբուբենով և «Առակաց» գրքի թարգմանությամբ Ասորիքից նրանք վերադառնում են Վաղարշապատ, որտեղ նրանց մեծ ոգևորությամբ դիմավորում են ժողովուրդը, թագավորը և կաթողիկոսը: Վերադառնալով Հայաստան՝ Մաշտոցն իր համախոհների հետ դպրոցներ է բացում, կրթում, թարգմանում: Հիմնվելով տոմարական հավաստի հաշվումների վրա՝ ֆրանսիացի գիտնական Է. Դյուլորիեն որոշել է Սահակ Պարթևի և Մեսրոպ Մաշտոցի մահվան թվականները: Ըստ այդմ, Մաշտոցը վախճանվել է 440 թվականի փետրվարի 17-ին` շաբաթ, իսկ Սահակ կաթողիկոսը՝ 439 թվականի սեպտեմբերի 7-ին` հինգշաբթի: Կորյունի վարքի վերջաբանում այս կապակցությամբ նշված է, որ այբուբենի գյուտը կատարվել է Մաշտոցի մահվանից 35 տարի առաջ, ուրեմն, ենթադրաբար, 406 թվականին: Այս թվականի ճշտությունը հաստատվում է նաև Կորյունի վերջաբանի մեկ այլ վկայությամբ, որը հայոց դպրության սկիզբ համարում է Հազկերտ Ա-ի (399-420) թագավորության 8-րդ տարին, այսինքն՝ դարձյալ մոտավորապես 406-ը: Հայոց գրերի գյուտի տարեթվի որոշման խնդիրը ժամանակին բանասիրական լուրջ վեճերի տեղիք է տվել: Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» բնագրի մեջ եղած մի շարք հակասություններ վեր են հանվել Գ. ՏերՄկրտչյանի, Ն. Ադոնցի և Հ. Մանանդյանի աշխատանքներում: Գ. ՏերՄկրտչյանը 1912 թվականին «Արարատ» հանդեսում տպագրում է մի հոդված՝ «Հայ գրերի 1500-ամյակի առթիվ», որտեղ կարևոր բացահայտումներ է կատարում՝ ժամանակագրական և փաստական անճշտություններ գտնելով Կորյունի բնագրում: Կորյունի կողմից հիշատակված՝ Ամիդի և Եդեսիայի եպիսկոպոսները չէին կարող 405-406 թվականներին օժանդակել Մաշտոցին, որովհետև Ամիդում Ակակիոսը եպիսկոպոս է եղել սկսած 420 թվականից, իսկ Բաբիլաս անունով եպիսկոպոս ընդ46

հանրապես չի եղել, Եդեսիայում եղել է Րաբուլաս եպիսկոպոս, որը քահանայապետ է եղել 412-435 թվականներին: Ելնելով այս փաստերից՝ Գ. Տեր-Մկրտչյանը կարծում է, որ Կորյունի երկի վերջաբանում նշված 406 թվականին ոչ թե մաշտոցյան գրերի գյուտի տարեթիվն է, այլ դանիելյան նշանագրերի՝ Վաղարշապատ բերվելու տարեթիվը, իսկ գրերի գյուտը կատարվել է 412-416 թվականներին, երբ Մաշտոցը կարող էր հանդիպել Ակակիոսին և Ռաբուլասին և արժանանալ նրանց աջակցությանը: Ըստ այդմ, Մաշտոցն Ասորիքից Վաղարշապատ վերադարձել է ոչ թե Վռամշապուհի թագավորության Զ տարում, այլ ԺԶ տարում: Կորյունի բնագրի Զ թիվը նա առաջարկում է կարդալ ԺԶ: Այս ուղղումները ոչ միայն կասկածելի են, այլև հերքելի, բայց անհերքելի են ասորի եպիսկոպոսների պաշտոնավարության տարեթվերը. մի փաստ, որի համար, անշուշտ, բացատրություն պետք է լիներ: Նշված խնդրին անդրադառնում է նաև Ն. Ադոնցը: Վերջինս «Հանդէս ամսօրեայ»-ում 1925 թվականին հրապարակում է «Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների» աշխատանքը, որտեղ ի հայտ է բերում քրիստոնեության պատմության վերաբերող ոչ հայկական աղբյուրներում հիշատակվող նոր փաստեր Մաշտոցի կենսագրությունից, որոնք կամա թե ակամա զանց է առել նրա կենսագիր Կորյունը: Օտար աղբյուրներում վկայված է, որ Մաշտոցը ծանոթ է եղել Նեստորի ուսուցիչ Թեոդորոս Մոպսուեստացու հետ, որին խնդրել է պարսից մոգության դեմ աշխատություն գրել: Այս փաստը հիշատակված է Փոտ կամ Փոտիոս պատրիարքի հռչակավոր «Գրադարան» աշխատության մեջ: Ադոնցը եզրակացնում է, որ Մաշտոցին աջակցել են ոչ թե Ակակիոսը և Րաբուլասը, այլ Թ. Մոպսուեստացին, որի հերձվածողական գրվածքները խստորեն դատապարտվել են Եփեսոսի 431 թվականի տիեզերական ժողովում: Կորյունը հասարակ կենսագիր չէր, այլ եկեղեցական գործիչ և պետք է զերծ պահեր Մաշտոցին նեստորականության հետ աղերսներից, որոնք խորշելի էին: Դավանաբանական նկատառումներով Կորյունը խմբագրել է Մաշտոցի ողջ կենսագրությունը: Ն. Ադոնցը հավանական է համարում, որ Մաշտոցը հայոց գրերը հորինած լիներ 4-րդ դարի վերջում Թեոդորոս Մոպ47

սուեստացու աջակցությամբ: Թ. Մոպսուեստացին այդ շրջանի ամենահեղինակավոր և գիտնական եկեղեցական հայրերից մեկն էր, որը հայտնի էր Pօ1yհiՏէօո - Բազմավեպ անունով37: Այնուհետև Մաշտոցին նորաստեղծ նշանագրերի հնչագրական և գեղագրական պատկերն ամբողջացնելու համար օժանդակել է Կորյունի կողմից ևս հիշատակվող Հռոփանոս, իրականում՝ Ռուփինոս անունով քահանան, որը Մոպսուեստացու աշակերտն էր: Ռուփինոսը 399 թվականին Ասորիքից մեկնել էր Հռոմ և Պելագիոս քահանայի հետ դարձել պելագիական վարդապետության հիմնադիր: Այսինքն, ինչպես իր ուսուցիչը, շեղվել էր ուղղափառ դավանաբանությունից: Ինչպես գրում է Ն. Ադոնցը, «Կորիւնը հասարակ կենսագիր չէ, նա եւ եկեղեցական գործիչ է եւ իբր այդպիսին պէտք է և իր գրիչը համակերպէր յետ-եփեսոսական տրամադրութեան: Հայոց կապերը Ասորիքի հետ այժմ պիտի խորշելի թուէր»38: Իր քննության ավարտին նշանավոր հայագետ և աղբյուրագետ Ադոնցն առավել խիստ բնութագրում է տալիս Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկին՝ իբրև սկզբնաղբյուրի. «Մաշթոցի կենսագիրը շատ հեռու է բաւարարելու այն պահանջներին, որ կարելի է առաջադրել մի աշակերտի, որ գրում է իր ուսուցչի կեանքը: Կորիւնը, որքան ճոռոմաբան, նոյնքան սակաւագէտ է: Գուցէ եւ աւելի գիտէ, քան յայտնում է մեզ: Խոստումնալից յառաջաբանը, ուր ուզում է նաւել «զհամատարած ալեօքն վարդապետական ծովուն», նման է շքեղ մուտքի, որ տանում է մի խեղճ տնակ: Ուստի եւ վերջաբանութիւնը, ուր յայտարարում է, որ «ոչ եթէ ի հին համբաւուց տեղեկացեալ» մատենագրում է, այլ «որոց մեր իսկ ականատես եղեալ», թողնում է բոլորովին հակառակ տպաւորութիւն»39: Ըստ Ղազար Փարպեցու՝ Վռամշապուհին թագավոր էր կարգել Շապուհ Գ-ն, որն իշխել է 383/4-388/9 թվականներին, ուստի Ն. Ադոնցը եզրակացնում է, որ Մաշտոցի կողմից գրերի գյուտը կատարվել է չորրորդ դարի վերջում՝ Շապուհ Գ-ին հաջորդած Վռամ Դ-ի թագավորու-

Տե՛ս Ն. Ադոնց, Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների, «Հանդէս ամսօրեայ», թիւ 7-8, 1925, էջ 440-441: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 439: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 328:

թյան օրոք՝ 388/9-399 թվականներին: Ավելի որոշակի՝ գրերի գյուտը պետք է կատարված լիներ 383-392 թվականների միջև ընկած տասնամյակում: 1952 թվականին Հ. Մանանդյանը, ելնելով այս ակներև հակասություններից և հայ մատենագիտական աղբյուրների տարբեր վկայություններից, հատկապես Ղազար Փարպեցու և Ստեփանոս Տարոնացի Ասողիկի և Սամվել Անեցի քահանայի պատմություններից, իր «Հայոց գրերի գյուտի տարեթվի հարցի շուրջ» աշխատանքում կարծիք է հայտնում, ըստ որի՝ հայոց դպրությունը սկսվել է Վռամ Դ Կրմանի 4-րդ տարում, այսինքն՝ 391/2 թվականին, ոչ թե 405-406 թվականներին: Վռամշապուհը թագավոր է դարձել իր եղբայր Խոսրով Դ-ից հետո՝ 387/8 թվականին, և թագավորել է երկար 25-26 տարի40: Այսուհանդերձ, այսօր բանասիրության մեջ ավանդապահորեն գրերի գյուտի համար ընդունելի է համարվում 405 թվականը:

ԴԱՍԱԿԱՆ ԳՐԱԲԱՐԻ ԼԵԶՎԱՈՃԱԿԱՆ ԴԱՍԵՐԸ

Գրերի գյուտի ժամանակից մինչ 460 թվականը հայոց լեզվի պատմության մեջ հայտնի է մեսրոպյան հայերեն կամ դասական գրաբար անվամբ, որը համարվում է գրական հին հայերենի ամենակատարյալ շրջանը` ոսկեղենիկ, ոսկեդարյան գրաբարի շրջանը: Այդուհանդերձ, այս շրջանում գրված երկերը ևս տարբերվում են իրենց լեզվաոճական որակներով, որոնց դասակարգմամբ առաջինը զբաղվել է Նորայր Բյուզանդացին իր «Կորիւն վարդապետ եւ նորին թարգմանութիւնք» հայտնի աշխատության մեջ, ապա՝ Հ. Աճառյանը, Վ. Առաքելյանը և այլք: Ոսկեդարյան շրջանից մեզ հասած գործերի թիվը չորս տասնյակից փոքրինչ ավելի է, և դրանք բաժանվում են չորս դասի: Ա դասը կոչվում է Եզնիկյան և ներառում է հետևյալ գործերը` Աստվածաշունչ, Ոսկեբերանի՝ թվով ինը գործերի թարգմանությունները`

Տե՛ս Հ. Մանանդյան, Երկեր, Բ, Եր., 1978, էջ 503-507:

Մեկնութիւն Եսայեայ, Սաղմոսաց, Մատթէի, Պօղոսի, Եւսեբեայ Եմեսացւոյ «Ճառքը», Եւսեբիոսի «Քրոնիկոնը», Աբրահամ Խոստովանողի «Վկայք Արեւելիցը» և դավանաբանական մի շարք այլ թարգմանություններ: Այս դասի միակ ինքնուրույն երկը Եզնիկի «Եղծ աղանդոցն» է: Բ դասը` Եփրեմյան, ընդգրկում է հետևյալ երկերը` Եփրեմ Ասորւոյ «Մեկնութիւնք Հին կտակարանի», «Մեկնութիւն գործոց առաքելոց եւ թղթոցն Պօղոսի» գործերը, Իգնատիոս Հայրապետի «Թուղթքը», Եւսեբիոս Կեսարացու «Պատմութիւն եկեղեցականը», ընդամենը 11 գործ. բոլորը թարգմանություններ են ասորերենից: Գ դասը` Կյուրեղյան, ներառում է հետևյալ գործերը՝ Կիւրեղ Երուսաղեմացու «Կոչումն ընծայութեան», Բարսեղ Կեսարացու «Վեցօրեայքը» և իր «Պատարագամատոյցը», Ոսկեբերանի մնացյալ մեկնությունները և Ճառերը, «Թուղթք Սահակայ եւ Մաշտոցի», «Պատմութիւն Հարանց Եգիպտացւոց», ընդհանուր թվով 7 կտոր` բոլորը թարգմանված հունարենից և ասորերենից: Դ դասը` Ագաթանգեղյան, ընդգրկում է հիմնականում հայերեն բնագրեր և սակավաթիվ թարգմանություններ, փոքր դաս է` ընդամենը հինգ երկ` Ագաթանգեղոսի, Կորյունի, Բուզանդի, Եվթաղի գործերը և Մակաբայեցիք: Այս չորս դասերի ընդունված բնորոշումները հետևյալներն են. Եզնիկյանը՝ ամենականոնավոր, ճիշտ, հստակ, արվեստավոր և գեղեցիկ, Եփրեմյանը ամենապարզն է և ամենահասարակը, Կյուրեղյանը համարվում է միջանկյալ բարեխառն ոճ` առաջին երկուսի մեջտեղում, իսկ Ագաթանգեղյանը պերճ է, բազմաբարդ, մթին ու հաճախ անկանոն41: Հ. Աճառյանը այս դասերի տարբերությունը չի համարում տեղի (իմա՝ բարբառայնության) և ժամանակի արդյունք, քանզի բոլորի հեղինակներն էլ Մեսրոպի և Պարթևի աշակերտներն էին, այլ հեղինակների կրթության, անհատական ոգու և հայացքների արգասիք: Ընդհանուր առմամբ, մեսրոպյան հայերենի համար Հ. Աճառյանն առանձնացնում է հետևյալ կարևոր տարբերակիչ գծերը:

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, Եր., 2013, էջ 76-78:

Մեսրոպյան հայերենում չկան մի շարք բառեր` հիմնականում հունաբան և բարբառային, որոնք սովորական են հետդասական հայերենում` արփի, հրաշք, փեթակ, կենցաղ, քանակ, որակ, տեսակ, բայ, բառ, սեռ, տառ: Այս բառերի փոխարեն կիրառվում էին այլ արմատներ, օրինակ՝ հրաշք բառի փոխարեն՝ զօրութիւն, արուեստ, նշան, սքանչելիք, փեթակ-ի փոխարեն՝ մեղուանոց, տեսակ բառի փոխարեն՝ ազգ և այլն: Մի քանի բառեր հնչյունական այլ ձևեր ունեն` արծուի, հիւսիսի, պատասխանի, արուեստ, իսկ հետին շրջանում դառնում են արծիւ, հիւսիս, պատասխան, արհեստ: Չկան հունաբան նախածանցներով բառեր`ապա-, առ-, բաղ-, գեր-, դեր-, ենթ-, հոմ-, մակ-, յար-, ներ-, շաղ-, շար-, պար-, վեր-, տար-, տրամ-, ստոր-, փար-: Ամէն բառը դրվում է միայն բայարմատների վրա և որոշյալ դերանուն է`ամէնագետ - ամեն ինչ իմացող, ամէնատես - ամեն ինչ տեսնող, իսկ ուշ շրջանում սկսում է դրվել նաև ածականների վրա` ամենաբարի, ամենամեծ և այլն: -Ուհի ածանցով իգական բառեր չկան. միակ վկայությունը` թագուհի, այն էլ` սակավ և հիմնականում դշխոյ բառի հետ: Զան, ճեմ ձևույթներով բառեր չկան, այնինչ դրանք ուշ շրջանում շատ տարածված են` բազմազան, այլազան, սրբազան, լուսաճեմ, վեհաճեմ, երկնաճեմ և այլն: -Ային ածանցն օգտագործվում է միայն տեղ ցույց տվող բառերի հետ` լեռնային, դաշտային, քաղաքային և այլն, իսկ երկնային, աստվածային, մարդկային, հրեշտակային բառերը ուշ շրջանի ձևեր են: Դրանց փոխարեն վկայված էին` երկնաւոր, աստուածեղէն, մարդկեղէն կազմությունները: -Ող ձևույթով դերբայները տարածված չեն, փոխարենը որ հարաբերականով և երկրորդական նախադասությամբ կառույցներ են` որ շարժի՝ շարժող-ի, որ մտին՝ մտանող-ի փոխարեն: -Ող-ի փոխարեն հաճախ ունենք -իչ մասնիկը՝ արարիչ, փրկիչ, փոփոխիչ և այլն: Իլ-ով անորոշ դերբայ չի գործածվում, թեև սահմանական եղանակի ներկա ժամանակից սկսած՝ ի հայտ է գալիս ի խոնարհիչը` -իմ, -իս, -ի,

-իմք, -իք, -ին, ինչպես` հայել - հայիմ, մոլորել - մոլորիմ և այլն: Ուշ շրջանում արդեն վկայված են իլ-ով անորոշ դերբայները` հայիլ, մոլորիլ: Ան- ժխտականի փոխարեն մեսրոպյան հայերենում ընդունված էր գործածել առանց նախադրությամբ ձևը` առանց շիջանելոյ, առանց հասանելոյ, առանց տեսանելոյ, փոխանակ` անշէջ, անհաս, անտես: Քաղաքների և երկրների անունները կազմվում էին հատկացուցչով` աշխարհ Պաղեստինացւոց, աշխարհ Հայոց, քաղաք Սամոսատացւոց: Մաշտոցյան շրջանում ընդունված էր պարզ բայերի փոխարեն դարձվածներ կամ բայական հարադրություններ կիրառել` աղօթս առնել, փոխանակ աղոթել, երկիր պագանել - երկրպագել, պատասխանի տալ- պատասխանել: Բայական կառույցներից գերիշխում էին նույն բայարմատից բաղադրված լրացումներով ձևերը` գոյանալոյ գոյացեալսն գոյարար, մեծապատիւ մեծարեաց, շահ մեծաշահ է մեծատանց և այլն:

ՀՈՒՆԱԲԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

Հինգերորդ դարավերջին գրավոր դարձած հայոց լեզուն մեծ փոփոխությունների էր ենթարկվում: Արդեն խորանում և ծավալվում էր թարգմանչական հզոր շարժումը՝ ասորերենից, վերջին շրջանում, հատկապես հունարենից, հսկայածավալ դավանաբանական, գիտական գրականություն էր թարգմանվում Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի աշակերտների կողմից: Հայաստանում ձևավորվել էր Հունաստանում աշխարհիկ բարձր կրթություն ստացած շնորհալի և մեծ հավակնությունների տեր երիտասարդների մի սերունդ, որն ամեն ինչում կատարելության էր ձգտում: Գիտությունների և մշակույթի հայրենիք համարվող Հունաստանում ձևավորված աշխարհայացքը հելլենասեր մտավորականների մի մեծ բանակ էր ձևավորում, որը, տոգորված հայրենասիրությամբ և մրցակցային խանդավառությամբ, փորձում էր ապացուցել, որ հայոց լեզուն ոչնչով չի զիջում հունարենին` ո չ իր բառակազմությամբ, իմաստա52

բանությամբ, ո չ էլ քերականական կամ ոճական բազմազանությամբ: Հունարենը համարվում էր կատարյալ լեզու, ուստի հայերենում բացակայող լեզվական այն իրողությունները և կառույցները, որ վկայված էին հունարենում, սկսում էին գործուն փոխառվել: Հունաբանությունն ամենից առաջ դրսևորվում էր բառապաշարում, բայց քանի որ մեր մտավորականությունը ստեղծարար էր, նա չէր կարող բավարարվել պարզ փոխառություններով: Հելլենամետ թարգմանիչները և մտավորականները, հենվելով հայերենի բարբառների և ներքին աղբյուրների ընձեռած նյութի վրա, ստեղծում են մեզ այնքան անհրաժեշտ երկու տասնյակից ավելի նախածանցներ, բառակազմական նոր կաղապարներ, բառապատճենումներ են կատարում, ձևավորում են հայոց գիտական եզրաբանությունը: Փոփոխությունների ալիքն աստիճանաբար բառապաշարից անցնում է ձևաբանությանը և շարահյուսությանը: Հայերենը հնդեվրոպական մայր լեզվից չէր ժառանգել քերականական սեռի, երկակի թվի կարգերը, որոնք, սակայն, պահպանվել էին հունարենում, բացի այդ՝ հունարենում բայն ուներ գերակատար և հարակատար ժամանակներ, նույնիմաստ դերբայներ: Հունաբան հեղինակները ստեղծում են հայերենի նոր քերականություն, որտեղ ճգնում են լրացնել այս բացակայող օղակները: Ինչպես վկայում է Ս. Ղազարյանը, «հունաբան հայերենը եղել է հելլենասեր ուղղության ձեռքին ամենաուժեղ մի գործիք և օգտագործվել է հայ լուսավորչական եկեղեցու և պարսկական կողմնորոշում ունեցող հայ հոգևորականության դեմ այդ շրջանում մղված պայքարում: Եվ չնայած իր արհեստական շատ կողմերին՝ նա դրական մեծ դեր է կատարել հայ ժողովրդի մշակութային կյանքում՝ օժանդակելով աշխարհիկ գրականության զարգացմանը և հայ գիտական քերականության մշակմանը»42: Հ. Աճառյանը, անդրադառնալով հունաբանությանը, նշում է, որ Ե դարից հետո, երբ հայերը ձեռնամուխ եղան հույների փիլիսոփայական, գիտական գործերի թարգմանությանը, տեսան, որ «հայերենը բավական չէ փիլիսոփայական, արվեստական մշակված լեզվի բոլոր նրբությունները պատկերացնելու: Այդ րոպեից պահանջ

Ս. Ղազարեան, Հայոց լեզուի պատմութիւն, Անթիլիաս-Լիբանան, 2007, էջ 218:

զգացվեց հայերենի այս տկար կողմը զորացնելու, պակասությունը լրացնելու»43: Հունաբան հայերենի հիմնադրի անունը մեզ չի հասել, Հ. Աճառյանը հիշատակում է պահպանված ավանդությունը, որտեղ այս դպրոցի հիմնադիր է համարվում ոմն Դավիթ Անհաղթ Հարքացին կամ Ներգյունացին, որն ապրել է Մ դարի երկրորդ կեսում, սովորել է Աթենքում, կայսեր ներկայությամբ մրցել հույն փիլիսոփաների հետ, հաղթել բոլորին: Գ. Ջահուկյանի ենթադրությամբ, այս Դավթի անվան հետ է կապվում Դիոնիսոս Թրակացու «Քերականական արվեստ» երկի հայերեն փոխադրությունը44: Հունաբան դպրոցի գործունեությունը, ըստ Հ. Աճառյանի, ընդգրկում է Ե դարավերջից մինչև Ը դար ընկած ժամանակահատվածը45: Ս. Ղազարյանը, հետևելով Հակոբ Մանանդյանին, հունաբան դպրոցի գործունեությունը սահմանափակում է երկու դարով՝ 5-րդ դարի վերջից մինչև 7-րդ դարի վերջը46: Հակոբ Մանանդյանը հունաբան թարգմանությունների երեք շերտ է տարբերում. Ա) առաջին խմբի մեջ են Դիոնիսիոս Թրակացու «Արուեստ քերականի», «Գիրք Պիտոյից» և Փիլոն Եբրայեցու որոշ երկերի թարգմանությունները, որոնք իրենց բառապաշարով և քերականությամբ գրեթե չեն տարբերվում միմյանցից և ստեղծվել են ոչ ուշ, քան Մ1 դարի առաջին կեսը: Վաղ հունաբան այս գործերում դեռ չկան այն բոլոր նախածանցները, որոնք լայն կիրառություն են ստացել հետագա շրջանի թարգմանություններում: Այսպես՝ հակ- նախածանցի փոխարեն հանդիպում է հակառակ բառը, զորօրինակ՝ հակառակամարտ, հակառակակիր, հակառակամէտ, հակառակադրութիւն, հակառակադիր: Յունարեն αντι-, δια-, μετα- նախդիրները չեն թարգմանվում հակ-, տար-, փոխ- նախածանցներով, դրանց փոխարեն խուն, քօղ, հաստատ, ջոկ բառերն են գործածվում: Բ) Թարգմանությունների երկրորդ շերտի մեջ Տիմոթէոս Կուզի «Հակաճառութիւնք»-ն է,

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, Եր., 2013, էջ 142: Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում (Մ-ՃՄ դդ.), Եր., 1954, էջ 61-63: Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 142: Տե՛ս Ս. Ղազարեան, նշվ. աշխ., էջ 222-223:

Արիստոտելի «Յաղագս մեկնութեան եւ ստորոգութեանց» թարգմանությունները և Յամբղիքոսի մեկնությունները, որտեղ արդեն վկայված են հակ-, փար-, փաղ-, ներ-, շաղ-, տար-, մակ- նախածանցներով կազմությունները և Գ) վերջին շրջանի թարգմանություններում՝ «Սահմանք իմաստասիրութեան», «Վերլուծութիւն ներածութեան Պորփիւրի», «Վասն բաժանման», «Մեկնութիւն ստորոգութեանցն Արիստոտէլի», բացի բառապաշարից, էապես փոփոխված են նաև ձևաբանական և շարահյուսական կառույցները, որի պատճառով դրանք հույժ դժվարըմբռնելի են և հասկանալու համար հաճախ անհրաժեշտ է դիմել հունարեն բնագրերին47: Հունաբան հայերենի բնութագրության համար, նախ՝ առանձնացնենք բառապաշարում կատարված հիմնական փոփոխությունները, ապա՝ ձևաբանության մեջ արված նորամուծությունները: Հունաբանները հայերենի բառապաշարը հարստացրին նախածանցներով, այսպես՝ ապ-, առ-, արտ-, բաղ-, բաց-, գեր-, դեր-, ենթ-, հակ-, համ-, հոմ-, մակ-, յար-, ներ-, շաղ-, շար-, պար-, ստոր-, վեր-, տար-, տրամ-, փաղ-, փար-, փող-: Այս մասնիկների ստեղծման համար հունաբանները օգտագործել են հայերենի նախդիրները, մակբայները և տարբեր այլ արմատներ: Հիշյալ նախածանցների մեծ մասն այսօր էլ գործածական է հայերենում, և առանց դրանց անհնար է պատկերացնել արդի հայերենի գիտական բառապաշարը: Բայց հունաբանության երկրորդ և երրորդ շրջաններում հայ թարգմանիչները սկսեցին կուրորեն թարգմանել այն բոլոր հունարեն բառերը, որոնք կազմված էին նախամասնիկներից՝ առանց հաշվի առնելու այն հանգամանքը, որ մեսրոպյան հայերենում արդեն կային դրանց համազոր և համարժեք կազմություններ: Այս երևույթն ունեցավ և՛ բացասական, և՛ դրական հետևանքներ. արհեստական կառույցների մի մասն անհասկանալի էր, ուստի չմերվեց մեր բառապաշարին, բայց որոշ կազմություններ հարստացրին հայերենի հոմանշային շարքերը՝ որոշ իմաստափոխությունների շնորհիվ դառնալով համագործածական: Բերենք հունաբան նորակազմությունների օրինակներ մեսրոպյան հա47

Հմմտ. Հ. Մանանդյան, Հունաբան դպրոցը և նրա զարգացման շրջանները, Վիեննա, 1925, էջ 107-174:

յերենում առկա համարժեքներով՝ ապաբանութիւն - ջատագովութիւն, ապուսել / ապասոցել-ժխտել, ուրանալ, մերժել, առանկանիլ - պատահել, արտոնութիւն-իրաւունք, առաւելութիւն, բաղդատութիւն - համեմատութիւն, բացադրել-մեկնել, հակակայութիւն - խտիր, հոմանուն անուանակից, մակերեւոյթ-երեսք, յարադրել - կցել, ներկայ - առաջիկայ, ներգործել-ազդել, շաղկապ - զօդ, շարունակ - հանապազ, պարունակութիւն- բովանդակութիւն, վերծանել - ընթեռնուլ, տարացոյց աւրինակ, տարբերել - որոշել, զանազանել, տարբեր - ընդհատ, տարալսութիւն - անհնազանդութիւն, տրամադրութիւն -զգածումն, յօժարութիւն, փաղառութիւն - վանկ, փոխարկել-փոխել և այլն: Փիլիսոփայական երկերի հունարենում կային նաև բարդ նախամասնիկավոր կառույցներ, որոնք ևս նույնությամբ թարգմանվեցին հայերեն՝ առարտագործել -յաւելուլ ինչ, տարբաղմատ - յօդուածոյ (մասնիկ), մակշաղկապել - կապել երկիցս, բաղստորադրութիւն - հաւանութիւն, ներպարունակել - բովանդակել և այլն: Բացի նախամասնիկներից՝ հունաբանները հայերենում ստեղծեցին նաև բարդությունների հունատիպ կաղապարներ, կատարեցին արհեստական բառապատճենումներ, բառացի թարգմանում էին ամեն ինչ, թեև այդ բառերի դիմաց հայերենում կային համապատասխան արմատներ կամ բարդություններ, այսպես՝ արուսեակ բառի համար բառացի թարգմանությամբ ստեղծվեց վաղորդայնազգեցիկ, Հ. Աճառյանի բնորոշմամբ, անճոռնի բառը, յաղթասիրել - վիճել, հպարտանալ - պատուասիրել: Որոշ բարդություններում հունարենի նմանողությամբ փոխվեց արմատների դասավորությունը՝ բանասէր - սիրաբան, գործատէր սիրագործ, քաղաքամայր - մայրաքաղաք: Այնուհետև հայերենում առկա արմատներով սկսեցին կազմել տարբեր նոր բարդություններ՝ դժուարաձեռն, դժուարապատահ, դժոխաձեռնարկելի, դժոխաբանել, դժոխակենդան, դժոխելանելի, դժոխորսալի: Մաշտոցյան երեք արմատին համարժեք՝ ստեղծեցին եռ արմատը՝ եռօրեայ, եռանկիւն, եռամսեայ և այլն: Ձևաբանության մեջ հունաբաններն արհեստականորեն ստեղծեցին արական, իգական, չեզոք սեռերի տարբեր բառաձևեր: Հայերենի

գոյականների, ածականների պարագայում դա անհնար եղավ, ուստի հունաբանները բավարարվեցին որոշ թվականներով և դերանուններով: Օրինակ՝ մի - իգական, եզ - արական, մու - չեզոք, սա, դա, նա դերանունների դեպքում ունենք՝ սէ, դէ, նէ իգական սեռի տարբերակները, թեք հոլովաձևերի համար ևս հնարեցին տարբերակներ՝ սերա-սարա, սեմա, սէք-սայք, սացա-սոցա, նոցա-նոջա և այլն: Եզակի - հոգնակի թվերի հետ մեկտեղ փորձեցին տարբերակել երկակի թիվը, Դիոնիսիոս Թրակացու քերականության մեջ երկակի թվի ցուցիչը ու-ն է՝ Պետրոս, Պետրու, Պետրոսք եռանդամ հակադրությամբ: Կամ այսու-այդու-այնու, որ նշանակում են այս երկուսը, այդ երկուսը, այն երկուսը, մոնք-դոնքնոնք, որ նշանակում են՝ մենք երկուսով, դուք երկուսով, նրանք երկուսով: Հոլովական նորամուծություններից նշենք սեռական հոլովի ոջ, ոյր, տրականի ում մասնիկները, բացառականի համաի ի/յ նախդրի փոխարեն ըն/ն մասնիկները (ըն-ը բաղաձայնով, ն-ն ձայնավորով սկսվող բառերի համար): Այսպես՝ նորա, նմա, նովաւ գրաբարյան ձևերի փոխարեն ստեղծեցին նոյր, նում, նով տարբերակները, գոյականների հոլովման հարացույցում սեռականի և բացառականի նոր ձևեր՝ մարդոյ> մարդոյր, ձիոյ>ձիոյր, ի տեղըոջէ>ընտեղւոյր: Հունաբանները ստեղծեցին դասական թվականների նոր կառույցներ՝ իր կամ երիր ածանցներով՝ երկիր, երիր, չորիր, հնգերիր, վեցերիր: Կազմվեցին նոր բառաձևեր՝ որգոն, որզան, ոբար, հիզան, հիբար - որպես, ինչպես, հայո - այո, թարց - առանց, սերկ, սերկեան - այսօր և այլն: Ամենազգալի փոփոխությունները կատարվում են բայական համակարգում, որտեղ հունաբանները ստեղծում են երկակի թվով խոնարհում, կրավորականի նոր ձև, նոր դերբայներ և ժամանակներ: Իբրև օրինակ` սովորաբար բերում են Դիոնիսիոսի քերականության հայերեն փոխադրությունից քաղված կոփել բայի հարացույցը: Հունարենի նմանողությամբ հայերենում բայի համար տարբերակվում են ներկա և անկատար, հարակատար և գերակատար, կատարյալ և ապառնի վեց ժամանակները չորս եղանակների համար՝ սահմանական, հրամայական, ըղձական, ստորադասական: Բոլոր եղանակների բայաձևերն անխտիր

ունեին ներգործակերպ և կրավորակերպ խոնարհումներ, եզակի, երկակի և հոգնակի թվեր, ներկա, անկատար, հարակատար, գերակատար, կատարյալ և ապառնի ժամանակներ: Իբրև հարակատարի և գերակատարի ցուցիչ՝ բերվում է աճականը՝ կոփել-էկոփել, էկոփոցել, էկոփիլ, էկոփիցիլ: Կրավորականի ցուցիչը ի-ն էր, երկակի թվինը՝ ո-ն, ու-ն կամ ով-ը: Զորօրինակ՝ ներգործակերպ խոնարհման սահմանական ներկան եզակի թվում ուներ այս պատկերը՝ կոփեմ, կոփես, կոփէ, երկակին՝ կոփոմ, կոփոս, կոփոյ, հոգնակին՝ կոփեմք, կոփէք, կոփեն: Կրավորակերպ խոնարհման դեպքում եզակին՝ կոփիմ, կոփիս, կոփի, երկակին՝ կոփովմ, կոփովս, կոփով, հոգնակին՝ կոփիմք, կոփիք, կոփին46: Ստեղծվում է աներևույթ եղանակը՝ ներգործական և կրավորական տիպերով, այսպես՝ ներգործական ներկան և անկատարը՝ կոփել, կրավորականը՝ կոփիլ, ներգործական հարակատարը և գերակատարը՝ էկոփել, էկոփոցել, կրավորականը՝ էկոփիլ, էկոփիցիլ, անորոշը՝ կոփոցել/ կոփոցիլ, ապառնին՝ կոփոցոցել, կոփոտոցել/ կոփոցոցիլ, կոփոտոցիլ: Մյուս եղանակների ժամանակաձևերն առավել աղավաղված և գրաբարի խոնարհման հարացույցից շեղվող ձևեր ունեին, նման նորակազմություններն ի հայտ եկան հունաբանության ուշ շրջանում և բավական արագ վերացան՝ ոչ մի ազդեցություն և հետք չթողնելով մեր լեզվի հետագա զարգացման վրա: Շարահյուսական մակարդակում հունաբանների նորամուծությունները դարձյալ արհեստական էին. նրանք խոսքը կառուցում էին հունարենի շարադասությամբ և համաձայնության կանոններով: Ըստ այդմ՝ ածականները և դերբայները միշտ համաձայնեցվում էին իրենց որոշյալ գոյականների հետ, թեև հայերենը դեռևս հնագույն շրջանից միտում ուներ որոշիչների շարադասությունը դարձնել նախադաս, իսկ նախադաս որոշիչներն էլ չհամաձայնեցնել որոշյալների հետ ո՛չ թվով, ո՛չ հոլովով: Այսպիսով` ակնհայտ է, որ հունաբան հայերենը գրական մշակվածության ենթարկված գրաբարի տարբերակներից մեկն է: Հունաբանության ներկայացուցիչների լեզվաշինական գործունեության հիմքում ըն-

Խոնարհման ամբողջ հարացույցը տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 149-154:

կած էին ինչպես օբյեկտիվ, այնպես էլ սուբյեկտիվ գործոններ: Մ դարավերջին պարզ դարձավ, որ հայերենն իր բառապաշարով և բառակազմական կաղապարներով չի բավարարում լեզվի զարգացման պահանջները, ուստի ստեղծվեցին բազմաթիվ նոր բառ-անվանումներ, ածանցներ, անգամ արմատներ, բարդություններ և պատճենումներ, որոնց շնորհիվ զարգացավ հայոց գիտական եզրաբանությունը, համալրվեց մեր բառաֆոնդը: Ինչ վերաբերում է քերականության մեջ կատարված փոփոխություններին, ապա դրանք բոլորը արհեստական էին, չէին բխում մեր լեզվի բնույթից, այդ պատճառով էլ մնացին իբրև գրքային եզակի տարբերակներ՝ չամրակայվելով կենդանի խոսքում:

ԼԱՏԻՆԱԲԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

Լատինաբան հայերենը ստեղծվեց կաթոլիկ եկեղեցու և կաթոլիկ հայրերի թարգմանական, գրահրատարակչական և քարոզչական եռանդուն գործունեության շնորհիվ: Պապական իշխանությունը 15-16րդ դարերից սկսյալ՝ նյութական, գիտամշակութային, ինչպես նաև մարդկային հզոր ներուժ է ներդնում մեր հայրենիքում կաթոլիկ դավանանքի տարածման և ամրակայման ուղղությամբ, որի հետևանքով բազմաթիվ գրագետ, հայրենասեր մարդիկ սկսում են բառարաններ կազմել, հայագիտությամբ զբաղվել, գրական երկեր ստեղծել, նրանց աշխատանքները սկսում են տպագրվել և տարածվել Հռոմի գործուն աջակցությամբ, և, ինչպես Հ. Աճառյանն է բնորոշում, աստիճանաբար ձևավորվում է այն մտայնությունը, թե «լատինաբան հայերենն է բարձր և գիտական լեզու», որին պետք է ձգտեն բոլոր մեծ գրողները և հայ գրագետները49: Լատինաբան հայերենի գործածության համար առանձնացվում է երկու դար՝ 1580-ական թվականներից մինչև 18-րդ դարի վերջը: Հ. Աճառյանն այն կոչում է ոչ թե ունիթոռական, այլ քոլեջյան հայերեն, քանզի դրա ստեղծողներն ու կրողները Հռոմի դպրոցում ուսա49

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, Եր., 2013, էջ 323:

նած և ձևավորված հայ կաթոլիկ վարդապետներն էին50: Սակայն լատինաբանության ծագման և տարածման ժամանակագրական սահմանների ճշգրտման առումով վճռորոշ է Վ. Համբարձումյանի տեսակետը, որը, ուսումնասիրելով լատինաբանության դրսևորումները 1417-րդ դարերի ինքնուրույն և թարգմանական երկերում, նշում է. «Այն տեսակետը, թե բուն լատինաբանությունը երևան է գալիս 17-րդ դ., ճիշտ է միայն այն նկատառումով, որ 14-րդ դ. սկիզբ առած երևույթը թուլանում և գրեթե դադարում է գոյություն ունենալուց՝ ընդհանուր մտավոր կյանքի անբարենպաստ պայմանների հետևանքով, վերելք է ապրում հետագայում՝ համեմատաբար տանելի կամ նպաստավոր պայմաններում»51: Այսինքն՝ լատինաբանությունը ծագել է 14-րդ դարում, ապա առժամանակ անկում ապրել: Լատինաբանության ծաղկման շրջանը 17-րդ դարն էր, իսկ մայրամուտը սկսվեց Վենետիկի Մխիթարյան հայրերի գործունեության շնորհիվ, որովհետև թե՛ Մխիթար աբբան, թե՛ նրա հետևորդները, լինելով կաթոլիկներ, հայկաբան գրաբարի ջատագովներ էին և լատինաբան հայերենը համարում էին գրաբարին խորթ և արհեստական լեզու: Վ. Համբարձումյանի ձևակերպմամբ` «Մխիթար Սեբաստացին և նրա ներհուն աշակերտները հետևողական ու անդադրում հակառակություն» էին ձեռնարկել լատինաբանության դեմ, որը պսակվում է լիակատար հաջողությամբ52: Վենետիկում 1779 թվականին Մ. Չամչյանի «Քերականութիւն հայկազեան լեզուի» աշխատության հրատարակումը Հ. Աճառյանը և Գ. Ջահուկյանը գնահատում են իբրև լատինաբան հայերենի մահը, գոյության դադարումը: Վ. Համբարձումյանն այս կապակցությամբ գրում է, որ թեև լատինաբանությունը հաղթահարվում է 18-րդ դարի 80-ական թվականների սկզբին՝ շնորհիվ Մխիթարյանների գործադրած ջանքերի, այնուամենայնիվ հետագայում ևս գրավոր աղբյուրներում հանդիպում են լատինաբան ձևերի կիրառություններ, բայց դրանք ինքնաբերաբար էին կի-

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 311: Վ. Համբարձումյան, Լատինաբան հայերենի պատմություն, Եր., էջ 27: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 115:

րառված, ավանդույթի ուժով53: Հետազոտողը լատինաբանության շրջանը համարում է հայոց լեզվի պատմության ուրույն մի վիճակ, որը տևել է 460-ից ավելի տարի: Նա տարբերում է 3 ենթաշրջան` 1. լատինաբան հայերենի սկզբնավորման և թուլացման ենթաշրջան (14-15 րդ դդ.), 2. լատինաբան հայերենի անկման և վերականգնման ենթաշրջան (1617-րդ դդ.), 3. լատինաբանության հաղթահարման շրջան (18-րդ դ.)54: Լատինաբան հայերենի սկզբնավորումը կապվում է 1584 թվականին Հռոմում ստեղծված Հավատո տարածման միաբանության հետ, որին հաջորդում է առանձին հայկական տպարանի հիմնումը, այս տպարանը մինչև 1728 թվականը տպագրում է հայերեն բազմաթիվ կարևոր գրքեր՝ Աստվածատուր Ներսեսովիչի «Բառգիրք լատինացւոց եւ հայոց», մի շարք քերականություններ՝ Կղեմես Գալանոսի, Հովհաննես Հոլով Կոստանդնուպոլսեցու, աստվածաբանական թարգմանություններ՝ Թովմա Աքվինացու, Ալբերտ Մեծի, Բարդուղիմեոս Մարաղացու, Պետրոս Արագոնացու երկերի և այլն: Լատինաբան հայերենի հիմնադիրները Հռոմում կրթություն ստացած և լատիներենը կատարյալ, բարձր լեզու համարող հայ կաթոլիկ վարդապետներն էին, հար և նման 5-րդ դարավերջին Հունաստանում բարձր կրթություն ստացած այն հայ երիտասարդներին, որոնք տպավորված հունարենով ստեղծված հարուստ գրականությամբ և գիտությամբ, սկսեցին թարգմանություններ կատարել ու գրքեր գրել՝ հունարենի լեզվական առանձնահատկությունները փոխանցելով հայերենին: Սակայն եթե հունաբանների նորարարությունների որոշ մասը ձուլվեց հայերենին և հարստացրեց մեր բառակազմական կաղապարները, հիմնադրեց հայոց գիտական տերմինաբանությունը, բառապաշարը, ապա լատինաբանների ազդեցությունն աննշան եղավ: Լատինաբան հայերենի ազդեցիկ ներկայացուցիչներից են Հովհաննես Հոլով Կոստանդնուպոլսեցին և Բարսեղ Հոլով Կոստանդնուպոլսեցին: Հովհաննես Հոլովի գրած քերականությունը բավական հավակնոտ անվանում ուներ՝ «Զտութիւն հայկաբանութեան» (Հռոմ, 1674):

Տե՛ս Վ. Համբարձումյան, նշվ. աշխ., էջ 102-103: Հմմտ. նշվ. աշխ., էջ 103-118:

Լատինաբանները բառակազմության մեջ ընդունում են հունաբանների ստեղծած բոլոր նախամասնիկները՝ դրանցով կազմելով տարբեր նոր բառեր, որոնք, սակայն, չարմատավորվեցին իրենց արհեստականության և ավելորդության պատճառով, որովհետև այդ եզրույթների հայերեն համարժեքներն հիմնականում արդեն կային, օրինակ՝ հոլովախնդրու (հոլովաառու), կատարունակել (եզրափակել), ստորակցական (ստորադասական), պարբեր (այս կազմությունը կիրառվում էր շուրջ բառի փոխարեն), եզերացեալ (հանգած, վերջացած), համահաստումն, ստորանկիլ, մանաւանդականութիւն և այլն: Կամ ուղղակի փոխառում էին լատիներեն արմատը. լատիներեն l6d626 (վնասել) արմատից կազմում են լետել բայը վնասել բայի փոխարեն: Շատ ավելի մեծ էին լատինաբանների նորամուծությունները հայերենի ձևաբանության և շարահյուսության մեջ: Այսպես՝ ամեն ինչ կանոնավորելու մղումով անեզական բառերի -ք հոգնակերտը հանելով՝ նրանք բոլոր այդ բառերը դարձնում են եզակի՝ բուն անեզական ձևը համարելով պարզ հոգնակի, ինչպես՝ կեան - կեանք, աչ - աչք, փառ-փառք, միտ - միտք, օրէն - օրէնք, կամ - կամք, բար - բարք, վար - վար-ք և այլն: Իսկ մարդիկ ձևի փոխարեն կիրառում են՝ մարդիկք-ը: Հոլովման համակարգում փոխվում է ներգոյականի կազմությունը. նրանք ընդ նախդրից, հունաբանների հետևողությամբ, ստեղծում են ըն նախդիրնախամասնիկը՝ որպես ներգոյականի կազմիչ, այն ձայնավորով սկսվող բառերի դեպքում դառնում էր ն և գրվում բառին կից: Հոլովի բուն կազմությունը չի փոխվում՝ եզակի թվում տրականից, հոգնակիում՝ հայցականից, օրինակ՝ եզ. ըն գեղջ, ըն տեառն, ըն բանում, նԱդամում, նԵսայոջ, նարեան, նաղբեր, հոգն.՝ ըն բանս, ըն միտս, նոսկիս: Ներգոյականի կազմությունը նույն սկզբունքով տարածվում էր ածականների, թվականների, դերբայների և դերանունների վրա՝ բացառյալ անձնական դերանունները, որոնք պահպանում են գրաբարյան ներգոյականի ձևերը: Ե ներդրական հոլովումը տարածվում է բաղաձայնՒղ կազմությամբ բոլոր բառերի վրա, չնայած դրանց մի մասը գրաբարում ու հոլովման էր՝ ծաղր>ծաղեր՝ ծաղու-ի փոխարեն, մեղր>մեղեր՝ մեղու-ի փոխարեն, քաղցր>քաղցեր՝ քաղցու-ի փոխարեն և այլն:

Քանի որ գրաբարը չուներ ածականի գերադրական աստիճանի համար ինքնուրույն ածանց, լատինաբանները, բաղդատականին հատկացնելով գոյն-ը, գերադրականի համար առանձնացնում են -գունեղ ածանցը: Այսպես՝ խոնարհ - խոնարհագոյն - խոնարհագունեղ, սպիտակ - սպիտակագոյն - սպիտակագունեղ, բարի - բարեգոյն - բարեգունեղ: Գերադրականի այս ձևերից, ինչպես լատիներենում, հնարավոր էր կազմել գերադրական մակբայներ՝ որոշագունեղապէս: Որոշիչների համաձայնությունը, որը դասական գրաբարում արդեն միտում ուներ վերանալու (նախադաս որոշիչները, իբրև կանոն, չէին համաձայնում իրենց որոշյալներին), լատինաբանները դարձնում են ընդհանրական, պարտադիր բոլոր դեպքերում և բոլոր որոշիչների համար՝ ածական, թվական, դերբայ, դերանուն: Բայական լծորդությունները նրանք դարձնում են երեք՝ ա, ե, ու, որպեսզի ի-ն վերածեն կրավորականի առանձին կազմիչի 3 լծորդության բոլոր բայերի համար: Կանոնավորվում են որոշ անկանոն բայեր. լսել բայի կատարյալի հիմքը դառնում է լսեց-ը՝ լու-ի փոխարեն, ճանաչել-ը կորցնում է ծանի հիմքը՝ ստանալով կանոնավոր՝ ճանաչեց ձևը: Բայական եղանակները համալրվում են ըղձականով, բայց ըղձականի համար ինքնուրույն ձևեր չեն ստեղծվում, այլ գրաբարյան ստորադասականի վրա ավելացվում է երանի թէ իղձ արտահայտող վերաբերականը, իսկ ստորադասականի դեպքում՝ եթէ պայման կամ ենթադրություն արտահայտող շաղկապը: Բոլոր եղանակներն ունեն ներկա, անկատար, կատարյալ, հարակատար և գերակատար ժամանակներ: Ցույց տանք լատինաբանների ստեղծած բայական հարացույցի հիմնական նորամուծությունները սիրել բայի օրինակով: Սահմանական եղանակ Ներկա - սիրեմ Անկատար - սիրէի Կատարյալ - սիրեցի Հարակատար - սիրեալ եմ Գերակատար - սիրեալ էի Ապառնի - սիրեցից

Հրամայական եղանակ Ներկա- սիրեա՛ Ապառնի - սիրեսջի՛ր Ստորադասական եղանակ Ներկա - եթէ սիրիցեմ Անկատար - եթէ սիրիցէի Կատարյալ - հարակատար- եթէ սիրեալ իցեմ Գերակատար- եթէ սիրեալ իցէի Ապառնի - եթէ սիրեալ եղէց Ըղձական եղանակ Ներկա - երանի թէ սիրիցեմ Անկատար - երանի թէ սիրիցէի Կատարյալ - հարակատար - երանի թէ սիրեալ իցեմ Գերակատար- երանի թէ սիրեալ իցէի Ապառնի - երանի թէ սիրեալ եղէց Աներևույթ եղանակ Ներկա - սիրել Կատարյալ, հարակատար, գերակատար - սիրեալ գոլ Ապառնի- սիրելոց գոլ Ընդունելություն Ներկա - սիրող Կատարյալ, հարակատար, գերակատար - սիրեալ Ապառնի - սիրելոց Ինչպես ակնհայտ է, լատինաբանների քերականական նորամուծությունները հիմնականում հակասում էին հայերենի զարգացման օրինաչափություններին, չափից ավելի տրամաբանական էին, համահարթեցված, ընդհանրական և հաճախ թելադրված լատիներենի քերականական իրողությունների պարզունակ վերարտադրությամբ, հետևաբար դրանք խոսակցական լեզվում որևէ կիրառություն չեն գտնում՝ սահմանափակվելով զուտ գրավոր խոսքի շրջանակներում, իսկ 18-րդ դարում արդեն դուրս են մղվում Մխիթարյան հայրերի նոր քերականություններից, բառարաններից, գրական երկերից, որտեղ վերականգնվում է դասական գրաբարն իր լեզվական անաղարտ կառույցով, անկանոնու64

թյուններով և բացառություններով, որոնք բնորոշ են բոլոր կենդանի լեզուներին:

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ

Արդի հայագիտության մեջ կան մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնց վերաբերյալ ավանդաբար ձևավորված տեսակետները հաճախ ավելի շատ հարցեր են հարուցում, քան հստակ պատասխաններ գտնում, դրանցից մեկն է հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանումը և երեք գրական հայերենների առանձնացումը՝ գրաբար, միջին հայերեն, աշխարհաբար: Հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանումը կատարած լեզվաբանները՝ Հ. Աճառյան, Գ. Ջահուկյան, գրաբարին հաջորդող գրական հայոց լեզուն ավանդաբար կոչել են միջին հայերեն և առանձնացրել անգամ նրա ենթաշրջանները՝ կիլիկյան հայերեն կամ կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջան (12-14-րդ դդ.) և հետկիլիկյան (14-16-րդ դդ.), որը Գ. Ջահուկյանը հետագայում անվանում է աշխարհաբարացման ենթաշրջան: Սակայն ինչպես անցյալում, այնպես էլ այսօր չկա հստակ, միասնական համոզում, թե գրաբարից աշխարհաբար ընկած ժամանակահատվածում եղե՞լ է արդյոք միջանկյալ կապող օղակ` միջին գրական հայերեն: Կան տեսակետներ, ըստ որոնց` միջին հայերենը պետք է դիտարկել որպես միասնական աշխարհաբարի ենթաշրջան, որը չվերաճեց գրական լեզվի մակարդակի: Փաստ է, որ միջին հայերենին վերագրվող դարերի գրականության լեզուն խիստ անհամասեռ և՛ իր հնչյունաբանությամբ, և՛ բառապաշարով, և՛ քերականական յուրահատկություններով: 10-16-րդ դարերի գրավոր հուշարձաններում վկայված չէ հոգնակիակազմության միասնական մոտեցում. միևնույն բառը հանդիպում է 3-4 տարբեր հոգնակերտներով, հոլովվել է 2-3 հոլովմամբ, սահմանական ներկայի, անցյալ անկատարի և պայմանական ներկայի ու անցյալի բայական ձևերն արտահայտվում էին նույն կու/կ եղանակիչով, հնչյունական համակարգը տեղ-տեղ երկաստիճան խլազուրկ էր,

տեղ-տեղ՝ եռաստիճան գրաբարատիպ: Միով բանիվ, լեզվի բոլոր մակարդակներում առկա են զուգաձևություններ, միևնույն քերականական ձևն ունի մի քանի, երբեմն իրար բացառող իմաստներ, չի նշմարվում միասնական լեզվական նորմը: Նման իրողությունները հակասում են «գրական լեզու» հասկացությանը: Գրաբարի անկման և նոր գրական հայերենի առաջացման դարաշրջանների ըմբռնման հարցում հայագիտության մեջ ցայսօր միասնական տեսակետ չկա: Ա. Այտընյանից սկսած՝ բոլորը համաձայնում են, որ Է դարից գրաբարն այլևս խոսակցական լեզու չէ, բայց այդ և հետագա երեք-չորս դարերի լեզուն դեռ չեն համարում միասնական և համագործածական: Ս. Ղազարյանն իր «Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն» աշխատության մեջ միջին հայերեն ասելով հասկանում է 10-17րդ դարերի հայ գրականությամբ ավանդված լեզվական բազմազան տարրերի ամբողջությունը, որը հասկանալի էր տարբեր բարբառներով խոսող հայ ժողովրդի տարբեր հատվածներին: Հ. Աճառյանը միջին հայերենի հնագույն հիշատակարան է համարում Վահրամ սպարապետի որդի Գրիգորի դեղագիրը (1037 թ.)՝ գրված բժիշկ Բուսայիդի ձեռքով: Միաժամանակ հմուտ լեզվաբանը նշում է, որ պետք է տարբերել միջին հայերեն գրականության լեզուն միջին հայերեն բանավոր լեզվից, որովհետև վերջինս ծագումով շատ ավելի հին է, ապա միջին հայերեն գրական լեզվի համար սահմանագիծ է դարձում Ճ11 դարը, երբ Կիլիկյան թագավորությունն էր ստեղծվել, և միջին հայերենն արդեն ոչ միայն ժողովրդական, այլև պետական լեզու էր, բայց գրաբարը գրականությունը դեռ չէր կարողացել դուրս մղել: Միջին հայերենի վերջը, ըստ Հ. Աճառյանի, 16-րդ դարն է: Այս ժամանակաբաշխումն էլ իր համար հիմք դարձրեց Գ. Ջահուկյանը՝ հետևյալ մասնավորեցմամբ՝ ա) կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջան (12-14-րդ դդ.) և բ) աշխարհաբարացման ենթաշրջան (15-16-րդ դդ.): Բուն «միջին հայերեն» եզրույթը բավականին հին ծագում ունի, այս կապակցությամբ Հ. Աճառյանը գրում է. «Երկու անջատ լեզուների գոյությունը այլևս փաստ է (նկատի ունի Ճ և հետագա դարերը – Ն. Դ.), և հարկավոր է որոշել նրանց միմյանցից. գրական լեզուն ստա66

նում է գրաբար անունը, իսկ ժողովրդական լեզուն կոչվում է գռեհիկ, մթին լեզու, գեղջուկ բան, ռամկօրէն, սովորական խոսք, աշխարհական խոսք, աշխարհաբար»55: Հ. Աճառյանի հետագա շարադրանքից պարզ է դառնում, որ մինչև ՃՃ դարը հայ լեզվաբանության մեջ գրաբարի ժառանգորդ գրական լեզուն աշխարհաբարն է, բայց «այսօր լեզվաբանության մեջ զանազանություն է դրվում այս շրջանի (Ճ-ՃՄ1 դդ. – Ն. Դ.) ժողովրդական լեզվի և արդի ժողովրդական լեզվի միջև. առաջինը կոչվում է միջին գրական հայերեն (ըստ ոմանց ստորին հայերեն), երկրորդը աշխարհաբար կամ նոր հայերեն՝ հակադրությամբ գրաբարի կամ հին հայերենի»56: Հ. Աճառյանն ինքը կարծես մեր գրական հայերենների երկու եզր է տեսնում՝ հին և նոր, նրանց միջին օղակը համարելով ժամանակի տուրք: Իսկ հայոց գրական լեզուները գրաբարն են և աշխարհաբարը՝ իրենց ենթաշրջաններով: Այդուհանդերձ, հայոց լեզվի պատմությանը վերաբերող տեսական գրականության մեջ ցայսօր դեռ ընդունված է տարբերակել երեք գրական հայերեն՝ գրաբար, միջին հայերեն և ապա աշխարհաբար` իր երկու տարբերակներով՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն: Միջին գրական հայերենի կազմավորումը, ըստ Ս. Ղազարյանի, համընկավ արաբական տիրապետության վերացման, հայոց պետականության վերականգնման և տնտեսական ու մշակութային վերելքի հետ57: Միջին դարերում Հայաստանը հայտնվում է համաշխարհային առևտրի տարանցիկ խաչմերուկում: Քաղաքային կյանքը զարգացում է ապրում, ձևավորվում են բարձր զարգացած տնտեսություն, մշակույթ ունեցող մի քանի կենտրոններ՝ Անին, Արծնը, Դվինը, Կարսը, որտեղ կառուցվում են եկեղեցական-կրթական մեծ համալիրներ, հիմնվում են գրչության նոր կենտրոններ: Հայաստանի տնտեսական, քաղաքական կյանքում տեղի ունեցած տեղաշարժերը նպաստում են նոր գաղափարախոսությունների ձևավորմանը, հոգևոր և աշխարհիկ ուղղությունների միահյուսմանը գիտության և արվեստի մեջ, հայկական վերածննդի ժա55

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 231: Նույն տեղում, էջ 232: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, էջ 204:

մանակաշրջանն է սկսվում: Հատկապես բուռն զարգացում է ապրում միջնադարյան հայ գրականությունը, որի հետ մեկտեղ` հայոց լեզուն: Ակնհայտ է դառնում, որ գրաբարն այլևս չի կարող լիարժեք ձևով կատարել իր գործառույթները՝ իբրև համաժողովրդական հաղորդակցության միջոց, որովհետև այն արդեն անհասկանալի էր դարձել հայության մեծ շերտերի համար. ժողովրդախոսակցական լեզուն էապես հեռացել էր վանքերում ուսուցանվող լեզվից, բարբառային տարբեր ազդեցությունների հետևանքով փոխվել էր գրաբարի ոչ միայն ձևաբանական-շարահյուսական համակարգը, այլև հնչյունական համակարգը, բառապաշարը: Նոր գրական լեզվի ձևավորումը մի պահ դանդաղում է մոնղոլների արշավանքների պատճառով, բայց Կիլիկիայում հայոց թագավորության ստեղծումը փոխում է իրավիճակը: Միջին հայերենը դառնում է պետական և ժողովրդական լեզու: Հ. Աճառյանը, անդրադառնալով այս ժամանակաշրջանին, հատկապես կարևորում է միջին հայերեն գրականության ստեղծումը, որի հնագույն նմուշներից է համարում 1037 թվականին բժիշկ Բուսայիդի ձեռքով գրված Վահրամ սպարապետի որդի Գրիգորի պատմական դեղագիրը58: Ընդ սմին մեծ հայագետն իրավացիորեն նշում է, որ միջին հայերեն բանավոր լեզուն շատ ավելի հին է, քան նրա գրավոր տարբերակը: 12-րդ դարում միջին հայերեն գրականությունն ավելի զարգանում, հայտնի գործիչները` Ներսես Շնորհալին, Մխիթար Հերացին, Սմբատ Սպարապետը, սկսում են իրենց գեղարվեստական, ուսումնական, բժշկագիտական, դատական երկերը գրել միջին հայերենով: Կիլիկյան թագավորությունը միջին հայերենը դարձնում է պաշտոնական լեզու: Թագավորական դիվանատան հրովարտակները, արտոնագրերը, առևտրային պայմանգրերը, մուրհակները, նամակները գրվում էին միջին հայերենով: Անգամ մեծ հեղինակություն վայելող հոգևոր գործիչները, որոնք գրաբարագիր էին՝ Ներսես Լամբրոնացին, Վարդան Արևելցին, Հ. Երզնկացին և այլք, երբ դիմում էին թագավորին կամ իշխաննե-

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 233-234:

րին, գրում էին բոլորի կողմից ընդունված և հասկանալի միջին հայերենով: Հ. Աճառյանը նշում է, որ եթե ինքը վերապահությամբ է մոտենում է Մ դարում բարբառների գոյությանը, ապա բնավ նույնը չի կարող պնդել 11-12-րդ դարերի համար: Այս ժամանակաշրջանում Հայաստանում և Հայաստանից դուրս ստեղծված գաղթօջախներում կազմավորվել էին զանազան բարբառներ: Միջին հայերենն էլ, գիտնականի համոզմամբ, մի բարբառ չէր, այլ ուներ իր զանազան ձևերը, բայց դրանք մեզ հայտնի չեն, և միայն Կիլիկյան գաղթօջախի բարբառն է պահպանվել և հասել մեզ, որովհետև այն Կիլիկյան պետականության շնորհիվ հասավ պատվավոր դիրքի ու դարձավ գրականության լեզու, որով ստեղծվեց հարուստ մատենագրություն59: Միջնադարի հայ պատմիչները գրում էին պարզ գրաբարով, բացի այդ՝ իրենց երկերում բերում էին վիմագիր արձանագրություններից կամ պաշտոնական փաստաթղթերից հատվածներ, որոնք գրված էին միջին հայերենով, ինչպես օրինակ՝ Կիրակոս Գանձակեցին (13-րդ դ.), Վարդան Արևելցին (13-րդ դ.), Ստեփանոս Օրբելյանը (13-14-րդ դդ.), Թովմա Մեծոփեցին (15-րդ դ.), Գրիգոր Դարանաղցին (16- 17-րդ դդ.), Առաքել Դավրիժեցին (17-րդ դ.) և այլք: Զուտ միջին հայերենով ստեղծվում են գեղարվեստական տարբեր ժանրերի բարձրարժեք երկեր: Վարդան Այգեկցին, Ֆրիկը, Հովհաննես Երզնկացին, Կոստանդին Երզնկացին, Քուչակը ստեղծագործել են ժամանակի խոսակցական լեզվով, բայց և միաժամանակ կիրառել են գրաբարյան բազմազան ոճեր, բառեր և քերականական ձևեր: Այս ճանապարհով միջին հայերենը մշակվում էր, հարստանում և հղկվում: Բերենք միջին հայերենով ստեղծագործած Ֆրիկի տաղերից մի հատված, որտեղ վկայված են հայերենի խոնարհման և հոլովման համակարգի, բառապաշարի հիմնական տեղաշարժերը: Ֆրիկ, Տաղեր 13-14-րդ դդ., Երևան, 1982, էջ 85 Յորժամ հայհոյէք զաղքատն ու դըժար խօսօք կըռուիք,

Հմմտ. Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 236:

Ելնէք յաստուծոյ աչացն, ւ҆ի մեղաց դաւթար գըրուիք: Յէգուց, երբ ասէ աստուած, ես եկի՝ տառապելիս չըտվիք, Ու զինչ Ղազարոս ի դըռուին ընկած ու յիս չ҆հայէիք: Չօգտէ փոշիմնիլն յէգուց, քե՛զ ասեմ, լըսէ դու Ֆըրի՜կ, Զինչ որ մեծատունն եղաւ՝ աներես ու խիստ անհարկիք: Երբ դուք հայիք ի հուրըն ի զատէ՝ լուկ կու պապակիք, Յայնժամ չի թափէ ըզձեզ ո՛չ բեհեզ եւ ո՛չ ծիրանիք: Զօրըն կեր ու խում առնէք, գուսանով երթայք՝ ըզբաղիք, Զքարոզըն՝ տնազ առնէիք, նաեւ բարկ-բարկ ծիծաղէիք: Յորժամ դատաստան լինի, զայս յիշէք ւ҆ հոն նըւաղիք, Չօգնէ կերուխումն ի հոն եւ լինիք ձախակողմն լալիք: Գեմ վասն աղքատաց եկաւ միածինն, որ դուք գիտենայք, Երեկ եւ զպակասն ելից, չասաց, թէ դուք թերանայք: Յառջեւնիդ փորէք դուք հոր եւ անձամբ ի մէջն անկանիք, Տամէք զ҆մեղքն յաստուած հանէք, դուք անմեղ ի զատըն կանգնիք: Քաւել թէ երթանք առ կոյսն, միածնին ի յոտքն անկանինք, Որ նա բարեխօս լինի իւր որդոյն, որ մեք խալըսինք: Գիտեմ չի թողու աստուած մէկ հետէ, որ մեք կորընչինք, Զիւր կենդանագիրն յիշէ, իւր ծնօղին առնէ նա հարկիք: Հազար թէ իրաւ է բանս, դուք անհոգ ի քուն մի՛ լինիք, Զարթիք ու պատրաստ կացէք, դըժոխաց որդիք մի՛ լինիք: Միջնադարում գեղարվեստական գրականության հետ մեկտեղ մեծ զարգացում է ապրում նաև գիտությունը, հատկապես՝ բժշկությունը: Հայաստանում գրվում կամ թարգմանվում են չորս տասնյակից ավելի բժշկագիտական երկեր՝ «գեղջուկ և արձակ բարբառով» գրված, քանի որ դրանք ուղղված էին ժողովրդի բոլոր խավերին: Մխիթար Սեբաստացին, Ամիրդովլաթ Ամասիացին, Ասար Սեբաստացին, Բունիաթ Սեբաստացին իրենց ինքնուրույն աշխատություններում ստեղծում են բազմաթիվ հայկական գիտաբառեր, կիրառում են նոր փոխառություններ, գրաբարյան, բարբառային բառերին, դարձվածքներին նոր իմաստներ են հաղորդում, կանոնավորում և մշակում են քերականական իրողություն-

ները՝ ժամանակի պահանջներին համահունչ: Հատվածներ բերենք նաև միջին հայերենով գրված բժշկագիտական երկերից: Ասար Սեբաստացի, Գիրք բժշկական արհեստի, ՃV1 - ՃV11 դդ. Երևան, 1993 թ., ԼԹ, էջ 108 Այսպես որ ԼԵ (35) տարին կու սկսնու ալևորութիւն, որ գիջութիւնն և տաքութիւնն երկուքն այլ կու պակսի: Եւ ի Կ (60) տարուն յետև ծերութենէ և յետև այսոր զայն տաքութիւնն և գիջութիւնն, որ ի ծընընդենէն բերել կու սկսնու և պակասել և հատանել: Եւ այս պակասիլն և հատանիլն անճարակ է և պիտի, որ լինի և այնպես հատնի այդ տաքութիւնդ, որպես որ ճրագին եղն հատնի, ճրագին` նայ լոյսն կու վատուժի: Սոյնպես լինի և մարդն, յորժամ պակսի բնութիւնքն և այնոր համար, որ զբնական գիջութիւնն զորն օդն է պակսեցուցել և զորն բնական տաքութիւնն ժամանակաւ մսխել է, որպես զճրագի եղ վառելով հատել է և պակասել է և զայսմ պակասութիւնս կերակուր ուտելով մարդ ի տեղն չկարէ բերել: Զի այն չաքն, որ կու պակսի նայ այն չափոյն փոխան չի լինիր ի կերակրոցն, որ զնորայ պակասութիւնն կարողանայ լմնցել: Բունիաթ Սեբաստացի, Գիրք բժշկութեան, 17-րդ դ. Երևան, 1987 թ. Սքթա (ուղեղային կաթված) ինքն ցաւ մի է, որ մարդուն կամ ի նստել տեղն կամ ի քալելու ժամն ղաֆիլ (հանկարծ) լինի մեռածի պես. պատճառն որ շիրեանին երկնին, որ ի սրտէն ի գլուխն կելնէ այնոց ճանապարհն պեղծ պալղամ կու լցվի, զհարաքաթն կու խափանէ սրտին երկնուն: Նշանն այն է, որ յերեսն պաղ, անձն պաղ մեռելի պես է, բերնեն ջուր շատ երթա, ի քթէն գիճութիւն շատ գա, ըխտաւորի պէս չի խռկա, այս ցաւս դժար ցաւ է, որ հարաքաթ-ի յազիղան որ քրտնի այնոր սապապն է, որ տեղն ի սիրտն է, որ տաքութիւն կու կապէ (Թ, 69): Պատճառ այրած սաֆրային (դեղին մաղձ) այս է, որ սրանա և այրի և զօդվածին կերակուրն այլ այրի և սփռի ամէն անձն և աւիրէ զբնութիւնն: Նշանն այն է, որ յառաջն անձին կաշին սևնա և աղի լինի և

ճղքտի և դեղին ջուր ելանէ և խռչակն բռնվի և շունչն կարճնա և երեսին գոյնն մթնա: Դեղն այն է, որ յառաջն բ (2) թևէն ...արիւն առնես և ոտիցն երկնուն և ի ճակտէն այլ: Եւ....ամռան աւուրքն ի բաղանիս մտէ, որ աղէկ լինի արիւնն և զամէն հով և զգէջ ձիթեր ի կանանց կաթն խառնէ և օծէ և տուր զայն իրվին, որ սավտա լուծէ և տուր կաթնակեր գառին միս խորված և թէ ցաւն հին և ամուր լինի` դժար է (ԽԼ, էջ 119): Պետք է նշել, որ լեզվի պատմության ցանկացած շրջանաբաժանում պայմանական է. այս կամ այն շրջափուլի առանձնացման համար նախադրյալները մի դեպքում անհրաժեշտ և բավարար են, մյուս դեպքում՝ անբավարար: Յ. Ավետիսյանը «Գրական հայերենի զարգացման երկու շրջափուլերը՝ գրաբար և աշխարհաբար» աշխատության մեջ, ելնելով միջինհայերենի լեզվական անմիօրինակությունից և արևմտահայ աշխարհաբարի հետ ունեցած լեզվական ընդհանուր որակներից, առաջարկում է հայոց գրական լեզուների պատմության մեջ տարբերակել երկու փուլ՝ գրաբար և աշխարհաբար, որոնք կտրուկ տարանջատվող լեզվական որակներ են: Ըստ այս մոտեցման՝ գրաբարը գրական լեզու է եղել 5-12-րդ դարերում, ապա նրան հաջորդել է աշխարհաբարը՝ 12-րդ դարից ցայսօր: Աշխարհաբարի համար տարբերակվում է երեք ենթաշրջան՝ ա) Ճ11-ՃՄ111 դարեր, որը համարվում է վաղ աշխարհաբարի ենթաշրջան, այն «խիստ պայմանականորեն կոչվել է կամ կարող է կոչվել նաև միջին հայերեն»60: բ) ՃՄ111 դարից սկսվում է երկճյուղ աշխարհաբարի շրջանը, որի ընթացքում մշակվում և նորմավորվում են մեր գրական լեզվի երկու տարբերակները՝ արևմտահայերենը և արևելահայերենը, մինչև 1920 թվական: գ) 1920 թվականից մինչև այսօր շարունակվում է երկճյուղ աշխարհաբարի զարգացման ժամանակաշրջանը: Այսպիսով` միջին հայերենը դառնում է ոչ թե առանձին գրական լեզու, այլ աշխարհաբարի ենթափուլ: Շրջանաբաժանման պայմանականությունը չի կարող հաղթահարվել նման կերպ, ընդհակառակը՝ որքան մեծանում է գրական լեզվի ձևա60

Յ. Ավետիսյան, Գրական հայերենի զարգացման երկու շրջափուլերը՝ գրաբար և աշխարհաբար, Եր., 2016, էջ 79-80:

վորման և զարգացման ժամանակը, այդքան աճում են նրա անմիօրինակությունն ու տարբերակվածությունը, այսինքն՝ դժվարանում է այն գիտականորեն նկարագրելու և իբրև միասնական որակ բնութագրելու գործը, ուստի Գ. Ջահուկյանի շրջանաբաժանումն առավել հստակ է, մեթոդական առումով դյուրըմբռնելի. գրաբարի և աշխարհաբարի կամ, ավելի ճշգրիտ, հին և նոր գրական հայերենների միջև գոյություն է ունեցել նրանց միջին տարբերակը՝ միջին հայերենը:

ԱՇԽԱՐՀԱԲԱՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Հայոց լեզվի գիտական շրջանաբաժանման համապատասխան՝ հայոց լեզվի նոր կամ աշխարհաբարի շրջանը սկսվում է 17-րդ դարից և շարունակվում է մինչ այսօր՝ 21-րդ դար: Գ. Ջահուկյանը աշխարհաբարի համար առանձնացնում է երեք ենթաշրջան. ա) վաղ աշխարհաբարի՝ 17-րդ դարի սկզբներից մինչև 19-րդ դարի կեսը, որը կարելի է կոչել նաև միասնական աշխարհաբարի շրջան, բ) ուշ կամ երկճյուղ աշխարհաբարի շրջան՝ 19-րդ դարի կեսից մինչև 1920 թվական և գ) ժամանակակից՝ 1920 թվականից ցայսօր: Ա. Այտընյանը իր «Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի» աշխատության մեջ բերում է ԺԴ դարի (1358 թ.) Բջնու եկեղեցիներից մեկի թագավորական արձանագրության համառոտությունը` այն համարելով աշխարհաբարի հնագույն նմուշներից մեկը61: Հ. Աճառյանը կարծում է, որ այս արձանագրության մեջ աշխարհաբարի շունչն այնքան էլ զգալի չէ, և առաջարկում է 1478 թվականին գրված «Անգիտաց անպէտ» բժշկագիտական գրքից մի հատված (Ամիրդովլաթ Ամասիացի), որի լեզվական իրողությունների համեմատությունից էլ փորձում է առանձնացնել աշխարհաբարը միջին հայերենից սահմանազատող քերականական հատկանիշը. «Միջին հայերենը որոշ սահմանագիծ չունի գրաբարից բաժանվելու համար, բայց գոնե ունի կու մասնիկը, որ միջին հայերենի բացար61

Տե՛ս Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 169:

ձակ որոշիչ նշանն է: Մի գրաբար գրվածք, որ ունի կու մասնիկը արդեն գրաբար չէ: Աշխարհաբարն էլ միջին հայերենից բաժանելու նշանն է հայցականի զ նախդրի բացակայությունը»62: Թեև անմիջապես էլ բերում է երկու հանգամանք, որ հակասում են իր պնդմանը. 1) կան բարբառներ, որ մինչ այսօր էլ պահպանում են զ նախդիրը, 2) յուրաքանչյուր հեղինակ, որ ծանոթ էր գրաբարին, հեշտությամբ կարող էր գործածել զ նախդիրը, հատկապես եթե իր բարբառը դեռ պահպանում էր այն: Այսպես, հենց նույն Ամիրդովլաթ Ամասիացու աշխատանքներում այդ զ-ն առկա է: Այնուհետև բերելով ՃՄ1 – ՃՄ11 դարերի վաղաշխարհաբարյան տարբեր բնագրերի 11 նմուշ՝ Հ. Աճառյանն ի վերջո հանգում է այն տեսակետին, որ վաղ աշխարհաբարը կրում էր գրաբարի և տեղական բարբառների կնիքը. «Կարելի է ասել, թե ամեն մի գավառ ունի իր տեղական առանձին աշխարհաբարը, որ գրողի գիտության համեմատ մոտենում կամ հեռանում է գրաբարից»63: Մենք ևս բերենք Բջնու արձանագրությունից և «Անգիտաց անպէտ»-ից հատվածներ՝ ակնառու դարձնելով այն իրողությունը, որ գրաբարը իրեն հաջորդող գրական լեզվից վճռորոշ տարբերություն ուներ, բայց միջին հայերենն ու աշխարհաբարը այդպիսի հստակ տարբերություն չունեին: Բջնու արձանագրությունը՝ 1358 թ. Ես Աթաբակ շահինշահ, ի բռնակալութեան Մէլիք Աշրափին՝ զմեր հայրենիքս զԲջնի քաղաք յիսնէ հուքմով խլեր էր, զիր ճորտերին էսիր կացուցէր. եւ Հաճի Բէկ նիազեցավ ու զքաղաքս ի հիմանց քակեց, ու շատ յանուանի մարդ ի սուր քաշեց ու զերկիրս ի չորս դիաց անբնակ արար ու զքրիստոնէք անխնայ կոտորեաց. մեք յԱստուած ապաւինելով զմեր սալահը…հեծելին գլուխ կացուցաք, որ զիր ապրանքն նախնա (թեևս անխնայ - Ա. Այտընեան) բաշխէր, որ Աստուած խղճաց մեզ ու մեր հայրենիքս զԲջնու բերդս ի մեր ձեռս բերաց. զբունիաթ արձանս վերստին հաստատեցաք. զվիճակ, զվանք, զգեղ, զարի զդաշտի հայրե-

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 443: Տե ս նույն տեղում, էջ 445:

նիք, բէց ու շինական ու գործաւոր ազատ և թարխան արարին հարկէ եւ ի ծառայութենէ…ե4: Անգիտաց անպէտ՝ 1478 թ. Եւ ասացել է գրոցս ժողովողն թէ ես տեսայ մարդ մի, որ յորժամ արեգակն ի Խոյն մտաւ, Ա մթխալ այս դեղէս գինով խմեց, և այն տարին քանի հեղ նորա մահացու դեղ տուին, զեն չարաւ. հենց որ բ դանկ և կէս ալմաս տուին և այն օրն՝ այլուի բ դանկ ալմաս տուին և հեղ մըն այլ օձի լեղի մահացու արբուցին և քանի ազգ այլ մահացու դեղ տուին, զեն չարաւ, և յետոյ իմացան, որ այս մարդս Ա մթխալ մուխալլասայ է կերել, ինչպես որ վերն գրած էր, և այս դեղիս մուխալլասայ անոր համար կասուի, որ յամենայն չարէ փրկող է և ի մահացու դեղոց, որ զեն կառնէ՝ դարձուցանէե5: Ս. Ղազարյանը, անդրադառնալով աշխարհաբարի և միջին հայերենի հնարավոր տարբերություններին, նախ արձանագրում է, թե նրանց միջև որոշակի տարբերություններ առաջանում են միայն 17-18-րդ դարերում, երբ աշխարհաբարը սկսում է մշակվել տարբեր բարբառների հիման վրա, թեև նշված ժամանակաշրջանում էլ նրանց լեզվական որակները միաձույլ էին: Աշխարհաբարի հիմնական բնութագրիչ նա համարում է հետևյալ չորս հատկանիշները` ա) գրաբարյան նախդիրների կիրառության նվազումը, բ) բարբառների մեծ ազդեցությունը գրական լեզվի վրա, գ) բարբառներով գրական գործեր ստեղծելու միտումը, դ) տարբեր հեղինակների, երբեմն անգամ նույն հեղինակի երկերում լեզվական տարբեր որակների՝ բարբառների, գրաբարի ու միջին հայերենի քերականական իրակությունների, բառապաշարային միավորների անխտիր, կողք կողքի գործածությունը66: Ս. Ղազարյանն աշխարհաբարը համարում է միջին հայերենի շարունակությունը և համաձայնում է Հ. Աճառյանի այն պնդմանը, թե նրանց սահմանը որոշելու համար որևէ վճռական կետ նշել անհնար է: Աշխարհաբարի զարգացումն ընթացել է

Հմմտ. Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, էջ 169: Հմմտ. Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 443: Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 339:

բավական դանդաղ. պատճառներն արտալեզվական էին՝ անվերջ պատերազմները, տնտեսական-քաղաքական անկայունությունը, պետականության բացակայությունը թույլ չէին տալիս մեր ազգային գրական լեզվին կանոնավորվել և միասնական դառնալ: Աշխարհաբարով ստեղծված գեղարվեստական գրականության սկզբնավորողը, ըստ Ս. Ղազարյանի, Նաղաշ Հովնաթանն է, որի լեզուն հասկանալի էր, բազմերանգ և հարուստ: Աշխարհաբարի գրական մշակմանը և հղկմանը էապես նպաստել է նաև հայ քաղաքական մտքի զարթոնքը: Քաղաքական գրականության առաջին նմուշներից էր Մովսես Բաղրամյանի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» աշխատությունը, որը լույս է տեսել 1773 թվականին Մադրասում: Ազգային ինքնագիտակցության վերելքը հանգեցնում է ինքնուրույն պետականության վերականգնման գաղափարների ամրակայմանը, որի հիմքում ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարաբանությունն էր: ՃՄ111 դարի վերջը խորհրդանշում է հայ պարբերական մամուլի սկզբնավորումն ու զարգացումը: 1794 թվականին Մադրասում սկսում է լույս տեսնել «Ազդարարը», որտեղ տպագրվող հոդվածները ոչ միայն նպաստում էին մեր ազգային քաղաքական վերելքին, այլև աշխարհաբար լեզվի կանոնավորմանը, զարգացմանը: 1799-1802 թվականներին լույս է ընծայվում «Տարեգրություն» հանդեսը, որի լեզվական որակը բավական մշակված է: Ասպարեզում հայտնվում են պատմագիրներ և ժամանակագիրներ, որոնք իրենց տարածքի բարբառային տարրերով հարստացնում են հին գրական լեզվի օրինաչափությունները` դրանք հաճախ փոխարինելով նոր առաջացած և բոլորին հասկանալի բառերով, քերականական իրողություններով: Նշենք հատկապես Գրիգոր Դարանաղցուն, որի «Ժամանակագրութիւն Գրիգոր Վարդապետի Կամախեցւոյ կամ Դարանաղցւոյ» (1630 թ.) երկի լեզուն աշխարհաբարյան ձևերով հարստացված պարզ գրաբարն է, ապա՝ վաճառական, ճանապարհորդ Զաքարիա Ագուլեցու օրագրությունը (1647-1681 թթ.), որը համարվում է արևելյան աշխարհաբարի դասական նմուշներից: Մեջբերենք հատվածներ Զ. Ագուլեցու օրագրությունից` ցույց տալու համար այդ ժամանակաշրջանում հայե76

րենի բառապաշարի, ուղղագրության և քերականության մեջ կատարված զգալի փոփոխությունները: Զաքարիա Ագուլեցու Որագրությունը, 1630-1691 թթ., Յերեվան, Մարտի զումն ես Զաքարիայ որ Իզմիրէն գուս եկի, որ գնաք Բուրսայ: Հենց որ Իզմիրէն դուրս եկի, սելաւի ըռաստ եկինք: Շամ հալ քաշեցի: Աստուած զմեզ փրկեաց ողողի տանելու: Մարտի ժըումն ես Զաքարիայ եկի Բուրսայ Աստուծով: Թվի ոճգ մարտի իեումն Էջմիածնումն որ Փիլիպոս կաթուղիկոսն վախճանեցաւ, եդաւ սուրբ Հռփսիմէ եկեղցին ի կողմն յուսուսային: Սայ էր Կ ամաց: Սորայ փոխարէն աթոռ նստաւ Հակոբ կաթուղիկոսն Ջուղայեցին: Ապրիլ թումն ես Զաքարիայ որ Բուրսու դուս եկի: Ապրիլ ժեումն ես Զաքարիայ զատիկ Դարախչիլարումն արարի: Եսոհենց զատիկ մարդ ոչ անէ. զերայ Գեվիու բարցին զատիկ կիրակի օրն, հենց որ տվինք բելն Սարուջայ, թօքմիշ ելան կարաւանի վերայ. բ մարդ մեռաւ, է, ը մարդի ժարայ տվին: (ԶԱ, էջ 45) Թվին ոճժը մայիսի ժթումն Ագուլիս այսօր Ագուլաց ի տուն խիզանով գնացինք: Գաղայ նահատակն ուխտ: Ես Զաքարիայ այլվի խիզանով յետ սոցայ գնացի, ուխտ արարաք: Մայիսի իումն եկինք Ագուլիս. օրն համբարձում: Թվին ռճժը յունիսի ժգումն Ագուլիս Վերի թաղէն այր ոմն մեծատուն, անունն խոջայ Ավաք, որ այսօր առ աստուած փոխեցաւ: Քանզի շատ մարդի վկայութէնովն իմացաք, որ սայ ի հօրէ, ի մօրէ էթիմ էր, որ բնաւ ունչիչ չունէր սայ Աստուծոյ տուածէն: Այնչափ տվեց Աստուած, որ թէ տուն, թէ մուլք, թէ աջհաս, թէ փող, գռ թումանի տէր դառաւ: Սայ էր հ ամաց: Սայ մեռաւ, ոչինչ տարաւ, բայց միայն ի գազ կտաւ: Ով մահկանացու, մի շատ ագահութիւն անիլ. վերջն այսպէս կու լինի. այս է: (ԶԱ, էջ 65) Ճ1Ճ դարի կեսերին սկսվում է հայոց ազգային լեզվի որակական տեղաշարժերի երկրորդ փուլը, որն ընթանում էր հայ ազգի երկփեղկվածության պայմաններում: Հայաստանի արևելյան շրջանները թուրքպարսկական տիրապետությունից անցնում են Ռուսական կայսրության իշխանության ներքո, որի շնորհիվ մինչ այդ հիմնականում միջին հայե77

րենի և արևմտյան կը բարբառների ազդեցությամբ մշակվող աշխարհաբարի զարգացման վրա սկսում են մեծ ազդեցություն գործել արևելյան ում ճյուղի բարբառները, հատկապես՝ Արարատյան բարբառը: Գրական աշխարհաբարը սկսում է տրոհվել երկու ճյուղերի: 19-րդ դարի առաջին կեսին արևմտահայ աշխարհաբարը, որը զարգացավ միջին հայերենի և հատկապես Պոլսի բարբառի հիմքի վրա, ավելի զարգացած էր և լայն տարածում ուներ, քանի որ արևմտահայերենով բազմաթիվ գեղարվեստական, գիտական գրքեր, պարբերականներ էին հրատարակվում: Սակայն աստիճանաբար արևելահայերենը ևս սկսում է գրական մշակման ենթարկվել: Այս գործընթացին նպաստում են ոչ միայն արևելահայերենով լույս տեսնող տարաբնույթ գրքերը, այլ նաև ուսումնական կենտրոնները: Մեր լեզվի գրական մշակման տեսանկյունից վճռորոշ էին 1810 թվականին Աստրախանում հիմնադրված Աղաբաբյան վարժարանը, որը ղեկավարում էր ժամանակի ուսյալ այրերից մեկը՝ Սերովբե Պատկանյանը, 1815 թվականին Մոսկվայում ստեղծված Լազարյան ճեմարանը, որը հայ գիտնականների և մշակութային գործիչների ձևավորման դարբնոց դարձավ, և, իհարկե, 1824 թվականին Թիֆլիսում բացված հայտնի Ներսիսյան դպրոցը, վերջինս իրավամբ համարվել է արևելահայ աշխարհաբար գրական լեզվի կազմավորման հիմնական կենտրոններից մեկը67: Գ. Վանցյանը իր «Պատմական քերականություն արևելահայ լեզվի» աշխատության մեջ արձանագրում է տարբեր բարբառներով խոսող աշակերտների լեզվի բնականոն մշակման գործընթացը գրաբարի ազդեցությամբ. «Աշակերտների նորանոր մտապատկերները պիտի լրացվեին փոխառություններով գրաբարից: Գրաբարը, ուրեմն, բոլոր գավառականների վերաբերմամբ ուներ գերագույն և իշխող նշանակություն»68: Գ. Վանցյանի նշած այս կարևորագույն իրողությամբ էլ կարելի է բացատրել այն փաստը, որ արևելահայերնն իր հնչյունական համակարգով, բառապաշարով, բառակազմությամբ ավելի հարազատ մնաց գրաբարին, քան արևմտահայերենը, որը միջին հայերենի ուղղակի ժա67

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, էջ 364-365: Գ. Վանցյան, Պատմական քերականություն արևելահայ լեզվի, Թիֆլիս, 1906, էջ 49:

ռանգորդը եղավ: Ուշագրավ է, որ եթե Գ. Վանցյանը արևելահայերենի ձևավորման գործում հատկապես կարևորում է Ներսիսյան դպրոցի ներդրումը, ապա Հ. Աճառյանն այդ փառքի դափնիները հիմնականում հատկացնում է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի ուսանողությանը՝ միաժամանակ մատնանշելով մեր երկու գրական հայերենների զարգացման նույնատիպ ուղին. «Նրանք (արևելահայ գրական գործիչները՝ Խ. Աբովյան, Ս. Նազարյան, Մ. Նալբանդյան – Ն.Դ.) ստեղծեցին մի ուրիշ գրական լեզու, որի հիմքը Երևանի բարբառն է, և որի հեղինակն է համարվում Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի ուսանողությունը: Այստեղ ամեն կողմից հավաքված հայ աշակերտները սովորական գործածության մեջ հետզհետե կոկում են իրենց լեզուն, մասնավորը տեղի է տալիս ընդհանուրին և կամաց-կամաց այդ կոկած լեզուն դառնում է խոսակցական ընդհանուր լեզու: Այստեղ աշխատանքը տարվեց ճիշտ այն ձևով և ծրագրով, ինչպես արևմտահայ գրական լեզվի համար: Քերականությունը վերցվեց բարբառից, օտար բառերը վտարվեցին, և հայերեն բառերը վերածվեցին իրենց գրաբար ձևին»69: Հայոց աշխարհաբար լեզվի մշակման ընթացքը մեր իրականության մեջ չէր կարող խաղաղ լինել. հայ ժողովուրդը վերածվում էր ազգի, ավատականությունից դեպի ազատականություն անցման ճանապարհին հայ հասարակությունը բաժանվում էր դասակարգերի, աշխարհիկ նորահաստատ իշխանությունը փորձում էր թոթափել գրաբարագիր և գրաբարամետ հոգևորականների հզոր ազդեցությունը մեր գրականության, գիտության և կրթության ոլորտներից: Այս ամենը հանգեցնում էր գաղափարական բախումների. հին լեզվի և նոր լեզվի միջև բնական ընտրություն պետք է կատարվեր, որի շրջանակներում էլ սկսվում է գրապայքար կոչվող երևույթը: Նոր հայերենը գրականության և կրթության լեզվի մակարդակի առաջինը բարձրացնում է Խաչատուր Աբովյանը՝ իր հեղինակած դասագրքերով, գրական գործերով: Այնուհետև Մոսկվայում Ստեփանոս Նազարյանը տեսական և գործնական հիմնավորումներ է առաջադրում նոր ազգային լեզվի ձևավորման աղբյուրների և ուղղու-

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 497-498:

թյունների վերաբերյալ, ապա 1858 թվականին Միքայել Նալբանդյանի աջակցությամբ հիմնում է «Հյուսիսափայլ» հանդեսը, որտեղ մեր նոր արևելահայ լեզուն սկսում է դրսևորվել և կատարելագործվել: «Հյուսիսափայլի» հրապարակումները ավելի են թեժացնում գրաբարի վերազարթոնքի և աշխարհաբարի կողմնակիցների պայքարը: Գրեթե նույն ժամանակահատվածում գրաբարի և աշխարհաբարի հնարավոր մերձեցման և ներդաշնակեցման ուղիների որոնումը ծավալվում է նաև Հայաստանի արևմտյան հատվածում. Գ. Օտյանը, Ս. Թնկրյանը, Ն. Ռուսինյանը առաջարկում են այնպես մշակել աշխարհաբարը, որ այն աստիճանաբար մերձենա գրաբարին: Դրա արդյունքը Ն. Ռուսինյանի` 1853 թվականին հրատարակած «Ուղղախօսութիւն արդի հայ լեզուին, յօրինած ուսումնական խորհրդակցութեամբ» ձեռնարկն էր, որտեղ հեղինակը փորձում է, գրաբարյան օրինաչափություններին համապատասխան, կանոնավորել արևմտահայ աշխարհաբարը: Սակայն ժամանակը ցույց է տալիս, որ արհեստական միջամտություններով անհնար է փոխել լեզվի զարգացման ուղղությունը: Ի վերջո, հաստատվում է այն ճշմարտությունը, որ ազգային լեզուն պետք է մշակվի ինքնուրույնաբար՝ չենթարկվելով ո՛չ հին գրական լեզվի, ո՛չ էլ որևէ բարբառի գերակա ազդեցությանը: Գրաբարի հունաբան և լատինաբան տարբերակների ծագման և գոյատևման պատմական ընթացքն արդեն ապացուցել էր, որ, անկախ մտադրությունների տրամաբանությունից և կատարված փոփոխությունների որակից, լեզուն պահպանում է այն նորարակազմությունները, որոնք չեն հակասում իր բնույթին և համակարգին, մնացյալը մոռացվում է ժամանակի հորձանուտում: Հունաբան հայերենի բազմաթիվ փոփոխություններից հայերենը պահեց մեկ տասնյակից ավելի նախածանցները, նրանցով ստեղծված բառերը, ինչպես նաև նորագյուտ այն բարդությունները, որոնց կարիքը զգացվում էր: Նույնը եղավ աշխարհաբարի պարագայում. հոլովման և խոնարհման համակարգերի գրաբարաբանություններն աստիճանաբար դուրս մղվեցին, բառապաշարից դուրս մնացին բարբառային օտար փոխառությունները, բնիկ բառերի բարբառային հնչյունափոխված տարբերակները, դրանք փոխարինվեցին գրաբարի բառապաշարից ժառանգված ձևերով: Աշխար80

հաբարի երկու գրական տարբերակներում կատարված հնչյունական, քերականական փոփոխություններին միջին հայերենի և գրաբարի զուգադրմամբ կանդրադառնանք համեմատական քերականության համապատասխան բաժիններում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21.

Աբրահամյան Ա., Հայոց գիր և գրչություն, Եր., 1973: Ադոնց Ն., Անծանօթ էջեր Մաշթոցի եւ նրա աշակերտների կեանքից ըստ օտար աղբիւրների, Հանդէս ամսօրեայ, թիւ 7-8, 1925: Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Եր., 1972: Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., հ. Ա, 1972: Աճառյան Հ., Հայոց գրերը, Վիեննա, 1928: Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 1-11, Եր., 2013: Այտընեան Ա., Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866: Աճեմյան Վ., Արևմտահայ աշխարհաբարի ձևավորումը, Եր., 1971: Ավետիսյան Յ., Գրական հայերենի զարգացման երկու շրջափուլերը՝ գրաբար և աշխարհաբար, Եր., 2016: Ավետիսյան Յ., Արևմտահայ բանաստեղծության լեզուն, Եր., 2002: Իշխանյան Ռ., Նոր գրական հայերենը ՃՄ11-ՃՄ111 դդ., Եր., 1979: Իշխանյան Ռ., Արևելահայ բանաստեղծության լեզվի պատմություն, Եր., 1978: Համբարձումյան Վ., Լատինաբան հայերենի պատմություն (14-18-րդ դդ.), Եր., 2010: Հայոց լեզվի պատմության քրեստոմատիա, Եր., 1987: Հյուբշման Հ., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր. 2004: Ղազարեան Ս., Հայոց լեզուի պատմութիւն, Անթիլիաս-Լիբանան, 2007: Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006: Ղափանցյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. Հին շրջան, Եր., 1961: Մանանդյան Հ., Երկեր, Բ, Եր. , 1978: Մանանդյան Հ., Հունաբան դպրոցը և նրա զարգացման շրջանները, Վիեննա, 1925: Մեյե Ա., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978:

22. Մկրտչյան Է., Աշխարհաբարի տարրերը միջնադարի գրական հուշարձաններում, Եր., 1980: 23. Մուրադյան Ա., Հունաբան դպրոցը և նրա դերը հայերենի քերականական տերմինաբանության ստեղծման գործում, Եր., 1971: 24. Պետրոսյան Ա., Հայոց ազգածագման հարցի շուրջ / Հայոց ազգածագման հարցեր, Եր., 2006: 25. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի զարգացման փուլերը, Եր., 1964: 26. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի զարգացումը և կառուցվածքը, Եր., 1969: 27. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987: 28. Խa11օոy J., D. ՃժaոՏ, Քոօyօ1օքeժia օf 1ոժօ-Քսոօքeaո օս1էսոe, Լօոժօո, Ըհiօaջօ, 1997. 29. Гамкрелидзе Т., Иванов В., Индоевропейский язык и индоевропейцы, Тб., 1984. 30. Джаукян Г., Очерки по истории дописьменного периода армянского языка, Ер., 1967. 31. Мартиросян А., Первобытные иероглифы Армении и их урарто-армянские двойники/ Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 1971, N 9: 32. Мифологический словарь, М/, 1991. 33. Языки мира, Реликтовые индоевропейские языки Передней и Центральной Азии, М/, 2013. 34. Тер-Мовсесян М., История перевода Библии на армянский язык, СПб., 1902.

Մաս 1

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՆՉՅՈՒՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Պատմական հնչյունաբանությունը հայոց լեզվի պատմության այն բաժինն է, որը կատարում է հայերենի հնչյունական համակարգի տարաժամանակյա քննություն՝ ներկայացնելով գրաբարի հնչյունների պատմական զարգացումը: Հնչյունաբանությունը ուսումնասիրում է հնչյունների ուղղախոսական, ուղղագրական առանձնահատկությունները, բառակազմիչ հատկանիշները՝ իբրև հնչույթների, բառերի վերլուծական բաղադրիչների՝ վանկերի կազմության մեջ նրանց կատարած դերը, շեշտի դրսևորումները, քերականական և տրամաբանական գործառույթները, հնչյունափոխությունը՝ իբրև լեզվական իրողություն՝ իր տարբեր դրսևորումներով՝ պատմական, դիրքային, փոխազդեցական և այլն: Պատմական հնչյունաբանությունը կատարում է այս իրողությունների պատմական քննություն: «Հնչյուն» և «հնչույթ» եզրույթների ճշգրիտ մեկնությունը հնարավորություն է տալիս ներկայացնելու տվյալ լեզվի հնչյունական համակարգի ամբողջական պատկերը: Հնչյունը լեզվի նվազագույն, այլևս անտրոհելի նյութական միավորն է: Այն հնչյունները, որոնք ունեն բառակազմիչ արժեք, այսինքն՝ նոր բառ են կազմում, կոչվում են հնչույթ70: Հնչույթը իմաստատարբերակիչ դեր կատարող հնչյունն է, հնչյունը՝ հնչույթի արտասանական և դիրքային տարբերակը, հնչույթի դրսևորումն է խոսքում71, իսկ հնչյունի գրային պատկերը տառն է: Հայերենը՝ իբրև կառուցվածք, ձևավորվել է դեռևս լեզվի զարգացման հնագույն շրջանում, որը, ըստ Գ. Ջահուկյանի՝ հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջանաբաժանման, ընդգրկում է Ք.ա. Ճ11 դարից մինչև Ք.ա. 1Մ դարը72: Այսինքն՝ գրավոր ժամանակաշրջանում

Տե՛ս Է. Աղայան, Լեզվաբանության հիմունքներ, Եր., 1987, էջ 240-247: Տե՛ս Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1999, էջ 20: Հիմք ենք ընդունել հայոց լեզվի պատմության գիտական շրջաբաժանումը, որ տվել է ակադ. Գ. Ջահուկյանը: Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի զարգացումը և կառուցվածքը, Եր., 1969, էջ 36-38:

ունեինք լեզվական կառուցվածքային այն որակները, որոնցով հայերենը՝ իբրև հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի առանձին լեզու, ներկայացնում էր մայր լեզվի որոշակի հատկանիշները՝ իրեն բնորոշ փոփոխություններով: Վաղնջահայերենի (Ք.ա. 3-րդ հազարամյակի սկզբներից մինչև Ք.ա. 13-րդ դարը) և հնագույն հայերենի համար Գ. Ջահուկյանը ներկայացնում է ձայնավորների, երկբարբառների և բաղաձայնների հետևյալ համակարգերը73: Ձայնավորներ և երկբարբառներ վաղնջահայերեն e 0 2 1 ս ē ò ā ī ù e1 01 21 eս 0ս 2ս հնագույն հայերեն e 0 2 1 ս e1 01 21 ս1 eս 1ս 12 ս2 121 ս21 ս2ս ս01 Ինչպես տեսնում ենք, հնագույն շրջանն արդեն չուներ կարճ և երկար ձայնավորներ: Նախալեզվում դրանք հնչույթային տարբերություններ ունեին74: Հաջորդ էական փոփոխությունը հնդեվրոպական լեզվում բացակայող բարձրացող երկբարբառների և եռաբարբառների համակարգն է՝ 12, ս2, 121 և այլն: Բաղաձայններ վաղնջահայերեն Ե լհ] ժլհ] ջլհ] ք է է քլօ] էլօ] էլօ]

յլհ] օ օլօ] Տ

z հ

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 225-226, 346-347: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 225:

հնագույն հայերեն Ե լհ] ժլհ] ջլհ] յլհ] յˇլհ] z ż ք է է օ ċ Տ š քլօ] էլօ] էլօ] օլօ] ċլօ] x հ Գրային շրջանում արդեն վերացել են երկար և կարճ ձայնավորները, բաղաձայնական համակարգից՝ շնչեղ ձայնեղները: Մայր լեզվի ձայնորդ հնչյունները՝ y, w, i, ո, ո, ո, ŕ, կորցրել են իրենց վանկարար արժեքը, ինչը բնորոշ է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի այլ լեզուների75: Մ. Մաշտոցը, տիրապետելով հայերենի հնչույթային համակարգին և այն որպես հիմք ընդունելով, գիտական ճշտությամբ է ստեղծել հայոց այբուբենը՝ յուրաքանչյուր հնչույթի համար մեկ գիր սկզբունքով: Ժամանակն ինքը տվեց մեսրոպյան այբուբենի գիտական հիմնավորումն ու արժեքը, քանի որ Մ դարից առ այսօր այբուբենում ընդամենը օ և ֆ տառերի ներմուտք է կատարվել, իսկ դա միջինհայերենյան իրողություն է, այսինքն՝ արտացոլում է միջին հայերենի հնչույթային առանձնահատկությունները: Մ. Մաշտոցի օրոք քերականությունը դեռևս իր ձևավորման սկզբնակետում էր, և այնպիսի երևույթներ, ինչպիսիք էին՝ հնչույթ, հնչյուն, ուղղագրություն, ուղղախոսություն, հնչյունական նորմեր, բացառություններ, դեռևս մեկնաբանված ու քննված չէին: «Բայց Մեսրոպ Մաշտոցը միայն հնչույթաբան չի եղել. նա եղել է իր ժամանակի մեծագույն լեզվաբանը բառիս ամենալայն առումով, մի լեզվաբան, որ հիանալի կերպով հաշվի էր առել տարբեր վայրերի խոսվածքները և հստակ պատկերացում կազմել հայերենի ընդհանուր հնչյունական համակարգի մասին, որ խորապես ուսումնասիրել էր մեր լեզվի քերականական կառուցվածքը և ուղղագրության կանոնները որոշելիս հիմնվել քերականական տվյալների վրա, մի պայծառամիտ գիտնական, որ ոչ միայն իր, այլև հետագա բոլոր ժամանակների ամենախստագույն պահանջներին բավարարող կատարյալ այբուբեն է հորինել»76:

Մանրամասն տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, էջ 86-90: Է. Աղայան, Գրաբարի քերականություն, Եր., 1964, էջ 362:

Հին հայերենի հնչյունական համակարգը կազմված էր ձայնավորներից, բաղաձայններից, երկբարբառներից և եռաբարբառներից, որոնք, ինչպես տեսանք, ձևավորվել են մայր լեզվի հնչյունական համակարգի համապատասխան միավորներից՝ որոշակի փոփոխություններով: Մեսրոպյան այբուբենն ունի 36 գիր, որոնցից յուրաքանչյուրն առանձին հնչույթ է: Այն լիովին արտացոլում է գրավոր շրջանի դասական գրաբարի ենթաշրջանի հնչյունական համակարգը: Հայագիտության մեջ ընդունված է Հյուբշմանի կողմից առաջարկված գիտական հետևյալ տառադարձությունը: Տառանշան ²³ ´μ ¶· ¸¹ º» ¼½ ¾¿ ÀԸ Âà ÄÅ ÆÇ ÈÉ ÊË ÌÍ ÎÏ ÐÑ ÒÓ ÔÕ Ö× ØÙ ÚÛ ÜÝ Þß

Տառի անունը ayԵ Ե6ո ջլո ձa za է” էհ ž6 լոլ Խyսո ĉa k6ո հo ja łaէ čе ո6ո հլ ոս ša

Տառադարձումը a Ե ջ ձ z ə էс ž լ Խ ĉ k հ j ł č ո y ո š

àá âã äå æ ç èé êë ìí îï ðñ òó ôõ ö÷ øù

о čс թ ĵ ŕ Տ v է r cс w, ս թ kс

vo č сa թ6 ĵе ŕa Տ6 v6v էyսո r6 c сo vyսո թсyսr kс6

Հայերենի քերականագիտության մեջ ւ տառի տառադարձումը կատարվում է նաև ս-ով. սա պայմանավորված է գրաբարում վ հնչյունի եռատառ գրությամբ՝ վ, ւ, ու (v, w, ս ): Հայտնի է, որ հայոց այբուբենի տառերն ունեն թվային արժեք, և իբրև այդպիսիք՝ դրանք թիվ արտահայտող միակ նշաններն էին մինչև արաբական թվանշանների փոխառությունը: Հայոց տառերով արտահայտվում են միավորները, տասնավորները, հարյուրավորները և հազարավորները: Ա Բ Գ Դ Ե Զ Է

այբ բեն գիմ դա եչ զա է

Ժ Ի Լ Խ Ծ Կ Հ

ժե ինի լյուն խե ծա կեն հո

Ճ Մ Յ Ն Շ Ո Չ

ճե մեն հի նու շա ո չա

Ռ Ս Վ Տ Ր Ց Ւ

Ը Թ

ըթ թո

Ձ Ղ

ձա ղատ

Պ Ջ

պե ջե

Փ Ք

ռա սե վեվ տյուն րե ցո վյուն (հյուն) փյուր քե

Բյուրի նշանն է ւ. այն նշանակում էր տասը հազար: Դասական գրաբարի հնչյունական համակարգի միավորներն են ձայնավորները, երկբարբառները, եռաբարբառները և բաղաձայնները: Ներկայացնենք նախ նրանց առանձնահատկությունները հին հայերենում, ապա՝ կրած փոփոխությունները միջին և նոր գրական հայերեններում:

1. Գրաբարի ձայնավորները, երկբարբառները և եռաբարբառները Գրաբարի ձայնավորներն են ա, ե, ը, ի, ո, ու: Դրանք դասակարգվում են երեք սկզբունքներով: Առաջին սկզբունքի համար հիմք է ընդունվում լեզվի արտաբերության տեղը, ըստ որի՝ ձայնավորները լինում են առաջնալեզվային, միջնալեզվային և հետնալեզվային (կամ՝ առաջին շարքի, միջին շարքի, հետին շարքի): Առաջնալեզվային են ե, ի ձայնավորները, միջնալեզվային՝ ը, հետնալեզվային՝ ա, ո, ու: Երկրորդ սկզբունքը լեզվի բարձրացման աստիճանն է, ըստ որի՝ ու, ի ձայնավորները վերին բարձրացման են, ո, ը, ե ձայնավորները՝ միջին բարձրացման, իսկ ա-ն՝ ստորին: Երրորդ սկզբունքի հիմքում ընկած է շրթունքների մասնակցության աստիճանը, ըստ որի՝ ձայնավորները լինում են շրթնայնացված և ոչ շրթնայնացված: Շրթնայնացված են ո, ու ձայնավորները, մյուսները՝ ոչ շրթնայնացված:

ստորին բարձրացման միջին բարձրացման վերին բարձրացման

հետնալեզվային ա

միջնալեզվային

առաջնալեզվային

ո (շրթնայնացած) ու (շրթնայնացած)

ը

ե ի

Մեսրոպյան այբուբենում ե և է հնչյուններն արտացոլվել են տարբեր գրերով, քանի որ նրանք տարբեր հնչույթներ էին (օրինակ՝ սէր նշանակում է զգացմունք, սեր՝ կաթի սեր): Դրանք դասական գրաբարի ենթաշրջանում ունեին տարբեր արտասանություն. է-ն ուներ երկբարբառային արտասանություն՝ էյ, իսկ հետդասական ենթաշրջանում այն վերածվում է պարզ փակ ե-ի: Ուստի և այս ենթաշրջանում արդեն ե-ն, որը փակ պարզ ձայնավոր էր արդի հայերենի է-ի նման, և երկբարբառակերպ է-ն ստանում են միևնույն արտասանությունը: Նրանք տարբեր ուղղագրություն են ունեցել: Այսպես՝ ա) բառավերջում է հնչյունը միշտ գրվել է է տառով, օրինակ՝ Հեղինէ, գուցէ, բազէ, եթէ, որևէ, րոպէ և այլն, բ) բառասկզբում արտասանվող է հնչյունը գրվել է է տառով, օրինակ՝ էութիւն, էջ, էշ և այլն, գ) բառամիջում արտասանվող է-ն գրվել է է-ով, եթե այն կարող էր հնչյունափոխվել ի-ի, օրինակ՝ հանդէս > հանդիսի, սէր> սիրոյ, շէջ > շիջանել, նուէր > նուիրել և այլն: Այս բառերը եթե բառաբարդման կամ բառածանցման դեպքում հանդես են գալիս բառավերջում, պահպանում են իրենց՝ է-ով գրությունը, օրինակ՝ գահավէժ, այսպէս, տգէտ և այլն: Ունենք պետ արմատի երկիմաստ գործածություն, որով պայմանավորվում է նրանց երկգրությունը, այսպես՝ պէտք-պիտոյից (անհրաժեշտություն իմաստով) և պետ (առաջնորդ իմաստով), որ գրվում է ե-ով, օրինակ՝ մոգպետ, քահանայապետ և այլն: Է-ով են գրվում նաև այն հատուկ անունները, որոնք վերջանում են էս, էոս, էլ, էն ձևույթներով: Այս բառերում թեքման ժամանակ տեղի է ունենում է>ի կամ է>ե հնչյունափոխությունը, օրինակ՝ Արտաշէս> Արտաշիսի, Աքիլլէս>Աքիլեայ, Տիմոթէոս>Տիմոթեայ, Աբէլ>Աբելայ, Աշխէն>Աշխենայ, Մովսէս>Մովսիսի: Է-ն հանդես է գալիս նաև որոշակի բառաձևերում. այսպես՝ եմ օժանդակ բայն ունի սահմանական ներկա, անցյալ անկատար և ստորադասական ապառնի ժամանակաձևերը. եմ, ես, է, եմք, էք, են էի, էիր, էր, էաք, էիք, էին իցեմ, իցես, իցէ, իցեմք, իցէք, իցեն եր, երուք//էք:

Դասական գրաբարում, պայմանավորված է հնչյունի երկբարբառային արտասանությամբ, բառերում և բառաձևերում է գրվում էր այն դեպքում, երբ հանդես էր գալիս եյ հնչյունակապակցությունը, օրինակ՝ տէր բառում ունենք տի+այր, որտեղ ի-ն հնչյունափոխվել է ե-ի՝ տեյր, որը և գրվել է տէր: Դիտարկենք է-ով կառույցները խոնարհման և հոլովման համակարգերի բառաձևերում: ա) Սահմանական եղանակի անցյալ անկատար ժամանակաձևերում ե և ի լծորդության բայերում առկա է յ հնչյունը, որն արտացոլում է անցյալ ժամանակային տիրույթի իմաստ (հմմտ.՝ խաղայի, գրէի, թողուի, նայէի): Յ-ն ու-ից հետո չի գրվում՝ ըստ գրաբարի ուղղագրական կանոնների: Ի լծորդության բայերը անորոշ դերբայի կազմում դասական գրաբարի ենթաշրջանում ունեն ել (հայել- հայիմ, պատերազմելպատերազմիմ), ուստի անցյալ անկատարը լինում է հայեյի-հայէի, երգեյի-երգէի: բ) Սահմանական և ստորադասական եղանակների առաջին ապառնու եզակի երրորդ և հոգնակի երկրորդ դեմքերում ե լծորդության բայաձևերում ունենք եյ>է իրողությունը, այսպես՝ գրեմ գրես գրէ /եյ/

Գրեմ գրէք /եյք/ Գրեն

գրիցեմ գրիցես գրիցէ /եյ/

գրիցեմք գրիցէք /եյք/ գրիցեն

Ստորադասական եղանակի դեպքում նույն գրությունն ունեն նաև ա լծորդության բայերը, ինչպես՝ աղայցեմ, աղայցես, աղայցէ(եյ), աղայցեմք, աղայցէք(եյք), աղայցեն: Կամ՝ անձնական դերանունների հոլովման համակարգում անձնական դերանուններից առաջին դեմքի բացառականի յինէն, ի մէնջ, երկրորդ դեմքի՝ ի քէն, ի ձէնջ ձևերում առկա է նույն երևույթը. եզակի թվում՝ յն, հոգնակի թվում յնջ դերանվանական վերջավորություններն են, այսպես՝ յինէն- յՒինՒեՒյն, ի մէնջ- ի մՒեՒյնջ, ի քէն- ի քՒեՒյն, ի ձէնջ- ի ձՒեՒյնջ: Է-ն ուներ նաև հնչյունափոխվելու հատկանիշ. այն կարող էր դառնալ ի կամ ե, օրինակ՝ սէր-սիրել, թէկն-թեկան: Իսկ ե-ն չէր հնչյունափոխվում՝ բացառությամբ դեւ բառի՝ դեւ-դիւի: Ե-ն փոքրաթիվ բառերում

թեքման ժամանակ կարող էր սղվել, ինչպես՝ ասեղն-ասղան, ԲարսեղԲարսղի, Կիւրեղ-Կիւրղի, թիթեռն-թիթռան: Այսպիսով` է-ն երկբարբառային արտասանությամբ միավոր էր՝ տարբեր ե-ից, և դրսևորում էր հնչյունափոխության և ուղղագրության՝ իրեն բնորոշ հատկանիշները: Պատմականորեն դիտարկելով է և ե հնչույթների զարգացումը՝ տեսնում ենք նրանց տարբեր փոփոխությունները բարբառներում: Այս առումով հետաքրքիր օրինակներ է վկայակոչում Հ. Մուրադյանը. բեռն բառի համար Մշո բարբառում ունենք բ՛եռ, Վանում և Շատախում՝ պեռ, իսկ տէր բառը նշված բարբառներում մնում է անփոփոխ77: Ա և ո ձայնավորները ամենահնչեղ ձայնավորներն են: Ո-ն արտասանվել է կարճ արտասանությամբ՝ օ, իսկ օ-ն գրաբարում ունեցել է երկբարբառային աւ արտասանությունը, և քանի որ այն երկբարբառ է եղել, հանդես է եկել բաղաձայնից առաջ, օրինակ՝ տաւն (տօն), նարաւտ (նարօտ), կրաւն (կրօն): Գրաբարում չի եղել որոշակի կանոն, ըստ որի` տարբերակվեին բառամիջում ո-ով գրվող բառերը աւ-ով գրվողներից: Բաղաձայնից առաջ աւ երկբարբառը արտասանվել է երկբարբառային ճu արտասանությամբ, ինչը ժամանակի ընթացքում բանավոր խոսքի ազդեցությամբ պիտի աստիճանաբար փոխվեր պարզ օ արտասանության՝ գրաբարի ո-ի նման: Աւ>օ պատմական հնչյունափոխությունը կատարվել է Ճ դարում, բայց առանձին օ տառի փոխառությունը լատիներենից և մեսրոպյան այբուբենի համալրումը նրանով կատարվել է Ճ11 դարում: Գրաբարում աղաւնի, նաւթ և քաւդեայ (աստղագուշակ, կախարդ) բառերում աւ-ը ավ է արտասանվել: Ավ արտասանությունը չի փոխվել նաև գրաբարյան ք հոգնակերտ ձևույթից և ս, դ, ն հոդերից առաջ, քանի որ վերջիններս բառահարաբերական ձևույթներ են, ունեն քերականական արժեք և բառիմաստի փոփոխություն չեն առաջացնում, օրինակ՝ նաւ-նաւք, հաւ-հաւք, հաւս, հաւդ և այլն (սրանցում աւ-ը երկ77

Տե՛ս Հ. Մուրադյան, Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Եր.,1982, էջ 26: Տե՛ս նաև Հ. Աճառյան, Հայոց գրերը, Վիեննա, 1928, էջ 301: Նշված աշխատության 289312 էջերում Հ. Աճառյանը ներկայացնում է գրաբարի ձայնավորների ամբողջական վերլուծություն: Հեղինակը հայերենի հնչյունական համակարգի պատմական և ընդհանուր լեզվաբանական ուսումնասիրություն է կատարել նաև իր «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» 6-րդ հատորում, Եր., 1971:

բարբառ չէ): Է. Աղայանը իր «Գրաբարի քերականություն» աշխատության մեջ, մանրակրկիտ և բազմակողմանի ընդգրկմամբ վերլուծության ենթարկելով գրաբարի հնչյունական համակարգը, անդրադառնում է նաև նաւթ և աղաւնի բառերին՝ նշելով, որ որոշ բարբառներում դրանք դարձել են նօթ, աղօնի(կ) կամ աղունիկ, ուստի հետևելով Հյուբշմանի բացատրությանը՝ պիտի ենթադրել, որ արտասանվել են նաւըթ, աղաւընի և այս դեպքում պիտի դառնային նավթ, աղավնի, իսկ առանց ըի արտասանության դեպքում կլինեին նօթ, աղօնի(կ)78: Ըստ Է. Աղայանի՝ աւ-ը երկբարբառ էր բաղաձայնից առաջ, «ձայնավորի և բաղաձայնների կապակցություն՝ ձայնավորից առաջ և բառավերջում» (Հ. Աճառյանը աւ-ը երկբարբառ էր համարում նաև բառավերջում), ուստի ունենք հաւք և ոչ թե հօք, քանի որ ք-ից առաջ արտասանվել է ը՝ հաւըք79: Այսինքն՝ հոգնակի գործիականում ը չի արտասանվել, իսկ հոգնակի ուղղականում ենթադրվում է, որ արտասանվել է: Է. Աղայանը նույն վերլուծությամբ է մեկնաբանում այդ երևույթը ի հոլովման գոյականների համար, օրինակ՝ սրտիւք, որտեղ չկա ը-ով արտասանություն, իսկ իւ-ով վերջացող բառերի հոգնակի ուղղականում եղել է ը-ով արտասանություն (հովիւ-հովիւըք)80: Ե և ո հնչյունների առնչությամբ Հ. Աճառյանը անդրադառնում է այն հարցին, թե արդյոք բառասկզբում ե (յ6) կամ ո (vօ) արտասանություն ունեցել ենք հինգերորդ դարում: Հայագետը նախ քննում է է-ով և ո-ով սկսվող բառերի օտար տառադարձումները, որոնցում տառադարձված են իբրև պարզ ձայնավորներ: Մյուս կողմից՝ Հ. Աճառյանը համոզված է, որ եթե նրանք ունենային երկբարբառային արտասանություն, ապա Մ. Մաշտոցը մեկ գրով չէր արտահայտի81: Ա և ի հնչյունները գրաբարում չունեին ուղղագրական առանձնահատկություններ: Նրանցից ա-ն հնչյունափոխվել է միայն Աստուած (Աստուծոյ), արմատ (արմտիք) բառերում:

Տե՛ս Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 120: Նույն տեղում: Տե՛ս Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 122: Տե՛ս Հ. Աճառյան, Հայոց գրերը, Վիեննա, 1928, էջ 302-305:

Բայց ի-ն, շեշտով պայմանավորված, ակտիվ հնչյունափոխություն է դրսևորել հետևյալ դեպքերում. ա) բառասկզբի ի-ն դարձել է ը, օրինակ՝ իղձ-ըղձալի, բ) բառամիջի փակ վանկում նույնպես ի-ն դարձել է ը, օրինակ՝ սիրտ-սրտի, գ) բառավերջի փակ վանկում ի-ն կարող էր սղվել, ինչպես՝ ամուսին-ամուսնոյ, դ) բառավերջի բաց վանկում ի-ն ո-ից առաջ դառնում էր ւ (որդի որդւոյ, այգի - այգւոյ) և ե՝ ա-ից առաջ, օրինակ՝ այգի- այգեաւ: Հնչյունափոխական այս երևույթը, ինչպես նկատել է Պեդերսենը, կապվում է հնդեվրոպական իւ հնչամիացություններով վերջացող բառերի հետ. իւո միացությունը շեշտի ազդեցությամբ տվել է ւո: Հնչյունափոխական այս կանոնը հետագայում տարածվել է նաև ոչ հնդեվրոպական ծագում ունեցող նման կարգի բառերի վրա82: Ա-ից առաջ ի-ե հնչյունափոխությունը պահպանվում է գրական հայերենի մյուս շրջաններում ևս, այնինչ ի-ւ հնչյունափոխությունը գրաբարի ո և ո-ա խառը արտաքին հոլովումներում միջին հայերենում այլևս չկա, օրինակ՝ որդի-որդւոյ (գրբ.) - որդոյ//որդու (միջին հ.), այգի - այգւոյ (գրբ.) - այգոյ//այգու (միջին հ.): Ը ձայնավորը շեշտակիր չէ: Գրաբարում բառասկզբում այն գրվում է ձայնորդ + պայթական կամ պայթաշփական կապակցություններից առաջ, ինչպես՝ ըղձալի, ըմբիշ, ընկեր, ընտիր, ընչասեր, ընծայ և այլն: Ընդհակառակը, սուլական կամ շչական+պայթական կապակցություններից առաջ ը երբեք չի գրվում, ինչպես՝ սկսանիմ, զբաղիմ, զգաստ, շտապ, սպանանել և այլն83: Բացառություն է կազմում միայն ըստ բառը: Ը-ն ինքնուրույն հնչույթ է, ունի բառակազմիչ արժեք բառասկզբում և բառամիջում (գաղտնավանկ ը-ի տեսքով անգամ), իսկ բառավերջում այն շեշտակիր չէ ինչպես գրաբարում, այնպես էլ աշխարհաբարում:

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961, էջ 185: Տե՛ս Է. Աղայան, Գրաբարի քերականություն, հ. 1, Եր., 1964, էջ 82:

Համեմատենք ընդ-անդ-ունդ, ակն-ական (փոս), վարս (մազ) -վարըս (վարք բառի հայց. հոլով)84: Գրաբարում ը-ն վստահաբար առանձին հնչույթ է85: Գրաբարում ը-ն` իբրև ն որոշիչ հոդի տարբերակ, չի գործառվել. այն ձևավորվել է ավելի ուշ ըն-ով վերջացող բառերի հենքի վրա, որոնցում ն վերջնահնչյունը արժևորվում է իբրև որոշիչ հոդ՝ ձուկն-ձուկ-ձուկ(ը), հարսնհարս-հարս(ը), անձն-անձ-անձ(ը): Այն իբրև որոշիչ հոդ գործածության մեջ է մտել վաղ աշխարհաբարում: Բառամիջում այն գրվում է, երբ առկա է ը-ով սկսվող առանձին արմատ, օրինակ՝ ամէնընկալ, անընկեր և այլն: Ու ձայնավորի վերաբերյալ կա երկու մոտեցում. որոշ լեզվաբաններ այն համարում են պարզ ձայնավոր, մյուսները՝ երկբարբառային միավոր: Ու-ի ամբողջական և, կարծում ենք, անվիճահարույց բացատրությունը տալիս Է. Աղայանը՝ նշելով. «Դասական գրաբարում ու-ն հանդես է գալիս իբրև ձայնավոր՝ ջուր, հուր և այլն, իբրև բաղաձայն (վ, ւ), օրինակ՝ նուագ, նուէր: Մյուս կողմից նախաշեշտ ու-ն ոյ-ի լծորդն է (բոյս-բուսոյ, լոյս-լուսոյ) և այլն»86: Պարզ ձայնավոր ու հնչույթը բառի մեջ երեք դիրքերում էլ ունի բառակազմիչ արժեք՝ ունչ-ինչ (բառասկիզբ), սուր-սար (բառամեջ), նու (հարս)-նա (բառավերջ): Ու-ն նույնպես շեշտից կախված հնչյունափոխության է ենթարկվում. ա) բառասկզբում այն դառնում է ը, օրինակ՝ ումպ-ըմպել, բ) բառամիջի փակ վանկում այն կարող է դառնալ ը կամ սղվել, օրինակ՝ գարուն-գարնանային, ջուր-ջրոյ: Վ հնչյունը գրաբարում ձայնավորից առաջ գրվում էր ու-ով, եթե նրան նախորդում էր բաղաձայն, օրինակ՝ արուեստ, նուէր, պատուէր և այլն: Սա պայմանավորված է նրանով, որ ու-ի մեջ կա ւ բաղադրիչը (ո+ւ = ու): Այս կանոնին չէին ենթարկվում ու լծորդության բայերը՝ թողուլ, զարթնուլ և այլն, որոնք անցյալ անկատարում նույնպես պահպա84

Մանրամասն տե՛ս Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 82-87: Տե՛ս Հ. Բարսեղյան, Ը ձայնավորը և նրա նշանային արտահայտությունը գրական հայերենում (Պատմական հնչյունաբանության ակնարկներ), Եր., 1999, էջ 12-26: Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 96:

նում էին իրենց ու արտասանությունը՝ թողուի: Այս ամենից ակնհայտ է ու-ի երկբարբառային բնույթը: Նշենք, որ Մաշտոցը ու-ն չի դիտարկել որպես հնչյուն, ուստի և նրա համար առանձին տառանշան չի ստեղծել: Գրաբարի երկբարբառների և եռաբարբառների հարցում լեզվաբանները տարակարծիք են: Երկբարբառներ, որպես կանոն, համարվում են երկու ձայնավորների կամ մեկ ձայնավորի և մեկ ձայնորդի այն կապակցությունները, որոնք վանկարար են: Հայերենը հնդեվրոպական մայր լեզվից ժառանգել է սակավաթիվ երկբարբառներ, ընդ որում՝ երկու ձայնավոր սկզբունքով կազմված միայն մեկ երկաբարբառ ունենք՝ եա: Եռաբարբառներն արդեն երկու ձայնորդից և մեկ ձայնավորից կազմված վանկարար կապակցություններ են: Է. Աղայանը և Է. Թումանյանը ընդունում են եա, ուա, ուե, ուի, ուո, այ, աւ, եւ, ոյ, իւ, ւո երկբարբառները և ուէ եռաբարբառակերպը87: Սակայն հայագիտության մեջ առավել ընդունված է դասական գրաբարում հետևյալ երկբարբառների և եռաբարբառների տարբերակումը՝ այ, աւ, եա, ոյ, եւ, իւ , եաւ, եայ, ւոյ: Ներկայացնենք գրաբարի երկբարբառները և եռաբարբառները: Երկբարբառներն են՝ ա) այ - այր, հայր, բ) աւ - աւդ, աւձ, գ) եա - մատեան, ցորեան, դ) եւ և իւ - առեւծ, գիւղ, իւղ, ե) ոյ - բոյս, լոյս, զ) ւո -որդւով, Կողբացւով: Եռաբարբառներն են՝ ա) եայ - հրեայք, քրիստոնեայք, բ) եաւ - այգեաւ, սիրելեաւ, գ) ւոյ - հոգւոյս, ոսկւոյն, դ) իայ միայն: Երկբարբառները և եայ եռաբարբառը գրաբարում ենթարկվել են շեշտից կախված հնչյունափոխության, այսպես՝ ա) ոյ-ը դառնում է ու, օրինակ՝ լոյս-լուսոյ, բ) իւ-ը ա ձայնավորից առաջ դառնում է ե ՝սիւն-սեան, իսկ բառավերջում՝ ու, օրինակ՝ պատիւ-պատուոյ, գ) եա-ն դառնում է ե, օրինակ՝ ատեան-ատենակալ, ցորեան-ցորենոյ, դ) եայ եռաբարբառը դառնում է է, ինչպես՝ հրեայ-հրէի, քրիստոնեայ-քրիստոնէի:

Տե ս Է. Աղայան, նշվ. աշխ., էջ 140, Э. Туманян, Древнеармянский язык, М., 1971, с. 28: Структура индоевропейских имен в армянском языке, М., с. 431 (հնչյունաբանությունը տե՛ս 40-54 էջերում):

Միջին հայերենի ձայնավորները, երկբարբառները, եռաբարբառները Միջին հայերենի ձայնավորներն են` ա, ե (է), ը, ի, ու, ո(օ): Ե և է հնչյունները աստիճանաբար արտասանական տարբերություններ են կրել. է-ն արտասանվել է, ինչպես ե-ն, այսինքն՝ կորցրել է իր երկբարբառային, արտասանությունը, իսկ ե-ն բառասկզբում երկբարբառային արտասանություն է ձեռք բերել՝ յէ: Այսպիսով` միևնույն հնչյունի համար ամրագրվել են ե և է տառերը: Բնականաբար ձևավորվել են նաև ուղղագրության փոփոխություններ: Ե ձայնավորը գրաբարում ուներ միայն է արտասանությունը, միջին հայերենում այն բառամիջում և բառավերջում արտասանվել է է, իսկ բառասկզբում՝ է կամ յէ և գրվել է ե, յե տառերով: Հետևաբար խառնվել են է և ե հնչույթների գրության՝ գրաբարում ընդունելի կանոնները: Միջին հայերենում նրանք խառնված և չկանոնավորված ուղղագրությամբ են հանդես գալիս, օրինակ՝ եթէ // եթե, գրէին // գրեին, գրէ //գրե և այլն: Միջին հայերենի ձայնավորների հետ կապված երկրորդ կարևոր իրողությունը գրաբարի ո ձայնավորի և աւ երկբարբառի օ փոփոխությամբ ձևավորված ո և օ հնչույթների նույնացումն էր, այսինքն՝ նրանք դառնում են միևնույն հնչյունի տառային տարբերակներ: Օ-ն՝ իբրև փակ հնչյուն, ձևավորվել է միջին հայերենում, որին համարժեք տառը փոխառություն է լատիներենից: Օ հնչույթի գրավոր երկակի դրսևորումների մասին (ո և աւ) առաջին անգամ խոսում է Վարդան Արևելցին. «Իսկ այս երեքս սուղ վասն այն ասին, զի մարդկայինք են. և երկոքին ոյերն՝ մին ոյ է, և միւս՝ աւ, զի աւ-ն բերանի բառ էր և ոյն քթի և այս ինքն է, զի յորժամ ասես թէ վոյ՝ նա քմաւք ասի: Եւ վասն այսորիկ են սուղք և մարդկայինք88»: Գ. Խաչերյանը իրավամբ բարձր է գնահատում Վ. Արևելցու վերոհիշյալ վկայությունը, քանի որ «այս վկայությունը կարևոր է նրանով, որ ուղղակի ակնարկում է արդեն 13-րդ դարում ո-ի և աւ-ի հնչույթային տարբերակումը արտասանական բազայում89»:

Վարդան Արեւելցի, Մեկնութիւն քերականի, Եր., 1972, էջ 86: Վարդան Արեւելցի, նշվ. աշխ., Առաջաբան, էջ 17:

Օ-ն գրվել է ո, օ և աւ տառակապակցությամբ: Դա միջին հայերենի հատկապես երկրորդ ենթաշրջանում վերանում է: Միջին հայերենում բառասկզբում գրաբարյան ո ձայնավորը արտասանվում էր վօ հնչյունակապակցությամբ, ինչը նույնպես անվանում են ձայնավորի երկբարբառայնացում, ինչպես ե>յե90: Գրաբարյան արտասանությունը և գրությունը պահպանել են միայն ով, ովքեր դերանունները, ինչը և անցել է նոր գրական հայերենին: Գրաբարում շեշտը կայուն-շարժական էր, և շեշտից կախված հնչյունափոխության ենթարկվում էին ձայնավորները, երկբարբառներն ու եայ եռաբարբառը: Միջին հայերենում նույնպես շեշտը ընկնում էր վերջին վանկի ձայնավորի վրա: Սակայն ենթադրվում է, որ բացի հիմնական շեշտից` եղել է նաև բառասկզբի վանկի ձայնավորի վրա ընկնող երկրորդական շեշտ, որի պատճառով էլ բառամիջի անգամ ուժեղ ձայնավորները միջին հայերենում ընկնում են, օրինակ՝ վաճառական-վաճռկան-վաճ/ը/ռկան/. փոփոխության է ենթարկվել միջին վանկի ա-ն, կամ դատաւոր -դ/ը/տավոր-դատւոր և այլն: Միջին հայերենի շեշտափոխական հնչյունափոխությունը գրաբարի համեմատությամբ ունի էական տարբերություններ, որոնց առաջացումը և ամրակայումը ձևավորված է մի կողմից բանավոր խոսակցական լեզվի՝ գրավորի վրա ըստ ամենայնի ազդեցությամբ, մյուս կողմից՝ բարբառների՝ իբրև լեզվական որոշակի հատկանիշներով տարբերակված միավորների տարածմամբ91: Ի հակադրություն գրաբարի՝ ա ձայնավորը միջին հայերենում, շեշտից կախված, որոշակի հնչյունափոխությունների է ենթարկվել: Այսպես՝ ա) այն ընկել է -ան- սոսկածանց և -ուցան- պատճառական ածանց ունեցող բայերում, որի արդյունքում գրաբարի -ան- սոսկածանց ունեցող բայերը կա՛մ այն լրիվ են կորցրել, ինչպես՝ զարկանել-զարկել,

Տե՛ս Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 116-118, Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, Եր., 1971, էջ 230: Միջին հայերենի հնչյունական համակարգի առանձնահատկությունների մանրակրկիտ վերլուծություն է կատարում Յ. Կարստը իր «Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն» աշխատության մեջ (Եր., 2002, էջ 24-108): Միջին հայերենում հնչյունափոխության տարբեր իրողությունները հեղինակը քննում է նույն բաժնի «Հավելվածում» (էջ 108-116):

հատանել-հատել, կա՛մ միայն ա-ն են կորցրել, օրինակ՝ տեսանելտեսնել, մտանել-մտնել, հարցանել-հարցնել, խաղացուցանել-խաղացուցնել, վազեցուցանել-վազեցուցնել և այլն: բ) Երկու և ավելի ա ունեցող բառերում և բառաձևերում այն ընկել է կամ դարձել ը, օրինակ՝ դատաստան-դատըստան, թաքաւոր-թաքւոր, թըքաւոր, դատաւոր-դատաւոր, դըտաւոր և այլն: Սա հաճախադեպ իրողություն է և կարելի է համարել օրինաչափություն: Միջին հայերենին բնորոշ են նաև ա-ի հնչյունափոխության նաև մասնակի դեպքեր: ա) Ա-ն կարող էր դառնալ ը, օրինակ՝ անել-ընել, անկանել-ընկնիլ, ամէն-ըմէնդ, ամենայն-ըմենուն և այլն: Այս իրողությունը հազվադեպ է տեղի ունենում ն և մ ռնգային հնչյուններից առաջ: բ) Որոշ դեպքերում ա-ն կարող է դառնալ է, օրինակ՝ ԱլեքսանԷլեքսան, փայծաղն-փայծեղն և այլն: գ) Տեղի է ունենում ա>օ հնչյունափոխություն ա ներքին թեքման բառերի գործիական հոլովում (ամբ վերջավորությամբ), ինչպես՝ ձկամբձկօմ, անձամբ-անձօմ, ձեռամբ-ձեռօմ: Ո (օ) ձայնավորը միջին հայերենում ա-ի նման հնչյունափոխվում է այն բազմավանկ բառերում, որոնցում առկա էր մեկից ավելի ո, օրինակ՝ ժողովել-ժողվել, կոտորել-կոտրել կամ կըտորել, խոցոտել-խոցտել և այլն: Որոշ դեպքերում ո-ն փոխվում էր ու-ի, օրինակ՝ երեկոյ-իրիկուն, քո-քու, տոմար-տումար և այլն: Ե-ն գրաբարում չէր հնչյունափոխվում, բայց միջին հայերենում այն կարող էր դառնալ՝ ա) ի կամ սղվել որոշ բառերում, օրինակ՝ երէցկին-իրիցկին, մենակմինակ, վայելէ-վայիլ-վայլէ, երեսուն-երսուն, աւերել-աւիրել, աւրել, գիտենալ-գիտնալ և այլն: բ) ա կամ ը, օրինակ՝ եղբայր-աղբար, եղունկն-ըղունկն, անգամ սղվել, ինչպես՝ ղունկն, գ) ցերեկ բառում այն հանդիպում է նաև ե-ո փոփոխությամբ՝ ցերեկ>ցորեկ:

Ու ձայնավորը գրաբարում հիմնականում դառնում էր ը կամ սղվում էր, ինչը բառի մեջ տարբեր դիրքերում պահպանվել է նաև միջին հայերենում. ա) բառասկզբի ու-ն դառնում է ը, օրինակ՝ ուղեղ-ըղեղ, ուղտապանըղտապան, բ) բառամիջում կարող է ընկնել, ինչը բնորոշ է պատճառական բայերին՝ խաղացուցանել>խաղացուցնել և ապա՝ խաղացնել, կորուսանել>կորսնել, գ) բառամիջում ու կարող է դառնալ ը՝ սուրբ>սրբեր, ջուր>ջրոյջրեր, դ) գրաբարի այն բառերում, որոնցում բաղաձայնի և ձայնավորի միջև լսվող ու-ն գրվում էր ու-ով, միջին հայերենը արձանագրում է ու>վ(ւ) փոփոխությունը, օրինակ՝ թուական>թվական (թւական), նուէր>նվէր, լեզուի>լեզւի և այլն: Ի ձայնավորը միջին հայերենում պահպանել է շեշտից կախված հնչյունափոխության գրաբարյան իրողությունները: ա) Բառասկզբում և բառամիջում կարող է դառնալ ը, օրինակ՝ ինձընձենաւոր, սիրտ-սրտի: բ) Երբեմն ի-ն կարող է սղվել, ինչպես՝ մարմին>մարմնոյ-մարմնի, ամուսին>ամուսնոյ, ամուսնու: Գրաբարյան այն բառաձևերում (ո և ո-ա խառը արտաքին հոլովման ժամանակ), որոնցում ո-ից առաջ ունեինք ի>ւ հնչյունափոխություն, միջին հայերենում աստիճանաբար տեղի է ունենում բառավերջի ի>ու հերթագայություն, քանի որ նշված հոլովումները միջին հայերենում անցնում են ու հոլովման հետևյալ հերթականությամբ՝ որդի-որդւոյ-որդոյ և ապա՝ որդու, այգի-այգւոյ-այգոյ և ապա՝ այգու, գործիականում ի-ն կարող լինել կամ՝ ոչ, օրինակ՝ այգիով //այգով: գ) Բառավերջում ի-ն ա-ից առաջ հնչյունափոխվում է ե-ի՝ որդի+ա+սեր>որդեսեր, այգի+ա +պան>այգեպան, որոշ դեպքերում՝ բաղաձայնից (երբեմն ոչ բաղաձայնից) առաջ, օրինակ՝ ուղիղ>ուղեղ, ջիղջեղ և այլն:

Ը ձայնավորը հիմնականում չհնչյունափոխվող ձայնավոր է՝ բացառությամբ մի շարք բառերի, որոնցում գաղտնավանկի ը-ն կարող է դառնալ ի, ինչպես՝ դժուար>դիժար և այլն: Բարբառները, պահպանելով գրաբարին բնորոշ հնչյունափոխական դեպքերը, արձանագրում են նաև հնչյունների՝ իրենց բնորոշ առանձնակի փոփոխություններ: Ստորև ներկայացնենք դրանց բնորոշ հետևյալ դեպքերը. ա) ա ձայնավորը կարող է դառնալ օ կամ քմային օ, ինչպես՝ հաց-հօց, բարձ-բօրձ, բ) ա-ն կարող է դառնալ ու կամ քմային ու, օրինակ՝ հաց-հուց, կարաս-գուրուս, գ) ա-ն կարող է դառնալ է, օրինակ՝ բան-պէն, դ) ա-ն կարող է դառնալ ի, օրինակ՝ աւել-իւիլ: Աճառյանի օրենքի համաձայն՝ այն բարբառներում, որոնք ձայնեղ բաղաձայնների խլացում են արձանագրում, միաժամանակ ա-ն դառնում է քմային՝ բան-պա¨ն, բարակ-պա¨րա¨կ: Է և ե հնչյուններին բնորոշ են հնչյունափոխության հետևյալ դեպքերը. ա) է-ն կարող է դառնալ ա, օրինակ՝ մէջ-մաջ, բ) է-ն կարող է դառնալ ը, օրինակ՝ դեպի-դըբա, գ) ե-ն կարող է դառնալ է, օրինակ՝ երազ-էրազ, դ) ե-ն կարող է դառնալ ա կամ ա¨, օրինակ՝ երկու-արկու, երկաթ-արկա¨թ, ե) ե-ն կարող է դառնալ ի, օրինակ՝ երեք- իրեք, զ) ե-ն կարող է դառնալ յի, օրինակ՝ երբ-յիփ, է) ե-ն կարող է դառնալ օ կամ ö, օրինակ՝ երդում-օրդում, լեղակ-լöղակ, ը) ե-ն կարող է դառնալ ը կամ օ, օրինակ՝ մեր-մըր, մեծ-մօծ և այլն: Ի-ն կարող է դառնալ՝ ա) է- խիղճ-խէղճ, բ) ույ- մին-մույն, գ) էյ- լիզել-լէյզիլ և այլն:

Ո-ն կարող է դառնալ՝ ա) ու- փող-փուղ, բ) ա- ոսկի- ասկի, գ) է- ոչխար-էխչար և այլն: Ու-ն կարող է դառնալ՝ ա) օ- շուն-շօն, բ) օու- ջուր-ձօուր և այլն: Գրաբարի երկբարբառները միջին հայերենում վերածվել են երկհնչյունների կամ ձայնավոր հնչյունների: Այսպես՝ այ երկբարբառը դարձել է ա կամ է, օրինակ՝ այս>աս կամ էս, որոշ դեպքերում՝ է կամ ը, օրինակ՝ այստեղ>ըստեղ, տղայք>տղէք և այլն: Աւ երկբարբառը դարձել է օ (գրվում էր օ, ո կամ աւ), օրինակ՝ խաղացօ//խաղացո, խաղացաւ, սակայն այս իրողությունը աստիճանաբար վերանում է, և աւ>օ փոփոխությունն արձանագրվում է որպես օրինաչափությունը (հաւր- հօր): Ընդհանրապես, միջին հայերենում զգալի են ուղղագրական իրողությունների չնորմավորված երևույթները, բազմաձևությունները: Քանի որ լեզվի բոլոր մակարդակների միավորները միջին հայերենում ձևաիմաստային դաշտի որոշակի փոփոխություններ էին կրում (փոխվում էին գրաբարյան կառույցները, նոր միավորները դեռևս կազմավորման գործընթացում էին և պիտի օրինաչափություն դառնային երկրորդ ենթաշրջանի վերջերին միայն), լեզուն՝ իբրև կառուցվածք, էական և արմատական փոփոխությունների էր ենթարկվում: Դա առավելապես պիտի ընդգրկեր ուղղագրության ոլորտը, քանի որ հնչյունական համակարգը ավելի քան բանավոր-խոսակցական լեզվի ազդեցությամբ առավելագույն և անմիջական հաղորդակցման տիրույթին առնչվող փոփոխություններ է կրել: Եա երկբարբառը դարձել է է կամ ե (գրեալ-գրել, գրեագրէ, իւրեանց-իրենց) և ա, ինչը հատկապես երևում է խառը խոնարհման անցյալ կատարյալի կառույցներում՝ թռեաւ-թռաւ, փախեայ-փախա և այլն: Եա>է հնչյունափոխությունը արտահայտվել է նաև բուն հրամայականի կազմում, օրինակ՝ գրեա-գրէ՛, սիրեա-սիրէ՛: Այս փոփոխությամբ է անցյալ դերբայից ձևավորվել վաղակատար դերբայը՝ խաղացեալ101

խաղացել, խաղացեր: Ոյ երկբարբառը դարձել է ու կամ ի, օրինակ՝ լոյսլուս//լիս, քոյր-քուր//քիր և այլն: Նույն ձևով ո, ո-ա խառը հոլովման բառերն անցել են ու արտաքին հոլովման, օրինակ՝ որդի>որդւոյ>որդոյ>որդու, յգի>այգւոյ>այգոյ>այգու, խաղալ>խաղալոյ>խաղալու և այլն: Իւ երկբարբառը դարձել է ու կամ ի, օրինակ՝ արիւն> արուն, սիւն>սուն, իւր>իր, իւրեանք>իրենք: Հանդիպում են նաև իւ>ոյ (առեւծ, առիւծ-առոյծ) կամ իւ-ե հնչյունափոխության դեպքեր (երկիւղ- երկեղ): Եաւ եռաբարբառը բառավերջում դարձել է եւ, օրինակ՝ առաջեաւ>առջեւ: Եայ եռաբարբառը դարձել է եյ, ապա՝ է, օրինակ՝ քրիստոնեայ>քրիստոնէ, երկաթեայ> երկաթէ: Բարբառներում գրաբարի երկբարբառները վերածվել են պարզ ձայնավորների կամ երկհնչյունների. ա) այ-է- այն-էն (Վան), այ-ա կամ ա- եղբայր-ախպար (Նոր Նախիջևան), այն-ան (Մեղրի) և այլն, բ) եա-է –ցորեան-ցօրէն (Վան), սիրեա-սիրէ (Նոր Նախիջևան), եա-ի-ցորեան-ցօրին (Սասուն), գ) իւ-ու կամ ի- հարիւր-հարուր (Թբիլիսի), ձիւն-ձուն (Մեղրի/, իւ-է կամ ի- գիւղ-գիղ կամ գէղ (Կարին), դ) աւ-օ կարաւտ-կարօտ (Նոր Նախիջևան), խաւսել-խօսիլ (Թիֆլիս):

Ձայնավորները և երկհնչյունները նոր գրական հայերենում Նոր գրական հայերենում ձայնավորները բնութագրվում են արտասանական հետևյալ հատկանիշներով. ա - հետնալեզվային, ստորին բարձրացման, օ - հետնալեզվային, միջին բարձրացման, շրթնայնացված, ու - հետնալեզվային, վերին բարձրացման, շրթնայնացված, է - առաջնալեզվային, միջին բարձրացման, ի - առաջնալեզվային, վերին բարձրացման, ը - միջնալեզվային, միջին բարձրացման:

Ձայնավորները արևելահայերենում և արևմտահայերենում դրսևորում են ուղղագրական և ուղղախոսական որոշակի հատկանիշներ92: Սույն աշխատանքը չծանրաբեռնելու նպատակով անդրադառնանք միայն ձայնավորների և երկհնչյունների դիրքային (շեշտից կախված) հնչյունափոխության կարևոր դեպքերին: Գրական արևելահայերենում դիրքային հնչյունափոխության հիմնականում ենթարկվում են է/ե, ի, ու, ավելի սակավ՝ ը, ա և ո/օ ձայնավորները: Է/ե ձայնավորի հնչյունափոխությունը: ա) Է/ե ձայնավորը բառասկզբում դառնում է ի հետևյալ բառերում՝ էջ-իջնել, էգ-իգական, էշ-իշաբեռ: բ) Փակ վանկում դառնում է ի, ինչպես՝ սեր-սիրելի, տեր-տիրուհի, վեճ-վիճելի և այլն: գ) Երբեմն կարող է սղվել, ինչպես՝ ցորեն-ցորնամորթ, հայերեն-հայրեն, ասեղ-ասղտել և այլն: դ) Բառավերջի բաց վանկի ե-ն չի հնչյունափոխվում, օրինակ՝ րոպե - րոպեական, մարգարե - մարգարեություն և այլն: Ի ձայնավորի հնչյունափոխությունը: ա) Բառասկզբի ի-ն դառնում է ը հետևյալ բառերում՝ ինձ-ընձուղտ, ինչք-ընչաքաղց, իղձ-ըղձական: բ) Փակ վանկի ի ձայնավորը դառնում է ը, օրինակ՝ գիր-գրական, սիրտ-սրտոտ, միտք-մտավոր և այլն: գ) Փակ վանկում այն կարող է սղվել, ինչպես՝ դեղին-դեղնակարմիր, վարիչ-վարչություն, միջին-միջնաբերդ: դ) Բառավերջի ի-ն -ակ ածանցից առաջ դառնում է յ, օրինակ՝ որդի-որդյակ, պատանի- պատանյակ, կղզի-կղզյակ: ե) Հոդակապից առաջ ի-ն դառնում է ե, ինչպես՝ բարի-բարեսիրտ, որդի-որդեսեր, իսկ ավոր ածանցի հավելմամբ ստացվում է ևոր. հոգի-ավոր-հոգեվոր-հոգևոր: Ու ձայնավորի հնչյունափոխությունը: ա) Բառասկզբի ու-ն դառնում է ը հետևյալ բառերում՝ ունդ-ընդեղեն, ումպ-ըմպանակ, ունչ-ընչացք: բ) Փակ վանկի ու-ն հնչյունափոխվում է ը-ի, օրինակ՝ տուն-տնական, ջուր-ջրառատ, կուռ-կռնատ և այլն: գ) Փակ վանկի ու-ն կարող է սղվել, ինչպես՝ ամուր-ամրոց, գա-

Մանրամասն տե՛ս Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 6-29:

րուն-գարնանամուտ, մածուն-մածնաթան և այլն: դ) Բաց վանկի ու-ն երբեմն դառնում է վ, այսպես՝ չու-չվերթ, ձու-ձվածեղ, կատու-կատվաձագ և այլն: Ը ձայնավորը հնչյունափոխվում է միայն մեկ դեպքում, երբ գաղտնավանկով վերջացող բառին ավելանում է ձայնավորով կցվող ձևույթ, ինչպես՝ ակն - ակնակապիճ, դուստր - դստրիկ, մանր - մանրել և այլն: Ա և ո ձայնավորները հազվադեպ են հնչյունափոխվում: Դառնում են ը արմատի կրկնությամբ կազմված բարդություններում՝ վազվզել, ծամծմել, քաշքշել, թափթփել, կապկպել , փորփրել, դողդղալ և այլն, կարող են սղվել՝ դադարել-անդադրում, մատաղ-մատղաշ, համարել-համրել, կոճակ-կոճկել, շաբաթ-երկուշաբթի, քաղաք-քաղքենի, բաղանիք-բաղնիք, ոսկոր-ոսկրածուծ, որկոր-որկրամոլ, օրորանբնօրրան, կոտորել-կոտրել, ծոծորակ-ծոծրակ և այլն: Կրկնավոր բարդություններում հանդիպում են ա-ու, ա-ո, ա-ե և այլ փոփոխություններ, օրինակ՝ մանր-մունր, մազ-մուզ, քաղցր-մեղցր, լակոտ-լուկուտ, հայհոյել և այլն: Ի տարբերություն արևելահայերենի՝ արևմտահայերենում ա ձայնավորի հնչյունափոխության դեպքերը շատ են: Միջին հայերենից է ժառանգել -ան- սոսկածանցի հնչյունափոխված ն-ով տարբերակը, օրինակ՝ գողանալ/գողնալ, մոռանալ/մոռնալ, շատանալ/ շատնալ և այլն: Եթե արևելահայերենին բնորոշ են ի, ու ձայնավոր ունեցող փակ վանկով բառերի հոգնակի հնչյունափոխված ձևերը (սրտեր, գրքեր, տներ, մկներ), ապա արևմտահայերենում դրանք հանդես են գալիս անհնչյունափոխ տարբերակով (սիրտեր, գիրքեր, տուներ, մուկեր): Ձայնավորների հնչյունափոխության հիմնական հատկանիշները նշելով՝ ավելացնենք, որ արևելահայերենի և արևմտահայերենի հնչյունաբանությանը նվիրված աշխատություններում տրվում է դրանց ամբողջական պատկերը93: Նոր գրական հայերենում գրաբարի երկբարբառները դարձել են երկհնչյուններ: Դրանք տարբեր փոփոխություններ են կրել արևելահա93 Տե՛ս Ա. Սուքիասյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1999, էջ 49-52, Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն, Եր., 2011, էջ 52-75:

յերենում և արևմտահայերենում: Արևմտահայերենը հիմնականում պահպանել է գրաբարի երկբարբառների ավանդական ուղղագրությունը94: Իւ երկբարբառը արևելահայերենում դարձել է յու, օրինակ՝ գիւղ> գյուղ, իսկ արևմտահայերենում ունի եռարժեք դրսևորում. ա) իւ-ու (իբրև ու ձայնավորի նշան), օրինակ՝ առիւծ: Այս դեպքում այն համարժեք է ֆրանսերենի ս-ին95, օրինակ՝ հիւթ (գրվում է 4 տառով, արտասանվում 5 հնչյունով), բ) իւ> քմային ու, օրինակ՝ իւրաքանչիւր, գ) իւ-ի ձայնավոր Ւ ւ բաղաձայն, օրինակ՝ հովիւ, պատիւ, կամ ա ձայնավորից առաջ, օրինակ՝ հիւանդ: Բառամիջում (նույն արմատների դեպքում) դառնում է ու, օրինակ՝ թիւ-թուական, հաշիւ-հաշուել և այլն: Յու երկհնչյունը արևելահայերենում կարող է ենթարկվել հետևյալ փոփոխությունների. ա) կարող է սղվել, ինչպես՝ ալյուր>ալրաղաց, արյուն> արնանման, բ) կարող է փոխվել ը-ի, օրինակ՝ ձյուն>ձնաբուք, գ) կարող է դառնալ ե, ինչպես՝ միություն>միութենական, եղջյուր>եղջերավոր և այլն: Այ-ը արևելահայերենում դառնում է այ երկհնչյուն և բացառություն չի ճանաչում: Նույնը չի կարելի ասել արևմտահայերենի մասին, որտեղ այն կարող է կարդացվել պարզ ա ձայնավոր: Սա նշանակում է, որ բառավերջում յ-ն արևմտահայերենում գրվում և չի կարդացվում, օրինակ՝ վկայ-վկա, արքայ-արքա, Վանայ -Վանա, տղայ-տղա, կայ-կա և այլն: Սակայն բառամիջում նշված արմատներում այն կարդացվում է՝ արքայական, կայարան: Արևմտահայերենում յ-ն ա-ից հետո չի գրվում հետևյալ դեպքերում. ա) եզակի բուն հրամայականի կառույցներում՝ խաղալ-խաղա՛, կարդալ-կարդա,՛ բ) ահա, հիմա, ապա, հապա բառերում,

Տե՛ս Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 25: Տե՛ս նույն տեղում:

գ) փոխառյալ հատկանուններում, օրինակ՝ Անանիա, Սոնա, Աննա, Ասիա և այլն, այդ թվում՝ նաև իա-ով վերջացող հասարակ անուններում, որոնք նույնպես փոխառություններ են, օրինակ՝ մումիա, քիմիա և այլն: Ոյ երկբարբառը արևելահայերենում դարձել է ույ երկհնչյուն՝ բոյսբույս, լոյս - լույս: Ոյ-ը արևմտահայերենում հանդիպում է բառամիջում և բառավերջում հետևյալ կանոնարկմամբ96: 1. Բառամիջում բաղաձայնից առաջ ույ երկհնչյունը գրվում է ոյով, օրինակ՝ լոյս-լույս, բոյս-բույս: Բացառություն են կազմում ձայնարկությունները, օրինակ՝ վու՜յ, է՜յ և այլն: 2. Բառավերջում այն կարդացվում է իբրև պարզ ձայնավոր, ինչպես՝ պահածոյ, դշխոյ և այլն: 3. Բառավերջում ոյ-ը մնում է երկբարբառակերպ միայն միավանկ բառերում, օրինակ՝ խոյ, Նոյ, գոյ և այլն: 4. Բառասկզբում ոյ-ը հանդես է գալիս ոյժ և ոյծ բառերում, որոնցից ոյժ-ը գործածական է ուժ ձևով, իսկ ոյծ-ը միայն բառածանցման ժամանակ է գործածվում, ինչպես՝ ուծանալ, ուծացում և այլն: Ինչպես տեսնում ենք, արևելահայերենն ու արևմտահայերենը այս դեպքում տարբերություններ չեն դրսևորում: Ույ երկհնչյունը շեշտից կախված հնչյունափոխության է ենթարկվում հետևյալ դրսևորումներով. ա) ոյ>ու (արևել.) գույն-գունավոր, ոյ>ու (արևմտ.) գոյն - գունավոր, բ) այն կարող է սղվել, օրինակ՝ սառույց - սառցակալել, սառոյց սառցապատ, գ) կարող է մնալ անփոփոխ՝ առույգ - առույգանալ, առոյգ – առոյ գանալ: դ) կարող է դառնալ ը՝ բույն - բնավեր, քույր - քրոջ: Եա-ն արևելահայերենում դարձել է յա երկհնչյուն, օրինակ՝ պատեան>պատյան, որը կարող է շեշտից զրկվելով դառնալ ե, ինչպես՝

Տե՛ս Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 27-28:

մատյան-մատենագիր, վայրկյան>վայրկենական, կյանք>կենարար, առօրյա>առօրեական և այլն: Յա-ն հնչյունափոխվում է ի-ի միայն խարտյաշ բառով բաղադրված կազմություններում, օրինակ՝ խարտիշահեր:

2. Բաղաձայնական համակարգը գրաբարում Վերը նշել ենք նախալեզվի բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժերը նախագրային շրջանում: Գրային շրջանում արդեն չկային շնչեղ ձայնեղները, և դասական գրաբարը հանդես էր գալիս եռաշարք բաղաձայնական համակարգով, որտեղ ունենք ձայնեղ, խուլ և շնչեղ խուլ հակադրությունը: Ընդունված է բաղաձայնները դասակարգել հետևյալ սկզբունքների համաձայն՝ 1. ըստ ձայնի և աղմուկի, որի ժամանակ տարբերակվում են ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ և ձայնորդ բաղաձայնները, 2. ըստ արտաբերության եղանակի, որի դեպքում առանձնացվում են պայթական, շփական և կիսաշփական (կամ կիսապայթական, պայթաշփական) բաղաձայնները, 3. ըստ արտաբերության տեղի, որին համապատասխան՝ բաղաձայնները լինում են առաջնալեզվային, միջնալեզվային, հետնալեզվային, երկշրթնային, շրթնատամնային, հագագային, 4. ըստ կազմության, որի դեպքում անջատվում են պարզ և բարդ բաղաձայնները: Նախագրային շրջանում հնդեվրոպական մայր լեզվի քառաշարք բաղաձայնական համակարգը դեռ պահպանվում էր97: Գրային շրջանում շնչեղ ձայնեղները վերանում են, և գրաբարի բաղաձայնական համակարգը ներկայանում է եռաշարք բաղաձայնների հակադրությամբ՝ ձայնեղ, խուլ, շնչեղ խուլ: Դրանք են՝ բ-պ-փ, գ-կ-ք, դ-տ-թ, ձ-ծ-ց, ջ-ճ -չ:

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987, էջ 346:

Երկշարք բաղաձայնական համակարգը ավելի քիչ բաղաձայններ է ներառում իր մեջ՝ զ-ս, ժ-շ: Վ-ն և խ-ն միաշարքի մեջ են մտնում. վ-ն՝ իբրև ձայնորդ, խ-ն՝ իբրև պարզ խուլ: Ձայնեղ բաղաձայններն են՝ բ, գ, դ, ձ, ջ, ժ, զ: Ձայնորդներն են` մ, ն, լ, ր, ռ, յ, ւ: Խուլերն են՝ պ, կ, տ, ծ, ճ, շ, ս, խ, հ: Ըստ արտասանության տեղի՝ գրաբարի բաղաձայնները լինում են՝ առաջնալեզվային՝ դ-տ-թ, ձ-ծ-ց, ջ-ճ-չ, զ-ս, ժ-շ լ, ն, միջնալեզվային՝ յ, հետնալեզվային՝ գ-կ-ք, ղ-խ, երկշրթնային՝ բ-պ-փ, մ, ւ, շրթնատամնային՝ վ, կոկորդային՝ հ: Ըստ արտասանության եղանակի՝ բաղաձայնները լինում են պայթական ՝ բ-պ-փ, գ-կ-ք, շփական՝ ղ-խ, զ-ս, ժ, վ, ւ, հ, լ, ր, մ, ն, ռ, յ, կիսաշփական՝ ձ-ծ-ց, ջ-ճ-չ: Ըստ կազմության՝ բարդ են ձ-ծ-ց, ջ-ճ-չ բաղաձայնները, իսկ մյուսները պարզ են: Դասական գրաբարի ենթաշրջանում արտասանության և գրության միջև տարբերություններ չեն եղել. բաղաձայնները գրվել են այնպես, ինչպես արտասանվել են: Հետդասական շրջանից արդեն բանավոր խոսքի ազդեցությամբ ձևավորվում էին արտասանության փոփոխություններ՝ գրությունից տարբեր, որոնք իրենց անմիջական ազդեցությունը պիտի ունենային հայերենի հնչյունական համակարգի վրա: Դասական գրաբարում առանձնանում են բաղաձայնների ուղղագրության և արտասանության հետևյալ իրողությունները: 1)Յ հնչյունը պարտադիր գրվել է ա և ո ձայնավորներից հետո և բառավերջում չի կարդացվել, օրինակ՝ տղայ, երեխայ, սկայ, կոփածոյ, երեկոյ և այլն: Բացառություն են կազմել՝ ա) բուն հրամայականի եզակի թվի կառույցները, օրինակ՝ երգել-երգեա՛, խաղալ-խաղա՛, խաղացուցանել-խաղացո՛, բ) սա, դա, նա ցուցական դերանունների ուղիղ և թեք ձևերը, ինչպես՝ սա, սորա, սմա, սոքա, սոցա և այլն, գ) այո՛, ահա, ապա բառերը, դ) օտար փոխառյալ հատուկ անունները, օրինակ՝ Ասիա, Յուդա, Աննա, Անանիա և այլն: 2) Բառասկզբի յ-ն արտասանվել է հ, օրինակ՝ յաղագս, յատակ, յաւէտ, յոլով, յոգնել և այլն: Եթե այս արմատները բարդվել կամ ա108

ծանցվել են, ապա բառամիջում պահպանել են իրենց ուղղագրությունը, օրինակ՝ անյայտ, անյաջող և այլն: Ի նախդիրը, որը բացառական հոլովի կազմությանը մշտապես մասնակցել է, նույն կանոնով ձայնավորից առաջ դարձել է յ, օրինակ՝ յԱրշակայ, յարքայէ, յԱրտաշիսէ և այլն: Նույնը վերաբերել է նաև ներգոյականի կազմությանը՝ յանձին, յանձինս, յԱրշակ, յԱրտաշիսի և այլն: Չկա ուղղագրական որոշակի կանոն, ըստ որի՝ հնարավոր լիներ ձևակերպել, թե որոնք են յ-ով, որոնք՝ հ-ով գրվող բառերը: Թերևս դժվար չէ նկատել, օրինակ, որ հ-ով են գրվում պարսկերենից փոխառյալ հազար, հարիւր, հրաման, հրեշտակ և այլ բառերը, կամ անձնանունների մի գերակշիռ մեծամասնություն գրվում է յ-ով, ինչպես՝ Յակոբ, Յարութիւն և այլն: Ուղղագրական որոշ առանձնահատկություններ ունի վ հնչյունը, որ գրվում է ւ, վ, ու տառերով: Անհրաժեշտ է տարբերակել հետևյալ կանոնները. ա) բառասկզբում լսվող վ հնչյունը միշտ գրվում է վ տառով, որը պահպանվում է նաև բառամիջում, եթե դրանցով կազմված արմատները դառնում են բարդ բառի բաղադրիչ, օրինակ՝ վարժ, վազել, անվարժ, անվրէպ և այլն, բ) բառամիջում լսվող վ հնչյունը գրվում է ւ տառով երկու ձայնավորների միջև և ու- ով՝ բաղաձայնի և ձայնավորի միջև, օրինակ՝ աւագ, աւար, պատուէր, նուէր և այլն, գ) ո ձայնավորից հետո լսվող վ հնչյունը միշտ գրվում է վ տառով, օրինակ՝ ով, որդւով, հովիւ, բովել և այլն, դ) բառավերջում լսվող վ հնչյունը գրվում է ւ տառով ա, ե, ի ձայնավորներից հետո, օրինակ՝ տիտանաւ, տերեւ, սրտիւ և այլն: Գրաբարում ղ ձայնեղ բաղաձայնը արտասանության տեղով և եղանակով չէր տարբերվում առաջնալեզվային լ ձայնորդից (օրինակ՝ աղի-անալի): Հ. Աճառյանը գրում է. «Ղ բաղաձայնը հնապես հնչվում էր թավ լ և ամենևին արդի ղ հնչումը չուներ»: Սրա ապացույցն այն է, որ մի կողմից օտար բառերի 1 ձայնը հայերեն դառնում է ղ, ինչպես՝ Ղազար, Ղուկաս, սիղղոբայ, ողիմպիադ, ողոգոմեան: Մյուս կողմից ուրիշ լեզուների ղ ձայնը չի դառնում հայերեն ղ, այլ գ, ինչպես տէգՀպարսկերեն

էiջ98....»: Նա վկայում է նաև Պեդերսնի և Մեյեի փաստարկումները. ըստ Պեդերսնի՝ հնդեվրոպական նախալեզվի lո դառնում է ղն, որը հետո դառնում է ղղ և ապա՝ ղ, որովհետև հայերենը չի սիրում կրկնակ բաղաձայն: Մեյեն, օրինակ, հեղում բայի հեղ արմատը կապում է հնդեվրոպական նախալեզվի քe1ոս ձևի հետ99: Բանավոր խոսքի ազդեցությամբ ղ ձայնեղ բաղաձայնը աստիճանաբար վերածվում է հետնալեզվային բաղաձայն հնչյունի և կազմում ղ (ձայնեղ) - խ (խուլ) հակադրությունը՝ համալրելով երկշարք բաղաձայնների շարքը: Միջին հայերենում վ-ին զուգահեռ ձևավորվում է ֆ խուլ շփական հնչյունը: Մինչ այդ օտար փոխառություններում ֆ-ով բառերը փ-ով են գործածվել՝ փալաք-ֆալաքի փոխարեն: Հ. Աճառյանը ճիշտ չի համարում այն կարծիքը, որ «հայերենը չունի ֆ ձայնը և թե այդ ձայնը փոխ է առել օտար լեզուներից100»: Հեղինակը գտնում է, որ եթե փոխառու լեզվում չկա փոխատու լեզվի տվյալ հնչյունը, ապա այն փոխառու լեզուն փոխարինում է իր լեզվում եղած հնարավոր տարբերակով. «Այսպես 5-րդ դարում կամ էլ ավելի առաջ հայերը պարսկերենից, ասորերենից և հունարենից փոխ առան նոր բառեր, որոնց մեջ կար, օրինակ, ֆ ձայնը, որ հայերը չունեին: Հայերն այդ ֆ ձայնը վերածեցին փ-ի: Նույն կատարում են այժմ էլ ղարաբաղցիք..., օրինակ՝ պրոփեսոր փխն. պրոֆեսոր, կամ մարաղացիք էլ նմանապես թուրքերեն և կամ ռուսերեն բառեր փոխ առնելիս ֆ-ի փոխարեն գործ են ածում փ, օրինակ՝ փաբրիկ, փայթոն, փաս (տաճկերեն ֆես) և այլն101»: Այսպիսով` միջին հայերենում ձևավորվում են վ-ֆ, ղ-խ զույգերը, որոնք համալրում են ձայնեղ խուլերի երկշարք համակարգը: Միջին հայերենում ձայնեղները դառնում են խուլեր (բրինձ-պրինձց), խուլերն էլ՝ ձայնեղներ՝ ափեղայ<աբեղայ, խնծոր<խնձոր, Սմպատ< Սմբատ: Շնչեղ խուլերը և ձայնեղները կազմում են երկանդամ հակադ-

Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6-րդ, Եր., 1971, էջ 645: Տե ս նույն տեղում: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 658: Նույն տեղում:

րություն: Ուստի միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգը բնորոշվում է իբրև երկշարք պարզ խլազուրկ համակարգ՝ բ-փ, գ-ք, դ-թ, ձ-ց, ջ-չ: Վ-ն պահպանում է իր արտասանությունը և գրվում վ (դովլաթ), ւ և ու տառերով: Ձայնավորից առաջ ու-ն փոխվել էր վ-ի՝ արուէստ-արվեստ, բայց այդ բառերում հանդիպում են նաև գրաբարյան ուղղագրությամբ ձևեր, օրինակ՝ արուեստ: Հայերենում խուլերի ձայնեղացման իրողությունը արձանագրվել էր շատ ավելի վաղուց, որի մասին վկայում է դեռևս Անանուն Մեկնիչը, ուստի պիտի համաձայնենք Հ. Մուրադյանի հետ. «Խուլերի ձայնեղացման գործընթացը ենթադրվում է, որ պիտի կատարված լինի պատմական շրջանում: Նկատի ունենալով այն, որ Անանուն Մեկնիչի կողմից բերվող բազուկ, պազուկ, փազուկ բառաձևերի մեջ բառավերջի փոփոխություն չի արձանագրվում, դրանից եզրակացվում է, որ խուլերի փոփոխությունը դեպի ձայնեղները սկսվել է այդ վկայությունից հետո ընկած շրջանում (Մ11 դարից հետո): Սա իհարկե լուրջ փաստարկ լինել չի կարող, քանի որ Անանունի նպատակն է եղել նշելու բառասկզբի լծորդական անցումների գոյությունը102»: Այսպիսով` խուլերի ձայնեղացումն ամրակայվում է միջին հայերենում: Խոսելով միջին հայերենում բաղաձայնների կրած փոփոխությունների մասին՝ պիտի միշտ նկատի ունենալ, որ միջին գրական հայերենը կազմավորված լեզու չէր103, և ցանկացած իրողություն պետք է դիտել դրսևորման ընթացքի մեջ, որ արձանագրում է միջին հայերենը. այն անցման փուլ պիտի համարել գրաբարի և նոր գրական հայերենի միջև: Բաղաձայնական համակարգի տեղաշարժերը բարբառներում այնքան օրինաչափ էին, որ հիմք հանդիսացան բարբառների հնչյունական դասակարգման համար: Ա. Ղարիբյանը իր «Հայ բարբառագիտություն» աշխատության մեջ, հիմք ընդունելով գրաբարի բաղաձայնական համակարգը, ներկայացնում է բարբառներում նրանց կրած փոփոխութ-

Հ. Մուրադյան, Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Հնչյունաբանություն, Եր., 1982, էջ 303: Տե ս նույն տեղում, էջ 160:

յունները՝ դրանք անվանելով բաղաձայնների տեղաշարժեր: Ըստ այդմ՝ նա ընդունում է 4 տեղաշարժ104: Առաջին տեղաշարժ. այս տեղաշարժի ենթարկված բարբառներում գրաբարի պարզ ձայնեղները (այս դեպքում Ա. Ղարիբյանը գրաբարի ձայնեղները դիտում էր իբրև պարզ) վերածվել են պարզ խուլերի (միշտ պետք է նկատի ունենալ բառասկզբի դիրքերը), այսինքն՝ բ, գ, դ, ձ, ջ-պ, կ, տ, ծ, ճ: Ստացվել է երկաստիճան պարզ ձայնեղազուրկ համակարգ. պ, կ տ, ծ, ճ-ն անփոփոխ են մնացել: Այսպիսի համակարգը հարուստ է պարզ խուլերով: Բաղաձայնական նման համակարգեր ունեն ՎանՎասպուրականի, Ղարաբաղի, Խոյի, Մարաղայի, Շամախիի, Աստրախանի, Քեյվա-Շաղախի, Հադրութի բարբառները, օրինակ՝ բերան-պէրան, գարուն-կա¨րուն, դանակ-տա¨նակ: Երկրորդ տեղաշարժ. այս տեղաշարժն ունի երեք ենթախումբ: Առաջին ենթախմբի բարբառներում գրաբարի խուլերը վերածվել են ձայնեղների՝ պ, կ, տ, ծ, ճ > բ, գ, դ, ձ, ջ , իսկ ձայնեղներն ու շնչեղ խուլերը պահպանվել են: Առաջացել է երկաստիճան խլազուրկ համակարգ: Այս համակարգը հարուստ է ձայնեղներով, օրինակ՝ բերան - բէրան, կրակ - գրագ, պարան - բարան, գինի-գ՛ինի, տարի - դարի, պապբաբ, դուռն - դ՛ուռ, տատ - դադ, ճակատ - ջագադ, ջուր - ջ՛ուր, կերակուր - գերագուր, գինի-գինի: Այսպիսի համակարգ ունեն Կ. Պոլսի, Մարաշի, Եվդոկիայի, Նոր Նախիջևանի, Տրապիզոնի բարբառները: Երկրորդ ենթախումբն ունի եռաստիճան խլազուրկ բաղաձայնական համակարգ: Գրաբարի ձայնեղները վերածվել են շնչեղ ձայնեղների (բ-բ՛, գ-գ՛, դ-դ՛, ձ-ձ՛, ջ-ջ՛), խուլերը ձայնեղացել են (պ-բ, կ-գ, տ-դ, ծ-ձ, ճ-ջ), շնչեղ խուլերը մնացել են անփոփոխ, օրինակ՝ դանակ - դ՛անագ, գարուն - գ՛արուն, բերան - բ՛էրան, տարի - դարի, պանիր - բանիր, կերակուր-գերագուր: Այս ենթախմբին են պատկանում Համշենի, Ակնի, Շապին-Գարահիսարի, Խարբերդ-Երզնկայի, Սեբաստիայի, Արաբկիրի բարբառները: Երրորդ ենթախմբի բարբառները քառաստիճան բաղաձայնական համակարգ ունեցող բարբառներ են: Այստեղ, սակայն, Ա. Ղարիբյանը

Մանրամասն տե՛ս Ա. Ղարիբյան, Հայ բարբառագիտություն, Եր., 1953:

սկզբունքը խախտում է: Եթե մյուս դեպքերում նկատի է առնվում միայն բառասկզբի դիրքը, այս դեպքում՝ նաև բառամիջի դիրքը: Գրաբարի պարզ ձայնեղները վերածվել են շնչեղ ձայնեղների (բ-բ՛, գ-գ՛, դ-դ՛), պարզ խուլերը բառասկզբում պահպանվել են (պ-պ), բառամիջում վերածվել պարզ ձայնեղների (կատու-կադու, պակաս-պագաս): Շնչեղ խուլերը պահպանվել են (փարախ-փարախ, քամի-քամի): Եթե նկատի չունենանք բառամիջյան դիրքերը, երբ գրաբարի խուլերը ձայնեղանում են, ապա այստեղ ևս առկա է եռաստիճան համակարգ՝ առանց պարզ ձայնեղների, այսինքն՝ բ՛, գ,՛ դ ՛- պ, կ, տ - փ, ք, թ: Ըստ Ա. Ղարիբյանի՝ բաղաձայնական քառաստիճան համակարգ ունեն Կարնո, Մշո, Նոր Ջուղայի, Արարատյան, Ոզմիի բարբառները: Երրորդ տեղաշարժ. այս տեղաշարժն ունի երկու ենթախումբ: Առաջին ենթախմբի բարբառներում գրաբարի ձայնեղները վերածվել են շնչեղ խուլերի, իսկ խուլերը՝ ձայնեղների, ինչպես՝ բերան-փէրան, բարի-փարի, դանակ-թանագ, պանիր-բանիր, պարոն-բարոն: Ստացվել է երկաստիճան խլազուրկ բաղաձայնական համակարգ: Այս համակարգը հարստացել է շնչեղ խուլերով՝ ի հաշիվ գրաբարի ձայնեղների: Բաղաձայնական այս համակարգը ընկած է գրական արևմտահայերենի հիմքում: Նույնպիսի համակարգ ունեն Տիգրանակերտի, Մալաթիայի, Նիկոմեդիայի բարբառները: բ-փ պ-բ դ-թ տ-դ ձ-ց ծ-ձ ջ-չ ճ-ջ գ-ք կ-գ Երկրորդ ենթախումբը անվանում են միջին հայերենի կամ կիլիկյան համակարգ: Այս ենթախմբի բարբառներում գրաբարի ձայնեղները վերածվել են խուլերի, իսկ խուլերը՝ ձայնեղների (բ>պ, պ>բ, գ>կ, կ>գ, դ>տ, տ>դ, ձ>ծ, ծ>ձ, ջ>ճ, ճ>ջ): Օրինակ՝ կաղին-գաղին գարուն-կարուն պատ-բադ դանակ-տանագ տատիկ-դադիգ պահուստ-բահուստ

Անտեղաշարժ են միայն շնչեղ խուլերը: Այստեղ ևս առկա է եռաստիճան համակարգ, բայց այն էականորեն տարբեր է գրաբարի եռաստիճան համակարգից: Բաղաձայնական այս համակարգն ունեին միջին հայերենը և կիլիկյան բարբառները: Օրինակ՝ բերան-պերան պապ-բաբ դուռն-տուռ տատ-դադ ձու-ծու ծուխ-ձուխ ցերեկ-ցիյիգ թուղթ-թուխթ Անտեղաշարժ բաղաձայնական համակարգ. Ա. Ղարիբյանը գրաբարի հնչյունական համակարգի պարզ ձայնեղները չէր դիտարկում իբրև շնչեղ ձայնեղներ, ուստի գրաբարի համար ընդունում էր բ-պ-փ եռաստիճան համակարգ: Այս խմբի բարբառներում գրաբարի պայթականներն ու պայթաշփականները բառասկզբում չեն տեղաշարժվել, այսինքն՝ բ-պ-փ > բ-պ-փ: Այս տեղաշարժն էլ իր հերթին, ըստ բառամիջի դիրքերի, ունի երկու ենթախումբ: Որոշ բարբառներում ձայնեղները բառամիջի դիրքերում, հատկապես ր շփականից հետո, խլանում են: Այսպես՝ մարդ-մարթ, վարդ-վարթ, մարագ-մարաք, դադարել-դաթարէլ: Այս դեպքում բաղաձայնները բառասկզբին փոփոխություն չեն կրում. այն նման է գրաբարին, այսինքն՝ բ>բ պ>պ բերան>բէրան պապ>պապ դ>դ տ>տ դուռն>դուռ տատ>տատ ձ>ձ ծ>ծ ձու>ձու ծուխ>ծուխ ջ>ջ ճ>ճ ջուր>ջուր ճակատ>ճակատ գ>գ կ>կ գինի>գինի կերակուր>կէրակուր Այս խմբին են պատկանում Արդվինի, Թբիլիսիի, Ղարաբաղի, Դիադինի, Մոկսի բարբառները: Բաղաձայնական այս համակարգը ընկած է նաև գրական արևելահայերենի հիմքում: Այսպիսով` արևելահայերենն ունի եռաշարք, իսկ արևմտահայերենը՝ երկշարք բաղաձայնական համակարգ:

արևելահայերեն արևմտահայերեն բ-պ-փ բ-փ գ-կ-ք գ-ք դ-տ-թ դ-թ ձ-ծ-ց ձ-ց ջ-ճ-չ ջ-չ Ինչպես երևում է, արևելահայերենը ժառանգել է գրաբարի, իսկ արևմտահայերենը՝ միջին հայերենի բաղաձայնական համակարգերը: Արևմտահայերենում պայթական ձայնեղներն արտասանվում են որպես շնչեղ խուլեր, օրինակ՝ ջուր-չուր, և պայթական խուլերն արտասանվում են իբրև ձայնեղներ, օրինակ՝ պատ-բադ, և ըստ այդմ՝ արևելահայերենում ունենք եռաստիճան, իսկ արևմտահայերենում երկաստիճան բաղաձայնական համակարգ: Արևմտահայերենում այսօր «հաճախ դժվար է լինում արձանագրել ձայնեղների անպայման և հստակ շնչեղ խլացում և հակառակը՝ խուլերի ձայնեղացում105»: Այս իրողությունը պայմանավորված է՝ ա) անհատական արտասանական հատկանիշներով, բ) տվյալ գաղթօջախում գերակա լեզվի ազդեցությամբ, գ) բառի մեջ տվյալ հնչյունի ունեցած դիրքով: Հարցի մանրակրկիտ վերլուծություն կատարելով՝ Ռ. Սաքապետոյանը արդի արևմտահայերենում պարզ խուլերի առկայությունը մեկնաբանում է փոխազդեցական հնչյունափոխությամբ: Շրջապատող լեզուների ազդեցությունը այս իրողության համար հեղինակը համարում է բնական, «սակայն ոչ համակարգային: Այն կարող է ընդգրկել հնչյունական որոշակի դիրքեր..., այսպես` ախպար բառում պ գրույթը ակնհայտորեն ունի պ հնչում (սպասելի բ-ի փոխարեն), քանի որ խուլ խ-ից հետո չի կարող արտասանվել ձայնեղ բ հնչյունը (այլընտրանքը կարող է լինել աղբար հնչումը): Նույնը վերաբերում է ղ-բ հնչյունախումբ ունեցող մյուս բառերին (եղբայր, աղբյուր, ողբ, որբալ, աղբ և այլն): Բառավերջի թույլ դիրքերում ևս առնմանման և տարնմանման հետևանքով

Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն, Եր., 2011, էջ 31:

պարզ խուլ հնչյունների գրությունը և արտասանությունը համընկնում են, ինչպես օրինակ Հայաստան, դժբախտ, հարուստ, միշտ, կորուստ, փախուստ և բազմաթիվ նման բառերում106»: Արևելահայերենը որոշակի ազդեցություն ունի արևմտահայերենի վրա, ինչի արդյունքում «վերջին շրջանում երկակի գրություն ունեցող մի շարք բառերի ուղղագրության մեջ արձանագրվում է միօրինականացման միտում, ինչպես՝ գունտ>գունդ, զնտան>զնդան, թանգ>թանկ, խենդ> խենթ, գամբռ> գամփռ, խնծոր> խնձոր, ծղրիտ// ծղրիդ> ծղրիթ, կակաջ> կակաչ, փափագ>փափաք և այլն107»: Այս զուգաձևություններից նախապատվությունը պիտի տալ «արևելահայերենին մոտ և համընկնող տարբերակներին, քանի որ դա ևս մի քայլ է իրար մոտեցնելու մեր երկու գրականները108»: Ուղղագրական և ուղղախոսական հատկանիշներով առանձնանում են հ-յ և վ-ւ բաղաձայնները: Գրաբարում բառասկզբում գրվող յ-ն արտասանվում էր հ, բայց բառասկզբում լսվող հ-ն գրվում էր նաև հ-ով, և չկար որևէ կանոն, ըստ որի տարբերակվեին բառասկզբում լսվող հ հնչյունի հ կամ յ տառերով գրության դեպքերը: Արևելահայերենում բառասկզբի հ-ն միշտ գրվում էր հ տառով: Արևմտահայերենը չի կանոնարկել բառասկզբում յ-ով և հ-ով գրվող բառերը, որոնք պիտի հիշել ճշգրիտ ուղղագրությունը պահպանելու համար: Օրինակ՝ յորդորել, յորջորջել, յօդուած, Հայաստան, հող, համբոյր և այլն: Հ հնչյունի յ-ով գրվող որոշ դեպքեր կանոնարկված են արևմտահայերենի դասագրքերում109: Բառավերջում յ-ի գրությունը ևս կանոնարկված է110: Շատ կետեր գալիս են գրաբարից, օրինակ՝ բառավերջում յ չի գրվում՝ ա) ա խոնարհման պարզ բայերի բուն հրամայականում, օրինակ՝ խաղա՛, գնա՛ ևն, բ) աղա՛, հիմա, հապա բառերում, գ) ցուցական դերանուններից մի քանիսում՝ սա, ասիկա, ատիկա, անիկա գրաբարում, սա, դա, նա, ցուցական դերանունների ուղիղ և թեք ձևերում/ ևն:

Ռ. Սաքապետոյան, Արևմտահայերենի դասագիրք, Եր., 2006, էջ 11-12: Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 36: Նույն տեղում, էջ 37: Նույն տեղում, էջ 37-38: Մանրամասն տե՛ս նշվ. աշխ., էջ 26-27:

Վ հնչյունի վ-ւ գրությունը պահպանվել է արևմտահայերենում՝ որոշակի կանոնարկմամբ. 1. ձայնավորների միջև գրվում է ւ, օրինակ աւաղ, նաւակ ևն, 2. ո-ից հետո միշտ գրվում է վ, օրինակ՝ ծով, Յովհաննէս ևն, 3. բառասկզբում միշտ գրվում է վ, օրինակ՝ վայր, վախ ևն, ինչը պահպանվում է նաև բառաբարդման ժամանակ, օրինակ՝ անվախ, հարթավայր: Բաղաձայնները դասակարգվում են տարբեր հատկանիշներով՝ ըստ ձայնի, արտաբերման եղանակի, արտաբերման տեղի կազմության: Արևելահայերենում բաղաձայնական համակարգը եռաստիճան է կոչվում, քանի որ ըստ ձայնի պարունակության մեծ խումբ են կազմում եռաստիճան հակադրաեզր ներկայացնող բաղաձայնները՝ ձայնորդներ՝ մ, ն, լ, ր, ռ, յ. ձայնեղներ՝ բ, գ, դ, ձ, ջ, վ, ղ, զ, ժ. պարզ խուլեր՝ պ, կ, տ, ծ, ճ, ֆ, խ, ս, շ, հ (հագագ-շունչ), շնչեղ խուլեր՝ փ, ք, թ, ց, չ: Ըստ արտաբերության եղանակի՝ տարբերում ենք պայթական (արտաբերվում են բերանի խոռոչում փակվածքի հաղթահարմամբ), շփական (արտաբերվում են բերանի խոռոչում ձևավորված նեղվածքի հաղթահարմամբ) և պայթաշփական (արտաբերվում են բերանի խոռոչում ձևավորված նեղվածքի և փակվածքի հաղթահարմամբ): Պայթական բաղաձայններն են՝ բպփ գկք դտթ Շփական բաղաձայններն են՝ վֆ լ ղխ ր զս ռ ժշ յ հ Պայթաշփական բաղաձայններն են՝ ձծց ջճչ

Ըստ արտաբերության տեղի՝ բաղաձայնները լինում են՝ ա) երկշրթնային - բ, պ, փ, մ բ) շրթնատամնային - վ, ֆ գ) առաջնալեզվային - ձ, ծ, ց, ջ, ճ, չ, զ, ս, ժ, շ, լ, ր, ռ, ն դ) միջնալեզվային - յ ե) հետնալեզվային - գ, կ, ք, ղ, խ զ ) հագագային - հ: Ըստ կազմության՝ բաղաձայնները լինում են պարզ և բարդ: Բարդ հնչյունները արտաբերվում են բերանի խոռոչում ձևավորված նեղվածքի և փակվածքի հաղթահարմամբ: Դրանք են պայթաշփականները՝ ձ (դզ), ծ (տս), ց (թս), ջ (դժ), ճ (տշ), չ (թշ) և շնչեղ խուլերը՝ փ (պհ), թ (տհ), ք (կհ): Լեզվի զարգացման ընթացքում ուղղագրությունը, որը ներկայացնում է ճիշտ գրելու կանոնները, դանդաղ է փոփոխվում, ի հակադրություն ուղղախոսության, որը, պայմանավորված բանավոր խոսակցական լեզվի անմիջական ազդեցությամբ, ժամանակի ընթացքում արագ է փոփոխվում, մանավանդ այս գործընթացում կարևորվում է անհատական արտասանական գործոնը: Արդի ուղղագրության և ուղղախոսության առանձնահատկությունները և կանոնարկումը ներկայացված են «Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու»-ում (Երևան, 2006):

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5.

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Ա, Եր., 1972: Աղայան Է., Գրաբարի քերականություն, հ. 1, Եր., 1964: Աղայան Է., Լեզվաբանության հիմունքներ, Եր., 1987: Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6. Եր., 1971: Ավետիսյան Յ., Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական հնչյունաբանություն, Եր., 2011: 6. Բարսեղյան Հ., Ը ձայնավորը և նրա նշանային արտահայտությունը գրա-

կան հայերենում (Պատմական հնչյունաբանության ակնարկներ), Եր., 1999: 7. Կարստ Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002:

8. Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Մ., Միջին հայերենի բառարան, Եր., 2009: 9. Ղազարյան Ռ., Գրաբարի բառարան, Եր., հ. Ա, Բ, 2000: 10. Ղազարյան, Ռ., Գրաբարի հոմանիշների բառարան, Եր., 2006: 11. Ղազարեան Ռ., Գրաբարի դարձուածաբանական բառարան, Եր., 2012: 12. Ղարիբյան Ա., Հայ բարբառագիտություն, Եր., 1953: 13. Մկրտչյան Է., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016: 14. Մուրադյան Հ., Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Հնչյունաբանություն, Եր., 1982: 15. Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու, Եր., 2006: 16. Туманян Э., Древнеармянский язык, М., 1971.

Մաս 11

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԲԱՌԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ներածություն Հայերենի բառապաշարի ուսումնասիրությունը, զուտ լեզվաբանական խնդիր լինելով, միաժամանակ կարևորագույն աղբյուր կարող է ծառայել տարբեր հարակից և անգամ ոչ հարակից գիտաճյուղերի համար, ինչպես փիլիսոփայությունը, պատմագիտությունը, ազգագրությունը, հոգեբանությունը, հասարակագիտությունը և այլն: Արդի լեզվաբանության մեջ բառապաշարի ծագումնաբանական, իմաստաբանական և բառակազմական քննության խնդիրները մղվել են առաջին պլան: Բառապաշարի ուսումնասիրությանը մի կողմից հատուկ է կիրառվող սկզբունքների և մեթոդների բազմազանությունը, մյուս կողմից` այդ քննության սահմանների ընդլայնումը, բառային իմաստների հետ մեկտեղ քերականական իմաստների ուսումնասիրումը, լեզվական և արտալեզվական փաստերի համադրումը, բառահնէաբանական և ստուգաբանական հետազոտությունների միջոցով դրանց հիմքում ընկած սկզբնական իմաստների բացահայտումը, փոխառությունների աղբյուրների, կատարման ժամանակի ճշգրտումը, փոխառություններին զուգահեռ` բառապաշարի մեջ ենթաշերտի, մակաշերտի և առշերտի, այսինքն` լեզվական փոխներթափանցման երևույթների վերհանումը: Բառապաշարը հնարավոր է քննել և՛ համաժամանակյա, և՛ տարաժամանակյա կտրվածքներով, քննությունը կարող է ընդգրկել տարբեր մակարդակներ` ա) ծագումնաբանական, որը ենթադրում է բնիկ և փոխառյալ բառաշերտերի վերհանումը, բ) բառակազմական, որի արդյունքում բացահայտվում են և նկարագրվում տվյալ լեզվին բնորոշ կաղապարները, գ) ոճաբանական, որը ենթադրում է տվյալ լեզվի բառերի ոճական իմաստների և բեռնվածության բացահայտում, խմբավորում, դ) հնչյունաբանական, վերջինիս միջոցով բացահայտվում են ուսումնասիրվող լեզվի բառերի հնչյունական բնութագրերը, լեզվի զարգացման

տարբեր շրջաններում դրանց կրած փոփոխությունները, ցեղակից լեզուների հետ ունեցած առնչությունները, բարբառային զուգաբանությունները և այլն: Բառապաշարի ծագումնաբանական և իմաստաբանական քննության առումով առաջնային է բառերի տարաժամանակյա կտրվածքով նկարագրությունը: Հայոց լեզվի պատմության շրջանակներում առաջնային խնդիր է բառապաշարի տարաժամանակյա նկարագրությունը, որը ենթադրում է բնիկ հիմնաշերտի և փոխառյալ բառերի տարանջատումը, դրանց հնչյունական, բառակազմական առանձնահատկությունների վերհանումը և իմաստաբանական բնութագրումը լեզվաբանության մեջ ընդհանուր ճանաչում գտած Կ. Դ. Բաքի թեմատիկ 22 խմբերի առանձնացմամբ («Հնդեվրոպական լեզուների ընտիր հոմանիշների բառարան», 1949), որին հավելված է Հ. Աճառյանի, ապա Գ. Ջահուկյանի կողմից տարբերակված 23-րդ խումբը` դերանվանական, սպասարկու բառեր և մասնիկներ: Հայոց լեզվի պատմության դասընթացի բաղկացուցիչ մասը կազմող այս խնդիրը հայ և օտարազգի լեզվաբանների տեսակետներով համակողմանի ներկայացված է Հ. Աճառյանի «Հայոց լեզվի պատմություն» մաս 1-ին և 2-րդ, ապա` Գ. Ջահուկյանի «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» գիտական մենագրություններում: Մեր նպատակը այս երկու հիմնական աղբյուրների համադրումն է` հաշվի առնելով դրանց գրվելու ժամանակային մեծ տարբերությունն ու այդ ընթացքում լեզվաբանական մտքի առաջընթացը: Անդրադարձել ենք հայերենի զարգացման տարբեր փուլերում կատարված փոխառություններին` վաղնջահայերենից մինչև արդի աշխարհաբար:

ՀԱՐՑԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

Լեզվական փոխազդեցությունները թեև նկատելի են վաղնջական ժամանակներից, սակայն փոխառության պատմությունը լեզվաբաններին հետաքրքրել է 19-րդ դարի վերջերից սկսած, երբ արդեն ձևավորվել

էին պատմահամեմատական քննության և վերականգնման մեթոդները, դրանց կիրառման սկզբունքները: Բայց դեռևս 16-րդ դարից փորձեր էին կատարվել համեմատելու տարբեր լեզուների բառապաշարները` գտնելու համար դրանց մերձակցության աստիճանը: Հայերենի հանդեպ նման հետաքրքրության առաջին քայլերից է Գվիլիելմոս Պոստելլոսի` 1538 թվականին լույս ընծայված «Լեզուների մերձակցություն» հետազոտությունը, որտեղ հեղինակը համեմատում է 12 լեզուներով գրված (այդ թվում` հայերեն) «Տերունական աղօթքի» բառապաշարը և քերականությունը` հանգելով այն մտքին, թե մարդկության հնագույն լեզուն եբրայերենն է, հայերենն էլ մոտ է կանգնած այդ լեզվին: Առավել խորքային համեմատության փորձեր կատարվում են 18-րդ դարում Մխիթար Սեբաստացու և Գևորգ Դպիր Պալատացու կողմից, առաջինը համեմատում է հայերենի և լատիներենի բառապաշարը մերձակցության և փոխառությունների տեսանկյունից, իսկ Գևորգ Պալատացին «Պարսկերէն-հայերէն բառարանում» առանձնացնում է երկու լեզուների համար ընդհանուր 433 բառերից կազմված մի ցանկ, որոնց մի մասը համարում է փոխառությունը, իսկ մյուս մասը` բնիկ ստացվածք: Հայերենի փոխառությունների գիտական բացատրության նոր և վճռորոշ քայլեր է կատարում Հ. Աճառյանի ուսուցիչ գերմանացի հայագետ Հ. Հյուբշմանն իր ուսումնասիրություններում` նպատակ դնելով հայերենի և նրան մերձավոր լեզուների ընդհանրությունների մեջ տարբերակել հնդեվրոպական նախալեզվից եկող և փոխառյալ բառերը: Հիմնավորելու համար բառային ընդհանրությունների մի մասի` մայր լեզվից ժառանգված և ոչ թե փոխառություն լինելու փաստը անհրաժեշտ էր գտնել դրանց իմաստային և հնչյունական նույնությունը կամ մերձավորությունն ապացուցող օրենքներ, իսկ տարբերությունների առկայության դեպքում դրանք պետք է մեկնաբանվեին հնչյունական համապատասխանությունների հաստատված օրինաչափություններով, որից հետո միայն կարելի էր պնդել, թե դրանք փոխառյալ են և ոչ թե բնիկ: Այսպիսով` Հ. Հյուբշմանը հայերեն բառերն ըստ իրենց ծագումնաբանության բաժանեց բնիկ և փոխառյալ բառերի, իսկ վերջիններս ենթարկեց հատուկ քննության` բացահայտելու համար, թե որ լեզվից է հայերենը

դրանք անմիջաբար վերցրել: Բնիկ հայկական և իրանական լեզուներից կատարված փոխառությունների համակողմանի ուսումնասիրության ընթացքում («Հայագիտական ուսումնասիրություններ», 1883) նա արդեն հանգում է այն եզրակացության, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում ինքնուրույն, անկախ ճյուղ է, որ միջին դիրք է գրավում իրանական, բալթյան, սլավորական լեզուների և հունարենի միջև: Իր «Հայերենի քերականություն» (մաս 1-ին, 1895, մաս 2-րդ, 1897) հայտնի աշխատության մեջ Հ. Հյուբշմանը ստուգաբանել է պարսկական և արաբական հնագույն փոխառությունները` միաժամանակ առանձնացնելով հայ մատենագրության մեջ հանդիպած պարսկական հատուկ անունները: Պետք է ասել, որ տարբեր լեզուներից հայերենի փոխառած բառերի գերակշռող տարրը պարսկականն է: Չհաշված նոր պարսկերեն անունները` Հ. Հյուբշմանը զանազանել է 686 հասարակ և 217 հատուկ անուն, որոնց մեծ մասը, հեղինակի հավաստմամբ, գալիս է պարթևական ժամանակաշրջանից` նկատի ունենալով դրանց պահլավական հնչյունական ձևը: Ժամանակագրական առումով, այնուամենայնիվ, հայագետը դժվարացել է իրարից սահմանազատել պարթևական և սասանյան պարսկերեն բառերը, քանի որ շատ դեպքերում տարբերակումն անհնարին է լինում: Սրան հակառակ` առանձին բաժնում հստակորեն ներկայացրել է նոր պարսկերեն փոխառությունները, որոնք մեծ մասամբ ներմուծվել են 11-րդ դարից հետո: Այս բառերի փոխառման ժամանակաշրջանի համար իբրև հիմք ընդունել է բաղաձայնների երկրորդ տեղաշարժի օրենքը և դրանք քննել արաբականների հետ համախառն (171), արաբերենը պարսկական, իսկ պարսկականն իր հերթին արաբական մեծաքանակ փոխառություններ ունենալու պատճառով: Այս հանգամանքը երբեմն անհնար է դարձնում որոշել տվյալ բառի ծագման առաջնային աղբյուրը: Հեղինակն իր կազմած ցանկը հավելում է նաև մի քանի թուրքերեն բառերով, քանի որ թուրքերենի բառապաշարում պարսկական և արաբական փոխառությունները տեսակարար մեծ կշիռ են կազմում, հետևաբար բուն պարսիկական կամ արաբական բառերը հայերենը կարող էր փոխառել նաև միջնորդ թուրքերենի միջոցով` հաշվի առնելով հայ-թուրքական պարտադրված սերտ համակեցության բնույթը:

Վերոհիշյալ աշխատության մեջ Հ. Հյուբշմանը հանգամանորեն քննության է ենթարկել նաև ասորերենից և հունարենից փոխառված հատուկ և հասարակ անունները` ըստ անհրաժեշտության ներկայացնելով այդ անունների լիակատար ցանկերը: Թե՛ պարսկական և թե ՛ հունական ու ասորական փոխառությունները ներկայացվում են փոխատու լեզվի համատիպ ձևերին համապատասխան հնչյունական զուգադրումներով: Սկզբունքային նշանակություն ունի Հ. Հյուբշմանի կողմից այդ փոխառությունների վերլուծությունը հայերենի ձայնավորների հնչյունափոխության ժամանակաշրջանը որոշելու տեսանկյունից: Ելնելով այս հարցի վերաբերյալ արված իր հիմնավոր դիտարկումներից` նա նշում է, որ հին հայերենում գործում է ձայնավորների երկու օրենք` առաջին («ի» և «ու» ձայնավորները պահպանվում են միայն վերջին վանկերում, մնացած դեպքերում սղվում կամ փոխվում են ը-ի) և երկրորդ («է» և «ոյ» ձայնավորն ու երկբարբառը պահպանվում են միայն վերջին վանկում, մնացած դեպքերում նրանք հնչյունափոխվում են «ի» և «ու» ձայնավորների), որոնք, ինչպես ինքն է նշում, հայերենի ձայնավորների համակարգը միայն պարթևական ժամանակաշրջանում արմատական փոփոխությունների ենթարկեցին, հետևաբար այդ օրենքների ազդեցությունը վերաբերում է պարթևների ժամանակաշրջանին: Հյուբշմանը հետաքրքիր գնահատական է տալիս հայերենի պարսկական փոխառություններին` փաստելով դրանց գիտական մեծ կարևորությունը, որովհետև ծագած լինելով պարթևական ժամանակաշրջանում, դրանք վերականգնում են հին իրանական մի լեզու, որ այսօր էլ բավական թերի վերականգնված պատկեր ունի. հետագա շրջանի պարսկերենն ընթացել է զարգացման այլ ճանապարհով, մասամբ փոխել իր հնչյունական, բառակազմական, իմաստաբանական բնութագրիչները, և միայն հայերենում պահպանված և, ըստ էության, արդեն հայկականացած այդ ձևերի միջոցով կարելի է վերականգնել պահլավերենի կորուսյալ բառապաշարը և հնչյունաբանությունը. «Պարսկական փոխառությունների մեծ մասը սերում է պարթևական ժամանակաշրջանից և մեզ օգնում է վերականգնել մի լեզու, որի հնչյունական հարաբերակցության շուրջ, նրա սե124

փական փաստաթղթերից ելնելով, մենք միայն շատ թերի գաղափար ունենք պահլավերենի մասին… Հայերենը մեծագույն ճշգրտությամբ է տալիս այն պարսկերենը, որ խոսվել է պարթևների ժամանակաշրջանում»111: Հյուբշմանը բերում է նաև այնպիսի վերականգնված պահլավական փոխառությունների օրինակներ, որոնց սկզբնաձևը վկայված չէ ոչ պահլավերեն գրականության առկա մնացորդներում, որ էլ հին և նոր պարսկերեններում, ինչպես օրինակ` պատուար և պատրոյգ: Հ. Հյուբշմանից հետո փոխառությունների խորը ուսումնասիրությամբ զբաղվել է Հ. Աճառյանը: «Հայերենի արմատական բառարանում» նա մինչև 4015 փոխառյալ արմատ է տարբերակել և ստուգաբանել: Անվանի գիտնականը մեծ ներդրում ունի նաև անձնանվանագիտության բնագավառում: Նա կազմել է բնիկ և փոխառյալ անձնանունների բառացանկ` ըստ մատենագիտական աղբյուրների և դրանց սպառիչ քննություն կատարել իր «Հայոց անձնանունների բառարանի» հինգ հատորներում: Բառարանում ընդգրկված են մինչև 15-րդ դարի հայ մատենագրության մեջ հիշատակված բոլոր հատուկ անունները, իսկ հետագա դարերի համար (մինչև 18-րդ դ.) բերված են ընտրովի անուններ` զգալի մասի ստուգաբանություններով: Հայագետի համոզմամբ` ոչ մի բան այնքան հավատարիմ կերպով չի ներկայացնում մեր պատմական կյանքի զանազան ելևէջները, մեր կրած ազդեցությունները օտար ժողովուրդներից, ինչպես և մեր ներքին ձգտումները, որչափ հատուկ անունները: Փոխառյալ թե՛ հասարակ, թե՛ հատուկ անունների` լուրջ ու ծանրակշիռ հարցադրումներով հագեցած քննություն է կատարել Հ. Աճառյանն իր «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության մեջ (1-ին մաս` 1940, 2-րդ` 1951): Ըստ հայագետի` փոխառությունները քաղաքական, մշակութային կյանքի որևէ պահանջը լրացնող բառեր են: Այսպես, հայերենի հունական փոխառությունները կրոնական, գրական կամ գիտական եզրեր են, իսկ պահլավական փոխառությունները` պետական, վարչական կառույցին, բանակին, ինչպես նաև առօրյա կյանքին վերա-

Հ. Հյուբշման, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 2004, էջ, 340-341:

բերող բառեր: 18-20-րդ դարերում քաղաքակրթության զարգացման հետ կապված նոր հասկացությունների նշանակումները հայերենը փոխառել և փոխառում է ռուսերենից կամ եվրոպական լեզուներից, ի մասնավորի՝ անգլերենից: Հ. Աճառյանի գնահատմամբ` հայերենում կան պարսկերենից, ասորերենից, հունարենից, լատիներենից, մասամբ նաև ասուրերենից, վրացերենից, խալդերենից և փոքրասիական զանազան լեզուներից կատարված փոխառություններ, որոնք դեռևս նախագրային շրջանից են (մինչև 5-րդ դ.): Նշվածների մեջ, սակայն, հեղինակի հավաստմամբ, խալդերենից և փոքրասիական մի շարք լեզուներից փոխառված բառերի հաստատման ու որոշման խնդիրը բարդանում է, քանի որ փոխատու այդ լեզուները անհետացած են: Մինչդեռ խնդիրն առավել հեշտությամբ լուծվում է կենդանի փոխատու լեզուներից կատարված փոխառությունների դեպքում: Ի տարբերություն Հ. Հյուբշմանի` Հ. Աճառյանն այլ լեզուների հետ հայերենի շփումների և սրանցից արված փոխառությունների վերաբերյալ թե՛ հնչյունական, թե՛ ստուգաբանական իր վերլուծությունները կատարում է այդ բառերի իմաստային խմբավորմանը կամ դասակարգմանը զուգահեռ` այս հարցում ևս ցուցաբերելով նոր մոտեցում: Ընդ սմին՝ իմաստայի խմբերում բառերը խմբավորվում են անկախ իրենց փոխառության ժամանակից, որովհետև նույն իմաստային դաշտին պատկանող հասկացությունների անունները կարող են փոխառվել լեզվի տարբեր շրջաններում՝ հնագույնից մինչև նոր՝ պայմանավորված լեզվակիրների պահանջարկով: Սույն աշխատության մեջ զետեղված հարուստ փաստական նյութը ներկայացված է նախ այբբենական կարգով, ապա ըստ իմաստի` սրանց մեջ աստղանիշով տարբերակելով արդի գրական հայերենում գործածվողները, միաժամանակ բերելով նաև փոխառյալ բառերի անհրաժեշտ թվային տվյալներ (իրան.` 1405 /Ւ121անձնանուն և 37 տեղանուն/, հուն.` 915, արաբ.` 702, ասոր.` 209 /Ւ 22 անձնանուն և 10 տեղանուն/, թրք.` 170, եբր.` 138 /Ւ98 անձնանուն/, վրաց.` 54 և այլն), այս վիճակագրությունը փաստում է, որ փոխառությունների գերակշռող մասը պատկա126

նում է իրանական շերտին: Նկատի պետք է ունենալ, անշուշտ, որ այս փոխառությունների մեծ մասը դուրս են մղվել հայերենի բառապաշարից պարսկական, արաբական, թուրքական և այլ նվաճողների տիրապետության լուծը թոթափելուց հետո: Օրինակ` արաբական 702 փոխառություններից արևմտահայերենում պահպանվել են միայն 21-ը (խահուե` «սուրճ», խիկար` «իմաստուն», խպիպ` «ծնոտի տակի միսը» և այլն), իսկ ժամանակակից հայերենում՝ 32-ը: Ինչպես նախորդ լեզվաբանները, այնպես էլ ակադեմիկոս Գ. Ղափանցյանը փորձել է պարզել հայոց լեզվի ծագման և նրա հետագա զարգացման ուղիները` հիմնվելով փոքրասիական մի շարք մեռած լեզուների` խեթերենի, ուրարտերենի, խուռերենի, պալայերենի և ոչ մեռած, այն է` քարթվելական լեզուներից զաներենի (ճաներեն կամ լազերեն և մեգրելերեն) փաստական տվյալների վրա: Քննելով հայ-զանական առնչությունների հարցերը` հայագետը բերում է հայերենի` զաներենից փոխառած 14 և զաներենի` հայերենից փոխառած 12 բառ` նշելով` «հայերը ևս, որ այդքան շփվել են լազերի և մեգրելների հետ, բառեր և թերևս ձևեր պիտի վերցնեին այդ լեզուներից: Ի հայտ բերել երկուստեք տեղի ունեցած բոլոր փոխառությունները և սպառել այդ խնդիրը հնարավոր չէ»112: Սրանց և հայերենի լեզվական ընդհանրությունների հիման վրա Գ. Ղափանցյանը, ի հակադրություն իր նախորդների, ենթադրում է, որ հայերենն իր ծագումով ասիանիկ (փոքրասիական) լեզու է, որը, իհարկե, լայն արձագանք չգտավ և մերժվեց հնդեվրոպաբանների կողմից: Հետագայում այս մասին Գ. Ջահուկյանը գրում է, որ Գ. Ղափանցյանը ելնում է հայերի ու խուռիների «ասիանիկ» ծագման վարկածից` հիմնավորելով դա անհամարժեք լեզվական փաստերով, երբեմն դիպվածային ընդհանրություններով: Այսպես` 1) նա խուռական բառերի հետ է համեմատում հնդեվրոպական ծագման մի շարք բառեր` գեղ, երկար, գինդ, թովել, նէր (ներ) «տագերկին», սէր, և դրանց միջև տեսնում է նույնականություն, թեև խուռական բառերի իմաստը, երբեմն էլ հնչյունական ձևը դրա համար բավարար հիմքեր չեն տալիս. 2) խուռա-

Գ. Ղափանցյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Եր., 1961, էջ 80:

կան բառերի համար կամայականորեն ենթադրում է հայերենին մոտ իմաստներ` ծառայ - խուռ. «թագավոր» ... 3) չի ճշտում խուռական բառերի բնիկ, թե փոխառյալ լինելը113: Սակայն մեր համոզմամբ, պետք է նշել, որ Գ. Ղափանցյանի բացահայտած լեզվական առնչությունները մեծ դեր կատարեցին հայերենի մեջ ասիանիկ, ավելի ստույգ` խեթալուվական, խուռական և կովկասյան ենթաշերտերի վերականգնման առումով, հատկապես հայոց տեղանունների, դիցանունների ու անձնանունների մեջ: Գ. Ջահուկյանը, թեպետ քննադատում է Գ. Ղափանցյանին, բայց իր գրեթե բոլոր աշխատություններում իբրև ելակետ ընդունում է նրա գտած զուգաբանությունները և շատ դեպքերում հնդեվրոպաբանության դիրքերից ապացուցում Գ. Ղափանցյանի կռահումները: Տարբեր լեզուների հետ վաղնջահայերենի և հին հայերենի շփումների ու փոխառությունների քննությունը գիտական մի նոր աստիճանի է բարձրացնում ականավոր լեզվաբան ակադեմիկոս Գ. Ջահուկյանն իր «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» ստվարածավալ աշխատության մեջ: Ի լրումն նախորդ քերականների ուսումնասիրությունների` Գ. Ջահուկյանի այս աշխատությունն աչքի է ընկնում ընդգրկված նյութի մեծ ծավալով և դրա դասակարգման, մանավանդ ժամանակագրական բաշխման սկզբունքներով: Այստեղ արտացոլված են բազմաթիվ նյութեր ու աղբյուրներ, որոնք հայտնի չեն եղել ո՛չ Հ. Աճառյանին, ո՛չ Հ. Հյուբշմանին և ո՛չ էլ նրանց նախորդներին: Գ. Ջահուկյանը լեզուների փոխազդեցության երկու տեսակ է զանազանում` փոխներթափանցում և փոխառություն: Առաջինը լեզուների համեմատաբար խոր փոխազդեցություն է, որն ընդգրկում է նաև լեզուների կառուցվածքային առանձնահատկությունները, և որի համար հիմք կարող են լինել հատկապես քաղաքական նվաճումը և ժողովուրդների մերձավոր հարևանությունը: Փոխներթափանցման դրսևորումներից են ենթաշերտը, մակաշերտը և առշերտը: Ենթաշերտը տեղացիների լեզվի ազդեցությունն է եկվորների, հատկապես նվաճողների լեզվի վրա: Մակաշերտն արդեն եկվորների, հատկապես նվաճողների լեզվի ազդեցութ113

Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987, էջ 422-427:

յունն է տեղացիների լեզվի վրա, իսկ առշերտը հարևան լեզուներից մեկի ազդեցությունն է մյուսի վրա խառը բնակության վայրերում: Փոխներթափանցման դրսևորումներից է նաև լեզվամիությունը` առաջացած լեզուների երկարատև շփման հետևանքով, որի անդամներն ունենում են կառուցվածքային ընդհանուր առանձնահատկություններ114: Փոխազդեցության երկրորդ տեսակը` փոխառությունը, սահմանափակվում է բառապաշարով և բառակերտման ընդհանուր կաղապարներով: Այն պայմանավորված է քաղաքական, տնտեսական, կրոնական և մշակութային գործոններով: Փոխառության դրսևորման մի եղանակ է բառապատճենումը, որը բառակազմական կաղապարի փոխառություն է: Հայերենը հին շրջանում հատկապես պարսկերենից, հունարենից, նոր շրջանում` ռուսերենից (արևելահայերենում) կամ ֆրանսերենից (արևմտահայերենում) բառապատճենումներ է կատարել: Փոխառությունները լինում են անմիջական և միջնորդված, գրական կամ խոսակցական: Ուսումնասիրելով հին հայերենի բառապաշարի հիմնաշերտն ու բարբառային տարբերակները` Գ. Ջահուկյանը արժեքավոր դիտողություններ է անում խուռաուրարտական, հնդեվրոպական, քարթվելական և արևմտակովկասյան ընդհանրությունների վերաբերյալ և հերքում Ի. Մ. Դյակոնովի առաջ քաշած խուռաուրարտական և նախյանդաղստանյան լեզուների ցեղակցության գաղափարը` վկայակոչելով ակնհայտորեն փոխառյալ բնույթի մի շարք բառեր: Ի հակադրություն մի շարք լեզվաբանների` Ի. Բրաունի, Գ. Ա. Կլիմովի, Ի. Մ. Դյակոնովի, Գ. Ղափանցյանի, Գ. Ջահուկյանը որդեգրում է հնդեվրոպական և խուռաուրարատական լեզուների ցեղակցության գաղափարը` հանգելով խուռաուրարտական լեզուների նոստրատիկ կամ ավելի մերձավոր ընդհանրության տեսակետին: Նորագույն հետազուտությունների հիման վրա անվանի հայագետը, ամփոփելով Հ. Հյուբշմանի և Հ. Աճառյանի` հայերենի` սեմական լեզուներից (ակկադերեն, ասորերեն, արաբերեն) կատարած փոխառությունների վերաբերյալ ուսումնասիրությունները, կատարում է անհրա-

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ.աշխ., էջ 10-12:

ժեշտ լրացումներ ու ճշգրտումներ` նախորդների կազմած ցանկից հանելով այն բառերը, որոնց սեմական ծագումը կասկածելի է: Նույն սկզբունքով քննության է ենթարկում իրանական լեզուներից, իսկ առավել մանրամասն` պասկերենից հայերենին անցած փոխառությունները` ճշգրտելով հայերենի կրած իրանական ազդեցության շրջանները: Նա ոչ միայն քննում է հասարակ անունները, այլև, ըստ անհրաժեշտության, քննում է նաև դիցանունները, անձնանուններն ու տեղանունները: Հեղինակի բերած տվյալների համաձայն` հայերենի պատմությունն սկսվում է մոտավորապես Ք.ա. 3-րդ, իրանական լեզուներինը` մոտավորապես 2-րդ հազարամյակի սկզբներից: Հետևաբար` իրանական ժողովուրդների վերաբերյալ առաջին տեղեկությունների ժամանակներից էլ սկսվում է հայ-իրանական շփման պատմությունը: Անցնելով կովկասյան և հունալատինական փոխառությունների քննությանը` Գ. Ջահուկյանն անդրադարձել է սրանց, ինչպես նաև իրանական փոխառությունների հնչյունական, ձևաբանական, բառակազմական և իմաստային առանձնահատկություններին: Մեծ գիտնականի մահից հետո (խմբագրությամբ Վ. Սարգսյանի) լույս ընծայվեց նրա «Հայերեն ստուգաբանական բառարանը»` շուրջ 120 հազար բառահոդվածով, ներառյալ կեղծ, սխալագիր և միայն մեկ անգամ գործածված բառերը, որոնց մի մասին տրված է նոր բացատրություն և ստուգաբանություն: Բառարանն անշուշտ կլիներ առավել ընդգրկուն, եթե հայագետն այն ավարտին հասցներ: Հայերենի իրանական փոխառությունների բազմակողմանի հետազոտություն է կատարել Լ. Հովհաննիսյանը, որը, հետևելով վրաց լեզվաբան Մ. Անդրոնիկաշվիլիին, ճշտում է նաև փոխառություն եզրի ըմբռնումը՝ օտար ձևույթՒմայրենի լեզվի ձևույթ կառույցները փոխառություն չհամարելով: Հայերենի բառապաշարում նման կառույցները մեծաքանակ են115: Հ. Հյուբշմանի և Հ. Աճառյանի իրանական փոխառությունների ցանկից Լ. Հովհաննիսյանը հանում է մոտ 60 բառ և հավելում մոտ 200 նոր արմատներ և կազմություններ: Լ. Հովհաննիսյանն առանձին անդրադառնում

Տե՛ս Լ. Հովհաննիսյան, Հայերենի իրանական փոխառությունները, Եր., 1990, էջ 35-

36:

է նաև բառապատճենումներին՝ նշելով, որ պատճենման իրողությունների տարաժամանակյա լիակատար քննությունը անհաղթահարելի դժվարությունների է բախվում, որովհետև հաճախ անհնար է սպառիչ պատասխանել այն հարցին, թե տվյալ բառերը հայակազմություննե՞ր են, թե՞ օտար լեզվից փոխառություններ: Նա, որպես օրինակ, բերում է Հ. Աճառյանի մատնանշած մի քանի կազմություններ՝ տիրակալ, ամօթահար, սրաթեւ, նշելով, որ այս բառերին համարժեք կազմություններ կան իրաներենում, բայց միանշանակ որոշել, թե որն է առաջնային աղբյուրը՝ հաճախ հնարավոր չէ116: Հ. Աճառյանի հետևողությամբ՝ հայերենի փոխառությունների քննություն կատարել են նաև Ա. Սուքիասյանը, Ա. Մարգարյանը, Է. Աղայանը: Հին և հնագույն փոխառությունների նրանց դասակարգումներն ըստ էության հիմնված են Հ. Աճառյանի ստուգաբանական դիտարկումների վրա117: Հայերենի նոստրատիկ ընդհանրություններին և հնդեվրոպական սակավ ուսումնասիրված հնագույն լեզուների հնարավոր առնչություններին վերաբերող արժեքավոր հետազոտություններ ունի Վ. Համբարձումյանը118: Միջին հայերենի բառապաշարի փոխառյալ շերտերի ուսումնասիրությամբ զբաղվել և արժեքավոր բացահայտումներ են կատարել Ղևոնդ Հովնանյանը («Հետազօտութիւնք նախնեաց ռամկօրէնին վրայ», Վիեննա, 1895), Նորայր Բյուզանդացին («Հայկական բառաքննութիւն», Կ. Պոլիս, 1880, «Բառգիրք ստորին հայերէնի ի մատենագրութանց ԺԱԺԷ դարուց», Ստոկհոլմ, 1884), Յոզեֆ Կարստը («Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն», Ստրասբուրգ, 1901, հայերեն թարգմանությունը և տպագրությունը` Երևան, 2002), ինչպես նաև Հ. Աճառյանը, Ստեփանոս Մալխասյանը («Հայերէնի բացատրական բառարան», 1-4

Հմմտ. Լ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 171- 179, նաև 219-263: Տե՛ս Ս. Սուքիասյան, ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1980, Ա. Մարգարյան, ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1993, Է. Աղայան, Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Եր., 1974: Տե՛ս Վ. Համբարձումյան, Հայերենի բառաքննական եւ ստուգաբանական ուսումնասիրություններ, Եր., 2012:

հհ., 1944-1945): Նոր շրջանում այս հարցին առանձին աշխատություններով անդրադարձել են Մառլենա Մուրադյանը («Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության», Ա, Բառագիտություն, Երևան, 1972) և Ռ. Ղազարյանը («Միջին գրական հայերենի բառապաշարը», Երևան, 2001), որոնցում տարբեր սկզբնաղբյուրներից քաղված փաստական հարուստ նյութի հիման վրա, միջինհայերենյան բնիկ բառերի իմաստային ու բառակազմական քննությունից բացի, հանգամանորեն ուսումնասիրված են նաև գրական հայերենի` միջին շրջանում այլ լեզուներից կատարած փոխառությունները` արաբական, պարսկական, թուրքական, հունական և այլ: Ըստ Ռ. Ղազարյանի հետազոտության` միջնադարում փոխառված բառերի մեծագույն մասը ժողովրդական փոխառություններ են: Այդ կարգի փոխառությունները միջին գրական հայերենի բառապաշար մուտք են գործել ժամանակի ժողովրդախոսակցական լեզվից և տարբեր բարբառներից: Այստեղ հարկ է նշել, որ հաճախ ժողովրդական փոխառությունները դժվար է սահմանազատել գրականից` որոշել, թե դրանցից որոնք են ժողովրդական, որոնք` գրական, այլ կերպ ասած` փոխառությունների անցումը ինչպե՞ս է կատարվել` խոսակցակա՞ն ճանապարհով, թե՞ գրավոր: Ռ. Ղազարյանը, ելնելով իր բերած վիճակագրական տվյալներից, շեշտում է միջին գրական հայերենի արաբական փոխառությունների ակնառու գերազանցությունը (1436) հնագույն շրջանի նույնատիպ փոխառությունների համեմատությամբ (702): Ըստ անհրաժեշտության` վերոհիշյալ աշխատություններում կատարվել են ինչպես բնիկ, այնպես էլ փոխառյալ հայերեն բառերի նոր, ուշագրավ ստուգաբանություններ: Միջին հայերենի բառապաշարը 12-16-րդ դարերի ինքնուրույն և թարգմանական երկերում վկայված բառերով, դարձվածքներով ներկայացված է Ռ. Ղազարյանի և Հ. Ավետիսյանի «Միջին հայերենի բառարան» աշխատության մեջ, որը երկու հրատարակություն ունեցավ, վերջին` 2009 թվականին բարեփոխված տարբերակում հնարավորինս ամփոփ տրված են միջինհայերենյան բառերը՝ հնչյունական տարբերակներով, քերականական, ոճական և ստուգաբանական բացատրություններով, ինչպես նաև գրավոր աղբյուրներից քաղված հեղինակային վկայություններով:

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԲՆԻԿ ԲԱՌԱՊԱՇԱՐԸ

Հիմնաշերտ Հայերենի բառապաշարում բնիկ կամ հնդեվրոպական ծագման բառերը իմաստային (թեմատիկ) դասակարգմամբ բաշխվում են հետևյալ խմբերում` ա) ֆիզիկական աշխարհ, բ) մարդկություն, սեռ, տարիք, գ) կենդանիներ, դ) մարմնի մասեր, մարմնական գործառություններ և պայմաններ, ե) ուտելիք և ըմպելիք, կերակրի պատրաստում, ամանեղեն, զ) հագուստ, անձնական զարդարանք և խնամք, է) բնակարան, կահկարասի, ը) երկրագործություն և բուսականություն, թ) ֆիզիկական տարբեր գործողություններ և սրանց հարաբերությունը առանձին արհեստների և արվեստների հետ` համապատասխան գործիքներով, նյութերով ու արտադրանքներով, ժ) շարժում, տեղափոխություն, փոխադրում, նավագնացություն, ժա) ունեցվածք, սեփականություն, առևտուր, ժբ) տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ, ժգ) քանակ և թիվ, ժդ) ժամանակ, ժե) զգայական ընկալումներ, ժզ) զգացմունք, խառնվածքային, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ, ժէ) մտածողություն, միտք, ժը) ձայնական արտահայտություն, խոսք. ընթերցանություն, գիր, ժթ) տարածքային, հասարական և քաղաքական բաժանումներ, հասարակական հարաբերություններ, ի) ռազմական գործ, իա) օրենք, իբ) կրոն և նախապաշարումներ, իգ) դերանվանական և սպասարկու բառեր, մասնիկներ: Վաղնջահայերենի, այսինքն` հնդեվրոպական նախալեզվից առանձնացած հայերենի բառապաշարի միջուկը կազմում են հնդեվրոպական միասնության շրջանից ժառանգված բառերը, որոնց իմաստային խմբերը և հիմնային բառերն ու հասկացությունները կներկայացնենք առանձին բաժնով: Սակայն պակաս կարևոր չէ, ըստ այդ թեմատիկ խմբերի, հայերենի արմատների բովանդակային վերլուծությունը: Վեր հանված յուրահատկությունները բնորոշում են հնդեվրոպական միասնությունից անջատվելու շրջանում հայերի մշակույթը, մտածողության զարգացման մակարդակը, բնակության միջավայրը, աշխարհըն133

կալումը: Ըստ այդմ` ֆիզիկական աշխարհին վերաբերող բնիկ բառերի մեջ արտացոլվել են շրջապատող աշխարհի հիմնական գոյացությունները` աւդ, արև, արեգ, լոյս, լուսին, աստղ, հող, գետին, երկիր, ջուր, լիճ, գետ, առու, աղբեւր, փայտ, սար, քար, բլուր... Այս բառաշերտին բնորոշ է ցեխ, տիղմ, հոսող և կանգնած ջրեր, նրանց մերձակայք նշանակող բառերի առատությունը, ինչպես նաև քարեր և քարքարոտ տեղանք նշանակող բառ-հասկացությունների մեծաքանակությունը` առու, աղտ, գայռ, գետ, գոռ, մաւր, ջուր, լիճ, հեղեղ, հորդ, հուն, քար, քերծ, խութ, խոչ, այր, անձաւ... Հետաքրքիր է, որ հայերենը չի պահպանել ծովի հնդեվրոպական որևէ անվանում, նաև ծովի հետ կապված կղզու անվանումը, ցամաք բառը Գ. Ջահուկյանը ընդգրկում է հիմնաշերտում, այն վկայված է նաև Յ. Պոկոռնու «Հնդեվրոպական ստուգաբանական բառարանում», բայց նշում է, որ Հ. Աճառյանը ցամաքը համարում է ասորական փոխառություն: Ծառ անվանումը, «Հայոց լեզվի պատմության» մեջ Գ. Ջահուկյանը հարցականով է համարում հնդեվրոպական, սակայն «Հայերենի ստուգաբանական բառարանում» այն արդեն տրված է որպես բնիկ բառ, թեև նշենք, որ փայտ բառը գործածվել է նաև ծառ իմաստով: Հայերենում պահպանվել են մարդուն, նրա սեռին, տարիքին և ընտանեկան հարաբերություններին վերաբերող հիմնական հասկացությունների հնդեվրոպական անվանումները` մարդ, անձն, այր, կին, ամուսին, հայր, մայր, եղբայր, քոյր, ուստր, դուստր, մամ, նան, ծնող, թոռն, հարսն, սկեսուր, քեռի, ընտանիք, ազգական... Իսկ կնոջ կողմից ազգակցություն ցույց տվող բառերի որոշ մասը բացակայում է, թեև Գ. Ջահուկյանը, ի տարբերություն Հ. Աճառյանի, փեսայ, աներ, քենի բառերի համար հնդեվրոպական զուգահեռներ է գտնում: Հայերենում վկայված չեն այրիացած կնոջ և տղամարդու հնդեվրոպական նշանակումները, մեր այրի-ն կա մ հայկական նորակազմություն է, կա մ անհայտ ծագման փոխառություն: Կենդանական աշխարհի իմաստային դաշտը վկայում է, որ հայերը ծանոթ են եղել վայրի և ընտանի բազմաթիվ կենդանիների, թռչունների, ձկների, սողունների ու միջատների` տարբերակելով դրանց արուն և

էգը, հասուն արարածներին ու ձագերին: Հայերը հմուտ են եղել որսորդության և անասնապահության գործերում` գայլ, արջ, աղուէս, առիւծ, կորիւն, ինձ, լուսան, ոզնի, կով, եզն, ցուլ, երինջ, հորթ, մաքի, գառն, այծ, ուլ, էշ, ձի, աքաղաղ, հաւ, ագռավ, աղավնի, արծուի, բու, ցին, ուրուր, թիթեռն, թրթուր, անիծ, լու, տիզ, սարդ, մեղու, մրջիւն, աւձ, իժ... Հայերենում չկան ձիու, խոզի հնդեվրոպական անվանումներից շատերը` հովատակ, զամբիկ, մտրուկ, խոզ, գոճի, խոճկոր, վարազ, փոխառյալ բառեր են, դա վկայում է, որ ձիաբուծությունն ու խոզաբուծությունը հայերի մեջ զարգացած չեն եղել: Հայկական չեն նաև կատվի, վագրի, փղի, կապիկի, ուղտի անվանումները, որոնց հայերը ծանոթացել են ավելի ուշ ժամանակաշրջանում: Մարմնի մասերի և մարմնական գործառույթների հետ կապված գրեթե բոլոր բառերը բնիկ են` միս, ջիլ նեարդ, արիւն, ակն, ունկն, ռունգն, այտ, բերան, լեզու, ատամն, կոկորդ, ոսկր, ուս, լանջ, ստինք, ձեռն, մատն, եղունգն, ոտն, ծունկն, սիրտ, լեարդ, փայծաղն, արգանդ, աճուկ, ձու, քիրտն... Բնութագրական է հայերենում մաշկ, մորթ, կաշի բառերի, ինչպես նաև մազի, եղջյուրի, կրծքի, թոքի անվանումների բացակայությունը, որոնք գրեթե բոլորը փոխառություններ են: Թեև նշենք, որ Գ. Ջահուկյանը կուրծ-քը համարում է հնդեվրոպական, պարզապես դեռ ճշտված չէ նրա բուն նախաձևը: Հնդեվրոպական չեն նաև գլխի և դիմամասերի որոշ կարևոր նշանակումներ` գանգ, ուղեղ, ճակատ, հոնք, կզակ, քիթ, շուրթն, այս հիմքերը կորստյան են մատնվել` փոխարինվելով անհայտ ծագման կամ իրանական փոխառություններով: Գլուխ բառն ինքնին թե՛ Յ. Պոկոռնին, թե՛ Գ. Ջահուկյանը կասկածանքով են հայերենում բնիկ համարում, իսկ մարմին բառի համար Հ. Աճառյանը ենթադրում է իրանական աղբյուր, բայց այն չի պահպանվել, Գ. Ջահուկյանը փորձում է հնդեվրոպական զուգահեռներ գտնել, բայց բոլորն էլ կասկածելի է համարում: Ուտելիք և խմելիք, կերակրի պատրաստում, ամանեղեն նշանակող բառերի դաշտը հայերենում բնիկ բառերով հարուստ չէ, հնդեվրոպական մայր լեզվից հայերենին անցել են հիմնականում դրանց ընդհանուր հասկացությունների բառանունները` ուտել, սնել, լափել, ծամել, կլանել,

կրծել, լակել, ըմբել, արբել, խարշել, եփել, խորովել, խարկել, կեր̸կուր (կերակուր): Օրվա տարբեր ժամերի հետ կապված սննդի ընդունման հասկացությունները ևս բացակայել են` նախաճաշ, ճաշ, ընթրիք. դրանք բոլորը ուշ ծագման են: Աղքատ է նաև ամանեղենի դաշտը, բացի տիկից և տարգալ-ից` մնացյալը փոխառված են դրացի հնդեվրոպական կամ ոչ հնդեվրոպական լեզուներից` կաթսայ, սան, տապակ, ափսէ, պնակ, գավաթ, բաժակ, թաս, սրոակ, դանակ. բոլորը փոխառություններ են: Հագուստի և զարդարանքի, խնամքի իմաստային դաշտը ևս աղքատիկ է: Հայերին առավելապես ծանոթ է եղել բրդից գործված հագուստը: Բամբակի և վուշի անվանումները հնդեվրոպական չեն: Առկա են հնդեվրոպական ծագման զգեստ, աւթոց, աւձիք, քող անվանումները, բայց հագուստի առանձին տեսակների հնդեվրոպական անվանումները բացակայում են: Հայերենում դրանք կա մ անհայտ ծագման, կա մ իրանական փոխառություններ են, ինչպես` բաճկոն, շապիկ, վարտիք, գուլպայ, կաւշիկ, մուճակ, գդակ, ճարմանդ: Զարդարանքներ նշանակող զարդ, գինդ, մատանի, ակն բառերը բնիկ են, բայց զարդ նշանակող մնացյալ բառերը փոխառվել են ավելի ուշ, հիմնականում դարձյալ իրաներենից: Բնակարանին, տանը և կահույքին վերաբերող իմաստային դաշտում պահպանվել են հիմնական հասկացությունների անվանումները` տուն, օթեւան, դուռն, յատակ, որմն, ձեղուն, առաստաղ..., իսկ կահույքի մասերի անվանումները փոխառյալ են: Բուսական աշխարհին և երկրագործությանը բնորոշ հնդեվրոպական անվանումները ներկայացնում են այն տեղանքը, կլիմայական միջավայրը, որտեղ բնակվել են հայերը հնդեվրոպական միասնությունից անջատվելուց անմիջապես հետո` կաղնի, բարդի, հացի, թեղի, եղևնի... Ինչ վերաբերում է զուտ երկրագործությանը, ապա հայերենում պահպանվել են գործունեության այս ոլորտին վերաբերող որոշ բառեր` արտ, այգի, բիր, բրիչ, բերք, բոյս, սերմն, պտուղ, քաղ, հերկ, արաւր, եղան: Սակայն երկրագործական մի շարք կարևոր հասկացությունների անվանումներ հնդեվրոպական չեն` ակոս, փոցխ, մանգաղ, հացահատիկ, ցորեն, տարեկան, վարսակ:

Արհեստների և արվեստների իմաստային դաշտը երևան է բերում վաղնջահայերի հիմնական զբաղմունքը և նրանց հմտությունները: Ըստ այդմ` հայերը հմուտ են եղել ատաղձագործության, մետաղագործության ու դարբնության, կավագործության մեջ` ատաղձ, գերան, սիւն, մուրճ, թակն, ձող, շաղախ, արծաթ, թիթեղն, դարբին, հալել, ձուլել, բով, հնոց, դուրգ.: Մետաղների անուններից, սակայն, հնդեվրոպական է միայն արծաթը, մյուս մետաղների անվանումները փոխառյալ են: Ուշագրավ է կառուցել, շինել, կերտել, կազմել բայերի ոչ հնդեվրոպական բնույթը և այս գործողության հնդեվրոպական ծագման հոմանիշի բացակայությունը: Ունենալու, ստանալու, տալու գործառույթների հնդեվրոպական անվանումները հայերենը պահպանել էր, սակայն առևտրի, հարստության, սեփականության, հատկապես դրամային շրջանառության հետ կապված հասկացությունների բառային հիմնական նշանակումները` պարտք, վճար, հաշիվ, ծախս, շահ, վնաս ռոճիկ, գին, փոխառյալ են: Վաղնջահայերենում այս ոլորտին առնչվող բառերը, ըստ Գ. Ջահուկյանի, գրեթե վկայված չեն, որովհետև ինչպես հնդեվրոպացիների, այնպես էլ վաղնջահայերի մոտ բացակայել են զարգացած առևտուրը և դրանով պայմանավորված դրամային հարաբերությունները: Բնութագրական է, որ անգամ հարուստ բառի մեջ «ունեցվածքի տեր» լինելու գաղափարը երկրորդային է. այս բառի առաջնային, նախնական իմաստն եղել է «ուժեղ», արմատը հար-ն է, հարել բայից` «հարվածել, զարկել» նշանակությամբ: Արծաթ բառի «դրամ», «հարստություն», «գանձ» իմաստները ևս երկրորդային են, ավելի ուշ առաջացած: Տվյալ իմաստային դաշտի հիմնական հասկացությունները հայերենը փոխառել է ավելի ուշ ասորերենից և պարսկերենից: Բնիկ հիմնաշերտից պահպանվել են ունել, տալ, առնուլ, ստանալ, գին, գնել, աղքատ բառերը: Ժամանակի իմաստային դաշտը հարուստ է հնդեվրոպական անվանումներով, որոնք նշանակում են տարիք, տևողություն, տարվա եղանակներ, ժամանակի չափման միավորները, ինչպես` օր, տիւ, ցերեկ, գիշեր, երեկոյ, ամ, ամիս, ամառն, ձմեռն, աշուն, գարուն: Ամիսների և օրվա ավելի ավելի մանրամասն բաժանումների անվանումները հնդեվրո137

պական չեն, և, ըստ ամենայնի, դրանք հայտնի չեն եղել վաղնջահայերենին: Զգայական ընկալումների նշանակումները հայերենում գերազանցապես հնդեվրոպական ծագման են: Հոտի, համի, լսելիքի, տեսանելիքի և շոշափելիքի հետ առնչվող հասկացությունների բառ-անվանումները բնիկ են, ինչպես` զգալ, իմանալ, լսել, տեսանել, հոտոտել, շոշափել, հպել, համ, քաղցր, կծու, աղի, սուր, բութ, կարծր, պինդ, փափուկ, մեղմ, մուգ, դեղին, դեղձան, բիլ, փայլ, ջերմն, ցուրտ, հով, ողորկ, դերբուկ, թաց, չոր... Մտածողության և գիտելիքի հետ կապված հիմնային հասկացությունների անունները հնդեվրոպական են` միտք, բան, ըմբռնել, իմանալ, գիտենալ, ճանաչել, ուսանել... Տարածքային, հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների դաշտը հայերենում կազմավորվել է հիմնականում փոխառյալ բառերից, հնդեվրոպական բառանուններն այստեղ սակավաթիվ են: Հասարակական աստիճանակարգության վաղ շրջանի վկայություններ են հետևյալ բառերը` տէր, տիկին, տանուտէր, ծառայ, արբանեակ, ընդոծին: Ռազմական գործին և օրենքին վերաբերող դաշտերը հարուստ չեն հնդեվրոպական բառերով: Կենսագործունեության այս ոլորտների հետ առնչվող բառերի հիմնական մեծամասնությունը հայերենը փոխառել է պարսկերենից: Բերենք հնդեվրոպական պահպանված անվանումները` մարտ (մարտնչել), սուր, թուր, աղեղն, նետ, սլա-ք, իրաւ-ունք, մեղաւոր, յանց-անք, յանց-աւոր, արդար, գող, արգել-ուլ և այլն: Կրոնի և հավատալիքների իմաստային դաշտում հնդեվրոպական անվանումները դարձյալ փոքրաթիվ են: Հնդեվրոպացիներն ակնհայտորեն նախապաշարմունքներով ծանրաբեռ չեն եղել, կրոնական հավատալիքների համակարգն էլ սաղմնային վիճակում էր: Այս իմաստային դաշտի մեջ ներառենք ինչպես կրոնական բովանդակության անունները, այնպես էլ դիցանունները: Կրոնական բովանդակության բառերն ուղղակիորեն արտացոլում են հանրության կյանքում տեղի ունեցող պատմամշակութային, քաղաքական, տնտեսական զարգացումները` բնա138

պաշտական բազմաստվածությունից անցումը մենաստվածության, հիմնական հավատին զուգահեռ՝ այլ կրոնների առկայությունը տվյալ տարածքներում, կրոնական գործոնի ազդեցության աստիճանը պետական-քաղաքական կյանքի վրա և այլն: Կրոնական հասկացությունները դասակարգվում են իմաստային, ծագումնաբանական հատկանիշներով: Իմաստային դասակարգման միջոցով բացահայտվում են լեզվի և լեզվակիրների գաղափարականացման աստիճանը, հոգևոր արժեհամակարգը, լեզվամտածողության հիմքը: Իմաստային դասակարգումը բազմաստիճան է: Նախ` առանձնացնում ենք հեթանոսական, ապա` քրիստոնեական հասկացությունները, իսլամական կամ մահմեդական կրոնի հետ առնչվող անունները դիպվածային են: Ըստ ծագման` առանձնացնում ենք. Ա. նախահայկական (ենթաշերտային), Բ. հայկական, Գ. փոխառյալ կրոնանուններ.  իրանական  հունական  ասորա-եբրայական  արաբական  խառն: Ենթաշերտային կրոնական եզրույթներն առանձին քննությունն արժանի են, որովհետև նման անունների ծագումնաբանության վարկածները երբեմն բավական հակասական են: Դրանցից նշենք խեթական աղբյուրներում հիշատակված 1aոսոսš դիցանունը, որի անունից ածանցվել է Տուրուբերանում գտնվող բնակավայրերից մեկի անունը, այն հնչյունական աղերսներ ունի Տարաւն տեղանվան հետ, և աշխարհագրական տեղադրումը ևս համընկնում է Տարոնի հետ119: Շումմեր-ակկադական ծագում է վերագրվում Նանէ աստվածուհու անվանը, որը հին շրջանում տեղանվանակերտ գործառույթ ուներ120, ինչպես` Նանա, Նա119 Տե՛ս Ա. Քոսյան, Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (Ըստ խեթական աղբյուրների), Եր., 2004, էջ 63: Мифологический словарь, М/, 1991, էջ 386:

նեն, Նանաս, Նանվե, Նանէական, Նանենց, Նանանց, Նանենից, Նանինց: Թեև վերջին տարիների աշխատանքներում Նանէ-ի համար որպես հիմք դիտարկում է նան հնդեվրոպական արմատը, Ջահուկյանը դա համարում է քիչ հավանական՝ հակված լինելով այս դիցանվանը ակկադական ծագում հատկացնելու121: Հնդեվրոպական փոխառյալ կրոնանուններից տարածված են իրանական կազմիչներով կառույցները, որոնք հարաբերական հին շերտին են պատկանում, այնուհետև քրիստոնեության մուտքն ուղղակի հանգեցնում է հունական և ասորաեբրայական ծագման անունների երևան գալուն, իսկ մահմեդականության հետ առնչվող սակավաթիվ անուններն արդեն արաբական ծագման բաղադրիչներ ունեն: Հայերենում կրոնական հավատալիքների հետ կապված անունների առանձնացման և դասակարգման համար անհրաժեշտ է նախ քննել դրանք ընդհանուր բառապաշարի, ապա` հիմնական բառաֆոնդի մեջ: Բնորոշ է, որ Հ. Աճառյանը, ապա Գ. Ջահուկյանը նման բառերի նախնական կրոնական բովանդակությունը ոչ միշտ են հավաստի համարում, այսպես` հենց կրոն բառը, որ ծագում է կրեմ բայից, վաղնջահայերենում ունեցել է առաջնային «կարգուկանոն, օրենք» իմաստը, որից միայն հետո է ածանցվել է «հավատ, կրոն» նշանակությունը122: Հնդեվրոպացիների մոտ աստծո գաղափարը շատ յուրօրինակ զուգակցվում էր բաշխելու, բաժին հանելու գաղափարի հետ, որը հաստատվում է "Եaջհ արմատով: Այս արմատից էլ ծագում է աստծո անունը հնդիրանական ցեղերում, այն փոխառում են հայերը` և՛ հասարակ, և՛ հատուկ անունների տեսքով (անձնանուն, տեղանուն)` Բագին, Բագարան, Բագարատ, Բագառիճ, Բագաւան, Բագրեւանդ, Բագրատակերտ, Բագրատաշէն և այլն: Հիշյալ բագ-աստված արմատը վկայված է նաև փռյուգիացիների և սլավոնական ցեղերի լեզուներում, այսպես` бог, богатый, убогий: Ընդ որում, ակնհայտ է, որ հարուստ լինելու հատկանիշը կապվում է աստծո բարեհաճության հետ, այն աստ-

Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 412: Նշվ. աշխ., էջ 273-274:

վածատուր է, իսկ նրանից մերժված լինելը թշվառության հոմանիշն է. богатый- նշանակում է հարուստ, убогий-թշվառ123: Հայերենի հիմնական բառաֆոնդում, որ հնդեվրոպական մայր լեզվից է ժառանգված, կրոնի և հավատալիքների հետ առնչվող եզրերն ի սկզբանե, այսինքն` վաղնջահայերենից սկսյալ (Ք.ա. 3-րդ հազարամյակից - Ք.ա. 13-րդ դար)` բավականին աղքատիկ են եղել: Հնդեվրոպացիները և միասնությունից նոր տրոհված վաղնջահայերը, իհարկե, ունեին պաշտամունքային համակարգ` ծիսական արարողություններով և սրբության, աստվածայինի վերաբերյալ հատուկ հասկացություններով, բայց դրանք սահմանափակ էին, այս իրողությունը մեր նախնիների իրապաշտ, հողեղեն աշխարհընկալման մասին է վկայում: Պատահական չէ, որ հետագայում հայերը դյուրությամբ փոխառեցին իրանական դիցարանը` բավարարվելով փոխառյալ աստվածներով, հնագույն հայկական աստվածներից ոմանք անգամ դուրս մղվեցին իրանական աստվածների կողմից: Վաղնջահայերի երկրպագությունը սահմանափակվում էր հստակ շրջանակներով: «Ներմուծված» աստվածները հիմնականում ծագում էին հնդիրանական աշխարհից, թեև կային նաև շումերակկադական ծագում ունեցող աստվածություններ: Փոխառյալ աստվածների դյուրին մուտքը Հայաստան և՛ Ն. Ադոնցի, և՛ Հ. Կարագյոզյանի կողմից հիմնականում բացատրվում է Հայաստանի և Իրանի` միևնույն արքայատոհմի տիրապետության ներքո գտնվելու հանգամանքով124: Արքայատոհմը, անշուշտ, նախաձեռնողն էր պաշտոնական հավատի ընդունման և ամրակայման, բայց պետք է նշել որ ժողովրդի կողմից այդ եկվոր աստվածներն ընդունվեցին անմիջապես, հոժարությամբ, անգամ, ինչպես նշեցինք, տեղաբնակ որոշ աստվածների պաշտամունքը սկսեց փոխանցվել հնդիրանական ծագման աստվածություններին, ինչպես օրինակ` Արա Գեղեցիկի և Վահագն Վիշապաքաղի պարագայում: Արա Գեղեցիկին բնորոշ հատկանիշները, պաշտամունքային արարողությունները, կոթողները, խորհրդանիշերը, գրեթե ամեն ինչ

Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 84: Տե՛ս Ն. Ադոնց, Հայաստանի պատմություն, Եր., 1972, էջ 370, Յ. Կարագեոզեան, Սեպագիր տեղանուններ, Եր., 1998, էջ 287:

սկսեց վերագրվել Վահագն Վիշապաքաղին, թեև հայ դիցաբանության մեջ նրանք հանդես են գալիս միաժամանակ125: Արա դիցանունը, համեմատած Վահագնի հետ, դարձավ նվազ գործածական, թեև Արա Գեղեցիկը մեր առասպելաբանության սիրելի հերոսներից է, նա համարվում է ազգի նահապետ` Արամի որդին, այսինքն` միաժամանակ և՛ դիցանուն է, և՛ դյուցազնանուն (էպոնիմ): Եթե Արայի անվամբ կան լեռ, բազմաթիվ բնակավայրեր` գյուղեր, ավաններ", ապա Վահագնի անունից կազմվել են, և ամենակարևորը, կազմվում են ոչ միայն բնականուններ, այլև լեռնանուններ` լեռնագագաթ, լեռնաբազուկ, գետանուն, գավառանուն: Զուտ հայկական դիցանունները, այսպիսով, հայոց դիցարանում սակավաթիվ են դարձել գուցե թե աստիճանաբար, օտար պաշտամունքների մշակութային և քաղաքական հզոր ազդեցությունների պատճառով: Գ. Ջահուկյանը, անդրադառնալով մեր նախնիների պաշտամունքային պատկերացումներին, նշում է, որ աստվածայինը վաղնջահայերի համար մի կողմից առնչվում էր շողացող երկնքին և լուսավոր օրվան, մյուս կողմից` նախահայրերի պաշտամունքին: Գուցե այս ընկալման հետ պետք է կապել զուտ հայկական ծագում ունեցող Աստղիկի պաշտամունքը` որպես սիրո և գեղեցկության աստվածուհու: Աստվածայինի հավերժական ըմբռնման արդյունք է արեգակնապաշտությունը լայն իմաստով` հեթանոսական և վերհեթանոսական: Արեգ, արև, ավելի սակավ արփի արմատները գործունակ են եղել մեր պատմության գրեթե բոլոր ժամանակահատվածներում` Արեգունի, Արեգին, Արեգա, Արեգավան, Արեգականածագ, Արևիք, Արևաձոր, Արփի, Արփա, Արփիավան, Արփիազօծ և այլն: Արեգ, արև, արփի արմատներով անվանումները աշխարհագրական մեծ տարածում ունեն` Տուրուբերան, Սյունիք, Կարին, Ակն, Գեղարքունիք, Արարատյան դաշտ, Կիլիկիա: Արևի իմաստ արտահայտող անունները հադիպում են լեռնագագաթների, լեռնաշղթայի, գետերի, լճերի, աղբյուրների, ձորերի, գավառների, շեների և գյուղերի անվանումներում, անձնանուններում, որը վկայում է արևի պաշտամունքի խորության և ուժի մասին: Նշենք, որ այս

Հմմտ. Յ. Կարագեոզեան, նշվ. աշխ., էջ 285- 287: Ինչպես նաև` Գ. Ղափանցյան, Անտիպ գործեր, Ара Прекрасный. Мифотворческий образ у армян, Եր., էջ 18-23:

լուսատուի անվանումը գործուն անվանակազմիչ է նաև այսօր, թեև ուղղակի կրոնական բովանդակություն արդեն չունի, սակայն երկրպագության առարկա շարունակում է լինել ցարդ: Նույնը մասամբ վերաբերում է հնդեվրոպական երկին արմատին: Քրիստոնեական բառապաշարը հայերենում մեծ մասամբ դարձյալ փոխառյալ է, ինչպես և հեթանոսական հավատի բառապաշարը, որովհետև այն ևս օտարածին էր: Պարսկական դիցանուններին, հավատքի խորհրդանիշներին փոխարինելու եկավ քրիստոնեությունը` իր հետ բերելով հրեական, հունաասորական փոխառությունների ալիքը: Կրոնական շինություններ արտահայտող անուններից ամենակենսունակը և վաղնջականը վան/ք արմատն է, որը սկզբնապես նշանակել է բնակատեղի, հավաքատեղի՝ աւան, ապա որոշակիացել է իբրև ծիսական, հոգևոր նպատակներ հետապնդող մարդկանց հավաքատեղի: Այս բառի ծագումը Հ. Աճառյանը համարում է իրանական, թեև առավել համոզիչ է նրա ընդհանուր հնդեվրոպական ծագումը: Այստեղ ունենք ավան>վան հնարավոր զուգաձևությունը, առաջինն ամրակայվում է, որպես ընդհանուր նշանակության բնակատեղի, իսկ երկրորդը վերածվում է կրոնական- շինարարական եզրույթի, իբրև տեղանվանակազմիչ` արդեն ավելի հազվադեպ ունենք եկեղեցի, մատուռ, անապատ արմատները, առաջին երկուսը հունական փոխառություններ են, անապատ-ը՝ իրանական: Բառիմաստային վերջին՝ 23-րդ խումբն ընդգրկում է դերանվանական և սպասարկու բառ-մասնիկները, որոնք հիմնականում հնդեվրոպական նախալեզվից են ժառանգված` ես, դու նա, մեք, դուք, նոքա, իմ, քո, իւր, մեր, ձեր, իմն, ինչ, ոմն, ոք, ո(վ), այլ, երբ, քան, ոչ, մի, առ, ընդ, ըստ, ց, եւ, ու, վեր, գեր, ներ, -վոր, -ք և այլն: Ստորև ներկայացնենք հայերենի բնիկ բառերը` ըստ ընդունված իմաստային, թեմատիկ խմբերի՝ նշելով, որ Հ. Աճառյանը առանձնացնում է 713 բնիկ արմատ: Այս առումով գիտնականը գրում է, որ հունարենը կամ լատիներենը մայր լեզվի 2223 արմատների գրեթե կեսը ժառանգել են: Գ. Ջահուկյանը բնիկ արմատների թիվը մասամբ ավելացնում է, ուստի կարող ենք արձանագրել, որ բնիկ արմատների թիվն այ143

սօր անցնում է 1000-ից, հետևաբար հայերենը ևս նախալեզվի արմատների կեսը պահպանել է: Ա. Ֆիզիկական աշխարհ Ալի-ք, աղբեւր, ամպ, արեւ, առու, աստղ, ատաղձ, արեգ, ամպրոպ, այր, անձաւ, անդունդ, անտառ, արեգակն, աւազ, աւդ, աւազ, բլուր, բոց, գետ, գետին, լիճ, լոյս, լուսին, խութ, կարկուտ, հեղեղ, հող, հողմ, հով, հուն, ձիւն, մառ, մաւր, մէգ, մուխ, յորդ, յորձ-անք, շանթ, որոտ, ջուր, սառն, սար, ցլեպ, փայտ, քար, քերծ... Բ. Մարդկություն` սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություններ Մարդ, անձն, ազգական, այր, աղիջ (աղջիկ), ամուսին, դուստր, եղբայր, ընտանիք, թոռն, ծնող, կին, հարսն, հաւ, հոր (փեսա), մամ, նու (հարս), նան, հայր, մայր, ուստր, որդի, տալ, տայգր, քոյր, քենի... Գ. Կենդանիներ ա) ընտանի կենդանիներ` որձ, ստերջ, ցուլ, եզն, կով, մոզի, երինջ, առն, մաքի, գառն, որոջ, այծ, էշ, քաղ (արու այծ), ուլ, ամիկ (մեկամյա արու ուլ), ձի, հաւ, թառ, աքաղաղ, մարի (էգ թռչուն), սագ, շուն,... բ) վայրի կենդանիներ` գայլ, ինձ, առեւծ, լուսան, արջ, աղուէս, բորենի, եղն, որս, երէ, ոզնի, մուկն... գ) թռչուններ` հաւ, թառ, ագռաւ, աղաւնի, արծուի, բու, բուէճ, ծիծառն, կկու, կռունկ, յոպոպ, ցին, ուրուր... դ) ձկներ, միջատներ և սողուններ` ձուկն, թարբ (ձուկ որսալու կողով), կարթ, անիծ, լու, մրջիւն, սարդ, տիզ, մեղու, բոռ, բրէտ, մլակ, թիթեռն, թրթուր, աւձ, իժ, քարբ (արքայիկ օձ)... Դ. Մարմնի մասեր, մարմնական գործառություններ և պայմաններ Միս, ջիլ, նեարդ, մաւրու-ք, արիւն, ոսկր, թէկն, կուռն, ողն, երես, մռութ, ծնաւտ, ակն, ունկն, բերան, քիմ-ք, ատամն, լինդ, ուլն (պարանոց), կոկորդ, ուս, թեւ, ձեռն, բուռն, մատն, բոյթ, ոտն, սրուն-ք, ոլոք, ծունկն, եղունգն, լանջ, ստին-ք, սիրտ, լեարդ, արգանդ, փայծաղն, փամփուշտ

(միզապարկ), թուք, քիրտն, շող-իք, կիծ-կծանել, խայթել, խածանել, լիզանել, լպստել, ործկալ, քուն- քնել, մէզ-միզել, բեղմն, ծին-ծնանել, երկներկնել (ծննդյան ցավ քաշել), ամուլ, յղի, կեալ- կեան-ք, մեռանել, դի, գէշ, առ-ողջ, հիւանդ, հիւծանել, դալ-ուկն, ելունդ, պալար, խիթ (ցավ), այտնուլ (այտուցվել), թարախ, դեղ, խեղ (հաշմանդամ), մունջ, պապանձ, մերկ, հոլանի, բոկ, արբել... Ե. Ուտելիք, ըմպելիք, կերակրի պատրաստում, ամանեղեն Ուտել, սնել, լակել, լափել, ծամել, կլանել, կրծել, կերակուր, յագենալ, եփել, խորովել, խարկել, ըմպել, հում, շաղել, մաղել, աղալ, աղաւրիք, երկան-ք, հնոց, պուլ-իկ (կավե աման), տիկ, տարգալ (գդալ), ալեւր, աղանձ, բլիթ, բոկեղ, միս, թան, մածուն, կաթն, սիսեռն, խստոր, բողկ, պտուղ, կորիզ, որթ, դեղձ, չիր, սունկ, մոշ, մոռ, աղ, մեղր, գինի, մաճ-առ, կոգի (կարագ)... Զ. Հագուստ, անձնական զարդարանք, խնամք Ագանել, զ-գենուլ, զ-գեստ, մաշել, ասր, բուրդ, գեղմն, իլ-իկ, հէն-ք, ոստայն, ասեղն, հերիւն, աւթոց (վերարկու, զգեստ, ծածկոց), աւձ-իք, աւդ (կոշիկ), զ-արդ, գինդ, մատանի, աւծանել... Է. Բնակարան, տուն, կահկարասի Տուն, դուռն, նիգ (սողնակ), փեղկ, յատակ, աւթ-աւթել (օթևան, օթևանել), որմն, ձեղուն, քիւ, առաստաղ, սեղան, սար-ք, ան-կող-ին... Ը. Երկրագործություն, բուսականություն Աճել, ածու, այգի, արտ, անդ, արաւր, թի, բիր, սերմն, քաղել, բեր-ք, դալար, թառամ, թոռոմ, բոյս, գինձ, դեղձ, դաղձ, թելուկ, մամուռ, արմ-ատ, ոստ, բողբոջ, ծիլ, շիւ, կաղին, մայրի, հացի, թեղի, ցախ... Թ. Ֆիզիկական տարբեր գործողություններ, սրանց հարաբերությունը առանձին արհեստների ու արվեստների հետ` համապատասխան գործիքներով, նյութերով, արտադրանքներով Առնել-արարել, եմ, եղանել, գոյ, լինել, դառնալ, ջանալ, փորձել, հայթայթել, հարկանել, քերթել, քորել, հաստատել (ամրացնել, շինել),

ստեղծանել, բեկանել, ճմլել, հեղուլ, քերել, քերթել, գործ, մուրճն, թակն, ձող, սիւն, դարբին, թեքել, հալել, սալ, ձուլել, թիթեղն, բով (հնոց), արծաթ, իր... Ժ. Շարժում, տեղափոխություն, փոխադրում, նավագնացություն Ելանել, բառնալ, անկանել, անցանել, յառնել, իջանել, ցածնուլ, ընկենուլ, թռչել, խրտնուլ, հարթնուլ, սարտնուլ, շրտնուլ, երթալ, չուել, անցանել, գալ, հասանել, մատչել, մերձենալ, մտանել, բերել, ածել, զեռալ, խաղալ, ընթանալ, ուղի, լողալ, նաւ, լաստ, առ-ագ-աստ... ԺԱ. Ունեցվածք, սեփականություն, առևտուր Ունել, առնուլ, ստանալ, տալ, աւգուտ, գտանել, գող, գողանալ, գին, գնել, տուրեւառ... ԺԲ.Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ Ետղ-տեղ, դիր-ք, կալ-կամ, դիզանել, բանալ, թաքչել, բարձր, ցածր, վեր, լայն, հիմն, կէտ, կողմն, մէջ, մերձ, մօտ, հուպ, աջ, արեւ-ել-ք, արեւմուտ-ք, արեւ-ել-ք, անկիւն, ձև, հարաւ, փոքր, մանր, երկայն, հաստ, անձուկ (նեղ), թանձր, նուրբ, գոգ, կոր, կեռ, անկիւն, խաչ, արդ (ձև)... ԺԳ. Քանակ և թիվ Քան-ակ, թիւ, ողջ, յոլով (բազում), աւել, յ-աւելուլ, յոգն (շատ), բոլոր, սաստիկ, լի, լնուլ, սին, ունայն, առաջ-ին, երկու, երեք-եռ, չորք- քառ, հինգ, վեց, եաւթն, ութ, ինն, տասն, մետասան, երկոտասան, երեքտասան, չորեքտասան, հնգետասան, վեշտասան, քսան, երեսուն, քառասուն, յիսուն, վաթսուն, եւթանասուն, ութսուն, իննսուն... ԺԴ. Ժամանակ Տի-ք (տարիք, հասակ), նոր, թարմ, հին, ծեր, երէց, տեւել, յար, ստէպ, երբեմն, երբ-եք, աւր, տիւ, գիշեր, երեկոյ, ամ, ամիս, ձմեռն, գարուն, ամառն, աշուն, տեւել...

ԺԵ. Զգայական ընկալումներ Իմանալ, հոտ, հոտոտել, համ, քաղցր, լսել, անսալ, հունչ, լուր, տեսանել, ցուցանել, փողփողել, փայլել, երեւել, բիլ (բաց կապոյտ), դեղին, կարծր, պինդ, փափուկ, մեղկ (թույլ, մեղմ), ողորկ, սուր, բութ, ցուրտ, հով, թաց, թրջել, ջերմ, գոլ, գաղջ.... ԺԶ. Զգացմունք, խառնվածքային, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ Հոգի, ոգի, եռանդ, հոգ(ս), (զ)արմանալ, եղեռն (փորձանք, աղետ), հաւանել, կայտիռ (կայտառ), սիրել, սէր, փարել, ծիծաղել, փռթկալ, ծաղր, լալ, ողբալ, արտասուք (արտաւսր), ատել, ատելութիւն, գան, գարշ, գանել, գարշել, խոտել (զզվել, զզվանք), երկիւղ, երկնչել, ցասումն, քէն, մեղ-ք, քաւ-ութիւն, սխալ, մոլոր, սուտ, արդար, գեղ-եց-իկ, տ-գեղ... ԺԷ. Մտածողություն, միտք Միտ-ք, մտ-ա-դր-ութիւն, իմանալ, գիտել, ճանաչել, ուսանել, ուսանող, ուսուցիչ, գիտուն, իմաստուն, մեկնել (բացատրել), մոռանալ... ԺԸ. Ձայնական արտահայտություն, խոսք, ընթերցանություն և գիր Ձայն, երգել, գեղգեղալ, աղաղակել, գոչել, ճչալ, ճիչ, կարդալ, հարցանել, բան, բայ (բան, խոսք), բառ, անուն, ասել, լռել, գիր, գր-իչ, գիր-ք, ընթեռնուլ... ԺԹ. Տարածքային, հասարակական և քաղաքական բաժանումներ, հարաբերություններ Երկիր, ազգ, գաւառ, հայր-ենի-ք, ցեղ, զարմ, տէր (տի-այր), տիկին, թաղ, ընկեր, ընդոծին, արբանեակ, դր-ացի, հիւր, բար-ք, լիրբ, լպիրշ, լկտի ... Ի. Ռազմական գործ Մարտ, կռիւ, մարտնչել, մարտիկ, աղեղն, նետ, սլաք, թուր, կումբ, գերի...

ԻԱ. Օրենք Իրաւ-ունք, բողոք, երդումն, երդնուլ, երդ-մն-ա-զ-անց-ութիւն, մեղաւոր, մեղ-ա-դր-ել, յ-անց-աւոր, քաւել, արդար,... ԻԲ.Կրոն և նախապաշարմունք Դի (աստված), կրաւն, երկին-ք, ձօն, տօն, սուրբ, աւետել- աւետարանել, անէծք, անիծանել, աղաւթել, մաղթել, թովել... ԻԳ.Դերանվանական և սպասարկու բառեր ու մասնիկներ, ածանցներ Ես-մեք, դու-դուք, ինքն-ինքեանք, իմ, մեր, ձեր, իւր, սա, այս, սոյն, ս, դա, դոյն, դ, նա, այն, նոյն, ն, աւասիկ, աւադիկ, աւանիկ, ո(վ), ինչ, ոք, ոմն, ուրեմն, ուստի, որ, առ, առաջ, ընդ, ըստ, վեր, ներ գեր, արտ, մինչ, եւ, ու, այլ, եթէ, երբ, քան, ոչ, մի, ան -անուն, տ- տձեւ, ւոր- մեղաւոր, յիմնաւոր....

ՀԻՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

Հ. Հյուբշմանը, որ իրավամբ համարվում է հնդեվրոպաբանության դիրքերից հնագույն հայկական անձնանունների առաջին գիտական ուսումնասիրողներից մեկը, հետաքրքիր մի դիտարկում ունի անվանադրման հայկական սկզբունքների վերաբերյալ, որը բնորոշում է մեր ազգային մտածելակերպը. «Ազնվականները հիմնականում կրում էին պարսկական (մեծ մասամբ Արշակունյան) անուններ, հոգևորականները` բիբլիական, հունական կամ ասորական, մինչդեռ ժողովուրդը հավանաբար իր հին անունները դեռ երկար ժամանակ շարունակում էր պահել, որոնք, սակայն, պատմիչները իրենց աշխատությունների մեջ չեն հիշատակում, քանի որ հասարակ մարդիկ պատմիչների համար որևէ դեր չէին կատարում, և դժվար թե նրանք համարվեին հիշատակու-

թյան արժանի»126: Բնիկ հայկական անձնանունների քննությամբ Հ. Աճառյանից հետո առանձին զբաղվել է Գ. Ջահուկյանը՝ նշելով, որ հայկական անձնանունների գիտական ուսումնասիրությունը համեմատաբար նոր զարգացող լեզվաբանական բնագավառ է: Բնիկ անձնանունների քննությունը նա կատարում է ըստ հետևյալ շրջանաբաժանման. ա) հնագույն շրջան` մինչև 5-րդ դար, բ) հին շրջան 5-րդ դարի վերջերից մինչև 11-րդ դար, գ) միջին շրջան` 12-16-րդ դարեր, 4) նոր շրջան 17-րդ դարից մինչ 20-րդ դար: Վերջին բաժանման եզրագիծը հաստատապես կարելի է բերել մինչև 21-րդ դար, որովհետև անվանաստեղծման գործընթացը վաղուց արդեն մեծ ձևափոխությունների չի ենթարկվում: Անձնանունները տեղանուն դառնալու մեծ ներուժ ունեն. հին շրջանում արքաների և իշխանների, հերոսների անուններով կոչվում էին ոչ միայն նրանց պատկանող, նրանց կողմից կառուցված կամ գրավված քաղաքներն ու ավանները, այլև նրանց ընծայված բնակավայրերը, որտեղ տարածվում, բազմապատկվում էր պաշտամունք դարձած նրանց փառքն ու հռչակը: Պատմագիտության և լեզվաբանության մեջ իշխում է այն մոտեցումը, ըստ որի` ժողովրդանունները ծագում են անձնանուններից, այսինքն` պատմական որոշակի իրադարձություններից հետո (ռազմական հաղթանակներ, տնտեսական-մշակութային նվաճումներ) տոհմի նահապետի անունով սկսում է կոչվել նրա ողջ զարմը: Մեր պատմագրության հայր Մովսես Խորենացին իր «Հայոց պատմությունը» կառուցել է հենց այս սկզբունքներով և մեր ինքնանվանումը որպես ազգային միավոր` հայ, ինչպես նաև այլ ազգերի կողմից մեզ տրվող անվանումները` արմեն, թորգոմյան, ասքանազյան և այլն, բացատրում է մեր ազգի հերոս նախնիների անձնանունների միջոցով: Խորենացին ոչ միայն մեր ժողովրդանունների ծագումն է կապում դյուցազունների անունների հետ, այլև նշանավոր բոլոր տեղանունները բխեցնում է Հայկյան զարմի ժառանգների անուններից127:

Հ. Հյուբշման, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, էջ 318-319: Տե՛ս Մովսէս Խորենացի, Հայոց պատմութիւն, Եր. 1981, էջ 48-52:

Քերթողահայր Խորենացուց հետո դարեր են անցել, սակայն տեղանվանգիտության մեջ դեռևս քննության խնդիր է, օրինակ` Արմավիր կամ Արմաշ, Արմա, Հարմա տեղանունները ծագում են մեր էթնիկական արմե՞ն անվանումից, որը ստուգաբանվում է որպես «արմ- արմատ, ցեղ, զարմ» կամ «ընձիւղ, ցողուն», «մեծ, ուժեղ, հզոր»128, թե՞ մեր նախահայր Արմենի անձնանունից, որը մեծ հավանականությամբ կարող է առաջացած լինել հենց վերոնշյալ հասարակ գոյականներից կամ ածականներից, քանի որ դրանք կարող էին լինել անձի անվանադրման համար կարևոր բնութագրիչ մականուններ: Դեռևս նախորդ դարի սկզբին Ն. Ադոնցը129, իսկ 1940-ական թվականներին Գ. Ղափանցյանը յուրօրինակ տարանջատում են կատարել` ուրարտական, նաիրյան, խեթական, խալդական և կովկասյան ցեղերից մեզ անցած տոհմանուն-տեղանունների վերլուծության ժամանակ` առանձնացնելով դրանց նախահայկական սկզբնաձևերը կիրառությամբ հայկական ձևերից. ձուլող ժողովուրդը յուրացնում է բնիկների լեզուների բառապաշարը, նրա լեզվում առաջանում են նոր հնչյունական, ձևաբանական, բառակազմական և այլ օրինաչափություններ, որոնք հետագայում բնորոշվում են որպես ենթաշերտային: Ուշագրավ է այս առումով Ծոփք տեղանվան ստուգաբանությունը. Ն. Ադոնցը նշում է, որ Ծոփք նույն նախահայկական Տսքaոi-ն է, որը հայերենին անցել է Ս-Ծ հնչյունական անցումով, իսկ մեր ք-ն բնիկների լեզվի հոգնակերտն է, այսինքն` ունենք ենթաշերտային փոխառյալ արմատ Ւ հայկական հոգնակերտ ձևույթ կառույցը. «Տսքaոi անվանումը հարազատորեն պահպանվել է ասորական Տօfaո-aյe ձևի մեջ` հավանաբար հնաբնակների հետ ասորիների ավելի մոտիկ ազգակցություն ունենալու հետևանքով: Հայկական և ասորական ձևերը իրապես, այսինքն` աշխարհագրական առումով համընկնում են և նշանակում միևնույն երկիրը, որ բնակեցված էր գերազանցապես հայ և ասորի ծագում ունեցող ժողովուրդներով»130:

Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային շրջան, Եր. 1987, էջ 287288: Ն. Ադոնց, Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում. Քաղաքական կացությունը ըստ նախարարական կարգերի, Եր., 1987, էջ 413-549: Նույն տեղում, էջ 52:

Հ. Կարագյոզյանն իր «Սեպագիր տեղանուններ» աշխատության մեջ «Առեղծվածային լաբիրինթոս» խորագրով բաժնում զարգացնում է Գ. Ղափանցյանի դիտարկումներից ծագող այն տեսակետը, ըստ որի, պատկերավոր բնորոշմամբ, «երկու սկյութ ցեղապետից երեք հայ թագավոր» է սերել. 1šքaէa սկյութ ցեղապետը հայ մատենագրության մեջ հանդես է գալիս որպես հայ թագավոր Կայպակ, իսկ բիայնական-արամեական աղբյուրներում նշված Šaջaհe ցեղապետը, որը նույն 1šքaէa-ն էր` ըստ ասորեստանյան աղբյուրների, հայ մատենագրության մեջ դառնում է Սկայորդի (Շագայորդի): Իսկ Պարտաթուան (Paոէaէ’սa), մեր ավանդական պատմության տվյալների համաձայն, հայ նախարարների մեջ առաջինը արքայական տիտղոս ստացած Պարույրն է: Սրանք ծագմամբ ոչ հայկական անվանումների հայկականացման հետաքրքիր օրինակներ են131: Բնիկ հայերեն (հնդեվրոպական արմատներից) կազմված անձնանունների սահմանազատումն որոշ չափով պայմանական է. անհայտ ծագման և հայացված անձնանունները նույնքան հարազատ են հայերին, երբեմն անգամ ավելի, քան Գ. Ջահուկյանի կողմից առանձնացվածները: Այսպիսով` բնիկ անձնանունների մեջ մեծ թիվ են կազմում հասարակ անուններից ծագած հատուկ անունները, որոնց մեջ, ըստ իմաստի, կարելի է տարբերակել մի քանի խումբ: Ա) Կենդանիների անուններից ծագած անձնանուններ, սրանք անձնանունների վաղնջական շերտին են պատկանում և արտացոլում են տոտեմական հավատալիքների շրջանի մարդկանց աշխարհընկալումը` Արտոյտ, Այծեամն, Այծեմնիկ, Անգղ, Գառնիկ, Գայլ, Ընձակ, Եզնիկ, Հաւուկ, Ձագիկ, Կորիւն, Մրջիւնիկ և այլն: Բ) Ազգակցական բառերից կազմված անձնանուններ` ԴուստրԴստրիկ, Եղբայր, Հայր, Հաւրոյ, Թոռնիկ, Որդի, Տղայ, Պապ/Պապին և այլն: Գ) Մարմնամասերի անվանումներից ծագած անձնանուններ` Թաթիկ, Թաթուլ, Ձեռէս, Աչիկ, Հրաչյա և այլն:

Տե՛ս Յ. Կարագեոզեան, նշվ. աշխ., էջ 273-277:

Դ) Բնության մարմինների և երևույթների անուններից ծագած անձնանուններ, բոլորը հեթանոսական շրջանից ավանդված` Արև/ Արևիկ, Արեգ/Արեգնազ, Արփի/ Արփենի, Ամպ/Ամպակ, Շող/Շողիկ/Շողեր, Շաղ/Շաղիկ, Աստղ/Աստղիկ, Լոյս/Լուսիկ և այլն: Ե) Վերացական անուններից ծագած անձնանուններ` Արբուն, Գալուստ/Գալիկ, Գիւտ, Յարութիւն, Հոյս/Հուսիկ, Քաջ/Քաջիկ, Քաղոց, Մանուկ և այլն: Զ) Այլ բառերից ծագած անուններ` Գինդ, Երանեակ, Սլաք, Ձուիկ, Տէր/ Տիր/Տիրուկ, Այր/Այրուկ/Առնակ և այլն: Նման անձնանունների թիվը զգալի է եղել հեթանոսության շրջանում, իսկ քրիստոնեության տարածման և ամրակայման հետ մետեղ դրանք դուրս են եկել կիրառությունից` փոխարինվելով քրիստոնեական անուններով, որոնց էական մասն աստվածաշնչյան ծագում ունեն, այսինքն` եբրայական են, բայց հայերենին անցել են հունական և ասորական տառադարձմամբ և տարբերակներով, որովհետև Աստվածաշունչը թարգմանվել է այս երկու լեզուներից: Բնիկ հայերեն արմատներով անձնանուններն ըստ կազմության բաժանվում են 4 խմբի` ա) պարզ, բ) ածանցավոր, գ) խոնարհման ձև ունեցող և դ) բարդ: Ի տարբերություն իրանական և հունական անձնանունների` բնիկ հայկական անձնանունները մեծ մասամբ պարզ են կամ ածանցավոր: Ածանցներից առավել գործածական են -ակ, -իկ, -ուկ, -ոց ածանցներով անձնանունները, որոնք մեծ մասամբ կազմված են հասարակ անունները: Հոլովաձևերից հաճախ անձնանուն են դառնում եզակի կամ հոգնակի սեռական հոլովի կառույցները` Անգեղ, Առն, Տեառն, Հաւրոյ, Պապին, Տիրոց, Ափոց, Բաբոց, Ականց, Տիրանց, բայական ձևերից հանդիպում են ինչպես խոնարհման, այնպես էլ դերբայական վերջավորություններով կազմված անուններ` Գտայ, Յուսամ, Երանեալ, Խնդրուած, Տուած և այլն: Բարդությունների մեջ գերազանցապես հանդիպում է այր բաղադրիչը` Զարմայր, Նորայր, Հրայր, Ուռնայր, Կորայր, Տիրայր: Հազվադեպ հանդիպում են տուր և որդի բաղադրիչներով

կազմությունները` Խաչատուր, Տեառնտուր, Աստվածատուր, Ազնորդի, Սկայորդի: Զգալի թիվ են կազմում խառն կամ հիբրիդ անձնանունները բնիկ հայերեն և փոխառյալ կամ անհայտ ծագման բաղադրիչներով` լինի արմատ, թե ածանց` Գինեվարդ, Խաչեվարդ, Մայրապետ, Հայխաթուն, Մեծպարոն, Նորվարդ, Վարդիթեր, Շողմելիք, Շաղոսկի, Վեհանուշ, Երանուհի, Զարմանուհի, Սրբուհի, Մաքրուհի և այլն132:

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Գ. Ջահուկյանը պնդում է, որ իրանագետների կողմից տարբերակվող իրանական լեզուների հին, միջին և նոր շրջանները չեն համընկնում հայերենի զարգացման համապատասխան շրջանների հետ: Դա պայմանավորված է այս լեզուների զարգացման առանձնահատկությունների և շրջանաբաժանման տարբեր սկզբունքների հետ: Իրանական հիմք լեզվի անկախ գոյությունը տարաժամանակավորման և լեզվաժամանակագրության մեթոդների կիրառմամբ հաշվարկվում է Ք.ա. մոտավորապես 2-րդ հազարամյակից, երբ հնդիրանական միասնությունը սկսեց տրոհվել, իսկ հայոց լեզվի ինքնուրույն գոյությունը ուրվագծվում է 3-րդ հազարամյակում, այսինքն՝ մեր լեզվական փոխազդեցությունների պատմությունը վաղնջական է, բայց իրանական լեզվի և նրա բազմաթիվ բարբառների ազդեցությունը հայերենի վրա այս հազարամյակների ընթացքում չափազանց տարբեր է եղել, վաղնջական և հնագույն իրանական փոխառությունները արդի լեզվաբանական մեթոդներով վերականգնվում են ավելի շատ որպես փոխներթափանցում, իսկ բուն փոխառությունների շրջանը սկսվում է հայ-պահլավական հարաբերությունների դարաշրջանից, որից հետո իրաներենի ազդեցությունը հայերենի վրա էապես նվազում է: Նշենք, որ հին շրջանի իրանական բարբառներից հայերենը շփված պետք է լիներ կիմերերենի, սկյութերենի, մարերենի և հին պարսկերենի

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Բնիկ հայերեն արմատներով կազմված հայկական անձնանունները, «Պատմա-բանասիրական հանդես», հ. 4, 1984, էջ 32-43:

հետ133: Իրանական գրավոր հուշարձանները ստեղծվել են հայերենի գարավոր հուշարձաններից ավելի քան 1 հազարամյակ առաջ: Հին պարսկերեն տեքստերը թվագրվում են Ք.ա. 6-4-րդ դարերից: Հին պարսկերեն ասելով՝ նկատի ունենք Ք.ա. 560-330 թվականների ժամանակահատվածում ավանդված լեզուն: Միջին պարսկերենը, որ առավել հայտնի է պահլավերեն անվամբ, ունի 2 ենթաշրջան` արշակունյաց կամ հին պահլավերեն և սասանյան կամ նոր պահլավերեն, պահլավական ժամանակաշրջանն ընդգրկում է Ք. ա. 256-ից մինչև Ք. հ. 642 թվականը: Նոր պարսկերենի ժամանակաշրջանը սկսվում է 10-րդ դարից և մասնակի փոփոխություններով ձգվում է մինչև այժմ: Այսօր Իրանի լեզուն նոր պարսկերենն է` զանազան բարբառներով: Հայ-իրանական լեզվական սերտ առնչությունների մասին կարելի է խոսել Մեդական պետության դեմ Կյուրոսի տարած հաղթանակից հետո, երբ Պարսկաստանը դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենահզոր տերությունը` իր տիրապետության տակ առնելով Հայաստանը: Դարեհ Առաջինի օրոք Հայկական լեռնաշխարհում ստեղծվել են 13-րդ և 18-րդ սատրապությունները, որոնք ընդգրկում էին Հայաստանի տարածքը: Աքեմենյան թագավորները թողել են բազմաթիվ սեպագիր արձանագրություններ: Այս շրջանում պարսկերենի ազդեցությունը հայերենի վրա անշուշտ եղել է, բայց ոչ այնքան համակարգային և համատարած, ինչպես միջին պարսկերենի ժամանակահատվածում: Այդ ազդեցությունը ոչ թե էթնիկական մերձավոր շփումների և փոխներթափանցումների արդյունք էր, այլ՝ պետական գերիշխանության: Պատմությունը վկայում է, որ հայերն իրանական ցեղերի հետ հարևանությամբ ապրել են 1600 տարուց ավելի, որից շուրջ 900 տարի հայերը կամ անմիջաբար հպատակվում էին պարսիկ թագավորներին, կամ նրանց ենթակա վասալական իշխանություն ունեին: Մնացյալ 700 տարին, Հ. Աճառյանի բնութագրմամբ, հայերը շարունակել են սերտ շփման մեջ գտնվել Պարսկաստանի հետ: Հայաստանում երկար ժամանակ իշխել են իրանական ծագման արքաներ: Հատկապես զգալի էր

Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 488-508:

պարթևական ազդեցությունը: Հայոց իշխանությունների գրագրությունը պարսկերեն էր, հագուստն ու ապրելակերպը, վարչական աստիճանակարգությունը, կրոնը, գրեթե ամեն ինչ պարսկաոճ էր: Մեր կյանքը մի մեծ ժամանակահատված գտնվել է պարսկական մշակույթի հզոր ազդեցության ներքո, այդ աշխարհընկալմամբ են ձևավորվել հասարակական-պետական, անգամ ներընտանեկան հարաբերությունները: Ուստի օրինաչափ էր հայերենի կողմից պարսկերենից մեծաթիվ բառ-հասկացությունների, ոճերի ու դարձվածների փոխառությունը: Իր «Հայոց լեզվի պատմության» առաջին մասում Հ. Աճառյանը բերում է լատինատառ պարսկերեն և հայերեն շարադրված լեզվական նմուշներ, որոնք բառապաշարի առումով բազմաթիվ համընկնումներ ունեն և բավարար չափով հասկանալի են պարսկերեն չուսումնասիրած հայախոսին134: Հայերենի և պարսկերենի այս վճռորոշ նմանությունն էլ պատճառ է եղել, որ շատ հետազոտողներ սկզբնապես կարծել են, թե հայերենը իրանական բարբառ է: Գերմանացի հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանը առաջինն էր, որ 1875 թվականին իր «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների շրջանակներում» աշխատության մեջ ապացուցեց, որ հայերենը հնդիրանական լեզվաճյուղին պատկանող բարբառ չէ, այլ նրանից անկախ, առանձին ճյուղ է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքում: Հայերենի և իրանական բարաբառների ընդհանուր բառերը ընդունված է բաժանել 4 խմբի. 1) հնդեվրոպական նախալեզվից ժառանգված ընդհանուր բառեր, ինչպես` մայր, տասն և այլն, 2) պարսկերենից հայերենի փոխառյալ բառերը` ազատ, սպարապետ, հրապարակ և այլն, 3) մի երրորդ աղբյուրից հայերենի և պարսկերենի փոխառյալ բառեր` աճպարար. այս բառը արաբերենից վերցրել են թե՛ հայերենը, թե՛ արաբերենը, 4) հայերենից պարսկերենի փոխառյալ բառեր, ինչպես` բարեկենդան, աղյուս, երկուսն էլ գործածական են պարսկերենում:

Հմմտ. Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 1, Եր., 2013, էջ 219-220:

Յուրաքանչյուր դեպքում պետք է ճշտել, թե իրանա-հայկական ընդհանուր բառերը հիշյալ խմբերից որին են պատկանում: Ընդ որում, պետք է շեշտել, որ հայերենը փոխառություններ կատարել է պարսկերենից իր զարգացման գրեթե բոլոր շրջաններում` հնագույն հայերեն, գրաբար, միջին հայերեն, բացի այդ՝ մենք փոխառություններ ենք կատարել իրանական տարբեր լեզուներից. այդ փոխառությունները առանձնանում են միմյանցից իրենց հնչյունական, ձևաբանական, անգամ բառակազմական հատկանիշներով: Գ. Ջահուկյանը «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ փորձում է առանձին վերլուծել հին իրանական տարբեր ժողովուրդների հետ հայերի ունեցած լեզվական առնչությունները՝ սկսելով հայ-կիմերական հնարավոր լեզվական փոխազդեցություններից: Կիմեր ցեղանունը նա կապում է ոչ միայն Կապադովկիայի հայկական Գամիրք անվան հետ, այլև Կումայրի>Գյումրի բնականվան հետ, իբրև բաղարկման արդյունք՝ Կիմ>Կում135: Հայ-սկյութական առնչությունների կապակցությամբ շետադրվում է Գ. Ղափանցյանի և Բ. Պիատրովսկու կողմից առաջ քաշված վարկածը, ըստ որի՝ սկյութական թագավոր Պարտատուան (Պրոտոթյոես) և Խորենացու հիշատակությամբ Նինվեի կործանմանը մասնակցած Պարույրը նույն անձն են՝ Պարույր>Պարտատուա, ընդ որում, նշվում է, որ Պարույրը Սկայորդու հաջորդն էր, իսկ սկյութները սակյան ցեղեր են՝ սկայ-սակ կապը հայագետը հնարավոր է համարում՝ համաձայնելով Գ. Ղափանցյանի և ապա՝ Հ. Կարագյոզյանի վարկածներին136: Հայ սկյութական բառային զուգադիպումներից Ջահուկյանը առանձնացնում է՝ դարբին, արդար, եւթն արմատները: Սակայն հայ-սկյութական, առավել ևս՝ հայ-կիմերական բառային զուգադիպումները չափազանց սակավ են, բոլորը ենթադրելի, ուստի դժվար է խոսել հայերենի և իրանական այդ լեզուների ուղղակի փոխազդեցությունների վերաբերյալ: Նույնը վերաբերում է հայ-մեդական և հին պարսկական լեզվական առնչություններին: Ուսումնասիրողները հիմնականում ուշադրությունը բևեռում են հայերենի և միջին իրանական լեզուների բա135

Հմմտ. Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 494-499: Նույն տեղում, էջ 502-505:

ռային ընդհանրությունների վրա: Ինչպես վերը նշեցինք, պարսկերենն ունի հետևյալ շրջանաբաժանումը. 1) հին պարսկերեն, որը մեզ ավանդվել է Պերսեպոլիսի և մի քանի այլ բևեռագիր արձանագրություններով, որոնք գրված են Ք.ա. 560-530 թվականներին: 2) Պահլավերեն կամ միջին պարսկերեն՝ երկու ենթաշրջաններով. ա) արշակունյաց պահլավերեն, որը կոչվում է հին կամ պարթևական պահլավերեն, որ գործածվել է Ք.ա. 256-226 թվականներին, և բ) սասանյան պահլավերեն, որ կոչվում է նոր պահլավերեն և գործածական է եղել 226-642 թվականներին: Պահլավերենն ավանդված է մի քանի արձանագրություններով, մազդեզական կրոնական և մանիքեական գրվածքներով: 3) Նոր պարսկերեը, որի հնագույն աղբյուրն է Ֆիրդուսիի Շահնամեն՝ 10-րդ դար, այս լեզուն որոշ փոփոխություններով հանդերձ այսօր էլ խոսակցական լեզու է Պարսկաստանում՝ բարբառային մեծ տարբերակվածությամբ137: Հայերենի իրանական փոխառություններն ամբողջացվել են դեռ Հյուբշմանի, ապա` նրա աշակերտ Հ. Աճառյանի կողմից: Գ. Ջահուկյանը արդի գիտության տվյալների հիման վրա փորձում է ճշգրտել այդ փոխառությունների ցանկը՝ մատնանշելով այն հակասությունները, որոնք կային, դրանք հատկապես վերաբերում են այն բառերին, որոնց իրանյան ծագումը կասկած չի հարուցում՝ ելնելով նրանց հնչյունական և բառակազմական առանձնահատկություններից, բայց դրանց համապատասխան ձևերը իրանական աղբյուրներում չեն հայտնաբերված, առաջարկված վերականգնումներն էլ արժանահավատ չեն, ինչպես օրինակ՝ արվարձան, աւազակ, աւժանդակ, գերեզման, խորան, կարապ, կարճ, կիրճ, ճառ, ճշմարիտ, մազ, յաւշոտել, նշաւակ, պանդուխտ պատանի, պատճառ, պատում, պարույր, վառել, վախճան, վեր-ք և այլն: Կուտակված փաստական հարուստ նյութը թույլ է տալիս տարբերակել միջին իրանական լեզուներից հայերենին անցած բառերը: Նշենք, որ միջին իրանական լեզուները բաժանվում են երկու մեծ խմբի՝ հյուսիսարևմտյան և հարավարևմտյան: Ինչպես նշում է Լ. Հովհաննիս-

Հմմտ. Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 1, էջ 227:

յանը, հայագետների համար հատկապես կարևոր է հյուսիսարևմտյան խմբին պատկանող պարթևերենից և հարավարևմտյան խմբին հարող միջին պարսկերենից կատարված փոխառությունների տարբերակումը, քանզի դրանք են հայերենի փոխառության հիմնական աղբյուրները138: Բերենք Հ. Աճառյանի կողմից ժամանակագրորեն տարբերակված բառաշարքերը, որտեղ առաջին միավորներն առավել հին շրջանից են՝ արշակունյաց պահլավերենից, իսկ երկրորդները՝ սասանյան, ավելի ուշ՝ Արամազդ - Որմիզդ, պաշտպան - փուշտիպան, պարթև - պահլավ, Վահագն - Վահրամ, Վրկէն - Գուրգէն և այլն139: Հ. Աճառյանն իր «Հայոց լեզվի պատմության» մեջ իրանական փոխառյալ բառերի թիվը հասցնում է 1405-ի, որից 960-ը փոխառված պահլավերենից, իսկ 445-ը փոխառված 12-րդ դարից` նոր պարսկերենից: Իսկ Գ. Ջահուկյանը «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ իրենց նախաձևերով բերում է 712, իսկ ածանցային ձևերի հետ 839 իրանական փոխառություն: Բայց անմիջապես էլ նշում է, որ դրանց թիվը շատ ավելի մեծ է, պարզապես դրանց նախաձևերը, ինչպես նշեցինք, չեն պահպանվել: Ինչ վերաբերում է փոխառությունների ժամանակագրական դասակարգմանը, ապա այդ խնդիրը բավական բարդ է. 5-րդ դարում ավանդված բառերը ժամանակագրական առումով միատարր չեն: Դրանց մեջ կան, ինչպես դրանից առաջ կատարված իրանական փոխառություններ, այնպես էլ հենց այդ ժամանակաշրջանում սասանյան պարսկերենից կատարված փոխառություններ: Փոխառությունների ժամանակագրական դասակարգումը նեղ լեզվաբանական խնդիր է, որը հայոց լեզվի պատմության ուսումնական դասընթացի ծրագրից դուրս է: Ա. Մեյեն, Հ. Աճառյանը փորձել են նման տարբերակումներ կատարել, այնուհետև Գ. Ջահուկյանը, հիմնվելով վրաց լեզվաբան Մ. Անդրոնիկաշվիլու առանձին ուսումնասիրության վրա («Իրանա-վրացական լեզվական փոխհարաբերությունների ակնարկներ»), այդպիսի տարանջատման փորձ է կատարում՝ իբրև չափորոշիչ ընդունելով, ինչպես իրանական լե138

Տե՛ս Լ. Հովհաննիսյան, Հայերենի իրանական փոխառությունները, էջ 68-69: Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 229-230:

զուների, այնպես էլ հայկական փաստերը՝ նշելով, իհարկե, որ դա բացարձակ արդյունք տալ չի կարող, որովհետև լեզվի մեջ ուժեղ է համաբանության, համահարթման, ժողովրդական ստուգաբանության ու վերաիմաստավորման հնարավորությունը140: Այժմ ներկայացնենք հայերենի կատարած իրանական փոխառություններն ըստ իմաստային խմբերի՝ առանց նշելու նրանց պարսկական վերականգնված նախաձևերը և փոխառության հնարավոր ժամանակաշրջանը: Ա. Ֆիզիկական աշխարհ Աշխարհ, դաշտ, մարգ, աւազան, վտակ, ժայռ, վէմ, զմրուխտ, արուսեակ, ախտար-ք (աստղ), մահիկ… Բ. Մարդկություն, սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություններ Դայեակ, զաւակ, ազն (ցեղ, սերունդ), տոհմ, նահապետ, հարազատ, երիտասարդ, պառաւ… Գ. Կենդանիներ Մատակ (էգ կենդանի), ախոռ, ասպաստան, գոմէշ, նոխազ, յաւանակ, կուզ (կատու), վարազ, վիշապ, յովազ, վագր, սամոյր, կապիկ, փիղ, բազէ, սարեակ, սիրամարգ, տատրակ, ճուռակ… Դ. Մարմնի մասեր, մարմնական գործառություններ, պայմաններ Անդամ, ճարպ, դէմ-ք, դիմակ, ճակատ, երախ, գես, վարս, երակ, բազուկ, դաստակ, սմբակ, դմակ, ճանկ, մահ, ախտ, բոյժ (դեղ)-բուժելբժիշկ, դարման, նշտիր/նշտար (վիրաբուժական դանակ), աշխատել, կոյր, ոյժ…

Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 552-556:

Ե. Ուտելիք և ըմպելիք, կերակրի պատրաստում, ամանեղեն (Ըմ)բոշխն-ել, պաշար, նպար, նկանակ, թոշակ, խորտիկ, ճաշ, պանիր, կարագ, հրուշակ, ապուխտ, աւշարակ, վարունգ, սով, սոխ, միրգ, թութ, արմաւ, կուժ, դոյլ, ապակի, շիշ, սրուակ, բաժակ… Զ. Հագուստ, անձնական զարդարանք, խնամք Հանդերձ, պատմուճան, դերձակ, դիպակ, կերպաս, դրաւշակ, նարաւտ, պարեգօտ, շապիկ, կօշիկ, մոյկ, մուճակ, թագ, խոյր, պսակ, ապարանջան…. Է. Բնակարան, տուն, կահկարասի Բնակ-իլ, ապարան, դաստակերտ, տաճար, վրան, տաղավար, գմբեթ, դահլիճ, դիւան, շատրուան, սպաս, սրահ, պատշգամբ, պատուհան, պարիսպ, կահ, սպաս, դարան, պաստառ, գահ, թախտ, վարագոյր… Ը. Երկրագործություն, բուսական աշխարհ Մշակ, դրախտ, պարտէզ, ամբար, վարել, մաճ, բահ, բրինձ, բազուկ, աւշինդր, համասպրամ, հիրիկ, հօրոտ, մանուշակ, յասմիկ, նարգէս, վարդ, նոճ, պատուաստ… Թ. Ֆիզիկական տարբեր գործողություններ, արվեստ և արհեստ Արուեստ, քարշել, վանել, խորտակել, տաշել, տախտակ, ժանգ, պողովատ, արոյր, պղինձ, քանդ, քանդակ, նկար, պատկեր, կարել, կերտել, ճարտար… Ժ. Շարժում, տեղափոխություն, նավագնացություն Վազել, ճախրել, արկանել, ճեմել, ճանապարհ, նաւազ, մակոյկ, կարաւան, ճախարակ…

ԺԱ. Ունեցվածք, առևտուր Նուէր, ընծայ, վնաս, աւերել, քանդել, գերդաստան, դրամ, քսակ, գանձ, կտակ, հանգանակ, պարտ-ք, գրաւ, գրաւ-ական, վաշխ, հարկ, օգուտ, օգտակար, մուրհակ, վարձել, վարձ, վճար, վաճառ-ական, վաճառապետ, կրպակ, արժան… ԺԲ. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ Ասպարէզ, հրապարակ, բազմել, բաժանել, կոյս (կողմ), ահեակ, տակ, վտարել, գունդ, հաւասար, նիշ, նշան, նշանակ, բարակ, նկուն… ԺԳ. Քանակ, թիվ Համար, համակ, բազում, շատ, յաւէտ, պակաս, նուազ, բաւական, գումար, ամբոխ, գումարտակ, երամ, խումբ, կոյտ, առատ, հազար, բեւր…. ԺԴ. Ժամանակ Ժամ, ժամանակ, անգամ, ուշ, արագ, շտապ, ճեպ, հանապազ, միշտ, յաւէտ, յաւէրժ, տակաւ, հակիրճ, նախ, նաւասարդ, տրէ, մեհեկան, ահեկան, մարերի, մարգաց, հրոտից, երիտասարդ, պառաւ141… ԺԵ. Զգայական ընկալումներ Բոյր-բուրել, խունկ, կնդրուկ, նշմարել, դիտել, երանգ, դժգոյն, խաւար, ճերմակ, սպիտակ, սեաւ, կարմիր, աշխէտ (կարմիր, հրագույն), կապոյտ, տապ, տօթ, երաշտ… ԺԶ. Զգացմունք, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ Բախտ, վիճակ, թշուառ, պատուհաս, ուրախ, համբոյր, ախորժ, պատիւ, վեհ, նուաստ, նկուն, փառք, բարգավաճ, վէս, ամբարտաւան, վստահ, վտանգ, կամ-ք, կամիլ, ապաւէն, երախտ, վատ, վատթար, դաժան, դժխեմ, ժանտ, խուժան, գով-ք, դրուատ…

Նշենք, որ հայոց հնագույն տոմարի որոշ ամսանունների համար կան նոր ստուգաբանություններ` հօգուտ նրանց հնդեվրոպական ծագման, ինչպես օրնակ՝ Տրէ-ն, Մարգացը: Տե՛ս Լ. Հովհաննիսյան, նշվ. աշխ., էջ 228-231:

ԺԷ. Մտածողություն, միտք Հանճար, ապ-ուշ, խրատ, հրահանգ, կիրթ, վարժ, մարզել, աշակերտ, դաստիարակ, վարդապետ, յիշել, վաւեր, հաւաստ-ել, նպատակ… ԺԸ. Ձայնական արտահայտություն, խոսք, ընթերցանություն և գիր Թմբուկ, նուագ, տաւիղ, վին, պատասխանի, պահանջ, խոստումն, ուխտ, մերժել, հրաւէր, զանգակ, ազդ, համբաւ, պատգամ, հրեշտակ, դպիր, նամակ, պատճէն, մատեան… ԺԹ. Հասարակական և քաղաքական հարաբերություններ Մարզ, նահանգ, քաղաք, շէն, սահման, ռամիկ, իշխել, թագաւոր, կարապետ (առաջնորդ, ուղեցոյց), գահ, բամբիշն (թագուհի), իշխան, ասպետ, բդեշխ, դեհկան, դեսպան, հազարապետ, տակառապետ, մարզպան, նախարար, ոստիկան, սեպուհ, պարէտ, պետ, հպատակ, ազատ, հրաման, հրովարտակ, պատուէր, պատուիրան, պատուիրակ, թշնամի, ապստամբ, դաւ, դաւաճան, ստահակ, օտար, նժդեհ (պանդուխտ)… Ի. Ռազմական գործ Պայքար, վէճ, պատերազմ, ռազմ, դաշն, զօր-ք, ճամբար, գունդ, սպայ, վաշտ, դրօշ, զինուոր, հրամանատար, սպարապետ, զէն-ք, աշտեայ, նիզակ, տէգ, զրահ, ասպազէն, սաղաւարտ, ասպար, վահան, պարտել (հաղթել), պարտիլ (հաղթվել), արշաւել, նախճիր, ասպատակ, նահանջ, աւար, դարան, պաշտպան… ԻԱ. Օրենք Աւրենք, դատ, դատաստան, դատաւոր, դատախազ, վկայ, վճիռ, տոյժ, տուգաք, դահիճ, բանտ, ապահարզան… ԻԲ. Կրոն, նախապաշարմունք Դեն (կրոն, հավատ), մազդեզն (զրադաշտական կրոն), մեհեան, ատրուշան, պաշտել, մոգ, մոգպետ, բուրբառ, օրհնել, նզովել, դժոխ-ք, սանդարամետ, հրաշ-ք, հրէշ, դեւ…

ԻԳ. Դերանուններ և մասնիկներ, ածանցներ Դէմ, հանդերձ, յանդիման, վասն (մասին, համար), կամ, -ակ- արձակ, դերձակ, դիպակ, վանդակ, վիճակ, տախտակ, -անակ - ըմպանակ, յաղթանակ, ցուցանակ, -աւոր - դատաւոր, գանձաւոր, սպասաւոր, գին լալագին, ահագին, -պետ - վաճառապետ, տակառապետ, -ստան - դատաստան, շահաստան, -արար - մատակարար, հուշարար, նախարար, -զան - սրբազան, հրաշազան, այլազան, -պէս - մեծապէս, առողջապէս, ներքնապէս, -օրէն - արիօրէն, սրբօրէն, նուաստօրէն… Հայերենում իրանական փոխառությունների իմաստային խմբերը վերլուծելով` Գ. Ջահուկյանն առանձնացնում է մի շարք կարևոր բնութագծեր, որոնց հավելենք նաև Լ. Հովհաննիսյանի դիտարկումները: ա) Իրանական փոխառությունները մնացած բոլոր փոխառյալ բառերի համեմատությամբ միակն են, որ ընդգրկում են իմաստային-թեմատիկ բոլոր խմբերը: Այս առումով նրանք համադրելի են միայն բնիկ հնդեվրոպական բառերի հետ: Ընդ որում, հնչյունական առանձնահատկությունների հիման վրա Գ. Ջահուկյանը եզրակացնում է, որ հայերը շփվել են հիմնականում հյուսիսարևմտյան իրանական բարբառների կրողների հետ142: բ) Իրանական փոխառություններն իրենց քանակով, գործածությամբ և բառակազմական արժեքով զիջում են հնդեվրոպական բառերին այն խմբերում, որոնք վերաբերում են հիմնական բառաֆոնդին, որը յուրաքանչյուր առանձին լեզվի միջուկն է: Մասնավորապես պետք է առանձնացնել մարդկային սեռերին, ընտանիքին, մարմնամասերին ու ֆիզիկական աշխարհին, շարժման և գործողության սովորական ձևերին վերաբերող իմաստային խմբերը, որտեղ իրանական փոխառությունները սակավաթիվ են, նույնը վերաբերում է դերանունների, թվականների իմաստային ենթադաշտերին: գ) Իրանական փոխառությունները մեծաքանակ են և անգամ գերազանցում են հնդեվրոպական բառերին հետևյալ դաշտերում` արևա-

Հմմտ. Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 558:

դարձային գոտու կենդանիներ, մշակաբույսեր, կերակուրներ և ամանեղեն, արդուզարդ, գունային նշանակումներ, ամսանուններ, առևտրային, պետական-քաղաքական, վարչական, իրավական եզրույթներ: Հատկապես մեծաթիվ են պարսկական տիրապետության ուղղակի արդյունք տիտղոսների, պաշտոնների, աստիճանների անվանումները: Ստվար են հայ հեթանոսական կրոնի հետ կապված բառերը, բայց կան նաև քրիստոնեական հավատի դաշտ անցած բառեր` դրախտ, դժոխք, հրեշտակ, հրեշ և այլն: Կա երկու մեծ թիվ նշանակող թվական` հազարը և բիւրը (տասն հազար): դ) Հաճախ միևնույն խմբերի կամ ենթախմբերի մեջ ընդգրկված բնիկ և իրանական ծագման բառերի միջև առկա են ընդհանուրի և առանձինի հարաբերություններ: Բնութագրական է, որ իրանական փոխառություններում չկան ընդհանուր անվանումներ, բայց շատ են տեսակների նշանակումները: Օրինակ` չկա ամանի ընդհանուր բառ-նշանակումը, բայց կան բազմապիսի ամանների տեսակային անվանումներ` դոյլ, կուժ, շիշ, սրուակ, բաժակ, տաշտ և այլն: Չկան հացի և թխվածքի ընդհանուր անվանումներ, բայց կան հացատեսակների փոխառյալ նշանակումներ` նկան, նկանակ, նշխար, կտապ: Նույնը ծաղկի պարագայում ընդհանուր անվանումը իրանական չէ, սակայն հիմնական ծաղկատեսակների բառանունները իրանական են` վարդ, մանուշակ, յասմիկ, նարգիզ և այլն: ե) Իրանական բառերի հայկականացման ընթացքում հաճախ տեղի են ունենում իմաստային տեղաշարժեր` իմաստի նեղացմամբ կամ մասնակիացմամբ: Երբեմն իրանական արմատները, կորցնելով բառային ինքնուրույնությունը, վերածվել են ածանցների, ինչպես՝ -օրէն, -պէս, -շէն, -պատ, -պետ և այլն: Հաճախադեպ են նաև իրանական բառերի խոսքիմասային փոխանցումները` գոյական - ածական, ածական - գոյական, հայերենում այդ բառերի իմաստային տեղաշարժերը հանգեցնում են իրանական բառերի նոր` միայն հայերենում առկա իմաստների առաջացման: Իրանական փոխառությունների մեջ մեծ թիվ են կազմում գոյականները և բայերը, ունենք երկու թվական՝ հազար և բեւր, մի քանի մակբայ՝ կամա, ակամայ:

զ) Լ. Հովհաննիսյանը «Իրանական փոխառությունները հայերենում» աշխատության մեջ առանձնացնում և բնութագրում է այն հնարավոր բառապատճենումները, որ հայերենը կարող էր կատարել իրաներենից՝ օգտվելով հայ լեզվաբանության մեջ առկա երեք հիմնական չափորոշիչներից՝ կառուցվածքի կրկնօրինակում, իմաստի վերարտադրում և օտար միավորի ազդեցությամբ ստեղծված լինելու որոշակիություն: Հայերենի բառապաշարի վրա իրանական լեզուների ունեցած մեծ ազդեցությունը պատճառ է դարձել ոչ միայն առանձին բառերի փոխառության, այլև իրանական բարդ բառերի, կապակցությունների, ոճերի պատճենման՝ հայկական արմատների ու բառաձևերի միջոցով: Լ. Հովհաննիսյանը բերում է միջին պարսկերենից ու պարթևերենից կատարված տարբեր պատճենումների օրինակներ, որոնց անդրադարձել են այնպիսի ճանաչված հնդեվրոպաբան-համեմատաբաններ, ինչպիսիք են` Ա. Մեյեն, Է. Բենվենիստը, Ջ. Բոլոնիեզին և այլք՝ տանտիկին, տանտէր, կէսօր, մահարժան, ռազմատենչ, բիւրակն, աստուծորդի, առիւծածին, նորածին, շնորհակալ, գործակալ, ձերբակալ, արեւելք, արեւմուտք, ազատատոհմ, աշխարհակալ, կուսակալ, դռնապան, սանձահարել, արքայից արքա, տիկնանց տիկին, յաւիտեանս յաւիտենից… Բայական հարադրությունների կազմության ընթացքում ևս հայերենը պատճենումներ է կատարել իրաներենից, օրինակ՝ հուր արկանել, փող հարկանել, բանակ հարկանել, խորան հարկանել, ազատ առնել, հռչակ առնել, աղաղակ առնել և այլն143: Միջին հայերենը ևս բավական փոխառություններ է կատարել պարսկերենից, բայց դրանց մեծ մասն այսօր գործածական չէ գրական հայերենում: Այդ փոխառությունների մանրամասն դասակարգում կատարել է Ռ. Ղազարյանը144: Բերենք միջինհայերենյան պարսկական փոխառությունների որոշ օրինակներ, որոնք այս կամ այն հաճախականությամբ գործածական և հասկանալի են արդի հայերենում՝ աստառ, բաբուճ, բեկ, բրինձ, գազար, գավ, գիժ, բուրդ, դարդ, դհոլ, երիշտա, թարխուն, թութակ, լաթ, լախտ, լաչակ, լղար, խաշխաշ, խոջա, խուրմա,

Հմմտ. Լ. Հովհաննիսյան, Իրանական փոխառությունները հայերենում, էջ 175-179: Տե՛ս Ռ. Ղազարյան, Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, Եր., 2001, էջ 114-130:

հիլ, մարխ, մզկիթ, նամազ, նարգիզ, շաղգամ, չարչի, ջան, ջուլհակ, սինի, սպանախ, փարչ, փլավ, քաթան, քաչալ, քիչ և այլն:

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՅԱԼ ԴԻՑԱՆՈՒՆՆԵՐ

ԵՎ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

Հայկական հեթանոսական դիցարանում մեծ դեր են ունեցել իրանական փոխառյալ աստվածությունները` սկսած բարձրագույն աստվածությունից` Արամազդից մինչև նրան ենթակա այլ աստվածներն ու ոգիները: Նրանց անունները հին շրջանի փոխառություններ են: Ստորև ներկայացնենք այդ դիցանունները` իրենց թարգմանական իմաստներով: Արամազդ- Որմիզդ-Որմզդատ - տեր իմաստնագույն Անահիտ - ամենամաքուր, անարատ Միհր - բարեկամություն, դաշինք, այս դիցանունից են ծագել Միհրան, Միհրդատ, Միհրշապուհ անձնանունները: Տիր - փայլածու մոլորակ, արեգակնային տոմարի 4-րդ ամիս, ամսվա 13-րդ օրը: Այս հիմքից են ենթադրվում Տիրան, Տիրիթ անձնանունները: Սպանդարամետ - սրբամիտ, սրբանվեր Վահագն - հաղթական, հարձակումը խափանող: Այս ծագումը վերագրվում է նաև Վահրամ, Վռամ անձնանուններին:

Անձնանուններ Իրանական ծագման անձնանունները գերազանցապես արական անուններ են, իգականները համեմատաբար սակավաթիվ են: Բառակազմական տեսանկյունից բավական տարածված են անձնանվանակերտ իրանական վերջածանցներով կազմությունները: Գ. Ջահուկյանն առանձնացնում է այդ ածանցները` -ակ, -էն, -ան, -անոյշ, -դուխտ, -ուհի և այլն:

Հ. Աճառյանն իր «Հայոց լեզվի պատմության» առաջին հատորում 121 իրանական ծագման անձնանունների ցանկ է բերում, որոնց մի մասն այսօր գործածական չէ` Բատ, Գոտորոզ, Դատաբէն, Գորիդուխտ, Երազմակ, Զափրանիկ, Մամակ, Մերշապուհ, Քաւթար…, սակայն մեծամասնությունը կենսունակ անուններ են, ընդ որում, շեշտված ազգային գունավորմամբ. դրանք հայոց պատմության, մեր անցյալի նշանավոր դեմքերի, հերոսների անուններն են, որոնք բնիկ հայկական են ընկալվում: Ինչպես արձանագրում է Հ. Աճառյանը, պարսիկները, ընդունելով մահմեդականությունը, հրաժարվեցին իրենց այս անուններից` վերցնելով արաբական անձնանուններ: Դրանով իսկ իրանական անունների հայկականացման գործընթացը հասավ իր տրամաբանական ավարտին: Ներկայացնենք իրանական ծագման տարածված որոշ անձնանուններ` իրենց թարգմանական իմաստներով: Աշխէն - թուխ, մթագույն կամ տիրուհի, իշխանուհի Արշակ - արջ Արսէն- այր, տղամարդ Արտակ, Արտաշէս, Արտավազդ, Արտաշիր - հաստատուն արդարամիտ Բագրատ - աստծո տվածը կամ ստեղծածը Դրաստամատ - ուղիղ քայլվածքով եկող Երվանդ - իղձ, փափագ Խոսրով - բարեհամբավ Ներսեհ- այրական խոսք, պատգամ Շահէն - մեծ, սպիտակ բազե Սուրէն - ուժեղ, զորավոր Վազգեն- գորտ Վահան - վահան Վահագն- խափանարար, հաղթական Վարդան-վարդ Տիգրան - նետերով մարտնչող

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՅԱԼ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

Իրանական փոխառությունների կշիռը Հայաստանի տեղանունների մեջ ավելի փոքր է, քան սովորական բառապաշարում և անձնանուններում: Հ. Հյուբշմանն իր «Հայերենի քերականության մեջ» առանձնացնում է իրանական ծագման 121 անձնանուն, տեղանունների թիվը` 37 է: Հ. Աճառյանը համաձայնում է նրա ցանկին: Գ. Ջահուկյանը վերապահությամբ է վերաբերում Հյուբշման-Աճառյան տեղանունների ստուգաբանությանը` առանձնացնելով խառն տեղանունների մի խումբ, որտեղ բաղադրիչներից մեկն իրանական է, մյուսը` հայկական: Բերենք մի քանի նման տեղանուններ` Բագայառիճ, Բագնայր, Վարազաբլուր, այս տեղանունների միայն առաջին բաղադրիչն է պարսկական: Բագա աստված, բագին - մեհյան, վարազ - վայրի խոզ: Վերջին բաղադրիչներից` այր-ը, բլուր-ը հնդեվրոպական ծագում ունեն, իսկ առիճ-ի ծագումն անհայտ է, թեև այս արմատ-բաղադրիչով տեղանունները հայերենում հանդիպում են` Առիճ-Հառիճ, Կթառիճ, Ձիթառիճ: Գ. Ղափանցյանն այս կազմիչի համար խեթական ծագում է վերականգնում՝ տեղ, վայր իմաստով: Գ. Ջահուկյանը վերապահումով է զուտ իրանական համարում իրանական անձնանուններից իրանական տեղանվանակերտ ածանցներով բաղադրված տեղանունները: Կարծելով, թե այդ անձնանուններն արդեն հայկականացել են, և միայն դրանից հետո է կատարվել այդ անձնանուններից տեղանունների կազմությունը: Իսկ անձնանունները տեղանունների հիմք են դարձել, որովհետև հայ թագավորների և իշխանների անուններ էին, և նրանց հիմնադրած բնակավայրերը կամ նրանց պատկանող տեղանքի միավորները ստանում էին իրենց տերերի անունները: Այս տեսակետը բացատրելի է այն հանգամանքով, որ Տիգրան, Վարդան, Ներսես, Երուանդ, Արշակ և նման անունների հայկականացումն իրոք լիակատար է դարձել, թեև ծագումնաբանորեն դրանք եղել և մնում են իրանական: Բերենք նման տեղանունների օրինակներ` Արշակաւան, Վարդանակերտ, Երուանդակերտ, Երուանդաւան, Տիգրա-

նակերտ, Վարդաշէն, Վաղարշապատ, Վաղարշաւան, Խոսրովակերտ և այլն: Բուն իրանական տեղանունները հիմնականում տարածված են Պատմական Հայաստանի հարավարևելյան ծայրագավառներում` Պարսկահայքում, Փայտակարանում, Ուտիքում, նաև Արցախում և Վասպուրականում, որտեղ հայերի և պարսիկների շփումներն առավել սերտ էին և տևական: Զուտ իրանական ծագման տեղանուններ Գ. Ջահուկյանը համարում է ռոտ (գետ), ասպ (ձի), պերոժ (հաղթ) արմատներով, ինչպես նաև ւանդ և ունի ուրարատական վերջածանցով տեղանունները` Բագրևանդ, Որմիզդպերոժ, Ասպական, Ասպահեն, Բաղանռոտ, Ճուաշռոտ, Ապահունիք, Վարաժնունիք…. Իրանական են համարվում նաև` Գանձակ, Հրազդան, Ազատ, Երասխ, Սեպուհ, Դուին հայտնի տեղանունները145:

ԻՐԱՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Իրանական փոխառություններին բնորոշ են մի շարք հնչյունական առանձնահատկություններ, որոնք բխում են հայերենի և իրանական լեզուների հնչյունական համակարգերի, հատկապես բաղաձայնների տարբերություններից: Ստորև ներկայացնենք այն հիմնական, կասկած չհարուցող հնչյունական բնութագրիչները, որոնց միջոցով հնարավոր է հայերենում իրանական փոխառությունները տարբերակել այլ ծագման բառերից: 1. Հայերեն վ-ով և յ-ով (հատկապես, եթե յ-ն նախդրային ծագում չունի) սկսվող բառերի մեջ իրանական ծագում ունեցողները մեծ թիվ են կազմում: Ինչպես նշում է Գ. Ջահուկյանը, մեծ հավանականությամբ իրանական ծագում ունեն հետևյալ բառերը` վախճան, վայել, վայր,

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 582-583:

վաստակ, վարագոյր, վարակ, վարկ, վարսակ, վարուժան, վէճ, վէպ, վէս, վթար, վիհ, վհատ, վհուկ, վտառ, վտիտ, յախուռն, յիմար, յստակ, յաւժար և այլն: 2. Քանի որ բնիկ հայերեն բառերի համար հր կամ րհ զուգորդումները բնորոշ չեն, հ-ն էլ բուն հայերեն բառերի վերջում չի հանդիպում, ուստի կարելի է ասել, որ հր-ով, րհ-ով բառերն անխտիր, իսկ բառավերջի հ-ով բառերի զգալի մասը իրանական ծագում ունեն, եթե անգամ դրանց սկզբնաձևերի իրանական աղբյուրները վկայված չեն: 3. Բնիկ հայերեն ժ հնչյունը պարունակող բառերը խիստ սակավաթիվ են: Հետևաբար ժ ունեցող, հատկապես ժ-ով սկսվող (այս հնչյունով սկսվող բնիկ բառ հայերենում չկա) բառերի հիմնական մասը իրանական ծագում ունի` ժանիք, ժապավեն, ժառանգ, ժխտել, ժպիրհ, ապառաժ, նժույգ, պժգալ և այլն: 4. Իրանական փոխառություններին բնորոշ են խտ, շխ, շտ, զմ տիպի զուգորդումներ: Մանավանդ շխ հնչյունակապակցություն ունեցող բառերը գրեթե առանց բացառության իրանական ծագման են` աշխարհ, աշխետ, երաշխիք, աշխույժ, պատերազմ, ռազմ և այլն: 5. Իրանական փոխառություններին բնորոշ են գ/ջ/ժ, կ/ճ/շ հնչյունական հերթագայությունները, ինչպես օրինակ՝ արգ/արժ, բագ/բաժ, տուգանք/տույժ, կար/կերտել/ճար և այլն:

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ինչպես աշխարհի բոլոր ժողովուրդներն ու ազգերը, այնպես էլ նրանց լեզուները իրենց զարգացման տարբեր շրջաններում շփումներ են ունեցել բազմաթիվ այլ լեզուների հետ, որոնց հետևանքով ենթարկվել են փոխադարձ ազդեցությունների: Երևույթը պատմական անհրաժեշտություն է, որն իրապես նպաստել է փոխառյալ բառերի ներմուծմանը տարբեր լեզուների բառապաշարի մեջ: Այս առումով հայերենին անցած հունա-լատինական փոխառությունները հայ ժողովրդի կյանքում տեղի

ունեցած պետական և քաղաքական կարևորագույն իրադարձությունների արդյունք են: Ք. ա. 11-րդ դարում իրենց նախահայրենիքից հեռանալով` հույները մտնում են Հունաստան` ուծացնելով նախաբնիկ պելասգներին: Սակայն երկրի տնտեսության ծայրաստիճան աղքատ վիճակը հելլեններին ստիպում է բռնել գաղթականության ճանապարհը և հիմնել Զմյուռնիա, Եփեսոս, Միլետ գաղթավայրերը, որոնք հետագայում ընկնում են պարսկական լծի տակ: Սրան հաջորդում են աշխարհակալ Ալեքսանդր Մակեդոնացու` դեպի արևելք կատարած արշավանքները, որից էլ կործանվում է պարսից պետությունը: Այնուհետև տեր դառնալով ամբողջ Արևելքին, ինչպես նաև վերադարձնելով բոլոր հունական գաղթավայրերը` հույներն Ալեքսանդրիա անունով մինչև 70 քաղաք են հիմնում և սկսում տարածել իրենց լեզուն, գիտությունն ու արվեստը, հունական կրոնական գաղափարները: Հունական ազդեցությունն այնքան ուժեղացավ, որ Առաջավոր Ասիայի շատ ազգեր, այդ թվում՝ նաև հայերը, յուրացրին հունական քաղաքակրթությունը, որի արդյոնքում զգալի թվով թե՛ հասարակ, թե՛ հատուկ անուններ փոխառվեցին հայերի և տարբեր ժողովուրդների կողմից: Գ. Ջահուկյանը նախագրային շրջանի համար տարբերում է հայհունական լեզվական առնչությունների 4 հիմնական փուլ: 1) Վաղ առնչությունների փուլ (Ք.ա. 5-4-րդ դդ.): Այս փուլում հայերի շփումը հույների հետ պատահական բնույթ է կրել: Հայերն առևտրական կապի մեջ են եղել Փոքր Ասիայի ծովափնյա հունական գաղութների հետ: Բացի այս՝ շփում է եղել նաև Պարսկաստանում ծառայող հույն զինվորների հետ, բացառված չեն նույնիսկ իրանական, սեմական, փոքրասիական և այլ ժողովուրդների միջնորդավոր հարաբերությունները: 2) Հունական քաղաքական և մշակութային վաղ ազդեցության փուլ (Ք. ա. 3-րդ դարի 30-ական թթ. - Ք. հ. 1-ին դարի 60-ական թթ.): Սա սկսվում է Ալեքսանդր Մակեդոնացու արշավանքներով, պարսկական պետության անկմամբ, հունական քաղաքակրթության ուժեղ ազդեցությամբ: Հելլենիզմի շրջանում Հայաստանը ևս ենթարկվել է հունական մշակութային և սրանից անբաժան լեզվական ազդեցությանը:

3) Հռոմի քաղաքական ազդեցության ուժեղացման և հունական մշակութային ազդեցության շարունակման փուլ: Այս փուլն սկսվում է Հռոմի` Հայաստան կատարած արշավանքներով, Տիգրան 2-րդի հետ հռոմեացիների կնքած դաշնագրով: Թեև շարունակվում է հունական ազդեցությունը, բայց սրան զուգահեռ` զգալի դեր է կատարում նաև լատիներենի անմիջական և հունարենով միջնորդված ազդեցությունը: 1-2-րդ դարերի հունական և լատինական արձանագրություններ են պահպանված Գառնիում, Էջմիածնում, Արտաշատում, Տիգրանակերտում, Խարբերդում: 4) Բյուզանդական մշակութային և կրոնական ազդեցության փուլ (4-րդ դ. ): Այս փուլը հայտնի է քրիստոնեության մուտքով Հայաստան: Հայերը կրոնակից են դառնում հույների հետ և քրիստոնեական կողմնորոշումից հետո սերտ կապեր են հաստատում հունական պետության հետ, որն էլ միջնորդ է դառնում Հայաստանի ու Պարսկաստանի միջև: 367-374 թթ. (Պապ թագավորի օրոք) դավանաբանական տարաձայնությունների հողի վրա Հայաստանը եկեղեցու հարցում թեև անկախացավ Բյուզանդիայից, բայց և այնպես շարունակում էր գտնվել հունական մշակույթի ազդեցության ներքո: Պատմական այս ժամանակահատվածում հայոց մեջ սկսեցին լայնորեն տարածվել հունական կրոնանունները: Սկսած հելլենիզմի շրջանից` հայերը օգտագործել են հունարենը` դրամների վրա հունական գրություններ թողնելով, Տիգրանակերտում հիմնված թատրոնում հունարենով ներկայացումներ տալով: Տիգրանի որդին` Արտավազդը, որ հունական կրթություն ուներ, հունարենով ողբերգություններ է գրել: Խորենացու պնդմամբ` պաշտոնական գրությունները պարսկերենի հետ միասին նաև հունարենով էին գրում. «Գիր պարսից եւ յունաց, որովք այժմ գիւղից եւ գաւառաց, եւս եւ իւրաքանչիւր տանց առանձնականութեանց եւ հանուրց հակառակութեանց եւ դաշանց այժմ առ մեզ գտանին անբաւ զրուցաց մատեանք, մանաւանդ որ ի սեպհական ազատութեան պայազատութիւն..» (Խոր. Ա. գ): Այս ամենով հանդերձ Հայաստանը, ըստ Մոմսենի, միշտ մնում է «ոչ հունական» երկիր` պահպանելով արևելյան իր կերպարանքը: Այս տեսակետին հետևում է

Հ. Աճառյանը. «Նախաքրիստոնեական շրջանում հայերենը հունարենից ոչ մի ազդեցություն չի կրել, և հայերը հույներից ոչ մի բառ փոխ չեն առել…»146: Սակայն Գ. Ջահուկյանը հակառակն է պնդում. «Առանձին հատվածներում, այդ թվում` հունական մշակույթին ծանոթ մարդկանց մեջ, չէին կարող չգործածվել հունարեն որոշ բառեր»147: Եթե քաղաքական ասպարեզում հաղթող էին պարսիկները, ապա կրոնական դավանանքի և կրթության բնագավառում հաղթող դուրս եկան հույներն ու ասորիները, գուցե և այն պարզ պատճառով, որ հայ ազնվականության մի զգալի մասն իրանամետ, իսկ հոգևորականությունը հելլենասեր էր: Եկեղեցու դերը հայ իրականության մեջ միշտ ազդեցիկ է եղել: Հետևաբար 4-րդ շրջանում, երբ Հայաստանում բացվում են հունարեն և ասորերեն դպրոցներ, ակնհայտորեն ուժեղանում է հունարենի ազդեցությունն այն աստիճան, որ մրցակցությունից աստիճանաբար դուրս է մղում ասորերենը: Չնայած այս ամենին` հայերենում հունարենից կատարված փոխառությունների թիվը իրանականի համեմատությամբ այնքան էլ մեծ չէ: Հայ ժողովրդի լեզվի հելլենացումը սահմանափակվում էր գիտության և մշակույթի ոլորտներով, իսկ կենցաղը, պետական կառուցվածքը շարունակում էին մնալ արևելյան: Այնուհանդերձ հայերենի բառապաշարում առայսօր էլ գործածվող հունարեն և՛ հասարակ, և՛ հատուկ բառեր կան: Գերմանացի հայագետ Հ. Հյուբշմանը հունարենից փոխառված շուրջ 500 բառից հայերենում արմատացների թիվը հասցնում է հիսունի: Համեմատելով պարսկական փոխառությունները հունական, ինչպես նաև ասորական փոխառությունների հետ` գերմանացի հայագետը նշում է, որ դրանք ավելի նոր են, քան պարսկական փոխառությունները, և դրանք հիմնականում հայերեն մուտք են գործել 3-րդ դարի վերջից մինչև 5-րդ դարի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում: Ելնելով այն փաստից, որ հունական փոխառությունները քանակով զիջում են պարսկականներին, գիտնականը հետաքրքիր դիտարկում է կատարում, ըստ որի՝ պարսկական մշակույթի ազդեցությունը պարթևական ժամանա146

Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 8-9: Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 615-616:

կաշրջանում մեզ վրա ավելի մեծ է եղել, քան քրիստոնեական մշակույթի ազդեցությունը. «Քանի որ հարյուրավոր պարսկական փոխառությունների դիմաց կանգնած են մոտավորապես հարյուրից մի քիչ ավելի ասորականներ և հիսունից ոչ շատ ավելի իսկական քաղաքացիական իրավունք ստացած հունական փոխառություններ, որոնց կողքին հանդիպում են բավական մեծ քանակությամբ հունական ծագում ունեցող գիտական բառեր»148: Հունական փոխառությունների մեծ մասը գոյականներ են, փոքր մասը` ածականներ, որոնց բառակազմական արժեքն այնքան էլ մեծ չէ: Սրանք հիմնականում մշակութային, առևտրական, հասարակականքաղաքական և կրոնական բնոյթի պատրաստի բառային միավորներ են, որոնց մի ստվար մասն այժմ էլ կենսունակ է և շարունակում է գործածվել ժամանակակից գրական հայերենում: Որոշ բառեր անգործածական են դարձել` երբեմն իրենց տեղը զիջելով այլալեզու զուգահեռ ձևերին: Այսպես, բաղսամո(վ)ն բառը արաբերենի բալասան-ն է, թէատրոն-ի փոխարեն սկսել է գործածվել ասորերենի միջնորդությամբ փոխառված թատր ձևը` թատերական, թատերախաղ, թատրոն: Որոշ բառեր էլ վերակենդանացել են շրջակա լեզուների ազդեցությամբ` ողոմպիադ, այժմ` օլիմպիադա, պոէտէս` պոետ, տպազիոն` տոպազ: Միջին հայերենի ժամանակաշրջանում` 12-14-րդ դարերում, մեր լեզուն շարունակում է հարստանալ հունական փոխառություններով, թեև հայ-հունական ուղղակի շփումներն արդեն անցյալում էին: Սակայն հունական գիտությունը և մշակույթը շարունակում էր ուղղորդող ազդեցություն գործել հայ մտավորականության վրա, ուստի մեր մատենագրության տարբեր բնույթի երկերում հանդիպում են նորանոր հունական փոխառություններ: Ինչպես նշում է Ռ. Ղազարյանն իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ, դրանք գրական ճանապարհով կատարված փոխառություններ են, երբեմն եզակի կիրառություններ: Հունարեն և լատիներեն զուգահեռ ձևերի առկայության դեպ-

Հ. Հյուբշման, նշվ. աշխ., էջ 352-353:

քում չի բացառվում տվյալ գրական փոխառության անմիջական լատինական աղբյուրը: Ըստ Բաքի իմաստային խմբերի բաշխման` ստորև ներկայացնում ենք հունարենից հայերենի փոխառյալ բառերը: Ա. Ֆիզիկական աշխարհ - հիւղ(է), փոս, ադամանդ, ալապաստր, օխրայ, կլիմ(ա), բիւրեղ, մարմար, յակինթ, տպազիոն (նոր ձևը` տոպազ), եթեր և այլն: Բ. Կենդանիներ- փասեան, դ(ե)լփին, կէտ, սպոնգ, բասիլիկոս և այլն: Գ. Մարմնի մասեր, մարմնական գործառություններ և պայմաններստամոքս, պատագրոս, բաղսամո(վ)ն, թերիակէ և այլն: Դ. Ամանեղեն - ափսէ, կոնք, պնակ և այլն: Ե. Հագուստ, անձնական զարդարանք և խնամք -մետաքս, աղաբողոն, փիլոն, քղամիդ և այլն: Զ. Բնակարան, տուն, կահկարասի-բաղանիք, կրկէս, պալատն, պանդոկ, կամար, դստիկոն, բեմ, կանթեղ և այլն: Է. Երկրագործություն, բուսականություն -արգասիք, որիզ (բրինձ), դափնի, զմուռս, կիտրոն, մեղրապոպ, ռետին և այլն: Ը. Ֆիզիկական տարբեր գործողություններ, արվեստ և արհեստ տաղանդ, մեքենայ, կար(ա)կին, անդր և այլն: Թ. Ունեցվածք, սեփականություն և առևտուր-դենար, սիկղ, տոկոս, լիտր և այլն: Ժ. Տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ- ստադիոն, տիտան և այլն, ԺԱ. Ժամանակ-կիւրակէ, մարտ և այլն: ԺԲ. Զգացմունք, խառնվածքային, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ- թէատրոն, կրկէս, ողոմպիադ և այլն: ԺԳ. Մտածողություն, միտք- մորոս, սոփեստէս, փիլիսոփոս և այլն: ԺԴ. Ձայնական արտահայտություն, խոսք, ընթերցանություն և գիր - հռետոր, սիղղոբայ (վանկ), տոմս, քարտ, տիպ, տոմար, գրամա(ր)տիկ(ոս), նոտար, պոէտէս...

ԺԵ. Տարածքային, հասարակական և քաղաքական բաժանումներ, հարաբերություններ- սինկղիտոս (ծերակույտ), աւգոստոս, սեբաստոս, հիւպատոս, սատրապ, բարբարոս, պոռնիկ, քարտօղար, հեթանոս.... ԺԶ. Ռազմական գործ- լեգէո(վ)ն, բաղիստր: ԺԷ. Օրենք- կանոն, գառագիղ: ԺԸ. Կրոն, նախապաշարմունք -հերետիկոս, որթոդոքս, քրիստոն(եայ), մարտիրոս, մատուռն, սաղմոս, աբբա(յ), արքեպիսկոպոս, եպիսկոպոս, կաթողիկոս, կղերք, կղերիկոս, եկեղեցի, կաթողիկէ, տարտարոս, դեկան (վանահայր), դիակոն (սարկավագ), թեմ (առաջնորդական վիճակ), սինակոկ և այլն: Ինչպես տեսնում ենք, կրոնական- մշակութային բնույթի անունները մյուսների համեմատությամբ գերակշռում են, իսկ բույսերի ու կենդանիների անունները սակավաթիվ են և մեր բնակության վայրերին անծանոթ: Փոխառությունների մեջ չկան բայեր, թվականներ, դերանուններ և քերականական մասնիկներ: Ինչպես վերը նշվեց, փոխառությունները հիմնականում գոյականներ են, մասամբ՝ ածականներ. դրանք բառակազմական մեծ արժեք չունեն, այսինքն՝ վերցվել են իբրև պատրաստի միավորներ:

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՅԱԼ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

Քրիստոնեությունն ընդունած մյուս ազգերի օրինակով հայերը հասարակ անունների հետ մեկտեղ հունարենից փոխառել են նաև հատուկ անուններ: Դրանք հիմնականում աստվածաշնչյան անուններ են, որոնց կրողները կա՛մ հոգևորականներ, կա՛մ ազնվականներ էին: Վերջիններս, պահելով ժառանգած հեթանոսական անունները, հազվադեպ, բայց ընդունում էին քրիստոնեական անուններ: Այլ էր հայոց պարթևասեր թագավորների դիրքորոշումը: Նրանք ոչ միայն պահեցին հեթանոսական անունները, այլև քաղաքական զանազան նկրտումներից դրդված` չհրաժարվեցին արշակունյան-պարսկական անուններից: Մատենագրության մեջ ավանդված այս անուններում, անշուշտ, գրեթե տեղ չեն

գտել հասարակ ժողովրդի մարդկանց անունները: Քանի որ ժողովրդի դերակատարումը պատմական իրադարձություններում աննկատ էր, մեր մատենագիրները հասարակ մարդկանց անունները չեն նշում. նրանց հերոսները արքաներն էին, նախարարները և հոգևորականները: Կարող ենք ենթադրել, որ հասարակ մարդկանց անունները իրենց ծագմամբ առավելապես բնիկ էին՝ ի տարբերություն պարսկամետ արքաների ու իշխանների և հունամետ հոգևորականների: Հ. Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարանի» տվյալներով՝ հունական ծագում ունեցող անձնանունները` թվով 143, պատկանում են ժամանակագրական տարբեր շերտերի: Գ. Ջահուկյանը սրանցից առանձնացրել է նախագրային շրջանում և 5-րդ դարում գործածված անունները, որոնք մինչև 52 հիշատակություն ունեն: Այդ շարքում Հայաստանում պատմական դերակատարում ունեցած հույների անուններն են` Գայիանէ` Հռիփսիմյան կույս, Զենոբ` աշակերտ Լուսավորչի, Զենոն, Ողոմպիադա` Արշակ 2-րդ-ի կինը և այլն: Բերենք հայերենում վկայված հունական ծագման անձնանունները՝ զանց առնելով հազվադեպ կամ դիպվածային կազմությունները: Ագաթանգեղոս - բարի հրեշտակ Ագապես - սեր Աթանագինէս - աթենածին, Աթենաս աստվածուհուց ծնված Աթանաս - անմահ Անդրէաս - առնական Անտիոքոս - կառադեմիկ, թշնամու կառքի դեմ քշող կամ դիմակայող Անտիպատրոս - հորը փոխարինող Անտոն (4-րդ դ.) - Հ լատ. ՃոէօոiսՏ, առաջնորդ, գլխավոր Արիստակէս - ազնվորդի Բասիլ (ուշ` նաև Բասիլիոս) - թագավորական (հմմտ. Բարսեղ) Բարսեղ - թագավորական (տե՛ս նաև Բասիլ) Գէորգ - երկրագործ Գրիգոր - զգոն Դեմետր - երկրագործության աստվածուհու անունից

Եպիփան - հայտնի, երևելի, նշանավոր, փառավոր Էրատոյ - սիրային բանաստեղծության և քնարերգության մուսան` «սիրուն, սիրելի» բառի Եւգենէոս - ազնիվ, ազնվացեղ Եւդոկիա - բարի կամեցողություն, կամք Եւսեբիոս - բարեպաշտ Թէոդորոս - աստվածատուր, աստվածանվեր Կիրակոս - տերունի, տերունական Կիւրեղ - տեր Կոստանդին - կայոն Հեղինէ - Գ. Ջահուկյանը կարծում է, որ այս անվան վերաբերյալ եղած ստուգաբանությունները հավաստի չեն` վկայաբերելով Աճառյանի մեկնությունը, ըստ որի` անունը նշանակում է «նվիրական կողով, որը գեղեցիկ ծաղիկներով զարդարելով` նվիրում էին Արտեմիս աստվածուհուն»: Ղեւոնդ (իոս) (ոշ` նաև Լեւոն) - առյուծ Ղուկիանոս - լուսավոր Մատթէոս - Յահվեի (աստծու) նվեր Մարկոս - մուրճ Մարտիրոս - վկա, նահատակ Պետրոս - քար, վեմ Պողիկտոս - շատ ցանկալի Պաւղոս - փոքրիկ Սոփիա - իմաստություն Ստեփաննոս - պսակ Փաւստոս - երջանիկ Փիլիպպոս (Փիլիպպէ) - ձիասեր Վերը նշված անձնանուններից բացի՝ հայերը հայկական հեթանոսական դիցարանի աստվածությունները հաճախ համադրել են հունական աստվածությունների հետ: Այսպես, հայերի գլխավոր աստվածը՝ Արամազդը, զուգադրվում էր Զևսի հետ: Ագաթանգեղոսի վկայությամբ՝ սրանք հավասարարժեք են. «Եւ անդ կործանեցին զբագինն Զևս դիցն

Արամազդայ» (գլ. ճթ.): Մյուս աստվածություններից Միհրը նույնական էր Հեփեստոսի, Վահագնը` Հերակլեսի, մասամբ նաև` Ապոլլոնի, Անահիտը` Արտեմիսի, Աստղիկը` Ափրոդիտեի, Նանեն` Աթենասի հետ: Հայոց դիցարանի աստվածություններին նվիրված հեթանոսական տաճարներում դրվել են հունական համապատասխան աստվածների արձանները:

ՀՈՒՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԵՎ

ՁԵՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հնագույն հունական փոխառություններում դրսևորված հնչյունական մի շարք առանձնահատկություններից կանդրադառնանք հիմնականներին` ա) փոխառված բառերում հունարենին ոչ հատուկ ջ, ճ, չ, ձ, ծ, ց պայթաշփականների և ժ, շ շփականների բացակայություն, բ) եթե այս հնչյունները բացակայում են, ապա կրկնակ բաղաձայնները հիմնականում պահպանվում են` աբբա, սիղղոբայ, գ) հանդես են գալիս նաև հայերենին ոչ բնորոշ այնպիսի հնչյունակապակցություններ, ինչպիսիք են` փս, քս, թր, հռ և այլն, դ) հետևողական բնույթ չունի երկար ու կարճ ձայնավորների և երկբարբառների տառադարձությունը, որոնք տառադարձված են և՛ երկբարբառներով, և՛ մենաբարբառներով, ե) առանձին դեպքերում նկատվում են ձայնավորի սղման, ձայնեղների խլացման դեպքեր, զ) սովորական երևույթ պետք է համարել ձայնեղի դիրքային խլացումը կամ խուլերի ձայնեղացումը ռնգայինից հետո և այլն: Նշված շեղումներին զուգահեռ` կան այնպիսի բառեր էլ, որոնք փոխառվել են համապատասխան հնչույթակազմով: Ձևաբանական մակարդակում հունարենում 1-ին և 2-րդ հոլովման պատկանող հունական փոխառությունների երկու շերտ կա` ա) խոսակցական լեզվից եկող և ժամանակագրական առումով հին բառեր, որոնց մեջ հունական վերջավորություններն ընկնում են, բ) կանոնավոր լեզվի և կրթված խավի կողմից ավելի ուշ կատարված փոխառություններ, որոնց մեջ դրանք պահպանվում են: Առաջին շերտի բառերից են` ար179

գասիք, բաղանիք, բիւրեղ, դենար, եկեղեցի, լաւդիկ, լիտր, կղերք, հիւղ /հիւղէ, հի(ւ)պատ/ հիւպատոս, ռետին, սատրապ, սիկղ, տաղանդ / տաղանտ, տիպ, տոմար, փոս և այլն: Երկրորդ շերտի բառերից են` արքեպիսկոպոս, բարբարոս, տոկոս, թերիակէ, կաթողիկէ, կիտրոն, սարդիոն և այլն: Կան նաև զգալիորեն ձևափոխված փոխառություններ, որոնք նոյնպես մուտք են գործել խոսակցական լեզվից` մատուռն, պալատն, ստամոքս, տոմս: Հունական ծագում ունեցող բառերը բաղադրվում կամ թեքվում են հայերենի բառակազմական հիմքերին բնորոշ եղանակներով` ադամանդ - ադամանդեայ, արգասիք - արգասաւոր, բարբարոս - բարբարոսական և այլն: Կան նաև հայերենի բուն ձևերից և բառակազմական հիմքերից տարբերվող դեպքեր` ա) հունական վերջավորությունների անկումով` աւգոստոս - աւգոստական, բ) հունական հայցականի ձևով` Քրիստոս - քրիստոնեայ, գ) հունարենի բառակազմական հիմքերին մոտ ձևերով` զմուռս - զմռնենի - զմռել (հմմտ. նաև զմռսել): Անդրադառնալով հատուկ անուններին` պետք է ասել, որ դրանց -աս, -էս, -ոս վերջավորություններն ընկնում են թեք ձևերում` Արիստակէս - Արիստակայ, կան դեպքեր էլ, որ պահպանվում են: Հոգնակերտ -ք-ի փոխարեն կարող են ստանալ -ունք` եպիսկոպոսունք… Հայերենի զարգացման հետագա շրջաններում հունական աս, ոս, ես վերջավորությունները պահպանվում են և՛ ուղիղ ձևերում, և՛ բառաթեքման ժամանակ՝ ի տարբերություն սլավոնական կամ եվրոպական շատ այլ լեզուների, որտեղ հունական վերջավորություններն ընկնում են ի սկզբանէ:

ԼԱՏԻՆԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հռոմեացիները, որ հնդեվրոպական ցեղի իտալյան ճյուղի ներկայացուցիչն են են, ստեղծում են իրենց գերտերությունը, որով սկսվում է Հռոմի մեծ աշխարհակալությունների շրջանը: Այն ժամանակ Հռոմն ուներ երկու մրցակից` մակեդոնացիներն ու սելևկյանները: Հետագայում`

սելևկյանների դեմ մղած Մագնեսիայի ճակատամարտում հռոմեացիների հաղթանակից հետո, թե՛ Հունաստանը, թե՛ Ասիան մտան հռոմեացիների իշխանության տակ: Հայաստանը, որ սելևկյաններին հպատակ երկիր էր, այդ ժամանակ դարձավ անկախ պետություն: Սելևկյան զորեղ պետության կործանման ժամանակներից էլ սկսվում է հայ-հռոմեական հարաբերությունների պատմությունը: Նշանակված երկու կառավարիչները` Արտաշեսը` Արևելյան Հայաստանում, Զարեհը` Արևմտյան Հայաստանում, թեև սելևկյանների զորապետներից էին, բայց ծագումով` հայոց հին թագավորական ցեղից էին: Լինելով հունական քաղաքակրթության կրողը և թոթափելով սելևկյանների լուծը` նրանք ընդարձակում են իրենց տիրույթները. Զարեհը թագավորում է Փոքր Ասիայում, Արտաշեսը` Մեծ Հայքում: Երբ հռոմեացիք զբաղված էին քաղաքացիական և քաղաքական մեծ պատերազմներով, Առաջավոր Ասիայում հիմնվում է մի մեծ կայսրություն` հայ-պոնտական կայսրությունը, որ պիտի պատերազմեր նախ` պարթևների, ապա` հռոմեացիների դեմ: Սակայն Պոնտոսը նվաճվում է և դառնում հռոմեական նահանգ, իսկ Հայաստանը վերածվում է Հռոմին դաշնակից պետության: Բայց հետագայում հայերը հեռանում են հռոմեացիների դաշինքից` միանալով պարթևներին, որոնց միությունն ամրապնդվում է հայ և պարթև թագավորների խնամությամբ: Հայ հռոմեական կապերը նորից վերահաստատվում են Արտավազդի օրոք, որը, փոխելով իր քաղաքականությունը, անցնում է հռոմեացիների կողմը, դրանից հետո հայերի և հռոմեացիների միացյալ բանակ է կազմվում` կռվելու Ատրպատականի դեմ: Հայ-հռոմեական հարաբերությունները տևել են շուրջ 400 տարի: Հայերը մերթ միացել, մերթ ապստամբել են հռոմեացիների դեմ մինչև նրանց բանակի վտարումը Հայաստանից և Պոլսի հիմնումը: Այս պատմական-քաղաքական իրադարձությունների հորձանուտում պարզ է, որ հռոմեական քաղաքակրթությունը չէր կարող չազդել հայոց կյանքի և հայերենի վրա, մանավանդ որ Հայաստանում շարունակ տեղակայված էր լինում հռոմեական զորքը: Որտեղ գտնվել է այդ բանակը, այնտեղ էլ տարածվել է լատիներենը` իբրև վարչական ու զինվորական լեզու: Այնուամենայնիվ, հռոմեական ազդեցութ181

յունը մեծ չի եղել նախ այն պատճառով, որ այդ ազդեցությունը եղել է նախքան գրերի գյուտը, երբ գրավոր մշակույթ չի եղել, հետևաբար փոխառությունները գրի չեն առնվել և չեն փոխանցվել հետագա սերունդներին, բացի այդ՝ լատինական բառերը Բյուզանդական կայսրության ժամանակ տարածվում էին հունարենի միջնորդությամբ, այսինքն՝ հունական և ոչ թե լատինական հնչյունակազմով: Հայ-հռոմեական պատերազմների հետևանքով Ք.ա. 1-ին դարում` Տիգրան 2-րդի ժամանակներում, Հայաստանը դառնում է Հռոմին ենթակա պետություն: Քաղաքական գերիշխանության այս պայմաններում լատիներենի ազդեցությունը հայերենի վրա անխուսափելի էր: Այդ ազդեցությունը սկզբում տեղի է ունեցել վարչական օղակներով և հատկապես ուժեղացել է Հայաստանի` հռոմեական նահանգ հայտարարվելու շրջանում, հետո` Հայաստանում գտնվող հռոմեական բանակի միջոցով: Ք. հ. 4-րդ դարում, երբ ձևավորվում է Արևելյան հռոմեական կայսրությունը, միաժամանակ դադարում է լատիներենի ազդեցությունը, քանի որ նոր կայսրության պաշտոնական լեզուն արդեն հունարենն էր: Լատիներեն փոխառությունները կատարվել են անմիջաբար և միջնորդավորված: Հունարենի միջնորդությամբ լատիներենից հայերենին են անցել մի շարք բառեր` աւգոստոս, դենար, լաւդիկ, լեգէո(վ)ն, կանթեղ, կիտրոն, կղեսուր, կրկէս, նոտար, պալատն, տապալի, փոս: Հ. Հյուբշմանի հետևողությամբ` Հ. Աճառյանը, այնուհետև Գ. Ջահուկյանը լատիներենից անմիջական փոխառությունների ինը բառ են աներկբա նշում, որոնք՝ որպես անմիջական փոխառություններ, լատիներենից հայերենին են անցել նախագրային շրջանում: Դրանք են՝ արկղ, -եղ, հմմտ. ժող. լատ. Ճոօ1a` գրական aոօս1a-ի դիմաց, լկտիք «գահավորակ», հմմտ. լատ. Լeօէiօa, բաստեռն, -ան, -անց, «գահավորակ», հմմտ. լատ. ՑaՏէeոոa, կայսր, -եր, հմմտ. լատ. ԸaeՏaո (հունարենի միջնորդությամբ` կեսար) կառք, -ի, -աց, հմմտ. լատ. ԸaոոսՏ ղենջակ, -ի, -աց, «անձեռոց, սրբիչ», հմմտ. լատ. Լeոէiսո / 1iոէeսո մարգարիտ, -ի, -աց, հմմտ. լատ. Խaոջaոiէa

պան, «կլոր հաց, բլիթ», հմմտ. լատ. PaոiՏ «հաց» սկուտղ, -եղ (ուշ` սկուտեղ), հմմտ. լատ. Տօսէe11a: Բառիմաստային առումով լատինական փոխառությունները ունեցել են ակտիվ գործածություն մանավանդ բարբառներում: Դրանք բաշխվում են հետևյալ թեմատիկ խմբերի՝ Ա. ֆիզիկական աշխարհ` մարգարիտ, Բ. ուտելիք, ըմպելիք, կերակրի պատրաստում և ամանեղեն` սիտղ, սկուտղ, պան, Գ. հագուստ, անձնական զարդարանք և խնամք` ղենջակ, Դ. բնակարան, տուն, կահկարասի` արկղ, Ե. շարժում, տեղափոխություն, փոխադրում, նավագնացություն` կառք, բաստեռն, լկտիք, Զ. տարածքային, հասարակական և քաղաքական բաժանումներ, հասարակական հարաբերություններ` կայսր: Լատինական փոխառությունները բնութագրվում են մի շարք առանձնահատկություններով, որոնցից առանձնացնենք մի քանիսը: ա) Այդ բառերում, ինչպես բնիկ հայերեն բառերում, նկատվում է վերջնավանկերի նույն կարգի թուլացում կամ անկում` կայսր Հ օaeՏaո, պան Հ քaոiՏ, սկուտղ Հ Տօսէe11a և այլն: բ) Լկտիք բառում լ-ի պահպանմամբ տեղի է ունեցել անկանոն հնչյունափոխություն` e-ի անկում` 1eօէiօa, իսկ ղենջակ բառում լ-ն փոխվել է ղ-ի: գ) Լատիներենից փոխառված բառերը զգալիորեն ավելացնում են -ր-ով և -ղ-ով հիմքերով բառերի թիվը, որն այնքան էլ մեծ չէ: Միջին հայերենում առկա լատինական փոխառությունները Ռ. Ղազարյանը համարում է միջնորդավորված փոխառություններ, որոնց անմիջական և հիմնական աղբյուրը հունարենը, ֆրանսերենը և իտալերենն են: Բերենք միջին հայերենի շրջանում լատինական փոխառությունների օրինակներ, որոնք հիմնականում կրոնաեկեղեցական, իրավունքի, պետական-հասարակական կյանքին առնչվող հասկացությունների անուններ են՝ միջինհայերենյան հնչյունական օրինաչափություններով, որոնք հայերենին չեն մերվում և մնում են որպես օտարաբանություններ՝ բրօցէսիոն-թափոր, գուբէռնաթօր-եկեղեցական թեմի առաջնորդ, ադվօգայթ183

փաստաբան, գանցելար- դիվանատան պետ, կուրատոր- հոգաբարձու, գոնսոլ- կուսակալ, սենատուր- ծերակուտական, բադրիկ//բադրիկոսպատրիկ, պիպլօդէք- գրքերի հավաքածու, Մարս- Հրատ, սոլ-արեգակ, լունայ-լուսին և այլն: Մեր թվարկության Մ1-1Ճ դարերում լատիներենն աստիճանաբար դադարում է խոսակցական լեզու լինելուց, բայց շարունակում է ծառայել որպես գրական և մանավանդ գիտական լեզու եվրոպական ժողովուրդների (ֆրանսիացիներ, գերմանացիներ, անգլիացիներ, իսպանացիներ, իտալացիներ) համար` խոշոր դեր կատարելով տերմինաշինության բնագավառում: Հանքատեսակների, դեղերի, հիվանդությունների, նյութերի գիտական անվանումները, որպես կանոն, լատիներեն են:

ԱՍՈՐԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Ք.ա. երկրորդ հազարամյակի մոտավորապես երկրորդ կեսին արամեացիները, գաղթելով իրենց նախահայրենիքից, հաստատվում են Ասորիքում և Հյուսիսային Միջագետքում: Արամեացիների գիրը եղել է արամեերենը, որի հիշատակությունների մեջ ամենահինը ավանդվել է Ք.ա. 7-րդ դարից, և որը պարսկական կայսրության շրջանում Առաջավոր Ասիայում դառնում է տիրապետող` համարվելով ընդհանուր հաղորդակցական, ինչպես նաև պաշտոնական լեզու: Գրականության մեջ այն հայտնի է «թագավորական արամեերեն» (Ք. ա. 6-րդ դ.) անունով: Այս գրի ազդեցությունը հետզհետե մարում է, և Ք.հ. 7-15-րդ դդ. արդեն այն արաբերենի կողմից դուրս է մղվում: Արամեական գիրը փյունիկյան գրի պարզեցված տեսակն է: Որոշ փոփոխություններով այդ գիրն ընդունել են պարսիկները և հետագայում օգտագործել պահլավերենի և միջին պարսկերենի համար: Արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան արամեական լեզուների շարքում նշվում է նաև ասորերենը: Վերջինս համարվում է արևելաարամեական բարբառներից մեկը, որի գրավոր հիշատակությունն սկսվում է

Ք.հ. սկզբներից, իսկ գրականության ծաղկումը` քրիստոնեության մուտքից մինչև 14-րդ դ.: Սելևկյանների տիրապետության կործանումից հետո (Ք. ա. 3-1-ին դդ.), երբ Ասորիքը սկզբում Հայաստանի, այնուհետև հռոմեացիների իշխանության տակ է ընկնում, Ք. ա. 136 թ. այստեղ ձևավորվում է Օսրոյենի թագավորությունը, որի մայրաքաղաքը Ուռհան կամ Եդեսիան էր` հիմնականում ասորի և հայ բնակիչներով: Այստեղ բացվում է ասորական դպրոց, որ կոչվել է նաև «Աստվածաբանական համալսարան», ուր գալիս էին տարբեր տեղերից` կրոնական ուսում ստանալու համար: Իբրև քրիստոնեության քարոզիչ` Հայաստանում հիշվում է եդեսացի մեծ բանաստեղծ ու պատմաբան Բարդածանը: Հունարենից բացի, Գրիգոր Լուսավորչի համաձայնությամբ հայ եկեղեցու պաշտամունքի լեզուն համարվել է նաև ասորերենը: Իսկ Ներսես Մեծը նոյնիսկ ասորական դպրոցներ է բացել: Հունարենն ու ասորերենը դառնում են մրցակից լեզուներ: Հունարենն արգելվում է պարսիկների կողմից, և հայ եկեղեցու ծիսական ու պաշտոնական լեզուն դառնում է ասորերենը: Այսպիսով` ասորերենը դարձավ տիրապետող լեզու: Հասարակական ու քաղաքական այս դժվարին պայմաններն էլ առաջ են բերում հայոց գրերի գյուտի պատմական անհրաժեշտությունը: Եվ երբ ստեղծվեց հայ գրական լեզուն, ժողովուրդը ձերբազատվեց ասորական ազդեցությունից: Հայերն ու ասորիները սերտ հարաբերությունների մեջ են եղել նախ` Ծոփքի թագավոր Զարեհի (Ք. ա. 2-րդ դ.) և ապա` Տիգրան Մեծի ժամանակ: Վերջինս իր տիրապետության օրոք (Ք. ա. 83 թ.) շատ ասորիների բնակեցնում է Հայաստանում: Այնքան են ամրապնդվում այդ հարաբերությունները, որ Օսրոյենի թագավորներն իրենց կոչում էին ասորիների և հայերի թագավորներ: Ք.հ. 7-րդ դարում, սակայն, երբ արաբները նվաճում են Ասորիքը, ասորիները մահմեդականանում և ընդունում են արաբական լեզուն: Այժմ Ասորիքում (Սիրիայում) ասորի ժողովուրդ չկա: Ասորերենը պատկանում է սեմական ընտանիքի արամեական լեզուների շարքին: Կազմավորվել է Եդեսիա քաղաքի և նրա շրջապատի բարբառի հիման վրա: Նախապես եղել է գրական լեզու և որպես այդ185

պիսին` բուռն զարգացում է ունեցել քրիստոնեության մուտքից հետո: Ասորիների թիվը մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը շուրջ կես միլիոն էր, այժմ` մոտ մեկ միլիոն, որոնք ապրում են հիմնականում Անդրկովկասում և Միջին Արևելքի երկրներում: Նոր ասորերենը, որ ձևավորվել է ասորական բարբառի հիման վրա, միակ կենդանի արամեական լեզուն է: Ասորական գիրը արամեական գրի մի տեսակն է, որն առաջին քրիստոնյաների գիրն է: Այս գրով, որը սկզբնապես հայտնի է եղել էստրանգելո անունով, 3-րդ դարում թարգմանվեց Աստվածաշունչը: Սկզբում գրել են վերևից ներքև, տեքստը կարդացել` աջից ձախ: Արաբական տիրապետությունից հետո և ասորերենի թուլացման ու քրիստոնեական երկու աղանդի գոյացման հետ կապված` գիրը ենթարկվեց փոփոխությունների: Գրի մի ձևափոխությունը կոչվեց արևմտյան կամ յակոբինյան, որ հայտնի է նաև սերտո անունով, մյուսը՝ արևելյան կամ նեստորական: Հետագայում յակոբինյան գրի հիման վրա գոյացան ասորապաղեստինյան և եզիդական գրերը, իսկ նեստորականի հիման վրա` մանիքեական գիրը, քարշունին: Ասորական գիրը բաղաձայնական-հնչյունական գիր էր: Ձայնավորների նշանակումը սկսվում է 6-րդ դարից, ընդ որում` արևմտյաններն օգտագործում են հունական ձայնավորանիշերի մանր տեսակները, իսկ արևելյանները` կետերը, որոնք դրվում են տողավերևում կամ տողատակին: Հ. Աճառյանը իր «Հայոց լեզվի պատմություն» աշխատության մեջ հայերենի վրա ասորական ազդեցության 4 շրջան է առանձնացնում: ա) Նախնական շրջան, երբ Հայաստանի հարավային նորանվաճ գավառների ազգաբնակչության մեծ մասը ասորիներ են, որոնք հետագայում ձուլվում են բնիկներին (Ք. ա. 1-ին դար): բ) Քրիստոնեական քարոզչության շրջան, երբ հայ եկեղեցու պաշտոնյաներն ու ծիսական լեզուն ասորերենն է (Ք. հ. 3-4-րդ դդ.): գ) Մատենագրական շրջան, երբ Եդեսիայի դպրոցում ուսանելու են գնում հայ երիտասարդները, և ասորական եկեղեցական գրականության կարևոր գործերը թարգմանվում են հայերեն (4-5 դդ.):

դ) Անկման շրջան: Այս փուլում ասորիները, հայերի հետ ազգային, կրոնական սերտ հարաբերությունների մեջ գտնվելով, ակնկալում են հայերի հովանավորությունն ու պաշտպանությունը: Ըստ Հ. Հյուբշմանի և Հ. Աճառյանի` հայ-արամեական լեզվական հարաբերությունները սահմանափակվում են միայն հայ-ասորականով, սակայն Գ. Ջահուկյանը հատկապես նշում է արևմտյան բարբառներին հարող «թագավորական արամեերենի»` հայերենի վրա ազդելու հնարավորությունը` նկատի ունենալով նաև պարսկական պետության մեջ նրա կատարած դերը: Պատմական-քաղաքական իրադարձություններից ելնելով` հայագետը հայ-արամեական հարաբերությունների երեք հիմնական փուլ է տարբերում` ա) ընդհանուր արամեական, մասնավորապես` արևմտաարամեական ազդեցության փուլ (Ք.ա. 6-րդ դարից մինչև Ք.ա. 4-3-րդ դդ.), բ) Հայ-ասորական էթնիկական փուլ (Ք.ա. 2-րդ դարից մինչև Ք. հ. 2-րդ դ.), երբ հայերի և ասորիների շփումը տեղի է ունենում աշխարհագրական և հարևանության և քաղաքական սերտ հարաբերությունների պայմաններում. Օսրոյենի պետության մեջ մեծաթիվ էին հայերը, Հայաստանի հարավային շրջաններում` ասորիները, գ) ասորական կրոնաքարոզչական և դպրոցական ազդեցության շրջան (3-4-րդ դդ.): Հայ գրերի գյուտից հետո ասորերենի ազդեցությունը տեղի է ունենում մատենագրական ճանապարհով` ասորերենից կատարված թարգմանությունների միջոցով: Հ. Հյուբշմանը հիմնականում վերլուծության է ենթարկել 5-8-րդ դարերի ասորական փոխառությունները` չբացառելով դրանից ավելի վաղ կատարված փոխառությունների հնարավորությունը, բայց չնչին քանակով: Նա աղբյուրների առումով զուգահեռ է անցկացնում ասորական և հունական փոխառությունների միջև. «Ասորական և հունական կրթօջախներում (Եդեսիա և այլն) ուսանում էին ուսման ծարավ և ջերմեռանդ հայ հոգևորականները, ասորիներն ու հույները Հայաստան էին գալիս և այնտեղ քարոզում քրիստոնեություն, և Մ-Մ11 դարերում ասորերենից և հունարենից բազմաթիվ աշխատություններ թարգմանվեցին հայերեն: Շնորհիվ այն ազդեցության, որ ասորիները ունեցան հայերի վրա, բավական մեծ քանակությամբ ասորական բառեր մտան հայերեն, ըստ

որում, ինչպես առօրյա-խոսակցական, այնպես էլ այնպիսինները, որոնք միայն գիտական-գրքային լեզվին են պատկանում»149: Վաղ արամեական փոխառություններն են` բարկ «կայծակ», բերդ, գաղութ (գաղթ, գաղթել), գուբ, դար «դարաշրջան», թանգար «վաճառական», խմոր (խմեալ «խմորված», անխում «չխմորված»), խոռ «ծակ, փոս, խոռոչ», կացին, կուպր, հաղբ-ք, հաշիւ, ձէթ, ձիւթ, մագաղաթ, մանգաղ, մաշկ, մաքս, շաւիղ, շղթայ, սակուր (սակր) «ռազմատապար», ցեց, քանքար, քնար... (ընդամենը` 26 բառ): Բուն ասորական փոխառություններն են` աբեղայ, ադեն (ադին) «եդեմ, դրախտ», առնէտ, աքսոր, բասրել (բասիր), զոյգ, զոպայ «ծոթրինակերպ բույս», թարգման, թարշիշ «մի տեսակ թանկագին քար», լումայ, խանձարուր, խանութ (հանութ), խարամանի (խարամայնի, խարամուն, հարամանի) «դև, սատանա, չար օձ», խարբալ-ել «մաղել. տակնուվրա անել, վնասել, վտանգել», խ(ի)լայ «պարգևած զգեստ. կանացի շոր», խլուրդ, ծարիր (ծարոյր) «աչքի սև ներկ», ծոմ, ծրար «կապոց. կծիկ. քսակ. ուշ` ծրար», կաթսայ (կատսայ), հեգ «վանկ», հեգենայ «գիր, այբուբեն», հեթանոս, հռիտորայ «ճարտասան, հռետոր», հրեայ, ձանձախարիթ «մուգ, սև, (մուգ) կարմիր. մուր», ղե(ա)կ, մանանայ, մաշկն, մծղնեայ «մի աղանդ», մտրակ, նաշիհ «մանր աղացած` նուրբ ալյուր», շաբաթ, շամփուր, շափիղայ (շափիւղայ, շափիլայ), շեփորայ (շիփորայ), ուրբաթ, պախրէ (ուշ` պախրայ), ռ(ա)բունայ «գրավական, ավանդ», սատանայ, սափր-ել, սկահ (սկիհ), սուսեր, սրիկայ, սրո(վ)բէ (ձևափոխված` քերովբէ-ի նմանակությամբ «մի հրեշտակադաս»), տղայ, փեգանայ (փեգենայ) «մի տեսակ բույս` սատափ», փիլիսոփայ, փրկ-ել, փրկան-ք, քահանայ, քաղդեայ, քանոն (քանոն), քարոզ «մունետիկ, երաժիշտ. քարոզ», քաւշ «արու այծ», քուրայ, քուրմ... (ընդամենը` 92 բառ): Արամեաասորական փոխառությունները բաժանվում են հետևյալ իմաստային խմբերի (վաղ արամեական փոխառությունները առանձնացվում են աստղանիշով)՝

Հ. Հյուբշման, նշվ. աշխ., էջ 264:

Ա. Ֆիզիկական աշխարհ՝ թարշիշ «թանկագին քար», շափիղայ «թանկագին քար», բարկ «կայծակ», սիւք, տեղ (տեղում իմաստով) և այլն: Բ. Մարդկություն` սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություն՝ հրեայ, տղայ: Գ. Կենդանիներ՝ պախրէ «տավար», ամարու «գառնուկ», քաւշ «արու այծ», առնէտ, խլուրդ, կատու, կաքաւ, ջայլամն, հաղբ-ք (խաղբ-ք) «թակարդ, թակարդի թոկ», ցեց և այլն: Դ. Մարմնի մասեր, մարմնական գործառություններ և պայմաններ՝ մաշկ, մարսել, շալակ, շէք: Ե. Ուտելիք և խմելիք, կերակրի պատրաստում, ամանեղեն՝ մանանայ, խմոր, նաշիհ «նուրբ ալյուր», ձէթ, խաւիծ, շամփուր, ապուղայ «ձեթի տիկ», կաթսայ, սկահ (սկիհ) «բաժակ», կթղայ, կողով և այլն: Զ. Հագուստ, հարդարանք՝ ամղան «վերարկու», խ(ի)լայ «պարգև տրված զգեստ», քուսիթայ «կրոնավորի գլխարկ», խանձարուր, գուլպայ, սափրել, ծարիր «աչքի սև ներկ», շպար և այլն: Է. Շինություն, շենքի մասեր՝ ագուգայ, բուրգն, գուռն (ավազան) խանութ, բերդ և այլն, Ը. Երկրագործություն, բուսականություն՝ մանգաղ, գադիշ «դեզ (ցորենի, խոտի)», խարբալ-ել «մաղել», զոպայ «ծոթրինակերպ մի բույս», տերեւ, կեղեւ, փեգանայ (փեգենայ) «սատափ» և այլն: Թ. Արհեստներ և արվեստներ, համապատասխան գործիքներ, նյութեր՝ խարտել, շղթայ, ծրար «կապոց, կծիկ», կացին, մախաթ, մտրակ, կուպր, ձիւթ, քուրայ, և այլն: Ժ. Շարժում և տեղափոխություն, փոխադրում, նավագնացություն՝ շաւիղ, պողոտայ, սեռն «առանցք», կարկուրայ «նավակ», ղե(ա)կ և այլն: ԺԱ. Ունեցվածք, սեփականություն և առևտուր՝ լումայ, քանքար, հաշիւ, ռ(ա)բունայ, թանգար «վաճառական», խանութ (հանութ) մամոնայ և այլն: ԺԲ. Տարածական հարաբերություններ, տեղ, ձև, չափ՝ գուբ, խոռ (ծակ, փոս), դարգ «կարգ, շարք» և այլն,

ԺԳ. Քանակ և թիվ՝ զոյգ: ԺԴ. Ժամանակ՝ դար, (երկու-, երեք-, չորեք-, հինգ-) շաբաթ(ի), ուրբաթ: ԺԵ. Զգացմունք. խառնվածքային, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ՝ տառապել, փրկել, փարատել, թոհուբոհ, սրիկայ, բասր-ել (բասիր) «պարսավել, անարգել»: ԺԶ. Մտածողություն, միտք՝ փիլիսոփայ: ԺԷ. Ձայնական արտահայտություն, խոսք. ընթերցանություն և գիր՝ շեփոր(այ), ծնծղայ, քնար, թարգման, հռիտորայ, հեգ «վանկ», մագաղաթ (գիրք), քարտէզ և այլն: ԺԸ.Պետական, քաղաքական, տնտեսական հարաբերություններ, աստիճանակարգություն՝ ամիրայ, կոմս, մաքս և այլն: ԺԹ. Ռազմական գործ՝ սակ(ո)ր «ռազմատապար», խարբ «սուր, թուր», սուսեր, շեղբ, սոին և այլն: Ի. Օրենք՝ աքսոր-ք, գաղութ (գաղթ), քուեայ/ քուէ և այլն: ԻԱ. Կրոն և նախապաշարմունք՝ աբեղայ, քահանայ, քուրմ, քարոզ, ծոմ, սրո(վ)բէ, քերովբէ, սատանայ, խ(հ)արամանի, հեթանոս, քաղդեայ (քաւդեայ) «հմայող, գուշակ» և այլն: Արամեաասորական այս փոխառությունները վերաբերում են գրեթե բոլոր հիմնական իմաստային խմբերին, չունենք միայն ասորական փոխառյալ դերանուններ կամ սպասարկու բառեր, բայց շատ խմբեր ներկայացված են սակավաթիվ արմատներով, որոնց մի մասն աստիճանաբար դուրս է մղվել հայերենի բառապաշարից: Իմաստային (թեմատիկ) խմբերից ավելի բազմանդամ են քաղաքակրթական-մշակութային և կրոնական բնագավառներին վերաբերող հասկացությունները, օրինակ՝ ուտելիքի, հագուստեղենի, արհեստագործության, առևտրի, գրի և գրականության, ինչպես նաև ժամանակի հետ կապված անվանումները: Սակավաթիվ են ֆիզիկական աշխարհի, մարդկային տարիքի, մարմնի մասերի, բնակարանի, տարածական հարաբերությունների, քանակի ու թվի, հոգեկան աշխարհի, նաև հասարակական հարաբերությունների, ռազմական գործի և օրենքի հետ կապված բառերն ու եզրույթները, որոնք հիմնականում բնիկ են կամ իրանական փոխառություններ են: Համեմատաբար մեծաթիվ են

կրոնի, տոմարի և գրի հետ կապված անվանումները, որոնք ուշ շրջանի փոխառություններ են` կապված քրիստոնեության մուտքի ու Հայաստանում գործող ասորական դպրոցների հետ: Ժամանակագրական առումով ուշ շրջանից են նաև գրի և կրոնի հետ կապված անվանումները, իսկ այն բառերը, որոնք վերաբերում են արհեստներին, ռազմական գործին, ֆիզիկական գործողություններին, ուտելիքին, կենդանիներին և ընդհանրապես՝ կենցաղին, վաղ շրջանի փոխառություններ են:

ԱՍՈՐԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Գերմանացի ականավոր հայագետ Հ. Հյուբշմանն իր «Հայերենի քերականության» մեջ քննել է ասորական փոխառությունների հնչյունական կապերը և ցույց տվել իրար համապատասխանող հնչյունները, ինչպես նաև որոշ կրկնակ բաղաձայնների կրճատ` մեկ բաղաձայնով փոխառյալ ձևերը: Այսպես, ասորերենում առկա կրկնակ բաղաձայնները հայերենում կարող են փոխարինվել մեկ բաղաձայնով, օրինակ՝ ասոր. ԵԵ-ն -հայ. բ-ով` գուբ, շաբաթ, ասոր. ոո-ն -հայ. ն-ով` քնար, շուշան, ասոր. քք-ն -փ-ով` շափիղայ, շոշփայ, սափրեմ, ասոր. զզ-ն - ք-ով` կաքաւ: Կան փոխառյալ բառեր, որտեղ կրկնակ բաղաձայնը փոխարինվել է ռնգայինՒպարզ բաղաձայնով` ասոր. էaջջāոā - հայ. թանգար «վաճառական», ասոր. ոaջջ1ā- հայ. մանգաղ, ասոր. էaէէəā - հայ. քանքար և այլն: Որոշ հնչյունակապակցություններ դրափոխվել կամ այլ փոփոխությունների են ենթարկվել` մր > րմ, վլ > ղբ (քուրմ, հաղբ-ք) և այլն: Զույգ բաղաձայններից առաջինի` ռնգայինով փոխարինվելու (ջջ նգ) լեզվական երևութը անսովոր է հայերենում: Հիշյալ բառերը, ըստ Հ. Հյուբշմանի և նրա հետևորդ Հ. Աճառյանի, նախապես ռնգային ձև են ունեցել, այսինքն` էaջջāոā-ն սկզբնապես ունեցել է "էaոջāոā, ոaջə1ā-ն` "ոaոջə1ā, էaէէə1ā-ն` էaոէə1ā ձևերը:

Հայերենը ասորերեն Թ, γ, δ, ί, τ շնչեղ հնչյունները փոխարինում է բ, գ, դ, փ, թ պայթականներով, երբեմն Թ, f հնչյունները` ւ-ով, և ր-ով` կաքաւ, հաշիւ, շաւիղ, քաւշ, կեղեւ, տերեւ, հրեայ, շամփուր, ծարիր: Ասորերենում գոյականների երեք ձև է տարբերակված` բացարձակ, սաստկական, բաղադրյալ: Բացարձակ է համարվում բառի սկզբնաձևը: Սաստկական են համարվում ā-ով վերջացող գոյականները. ā-ն ավելանում է բառի զրո ձևին: Իսկ բաղադրյալ տեսակն այս երկուսի միախառն ձևն է: Հին ասորերեն գրական լեզվում սաստկականը բառի սկզբնաձևն է համարվել, իսկ բարբառների մեջ ā վերջավորությունը` հոդ, որը գրական լեզվում արդեն կորցրել է հոդի արժեքը: Սակայն ոչ բոլոր գոյականներն են, որ գործածվել են հիշյալ երեք ձևով: Կան այնպիսիք, որ միայն երկու, շատ դեպքերում առավելապես մեկ սաստկական ձևով են հանդես եկել: Օրինակ՝ գաղութ բառը ունի երեք ձև` բաց. ջā1ū, սաստկ. ջā1ūā, բաղադր.` ջā1ū, իսկ տերեւ-ը` երկու` բաց. էeոef, սաստկ. էaոքā: Այս ձևերից փոխառվել են հիմնականում ā-ով վերջացող սաստկական գոյականները (Ք.հ. 2-5-րդ դդ.)` պահպանելով այդ վերջավորությունը (-այ), կամ էլ սղելով` աբեղայ, շափիղայ, շղթայ. գաղութ, մաքս, խանութ և այլն: Բացարձակ ձևերից ծագող բառերը, ըստ Հ. Աճառյանի, նախաքրիստոնեական շրջանի հնագույն փոխառություններ են, դրանք փոքր թիվ են կազմում (տերեւ, կեղեւ, ավելի ուշ` բրբռ. կլեպ): Նշված օրինաչափություններից շեղվող ասորական փոխառություններ էլ կան, այդ շեղումների միջոցով երբեմն հնարավոր է բացահայտել տվյալ փոխառությունների աղբյուրը և ժամանակը: Այսպես օրինակ` ասորական 7, x, s, է, ք հնչյունները սովորաբար փոխարինվում են հայերեն զ, խ, ս, ք, փ հնչյուններով, սակայն մի շարք բառերում դրանք փոխարինվել են ձ-ով` ձէթ, հ-ով կամ կ-ով` հաշիւ, հաղբ, կացին, շ-ով` շափիղայ, մաշար, պ-ով` կուպր, շպար: Ենթադրվում է, որ ձէթ-ը փոխառվել է իրաներենի միջնորդությամբ, քանի որ իրանական 7-ն հայերենում դառնում է ձ` հանդերձ, վարձ:

ԱՍՈՐԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՅԱԼ ՀԱՏՈՒԿ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ

Հայերի անվանադրման խնդրում ասորերենն աննշան ազդեցություն է ունեցել հունարենի համեմատ: Հնագույն ժամանակներում հիշատակված արամեական կամ ասորական փոխառյալ անունները տարածված են եղել որոշ հայ ազնվական ընտանիքների, ինչպես նաև հոգևորականների շրջանակներում, հասարակ ժողովրդի համար այդ անունները խորթ և օտար էին: Բերենք օրինակներ՝ ա) հայ ազնվականներ` Աբա Գնունի, Գադիշո Խորխոռունի, Մար իշխան Մեծ Ծոփքեցի, Յուխնան կամ Յոհան` Ռափսոնյան տնից, Շաբաթ (Շամբիթ) իշխան Գողթան, Շմաւոն Անձևացի, Սարգիս Դիմաքսյան, բ) հոգևորականներ` Եզր կաթողիկոս, Եղիշա եպիսկոպոս Ամատունի, Մուշէ եպիսկոպոս Արծրունի և այլն: Աստվածաշնչյան անունները հայ թարգմանիչները առավելապես հունական և ոչ թե ասորական ձևերից են փոխառել, թեև երբեմն ունենք նաև ասորերենի միջնորդությամբ փոխառված սուրբգրային անուններ: Գրական տարբեր աղբյուրներից մեզ ավանդված և հայերենի տարբեր շրջաններում վկայված ասորական անձնանուններից հիշատակենք հետևյալները՝ Աբգար, Արշամ, Աբրահամ, Ահարոն, Իսահակ, Բարդածան, Բարշամ, Գադիշոյ, Եզր, Եղիշայ, Եփրեմ, Հաբէլ, Մարութ, Մուշէ, Յովնան, Շաբաթ, Շաղեմ, Շաղիտայ, Շամիրամ, Շամբին, Շաւուղ/Սավուղ, Շիղայ, Շմաւոն, Շմոէլ/Սամվել, Շուշան, Սարգիս: Տեղանուններն ավելի սակավաթիվ են՝ Յորդանան, Մծբին, Հանձիթ, Ծոփք, Ուռհայ, Նինուէ, Ծաւդէք:

ԵԲՐԱՅԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Եբրայերենը, որ պատկանում է սեմաքամյան ընտանիքի սեմական ճյուղի քանանական խմբին, հին հրեաների լեզուն է: Չափազանց մոտ լինելով փյունիկերենին` նրա հետ հաճախ մեկ լեզվի բարբառ էր համարվում: Հրեական գիրը կազմավորվել է փյունիկյան-քանանական

հիմքի վրա: Ք. ա. 11-1 հազարամյակներում եբրայերենով խոսել են Պաղեստինի հրեաները: Հնագույն հուշարձանը Հին կտակարանն է, որի տեքստերի մի մասը վերաբերում է Ք. ա. Ճ111-Ճ11 դդ.: Գրավոր աղբյուրները, արձանագրությունները ավանդված են Ք.ա. 1Ճ դարից («Հողագործի օրացոյցը»): Ք.ա. Մ1-Մ դարերից խոսակցական եբրայերենը աստիճանաբար դուրս է մղվել արամեերենի կողմից և վերածվել մեռած լեզվի: Նույն շրջանից ավանդվել են բանահյուսական, կրոնական և իրավական բնույթի ստեղծագործություններ: Ք.ա. 111-11 դդ., փոխառելով արամեական գիրը, տառերի չափսերը հավասարեցրել են և քառակուսի տեսք տվել դրանց: Այսպես ստեղծվել է հրեական «քառակուսի գիրը»: Հին հրեերենը, որն այժմ պետական լեզու է Իսրայելում, կոչվում է նաև իվրիտ, ունի քառակուսի գրատեսակներով այբուբեն: Գիրը սկզբնապես բաղաձայնական էր, ձայնավորների համար տառեր չկային: Հետագայում որոշ բաղաձայն տառանշաններ գործածվել են որպես ձայնավոր, իսկ Մ11-Մ111 դդ. սկսել են կիրառվել հնչույթատարբերակիչ (դիակրիտիկ) նշաններ: Հայերը եբրայեցիների հետ շփման մեջ են եղել Տիգրան Մեծի օրոք, որի կողմից նվաճվեց Հրեաստանը և կարճ ժամանակ հայոց պետության հպատակության տակ մնաց: Հայաստանի զանազան քաղաքներում բնակություն հաստատեցին Պաղեստինից գերի բերված հրեաները, որոնք թվով նույնիսկ գերազանցում էին հայերին: Այս փաստը որոշ չափազանցությամբ հիշատակել է Փ. Բուզանդը իր «Հայոց պատմության» այն դրվագում, որտեղ նկարագրում է պարսիկների արշավանքի ծանր հետևանքները Հայոց աշխարհում. «Եւ յետ այսորիկ եկին ի քաղաքն մեծ յԱրտաշատ, և առին զնա, և կործանեցին զպարիսպ նորա. առին անտի զգանձս մթերեալս` որ կային, և գերեցին զամենայն քաղաքն: Եւ խաղացուցին ի յԱրտաշատ ի քաղաքէ ինն հազար տուն երդ Հրեայս, զոր ածեալն էր գերի Տիգրանայ արքայի Արշակունւոյ յերկրէն Պաղեստինացոց. և քառասուն հազար երդ Հայ, զոր յԱրտաշատ քաղաքէ խաղացուցին…» (Բուզանդ, 4-րդ, ԾԵ): Հայաստան բերված այս գերիների հաղորդակցության լեզուն արամեերենն էր (ասորերենը), արամեախոս էին նաև Բաբելոնից Երուսաղեմ

վերադարձած հրեա գերիները: Որպես նվաճյալ ժողովուրդ` հրեաները թեև հրաժարվել էին իրենց լեզվից, սակայն այն պահպանել էին եկեղեցական հաղորդակցման համար: Ըստ էության եբրայերենը հայերենի վրա անմիջական ազդեցություն չի ունեցել: Այդ ազդեցությունը թե՛ հայերենի և թե՛ աշխարհի բազմաթիվ այլ ժողովուրդների լեզուների վրա եղել է անուղղակի` գրական և կրոնական: Հրեաների ունեցած քաղաքական և տնտեսական դերակատարումը հնագույն և հին ժամանակներում աննշան էր: Տարբեր լեզուներով թարգմանված Հին կտակարանի միջոցով եբրայական բազմաթիվ բառեր փոխառվեցին բոլոր քրիստոնյա, մասամբ նաև մահմեդական ազգերի կողմից: Իսկ որոշ բառեր էլ միջազգայնացվեցին, ինչպես՝ ամէ՜ն, ալէլուի՜ա: Ըստ մատենագրության` Սուրբ գիրքը նախ` ասորերենից, ապա` հունարենից է հայերեն թարգմանվել եբրայական բնագիր չունենալու պատճառով: Ուստի հայերենի եբրայական փոխառությունները կատարվել են հիմնականում հունարենի միջնորդությամբ: Այսպես, եբրայական այն հնչյունները (հատկապես ց և շ), որոնք բացակայում են հունարենում, փոխառյալ բառերում վերածվել են ս-ի: Օրինակ՝ շ-ն դարձել է ս ովսաննա բառում: Հունարենը ջնջել է նաև եբրայերենի հ հնչյունը տառադարձման ժամանակ` ալէլուիա Հ հa1e1ս yāհ, աբբանա Հ հaԵāոā, Աննա Հ Haոոā: Հենց հունական սույն տառադարձությամբ էլ եբրայական բառերը նույնությամբ անցել են հայերենին: Բացի Սուրբ գրքից՝ եբրայական բառերի օրինակներ կան վկայված նաև ինքնուրույն կամ թարգմանական այլ երկերում՝ Եզնիկ Կողբացու, Կյուրեղ Աղեքսանդրացու, Հովհան Ոսկեբերանի, Եփրեմ Ասորու գործերում, ենթադրվում է, որ դրանք ևս փոխառվել են հունարենի միջնորդությամբ: Հ. Աճառյանի բերած տվյալներով՝ Սուրբ գրքի և եբրայական գրականության միջոցով հայերենին անցել են 138 եբրայական բառեր, որոնց ամենաստվար մասը (123 բառ)՝ անգործածական են, հայերենին չմերված, իսկ մնացյալը (15 բառ) կրոնի իմաստային դաշտին են պատկանում` ազազայէլ «չար ոգի», ալէլուիա, ակքան «փուշ» (գրական` եկքանիկ), ամէն, բակեղեթ «տոպրակ», բելիար «սատանա», բէեղզեբուղ «սատանայապետ», բոսոր, գեհեն, եհովա, յոբելեան, ովսաննայ, ռաբ195

բի, ռաբբունի, սատան «հակառակորդ, չարախոս»: Ազազայէլ-ն ունի նաև ազազիլ բարբառային ձևը, որը տարածված է Լոռիում և Փամբակում:

ԵԲՐԱՅԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՅԱԼ ԱՆՁՆԱՆՈՒՆՆԵՐ

Եբրայական անձնանունների երկու խումբ կա: Ա) Անուններ, որոնք թեև վկայված են Հին կտակարանում կամ այլ գործերում, սակայն հայերի կողմից չեն փոխառվել, և Բ) անուններ, որոնք հայոց լեզվում գործածական են դարձել հատկապես Սուրբ գրքի հունարեն թարգմանության միջոցով: Հ. Աճառյանն առանձնացնում է եբրայերենից փոխառյալ 98 անուն: Ընտրողաբար ներկայացնենք այդ անունների ցանկը` Աբիսողոմ, Աբրահամ, Ադամ, Ահարոն, Անանիա, Աննա, Ասքանազ, Բաղդասար, Բարթուղիմէոս, Բեթղեհէմ, Բենիամին, Բենիկ, Գաբրիէլ, Գասպար, Գեդէոն, Դանիէլ, Դաւիթ, Եզեկիէլ, Եղիա, Եղիազար, Եղիսաբեթ, Ենովք, Եսայի, Եսթեր, Երեմիա, Եւա, Եփրեմ, Զաքարիա, Էմմանոէլ, Թամար, Թորգոմ, Իսմայէլ, Իսրայէլ, Լիա, Հեղի, Մաթուսաղա, Մամբրէ, Մանասէ, Մանուէլ, Մարիամ, Միսաք, Միքայէլ, Մովսէս, Յաբեթ, Յակոբ, Յեսու, Յոբ, Յովակիմ, Յովասափ, Յովհաննէս, Յովնաթան, Յովսէփ, Յորդանան, Նազարէթ, Նոյ, Ռափայէլ, Ռեբեկա, Ռուբէն, Սահակ, Սաղաթիէլ, Սամուէլ, Սամփսոն, Սառա, Սիմէոն, Սիոն, Սիրաք և այլն: Մնացյալ անունները՝ Աբդիու, Աբեդնագով, Ասանէթ և այլն, հայերենում չամրակայված անուններ են, ուստի դրանց չենք անդրադառնա: Բացի վերոհիշյալ անուններից՝ կան մի շարք անուններ էլ, որոնց մուտքը հայերեն կատարվել է Սուրբ գրքի առաջին` ասորական թարգմանության միջոցով: Քանի որ Հայաստանում քրիստոնեության քարոզչությամբ հայտնի առաջին հոգևորական գործիչները ասորի էին, ուստի Սուրբ գրքի թարգմանության լեզուն էլ դարձավ ասորերենը, որի միջնորդությամբ փոխառվեցին քրիստոնեական-եբրայական այնպիսի անուններ, ինչպիսիք են` Դկզաթ, Եղիշէ, Ծուր, Մուշէ, Շեմ, Շամբին, Շմաւոն, Ուռհայ (Եդեսիա) և այլն: Որոշ անունների ասորական ձևերը` Աբեշա196

ղովմ, Եղիշաբէթ, Յիշով, Շամշոն, Հաբէլ, Շաւուղ, Շմուէլ և այլն, ջնջվել են, սակայն պահպանվել են սրանց զուգահեռ հունական ձևերը` Աբիսողոմ, Եղիսաբեթ, Յեսու, Սամփսոն, Աբէլ, Սաւուղ, Սամուէլ: Հիշյալ ասորական ձևերից պահպանվել են միայն Եղիշէ և Շմաւոն անունները: Փոխառության ընթացքում անվան սկզբնաձևից կարող են ծագել նրա հնչյունական տարբերակները, որոնք երբեմն բառային ինքնուրույնություն են ձեռք բերում, այսպես օրինակ՝ Եղիսաբեթ անունը եվրոպական լեզուներում (իսպաներեն, ֆրանսերեն, անգլերեն), ռուսերենում, ինչպես նաև հայերենում ունի զուգաձևություններ` Իզաբելլա, Ելիզավետա, Լիզա, Բելա, Զապել, Սաբեթ, Բեթթի և այլն: Այսպիսով` հրեաների լեզվական ազդեցությունը աշխարհի մեծագույն մասի վրա կրոնական բնույթ է կրել, Աստվածաշունչը` Հին կտակարանի հատվածով, դարձավ և՛ քրիստոնեության, և մահմեդականության սուրբ գիրքը՝ թարգմանվելով բազմաթիվ լեզուներով: Հայերենի վրա եբրայերենի ուղղակի ազդեցությանը խոչընդոտող պայման է եղել աշխարհագրական տարբեր մայրցամաքներում երկու ժողովուրդների ապրելու և գործելու հանգամանքը: Հայերի և հրեաների քաղաքական, պատմական կամ տնտեսական շփումները միջնորդավորված են եղել, ուստի եբրայերենի ազդեցությունը հայերենի վրա էական չի եղել:

ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Քանի որ կովկասյան ժողովուրդները (աղվաններն ու վրացիները) միշտ եղել են հայերի հյուսիսային հարևանները, ուստի հայերենը փոխառություններ է կատարել նաև կովկասյան լեզուներից: Սակայն ավելի բարձր մշակույթ ունեցող հայերը վրացիների, աղվանների և մյուսների համեմատությամբ միշտ էլ եղել են ավելի շուտ փոխատու, քան փոխառու: Այսպես, վրացերենն ունի հայերեն փոխառությունների մի մեծ թվաքանակ, իսկ հայերենին անցած վրացերեն բառերը, ընդհակառակը, թվով սահմանափակ են:

Կովկասյան լեզուները բաժանվում են երեք լեզվաճյուղի` հարավկովկասյան կամ քարթվելական (երբեմն` իբերական), արևմտակովկասյան կամ աբխազ-ադըղեական, արևելակովկասյան կամ նախյանդաղստանյան, որոնց միջև ոչ թե մերձավոր, այլ հեռավոր (նոստրատիկ) ցեղակցական կապեր են եղել:

Հայերենը և քարթվելական լեզուները Քարթվելական կամ հարավկովկասյան լեզվաճյուղին են պատկանում վրացերենը, զաներենը և սվաներենը: Զաներենն ունի երկու հիմնական բարբառ` ճաներենը կամ լազերենը, որը հիմնականում տարածված է թուրքական Լազիստանում (մասամբ Վրաստանի Հանրապետությունում), և մեգրելերենը, որը կիրառվում է Վրաստանի Հանրապետության արևմտյան շրջաններում: Այս բարբառներն ունեն բավականին խոր տարբերություններ, որի պատճառով երբեմն գնահատվում են որպես առանձին լեզուներ: Սվաներենը բավական տարբերվում է վրացերենից և զաներենից, կիրառվում է Վրաստանի Հանրապետության հյուսիս-արևմուտքում: Վրացերենն ունի Մ դարից վկայված գրավոր պատմություն՝ երկու շրջաններով. Մ-Ճ1 դդ. ընկած շրջանը համարվում է հին, հաջորդողը` նոր վրացերենի շրջան: Ունի շուրջ մեկուկես տասնյակ բարբառներ` քարթլյան, կախեթյան, փշավյան, խեսուրյան, թուշյան, իմերեթական, գուրիական և այլն: Բաղաձայնների և ձայնավորների հարաբերությամբ վրացերենը և զաներենը հայերենից քիչ են տարբերվում: Նրանք ունեն հինգ ձայնավոր (a, e, i, օ, ս) և մոտ երեք տասնյակ բաղաձայն: Հայ-քարթվելական զուգադիպումները Գ. Ջահուկյանը բաժանում է երկու խմբի` բնիկ և ձեռքբերովի: Առաջին խմբին պատկանում են նախ հեռավոր ցեղակցության` նոստրատիկ ընդհանրության միավորները, երկրորդ` բնաձայնությունները, ձայնարկություններն ու մանկական բառերը. պայմանականորեն այս խմբում են նաև պատահական զուգադիպումները: Այսպես` դա, այդ, դնել, եղն «եղնիկ, եղջերու». իմ, ինձ, լմել, լմլմել, նա, այն, տուտն, տտուն «կատար», տի «մեծ», սիրտ, կեր/կուր/կոկորդ,

տալ «կին ազգական», փերթ «կտոր», քերել, քերթել բառերը համարվում են նոստրատիկ բնույթի ընդհանրություններ, իսկ բզէզ, բզզալ, բու, կկու, կաքաւ, կռունկ, յոպոպ, կռինչ, կռկռալ, ծիւ, ծվալ, ծվծվալ, փափա «ուտելիք», փուք, փուչ, փչել և այլ բառերը բնաձայնական ընդհանրություններ են, դրանց մի մասը առկա էր դեռ հնդեվրոպական նախալեզվում: Մեծ թիվ են կազմում իրարից (անմիջաբար կամ միջնորդավորված) և երկրորդ աղբյուրից կատարած փոխառությունները: Հայերենը և կովկասյան լեզուները փոխառություններ են կատարել ուրարտերենից, ինչպես նաև իրանական լեզուներից, ասորերենից և հունարենից: Վրացերենում վկայված փոխառյալ որոշ բառերի համեմատությունը դրանց հայերեն հնչյունական տարբերակների հետ ցույց է տալիս, որ վերը նշված լեզուներից քարթվելական լեզուների կատարած փոխառությունների որոշ մասը հայերենի միջնորդությամբ է կատարվել: Հայերենի և կովկասյան լեզուների զուգադիպումների ընդհանուր քանակը, ըստ Հ. Աճառյանի, շուրջ 900 է, որոնց առավելագույն մասը հայ-քարթվելականն է: Այս երկու ժողովուրդները, քաղաքական ու մշակութային սերտ կապերի մեջ լինելով, խաղաղ համակեցությամբ ապրելով, մեծ թվով փոխառություններ են կատարել միմյանցից, ընդ որում՝ հատկապես մեծաթիվ են վրացերենի՝ հայերենից կատարած փոխառությունները: Հ. Աճառյանը իր «Հայոց լեզվի պատմության» 1-ին հատորում ներկայացնում է հայերենի` քարթվելական լեզուներից կատարած (թվով` 47) հնագույն փոխառությունները, որոնց մի մասն այսօր արդեն բնիկ է համարվում, ինչպես՝ աղբ, գութայ, գութան, խում, խմել, վաղ, վաղիւ, ծանր: Հ. Աճառյանի կողմից քարթվելական համարված փոխառություններից նշենք հետևյալները՝ անթեղ, բակ, բոզ, զզուել, զր-ոյց, լակոտ, խամուր, խամրիլ, խծուծ (կանեփի), խոճ(կոր), խոփ, խռովել, ծիր, ծմել «սպանախ», ծուխ, կոճան «խոզ», ճանճ, ծիպռ, ճկոյթ, ճղոպուր(տ) «ընկոյզ», շլան «մոխիր», շմորիլ «նեխվել», մշակ, ոչխար, չանչ, պոլոճ, ջախել, ջախջախել, սահմի (ամսանուն), տաղախ «ցեխ», ցմախ «բույս», փարախ, փոշկ «թրիք», փուխր, փխրել և այլն:

Արդի լեզվաբանության տվյալների հիման վրա Գ. Ջահուկյանը քարթվելական փոխառությունների մի մասի համար՝ աղբ, անթեղ, գաւառ, գդակ, գութան (գութայ), խմել, խռով, ծանր, ծիծ - ծուծ, ծիր, ծմել ծիմել - զիմել, ծուխ, ճողոպուրտ, մակ, մշակ - մշակել, շլան, պոլոճ, ջախել - ջախջախել, վաղ - վաղիւ - վաղվաղել, փշուր - փշրել, փոշի, փոշկ, փուխր - փխրել, ենթադրում է այլ ծագում՝ ուրարտական, խեթական, իրանական՝ դիտողություններ անելով Հ. Աճառյանի ցանկի յուրաքանչյուր բառի հավանական ծագման վերաբերյալ: Այսպես, ըստ Գ. Ջահուկյանի, իրանական աղբյուրից են գդակ (հմմտ. -ակ), խռով, խում (խմել), մշակ (մշակել) բառերը: Աղբ, անթեղ (ան+թեղ), ծանր (հայերենի ր/ն հերթագայությունը հին հնդեվրոպական օրինաչափ երևույթ է), ծիծ (ունի տիտ տարբերակը) բառերը գալիս են հնդեվրոպական աղբյուրից, և սրանց նմանությունը քարթվելականի հետ պատահական է: Իսկ գութան (գութայ), ծիր, վաղ, վաղիւ, վաղվաղել «շտապել», պոլոճ «միջատ» (բարբառային տարբերակներն են` պոլոճ, բողոճ, բոլոճ, պլոճ, բղոճ և այլն) բառերի համար մի ընդհանուր աղբյուր է ենթադրվում՝ ուրարտերենը: Ճողոպուրտ-ը հանդիպում է Երեմիա Մեղրեցու բառարանում և բարբառներում, ուստի այն կարելի է հանել հայերենի` քարթվելական լեզուներից կատարած հին փոխառությունների ցանկից: Կասկածելի է նաև փշուր (փշրել), փոշի, փոշկ «թրիք», փուխր (փխրել) բառերի՝ քարթվելական աղբյուրից ծագած լինելը, դրանց համար վերականգնվում են արևմտակովկասյան, ինչպես նաև ուրարտական նախաձևեր, իսկ փշուր-ի դեպքում` խեթա-լուվական զուգահեռներ և այլն150: Հիշյալ դիտարկումները Գ. Ջահուկյանին հիմք են տվել քարթվելական լեզուներից հայերենի կատարված 29 փոխառություն առանձնացնելու, որոնցից տասը տարբեր աղբյուրներից են և պատկանում են հնագույն շերտին` լակոտ, խամուր (խամրիլ), խծուծ «կանեփի մնացորդ», խզուզ «կալի մնացորդ», խծծել «կտրտել պատառոտել», խոճ - «խոզ» (խոճ-կոր), խրամ «պատի վրա բացվածք», կոճան «խոզ», ճանճ, ճանջ, ճիպռ (ավելի ուշ` ճպուռ) «աչքի կեղտ» (բրբռ. ծպուր «ոչխարի աղբ»),

Տե ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, էջ 586-599:

ճկոյթ (ծկոյթ), ոչխար: Մնացած տասնինը բառերը վրացերենից են անցել հայերենին: Քարթվելական փոխառությունները բաշխվում են իմաստային հետևյալ խմբերի. Ա. Ֆիզիկական աշխարհ` տաղախ, աբեթ, ծիւ: Բ. Կենդանիներ` ոչխար, խոճ-, կոճան, կինճ, լակոտ, ճանճ (ճանջ): Գ. Մարմնի մասեր. մարմնական գործառություններ և պայմաններ` կրճտել, ճկոյթ, ճիպռ (ճպուռ): Դ. Բնակարան, տուն, կահկարասի` բակ: Ե. Երկրագործություն, բուսականություն` խոփ, խծուծ (խզուզ), ցմախ, չանչ: Զ. Ժամանակ` հոռի, սահմի: Է. Զգայական ընկալումներ` շմորիլ, ծանր, խամուր: Ը. Զգացմունք` զզուել, խտիղ: Թ. Մտածողություն, միտք` շղու(աբարոյ) «խենթ»: Ժ. Ձայնական արտահայտություն, խոսք` զրոյց: ԺԱ. Հասարակական հարբերություններ՝ բոզ «պոռնիկ»: Կան ավելի ուշ ավանդված մի քանի բառեր ևս, որոնք, ըստ Գ. Ջահուկյանի, հնարավոր է փոխառված լինեն հայերենի զարգացման միջին շրջանից ավելի վաղ: Այդ բառերից են` բոզի «արեգակ», մոծիր (մոճիր, մճիր, մծիր) «մոխիր», բարբառային են` գջլել «պոկել, պատռել», ճխլել (ավելի ուշ` ճխմել), քարդիկար «գարի և ցորեն խառնված» և այլն:

Հայերենը և աբխազ-ադըղեական լեզուները Աբխազ-ադըղեական կամ արևմտակովկասյան լեզվաընտանիքի մեջ մտնում են աբխազերենը, աբազիներենը, ուբիխերենը, ադըղեերենը և կաբարդիներենը: Մերձավոր ցեղակիցներ են աբխազերենն ու աբազիներենը և ադըղերենն ու կաբարդիներենը: Սրանց նկատմամբ միջակա դիրք է գրավում ուբիխերենը: Արևմտակովկասյան լեզուները տարածված են Սև ծովից հյուսիսարևելք ընկած տարածաշրջանում` Աբխազիայի ու Կաբարդինա-Բալ201

կարիայի Հանրապետություններում և Ադըղեայում ու Կարաչայ-Չերքեզիայում: Ուբիխերենով մոտ երկու տասնյակ խոսողներ են բնակվում Թուրքիայում: Հնչյունական առումով աբխազ-ադըղեական լեզուներն աչքի են ընկնում բաղաձայնների հարստությամբ և ձայնավորների աղքատությամբ (ընդամենը 2-3): Աշխարհում ամենահարուստ բաղաձայնական կազմ ունեցող լեզուն ուբիխերենն է (82): Բաղաձայնների ամենափոքր քանակն ունի կաբարդիներենը` 47, որը, ի տարբերություն մյուսների, ունի 7 ձայնավոր: Աբխազ-ադըղեական լեզուները հայերենի հետ շփման մեջ են եղել հին ժամանակներից սկսած: Այդ մասին է խոսում Հայասայի Ճոiքša քաղաքի անվան -քša-ն, որ համահունչ է ադըղ., կաբ. псы «ջուր» բառին: Կամ Ճոհiէa քաղաքանունը, որը կարող է բացատրվել աբխազերեն арха, աբազ. рхъа «հարթություն» բառի և տեղանվանակերտ iէa մասնիկի միջոցով: Հայերենը աբխազ-ադըղեական փոխառություններ չունի: Այդ լեզուների հետ հայերենն ունի նոստրատիկ և բնաձայնական բնույթի բառային ընդհանրություններ միայն ՝ լակել, մի՛, ածել, աւազ, ընդ, թաց/թանալ, կով, խոզ, սիսեռն, ցախ, ձիւն, ձոր, մոծակ, դադո «հայրիկ», դադա, դադէ «քույր», խռալ, խռխռալ և այլն: Ինչպես նկատելի է, եղածներն ընդամենը բառային զուգադիպումներ են: Կան նաև համընկնումներ, որոնք կա՛մ պատահական են, կա՛մ հնդեվրոպական լեզուներից արևմտակովկասյան լեզուների հնագույն փոխառությունների արդյունք: Այս լեզուների նկատմամբ հայերենը ոչ թե փոխառու, այլ փոխատու լեզու է: Արծաթ, ափսէ, գերի, գիշեր, կակաչ, կիր, որբ բառերը աբխազ-ադըղեական լեզուներին են անցել հայերենից:

Հայերենը և նախյան-դաղստանյան լեզուները Արևելակովկասյան լեզուների մեջ մտնում են նախյան մեկ և դաղստանյան չորս խումբ` ավարա-անդի-ցեզյան, լակյան, դարգիա202

կան, լեզգիական: Այս լեզուները տարածված են Չեչեն-Ինգուշեթիայում, Դաղստանում և նրան հարակից որոշ շրջաններում: Հնչյունական առումով նախյան և ավարա-անդի-ցեզյան լեզուները հարուստ են ձայնավորներով, աղքատ` բաղաձայններով, իսկ լեզգիական խմբում` ընդհակառակը: Արևելակովկասյան լեզուներն ունեն հարուստ հոլովական համակարգ, դասեր. թաբասարաներենն ունի 48, իսկ լակերեն՝ 40 հոլով: Տարբերակվում են տղամարդկանց, կանանց, կենդանիների և իրերի դասերը: Արևելակովկասյան լեզուները բաժանվում են հետևյալ խմբերի. Ա) նախյան խումբ` չեչեներեն, ինգուշերեն, բացբիերեն, Բ) ավարա-անդի-ցեզյան` 1) ավարերեն, 2) անդիերեն, բոթլիխերեն, գոդոբերերեն, տինդերեն, կարատերեն, ախվախերեն, չամալերեն, բագուլալերեն, 3) ցեզերեն խվաշերեն, բեժիտերեն, ղունզիբերեն, ղինուխերեն, Գ) լակերեն, Դ) դարգերեն, Ե) լեզգիերեն, թաբասարաներեն, ագուլերեն, ռուտուլերեն, ցախուրերեն, բուդուխերեն, կրիզերեն, ուտիերեն, հինալուղերեն, արչիերեն: Հայերենի շփումը տևական ու ուժեղ է եղել հավանաբար լեզգիական խմբին պատկանող աղվաներենի հետ, որի մնացորդը ուտիերենն է: Սակայն աղվաներենի լեզվական մնացորդները սակավաթիվ են, նրանով գրված արձանագրությունները` ոչ լիովին ընթեռնելի: Հայերենի և արևելակովկասյան լեզուների առկա ընդհանրությունները հեռավոր ցեղակցությունը փաստող լեզվանմուշներ են: Կան նաև հնդեվրոպա-արևելակովկասյան տարածքային կապերով և հնագույն լեզվական շփումներով բացատրվող հայ-արևելակովկասյան բառային զուգադիպումներ: Հնդեվրոպացիների և կովկասյան ժողովուրդների բնակության վայրերի մերձավորության հետևանքով առաջացել են հնդեվրոպա-արևելակովկասյան բառային բազմաթիվ ընդհանրություններ: Այս շարքում տեղ գտած բառերից են` ամիս, բարձր, գլուխ մեղր, մոր/մորենի, մառախուղ, մռայլ, մեղմ/մեղկ, տ «ժխտական ածանց», լոք «մեծ քայլ» և այլն:

Հայերենի և արևելակովկասյան լեզուների զուգադիպումների մեջ առանձնանում են նաև բնաձայնություններն ու մանկական բառերը` բրբռ. ապի, ափի, ափո, ափու, բու, բրբռ. դադա «հայրիկ», թուք, կռթան «թխսկան», ճայ, ճիկ - ճիչ, ծիծառն, բրբռ. նան - նանի, պագ - պագանեմ, բրբռ. պաչել, սարսուռ և այլն: Արևելակովկասյան լեզուներից կատարած փոխառությունները հանգամանորեն քննության է ենթարկել նաև Հ. Աճառյանը իր «Հայոց լեզվի պատմության» մեջ` այդ փոխառությունների թիվը հասցնելով մինչև 11-ի` աթուր «ոտք», արջն «սև», արջասպ, աք «ոտք», խոտ, ճաղատ, ճայղ «ցեխ», մագիլ, մոծակ, ուղխ, քած: Գ. Ջահուկյանը, վերանայելով այս բառերի քննությունը, գտնում է, որ սրանցից արջն-ը և արջասպ-ի առաջին մասը նախյան լեզուներում բնավ էլ բնիկ չէ, այլ փոխառված է իրանական աղբյուրից, իսկ մոծակ բառի կովկասյան լինելը կասկածահարույց է: Մի քանի հավանական բառ ավելացնելով` հայագետն առաջադրում է հին շրջանի սկզբին ավանդված արևելակովկասյան փոխառությունների հետևյալ ցանկը (16 բառ)` իրենց իմաստային խմբերով151. Ա. ֆիզիկական աշխարհ` ու(ղ)խ «հեղեղ», Բ. մարդկություն, սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություն` հարճ, Գ. կենդանիներ` քած, չղջիկ, Դ. մարմնի մասեր` գանգ, կտուց, մագիլ, աթուր, աք, թոք, Ե. երկրագործություն, բուսականություն` խոտ, Զ. տարածական հարաբերություններ` տեղ, ձև, չափ` կախ, կից: Է. զգայական ընկալումներ` ծաւի, կակուղ, Ը. տարածքային, հասարակական և քաղաքական բաժանումներ, հասարակական հարաբերություններ` գիւղ: Ավելի ուշ շրջանում ավանդվել են աքցան, լելիք «չղջիկ», խլէզ «մողես», կաթել - կաթիլ, ճայղ «տիղմ» բառերը: Ինչպես հայերենն է բառեր փոխառել արևելակովկասյան լեզուներից, այնպես էլ վերջիններս են փոխառություններ կատարել հայերենից,

Հմմտ. Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 599-615:

հատկապես վրացերենի միջնորդությամբ: Ստորև բերվող բառերի հնարավոր աղբյուր է հանդիսանում հայերենը` ածուխ (անձող), աճուկ, ասր «բուրդ», արծաթ, արծիւ, արջառ (բրբռ. աչառ), դուստր, եղան, երկան, թուր, լեզու, կաշի, կոր և ծուռ, հաց, շաղ, ոզնի, տունկ, ցախ, տուն, վրացերենի միջնորդությամբ` կիր, մանգաղ, յարդ և այլն:

ՓՈԽԱՌՅԱԼ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐ

Հայերենը արևելակովկասյան լեզուներից անձնանուններ չի փոխառել: Որոշ տեղանուններում պահպանվել են այդ լեզուների հետքերը մատնանշող արմատներ, ինչպես` Նախճաւան, Ուտիք: Նախճ-աւան տեղանվան առաջին մասը խոսում է նախյան ժողովուրդների անվան հետ ունեցած կապի մասին: Չեչենները հիմա էլ իրենց կոչում են нохчо (բրբռ. нахчо), որ պահպանվել է «Աշխարհացոյց»-ի հիշատակած նախճամատեանք («նախճալեզվյաններ») ժողովրդանվան մեջ: Ուտիները հին աղվանների ժառանգորդներ են, և նրանց անվամբ կոչվող Ուտիք տեղանունը ևս արևելակովկասյան ծագում ունի: Արևելակովկասյան տարրեր կարող են լինել նաև Արցախի մեջ մտնող Հարճլանք, Մուխանք, Պիանք, Կողթ, ինչպես նաև Ուտիքի Տռի և Աղուէ գավառանուններում: Նախյան-դաղստանյան ծագում ունի նաև Կուր գետի անունը. կրիզերեն և բուդուխերեն լեզուներով кур նշանակում է «գետ», ուտիերեն` «ձոր», կա նաև куро` «առու» տարբերակը:

ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայերենի վրա արաբերենի գործած համեմատաբար զգալի ազդեցության մասին գիտնականները դատողություններ են կատարում միայն 7-րդ դարից սկսած, երբ Հայաստանը հայտնվում է Արաբական Խալիֆաթի տիրապետության ներքո:

Հ. Հյուբշմանը և Հ. Աճառյանը ժխտում են մինչ այս դարը հայերենում արաբական ծագման բառերի գոյությունն ընդհանրապես: Այս տեսակետը վիճարկում է Գ. Ջահուկյանը, որը «Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան» աշխատության մեջ առաջ է քաշում սկզբունքային նոր մոտեցում՝ հայերենի սեմական փոխառությունների ցանկում առանձնացնելով 11 բառ, որոնց քիչ թե շատ հավանական աղբյուրը կարող է լինել արաբերենը, ավելի ստույգ «ասորա-արաբական կոյնեն», ինչպես նշում է գիտնականը: Այս պնդման պատմական հիմնական կռվանը հետևյալն է. արաբական տարբեր ցեղեր բնակվել են Իրանի և Բյուզանդիայի սահմանամերձ վայրերում 7-րդ դարից ավելի վաղ, և այս տարածքում` Հայաստանի հարավային նահանգներում, գոյություն է ունեցել յուրատեսակ «ասորա-արաբական կոյնե»` խոսվածք, որից էլ Գ. Ջահուկյանը բխեցնում է հիշյալ 11 բառերը: Արաբները դեռ մինչև իսլամ ընդունելը բնակվել են Հյուսիսային Միջագետքում և 5-րդ դարի հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում են իրանական բարբառներից փոխառյալ տաճիկ բառով, որ նշանակում էր և՛ արաբ, և՛ արագավազ: Բերենք արաբական հին փոխառություններն ըստ իմաստային դաշտերի` որոշ բացատրություններով. Ա. մարդկություն, սեռ, տարիք, ընտանեկան հարաբերություններ` կաւատ, Բ. կենդանիներ` շառաւն - ուղտ, բոտոտ - ճիճու, որդ, ցեց, Գ. ուտելիք, ըմպելիք, պատրաստում` ատշել (իմ) - ծարավել, Դ. հագուստ` զունար - գոտի, Ե. բնակարան, կահ-կարասի` աղխ - կողպեք, մահիճ, Զ. շարժում, տեղափոխություն` շալակ - պարկ, պատգարակ, Է. զգացմունք, բարոյական և գեղագիտական ըմբռնումներ` սխրանալ - սքանչանալ, հիանալ, այպն - ծաղր, Ը. մտածողություն, միտք` ախամախ - հիմար, տխմար: Գ. Ջահուկյանը եզրակացնում է, որ արաբական հնագույն փոխառություններն առօրյա կյանքի բառեր են, մարդկային հարաբերություն-

ներով և կենսական կարիքներով պայմանավորված երևույթների անուններ (շարժում, տեղափոխություն, բնակարան, նշանակումներ): Հայ-արաբական հարաբերությունների բուն շրջանը, ինչպես վերը նշվեց, սկսվում է 7-րդ դարի կեսից` ձգվելով մինչև 10-րդ դար` 250 տարի: Առաջին արաբական բանակը հարձակում գործեց Հայաստանի վրա 640 թվականին` հասնելով մինչև Դվին: Այս արշավանքին հաջորդեց 53 տարի ձգվող պատերազմների շրջանը արաբների և հույների միջև` հանուն Հայաստանի նվաճման: 693 թվականին արաբները հաղթականորեն ավարտեցին կեսդարյա պատերազմը` պաշտոնապես տիրանալով Հայաստանին` իրենց տիրապետությունը տարածելով մինչև Կովկասյան լեռնաշղթա: Հայերը մի շարք ձախողված ապստամբություններից հետո արաբական լուծը կրեցին մինչև 9-րդ դար, երբ արաբական կայսրությունը սկսեց քայքայվել օբյեկտիվ գործոնների ազդեցության ներքո՝ ներքին կենտրոնախույս ուժերի բախումը, արաբական էթնոսի անմիատարրությունը, իսլամի զանազան հոսանքների, հերձվածների ծավալումը: Անկախության ոգին տարածվեց Արաբական Խալիֆաթի ոչ միայն քրիստոնյա, այլև մահմեդական ժողովուրդների մեջ, որոնք ապստամբելով հիմնեցին անկախ խալիֆայություններ: Խորասանում ստեղծվեց Թահիրի պարսկական պետությունը, Աֆղանստանում` Սաֆարիների պետությունը: Նույն ժամանակահատվածում Աշոտ Ա-ի հմուտ քաղաքականության շնորհիվ հիմնվում է Բագրատունյաց թագավորությունը. Աշոտ Ա-ն արաբներից ստանում է թագավորական տիտղոս 885 թվականին: Բագրատունյաց թագավորությունը սկզբում հարկատու էր արաբներին, որոնց նշանակած ոստիկանը մի շրջան նստում է Դվինում, սակայն աստիճանաբար Հայաստանը կատարյալ անկախություն է ձեռք բերում: Հայերի և արաբների սերտ հարաբերությունների երկրորդ շրջանը սկսվում է 12-րդ դարից: Արծրունյաց և Բագրատունյաց թագավորության անկման ժամանակ շատ հայեր գաղթում են Կիլիկիա` հիմնելով Կիլիկիայի թագավորությունը, որը Լևոն Բ-ի օրոք դարձավ հզոր և ազդեցիկ պետություն: Առաջանալով դեպի Եփրատ և Ասորիքի հյուսիսային կողմը` հայերը շփման մեջ մտան Հալեպի և Դամասկոսի արաբ սուլթա207

նությունների հետ, որը վերաճեց թշնամության: Հալեպի, Դամասկոսի և Եգիպտոսի սուլթանները ջանացել են ասպատակել Կիլիկիան, սակայն հայերը, դաշնակցելով թաթարների հետ, ոչ միայն դիմակայեցին այդ հարձակումներին, այլև նվաճեցին Հալեպը, Դամասկոսը, Երուսաղեմը, մտադիր էին անգամ արշավել դեպի Եգիպտոս, սակայն թաթարների հետ դաշինքը քանդվեց, քանի որ վերջիններս դավանեցին իսլամը: Հայերի նախկին դաշնակիցները վերածվեցին ախոյանների և արաբների հետ միանալով` հարձակվեցին Կիլիկիայի վրա: Կիլիկիայի հայկական թագավորությունն աստիճանաբար թուլացավ, սկսեց մաս-մաս նվաճվել, իսկ 1375 թ. դադարեց գոյություն ունենալ` ընկնելով Եգիպտոսի արաբների լծի տակ: Արաբ նվաճողներին հետագայում փոխարինեցին թուրքմեն և թուրք տիրակալները: 1597 թ. Կիլիկիան Ասորիքի, Պաղեստինի և Եգիպտոսի հետ նվաճվեց օսման թուրքերի կողմից: Պատմաժամանակագրական այս ընթացքից ելնելով` Հ. Աճառյանը հայ-արաբական հարաբերությունները բաժանում է երկու շրջանի` 1) արաբական տիրապետություն բուն Հայաստանում` 7-րդ դարի կեսերից մինչև 10-րդ դար` 250 տարի տևողությամբ և 2) արաբական տիրապետություն Հայկական Կիլիկիայում և Ասորիքում` 12-րդ դարից մինչ այժմ, քանի որ այսօր էլ հայերն այնտեղ ապրում են արաբական տարբեր պետությունների կազմում` գտնվելով արաբների հետ հանապազօրյա շփումների մեջ: Այս երկու շրջանում էլ հայերենը փոխառություններ կատարել է արաբերենից: Հ. Աճառյանը կարծում է, որ 7-8-րդ դարերում հայերենը չափազանց քիչ փոխառություններ է կատարել արաբերենից: Փոխառությունների ազդեցիկ մասը կատարվել է կիլիկյան կամ միջին հայերենի ժամանակահատվածում, ինչպես նաև արևելահայերենի կողմից Պարսկաստանի և պարսիկների միջոցով: Արաբերենն ի սկզբանե ողջ մահմեդական Արևելքի մշակութային լեզուն էր: Հայերին շրջապատող մահմեդական բոլոր ազգերը` պարսիկ, թուրք, քուրդ, թաթար, հսկայածավալ փոխառություններ են կատարել արաբերենից, և այդ փոխառություններն այնքան են ձուլվել բնիկ լեզուների մեջ, որ հաճախ անհնար է որոշել, թե որ բառի սկզբնաղբյուրն է արաբերենը, որինը` պարսկերենը կամ

թուրքերենը: Հ. Աճառյանը նշում է, որ Արևելքում ձևավորվել էր մի յուրօրինակ միջազգային բառարան, որն էլ մասամբ փոխանցվել է հայերենին: Հայագետի հաշվարկներով՝ հայերենի արաբական փոխառությունների թիվը 702 է: Դրանց մի մասը կատարվել է գրական ճանապարհով, գիտական - բժշկագիտական աշխատությունների միջոցով և, ըստ ամենայնի, ժողովրդական լեզվում գործածական չի եղել: Գրական հայերենը այդ բառերը հիմնականում դուրս է մղել. արաբական փոխառություններն առավել կենսունակ եղան բարբառներում: Հ. Աճառյանի դիտարկմամբ՝ գրական հայերենն այդ 700 բառերից պահպանել է միայն 111-ը, որոնց կազմում հայագետն առանձնացնում է 53 զուտ արաբերեն, 58 նոր պարսկերեն փոխառություններ: Ռ. Ղազարյանն իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ, անդրադառնալով 12-րդ դարից հետո արաբերենից հայերենի կատարած փոխառություններին, նշում է, որ այդ բառերի զգալի մասը գրական փոխառություններ են, որոնք հայերենին են անցել արաբերենից կատարվող բազմաբնույթ թարգմանությունների միջոցով: Արաբական գիտությունը, միջնադարում հասնելով էական բարձունքների, մեծ դեր է կատարել հայ գիտական մտքի զարգացման համար: Հատկապես բժշկությանը, մաթեմատիկային, աստղաբաշխությանը, ալքիմիային վերաբերող արաբական գիտական երկերը թարգմանվում էին հայ հեղինակների կողմից, և այդ բնագավառների գիտական բառապաշարը եզրույթներով հանդերձ փոխառվում էր` լայն կիրառում գտնելով հայերենում: Բազմաթիվ բուսանուններ, կենդանանուններ, բժշկությանը, դեղագործությանը, աստղագիտությանը, քիմիային, գյուղատնտեսությանը, ձիաբուծությանը վերաբերող բառեր առ այսօր էլ գործածական են հայերենում` բակլա, բալասան, թաս, լուբիա (լոբի), խսիր, կապա, կապալ, հաբ, հապալաս, հինա, հոգնա, հունապ, մարջան, մկրատ, նոպա, նունուֆար, շամամ, շիբ, պախրա, պայտար, ռեհան, սամում, սնդուկ: Ընտրողաբար ներկայացնենք այդ փոխառություններ՝ ըստ Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած հիմնական իմաստային խմբերի:

Ա. Բնություն, բնական երևույթներ` ալամ (երկիր, աշխարհ), ագատ, շամս (արև), ֆալաք (երկինք, երկնակամար), եաշմ, եասպ, սամում, մարջան: Բ. Մարդ, մարդու և կենդանինների մարմնամասեր, մարմնական գործառույթներ` հարիֆ (ընկեր), խալ, խպիպ (կրկնակզակ), կոտոշ, ճիտ, նաֆաս (շունչ): Գ. Կենդանիներ` բլբուլ, դաւաբ (ոչխար), դահուճ (թռչուն), թութակ, մալ (եզ), մեմուն (կապիկ), պախրա, սակռ (ագռավ): Դ. Երկրագործություն, բուսանուններ` աղարիկոն (սունկ), ափիոն, բալ, բակլայ, թարխուն, թուրինջ, լալայ, լոբիա, խաշխաշ, զափրան (քրքում), հիլ, հինայ, շահպրակ (ծաղիկ), սալաթ, սանտալ, սմբուլ, սպանախ: Ե. Անասնապահություն, ձիաբուծություն` լկամ, նալ, փալան: Զ. Գիտություն, ուսում և արհեստներ` ալքիմիա, քիմիա, ղալամ, տաւթար, նաղաշ, դամ (ձայնակցում), նաղարայ (թմբուկ), աճպարար, պայտար, ջուլհակ, փալանտուզ, քասապ (մսագործ): Է. Վաճառականություն և դրամական գործարք` ամանաթ (ավանդ), բազազ (կերպասավաճառ), կապալ, կաւատ (միջնորդ), մալ, մուլք (հարստություն), նաղտ: Ը. Շինություն և շենքի մասեր` ամարաթ, աճառ (տանիք), բաբ (դուռ), մղլակ (փական), պուրճ (բուրգ), չափար, փնտուկ (իջևան): Թ. Հագուստ և զարդեղեն` լաթ, խալխալ (ապարանջան, մանյակ), խսիր, կապայ, կումաշ (կերպաս), չմուշկ (պայտած կրունկներով, սուր քթով մաշիկ), չուխայ, տրէզ (զգեստի կտոր), փարտայ (վարագույր), քթան (կտավ): Ժ. Ուտելիք և ըմպելիք` աղիտայ, խահուէ, հէրիսայ, նշայ (օսլա), նշաստակ, քուֆտայ: ԺԱ. Առտնին տնտեսություն, կահ-կարասի` ակիշ, բուխարի, թաս, թափուր, կառան (պարան), կողպեք, մկրատ, սալա, սինի (կողով), սնդուկ, քաֆշայ: ԺԲ. Թիվ, չափ, կշիռ, դրամ` դաստայ, թուխթ, տրցակ, փարսախ:

ԺԳ.Երկիր և պետություն, պաշտոնակարգություն` ամիր, գզիր, խալիփայ, շահնայ, ջիհանգիր, ռայիս, սուլտան, ֆառաշ (ոստիկան): ԺԴ. Պատերազմ, զենքեր` թալան, հարամի, խանդակ, խուխայ (կռիվ), սատիր (տապար): ԺԵ. Կրոն, նախապաշարմունք` կուրան, կուռայ (կուրան կարդացող), հուրի, ղադի (դատավոր), մալում (մոլլա), մահտեսի, մզկիթ, մլղուն (անիծյալ), մեհրապ (մզկիթի խորան), մուղրի, մսլիմանակ (մահմեդական), նալաթ (նզովք), սունաթ, տլսիմ (կախարդանք): ԺԶ. Սովորական կյանքի բառեր` բետար, դրուստ, խեր (բարիք), շառ (խռովություն), խալատ (սխալ, թերություն), շիւան, սազիլ, սադրիլ, սղկել, տնազ, կոլոտ, ազապ (ամուրի, չամուսնացած): ԺԷ. Մակբայ, եղանակավորող բառեր` ափսոս, բարէ (գոնե), թէզ (վաղ, շուտ), ֆուլան (այս ինչ): Բացի հասարակ անուններից` հայերենը արաբերենից փոխառել է նաև հատուկ անուններ, որոնք գերակշիռ մեծամասնությամբ արդեն պատմական անուններ են` արդի հայերենում անգործածական: Դրանք պահպանվել են միայն ազգանուններում` Աբուսահլ, Ազիզ, Ազիզմելիք, Ամիր, Ամիրդովլաթ, Ամիրմելիք, Ապումուսէ, Ապուպաքր, Ասադ, Ասիլ, Ասլի, Աւդալ, Բադալ, Բաղի, Դովլաթ, Դունիա, Եաղուբ, Զարիֆ, Զուլալ, Էդիլ, Քմին, Համամ, Հասան, Ջալալ, Սաֆար և այլն:

ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԹՈՒՐՔԵՐԵՆԻՑ

Բաղդադի խալիֆները դիմակայելու համար իրենց հսկա տերության տարբեր ծագերում բռնկվող խռովություններին պետական ծառայության են կանչում Միջին Ասիայի իրենց հպատակ թուրքերին, որոնք ճանաչված էին իրենց դաժանությամբ: Այս թուրքերից կազմավորվում են տարբեր գնդեր` տեղակայված ոչ միայն Բաղդադի, այլև Փոքր Ասիայի, Եգիպտոսի, Ասորիքի սահմաններում: 9-րդ դարի կեսին Հայաստան արշաված Բուղա զորավարն այդ թուրքերից մեկն էր: Երբ թուրքերը դարձան մեծաքանակ և հզորացան, դադարեցին ծառայել արաբներին, ապստամբեցին`

ստեղծելով թուրք-մոնղոլական պետություններ, ինչպես Սամանիների պետությունը 901 թ.` Բուխարա և Սամարղանդ մայրաքաղաքներով, և Ղազնևիների սուլթանությունը` 10-րդ դարավերջին Աֆղանստանի և Հնդկաստանի պատմական տարածքում: Թուրքական ցեղերից սելջուկները Կասպից ծովի հարավային եզերքով շարժվեցին դեպի արևմուտք: Սելջուկներից Տուղրիլ բեկը Միջագետքն ասպատակելուց հետո առաջին անգամ Վասպուրականի կողմից 1021 թվականին մտավ Հայաստան: Նա հաղթեց Վասպուրականի Սենեքերիմ թագավորին, խորացավ մինչև Նախիջևան, որտեղից հետ դարձավ` մտնելով Պարսկաստան: Այստեղ էլ իրեն թագավոր հռչակեց` գրավելով Իրաքը, Մոսուլը և Բաղդադը: Տուղրիլը հաջորդաբար երեք մեծ արշավանք է ձեռնարկել Հայաստանի դեմ 1042, 1047 և 1048 թվականներին` ասպատակելով ողջ երկիրը` մինչև Տարոն, Կարին, Բասեն, Տայք և Սպեր: Նրա հաջորդը` Ալփասլանը, գրավեց Անին, Սեբաստիան` հասնելով մինչև Կեսարիա: Իսկ Մելիք շահի օրոք` 1086-1092 թթ., ամբողջ Հայաստանը հայտնվեց սելջուկների իշխանության ներքո: Այս բռնակալի տիրապետության ժամանակ սելջուկյան պետությունը հզորացավ: Այն իր մեծությամբ գերազանցեց հին պարսկական կայսրությանը և արաբական խալիֆայությանը` ընդգրկելով ողջ Փոքր Ասիան, Եգիպտոսը, Ասորիքը և Միջին Ասիայի մի մասը: Մելիքի մահից հետո այս գերկայսրությունը փլուզվեց, և նրա բեկորների վրա, այդ թվում Հայաստանում, կազմավորվեցին զանազան անկախ քրիստոնեական իշխանություններ, մահմեդական ամիրայություններ` Խլաթ, Դվին, Կարս, Անի, որոնք գոյատևեցին մինչև մոնղոլ-թաթարական արշավանքները: 1236 թ. մոնղոլ-թաթարները գրավեցին Աղվանքն ու Վիրքը` մուտք գործելով Հայաստան: Նրանցից մեկը` Հուլաղու իշխանը, աթոռանիստ դարձրեց Ատրպատականի Մարաղա քաղաքը` հիմնելով պարսկա-թաթարական նոր հարստություն՝ իր ենթակայության տակ պահելով նաև Հայաստանը: 1340 թ. թաթարական մեծ պետությունը քայքայվեց: Իսկ Հայաստանը, թեև պաշտոնապես ենթակա էր Պարսկաստանի թաթարական պետությանը, բայց երկրում իշխում էին տարբեր ցեղեր. արև-

մուտքում` թուրքմենները, արևելքում` թուրքացած պարսիկները, հարավում` քրդերը: 1372 թ. Լենկթեմուրը վերականգնեց Չինգիզ խանի կայսրությունը` Չինաստանից մինչև Փոքր Ասիայի ծովեզերք, Մոսկվայից մինչև Եգիպտոս: Լենկթեմուրը երկու անգամ է հարձակվել Հայաստանի վրա` ասպատակ և ավեր սփռելով բոլոր նահանգներով ու քաղաքներով, ընդհուպ մինչև Սեբաստիա: Հայաստանը մինչև Լենկթեմուրի մահը` 1405 թ., մնաց թաթարական լծի տակ: Լենկթեմուրի մահից հետո Հայաստանը դարձյալ ընկավ թուրքացած պարսիկ և քուրդ իշխանների ձեռքը, մինչև որ Ուզուն Հասանը 1468 թվականին, տիրելով պարսից գահին, նվաճեց ամբողջ Հայաստանը: Այդ պահից ի վեր սկսվում է 250-ամյա տևական մի պատերազմ թուրքացած պարսիկների և օսմանցիների միջև՝ հանուն Հայաստանի վերջնական նվաճման: Օսմանցիները 1473 թ. առաջին անգամ մուտք գործեցին Հայաստան, որից հետո Հայաստանը, ինչպես նաև Կովկասը, Վրաստանը, Ատրպատականը մերթ թուրք-պարսիկների, մերթ օսմանցիների լծի տակ էր հայտնվում մասամբ կամ ամբողջովին: Ավանդաբար Հայաստանի արևելյան հատվածը պարսիկների ձեռքում էր, արևմտյանը` օսմանցիների, մինչև որ Արևելահայաստանը չմիակցվեց Ռուսական կայսրությանը: Այս իրավիճակը շարունակվում է մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմ, որի քողածածկույթի ներքո Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիան իրականացրեց հայերի բնաջնջման, ցեղասպանության իր քաղաքականությունը: Իսկ Արևելահայաստանը Ռուսաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման արդյունքում անկախության կարճատև շրջանից հետո ևս խորհրդայնացավ մինչև 1991 թվականը: 20-րդ դարասկզբի հայ-թուրքական հարաբերությունների վերջին փուլը ավարտվեց 1921 թվականին, երբ մոսկովյան պայմանագրով Վ. Լենինի և Աթաթուրքի պայմանավորվածությունների արդյունքում հայկական Կարսը և Արդահանը ևս հանձնվեցին հայերի ցեղասպանություն իրագործած Թուրքիային` հետևողականորեն հայազրկվելով: Պատմությունը վկայում է, որ հայերը շուրջ 900 տարի գտնվել են տարբեր թուրքական (թյուրքական) ցեղերի գերիշխանության տակ` սելջուկներ, Պարսկաստանի թուրքեր, մոնղոլ թաթարներ, էօզբեկ թաթար213

ներ, թուրքմեններ և վերջապես օսման թուրքեր: Թուրքական այս բոլոր ցեղերի լեզուն կարելի է միավորել ընդհանուր թուրքերեն անվան ներքո: Հայ-թուրքական շփումների այսքան երկարատև, ընդ որում՝ նվաճողական բնույթը (թուրքերը միշտ եղել են գերիշխող տերության ներկայացուցիչներ) պատճառ դարձավ հայոց լեզվի վրա թուրքերենի ճնշող ազդեցության: Բայց պետք է նշել կարևորագույն մի առանձնահատկություն. եթե մեզ նվաճած կամ մեզ հետ հոգևոր, մշակութային, քաղաքականտնտեսական շփումների մեջ գտնված այլ ժողովուրդների լեզուները ազդել են գրական հայերենի` գրաբարի, միջին հայերենի, աշխարհաբարի վրա, ապա թուրքերենը մեծապես ազդել է միայն բարբառների վրա: Հայոց գրական լեզուն գրեթե զերծ մնաց թուրքական փոխառություններից, թուրքերենի լեզվական այլ ազդեցություններից: Հ. Աճառյանը փաստում է, որ դեռևս 13-րդ դարից հայերը սկսել են սովորել թուրք-թաթարական ցեղերի լեզուն` մեջբերելով Կիրակոս պատմիչի (1201-1272թթ.) բերած բառացանկը, որը գիտնականի դիտարկմամբ՝ ճշգրիտ է արտացոլում մոնղոլ-թաթարական լեզվի հնչյունական և իմաստային յուրահատկությունները. «Այլ և խօսք նոցա խժականք եւ անծանօթք ի մէնջ. քանզի կոչէին զանուն աստուծոյ Թանկրի եւ զմարդն` էրէ, եւ զկինն եմէ ափճի. եւ զանուն հօր` էջքա եւ զմօրն աքա, եւ զեղբայրն` աղա, եւ զքոյրն` աքաճի, եւ զգլուխն` թորօն, եւ զաչս` նիտօն, եւ զականջս՝ ջիքին, եւ զմօրուս՝ սախալ, եւ զերեսս՝ յիւզնիուր, եւ զբերանն՝ աման...»152: Թուրքերենի ազդեցությունը հայերենի վրա քննելու նպատակով Հ. Աճառյանը 1902 թ. առանձին աշխատություն է գրել ` «Թուրքերէնի ազդեցութիւնը հայերէնի վրա և թուրքերէնէ փոխառեալ բառերը հայերէնի մէջ», որտեղ ներկայացնում է վիճակագրական տվյալներ Պոլսի, Վանի, Ղարաբաղի և Նոր Նախիջևանի բարբառներում առկա թուրքական բառերի քանակի վերաբերյալ: Ըստ այդմ` Պոլսի բարբառում այդ փոխառությունների թիվը 4000 է, Վանի բարբառում` 2100, Նոր Նախիջևանի բարբառում` 1170, Ղարաբաղի բարբառում` մոտ 800: Վերջինիս պարագայում, սակայն, Հ. Աճառյանը նշում է, որ ինքը չի հաշվել այն բառերը, որոնք գործա-

Հմմտ. Հ. Աճառյան, Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 11, էջ 258-259:

ծական են միայն ազերի թուրքերի լեզվում, դրանք ևս նկատի առնելու դեպքում թուրքական փոխառությունների թիվը Ղարաբաղի բարբառում հասնում է 1000-ի153: Իբրև եզրահանգում` Հ. Աճառյանը նշում է, որ թուրքերենից ոչ մի գրական փոխառություն չի կատարվել այն պարզ պատճառով, որ թուրքական մատենագրությունը, բավական ուշ ձևավորվելով, չդարձավ հարուստ և բազմաբնույթ` ի տարբերություն հայերի հետ շփումներ ունեցած այլ ժողովուրդների` պարսիկների, արաբների, ասորիների և հույների գրավոր մշակույթի, որոնց աղբյուրներից հայերենը գրական ճանապարհով մեծաթիվ փոխառություններ է կատարել: Թուրքական բոլոր փոխառությունները ժողովրդական փոխառություններ են` բանավոր շփումների արդյունք: Դրանք ժողովրդական թուրքերենի բառապաշարի միավորներ են, ուստի ձևով հաճախ տարբերվում են գրական թուրքերենի համարժեք բառերից հնչյունական պատկերով և իմաստային նրբերանգներով: Գրական հայերենի` հին շրջանում կատարած թուրքերեն փոխառությունների թիվը Հ. Աճառյանը համարում է 170, իսկ արդի հայերենում այդ թիվը խիստ նվազում է` հասնելով ընդամենը 20 բառի: Այստեղ պետք է կատարել մի կարևոր վերապահում. թուրքերենն ինքը կատարել է մեծաթիվ արաբական, պարսկական փոխառություններ, որոնց մի մասը հայերենը վերցրել է հենց միջնորդ թուրքերենից և ոչ թե բուն աղբյուրից: Նման բառերը չեն դիտարկվում որպես թուրքական փոխառություններ, որովհետև ըստ էության անհնար է առանձին դեպքերում ստույգ պարզել, թե տվյալ արաբական կամ պարսկական ընդհանուր արմատը ինչպես է հայտնվել հայերենի բառապաշարում: Ռ. Ղազարյանը ևս իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ նշում է, որ միայն 13-րդ դարից սկսած` մատենագրական մի քանի գործերում սկզբնապես հանդիպող մոնղոլ-թաթարական փոխառություններին զուգահեռ` հայերենի մեջ աստիճանաբար մուտք են գործում թուրքական բառեր: Իսկ 14-15-րդ դարերի ընթացքում, երբ թուրքերը հիմնում են Օսմանյան կայսրությունը` դառնալով տարածաշրջանի

Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., 270-273:

հզոր տերություններից մեկը, թուրքերենի լեզվական ազդեցությունը հայերենի վրա աննախադեպ մեծանում է, և միջին գրական հայերենի զարգացման երկրորդ շրջանի գրավոր հուշարձաններում թուրքական փոխառությունների քանակը զգալի է, ավելին` միջինհայերենյան ուշ շրջանի մեծաթիվ փոխառյալ բառեր, որոնք ծագումով արաբական, պարսկական և հունական կազմություններ կամ արմատներ են, թուրքերենում ունենալով համարժեք փոխառյալ ձևեր` հայերենին անցել են թուրքական միջնորդությամբ: Այժմ, ըստ իմաստային խմբերի, ընտրողաբար ներկայացնենք Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած թուրքական այն փոխառությունները, որոնք, միջին հայերենից սկսած, գործածական են նաև արդի հայերենում կամ բարբառներում: Ա. Մարդ, մարդու և կենդանիների մարմնամասեր` ազազուն (ատամ), բեղ, բօղազ (կոկորդ), դօշ (կուրծք): Բ. Գերդաստան, ընտանեկան հարաբերություններ` աթա (հայր), բիճ (ապօրինի երեխա), ղարաւաշ (սպասավոր), ղարդաշ (եղբայր, հարազատ), ղումայ (ապօրինի կին): Գ. Կենդանիներ` բուղայ (ցուլ), թախտաբիթի (փայտոջիլ), խանտալայ (միջատի տեսակ), ղարղայ (ագռավ), մլակ, սազան (ծածան), սառչայ (ճնճղուկ), փիլիճ (վառեկ), փորսուխ (գորշուկ): Դ. Բույսեր, բույսի մասեր, պտուղներ` ելակ, կուկնար, մառօլ (սալաթ), չամ (սոճի), չօփ (ոստ, շյուղ), պիպեռ (պղպեղ, տաքդեղ), պուռչալախ (գազար), քօք (արմատ): Ե. Առտնին տնտեսություն, կահ-կարասի` բուխերիկ (բուխարի), թաղար, թաւայ (տապակ), խամաճիք (տիկնիկ), խապախ (կափարիչ), ղազան (կաթսա), չանախ (լայնաբերան կավե աման), չատր (վրան), տոպրակ, օթաղ (իջևան), օտայ (սենյակ): Զ. Ուտելիք և ըմպելիք` դդմաճ, երշիկ, լեպլեպի (բոված սիսեռ), խաւիար (ձկնկիթ), պաքմազ (դոշաբ), պօրակ (մսով կամ պանրով կարկանդակ), չորպայ (ապուր): Է. Ռազմական գործ, զինատեսակներ` բաբան, բարութ, ենիչարի, թօփ (թնդանոթ), պօլուկպաշի (խմբապետ, հրամանատար):

Ը. Հասարակական հարաբերություններ` ամակ (վաստակ), բարիշել (հաշտվել), խորաթայ (զրույց), չոքել, պէհ (գրավ), սաւաշ (աղմուկ-աղաղակ): Թ. Պետական կազմ, պաշտոններ` աթաբէկ, բէկ, խաթուն, ղան, չաւուշ: Ժ. Հագուստ, զարդեղեն` թօփ (գործվածք, կտոր), սուրմա, փարաճիկ (թրքուհու շրջազգեստ), խաղայ (մուշկի յուղ), կապակ (կարճ կապա, վերնազգեստ), ճօթ (ծայր, քղանցք): ԺԱ. Մետաղներ, հանքանյութեր` աղութ (հակինթ), եաղի (յուղ, ձեթ), զմրութ, քուքուրթ (ծծումբ): ԺԲ. Քանակ, տարածական հարաբերություններ, չափ, տեղ, ձև` բոյ (հասակ, բարձրություն), դիք (ողղահայաց, ցցված), եան (կողմ), չիֆթայ (զույգ), պուճախ (անկյուն), սաղ (բոլոր): ԺԳ. Ֆիզիկական աշխարհ` իւրդ (արոտավայր), մէշայ (անտառ), չամուռ (ցեխ, տիղմ): ԺԴ. Խաշնարածություն և գյուղատնտեսություն` աղալ (փարախ), խամութ (ձիու լծի կաշին): ԺԵ. Կրոն` աղթարմայ (կաթոլիկացած, հավատափոխ հայ), արքայուն (քրիստոնյա), կեաւուր (անհավատ), սօֆի (բարեպաշտ, աստվածավախ): ԺԶ. Չթեքվող խոսքի մասեր` անճայ (այնչափ), գէնայ (կրկին, նորից), կօրէ (համեմատ, հարմար):

ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հայերի շփումը եվրոպացիների հետ, ինչպես փաստում է Հ. Աճառյանը, սկսվում է Կիլիկիայում 11-րդ դարի սկզբում, երբ եվրոպացի կրոնավորներն ու ուխտավորները սկսեցին այցելել Երուսաղեմ ուխտագնացության և արկածասիրության դրդապատճառներով: Այդ հարաբերություններն առավել սերտացան Խաչակրաց առաջին արշավանքի ժամանակ` 1096 թ., երբ խաչակիրները կեսմիլիոնանոց բանակով եկան անցան

Կիլիկիայով` զորակցություն ստանալով հայ Կոստանդին Ա իշխանից, որին շնորհեցին մարկիզի տիտղոս: Ասորիքում եվրոպացիները հիմնեցին մի քանի ավատական իշխանություններ, որոնցից նշանավոր էին Անտիոքի, Եդեսիայի, Տրիպոլիսի դքսությունները: Երուսաղեմի լատին թագավորների թագուհիները գրեթե բոլորը հայ էին: Այս և այլ կերպ լատին իշխանները փորձում էին ամրացնել իրենց դիրքերը հայաշատ վայրերում: Հայ-եվրոպական շփման գագաթնակետը Ռուբինյան թագավորության հաստատումն էր Կիլիկիայում Լևոն Բ-ի օրոք, որն իր թագը ստացավ Երկրորդ խաչակրաց արշավանքի առաջնորդ` Գերմանիայի Ֆրեդերիկոս և Հենրիկոս Զ կայսրերից: Լևոն Բ-ն ստեղծեց եվրոպական կառույցի պետություն` եվրոպական կարգերն ու աստիճանակարգությունը ներմուծելով հայ հասարակական-պետական կյանքի մեջ: Հրավիրվեցին ֆրանսիացի, իտալացի, գերմանացի ու անգլիացի բազմաթիվ պաշտոնյաներ, զորականներ ու դատավորներ, վաճառականներ, որոնք էլ իրենց գործունեությամբ պատճառ դարձան հայերենում փոխառությունների մի նոր շերտի առաջացման: Այս փոխառությունների աղբյուրը հիշյալ եվրոպական լեզուներն էին` հիմնականում իտալերենն ու հին ֆրանսերենը: Հ. Աճառյանը տվյալ շրջանի բառարաններից ու իրեն հայտնի աղբյուրներց քաղում է շուրջ 87 բառ, որոնց մեծ մասը հոգևորկրոնական և պետական կյանքին վերաբերող բառեր են, ըստ էության` հայերի համար նոր հասկացությունների անվանումներ: Այս երկու դաշտերի փոխառությունները միասին Հ. Աճառյանի հաշվումներով 51 բառ են` 13 կրոնական, 38 պետական հասկացություններին վերաբերող: Այսինքն` եվրոպական լեզուների ազդեցությունը հայերենի վրա պայմանավորված էր երկու խոշոր գործոններով` հոգևոր դաշտում կաթոլիկ եկեղեցին, աշխարհիկ կյանքում` ավատական կարգերը: Ռ. Ղազարյանն իր «Միջին գրական հայերենի բառապաշարը» աշխատության մեջ եվրոպական փոխառությունները փորձում է զանազանել՝ կատարելով երկու խմբավորում՝ ֆրանսիական և իտալական փոխառություններ, ինչպես նաև լեհական փոխառություններ, բայց վերջին դեպքում հատուկ նշում է, որ լեհական փոխառությունների մեջ շատ

են այն բառերը, որոնք բնույթով գերմաներեն, ռումիներեն, ուկրաիներեն և ռուսերեն են, օրինակ՝ դայլառ/դայլար -արծաթադրամ, լօդ- կշիռ, չափ, ձեխմիսդր - համքարության ավագ (գերմ.), բրքալապ - բերդապահ, պռկար - քաղաքային վարչության խորհրդական (ռում.), սքադերդ - սփռոց (ուկր.), ռուքօմոյ - լվացարան, տրուշլաք - քամիչ, օբեքուն- խնամակալ (ռուս.) և այլն154: Եվրոպական տարբեր լեզուներից կատարված փոխառությունների ներքին տարբերակումը բավական պայմանական է, որովհետև հաճախ անհնար է որոշել, թե, օրինակ, լատինական արմատ ունեցող բառերը ֆրանսերենից, իտալերենից, թե գերմաներենից են փոխառված, կամ ընդհանուր սլավոնական արմատները հայերենին անցել են ռուսերենից, թե ուկրաիներենից կամ լեհերենից: Ներկայացնենք Հ. Աճառյանի և Ռ. Ղազարյանի առանձնացրած եվրոպական լեզուներից կատարված փոխառություններն ըստ հիմնական իմաստային դաշտերի: Նշենք նաև, որ այդ բառերի մեծամասնությունը չարմատավորվեց հայերենում, որովհետև դրանք ունեին հայերեն համարժեքներ, չմերվեցին մեր բառապաշարին և դուրս մղվեցին: Լեզվաոճական տարբեր շերտերում պահպանվեցին այն հասկացությունների անունները, որոնք մեզ համար նոր էին. դրանք հիմնականում եվրոպական ազնվականների դասային անվանումներ են, կաթոլիկ եկեղեցու աստիճանակարգության, եվրոպական դրամական միավորների անունները՝ բարոն, մարկիզ, դուքս, գունդստաբլ, կանցլեր, կարդինալ, լեգատ, դուկատ և այլն: Ա. Կրոնական բառեր` բրաջուր (լատին քարոզիչ), լեկաթ (պապի նվիրակ), կարդինալ, պրէֆաց (պատարագի նախաբան), ֆռա (լատին կրոնավոր): Բ. Հագուստ և զարդեր` գաղջեր (սռնապան), պակ (զարդ), պրացոլ (բազպան), ջաբրոն (վեղար), սօլեր (կոշիկներ): Գ. Թիվ և չափ` լիվր (դրամ), մարկ (դրամ), ունծայ (կշիռ), տուպլ (կրկնակի), սօլ (դրամ), տուգատ (դրամ):

Հմմտ. Ռ. Ղազարյան, Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, էջ 143-148:

Դ. Երկիր, պետություն` անսիզ (օրենք), բլայթել (դատապաշտպանություն անել), բրինձ (պրինց, արքայազն), գունդստապլ (ախոռապետ), գոնթ (կոմս), մայստռ (խորհրդական), մարաջախտ, մարգիզ, պայլ (իշխան), պաներ (դատի կանչող), պատրոն, պարոն, ջամբռ (դիվանատուն), ջամբռլայն (սենեկապետ), ջանսլեր (պաշտոնյա), տամ (տիկին, դամա), տամոջել (օրիորդ, մադմուազել), տուկ (դուքս), քումանտուր (հրամանատար), ֆրեր (խաչակիր զինվոր): Ե. Երկրագործություն` արտիճոկ (կանկառ, բանջարեղենի տեսակ): Զ. Սովորական կյանքի բառեր` մարիաճ (ամուսնություն), ռիճ (հարուստ), սայզել (ըմբռնել), տուայր (օժիտ) և այլն:

ՆՈՐ ԵՎ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՓՈԽԱՌՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նոր շրջանի փոխառություններ են համարվում 20-րդ դարի սկզբից մինչև 60-70-ական թվականները կատարված փոխառությունները, որոնք հիմնականում իրենց ժամանակի տեսանկյունից նոր հասկացությունների, երևույթների անվանումներ էին: Այս փոխառությունները դժվար է ենթարկել ավանդական իմաստային-թեմատիկ դասակարգման, որովհետև դրանք գրեթե առանց բացառության վերաբերում են գիտության, պետական կառավարման և հասարակական հարաբերությունների իմաստային դաշտերին: Առաջնայինը գիտաբառերի ոլորտն է, որտեղ բնական և հասարակագիտական գիտաճյուղերի անկասելի զարգացումն անընդհատ պատճառ է դառնում նոր երևույթների հայտնաբերման կամ հների վերաիմաստավորման, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է անվանվի: Հայերենը, լինելով Խորհրդային կայսրության կազմում գտնվող երկրի պետական լեզու, այդ անունները բնականորեն պետք է փոխառեր ռուսերենի միջնորդությամբ, ռուսերեն արտասանությանը համապատասխան, թեև այդ բառերը հիմնականում լատինական արմատներից կազմված կապակցություններ են: Այնուհանդերձ հայերենին բնորոշ է մնում մի բացառիկ հատկանիշ` հաճախ անգամ կարճաժամկետ օգտագործումից հետո

օտար բառ-փոխառությունը թարգմանել, գտնել նրա հայեցի հոմանիշը: Այսպես է փոքր ազգի լեզուն, որի կրողների պետական-տնտեսական անկախությունը բավական հարաբերական է, փորձում է ինքնապաշտպանվել, պահպանել իր ինքնությունը: Եվ որքան էլ նույն հայկական շրջապատում քննադատվի նոր հասկացությունների, միջազգային բառերի հայացման այդ միտումը, միևնույնն է, այն շարունակում է գործել և պարտադրել իր կաղապարները. դա վեր է անհատների կամքից և մեր լեզվի ինքնակա հատկանիշն է, հայերենի` որպես ազգային լեզվի ավանդույթ դարձած պարտադրանքը, որը չի կարող փոխվել առանձին անհատների և անգամ առանձին կառույցների կամքին ընդառաջ: Հայերենը մշտապես փոխառություններ է կատարում տարբեր լեզուներից և դարերով արդեն կայուն օրինաչափությամբ սկզբնական շրջանում փոխառված օտար կազմությունները փոխարինում է հայերեն արմատներից բաղադրվող նորակազմություններով՝ անկախ այն փաստից, թե որ իմաստային դաշտին է պատկանում տվյալ փոխառյալ կազմությունը: Փոխառությունների մեջ ամենակայունը գիտաբառերն են, պետության կառավարման ոլորտին առնչվող անվանումները, բայց դրանք ևս հայերենում բավական արագ հայկական տարբերակներով են փոխարինվում, որոնք սկզբնապես գործածվում են զուգահեռաբար, ապա հաղթում է հայերեն համարժեքը: Բերենք այս միտումը հաստատող բնութագրական օրինակներ. գիտաբառեր` ստատիստիկա - վիճակագրություն, սոցիոլոգիա - ընկերաբանություն, դեպրեսիա - ընկճախտ, դալտոնիզմ գունակուրություն, շոկ - ցնցակաթված, էյֆորիա - բերկրաթմբիր, կապսուլա -պատիճ, լեքսիկոն - բառամթերք, տենդենց - միտում, անալոգիա համաբանություն, սիստեմ - համակարգ, էկոլոգիա -բնապահպանություն և այլն, քաղաքագիտություն և պետության կառավարում` լիբերալիզմ - ազատականություն, լիբերալ - ազատական, կոնսերվատիզմ պահպանողականություն, կոնսերվատոր - պահպանողական, դեմոկրատիա - ժողովրդավարություն, դեմոկրատ- ժողովրդավար, ավտոնոմիա ինքնավարություն, ավտորիտար - անձնիշխան, տոտալիտար - բռնատիրական, ֆեդերացիա - դաշնություն, ֆեդերատիվ - դաշնային, կոնֆեդերացիա -համադաշնություն, միլիտարիզացիա - ռազմականացում, դեմի221

լիտարիզացիա - ապառազմականացում և այլն, տեխնիկա և սպորտ` ինտերնետ - համացանց, ակումուլյատոր - ուժակուտակիչ, միկրոֆոն խոսափող, պիքսել - կետայնություն, բադմինտոն - փետրագնդակ, դեբյուտ - առաջնելույթ և այլն: Նորագույն շրջանի փոխառություններն արդեն 20-րդ դարավերջին կատարված փոխառություններն են, որոնց առաջացման գործընթացին ականատես ենք այսօր` 21-րդ դարում: Նորագույն շրջանի փոխառությունների առաջին ալիքը պետական-քաղաքական, տնտեսական կյանքին, կառավարման ոլորտին վերաբերող փոխառություններն են, որոնք շատ արագ փոխարինվեցին հայերեն համարժեք բառերով` սպիկեր խոսնակ, բրիֆինգ - ճեպազրույց, բոյկոտ - նենգադուլ, բանկրոտսնանկ, մինիստր - նախարար, պրեմիեր մինիստր - վարչապետ, պառլամենտ - խորհրդարան, դեպուտատ - պատգամավոր, դելեգատ պատվիրակ, հիմն - օրհներգ, ապարատ - աշխատակազմ, ինֆլյացիա սղաճ, դեֆիցիտ - պակասուրդ, պրոֆիցիտ - հավելուրդ, կապիտալ դրամագլուխ և այլն: Փոխառությունների երկրորդ ալիքը պայմանավորված էր Հայաստանում նոր` աջ ազատական տնտեսակարգի հաստատմամբ, որին բնորոշ հասկացությունների, երևույթների անգլերեն անվանումներն արագ հայտնվեցին հայերենի բառապաշարում` դառնալով համագործածական` մարքետինգ, մարքետոլոգ, մենեջմենթ, մենեջեր, թոփ մենեջեր, դիլեր, մակլեր, վաուչեր, օվշոր, դեֆոլտ, դեֆլյացիա և այլն: Հայաստանի պետական անկախացումն այս պարագայում պատճառ դարձավ կարևոր մի երևույթի. հայերենը դադարեց փոխառություններ կատարել ռուսերենի միջնորդությամբ. փոխառություններն արդեն կատարվում են ուղղակի բուն մայր լեզվից, որը հիմնականում անգլերենն է: Նորագույն շրջանի փոխառությունների առյուծի բաժինը վերաբերում է համակարգչային տեխնիկայի, ծրագրավորման ոլորտներին, կապի նոր տեխնոլոգիաներին, ինովացիոն տնտեսությանը, որովհետև այսօր այս ոլորտներն են պայմանավորում մարդկության զարգացումը: Բերենք նման փոխառությունների օրինակներ` վերստին նշելով, որ այս դեպքում

ևս հայերենը փորձում է բավական արագ թարգմանել օտարահունչ փոխառությունները` ինտերնետ - համացանց, կոմպյուտեր - համակարգիչ, սկաներ-լուսածրիչ, պրինտեր - տպիչ, դիսկ - սկավառակ, սայթ - կայք, վինչեստր - կուտակիչ, մաուս - մկնիկ, հայ-տեք - բարձր տեխնոլոգիա, դիջիտալ - թվային, քսերոքս - պատճենահանում, կոնդինցիոներ - օդորակիչ, ֆոնտ - տառատեսակ, բոլդ - թավ, իտալիկ - շեղ, բոլդ-իտալիկ-թավշեղ, ֆլեշ - կրիչ, դաունլոդ - ներբեռնում , լայք - հավանություն և այլն: Փոխառությունների մի մասն էլ, իհարկե, դեռ չի հայացվել կամ գուցե չի էլ հայացվելու` ֆայլ, ուզու, սերվեր, վորդ, վինդոուզ, էքսել, քվարկ, քվարկ-էքսպրես, մեգապիքսել, բայթ, մեգաբայթ, գիգաբայթ, քարթրիջ, սիդի, սիդի ռում, սիդի ռայթեր, կոմբոբլոք, դայլ - ափ, քլիք, ավատար և այլն: Երբեմն նման փոխառյալ արմատները, հայերեն արմատների ու բառահարաբերական և բառակազմական միավորների հետ զուգակցվելով, կարող են տարբեր խոսքիմասային պատկանելության նոր կազմություններ ստեղծել` մենեջերական, մենեջերություն, ֆեյսբուքյան, լայքել, բազմապիքսել, քլիք անել, պրինտ տալ, բոլդ անել, սքան անել, դաունլոդ անել և այլն: Սակայն ընդգծենք, որ նման կազմությունները հայերենում ժամանակավոր են. բավական է՝ նրանց նշանակած հասկացությունները ամրակայվեն մեր լեզվակիրների գիտակցության մեջ, և ստեղծվում են նրանց հայերեն համարժեքները, օրինակ` մենեջմենթ-կառավարում, մենեջերական-կառավարչական, ֆեյսբուք-դիմագիրք, ֆեյսբուքյան-դիմագրային, պրինտեր-տպիչ, պրինտ անել- տպել, քսերոքս-պատճենահանման սարք, քսերոքսել-պատճենել, սկան անել- լուսապատճենել կամ լուսածրել և այլն: Այստեղ նշենք մի հետաքրքիր միտում ևս, որ առկա է նորագույն փոխառությունների դեպքում. որոշ եզրույթներ, բառ-հասկացություններ փոխառվում են ուղղակի, լատինատառ հնչյունապատկերով, այսինքն` անգլիատառ, արտասանությունն էլ անգլիական է, սրանց հայատառ գրությունը տվյալ ժամանակահատվածում անգամ անսովոր է, խորթ, ինչպես՝ PԽ (հանրային հարաբերություններ), GԽ (պետական հարաբերություններ), DՄD, ԽP3, 1P, ՃP և այլն:

ՎԻՃԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Բառաշերտ

Ընդհանուր թիվը

Բնիկ կամ հնդեվրոպական բառեր

713 արմատ, 927 բառ

Իրանական փոխառություններ Ասորական փոխառություններ

1415, որից 966 պահլավական, 445 պարսկական

Եբրայական փոխառություններ

Հունական լատինական փոխառություններ

Կովկասյան փոխառություններ Արաբական փոխառություններ Թուրք-թաթարական փոխառություններ Եվրոպական փոխառություններ

Այս աղյուսակը ներկայացնում է Հ. Աճառյանի տվյալները, որոնք մեծապես հիմնված են Հ. Հյուբշմանի և նախորդ դարի այլ հայտնի հնդեվրոպաբանների ծագումնաբանական քննությունների արդյունքների վրա: Անշուշտ, այն այսօր մասամբ միով հնացած է, սակայն հիմնականում արտացոլում է փոխառությունների պատմության հիմնական համամասնությունները: Գ. Ջահուկյանի և հետագա ուսումնասիրողների ստուգաբանությունների շնորհիվ հնդեվրոպական արմատների թիվն ավելանում է` հասնելով 1500 բառի, ընդ որում՝ ոչ միայն չստուգաբանված բառարմատների, այլև հատկապես մինչ այդ իրանական համարված փոխառությունների հաշվին: Գ. Ջահուկյանը հաշվարկներով՝ իրանական փոխառությունների թիվը նվազում է` հասնելով շուրջ հազարի: Պետք է նշել, որ Գ. Ջահուկյանն իր թվային հաշվարկներում այնքան միանշանակ չէ, որքան Հ. Աճառյանը. նա նոր ստուգաբանություններ կատարե-

լիս առավել թեական է, հիմնականում տեղ է թողնում տարընթերցումների համար:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19.

Ադոնց Ն., Հայաստանը Յուստինիանոսի դարաշրջանում. Քաղաքական կացությունը ըստ նախարարական կարգերի, Եր., 1987: Ադոնց Ն., Հայաստանի պատմություն, Եր., 1972: Աղայան Է., Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Եր., 1974: Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, 1971, հ. 11, 1973, հ. 111, 1977, հ. 1Մ, 1979: Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Եր., 2005: Աճառյան Հ., Հայոց լեզվի պատմություն, մաս 1-11, Եր., 2013: Առաքելյան Վ., Հինգերորդ դարի հայ թարգմանական գրականության լեզուն և ոճը, Եր., 1984: Դիլբարյան Ն., Խաչատրյան Ա., Հայերենի բնիկ և փոխառյալ բառերը, Եր., 2013: Խաչատրյան Վ., Հայկական տեղանունները սեպագիր աղբյուրներում, Եր., 2012: Կարագեոզեան Յ., Սեպագիր տեղանուններ, Եր., 1998: Համբարձումյան Վ., Հայերենի բառաքննական եւ ստուգաբանական ուսումնասիրություններ, Եր., 2012: Հյուբշման Հ., Հայերենի քերականություն, Եր., 2003: Հովհաննիսյան Լ., Հայերենի իրանական փոխառությունները, Եր., 1990: Հովհաննիսյան Լ., Հայ թարգմանական գրականության բառապաշարը (Մ դար), Եր., 2007: Հովհաննիսյան Լ., Գրաբարի բառապաշարի իմաստային խմբերի քննություն, Եր., մաս 1, 2008, մաս 11, 2012: Հովհաննիսյան Լ., Բառերի մեկնությունները հինգերորդ դարի հայ մատենագրության մեջ, Եր., 2016: Հովսեփյան Լ., Գրաբարի բառակազմությունը, Եր., 1987: Ղազարյան Ռ., Միջին գրական հայերենի բառապաշարը, Եր., 2001: Ղափանցյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. Հին շրջան, Եր., 1961:

20. Ղափանցյան Գ., Անտիպ գործեր, Ара Прекрасный. Мифотворческий образ у армян, Եր., 2008: 21. Մալխասեան Ս., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, 11, 111, 1944, հ. 1Մ, 1945: 22. Մկրտչյան Է., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016: 23. Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. 1, 1979, հ., 11, 1981: 24. Ջահուկյան Գ., Բնիկ հայերեն արմատներով կազմված հայկական անձնանունները, Պատմա-բանասիրական հանդես, հ. 4, 1984: 25. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն. Նախագրային ժամանակաշրջան, Եր., 1987: 26. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի տեսության և պատմության հիմնահարցերը, Համազգային Վահէ Սեթեան տպարան, 2005: 27. Ջահուկյան Գ., Հայերենի ստուգաբանական բառարան, Եր., 2010: 28. Քոսյան Ա., Հայկական լեռնաշխարհի տեղանունները (Ըստ խեթական աղբյուրների), Եր., 2004: 29. Туманян Э., Структура индоевропейских имен в армянском языке, М., 1978.

Մաս 111

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՔԵՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԽՈՆԱՐՀՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Դարերի ընթացքում հայերենը կարողացել է պարզեցնել հնդեվրոպական մայր լեզվի խոնարհման համակարգի բազմաձևությունը և մշակել խոնարհման իր համակարգը, որ կազմության տեսանկյունից պարզության դասական օրինակ է: Հին հայերենի բայի խոնարհումը կատարվում է ըստ չորս լծորդությունների, որոնք ձայնավորների անունով կոչվում են ե, ի, ա, ու, իսկ մեկ բայ՝ գոմ-ը, պատկանում է ո խոնարհման: Գրաբարի խոնարհման համակարգը շատ հստակ է: Կան չորս խոնարհումներ` պարզ և ածանցավոր ձևերով, երկու հիմք` ներկայի և կատարյալի, դրանցից կազմվող երեք եղանակների ութ բայաձևեր, որոնք հավասար բաշխվում են ժամանակ կազմող երկու հիմքերի վրա. ներկայի հիմքից կազմվում են սահմանական եղանակի անկատար ներկա, անկատար անցյալ, ստորադասական եղանակի 1-ին ապառնի, արգելական հրամայական ժամանակները, կատարյալի հիմքից` սահմանական անցյալ կատարյալ, ստորադասական 2-րդ ապառնի, բուն և հորդորական հրամայական ժամանակները: Գրաբարի խոնարհման համակարգի այս պարզությունն էր պատճառը, որ դարերի ընթացքում այն քիչ փոփոխությունների ենթարկվեց: Այս առումով Հ. Աճառյանը, համեմատելով խոնարհման և հոլովման համակարգերը, նշում է, որ միջին հայերենում հոլովման համակարգը շրջադարձային փոփոխությունների ենթարկվեց, որոնց համեմատ խոնարհման համակարգի փոփոխությունը ոչինչ է: Հ. Աճառյանն ընդգծում է, որ հոլովումը գրաբարում հստակ կանոններ չունի, այնինչ ցանկացած բայ իր լծորդությամբ, կազմությամբ արդեն հուշում է` ինչ խոնարհման պետք է ենթարկվի, ինչ վերջավորություններ ստանա: Նրա վերլուծու-

թյամբ գրաբարի խոնարհման համակարգը միջին գրական հայերենում կրեց հետևյալ փոփոխությունները. 1) վերացավ ստորադասական եղանակը, 2) վերացավ գրաբարյան ապառնին, 3) գրաբարի ներկան և անցյալ անկատարը վերածվեցին ստորադասական ներկայի և անցյալի, 4) կու եղանակիչով նոր սահմանական ներկա և անցյալ անկատար ժամանակներ կազմվեցին: Հավելենք ևս երեք վճռորոշ փոփոխություններ: Առաջացան այնպիսի նոր դերբայներ, որոնք սկսեցին մասնակցել եղանակաժամանակային ձևերի կազմությանը՝ համադրական ձևերը հասցնելով նվազագույնի և ավելացնելով վերլուծական բայական ժամանակների քանակը հայերենում, որոնք կազմվում էին եմ բայի ներկա և անցյալ ձևերից (ապառնու ձևերն արդեն ջնջվել էին՝ եմ բայը դարձնելով էլ ավելի պակասավոր) և տարբեր դերբայներից՝ ում, իս, ելոյ>ելու, ալոյ>ալու, ած, ել/եր վերջավորություններով: Ավելացան բայական եղանակները, որը պայմանավորված էր ինչպես նոր եղանակիչների առաջացմամբ՝ կոյ/կու/կ, պիտի, այնպես էլ նոր դերբայների առաջացմամբ: Կրավորականի կազմության հին սկզբունքները վերացան, որը միջին հայերենի աշխարհաբարացման շրջանում հանգեցրեց կրավորական սեռի կազմության համար նոր ու/ւ/վ ածանցի առանձնացմանը: Սրանք համակարգային այն փոփոխություններն էին, որ միջին հայերենը տարանջատում են գրաբարից: Իսկ գրաբարից և միջին գրական հայերենից դեպի աշխարհաբար տանող ճանապարհին կատարված փոփոխությունները լիովին խմբավորել դժվար է, որովհետև աշխարհաբարը երկճյուղ դարձավ՝ արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուների բաժանմամբ: Գրաբար-միջին հայերեն-արևելյան գրական աշխարհաբար շղթայում բայական համակարգի վճռական փոփոխությունները դարձյալ հանգում են հետևյալին:  Սահմանական եղանակի անկատար ներկայի և անցյալի կազմության նոր ձևերի առաջացմանը՝ այս անգամ արդեն ոչ թե

եղանակիչով, այլ ում-ով անկատար դերբայի և եմ բայի պահպանված ներկա և անցյալ ձևերի միջոցով:  Կը և պիտի եղանակիչներով և գրաբարյան սահմանական ներկայի ու անցյալ անկատարի ձևերի հնչյունափոխված տարբերակներով ենթադրական ու հարկադրական եղանակների տարանջատմանը:  Վ ածանցի միջոցով ներգործաձև և կրավորաձև խոնարհումների հստակ հակադրության ձևավորմանը:

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԲԱՅԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Անորոշ դերբայն անվանում է գործողությունը կամ եղելությունը ամենաընդհանուր ձևով: Այս դերբայը անցյալի քերականները առանձնացրել են դերբայական մյուս ձևերից և ներկայացրել որպես եղանակ. այն կոչում են անորոշ եղանակ: Հայերենում, սակայն, անորոշ դերբայն ինքնին ժամանակի իմաստ չի արտահայտում, ուստի եղանակ համարվել չի կարող: Գրաբարում անորոշ դերբայն ուներ չորս լծորդություն` ա, ե, ի, ու: Ո լծորդության ընդամենը մեկ բայ է վկայված` գոլ-ը, որը պակասավոր էր: Անորոշի վերջավորությունը լ-ն է, որը ծագել է հնդեվրոպական l0 վերջավորությունից: Այս լ-ից առաջ դրվում էին խոնարհիչ ձայնավորները: Գրաբարյան անորոշ դերբայի վերջավորություններն էին` ալ, ել, ուլ, միայն ի լծորդն էր, որը լ-ի հետ դասական գրաբարում, որպես կանոն, չէր հանդիպում: Այս լծորդության բայերն անորոշ դերբայում նույնանում էին ե լծորդության բայերի հետ, և միայն խոնարհման ժամանակ էր երևան գալիս ի լծորդը: Իլ-ով անորոշ դերբայներն առավելապես վկայված են հետդասական շրջանում: Բերենք օրինակներ` ալանսալ, գթալ, լալ, յուսալ, փութալ, մուրալ, յագենալ, գոհանալ, ել- ածել, բերել, յիշել, առնել, հատանել, իջանել, մտանել, ուլ- առնուլ, զենուլ, զբօսնուլ, հեծնուլ, իլ/ել- խաւսիլ/ել, հայիլ/ել, մարտնչիլ/ել, երկնչիլ/ել, թաքչիլ/ել:

Միջին հայերենը ժառանգում է գրաբարյան չորս լծորդությունները` ալ` խնդալ, լալ, մեծնալ, ուրախնալ, ել- ածել, բերել, յիշել, այնել, հատնել, ցուցնել, ուլ- թողուլ, առնուլ, մտնուլ, իջնուլ, իլ - խօսիլ, խորհիլ, մեռնիլ, պատկառիլ: Արևմտահայ գրական աշխարհաբարը ունի երեք լծորդություն, օրինակներ` ալ- խնդալ, բոպիկնալ, կենալ, հասկնալ, ճանչնալ, ել- ածել, խալըսել, ընել, յիշել, ցուցնել, սպաննել, իլ - արգիլուիլ, հաղորդուիլ, հաճիլ: Արևելահայ ժամանակակից գրական լեզուն պահպանել է միայն երկու լծորդություն՝ ա և ե (վաղ շրջանում կար նաև ի լծորդությունը, որը, սակայն, ձուլվեց ե-ին)` ալ- խաղալ, հագենալ, գոհանալ, տալ, ել- սպաննել, իջնել, մտնել, գտնել: Անորոշ դերբայի մասնիկներից առաջ հայերենում կարող էին լինել միջածանցներ, որոնք հայերենի զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր դրսևորումներ և տեսակներ ունեն: Գրաբարյան միջածանցները հետևյալներն են` 1. սոսկածանցներ, որոնք կոչվում են նաև կա՛մ բաղադրական ածանցներ, կա՛մ կերպածանցներ` -ան-, -են-, -ն-, -նչ-, -չ-, -անչ-, -աչ-, օրինակ` սպանանել, մերձենալ, հեծնուլ, երկնչել, թաքչել, 2. բազմապատկական ածանցներ` -ատ-, -ոտ-, -տ-, ինչպես` խածատել, խոցոտել, բեկտել, 3. պատճառական ածանց` -ուցան-/-ուզան-/-ուսան-, օրինակ` մատուցանել, փլուզանել, կորուսանել: Միջին հայերենի բայական ածանցներն են՝ 1. սոսկածանցներ` -ն-, -նչ-, -չ-, օրինակ` նեղնալ, մոռնալ, գիտնալ, երկնչիլ, փլչիլ, փախչիլ, 2. բազմապատկական ածանցներ, օրինակ` -ոտ-, -տ-, ինչպես` խոցոտել, կտրտիլ, 3. պատճառական ածանց` -ուցան-, որն ավելի հաճախ վերածվում է ցն-ի- կակղեցուցանել, կացուցանել, գիճացնել, չորացնել, հասցնել: 4. կրավորական ածանց` ու/ւ/վ: Հաճախ այս ածանցից առաջ ե լծորդը փոխվում էր ի-լծորդի. պատճառը գրաբարի ազդեցությունն էր,

կրկնակի կրավորական էր կազմվում, որովհետև գրաբարում ներգործական սեռի ե լծորդության բայերը կրավորականի իմաստ արտահայտելու համար ե-ի անցումով էին հանդես գալիս` սիրեմ-սիրիմ, շինէ-շինի: Բերենք օրինակներ` ստեղծուիլ, վճարուիլ, լցուիլ, տեսնւել, բաժնւել: Արևմտահայ և արևելահայ գրական լեզուներն ունեն -ան-, -են-, -ն-, -չ- սոսկածանցները, բայց տարբեր գործունակությամբ: Արևմտահայերենում ամենահաճախադեպը -ն- ածանցն է տարբեր լծորդությունների բայերում: Օրինակներ` գոնջանալ, մերձենալ, ընթեռնուլ, երդնուլ, հասնել, մեռնիլ, փլչիլ, դիպչիլ, կպչիլ: Արևելահայերենում ամենագործունը -ան- ածանցն է ա լծորդության դեպքում` գոհանալ, նրբանալ, հիմարանալ, քարանալ: Մյուս ածանցներից կազմված բայերի օրինակներ՝ հագենալ, մերձենալ, մտնել, տեսնել, հանգչել, փախչել: Պատճառական և կրավորական ածանցները արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուներում նույնն են` -ցն- և -ու/վ-: Այսպես, արևմտահայերենում ունենք հետևյալ պատճառականները և կրավորականները`ավելցնել, գողցնել, ճանչցնել, կորսնցնել, կորսուիլ, կուտակուիլ: Արևելահայերենում -ցնածանցը զուգակցվում է ա և ե լծորդների հետ` ացն/եցն, այսպես` մեծացնել, մոտեցնել, իսկ կրավորական ածանցը ուղղագրական բարեփոխումից հետո ունի վ ձևը, որը կարող է գործածվել նաև չեզոք սեռի որոշ բայերի հետ` սիրահարվել, ցնորվել: Անորոշ դերբայը ձևաբանական և իմաստաբանական սերտ կապեր ունի մյուս դերբայների հետ: Ինչպես հավաստում է Ա. Աբրահամյանը, «հետազոտությունները պարզում են, որ հայերենում անորոշ դերբայից են գոյացել ուրիշ դերբայներ` նրա հոլովման, ածանցման և դերբայական մասնիկների զանազան հնչյունական փոփոխությունների հետևանքով»155: Այսպիսով` անորոշ դերբայը մայրն է մնացյալ դերբայների: Գրաբարում այն հոլովվում էր միայն եզակի թվով` ո հոլովմամբ: Միջին հայերենի ուշ շրջանում ոյ-ու հնչյունափոխության պատճառով այս

Ա. Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953, էջ 72:

դերբայն անցնում է ու հոլովման: Աշխարհաբարում անորոշը պահպանում է ու հոլովումը: Գրաբար - ուղղ.` մտանել, հայց.` (զ)մտանել, սեռ/տրակ.`մտանելոյ, բացառ.` ի մտանելոյ, գործ.` մտանելով, ներգ.` ի մտանել: Միջին հայերեն - ուղղ.`մտնել, հայց.` (զ)մտնել, սեռ/տրակ.`մտնելոյ>ու, բացառ.` (ի) մտնելոյ, գործ.` մտնելով: Արևելահայ աշխարհաբար - ուղղ.`մտնել, սեռ/տրակ.`մտնելու/ն, բացառ.` մտնելուց, գործ.` մտնելով:

ԵՆԹԱԿԱՅԱԿԱՆ ԴԵՐԲԱՅԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Հ. Աճառյանը հայերենի ենթակայական դերբայի աւղ/օղ վերջավորությունը կապում է սլավոնական, իսկ Գ. Ղափանցյանը՝ հատկապես խեթերենի համապատասխան ձևերի հետ` բխեցնելով դրանք հնդեվրոպական 2tl-ից, որը ցույց էր տալիս գործողություն կատարողին, օրինակ ռուսերեն `атель- создатель, писатель, խեթերեն՝ հa1սջaէa11aՏ – բանբեր, լուր բերող. գործողություն կատարողի համար կիրառվում էր 2t2ll(2s) ձևույթը156: Ա. Ղարիբյանը, ի տարբերություն Հ. Աճառյանի և Գ. Ղափանցյանի, փորձում է ստուգաբանել ող-ը` այն համարելով գրաբարի երբեմնի ոլ լծորդության անորոշ դերբայի մասնիկից ծագած` ոլ -ող. լ-ն ղ է դարձել, և իմաստի տարբերակմամբ վերջինս վերածվել է ենթակայական դերբայ կազմող ձևույթի: Ենթակայական դերբայի մասնիկը մեր հնագույն գրավոր հիշատակարաններում մեզ ավանդվել է երկու ձևով` ող և աւղ: Առայսօր դժվար է ասել՝ որն է ավելի հին: Ա. Աբրահամյանը ենթադրում է, որ դրանք տարբեր մասնիկներ են եղել՝ գուցե անգամ իմաստային տարբերությամբ, սակայն հետագայում դրանց գործառույթները նույնացել են, իսկ աւ-օ հնչյունափոխությունը և օ, ո հնչյունների արտասանության հետագա նույնացումը նպաստել է այդ մասնիկների խառնվելուն:

Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 228-229:

Գրաբարում այս դերբայի կիրառությունը խիստ սահմանափակ է: Գրաբարի քերականության մեջ այն ընդունված էր կոչել «ընդունելութիւն ներկայ», քանզի այս դերբայն արտահայտում էր ներկայում կատարվող գործողություն՝ ներառելով բայական և անվանական հատկանիշներ: Թ. Շահվերդյանը նշում է, թե ենթակայականը որքանով որ բայ է, այնքանով, գուցե և ավելի անուն է. «Ենթակայական դերբայները գործողություն կատարող անուններ են, կամ գործողությամբ բնութագրվող անուններ»157: Կրավորական սեռի բայերը ենթակայական դերբայ բնավ չեն ունենում, ու լծորդության չեզոք սեռի բայերը` ևս: Որոշ անկանոն բայերի ենթակայականի ձևերը նմանապես կա՛մ չեն եղել, կա՛մ մեզ չեն հասել (երթալ, լինել, յառնել, գոլ, պարտել): Գրաբարում այս ձևերի սահմանափակությունը լրացվում է դրսևորման այլ ձևերով: ա) Իչ դերբայական մասնիկով, որը շատ տարածված էր`անիծիչ, ապրեցուցիչ, գնացուցիչ, գտիչ, ծնիչ, սիրիչ, սնուցիչ, արարիչ, տոիչ, կերիչ: Այս ձևերը ներգործական նշանակություն ունեին, օրինակ` ծնիչծնող, բայց ոչ՝ ծնվող: բ) Տվյալ բայի դիմավոր ձևով և որ հարաբերական դերանունով, հատկապես հունարենից կատարված թարգմանություններում`որ վաճառեն մի ողբասցէ` վաճառողը, ով ձեզ լսէ, ինձ լսէ, ով ձեզ անարգէ, զիս անարգէ - ձեզ լսողը, ձեզ անարգողը: գ) Այլ դերբայների կամ բայանունների միջոցով, օրինակ` ի-ով ապառնի- գործելի-գործող, կրելի-կրող, ու, ացու, ան, ուչ, օն ածանցներով` այցելու, շարժուն, մահացու, ջնջան, գործօն - այցելող, շարժող, մահացնող, ջնջող, գործող և այլն: Մ. Ասատրյանը կարծում էր, թե գրաբարում ենթակայականը բայանուն է եղել, ոչ թե դերբայ, ահա թե ինչու իչ և ող վերջավորությամբ ձևեր ոչ բոլոր բայերից են կազմվում, այլ հատուկ են են միայն սահմանափակ թվով բայերի, բացի այդ՝ ենթակայականի ձևերը կրավորականի իմաստ գրաբարում չէին կարող արտահայ-

Թ. Շահվերդյան, Գրաբարի դերբայները. Ձևաբանություն և շարահյուսություն, Եր., 2001, էջ 98:

տել, իսկ ներգործական բայահիմքից կազմված ձևերն ունեին որ թե հայցական, այլ սեռական խնդրառություն158: Միջին հայերենում ենթակայական դերբայի կիրառությունն անսահմանափակ է. բոլոր բայերն առանց բացառության կարող են կազմել ենթակայականի ձևեր: Այս դերբայը կազմվում է երկու հիմքից` ներկայի և կատարյալի: Գրաբարում ե և ի լծորդության պարզ և ածանցավոր բայերը (ի լծորդության միայն ան ածանցով բայերը) ենթակայական կազմում են և՛ ներկայի, և՛ կատարյալի հիմքերից, օրինակ` երգել- երգող//երգեցող, ասելասող// ասացող, տեսանել- տեսանող// տեսող, հայել- հայող// հայեցող, ուսանել- ուսող// ուսանող: Ա լծորդության բայերը ենթակայական կազմում են միայն կատարյալի հիմքից` գոհանալ-գոհացող, գնալ-գնացող, թեև կան ներկայի հիմքից կազմված մուրող, հոգող, որսող, իմանօղ, լուանօղ ձևերը: Ու լծորդության բայերը ենթակայական դերբայ գրեթե չեն կազմում, կազմելիս էլ՝ միայն կատարյալի հիմքից` ընթեռնուլ-ընթերցող, առնուլ-առող: Միջին հայերենում, աշխարհաբարում, բարբառներում ենթակայականը կազմվում է կատարյալի հիմքից միայն ա լծորդության բայերի դեպքում: Մնացած խոնարհումների բոլոր սեռերի, այդ թվում՝ պատճառական բայերի ենթակայականը կազմվում է ներկայի հիմքից: Բերենք օրինակներ միջին հայերենից` ներգործել-ներգործող, խօսիլ-խօսող, կարդալ-կարդացող, ուսնել-ուսնող, ուսցնել-ուսցնող, տաքցնել-տաքցնող, կակղցնել-կակղցնող, սպաննել-սպաննող, գտնուլգտնող և այլն: Արդի հայերենում` գնալ-գնացող, տաքացնել- տաքացնող, ծիծաղել-ծիծաղող, գտնել-գտնող: Միայն որոշ անկանոն բայերի դեպքում` գալ-եկող, տալ-տվող և այլն: Գրաբարում ենթակայական կամ ներկա դերբայը հոլովվում էր ի-ա վերջադրական հոլովմամբ: Օր.՝ եզակի ուղղ.` գթացող, հայց.` (զ)գթացող, սեռ/տրակ.`գթացողի, բացառ.` ի գթացողէ, գործ.` գթացողաւ,

Տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայերենի ձևաբանության հարցեր, հ. Բ., Եր., 1973, էջ 392-393:

ներգ.` ի գթացողի, հոգն. ուղղ.` գթացողք, հայց.` (զ)գթացողս, սեռ/տրակ.`գթացողաց, բացառ.` ի գթացողաց, գործ.` գթացողաւք, ներգ.` ի գթացողս: Միջին հայերենում խառը հոլովումները վերանում են, և այս դերբայը դառնում է ի ընդհանրական հոլովման, որը և աշխարհաբարում պահպանվում է: Մնացած դերբայների կազմության մասին կխոսենք եղանակաժամանակային համապատասխան ձևերի կազմության ժամանակ՝ ցույց տալով դրանց սերտ կապը խոնարհման համակարգի հետ:

ԿՈՒ/ ԿՈՅ ՄԱՍՆԻԿԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Միջինհայերենյան շրջանում` 12-րդ դարում, ստեղծվեց սահմանական ներկա և անցյալ անկատար ժամանակների կազմության մի նոր եղանակ` կոյ (կամ կու) գումարած գրաբարի սահմանական ներկա և անցյալ անկատար` կոյ//կու գամ, կոյ// կու գայի և այլն: Այս մասնիկի ծագումը զբաղեցրել է շատ հայագետների: Առաջինը կու-ի ծագումնաբանության հարցով զբաղվել է Արսեն Այտընյանը: Նա իր «Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի» աշխատության մեջ (Վիեննա, 1866 թ.) նշում է, որ դեռ 5-րդ դարում գրաբարի սահմանական ներկա և անցյալ անկատար ժամանակները օգտագործվում էին ստորադասական ապառնիների փոխարեն: Այս բազմիմաստությունը և խառնակությունը դարերի ընթացքում առավել խորացան, և լեզվի մեջ անհրաժեշտաբար ստեղծվեց նոր մասնիկ, որը, դրվելով ստորադասական դարձած ներկայի և անցյալ անկատարի վրա, նրան պիտի հաղորդեր անկատար ներկայի և անցյալի իմաստ: Այտընյանը ենթադրում է, որ այս կու-ն կայ և ու բառերի բաղադրությունն է, որը կրճատմամբ դարձել է կու, փոխանակ կայ ու նայի - կու նայի, փոխանակ կայ ու ուտէ - կու ուտէ, հետագայում էլ երրորդ դեմքից տարածվել և ընդհանրացել է բոլոր դեմքերի համար, ինչպես օրինակ`

կանք ու լսենք-ը դարձել է կու լսենք, կայր ու տեսանէր-ը վերածվել է կու տեսանէր և այդպես շարունակ: Հ. Աճառյանը փորձում է հիմնավորել Այտընյանի վարկածը հայերենի բարբառների հիման վրա: Կեսարիայի բարբառում կան չկամ կարդամ, չկաս գրէիր բայաձևեր, որոնք նշանակում են չեմ կարդում, չէիր գրում: Այս չկամ, չկաս ձևերը նա բխեցնում է կալ/ կենալ բայից, որից առաջացել է կայ ու - կու ձևը: Առավել հետաքրքիր է Կեսարիայի բարբառում ներկա ժխտականի կազմությունը` չիքամ գիրեմ, չիքաս գիրէս, չիքա գիրէ, չիքանք գիրէնք, չիքաք գիրէք, չիքան գիրէն, որտեղ չիքամ, չիքաս, չիքա և մյուս ձևերը չ+ կամ, կաս, կայ ձևերից են ծագել: Հ. Պետերմանը առաջ է քաշում այլ տեսակետ, ըստ որի՝ կու եղանակիչը միջին հայերենում առաջացել է կամ/ք բառից ա-ի սղմամբ և մ-ու հնչյունափոխությամբ: Պետերմանը կարծում է, որ կու-ն ապառնիության իմաստ է արտահայտում, այսինքն` ապագայում գործողություն կատարելու կամք է արտահայտում, բայց կու մասնիկն այս իմաստն ունի աշխարհաբարում, ոչ թե միջին հայերենում, ուստի Հ. Աճառյանն այս վարկածը սխալ է համարում թե՛ իմաստային, թե՛ հնչյունական տեսանկյուններից. կամ-ը չի կարող հնչյունափոխվել կու-ի: Մ. Աբեղյանը «Աշխարհաբարի քերականության» մեջ սկզբում ընդունում է Այտընյանի վարկածը, բայց հետագայում «Հայոց լեզվի տեսության» մեջ նոր ստուգաբանության է հանգում՝ դարձյալ ելնելով հայերենի բարբառների ընձեռած փաստերից: Ըստ այդմ` կու մասնիկի հին ձևն է կոյ-ը, որը վկայված է հին ձեռագրերում. այդ կոյ-ը սկզբնապես եղել է անկախ բառ` ահա նշանակությամբ, որը ցայսօր էլ կիրառվում է մեր բարբառներում հնչյունական մի քանի տարբերակներով` կո, կյո, գո, գյո: Ահա բառը, դրվելով գրաբարյան իմաստափոխված ներկայի և անկատարի վրա, դրանց հաղորդել է ներկա պահին կատարվող գործողության իմաստ, իսկ ոյ-ն էլ աստիճանաբար հնչյունափոխվել է ու-ի: Այս հնչյունափոխությունը բնորոշ է հայերենի զարգացման գրեթե բոլոր փուլերին` ոյժ>ուժ, բոյս>բուսական և այլն: Հավելենք, որ ունենք բարբառներ, որտեղ ներկան կազմվում է հա-ահա մասնիկով:

Ն. Մառի տեսակետը զարգացնելով` Գ. Ղափանցյանը պնդում է, որ հայերենի կու մասնիկը ծագումնաբանորեն կապվում է լազերենի է0 նույնապաշտոն մասնիկի հետ: Այս կապակցությամբ Հ. Աճառյանը նշում է, որ լազերենում է0 մասնիկն ապառնի է կազմում միայն կատարյալից, ուստի անհավանական է համարում դրանց ծագումնաբանական նույնությունը: Ա. Մուրվալյանը կու-ն բխեցնում է քարթվելական օկոն եղանակիչից, բայց վերջինս նշանակում է պիտի, բացի դրանից՝ հնդեվրոպական հայերենը կովկասյան լեզուներից հարկ չուներ եղանակիչ փոխառելու: Ա. Մարգարյանը կու մասնիկի ծագմանն առանձին հոդված և աշխատություն է նվիրել, որտեղ զարգացնում է Հ. Պետերմանի տեսակետն արդեն բայական տարբերակով: Նրա համոզմամբ՝ կու եղանակիչն իր ծագմամբ կապվում է գրաբարի կամիլ եղանակավորիչ բայի ներկա ժամանակի եզակի երրորդ դեմքի կամի բայաձևի հետ և առաջ է եկել դրա ու անորոշ դերբայի լայն կիրառությունների հիմքի վրա, այսպես` կամի քաշել-ը դարձել է կամի քաշի, ապա` կու քաշի, վերջինս էլ` կքաշի159: Հիշյալ տեսակետներից առավել համոզիչ են Ա. Այտընյանի և Մ. Աբեղյանի հիմնավորումները, որոնք ելնում են կու-կոյ մասնիկի արտահայտած ներկա պահին գործողության կատարման իմաստից: Ապառնի գործողության կատարման իմաստ կու-ն հետագայում է ձեռք բերել:

ՊԻՏԻ ԵՂԱՆԱԿԻՉԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Միջին հայերենում գրաբարի ստորադասական ապառնու ջնջվելուց հետո իբրև ապառնի գործածվում էին կամիմ բայով կառույցները (սիրել կամիմ կամ կամիմ սիրել), սրա հետ նաև կու-ով ներկան: Կամիմով ձևերը չամրակայվեցին լեզվի մեջ, իսկ կու-ով ձևերի գործածությունը՝ և՛ ներկայի, և՛ ապառնու իմաստներով, հաղորդակցման և ըմբռնման

Հմմտ. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 117-182:

դժվարություններ էր առաջացնում, ուստի արևմտահայերը կը-ով ձևերը հատկացրին ներկային, իսկ ապառնու համար ստեղծեցին պիտի եղանակիչը: Արևելահայերը ներկայի համար ստեղծեցին ում-ով վերջավորվող անկատար դերբայը: Այսպիսով` կը-ն հատկացրին միայն ապառնուն՝ որպես ենթադրական կամ պայմանական եղանակի կազմիչ, իսկ պիտի-ն՝ հարկադրական կամ պարտադրական եղանակի: Պիտի-ն նախապես անդեմ բայ էր պետք է նշանակությամբ և գործածվում էր անորոշ դերբայի հետ: 5-րդ դարում ունենք այդպիսի կառույցներ` դարձեալ գալ պիտի, ոչ պիտի սպանանել և այլն: Մինչև այժմ էլ պիտի-ն պետք է իմաստով անորոշի հետ կառույցներ է կազմում` պիտի գնալ, պիտի մաքրել և այլն: Այնուհետև այն միացավ գրաբարի սահմանական ներկայի և անցյալ անկատարի հետ` ստեղծելով հարկադրական եղանակի երկու ժամանակաձևեր` ապառնի և ապառնի անցյալ` պիտի ասեմ, պիտի ասեի: Հայերենում պիտի-ն ծագումնաբանորեն ի լծորդության սովորական բայ է եղել` պիտել, որը կարող էր խոնարհվել ներկա` պիտի, անցյալ անկատար` պիտէր, և կատարյալ ժամանակներով` պիտեցաւ: Այս ձևերը գործածվել են մինչև 17-րդ դարը ներառյալ, այնուհետև պիտէր-ը համաբանությամբ դարձավ պիտիր` պիտիր տանիմ, պիտիր գայք, պիտիր ուղարկեն: Բայց այդ պիտիր-ը դուրս մղվեց, և գործածության մեջ հաղթեց պիտի-ն: Աստիճանաբար այն կորցրեց բառային ինքնուրույնությունը, բայաձևից վերածվեց մասնիկի` եղանակիչի, սկսեց կրճատվել` պիտ, պտի, տի, պ, տ տարբերակներով, որոնք արևմտյան բարբառներում դարձան ` բիդ, բի, դ: Սկսեց միանալ որ շաղկապին` ստեղծելով պիտոր/ բիդոր եղանակիչը` պիտոր գրեմ, բիդոր երթամ: Բարբառներում այն պահպանել է իր խոնարհման ձևերը, օրինակ` Թիֆլիսի բարբառում ունենք` պիտիմ սիրի, պիտիս սիրի, պիտի սիրի, պիտինք սիրի, պիտիք սիրի, պիտին սիրի ձևերը1ե0:

Հմմտ. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, էջ 333-340:

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՆԵՐԿԱ ԵՎ ԱՆՑՅԱԼ ԱՆԿԱՏԱՐ

ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ներկա ժամանակի վերջավորություններն են -մ, -ս, -յ, -մք, -յք, -ն՝ բոլորը հնդեվրոպական ծագման, միայն նշենք, որ հոգնակի 1-ին և 2-րդ դեմքերի ք-ն հայկական կազմություն է, որն առկա է նաև հոլովման համակարգում: Այս վերջավորությունների սկզբից կցվում են գրաբարի չորս խոնարհիչ ձայնավորները՝ համապատասխան հնչյունափոխություններով: Վերջավորությունները մաքուր ձևով պահպանվում են միայն ա լծորդության դեպքում, որովհետև ա-ն գրաբարում ուժեղ ձայնավոր էր և հնչյունափոխությունների գրեթե չէր ենթարկվում: Այսպես` ա լծորդություն` -ամ, -աս, -այ, -ամք, -այք, -ան, ե լծորդություն՝ -եմ, -ես,-է (եՒյ-է), -եմք, -էք (եՒյ-է), -են, ու լծորդություն` -ում, -ուս, -ու (յ-ն սղվում է), -ումք, -ուք (յ-ն սղվում է), -ուն, ի լծորդություն` -իմ, -իս, -ի (յ-ն սղվում է), -իմք, -իք (յ-ն սղվում է), -ին: Անցյալ անկատարի վերջավորություններն են` -յի, -յիր, -յր, -յաք, -յիք, -յին: Այս վերջավորություններին ևս կցվում են լծորդ ձայնավորները: Պատմական հնչյունափոխության հետևանքով ե և ի լծորդությունների վերջավորությունները նույնանում են: Ա լծորդության բայերը ստանում են` -այի, -այիր, -այր, -այաք, -այիք, -ային, ե և ի լծորդությունների բայերը` -էի, -էիր, -էր, -էաք, -էիք, -էին, ու լծորդությանը` -ուի, -ուիր, -ոյր, -ուաք, -ուիք, -ուին: Խոնարհման հարացույցներ ԳՐԱԲԱՐ Անսալ- սահմանական ներկա` անսամ, անսաս, անսայ, անսամք, անսայք, անսան: Սահմանական անցյալ անկատար`անսայի, անսայիր, անսայր, անսայաք, անսայիք, անսային: Իջանել- սահմանական ներկա` իջանեմ, իջանես, իջանէ, իջանեմք, իջանէք, իջանեն:

Սահմանական անցյալ անկատար` իջանէի, իջանէիր, իջանէր, իջանէաք, իջանէիք, իջանէին: Մոլորել(իլ)- սահմանական ներկա` մոլորիմ, մոլորիս, մոլորի, մոլորիմք, մոլորիք, մոլորին: Սահմանական անցյալ անկատար` մոլորէի, մոլորէիր, մոլորէր, մոլորէաք, մոլորէիք, մոլորէին: Երդնուլ- սահմանական ներկա` երդնում, երդնուս, երդնու, երդնումք, երդնուք, երդնուն: Սահմանական անցյալ անկատար` երդնուի, երդնուիր, երդնոյր, երդնուաք, երդնուիք, երդնուին:

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆ

Լալ- սահմանական ներկա` կու լամ, կու լաս, կու լայ, կու լանք/ լամք, կու լաք, կու լան: Սահմանական անցյալ անկատար` կու լայի, կու լայիր, կու լայր, կու լայաք, կու լայիք, կու լային: Ժողվել- սահմանական ներկա` կու ժողվեմ, կու ժողվես, կու ժողվէ, կու ժողվենք/եմք, կու ժողվէք, կու ժողվեն: Սահմանական անցյալ անկատար` կու ժողվէի, կու ժողվէիր, կու ժողվէր, կու ժողվէաք, կու ժողվէիք, կու ժողվէին: Նմանիլ- սահմանական ներկա` կու նմանիմ, կու նմանիս, կու նմանի, կու նմանիմք, կու նմանիք, կու նմանին: Սահմանական անցյալ անկատար` կու նմանէի, կու նմանէիր, կու նմանէր, կու նմանէաք, կու նմանէիք, կու նմանէին: Լնուլ- Սահմանական ներկա` կու լնում, կու լնուս, կու լնու, կու լնումք, կու լնուք, կու լնուն: Սահմանական անցյալ անկատար` կու լնուի, կու լնուիր, կու լնոյր/ուր, կու լնուաք, կու լնուիք, կու լնուին: Եթե գրաբարի անցյալ կատարյալը և հրամայականը դարերի ընթացքում, որոշակի փոփոխություններով հանդերձ, պահպանվեցին նույն իմաստով, ապա սահմանականի անկատար կերպի երկու ժամանակներն էլ իմաստափոխվեցին՝ վերածվելով ըղձական եղանակի երկու

ժամանակների` ապառնի և անցյալի ապառնի: Փաստենք, որ 5-րդ դարում արդեն սահմանական եղանակի ներկայի ձևերը զուգահեռաբար կարող էին արտահայտել ըղձականի իմաստ: Քանի որ գրաբարի ստորադասական երկու ապառնիներն էլ չունեին անցյալի ձևեր (սիրեցից, սիրիցեմ - սիրեմ, կսիրեմ, պիտի սիրեմ, սիրելու եմ), դեռ 5-րդ դարում սահմանական անցյալ անկատարը բազմաթիվ դեպքերում կիրառվում էր որպես ըղձական անցյալ: Սկսվելով անցյալ անկատարից` այս երևույթը տարածվեց նաև ներկայի վրա` ավարտին հանգելով 12-րդ դարում: Իսկ այդ նույն ժամանակ արդեն սահմանական եղանակի ներկայի և անկատարի համար ստեղծվեց ու ամրակայվեց կու եղանակիչը, որը, ավելանալով գրաբարյան իմաստափոխված ներկայի և անկատարի վրա, ստեղծեց նոր՝ կու ասեմ, կու ասէի ձևերը: Միաժամանակ նշենք, որ այս կոյ-կու-կը-կ’ եղանակիչը միջին հայերենում արտահայտում էր նաև պայմանական ապառնու և անցյալի ապառնու իմաստ, որը տարածվեց նաև հայերենի բարբառներում: Գրաբարի ապառնին ջնջվեց, միջին հայերենը մնաց առանց առանձին ապառնու, ուստի արևմտյան բարբառախումբը ձևավորեց պիտի ձևով ապառնի՝ կը-ով ձևերին հաղորդելով սահմանական ներկայի, անցյալ անկատարի և պայմանական ապառնու իմաստներ: Արևելյան բարբառախումբը գնաց առավել արդյունավետ ճանապարհով. ա) ստեղծեց ում-ով վերջավորվող անկատար դերբայ, որին կցվեցին եմ օժանդակ բայի ներկայի և անցյալի ձևերը, բ) կը-ն դարձրեց միակ ապառնի, գ) պիտի-ն հարկադրականի համար պահեց: Ում- ով վերջավորվող դերբայի համար Հ. Աճառյանը բերում է հնագույն մի վկայություն` ի կռւումն են ընդ իրեար, որ նշանակում է` իրար հետ կռվի մեջ են, այսինքն՝ կռվում են. ում-ը ներգոյականի հոլովաձև է: Հ. Աճառյանի համոզմամբ՝ անկատար դերբայի ձևերը ծագել են ներգոյականի կազմություններից161: Նույն կարծիքին հանգել էր նաև Ա. Այտընյանն իր «Քննական քերականության» Նախաշավիղ ներածակա-

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն, հ. 4, Եր., 1959, էջ 156:

նում162: Գ. Ջահուկյանն այս կապակցությամբ գրում է, որ անկատար դերբայի ում վերջավորությունը, իրոք, կապվում է ներգոյականի ում-ի հետ, բայց այն անորոշ դերբայի ներգոյականը չէ, այլ այն սկզբնապես դրվել է բայահիմք անունների վրա, ապա համաբանությամբ տարածվել մնացած ձևերի վրա163: Ընդունված է այն տեսակետը, ըստ որի՝ ում-ով ներկայի ձևեր 1214-րդ դարերում չեն եղել. այն ծագել է ավելի ուշ: Բայց պետք է հիշել, որ միջին հայերենով պահպանված գրականությունը մեծ մասամբ կիլիկյան է, որտեղ ում-ով ձևերը չպետք է լինեին: Բայց կան նաև այնպիսի աղբյուրները, որոնք վկայում են ում-ով անկատարի գոյությունը դեռ 12-րդ դարում: Այսպես` 12-րդ դարի բժշկապետ Մ. Հերացու «Ջերմանց մխիթարութիւն» աշխատության մեջ հանդիպում ենք «մաշում լինի» արտահայտությանը, 13-րդ դարի պատմիչ Վ. Արևելցու «Պատմութիւն տիեզերական» երկի մեջ` «աղօթք են առնում», 15-րդ դարի գրիչ Զաքէոսի հիշատակագրության մեջ` «գրում ի»: Ծագումնաբանորեն ում-ը տրականի հոլովակերտ է, որը հանդիպում էր և՛ գոյականների, և՛ ածականների, և՛ թվականների, և՛ դերանունների հոլովման հարացույցներում` կղզում, հնում, առաջնում, այլում, քում և այլն: Եզակի ներգոյականի կազմության դեպքում այս տրականին ավելանում էր ի նախդիրը` ի կղզում, ի հնում, յառաջնում, յայլում, ի քում: Գրաբարյան նախդիրների անկումն օրինաչափորեն պետք է հանգեցներ ում հոլովակերտի մեջ ներգոյականի նշանակության ընդգծմանը և համաբանությամբ ում-ի տարածմանը նաև այլ բառերի վրա: Նման երևույթի արդեն հանդիպել ենք բացառական հոլովի պարագայում, երբ է-ն առանց ի նախդրի տարածում գտավ՝ իբրև բացառական հոլովի կազմիչ: Մեր լեզվամտածողությամբ սահմանական ներկան գործողության մեջ գտնվելու գաղափար է արտահայտում: Այս ընկալումը հաստատվում է նաև սահմանական ներկայի կազմության այլ ձևերի ծագումնաբանությամբ: Այսպես, հայերենի բարբառներ կան, որտեղ Ա. Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866, էջ 203: Տե՛ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի զարգացման փուլերը, Եր., 1964, էջ 46:

անկատար ներկան կազմվում է ել-ով, որը ևս ներգոյական է, ավելի ստույգ` անորոշ դերբայի ներգոյական հոլովը. գրաբարում անորոշ դերբայը հոլովվում է միայն եզակի թվով` ո հոլովիչով, այսինքն` նրա ներգոյականը պետք է կազմվեր իՒանորոշի հայցական կաղապարով` ի խօսել է-խօսելու մեջ է-խոսում է, են ի կռուիլ- կռվում են, ի գնալ էր- գնում էր: «Հայոց լեզվի պատմական քերականության» 2-րդ հատորում Ս. Անթոսյանը, ներկայացնելով հայերենի խոնարհման համակարգի զարգացման պատմական ընթացքը, գրում է, որ ել-ով ներկայի և անցյալ անկատարի ձևերի և ներգոյական հոլովաձևերի նույնությունը հաստատվում է նրանց ժխտման կաղապարներով` չէ ի յերեւել- չի երևում, չէ ի յերեւենալ164: Ներկայի և անցյալ անկատարի կազմության հաջորդ ձևը նույնպես հաստատում է նրանց և ներգոյական հոլովի սերտ կապը: Ս ճյուղի բարբառներում ներկան և անկատարը կազմվում են գրաբարյան լիք-ով կազմված բայանունների ներգոյական հոլովից` ասելիք- յասելիս ( իՒհոգնակի հայցական), լսելիք - ի լսելիս: Նախդիրն աստիճանաբար ընկել է, ձևավորվել է իս-ով անկատար դերբայ: Օրինակ`յասելիս եմ ասելիս եմ, ի լալիս եմ - լալիս եմ, ի տալիս էր- տալիս էր և այլն: Ըստ Ս. Անթոսյանի` գրաբարյան սահմանական ներկայի և անցյալ անկատարի իմաստափոխությունից հետո առաջացած բազմաձևությունը բացատրվում է հայոց լեզվի տրամաբանական ներքին մղումով. ունենալ հնարավորինս հստակ և միանշանակ քերականական ներկա ու անցյալ, որը գեղեցիկ ձև ստացած լեզվամտածողության արդյունք է. «Անառարկելի է, որ լեզվամտածողության միևնույն հիմքի վրա ձևերի այդ բազմազանությունն առաջացավ ամուր և անխառն ներկա ունենալու անհրաժեշտությունից: Մեր լեզուն այն ունեցավ և այս անգամ արդեն իրապես զատորոշված իմաստով»165:

Տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 190: Նշվ. աշխ., էջ 192-193:

ԿԱՏԱՐՅԱԼԻ ՀԻՄՔԸ

Կատարյալի հիմքը հայերենում կազմվում է որոշակի կանոններով: Այն լինում է պարզ և բաղադրյալ կամ ցոյական, որի դեպքում բայահիմքն ավարտվում է ց-ով վերջացող աց (գողանալ-գողաց), եաց-եց (երգեաց- գրբ., երգեց- աշխ.) և ոյց-ոց (հեռացուցանել-հեռացոյց-գրբ.) վերջավորություններով: Բաղադրյալ են նաև ի թույլ բաղադրիչի միջոցով կազմվող հիմքերը, որոնք սահմանափակ կիրառում ունեն, բնորոշ են գրաբարում -չ-, -նչ- սոսկածանց ունեցող բայերին և գրաբարի նում-չիմ փոխանցման բայերին: Բերենք նում-չիմ փոխանցման տարածված բայերի ցանկը` այտնուլ, զարթնուլ, ընդոստանուլ, խափնուլ, խրտնուլ, հարթնուլ, շրթնուլ, ոստնուլ, ուռնուլ, պակնուլ, պշնուլ, սարտնուլ, ցածնուլ, ցասնուլ, քաղցնուլ: Կատարյալի հիմքի այս -ի-ն կոչվում է թույլ, որովհետև հնչյունափոխության է ենթարկվում՝ հանդիպելով կատարյալի կրավորաձև վերջավորություններին՝ կորնչիմ>կորի, կորի+այ=կորեայ: Աշխարհաբարում բաղադրյալ հիմքն ունի ևս մեկ տարբերակ՝ ր-ական. պատճառական բայերը կատարյալի հիմքը կազմում են ր-ով՝ ն>ր՝ խաղացնել-խաղացր, հագեցնել-հագեցր, թռցնել-թռցր: Ր-ով կառույցը ձևավորվել է միջին հայերենում և բնորոշ է միայն պատճառական բայերին: Միջին հայերենում արդեն ունենք ր-ական հիմքի կազմության նախադրյալները այն կառույցների համար, որոնց մեջ կան -ացն-, -եցն-, -ցն- ածանցները` իբրև պատճառական բայեր: Ներկայացնենք կատարյալի հիմքի կազմությունը գրաբարում՝ ըստ լծորդիչների: Ե խոնարհման բայեր Պարզ բայերն ունեն եաց-ով ցոյական հիմք ՝ երգել-երգեաց, սիրելսիրեաց, զարդարել-զարդարեաց և այլն: Բազմապատկական ածանց ունեցող բայերը չեն տարբերվում պարզ բայերից՝ խածատել-խածատեաց, բեկտել-բեկտեաց և այլն:

-Ան- սոսկածանց ունեցող բայերն ունեն արմատական հիմք, այսինքն` ածանցն ընկնում է՝ տեսանել-տես, հասանեմ-հաս, զեղծանելզեղծ, իջանեմ-էջ, ցուցանել-ցոյց, հատանեմ-հատ: Պատճառական ածանց ունեցող բայերն ունեն ոյց-ով ցոյական հիմք՝ նստուցանել-նստոյց, հեռացուցանել-հեռացոյց, խաղացուցանելխաղացոյց: Միայն յանցանել և մեղանչել բայերը շեղվում են ընդհանուր կանոնից և ունեն ի թույլ բաղադրիչով հիմք՝ յանցի, մեղի: Ընդ որում՝ մեղանչել բայը հանդես գալիս նաև մեղ հիմքով: Ա խոնարհման բայեր Պարզ և -ան- սոսկածանց ունեցող բայերն ունեն ցոյական հիմք` աց-ով վերջացող՝ խաղալ-խաղաց, անսալ-անսաց, ջանալ-ջանաց, գոհանալ-գոհաց, ուրանալ-ուրաց: Որոշ ե լծորդության բայեր ունեն աց-ով հիմքեր՝ գիտել-գիտաց, ասել-ասաց, մարթել-մարթաց և այլն: -Են- սոսկածանց ունեցող բայերը ունեն եաց/եց-ով ցոյական հիմք՝ յագենալ-յագեաց/յագեց, մերձենալ-մերձեաց/մերձեց: Ի խոնարհման բայեր Ի լծորդության պարզ բայերն ունեն եաց-ով ցոյական հիմք՝ բազմիմ-բազմեաց, դժուարիմ-դժուարեաց, ապստամբիմ-ապստամբեաց: Ունենք երկու բացառություն՝ նստիմ-նիստ, զգածիմ-զգած: -Ան- սոսկածանց ունեցող բայերն ունեն արմատական հիմք՝ անկանիմ-անկ, ագանիմ-ագ, բուսանիմ-բուս: -Չ-, -նչ- սոսկածանց ունեցող բայերն ունեն պարզ կամ արմատական հիմք, որին ավելանում է ի բաղադրիչը՝ թռչիմ-թռՒի, փախչիմփախՒի, թաքչիմ-թաքՒի, երկնչիմ-երկՒի, կորնչիմ-կորՒի: Ու խոնարհման բայեր Պարզ բայերն ունեն արմատական հիմք՝ հեղուլ-հեղ, թողուլ-թող, արգելուլ-արգել:

Ն սոսկածանց ունեցող բայերն ունեն արմատական հիմք՝ ջեռնուլջեռ, հեծնուլ-հեծ: Նում-չիմ փոխանցման բայերն ունեն ի թույլ բաղադրիչով հիմք՝ քաղցնուլ-քաղց+ի, մածնուլ-մած+ի, ոստնուլ-ոստի: Մի քանի սոսկածանցավոր բայեր ունեն հնչյունափոխված հիմքեր՝ ընթեռնուլ-ընթերց, լնուլ-լից, խնուլ-խից, ընկենուլ-ընկեց, զգենուլ-զգեց, յենուլ-յեց: Միջին հայերենում պահպանվում են կատարյալի հիմքի կազմության գրաբարյան հիմնական օրինաչափությունները. վերանում են միայն ի թույլ բաղադրիչով և ոյց/ուց-ով հիմքերը: Այսպես` պարզ կամ արմատական հիմք ունեն -չ- և -ն- սոսկածանց ունեցող բայերը, որոնց սոսկածանցներն ընկնում են՝ մտնել-մուտ, փախչել-փախ, ջեռնուլ-ջեռ, հեծնուլ-հեծ: -Ն- սոսկածանցավոր բայերի մեծամասնությունը միջին հայերենում գրաբարի ան սոսկածանցավոր բայերի հնչյունափոխված ձևերն են՝ մտանել-մտնուլ (ան-ն), տեսանել-տեսնուլ (ան-ն), գտանելգտնուլ (ան-ն): Բազմապատկական ածանցները գրաբարում հիմքակազմության կամ խոնարհման ժամանակ որևէ դեր չեն կատարում, ինչպես նաև միջին հայերենում և աշխարհաբարում: Կրավորական ու/վ ածանցով բայերը իրենց կատարյալի հիմքը կազմում են ե լծորդության պարզ բայերի պես, օրինակ՝ սիրվել-սիրվեց, ցնորվել-ցնորվեց: Արդի հայերենում ցոյական հիմք ունեն՝ ա և ե լծորդության պարզ և -ան-, -են- սոսկածանցներով ա լծորդության բայերը. ներկայացնենք դրանք գրաբարի համեմատությամբ: Գրաբար վազել – վազեաց/վազեց խաղալ – խաղաց զարմանալ – զարմաց յագենալ – յագեաց/յագեց

Արդի հայերեն վազել – վազեց խաղալ – խաղաց զարմանալ – զարմաց հագենալ – հագեց և այլն:

Արմատական հիմք ունեն ե լծորդության -ն- և -չ- սոսկածանց ունեցող փոքրաթիվ բայերը՝ Գրաբար հասանել – հաս գտանել – գիտ/գտ թռչել – թռի փախչել – փախի

Արդի հայերեն հասնել – հաս գտնել – գտ թռչել – թռ փախչել – փախ և այլն:

Ր-ական հիմք ունեն պատճառական բայերը՝ խաղացնել-խաղացր, մոտեցնել-մոտեցր, թռցնել-թռցր: Ժողովրդախոսակցական լեզվում այս ր-ով կատարյալի հիմքերին հաճախ ավելանում է եց ձևույթը՝ փախցր> փախցրեց, մտցր>մտցրեցի, խոսեցր>խոսեցրեցի: Լեզվական կանոնի ուժ չունեցող այս երևույթն ապացուցում է, որ հայերենի բոլոր շրջաններում ամենագործունը կատարյալի ցոյական հիմքն է, որն աստիճանաբար կլանում է մյուս հիմքերը՝ ձգտելով դառնալ ընդհանրական: Ր-ն հայերենում բազմիմաստ ձևույթ է, և համաբանության հիմքով այն կարող էր դառնալ հիմքակազմիչ ձևույթ: Միջին հայերենում ունենք խաղացուցանել-խաղացուցնել-խաղացնել փոփոխությունը: Հրամայականում` խաղացո՛ւր-ապա դրափոխությամբ` խաղացրո՛ւ, որն արդեն կատարյալի հիմքի դրսևորում է: Բացի այդ՝ գրաբարում (նաև մյուս փուլերում) ունենք -ն- սոսկածանցով անկանոն բայեր, որոնց կատարյալի հիմքում -ն- սոսկածանցը դառնում է ր՝ տանել- ներկայի հիմքը տան, կատարյալի հիմքը՝տար, դնել-դն>դր/դիր: Այսպիսով` կատարյալի հիմքը գրաբարում ուներ երեք դրսևորում` պարզ կամ արմատական, բաղադրյալ կամ ցոյական, ի թույլ բաղադրիչով, իսկ միջին և նոր գրական հայերեններում դրանց ավելանում է նոր՝ ր-ական կոչվող հիմքը, որը բնորոշ է պատճառական բայերին, վերանում են ի թույլ բաղադրիչով հիմքերը, որոնք դարձել են պարզ կամ արմատական՝ կորցնելով ի բաղադրիչը:

ՍԱՀՄԱՆԱԿԱՆ ԱՆՑՅԱԼ ԿԱՏԱՐՅԱԼ

Անցյալ կատարյալը ցույց է տալիս առանց տևականության գործողություն, որը սկսվում և միանգամից կատարվում-ավարտվում է անցյալ ժամանակակետում: Կարող ենք ասել, որ այն ավարտված կերպի գործողություն ցույց տվող բայաձև է: Գրաբարի անցյալ կատարյալ ժամանակը համարյա մենիմաստ բայաձև է իր կերպաժամանակային նշանակությամբ և հայերենի զարգացման հետագա փուլերում գրեթե իմաստային փոփոխությունների չի ենթարկվել: Այս իմաստով անցյալ կատարյալին կարող են հավասարվել հրամայականի միայն առանձին ձևեր166: Անցյալ կատարյալը գրաբարի չորս խոնարհումների դեպքում ունի կազմության հետևյալ սկզբունքը` կատարյալի հիմքի որոշում` կախված բայերի կազմությունից և լծորդությունից, որին գումարվում են խոնարհման տիպերի հատուկ վերջավորությունները: Վերջավորություններն ունեն խոնարհման երկու տիպ` ներգործաձև և կրավորաձև: Խոնարհման տիպի ընտրությունը դարձյալ պայմանավորված է բայի կազմությամբ` կերպածանցների առկայությամբ և լծորդությամբ: Ե խոնարհման բայերի կատարյալի կազմությունը հստակ է. ներգործական սեռի պարզ և ածանցավոր բայերն ունեն ներգործաձև խոնարհում, իսկ կատարյալի հիմքը պարզ բայերի դեպքում, որպես կանոն, ցոյական է` եաց/եց, ածանցավոր բայերի դեպքում` արմատական: Ներգործաձև վերջավորություններն են` -ի, -եր, -, -աք, -էք/իք, -ին: Եզակի երրորդ դեմքն աննշույթ է. որպես վերջավորություն՝ կատարյալի շեշտված հիմքն է հանդես գալիս, որը, եթե միավանկ է, կարող է ստանալ աճական՝ ե/է (ե-ն բաղաձայնով սկսվող հիմքերի համար, է-ն ՝ ձայնավորով, օրինակ՝ ածել-ած>էած, բերել-բեր>եբեր): Օրինակ` գտանել- գիտ/ գտ- գտի, գտեր, եգիտ կամ գիտ, գտաք, գտէք/գտիք, գտին: Կամ` յաղթել-յաղթեաց/յաղթեց- յաղթեցի, յաղթեցեր, յաղթեաց, յաղթեցաք, յաղթեցէք/իք, յաղթեցին: Այս նույն բայերը կրավորական սեռի իմաստ արտահայտելու համար խոնարհվում են կրավորաձև` ստեղծելով սեռային

Տե՛ս Ա. Աբաջյան, Անցյալ կատարյալ ժամանակը հայերենում, Եր., 2015, էջ 30-31:

հակադրություն` յաղթեցի, յաղթեցեր, յաղթեաց, յաղթեցաք, յաղթեցիք/էք, յաղթեցին - յաղթեցայ, յաղթեցար, յաղթեցաւ, յաղթեցաք, յաղթեցայք/արուք, յաղթեցան (հաղթեցի- հաղթվեցի իմաստներով): Ե խոնարհման պարզ բայերը և՛ միջին գրական հայերենում, և՛ բարբառներում, և՛ գրական երկու լեզուներում պահեցին գրաբարյան խոնարհման այս ձևերն աննշան հնչյունափոխություններով: Այլ էր ե լծորդության ածանցավոր բայերի զարգացումը. գրաբարի կերպասեռային խոնարհման համակարգի վերացմանը զուգահեռ՝ կրավորաձև վերջավորությունները կորցրին իրենց սեռային իմաստը և վերածվեցին -ն- սոսկածանցով բայերի անցյալ կատարյալի վերջավորությունների՝ զուրկ որևէ սեռային իմաստից: Միջին հայերենի արդեն վաղ շրջանից ունենք` տեսնուլ//տեսնել- տեսայ, տեսար, տեսաւ...՝ տեսի, տեսեր, ետես…ներգործակերպ ձևերի փոխարեն, գտնուլ//գտնել-գտայ, գտար, գտաւ…` գտի, գտեր, եգիտ և համապատասխան այլ ձևերի փոխարեն: Զրկվելով կրավորականի իմաստից` այս վերջավորությունները սկսեցին դրվել նաև չեզոք սեռի բայերի վրա` անցնիլ- անցայ միջին հայերենում, ելնուլ//ելնել//ելնել//ելնալ` ելայ` գրաբարյան անցի, ելի ձևերի փոխարեն: Գրաբարի ե խոնարհման ածանցավոր բայերը աշխարհաբարում դարձան -ն- սոսկածանցով բայեր, որոնց միացան ի լծորդության -անսոսկածանցով գրաբարյան բայերը մի մասը` կորցնելով -ան- սոսկածանցի ա-ն` մեռանիլ-մեռնել, բուսանիլ-բուսնել, ագանիլ-հագնել և այլն: Ե խոնարհման բայերի անցյալ կատարյալի համեմատական պատկերը ներկայացնենք ստորև: Պարզ բայեր Ա. Գրաբար - սիրեցի, սիրեցեր, սիրեաց, սիրեցաք, սիրեցէք/իք, սիրեցին: Բ. Միջին հայերեն - սիրեցի, սիրեցեր/իր, սիրեաց/եց, սիրեցաք, սիրեցէք/իք, սիրեցին: Գ. Արևելահայերեն - սիրեցի, սիրեցիր, սիրեց, սիրեցինք, սիրեցիք, սիրեցին:

Դ. Արևմտահայերեն - նույնը: Սոսկածանցավոր բայեր Ա. Գրաբար - մտի, մտեր, եմուտ, մտաք, մտէք/իք, մտին: Բ. Միջին հայերեն - մտայ, մտար, մտաւ, մտաք, մտայք, մտան: Գ. Արևելահայերեն - մտա, մտար, մտավ, մտանք, մտաք, մտան: Դ. Արևմտահայերեն - մտայ, մտար, մտաւ, մտանք, մտաք, մտան: Գրաբարյան ի խոնարհման բոլոր բայերը խոնարհվում են կրավորաձև: Այս խոնարհման չեզոք սեռի բայերը կրավորական ձևով արտահայտում են չեզոք սեռի իմաստ: Միջին հայերենում ի խոնարհումը պահպանվում է, բայց նոր կրավորական ածանցի առաջացման հետևանքով այս խոնարհման ներգործաձև բայերը ստանում են ու/ւ/վ ածանցը՝ կրավորական իմաստ արտահայտելու համար, օրինակ՝ դատիլ-դատուիլ: Ի խոնարհումը պահպանվեց միայն արևմտահայերենում: Արևելահայ գրական լեզվում մինչև 19-րդ դարի վերջը այս լծորդությունը դեռ պահպանվում էր, այսպես` ծագել-ը խոնարհվում էր` ծագեցաւ, որովհետև ի լծորդության էր, նույնը` բացւեցաւ-բացւիլ, հոգնեցաւ-հոգնիլ և այլն: Բայց 20-րդ դարասկզբին ի լծորդության պարզ բայերը, ինչպես նաև վ ածանցն ունեցող կրավորական և չեզոք բոլոր բայերն անցնան ե պարզ խոնարհման շարքը: Ինչ վերաբերում է ի խոնարհման ածանցավոր բայերին, ապա նրանք և՛ միջին հայերենում, և՛ երկու գրականներում պահպանում են կրավորաձև խոնարհումը, օրինակ` բուսնել- բուսաւ/վ, հագնել- հագաւ/վ, հեծնել- հեծաւ/վ: Գրաբարում ի խոնարհման ածանցավոր բայերը ունեին նաև չ, նչ կերպածանցները, որոնք գրաբարում կատարյալի հիմքում ունեին -ի թույլ բաղադրիչ` երկնչել/իլ/-երկի, թռչել/իլ/-թռի, մարտնչել/իլ/-մարտի: Այս բայերի կատարյալի ի բաղադրիչը կրավորաձև խոնարհման ա-ից առաջ դառնում էր ե, օրինակ` երկիՒա-երկեայ, թռիՒա-թռեայ և այլն: Միջին հայերենում, թեև այս ձևերը տեղ-տեղ կան, բայց դրանք ակնհայտ հնաբանություններ են: Միջին հայերենում ի թույլ բաղադրիչը վերանում է, -չ- սոսկածանցով բայերի կատարյալի հիմքը դառնում է

պարզ կամ արմատական, իսկ կրավորաձև խոնարհումը պահպանվում է (գրաբարում` փախեայ, փախեար, փախեաւ, փախեաք, փախեայք, փախեան, միջին հայերենում` փախայ, փախար, փախաւ, փախաք, փախայք, փախան): Խոնարհման նույն կերպը փոխանցվում է աշխարհաբարին: Արևելահայ աշխարհաբարում մնացել են չ սոսկածանց ունեցող 8 բայեր (փախչել, թռչել, կորչել, կպչել, դիպչել, ուռչել, սառչել, հանգչել), որ ունեն կրավորակերպ անցյալ կատարյալ` -ա, -ար, -ավ, -անք, -աք, -ան: Գրաբարյան -նչ-, -աչ-, -անչ- ածանցները ձուլվել են արմատին, այդ բայերն էլ անցել են ցոյական հիմքի ներգործակերպ խոնարհման` մարտնչեցի, երկնչեցի, մեղանչեցի, ճանաչեցի և այլն: Ա խոնարհման պարզ բայերը ներգործական սեռի դեպքում ունեն ներգործաձև խոնարհում, կրավորական սեռի դեպքում՝ կրավորաձև` աղաց-աղացաւ: Սոսկածանցավոր բայերը, անկախ սեռից՝ ներգործական, չեզոք, միայն կրավորակերպ են խոնարհվում, օրինակ` գողանալգողացայ, գողացար, գողացաւ, գողացաք, գողացայք/արուք, գողացան, սլանալ-սլացայ, սլացար, սլացաւ, սլացաք, սլացայք/արուք, սլացան: Գրաբարյան ա խոնարհման այս ձևերը գրեթե նույնությամբ անցան միջին հայերենին, միայն ա խոնարհման պարզ բայերի կրավորակերպ խոնարհման ձևերը վերացան, փոխարենը -ու/ւ- ածանցն էր դրվում` աղացւեց/աղացուեց: Աշխարհաբարում հարացույցը նույնն է. պարզ բայերը ստանում են ներգործաձև` -ի, -իր, -եց, -ինք, -իք, -ին, սոսկածանցավորները` -ա, -ար, -ավ, -անք, -աք, -ան վերջավորությունները: Ու լծորդության պարզ բայերը գրաբարում ներգործակերպ են խոնարհվում, եթե ներգործական սեռի են, և կրավորակերպ, եթե արտահայտում են կրավորականի իմաստ, ինչպես՝ կիզուլ- կիզի, կիզեր, եկէզ, կիզաք, կիզէք/իք, կիզին (այրեցի, այրեցիր…) - կիզայ, կիզար, կիզաւ, կիզաք, կիզայք/արուք, կիզան (այրվեցի, այրվեցիր…): Ածանցավորները, անկախ սեռից, միայն` կրավորակերպ, օրինակ` ջեռնուլ - ջեռայ, ջեռար, ջեռաւ, ջեռաք, ջեռայք/արուք, ջեռան:

Միջին հայերենում պահպանվում է խոնարհման գրաբարյան ձևը, միայն կրավորական սեռի դեպքում ավելանում է ու/ւ ածանցը`թողնուլթողւաւ - թողնվեց: Արևելահայ աշխարհաբարում ու լծորդությունը վերանում է` վերածվելով ե լծորդության: Արևմտահայերենում ևս ու լծորդությունը գրեթե վերացել է (կան որոշ բացառություններ միայն): Պատճառական բայերի ուցան ածանցը կատարյալում դառնում էր` -ոյց/ուց, խոնարհման վերջավորությունները ներգործակերպ էին` հասուցանել` հասուցի, հասուցեր, հասույց, հասուցաք, հասուցէք/իք, հասուցին: Միջին հայերենի առաջին շրջանում խոնարհման այս սկզբունքը պահպանվում է, այնուհետև եզակի 3-րդ դեմքի ոյց-ը դառնում է րուցհաւնեցոյց-հաւնեցրուց: Փոխվում է բուն հրամայականը. հաւնեցո՛-ն դառնում է հաւնեցո՛ւր, զօրացո՛ւր, կակղեցո՛ւր: Հրամայականի համար ընդհանրական այս ր ձևույթը ներթափանցում է խոնարհման ողջ համակարգ` ստեղծելով -ցն--ցր հիմքային հակադրությունը` ներկա` -ցն -կատարյալ` -ցր: Աշխարհաբարում պատճառական բայերը խոնարհվում են ր-ական հիմքով ներգործակերպ վերջավորություններով, օրինակ՝ վազեցնել վազեցրի, վազեցրիր, վազեցրեց, վազեցրինք, վազեցրիք, վազեցրին:

Ե/Է ԱՃԱԿԱՆ

Գրաբարում կատարյալի միավանկ հիմքերը սահմանական եղանակի անցյալ կատարյալի ներգործակերպ խոնարհումների եզակի 3-րդ դեմքում կարող էին ստանալ հնդեվրոպական մայր լեզվում վկայված նախահավելված մասնիկ` աճական` ե/է, ձայնավոր արմատները` է անցանել- էանց, անկանել - էանկ, բաղաձայն արմատները` ե - հասանել- եհաս, մտանել- եմուտ, գտանել- եգիտ: Սակայն գրաբարի բուն աճական պետք է համարել ե-ն, իսկ է-ն ուշ շրջանի հնչյունափոխության արդյունք: Ս. Անթոսյանը բերում է վիճակագրություն Աստվածա252

շնչի համաբարբառից, որտեղ է աճականով ձևեր գրեթե չկան` ի տարբերություն ե-ով կազմությունների167: Եթե մայր լեզվում բայաձևն ինքնին չէր արտահայտում անցյալ ժամանակի իմաստ, աճականը կամ նախահավելվածը պարտադիր ցուցիչ էր դառնում բայի անցյալ ժամանակի համար, ապա հայերենում կատարյալի հիմքն արդեն ավարտուն անցյալի ցուցիչ է: Սակայն հայերենում կար այլ խնդիր. ե լծորդության ածանցավոր և ու լծորդության պարզ բայերի խոնարհման դեպքում անցյալ կատարյալի եզակի թվի 3-րդ դեմքը և բուն հրամայականի եզակի 2-րդ դեմքը նույնանում էին` մո՛ւտմուտ, գի՛տ-գիտ, զե՛ն-զեն, կէ՛զ-կէզ: Այս պարագայում աճականը դառնում էր քերականական համանունության վերացման միջոց` մո՛ւտեմուտ, գի՛տ-եգիտ, զե՛ն- եզեն, կէ՛զ-եկէզ և այլն: Անկանոն տալ, դնել բայերի խոնարհման դեպքում աճականը դրվում է նաև այլ դեմքերի վրա` ետու, ետուր, ետ, եդի, եդեր, եդ և այլն: Բացի այդ` դնել բայի 2-րդ ապառնու 1-ին դեմքը ևս ունի աճական` եդից-եդայց: Անցյալ դերբայը ևս աճականով է՝ եդեալ: Պատճառը կատարյալի հիմքի հնչյունական կազմն է. դնել բայի դեպքում ունենք մեկ բաղաձայնով կատարյալի հիմք` դ, որը հայերենի համար բացարձակ խորթ է, ուստի բայական վերջավորություններից բացի՝ հիշյալ դ հիմքին ավելանում է աճականը` եդի, եդեր, եդ: Գրեթե համանման է տալ բայի կատարյալի հիմքը, որը, ճիշտ է, բաղկացած է արդեն երկու հնչյունից` տու, բայց հայերեն բառերն ու բառաձևերը հիմնականում բաղկացած են լինում երեք և ավելի հնչյուններից, ուստի բառասկզբում դարձյալ օգնության է գալիս աճական-նախահավելվածը: Միջին հայերենի վաղ շրջանում այս աճականը տեղ-տեղ պահպանվում է որպես գրաբարաբանություն, որոշ բայերում կատարվում է ե/է-ի հնչյունափոխություն` ելաց- իլաց, եհան - իհան, էառ - իառ, եդիր իդիր, ապա անհետանում: Այս աճականը միջին հայերենում փոխում է իր արտասանությունը, որի պատճառով փոփոխվում են որոշ անկանոն բայերի անցյալ կատարյալի եզակի երրորդ դեմքերը: Այսպես՝ միջին

Տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, էջ 218-220:

հայերենում գալ, տալ, դնել բայերի անցյալ կատարյալի եզակի 111 դեմքում ունենք երեկ, երետ, երեդ բայաձևերը: Յ. Կարստի և Հ. Աճառյանի վարկածով՝ այս ձևերը ծագում են ե նախահավելվածի հնչյունափոխությունից. գրաբարյան եկն, ետ, եդ ձևերը միջին հայերենում պետք է հնչեին՝ Հեյեկ, Հեյետ, Հեյեդ: Բայց քանի որ եյ հնչակապակցությունը բառասկզբում խորթ էր հայերենին, ուստի դրանք դառնում են՝ Հեղեկ, Հեղետ, Հեղեդ, ապա յառնել և գալ բայերի հարադիր գործածության հրամայականի կարճ ձևի համաբանությամբ՝ արի՛ եկ>արե՛կ, դրանք վերածվում են՝ երեկ, երետ, երեդ կառույցների: Ս. Անթոսյանի ճիշտ դիտարկմամբ՝ այս պարագայում ավելորդ է ենթադրել Հեղեկ, Հեղետ, Հեղեդ միջանկյալ ձևերը, մանավանդ որ դրանք միջինհայերենյան շրջանից չեն վկայված, ուղղակի արեկ ձևը ազդել է Հեյեկ, Հեյետ, Հեյեդ կառույցների վրա, և յ>ր հնչյունափոխությամբ առաջացել են երեկ, երետ, երեդ ձևերը168: Սա, իրոք, ավելի հավանական և անմիջական ճանապարհ է հիշյալ ձևերի առաջացման համար: Աճականի հետագա անհետացման ազդեցիկ պատճառն է դառնում հայերենում կատարյալի միավանկ հիմքերի և դրանցից կազմված բայաձևերի վերացումը: Այսպես` ե խոնարհման ածանցավոր բայերը միջին հայերենում սկսում են ստանալ կրավորաձև վերջավորություններ` եգիտ-գտաւ, եմուտ-մտաւ: Իսկ ու լծորդության բայաձևերն արդեն դուրս էին մղվում կիրառությունից: Աշխարհաբարի գրական երկու տարբերակներում էլ աճականը վերացել է:

ԲՈՒՆ ԿԱՄ ՆԵՐԿԱ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

Գրաբարի բուն կամ ներկա հրամայականը կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներից է, որն ուներ ներգործակերպ և կրավորակերպ խոնարհումներ: Հրամայականը հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում արտահայտվել է միայն երկրորդ դեմքով, եզակի-հոգնակի հակադ168

Այս մասին առավել մանրամասն տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, էջ 213-215:

րությամբ: Գրաբարում ներգործակերպ խոնարհման բայերը եզակի թվի 2-րդ դեմքում վերջավորություն չեն ստանում, հրամայականի դեր կատարում է կատարյալի շեշտված հիմքը: Ցոյական բայերի դեպքում վերջին ց-ն ընկնում է` կիզուլ - կէ՛զ, մտանել - մո՛ւտ, գտանել- գի՛տ, ասելասա՛, յաղթել- յաղթեա՛, հոգնակի թվում կատարյալի հիմքին ավելանում է -էք-ը, օրինակ` գտէ՛ք, մտէ՛ք, կիզէ՛ք, ասացէ՛ք, յաղթեցէ՛ք: Կրավորաձև խոնարհման դեպքում ունենք եզակի թվում` -իր, հոգնակիում` -այք/արուք. վերջիններս -ի թույլ բաղադրիչով հիմքերի դեպքում դառնում են` եա՛յք/երո՛ւք: Օրինակներ` փախչել/իմ - փախի՛ր, փախեա՛յք/փախերո՛ւք, մարտնչել/ իմ - մարտի՛ր, մարտեա՛յք/մարտերո՛ւք, զբօսնուլ - զբօսի՛ր, զբօսա՛յք/արո՛ւք, սլանալ - սլացի՛ր, սլացա՛յք/արո՛ւք, դատել/իմ - դատեա՛(ց), դատեցա՛յք/արո՛ւք, ծիծաղել/իմ - ծիծաղեա՛(ց), ծիծաղեցա՛յք/արո՛ւք: Ինչպես տեսնում ենք, ի լծորդության պարզ բայերը եզակի թվում իր չեն ստանում, այլ պահպանում են կատարյալի շեշտված հիմքը, որի վերջին ց-ն կարող էր ե լծորդության պարզ բայերի համաբանությամբ երբեմն ընկնել` ծիծաղեա՛, դատեա՛: Պատճառական բայերը խոնարհվում են ներգործակերպ վերջավորություններով, բայց բուն հրամայականի եզակի թվում ոյց հիմքի ոչ միայն ց-ն է ընկնում, այլև յ-ն. ունենք ո-ով ավարտվող ձևեր: Օրինակ՝ նստուցանել-նստոյց-նստո՛, ուսուցանել-ուսոյց-ուսո՛, բազմեցուցանել - բազմեցոյց-բազմեցո՛: Հոգնակիում ուց անշեշտ հիմքին գումարվում է -էք վերջավորությունը՝ նստուցէ՛ք, ուսուցէ՛ք, բազմեցուցէ՛ք: Միջին հայերենի շրջանում նախ փոփոխվում է բուն հրամայականի ներգործակերպ խոնարհման եզակի 2-րդ դեմքը եա վերջավորությունը դառնում է է` եա-է հնչյունափոխությամբ, սիրեա՛-սիրէ՛, խօսեա՛- խօսէ՛, հոգնակին նույնն է` -է՛ք, օրինակ` սիրեցէ՛ք, խօսեցէ՛ք: Ապա ե և ի լծորդության բայերի համար ընդհանրանում է կրավորականի իր վերջավորությունը, որն արդեն կորցրել էր կրավորականի կերպային իմաստը ու/ւ կրավորական ածանցի առաջացման պատճառով: Այսկերպ առաջանում են բուն հրամայականի հետևյալ ձևերը՝ սիրի՛ր, խօսի՛ր, սիրւի՛ր, յաղթւի՛ր:

Աստիճանաբար տեղի է ունենում ներգործակերպ և կրավորակերպ վերջավորությունների միաձուլում. բուն հրամայականը սկսում է կազմվել -ի՛ր, -է՛ք ձևույթներով, իսկ -ա՛յք, -արո՛ւք վերջավորությունները ջնջվում են: Պատճառական բայերը միջին հայերենում բուն հրամայականի եզակի երկրորդ դեմքում սկսում են ստանալ -ո՛ւր վերջավորությունը, օրինակ՝ զայրացուցանել - զայրացո՛ւր, նստեցուցնել-նստեցո՛ւր: Հոգնակին գրաբարատիպ է՝ -է՛ք վերջավորությամբ, այսպես՝ զայրացուցէ՛ք, նստեցուցէ՛ք: Արևելահայերենում պատճառականների եզակին ունի ո՛ւ վերջավորությունը՝ զայրացնել-զայրացրո՛ւ, ծիծաղեցնել-ծիծաղեցրո՛ւ, հոգնակիում՝ -ե՛ք կատարյալի րեական հիմքի վրա, ինչպես՝ զայրացրե՛ք, ծիծաղեցրե՛ք: Արևմտահայերենում ե և ի լծորդության պարզ բայերի համար պահպանվել է հրամայականի եզակի 2-րդ դեմքի միջին հայերենում առաջացած -է վերջավորությունը՝ եա-է, օրինակ՝ գրել- գրէ՛, խորհիլխորհէ՛: Պատճառական բայերի հրամայականի եզակին դարձյալ միջինհայերենյան ո՛ւր վերջավորությունն ունի՝ հարցնել-հարցո՛ւր, իջեցնել-իջեցո՛ւր: Հոգնակին –էք-ով է՝ հարցուցէ՛ք, իջեցուցէ՛ք: Ա խոնարհման պարզ բայերը եզակի թվում գցում են կատարյալի հիմքի ց-ն, ինչպես գրաբարում՝ յուսալ-յուսա՛, կարդալ-կարդա՛: -Ն-, -չ-, -ան-, -են- սոսկածանցներով բայերը ստանում են -իր վերջավորությունը, օրինակ՝ մոռնալ-մոռցի՛ր, թռչիլ- թռի՛ր, խոստանալ-խոստացիր, մերձենալ-մերձեցի՛ր: Հոգնակի հրամայականը բոլոր դեպքերում կազմվում է կատարյալի հիմքից -էք վերջավորությամբ, այսպես՝ գրեցէ՛ք, խորհեցէ՛ք,մոռցէ՛ք, խոստացէ՛ք, թռէ՛ք: Խոնարհման հարացույցներ Գրաբար Իջանել- է՛ջ, իջէ՛ք, յուսալ- յուսա՛, յուսացա՛յք/արուք, գրել- գրեա՛, գրեցէ՛ք, ծիծաղել(իմ)-ծիծաղեա՛ց, ծիծաղեցա՛յք/ծիծաղեցարո՛ւք, ագանել(իմ)- ագի՛ր, ագա՛յք/ագարո՛ւք, հեծնուլ- հեծի՛ր, հեծա՛յք/հեծարո՛ւք,

թողուլ- թո՛ղ, թողէ՛ք, փախչել(իմ)- փախի՛ր, փախեա՛յք/փախերո՛ւք, զարթնուլ- զարթի՛ր, զարթեա՛յք/ զարթերո՛ւք: Միջին հայերեն Իջնել- է՛ջ, իջէ՛ք, յուսալ-յուսա՛, յուսացէ՛ք, գրել- գրէ՛, գրեցէ՛ք, ծիծաղիլ – ծիծաղէ՛, ծիծաղեցէ՛ք, հագնիլ-հագի՛ր, հագէ՛ք, հեծնուլ- հեծի՛ր, հեծէ՛ք, թողնուլ- թո՛ղ, թողէ՛ք, փախչիլ- փախի՛ր, փախէ՛ք, զարթնուլ-զարթի՛ր, զարթէ՛ք: Արևելահայերեն Իջնել- իջի՛ր, իջե՛ք, հուսալ-հուսա՛, հուսացե՛ք, գրել- գրի՛ր, գրե՛ք// գրեցե՛ք169, ծիծաղել – ծիծաղի՛ր, ծիծաղե՛ք, հագնել-հագի՛ր, հագեք, հեծնել- հեծի՛ր, հեծե՛ք, թողնել- թո՛ղ, թողե՛ք, փախչել- փախի՛ր, փախե՛ք, զարթնել-զարթնի՛ր, զարթնե՛ք: Արևմտահայերեն Իջնել- իջի՛ր, իջէ՛ք, յուսալ-յուսա՛, յուսացէ՛ք, գրել- գրէ՛, գրեցէ՛ք, ծիծաղել - ծիծաղէ՛, ծիծաղեցէ՛ք, հագնել-հագի՛ր, հագէ՛ք, հեծնել- հեծի՛ր, հեծէ՛ք, թողուլ- թո՛ղ, թողէ՛ք, փախչել- փախի՛ր, փախէ՛ք, զարթնել-զարթի՛ր, զարթէ՛ք:

ՀՈՐԴՈՐԱԿԱՆ ԿԱՄ ԱՊԱՌՆԻ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

Հրամայական եղանակի այս ապառնի ժամանակն ունի ներգործաձև- կրավորաձև ընդհանուր վերջավորություններ` -ջի՛ր, -ջի՛ք, որոնք դրվում են կատարյալի հիմքի վրա: Այս հրամայականն առաջացել է ստորադասական եղանակի երկրորդ ապառնուց, արդի հայերեն թարգմանվում է ըղձական, ենթադրական, հարկադրական եղանակների ապառնիներով` հրամայական շեշտով, երբեմն նաև՝ հաստատական

-Եցե՛ք-ով ձևերը այժմ հնաբանություններ են:

հրամայականով: Այսպես՝ խորհեսջի՛ր/ կխորհե՛ս, պիտի խորհե՛ս կամ խորհի՛ր: Բերենք տարբեր լծորդության և կատարյալի տարբեր հիմքեր ունեցող բայերի հորդորական հրամայականի կազմության օրինակներ՝ մարտնչել/իմ/>մարտի-մարտիջի՛ր, մարտիջի՛ք, ցասնուլ>ցասի- ցասիջի՛ր, ցասիջի՛ք, ասել>ասաց-ասասջի՛ր, ասասջի՛ք, յիշել>յիշեց-յիշեսջի՛ր, յիշեսջի՛ք, մատուցանել>մատուց-մատուսջի՛ր, մատուսջի՛ք: Աց, եց և ուց վերջավորությամբ կատարյալի հիմքերի ց-ն ջ-ի ազդեցությամբ փոխվում է ս-ի, ինչպես երկրորդ ապառնի ժամանակաձևի կազմության դեպքում: Այս հնչյունափոխությունը չի վերաբերում արմատական ց ունեցող բայարմատներին` լալ>լաց- լացջի՛ր, լացջի՛ք, հարցանել> հարցհարցջի՛ր, հարցջի՛ք, լնուլ>լից- լցջի՛ր, լցջի՛ք: Միջին հայերենում հորդորական հրամայականը վերանում է այնպես, ինչպես նրան ծնունդ տված ստորադասական երկրորդ ապառնին: Որոշ հեղինակների մոտ հանդիպող ձևերը զուտ գրաբարաբանություններ են: Այդ ձևերը չանցան նաև աշխարհաբարին: Պահպանվում են հրամայական եղանակի երկու բայաձևեր՝ հաստատական և արգելական:

ԱՐԳԵԼԱԿԱՆ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ

Այս հրամայականը գրաբարում կազմվում է ներկայի հիմքից: Վերջավորություններն են -ր, -յք, ժխտումն արտահայտվում է մի՛ մասնիկով, որը կարող էր ժխտել նաև ստորադասականի առաջին կամ երկրորդ ապառնիների ժամանակաձևերը` մի՛ տեսցես, մի՛ յագենայցես: Արգելական հրամայականի հարացույցը ներկայացնենք գրաբարյան չորս խոնարհման բայերի օրինակներով: Ասել- մի՛ ասեր, մի՛ ասէք, դատիլ- մի՛ դատիր, մի՛ դատիք, անսալ - մի՛ անսար, մի՛ անսայք, հեղուլ - մի՛ հեղուր, մի՛ հեղուք: Միջին հայերենի շրջանում արգելական հրամայականի եզակի թվում սկսում է տարածվել իր վերջավորությունը երկու լծորդությունների համար` մի՛ ծածկիր, մի՛ քաղիր, մի՛ յիշիր և այլն: Այս երևույթն անցնում

է աշխարհաբարին: Պատճառն այն էր, որ ե և ի լծորդության շատ բայեր դեռ գրաբարում ունեին փոխանցումներ, այսինքն՝ ենթարկվում էին և՛ ե, և՛ ի խոնարհման: Ե լծորդության պարզ բայերի արգելական հրամայականի հոգնակին միջին հայերենում և աշխարհաբարում նման է գրաբարին` ներկայի (ըղձական ապառնու) հոգնակի թվի 2-րդ դեմքի բայաձևին գումարած մի արգելականը` մի՛ սիրէք, մի՛ տանջէք, մի՛ յիշէք: Ի լծորդությունը միջին հայերենում զուտ գրաբարատիպ է, ինչպես նաև արևմտահայերենում` իր, իք: Օրինակ՝ մի՛ աշխատիր, մի՛ աշխատիք, մի՛ լինիր, մի՛ լինիք: Արևելահայերենում ի լծորդություն չկա. այդ բայերն անցել են ե լծորդության, ուստի ունենք` -իր, -եք վերջավորությունները, այսպես` մի՛ եղիր, մի՛ եղեք: Ու լծորդությունը միջին հայերենում պահպանել է գրաբարյան վերջավորությունները, իսկ արևմտահայ աշխարհաբարում այս լծորդությունից մնացել է միայն թողուլ բայը, որի արգելական հրամայականը գրաբարակերպ է` մի՛ թողուր, մի՛ թողուք: Արևելահայերենում ու լծորդության բայերն անցել են ե խոնարհման (բացառություն է տանուլ տալ հարադրությունը): Ա խոնարհման բայերի դեպքում միջին հայերենը և արևմտահայերենը պահպանում են գրաբարյան սկզբունքները` մի՛ հասկնար, մի՛ հասկնայք: Արևելահայերենում սկզբնապես եզակի թվում գրաբարյան ար վերջավորությունն էր առկա, բայց հետագայում վերջին ր-ն ընկնում է` մի՛ գնար-ը դառնում է մի՛ գնա: Հոգնակիում փոխվում է հիմքը. ներկայի փոխարեն՝ կատարյալի հիմք, որին գումարվում է -եք հրամայականի վերջավորությունը` մի՛ գնացեք, մի՛ անսացեք: Արգելականի -ցեք վերջավորությունը վկայված է արդեն միջին հայերենի աշխարհաբարացման շրջանում: Արևելահայ աշխարհաբարում հանդիպում էր նաև բարբառային միք-ով արգելականի կազմություն` մի՛ք խաղա, մի՛ք խոսի, մի՛ք ասի: Երբեմն միք-ով կառույցներում նրանից հետո դրվում էր անորոշ դերբայը` մի՛ք ասիլ, մի՛ք խոսիլ, մի՛ք խաղալ: Այժմ հնացած են նաև մի՛ արգելական Ւ անորոշի ձևափոխված կաղապարով կառույցները (մի՛ գտ259

նիր, մի՛ մոտենար): Կանոնական են համարվում հաստատական հրամայականից մի արգելականով կազմությունները, օրինակ՝ մի՛ գտիր, մի՛ մոտեցիր: Իսկ արևմտահայ գրական լեզվում գրաբարյան այք-ը դառնում է աք` այ երկբարբառի պարզեցմամբ, որն օրինաչափ երևույթ էր հայերենի համար` մի՛ գնայք- մի՛ գնաք:

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

ԱՌԱՋԻՆ ԱՊԱՌՆԻ

Այս ժամանակն իր ծագումով վաղնջական չէ. առաջացել է սահմանական ներկայից, որի վերջավորություններին կցվել է ց ձևույթը՝ ապառնիության իմաստ հաղորդելու համար, իսկ ց-ից առաջ դրվում է բայական լծորդ ձայնավորը: Ա լծորդության բայերի դեպքում ունենք նաև յ ձայնակապը: Կազմվում է ներկայի հիմքից, այսինքն` կազմության ժամանակ կարող է ունենալ կերպածանցներ` -ան-, -են-, -ն-, -չ-, -նչ-, -աչ-, -անչ-: Ա լծորդության վերջավորությունները կազմվում են հետևյալ կերպ՝ աՒյՒցՒ սահմանական ներկայի ե լծորդության վերջավորությունները` -այցեմ, -այցես, -այցէ, -այցեմք, -այցէք, -այցեն: Օրինակ` անսայցեմ, անսայցես, անսայցէ, անսայցեմք, անսայցէք, անսայցեն: Ե լծորդության բոլոր բայերը` ներառյալ պատճառական, առաջին ապառնին կազմում են ոչ թե -եցեմ, -եցես…. սպասելի վերջավորություններով, այլ` -իցեմ, -իցես, -իցէ, -իցեմք, -իցէք, -իցեն: Օրինակներ` իջանիցեմ, իջանիցես, իջանիցէ, իջանիցեմք, իջանիցէք, իջանիցեն, նստուցանիցեմ, նստուցանիցես, նստուցանիցէ, նստուցանիցեմք, նստուցանիցէք, նստուցանիցեն: Ու լծորդության վերջավորությունները կանոնավոր են` -ուցում, -ուցուս, -ուցու, -ուցումք, -ուցուք, -ուցուն, օրինակ` զարթնուցում, զարթնուցուս, զարթնուցու, զարթնուցումք, զարթնուցուք, զարթնուցուն:

Ի լծորդության բայերի վերջավորությունները կազմվում են նույն սկզբունքով՝-իցիմ, -իցիս, -իցի, -իցիմք, -իցիք, -իցին, օրինակ` ծիծաղիցիմ, ծիծաղիցիս, ծիծաղիցի, ծիծաղիցիմք, ծիծաղիցիք, ծիծաղիցին: Այս ժամանակն արտահայտում է ըղձական, պայմանական, հարկադրական և սահմանական եղանակների ապառնի ձևերի իմաստ` ծիծաղիցիմ - ծիծաղեմ, կծիծաղեմ, պիտի ծիծաղեմ, ծիծաղելու եմ: Ըստ անհրաժեշտության` գրաբարի առաջին ապառնին կարող էր արտահայտել նաև ըղձական, պայմանական, հարկադրական և սահմանական եղանակների անցյալի ապառնու իմաստ, օրինակ` յումմէ կարօտանայր խնդրել որդի, որ գայցէ (գար) եւ զերկինս եւ զերկիր առնիցէ…. (ստեղծեր) (Եզնիկ, էջ 82): Քանի որ առաջին ապառնին ներկայի հիմքից է կազմվում, որոշ լեզվաբաններ այս ապառնի ժամանակի մեջ տեսնում են անկատար կերպի արտահայտություն, որով այն հակադրվում է երկրորդ ապառնուն: Այս հակադրություն-տարբերակումը միանշանակ եղել է, սակայն արդեն դասական գրաբարի շրջանում այն մթագնել էր, և առաջին ու երկրորդ ապառնիներն իրենց իմաստով դարձել էին նույնական, ուստի նույն նախադասության մեջ գրաբարագիր հեղինակները կարող էին առաջին և երկրորդ ապառնիները զուգակցել, օրինակ` Տէ՛ր, որ լուսաւոր առնիցէ զգաղտնիս խաւարի, եւ յայտնիցէ զխորհուրդս սրտից. եւ ապա իւրաքանչիւր գովութիւն եղիցի (1 Կորնթ.Դ 3): Այս բայաձևերի ժխտումը կատարվում է մի, երբեմն նաև՝ ոչ մասնիկներով: Ուշագրավ է, որ հատկապես առաջին ապառնին երբեմն կարող էր նաև ներկայի և անցյալ անկատարի իմաստներ արտահայտել170: Գրաբարի քերականագետների վիճակագրական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հետդասական գրաբարում երկրորդ ապառնին ավելի հաճախ է գործածվել, քան առաջինը, այսինքն՝ առաջին ապառնին մեր լեզվի դեռ հին շրջանում աստիճանաբար դուրս էր մղվում171:

Առավել մանրամասն տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, էջ 316-319: Տե՛ս նույն տեղում, էջ 322-324:

ԵՐԿՐՈՐԴ ԱՊԱՌՆԻ

Այս ժամանակը կազմվում է կատարյալի հիմքից: Ներգործակերպ և կրավորակերպ վերջավորություններն իրար հակադրվում են ե-ի խոնարհիչների հերթագայությամբ. ե-ն ներգործական սեռի ցուցիչ է, ի-ն` կրավորական: Գուցե այս սեռային հնագույն հակադրության պատճառով էլ չ, նչ, անչ, աչ սոսկածանցով, ինչպես նաև նում-չիմ փոխանցման ի- թույլ բաղադրիչով կատարյալի հիմք ունեցող չեզոք սեռի բայերը երկրորդ ապառնու իրենց խոնարհման ձևերում չունեն ի լծորդ. այն փոխարինվում է ե/է-ով` առաջացնելով, այսպես կոչված, խառը վերջավորություններ` -այց, -իցես, -իցէ, -իցուք, -իջիք, -իցեն: Բերենք այս խոնարհման օրինակներ՝ մարտնչել- մարտի - մարտեայց, մարտիցես, մարտիցէ, մարտիցուք, մարտիջիք, մարտիցեն, պակնուլ- պակի -պակեայց, պակիցես, պակիցէ, պակիցուք, պակիջիք, պակիցեն, մեղանչել - մեղ/իմեղայց, մեղիցես, մեղիցէ, մեղիցուք, մեղիջիք, մեղիցեն: Այս բայերի առաջին դեմքում կրավորաձև վերջավորությունն է հանդես գալիս, իսկ մյուս դեմքերում՝ ներգործաձև: Այժմ ներկայացնենք ներգործաձև խոնարհման բայերի հարացույցները` յիշել- յիշեց - յիշեցից, յիշեսցես, յիշեսցէ, յիշեսցուք, յիշեսջիք, յիշեսցեն, ուսուցանել-ուսուց-ուսուցից, ուսուսցես, ուսուսցէ, ուսուսցուք, ուսուսջիք, ուսուսցեն: Եց/աց կամ ուց կատարյալի հիմքերի ց-ն երկրորդ ապառնու ց կամ ջ ունեցող վերջավորությունների ազդեցությամբ դառնում է ս՝ հայեցՒցիս-հայեսցիս, անսացՒջիք-անսասջիք, սակայն կատարյալի արմատական հիմքի բաղաձայն ց-ն փոփոխություններ չի կրում, դիցուք՝ ցուցանել - ցուց- ցուցից, ցուցցես, ցուցցէ, ցուցցուք, ցուցջիք, ցուցցեն, լալ-լաց-լացից, լացցես, լացցէ, լացցուք, լացջիք, լացցեն: Կրավորաձև խոնարհման դեպքում` դատել/իլ- դատեց - դատեցայց, դատեսցիս, դատեսցի, դատեսցուք, դատեսջիք, դատեսցին, հեծնուլ- հեծայց, հեծցիս, հեծցի, հեծցուք, հեծջիք, հեծցին: Միջին հայերենում ստորադասական եղանակն իր երկու ժամանակաձևերով վերանում է, սակայն հատկապես վաղ շրջանի միջինհայերե262

նյան աղբյուրներում այս ձևերը դեռ հանդիպում են, բայց դրանք արդեն գրաբարաբանություններ են: Չմոռանանք, որ 12-16-րդ դարերում ուսումնառությունը գրաբարով էր կատարվում, և դեռ մի քանի դար ևս գրաբարը պահպանելու էր իր գերակայությունը` իբրև գիտության, արվեստի լեզու: Միջին հայերենը ձևավորել էր ստորադասականի իր ձևերը` ըղձական, պայմանական, հարկադրական եղանակները: Արդի հայերենում գրաբարյան երկրորդ ապառնու սակավաթիվ ձևեր են պահպանվել, որոնց մի մասն ակնհայտ գրաբարաբանություն են և գործածվում են բարձր ոճերում՝ քավ լիցի, Աստված մի արասցե, կեցցես, կեցցե, մի մասն էլ իմաստափոխվել է, կորցրել բայական արժեքը՝ դառնալով վերաբերական կամ գոյական, ինչպես օրինակ՝ դիցուք, գուցե, հասցե և այլն:

ԸՂՁԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ըղձական եղանակը միջին հայերենում կազմվել է գրաբարյան սահմանական ներկայի և անկատարի ձևերից, որոնք անգամ 5-րդ դարում բազմիմաստ էին, ունեին այնպիսի կիրառություններ, որտեղ հստակ արտահայտում էին ըղձական և պայմանական ապառնիների իմաստ: Թեև 12-րդ դարում արդեն գրաբարյան ներկան և անկատարը կորցրել էին իրենց հիմնական իմաստը, և այդ իմաստով կիրառվում էին կոյ/կու/կը եղանակիչով կազմված կառույցները, այնուհանդերձ հին ներկան դեռևս շատ բազմիմաստ էր: Կարող էր արտահայտել. ա) ներկայի իմաստ, բ) ըղձականի իմաստ, գ) պայմանականի իմաստ, ուստի երբեմն զուտ ըղձականի իմաստն ընդգծելու համար սկսեցին կիրառվել միջինհայերենյան կենալ բայի ներկայի ժամանակաձևերը ու շաղկապի հետ: Առաջացավ ըղձականի եղանակային կառույց`կենան ու ասեն (ասեն), կենայ ու մեռնի (մեռնի), կենաս ու ասես (ասես) և այլն:

Ինչպես արձանագրում է Հ. Աճառյանը, «կենայ ձևը ստեղծվել էր ստորադասականը սահմանականի հետ չշփոթելու համար»172: Լեզվաբանը նշում է, որ այս ձևերը միջին հայերենի վաղ շրջանին էին բնորոշ, ուստի կոյ/կու եղանակիչի արմատավորումից հետո դուրս են մղվում, և գրաբարյան ներկան ու անցյալ անկատարն առանց որևէ օժանդակ միջոցի սկսում են արտահայտել ըղձական ապառնու և անցյալի իմաստներ: Արևմտահայերենը նույնությամբ ժառանգում է միջինհայերենյան այս իրողությունը, իսկ արևելահայերենը հնչյունափոխում է դիմային վերջավորություններից մեկը` ե լծորդության եզակի 3-րդ դեմքի է-ն դարձնում ի, այսպես` միջին հայերեն, արևմտահայերեն` պատէ, ծաղրէ, տոնէ, արևելահայերեն`պատի, ծաղրի, տոնի: Ըղձականի կազմության ևս մի բաղադրյալ եղանակ ուներ գրաբարը թողուլ բայի թող եզակի հրամայականի միջոցով՝ թող հանից, թող բառնամ: Աշխարհաբարում նման կառույցներում թող-ը դիտվում է վերաբերական:

ՊԱՅՄԱՆԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Արևմտահայերենի քերականներն առանձին պայմանական եղանակ չեն նշում, որովհետև ձևով այն նույն սահմանական եղանակի ներկան և անկատար անցյալն է, իսկ արևելահայ աշխարհաբարում պայմանականն առանձին եղանակ է, որն արտահայտում է հիմնականում հաստատապես կատարվելիք գործողություն, որոշ կառույցներում էլ՝ խոսելուց հետո պայմանով կատարվելիք գործողություն` թեական երանգով: Միջին հայերենում կոյ/կու եղանակիչով բաղադրված ձևերն ի սկզբանե արտահայտել են ապառնիության իմաստ, ինչպես գրաբարյան ներկան 5-12-րդ դարերում, օր` Զիրար սիրենք խօշ կու լինի կամ չասելոյ բանն քո տան չասես, լեզուդ կսովրի և այլն: Այս իմաստն էլ ժառանգել են երկու գրական հայերենները, բայց ինչպես նշեցինք, արևմ-

Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1Մ, էջ 396:

տահայերենում կու-ով ձևերը սահմանական եղանակի ներկա և անկատար են կազմում և ապա միայն` երկրորդաբար արտահայտում ապառնիության իմաստ, իսկ արևելահայերենում կա հստակ հակադրություն` սիրում եմ- կսիրեմ, սիրում էի- կսիրեի: Այս եղանակի ժխտական բայաձևերի կազմության համար ձևավորվել է մի նոր դերբայ՝ ժխտական կամ ըղձական, որը եմ օժանդակ բայի ներկա և անցյալ ժխտական ձևերի հետ կազմում է պայմանական եղանակի ապառնի և անցյալ ժամանակների ժխտական խոնարհումը, օրինակ՝ կգործեմ, կգործես, կգործի, կգործենք, կգործեք, կգործեն>չեմ գործի, չես գործի, չի գործի, չենք գործի, չեք գործի, չեն գործի կամ կգործեի կգործեիր, կգործեր, կգործեինք, կգործեիք, կգործեին- չէի գործի, չէիր գործի, չէր գործի, չէինք գործի, չէիք գործի, չէին գործի:

ԺԽՏԱԿԱՆ ԴԵՐԲԱՅԻ ԾԱԳՈՒՄԸ

Մինչև 20-րդ դարի 30-ական թվականները ժխտական դերբայը՝ որպես ինքնուրույն ձև, հայերենում չի եղել: Այն որպես առանձին դերբայ արդի գրական հայերենում առաջինը ճանաչվել է Ա. Ղարիբյանի կողմից: Ժխտական դերբայը ցույց է տալիս մի գործողություն կամ եղելություն, որի կատարումը ժխտվում է օժանդակ բայի ժխտական ձևով: Ա. Ղարիբյանը քերականության իր դասագրքում ցույց է տալիս, որ կ եղանակիչով ժամանակաձևերի ժխտումն արդեն կազմվում է ոչ թե եմ բայի ժխտական ձևեր Ւ անորոշ դերբայ կաղապարով՝ կգթամ-չեմ գթալ, կգթայի-չէի գթալ, կլսեմ-չեմ լսիլ, կլսեի-չէի լսիլ, քանի որ ե լծորդության բոլոր բայերը ժխտման դեպքում պարտադիր վերածվում էին ի լծորդության, այլ եմ բայի ժխտական ձևեր Ւ անորոշ դերբայից լ-ի անկումով կազմված նոր դերբայով173: Արդի գրական հայերենի բայի պայմանական եղանակի երկու ժամանակների ժխտական ձևերի կազմությանը մասնակցող այս բայաձևը նա համարեց նոր դերբայ` ըղձական անու-

Տե՛ս Ա. Ղարիբյան, Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք, Եր., 1941, էջ 167:

նով: Այն կազմվում է անորոշ դերբայից. ե խոնարհման դեպքում անորոշ դերբայի լ-ն ընկնում է, ե լծորդը դառնում է ի, իսկ ա խոնարհման բայերի դեպքում ընկնում է միայն անորոշի լ-ն: Օրինակ` թողնել-թողնի- չեմ թողնի, մոռանալ-մոռանա- չեմ մոռանա: Գ. Սևակն այս դերբայը կոչեց ժխտական` իր միակ գործառույթի նշանակությամբ (կազմել պայմանական եղանակի ժխտական խոնարհումը)` կբերեմ- չեմ բերի, կբերի- չէի բերի, կանսամ- չեմ անսա, կանսայի- չէի անսա: Ըստ Ա. Աբրահամյանի` ժխտական դերբայ չի ունեցել միայն գրաբարը. այն ծագել է միջին հայերենում, փոխանցվել երկու աշխարհաբարներին և բարբառներին, բայց քերականագիտությունն այն անտեսել է: Ժխտականը, ինչպես նշեցինք, ծագում է անորոշ դերբայից. վերջինս միջին հայերենում և վաղ աշխարհաբարում մասնակցում էր սահմանական եղանակի ներկա և անցյալ անկատար, պայմանական եղանակի ապառնի և անցյալ ապառնի ժամանակների ժխտմանը` երբեմն ենթարկվելով լ-ր հնչյունափոխության, երբեմն ստանալով ի նախդիրը, այսպես օրինակ՝ չեմ գրիլ, չեմ գտնուլ, չեմ աւտար, չեմ մոռնար, չիր սիրեր, չի լինիր, չէ ի հասանել, չէր ի բացվիլ, չեմ ի հաւատալ, չեմ ի կենար, չեմ ի տար և այլն174: Ելնելով լեզվական այս փաստերից՝ Ա. Աբրահամյանը եզրակացնում է. «Այս դեպքում անորոշ դերբայի կրած փոփոխությունը վկայում է տվյալ լեզվական համակարգի մեջ ժխտական դերբայի պահանջի մասին, և այդպիսով առաջանում է նոր դերբայ՝ անորոշ դերբայի տարբերացման հիման վրա»175: Արևմտահայ աշխարհաբարում, ինչպես արձանագրում է Ա. Այտընյանը.«Բայի մը բացասական ձևը (սահմանական ներկայի ու անկատարի-Ն.Դ.) կը շինուի՝ աներեւութին ծայրի լ գիրը րէի փոխելով. այսպէս. լսեր, սորվիր, կարդար, մոռնար»176 : Արևելահայ աշխարհաբարում անորոշի լ ձայնորդը, որը միջին հայերենում կարող էր դառնալ ր, ընկ-

Ա. Աբրահամյան, Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953, էջ 239-240: Ա. Աբրահամյան, նշվ. աշխ., էջ 238: Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն, Եր. , 1987, էջ 82:

նում է, օրինակ` չեմ կարդալ-չեմ կարդար- չեմ կարդա, չեմ ասել- չեմ ասեր- չեմ ասի, կու մոռնամ- չեմ մոռնար-չեմ մոռանա: Թեև արդի արևելահայ գրական լեզվում ի խոնարհման բայերը ձուլվեցին ե խոնարհման բայերի հետ, բայց ժխտական դերբայում ի խոնարհիչը պահպանվեց, ե խոնարհման բայերի ե լծորդը վերածվեց իի, օրինակ` գրել-գրի, բերել-բերի, ասել-ասի: Այս դերբայն այլ գործառույթ չունի՝ բացի պայմանական եղանակի ժխտական ձևերը կազմելուց:

ՀԱՐԿԱԴՐԱԿԱՆ ԵՂԱՆԱԿԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Մ. Աբեղյանն առաջինն էր հայ քերականագիտության մեջ, որ «Աշխարհաբարի քերականության» մեջ գրաբարյան ներկայից կազմված ըղձականից զանազանեց և իբրև ինքնուրույն եղանակներ առանձնացրեց կը և պիտի եղանակիչներով կազմված բայաձևերը. առաջինները՝ իբրև ենթադրական, երկրորդները` հարկադրական եղանակ: Պիտի + ըղձական ապառնին հայ քերականագիտության մեջ կոչվում է հարկադրական ապառնի, պիտի + ըղձական անցյալը` հարկադրական անցյալ: Այս ժամանակաձևերը կան նաև արևմտահայերենում, բայց որպես բացարձակ ապառնի` պիտի ասեմ, և անկատար ապառնի` պիտի ասէի: Գրաբարում առկա էր պիտիմ պակասավոր բայը, որը հիմնականում միադիմի բայ էր, այսինքն` հանդիպում էին նրա եզակի և հոգնակի թվերի 3-րդ դեմքի ձևերը` պիտի, պիտին: Միջին հայերենում արդեն գործածական էին դրա տարբեր դեմքերի ոչ միայն ներկա, այլև անցյալ ձևերը՝ հիմնականում անորոշ դերբայի հետ, օրինակ՝ հայիլ պիտի, ջանալ պիտէի և այլն: Երբեմն նաև որ շաղկապի հետ պիտի որ ձևը հանդիպում էր բարդ ստորադասական նախադասություններում: Այս կաղապարը բարբառներում հնչյունափոխվել դարձել է բիդօր: Ընդհանրապես բարբառներում պիտի եղանակիչը երբեմն գրեթե անճանաչելի փոփոխություններ է կրել` պտի, բդի, բդու, բուդու, բըդը:

Աստիճանաբար այս պակասավոր միադիմի բայը զրկվում է նյութական բովանդակությունից և դառնում է եղանակիչ` հարկադիր-պարտադիր կատարման ենթակա գործողություններ արտահայտելու համար: Միջին հայերենում պիտի Ւ ըղձական բայաձևերի կառույցներում պիտի-ն բազմաթիվ հնչյունափոխությունների է ենթարկվում` պիտի, պիտ, պտի, տի: Օրինակ` պիտ ապաշխարհէ, տի կոչէ, տի տանիս, պտի գոչէ: Այս կերպափոխությունները վկայում են, որ պիտի-ն արդեն բայ չէր, այլ եղանակիչ էր` ապառնիության և գործողության պարտադիր կատարման նշանակությամբ: Պիտի եղանակիչով բայաձևերը, ինչպես նշեցինք, ժառանգում են արևելահայ և արևմտահայ գրական հայերենները` մի կարևոր իմաստային տարբերությամբ. արևմտահայերենում պիտի ասեմ-ը համարժեք է սահմանական ապառնուն` ասելու եմ: Արևելահայերենում պիտի-ով ձևերը, թեև արտահայտում են ապառնիության իմաստ, բայց նաև պարտադիր կատարման, հարկադրականի նշանակություն ունեն: Ժխտումը կատարվում է չ մասնիկով` չպիտի: Հարկադրականի իմաստով արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուներում հանդես է գալիս նաև պետք է կազմությունը, որի մեջ հարկադրությունը կարծես առավել շեշտված է, քան պիտի-ի մեջ, որը նաև ապառնիություն էր արտահայտում: Պետք է-ն եղանակիչ բայ է, որ գործածվում է ըղձականի եղանակի ներկայի և անցյալի ձևերի հետ ` պետք է ասեմ// պետք է ասեի, երբեմն որ շաղկապով` պետք է որ: Այս միադիմի կառույցը ծագում է գրաբարից, որտեղ ունենք պէտք անհրաժեշտություն, կարիք գոյականից առաջացած այլ բաղադրություններ ևս` պիտոյ է. սա պէտք-ի եզակի սեռականն է, որ գրաբարում անորոշ դերբայի հետ ստեղծում էր միադիմի կառույցներ` պիտոյ է երթալ: Համարժեք է պարտ/ք գոյականից առաջացած պարտ է կառույցին: Միջին հայերենում կար նաև ապառնու իմաստ արտահայտելու մեկ այլ եղանակ, ոչ թե պիտիմ բայի միջոցով, այլ` կամիմ Ւ անորոշ դերբայ: Օրինակ՝ կամիմ հասնել, կամին չափել և այլն, բայց այս ձևերը, մրցակցության մեջ մտնելով պիտիմ բայի համանման կառույցների հետ, պարտվեցին և դուրս մղվեցին:

ԲԱՂԱԴՐՅԱԼ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Անցյալ, վաղակատար և հարակատար դերբայներով կազմվող ժամանակները հայերենում Գրաբարում բաղադրյալ ժամանակներ կազմվում էին անցյալ և ապառնի դերբայների միջոցով, որոնց ստորոգումային բաղադրիչը եմ և լինել/իմ բայերն էին, երբեմն նաև` կամ-ը, օրինակ` գրեալ եմ/ գրեալ լինիմ/ գրեալ կամ: Որպես օժանդակ բայ, որը ստորոգում է հաղորդում դերբայներին, առավել հաճախ կիրառվում էր եմ-ը: Այն բաղադրյալ ժամանակներ էր կազմում և՛ անցյալ, և՛ ապառնի դերբայների հետ, իսկ լինել/իմ-ը՝ միայն անցյալ դերբայի հետ: Եմ բայն անցյալ դերբայի հետ կազմում է երեք ժամանակ. ա) սահմանական եղանակի վաղակատար-հարակատար ներկա` ասեալ եմ, ասեալ ես, ասեալ է, ասեալ եմք, ասեալ էք, ասեալ են, բ) վաղակատարհարակատար անցյալ` ասեալ էի, ասեալ էիր, ասեալ էր, ասեալ էաք, ասեալ էիք, ասեալ էին, գ) ստորադասական եղանակի վաղակատարհարակատար ապառնի` ասեալ իցեմ, ասեալ իցես, ասեալ իցէ, ասեալ իցեմք, ասեալ իցէք, ասեալ իցեն: Ապառնի դերբայի հետ եմ-ը դարձյալ երեք ժամանակ է կազմում. ա) սահմանական եղանակի բաղադրյալ ապառնի` ասելոց եմ, ասելոց ես, ասելոց է, ասելոց եմք, ասելոց էք, ասելոց են, բ) սահմանական եղանակի անցյալ ապառնի` ասելոց էի, ասելոց էիր, ասելոց էր, ասելոց էաք, ասելոց էիք, ասելոց էին, գ) ստորադասական եղանակի բաղադրյալ ապառնի` ասելոց իցեմ, ասելոց իցես, ասելոց իցէ, ասելոց իցեմք, ասելոց իցէք, ասելոց իցեն : Անցյալ դերբայի հետ եմ բայի եզակի թվի 111 դեմքի բայաձևերը կազմում են այնպիսի բաղադրյալ կառույցներ, որտեղ ենթական դրվում էր սեռական հոլովով, օրինակ` իմ տեսեալ է//իմ տեսեալ էր// իմ տեսեալ իցէ: Նման կառույցները գրաբարում արդեն հաճախադեպ չէին, իսկ միջին հայերենում, ապա աշխարհաբարում դադարում են գոյություն ունենալ:

Լինել(իմ) բայն անցյալ դերբայի հետ կազմում է ութ բաղադրյալ ժամանակաձևեր: Բերենք դրանց միայն եզակի առաջին դեմքերի օրինակները` ասեալ լինիմ, ասեալ լինէի, ասեալ եղէ, ասեալ իցեմ, ասեալ եղէց, ասեալ լե՛ր, ասեալ լիջի՛ր, ասեալ մի՛ լինիր: Գրաբարում անցյալ դերբայով կազմված ձևերն արտահայտում էին թե՛ վաղակատարի, թե՛ հարակատարի իմաստ: Այս իմաստային միասնությունը ժառանգել է արևմտահայերենը, որտեղ վաղակատարը և հարակատարը կարող են միմյանց փոխարինել` ասեր եմ/ասած եմ: Միջին հայերենում գրաբարյան անցյալ դերբայով բաղադրյալ ժամանակները դեռ շարունակում են հանդիպել, միայն անցյալ դերբայ + առաջին ապառնի ձևերն էին գրեթե դուրս մղվել գործածությունից` ասեալ իցեմ, իցես, իցէ, իցեմք, իցէք, իցեն, որովհետև ստորադասական առաջին ապառնին արդեն վերացել էր: Եմ պակասավոր բայն էլ պահպանել էր միայն ներկա և անցյալ ձևերը: Անցյալ դերբայը միջին հայերենում ենթարկվում է հնչյունափոխության. եա երկբարբառը պարզեցվում է: Գրաբարում դա վկայված հնչյունափոխություն էր` մատեան>մատենի, լեառն-լերին: 11-12-րդ դարերում արդեն անցյալ դերբայը ձեռք է բերում ել վերջավորությունը. այն քերականագիտության մեջ սկսում է կոչվել վաղակատար դերբայ: Այս ել վերջավորությունը արևմտյան բարբառներում ենթարկվում է ևս մեկ հնչյունափոխության՝ լ-ր: Ինչպես օրինակ՝ սիրեալ>սիրել>սերեր, յուսացեալ>յուսացել>յուսացեր: Նշենք, որ գրաբարի անցյալ դերբայը և՛ բայական, և՛ անվանական կիրառություններ ուներ: Անվանական կիրառությունների դեպքում ցույց էր տալիս վիճակ և դրություն դարձած գործողություն՝ անկեալ այր, որդի մոլորեալ: Որպես անուն՝ անցյալ դերբայը հոլովվում էր ո հոլովիչով: Միջին հայերենում գրաբարյան անցյալ դերբայը կրում է ոչ միայն ձևային փոփոխություններ՝ եալ>ել հնչյունափոխության պատճառով, այլ նաև իմաստային. այն կորցնում է անվանական գործառույթը: Այս գործառույթը փոխանցվում է մի նոր դերբայի՝ ած վերջավորությամբ, որը կոչվելու էր հարակատար: Գրաբարյան ած բայանվանակերտ ածանցը վերածվում է դերբայակերտ վերջավորության` ստեղծելով հա270

րակատար դերբայը: Այս ել և ած վերջավորությամբ դերբայները եմ բայի հետ ստեղծում են նոր բաղադրյալ ժամանակներ` վաղակատար Ւ եմ բայի ներկա և անցյալ, ինչպես նաև` հարակատար Ւ եմ բայի ներկա և անցյալ, ինչպես օրինակ` ասել եմ//էի, ասած եմ//էի: Այս նույն օրինաչափությամբ ել-ով վաղակատարը միջին հայերենում գործածվում է լինիմ բայի հետ`ասել լինի, հատել լինին, կտրել լինի... Ինչպես նշեցինք, միջին հայերենում ել-ի վերջին լ-ն դառնում է ր, որի հետևանքով ստանում ենք` եալ-ել-եր պատմական փոփոխությունների շղթան` տեսեալ եմ/տեսել եմ/տեսեր եմ: Միջինհայերենյան որոշ հեղինակների գործերում այս երեք ձևերն էլ կարող էին միաժամանակ գործածվել: Սակայն աստիճանաբար 13-րդ դարից հետո առավել կիրառական են դառնում եր-ով ձևերը, այնուհետև 16-րդ դարից հետո արևմտյան բարբառների կրողները կիրառում են եր-ով ձևերը, իսկ արևելյան բարբառների ներկայացուցիչները՝ ել-ով ձևերը: Ել-եր հնչյունափոխության պատճառը, ըստ Հ. Աճառյանի, անորոշ և անցյալ դերբայների տարբերակման ձգտումն է. երկդիմությունը հաղթահարելու լեզվական միտում, որի համար օրինակ է ծառայում մի կողմից՝ մի խօսիլ- մի խօսիր փոխակերպման նախադեպը, մյուս կողմից` անկատարի էր վերջավորությունը` էր անցյալ անկատար-եր անցյալ դերբայ177: Եթե անցյալ դերբայ Ւ եմ կառույցները համապատասխան ձևափոխություններով ամրակայվեցին հայերենի՝ գրաբարին հաջորդած բոլոր շրջաններում` կորցնելով միայն ապառնու ձևերը, ապա անցյալ դերբայ Ւ լինիմ կառույցներն աստիճանաբար սկսեցին դուրս մղվել կիրառությունից: Միջին հայերենում դրանք դեռ հանդիպում են` հիմնականում լինիմ բայի ներկա և անցյալ անկատար ձևերի հետ` ասացել լինի, խմել լինին, կերել լինէր և այլն: Սակայն հետագայում դրանք փոխարինվեցին հարակատար դերբայով և լինիմ բայի խոնարհված ձևերով կազմվող երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներով` ասած լինեմ, կերած լինէր,

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., հ. 1Մ, Բ, Եր., 1961, էջ 216:

խմած լինէին: Պատճառն այն է, որ եթե անցյալ դերբայՒեմ կառույցներն արտահայտում էին վաղակատարի իմաստ, ապա լինիմ բայի հետ` հարակատարի իմաստ, ուստի հետագայում դրանք սկսեցին կազմվել հարակատար դերբայով: Անցյալ դերբայը, բացի եմ բայից, կարող էր հարադրվել նաև կամ և ունիմ բայերի հետ: Նման կառույցներ կային և՛ գրաբարում, և՛ միջին հայերենում, բայց ավելի հաճախ կամ և ունիմ բայերը գործածվում էին հարակատար դերբայի հետ` նստած կային, բուսած կայր, բռնած ունին, ժողոված ունին և այլն: Որպես օրինակ՝ բերենք միջին հայերենում վաղակատար ներկայի և անցյալ վաղակատարի խոնարհման հարացույցները: Վաղակատար ներկա Կարդալ` կարդացել եմ, կարդացել ես, կարդացել է, կարդացել եմք/ենք, կարդացել էք, կարդացել են: Խօսիլ` խօսել եմ, խօսել ես, խօսել է, խօսել եմք/ենք, խօսել էք, խօսել են: Խնուլ` խցել եմ, խցել ես, խցել է, խցել եմք/ենք, խցել էք, խցել են: Ասել` ասել եմ, ասել ես, ասել է, ասել եմք/ենք, ասել էք, ասել են: Վաղակատար անցյալ Կարդալ` կարդացել էի, կարդացել էիր, կարդացել էր, կարդացել էինք, կարդացել էիք, կարդացել էին: Խօսիլ` խօսել էի, խօսել էիր, խօսել էր, խօսել էինք, խօսել էիք, խօսել էին: Խնուլ` խցել էի, խցել էիր, խցել էր, խցել էինք, խցել էիք, խցել էին: Ասել` ասել էի, ասել էիր, ասել էր, ասել էինք, ասել էիք, ասել էին: Արևելահայ աշխարհաբար Վաղակատար ներկա Կարդալ` կարդացել եմ, կարդացել ես, կարդացել է, կարդացել ենք, կարդացել եք, կարդացել են: Խոսել` խոսել եմ, խոսել ես, խոսել է, խոսել ենք, խոսել եք, խոսել են:

Վաղակատար անցյալ Կարդալ` կարդացել էի, կարդացել էիր, կարդացել էր, կարդացել էինք, կարդացել էիք, կարդացել էին: Խոսել` խոսել էի, խոսել էիր, խոսել էր, խոսել էինք, խոսել էիք, խոսել էին: Արևմտահայ աշխարհաբար Վաղակատար ներկա Կարդալ` կարդացեր եմ, կարդացեր ես, կարդացեր է, կարդացեր ենք, կարդացեր էք, կարդացեր են: Խօսել` խօսեր եմ, խօսեր ես, խօսեր է, խօսեր ենք, խօսեր էք, խօսեր են: Վաղակատար անցյալ Խնդալ` խնդացեր էի, խնդացեր էիր, խնդացեր էր, խնդացեր էինք, խնդացեր էիք, խնդացեր էին: Խօսել` խօսեր էի, խօսեր էիր, խօսեր էր, խօսեր էինք, խօսեր էիք, խօսեր էին:

ՀԱՐԱԿԱՏԱՐ ԴԵՐԲԱՅՈՎ ԿԱԶՄՎՈՂ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Միջին հայերենում անցյալ դերբայը երկփեղկվեց. բուն եալ-ից առաջացան ել//եր ձևերը, որոնց մեջ խորացավ վաղակատարի նշանակությունը, հետևաբար հարակատարի նշանակության համար նոր ձևույթ պետք է առաջանար: Այդպիսին դարձավ գրաբարում առկա -ած//ուած ածանցը, որը հիմնականում գոյականներ և ածականներ էր կազմում բայարմատներից. այն վերածվեց նոր` հարակատար դերբայ կազմող ձևույթի: Գրաբարում արդեն այս -ած//ուած ձևույթը բայական մասնակի կիրառություններ ուներ, ուստի և, ինչպես դիպուկ բնորոշում է Ս. Անթոսյանը. «Միջին հայերենում կատարվել է մի երևույթ, որ շատ բնութագրական է հայոց լեզվի պատմության համար, այն է` լեզվի մեջ մասնակի կիրառությամբ հանդես եկող մի ձև ընդհանուր կիրառություն է

ձեռք բերում` բարձրանալով քերականական ընդհանրական արժեք ունեցող երևույթի մակարդակի»178: Քանի որ ած//ուած վերջավորությամբ անունները գրաբարում հանդես էին գալիս եմ և լինիմ բայերի հետ` որպես բաղադրյալ ստորոգյալ, օրինակ`շինած էր, անկած լինիցի, ապա միջին հայերենում արդեն նման կառույցները ընդհանրացան` որպես հարակատար դերբայով բաղադրյալ ժամանակաձևեր: Հարակատարը ցույց է տալիս կատարված, ավարտված գործողություն կամ եղելություն որոշակի հետևանքով, այսինքն` այնպիսի ավարտված գործողություն, որը վերածվել է տևական կամ ժամանակավոր դրության, վիճակի: Միջին հայերենում հարակատար դերբայը եմ բայի ներկայի և անցյալի ձևերի հետ կազմում էր սահմանական եղանակի երկու ժամանակներ` հարակատար ներկա և հարակատար անցյալ: Արևմտահայերենում հարակատարից կազմված բայաձևերը շատ գործածական դարձան, ընդ որում հատկապես ներգործական սեռի բայերի դեպքում դրանք արտահայտում են վաղակատարի իմաստ և գործածվում են դրա փոխարեն` գիտցած են- իմացել են, գնած է- գնել է, սիրած էր- սիրել էր, շինած եմ-շինել եմ և այլն: Արևելահայերենում վիճակը բոլորովին այլ է. հարակատարի և եմ բայի միջոցով կազմված ձևերը չեն համարվում բայի եղանակային ձևեր: Ընդ որում ներգործական սեռի բայերի հարակատար դերբայը արդի արևելահայերենում չի կազմում բաղադրյալ ժամանակներ: Այդպիսի ձևեր կարող են կազմվել միայն չեզոք և կրավորական սեռերի բայերի հարակատար դերբայներից, օրինակ` շինած է, գրած է, սիրած է կազմություններն անհնար են, փոխարենն ունենք` նստած է, քնած է, հագնված է, սիրված է, մոռացված է և այլն: Հարակատար դերբայը կազմում է երկրորդական բաղադրյալ ժամանակներ լինել բայի հետ` գրած լինեմ, գրած կլինեմ և այլն: Լեզվի պատմության տեսաբանների կարծիքով՝ միջին հայերենի վաղ շրջանում համանման իրավիճակ էր, և վաղ միջինհայերենյան աղբյուրներում հարակատար դերբայն օգտագործել են կա՛մ կրավորական, կա՛մ չեզոք իմաստներով179: Ավելի ուշ

Ս. Անթոսյան, Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 11, Եր., 1975, էջ 235: Տե՛ս Ս. Անթոսյան, նշվ. աշխ., էջ 236-237:

միայն՝ ՃՄ-ՃՄ1 դարերում, հարակատար դերբայը ներգործական բայերի հետ սկսել է արտահայտել վաղակատարի իմաստ` առանց կրավորականության իմաստի: Այս հատկանիշն էլ ժառանգել է արևմտահայերենը: Արևելահայերենում ներգործական սեռի բայերի հարակատարը եմ օժանդակ բայի հետ ժամանակաձևեր չի կազմում, իսկ մյուս բայերի դեպքում հարակատարը ստորոգելիական վերադրի դեր է կատարում՝ զարմացած եմ, հարբած եմ: Միջին հայերենում հարակատար դերբայը բացի լինիմ բայից բաղադրյալ ժամանակներ կարող էր կազմել նաև կամ և ունիմ բայերի հետ, օրինակ` գրած կայ, լցած կար, պահած ունէր և այլն: Բերենք հարակատարով խոնարհված բայերի հարացույցները միջին հայերենում և արևմտահայ աշխարհաբարում (արևելահայ աշխարհաբարում այդ ձևերը բայական հարացույցում չկան): Հարակատար ներկա Իմանալ` իմացած եմ, իմացած ես, իմացած է, իմացած եմք/ենք, իմացած էք, իմացած են: Խօսիլ` խօսած եմ, խօսած ես, խօսած է, խօսած եմք/ենք, խօսած էք, խօսած են: Լնուլ` լցած եմ, լցած ես, լցած է, լցած եմք/ենք, լցած էք, լցած են: Ասել` ըսած եմ, ըսած ես, ըսած է, ըսած եմք/ենք, ըսած էք, ըսած են: Հարակատար անցյալ գիտնալ` գիտցած էի, գիտցած էիր, գիտցած էր, գիտցած էինք, գիտցած էիք, գիտցած էին: Խօսիլ` խօսած էի, խօսած էիր, խօսած էր, խօսած էինք, խօսած էիք, խօսած էին: Լնուլ` լցած էի, լցած էիր, լցած էր, լցած էինք, լցած էիք, լցած էին: Ասել` ըսած էի, ըսած էիր, ըսած էր, ըսած էինք, ըսած էիք, ըսած էին:

ԱՊԱՌՆԻ ԴԵՐԲԱՅՈՎ ԿԱԶՄՎԱԾ ԲԱՅԱՁԵՎԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Ապառնի և ապառնի անցյալ Ապառնի դերբայը գրաբարում ուներ -ոց վերջավորություն, որն ավելանում էր անորոշ դերբայի վրա: Ծագումնաբանորեն այն անորոշ դերբայի սեռական հոլովաձևն է հոգնակի թվով` ասել/ասելոյ/ասելոց: Ու լծորդության բայերի ապառնի դերբայի կազմության ժամանակ ու լծորդը սղվում է՝ թողուլ>թողլոց, հեղուլ>հեղլոց, առնուլ>առնլոց: Այս դերբայը գրաբարում ունի միայն բայական կիրառություն. եմ բայի երեք ձևերի հետ` ներկա, անցյալ, ապառնի, կազմում է սահմանական եղանակի ապառնի, անցյալի ապառնի և ստորադասական եղանակի բաղադրյալ ապառնի ժամանակները: Սահմանական ապառնի` ասել -ասելոց եմ, ասելոց ես, ասելոց է, ասելոց եմք, ասելոց էք, ասելոց են: Անցյալի ապառնի` ասելոց էի, ասելոց էիր, ասելոց էր, ասելոց էաք, ասելոց էիք, ասելոց էին: Ստորադասական բաղադրյալ ապառնի` ասելոց իցեմ, ասելոց իցես, ասելոց իցէ, ասելոց իցեմք, ասելոց իցէք, ասելոց իցեն: Թարգմանվում է աշխարհաբար` ասելու լինի, կլինի, պիտի լինի: Ապառնի դերբայը, ինչպես վերը նշեցինք, կարող էր ունենալ նաև -ի վերջավորությունը, որը ևս հանդիպում է բաղադրյալ ժամանակների կազմում, օրինակ` կրելի է, ուտելի է: Այս -ի վերջավորությունը դարձյալ անորոշ դերբայի սեռականի ձև է: Անորոշ դերբայի ի հոլովմամբ սեռականի ձևերը պահպանվել են հայերենի բարբառներում`ասիլի, պահիլի (Արցախ), տալի, քիցիլի// գցելու (Շամախ)180: Ի ձևույթով անորոշ դերբայի ձևերը հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում շատ կենսունակ են. դրանք դառնում են և՛ անուն` գոյական, ածական, և՛ միադիմի բայ, օրինակ` բանալի, սփածանելի (գոգնոց, ծածկոց) դսրովելի, տեսանելի, մատուցանելի է, հաւատալի իցէ և այլն:

Տե՛ս Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 2, Եր., 1975, էջ 161-162:

Գրաբարի ապառնի դերբայի այս երկու ձևերը` -ոց և -ի, ըստ սեռերի տարբերակված չեն. -ոց վերջավորությամբ կարող են և՛ ներգործական, և՛ չեզոք, և՛ կրավորական սեռի բայերի ապառնի դերբայներ կազմվել, ինչպես և -ի-ով` գալոց է, գնալոց է, չարչարելոց է ի նոցանէ, գայթակղելոց էք յինէն, ըմպելի է, կրելի է: Միջին հայերենում ոց-ով վերջավորվող դերբայը դառնում է գրաբարաբանություն. նրանով կազմվող ստորադասական բաղադրյալ ապառնին ընդհանրապես դուրս է գալիս կիրառությունից, որովհետև ստորադասական եղանակի բայաձևերն արդեն դուրս էին մղվում: Իսկ եմ բայի` ներկայով և անցյալով կազմվող ժամանակները որոշ հեղինակներ շարունակում են գործածել: Միջին հայերենում ստեղծվում է նոր ապառնի դերբայ` անորոշի սեռական հոլովից` ժողվել-ժողվելոյ//ժողվելու: Դեռևս գրաբարում հանդիպում էին -ոյ-ով վերջավորվող ձևեր, որոնք առավելապես ապառնու իմաստ էին արտահայտում և ոչ թե անորոշ դերբայի սեռական հոլովի, օրինակ՝ դու ընդ իս իցես խօսելոյ, չեմ լինելոյ առն: Միջին հայերենում այս ոյ վերջավորությամբ կառույցները շատ ավելի քիչ են հանդիպում. համագործածականը ու-ով ապառնիներն են` անցանելու ես, կիսելու եմ, տեսնելու է և այլն: Ապառնի Իմանալ` իմանալու<ալոյ եմ, իմանալու ես, իմանալու է, իմանալու եմք/ենք, իմանալու էք, իմանալու են: Խօսել/իմ` խօսելու<ոյ եմ, խօսելու ես, խօսելու է, խօսելու եմք/ենք, խօսելու էք, խօսելու են: Յենուլ` յենելու<ոյ եմ, յենելու ես, յենելու է, յենելու եմք/ենք, յենելու էք, յենելու են: Ասել` ասելու<ոյ եմ, ասելու ես, ասելու է, ասելու եմք/ենք, ասելու էք, ասելու են:

Ապառնի անցյալ Իմանալ` իմանալու<ալոյ էի, իմանալու էիր, իմանալու էր, իմանալու էինք, իմանալու էիք, իմանալու էին: Խօսել/իմ` խօսելու<ելոյ էի, խօսելու էիր, խօսելու էր, խօսելու էինք, խօսելու էիք, խօսելու էին: Յենուլ` յենելու<ոյ էի, յենելու էիր, յենելու էր, յենելու էինք, յենելու էիք, յենելու էին: Ասել` ասելու<ոյ էի, ասելու էիր, ասելու էր, ասելու էինք, ասելու էիք, ասելու էին: Ու վերջավորությամբ ապառնին ամրակայվեց Ում ճյուղի բարբառներում, իսկ Կը ճյուղի բարբառներում ապառնու իմաստով սկսեցին գործածվել պիտի եղանակիչով գրաբարյան ներկան և անցալ անկատարը` պիտի սիրեմ=սիրելու եմ, պիտի սիրէի// սիրելու էի: Այս ձևերը Ում ճյուղի բարբառներում հարկադրական եղանակի իմաստ են արտահայտում: Արևելահայերենում ապառնի դերբայով և օժանդակ բայի ներկայի ու անցյալի ձևերով բաղադրվում են սահմանական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակաձևերը, ինչպես՝ գրելու եմ, գրելու էի: Ու-ով կազմվող ապառնի դերբայը բաղադրյալ դիմավոր ժամանակներ է կազմում նաև լինել բայի հետ: Ինչպես օրինակ`սիրելու լինեմ, սիրելու լինես, սիրելու կլինի, կամ լինել բայի՝ արևմտահայերենին բնորոշ հնչյունափոխությամբ վկայված ձևերը՝ սիրելու ըլլամ, սիրելու ըլլաս, սիրելու կ’ըլլայ և այլն: Արևելահայերենում ապառնի դերբայով և օժանդակ բայի ներկայի ու անցյալի ձևերով բաղադրվում են սահմանական եղանակի ապառնի և անցյալի ապառնի ժամանակաձևերը, ինչպես՝ գրելու եմ, գրելու էի:

ԺԽՏԱԿԱՆ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ

Հայերենում ժխտումն արտահայտվում է ոչ, չ, մի մասնիկներով, որոնք հնդեվրոպական ծագում ունեն: Ոչ, չ մասնիկներից, Այտընյանի համոզմամբ, առավել հին և դասական է ոչ-ը, իսկ չ-ն հետդասական է,

ոչ-ի կրճատված տարբերակը181: Ոչ և չ մասնիկների կիրառությունը գրեթե հավասարազոր է. դրանք ժխտման համար դրվում են հետևյալ ձևերի վրա՝ 1. սահմանական ներկա- ոչ իշխէ, չիշխէ, 2. անկատար անցյալչգտանէր, ոչ գտանէր, 3. անցյալ կատարյալ- չասաց, ոչ ասաց, 4. ստորադասական առաջին և երկրորդ ապառնիներ- չիցէ, չիցեն, ոչ արշաւիցեն, 5. դերբայների և անունների վրա` չտեսանել, չաջողութիւն, ոչ տալով, ոչ անձնաւոր, 6. բաղադրյալ ժամանակների վրա - ոչ տեսանելոց եմք, չիցէ տեսեալ: Միայն հրամայականն է ժխտվում մի-ով` մի՛ անցաներ, մի՛ անցանէք: Ստորադասական առաջին և երկրորդ ապառնիների ժխտականը կազմվում է հիմնականում մի մասնիկով, բայց կան նաև ոչով ժխտման ձևեր: Այսպես՝ մի՛ խոտորեսցի սիրտ քո ի ճանապարհս նորա, եւ մի՛ մոլորեսցիս ի շաւիղս նորա կամ ոչ թողացուցից ձեզ, մինչեւ կատարեսջիք ամենայն կամս հրամանաց իմոց: Միջին հայերենում պահպանվել են գրաբարյան ներկան և անկատարը, նրանց ժխտումն էլ պահպանվում է գրաբարյան երկձևությամբ` ոչ ունենայ, չընդունի: Բայց երբեմն եզակի 3-րդ դեմքի համար կիրառվում էր նաև չի մասնիկը` չի կարէ, չի գիտէ և այլն: Միջին հայերենի չ-ով ըղձականի ժխտական ձևերը ժառանգեցին նոր գրական լեզուները: Կուով ձևերի ժխտումը կատարվում էր հետևյալ կերպ. ժխտական խոնարհման օժանդակ բայ Ւ իՒ անորոշ դերբայ: Վերջինս փաստորեն անորոշի ներգոյական հոլովաձևն է. ո հոլովման բառերի ներգոյականը կազմվում էր ի+ հայցական կաղապարով, օրինակ` կու գիտէր-չէր ի գիտել, կու հասկանամ - չեմ ի հասկանալ, կու պակասեն - չեն ի պակասել: Աստիճանաբար այս կառուցվածքից սղվում է ի նախդիրը` չէ ի տալ > չի տալ, իսկ միջին հայերենի ուշ շրջանում և արդեն աշխարհաբարում ընկնում է անորոշի լ վերջավորությունը, անորոշի լ-ն սկսում է ր դառնալ, օրինակ` չեմ ի տալ>չեմ տալ>չեմ տար >չեմ տա: Ե լծորդության բայերի ժխտման դեպքում անորոշը վերջավորվում էր իլ-ով, ուստի լ-ի անկումը բերում է ի-ով վերջավորվող նոր ժխտական դերբայի առաջացման` կու գրեմ>չեմ ի գրիլ >չեմ գրիլ> չեմ գրի:

Ա. Այտընեան, նշվ.աշխ., էջ 87:

Միջին հայերենի բաղադրյալ ժամանակաձևերի ժխտումը կատարվում է օժանդակ բային չ հավելելով` գրած եմ- չեմ գրած, տեսեր եմ- չեմ տեսեր, գրելոյ եմ - չեմ գրելոյ և այլն: Մեր նոր գրական լեզուները գրեթե նույնությամբ ժառանգում են բաղադրյալ ժամանակների ժխտման ձևը. օժանդակ բայն առաջ է գալիս՝ ստանալով չ: Պետք է հիշել, որ արևելահայերենում բայի եզակի 3-րդ դեմքի է-ն ժխտվելիս դառնում է ի` չի, է-ն չի դառնում ի, եթե բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցն է, օրինակ՝ սիրում է-չի սիրում, հաղթել է- չի հաղթել, գտնելու է- չի գտնելու, բարի էբարի չէ, ընկած է- ընկած չէ : Արևմտահայերենում օժանդակ բայի ներկայի եզակի երրորդ դեմքի ժխտական ձևը՝ չի-ն, կարող է հնչյունափոխության ենթարկվել ձայնավորով սկսվող բայերի սահմանական ներկայի բայաձևերում. ի-ն սղվում է, այս սղումը գրավոր խոսքում արտահայտվում է ապաթարցով, օրինակ՝ կ’երգէ-չի երգեր- չ’երգեր: Մի մասնիկը գրաբարում կարող էր ժխտել ոչ միայն հրամայականի բայաձևերը՝ կազմելով արգելական հրամայականը, այլև ստորադասական 1-ին և 2-րդ ապառնիները` մի արասցես, մի լինիցիք, մի երթայցէք: Միջին հայերենում ստորադասականները վերանում են, և մի մասնիկի կիրառության ոլորտը նեղանում է` սահմանափակվելով արգելականի կազմությամբ: Աշխարհաբարում իրավիճակը նույնն է: Որպես հնաբանություն՝ պահպանվել է «Աստված մի արասցե» արտահայտությունը` «Աստված չանի»: Արևմտահայերենում ժխտումը կատարվում է նույն մասնիկների օգնությամբ՝ մի, չ: Մի մասնիկով կազմվում է արգելական հրամայականը, որի հոգնակին գրաբարատիպ է, տարբերվում է արևելահայերենի ձևերից, մի-ն ավելանում է ներկայի հիմք+էք վերջավորությամբ ձերին՝ մի՛ կարդաք, մի՛ հեռանաք, մի՛ պատմէք, մի՛ խօսէք: Յուրահատուկ է նաև պիտի եղանակիչով կազմված բայաձևերի ժխտումը, որպես կանոն՝ չ-ն դրվում է բայաձևի վրա՝ պիտի նայիմ→պիտի չնայիմ, պիտի կարդամ→պիտի չկարդամ, թեև վերջին տասնամյակներում արևելահայերենի ազդեցությամբ տարածվել են չպիտի նայիմ, չպիտի կարդամ ժխտական կառույցները: Սահմանական եղանակի ներկայի և անկատար ան280

ցյալի կը եղանակիչով կազմությունների ժխտական խոնարհման դեպքում եմ օժանդակ բայի ժխտական ձևերին հետ գործածվում են ժխտական դերբայի ձևերը՝ կը պատմեմ →չեմ պատմեր, կը խօսիմ→չեմ խօսիր, կը մնամ→ չեմ մնար... Սահմանական եղանակի վաղակատար ներկա և անցյալ բայաձևերի ժխտականը այս պատճառով տարածված չէ, որովհետև կառաջանար համանունություն, ուստի վաղակատար ներկայի ու անցյալի ժխտական ձևերին փոխարինում են հարակատարի ժխտականները՝ պատմեր եմ→չեմ պատմած, խօսեր եմ→չեմ խօսած, մնացեր եմ→չեմ մնացած և այլն: Ինչպես տեսնում ենք, եմ օժանդակ բայի ժխտական ձևերը նախադաս են: Գրական արևելահայերենում ձևավորվել է ժխտման մի յուրահատուկ ձև, որը չի եղել գրաբարում, չկա նաև արևմտահայերենում: Դա, այսպես կոչված, կրկնակի ժխտումն է: Եթե խոսքը կազմվում է ժխտական դերանվամբ, ապա նրա հետ կիրառվում է ժխտական խոնարհման բայ՝ ոչ ոք չգիտեր եղածի մասին, ոչինչ չեմ ասի ձեզ: Արևմտահայերենում, որպես կանոն, ժխտումը կրկնակի չէ, ժխտական դերանունների հետ դրվում են դրական խոնարհման բայեր՝ ոչ ոք ըրած է, ոչ մէկ բան ըրած է, ոչ մէկ անգամ ըրած է և այլն: Բայց նշենք, որ արևմտահայ որոշ հեղինակների գործերում հանդիպում են կրկնակի ժխտման ձևեր: Սա արևելահայերենի ազդեցության հետևանք է: Բացի այս, արևելահայերենում անկատար, վաղակատար, ապակատար դերբայներով կազմված վերլուծական ժամանակների ժխտման դեպքում օժանդակ բայը գալիս է առաջ, ներկա ժամանակի 3-րդ դեմքի է ձևույթը հնչյունափոխվում է՝ է>ի, օրինակ՝ գրելու է- չի գրելու, գրում է- չի գրում և այլն: Արևմտահայերենում, որպես կանոն, է>ի հնչյունափոխությունը չի գործում, և օժանդակ բայը չի տեղափոխվում բայից առաջ: Օրինակ՝ ըսելու է-ըսելու չէ, ըսելու էք-ըսելու չէք և այլն: Նշենք նաև, որ արևմտահայերենում վաղակատար ներկա և վաղակատար անցյալ ժամանակների ժխտական ձևերը գործածական չեն, որովհետև դրանք նույնանում են սահմանական անկատարի ձևերին, փոխարենը գործածվում են հարակատարի ժխտականները, օրինակ՝ գրեր եմ→չեմ գրած ոչ թե→չեմ գրեր, գրեր է→չէ գրած , ոչ թե→չէ գրեր:

ԿՐԱՎՈՐԱԿԱՆԻ ԿԵՐՊԱՍԵՌԱՅԻՆ ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Կրավորական կառույցներ արտահայտելու համար հին հայերենում բացակայում էր մեկ միասնական և համակարգային ձևույթ կամ եղանակ: Ներկայի հիմքից կազմվող ժամանակներում գործում էր կրավորականի իմաստի արտահայտության հետևյալ եղանակը` ե>ի փոխակերպումը, իսկ կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներում ներգործաձև խոնարհման վերջավորությունները փոխարինվում էին կրավորակերպ խոնարհման վերջավորություններով: Ինչպես նշեցինք, ներկայի հիմքից կազմվող ժամանակներում որպես կրավորականության ցուցիչ տարբերակվում էր ի լծորդը: Ե լծորդության ներգործական սեռի բայերը կրավորական իմաստ արտահայտելու համար իրենց լծորդը փոխում էին է-ի` շինէ- շինի (շինում է- շինվում է), սիրեմ-սիրիմ (սիրում եմ-սիրվում եմ) կամ սիրիցեմ- սիրիցիմ (սիրելու եմ- սիրվելու եմ), մի՛ սիրեր-մի՛ սիրիր (մի՛ սիրիր- մի՛ սիրվիր): Անցյալ անկատարում վիճակն այլ է, քանի որ ե և ի խոնարհումներն ունեն ընդհանուր վերջավորություններ` էի, էիր, էր, էաք, էիք, էին: Դրանք նույն ձևով արտահայտում էին և՛ ներգործական, և՛ կրավորական սեռերի իմաստներ` սիրէր = սիրում էր և սիրվում էր: Միայն համատեքստից կարելի էր որոշել բայի սեռային իմաստը: Մնացյալ խոնարհումների բայերը գրաբարում կոչվում էին ընդհանուր կամ հասարակ բայեր և նույն ընդհանուր վերջավորություններով արտահայտում էին տարբեր սեռերի իմաստներ` խնու- փակում է և փակվում է, լնու- լցնում է և լցվում է, դատի - դատում է և դատվում է, աղայ- աղում է և աղացվում է: Ա լծորդության բայերը միայն 1-ին ապառնիում կարող էին տարբերվել՝ ըստ սեռերի. կրավորականի դեպքում այցեմ, այցես, այցէ, այցեմք, այցէք, այցեն վերջավորությունների ե լծորդը վերածում էին ի-ի` այցիմ, այցիս, այցի, այցիմք, այցիք, այցին: Օրինակ՝ թանայցեմ-թանայցիմ/թրջեմթրջվեմ, բանայցէ-բանայցի /բացի-բացվի և այլն: Կատարյալի հիմքից կազմվող ժամանակներում՝ սահմանական անցյալ կատարյալ, ստորադասական երկրորդ ապառնի, բուն հրամա282

յական, ներգործական և կրավորական սեռերի իմաստն արտահայտելու համար հին հայերենում ստեղծվել էր վերջավորությունների հատուկ հակադրություն` ներգործակերպ և կրավորակերպ: Սակայն արդեն 5-րդ դարում այս հակադրությունը կորցրել էր իր կերպասեռային իմաստը, որովհետև ի լծորդության բոլոր բայերը, անկախ սեռից, խոնարհվում էին միայն կրավորաձև. դրանք կրավորակերպ խոնարհման վերջավորություններով արտահայտում էին երկու սեռերի իմաստներ` դատեցաւ դատեց և դատվեց, խօսեսցի - կխոսի և կխոսվի: Միայն ներգործակերպ խոնարհում ունեցող բայերը կարող էին ըստ սեռային անհրաժեշտության փոխել իրենց խոնարհման վերջավորությունները` սիրեաց- սիրեց, սիրեցաւ-սիրվեց, եխից-փակեց, խցաւ-փակվեց, եբաց-բացեց, բացաւբացվեց և այլն: Այսպիսով` կրավորականի կերպասեռային դրսևորումները գրաբարում անմիօրինակ էին և բազմաձև: Գրաբարի կրավորականության դրսևորման համակարգի առաջին ճեղքվածքը համարվում է հետդասական շրջանում ե լծորդության բայերի կրավորական անորոշի վերածումը իլ-ի: Ստեղծվեցին խոնարհել (խոնարհել)-խոնարհիլ (խոնարհվել), հնազանդել (հնազանդել)-հնազանդիլ (հնազանդվել) զույգերը: Առաջացավ նաև եզակի 3-րդ դեմքի առանձին կրավորականի վերջավորություն` իւր` գտանիւր- գտնվում էր, սկսանիւր-սկսվում էր, կոչիւր-կոչվում էր: Սակայն այս ձևերն անբավարար էին կրավորականությունն արտահայտող ամբողջական և պարզ համակարգ ստեղծելու համար, ուստի հայերենում ստեղծվում է ընդհանրական կրավորական ածանց՝ ու/ւ/վ: Այս ածանցի ծագման երկու վարկած կա՝ 1.Պետերմանի, Հյուբշմանի, Կարստի և 2. Այտընյանի: Առաջինների կարծիքով` -ու-/-վ- ածանցը ծագում է ու լծորդից, կրավորական դարձնելու համար դրանց հիմքին ավելանում էր ի լծորդը` թողուլ>թողուիլ, զենուլ>զենուիլ: Այս ուիլ նորակազմության մեջ ու-ն սկսում է ըմբռնվել որպես նոր կրավորական: Սկզբում առաջանալով միայն ու լծորդության բայերի դեպքում՝ այն աստիճանաբար տարածվում է մնացած լծորդությունների վրա: Ա. Այտընյանի համոզմամբ՝ -ու-/-վ- կրավորականը ծագում է գրաբարյան -ուած բայանվանակերտ ածանցից, որը ցույց էր տալիս ինչ-որ

մեկի կողմից կատարված գործողության արդյունքում ստեղծված վիճակ կամ դրություն: -Ուած-ով կազմությունները կրավորականի իմաստով էին ընկալվում: -Ուած-ից նախ ձևավորվում է հարակատար դերբայը, ապա` կրավորական ածանցը: Միջին հայերենում կրավորական ածանցը ու/վ-ն է, որ, դրվելով անորոշում դերբայական վերջավորությունից առաջ, այնուհետև հանդես է գալիս մյուս դերբայներում և բայի խոնարհված ձևերում: -Ու-/-վ- ածանցը միջին հայերենից փոխանցվեց մեր բարբառներին և երկու գրական հայերեններին182: Վ ածանցը դրվում է բայահիմքի և դերբայական վերջավորության միջև` երգել- երգ+վ+ել, գտնել-գտն+վ+ել, խօսիլ- խօս+վ+իլ, ըսելըս+վ+իլ: Միայն ա լծորդության բայերի դեպքում վ-ն ավելանում է անցյալի հիմքին` աղալ- աղաց+վ+ել, կարդալ- կարդաց+վ+ել, իմանալիմաց+վ+ել և այլն: Աշխարհաբարում ու/վ մասնիկը կրավորական սեռի արտահայտության միակ միջոցն է: Բայական նոր ածանցի շնորհիվ հաղթահարվեց կրավորականության դրսևորման գրաբարյան բազմաձևությունը: Այս առումով աշխարհաբարը գերազանցում է գրաբարը, քանի որ պարզությունը լեզվի կարևորագույն առավելությունն է: Թեև պետք է նշել, որ վ ածանցը արդի հայերենում կարող է արտահայտել նաև չեզոք սեռի իմաստ: Մ. Ասատրյանը, անդրադառնալով կրավորական բայերի արտահայտած չեզոք իմաստին, նշում է, որ այս երևույթը պայմանավորված է ժամանակակից հայոց լեզվում պարզ ներգործական բայերի առանձին չեզոք ձևի բացակայության հանգամանքով: Անհրաժեշտություն և կարիք է զգացվում, դիցուք, շարժել, բացել, թափել, սկսել և նման բայերի արտահայտած գործողությունը ներկայացնել ոչ միայն որպես ներգործական ու կրավորական սեռի, այլև չեզոք սեռի գործողություն: Կենդանի խոսքում նման ձևերի անհրաժեշտությունն առկա է, ուստի վ ածանցով ձևերը սկսում են արտահայտել նաև չեզոք սեռի իմաստ, ինչպես օրինակ՝ «Քամին շարժվում է մեղմիկ», «Վարդը բացվում է մայի-

Հմմտ. Ս. Անթոսյան, Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ.2, Եր., 1975, էջ 365-376:

սին», «Նրա աչքերից արցունքներ են թափվում»183: Մ. Ասատրյանը ցույց է տալիս, որ գրաբարում ևս կար նման երևույթ. ներգործական սեռի բայերը, կրավորաձև խոնարհվելով, արտահայտում էին ոչ միայն կրավորական, այլև չեզոք իմաստներ, այսպես՝ «Ապա լցան սփռեցան, ծաւալեցան ընդ ամենայն երկիրն Հայոց» (Փաւստոս) կամ «Յորդագոյնս տարածեցաւ աղանդ նոցա» (Ագաթանգեղոս): Միջին հայերենում -ու-/-ւ-/-վ- ածանցի առաջացումը թույլ է տալիս հստակ տարանջատել անցողական բայերի ներգործական, կրավորական և չեզոք սեռերի ձևերը՝ եփեմ-ներգործական, եփիմ-չեզոք, եփվիմ-կրավորական, բաժնեմներգործական, բաժնիմ-չեզոք, բաժնվիմ-կրավորական, շարժեմ-ներգործական, շարժիմ-չեզոք, շարժվիմ-կրավորական: Բայց երեք սեռերի այսպիսի ձևեր կարող էին ունենալ միայն ե խոնարհման անցողական բայերը: Ա. Այտընյանն իր քննական քերականության մեջ արևմտահայերենի համար ևս բերում է մի քանի ներգործական բայերի կրավորական և չեզոք տարբերակները՝ ե>ի լծորդության անցումով, ապա՝ ու/վ ածանցով և ի լծորդությամբ, օրինակ՝ Ներգործական կտրել կոտրել այրել թափել ազատել

Չեզոք կտրիլ կոտրիլ այրիլ թափիլ ազատիլ

Կրավորական կտրուիլ կոտրուիլ այրուիլ թափուիլ ազատուիլ184

Որոշ կրավորական բայեր արտահայտում են այնպիսի գործողություն, որը կատարում է ենթական, բայց այդ գործողությունը միաժամանակ ուղղված է հենց ենթակայի վրա: Հայ քերականագիտության մեջ նման բայերը կոչվում են անդրադարձ բայեր: Անդրադարձության

Տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու: Ձևաբանություն, Եր., 1983, էջ 231232: Հմմտ. Ա. Այտընյան, Քննական քերականություն աշխարհաբար կամ արդի հայերեն լեզվի, Եր., 1987, էջ 88-90:

իմաստը կրավորական բայերի արտահայտած չեզոք իմաստի դրսևորումներից մեկն, բերենք անդրադարձ բայերի օրինակներ՝ մաքրվել, հարդարվել, շպարվել, օծվել, սափրվել, քսվել, փաթաթվել, հանվել, հագնվել, լվացվել, պաշտպանվել, պատրաստվել և այլն:

ԱՆԿԱՆՈՆ ԲԱՅԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Տարարմատ անկանոն բայեր Գրաբարյան անկանոն բայերը տարանջատվում են ըստ կատարյալի հիմքի կազմության սկզբունքի, ըստ այդմ` տարարմատ են կոչվում այն բայերը, որոնց ներկայի և կատարյալի հիմքերը լիովին տարբերվում են, այլ բայահիմքերից են կազմված: Դրանք բոլորը հնդեվրոպական ծագման վաղնջական բայեր են, որոնք անկանոնություններ ցուցաբերում են ոչ միայն հիմքակազմության ժամանակ, այլև խոնարհման կերպի և դիմային վերջավորությունների կցման ընթացքում: 1. Ուտել- ե լծորդության պարզ բայ է, կատարյալում ունի կեր կամ կերի` ի թույլ բաղադրիչով հիմքեր: Անցյալ կատարյալում հանդես է գալիս կեր հիմքով, իսկ կերի հիմքը երևան է գալիս երկրորդ ապառնու 2-րդ դեմքից սկսած` ներառյալ նրանից ծագած հորդորական հրամայականը` անցյալ կատարյալ` կերայ, կերար, կերաւ, կերաք, կերայք/արուք, կերան, 2-րդ ապառնի` կերայց, կերիցես, կերիցէ, կերիցուք, կերիջիք, կերիցեն, հորդորական հրամայական` կերիջի՛ր, կերիջի՛ք, բուն հրամայական`կե՛ր, կերա՛յք, կերարո՛ւք, անցյալ դերբայ` կերեալ: Միջին հայերենում տարարմատ հիմքը պահպանվում է, խոնարհման կրավորակերպ վերջավորությունները ևս, վերանում է ի թույլ բաղադրիչը, որովհետև վերանում են 2-րդ ապառնին և հորդորականը: Բուն հրամայականի հոգնակին ստանում է ընդհանրական դարձած -էք վերջավորությունը` կե՛ր, կերէ՛ք: Այս հարացույցն էլ աննշան փոփոխություններով ժառանգում են երկու արդի գրական հայերենները` հոգնակի 1-ին դեմքը դառնում է աք-անք, իսկ 2-րդը`այք -աք - կերանք, կերաք:

2. Ըմպել- ե լծորդության պարզ բայ է, որ կատարյալում ուներ արբ հիմքը, որից ունեինք արբել, արբենալ բայերը, մնացած բոլոր ձևերում կանոնավոր բայ է՝ ներգործաձև վերջավորություններով: Անցյալ կատարյալ` արբի, արբեր, (է)արբ, արբաք, արբէք/իք, արբին: 2-րդ ապառնի` արբից, արբցես, արբցէ, արբցուք, արբջիք, արբցեն, հորդորական հրամայական` արբջիր, արբջիք, բուն հրամայական` արբ, արբէք, անցյալ դերբայ` արբեալ: Միջին հայերենում, ապա աշխարհաբարում այս բայը կանոնավորվում է` ըմպեցի, ըմպեցեր, ըմպեց…, բայց գրեթե չի գործածվում, փոխարենը արբ արմատից երեք բայ էր կազմվել` արբել, արբենալ, ի+արբել=յարբել/ հարբել, բոլորը կանոնավոր են՝ կատարյալի՝ արբեց, հարբեց հիմքերով: 3. Երթալ - ա լծորդության պարզ այս բայը կատարյալում ունի չոգ հիմքը, մնացած բոլոր դեպքերում` երթ/երթի. խոնարհվում է կրավորաձև: Անցյալ կատարյալ` չոգայ, չոգար, չոգաւ, չոգաք, չոգայք/արուք, չոգան, 2-րդ ապառնի` երթայց, երթիցես, երթիցէ, երթիցուք, երթիջիք, երթիցեն, հորդորական հրամայական` երթիջի՛ր, երթիջի՛ք, բուն հրամայական`երթ, երթայք/արուք, անցյալ դերբայ` երթեալ: Միջին հայերենում չոգ հիմքը վերանում է, երթ-ը երբեմն ստանում է աց բաղադրիչը` ներգործակերպ վերջավորություններով` երթացի, երթացիր, երթաց, բայց՝ հազվադեպ է հանդիպում: Կարող ենք արձանագրել, որ այս բայը դարձել էր պակասավոր, կատարյալի հիմք չուներ, փոխարինվում էր գալ բայի գաց հիմքի ձևերով, որոնք ժառանգել է արևմտահայերենը` գացի, գացիր, գաց, գացինք, գացիք, գացին: Արևելահայերենում փոխարինվել է գնալ բայի կանոնավոր ձևերով` գնացի, գնացիր, գնաց, գնացինք, գնացիք, գնացին, հրամայականը` գնա՛, գնացե՛ք: 4. Գալ - ա լծորդության պարզ բայ է, որ կատարյալում եկ, եկեց/ս հիմքերով է խոնարհվում: Անցյալ կատարյալ` եկի, եկիր, եկն, եկաք, եկէք/իք, եկին, 2-րդ ապառնի՝ եկից, եկեսցես, եկեսցէ, եկեսցուք, եկեսջիք, եկեսցեն, հորդորական հրամայական` եկեսջի՛ր, եկեսջի՛ք, բուն հրամայական` ե՛կ, եկա՛յք/արո՛ւք, անցյալ դերբայ` եկեալ:

Միջին հայերենում պահպանվում է եկ հիմքը, բայց խոնարհման կերպը դառնում է կրավորաձև, թեև եզակի 3-րդ դեմքում ձեռք է բերում շատ անսովոր, ըստ Կարստի, հնդեվրոպական մայր լեզվից եկող եր նախահավելված աճականը՝ երեկ (նույն նախահավելվածը ստանում են միավանկ այլ անկանոն բայեր ևս` տալ-ը և դնել-ը` երետ, երեդ): Առավել կանոնավոր էին եկայ, եկար, եկաւ, եկաք/անք, եկայք/աք, եկան ձևերը, հրամայականում` ե՛կ, եկէ՛ք: Քանի որ գրաբարում յառնել և գալ բայերը հարադիր էին գործածվում, յառնել-ի բուն հրամայականը` արի, արիք, նույնանում է գալ բայի հրամայականի հետ` ստանալով ընդհանուր իմաստ` արի եկ-արեկ-արիք, ապա` արի-եկ: Աշխարհաբարում ամրակայվում է միջինհայերենյան կանոնավոր խոնարհումը: 5. Ունել/իմ/- ի լծորդության այս բայը կատարյալում կալ հիմքն ունի, որից ունենք նաև կալնուլ բայը, և խոնարհվում է կրավորաձև վերջավորություններով: Անցյալ կատարյալ` կալայ, կալար, կալաւ, կալաք, կալայք/արուք, կալան, 2-րդ ապառնի` կալայց, կալցիս, կալցի, կալցուք, կալջիք, կալցին, հորդորական հրամայական` կալջի՛ր, կալջի՛ք, բուն հրամայական`կա՛/լ/, կալա՛յք, կալարո՛ւք, անցյալ դերբայ` կալեալ: Միջին հայերենում այս բայը դադարում է գործածվել բռնել իմաստով, իսկ կալ արմատից ձևավորվում է կալնուլ/կալել բայը, որն արևելյան բարբառներում պահպանված է վեր կալել հարադրության մեջ: Աշխարհաբարում ինքնուրույն կիրառություն չունի, ունենք կալանավորել կանոնավոր բայը: 6. Լինել/իմ/- ի լծորդության ն սոսկածանցով հնագույն բայ է, կատարյալում ունի եղ, եղի, լի հիմքերը, խոնարհման վերջավորությունները խիստ անկանոն են` կրավորակերպ/ներգործակերպ: Անցյալ կատարյալ` եղէ, եղեր, եղեւ, եղեաք/աք, եղէք, եղեն, 2-րդ ապառնի` եղէց, եղիցիս/իցես, եղիցի, եղիցուք, եղիջիք, եղիցին, ունի 2-րդ ձևը` լիցիմ, լիցիս, լիցի, լիցուք, լիջիք, լիցին, հորդորական հրամայական` լիջի՛ր, լիջի՛ք, բուն հրամայական`լե՛ր, լերո՛ւք, անցյալ դերբայ` լեալ: Միջին հայերենում պահպանվում է միայն եղ հիմքը` արդեն կրավորաձև վերջավորություններով, որովհետև լինել-ը ի լծորդության ն սոսկածանցով բայ էր. այդպիսիք միջին հայերենում խոնարհվում էին կրա288

վորաձև` եղայ, եղար, եղաւ, եղաք/անք, եղայք/եղաք, եղան, հրամայականը` եղի՛ր, եղէ՛ք, վաղակատարը և հարակատարը` եղել/եր, եղած: Այս ձևերն էլ հիմնականում ժառանգեցին մեր երկու նոր գրական հայերենները: Նշենք, որ արևմտահայերենում լինել բայաձևը հնչյունափոխվել է՝ դառնալով ըլլալ, բայց կատարյալի հիմքի գրաբարյան եղ ձևը պահպանվել է:

Նույնարմատ անկանոն բայեր Այս բայերը գրաբարում կատարյալի հիմքը կազմելիս հնչյունափոխությունների էին ենթարկվում, բացի այդ՝ կարող էին ունենալ կատարյալի հիմքի մի քանի տարբերակ` անցյալ կատարյալի և 2-րդ ապառնու կամ հրամայականի համար առանձին, տարբեր սկզբունքներով կազմված: Օրինակ` յառնել բայն ունի ի թույլ բաղադրիչով յարի հիմքը անցյալ կատարյալում, 2-րդ ապառնիում և հորդորական հրամայականում, իսկ բուն հրամայականում նրա հիմքն է` արի-ն: Տալ բայը կատարյալում ունի ետ հիմքը, իսկ 2-րդ ապառնիում տաց, բուն հրամայականում` տու, իսկ դնել բայը եդ և դի 2 հիմքերով է հանդես գալիս: 1. Առնել - ն սոսկածանցով ե լծորդության բայ է, որի կատարյալի կանոնավոր հիմքը պետք է լիներ արմատական` առ/ր, բայց հնդեվրոպական մայր լեզվից ժառանգած օրինաչափությամբ այս բայն իր կատարյալի հիմքը կազմում էր արմատի կրկնությամբ` արՒար, խոնարհվում էր ներգործաձև, 2-րդ ապառնիում և հորդորականում ր>ս հնչյունափոխություն է կատարվում, կատարյալի հիմքակազմիչ ց-ի համաբանությամբ` արար+ցես=արասցես կամ արար+ջիր= արասջիր, իսկ բուն հրամայականում արմատական այս բաղաձայնն ընկնում է, այսինքն` արմատի վերջի ր-ն իրեն պահում է ինչպես կատարյալի ց ձևույթը: Անցյալ կատարյալ` արարի, արարեր, արար, արարաք, արարէք/իք, արարին, 2-րդ ապառնի` արարից, արասցես, արասցէ, արասցուք, արասջիք, արասցեն, հորդորական հրամայական` արասջի՛ր, արասջի՛ք, բուն հրամայական`արա՛, արարէ՛ք, անցյալ դերբայը` արարեալ:

Միջին հայերենում խիստ ձևափոխվում է անորոշ դերբայը` առնել-այնել-ընել-անել: Կատարյալի հիմքը դառնում է ար նախնական բայարմատը, որին կցվում են ներգործաձև վերջավորությունները, երբեմն նաև` կրավորաձև` աւ: Անցյալ կատարյալ` արի, արիր, արաւ/արեց, արինք, արիք, արին, կամ` ըրի, ըրիր, ըրեց/ըրաւ, ըրինք, ըրիք, ըրին, հրամայականը` արա՛, արէ՛ք, ըրա՛, ըրէ՛ք, վաղակատար, հարակատար դերբայները` արել, արած, ըրել/եր, ըրած: Արդի հայերենում կանոնավորման միտումը խորացել է. ար արմատին ավելացել է ընդհանրական եց-ը` արեցի, արեցիր, արեց, արեցինք, արեցիք, արեցին, վաղակատար և հարակատար դերբայները` արել, արած: 2. Տալ- ա լծորդության պարզ բայ է, որը կատարյալում ունի ետ, տու, տաց հիմքերը: Հնագույն բայ է, ուստի վերջավորություններն անգամ բավական հնչյունափոխված են: Անցյալ կատարյալ` ետու, ետուր, ետ, տուաք, ետուք, ետուն, 2-րդ ապառնի` տաց, տացես, տացէ, տացուք, տաջիք, տացեն, հորդորական հրամայական` տաջի՛ր, տաջի՛ք, բուն հրամայական`տո՛ւր, տո՛ւք, անցյալ դերբայ` տուեալ: Միջին հայերենում պահպանվում է ու բաղադրիչով տու հիմքը` և՛ ներգործաձև, և՛ կրավորաձև վերջավորություններով` տուի, տուիր, տուաւ/ երետ, տուաք/անք, տուայք/աք, տուին̸տուան, հրամայականը` տո՛ւր, տուէ՛ք, դերբայները` տուել/եր, տուած: Արևելահայ աշխարհաբարում տու/տվ հիմքին ավելանում է եց` տվեցի, տվեցիր, տվեց, տվեցինք, տվեցիք, տվեցին և այլն: Մնացյալը միջին հայերենից է գալիս ու/վ անցումով` տվել, տված: Հրամայականն անկանոն է՝ եզակիում գրաբարակերպ՝ տո՛ւր, տվե՛ք: 3. Դնել- նույն համաբանությամբ է զարգանում ե լծորդության ն սոսկածանցով դնել բայը, որը գրաբարում ուներ կատարյալի եդ, դի, դից հիմքերը: Անցյալ կատարյալ` եդի, եդիր, եդ, եդաք, եդիք, եդին, 2-րդ ապառնի` եդից, դիցես, դիցէ, դիցուք, դիջիք, դիցեն, հորդորական հրամայական` դիջիր, դիջիք, բուն հրամայական`դիր, դիք, անցյալ դերբայ` եդեալ:

Միջին հայերենում ունենք կանոնավորված հետևյալ ձևերը` անցյալ կատարյալ՝ դրի, դրիր, դրաւ (երեդ), դրեց, դրինք, դրիք, դրին, հրամայական՝ դի՛ր, դրէ՛ք, վաղակատար, հարակատար՝ դրել, դրած: Արևելահայերենում դր-ին ավելանում է եց` դրեցի, դրեցիր, դրեց, դրեցինք, դրեցիք, դրեցին: Վաղակատար և հարակատար դերբայները կազմվում են դր հիմքից` դրել, դրած: Հրամայականը եզակիում պահպանել է գրաբարյան ձևը, հոգնակին՝ միջինհայերենյան՝ դի՛ր, դրե՛ք: 4. Ճանաչել- ե լծորդության -աչ- սոսկածանցով բայ է, որը գրաբարում ուներ ի թույլ բաղադրիչով կատարյալի հիմք` բառասկզբի ճ-ծ անցումով` ծանի: Խոնարհվում էր կրավորաձև և խառն, ինչպես ի թույլ բաղադրիչով բայերը: Անցյալ կատարյալ` ծանեայ, ծանեար, ծանեաւ, ծանեաք, ծանեայք/երուք, ծանեան, 2-րդ ապառնի` ծանեայց, ծանիցես, ծանիցէ, ծանիցուք, ծանիջիք, ծանիցեն, հորդորական հրամայական` ծանիջի՛ր, ծանիջի՛ք, բուն հրամայական`ծանի՛ր, ծանեա՛յք, ծաներո՛ւք, անցյալ դերբայ` ծանուցեալ: Միջին հայերենում լիովին կանոնավորվում է. -աչ-ը այլևս ածանց չէ: Անորոշը հնչյունափոխվում է. միջնավանկի ա-ն սղվում է` ճանչելճանչեցի, ճանչեցիր, ճանչեց, ճանչեցինք, ճանչեցիք, ճանչեցին, հրամայական՝ ճանչի՛ր, ճանչէ՛ք, վաղակատար, հարակատար՝ ճանչել/եր, ճանչած: Արևելահայերենում վերականգնվում է գրաբարյան անորոշը` ճանաչել, խոնարհվում է ե լծորդության պարզ բայերի պես: Իսկ ծան հիմքից հին պատճառականով կազմվում է նոր բայ` ծանուցել, որը կանոնավոր է: 5. Մեղանչել- ե լծորդության անչ սոսկածանցով բայ է: Գրաբարում այն ուներ կատարյալի երկու հիմք՝ մեղ և մեղի: Անցյալ կատարյալ՝ մեղայ, մեղար, մեղաւ, մեղաք, մեղայք/արուք, մեղան, 2-րդ ապառնի՝ մեղայց, մեղիցես, մեղիցէ, մեղիցուք, մեղիջիք, մեղիցեն, հորդորական հրամայական՝ մեղիջի՛ր, մեղիջի՛ք, բուն հրամայական՝ մեղի՛ր, մեղա՛յք, մեղարո՛ւք: Միջին հայերենում և աշխարհաբարում -անչ- կերպածանցը ձուլվում է բայարմատին, որին միջին հայերենի ուշ շրջանում կատարյալի նոր հիմքի կազմության համար գումարվում է եց-ը` կազմելով կանոնա291

վոր խոնարհում՝ մեղանչեցի, մեղանչեցիր, մեղանչեց, մեղանչեցինք, մեղանչեցիք, մեղանչեցին, հրամայականը՝ մեղանչի՛ր, մեղանչե՛ք: Միայն կիլիկյան շրջանում են հանդիպում գրաբարյան մեղայ, մեղար, մեղաւ, մեղաք, մեղայք/արուք, մեղան ձևերը` որպես գրաբարաբանություն: Աշխարհաբարում հանդիպում է մեղա տեր դարձվածը: 6. Յանցանել - ե լծորդության ան սոսկածանցով բայ է, բայց կատարյալում ունի ի թույլ բաղադրիչ` յանցիՒ կրավորաձև և խառն վերջավորություններ: Անցյալ կատարյալ՝ յանցեայ, յանցեար, յանցեաւ, յանցեաք, յանցեայք, յանցեան, 2-րդ ապառնի՝ յանցեայց, յանցիցես, յանցիցէ, յանցիցուք, յանցիջիք, յանցիցեն, հորդորական հրամայական՝ յանցիջի՛ր, յանցիջի՛ք, բուն հրամայական՝ յանցի՛ր, յանցեա՛յք, յանցերո՛ւք: Այս բայը միջին հայերենում այլևս գործածական չէ, աշխարհաբարում՝ նույնպես: 7. Լսել- ե լծորդության պարզ բայ է, կատարյալում ունի լու, լուի հիմքերը` կրավորաձև վերջավորություներով: Անցյալ կատարյալ` լուայ, լուար, լուաւ, լուաք, լուայք/արուք, լուան, 2-րդ ապառնի` լուայց, լուիցես, լուիցէ, լուիցուք, լուիջիք, լուիցեն, հորդորական հրամայական` լուիջի՛ր, լուիջի՛ք, բուն հրամայական` լո՛ւր, լուա՛յք, լուարո՛ւք, անցյալ դերբայ` լուեալ: Միջին հայերենում լիովին կանոնավորվում է` լսեցՒներգործաձև վերջավորություններ` -ի, -իր, -եց, -ինք, -իք, -ին և այլն: Հրամայականում՝ լսէ՛//լսի՛ր, լսեցէ՛ք: Աշխարհաբարը ժառանգում է միջինհայերենյան կանոնավորումը: 8. Տանել- ի լծորդության ն սոսկածանցով բայ է, կատարյալում ունի ն>ր հնչյունափոխությամբ տար հիմքը, խոնարհվում է կրավորաձև, այս ր-ով գրաբարում անկանոն համարվող հիմքից էլ աշխարհաբարում կառաջանա ր-ական հատուկ հիմք պատճառական բայերի համար ն սոսկածանց -ր փոփոխությամբ` մեծացն-մեծացր, ծիծաղեցն-ծիծաղեցր: Անցյալ կատարյալ` տարայ, տարար, տարաւ, տարաք, տարայք, տարան, 2-րդ ապառնի` տարայց, տարցիս/ցես, տարցէ, տարցուք, տարջիք, տարցին, հորդորական հրամայական` տարջի՛ր, տարջի՛ք, բուն հրամայական` տա՛ր, տարա՛յք/արո՛ւք, անցյալ դերբայ` տարեալ:

Միջին հայերենում գրաբարյան խոնարհումները հիմնականում պահպանվում են, միայն հոգնակի հրամայականը կազմվում է -էք-ով` տա՛ր, տարէ՛ք, վաղակատար, հարակատար դերբայները` տարել/եր, տարած: Աշխարհաբարում նույնությամբ պահպանել է տար հիմքը և անցյալ կատարյալի կրավորաձև խոնարհումը՝ տարա, տարար, տարավ, տարանք, տարաք, տարան: Հրամայական եզակին գրաբարյան է, հոգնակին՝ -եք մասնիկով՝ տա՛ր, տարե՛ք: 9. Հարկանել - ե լծորդության ան սոսկածանցով այս բայի միակ անկանոնությունը արմատական հնչյուն կ-ի անկումն է` հար Ւ ներգործաձև վերջավորություններ: Անցյալ կատարյալ` հարի, հարեր, եհար, հարաք, հարիք/էք, հարին, 2-րդ ապառնի` հարից, հարցես, հարցէ, հարցուք, հարջիք, հարցեն, հորդորական հրամայական` հարջի՛ր, հարջի՛ք, բուն հրամայական`հա՛ր, հարէ՛ք, անցյալ դերբայ` հարեալ: Միջին հայերենում այս բայը աստիճանաբար դուրս է մղվում կիրառությունից: Փոխարենը կատարյալի հիմքից կազմվում է նոր բայ` հարել, որը կանոնավոր է: 10. Յառնել- ե լծորդության ն սոսկածանցով բայ է, կատարյալում ունի յար, յարի հիմքերը և կրավորաձև, խառն վերջավորություններ: Անկանոն է նաև բուն հրամայականի կազմությունը, որտեղ ընկնում է հիմքի յ-ն: Անցյալ կատարյալ` յարեայ, յարեար, յարեաւ, յարեաք, յարեայք/երուք, յարեան, 2-րդ ապառնի` յարեայց, յարիցես, յարիցէ, յարիցուք, յարիջիք, յարիցեն, հորդորական հրամայական` յարիջի՛ր, յարիջի՛ք, բուն հրամայական` արի՛, արի՛ք, անցյալ դերբայ` յարուցեալ: Միջին հայերենում այս բայը վերանում է` վերածվելով գրաբարաբանության: Պահպանվում է միայն հրամայական եզակին գալ բայի հարադրությամբ՝ արի եկ>արեկ: Արևելահայ աշխարհաբարում յառնել-ը ե խոնարհման պարզ բայ է. ն սոսկածանցը ձուլվել է արմատին` հառնելհառնեցի, հառնեցիր, հառնեց, հառնեցինք, հառնեցիք, հառնեցին, վաղակատար դերբայը` հառնել: Այս բայը սակավ գործածական է դարձել, բառիմաստը նեղացել է, ձեռք է բերել բանաստեղծական ոճական գունավորում: Միտում ունի դառնալու հնաբանություն:

11. Երդնուլ- ու լծորդության ն սոսկածանցով բայ է, որ կատարյալում երդու/ երդուի հիմքերն ունի, խոնարհվում է կրավորաձև և խառն վերջավորություններով: Անցյալ կատարյալ` երդուայ, երդուար, երդուաւ, երդուաք, երդուայք, երդուան, 2-րդ ապառնի` երդուայց, երդուիցես, երդուիցէ, երդուիցուք, երդուիջիք, երդուիցեն, հորդորական հրամայական` երդուիջի՛ր, երդուիջի՛ք, բուն հրամայական` երդուի՛ր, երդուա՛յք/երդուարո՛ւք, անցյալ դերբայ` երդուեալ: Միջին հայերենում պահպանում է գրաբարյան անկանոնությունը՝ երդու հիմքը և կրավորաձև խոնարհումը: Հրամայական եզակին ևս պահպանվում է՝ երդուի՛ր, թեև ունի նաև երդուէ՛ ձևը, հոգնակին այք/ արուք-ի փոխարեն -էք է ստանում՝ երդուէ՛ք: Արդի արևելահայերենում դարձել է երդվել, որը գրաբարյան կատարյալի երդու հիմքից է կազմվել, կատարյալի նոր հիմքը կանոնավոր է՝ երդվեց, խոնարհումը ևս՝ -ի, -իր, -եց, -ինք, -իք, -ին վերջավորություններով՝ երդվեցի, երդվեցիր, երդվեց, երդվեցինք, երդվեցիք, երդվեցին: Արևմտահայերենում պահպանել է գրաբարյան երդնուլ ձևը, կատարյալի հիմքը երդու-ն է, խոնարհվում է նույն կրավորակերպ վերջավորություններով՝ -այ, -ար, -աւ, -անք, -աք, -ան, հրամայականը՝ -իր, -էք:

ՊԱԿԱՍԱՎՈՐ ԲԱՅԵՐ

Գրաբարում պակասավոր դարձած և վաղնջահայերենից եկող հնագույն բայերը հետևյալն են` եմ, կամ, պարտիմ, գոլ, գոգ, չիք: Այս բայերի մեծ մասն այնքան է ձևափոխված, որ չունեն անգամ անորոշ դերբայ` բացի գոլ-ից, որը ո լծորդության միակ պահպանված բայն է: Եմ-ի անորոշ դերբայը ել-ն է, որը կորցրել է ինքնուրույն կիրառությունը՝ դառնալով անորոշ դերբայի վերջավորություն գրաբարյան ե լծորդության համար: Եմ բայի ներկայի, անկատարի, առաջին ապառնու ձևերը, բացի ինքնուրույն կիրառությունից, նաև ե լծորդության բայերի խոնարհման վերջավորություններն են ` ներկա - եմ, ես, է, եմք, էք, են, անցյալ - էի, էիր, էր, էաք, էիք, էին, ապառնի - իցեմ, իցես, իցէ, իցեմք, իցէք, իցեն, հրամայականը` եր, էք/երուք: Հրամայական եղանակի բա294

յաձևերը գործածվում են միայն որոշակի դարձվածներում, օրինակ՝ ողջ ե՛ր, ողջ է՛ք կամ երո՛ւք: Գոլ-ը (-լինել, գոյություն ունենալ) ունի ամբողջական սահմանական ներկա, իսկ անցյալ անկատարը և ստորադասական 1-ին ապառնին վկայված են միայն եզակի և հոգնակի 3-րդ դեմքով` ներկա - գոմ, գոս, գոյ, գոմք, գոյք, գոն, անցյալ անկատար - գոյր, գոյին, ապառնի գուցէ, գուցեն: Կամ - անորոշ դերբայը պետք է լիներ կալ: Այս բայն ունի վկայվածության նույն աստիճանը, ինչ գոլ-ը. ներկա -կամ, կաս, կայ, կամք, կայք, կան, անցյալ անկատար - կայր, կային, ապառնի - կայցէ, կայցեն: Պարտիմ/պարտել (-պետք լինել, պարտավոր լինել, պարտք ունենալ): Ունի նույն երեք ժամանակների ամբողջական հարացույցներ` ներկա - պարտիմ, պարտիս, պարտի, պարտիմք, պարտիք, պարտին, անցյալ - պարտէի, պարտէիր, պարտէր, պարտէաք, պարտէիք, պարտէին, ապառնի - պարտիցիմ, պարտիցիս, պարտիցի, պարտիցիմք, պարտիցիք, պարտիցին: Գոգ (-ասա՛): Գոգ/Հգոգել-ը միակն է, որ ունի կատարյալի հիմքից կազմվող 2-րդ ապառնու ժամանակաձևերը, բուն և հորդորական հրամայականները: Ապառնու 1-ին դեմքը վկայված չէ` -, գոգցես, գոգցէ, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն, բուն հրամայական` գո՛գ, գոգէ՛ք, հորդորական հրամայական` գոգջի՛ր, գոգջի՛ք: Այս բայը, թեև միջին հայերենից սկսած կիրառությունից դուրս է գալիս, սակայն նրա երկրորդ ապառնու եզակի թվի երկրորդ դեմքի բայաձևը պահպանվում է՝ արդեն իբրև թեական իմաստ արտահայտող վերաբերական, ինչպես նրա հոմանիշ ասել բայի համապատասխան ձևը՝ ասես, գոգցես - կարծես թե, իբրև թե: Չիք (-չկա): Չիք-ը միադիմի է, միմիայն այս ձևով վկայված: Ծագել է Հիքել հնագույն կառույցից: Բարբառներում նման բայ պահպանվել է` իք- «գոյ, բան» բայարմատից կազմված: Միջին հայերենում պակասավոր բայերը կրում են հետևյալ փոփոխությունները: Գոլ, գոգ, չիք բայերը լիովին դուրս են մղվում կիրառությունից: Պահպանվում են եմ, կամ, պարտիմ բայերը: Գրաբարյան

ստորադասական եղանակը վերացել էր, ուստի ջնջվում են նրա բոլոր ձևերը, և եմ, կամ, պարտիմ բայերի պակասավոր լինելն առավել ընդգծվում է. նրանք պահպանում են միայն ներկայի և անկատար անցյալի ձևերը: Բարբառներում եմ/կամ ձևերը յուրօրինակ հնչյունափոխության են ենթարկվում` եմ/ամ/իմ, ես/աս/իս, է/այ/ի և այլն: Արևելահայ գրական աշխարհաբարում պահպանվում են եմ, կամ բայերի ներկան և անկատար անցյալը, իսկ արևմտահայերենում եմ, կամ, պարտիմ բայերի ներկան և անկատար անցյալը: Բացի այդ՝ ավելանում են նոր պակասավորներ. արևելահայերենում`ցանկալ, հուսալ, լվալ, գիտեմ, արժեմ, ունեմ: Այս բայերն ամենից առաջ չունեն աշխարհաբարյան սահմանական ներկայի և անկատարի ում անկատար դերբայով ձևերը: Եմ, կամ, գիտեմ, արժեմ, ունեմ բայերը ունեն միայն սահմանական եղանակի գրաբարատիպ ներկա և անկատար՝ եմ/էի, կամ/կայի, ունեմ/ունեի, արժեմ/ արժեի, գիտեմ/գիտեի: Ցանկալ բայն ունի միայն ըղձական (ցանկամ/ցանկայի), ենթադրական (կցանկամ/կցանկայի), հարկադրական (պիտի ցանկամ/պիտի ցանկայի) եղանակներ: Հուսալ բայը, նշվածներից բացի, ունի նաև հրամայական (հուսամ/հուսայի, կհուսամ/կհուսայի, պիտի հուսամ/պիտի հուսայի, հուսա՛, հուսացե՛ք): Լվալ-ը ունի միայն անցյալ կատարյալի և հրամայականի ձևեր՝ լվացի, լվացիր, լվաց, լվա՛, լվացե՛ք: Արևմտահայերենում պակասավոր են համարվում եմ, կամ, ունիմ, գիտեմ, պարտիմ, կրնամ (կարենամ), երթալ, երեւիլ, թողուլ, երդնուլ բայերը: Եմ, կամ, գիտեմ, ունիմ, պարտիմ բայերն ունեն միայն գրաբարատիպ սահմանական ներկա և անցյալ անկատար՝ առանց կը եղանակիչի՝ եմ-էի, կամ-կայի, ունիմ-ունէի, գիտեմ-գիտէի, պարտեմ-պարտէի: Կրնամ բայի ներկան և անկատարը դարձյալ գրաբարատիպ է՝ կրնամկրնայի: Այս բայը չունի սահմանական ապառնի, անցյալ ապառնի և ըղձական եղանակի ձևերը: Երթալ բայը չունի վաղակատար, հարակատար և ենթակայական դերբայներ, ինչպես նաև անցյալ կատարյալի ու հրամայականի ձևեր: Երդնուլ բայը պահպանել է միայն սահմանական ներկան, ապառնին և ըղձական եղանակի ձևերը, այսինքն՝ գրաբարյան սահմանական ներկայի իմաստափոխված և եղանակիչների հետ զուգակցված ձևեր՝ կ'երդնում, պիտի երդնում, երդնում և այլն:

ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարում հոլովվում էին գոյականները, ածականները, թվականները, դերանունները և դերբայները: Ըստ անունների և դերանունների հոլովման յուրահատկությունների՝ տարբերակվում էին անվանական և դերանվանական հոլովումներ: Անվանական հոլովման ենթարկվում էին գոյականները, ածականները, թվականները, դերբայները և որոշ դերանուններ` ստացական, փոխադարձ, որոշյալ: Դերանվանական հոլովման ենթարկվում էին հիմնականում անձնական, ցուցական, անորոշ, հարցահարաբերական դերանունները: Հոլովումն արտահայտվում էր հոլովի, թվի, որոշյալության, որոշ դերանունների դեպքում նաև դեմքի քերականական կարգերով: Գրաբարը թեքական լեզու էր` հոլովիչների հարուստ համակարգով, քերականական համաձայնությամբ: Որոշյալ գոյականի հետ հոլովով, թվով, ցուցական դերանունների հետադաս կիրառության դեպքում նաև դեմքով համաձայնում էին որոշիչ ածականները, թվականները և դերանունները: Գրաբարի հոգնակիակազմության սկզբունքը ենթադրում էր ամեն հոլովի համար իր հոգնակերտը, որոնք հետևյալներն էին` ք- ուղղական հոլով, ս-հայցական հոլով, ց- սեռական-տրական և բացառական հոլովներ, ք- գործիական հոլով: Հոգնակերտը դրվում էր բառի վերջում՝ հոլովիչից հետո, օրինակ` եզակի ուղղական` տիտան- հոգնակի ուղղական` տիտանք, եզակի հայցական` (զ)տիտան- հոգնակի հայցական (զ)տիտանս, եզակի սեռական-տրական` տիտանայ- հոգնակի սեռականտրական` տիտանաց, եզակի բացառական` ի տիտանայ- հոգնակի բացառական` ի տիտանաց, եզակի գործիական` տիտանաւ- հոգնակի գործիական` տիտանաւք: Միջին հայերենում գրաբարյան հոլովման համակարգը մեծ փոփոխությունների է ենթարկվում: Թեքականությունը և համադրականությունը խիստ սահմանափակվում են, դրա փոխարեն գերիշխող են դառնում կցական - վերլուծական կառույցները. միջին հայերենում հոլովվում էին միայն գոյական անունը և գոյական դերանունները: Հայերենի լեզվական կառուցվածքը վճռորոշ փոփոխությունների է ենթարկվում: Որակա297

կան այս անցումը վերջնականապես ավարտվում է աշխարհաբարում: Այս պատճառով էլ միջին հայերենի հոլովական համակարգը` իբրև անցումային, աչքի է ընկնում անմիօրինակությամբ, ձևույթների բազմազանությամբ, զուգաձևությունների առատությամբ: Գրաբարյան հոլովիչների և հոգնակերտների հետ մեկտեղ, նրանց զուգահեռ, գործածվում էին միջինհայերենյան նորակազմ հոլովիչներն ու հոգնակերտները: Միջին հայերենի առաջին շրջանում, որ կոչվում է նաև կիլիկյան նորմավորման ենթաշրջան` Ճ11-Ճ1Մ դարեր, գրաբարյան ձևերը դեռևս գերակշռող էին, սակայն Կիլիկյան հայկական պետականության անկումից հետո` ուշ միջին կամ աշխարհաբարացման շրջանում` ՃՄ- ՃՄ1 դարերում, նորակազմություններն արմատավորվում են, գրաբարաբանությունները դուրս են մղվում: Հոգնակի թվի թեք հոլովների կցական կառույցների տարածումը հանգեցնում է նրան, որ հոգնակի և եզակի հոլովումները սկսում են կատարվել հիմնականում նույն թեքույթներով: Առաջանում են հոլովական ընդհանուր ձևույթներ` է-ն բացառականի, ով-ը գործիականի համար: Այս երկու ձևույթներն էլ գրաբարյան ծագում ունեն, բայց միջին հայերենում փոխվում է նրանց բնույթը: Ով-ը գրաբարում բաղադրյալ էր՝ ո հոլովիչ Ւ գործիականի վ հոլովակերտ, միջին հայերենում այն այլևս անտրոհելի է և գործիական հոլով կազմում է բոլոր բառերից` անկախ նրանց հոլովումից և թվից: Սրա շնորհիվ էլ վերանում են խառը հոլովումները, որոնց տարբերակիչ հատկանիշը պարզ հոլովումներից եզակի գործիականում նոր հոլովիչի երևան գալն էր: Այս հոլովից էր սկսվում անցումը երկրորդ հոլովիչին՝ եկեղեցի- եկեղեցւոյ/եկեղեցեաւ, իշխանիշխանի/իշխանաւ: Այսպիսով` միջին հայերենում եզակի և հոգնակի հոլովումները սկսում են տարբերվել միայն թվանիշ ձևույթի առկայությամբ կամ բացակայությամբ` ձորոյ-ձորերոյ, ձորէ-ձորերէ, ձորով-ձորերով և այլն: Միջին հայերենում խիստ սահմանափակվում են նաև ներդրական հոլովումները, վերջադրական հոլովումը դառնում է տիրապետող: Սկսում են ձևավորվել նաև նոր իմաստային հոլովումներ, ինչպես ոջ-ը և ուան-ը, առաջինը՝ որպես ազգակցություն ցույց տվող բառերի, իսկ երկրորդը` ժամանականիշ բառերի հոլովիչ: Միջին հայերենում անունների բաշ298

խումը հոլովման տարբեր տիպերի միջև վերջնական և միանշանակ չէր. «Բազմաթիվ անուններ կարող են միաժամանակ հոլովվել երկու, երեք և նույնիսկ ավելի հոլովումներով: Պետք է սակայն նշել, որ հիմնականում այդ փոխանցումները տեղի ունեն մի կողմից` ամենատարածված ի հոլովման, մյուս կողմից հոլովման որևէ այլ տիպի միջև, այնպես որ սակավ բացառություններով համարյա բոլոր հոլովումներից որոշ թվով բառեր կարող են անցնել ի հոլովման»185: Բուն միջին հայերենը չուներ ներգոյական հոլով, սակայն ուշ շրջանում արևելյան բարբառների ազդեցության տարածքներում գրաբարյան ում տրականի հոլովակերտը սկսում է տարածվել իբրև ներգոյական հոլովի կազմիչ, որովհետև գրաբարում եզակի ներգոյականը կազմվում էր ի Ւ եզակի տրական կաղապարով, օրինակ` ի կղզում/ կղզում, յայգում/այգում: Նույն տարածքներում ներգոյականի այս կաղապարով ստեղծվում է ում-ով անկատար դերբայը: Այս ում հոլովակերտ-դերբայակերտը դառնում է աշխարհաբարի ճյուղավորման հիմնական պատճառներից մեկը. մեր լեզվի արևելահայ և արևմտահայ գրական տարբերակների սահմանազատիչ կարևորագույն հատկանիշներից մեկը ում-ով ներգոյականի առկայությունն է և սահմանական ներկայի կազմությունը կ եղանակիչով կամ ում-ով անկատար դերբայով: Դերանվանական հոլովումը միջին հայերենում պահպանում է իր հիմնական հոլովական յուրահատկությունները` միասնական հոլովիչի բացակայություն, արմատի հնչյունափոխություններ, տարահիմքություն, բայց այստեղ ևս ակնհայտ է պարզեցման միտումը: Անձնական, ցուցական դերանունների բացառական և գործիական հոլովները սկսում են կազմվել միասնական հոլովակերտներով թե՛ եզակի, թե՛ հոգնակի թվերում` մէ/նէ, մով/նով:

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ.Բ, Ե ր., 1975, էջ 31:

ՀՈԼՈՎԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Հոլովակազմության առանձնահատկությունները գրաբարում, միջին հայերենում և աշխարհաբարում սկզբունքորեն տարբերվում են, որովհետև գրաբարը հիմնականում թեքական լեզու էր, իսկ միջին հայերենը, այնուհետև աշխարհաբարը` կցական: Հայերենի հոլովների ըմբռնման հարցում տարակարծությունները եղել են գրաբարի քերականության գիտական առաջին իսկ շարադրանքներից սկսած: «Հոլովների իմաստների և շարահյուսական գործառույթների տարբերակման, ձևերի կաղապարման սկզբունքները մշակվում էին ոչ այնքան բուն լեզվական նյութի, որքան նախապես հայտնի սխեմաների, մեծ մասամբ այլ լեզուների, մասնավորապես հունարենի, ավելի ուշ՝ լատիներենի քերականական համապատասխան օրինաչափությունները անքննադատ ընդօրինակելու և հայերենի վրա ձևելու հիմքի վրա: Ընդհուպ մինչև 19-րդ դարի առաջին քառորդը հրատարակված քերականություններում գրաբարի հոլովական հարացույցները ներկայացվում էին հինգից մինչև տասը հոլովական անփոփոխակներով, այսինքն՝ հոլովներով»186: Գրաբարն ունի վեց հոլով՝ ուղղական (անվանական, պարզ, ուղիղ), սեռական (ստացական, հայրենյաց), տրական (պատվիրական, թղթական, տվողական), հայցական (աղերսական, խնդրական, կրողական, հարցական), բացառական (սկզբնական, պատճառական, առողական), գործիական (առաքական, ցուցական): Գրաբարի որոշ քերականագետներ, նշված հոլովներից բացի, ընդունում են նաև ներգոյական, պատմական, պարառական և կոչական հոլովները, որոնք չունեն իրենց հատուկ հոլովակազմիչները: Գ. Ավետիքյանն առաջինն էր, որ մերժում է այս հոլովները՝ գրելով. «Պետք է մեկ մը անունը փոխվի իր ծայրը կամ սկիզբը, մեկ մ’ալ փոխվելով առնու տարբեր եղանակ մը նշանակելու իրմով, իր

Ա. Աբաջյան, Հայերենի հոլովական համակարգի ըմբռնումը և պատմական զարգացումը հայ քերականագիտության մեջ, Եր., 2006, էջ 4:

մէջը եւ ոչ թէ ուրիշ բառի նոր նշանակութիւն աւելցնէ վրան»187: Հոլովի քերականական կարգի հիմքում, այսպիսով, որոշակիորեն դրվում է հոլովական փոփոխական ձևի և իմաստի անբաժանելի միասնությունը: Հոլովվող բառը «ինքն իրմով»՝ իր արտահայտվելու կերպով պետք է ձևավորվի որպես հոլովաձև և ոչ թե ուրիշ բառի/նախդրի նոր նշանակութիւն աւելցընէ վրան: Այսպես վարվելու դեպքում գոյանում է ոչ թե նախդրիվ հոլով, այլ նախդրի հոլովառություն, այսինքն՝ ժամանակակից գիտաբառով ասած՝ նախադասության անդամի հոլովակապային կառույց»188: Գ. Ավետիքյանը եզրակացնում է. «Քանի՞ հոլով կրնայ ունենալ մեկ անունը հարցնես նէ, ետքի քերականութիւն գրողները տասը հանեցին: Բայց աղէկ փնտրելով՝ հատուկ հոլով մեր հայու լեզուին կըգտնենք աս վեցը. ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական: Ասոնցմէ դուրս ետքինները դրին չորսն ալ. պատմական, պարառական, ներգոյական, կոչական.... Ատ չորսը զատ հոլով ըսելու չէ»189: Գ. Ջահուկյանը այս չորս հոլովների մասին իրավացիորեն նշում է. «Դրանց՝ հոլովներ համարելու դեպքում պիտի առանձին հոլովներ համարվեին նախդիրների հետ հոլովների նաև այլ զուգորդումները՝ զքարի, ընդ քարի, ըստ օրէնս, առ մարդում, առ նովաւ և այլն»190: Ամփոփելով հավելենք, որ գրաբարի որոշ դասագրքերում ներկայացված է վեց հոլով՝ առանց ներգոյականի, մյուսներում՝ յոթ հոլով: 1. Գրաբարում հոլովիչը հանդես է գալիս բոլոր թեք հոլովներում` և՛ եզակի, և՛ հոգնակի, իսկ ներդրական թեքման բառերի դեպքում՝ նաև հոգնակի ուղղականում, օրինակ՝ կայսերք, անգեղք, աւուրք, ուստի հոլովման քերականական կարգն ուներ համակարգային դրսևորում: 2. Հոլովիչները հիմնական ձայնավորներն են` ա, ե, ու, ո, ի:

Գ. Ավետիքյան, Քերականութիւն հայկական նորոգ քննութեամբ, Վենետիկ, 1792, էջ 250: Ա. Աբաջյան, նշվ. աշխ., էջ 49: Գ. Ավետիքյան, նշվ. աշխ., էջ 250: Գ. Ջահուկյան, Գրաբարի քերականության պատմություն, Եր., 1974, էջ 353:

3. Հոլովման 4 տիպ կա` պարզ, խառն, ներդրական, վերջադրական: Պարզ հոլովումներն են` ա, ե, ի, ո, ու, խառն հոլովումները երկուսն են՝ ի-ա, ո-ա: Ներդրական բնույթ ունեն ա, ե, ի հոլովիչները, ու-ն միայն մեկ բառի դեպքում` աւր – աւուր: 4. Բացի հոլովիչներից՝ հոլովմանը մասնակցում են հոլովակերտները, ուղղականը և հայցականը չունեն հոլովակերտ, սեռականում` յ, ջ, նջ, ն, տրականում` յ, ջ, նջ, ն նաև ում, բացառականում` է, գործիականում արտաքին թեքման դեպքում` ւ/վ, ներդրական թեքման դեպքում` բ: 5. Ամեն հոլովում ունի իր հոգնակի հարացույցը. հոգնակերտը դրվում է հոլովիչից հետո և կատարում նաև հոլովակերտի գործառույթ, ուղղական` ք, հայցական` ս, սեռական-տրական՝ ց, բացառական` ց, գործիական` ք: 6. Կան անեզական բառեր, որոնք հոլովվում են միայն հոգնակի, որովհետև ուղղականում ունեն միայն ք հոգնակերտով սկզբնաձևեր` վարք, կուռք, պահք, արեւելք, կարծիք, միտք …. 7. Առկայացումն արտահայտվում է հետևյալ կերպ. որոշյալ առման դեպքում ուղղական, սեռական-տրական, բացառական, գործիական, ներգոյական հոլովների վրա դրվում է ն հոդը` սիրտն, սրտին, ի սրտէն, սրտիւն, զսրտիցն և այլն, իսկ հայցականի վրա՝ զ նախդիրը` երբեմն նաև ն հոդի հետ մեկտեղ` զահն, զծովսն: Առկայացումն արտահայտվում է նաև ս, դ հոդերով՝ նախ ցուցականության իմաստով, ապա՝ ստացականության և դիմորոշ: Եզակի ուղղական հոլովը բառի սկզբնաձևն է` զուրկ հոլովական վերջավորությունից, սեռական-տրականը անվանական հոլովման համակարգում նույնացել են` բացի ո, ո-ա խառը հոլովման բառերի որոշ մասից, որոնք պահպանել են վաղնջահայերենից եկող ում-ով ձևերը` այգում, կղզում, հնում, նորում… Գրաբարում եզակի սեռական-տրականի հնարավոր վերջավորություններն են` այ` Կադմեայ, ան` մատրան, եղ/եր` անգեղ, ոսկեր, ի` նետի, ու` քինու, ոյ` եկեղեցւոյ, ին` լերին: Բացառականը կազմվում է ի/յ նախդիր Ւտրական Ւէ կաղապարով` ի վահանէ, ի սրտէ, յաստեղէ, ի քինուէ, ի մատրանէ, բացի ա, ո, ո-ա վերջադրական հոլովումներից, որոնք

հնագույն հոլովումներ են և ինքնուրույն բացառականի ձևեր չունեն, բացառականի իմաստն արտահայտվում է ի/յ նախդիր Ւեզակի տրական կաղապարով` ի թշնամւոյ, ի յուսոյ, ի Վռամայ: Եզակի գործիականը կազմվում է՝ ա) եզակի սեռականՒւ`սրտիւ, քաղաքաւ, մատանեաւ, բ) սեռական Ւվ, եթե ո հոլովիչն է, օրինակ՝ լուսով, հրով: Եզակի ներգոյականը կազմվում է ի/յ նախդիր Ւեզակի տրական կաղապարով` ի ծովու, յետեղ, ի մատրան, ի սրտի, բացի ա, ո, ո-ա վերջադրական հոլովումներից, որոնց պարագայում գործում է ի/յ նախդիր Ւեզակի հայցական կաղապարը` յեկեղեցի, ի Վահէ, ի լոյս: Պատմական հոլովն արտահայտում է մասին կապի իմաստը և եզակի ու հոգնակի բոլոր հոլովումների դեպքում կազմվում է զ նախդիր Ւբացառական կաղապարով` զաստեղէ, զհրոյ, զտիտանայ, զվրիժէ, զսրտէ, զթշնամւոյ/ զաստեղաց, զոգւոց, զտիտանաց, զթշնամեաց, զիշխանաց: Պարառական հոլովը եզակի և հոգնակի բոլոր հոլովումների դեպքում կազմվում է զ նախդիր Ւ գործիական կաղապարով` զաստեղբ, զհրով, զտիտանաւ, զվրիժու, զսրտիւ, զթշնամեաւ/ զաստեղաւք, զհրովք, զտիտանաւք, զվրիժուք, զսրտիւք, զթշնամեաւք: Արտահայտում է շուրջը/ շուրջբոլորը կապի իմաստը: Կոչական հոլովը արտահայտվում էր ուղղական հոլով Ւով ձայնարկություն կաղապարով, օրինակ՝ ո՛վ այր: Ինչպես վերը նշվեց, պատմական, պարառական և կոչական հոլովներ ընդունել են գրաբարի որոշ քերականներ: Հետագայում դրանք մերժվել են Գ. Ավետիքյանի և մյուսների կողմից: Հոգնակի թվի ուղղականը կազմվում է եզակի ուղղականՒք կաղապարով, եթե վերջադրական հոլովում է` տիտանք, վրէժք, զարդք, լոյսք, և բաղադրյալ ձևույթներով` -ունք, -անք, -ինք, օրինակ՝ շարժմունք, եզինք, անձինք, ականք, մատունք, մասունք: Գրաբարում հոգնակի ուղղականում կան նաև հոգնակերտ-հավաքական այլ մասնիկներ, որոնք դուրս են հարացույցից` -եար, -նեար, -տի/ոտի, -անի/նի, -որեայ, -ստան, օրինակ՝ վանեար, բերդեար, բարձկնեար, նաւկնեար, աւագանի, մանկտի, ոսկրոտի, արտորեայ, այգեստան: Ե, ու ներքին հոլովման բառերի ուղղականը կազմվում է եզակի սեռական Ւք կաղապարով` վագր-վա303

գեր- վագերք, աւր, աւուր- աւուրք: Հոգնակի հայցականը կազմվում է հոգնակի ուղղականի ք-ս փոխակերպմամբ` աստեղս, տիտանս, լոյսս, մատրունս: Հոգնակի սեռական-տրականը կազմվում է եզակի սեռական-տրականՒց կառույցով, օրինակ՝ տիտանայ-տիտանաց, նետի-նետից, ցլու-ցլուց և այլն: Հոգնակի բացառականը կազմվում է ի/յ նախդիր Ւ հոգնակի տրական կաղապարով` ի վահանաց, ի սրտից, յաստեղց, ի քինուց, ի մատրանց: Հոգնակի գործիականը կազմվում է եզակի գործիական Ւք, օրինակ` սրտիւք, քաղաքաւք, մատանեաւք, լուսովք, հրովք: Հոգնակի ներգոյականը բոլոր դեպքերում կազմվում է ի/յ նախդիր Ւհոգնակի հայցական կաղապարով` յեկեղեցիս, ի ցուլս, ի կայսերս, ի ծովս: Աշխարհաբարում հոլովիչները ոչ միայն պարզ ձայնավորներ են, այլև ձայնավոր-ձայնորդ կապակցություններ, բոլորը գրաբարից ժառանգված` բացի ո ներքին հոլովումից, որն ուղղագրական բարեփոխման պատճառով է առաջացել: Ներդրական հոլովման տիպը պահպանվել է, բայց միայն սեռական-տրական հոլովում, մնացած բոլոր հոլովներում հոլովումը զուտ վերջադրական է, որովհետև բառի վրա դրվում են համապատասխան հոլովակերտներ` սեղանից, ոսկուց, անկողնով, լույսով, լսարանում, անտառում և այլն: Թեքման ներդրական սկզբունքը մասամբ պահպանվել է ա ներքին հոլովման որոշ բառերի գործիականում, թեև կան նաև դրանց արտաքին թեքման զուգաձևությունները` բազմությամբ-բազմությունով, արյամբ-արյունով: Վերացել է խառն հոլովումը, գրաբարյան հոլովիչներից ու-ն վերածվել է ի թեքման, ո, ո-ա հոլովումները ոյ սեռականի ձևույթի հնչյունափոխության պատճառով դարձել են ու՝ եկեղեցւոյ-եկեղեցու, անկողնոյ-անկողնու: Առաջացել են գրաբարում սեռականի վերջավորություններից ծագած նոր բաղադրյալ հոլովիչներ`ան- աշուն-աշնան, վա- օր-օրվա, ոջքույր-քրոջ, տեր-տիրոջ, ց- Վարդանանք-Վարդանանց, կանայք-կանանց, մարդիկ-մարդկանց:

Հոլովիչը դրվում է միայն սեռական-տրականում, իսկ մնացած հոլովների դեպքում ուղղականին գումարվում են ընդհանրական բացառականի և գործիականի վերջավորություններ, թեև վա/ն, ան, ոջ հոլովումների դեպքում հնարավոր են սեռականՒից կամ ով կառույցներ ևս` օրից -օրվանից, մկից-մկանից, աշունից-աշնանից, ընկերով-ընկերոջով, տերով-տիրոջով: Արևելահայերենում բացառականի համար ընդհանրացել է ից մասնիկը` գրաբարյան ի հոլովման հոգնակի տրականի ձևույթը, ու հոլովման դեպքում` ուց: Արևմտահայերենում բացառականը կազմվում է է, մէ մասնիկներով: Գործիականը արևելահայերենում կազմվում է ով մասնիկով, որը ծագումնաբանորեն գրաբարյան ո հոլովման եզակի գործիականի վերջավորությունն է: Արևմտահայերենում ով-ի հետ մեկտեղ գործածվում է մով-ը: Ներգոյականի համար արևելահայերենում ընդհանրացել է գրաբարյան տրականի ում հոլովակերտը: Ի տարբերություն մնացած հոլովների՝ արևելահայերենում ներգոյական հոլով չունեն անձնանիշ հատուկ ու հասարակ անունները, կենդանիների անունները, -ցի, -ացի, -անք, -ենք, -ոնք, -ոնք, ինչպես նաև -եղեն, -ություն, -ում ածանցներով բաղադրված գոյականները և այլն: Սրանք ներգոյականի իմաստ արտահայտում են սեռական հոլովաձև Ւմեջ կապ կաղապարով: Արևմտահայերենը (նաև միջին հայերենը) ներգոյական հոլով չունի: Հոգնակիակազմության բանաձևը փոխվել է. ուղղականին, կախված վանկերի քանակից և լեզվական ավանդույթից, կցվում են եր, ներ մասնիկները: Հոգնակի սեռականը կազմելու առումով նոր հայերենը հասել է միակերպության. արևելահայերենում տիրապետող է ի հոլովումը, արևմտահայերենում՝ ու (չնչին բացառություններով): Այդ պատճառով բառի՝ այս կամ այն հոլովման պատկանելը որոշվում է նրա միայն եզակի սեռականի ձևից: Միջին հայերենում -եր մասնիկին զուգահեռ` -նի մասնիկն է առավել գործածական, երկու հոգնակերտներն էլ ենթարկվում էին ոյ հոլովման, գրական արևմտահայերենում այդ ո հոլովումը հնչյունափոխվել է ու հոլովման: Օրինակ` շուն-շուներ-շուներոյ-շուներու, գլուխ-գլխնի-գլխնոյ-գլխնու: Կար նաև ուի/վի հոգնակերտը հիմնականում երկակի առարկաների համար՝ աչուի, ունքուի, ոտուի, ձեռուի, դռուի (երկփեղկ դուռ):

Գրաբարյան բառահարաբերական ք ձևույթը այլևս հոգնակերտ չէ, այլ ածանց` միտք-մտքեր (բացառությունները չհաշված): Գրաբարյան հոգնակերտները պահպանվել են հազվագյուտ դրսևորումներով` մարդիկ, կանայք, տիկնայք, տեարք, պարոնայք, Վարդանենք, անձինք և այլն:

ԱՆԿԱՆՈՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարագիտության պատմության մեջ ավանդաբար տարբերակվել են անկանոն կամ զարտուղի (կամ՝ այլաձև, միայնակ, թերականոն, առանձնական, պարականոն) հոլովումներ: Սրանց շարքին է դասվել այն գոյականների հոլովումը, որոնք այս կամ այն չափով շեղվել են հոլովման ընդհանուր օրինաչափություններից: Այդ բառերը թվով տասնմեկն են: Գրաբարում այս հոլովումները խմբավորվում են` 1.հայր, մայր, եղբայր. 2. կին, տիկին, 3. այր, տէր, 4. քոյր, 5. գեւղ, ե. տիւ, 7. աւր: Վերջինս անկանոն չէ, պարզապես 5-րդ դարում պահպանված միակ գոյականն է՝ ու ներդրական թեքմամբ: Հայր, մայր, եղբայր - այ երկբարբառով այս բառերը գրաբարում հոլովվում են ւ հոլովակերտով, որը ներդրական է` հայր-հաւր, մայրմաւր, եղբայր-եղբաւր, հոգնակիում այ երկաբարբառը պարզեցվում է -ք հոգնակերտից առաջ՝ հարք, մարք, եղբարք: Եզակի սեռական -տրականի աւ-ը միջին հայերենի շրջանում դառնում է օ` արտասանվելով որպես փակ վանկի օ, իսկ արևելյան աշխարհաբարում Մ. Աբեղյանի ուղղագրական բարեփոխումից հետո դառնում է ո` ստեղծելով զուտ աշխարհաբարյան ո ներդրական հոլովում հայր, մայր, եղբայր և նրանցից ածանցված բառերի համար: Գրաբարում արդեն հայր, մայր բառերի հոլովումը կանոնավորվում էր՝ եզակի գործիականից սկսած հոգնակի թեք բոլոր ձևերում ա ներդրական հոլովման համաբանությամբ` հարբ/հարամբ, հարց/հարանց, մարբ/մարամբ, մարց/մարանց: Հոլովենք մայր բառը: Եզակի ուղղական՝ մայր, հայց.՝ (զ)մայր, սեռական-տրական՝ մաւր, բացառական՝ ի մաւրէ, գործ.՝ մարբ/մարամբ, ներգոյական՝ ի մաւր: Հոգ306

նակի ուղղական՝ մարք, հայցական՝ (զ)մարս, սեռական-տրական՝ մարց/մարանց, բացառական՝ ի մարց, գործիական՝ մարբք/մարամբք, ներգոյական՝ ի մարս: Միջին հայերենում այս բառերն անցնում են օ ներդրական հոլովման: Եզակի ուղղական՝ մայր, հայց.՝ (զ)մայր, սեռական-տրական՝ մօր, բացառական՝ (ի) մօրէ, գործ.՝ մօրով: Հոգնակի ուղղական՝ մայրեր, հայցական՝ (զ)մայրեր, սեռական-տրական՝ մայրերոյ/ու, բացառական՝ (ի) մայրերոյ/ու/է, գործիական՝ մայրերով: Աշխարհաբարում, ինչպես նշեցինք, այս իմաստային բառախումբը՝ հայր, մայր, եղբայր, հոլովվում է ո ներդրական տիպով, բոլոր թեք հոլովները կազմվում են սեռականի հիմքից` մայր/ը, մոր/ը, մորից, մորով: Արևմտահայերենում դա օ ներդրական հոլովումն է՝ մայր, մօր, մօրմէ, մօրմով: Կին/տիկին-գրաբարում ո հոլովման գոյական է, անկանոնությունը ջ հոլովակերտով կայուն գործածությունն է և *կնոյ ենթադրյալ ձևի բացակայությունը: Հոգնակիում ունի այք հոգնակերտը, իսկ հոլովումը և՛ վերջադրական է, և՛ ներդրական ա հոլովիչով` կանաց- տիկնաց/ կանանց- տիկնանց, պահպանվել է նաև յ-ն աց ձևույթի հետ` կանայց, տիկնայց, փաստորեն, ո-ա հոլովման հնագույն բառեր են` կնաւ- կանամբ, կանաց- կանանց: Հոլովենք միայն կին բառը` եզակի ուղղական՝ կին, հայց.՝ (զ)կին, սեռական-տրական՝ կնոջ, բացառական՝ ի կնոջէ, գործիական՝ կնաւ/կանամբ, ներգոյական՝ ի կնոջ: Հոգնակի ուղղական՝ կանայք, հայցական՝ (զ)կանայս, սեռական-տրական՝ կանաց/կանայց/կանանց, բացառական՝ ի կանաց/ ի կանայց/ ի կանանց, գործիական՝ կնաւք/կանամբք, ներգոյական՝ ի կանայս: Միջին հայերենում անցել է նորակազմ ոջ հոլովման՝ եզակի ուղղական՝ կին, հայց.՝ (զ)կին, սեռական-տրական՝ կնոջ, բացառական՝ (ի) կնոջէ, գործիական՝ կնոջով: Նշենք, որ վկայված է նաև հնչյունափոխված կնիկ ձևը, որը ան հոլովման է՝ կնկան, կնկ(ա)նէ, կնկանով: Հոգնակի ուղղական՝ կ(ի)ներ, հայցական՝ (զ)կ(ի)ներ, սեռական-տրական՝ կիներոյ/ու, բացառական՝ (ի) կիներոյ/ու/է, գործիական՝ կիներով: Աշխարհաբարում այս բառը կանոնավորվել է` պահպանելով գրաբարյան եզակի սեռականը, որի վերջավորությունը դարձել է ինքնուրույն հոլովիչ` դրվելով ազգակցական հարաբերությունների իմաստ արտահայտող առնչվող այլ բառերի

վրա ևս` քույր, տեր, տալ, տեգր, ընկեր, աներ, սկեսուր: Հոգնակին արևելահայերենում գրաբարյան այք հոգնակերտով է, ուստի ց հոլովման է ենթարկվում` կանայք, կանանց, կանանցից, կանանցով: Տիկինը եզակիում հոլովվում է կին բառի համաբանությամբ, բայց հոգնակիում ունի նաև կանոնավոր զուգաձևություններ` տիկնայք/տիկիններ: Արևմտահայ աշխարհաբարում լիովին կանոնավոր է՝ ոջ հոլովմամբ՝ կին, կնոջ, կնոջմէ, կնոջմով: Հոգնակիում ստեղծվել է կիներ ձևը, որը հոլովվում է ու հոլովիչով՝ կիներու, կիներէ, կիներով: Այր, տէր (տի Ւ այր) գոյականները հոլովվում են ն հոլովակերտի միջոցով, որը ևս վերջադրական է. դրվում է եզակի ուղղականի վրա. երկբարբառը պարզեցնում է այ-ա, օրինակ` այր-առն: Տէր- տեառն. այստեղ է երկբարբառակերպ ձայնավորը վերածվում է եա երկբարբառի`է>եա: Գրաբարում արդեն այս բառը կանոնավորվելու միտում ուներ ա ներդրական հոլովիչի միջոցով, հատկապես հոգնակի թվում և եզակի գործիականում` տերամբ, տերանց, ի տերանց և այլն: Եզակի ուղղ.՝ այր, տէր, հայց.՝ (զ)այր, (զ)տէր, սեռ.-տրակ.՝ առն, տեառն, բացառ.՝ յառնէ, ի տեառնէ, գործ.՝ "արբ/արամբ, տեարբ/տերամբ, ներգ.՝ յառն, ի տեառն: Հոգնակի ուղղ.՝ արք, տեարք, հայց.՝ (զ)արս, (զ)տեարս, սեռ.տրակ.՝ "արց/արանց, տեարց/տերանց, բացառ.՝ "յարց/յարանց, ի տեարց/ի տերանց, գործ.՝ "արբք/արամբք, տեարբք-տերամբք, ներգ.՝ յարս, ի տեարս: Միջին հայերենում այր բառի հնչյունափոխված տարբերակն է գործածական՝ էրիկ, որը ան հոլովման է՝ էրիկ,էրկան, էրկընէ, էրկընով: Աշխարհաբարում այր բառը հիմնական բառաֆոնդից դուրս է մղվել. արդի հայերենում կիրառվում է բարձր կամ պաշտոնական ոճում, ի հոլովման է, բայց եզակի հոլովումը հազվադեպ է` այրի, այրից, այրով և այլն: Տեր բառը միջին հայերենում կանոնավորվել է՝ անցնելով ոջ հոլովման՝ տէր-տիրոջ, տիրոջէ, տիրոջով: Արևելահայ աշխարհաբարում ևս ոջ հոլովման է` տեր, տիրոջ, տիրոջից, տիրոջով: Պաշտոնական ոճում հանդիպում է տյարք ձևը (տյարք և տիկնայք): Հազվադեպ կիրառվում է տյար-ը՝ որպես պարոնի հարգական փոխարինող: Արևմտահայերենում նույն ոջ հոլովումն է, տարբեր են միայն հոլովակերտները՝ մէ, մով. տէր, տիրոջ, տիրոջմէ, տիրոջով:

Քոյր բառը գրաբարում ե ներքին հոլովման է, 5-րդ դարում պահպանվել էին սեռականի երկու ձևեր՝ քուեր և հնչյունափոխված քեռ-ը. վերջինս առավել գործածական էր: Ոյ երկբարբառը սկզբում դարձել է ու` քույր>քուեր, ապա ընկել` քուեր>քեռ, իսկ վերջին ր-ն վերածվել է իր լծորդ ռ-ին` ր>ռ `քեր-քեռ: Հոգնակի ուղղական և հայցական հոլովներում ք հոգնակերտից առաջ ոյ երկբարբառը պարզվել է` ոյ>ո (քորք, քորս): Եզակի ուղղ.` քոյր, հայց.` (զ)քոյր, սեռ.-տրակ.` քուեր/քեռ, բացառ.` ի քուերէ/քեռէ, գործ.` քուերբ/քերբ, ներգ.` ի քուեր/ ի քեռ: Հոգնակի ուղղ.` քորք, հայց.` (զ)քորս, սեռ.-տրակ.` քուերց/քերց, բացառ.` ի քուերց/ ի քերց, գործ.` քուերբք/քերբք, ներգ.` ի քորս: Միջին հայերենում այս բառը հնչյունափոխվել է և անցել ոջ հոլովման՝ քուր, քուրոջ/քրոջ, քրոջէ, քրոջով: Հոգնակին՝ քուրեր, քուրերոյ/ու, (ի)քուրերոյ/ու/է, քուրերով: Աշխարհաբարում այս բառը ևս կին բառի համաբանությամբ անցել է ոջ հոլովման, սեռականի հիմքից էլ կազմվում են եզակի թեք հոլովները` քրոջից, քրոջով, արևմտահայերենում՝ քրոջմէ, քրոջմով: Գեւղ/գիւղ բառի հոլովման անկանոնությունը ջ հոլովակերտով է արտահայտվում, որը պահպանվել է միայն եզակի թվում: Այն վերջադրական է. դրվում է եզակի ուղղականի վրա, ձայնավոր հոլովիչ չկա` գիւղ- գեղջ. ջ-ի հավելումը բերում է եւ/իւ երկբարբառի պարզեցման` եւ >ե: Հոգնակին, ինչպես նա եզակի գործիականը գրաբարում արդեն կանոնավորվել էր` ի հոլովիչով: Եզակի ուղղ.՝ գեւղ, հայց.՝ (զ)գեւղ, սեռ.տրակ.՝ գեղջ, բացառ.՝ ի գեղջէ, գործ.՝ գիւղիւ, ներգ.՝ ի գեղջ: Հոգնակի ուղղ.՝ գիւղք, հայց.՝ (զ)գիւղս, սեռ.-տրակ.՝ գիւղից, բացառ.՝ ի գիւղից, գործ.՝ գիւղիւք, ներգ.՝ ի գիւղս: Միջին հայերենում, ապա աշխարհաբարում լիովին կանոնավորվել է. ի հոլովիչը տարածվել է բոլոր փուլերում` գիւղ- գիւղի, գիւղէ, գիւղով, արևելահայերենում՝ գյուղ, գյուղի/ն, գյուղից գյուղով, գյուղում և այլն: Տիւ նշանակում էր ցերեկ, հնդեվրոպական հնագույն բառ է՝ գրաբարում արդեն գործածությունից դուրս եկող: Հոգնակին պահպանվել է լոկ ուղղական և հայցական հոլովաձևերով: Անկանոնությունը հոլովակերտի տեղակայման մեջ է. դրվում է հոլովիչից առաջ` տուընջեան>

նջ+եան: Գրաբարում հոլովակերտը սովորաբար դրվում էր հոլովիչից հետո՝ ո+յ ո+ջ: Եզակի ուղղ.՝ տիւ, հայց.՝ (զ)տիւ, սեռ.-տրակ.՝ տուընջեան, բացառ.՝ ի տուընջենէ, գործ.՝ տուընջեամբ, ներգ.՝ ի տուընջեան: Հոգնակի ուղղ.՝ տիւք, հայց.՝ (զ)տիւս: Մնացյալ հոլովաձևերը գրաբարում արդեն վկայված չէին: Միջին հայերենում, ինչպես նաև աշխարհաբարում այս բառը գործածական չէ, թեև պահպանվել է գրաբարյան սեռականը որպես ածական տվնջյան լուսատու բառակապակցության մեջ: Աւր - Եզակի ուղղ.՝ աւր, հայց.՝ (զ)աւր, սեռ.-տրակ.՝ աւուր, բացառ.՝ յաւրէ, գործ.՝ աւուրբ, ներգ.՝ յաւուր: Հոգնակի ուղղ.՝ աւուրք, հայց.՝ (զ)աւուրս, սեռ.-տրակ.՝ աւուրց, բացառ.՝ յաւուրց, գործ.՝ աւուրբք, ներգ.՝ յաւուրս: Միջին հայերենում և աշխարհաբարում որպես ժամանականիշ բառ օր-ը գրաբարյան մահ բառի համաբանությամբ անցել է ուան/վա հոլովման: Ուղղ.՝ օր, սեռ.-տրակ.՝ օրուան, օրուընէ, օրով: Արևելահայերենում՝ օրվա/ն, բաց.՝ օրվանից/օրից, գործ.՝ օրվանով/օրով, ներգ.՝ օրում: Կարող է հոլովվել նաև ի հոլովիչով՝ օրի, օրէ//օրից, օրով: Հոգնակին, միջին հայերենից սկսյալ, եր հոգնակերտով է՝ օրեր, որը միջին հայերենում ոյ-ու հոլովման էր (արևմտահայերենում՝ ու)՝ օրեր, օրերոյ/ու, արևելահայ աշխարհաբարում՝ ի. օրեր, օրերի: Աշխարհաբարում ստեղծվել են սեփական անկանոն զուգաձև հոլովումներ, որոնք բոլորը գրաբարյան են` անցյալում հիմնականում կանոնավոր, ինչպես՝ ա հոլովում` աղջիկ> աղջկա, ո` Աստված>Աստծո, լույս>լուսո, սուգ>սգո, հույս>հուսո, պատիվ>պատվո, խնդիր>խնդրո, մամուլ>մամլո, յան՝ ծնունդ>ծննդյան, գալուստ>գալստյան, կորուստ> կորստյան, ե ներքին՝ դուստր>դստեր, կայսր>կայսեր և այլն:

Ա ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ա արտաքին հոլովում Ա հոլովիչը գրաբարում ամենատարածված հոլովիչն էր, որը հանդիպում էր և՛ արտաքին, և՛ ներքին, և՛ պարզ, և՛ խառը հոլովումների դեպքում: Ա արտաքին հոլովումը գրաբարում իմաստային հոլովում էր, որովհետև այդ հոլովման ենթարկվում էին գրաբարի հատուկ անունների մեծ մասը` անձնանուն կամ տեղանուն: Հասարակ անուններից միայն տիտան-ն էր այս հոլովման: Ա հոլովիչը վերջադրական թեքման դեպքում ստանում էր յ հոլովակերտը` այ: Եզակի բացառականում այս հոլովման բառերը է հոլովակերտ չէին ստանում, իսկ գործիականում ստանում էին աՒւ: Եզակի ներգոյականը կազմվում էր իՒհայցական կաղապարով: Հունական աս, ոս վերջավորություն ունեցող բառերի հոլովման ժամանակ ս-ն ընկնում էր, ո-ն վերածվում էր ե-ի` Ղուկաս//Ղուկայ, Անդրեաս/ /Անդրեայ, Փաւստոս//Փաւստեայ: Ա-ով վերջավորվող փոխառյալ հատուկ անունների հոլովման դեպքում ա հոլովիչը չի ավելանում, բնի ձայնավորը փոխարինում է նրան յ հոլովակերտի հավելմամբ` Աննա//Աննայ, Ասիա//Ասիայ: Բերենք հոլովման հիմնական տիպերի հարացույցները: Ուղղ. Հայց.

Անակ (զ)Անակ

Մոկք (զ)Մոկս

Կադմոս (զ)Կադմոս

Յուդա (զ)Յուդա

Վահէ (զ)Վահէ

Սեռ.-տր. Բացառ. Գործ. Ներգ.

Անակայ յԱնակայ Անակաւ յԱնակ

Մոկաց ի Մոկաց Մոկաւք ի Մոկս

Կադմեայ ի Կադմեայ Կադմեաւ ի Կադմոս

Յուդայ ի Յուդայ Յուդաւ ի Յուդա

Վահեայ ի Վահեայ Վահեաւ ի Վահէ

Միջին հայերենում այս հոլովումը պահպանվում է, սակայն խիստ սահմանափակվում է, արդեն գրաբարում ա վերջադրական թեքման շատ անուններ ունեին ի հոլովմամբ զուգաձևություններ` Ղուկաս//Ղուկայ//Ղուկասի, Աննա//Աննայ//Աննայի, ուստի միջին հայերենում նրանց

մեծ մասն անցնում է ընդհանրական դարձող ի հոլովման: Միջին հայերենում այս հոլովումը դարձյալ իմաստային է, ընդգրկում է անձնանունների, արդեն սակավաթիվ տեղանունների հոլովումը, թեև միջին հայերենում անձնանիշ որոշ հասարակ գոյականներ ևս կարող էին ենթարկվել այս հոլովման` սուլթան// սուլթանայ, տիկին// տիկնայ, քրմուհի//քրմուհեայ: Բայց դրանք արդեն առանց սահմանափակումների կարող էին հոլովվել նաև այլ հոլովիչներով: Այսինքն` ա վերջադրական հոլովումը միջին հայերենում արդեն մարող հոլովում էր: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բացառ. Գործ.

Բել (զ)Բել Բելայ Բելայ Բելով

Հոռոմ Հոռոմ Հոռոմայ ի Հոռոմայ Հոռոմով

սուլթան (զ)սուլթան սուլթանայ ի սուլթանայ սուլթանաւ

Աշխարհաբարում այս հոլովումը վերանում է` պահպանվելով միայն քարացած կառույցներում, հատկապես տեղանվանական` Սևանա լիճ, Վանա լիճ, Գեղամա լեռներ, Մարութա սար, Մսրա Մելիք, Մոկաց Միրզա, Սասնա ծռեր և այլն: Ա արտաքին հոլովման պատկանում է միայն աղջիկ գոյականը:

Ա ներքին հոլովում Ա ներքին հոլովումը գրաբարում ձևային հոլովում էր: Այս հոլովման ներքո գրաբարում արդեն միավորվում էին հնագույն տարբեր հոլովիչներ, անգամ վերջադրական բնույթի, ինչպես օրինակ` ան և եան, Աստղիկ//Աստղկան, ծաղիկ//ծաղկան, աղջիկ//աղջկան, ժողովուրդ//ժողովրդեան, ծնունդ//ծննդեան: Ան, եան հոլովիչներն ըստ ամենայնի վաղնջական ծագում ունեին, գրաբարում կորցրել էին իրենց համակարգային բնույթը, և գրաբարի քերականները դրանք ավանդույթի ուժով էին միավորում ա ներդրական հոլովման կազմի մեջ: Այս հոլովման ենթարկվում էին`

ա) բաղաձայն Ւն բառավերջ ունեցող բառերը` արեգակն, աղեղն, բուրգն, մատուռն, այծեամն, հիմն և այլն, բ) -ումն բայանվանակերտ ածանցով բառերը` երեւումն, խոտորումն, ցասումն, ուսումն և այլն, գ) -ուն-ով վերջավորվող մի քանի բառ` տուն, շուն, ձեղուն, անուն, աշուն, գարուն, նաև մահ, դ) -իկ և -ուկ ածանց ունեցող մի շարք բառեր` մարդիկ, աղջիկ, անդրանիկ, խցիկ, ծաղիկ, մանուկ, Աստղիկ, Յուսիկ, Ձուիկ և այլն, ե) -ութիւն կամ -իւն վերջավորություն ունեցող բառերը` մեծութիւն, բարութիւն, գոհութիւն, կորիւն, մրջիւն և այլն, զ) -ունդ, -ուրդ, -ուստ և -իստ վերջածանցներով մի շարք բառեր` ծնունդ, սնունդ, ժողովուրդ, խորհուրդ, կորուստ, թաքուստ, հանգիստ և այլն: Նշենք, որ այս խմբի բառերը ենթարկվում էին նաև այլ հոլովումների՝ ո կամ ի, է) ձևային և իմաստային ընդհանրություններ չունեցող մի շարք բառեր` տեսիլ, ժամ, ամիս: Բերենք հոլովման հարացույցների օրինակներ: Գրաբար Ուղղ. դուռն Հայց. (զ)դուռն Սեռ.-տր. դրան Բացառ. ի դրանէ Գործ. դրամբ Ներգ. ի դրան Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բացառ. Գործ. Ներգ.

արիւն (զ)արիւն արեան յարենէ արեամբ յարեան

դրունք (զ)դրունս դրանց ի դրանց դրամբք ի դրունս

ուսումն ուսմունք տուն տունք (զ)ուսումն (զ)ուսմունս (զ)տուն (զ)տուն ուսման ուսմանց տան տանց յուսմանէ յուսմանց ի տանէ ի տանց ուսմամբ ուսմամբք տամբ տամբք յուսման յուսմունս ի տան ի տունս

արիւնք (զ)արիւնս արեանց յարեանց արեամբք յարիւնս

ծնունդ (զ)ծնունդ ծննդեան ի ծննդենէ ծննդեամբ ի ծննդեան

ծնունդք (զ)ծնունդս ծննդեանց ի ծննդեանց ծննդեամբք ի ծնունդս

Միջին հայերենում ա ներքին հոլովումը տրոհվում է. նրանից առանձնանում են՝ ա) եա ներդրական հոլովումը` -իւն, -ութիւն վերջ ունեցող բառերի համար, բ) եան վերջադրական հոլովումը` -իստ, -ուստ, -ունդ վերջավորությամբ որոշ բառերի համար, գ) ան վերջադրական հոլովումը՝ -իկ, -ակ, -ուկ վերջավորությամբ բառերի համար, որոնց միանում են գարուն, աշուն, ուղեղ/ըղեղ, խունկ և այլ բառեր, դ) ուան/ վան/ւան հոլովումը, որը ծագում է մահ բառի մահուան հոլովաձևից և միջին հայերենում դառնում է ժամանականիշ բառերի հոլովիչ` գիշեր, էգուց, իրիկուն, ցերեկ, օր, տարի>գիշերուան, էգուցուան, իրիկուան, ցերեկուան, օրուան, տարուան և այլն: Բուն ա ներդրական հոլովումը պահպանվում է բաղաձայն +ն վերջով բառերի համար, որոնց միանում են արդեն վերացած ի-ա խառը ներդրական հոլովման որոշ բառեր, թեև դրանց մի մասը անցնում է ի կամ ան վերջադրական հոլովումների, օրինակ` եզն/ եզ- եզի, եզան: Արևելահայերենում ա ներդրական հոլովմամբ թեքվում են միայն -ություն ածանցով կազմված բոլոր (չհաշված Հարություն անձնանունը) և տուն, շուն, ձյուն, սյուն, արյուն, անկյուն գոյականները: Ինչ վերաբերում է անուն բառին, ապա այն պատկանում է ոչ թե ա, այլ ու/վա ներքին հոլովման: Արևմտահայերենում ա ներդրական հոլովումը ևս պահպանվում է մասնակիորեն, այս հոլովմամբ թեքվում են -ութիւն ածանցով գոյականները և անուն բառը, թեև վերջինս առավել հաճախ հոլովվում է ի հոլովիչով: Ուղղ. Սեռ.-տր. Բացառ. Գործ.

բազմութիւն բազմութեան բազմութենէ բազմութեամբ// բազմութիւնով

անուն անուան//անունի անունէ անուամբ

Ո ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ո հոլովիչը գրաբարում գործուն հոլովիչ էր, որը մասնակցում էր և՛ պարզ, և՛ խառն հոլովումների կազմությանը, բայց միայն վերջադրական բնույթի: Այս հոլովման ենթարկվում էին գոյականներ, ածականներ, թվականներ և դերբայներ: Ո վերջադրական հոլովման գրաբարում պատկանում էին. ա) ի բուն ունեցող միավանկ բառերը` ձի, թի, դի, բ) ի բառավերջ ունեցող բազմավանկ բառերից բացառության կարգով այս հոլովման ենթարկվում էին երի, որդի, ոգի, հոգի, ոսկի բառերը, գ) -ային, -ին, -ուած, -ուն, -ցի ածանցներով բառերը` լեռնային, մարդկային, առաջին, վերջին, յօդուած, շինուած, անասուն, գիտուն, Փարպեցի, հելլենացի և այլն, դ) անորոշ և անցյալ դերբայները, որոնցից անորոշը՝ միայն եզակի թվով, անցյալը՝ եզակի և հոգնակի, ե) մի շարք հատուկ անուններ` Սանատրուկ, Տարօն, Շապուհ, ե) անեզական անուններ` կուռք, դժոխք, պահք, հունձք, Վայք, Տայք, զ) ձևային տարբերակում չունեցող բազմաթիվ բառեր՝ ամպ, արծաթ, բոյս, յոյս, հուր, ջուր, թուղթ, թուք, իւղ, սափոր և այլն: Այս հոլովման դեպքում ո հոլովիչը միշտ ստանում է յ հոլովակերտը` ոյ, հազվադեպ նաև` ջ - ոջ, օրինակ` միոյ/միոջ: Տրական հոլովում այս հոլովման որոշ բառեր ստանում են ում հոլովակերտը, որից էլ ի նախդրով կազմվում է ներգոյականը, օրինակ՝ ասացեալ>ասացելում >յասացելում, վերջին>վերջնում>վերջնում, հին>հնում>ի հնում, թեև ներգոյական հոլովը ո հոլովման դեպքում, որպես կանոն, կազմվում է հայցական հոլովից` ի հուր, ի հուրս, ի շինուած, ի շինուածս: Որոշ բառեր եզակի ներգոյականի կազմության ժամանակ երբեմն ստանում են ի հոլովիչը` ի գուբ/ի գբի, յերազ/յերազի և այլն191: Այս երևույթը Ա. Աբրահամյանը բացատրում է հոլովական զուգաձևությամբ. նման բառերը, բացի ո հոլովիչից, հոլովվել են նաև ի հոլովիչով: Առաջ անցնելով՝ նշենք,

Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976, էջ 39:

որ պատմական զարգացման ընթացքում այս բառերն իրոք անցնում են ի հոլովման: Բացառականը, որպես կանոն, կազմվում է տրականից ի նախդրով, առանց է հոլովակերտի` ի հրոյ, ի բուսոյ, ի գիտնոյ, գործիականը ստանում է վ հոլովակերտը: Եթե բառն ունի վերջնահանգ ի և միավանկ չէ, այդ ի-ն դառնում է ւ, այսպես` ոգի+ոյ= ոգւոյ, քաղաքացի+ոյ= քաղաքացւոյ, միավանկ բառերի ի ձայնավորը չի հնչյունափոխվում` թի +ոյ=թիոյ: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

բերան բերանք (զ)բերան (զ)բերանս բերանոյ բերանոց ի բերանոյ ի բերանոց բերանով բերանովք ի բերան/ի ի բերանս

էշ (զ)էշ իշոյ յիշոյ իշով յէշ

էշք (զ)էշս իշոց յիշոց իշովք յէշս

դժոխք (զ)դժոխս դժոխոց ի դժոխոց դժոխովք ի դժոխս

Բերենք անորոշ և անցյալ դերբայների գրաբարյան հոլովման հարացույցները: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

թողուլ (զ)թողուլ թողլոյ ի թողլոյ թողլով ի թողուլ

սիրեցեալ (զ)սիրեցեալ սիրեցելոյ ի սիրեցելոյ սիրեցելով ի սիրեցեալ

սիրեցեալք (զ)սիրեցեալս սիրեցելոց ի սիրեցելոց սիրեցելովք ի սիրեցեալս

Միջին հայերենում ո հոլովումն ավելի է ընդլայնվում, որովհետև գրաբարյան ո-ա խառն հոլովման բառերը ևս անցնում են ո հոլովման, բացի այդ միջինհայերենյան հոգնակերտների մեծ մասը ենթարկվում է ո հոլովման` եր- երոյ, ներ-ներոյ, նի-նոյ, անի-անոյ, վի-վոյ: Ընդ որում՝ այս հոլովման գործիականի ով վերջավորությունն ընդհանրանում է բոլոր հոլովումների համար և կանոնավորում գործիական հոլովի կազմությունը թե՛ անվանական, թե՛ դերանվանական հոլովման համակարգերում:

Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ.

բերան (զ)բերան բերանոյ (ի) բերանոյ/է բերանով

բերաննի (զ)բերաննի բերաննոյ/ու (ի) բերաննոյ/է բերաննով

էշ (զ)էշ իշոյ/ու (յ)իշոյ/ու իշով

իշվի (զ)իշվի իշվոյ (յ)իշվոյ/ու իշվով

Միջին հայերենի ուշ շրջանում ոյ>ու հնչյունափոխությունը գնալով ամրակայվում է, դառնում ընդհանրական և աշխարհաբարում արդեն վերածվում նոր ու հոլովման: Արևելահայերենի քերականություններում ու-ն արտաքին հոլովում է: Սակայն այս հոլովման մեջ ներկայացված են երկու տարբեր կարգի հոլովումներ՝ ու արտաքին (0-ու) և ի/ու հերթագայությունը: Ուստի սրանք անհրաժեշտ է միմյանցից տարանջատել192: Ի-ու հերթագայության ենթարկվում են ի-ով վերջացող բազմավանկ բառերը. նրանց բացառականը ևս ու հիմքով է կազմված` ուց` եկեղեցի/ եկեղեցու/եկեղեցուց: Արևելահայերենում ու արտաքին հոլովման են անցել գրաբարում ո հոլովման պատկանող աստված, մարդ, ամուսին, անկողին աղախին բառերը, ինչպես նաև ձի, թի, դի միավանկ բառերը, երբեմն նաև մահ գոյականը: Անորոշ դերբայը ևս ու հոլովման է` վազել, վազելու, վազելուց, վազելով: Հ. Աճառյանի բերած օրինակներից էշ> իշու, տղա>տղու, գլուխ>գլխու ձևերը պահպանվել են ժողովրդախոսակցական լեզվում: Արևմտահայերենում ու-ն առաջին հոլովումն է և ունի մեծ ընդգրկում: Արևմտահայերենում անորոշ դերբայի ի, ու խոնարհիչները փոխվում են ե-ի, օրինակ՝ թողուլ- թողելու, խօսիլ>խօսելու, թռչիլ>թռչելու193: Եր կամ ներ հոգնակերտներով բոլոր բառերը ինչպես միջին հայերենում, այնպես էլ արևմտահայերենում ենթարկվում են ոյ>ու հնչյունափոխության արդյունքում ձևավորված նոր ու հոլովման՝ սարեր>սարերու, ջուրեր>ջուրերու, միրգեր>միրգերու: Որոշ բառերի գրաբարյան ո հոլովման ձևերը պահպանվում են իբրև գրաբարաբանություն` սուգ/սգո, լույս/լուսո, հույս/հուսո, պատիվ/

Տե՛ս Ա. Աբաջյան, նշվ. աշխ., էջ 387-390: Տե՛ս Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն, Եր., 2007, էջ 70:

պատվո, մամուլ/մամլո նաև աստված/աստծո/աստծու: Այս հոլովատիպերը կոչվում են այլաձև կամ զարտուղի: Նշված բառերի կանոնավոր սեռականը ի հոլովիչով է՝ սգի, լույսի, հույսի, պատվի, մամուլի: Միայն սեր բառն է, որ հոլովվում է զուտ ո հոլովիչով՝ սեր, սիրո, սիրուց, սիրով: Արևմտահայերենում ո/ոյ հոլովումը բավական տարածված է, սակայն արդեն առկա են նահանջի միտումները: Այսպես, ոյ հոլովման ենթարկվում են իա-ով վերջավորվող օտար հատուկ տեղանունները, բայց հիշյալ աշխարհագրական անունները կարող են հոլովվել նաև ի հոլովիչով՝ Իտալիա>Իտալիոյ/ Իտալիայի, Ռուսիա> Ռուսիոյ/Ռուսիայի և այլն: Զուտ այս հոլովման ենթարկվում են սէր, աստուած, Պոլիս բառերը, թեև սէր բառը հանդիպում է նաև ի հոլովիչով՝ սէրի/սէրին, ընդ սմին՝ արևմտահայերենում է>ի գրաբարյան հնչյունափոխությունը հաճախ չի կատարվում: Որպես այլաձև հոլովման տարբերակ՝ ի-ով վերջավորվող բառերը հատկապես բարձր ոճերում կարող են հանդիպել գրաբարյան ձևով՝ եկեղեցի>եկեղեցւոյ, հոգի>հոգւոյ, որդի>որդւոյ: Ի-ով վերջավորվող բառերի համար առավել ընդունված են ի հոլովիչով տարբերակները՝ հոգի>հոգիի, եկեղեցի>եկեղեցիի, որդի>որդիի և այլն:

ՈՒ ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ու հոլովումը գրաբարում մեծ տարածում չունեցող պարզ հոլովում էր՝ հիմնականում վերջադրական բնույթի: Գրաբարում պահպանվել է ու ներդրական հոլովման միայն մեկ բառ` աւր/աւուր: Հոլովման հարացույցը հետևյալն է` Ուղղ. աւր աւուրք Հայց. (զ)աւր (զ)աւուրս Սեռ.-տր. աւուր աւուրց Բաց. յաւրէ յաւուրց Գործ. աւուրբ աւուրբք Ներգ. յաւուր յաւուրս

Միջին հայերենում օր բառի հոլովումը մասամբ կանոնավորվում է: Ժամանականիշ այլ գոյականների հետ մեկտեղ, մահ բառի համաբանությամբ այն անցնում է նոր՝ վան/ուան ժամանականիշ հոլովման` օրվան, ցորեկվան, էգուցվան, վաղվան, տարուան, թեև միջին հայերենում հանդիպում է նաև օր բառի ի արտաքին հոլովման ձևը` օրի: Ուղղ. օր օրեր Հայց. (զ)օր (զ)օրեր Սեռ.-տր. օրվան օրերոյ/ու Բաց. (յ)օրվնէ (յ)օրերոյ/ու/է Գործ. օրվնով օրերով Աշխարհաբարում պահպանվում է միջինհայերենյան հոլովատիպը` վա հոլովմամբ` օր, օրվա, օրվանից/օրից, օրով, օրում: Ու վերջադրական հոլովման ենթարկվում են. ա) ձևային տարբերակում չունեցող մի շարք բառեր` արև, գանձ, դաս, դար, նախանձ, շաբաթ, ուրբաթ և այլն, բ) կենդանի, թռչուն նշանակող բառեր` ագռաւ, աղուէս, առեւծ, արջ, գրաստ, ինձ, ուղտ, ցուլ, կաքաւ և այլն, գ) մի քանի հատուկ անուն և սակավաթիվ անեզական գոյականներ` Աբրահամ, Խոսրով, Յովսէփ, Յորդանան, Մարիամ, բարք, պարտք, վարք և այլն, դ) ր-ով և նախորդող բաղաձայնով ավարտվող մի քանի բառեր` ասր, թանձր, ծաղր, ծանր, մեղր, բարձր և այլն: Այս բառերից բարձր-ը և ցածր-ը, մանր-ը հոգնակի թվում ստանում են ունք հոգնակերտը և ներդրական հոլովման տիպին են անցնում՝ բարձունք-բարձանց, փուքունքփոքունց, մանունք-մանունց, բայց այս բառերի մեծ մասը գրաբարում արդեն այլաձև հոլովումներ ունեին՝ ո վերջադրական, ե ներդրական: Սեռական-տրականում ու հոլովիչն է, բացառականում տրականին ավելանում է է հոլովակերտը. այս դեպքում ու հոլովիչը սովորաբար սղվում է, թեև երբեմն կարող է պահպանվել: Գործիական հոլովը նույն սեռական-տրականն է, որովհետև գործիականի հոլովակերտ ւ-ը չի կա-

րող գումարվել: Ներգոյականը կազմվում է եզակի թվում ի Ւ տրական, հոգնակի թվում՝ ի Ւ հայցական կաղապարներով: Ուղղ. զարդ զարդք Հայց. (զ)զարդ (զ)զարդս Սեռ.-տր. զարդու զարդուց Բաց. ի զարդէ ի զարդուց Գործ. զարդու զարդուք Ներգ. ի զարդու ի զարդս

փոքր (զ)փոքր փոքու ի փոքուէ փոքու ի փոքու

փոքունք (զ)փոքունս փոքունց ի փոքունց փոքումբք ի փոքունս

պարտք (զ)պարտս պարտուց ի պարտուց պարտուք ի պարտս

Միջին հայերենում գրաբարյան ու վերջադրական հոլովումը գրեթե վերանում է, ու հոլովման պահպանված սակավաթիվ ձևերն ունեն հոլովական զուգաձևություններ ի հոլովիչով, զորօրինակ՝ խոզու-խոզի, ձագու-ձագի, նախանձու-նախանձի, Ղազարու-Ղազարի: Այսինքն՝ գրաբարյան ու վերջադրական հոլովման ենթարկվող բառերն անցնում են հիմնականում ի ընդհանրական հոլովման: Միջին հայերենում արդեն ստեղծվել էր նոր ու հոլովում, որը գրաբարյան ո հոլովման պատմական զարգացման հետևանքն էր` ոյ-ու հնչյունափոխության արդյունք` այգի-այգւոյ-այգոյ-այգու: Արևմտահայերենում ու հոլովումը ամենատարածվածն է: Այս հոլովումը պահպանել են մի շարք գոյականներ՝ ծով>ծովու, հաւ>հաւու, կով>կովու, էշ >իշու, արջ>արջու, ժամ>ժամու, գահ>գահու, շաբաթ>շաբթու և այլն: Բայց դրանց մի մասն արդեն աստիճանաբար անցնում է ի հոլովման, ինչպես՝ արջ>արջի, շաբաթ>շաբաթի կամ շաբթուան:

Ի ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ի հոլովիչը գրաբարում ամենատարածված հոլովիչներից է, որը մասնակցում էր պարզ և խառն հոլովումների կազմությանը, ինչպես և ներքին ի-ա, արտաքին ի-ա թեքումներին: Ի պարզ հոլովումը վերջադրական է: Այս հոլովման ենթարկվում են`

ա) -եայ, -այ, -ոյ, -է բառավերջ ունեցող բոլոր բառերը` պաշտօնեայ, հրեայ, արքայ, երեխայ, երեկոյ, բազէ, ափսէ և այլն, բ) -եան հանգով բառերը՝ որոշ բացառություններով, օրինակ՝ մատեան, ատեան, վայրկեան, գ) -եստ/ աստ, -ոյթ ածանցներով բառերը` գովեստ, համեստ, պահեստ, առագաստ, լաստ, երեւոյթ, ծածկոյթ և այլն, դ) մի շարք անձնանուններ, հատուկ և հասարակ անեզական գոյականներ` Մովսէս, Արտաշէս, Ներսէս, Սարգիս, Վաչէ, խօսք, միտք, կուրծք, անէծք, Աղոանք, Պարսք, Կասպք և այլն, ե) ենթակայական դերբայը` ող վերջավորությամբ` հատանող, շիջանող, ուսանող և այլն, զ) ձևային տարբերակում չունեցող բազմաթիվ բառեր`ախտ, բախտ, բան, բանտ, դատ, դար, խորշ, կայծ, կարաւտ, ջահ, սիրտ և այլն: Ի վերջադրական հոլովման դեպքում սեռական-տրական հոլովը եզակի թվում վերջավորվում է ի հոլովիչով, բացառականում բառերը ստանում են է հոլովակերտը, որից առաջ ի-ն ընկնում է, գործիականը կազմվում է՝ սեռական հոլովին ավելացնելով ւ հոլովակերտը: Ներգոյական հոլովը կազմվում է եզակի թվում՝ ի+տրական, հոգնակի թվում՝ ի+հայցական կաղապարներով: Հոգնակի թիվը կազմվում է ք, ս, ց հոգնակերտներով: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

բան (զ)բան բանի ի բանէ բանիւ ի բանի

բանք (զ)բանս բանից ի բանից բանիւք ի բանս

խօսք (զ)խօսս խօսից ի խօսից խօսիւք ի խօսս

Միջին հայերենում ի վերջադրական հոլովումը խիստ ընդլայնվում է, որովհետև այս հոլովման են անցնում գրաբարյան ի-ա խառը, ինչպես նաև ու հոլովման բառերը:

Ուղղ. բան բաներ խօսքեր Հայց. (զ)բան (զ)բաներ (զ)խօսքեր Սեռ.-տր. բանի բաներոյ/ու խօսքերոյ/ու Բաց. (ի) բանէ (ի) բաներոյ/ու/է (ի) խօսքերոյ/ու/է Գործ. բանով բաներով խօսքերով Արևելահայերենի ամենամեծ հաճախականություն ունեցող հոլովումն է: Ի-ով են հոլովվում գոյականների մեծագույն մասը, փոխանուն ածականը, թվականը, դերանվանական հոլովման չպատկանող, բայց հոլովվող դերանունները, առհասարակ գոյականաբար հանդես եկող բոլոր բառերը` բացի անք, յք/նց, ք/ց հոլովումների ենթարկվող բառերից, ինչպես նաև գոյականների հոգնակի թիվը: Գ. Սևակի արտահայտությամբ՝ այս հոլովումը մեծ «էքսպանսիա» ունի, որը դրսևորվում է նրանով, որ այլ հոլովումների պատկանող բառերը ինչ-ինչ նկատառումներով հաճախ հոլովվում են ի-ով, ինչպես՝ ամսվա/ամսի, տալոջ/տալի: Միջինհայերենյան օրինաչափությունները ժառանգած արևմտահայերենում -եր/ներ հոգնակերտներով կազմությունները ու հոլովման են ենթարկվում: Գրաբարյան ի հոլովման հոգնակի սեռական-տրականի ից ձևույթը արևելահայ աշխարհաբարում դառնում է բացառական հոլովի հիմնական կազմիչը բոլոր հոլովումների համար՝ ներառյալ դերանվանական, բացի ու հոլովումից, որի դեպքում գործում է ուց ձևույթը՝ դարձյալ ի տարբերություն արևմտահայերենի, որտեղ բացառականի կազմիչը է հոլովակերտն է: Գրաբարում ո և հատկապես ո-ա խառն հոլովման ենթարկվող ի-ով վերջավորվող բառերը արևմտահայերենում անցել են ի հոլովման՝ ուսուցչուհի>ուսուցչուհիի, աստվածուհի>աստվածուհիի, որդի>որդիի, հոգի>հոգիի: -Ում բայանվանակերտ ածանցով բառերը ևս հիմնականում դարձել են ի հոլովման՝ սպասում>սպասումի, ծաղկում>ծաղկումի, այլասերում>այլասերումի, ձուլում>ձուլումի194:

Հմմտ. Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն, Եր., 2007, էջ 68:

Ե ՆԵՐԴՐԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ե ներդրական հոլովումը գրաբարի պարզ ձևային հոլովումներից է: Այս հոլովման ենթարկվում են բաղաձայնՒղ և բաղաձայնՒր բառավերջ ունեցող բառերը (նման կառույցի որոշ բառեր հոլովվում էին ու հոլովմամբ` արմատական բաղաձայնի անկմամբ` բարձր-բարձու, մեղր-մեղու, ասր-ասու, ծաղր-ծաղու, քաղցր-քաղցու), ինչպես նաև եւր/իւր բառավերջով բառերը, որոնք, սակայն, կարող էին հոլովվել նաև ո, ի, ի-ա հոլովումներով: Ե հոլովիչը ծագումնաբանորեն մայր լեզվի բնի ձայնավոր է, որը հայերենը սղել է և վերականգնել որպես հոլովիչ, այսպես` աստղ բառի ուղիղ ձևը մայր լեզվում ster էր, ուստրը` sսէter, տայգր` d21ver և այլն: Այս հոլովումը գրաբարում արդեն սահմանափակ հոլովում էր, շատ էին զուգաձևությունները: Հոգնակի թվում ե հոլովիչի հետ զուգահեռ գործածվում էր ա հոլովիչը, որը դրվում է ե հոլովիչով եզակի սեռական-տրական հիմքի վրա` կազմելով ա վերջադրական հոլովմանը բնորոշ թեքույթներ` աց, աւք, ինչպես օրինակ` աստղ-աստեղ Ւաց, աստեղՒաւք և այլն: Սա վկայում է, որ ե հոլովիչն արդեն գրաբարում մարող հոլովում էր: Ե հոլովիչը սեռական-տրականում դրվում էր վերջին բաղաձայնից առաջ: Եզակի բացառականում այս հիմքի վրա ավելանում էր է հոլովակերտը, գործիականում` բ: Հոգնակի ուղղականում ք հոգնակերտն ավելանում էր եզակի սեռական-տրականի հիմքին` ստեղծելով երք կամ եղք վերջավորությունները` ուստերք, աստեղք, շիգեղք (շիգղ-կոճակ, զարդ), տարերք: աստեղք Ուղղ. աստղ Հայց. (զ)աստղ (զ)աստեղս Սեռ.-տր. աստեղ աստեղց/աստեղաց Բաց. յաստեղէ յաստեղց/յաստեղաց Գործ. աստեղբ աստեղբք/աստեղաւք Ներգ. յաստեղ յաստեղս

Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ալիւր(ալեւր) (զ)ալիւր ալեր յալերէ ալերբ յալեր

ալեւրք (զ)ալեւրս ալերց/ալերաց յալերց/յալերաց ալերբք/ալերաւք յալեւրս

Միջին հայերենի վաղ շրջանում այս հոլովումը դեռ պահպանվում է, բայց որպես գրաբարաբանություն: 14-րդ դարից հետո այս հոլովման բառերը հիմնականում սկսում են հոլովվել ի հոլովիչով` աստղի, աղբրի, դստրի, բացառականը կազմում են է հոլովակերտով, որն արդեն ավելանում էր ոչ թե սեռականին, այլ ուղղականին` (յ)աստղէ, (ի)կայսրէ: Գործիականում նման բառերը ավելի հաճախ ստանում են ով մասնիկը` աստղով, կայսրով, ալրով: Հոգնակի ուղղական էլ, ք հոգնակերտից բացի, սկսում է ստանալ եր, ներ, նի հոգնակերտները` աստղեր, աստղնի, աղբրներ: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ.

աստղ (զ)աստղ աստեղ/ աստղոյ/ու (յ)աստեղէ /(յ)աստղէ աստեղբ/աստղով

աստղեր, աստղնի (զ)աստղեր/(զ)աստղնի աստղերոյ/աստղնոյ (յ)աստղերոյ/ու/է /(յ)աստղնոյ/ու/է աստղերով, աստղնով

Աշխարհաբարում այս հոլովումը վերանում է, դրան ենթարկվող բառերն անցնում են ի ընդհանրական հոլովման, հոգնակին կազմվում է եր կամ ներ հոգնակերտներով` կախված վանկերի քանակից: Վերջնավանկում գաղտնավանկ ունեցող այսպես կոչված մեկուկեսվանկանիները արևելահայերենում հոգնակին կազմում են -եր-ով, օրինակ՝ կայսրեր, դուստրեր, աստղեր, սանրեր: Մի քանի բառերում ե հոլովիչով ձևերը պահպանվում են եզակի սեռականում՝ որպես գրաբարյան կայուն զուգաձևություններ` դուստր-դստեր/դուստրի, կայսր-կայսեր/կայսրի: Գրաբարյան սեռականի որոշ ձևեր դարձել են բառակազմական հիմ324

քեր` աստղ, աստեղ-աստղային և աստեղային կամ` կայսր, կայսերկայսերապետություն, կայսերապաշտություն, կայսերական, տարր, տարեր - տարերային, եզր, եզեր - եզերք և այլն:

ԽԱՌՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ի-Ա խառն արտաքին հոլովում Այս հոլովումը գրաբարի ամենատարածված հոլովումներից է. այս հոլովման ենթարկվում են ձևային տարբերակում չունեցող բազմաթիվ գոյականներ և ածականներ` ագահ, ազատ, աղքատ, ամ, աշխարհ, բազում, գազան, գաւազան, դեւ, երիտասարդ, երկիր, լաւ, խաւար, կարգ, չար, ոսոխ, պայծառ, պարտէզ, սէգ, վէմ, տէգ, տխմար, տկար, փիղ, օրիորդ և այլն, ինչպես նաև ներկա կամ ենթակայական դերբայը: Ձևային ընդհանրություն ունեցող բառախմբերից առանձնացնենք հետևյալ բառերը, որոնք բառավերջում ունեն՝ -ակ, -անակ, -եակ -աղիւսակ, աշտարակ, բաժակ, պսակ, պուրակ, աշտանակ, արգանակ, յաղթանակ, դղեակ, դայեակ, մանեակ, սենեակ… -ական – անապատական, շինական, փախստական… -ածու - ակնածու, նուագածու, ձեռնածու… -արան- գանձարան, պահարան, դատարան…. -էղ, -եղէն- զօրեղ, հիւթէղ, հողեղէն, հրեղէն… -իկ- կապիկ, կօշիկ, ռոճիկ… -իչ- բրիչ, գրիչ, գործիչ… -որդ- առաջնորդ, ճանապարհորդ, որսորդ, երկրորդ, երրորդ… -ոց- խայթոց, փողոց, պահոց…. -ու- արու, եղջերու, լեզու, մեղու…. - ուկ - աղմուկ, բազուկ, գեղջուկ, վհուկ… -պան - դռնապան, պահապան, պարտիզպան… -ստան - այգեստան, բուրաստան, հեռաստան….

-ւոր/աւոր - զինուոր, աղանդաւոր, աղեղնաւոր, սպասաւոր… -անք ածանցով անեզական գոյականները` աղաչանք, պաղատանք, յանցանք, լլկանք… -մի շարք անեզական գոյականներ` արտասուք, խելք, կամք, միտք, կառք, փառք: Հոլովման ընթացքում առաջին հոլովիչը մասնակցում է եզակի սեռական-տրական հոլովների թեքմանը` դրվելով բառավերջում, բացառականը կազմվում է է հոլովակերտով, գործիականը՝ ւ հոլովակերտով` աւ: Եզակի գործիականից սկսած` թեքումը կատարվում է ա հոլովիչով` աց, աւք՝ ներառյալ հոգնակի հոլովաձևերը: Ներգոյական հոլովը եզակի թվում կազմվում է ի+ տրական, հոգնակի թվում՝ ի + հայցական կառույցներով: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

վէմ (զ)վէմ վիմի ի վիմէ վիմաւ ի վիմի

վէմք (զ)վէմս վիմաց ի վիմաց վիմաւք ի վէմս

Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

յանցանք (զ)յանցանս յանցանաց ի յանցանաց յանցանաւք ի յանցանս

գթացող (զ)գթացող գթացողի ի գթացողէ գթացողաւ ի գթացողի

գթացողք (զ)գթացողս գթացողաց ի գթացողաց գթացողաւք ի գթացողս

Միջին հայերենում այս հոլովումը, ինչպես նաև մնացած խառը հոլովումները վերանում են: Ի-ա վերջադրական հոլովման բառերն անցնում են ի վերջադրական հոլովման: Հիմնական պատճառը գործիական հոլովի կանոնավորումն էր ընդհանրական դարձող ով հոլովակերտի միջոցով և՛ եզակի, և՛ հոգնակի թվերում: Աշխարհաբարը ժառանգում է միջինհայերենյան կանոնավորումը:Արդի գրական արևելահայերենում և

հատկապես արևմտահայերենում ի-ա խառը հոլովման եզակի գործիականի մի քանի ձևեր պահպանվում են իբրև մակբայներ, կապեր կամ եղանակավորող բառեր՝ հրապարակավ, միջոցաւ, պատճառաւ, հաւաստեաւ և այլն:

Ի-Ա ներդրական հոլովում Այս հոլովման բացառման սկզբունքով ենթարկվում են ն-ով և նախորդող բաղաձայնով ավարտվող այն բառերը, որոնք չեն ենթարկվում ա ներդրական հոլովման, օրինակ` ազն, անձն, ափն, բեռն, բուռն, գառն, դաշն, թոռն, խաշն, լեառն, կաթն, կառափն, հարսն, սառն և այլն: Ի հոլովիչը մասնակցում է եզակի սեռական-տրական հոլովի թեքմանը` դրվելով բառավերջի ն բաղաձայնից առաջ, բացառականը կազմվում է է հոլովակերտով, գործիականը՝ բ հոլովակերտով` ամբ: Եզակի գործիականից սկսած, ներառյալ հոգնակի հոլովաձևերը, թեքումը կատարվում է ա հոլովիչով, որը ևս դրվում է ն-ից առաջ` անց, ամբք: Ներգոյական հոլովը եզակի թվում կազմվում է ի+ տրական, հոգնակի թվում ի + հայցական կառույցներով: Հոգնակին կազմվում է ինք կամ ունք հոգնակերտներով: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

հարսն (զ)հարսն հարսին ի հարսնէ հարսամբ ի հարսին

հարսունք լեառն (զ)հարսունս (զ)լեառն հարսանց լերին ի հարսանց ի լեռնէ/լեառնէ հարսամբք լերամբ ի հարսունս ի լերին

լերինք (զ)լերինս լերանց ի լերանց լերամբք ի լերինս

Միջին հայերենում այս հոլովումը վերանում է, սկսում է փոխվել նաև այս բառերի հնչյունական կազմը. վերջին ն հնչյունն ընկնում է: Այս արմատական հնչյունը հիմնականում վերականգնվում է հոգնակի թվում եր մասնիկից առաջ` լեռ-լեռներ, եզ-եզներ, բայց ոչ միշտ` կաթ-կաթեր, մաս-մասեր: Բառերի մեծ մասն անցնում է ի վերջադրական հոլովման` մաս-մասի, կաթ-կաթի, բեռ-բեռի, գառ- գառի, մի մասը սկսում է են327

թարկվել ան նորակազմ վերջադրական հոլովման, որտեղ ա-ն հոլովիչն է, ն-ն՝ վերականգնված բառավերջի հնչյունը: Գրաբարում արդեն այս հոլովման որոշ բառերի բացառականում ի-ի փոխարեն հանդես էր գալիս ա հոլովիչը` ի գառանէ, ի բեռանէ, յեզանէ: Աշխարհաբարում ան հոլովիչով հոլովվող բառերն ունեն ի հոլովիչով զուգաձևություններ` եզեզան-եզի, լեռ-լեռան-լեռի, թոռ-թոռան-թոռի ևն: Անձ գոյականը պահպանել է գրաբարատիպ հոլովման հետքեր գործիականում և հոգնակի ուղղականում` անձ-անձամբ և անձով, անձինք և անձեր: Ներգոյականի հին հոլովաձևերը կորցրել են իրենց նյութական իմաստը, վերածվել են կապերի` հանձին, հանձինս:

Ո-Ա ԽԱՌՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Գրաբարի ձևային հոլովումներից է. այս հոլովման ենթարկվում են բառավերջում ի հանգ ունեցող բազմավանկ հատուկ և հասարակ գոյականներն ու ածականները, ինչպես նաև -իք-ով ավարտվող անեզական գոյականները` այգի, աղաւնի, ամեհի, առաքինի, բարի, գարի, գօտի, գերի, եղեւնի, թշնամի, կատաղի, կենդանի, մարի, պատասխանի, տեղի, գեղանի, պիտանի, տիրուհի, քրմուհի, ծերունի, արգասիք, բաղանիք, ընտանիք, կարծիք, հարսանիք, Սմբատուհի, Տաճատուհի, Խոռխոռունի, Վարաժնունի ևն: Պատմահամեմատական ուսումնասիրությունները վկայում են որ վաղնջահայերենում և հնագույն հայերենում ի-ով վերջավորվող բառերի դեպքում ո հոլովումը եղել է արական սեռի հոլովում, իսկ ո-ա-ն՝ իգական սեռի բառերի տարբերակիչ հոլովում, դասական գրաբարում այս սեռային տարբերակումն արդեն լիովին մթագնել էր: Վ. Առաքելյանը իբրև հիմնավորում բերում է հետևյալ հետևյալ համոզիչ օրինակները. մաքի, մարի, յղի, այրի, օդի, ինչպես նաև ծառերի անվանումները, -ուհի ածանցով կազմությունները, որոնք հնում իգական սեռի բառեր են եղել, դրանք հոլովվում են ո-ա խառն հոլովմամբ, իսկ անդի, որդի բառերը, որոնք արական սեռի են, հոլովվել են ո պարզ հոլովմամբ195:

Տե՛ս Վ. Առաքելյան, Գրաբարի քերականություն, Եր., 2010, էջ 66-67:

Եզակի սեռական-տրականում և բացառականում հանդես է գալիս ո հոլովիչը, բացառականը չունի է հոլովակերտը, այն նույն տրականն է՝ ի նախդրով, օրինակ` մատանի` մատանւոյ, ի մատանւոյ, ո հոլովիչից առաջ բառավերջի ի-ն դառնում է ւ, օրինակ` թշնամի Ւ ոյ-թշնամւոյ: Գործիական հոլովում ւ հոլովակերտն է, որովհետև եզակի գործիականից սկսած և հոգնակի թեք հոլովումներում արդեն ա հոլովիչն է հանդես գալիս, որից առաջ ի ձայնավորը հնչյունափոխվում է ե-ի, օրինակ` այգի Ւ աւ-այգեաւ, այգիՒ աց-այգեաց: Սեռական-տրական հոլովում ո վերջադրական հոլովիչից առաջ միշտ յ հոլովակերտն է հանդես գալիս, բայց ունենք բառեր, որոնք հանդիպում են ջ հոլովակերտով` կղզւոջ, տարւոջ, տեղւոջ, այգւոջ: Այս ջ հոլովակերտի առկայությամբ բացառականը ոչ թե տրականաձև է, այլ հաճախ ստանում է է հոլովակերտը` ի տարւոջէ, ի կղզւոջէ, ի տեղւոջէ: Ներգոյականի իմաստն արտահայտվում է ի նախդրով և հայցական հոլովով` և՛ եզակի, և՛ հոգնակի թվերում: Եզակի ներգոյականի իմաստը երբեմն կարող է արտահայտվել նաև իՒ ոջ ձևով` ի գինւոջ, ի տեղւոջ: Այս հոլովման ենթարկվող որոշ բառեր ներգոյականում վկայված են նաև ում-ով՝ ի հնում, ի նորում, ի մարմնում: Ուղղ. տեղի տեղիք հարսանիք Հայց. (զ)տեղի (զ)տեղիս (զ)հարսանիս Սեռ.-տր. տեղւոյ/ոջ տեղեաց հարսանեաց Բաց. ի տեղւոյ/ոջէ ի տեղեաց ի հարսանեաց Գործ. տեղեաւ տեղեաւք հարսանեաւք ի տեղիս ի հարսանիս Ներգ. ի տեղի/ւոջ Միջին հայերենում այս հոլովումը վերանում է, ի-ով վերջացող բոլոր բառերն անցնում են ո վերջադրական պարզ հոլովման, միջին հայերենի ուշ շրջանում ոյ>ու հնչյունափոխության պատճառով դրանք սկսում են հոլովվել նաև նոր ու հոլովիչով` այգւոյ>այգոյ>այգու: Ի>ւ հնչյունափոխությունն էլ աստիճանաբար դադարում է գործել. ի-ն ոյ-ից առաջ ընկնում է: Աշխարհաբարում այս բառերը պատկանում են ու հոլովման, օրինակ` պատանի-պատանու-պատանուց, գոտի-գոտու-գուտուց:

ՎԱ/ՈՒԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Միջին հայերենում, ապա արևելահայ և արևմտահայ գրական հայերեններում գործում է վա<ուան հոլովումը, որին ենթարկվում են հիմնականում ժամանականիշ բառերը: Այս հոլովիչը ծագումով գրաբարյան է. մահ բառը գրաբարի քերականություններում նշվում է որպես ա ներդրական հոլովման բառ, սակայն նրա սեռականը կազմվում է ուան ձևույթով՝ մահ>մահուան: Այս նորակազմ հոլովումը միջին հայերենի սկզբնական շրջանում չի հանդիպում սեռական-տրականի հոլովաձևով, այլ միայն վերականգնվում է բացառականի կազմությամբ՝ վաղվընէ, էգուցվընէ, օրվընէ: Այս հոլովման են պատկանել նաև գիշեր>գիշերվան, ցորեկ>ցորեկվան, տարի>տարվան բառերը: Միջին հայերեն Ուղղ. գիշեր Հայց. (զ)գիշեր Սեռ.-տր. գիշերվան Բաց. (ի)գիշերվընէ Գործ. գիշերով Արևելահայերեն Ուղղ. գիշեր Սեռ.-տր. գիշերվա/գիշերի Բաց. գիշերվանից/գիշերից Գործ. գիշերվանով/գիշերով Ներգ. գիշերում Արևմտահայերեն Ուղղ. գիշեր Սեռ.-տր. գիշերուան/ գիշերի Բաց. գիշերուընէ/գիշերէ Գործ. գիշերով

Ավելի ուշ արևելահայ բարբառներում վան հոլովման վերջին ն ձայնորդը սկսում է շփոթվել որոշիչ հոդի հետ և ընկնում է, այստեղից էլ՝ վան ձևույթը վերածվում է վա հոլովիչի: Այս վան-ը արևելահայերենում կարող ենք վերականգնել բացառական հոլովաձևերում՝ ամառվանից, օրվանից: Արդի արևելահայերենում վա հոլովման ենթարկվում են ժամանականիշ գոյականների մեծ մասը, ինչպես՝ օր, կեսօր, ցերեկ, ամառ, առավոտ և այլն, ժամանականիշ որոշ մակբայներ, երբ հարցահարաբերական դերանունը և այլն: Սրանք բացառականը, երբեմն նաև գործիականը կազմում են սեռական-տրականի հիմքից՝ օր-օրվա-օրվանից-օրվանով, ձմեռ-ձմեռվա-ձմեռվանից-ձմեռվանով և այլն: Արևմտահայերենում այս նույն իմաստային դաշտի բառերը ենթարկվում են ուան հոլովման՝ օր>օրուան, շաբաթ>շաբթուան, գիշեր>գիշերուան և այլն: Այս հոլովման պատկանող բառերի մի մասը և՛ արևելահայերենում, և՛ արևմտահայերենում կարող է հոլովվել ի ընդհանրական հոլովմամբ: Այդ դեպքում բացառական և գործիական հոլովաձևերն ավելի հաճախ կազմվում են ուղղականի հիմքից: Օրինակ՝ արևմտահայերենում՝ ամառ-ամառվան/ամառի-ամառուընէ/ամառէ, կէսօր-կէսօրուան/կէսօրի-կէսօրուընէ/կէսօրէ կամ արևելահայերենում՝ օրօրվա/օրի-օրվանից/օրից, շաբաթ-շաբաթվա/շաբաթի-շաբաթվանից/շաբաթից և այլն: Արևմտահայերենում ժամանականիշ որոշ գոյականներ զուգահեռաբար պահպանել են գրաբարյան ու հոլովման ձևեր՝ շաբաթշաբթու, ժամ>ժամու, տարի-տարու, առաւօտ-առտու և այլն:

ԱՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Ան հոլովումը միջինհայերենյան նորակազմ հոլովումներից է, որը ծագում է գրաբարյան ա և ի-ա ներդրական հոլովումներից: Երբ բառավերջի ն ձայնորդը բաղաձայն+ն բառավերջ ունեցող բառերում աստիճանաբար սկսում է ընկնել, ինչպես՝ դուռն>դուռ, մուկն>մուկ, եզն>եզ, բեռն>բեռ, շարժումն>շարժում, անկումն>անկում: Այն պահպանվում է

միայն սեռական- տրականում՝ արդեն ձուլված ա հոլովիչին՝ դռան, մկան, եզան, բեռան, շարժման, անկման: Միջին հայերենում այս հոլովման պատկանում են նաև -ակ, -իկ, -ուկ բառավերջով կազմությունները, ուղեղ/ըղեղ, գարուն, աշուն և այլ բառեր՝ լուսնեակ>լուսնեկան, կնիկ>կնկան, էրիկ>էրկան, ըղեղ>ըղեղան, գարուն>գարնան, աշուն>աշնան: Միջին հայերեն Ուղղ. աղջիկ Հայց. (զ)աղջիկ Սեռ.-տր. աղջկան Բաց. (յ)աղջկնէ Գործ. աղջկնով Արևելահայերենում ան հոլովման ենթարկվում է գրաբարյան ա և իա ներդրական հոլովումներին պատկանող բառերի մի մասը. ա) ում (ումն) ածանցով կազմված բառերը՝ անկում, ուսում, շարժում, ոգեշնչում և այլն: Այս բառերի գործիականը, որպես կանոն, կազմվում է գրաբարյան սկզբունքով՝ ամբ վերջավորությամբ, այսինքն՝ սեռական-տրականից բ հոլովակերտով՝ անկմամբ, ուսմամբ, շարժմամբ, ոգեշնչմամբ: Թեև ունենք նաև ով հոլովակերտով գործիականի ձևեր՝ անկումով, ուսումով, շարժումով, ոգեշնչումով: բ) Գրաբարում ն վերջնահնչյուն ունեցած և այն կորցրած որոշ բառեր՝ բեռ –բեռան, գառ-գառան, դուռ-դռան, եզ-եզան, թոռ-թոռան, լեռլեռան, ծոռ-ծոռան: գ) Տարվա եղանակների անունները, ինչպես՝ գարուն-գարնան, աշուն-աշնան: Այս բառերի բացառական հոլովը կազմվում է սեռականտրականից՝ ից հոլովակերտով: Այսպես՝ ձմռանից, աշնանից, գարնանից, ամռանից: դ) Մանուկ հասարակ գոյականը՝ մանուկ-մանկան: Նշենք, որ վերոհիշյալ բառերի զգալի մասը կարող է հոլովվել նաև ի ընդհանրական հոլովիչով՝ շարժում-շարժման/շարժումի, բեռ-բեռան/բե332

ռի, գառ-գառան/գառի, եզ-եզան-եզի, թոռ-թոռան/թոռի, լեռ-լեռան/լեռի, ծոռ-ծոռան/ծոռի, շարժման/շարժումի, անկում-անկման/անկումի և այլն: Արևմտահայերենում ան հոլովման պատկանում են. ա) ում ածանցով կազմված բառերը՝ բաժանում, հեռացում, ուսում, կերտում և այլն, թեպետ այս բառերն արդեն ավելի հաճախ հոլովվում են ի հոլովիչով՝ բաժանումի, հեռացումի, ուսումի, կերտումի: Սրանց գործիականը, ի տարբերություն արևելահայերենի, ավելի ընդունված է կազմել ով ընդհանրական հոլովակերտով: բ) Գրաբարում ն վերջնահնչյուն ունեցող սակավաթիվ բառեր՝ բեռբեռան, դուռ-դռան, եզ-եզան, լեռ-լեռան, նուռ-նռան, թոռ-թոռան: Այս բառերը ևս կարող են հոլովվել նաև ի հոլովիչով՝ բեռի, դուռի, լեռի, նուռի, թոռի: Իսկ մուկ և ձուկ բառերի սեռական-տրականը ընդունված է կազմել ի հոլովիչով՝ մուկի, ձուկի՝ ի տարբերություն արևելահայերենի, որը պահպանել է գրաբարյան հոլովատիպը: գ) Տարվա եղանակների անունները. գարուն և աշուն բառերի համար արևմտահայերենի քերականներն առավել գերադասելի են համարում ի հոլովիչով ձևերը՝ գարունի, աշունի19ե: Այս բառերի բացառականը և գործիականը կազմվում են ուղղականից և ոչ թե սեռական-տրականից: դ) Աղջիկ, մանուկ, էրիկ և կնիկ բառերը: Արևմտահայերեն Ուղղ. աղջիկ աշուն Սեռ.-տր. աղջկան աշնան Բաց. աղջիկէ աշունէ Գործ. աղջիկով աշունով

Տե՛ս Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն, էջ 76:

ՈՋ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Ոջ վերջադրական հոլովումը դարձյալ նորակազմ հոլովում է, թեև գրաբարում ո հոլովիչը երբեմն զուգորդվում էր ջ հոլովակերտի հետ ո և ո-ա խառը հոլովման բառերի եզակի սեռական-տրականում և դրանից կազմված բացառականում՝ այգի-այգւոյ-այգւոջ-յայգւոջէ, կղզի-կղզւոյկղզւոջ-ի կղզւոջէ, մի-միոյ-միոջ-ի միոջէ, տեղի- տեղւոյ-տեղւոջ-ի տեղւոջէ: Կին և տիկին բառերի հոլովման դեպքում այդ ջ-ն պարտադիր է՝ կինկնոջ, տիկին-տիկնոջ: Գրաբարում ոջ-ը ինքնուրույն հոլովիչ չէր, այլ ո հոլովման սեռական-տրականի կազմության ձևաբանական տարբերակ՝ ոյ/ոջ: Իսկ միջին հայերենում ո հոլովիչը ձուլվում է ջ հոլովակերտին և ստեղծում նոր իմաստային հոլովում, որին ենթարկվում էին արդ, մարդկային և ազգակցական հարաբերություններ նշանակող բառեր՝ ընկեր, տէր, քույր, կին, տէգր, տալ: Միակ բացառությունը գին բառն էր՝ գինգնոջ: Միջին հայերեն Ուղղ. տէր Հայց. (զ)տէր Սեռ.-տր. տիրոջ Բաց. (ի)տիրոջէ /տիրոջմէ Գործ. տիրոջով /տիրոջմով Գրական արևելահայերենում և արևմտահայերենում ոջ հոլովման ենթարկվող բառերի թիվը սահմանափակ է՝ սկեսուր, տալ, տեգր/տագր, քույր, կին, ընկեր, տեր, և վերջին 4 բառերից բաղադրված կազմությունները՝ մորաքույր, տիկին, գործընկեր, տանտեր և այլն: Այս բառերի բացառական և գործիական հոլովները կազմվում են սեռական-տրականի հիմքից: Ներգոյական հոլով այս բառերը չունեն նաև արևելահայերենում: Արևելահայերենում միայն ոջ հոլովման պատկանում են քույր, կին, ընկեր, տեր բառերը, իսկ մնացածների համար արդեն ավելի կիրառա334

կան է ի հոլովումը: Արևմտահայերենում ի հոլովման անցած բառերի թվում է նաև ընկեր-ը, մասամբ նաև տիկին-ը, այսինքն՝ ոջ հոլովան տիրույթն ավելի փոքր է: Արևելահայերեն Ուղղ. տեր ընկեր Սեռ.-տր. տիրոջ ընկերոջ Բաց. տիրոջից ընկերոջից Գործ. տիրոջով ընկերոջով Արևմտահայերեն Ուղղ. տեր ընկեր Սեռ.-տր. տիրոջ ընկերոջ/ընկերի Բաց. տիրոջմէ ընկերոջմէ/ընկերէ Գործ. տիրոջմով ընկերոջմով/ընկերով

Ո/Օ ՆԵՐՔԻՆ ՀՈԼՈՎՈՒՄ

Սա նոր հոլովում է, որն առաջացել է գրաբարում այ երկբարբառից կազմված հայր, մայր, եղբայր բառերի անկանոն հոլովման պատմական զարգացման արդյունքում: Գրաբարում դրանք հոլովվում էին ւ հոլովիչով՝ հայր>հաւր, մայր>մաւր, եղբայր>եղբաւր: Տեղի էր ունենում այ>աւ հերթագայությունը, սակայն աստիճանաբար աւ երկբարբառը հնչյունափոխվում է, վերածվում նոր հնչյունի, որի արտահայտման համար 10-11-րդ դարերում փոխառում են նոր տառանշան՝ օ, որն էլ սկսում է գիտակցվել իբրև հոլովիչ՝ այ>օ անցումով: Արևելահայերենում ուղղագրական բարեփոխման հետևանքով այդ օ-ն սկսում են գրել ո, և առաջանում է նոր ներքին հոլովում՝ ո, որը արևմտահայերենում օ է: Երկու գրական հայերեններում այս հոլովման ենթարկվում են հայր, մայր, եղբայր բառերը և այն բարդ կազմությունները, որոնց վերջին բաղադրիչը հիշյալ արմատներն են՝ կնքահայր, վանահայր, խաչեղբայր, տիրամայր, հորեղբայր/հօրեղբայր, մորեղբայր/մօրեղբայր և այլն: Բացառական և գործիական հոլովները կազմվում են

սեռական-տրականի հիմքից արևելահայերենում ից և ով վերջավորություններով, իսկ արևմտահայերենում` -մէ, -մով: Ներգոյական հոլով արդի գրական հայերենի երկու տարբերակներում էլ այս հոլովման բառերը չունեն: Բերենք հարացույցների օրինակներ: Արևելահայերեն Ուղղ. հայր Սեռ.-տր. հոր Բաց. հորից Գործ. հորով Արևմտահայերեն Ուղղ. հայր Սեռ.-տր. հօր Բաց. հօրմէ Գործ. հօրմով

մայր մոր մորից մորով մայր մօր մօրմէ մօրմով

ՀՈԳՆԱԿԻԱԿԱԶՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Անունների քանակական բնութագրման համար լեզուն մշակում է թվի քերականական կարգը: Հայերենի պատմական զարգացման ողջ ընթացքում քանակական բնութագրումը եղել է երկանդամ` եզակի և հոգնակի: Հնդեվրոպական մայր լեզվին և քույր լեզուներին զարգացման վաղ շրջանում հատուկ էր եռանդամ հակադրություն` եզակի, երկակի, հոգնակի: Հունաբան հայերենի ձևավորողները, այս հատկանիշը համարելով առավելություն, հայերենում ևս փորձում են առանձնացնել երկակի թվի ցուցիչ. անվանական հոլովման համակարգում երկու թվականի ու ձայնավորը դարձնում են երկակիակերտ ձևույթ` ստեղծելով հետևյալ հակադրությունը` Պետրոս-Պետրու-Պետրոսք: Սակայն նման ձևերը գրաբարում գործնական կիրառություն չունեցան: Երկակի թվի առանձնացման լեզվական որոշ միջոցներ անսպասելիորեն ի հայտ են գալիս միջին հայերենում, որոնք, անշուշտ, վաղնջա336

կան ծագում ունեին, եղել էին գրաբարի բարբառներում, բայց դասական և հետդասական գրաբարում վկայված չեն. կա՛մ չեն եղել, կա՛մ մեզ չեն հասել: Միջին հայերենում երկակի թիվը արտահայտվում էր ուի/վի ձևույթով, որը համակարգային բնույթ չուներ, այլ մասնակի դրսևորումներ ուներ մարմնի զույգ անդամներ պարունակող բառերի համար, ինչպես օրինակ` աչ-աչուի/վի, երես-երեսվի, ունք-ընքվի, ծունկ-ծնկվի, ձեռ-ձեռվի, ոտ-ոտվի և այլն: Նշենք նաև, որ այս հոգնակերտը հանդիպում է նաև երկակիություն չենթադրող բառերի հետ` դուռ-դռվի (այս պարագայում նկատի կարող էին ունենալ երկփեղկ դռները), բայց էշ-իշուի, թեև ունենք էշեր հոգնակին, միտք-մտվի, շուն-շնվի, պատճառ-պատճառվի և այլն: Գրական աշխարհաբարում այս երկակի հոգնակին վերանում է՝ պահպանվելով միայն բարբառներում: Հայոց լեզվի զարգացման տարբեր շրջաններում հոգնակիակազմությանը մասնակցում էին և՛ հոգնակերտ մասնիկները, և՛ հավաքական իմաստ արտահայտող ձևույթները, որոնց միջև իմաստային տարբերություն ոչ միշտ կարելի էր տեսնել, օրինակ` գուսան-գուսանք-գուսանեստան, էշ-իշան-էշք, վան-վանեար-վանք և այլն: Եզակի թիվը բառի ուղիղ ձևն է, այսինքն` բնութագրվում է հոգնակի թվանիշ ձևույթի բացակայությամբ: Բայց գրաբարում ունենք բառերի հատուկ կարգ, որոնք միշտ հանդես են գալիս -ք հոգնակերտ ձևույթով` արտահայտելով և՛ եզակի, և՛ հոգնակի առարկաների կամ երևույթների իմաստ, օրինակ` անէծք, բարք, խելք, կառք, միտք, պահք և այլն: Սրանք կազմում էին անեզական անունների քերականական կարգը, որը միջին հայերենում աստիճանաբար վերանում է, որովհետև -ք հոգնակերտը կորցնում է իր բառահարաբերական իմաստը՝ վերածվելով բառակազմական ձևույթի՝ ածանցի: Գրաբարում, ուղղական հոլով կազմող հոգնակերտներից բացի, կային նաև թեք հոլովների հոգնակերտներ, և բառերի հոլովման հարացույցն ընդգրկում էր թե՛ եզակի, թե՛ հոգնակի հոլովումները: Գրաբարում ուղղական հոլովի հոգնակին կազմվում էր -ք պարզ հոգնակերտով` հիմ337

նականում վերջադրական հոլովումների դեպքում, երբ բառի ուղիղ ձևին ավելանում էր -ք, այսպես` զէն- զէնք, տիտան-տիտանք, ընծայ-ընծայք, տի-տիք, իշխան-իշխանք: Ներդրական ե և ու հոլովման դեպքում -ք հոգնակերտն ավելանում էր սեռական-տրականի հիմքին, օրինակ` տարրտարերք, աստղ-աստեղք, աւր-աւուրք: Բացի պարզ ք-ից՝ գրաբարում կային ուղղական հոլովի բաղադրյալ հոգնակերտներ, որոնք իրենց կազմում ունեին -ք` -ոնք, -անք, -ինք, օր.` քիրտն-քրտինք, ազն-ազունք, սերմն-սերմանք և այլն: Այսկերպ հոգնակի կազմում են հիմնականում ա, ի-ա ներդրական հոլովման բառերը: Ունենք նաև -իկ հոգնակերտը մարդ>մարդիկ եզակի կիրառությամբ. մարդիկ հոգնակին հոլովվում է եզակիի ձևով՝ մարդկան, ի մարդկանէ, մարդկամբ, ի մարդկան: Հավաքականակերտ հոգնակիակազմիչներ էին ան, ական, անի, եան, եար, նեար, ստան, որեայ/որայ, տի/ոտի ձևույթները: Այսպես` գուսանական, ամրոցանի, գլխանի, բերդեան, գիւղեան, բանեար, վանեար, բարձկնեար, նաւկնեար, արտորեայ, վանորայ, մանկտի, ծակտի, փորոտի և այլն: Այս բառաձևերը ևս հոլովվում էին եզակի ձևով: Սեռական-տրական հոլովի հոգնակերտն էր ց-ն, հայցականինը` սն, բացառականինը` ց-ն, գործիականինը` ք-ն: Միջին հայերենում հավաքական իմաստ ունեցող ձևույթներն իմաստափոխվում են և դառնում հոգնակիակազմիչներ` դրվելով նաև այն բառերի վրա, որոնք հավաքականության իմաստ չէին արտահայտում: Անեզական գոյականների քերականական կարգը վերանում է, դրանց հոլովման հարացույցը փոխվում է: Գրաբարյան անեզականները արդեն հոլովվում են եզակի թվով, ունեն -եր ձևույթով հոգնակի՝ խօսք-խօսքեր, միտք-մտքեր: Ճիշտ է՝ պահպանվում են դրանց հարացուցային հին ձևերը ևս, բայց դրանք արդեն գրաբարաբանություն են և ոչ թե միջինհայերենյան քերականական իրողություն: Անունների բացարձակ մեծամասնությունը հոգնակին կազմում է 4 մասնիկներով` -ք, -եր, -նի, -ներ197: Այսինքն` ք հոգնակերտը սկսել էր զիջել իր դիրքերը, փոխարինվել այլ հոգնակերտներով: Հոգնակի թվի

Առավել մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Բ, էջ 34-63:

կազմության ժամանակ զուգաձևությունները բազմաթիվ էին, թեև ք-ն դեռ կարող էր դրվել բոլոր անունների վրա` կազմելով հոգնակի: Կիրառության հաճախականությամբ վերը նշված 4 հոգնակերտներին հաջորդում են -ունք, -ուի/վի, -անի, -ստան, -այք, -որայք մասնիկները: Եզակի վկայվածությամբ ունենք` -իք, -տի, -աք, -ան, -ենի, -արէք, -իկ, -եան, -ոք, -ոնք, -էք հոգնակերտները: Միջին հայերենում հաճախ այս հոգնակերտները զուգորդվում են, ունենք երք, երայք, երվի, երնի, վանք, ստաններ և այլ բաղադրյալ ձևերը: Օրինակ` գետերք, դեղերայք, զօդվածերվի, սրտերնի, իշվանք, հայրենեստաններ և այլ կրկնակ հոգնակերտով բառերը, որոնք վկայում են միջին հայերենում հոգնակիակազմության բանաձևի նոր փոփոխությունների ծագման և որոնումների մասին: Հոգնակերտ նոր մասնիկների մեծ մասը գրաբարյան է և ծագել է պատմական հնչյունափոխության հետևանքով, փոքր մասը բարբառային ծագում ունի: Աշխարհաբարում հաղթանակած -եր և -ներ համակարգային հոգնակերտները գրաբարյան ծագման են. եար-եր, նեար-ներ, վերջին հոգնակերտի առաջացումը որոշ քերականներ բացատրում են այլ կերպ` նիՒեար: Միջին հայերենում տարածված -եր, -ներ, -նի, -ուի/վի, նաև -ստան, -տի հոգնակերտները հոլովվում են հիմնականում ոյ վերջադրական հոլովմամբ, որը միջին հայերենի երկրորդ շրջանում` 14-րդ դարից հետո, սկսում է հնչյունափոխվել ու-ի՝ ոյ-ու, այսպես` ազգերոյ, ծաղկնոյ/ու, կարասներոյ/ու, մեղուներոյ/ու, իրվոյ, քոյրվտոյ, հայրենեստաններոյ և այլն: Որոշ դեպքերում ունենք նաև ի հոլովմամբ վկայված եր հոգնակերտով ձևեր, օրինակ` աչեր-աչերոյ/աչերու, աչերի, բայց վերջիններս տարածված չեն: Այսպիսով, միջին հայերենում հոգնակի թվի ամենատարածված հոլովումը ոյ-ն է` հետագա ու հնչյունափոխությամբ: Գրաբարյան -ք մասնիկը պահպանած բառերի հոգնակի հոլովումը գրաբարատիպ է` ս, ց, հոգնակերտների պահպանմամբ: Աշխարհաբարում ևս ք պարունակող բաղադրյալ հոգնակերտների դեպքում ունենք գրաբարատիպ ց հոլովում` Արմենենք-Արմենենց, կանայք-կանանց և այլն: Արդի հայերենում հոգնակիակազմությունն առավելագույնս պարզեցված է` կցական լեզուների օրինաչափություններով. հոլովական

տարբեր իմաստներ արտահայտող ձևույթներն ավելանում են բառի հոգնակի ձևին, ուստի գրեթե բոլոր բառերի հոգնակի հարացույցը նույն սկզբունքով է կազմվում: Աշխարհաբարում ընդունված է միավանկ բառերի հոգնակին կազմել -եր մասնիկով, իսկ բազմավանկներինը` -ներ` իրենց ներքին բացառություններով, ըստ այդմ` արևելահայ գրական լեզվում բառերի հոգնակի հարացույցը բացարձակ մեծամասնությամբ ի ընդհանրական հոլովման է` քարեր/ը, քարերի/ն, քարերից, քարերով, քարերում, իսկ արևմտահայ գրական լեզվում` ու, որը ծագումով միջինհայերենյան ոյ հոլովման պատմական զարգացումն է` ոյ-ու հնչյունափոխությամբ, օրինակ` քարեր, քարերու/ն, քարերէ/ն, քարերով:

ՄԻՋԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ԵԶԱԿԻ ԵՎ ՀՈԳՆԱԿԻ

ՀՈԼՈՎՄԱՆ ՀԱՐԱՑՈՒՅՑՆԵՐ

Վերջադրական թեքում Ի հոլովում Ուղղ. ազգ Հայց. (զ)ազգ Սեռ.-տր. ազգի Բաց. (յ)ազգէ Գործ. ազգով

ազգեր (զ)ազգեր ազգերոյ/ու/ի (յ)ազգերոյ/ու/է ազգերով

Ո հոլովում Ուղղ. ամիս Հայց. (զ)ամիս Սեռ.-տր. ամսոյ Բաց. (յ)ամսոյ/է Գործ. ամսով

ամիսք (զ)ամիսս ամսոց (յ)ամսոց ամսովք

անսիզ (զ)անսիզ անսիզոյ (յ)անսիզոյ/է անսիզով

անսիզնի (զ)անսիզնի անսիզնոյ/ու (յ)անսիզնոյ/ու/է անսիզնով

Ու հոլովում Ուղղ. այգի Հայց. (զ)այգի Սեռ.-տր. այգու Բաց. (յ)այգ(ու)է Գործ. այգով Ան հոլովում Ուղղ. աղջիկ Հայց. (զ)աղջիկ Սեռ.-տր. աղջկան Բաց. (յ)աղջկնէ Գործ. աղջկնով

այգիք (զ)այգիս այգեաց/եց (յ)այգեաց/եց այգովք

գլուխ (զ)գլուխ գլխու (ի)գլխէ գլխով

աղջկներ (զ)աղջկներ աղջկներոյ/ու (յ)աղջկներոյ/ու/է աղջկներով

Ա հոլովում Ուղղ. Ադամ Հայց. (զ)Ադամ Սեռ.-տր. Ադամայ Բաց. (յ)Ադամայ/է Գործ. Ադամաւ Եան հոլովում Ուղղ. ծնունդ Հայց. (զ)ծնունդ Սեռ.-տր. ծննդեան Բաց. (ի) ծննդենէ Գործ. ծննդով

ծնունդք (զ)ծնունդս ծննդոց (ի) ծննդոց ծննդովք/օք

Վան հոլովում Ուղղ. գիշեր Հայց. (զ)գիշեր Սեռ.-տր. գիշերվան

գիշերներ (զ)գիշերներ գիշերներոյ/ու

գլխնի (զ)գլխնի գլխնոյ/ու (ի)գլխնոյ/ու գլխնով

Բաց. Գործ.

(ի) գիշերվնէ գիշերով

(ի) գիշերներոյ/ու/է գիշերներով

Ոջ հոլովում Ուղղ. տէր Հայց. (զ)տէր Սեռ.-տր. տիրոջ Բաց. (ի) տիրոջէ Գործ. տիրոջով

տէրեր (զ)տէրեր տերերոյ/ու (ի) տերերոյ/ու/է տէրերով

Ներդրական թեքում Ա հոլովում Ուղղ. տուն Հայց. (զ)տուն Սեռ.-տր. տան Բաց. (ի)տնէ Գործ. տնով

տնվի (զ)տնվի տնվոյ/ու (ի)տնվոյ/ու տնվով

Եա հոլովում Ուղղ. հիւնդութիւն Հայց. (զ)հիւնդութիւն Սեռ.-տր. հիւնդութեան Բաց. (ի) հիւնդութենէ Գործ. հիւնդութենով Ի հոլովում Ուղղ. անձն Հայց. (զ)անձն Սեռ.-տր. անձին Բաց. (յ)անձնէ Գործ. անձով /օմ

հիւնդութիւններ (զ)հիւնդութիւններ հիւնդութիւններոյ/ու (ի) հիւնդութեններոյ/ու հիւնդութեններով

անձներ (զ)անձներ անձներոյ/ու (յ)անձներոյ/ու/է անձներով

ԱՌԿԱՅԱՑՄԱՆ ԿԱՐԳԸ ՀԱՅԵՐԵՆՈՒՄ

Լեզվի մեջ ընդհանուրի և մասնավորի, որոշյալի և անորոշի իմաստներն արտահայտելու համար կիրառվում են հոդերը՝ որպես առկայացման քերականական կարգի ցուցիչներ: Գրաբարում անորոշն արտահայտելու համար անուն խոսքի մասերի վրա սովորաբար որևէ քերականական ձևույթ չի դրվում. անորոշ առումը աննշույթ է՝ այր, կին, իշխան, արքայ, թեև առարկայի կամ անձի, նրա որակի անորոշությունը ցույց տալու համար անուն խոսքի մասերը կարող են իբրև որոշիչ ստանալ անորոշ դերանունները՝ ոմն, ոք, իմն, ինչ, մի, որոնք, որպես կանոն, հետադաս կիրառություն ունեն: Ոմն, ոք դերանուններն անորոշություն են արտահայտում անձերի վերաբերմամբ՝ կին ոմն, տէր ոք, իսկ իմն, ինչ ձևերը՝ առարկաների համար՝ բան իմն, լեառն ինչ: Մի թվականից ծագած անորոշ մի դերանունը կիրառվում է թե՛ անձերի, թե՛ առարկաների վերաբերմամբ՝ եղբայր մի, գիւղ մի: Ինչպես նշում է Հ. Աճառյանը, որոշյալ հոդը գրաբարում յուրօրինակ իմաստային մասնավորեցում ունի. «Որոշյալ հոդը գրաբարում ամենևին նման չէ ո՛չ հունարենի, ո՛չ եվրոպական լեզուների և ո՛չ էլ աշխարհաբարի հոդին»198: Եթե եվրոպական լեզուներում, ինչպես և աշխարհաբարում որոշյալ հոդը միայն մեկ իմաստ ունի, այն է՝ ցույց տալ, որ տվյալ առարկան կամ անձը խոսքի մեջ արդեն հիշատակված են, այսինքն՝ ծանոթ, ապա գրաբարում որոշյալ հոդը խոսքի մեջ որոշյալ առարկա կամ անձ նշանակելուց բացի ցույց է տալիս երեք դեմքերի՝ խոսողի, խոսակցի և երրորդ անձի հետ տվյալ առարկայի հարաբերակցությունը: Ըստ այդմ՝ ունենք երեք հոդ՝ ս, դ, ն: Այս ձևույթները համապատասխանում են ես, դու, նա կամ այս, այդ, այն դերանուններին: Հ. Աճառյանը ցույց է տալիս, որ գրաբարում այս հոդերը ի սկզբանե ստացական նշանակություն չունեին, ինչպես աշխարհաբարում, այլ ցուցական դիմորոշ էին: Ս-ն ցույց էր տալիս առաջին դեմքի հետ հարաբերակցություն, դ-ն՝ երկրորդ, ն-ն՝ երրորդ: Օրինակ՝ Եւ խօսեցաւ Եղիսէ

Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 111, Եր., 1957, էջ 959:

ընդ կնոջն, զորոյ կեցոյց զորդին, եւ ասէ, արի գնա դու եւ տուն քո եւ լեր պանդուխտ ուր ես եւ պանդխտիցիս, զի կոչեաց տէր սով ի վերայ երկրիս…(Թագաւ. ԳԼ. Ը 1), ...գտաւ կնճիռսն յարսդ Յուդայ եւ ի բնակիչսդ Երուսաղեմի…(Երեմիա, ԳԼ. ԺԱ 9): Այս նախադասությունների մեջ կնոջն նշանակում է այն կնոջը, զորդին - այն որդին, ի վերայ երկրիս այս երկրի վրա, յարսդ - այս այրերի մեջ, ի բնակիչսդ - այս բնակիչների մեջ: Հոդերի այս յուրահատկությունը Հ. Աճառյանը, հետևելով անցյալի մեր քերականներին, ինչպես նաև Ա. Մեյեին, համարում է գրաբարի լեզվական ճոխության դրսևորումներից մեկը. «Գրաբարի մեծ առավելություններից է այն, որ միայն մի վերջնահար ձայնով ոչ միայն անորոշը դարձնում է որոշյալ, այլև միաժամանակ որոշում է նրա դեմքն ու դիրքը, ժամանակը: Դիմորոշ հոդերի ճիշտ կիրառությամբ է, որ երևան է գալիս հայերենի նախադասության հստակությունը, և այն հեղինակներն ու թարգմանիչները, որոնք կիրառում են այդ հոդերը մշտապես և ճիշտ գործածությամբ, տալիս են դրանով իրենց ոճին կյանք և հրապուրիչ արտահայտություն: Այս կետում ուրիշ ոչ մի հնդեվրոպական լեզու չի հասնում հայերենին»199: Գրաբարում ս, դ, ն հոդերը կարող են դրվել բոլոր հոլովների վրա, այսպես՝ Որ յետ սակաւ ինչ աւուրց թագաւորելոյն իւրոյ, անցեալ զկամրջաւն Արտաշատ քաղաքի՝ որսալ կինճս եւ իշավայրիս զակամբք Գինայ, աղմկեալ ի ցնորից իմն խելագարանաց, ընդ վայր յածելով երիվարաւն, անկանի խոր իմն… ի ծննդենէն եւեթ մոլութեամբ լեալ (Խորենացի, 2-րդ, ԿԱ), … իսկ եթէ ի նմին յամառութեանն կացցեն (Եզնիկ, 24): Գրաբարում որոշիչ հոդի իմաստը կարող է արտահայտվել նաև զ նախդրի միջոցով, բայց միայն եզակի և հոգնակի հայցական հոլովի դեպքում, ընդ որում՝ այս զ նախդրի առկայության դեպքում անգամ կարող էին դրվել ս, դ, ն հոդերը, օրինակ՝ … թէ որպէս կենդանացոյց զորդին մեռեալ …(Թագաւ. ԳԼ. Ը 1) կամ դարձո՛ դմա զամենայն զարդիւնսն…(Թագաւ. ԳԼ. Ը 1):

Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հատոր 111, Եր., 1937, էջ 961:

Գրաբարում հոդերի կիրառության հետ կապված՝ պետք է նշել հետևյալ օրինաչափությունները: ա) Հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցություններում հոդը, ի տարբերություն, աշխարհաբարի, հատկացուցչի վրա է դրվում, բայց եթե հատկացուցիչը հատուկ անուն է՝ հատկացյալի վրա՝ Դարձան յանիրաւութիւնս հարցն իւրեանց առաջնոց…(Երեմիա, ԳԼ. ԺԱ 10), ..Զի եւ անուն քաղաքին Գերեզման կոչեսցեն…(Եզեկիէլ, ԳԼ. ԼԹ 15), ի վերայ բնակչացն Անաթովթայ …(Երեմիա, ԳԼ. ԺԱ 23): բ) Որոշիչ-որոշյալ կապակցություններում հոդը դրվում է որոշյալի վրա, իսկ եթե որոշյալը հատուկ անուն է՝ որոշչի, այսպես՝ …Եւ առի զգաւազանն իմ զգեղեցիկ…(Զաքարիա, Գլ. ԺԱ, 10), …եւ ընկեցի զգաւազանն երկրորդ …(Զաքարիա, Գլ. ԺԱ, 14) կամ արքայն Կիւրոս…(Գիրք Եզրի առաջին Գլ. Զ, 24): Գրաբարում որոշյալության իմաստը բավական ճկուն արտահայտության ձևեր ունի, այսպես՝ հատուկ անունները սովորաբար հոդ չեն ստանում, թեև որոշյալ են, երբեմն հոդ են ստանում դրանց որոշիչները: Բերենք բնագրային համապատասխան օրինակներ՝ …իբրեւ լուաւ Յովնաթան զպատգամն … (Մակաբայեցւոց Առաջին, Գլ. Ժ, 74),…եւ պատանեակն Անտիոքոս ընդ նմա… (Մակաբայեցւոց Առաջին, Գլ. ԺԱ, 54): Հոդ չեն ստանում նաև բնության մեջ գոյություն ունեցող եզակի երևույթների անունները, ընդհանուր, վերացական իմաստով գործածված հասկացությունների անվանումները, օրինակ՝ …ջուր ոտից իմոց ոչ ետու… (Աւետարան ըստ Ղուկասու Գլ. Է, 44), դեւ գոյ ի նմա… (Աւետարան ըստ Ղուկասու Գլ. Է, 33-34), …որդի մարդոյ ուտէ եւ ըմպէ… (Աւետարան ըստ Ղուկասու Գլ. Է, 34-35): Միջին հայերենում առկայացման քերականական կարգի դրսևորման գրաբարյան ձևերը դեռ պահպանվում են, սակայն ս, դ հոդերի մեջ ընդգծվում է ստացականության իմաստը: Որոշյալության համար առանձնանում է ն հոդը, իսկ անորոշությունը սկսում է արտահայտվել կա՛մ հոդի բացակայությամբ, կա՛մ մի/մին/մը անորոշ դերանվան ձևերով: Ոմն, ոք, իմն, ինչ ձևերն աստիճանաբար ջնջվում են: Արևմտահայ աշխարհաբարում պահպանվում է անորոշի միջինհայերենյան մը ձևը,

որը հետադաս կիրառություն ունի՝ մարդը մը, կին մը: Արևելահայերենում գրաբարյան մի սկզբնաձևն է, բայց արդեն նախադաս կիրառությամբ, որովհետև իբրև թվական՝ հանդես է գալիս մեկ-ը՝ մի մարդ, մի կին: Աշխարհաբարի որոշիչ հոդն է ն կամ ը: Որպես կանոն, ն ստանում են ձայնավորահանգ բառերը՝ եկեղեցին, գոտին, թագուհին, իսկ ը՝ բաղաձայնահանգ՝ հայրը, քույրը, տերը: Այս ը-ն առաջացել է -ըն հանգող բառերից. անշեշտ հնչման պատճառով պատմական զարգացման ընթացքում այս բառերը կորցրել են իրենց բառավերջի ն-ն՝ մուկն>մուկը>մուկ, դուռն>դուռը>դուռ և այլն: Բառավերջի ը-ն սկսում է ըմբռնվել որպես որոշյալ հոդ, և բաղաձայնահանգ բառերը սկսում են ստանալ ոչ թե ն, այլ ը նորաստեղծ որոշիչ հոդը: Անգամ այն բառերում, որտեղ գրաբարյան արմատական ն-ն չի ընկել, այն սկսում է գիտակցվել իբրև հոդ և մասամբ փոխարինվում է ը-ով՝տասն>տասը, դառն>դառը, խառն>խառը: Եթե խոսքի շղթայում որոշյալ բառին հաջորդում է ձայնավորով սկսվող բառ, ապա նրա ը հոդը կարող է փոխարինվել ն-ով՝ հորանջից խուսափելու համար, բայց այս կանոնը պարտադիր չէ: Այսպես՝ Արմենն ասաց //Արմենը ասաց: Եթե ուզում ենք տրամաբանական շեշտով ընդգծել որոշյալ բառը, ապա նրա ը հոդը ն չի դառնում՝ Արմե՛նը ասաց: Նույն ձևով և հաջորդող սկ, սպ, ստ, զգ, զբ և նման հնչյունակապակցություններով սկսվող բառերից առաջ կարող է լինել թե՛ ը, թե՛ ն, ինչպես՝ դասը սկսել // դասն սկսել: Ընդ որում՝ արևելահայ աշխարհաբարում միայն ուղղական և սեռական-տրական հոլովներն են որոշյալ ը/ն հոդ ստանում, բացառական, գործիական և ներգոյական հոլովները հոդ չեն ստանում: Հավելենք, որ արևմտահայ գրական լեզվում հատկացուցիչը, ի տարբերություն արևելահայերենի, կարող է հոդ ստանալ՝ Գրիգորին տունը, Հայաստանին յույսը, սրտին մէջ և այլն: Ս, դ, ն հոդերը գրաբարում կարող են դրվել նաև բայ-ստորոգյալների վրա՝ փոխարինելով զեղչված դերանուն ենթականերին կամ խնդիրներին, այսինքն՝ ս նշանակում է ես, սա, այս և սրանց հոգնակիները, դ 346

դու, դա, այդ և դրանց հոգնակիները, ն - նա, այն և նրանց հոգնակիները: Որպես կանոն, դրանք դրվում են հարաբերական դերանուններով գլխավոր նախադասությանը կապվող երկրորդական նախադասությունների ստորոգյալների, հազվադեպ՝ այլ անդամների վրա, օրինակ՝ Քաղցրութեամբ լո՛ւր զոր ասելոցս եմք (Եղիշէ, էջ 45)- Քաղցրությամբ լսիր այն, ինչ մենք ենք ասելու, կամ՝ Խիստ են խնդրուածքդ զոր խնդրեցերդ (Բուզանդ, 5-րդ, Է)- խիստ են այդ խնդրանքները, որ դու խնդրեցիր, …զոր ինչ խնդրեցերն, ե՛րթ տուեալ լիցի քեզ…. որ ինչ յինէնս խնդրեցեր փոխանակաց քոց (Բուզանդ, 5-րդ, Է) - այն ինչ որ խնդրեցիր, գնա՛, թող տրվի քեզ, ինչ որ ինձանից խնդրեցիր քոնի փոխարեն, …արա՛ զոր ասեմքս քեզ (Բուզանդ, 4-րդ, ԾԴ) -արա՛ այն, ինչ մենք ենք քեզ ասում: Նման կառույցներ միջին հայերենում արդեն չկային: Ս, դ, ն հոդերը գրաբարում կարող էին նաև ստացական իմաստ արտահայտել, բայց այդ դեպքում նրանք հիմնականում զուգորդվում էին համապատասխան ստացական դերանունների հետ, օրինակ՝ եւ բարկացեալ տէրն նորա (Մատթ., ԺԸ, 34)կամ …ի մարմինդ քո բուսցի փուշ եւ տատասկ (Բուզանդ, 6-րդ, Թ) - քո մարմնին կբուսնի փուշ և տատասկ: Ս, դ հոդերի ստացականության իմաստը հայերենի պատմական զարգացման ընթացքում խորանում է, դառնում է հիմնական՝ դուրս մղելով ցուցականության իմաստը: Այս պարագայում ստացական դերանունների կիրառությունը դառնում է այլևս ավելորդ՝ գիրքս, գիրքդ, ոչ թե՝ իմ գիրքս, քո գիրքդ:

ԱԾԱԿԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ածական են կոչվում այն բառերը, որոնք արտահայտում են առարկայի հատկանիշ: Հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում ածականը բաժանվել է երկու տեսակի՝ որակական և հարաբերական՝ ըստ իրենց արտահայտած հատկանիշների բնույթի: Որակական ածականները արտահայտում են առարկաների որակական հատկանիշ ուղղակի կերպով, առանց միջնորդավորվածության: Հարաբերական ածականները

արտահայտում են առարկայի միջնորդավորված հատկանիշ: Գրաբարում որակական ածականներին բնորոշ են համեմատության աստիճանների, հոլովման, թվի, հոլովի և առկայացման քերականական կարգերը: Հարաբերական ածականներն ունեն նույն քերականական կարգերը` բացառյալ համեմատության աստիճանները: Գրաբարում համեմատության աստիճանների կազմության սկզբունքը միաձև չէր: Հնդեվրոպական մայր լեզվի համեմատության աստիճանների կազմության սկզբունքը ջնջվել էր: Համեմատության աստիճանները երեքն էին` որակական, բաղդատական կամ համեմատական և գերադրական: Դրական աստիճանը ածականի ելակետային ձևն էր` քաջ, գեղեցիկ, իմաստուն: Բաղդատական աստիճանը կազմվում էր կա՛մ ածանցմամբ, կա՛մ նկարագրական եղանակով: Բաղդատականի ածանցը գոյն-ն էր, ինչպես՝ քաջագոյն-ավելի քաջ, գեղեցկագոյն-ավելի գեղեցիկ, իմաստնագոյն-ավելի իմաստուն և այլն: Նկարագրական եղանակով բաղդատական աստիճանի իմաստն արտահայտվում էր ածականի ուղիղ ձև Ւ քան նախադրություն Ւ համեմատելի բառի հայցական հոլովաձև` որպես քան-ի խնդիր: Օրինակ՝ քաջ քան զԲել - ավելի քաջ, քան Բելը կամ Բելից քաջ, իմաստուն քան զինքն- իրենից իմաստուն, գեղեցիկ քան զթագուհի-թագուհուց ավելի գեղեցիկ: Բաղդատական աստիճանը կարող էր արտահայտվել նաև այս երկու եղանակների համադրմամբ` քաջագոյն քան զԲել, իմաստնագոյն քան զինքն, գեղեցկագոյն քան զթագուհին: Ընդ որում, -գոյն ածանցն արդեն գրաբարում կարող էր արտահայտել ոչ միայն բաղդատականի, այլև գերադրականի իմաստ, այսինքն` ածականների համեմատության սկզբունքները դեռևս մշակման շրջանում էին, և հայերենն աստիճանաբար ընտրում էր այն ձևույթները, որոնք համեմատության աստիճանները կկազմեին հնարավորինս միօրինակ: Մայր լեզվի բաղդատական աստիճան կազմող "yeՏ և "էeոօ մասնիկները հայերենը չի պահպանել: Հ. Աճառյանը "էeոօ-ի եզակի հետք է տեսնում վատթար բառում- վատ Ւ թար, բայց այս բառը հայերենը փոխառել է պարսկերենից (թար, թարին մասնիկները պարսկերենում համեմատական և գերադրական աստիճանների արտահայտիչներ են), ոչ

թե պահպանել մայր ձևը, ուստի վատթար-ից կազմվում է վատթարագոյն բաղդատականը200: Գիտնականը անստույգ է համարում -գոյն մասնիկի կապը իրանական ծագման գոյն բառի հետ և մասնակի ընդհանրություն է տեսնում մեր -գոյն-ի և բասկերենի ջ0 մասնիկի հետ, որը ևս բաղդատական է կազմում201: Գերադրական աստիճանը գրաբարում կազմության միասնական սկզբունք չուներ. մայր լեզվի "iՏէօ ձևույթը ջնջվել էր: Այս աստիճանի իմաստը հիմնականում արտահայտվում էր սաստկական մակբայների միջոցով` կարի, սաստիկ, քաջ, յոյժ, անհնարին և նման մակբայներ Ւ ածականի ելակետային ձև, օրինակ՝ քաջ իմաստուն- ամենաիմաստուն, անհնարին գեղեցիկ-գեղեցկագույն, յոյժ քաջ-քաջագույն կամ ամենաքաջ: Հունաբան և հատկապես լատինաբան հեղինակները գերադրականի կազմության այս ձևի փոխարեն առաջարկում էին գունեղ ձևույթը կիրառել` քաջ-քաջագոյն-քաջագունեղ: Աճառյանի հավաստմամբ՝ հետդասական գրաբարում ամեն դերանունը, որը սկզբում դրվում էր միայն բայարմատների վրա` կազմելով բայանուններ (օրինակ` ամենիմաց- ամեն ինչ իմացող, ամենատեսամեն ինչ տեսնող, ամենակառոյց- ամեն ինչ կառուցող), սկսում է դրվել նաև ածականների վրա` նրանց հաղորդելով գերադրականի իմաստ, ինչպես`ամենաժուժկալ, ամենասուրբ: Միջին հայերենում ածականների համեմատության աստիճանների կազմությունը կրում է հետևյալ փոփոխությունները. բաղդատականի կազմիչ -գոյն ածանցը չի կիրառվում, նրա փոխարեն որակական ածականից առաջ դրվում է այլ բառը, իսկ համեմատելի բառը ստանում է քան կամ քանց նախադրությունը` այլ հին- ավելի հին, այլ նոր-ավելի նոր, այլ աղեկ-ավելի լավ, այլ կանուխ-ավելի վաղ: Այս այլ-ը կարող էր նաև հնչյունափոխվել էլ-ի կամ ալ- ի` էլ աղուոր/ ալ աղուոր, էլ մեծ, էլ անուշ: Գրաբարյան գերադրականի կազմության ձևերը միջին հայերենում ջնջվում են. փոխարենը այլ-ով ձևերին ավելանում է որոշիչ հոդը` այլ

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1, Եր., 1952, էջ 63: Հմմտ. Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 64:

աղեկն-ամենալավը, այլ մեծն- ամենամեծը: Բացարձակ գերադրականի կազմության համար որակական ածականի վրա կարող էին դրվել խիստ և շատ մակբայները` խիստ ամուր, շատ ամուր: Գրական լեզվի երկու տարբերակներում էլ ածականը չթեքվող խոսքի մաս է: Փոխանվանական կիրառության դեպքում ստանում է ը հոդը և հոլովվում անվանական հոլովման ընդհանուր օրինաչափություններով: Արևելահայ և արևմտահայ գրական լեզուներում ածականների համեմատության աստիճանների կազմության ձևերն ավելի ընդհանրական են և մշակված: Բաղդատական աստիճանը հիմնականում կազմվում է ավելի բառով, համեմատվող առարկան արտահայտվում է բացառականով կամ քան+ուղղական կաղապարով: Օրինակ՝ Եղբայրը ավելի մեծ էր քրոջից կամ Եղբայրը ավելի մեծ էր, քան քույրը: Գերադրականի համար ընդհանրացել է հետդասական գրաբարից ժառանգված ամենա ձևույթը` ամենամեծ, ամենահզոր, որոշ ածականների համար կիրառվում են նաև գույն ածանցով հին ձևերը` որպես գերադրականի զուգահեռ ձևեր` մեծագույն, հզորագույն: Վերջին ձևերը կարող են արտահայտել հատկանշի գերադրական աստիճան՝ առանց համեմատության: Այդպիսի գերադրականը կոչվում է բացարձակ գերադրական, օրինակ՝ լավագույն ասմունքող, ընտրագույն ճաշակ: Երբեմն հանդիպում են նաև շարահյուսական միջոցներով արտահայտված գերադրականներ, ինչպես՝ բոլորից խելացի, ամենքից ազնիվ, քաջերից քաջ և այլն: Արևմտահայերենում այս հարցում տարբերությունները աննշան են: Այսպես՝ բաղդատական աստիճանի կազմության համար աւելի մասնիկը կարող է զուգորդվել ալ մասնիկի հետ՝ ա՛լ աւելի խոշոր, ա՛լ աւելի իմաստուն և այլն: Սրանք առավել բնորոշ են առօրյա-խոսակցական լեզվին: Գերադրական աստիճանի իմաստ արտահայտելու համար արևմտահայերենում ավելի տարածված են ամէնէն բառով վերլուծական կազմությունները՝ ամէնէն պատոական, ամէնէն հզօր, ամէնէն ընտիր, ամէնէն ազատ: Հանդիպում են նաև գեր- նախածանցով գերադրականներ, օրինակ՝ գերխիտ, գերկարճ, գերհզօր:

Գրաբարում ածականների հոլովումը չի տարբերվում գոյականների հոլովումից: Այսպես` ի-ով վերջավորվող ածականները ո-ա խառը հոլովման են, ային, ին վերջավորություն ունեցողները` ո հոլովման, գոյն-ով վերջավորվողները` ի հոլովման, բաղաձայն Ւր/ղ վերջավորություն ունեցողները` ու հոլովման և այլն: Բերենք ածականների տարբեր հոլովումների մի քանի օրինակ: Ո-ա հոլովում Ուղղ. սիրելի Հայց. (զ)սիրելի Սեռ.-տր. սիրելւոյ Բաց. ի սիրելւոյ Գործ. սիրելեաւ Ներգ. ի սիրելի

սիրելիք (զ)սիրելիս սիրելեաց ի սիրելեաց սիրելեաւք ի սիրելիս

Ո հոլովում Ուղղ. հին Հայց. (զ)հին Սեռ. հնոյ Տր. հնում Բաց. ի հնոյ Գործ. հնով Ներգ. ի հնում

հինք (զ)հինս հնոց հնոց ի հնոց հնովք ի հինս

Ու հոլովում Ուղղ. փոքր Հայց. (զ)փոքր Սեռ-. տր. փոքու Բաց. ի փոքուէ Գործ. փոքու Ներգ. ի փոքու

փոքունք (զ)փոքունս փոքունց ի փոքունց փոքումբք ի փոքունս

Ի հոլովում Ուղղ. մեծագոյն մեծագոյնք Հայց. (զ)մեծագոյն (զ)մեծագոյնս Սեռ.-տր. մեծագունի մեծագունից Բաց. ի մեծագունէ ի մեծագունից Գործ. մեծագունիւ մեծագունիւք Ներգ. ի մեծագունի ի մեծագոյնս Նախադաս ածականները, որպես կանոն, չէին համաձայնում իրենց որոշյալ գոյականներին, այսինքն` չէին հոլովվում, բայց միավանկ ածականները, հատկապես` մեծ, քաջ, սուրբ, չար, նախադաս կիրառությունների ժամանակ համաձայնում էին գոյականներին: Հետադաս կիրառությունների դեպքում ածականներն արդեն համաձայնում էին իրենց որոշյալ գոյականներին: Սակայն այս կանոնը անգամ 5-րդ դարի մատենագրական երկերում խախտված էր, ինչը վկայում է, որ ածականը հայերենի պատմական զարգացման ընթացքում աստիճանաբար վերածվում էր չհոլովվող խոսքի մասի. որոշիչ-որոշյալների համաձայնությունը պետք է վերանար: Արդեն միջին հայերենում ածականը չի հոլովվում, ածականները կարող էին հոլովվել միայն գոյականաբար կիրառվելիս: Աշխարհաբարում այս քերականական իրողությունը վերջնականապես ամրակայվում է: Ածական+գոյական կապակցության եղանակը համաձայնությունից փոխվում է առդրության: Գոյականաբար կիրառվելիս ածականներն ի ընդհանրական հոլովման են ենթարկվում: Բերենք գրաբարում ածական որոշչի և գոյական որոշյալի կապակցությունների կիրառությունների օրինակներ: Նախադաս ածական որոշիչ (միավանկ և բազմավանկ) Մեծ աստղ Ուղղ. մեծ աստղ Հայց. (զ)մեծ աստղ Սեռ.-տր. մեծի աստեղ

մեծք աստեղք (զ)մեծս աստեղս մեծաց աստեղց/աց

Բաց. Գործ. Ներգ.

ի մեծէ աստեղէ մեծաւ աստեղբ ի մեծի աստեղ

ի մեծաց աստեղց/աց մեծաւք աստեղբք/աւք ի մեծս աստեղս

Բարի այր Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

բարի այր (զ)բարի այր բարի առն ի բարի առնէ բարի արամբ ի բարի առն

բարի արք (զ)բարի արս բարի արանց ի բարի արանց բարի արամբք ի բարի արս

Հետադաս ածական որոշիչ Քոյր առաքինի Ուղղ. քոյր առաքինի Հայց. (զ)քոյր առաքինի Սեռ.-տր. քեռ առաքինւոյ Բաց. ի քեռէ առաքինւոյ Գործ. քերբ առաքինեաւ Ներգ. ի քեռ առաքինի

քորք առաքինիք (զ)քորս առաքինիս քերց առաքինեաց ի քերց առաքինեաց քերբք առաքինեաւք ի քորս առաքինիս

ԹՎԱԿԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Հայ քերականագիտության մեջ թվականը երկար ժամանակ առանձին խոսքի մաս չի համարվել, դիտվել է որպես ածականի մի տեսակ: Առաջին անգամ Ս. Պալասանյանն է թվականը սահմանել իբրև ինքնուրույն խոսքի մաս: Նա գրում է. «Այն բառերը, որոնք ցույց են տալիս առարկաների թիվը, կոչվում են թվական անուն202»: Քանակական կամ բացարձակ թվականների միջուկը մեկից տասը թվերն են, որոնցից էլ

Տե՛ս Ս. Պալասանյան, Քերականություն մայրենի լեզվի, էջ 69:

սերվել են մնացածները: Դրանք, լինելով լեզվի բառապաշարի հնագույն շերտերից մեկը, բոլորն էլ հնդեվրոպական ծագման են և չնչին փոփոխություններով հանդես են եկել հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում: Հարեւր-ի ծագումն անհայտ է, հազար և բեւր թվականները պարսկական փոխառություններ են, միլիոն, միլիարդ, տրիլիոն թվականները՝ եվրոպական: Ընդ որում, բեւր-ը, որը գրաբարում նշանակում էր տասը հազար և թվական էր, ժամանակակից հայերենում դասվում է ածականների շարքը. նշանակում է անսահման, անթիվ: Մինչև 16-րդ դարը որպես թվականներ օգտագործվել են նաև հայոց այբուբենի տառերը, այնուհետև կիրառության մեջ են մտել արաբական կոչվող թվանշանները: Հին հայերենում ձևաբանորեն հստակ տարբերակվել է թվական անունների երեք տեսակ` քանակական, դասական և անձներական: Քանակական կամ բացարձակ թվականները հիմնական թվականներն են, որ ցույց են տալիս առարկաների քանակ: Գրաբարում մեկից տասը թվականները հետևյալներն են` մի, երկու, երեք, չորք (ըստ Հ. Աճառյանի՝ նախնական բուն ձևը չորեք-ն է, որը երևան է գալիս չորեքտասան և չորեքհարիւր բաղադրյալ ձևերում203), հինգ, վեց, եւթն (եօթն), ութ, ինն, տասն: Տասնյակների և միավորների միացումը կատարվում է հետևյալ կերպ. մինչև քսանը միավորը սկզբից է, իսկ տասան/տասն բաղադրիչը՝ հետադաս, ինչպես՝ մետասան, երկոտասան, երեքտասան, չորեքտասան, հնգետասան, վեշտասան, եւթնեւտասն, ութեւտասն, իննեւտասն, իսկ քսանից հետո տասնավորն է սկզբից, միավորը՝ հետադաս, ինչպես՝ քսան եւ մի, քսան եւ երկու, երեսուն եւ չորք և այլն: Տասնավորները հետևյալներն են` քսան, երեսուն, քառասուն, հիսուն, վաթսուն, եւթանասուն, ութսուն, իննսուն: Հարյուրավորները` հարեւր/հարիւր, երկերիւր, երեքհարիւր, չորեքհարիւր, հինգհարիւր, վեցհարիւր, եւթնհարիւր, ութհարիւր, իննհարիւր, ինչպես նաև հազար, բեւր/բիւր թվականները հոլովվում են անվանական հոլովմամբ:

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1, էջ 244:

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

Ո հոլ. մի (զ)մի միոյ, միոջ միում ի միոջէ միով ի միում, ի միոջ

Ու հոլ. երկու (զ)երկուս երկուց երկուց յերկուց երկուք յերկուս

Ի հոլ. երեք (զ)երիս երից երից յերից երիւք յերիս

Ի հոլ. չորք (զ)չորս չորից չորից ի չորից չորիւք ի չորս

Մի-ն անհոգնական է, երկու, երեք, չորք ձևերն անեզական են: Երկու թվականը հոգնակի ուղղականում ք չունի, որովհետև ծագումով երկակի է, բայց հայցական հոլովից ստանում է գրաբարյան հոգնակերտները` ս, ց, ց ,ք: Հինգ, վեց, ութ, ինն, մետասան, երկոտասան, երեքտասան, չորեքտասան, հնգետասան, վեշտասան թվականները և քսան, երեսուն, քառասուն, հիսուն, վաթսուն, եւթանասուն, ութսուն, իննսուն թվականները հոլովվում են ի վերջադրական հոլովմամբ` և՛ եզակի, և՛ հոգնակի: Եւթն-ը ա ներդրական հոլովման է, տասն-ը և նրանից բաղադրված եւթնեւտասն, ութեւտասն, իննեւտասն թվականները՝ ի-ա ներդրական խառը հոլովման: Հազարը ի-ա վերջադրական հոլովման է, հարեւր-ը` ո հոլովման, բեւր-ը` ու: Բնորոշ օրինակներով ցույց տանք հարացույցները: Ի հոլովում Ուղղ. ինն ինունք Հայց. (զ)ինն (զ)ինունս Սեռ.-տր. ըննի ըննից Բաց. յըննէ յըննից Գործ. ըննիւ ըննիւք Ներգ. յըննի յինունս

Ի-Ա ներդրական տասն տասունք (զ)տասն (զ)տասունս տասին տասանց ի տասնէ ի տասանց տասամբ տասամբք ի տասին ի տասունս

Ա ներդրական եւթն եւթանք (զ)եւթն (զ)եւթանս եւթան եւթանց յեւթանէ յեւթանց եւթամբ եւթամբք յեւթան յեւթանս

Ի հոլովում Ուղղ. քսան քսանք Հայց. (զ)քսան (զ)քսանս Սեռ.-տր. քսանի քսանից Բաց. ի քսանէ ի քսանից Գործ. քսանիւ քսանիւք Ներգ. ի քսանի ի քսանս Ու հոլովում Ուղղ. բիւր Հայց. (զ)բիւր Սեռ.-տր. բիւրու Բաց. ի բիւրէ Գործ. բիւրու Ներգ. ի բիւրու

Ո հոլովում հարիւր հարեւրք/հարիւրք (զ)հարիւր (զ)հարեւրս/հարիւրս հարիւրոյ հարիւրոց ի հարիւրոյ ի հարիւրոց հարիւրով հարիւրովք ի հարիւր ի հարիւրս

բեւրք/ բիւրք (զ)բեւրս/բիւրս բիւրուց ի բիւրուց բիւրուք ի բիւրս

Միջին հայերենում թվականները կրում են հնչյունական և բառակազմական փոփոխություններ: Ըստ այդմ՝ մեկից տասը թվականները հետևյալներն են՝ մեկ/մէկ (առաջացել է մի+ակ բառածանցումից), երկու/երկուք (երկու-ն գործածվում է որպես ածական, օրինակ՝ երկու էրիկ, երկու քոյր, իսկ երկուք-ը՝ ինքնուրույն կիրառությունների դեպքում` երկուք ընդ իրար, երկուք ի ներքս), երեք/իրեք, չորս (գրաբարյան հայցականն է), հինգ/կ, վեց, իօթն, ութ, ինն, տասն: Տասնավորներն են` քսան, երեսուն, քառասուն, յիսուն, վաթսուն, իօթանասուն, ութսուն, իննսուն: 11-99 թվականների կազմության սկզբունքը փոփոխվել է. միավորիչ շաղկապ դարձել է ու-ն, իսկ միավորը բոլոր դեպքերում տասնավորից հետո է, ինչպես՝ տասնումեկ, տասնվերկու/տասնվերկուք, տասնվերեք, տասնուչորս, տասնուհինկ/գ, տասնուվեց, տասնվիօթն /տասնիօթն, տասնվութ/տասնութ, տասնըվինն/տասնինն204:

Տե՛ս Հ. Աճառյան, նշվ. աշխ., էջ 247-249:

Թվականները միջին հայերենում հոլովվում են միայն ինքնուրույն կիրառության ժամանակ, բոլորը ի ընդհանրական հոլովման են, հոլովվում են միայն եզակիում` մեկի, երկուքի, յերկուքէն: Արևելյան աշխարհաբարը ժառանգել է թվականների գրաբարյան արմատները, միայն եւթն-ի արմատական ն-ն է ընկել, դարձել յոթ, տասն-ը ունի նաև տասը ձևը՝ կախված նրանից, թե հաջորդ բառը ինչ հնչյունով է սկսվում: 11-99 թվականների կազմության սկզբունքը միջինհայերենյանն է` տասնավորՒմիավոր: Շաղկապները դուրս են մղվել` տասնհինգ, քսանյոթ, երեսունինը: Հարյուրավորների և հազարավորների կազմությունը հարադրական է` երեք հազար երկու հարյուր: Թվականը չթեքվող խոսքի մաս է: Փոխանվանաբար կիրառվելիս թվականները, ստանալով ը հոդը, հոլովվում են ի արտաքին հոլովմամբ: Երկու-ն հոլովվելիս կամ հոդ ստանալիս դառնում է երկուս, արևմտահայերենում պահպանվել է հին ձևը` երկուք: Արևմտահայերենում տասն թվականը, ի տարբերություն արևելահայերենի, կարող է գործածվել առանց վերջին ը կամ ն հնչյունի, իսկ ութ-ը, որը գրաբարում չուներ ն վերջնահնչյուն, արևմտահայերենում գործածվում է նաև ը-ով՝ ութը, քսանութը: Երբեմն տասնավորները կարող են պահպանել միավորիչ եւ շաղկապը՝ տասն եւ վեց/տասնեւվեց, քսան եւ հինգ/քսան եւ հինգ, բայց գրաբարատիպ այս ձևերը ոմանք համարում են հնացած: Միլիարդ և զրո թվականները արևմտահայերենում եվրոպական լեզուների հետևողությամբ ունեն միլիառ և զերօ ձևերը205:

ԴԱՍԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Գրաբարում դասական թվականները կազմվում էին քանակականներից: Հ. Աճառյանի դիտարկմամբ` հնագույն շրջանում դասական թվականների ձևույթներն էին -ր և -որդ մասնիկները: -Ր-ով կազմվում

Տե ս Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քննություն, Եր., 2007, էջ 93-98:

էին երկիր/ երկրորդ, երիր/երրորդ, չորիր/չորրորդ թվականները: -Որդ-ից կազմվում էին` քառորդ, տասնորդ, քառասնորդ, հարիւրորդ ձևերը: Գրաբարում արդեն այս մասնիկները ձևափոխվում են, միավորվում` դառնալով -րորդ: Այս ածանցը ստանում են միայն երկրորդ, երրորդ, չորրորդ թվականները, իսկ -երորդ ածանցը ստանում են մնացած բոլոր դասական թվականները` սկսած հինգից: Միայն առաջին բառն է, որ ունի տարբեր կազմություն, ըմբռնվում է ավելի շատ որպես ածական և ապա միայն որպես թվային կարգ206: Հետագայում այս ձևին ավելանում է -երորդ ածանցը` ստեղծելով առաջներորդ թվականը, որից էլ կազմվում էին քսաներորդ առաջներորդ կամ քսաներորդ առաջնորդ, որ նշանակում է 21-րդ: Բաղադրյալ թվականների դասականները կազմվում էին բոլոր բաղադրիչներին -երորդ ածանցը կցելով` քառասներորդ չորրորդ - 44-րդ, յիսներորդ երկրորդ- 52-րդ, երկերիւրերորդ յիսներորդ երկրորդ` 252-րդ և այլն: Առաջին թվականը հոլովվում է ո հոլովիչով, ունի առանձին տրական` ում հոլովակերտով, որից էլ կազմվում է ներգոյականը: -Րորդ և -երորդ ածանցներով դասականները հոլովվում են ի-ա խառն վերջադրական հոլովմամբ, բայց դարձյալ ունեն առանձին տրական` ում հոլովակերտով, որից կազմվում են ներգոյականները: Ո հոլ. Ուղղ. առաջին Հայց. (զ)առաջին Սեռ. առաջնոյ Տր. առաջնում Բաց. յառաջնմէ Գործ. առաջնով Ներգ. յառաջնում

Ի-ա արտաքին հոլ. առաջինք երկրորդ երկրորդք (զ)առաջինս (զ)երկրորդ (զ)երկրորդս առաջնոց երկրորդի երկրորդաց առաջնոց երկրորդի/ում երկրորդաց յառաջնոց յերկրորդէ յերկրորդաց առաջնովք երկրորդաւ երկրորդաւք յառաջինս յերկրորդում յերկրորդս

Գրաբարում դասական թվականները միայն եզակի գոյականի հետ են կիրառվում և եթե նախադաս են, մեծ մասամբ չեն համաձայնում գո-

Տե ս Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 279:

յականների հետ, բայց հանդիպում են նաև համաձայնության դեպքեր: Իսկ եթե հետադաս են, միշտ հոլովով և թվով համաձայնում են որոշյալ գոյականի հետ: Օրինակ` աւուր երկրորդի, յաւրէն երկրորդէ, աւուրբ երկրորդաւ, յաւուր երկրորդում և այլն: Միջին հայերենում պահպանվում է առաջին թվականը` առջի հնչյունափոխված տարբերակով, իսկ -որդ, -երորդ մասնիկներով դասականները գրեթե վկայված չեն: Միջին հայերենում դասական թվականները հիմնականում կազմվում են -ում ձևույթով, որը Աճառյանը համարում է գրաբարյան տրական-ներգոյականի կազմիչ՝ ում-ից առաջացած: Օրինակ` հնգում, չորսում, իօթում, իննում և այլն: Աշխարհաբարը գրաբարից ժառանգեց -րորդ և -երորդ ածանցները, որոնք կցվում են քանակական թվականների վերջին բաղադրիչին` երկրորդ, երրորդ, չորրորդ, վաթսունմեկերորդ, հարյուրհիսուներկուերորդ և այլն: Դասականները գոյականաբար կիրառվելիս հոլովվում են ի հոլովմամբ, օրինակ` առաջին/ը, առաջինի/ն, առաջինից, առաջինով, առաջինում: Արևմտահայերենում, ըստ որոշ քերականների, հնարավոր է դասական թվականների կազմության հետևյալ յուրահատկությունը. եթե երկու, երեք, չորս թվականները դառնում են բարդ դասական թվականների վերջին բաղադրիչը, ապա նրանք կարող են պահպանել -րորդ ածանցը, ինչպես օրինակ՝ տասներկրորդ-տասներկուերորդ, քսանչորրորդքսանչորսերորդ, հազարերրորդ-հազարերեքերորդ207: Սակայն այս կազմությունները դիպվածային են, և պետք է արձանագրել՝ արդի հայերենի երկու տարբերակներում էլ դասական թվականների կազմության սկզբունքները ընդհանրական են:

Տե՛ս Ռ. Սաքապետոյան, Արևմտահայերենի դասագիրք, Եր., 2006, էջ 136:

ԱՆՁՆԵՐԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Հին հայերենն ուներ անձներական թվականներ, որոնք արտահայտում էին միասնության գաղափար: Օրինակ` երեքին եկին նշանակում էր «երեքն էլ, երեքը միասին եկան»: Այս թվականները կազմվում էին քանակական թվականներից -եքին/-եքեան ածանցներով, անեզական էին, հոլովվում էին ու ներդրական հոլովմամբ, կիրառվում էին միայն հոգնակի գոյականների հետ` հոլովով և թվով միշտ համաձայնելով որոշյալ գոյականների հետ: Բերենք անձներական թվականի և նրանով կազմված կապակցության հոլովման նմուշներ: Ու ներդրական հոլովում Ուղղ. չորեքին, չորեքեան Հայց. (զ)չորեսին, (զ)չորեսեան Սեռ.-տր. չորեցուն, չորեցունց Բաց. ի չորեցունց Գործ. չորեքումբք Ներգ. ի չորեսին, ի չորեսեան Երկոքին արք Ուղղ. երկոքին արք Հայց. (զ)երկոսին արս Սեռ.- տր. երկոցուն/ց արանց Բաց. յերկոցունց արանց Գործ. երկոքումբք արամբք Ներգ. յերկոսին արս Միջին հայերենում այս թվականները վերանում են, աշխարհաբարում ևս դրանք չկան: Անհրաժեշտության դեպքում ասվում է` երկուսն էլ, հինգն էլ, վեցը միասին և այլն: Միջին հայերենում էլ-ի փոխարեն կարող էր գործածվել այլ-ը կամ նրա հնչյունափոխված ալ ձևը, որը ժառանգել է արևմտահայերենը, օրինակ` երկուքն այլ, երկուքն ալ:

ԲԱՇԽԱԿԱՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Բաշխական թվականները ցույց են տալիս առարկաների բաշխումը հավասար քանակով: Կազմության սկզբունքը ընդհանուր է լեզվի զարգացման բոլոր փուլերի համար, այն է՝ թվականի կրկնություն, օրինակ՝ երկու-երկու, կամ՝ քանակական թվականՒական ածանց: Դեռևս գրաբարում հանդիպում են երկական, հնգական, միական և այլ բաշխականներ208: Արևելահայերենի հետ համեմատած՝ արևմտահայերենը որոշ տարբերություններ է դրսևորում, այսպես՝ յոթ և տասը թվականների բաշխականը կազմելիս վերականգնում են գրաբարյան ն վերջնահնչյունը՝ եօթնական, տասնական, երկու-ի բաշխականը լինում է երկուքական, մէկ, երկու թվականների կրկնավորները լինում են մէյ մէկ// մէյմէկ, երկ երկու // երկերկու, որոնք գրվում են կա՛մ առանձին, կա՛մ միասին209:

ԿՈՏՈՐԱԿԱՅԻՆ ԹՎԱԿԱՆՆԵՐ

Կոտորակային թվականները ցույց են տալիս ամբողջի մասեր: Կազմված են երկու մասից՝ համարիչից, որը քանակական թվականով է արտահայտվում, և հայտարարից, որն արտահայտվում է դասական թվականով, օրինակ՝ մեկ հինգերորդ, երկու երրորդ/ական/: Մեկ չորրորդի փոխարեն կիրառվում է նաև քառորդը, մեկ երկրորդի փոխարեն՝ կես բառը: Միջին հայերենում կոտորակային թվականների հասկացությունները հիմնականում արտահայտվում էին նկարագրական կամ վերլուծական միջոցներով: Ս. Ղազարյանը բերում է հետևյալ օրինակները. «Չորս բաժնէն մեկն՝ 1/4, երեք բաժնէն երկուքն՝ 2/3, յերէքէն մեկ՝ 1/3, ի հինգէն մեկն՝ 1/5 և այլն: Կոտորակային թվերը արտահայտվում էին նաև -ակ վերջածանցով, ինչպես՝ հնկակ՝ 1/5, վեցակ՝ 1/6, տասնակ՝ 1/10

Տե՛ս Ս. Ղազարյան, Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006, էջ 257: Տե՛ս Յ. Ավետիսյան, նշվ. աշխ., էջ 96-97:

և այլն: Իբրև կոտորակային թվեր արտահայտելու բառեր գործածվում էին նաև կէս և չարեք (քառորդ) բառերը»210: Գրական լեզվի երկու տարբերակներում կոտորակային թվականները իմաստային և կառուցվածքային որևէ տարբերություն չեն դրսևորում:

ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարում դերանվան տեսակներն են՝ անձնական, ստացական, ցուցական, անորոշ, որոշյալ, հարցահարաբերական, փոխադարձ:

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարի անձնական դերանուններն են՝ ես, դու, նա, ինքն, իւր մեք, դուք, նոքա, ինքեանք, իւրեանք: Սրանք ունեն թվի, դեմքի, հոլովի քերականական կարգեր: Առաջին դեմք են ցույց տալիս՝ ես, մեք, երկրորդ դեմք՝ դու, դուք, երրորդ դեմք՝ նա, նոքա դերանունները: Վերջիններս նաև ցուցական դերանուն են: Այս բոլոր դերանունները հնդեվրոպական ծագում ունեն. ես-ը ծագում է "eջ՛ō ձևից, մեք-ըՀ "ոeՏ, դու-նՀէū, դուք-ըՀyūՏ, որը պետք է հայերենում դառնար "ջուք, բայց դու-ի համաբանությամբ դարձել դուք: Այս դերանունների թեք հոլովաձևերը ևս հնդեվրոպական իրենց նախաձևերն ունեն՝ հնչյունական որոշ հավելումներով, ինչպես հոգնակի բացառականի ջ-ն՝ ի մէնջ, ի ձէնջ: Անձնական դերանունները դերանվանական հոլովման դասական օրինակ են՝ տարահիմքությամբ, եզակի թվում սեռական և տրական հոլովների տարբերակմամբ: Գրաբարում առաջին և երկրորդ դեմքի դերանուններն ունեն բացառականի հնագույն տարբեր ձևեր ՝ ինձէն, մեզէն

Ս. Ղազարյան, նշվ. աշխ., էջ 258:

/մեզոյն, քեզէն /քեզոյն, ձեզէն /ձեզոյն: Սակայն այդ ձևերում բացառականի իմաստն արդեն մթագնած էր. դրանք գործածվում էին առաջին և երկրորդ դեմքերի անձնական դերանունների հետ սաստկական նշանակությամբ՝ ես ինձէն, մեք մեզէն, որ նշանակում են՝ ես ինքս, մենք ինքներս: Կարող էին կիրառվել նաև առանձին, բայց ուղղականի իմաստով և սաստկական երանգով՝ «Առցես քեզէն/ Դու ինքդ կբռնես» (Բուզ., 4-րդ, ԾԴ, էջ 252): Երրորդ դեմքի համար գործածվում են ոչ միայն նա ցուցականը, այլև ինքն, իւր դերանունները, որոնք երբեմն կոչվում են նաև անդրադարձ դերանուններ: Ինքն, իւր դերանունները հաճախ կիրառվում են ես, դու, նա դերանունների հետ սաստկական նշանակությամբ, օրինակ՝ ես ինքն, դու ինքն, նա ինքն: Սաստկական իմաստը նաև կարող է արտահայտվել ինքնին կամ իւրովի բառերի միջոցով: Իւր դերանունը չունի եզակի ուղղական և հայցական հոլովներ. պակասը լրացվում է ինքն դերանվան ձևերով: Գրաբարում անձնական դերանունների իմաստ կարող էր արտահայտել նաև անձն գոյականը թեք հոլովաձևերով, օրինակ՝ «Եկայք զանձինս անձամբք մխիթարեսցուք», «Եկեք մենք մեզ մխիթարենք», (Բուզ., 3-րդ, ԻԱ, էջ 64)», « Յանձն իւր տարաբերէր «Ինքն իր մեջ տատանվում էր» (Եղիշե, 1):

Հոլովման հարացույցը գրաբարում Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ես (զ)իս իմ ինձ յինէն ինեւ յիս

մեք (զ)մեզ մեր մեզ ի մէնջ մեւք/մեօք ի մեզ

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

դու (զ)քեզ քո քեզ ի քէն քեւ ի քեզ

դուք (զ)ձեզ ձեր ձեզ ի ձէնջ ձեւք/ձեօք ի ձեզ

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

նա (զ)նա նորա նմա ի նմանէ նովաւ ի նմա

նոքա (զ)նոսա նոցա նոցա ի նոցանէ նոքաւք ի նոսա

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ինքն (զ)ինքն ինքեան ինքեան յինքենէ ինքեամբ յինքեան

ինքեանք (զ)ինքեանս ինքեանց ինքեանց յինքեանց ինքեամբք յինքեանս

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

իւրեանք զիւրեանս իւր իւրեանց իւր իւրեանց յիւրմէ յիւրեանց իւրեւ, իւրեաւ, իւրեամբք իւրեամբ Ներգ. յիւր յիւրեանս

Միջին հայերենում անձնական դերանունները նախ ենթարկվում են հնչյունական փոփոխությունների՝ մեք>մենք, դու>դուն, ապա կանոնավորվում է դերանվանական հոլովումը՝ բացառական և գործիական հոլովների նորակազմություններով: Բացառականի նէ վերջավորությունը ընդհանրանում է և՛ եզակի, և՛ հոգնակի թվերի հոլովաձևերի համար: Ավելի ուշ նէ>մէ զուգաձևությունն է առաջանում, բացառականի կազմիչ ի նախդիրն էլ սկսում է ընկնել, և առաջանում են մեզմէ, ձեզմէ, քեզմէ, իսմէ ձևերը:

Հոլովման հարացույցը միջին հայերենում Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

ես (զ)իս իմ ինձ, ինձի, ինձիկ յիսմէ, յիսնէ, ինձէն իսմով, իսնով

մենք (զ)մեզ մեր մեզ, մեզի, մեզիկ ի մեզնէ, ի մեզանէ, ի մենէ մեզմով, մեզնով

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց.

դու, դուն (զ)քեզ քո, քոյ, քու քեզ, քեզի, քեզիկ, քէ/ե ի քեզնէ, ի քենէ, ի քեզանէ, ի քեզմէ Գործ. քե(է)նով, քեզնով, քենով

դուք (զ)ձեզ ձեր ձեզ, ձեզի, ձեզիկ ի ձեզնէ, ի ձեզանէ ի ձեզմէ ձեզմով, ձեզնով

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց.

նոքա, նաքա (զ)նոքա, (զ)նաքա նոցա, նացա նոցա, նացա ի նացմէ, ի նոցմէ

նա (զ)նա նորա, նարա, նրա նորա, նարա, նմա ի նորմէ, ի նարմէ, ի նորանէ Գործ. նովաւ

նացմով, նրանցմով

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

ինք (զ)ինք իր, իրեն իր, իրեն յիրմէ, յինքմէ յիրենցմէ, իրմով, իւրմով

իրենք, իւրենք (զ)իրենք, (զ)իւրեանք իրենց, իւրենց, իրանց իրենց, իւրենց, իրանց յիւրենցէ, յիւրեանցմէ իրենցմով

Արևելահայ աշխարհաբարում պահպանվում է մեք դերանվան միջինհայերենյան ձևը՝ մենք, մյուս դերանունները հիմնականում ժառանգում են գրաբարյան ուղիղ ձևերը, ինչպես նաև դերանվանական հոլովման հիմնական յուրահատկությունները՝ տարահիմքությունը, սեռականի ու տրականի առանձին հոլովաձևերը: Նշենք, որ անձնական ես, դու, նա, ինքը, մենք, դուք դերանունները և ցուցական սա, դա, նա դերանունները, ընդհանուր թվով ութ բառ, պահպանել են դերանվանական հոլովումը: Մ. Ասատրյանը դերանվանական հոլովման յուրահատկություններն արևելահայերենում բնութագրում է հետևյալ կերպ: ա) Ի տարբերություն հայերենի մյուս բառախմբերի՝ վերոհիշյալ բառերն ունեն վեց հոլով՝ ուղղական, սեռական, տրական, բացառական, գործիական, ներգոյական, այսինքն՝ սեռականը և տրականը ձևաբանորեն տարբերակված են, անկախ հոլովաձևեր են: Հավելենք, որ արևմտահայերենում հոլովների թիվը հինգն է, որովհետև բացակայում է ներգոյականը, ինչպես միջին հայերենում: բ) Ի տարբերություն անվանական հոլովման՝ սեռական և տրական հոլովները կազմվում են ոչ թե ուղղական հոլովից, այլ ուղղականից տարբեր, առանձին արմատներով կամ հիմքերով, որոնք անկախ բառեր են և չեն կարող տարրալուծվել հիմքի ու վերջավորության, ինչպես՝ եսիմ-ինձ, դու-քո-քեզ, նա-նրա-նրան, ինքը-իր-իրեն, սա-սրա-սրան, դա-դրա-դրան: Բերվածներից միայն սա, դա, նա և ինքը դերանունների դեպքում է, որ սեռականի և տրականի միջև որոշ ձևային կապ է նկատվում: գ) Դերանվանական հոլովման դեպքում ևս բացառական, գործիական և ներգոյական հոլովները կազմվում են ից, ով ում վերջավորու366

թյուններով, բայց դրանք անպայմանորեն դրվում են տրականի հիմքի վրա, ընդ որում ես, դու, մենք, դուք դերանունների դեպքում հոլովական վերջավորություններից առաջ երևան է գալիս ն կամ ան բաղադրիչը, որի պատճառով ունենք զուգաձևություններ՝ անից/նից, անով/նով, նում/անում: Լեզվաբանի կարծիքով՝ ան-ով ձևերն ավելի հատուկ են ժողովրդախոսակցական լեզվին211: Արևմտահայերենի անձնական դերանուններն են՝ ես, դուն, ան (ան<նա դրափոխություն է տեղի ունեցել), ինք/ը, մենք, դուք, անոնք, իրենք: Դրանց ուղիղ ձևերը հիմնականում ժառանգվել են միջին հայերենից՝ ես, մենք, դուն, դուք, ինք/ը, իրենք, որոշ դեպքերում պահպանվել են գրաբարաձև հայցականները՝ զիս, զինք, զիրենք: Տրական հոլովաձևերը կազմվում են –ի մասնիկի հավելմամբ՝ ինծի, քեզի, մեզի, ձեզի: Դերանունների բացառականները և գործիականները կազմվում են միջին հայերենից եկող մէ, մով ձևույթներով՝ ինձմէ, ինձմով, քեզմէ, քեզմով, մեզմէ, մեզմով, ձեզմէ, ձեզմով: Արևմտահայերենում դերանվանական հոլովման են ենթարկվում՝ ես, դուն, մենք, դուք, ինք/ը, ան դերանունները, իսկ իրենք-ը և անոնք-ը՝ քՀց հերթագայությամբ են հոլովվում: Դերանվանական հոլովման դեպքում բացառականը և գործիականը կազմվում են հիմնականում տրականի հիմքից մէ, մով/ով վերջավորություններով: Անձնական դերանունների տրականները բառավերջում ունեն բարբառային ծագման ի մասնիկ՝ ինծի, քեզի, մեզի, ձեզի: Ես, ինք/ը, անոնք դերանունների դեպքում պահպանվել է գրաբարաձև հայցականը զ նախդրով՝ զիս, զինք, զանոնք212:

Հմմտ. Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի ձևաբանության հարցեր, Բ, Եր., 1973, էջ130-131: Հմմտ. Յ. Ավետիսյան, Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քննություն, Եր., 2007, էջ 109-113:

Հոլովման հարացույցները արևելահայերենում և արևմտահայերենում Արևելահայերեն Ուղղ. ես մենք Սեռ. իմ մեր Տր. ինձ մեզ Բաց. ինձանից, ինձնից մեզանից, մեզնից Գործ. ինձանով, ինձնով մեզանով, մեզնով Ներգ. ինձանում, ինձնում մեզանում, մեզնում Ուղղ. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

դու քո քեզ քեզանից, քեզնից քեզանով, քեզնով քեզանում, քեզնում

դուք ձեր ձեզ ձեզանից, ձեզնից ձեզանով, ձեզնով ձեզանում, ձեզնում

Ուղղ. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

նա նրա նրան նրանից նրանով նրանում

նրանք նրանց նրանց նրանից նրանցով նրանցում

Ուղղ. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ինքը իր իրեն իրենից իրենով իրենում

իրենք իրենց իրենց իրենցից իրենցով իրենցում

Արևմտահայերեն Ուղղ. ես Հայց. զիս Սեռ. իմ Տր. ինծի Բաց. ինձմէ Գործ. ինձմով

մենք մեզ մեր մեզի մեզմէ մեզմով

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

դուն քեզ քու քեզի քեզմէ քեզմով

դուք ձեզ ձեր ձեզի ձեզմէ ձեզմով

Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ.

ան/անիկա զայն անոր անկէ անով

անոնք զանոնք անոնց անոնցմէ անոնցմով

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

ինք/ը զինք իր իրեն իրմէ իրմով

իրենք զիրենք իրենց իրենց իրենցմէ իրենցմով

ՍՏԱՑԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Ստացական դերանունները ցույց են տալիս, թե տվյալ առարկան կամ երևույթը երեք դեմքերից որին է պատկանում: Հայերենում, ինչպես և որոշ այլ լեզուներում, ստացականները անձնական դերանունների սեռական հոլովաձևերն են, որոնք ինքնուրույնաբար հոլովվում են: Գրաբարի ստացական դերանուններն են՝ իմ, քո/քոյ, իւր, մեր, ձեր: Գրաբարում այս դերանունները ենթարկվում էին անվանական ո հոլովման, սակայն ունեին տրականի առանձին հոլովաձև՝ ում հոլովակերտով, որից էլ կազմվում էին բացառական և ներգոյական հոլովները: Երկրորդ դեմքի համար վկայված են երկու ստացականներ՝ քոյ և քո, որոնք հոլովվում են տարբեր կերպ: Քոյ ձևը առանձին չունի հոգնակի ուղղական և հայցական հոլովները, փոխարենը գործածվում է քոյք միասնական ձևը:

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

իմ (զ)իմ իմոյ իմում յիմմէ իմով յիմում

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

մեր մերք (զ)մեր (զ)մերս մերոյ մերոց մերում մերոց ի մերմէ ի մերոց մերով մերովք ի մերում ի մերս

իմք (զ)իմս իմոց իմոց յիմոց իմովք յիմս

քո (զ)քո քոյ քում ի քումէ213 քով ի քում

քոյք (զ)քոյս քոց քոց ի քոց քովք ի քոյս

քոյ (զ)քոյ քոյոյ քոյում ի քոյոյ քոյով ի քոյում

քոյք (զ)քոյս քոյոց քոյոց ի քոյոց քոյովք ի քոյս

ձեր (զ)ձեր ձերոյ ձերում ի ձերմէ ձերով ի ձերում

ձերք (զ)ձերս ձերոց ձերոց ի ձերոց ձերովք ի ձերս

իւր (զ)իւր իւրոյ իւրում յիւրմէ իւրով յիւրում

իւրք (զ)իւրս իւրոց իւրոց յիւրոց իւրովք յիւրս

Գործածվում է նաև ի քումմէ ձևը (յիմմէ- ի համաբանությամբ):

Գրաբարում ստացական դերանունները հոլովով և թվով համաձայնում էին իրենց որոշյալ գոյականների հետ, թեև անհամաձայնության հետքեր առկա էին: Այսպես՝ հոգնակի ուղղական և հայցական հոլովներում ստացականները թվով չէին համաձայնում որոշյալ գոյականների հետ՝ քորք իմ, զեղբարս մեր: Հոգնակի գործիական հոլովով դրված գոյականների հետ ստացականը կարող էր չհամաձայնել թվով, օրինակ՝ իւրով կամօք, քոյով կամօք և այլն: Նշենք, որ ստացական դերանունները գրաբարում կարող էին դառնալ և՛ նախադաս որոշիչ, և՛ հետադաս: Երկու դեպքում էլ հոլովով և թվով համաձայնում էին որոշյալի հետ՝ բացի հոգնակի ուղղական-հայցականից, թեև շեղումներ հանդիպում էին: Բերենք ստացական դերանուն - գոյական կապակցության հոլովական հարացույցի օրինակ: Ուղղ. որդի իւր որդիք իւր Հայց. (զ)որդի իւր (զ)որդիս իւր Սեռ. որդւոյ իւրոյ որդւոց իւրոց Տր. որդւոյ իւրում որդւոց իւրոց Բաց. յորդւոյ իւրմէ յորդւոց իւրոց Գործ. որդւով իւրով որդւովք իւրովք Ներգ. յորդի իւրում յորդիս իւրս Միջին հայերենում ստացական դերանունների գրաբարատիպ հոլովման առանձին հետքերը պահպանվում են, սակայն քանի որ վերանում է հատկացուցիչ-հատկացյալի համաձայնությունը, ստացականն այլևս չի համարվում դերանվան առանձին ենթատեսակ՝ վերադառնալով ելման կետին՝ անձնական դերանուններին: Արդի արևելահայերենում անձնական դերանունների սեռական հոլովաձևերը, փոխանվանաբար գործածվելով, եզակի թվում հոլովվում են ի ընդհանրական հոլովմամբ՝ մերի, ձերի, իմի, քոնի, մերից, ձերից, իմից, քոնից, մերով, ձերով, իմով, քոնով, մերում, ձերում, իմում, քոնում: Իսկ մերոնք, ձերոնք հոգնակիները համարվում են գոյականներ214: Նշենք,

Որոշ լեզվաբանների կարծիքով՝ դրանք դերանուններ են:

որ սրանց կիրառությունը առավել բնորոշ է առօրյա-խոսակցական լեզվին: Արևմտահայերենում անձնական դերանունների սեռական հոլովաձևերը ևս կարող են փոխանվանաբար գործածվել՝ եզակի թվում ենթարկվելով ի հոլովման, հոգնակիում՝ ու: Դրանք կոչվում են ստացական դերանուններ և, ի տարբերություն արևելահայերենի, ստանում են ս, դ հոդերը: Բերենք իմս և քուկդ դերանունների հոլովման հարացույցները: Ուղղ.- հայց. Սեռ. - տր. Բաց. Գործ.

իմս/իմինս իմինիս իմինէս իմինով

իմիններս իմիններուս իմիններէս իմիններովս

Ուղղ.- հայց. Սեռ. - տր. Բաց. Գործ.

քուկդ/քուկինդ քուկինիդ քուկինէդ քուկինով

քուկիններդ քուկիններուդ քուկիններէդ քուկիններովդ

ՑՈՒՑԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարի ցուցական դերանուններն են՝ սա, դա, նա, այս, այդ, այն, սոյն, դոյն, նոյն, որոնց մեջ առկա են ս, դ, ն արմատական հնչյունները: Բացի սա, դա, նա դերանուններից՝ մյուսները պէս/պիսի/, քան, չափ արմատների հետ մեկտեղ կազմում են նաև այլ ցուցականներ, օրինակ՝ այսպէս, նոյնքան, այնչափ և այլն: Գրաբարի ցուցական դերանունները եռաշարք են և հնդեվրոպական ծագման ` Տօ", ժօ", ոօ" հիմքերից տարբեր հնչյունափոխությունների միջոցով առաջացած: Բոլոր ցուցական դերանունները հոլովվում են դերանվանական հոլովմամբ: Սա, դա, նա դերանունները անձնանիշ կամ առարկայանիշ են, այսինքն` հարաբերակից են գոյականներին,

իսկ սոյն, դոյն, նոյն և այս, այդ, այն դերանունները նշանակում են և՛ անձ կամ առարկա, և՛ հատկանիշ, այսինքն` և՛ գոյական են, և՛ ածական: Սա, դա, նա դերանունները հոլովվում են նույն սկզբունքով` եզակի սեռականում ունեն ր, տրականում՝ մ հոլովակերտը, բացառականը կազմվում է տրականից է հոլովակերտով, գործիականը` ւ/վ: Հոգնակիակազմությունը կատարվում է ք/ս/ց հոգնակերտների միջոցով: Հարացույցը ներկայացնենք սա դերանվան օրինակով` Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

սա (զ)սա սորա սմա ի սմանէ սովաւ ի սմա

սոքա (զ)սոսա սոցա սոցա ի սոցանէ սոքաւք ի սոսա

Միջին հայերենում այս դերանունները պահպանվում են նույնությամբ, հոլովման համակարգը մասամբ պարզեցվում է. եզակի սեռականը և տրականը նույնանում են, բացառականը կազմվում է սեռականտրականի հիմքից` մէ կամ նէ հոլովակերտով, գործիականում ստանում են ընդհանրական դարձած ով կամ մով հոլովակերտը: Հոգնակի հոլովաձևերում հնդեվրոպական հիմքի ո ձայնավորը երբեմն սկսում է հնչյունափոխվել ա-ի` սաքա, դաքա, նաքա, սացա, դացա, նացա: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

սա (զ)սա սորա, սարա սորա, սարա ի սորանէ սորանով

սոքա, սաքա (զ)սոսա, (զ)սաքա սոցա, սացա սոցա, սացա ի սացմէ սացմով

Արևելահայ աշխարհաբարում այս դերանունները պահպանում են դերանվանական հոլովումը, բայց պարզեցված ձևով: Նրանք եզակի թվում ունեն առանձին սեռական և տրական հոլովներ, տրականից էլ կազմվում են բացառականը, գործիականը և ներգոյականը` -ից, -ով, -ում համապատասխան հոլովակերտներով, ինչպես` սրանից, սրանով, սրանում: Եզակի տրականին էլ հավելվում է ք հոգնակերտը` ստեղծելով սրանք հոգնակի ուղղականի ձևը, որը ենթարկվում է գրաբարատիպ ց հոլովման` սրանց: Հոգնակի սեռական-տրականից էլ կազմվում են բացառականը, գործիականը և ներգոյականը` սրանցից, սրանցով, սրանցում: Արևմտահայերենում այս դերանունները փաստացի միավորվում են այս, այդ, այն դերանունների հետ: Այս, այդ, այն դերանունների գրաբարյան հոլովման հարացույցը ներկայացնենք այս-ի օրինակով: Հոլովումը կատարվում է կարճ և երկար ձևերի միջոցով. եզակի սեռականից հետո այս, այդ, այն դերանուններն ունեն երկար և կարճ ձևեր: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

այս (զ)այս այսր, այսորիկ այսմ, այսմիկ յայսմ, յայսմանէ այսու, այսուիկ յայսմ, յայսմիկ

այսք, այսոքիկ (զ)այս, (զ)այսոսիկ այսց, այսոցիկ այսց, այսոցիկ յայսց, յայսոցիկ, յայսցանէ այսոքիւք, այսոքիմբք յայս, յայսոսիկ

Որպես կանոն, -իկ ածանցի միջոցով կազմված այս, այդ, այն ցուցականների երկար ձևերը գործածվում են գոյականների հետ միայն հետադաս կիրառության դեպքում, և որոշյալ գոյականը հոլովով, թվով և դեմքով համաձայնում է որոշիչ դերանվանը: Օրինակ` եզակի թվում՝ գիւղդ այդ, զգիւղդ զայդ, գեղջդ այդորիկ, գեղջդ այդմիկ, ի գեղջէդ յայդմանէ, գիւղիւդ այդուիկ, ի գեղջդ յայդմիկ, հոգնակի թվում՝ գիւղքդ այդոքիկ, զգիւղսդ զայդոսիկ, գիւղիցդ այդոցիկ, ի գիւղիցդ յայդցանէ/յայդոցիկ, գիւղիւքդ այդոքիւք/այդոքիմբք, ի գիւղսդ յայդոսիկ: Նախադաս

որոշչի դիրքում գործածվում են կարճ ձևերը, որոնք պահանջում են համաձայնություն միայն հոլովով և թվով: Այսպես` եզակի թվում՝այդ գիւղ, զայդ գիւղ, այդր գեղջ, այդմ գեղջ, յայդմ գեղջէ, այդու գիւղիւ, յայդմ գեղջ, հոգնակի թվում՝ այդ գիւղք, զայդ գիւղս, այդց գիւղից, յայդց գիւղից, այդու կամ այդոքիւք գիւղիւք, յայդ գիւղս: Միջին հայերենում այս դերանունների հոլովումը պարզեցվում է. դրանք հոլովվում են ո հոլովիչով, սեռականը և տրականը նույնանում են, հոգնակին կազմվում է ոնք կամ ոք հոգնակերտներով: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

այս (զ)այս այսոր/ասոր այսոր/ասոր յայսոր/յասոր այսով/ասով

այսոնք, այսոք (զ)այսոնք, այսոք այսոնց, այսոց/ասոնց, ասոց այսոնց, այսոց/ասոնց, ասոց յայսոնց, յայսոց/ յասոնց, յասոց այսովք/ասովք

Արևելահայ աշխարհաբարում այս, այդ, այն դերանուններն այլևս չեն հոլովվում. նրանք հիմնականում ածականական կիրառություն ունեն, սակայն կարող են արտահայտել նաև գոյականների իմաստ: Արևմտահայերենում հիշյալ դերանունները ենթարկվում են հնչյունափոխության. այ երկբարբառը վերածվում է ա ձայնավորի, բացի այդ՝ դրանց կարող է գումարվել -իկա վերջավորությունը: Այսկերպ առաջանում են ցուցականների նոր ձևեր՝ աս/ասիկա, ատ/ատիկա, ան/անիկա, որոնք սեռական-տրականում հոլովվում են -որ մասնիկի միջոցով, ինչպես միջին հայերենում՝ աս/ասիկա-ասոր, ատ/ատիկա-ատոր, ան/անիկա-անոր: Բացառական հոլովը հիմնականում կազմում են ուղղականի հիմքից կէ ձևույթով՝ ասկէ, ատկէ, անկէ: Գործիականը ևս ուղղականի հիմքից է՝ ով վերջավորությամբ, ունենք՝ ասով, ատով, անով: Նշյալ դերանունների՝ ասորմէ-ասորմով, ատորմէ-ատորմով, անորմէ-անորմով ձևերն արդեն համարվում են հնացած: Նրանց հոգնակին կազմվում է ոնք ձևույթով՝ ասոնք, ատոնք, անոնք, որոնք հոլովվում են ք-ց հերթագայությամբ՝ ասոնց, ատոնց, անոնց:

Սոյն, դոյն, նոյն դերանունների հոլովմանն անդրադառնանք սոյն դերանվան օրինակով: Գրաբարում այս դերանունները եզակի սեռականում ունեն ր հոլովակերտը, տրականում` մ, բացառականը կազմվում է տրականից ի նախդրի հավելմամբ՝ առանց է հոլովակերտի, գործիականում՝ վ և բ, այսինքն` կրկնակ հոլովակերտ ունեն: Ներգոյականի կազմությունը կանոնավոր է. եզակիում՝ ի Ւ տրական, հոգնակիում՝ ի Ւ հայցական: Հոգնակին կազմվում է ք հոգնակերտով, բայց վկայված է նաև վաղնջական սոՒքՒին կառույցը: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

սոյն (զ)սոյն սորին սմին ի սմին սովին, սովիմբ ի սմին

սոքին, սոյնք (զ)սոսին, սոյնս սոցին, սոցուն, սոցունց սոցին, սոցուն, սոցունց ի սոցունց սովիմբք, սոքիմբք ի սոսին, ի սոյնս

Գոյականների հետ գործածվելիս սոյն, դոյն,նոյն դերանունները հոլովով և թվով համաձայնում էին իրենց որոշյալներին: Օրինակ` նոյն քոյր, զնոյն քոյր, նորին քեռ, նմին քեռ, ի նմին քեռէ, նովին քերբ, ի նմին քեռ, նոքին քորք, զնոսին քորս, նոցին քերց, ի նոցունց քերց, նովիմբք/ նովին քերբք, ի նոսին քորս: Միջին հայերենում այս դերանունները գրեթե դուրս են գալիս կիրառությունից, մնում է միայն նոյն-ը, բայց՝ որպես ածական. այն նշանակում է կրկնվող, արդեն հիշատակված անձ կամ երևույթ: Աշխարհաբարում սույն դերանունը մասամբ վերակենդանանում է, հատկապես գործառական ոճերում` սույն թվականի հոկտեմբեր ամսին կամ սույնով հայտնում ենք և նմանատիպ այլ կաղապարներում սույն-ը կիրառվում է որպես ցուցական դերանուն:

ԱՆՈՐՈՇ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Գրաբարի անորոշ դերանուններն են՝ ոմն, ոք, իմն, ինչ, այլ, մեւս / միւս: Անձերի անորոշությունն արտահայտվում է ոմն, ոք դերանունների միջոցով, առարկաների անորոշությունը` իմն, ինչ, իսկ հատկանիշի անորոշությունը` այլ, մեւս/միւս: Այս դերանունները գրաբարում հոլովվում էին. ոմն, ոք-ը եզակի թվում մինչև գործիականը դերանվանական հոլովմամբ, իսկ եզակի գործիականից՝ անվանական ա ներդրական հոլովմամբ: Նրանց հոգնակին միասնական է: Իմն, ինչ դերանունները պահպանել են հոլովման վաղնջական համակարգը և արդեն պակասավոր են. հոգնակի հարացույցն ընդհանրապես չի պահպանվել: Իսկ այլ և միւս դերանունները հոլովվում են ո հոլովիչով, եզակի թվում ունեն սեռականից տարբերվող տրական հոլով՝ ում հոլովակերտով՝ այլում, միւսում, որից կազմվում է եզակի ներգոյական հոլովը՝ յայլում, ի միւսում: Միւս դերանունը չունի հոգնակի թիվ: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ոմն (զ)ոմն ուրումն ումեմն յումեմնէ ոմամբ յումեմն

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

իմն (զ)իմն իրիք իմիք յիմեմնէ իւիք յիմիք

ոք (զ)ոք ուրուք ումեք յումեքէ ոմամբ յումեք

ոմանք (զ)ոմանս ոմանց ոմանց յոմանց ոմամբք յոմանս

ինչ (զ)ինչ յիմեքէ -

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

այլ (զ)այլ այլոյ այլում յայլմէ այլով յայլում

այլք (զ)այլս այլոց այլոց յայլոց այլովք յայլս

միւս (զ)միւս միւսոյ միւսում ի միւսմէ միւսով ի միւսում

Գրաբարում մի թվականը ետադաս կիրառությամբ սովորաբար արտահայտում էր անորոշության իմաստ, օրինակ` այր մի, զայր մի, առն միոյ, առն միում, յառնէ միոջէ, արամբ միով, յառն միում: Միջին հայերենում այս դերանունները մեծ փոփոխությունների են ենթարկվում. ոմն, ոք-ը գրեթե չեն գործածվում, նրանց հոլովված ձևերը ջնջվում են: Փոխարենը ստեղծվում են նոր անորոշ դերանվանաձևեր` մէկ/ն (առաջացել է միՒակ կաղապարով), մէկումէկն, մէկայլ/մէկալ, իրք, մի: Սրանց թեք հոլովաձևերը գրեթե վկայված չեն: Արևելահայ աշխարհաբարում գրաբարյան որոշ ձևեր վերակենդանանում են, ինչպես ոմն-ի հոգնակի ուղղականը` ոմանք, և նրա սեռականը` ոմանց, որից էլ կազմվում են նոր բացառականը և գործիականը` ոմանցից, ոմանցով: Եզակի թվում, սակայն, ոմն-ն այլևս չի հոլովվում, ունի միայն ածականական կիրառություն հատկապես անձնանունների և անձ նշանակող բառերի հետ` ոմն Հակոբ, ոմն Սիմոնյան, ոմն լրագրող: Ոք-ն առանձին հանդես չի գալիս, այլ միայն ոչ ժխտական մասնիկի և ամեն արմատի հետ` ոչ ոք, ամեն ոք՝ կազմելով ժխտական և որոշյալ դերանուններ: Ինչ դերանունը որ դերանվան հետ ստեղծում է ընդհանրական անորոշություն արտահայտող կառույց` ինչ-որ: Միջին հայերենում առաջացած մէկ բառը ևս շարունակում է անորոշության իմաստ արտահայտել, առանձին կամ ինչ-որ կառույցի հետ, օրինակ` մեկն ասաց, ինչ-որ մեկից լսեցի և այլն: Արդի արևելահայերենի անորոշ դերանուններն են`մի, ինչ, ինչ-որ, ինչ-ինչ, մի քանի, մի քանիսը, մեկը, ուրիշ/ը, այլ, որևէ, որևիցե, երբևէ, երբևիցե, ոմն, որոշ, այսինչ, այնինչ: Արևմտահայերենում անորոշ դերանունները նույնն են, ինչ արևելա378

հայերենում՝ որոշ հնչյունական փոփոխություններով՝ մէկը, ոեւէ, քանի մը, մէկ քանի, մէկ ալ, միւս, ուրիշ, ոմանք և այլն:

ՀԱՐՑԱՀԱՐԱԲԵՐԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Հնդեվրոպական մայր լեզվից հայերենը ժառանգել է հետևյալ հարցահարաբերական դերանունները՝ ո՞, ո՞վ, ի՞, զի՞, զի՞նչ, ո՞ր, քանի՞: Այս բառերը պարույկի առկայության դեպքում հարցական դերանուններ են, իսկ նրա բացակայության դեպքում՝ հարաբերական: Ո/ով-ը նույն բառի տարբերակներն են, որ ծագում են հնդեվրոպական "էwóՏ ձևից՝ նախաձայն էw-ի անկմամբ: Նշված նախաձևից՝ "էwó, հայերենում առաջացել է նաև որ հարցահարաբերական դերանունը, որն արտահայտում է և՛ անձերի, և՛ իրերի իմաստ: Սկզբում ո-ն ընդհանուր գործածություն ուներ, հետո ձայնավորից առաջ գտնվելու դեպքերում հորանջից խուսափելու համար նրան ավելանում է վ-ն, ո-ն սկսում է գործածվել բաղաձայնով սկսվող բառերի հետ: Ինչպես օրինակ՝ ո՞ գիտէ, ո գայր կամ ով ասէր, ով է: Ո/ով-ն արտահայտում է միայն անձերի իմաստ, գրաբարում պատկանում է դերանվանական հոլովման, չունի գործիական հոլով, այն փոխարինվում է որ դերանվան եզակի և հոգնակի գործիականներով՝ որով/որովք: Ի/զի/զինչ ձևերը ծագում են հնդեվրոպական "էwiՏ ձևից, ի-ն ուներ նաև իք ձևը՝ որպես անորոշ դերանուն: Հ. Աճառյանը նշում է, որ ի դերանունը դուրս է մղվում հայերենից իր գերկարճության և հատկապես ի նախդրի հետ շփոթից խուսափելու պատճառներով215, վերանում է նաև նրա նշույթավոր ձևը՝ իք, թեև պահպանվում են նրա ժխտականը՝ չիք, և հնագույն թեք հոլովաձևերը՝ իք>իրիք: Ի/զի/զինչ դերանունները գրաբարում իրանիշ են: Այս դերանունների թեք հոլովաձևերն արդեն գրա-

Տե՛ս Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 11, Եր., 1954, էջ 390:

բարում կորցրել էին իրենց բուն հոլովական իմաստները և արտահայտում էին՝ ինչո՞ւ, ի՞նչ պատճառով, ինչի՞ համար, ինչպե՞ս իմաստները: Ներկայացնենք նրանց գրաբարյան հոլովման հարացույցները: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

ո, ով (զ)ո, (զ)ով ոյր ում յումէ, յումմէ (որով) յում

ոյք (զ)ոյս ոյց ոյց յոյց (որովք) յոյս

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

զի , զինչ զի, զինչ էր իր, հիմ, էրում յիմէ, առ իմէ, զմէ իւ յիմ, յէրում, ի հիմ

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

որ (զ)որ որոյ որում յորմէ որով յորում

որք (զ)որս որոց որոց յորոց որովք յորս

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր.

քանի (զ)քանի քանւոյ/քանոյ քանւոյ/քանոյ

քանիք (զ)քանիս քանեաց քանեաց

Բաց. ի քանւոյ/ ի քանոյ ի քանեաց Գործ. քանեաւ/քանով քանեաւք Ներգ. ի քանի ի քանիս Միջին հայերենում գործածվում են հետևյալ հարցահարաբերական դերանունները՝ ո՞վ, ի՞նչ/զինչ, ո՞ր, քանի՞: Սրանց հոլովման հարացույցները բավական խառն են: Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

ով (զ)ով ում ում յումէ, յումնէ ումով

ովք -

Ուղղ. Հայց. Սեռ. Տր. Բաց. Գործ.

որ (զ)որ որոյ/որու որում/որու յորմէ որով

-

Զինչ դերանունը հիմնականում անհոլով է կամ էլ պահպանում է գրաբարյան սեռականի ձևերը, ինչ-ը սեռականում հանդիպում է ի հոլովիչով՝ ինչի: Բառասկզբի ի-ն կարող է հնչյունափոխվել ը-ի՝ ինչի-ընչի: Արդի հայերենում հարցահարաբերական դերանունները հետևյալներն են՝ ո՞վ, ի՞նչ, ո՞ր, ինչպիսի՞, որպիսի՞, ինչպե՞ս, որպե՞ս, որքա՞ն, ինչքա՞ն, ինչչա՞փ, որչա՞փ, ինչպե՞ս, ինչո՞ւ, որտե՞ղ, ե՞րբ, ո՞ւր, քանի՞, քանի՞սը, ո՞րերորդ, քանի՞երորդ: Այս դերանունները չունեն ընդհանուր իմաստային, ձևաբանական և շարահյուսական հատկանիշներ, և, ըստ Մ. Ասատրյանի, նրանց միավորող միակ ընդհանուր հատկանիշը հնչե-

րանգն է216: Ով-ը, ինչպես գրաբարում, արտահայտում է հարցում կամ հարաբերություն անձերի մասին. այն մասամբ պահպանել է դերանվանական հոլովումը. հոգնակի թեք հոլովաձևերը կորցրել էր դեռ միջին հայերենում: Եզակի թվում չունի նաև ներգոյական հոլով: Ուղղ.՝ ով, սեռտր.՝ ում, բացառ.՝ ումից, գործ.՝ ումով: Հոգնակի ուղղականն է՝ ովքեր: Սա յուրօրինակ կազմություն է կրկնակի հոգնակերտներով՝ նոր և հին (ովՒքՒեր-ովքեր): Արևմտահայերենում այս ձևը գործածական չէ: Ինչ-ն արտահայտում է հարցում կամ հարաբերություն իրերի մասին, միջին հայերենից սկսած՝ հոլովվում է ի ընդհանրական հոլովմամբ և՛ եզակի, և՛ հոգնակի թվերում: Արևելահայերեն Ուղղ. ինչ/ը Սեռ.- տր. ինչի/ն Բաց. ինչից Գործ. ինչով Ներգ. ինչում

ինչեր/ը ինչերի/ն ինչերից ինչերով ինչերում

Արևմտահայերեն Ուղղ. ինչ/ը Սեռ.- տր. ինչի/ն Բաց. ինչէն Գործ. ինչով

ինչեր/ը ինչերու/ն ինչերէ ինչերով

Որ դերանունն արդի արևելահայերենում արտահայտում է հարցում կամ հարաբերություն որակական հատկանշի վերաբերյալ, սակայն այն կարող է նաև արտահայտել առարկայական նշանակություն՝ հոլովվելով եզակի թվում ի հոլովիչով, իսկ հոգնակի թվում ք/ց հոլովմամբ, որովհետև նրա հոգնակին կազմվում է ոնք մասնիկով՝ որոնք:

Տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի ձևաբանության հարցեր, հ. Բ, Եր., 1973, էջ 160:

Ուղղ. Հայց. Սեռ. տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

որ/ը որ/ը, որին որի/ն որից որով որում

որոնք որոնց որոնց որոնցից որոնցով որոնցում

Արևմտահայերենում որ և ով դերանունների միավորումը, որ սկսվել էր գրաբարում, գրեթե ավարտին է հասել: Բերենք հարացույցը: Ուղղ. Հայց. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ.

ով զով/զոր որու/ն որմէ որով/որմով

որոնք որոնք/զորս որոնց որոնցմէ որոնցմով

Արդի արևելահայերենում կարող են հոլովվել նաև քանի դերանվան փոխանվանական քանիս-ը ձևը, որտեղ, երբ բառերը: Այս դերանունները հոլովվում են միայն եզակի թվով, չունեն ներգոյական հոլովաձևեր: Քանիս-ը հոլովվում է ի ընդհանրական հոլովմամբ՝ ի, ից, ով հոլովակերտներով. քանիսի, քանիսից, քանիսով: Արևմտահայերենում քանի-ն թեքվելիս ս չի ստանում, բայց դարձյալ հոլովվում է ի հոլովիչով՝ քանիի: Հոգնակի թվում այն արդեն ու հոլովման է, ինչպես եր/ներ հոգնակերտներով բոլոր բառերը՝ քանիները, քանիներուն, քանիներէն, քանիներով: Երբ-ը արևելահայերենում ենթարկվում է վա հոլովման՝ երբվա, երբվանից, երբվանով: Արևմտահայերենում այն ուան հոլովման է՝ երբուան, երբէն, երբուընէ. գործիականի ձևը չի հանդիպում: Որտեղ դերանունը արևելահայերենում ունի սեռական, բացառական և գործիական հոլովներ՝ որտեղի, որտեղից, որտեղով: Արևմտահայերենում ևս այն ի հոլովման է՝ համապատասխան հոլովակերտներով, օրինակ՝ որտեղ, որտեղի, որտեղէն, որտեղով:

ՈՐՈՇՅԱԼ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Որոշյալ դերանունները ցույց են տալիս առարկաների քանակական ամբողջություն կամ առանձին ամբողջություն և ունեն ընդհանրական իմաստ: Գրաբարի որոշյալ դերանունները լինում են երկու տեսակի` հոլովվող` ամենայն, ամենեքին, ամենեքեան, բոլորեքին, բոլորեքեան, և անհոլով` իւրաքանչիւր, անձնիւր/անցնիւր (-յուրաքանչյուր) համայն, հանուր/ց, ողջոյն (-ողջ ամբողջ), ամէն, բոլոր: Նշենք, որ բոլոր դերանունը շատ հազվադեպ հանդիպում է հոլովված ձևերով: Հանդիպում են՝ բոլորում - եզակի տրական, բոլորով - եզակի գործիական ձևերը. այլ հոլովաձևեր վկայված չեն: Այս դերանունների հիմքում հնդեվրոպական ծագման ամեն և բոլոր արմատներն են` տարբեր ածանցներով: Նրանք կարող են ունենալ և՛ գոյականական կիրառություն` բոլորեքին եկին, այսք էին ամենեքեան, և՛ ածականական` ըստ իւրաքանչիւր տեղեաց, համայն իշխանաց, ողջոյն մարդիկ և այլն: Հոլովվող դերանունները երկարժեք են` թե՛ գոյական, թե՛ ածական: Որպես ածական՝ ամենեքին, ամենեքեան, բոլորեքին, բոլորեքեան ձևերը գործածվում են միայն հոգնակի գոյականների հետ նախադաս կամ ետադաս` հիմնականում համաձայնելով իրենց որոշյալ գոյականների հետ: Ամենայն-ը չունի հոգնակի թիվ և, որպես կանոն, չի համաձայնում իր որոշյալների հետ, թեև հետադաս կիրառությունների դեպքում վկայված են նաև հոլովական համաձայնության դեպքեր` լեռնականաւքն ամենայնիւ, ի ժողովրդէն յամենայնէ և այլն: Անհոլով որոշյալ դերանուններից իւրաքանչիւր-ը և՛ գոյական է, և՛ ածական: Մնացած դերանունները ընդհանրական իմաստի ածականներ են`բոլոր մարմնոյս, հանուրց մարդկութեանս, բոլոր ընտանեաւքն և այլն: Եքին կամ եքեան ածանցով բաղադրված ձևերն անեզական են` ու ներդրական հոլովման: Այս ածանցները մասնակցում են նաև անձներական թվականների կազմությանը` նրանց ևս հաղորդելով միասնության իմաստ` եւթն - եւթնեքին / եւթնեքեան- յոթն էլ միասին, երկու- երկոքին/երկոքեան- երկուսն էլ:

Ուղղ. Սեռ.- տր. Հայց. Բաց. Գործ. Ներգ.

ամենեքին, ամենեքեան ամենեցուն, ամենեցունց (զ)ամենեսին, (զ)ամենեսեան յամենեցունց ամենեքումբք յամենեսին, յամենեսեան

բոլորեքին, բոլորեքեան բոլորեցուն, բոլորեցունց (զ)բոլորեսին, (զ)բոլորեսեան ի բոլորեցունց բոլորեքումբք ի բոլորեսին, ի բոլորեսեան

Ամենայն ձևը հոլովվում է ի վերջադրական հոլովմամբ, ունի միայն եզակի թիվ` ամենայն, ամենայնի, (զ)ամենայն, յամենայնէ, ամենայնիւ, յամենայնի: Որոշ կիրառություններում այն կարող է արտահայտել նաև անորոշ առարկայի իմաստ: Միջին հայերենում այս ձևերը դուրս են գալիս գործածությունից. եթե անգամ գործածվում են, ապա իբրև գրաբարաբանություն: Բոլոր-ը և ամէն/ամեն-ը սկսում են հոլովվել հիմնականում ի հոլովիչով` ամենի, բոլորի, թեև ամեն-ը սեռական հոլովում վկայված է նաև ոյ>ու հոլովիչներով՝ ամենոյ-ամենու: Տարածված է նրանց գործիականը ով մասնիկով` ամենով, բոլորով, հոլովվում են միայն եզակի: Ամէն ձևը որոշ դեպքերում ստանում է ք հոգնակերտը` ամենք, որը հոլովվում է ի հոլովմամբ` ամենքի: Ամէն արմատը որոշյալության իմաստով կապակցություններ է ստեղծում ոք, ինչ, մի, մէկ, բան բառերի հետ` ամէն մի, ամեն մէկ, ամէն ոք, ամեն ինչ և այլն: Հանդիպում են նաև իւրաքանչիւր դերանվան ի հոլովմամբ ձևեր` իւրաքանչիւրի: Վկայված է նաև ամէն մէկ նորակազմ դերանունը, որը հոլովվում է ի հոլովիչով՝ ամէն մէկ, զամէն մէկ, ամէն մէկի, յամէն մէկէ, ամէն մէկով: Աշխարհաբարը ժառանգում է հիմնականում միջինհայերենյան օրինաչափությունները: Արևելահայ աշխարհաբարի որոշյալ դերանուններն են` ամեն/ը, ամենքը, ամեն մի, ամեն ինչ, ամեն մեկը, ամեն ոք, բոլոր/ը, յուրաքանչյուր, յուրաքանչյուր ոք, ողջ/ը, ամբողջ/ը, համայն, ամենայն, հանուր: Արևմտահայերենում գրեթե նույն ձևերն են՝ ամէն ինչ, ամէն, ամէն ոք, իւրաքանչիւր, իւրաքանչիւր ոք, ողջ, ամբողջ և այլն:

Գոյականական կիրառության դեպքում հոլովվող որոշյալ դերանունները արևելահայերենում անցել են ի ընդհանրական հոլովման: Հոլովման պատկերը հետևյալն է՝ ամենքը, ամենքի/ն, ամենքից, ամենքով, բոլոր/ը, բոլորի/ն, բոլորից, բոլորով, յուրաքանչյուրը, յուրաքանչյուրի/ն, յուրաքանչյուրից, յուրաքանչյուրով և այլն: Արևմտահայերենում միայն ամէն որոշյալ դերանունն է ու հոլովման. մնացածը դարձյալ հիմնականում ի հոլովման են: Այսպես՝ ամէն, ամէնուն, ամէնէն, ամէնով: Նրա հոգնակին է ամենք ձևը, որն արդեն ի հոլովման է, ինչպես միջին հայերենում՝ ամէնքը, ամէնքին, ամէնքէն, ամէնքով:

ՓՈԽԱԴԱՐՁ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Փոխադարձ դերանունները ցույց են տալիս իրար հետ փոխադարձ հարաբերության մեջ գտնվող առարկաներ: Գրաբարի փոխադարձ դերանունները երկուսն են՝ իրերաց, միմեանց: Երկուսն էլ անեզական են, չունեն ուղղական հոլով, հոլովվում են անվանական հոլովմամբ. իրեարս-ը՝ ի-ա վերջադրական, միմեանս-ը՝ ա ներդրական: Ուղղ. Սեռ./տր. Հայց. Բաց. Գործ. Ներգ.

իրերաց (զ)իրեարս յիրերաց իրերաւք յիրեարս

միմեանց (զ)միմեանս ի միմեանց միմեամբք ի միմեանս

Միջին հայերենում այս դերանունները կրում են հնչյունական և ձևաբանական որոշ փոփոխություններ, բացի այդ՝ ստեղծվում են նոր ձևեր՝ մէկզմէկ, մէկմէկի: Մէկզմէկ-ն ունի ի հոլովմամբ սեռական-տրական՝ մէկզմէկի, մյուս հոլովաձևերը վկայված չեն: Ամենագործածական են մնում հնչյունափոխված իրար/իրաց-ը և անփոփոխ մնացած մի386

մեանց-ը: Վերջիններիս հոլովման վկայված հարացույցներն ունեն հետևյալ պատկերը: Ուղղ. Սեռ.-տր. Հայց. Բաց. Գործ.

իրաց, իրար (զ)իրար, իրուր յիրացմէ, յիրարմէ իրով

միմեանց (զ)միմեանս ի միմեանց, ի միմենց -

Արդի արևելահայերենի փոխադարձ դերանուններն են՝ միմյանց, իրար, մեկմեկու/մեկմեկի: Այսինքն՝ միմյանց-ը պահպանվել է նույնությամբ, մյուսները միջինհայերենյան ժառանգություն են: Ինչպես գրաբարում, նրանք ունեն հոգնակիության իմաստ, ցույց են տալիս իրար հետ փոխադարձ կապված մեկից ավելի առարկաներ, ունեն չորս հոլով. զուրկ են ուղղական հոլովից, որովհետև ինքնին սեռական-տրականի նշանակություն են արտահայտում: Հարացույցը հետևյալն է. Ուղղ. Սեռ.-տր. Բաց. Գործ. Ներգ.

իրար իրարից իրարով իրարում

միմյանց միմյանցից միմյանցով միմյանցում

մեկմեկու մեկմեկուց մեկմեկով մեկմեկում

Արևմտահայերենում փոխադարձ դերանունները գրեթե նույնն են՝ միմեանց, իրար, մէկզմէկ: Դարձյալ հոլովվում են անվանական հոլովմամբ, բացառականում՝ մէ հոլովակերտով, գործիականում՝ մով կամ ով: Ներգոյական հոլով չունեն: Ուղղ. Հայց. (զ)իրար միմեանց մէկզմէկ Սեռ./տր. իրարու միմեանց մէկզմէկու Բաց. իրարմէ միմեանցմէ մէկզմէկէ Գործ. իրարմով միմեանցմով մէկզմէկով

Փոխադարձ դերանունները հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում արտահայտել են առարկայական նշանակություն, նախադասության մեջ կատարում են գոյականին բնորոշ շարահյուսական պաշտոններ, միայն ենթակա դառնալ չեն կարող, որովհետև արտահայտելով հարաբերության իմաստ՝ չունեն ուղղական հոլով:

ԺԽՏԱԿԱՆ ԴԵՐԱՆՈՒՆՆԵՐ

Գրաբարում չէին տարբերակվում առանձին ժխտական դերանուններ, որովհետև ժխտման կառույցը տարբերվում էր աշխարհաբարից: Կրկնակի ժխտում չկար, օրինակ` ոք ոչ տեսանէր, ոչ ինչ գործէր: Նման կաղապարներում ոչ-ը բայի ժխտմանն էր հիմնականում վերաբերում և դերանվան հետ միասնական չէր ընկալվում: Միջին հայերենից սկսած, երբ փոխվում է ժխտման սկզբունքը, ոչ մասնիկն արդեն կայուն կապակցություններ է ստեղծում անորոշ դերանունների հետ` ոչ ոք, ոչ մի, ոչ մէկ, ոչ ինչ: Աշխարհաբարում դրանք համարվում են ժխտական դերանուններ, թեև որոշ քերականներ, ինչպես օրինակ` Ս. Աբրահամյանը, առանձին ժխտական դերանուններ չի ընդունում. դրանք տեղաբաշխում է որոշյալ դերանունների մեջ` որպես նրանց բացասման ձևեր, այսպես` ամեն ոք - ոչ ոք, ամեն ինչ - ոչինչ, ամեն մի - ոչ մի, ամեն մեկը - ոչ մեկը: Գրական արևելահայերենում սրանք, բացի ոչ մի ժխտականից, հոլովվում են անվանական ի հոլովմամբ` ոչ ոք, ոչ ոքի/ն, ոչ ոքից, ոչ ոքով, ոչինչ/ը, ոչնչի/ն, ոչնչից, ոչնչով, ոչնչում, ոչ մեկը, ոչ մեկի/ն, ոչ մեկից, ոչ մեկով, ոչ մեկում: Արևմտահայերենում հոլովման պատկերը գրեթե նույնն է. ժխտական դերանուններն անցել են ի հոլովման, օրինակ՝ ոչ ոք, ոչ ոքի, ոչ ոքէ, ոչ ոքով, կամ՝ ոչինչ, ոչինչի (հնչյունափոխություն չի կատարվում), ոչինչէ, ոչինչով: Ի տարբերություն արևելահայերենի՝ ժխտական դերանունները նախադասության մեջ հանդես են գալիս բայի՝ միայն դրական խոնարհման ձևերի հետ, ինչպես՝ Ոչ ոք ըսավ…:

ՉԹԵՔՎՈՂ ԽՈՍՔԻ ՄԱՍԵՐ

ՄԱԿԲԱՅՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Մակբայ են կոչվում այն բառերը, որոնք արտահայտում են գործողության, ինչպես նաև հատկանշի հատկանիշ: Մակբայներն իրենց խոսքիմասային իմաստով խիստ մոտ են ածականներին, որոնք ևս հատկանիշ են արտահայտում: Ընդ որում` հայերենում, սկսած գրաբարից, ածականներն անմիջաբար կարող են արտահայտել և՛ առարկաների հատկանիշ, և՛ հատկանշի հատկանիշ: Հայերենում որակական ածականները երկարժեք են՝ համատեղելով մակբայական իմաստը ածականականի հետ: Բերենք մակբայական տարածված կիրառություն ունեցող ածականների օրինակներ գրաբարից՝ քաջ խօսել, քաջ գիտել, ուղիղ առնել, ուղիղ ասել, թիւր առնել, թիւր գիտել, գեղեցիկ գործել, ասել մեծաձայն: Միջին հայերենում և աշխարհաբարի երկու տարբերակներում էլ այսպիսի կապակցությունները հաճախադեպ են: Իմաստային դասակարգմամբ՝ հայ քերականագիտության մեջ տարբերակվում են ժամանակի, տեղի, չափ ու քանակի և ձևի մակբայներ: Կան նաև ընդհանրական կոչվող մակբայներ. դրանք այն մակբայներն են, որոնք կարող են արտահայտել տարբեր տեսակների մակբայների նշանակություններ: Գրաբարում կային ս, դ, ն հոդերից բաղադրված կազմություններ, որոնք կոչվում էին դերանվանական մակբայներ՝ աստ (այստեղ), անդ (այնտեղ, այն ժամանակ, այն կողմ), այսր, անդր (այնտեղ, դեպի այնտեղ, մի կողմ), աստի (այստեղի), անտի (այնտեղից), այդի (այդտեղից, այդտեղ): Դրանք խոսքի մեջ կարող էին հանդես գալ և՛ որպես գոյականների լրացում (այս դեպքում նրանք թարգմանվում էին ցուցական դերանունների միջոցով), և՛ որպես բայերի լրացում, այսինքն՝ մակբայ: Օրինակ՝ Գայր հասանէր ի տեղի անդր- Գալիս հասնում էր այն տեղը կամ Ածէ՛ք այսր= Բերե՛ք այստեղ: Միջին հայերենում այս դերանուն-մակբայները կորցնում են որոշիչ դառնալու հատկանիշը, և դրանց պահպանված ձևերը՝ աստ, անդ, այտի, անդր, վերածվում են տեղի կամ ժամանակի մակբայների:

Թվարկենք տարբեր իմաստներ արտահայտող մակբայների բնորոշ օրինակներ հայերենի զարգացման երեք փուլերից՝ գրաբարից, միջին հայերենից և աշխարհաբարի երկու ճյուղերից: Այսպես՝ տեղի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման տեղը: Բերենք օրինակներ՝ 1. գրաբարից՝ անդ, անդէն, աստ, աստէն, աստի, այտի, անդի, աստանօր (այստեղ), առաջեաւ (առջևը, դիմացը), ի վերուստ, ի ներքոյ, արտաքս (դուրս, դուրսը), բացուստ (հեռվից), յայնկոյս (այնկողմ, այնտեղ), ուստեմն (մի տեղից), ուրէք (մի տեղ) և այլն, 2. միջին հայերենից՝ առջև, ասկից, անկից, հոս, հոն, հոս-հոն, կշտին, հեռի, յետոյառաջ, ի ներս, ի դուրս և այլն, 3. արևելահայ աշխարհաբարից՝ առաջ, դուրս, ներս, ետ, վերև, ներքև, ցած, ստորև, հեռու, մոտ և այլն, 4. արևմտահայ աշխարհաբարից՝ անդին, ասդին, քովէ-քով, տուն առ տուն, ամէնուր, դռնէ-դուռ և այլն: Ժամանակի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման ժամանակը: Նշենք մի քանի օրինակներ՝ 1. գրաբարում՝ արդէն, այժմիկ, այգուն (առավոտյան), ամարայնոյ (ամռանը), վաղվաղակի (շուտով), տակաւին, երբեմն, վաղիւ, եռանդ (երեկվան նախորդող օրը), երբէք (երբեմն), հերու (անցյալ տարի) և այլն, 2. միջին հայերենում՝ արդ, այժմ, առաւօտուց, թէզ-թէզ, կանուխ, հուսկ, հիմիկ, յամենայն ատեն, ցորեկով և այլն, 3. արևելահայ աշխարհաբարում՝ այսօր, երեկ, վաղը, այժմ, արդ, վաղուց, հավերժ, հետագայում, առաջիկայում, ներկայումս, շուտով, տակավին և այլն, 4. արևմտահայ աշխարհաբարում՝ ալ, առտու, հիմակուընէ, հիմակուհիմա, ատեն-ատեն, ատենօք, հիմակուընէ, շատոնց, պզտիկուց, էգուց, օրին մէկը և այլն: Ձևի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կատարման ձևը: Բերենք մի քանի օրինակներ՝

1. գրաբարում՝ դիւրաւ, ակամայ, արմատաքի (արմատով, արմատից), ատամնացի, վարկպարազի (վայրիվերո), բռնցի (բռով), ի տարապարտուց (իզուր), յանպատրաստից, ուժգնակի և այլն, 2. միջին հայերենում՝ այլվի, աղէկ, բարով, խոլոր, միասին, մէկ բերան, նահախ, թէզ, տիքա-տիքա և այլն, 3. արևելահայ աշխարհաբարում՝ արագ, դանդաղ, հապճեպ, շտապ, ակամա, խստիվ, հայրաբար, զանգվածաբար, որոշակիորեն, մտովի, ազգովի և այլն, 4. արևմտահայ աշխարհաբարում՝ գաղտուկ, ի զուր, աղէկ, կամաց, մէկէն, արագաբար, հայրօրէն, զանգուածօրէն, պատահօրէն, որոշապէս և այլն: Չափ ու քանակի մակբայները ցույց են տալիս գործողության կամ հատկանշի դրսևորման չափն ու աստիճանը: Բերենք օրինակներ՝ 1. գրաբարում՝ քանիցս, երիցս, չորիցս, կրկին, հազ քան հազ (քիչքիչ), գամու գամու (շատ անգամ), բովանդակ, յոլովակի (շատ անգամ), հանապազորդ (միշտ), ցանգ, ի սպառ և այլն, 2. միջին հայերենում՝ առաւել, այլ աւելի, լման, համակ, հեղ, հեղ մի, մէկ-մէկ, տուպլ, կարի, յոյժ և այլն, 3. արևմտահայ աշխարհաբարում՝ յոյժ, զգալաբար, ամբողջապէս, հեղ մը, քանիցս, կրկին և այլն: 4. արևելահայ աշխարհաբարում՝ կրկին, կրկնակի, քառակի, եռապատիկ, քառապատիկ, երիցս, քանիցս, շատ, քիչ, բավական, իսպառ, սաստիկ, չափազանց և այլն: Ըստ կազմության՝ բոլոր մակբայները լինում են հինգ տեսակի՝ ա) պարզ կամ արմատական, բ) բարդ, գ) ածանցավոր, դ) քերականական ձևերից առաջացած, ե) նկարագրական: Հայերենի զարգացման երեք փուլերում էլ առկա են մակբայների կազմության այս հինգ հնարավոր տարբերակները: Բայց արմատական մակբայներն ամենափոքրաթիվն են, ընդ որում՝ գրաբարում ածանցավոր կամ բարդ մակբայական կազմությունները հետագայում կարող են դառնալ անտրոհելի, այսինքն՝ արմատական, օրինակ՝ երբէք, ուրէք, հապճեպ, իսպառ և համանման մակբայներն արդի հայերենում գիտակցում են պարզ բառեր:

Բերենք գրաբարում կիրառվող պարզ մակբայների օրինակներ՝ արդ, աստ, անդ, անդր, դեռ, կրկին, յոլով, յար, շոյտ>շուտ, նախ, ստէպ, վայր, վեր, վաղ, ուր և այլն: Գրաբարյան այս մակբայների մեծամասնությունը հանդիպում է նաև միջին հայերենում, սակայն 12-16-րդ դարերում առաջանում են նաև նոր արմատական մակբայներ, ինչպես՝ աղէկ, հոս, հոն, ետ, լման, հիմա, հիմի, ոնց և այլն: Արևմտահայ աշխարհաբարում միջինհայերենյան մակբայները գրեթե նույնությամբ պահպանվում են: Արևելահայ աշխարհաբարում դրանք ակնհայտ բարբառային կնիք ունեն. այստեղ առավել տարածված են գրաբարյան ձևերը, ինչպես՝ արդ, իսպառ, հավետ, հավերժ, հանկարծ և այլն: Բառաբարդման միջոցով մակբայներ կերտելու եղանակը կենսունակ է հայերենի զարգացման երեք փուլերում էլ: Բերենք որոշ օրինակներ՝ յայնժամ, մինչեւ, մինչդեռ, զիարդ, միահաղոյն, այգուն այգուն, երբեմն երբեմն, յայնկոյս, օր ըստ օրէ (գրաբար) իդեհիդեհ, տկուկտկուկ, տակտակ, յերկան-յերկան, մէկ-մէկ, մէկտեղ, ինքնըստինքն, կիսկատար, խելագնաց (միջին հայերեն) և այլն: Հայերենի զարգացման երեք շրջաններում էլ ամենատարածվածը կրկնավոր բարդությունների միջոցով նոր մակբայների ստեղծման եղանակն է, ընդ որում՝ բաղադրիչներից մեկը կարող է հոլովաձև լինել: Մեծաթիվ են նաև գրաբարյան առ, ի, ըստ, ց նախդիրներից կազմված և կրկնավոր մակբայները՝ մի ըստ միոջէ (մեկառմեկ), ամ ըստ ամէ, գամ քան զգամ, ուրէք ուրէք (տեղ-տեղ), ուստէք ուստէք (այս ու այն կողմից), յոյժ յոյժ (գրաբար), ծին-ծին, մաս-մաս, բարկ-բարկ, յերկան-յերկան, տարէտար, ուշիկ-ուշիկ (միջին հայերեն), խառնիխուռն, բառ առ բառ, կետ առ կետ, օրեցօր, տարեցտարի, վերջիվերջո, շուտ-շուտ, ուշ-ուշ (աշխարհաբար) և այլն: Ածանցավոր մակբայական կազմությունները բավական շատ են: Հայերենում զուտ մակբայական գործուն ածանցները հետևյալներն են՝ աբար, -պէս, -օրէն, -ագին, -ակի, -ովի(ն), -ին, -պատիկ: Բերենք հայերենի բոլոր շրջաններում վկայված ածանցավոր մակբայների օրինակներ՝ արիաբար, աստվածաբար, խոհեմաբար, հեզաբար, գեղեցկապես, վայելչապես, հոգեպես, արքայորեն, նրբորեն, քաջորեն, սրբորեն, ար392

տասվագին, ողորմագին, սաստկագին, տրտմագին, հանկարծակի, առանձնակի, գլխովին, հիմնովին, յուրովի, տնովի, կրկին, վերստին, ամենևին, բյուրապատիկ, կրկնապատիկ, եռապատիկ, քառապատիկ և այլն: Հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում քերականական ձևերից ամենից շատ մակբայներ առաջացել են բացառական, գործիական հոլովների քարացած ձևերից, երբեմն՝ հայցականի և ներգոյականի հոլովաձևերից: Նախագրաբարյան բացառական հոլովաձևերից են ծագել հետևյալ մակբայները՝ աստուստ, այլուստ, հեռուստ, վերուստ, երկնուստ: Բացառականի գրաբարյան և միջինհայերենյան ձևերից են ծագել այս կազմությունները՝ առաւօտուց, երեսաց, (ի) տականց, հիմակուընէ, քովէ-քով, պզտիկուց: Արդի հայերենում ունենք ի բնե, ի սրտե, ի ծնե, ի վերջո, ի մոտո, փոքրուց, մանկուց (մանկութ), տնետուն, դռնեդուռ ձևերը: Գործիականից են ծագում սակավ, հազիվ, խստիվ, ճշտիվ, փութով և նման այլ մակբայներ: Ներգոյական հոլովից առաջացել են ներկայումս, հնում, հետագայում, հիմնականում կազմությունները: Նկարագրական եղանակով ստեղծված մակբայներ կան և՛ գրաբարում, և՛ նրան հաջորդած մյուս փուլերում՝ սրտի մտօք, խղճի մտօք, հազար բերան, տնով-տեղով, բեռով-բարձով, դէմ յանդիման, էնտուց հետ, մէկբերան, հետ մի այլ, քնքուշ կերպով, մեղմ ձևով, հանդարտ եղանակով և այլն:

ԳՐԱԲԱՐԻ ՆԱԽԴԻՐՆԵՐԻ ԵՎ ՆԱԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Նախդիրները՝ իբրև բառային միավորներ, ինքնուրույն նշանակություն չունեն. դրանք որոշակի իմաստ են արտահայտում միայն որևէ հոլովով դրված խնդրի հետ գործածվելիս: Դրանք և նախադրությունները, այսպես կոչված, սպասարկու բառեր են, կապեր: Կապերը նախադասության անդամ չեն կարող լինել, կիրառվում են գոյականների կամ գոյականի իմաստ արտահայտող բառերի հետ, որոնք կոչվում են կապի

խնդիր: Նախդիրները որոշակի հոլովներով դրված բառերի հետ արտահայտում են առարկաների միջև գոյություն ունեցող ամենաբազմազան հարաբերություններ, որոնց միայն մի մասն է հնարավոր արտահայտել բառերի հոլովման միջոցով: Երբեմն, կախված իրենց պահանջած խնդրի հոլովից, դրանք կարող են հակադիր նշանակություն ունենալ՝ երթամ ի տուն/ գնում եմ տուն, երթամ ի տանէ/ գնում եմ տանից: Հայերենը նախդիրներով հարուստ լեզու չի եղել. գրաբարն ուներ ընդամենը 6 նախդիր՝ առ, զ, ի (յ), ընդ, ըստ, ց: Միջին հայերենում դրանք աստիճանաբար վերածվում են կապերի կամ էլ բառահարաբերական, քերականական միավորներից վերածվում են բառակազմական միավորների: Գրաբարի նախդիրները կարող էին գործածվել բոլոր հոլովներով դրված խնդիրների հետ՝ բացի ուղղականից՝ արտահայտելով տարբեր նշանակություններ: Միակ բացառությունը ց նախդիրն է, որը գործածվում է միայն հայցական հոլովի հետ՝ արտահայտելով ընդամենը երկու իմաստ՝ ասացական բայերի հետ՝ հանգում, ինչպես՝ ասէ ցհայր իւր/ասում է իր հորը, և ժամանակային հարաբերություն, օրինակ՝ հասեալ առաւօտոյն երկնչիմ ցերեկոյն/ հասնելով առավոտին՝ երկնչում եմ մինչև երեկո: Նախդիրները մասնակցում էին նաև հոլովակազմությանը, այսպես՝ ի (յ) (երբեմն նաև առ, ընդ) նախդիրը կազմում էր գրաբարի բացառական և ներգոյական հոլովները: Օրինակ՝ ի քէն/ քեզանից, ի քեզ/ քո մեջ, յինէն/ինձանից, յիս/ իմ մեջ, առ իմէ/ ինչից, ընդ ահեկէ/ ձախից, ընդ կողմանէ/ կողմից: Զ նախդիրը հայցական հոլովով դրված բառերին որոշյալության իմաստ էր հաղորդում՝ շինէ զտուն/ շինում է տունը, իսկ բացառական և գործիական հոլովով դրված բառերի հետ կազմում էր պատմական և պարառական կոչվող հոլովները՝ զքէն/քո մասին, զքեւ/ քո շուրջ, զինէն/ իմ մասին, զինեւ/իմ շուրջ: Գրաբարյան նախդիրները, բացի ըստ և ց նախդիրներից, բավական բազմիմաստ և գործածական միավորներ էին: Այսպես՝ առ նախդիրը միայն հայցական հոլովի հետ կարող էր արտահայտել շուրջ 15 իմաստ՝ ուղևորման, հանգման, վերաբերության, համեմատության,

նպատակի, պատճառի, տեղի և այլն, օրինակ՝ հասուցանէին առ դուրս հնձանին/ հասցնում էին հնձանի դռների մոտ, ետուն առ նա զաւակս իւրեանց/ տվեցին նրան իրենց զավակներին, առ սէր Քրիստոսի ընդունէին զամենայն չարչարանս/ հանուն Քրիստոսի սիրո ընդունեցին բոլոր չարչարանքները, աղաւթիւք առ Աստուած կարդային/ աղոթքներով Աստծուն էին դիմում, հանդերձ քո մի՛ լիցի առ ի պճնել, այլ միայն առ ի պէտս մարմնոյդ/ թող քո հանդերձը չլինի պճնվելու համար, այլ միայն մարմնիդ պետքերի համար, փոքր համարիմք զյարգանս զայս առ մեծ սէր Աստուծոյ/ փոքր ենք համարում այս հարգանքը Աստծո մեծ սիրո համեմատ: Նախադրությունները կամ հետադրությունները, ի տարբերություն նախդիրների, գործածվում էին միայն որոշակի հոլովով դրված խնդիրների հետ և արտահայտում մեկ իմաստ: Ընդ որում, եթե նախդիրներն ինքնին զուրկ են բառային իմաստից, ապա նախադրություններն ու հետադրությունները հիմնականում ունեն իրենց բառային նշանակությունները, թեև վերածվել են կապերի: Նախդիրները պարզ արմատներ են, որոնք չունեն բաղադրյալ ձևեր, իսկ նախադրությունները հաճախ բաղադրյալ կազմություններ են, որոնց բաղադրիչները հեշտությամբ վերականգնվում են, որովհետև առանձին գործածություն ունեն լեզվի մեջ, օրինակ՝ առանց- առ Ւ անց (անցանել բայի արմատն է) կամ՝ զկնի (հետևից, հետո) -զ Ւ կին(ք)-կնի (նշանակում է «հետք, ներբան»)217: Գրաբարյան նախադրություններն մեծաթիվ են, իսկ հետադրությունները՝ սակավաթիվ, որոշ կապեր էլ կարող են հանդես գալ և՛ նախադաս, և՛ հետադաս, ինչպես՝ նոքօքն հանդերձ//հանդերձ նոքօք: Վ. Առաքելյանը ենթադրում է, որ հայոց լեզվի վաղնջական շրջանում լրացյալների շարադասությունը նախադաս է եղել, այդ պատճառով էլ սպասարկու կապերը գերազանցապես նախադաս են: Սպասարկու բառերն առաջացել են ոչ թե որոշիչներից ու հատկացուցիչներից, այլ նրանց լրացյալ որոշյալներից ու հատկացյալներից, օրինակ` զկնի դստեր իմոյ նշանակել է իմ դստեր հետքով: Հետքով նշանակությունը դառնում է

Տե՛ս Վ. Առաքելյան, Գրաբարի քերականություն, Եր., 2010, էջ 209-213:

կապ, նախադրություն: Դէմ կապը նշանակել է «դեմք», իսկ հետագայում՝ «ընդդէմ», այսինքն՝ «հակառակ», դէմ Բելիարայ, դէմ մեղաց կապակցությունների մեջ այլևս դէմքի իմաստը չկա. դրանք նշանակում են ընդդեմ Բելիարի, ընդդեմ մեղքերի218: Կապերը գրաբարում կարող էին գործածվել սեռական, հայցական, բացառական և գործիական հոլովների հետ: Ամենամեծաթիվը սեռական հոլովով խնդիր պահանջող նախադրություններն էին: Բերենք մի քանի օրինակ: Սեռական խնդրով կապերից են՝ առանց, առաջի, արտաքոյ, զկնի, զհետ, զօրէն, յաչս, յաչաց, ներհակ, վասն, յաղագս, յետուստ, ի վերայ, շնորհիւ, ի ձեռն, ի մէջ: Տրական խնդրով կապեր են՝ առընթեր, առձեռն, կից, համեմատ, նման: Հայցական խնդրով կապերից են՝ թող, իբրեւ, կողմ, կոյս, հուպ ի, մերձ առ, մինչեւ ի, մինչեւ ց, մօտ ի, մօտ առ, քան: Բացառական խնդրով կապերից են՝ բաց, բայց, գաղտ, թեր, հեռի, մեկուսի, մերկ, ուրոյն, քաւ, օտար: Գործիական խնդիր պահանջող կապերը ընդամենը երեքն են՝ հանդերձ, շուրջ, չափ (արևելահայերենում մնացուկային ձև է կիսով չափ, բայց՝ կյանքի չափ): Որոշ կապեր կարող են մի քանի հոլովներով դրված խնդիրներ պահանջել, օրինակ՝ կարօտ նախադրությունը հանդիպում է տրական, բացառական և գործիական հոլովներով խնդիրների հետ՝ կարօտ յումեքէ, կարօտ կաթին, կարօտ մտօք: Բայց (բացի) նախադրությունը հանդիպում է բացառական և ուղղական հոլովով խնդիրների հետ՝ բայց յինէն, բայց Որդին Միածին և այլն: Միջին հայերենում, ինչպես նշեցինք, նախդիրները՝ որպես առանձին խոսքի մաս, աստիճանաբար վերանում են՝ հիմնականում վերածվելով կապերի, երբեմն ձուլվելով բառարմատներին կամ կայուն կապակցություններ ստեղծելով: Բացի այդ՝ միջին հայերենը բարբառներից, նաև օտար լեզուներից վերցնում է նոր կապեր, իսկ գրաբարյան ձևերը հնչյունափոխում է: Բերենք գրաբարում չհանդիպող նոր կապերի օրինակներ՝ չաք-չափ, չուր(ի)-մինչև, ճկրուն-ի հեճուկս, (ի)խէչ-մոտ, ատեն-ժամանակ, քով-մոտ, կեօրեայ-համապատասխան, վախտն-

Վ. Առաքելյան, նշվ. աշխ., էջ 210:

պահին, ժամանակին, փոխրէն-փոխարեն, հաւսար-հաւասար, զետզերդ: Միջին հայերենի կապերը, ըստ իրենց նյութական իմաստի մթագնման և վերաբերական իմաստի խորացման աստիճանի, բաժանվում են երեք խմբի: ա) Իրենց նախնական նյութական իմաստը կորցրած և բառահարաբերական ձևույթի արժեք ստացած իսկական կապեր: Այս խմբի մեջ առաջին հերթին գրաբարյան պահպանված նախդիրներն են և փոխառյալ կապերը կամ զուտ միջինհայերենյան կազմությունները՝ առ, զ, ընդ, ըստ, ի, կեօրայ, սապապ, վախտ(ն), ատեն, չաք, չուրի, իբր, զատ, մինչ, զերդ, քով և այլն: բ) Բառեր, որոնք պահել են իրենց բուն խոսքիմասային իմաստը, սակայն դրա հետ մեկտեղ խոսքային որոշ կիրառություններում կարող են բառահարաբերական նշանակություն արտահայտել: Դրանք, այսպես կոչված, անիսկական կապերն են՝ առաջ, դուրս, հակառակ, համեմատ, հաւսար, ներքեւ, չափ, յետ: գ) Կապական բառեր, որոնց նյութական իմաստը, անկախ կիրառությունից, գիտակցվում է, բայց դրա հետ մեկտեղ նրանք ունեն կապական կիրառություն, օրինակ՝ բերանով, երեսաց, ժամանակ, չափով, սիրուն/սիրոյն և այլն219: Արդի գրական երկու լեզուներում կապերը դարձյալ ընդունված է բաժանել վերոնշյալ երեք տեսակների՝ իսկական կապեր, անիսկական կապեր և կապական բառեր: Իսկ ըստ շարադասության՝ դրանք, ինչպես գրաբարում, բաժանվում են նախադրությունների, հետադրությունների և երկդրությունների: Իմաստային դասակարգմամբ տարբերակվում են տարածական, ժամանակի, ձևի և նմանության, փոխարինման, վերաբերության, պատճառի, հիմունքի, նպատակի, հակադրության հարաբերությունների իմաստ արտահայտող կապեր: Արդի հայերենի երկու տարբերակներում էլ նոր կապերի առաջացումը հիմնականում կապված է գրաբարյան կամ միջինհայերենյան քերականական ձևերի իմաստնե-

Հմմտ. Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Ա, էջ 430-431:

րի մթագնման և խոսքիմասային փոխանցման հետ. գոյականների, բայերի քարացած ձևեր, որոշ ածականներ դառնում են կապեր, օրինակ՝ նպատակով, միջոցով, ուղղությամբ, գծով, երեսից, ձեռքից, նայած, չնայած, նման, անկախ, համաձայն, հակառակ, համապատասխան, երեսէն, ձեռքէն, ձեռամբ, միջոցաւ, պատճառաւ, հանգույն և այլն: Աշխարհաբարյան, միջինհայերենյան կամ գրաբարյան կապերի միջև խնդրառության առումով ընդգծված տարբերություններ չկան. կապերի մեծ մասը պահպանել է իր սկզբնական հոլովառությունը, թեև պատմական զարգացման ընթացքում կրել է հնչյունական փոփոխություններ: Այսպես՝ ի մէջ>մէջ/մեջ, ի վերայ> վերայ/վրա, պէս>պես, մօտ>մոտ, հանդէպ>հանդեպ, հետ, յետոյ>հետո, դէմ>դեմ, ընդդէմ>ընդդեմ, ներհակ, առընթեր, կից, համեմատ, համեմատ, նման կապերը հայերենի զարգացման երեք շրջաններում էլ սեռական-տրական հոլովով դրված խնդիր են պահանջում: Պետք է նշել, որ կապերի միջինհայերենյան և բարբառային ձևերը արևմտահայ աշխարհաբարում առավել շատ են պահպանվել և գործածվում, քան արևելահայերենում: Օրինակ՝ ատեն/ատենին, ետքը, քով, վար, ասդին անդին, երեսէն, ձեռքէն և այլն: Ունենք նաև զուտ գրաբարյան կազմություններ՝ դարձյալ միայն արևմտահայերենում գործածվող՝ հանգույն, զերդ, միջոցաւ, պատճառաւ, սիրոյն, ձեռամբ, կողմանէ/կողմէ: Այսպիսով` հայերենի կապերը մեր լեզվի զարգացման բոլոր շրջաններում ունեն ունեն հնչյունական, իմաստակիրառական մեծ ընդհանրություններ, իսկ տարբերությունները բավական մասնակի բնույթ են կրում՝ պայմանավորված պատմական հնչյունափոխությամբ, հոլովների կազմության փոփոխություններով և ոճական-իմաստային տեղաշարժերով:

ՇԱՂԿԱՊՆԵՐԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄԸ

Շաղկապները նախադասության անդամներ և նախադասություններ կապակցող սպասարկու բառեր են, սակայն խոսքի մեջ շաղկապները ոչ միայն կապակցող դեր ունեն, այլև նախադասությանը հաղորդում են հնչերանգային և վերաբերական տարբեր իմաստներ, խոսքը դարձնում են գունեղ, հասցեական և արտահայտում են խոսողի զգացական ու մտածական վերաբերմունքը խոսքային միջավայրի հանդեպ: Վ. Առաքելյանը, այս տեսանկյունից վերլուծելով հայերենի լեզվական հնագույն նմուշներից՝ Արտաշեսի և Սաթենիկի վիպասանքի հատվածները, այնտեղ մի քանի անգամ կրկնվող և շաղկապի արտահայտած իմաստները, նշում է, որ գրաբարում չափազանց տարածված և շաղկապն օժտված է հետաքրքրական և բազմազան նշանակություններով՝ առանձնացնող, թվարկող, եզրափակող, զուգադրահակադրական, մեկնական և այլն220: Այսպես. Հեծաւ արի արքայն Արտաշէս ի Սեաւն գեղեցիկ, Եւ հանեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն, Եւ անցեալ որպէս զարծուի սրաթեւ ընդ գետն, Եւ ձգեալ զոսկէօղ շիկափոկ պարանն, Ընկէց ի մէջք օրիորդին Ալանաց, Եւ շատ ցաւեցոյց զմէջք փափուկ օրիորդին: Առաջին երեք նախադասություններում և շաղկապը նախ՝ առանձնացնում է գործողությունները, ապա՝ ընդգծում դրանցից յուրաքանչյուրը, թվարկում, իսկ վերջին և-ը ուժեղ շեշտով և եզրափակող առոգանությամբ է օժտված: Շաղկապների իմաստային դասակարգման ընդունված կաղապարով հայերենի զարգացման երեք շրջաններում առանձնացվում են մեկ տասնյակից ավելի իմաստային խմբեր: Անդրադառնանք հիմնական տեսակներին, որոնք ներկայացված են եղել թե՛ գրաբարում, թե՛ միջին հայերենում, թե՛ աշխարհաբարի երկու ճյուղերում: Թեև պետք է նշել, որ

Տե՛ս Վ. Առաքելյան, Գրաբարի քերականություն, էջ 217:

համագործածական շաղկապների որոշ մասը բազմիմաստ է, և նույն շաղկապը միաժամանակ կարող է հայտնվել մի քանի իմաստային խմբերում: ա) Միավորիչ-հավելական: Այս խմբի շաղկապները կապակցում են հավասարարժեք շարահյուսական միավորներ՝ և, ու, նաև, ո՛չ…ո՛չ, թե՛…թե՛, ոչ միայն…այլև: բ) Ներհակական: Նման շաղկապները կապակցում են իմաստով իրար հակադրվող լեզվական միավորներ՝ իսկ, բայց, սակայն, այսուամենայնիվ, այնուամենայնիվ, այսուհանդերձ, այնուհանդերձ, ոչ թե …այլ, ապա թե չէ, թե չէ, ապա թե ոչ, միայն թե, մինչդեռ, այնինչ: գ) Տրոհական: Այս շաղկապները կապակցում են այնպիսի լեզվական միավորներ, որոնց միջև ընտրություն է կատարվում, և մեկի ընտրության դեպքում մյուսը մերժվում է կամ բացառվում՝ կամ, և կամ, կամ թե, կամ թե չէ, թե: դ) Բացահայտման: Այս շաղկապները կապակցում են այնպիսի միավորներ, որոնցից երկրորդն առաջինի բացատրությունն է՝ այսինքն, այն է: ե) Մեկնական: Սրանք կապակցում են առաջին միտքը լրացնող, մեկը մյուսի մեկնաբանությունը հանդիսացող լեզվական միավորները՝ որ, թե: զ)Նպատակի: Այս շաղկապները նպատակի պարագա երկրորդական նախադասությունները կապում են գլխավոր նախադասությանը՝ որպեսզի, վասնզի, որ: է) Պայմանի: Սրանք պայմանի պարագա երկրորդական նախադասությունները կապում են գլխավոր նախադասությանը՝ եթե, թե, թե որ, որ: ը) Պատճառի և հիմունքի: Այս խմբի շաղկապները պատճառի և հիմունքի պարագա երկրորդական նախադասությունները կապակցում են գլխավոր նախադասությանը՝ քանզի, քանի որ, որովհետև, չէ՞ որ, մանավանդ որ, նամանավանդ որ, նայած, նայած թե:

թ) Ժամանակի: Սրանք, որպես կանոն, ժամանակի պարագա երկրորդական նախադասությունները կապում են գլխավորին՝ մինչ, մինչև որ, հենց, հենց որ, քանի դեռ, մինչդեռ, թե չէ: ժ) Հետևանքի: Այս շաղկապները առաջին նախադասությունից բխող եզրակացությունն են կապակցում՝ ուստի, ուստի և, հետևաբար, հետևապես, ուրեմն: ժա) Զիջման: Սրանք կապակցում են հետևությանը հակառակ կամ անհամապատասխան լեզվական միավորներ՝ արտահայտելով հակառակ հիմունք՝ թեև, թեկուզ, թեպետ, չնայած, չնայելով որ: ժբ) Համեմատության: Այս խմբի շաղկապներն արտահայտում են կապակցվող միավորների համեմատությունը՝ քան, քանց, քան թե, ասես, ասես թե, իբրև, իբրև թե, կարծես, կարծես թե… Խոսքային միջավայրն իր կապակցական միջոցներով արտահայտում է մտքերի երկու տիպի հարաբերություններ՝ համադասության և ստորադասության, ուստի քերականագիտության մեջ ընդունված է շաղկապները բնութագրել նաև խոսքի մեջ իրենց արտահայտած հարաբերությունների բնույթով. ըստ այդմ՝ լեզվի մեջ տարբերակվում են համադասական և ստորադասական շաղկապներ: Համադասական շաղկապներն արտահայտում են համադասական հարաբերություններ, ուստի կապակցում են նախադասության համադաս անդամներն ու բարդ նախադասության համադաս բաղադրիչները: Բերենք աստվածաշնչյան «Երգ երգոցից» մի հատված. «Ամենեւին գեղեցիկ ես, մերձաւոր իմ, եւ արատ ինչ ոչ գոյ ի քեզ: Սրտակաթ արարեր զմեզ միով ակամբ քով եւ միով քառամանեկաւ պարանոցի քո»: Այստեղ և շաղկապը նախ կապում է համազոր երկու նախադասություններ՝ 1. «Ամենեւին գեղեցիկ ես, մերձաւոր իմ», 2. «արատ ինչ ոչ գոյ ի քեզ», ապա համազոր երկու անդամներ՝ 1. «միով ակամբ քով», 2. «միով քառամանեկաւ պարանոցի քո»: Գրաբարի առավել գործածական համադասական շաղկապներից են՝ եւ, եւ… եւ, իսկ, այլ, այլեւ, սակայն, բայց, նաեւ, մանաւանդ, մանաւանդ թէ, նամանաւանդ, կամ, կամ թէ, կամ… կամ, թէ…թէ: Ստորադասական տարածված շաղկապներից նշենք հետևյալները՝ զի, քանզի, վասն զի, փոխանակ զի, որովհետեւ, թէպէտ, թէեւ, իբրեւ թէ, ուստի, թէ, եթէ, եթէ… ապա և այլն:

Միջին հայերենում այս շաղկապները պահպանվում են: Նրանց ավելանում է լայն կիրառություն ունեցող ու համադասական շաղկապը, որը կարող էր և՛ առանձին հանդես գալ, և՛ միանալ այլ շաղկապների հետ: Առաջանում են նաև նոր այլ շաղկապներ՝ ու կամ, համ…համ, հէմ…հէմ, այլ>ալ>էլ, ամա, կամ թէ չէ, կա՛մ… կա՛մ, ու ապա, ո՛չ…ո՛չ: Զուտ միջինհայերենյան ստորադասական շաղկապներից բերենք հետևյալ կառույցները՝ ոնց որ, թէ չէ նէ, թէ չէ, հանց…զինչ, հանց որ, թէ…,քանց որ, զերա (պարսկ. որովհետև, քանի որ, բայց): Արդի արևելահայերենում և արևմտահայերենում շաղկապները բնութագրվում են քերականական նույն հատկանիշներով. հնչյունական տեսանկյունից ևս դրանք մեծ փոփոխություններ չեն կրել: Մեր երկու գրական հայերեններում առավել գործածական են գրաբարյան շաղկապները և աշխարհաբարյան նորակազմությունները: Բերենք աշխարհաբարի երկու տարբերակներում էլ կիրառվող համադասական և ստորադասական շաղկապների օրինակներ: Համադասական՝ և, ու, իսկ, բայց, սակայն, կամ, նաև, այլև, հետևաբար, հետևապես, այսինքն, ուրեմն, էլ (արևելահայերենում), ալ (արևմտահայերենում), և՛...և՛, ո՛չ…ո՛չ: Ստորադասական՝ որ, թե/թէ, եթե/եթէ, չնայած որ (արևելահայերենում), չնայելով որ (արևմտահայերենում), վասն զի (արևմտահայերենում), հենց, հենց որ (արևելահայերենում), որպեսզի, որովհետև, թեև, թեկուզ, թեպետ, քանի դեռ, մինչև, մինչ: Ըստ կազմության՝ հայերենում շաղկապները ընդունված է դասակարգել հետևյալ կերպ՝ ա) պարզ շաղկապներ, բ) քերականական ձևերից առաջացած շաղկապներ, գ) բարդ շաղկապներ: Պարզ շաղկապները հիմնականում հնագույն կազմություններ են՝ դեռ վաղնջահայերենից եկող՝ և, այլ/ալ/էլ, բայց, իսկ, թե, կամ, մանավանդ… Քերականական ձևերից առաջացած շաղկապներն ավելի սակավաթիվ են, այսպես՝ որովհետև-որ-ի գործիական հոլովՒհետ-ի գործիական, յորժամ=իՒորՒժամ, այնուհետեւ-այն-ի գործիական հոլովՒհետ-ի գործիական, ընդ որում-ընդՒորում (որ-ի տրական հոլով), ըստ որում-ըստՒորում (որ-ի տրական հոլով), չնայած (հարակատար դերբայ), չնայելով (անորոշի գործիական հոլով), կարծես, ասես (ըղձա402

կան ապառնի): Կան երկարժեք շաղկապներ, որոնք նաև եղանակավորող բառեր են: Բարդության տիպերից շաղկապների մեջ հանդիպում են և՛ կցական, և՛ հարադրական, և՛ կրկնավոր կազմություններ: Կցական շաղկապներից են՝ նաև, այլև, քանզի, թեև, այնինչ, թեկուզ, թեպետ, այսինքն, վասնզի, որպեսզի և այլն: Ավելի մեծաթիվ են հարադրավոր շաղկապները, ընդ որում՝ հարադրավոր շաղկապների կազմության ժամանակ հատկապես գործուն են և, որ, թե, էլ շաղկապները: Շաղկապների կազմության այս եղանակն առավել գործուն է դառնում միջին հայերենում: Բերենք միջինհայերենյան հարադրությունների օրինակներ՝ բայց միայն, կամ թէ, և կամ, ու կամ, մանաւանդ թէ, նոյնպէս և, այնպէս և, մանաւանդ որ, ապա որ, կամ թէ չէ, թէ չէ նէ, թէպէտ որ, մինչեւ որ, մինչ որ, թող թէ և այլն: Արևելահայ աշխարհաբարում գործածական են՝ նմանապես և, հետևաբար և, ուստի և, ինչպես և, այնպես որ, թե որ, հենց որ, քանի որ, չնայած որ, նամանավանդ որ, մանավանդ որ, մինչև որ, արևմտահայ աշխարհաբարում՝չնայելով որ, առանց որ, պայմանաւ որ և այլ շաղկապներ: Հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում շաղկապները, ըստ կիրառության եղանակի, լինում են մենադիր, կրկնադիր և զուգադիր: Մենադիր կոչվում են այն շաղկապները, որոնք գործածվում են միայնակ՝ և, կամ, ու, բայց, սակայն, այլ, ուստի, թե: Մենադիր որոշ շաղկապներից էլ կազմվում են կրկնադիր շաղկապները՝ թե՛…թե՛, և՛…և՛, կա՛մ…կա՛մ, ո՛չ..ո՛չ, էլ…էլ: Զուգադիր կոչվում են սովորաբար զույգերով, միասին գործածվող շաղկապները, որոնք ապահովում են խոսքի շարահյուսական ամբողջականությունը, տրամաբանական կապը, որովհետև կապակցության սկզբում առկա շաղկապին կապակցության հաջորդ մասում համապատասխանում է նրա իմաստային ամբողջականությունն ապահովող երկրորդ շաղկապը, օրինակ՝ քանի որ…ուստի, ոչ միայն…այլև, թեև…բայց, ոչ թե…այլ, չնայած… այնուամենայնիվ, եթե…ապա, թեպետ…սակայն և այլն: Ամփոփելով նշենք, որ շաղկապները լեզվի մեջ համեմատաբար ուշ առաջացած խոսքի մաս են. այս առումով նրանք նման են կապերին:

Շաղկապներն ու կապերը ծագումնաբանորեն նյութական իմաստ ունեցող բառեր են եղել, որոնք դարերի ընթացքում խոսքի մեջ կորցրել են իրենց նյութական նշանակությունը՝ ձեռք բերելով տարաբնույթ հարաբերությունների իմաստ: Այսպես՝ սակայն շաղկապը ծագել է սակ «պայման» հնագույն բառից, կամ-ը՝ կամք գոյականից, այլ-ը այլ անորոշ դերանունից, ուստի-ն ևս դերանվանական ծագում ունի (ուստի-որտեղից), իսկ-ը գրաբարում և՛ գոյական էր «իսկություն, բուն էություն» իմաստով, և՛ածական՝ «ստույգ, ճշմարիտ»: Շաղկապները հիմնականում առաջանում են գոյականների, ածականների, դերանունների, բայերի ուղիղ կամ թեքված ձևերից, ինչպես նաև կապերից, մակբայներից և եղանակավորող բառերից: Խոսքի մասերը լեզվի պատմական զարգացման ողջ ընթացքում փոխներթափանցման և փոխանցումների բարդ ճանապարհ են անցնում:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3.

Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Եր., Բ, 1975: Աբաջյան Ա., Անցյալ կատարյալ ժամանակը հայերենում, Եր., 2015: Աբաջյան Ա., Հայերենի հոլովական համակարգի ըմբռնումը և պատմական զարգացումը հայ քերականագիտության մեջ, Եր., 2006: 4. Աբեղյան Մ., Երկեր Զ, Եր., 1974: 5. Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965: 6. Աբրահամյան Ա., Հայերենի դերբայները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը, Եր., 1953: 7. Աբրահամյան Ա., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976: 8. Աճառյան Հ., Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 1-1Մ, Եր., 1952-1961: 9. Այտընեան Ա., Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866: 10. Անթոսյան Ս., Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 11, Եր., 1975: 11. Առաքելյան Վ., Գրաբարի քերականություն, Եր., 2010: 12. Ասատրյան Մ., Ժամանակակից հայոց լեզվի ձևաբանության հարցեր, Ա, Բ, Գ, Եր., 1970, 1973, 1977:

13. Ավետիսյան Յ., Արևելահայերենի և արևմտահայերենի զուգադրական քերականություն, Եր., 2007: 14. Աւետիքեան Գ., Քերականութիւն հայկական նորոգ քննութեամբ, Վենետիկ, 1792: 15. Բարսեղյան Հ., Արդի հայերենի բայի և խոնարհման տեսություն, Եր., 1953: 16. Բարսեղյան Հ., Խոսքի մասերի ուսմունքը, եր., 1980: 17. Դիլբարյան Ն., Անվան ըմբռնումը հայ լեզվաբանության մեջ, Եր., 2000: 18. Խաչատրյան Գ., Գրաբար, Եր., 2014: 19. Խաչատրյան Լ., Թոսունյան Գ., Գրաբարի դասագիրք, Եր., 2004: 20. Կարստ Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002: 21. Համբարձումյան Վ., Գրաբարի գործառությունը որպես գրական լեզու, ԺԸ-ԺԹ դդ., Եր. 1990: 22. Համբարձումյան Վ., Հովհան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմության» լեզուն և ոճը, Եր., 2013: 23. Հովսեփյան Լ., ԺԳ դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների լեզուն, Եր., 1997: 24. Ղազարեան Ս., Հայոց լեզուի պատմութիւն, Անթիլիաս-Լիբանան, 2007: 25. Ղազարյան Ս., Հայոց գրական լեզվի պատմություն, Եր., 1961: 26. Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006: 27. Մարգարյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1993: 28. Մեյե Ա., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Եր., 1978: 29. Մկրտչյան Դ., Գրաբարի դասընթաց, Եր., 2008: 30. Մկրտչյան Էդ., Խաչատրյան Լ., Հայոց լեզվի պատմության դասընթաց, Եր., 2016: 31. Շահվերդյան Թ., Գրաբարի դերբայները, ձևաբանություն եւ շարահյուսություն, Եր., 2001: 32. Պալասանեան Ս., Քերականութիւն մայրենի լեզուի, Տփղիս, 1894: 33. Պետրոսյան Հ., Գոյականի թվի կարգը հայերենում, Եր, 1972: 34. Պետրոսյան Հ., Ակնարկներ հայերենի պատմական ձևաբանության, Եր., 1976: 35. Ջահուկյան Գ., Քերականական և ուղղագրական աշխատությունները հին և միջնադարյան Հայաստանում, Եր., 1954: 36. Ջահուկյան Գ., Հին հայերենի հոլովման սիստեմը և նրա պատմական զարգացումը, Եր., 1959: 37. Ջահուկյան Գ., Գրաբարի քերականության պատմություն, Եր., 1974:

38. Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի տեսության և պատմության հիմնահարցերը, Համազգային Վահէ Սեթեան տպարան, 2005: 39. Սաքապետոյան Ռ., Արևմտահայերենի դասագիրք, Եր., 2006: 40. Սուքիասյան Ա., Ժամանակակից հայոց լեզու, Եր., 1999: 41. Քոսյան Վ., Գրաբարի բառակապակցությունները, Եր., 1980: 42. Языки мира, Реликтовые индоевропейские языки Передней и Центральной Азии, М/, 2013. 43. Туманян Э., Древнеармянский язык, М., 1971.

ՄԱՍ 1V

ԱԿՆԱՐԿՆԵՐ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՇԱՐԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ

Շարահյուսությունը լեզվի այն բաժինն է, որը զբաղվում է բառակապակցությունների և նախադասությունների իմաստային և կառուցվածքային առանձահատկությունների քննությամբ: Շարահյուսական հիմնական իրողությունները լեզվի տարբեր փուլերում կտրուկ փոփոխություններ չեն կրում, բարդ և պարզ նախադասությունների տիպերը, կառուցվածքը հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում ունեն ընդհանրական նկարագիր, ուստի ուսումնական ծրագրի շրջանակներում դասագրքի սույն բաժնում անդրադարձել ենք միայն սկզբունքային նշանակություն ունեցող փոփոխություններին և շարահյուսական այն իրողություններին, որոնք գրաբարում միջին հայերենից ու աշխարհաբարից կտրուկ տարբերվող դրսևորումներ ունեին: Այդպիսիք են կապակցության եղանակները, հատկապես համաձայնությունը, ենթակայի, ստորոգյալի արտահայտությունը, որ հարաբերական դերանվան դրսևորումները և շարադասությունը: Այս տեսանկյունից պետք է նշել, որ շարահյուսական փոփոխությունների ջրբաժանը 10-11-րդ դարերով է անցնում, այսինքն՝ գրաբարի՝ իբրև խոսակցական լեզվի նահանջի և նոր գրական հայերենի հաստատման ժամանակաշրջանով: Միջին գրական հայերենի և աշխարհաբարի շարահյուսական համակարգերի տարբերությունները ավելի քիչ են. դրանք մասնակի բնույթ են կրում: Շարահյուսական իրողությունների տարաժամանակյա քննությունը ցույց է տալիս, որ լեզվի զարգացման ընթացքում դրանք փոփոխվում են ձևաբանական մակարդակում տեղի ունեցող մի շարք փոփոխությունների պատճառով: Այսպես, ածականը, թվականը, անորոշ և անցյալ դերբայները գրաբարում հոլովվել են ոչ թե փոխանվանական գործածության դեպքում, այլ հոլովման կարգը նրանց բուն խոսքիմասային հատկանիշն է եղել, և իբրև որոշիչ՝ նրանք հոլովով ու թվով համաձայնում էին որոշյալ գոյականին: Միջին հայերենում արդեն այս խոսքի մասերը սկսում են հոլովվել գոյականաբար գործածվելիս, ուստի վերա407

նում է որոշյալին հոլովով ու թվով համաձայնելու իրողությունը, և ամրակայվում է որոշյալին առդրությամբ կապակցվելու հատկանիշը, որը և ժառանգում է աշխարհաբարը: Կապակցության եղանակները հայերենում երեքն են՝ առդրություն, համաձայնություն, խնդրառություն, որոնք լեզվի զարգացման տարբեր փուլերում դրսևորման տարբեր նկարագիր ունեն: 1.Առդրությունը կապակցության այն եղանակն է, որի դեպքում լրացում - լրացյալը, ինքնուրույնաբար կողք կողքի դրվելով, կազմում են տվյալ կապակցությունը: Այն գրաբարում բնորոշ է եղել մակբայով արտահայտված պարագաներին, օրինակ` Իսկ նոքա իբրեւ զայն ամենայն լուան, փութապէս վաղվաղակի հասանէին ի տեղին... (Եղիշէ, 156), …աշխատութեամբ և քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո, մինչեւ լիցի քեզ դարձ անդրէն յերկիր, ուստի առար, զի հող էիր եւ ի հող դարձջիր (Եզնիկ, 58): Այն առկա է նաև միջին և նոր գրական հայերեններում, քանի որ մակբայը չթեքվող խոսքի մաս է հայերենի զարգացման բոլոր շրջաններում: Օրինակ՝ Աստէնս թէ բարի գործես, քեզ յանդէնն ի դէն կամի գալ, Զայս կեանքս ուրացի՛ր, Ֆըրիկ, զանցաւոր, իսկի մի հոգալ (Ֆրիկ, 48): Եվ ահա նորից նրա թարմ վերքի Բերանն է գոցվում… ( Սևակ, 159): Իսկ թե կորնչի պիտի իմ հուսկ շունչ Հոս մառախուղի մեջ համր անշշունջ, Այժմեն թո՛ղ որ շանթ մ’ըլլամ դալկահար … (Դուրյան, 62): Գրաբարում առդրությունը բնորոշ էր նաև որոշիչ-որոշյալ կապակցությանը միայն նախադաս որոշչի դեպքում: Այս կապակցությամբ Վարագ Առաքելյանը գրում է. «Դասական հայերենն արդեն գտնվում էր մի շրջանում, երբ ածականների ու գոյականների հոլովական համաձայնությունը խախտվում էր: Նախադաս ածականների վերաբերմամբ այդ ընթացքն ավելի էր առաջացել: Նախադաս հոլովվում են միավանկ և երկվանկ ածականները, դրանցից են՝ մեծ, փոքր, սուրբ, բարի, նոր,

բարձր, քաջ և այլն»221: Լեզվաբանը իրավացիորեն այս երևույթը բացատրում է այն կարևոր հանգամանքով, որ նշված կարգի ածականներն իրենց որոշյալ գոյականների հետ կայուն կապակցություններ էին ստեղծում, այսինքն՝ այնքան էին միասին գործածվել և հոլովվել, որ ըստ ավանդույթի և սովորության՝ շարունակում էին միմյանց համաձայնել անգամ այն ժամանակ, երբ համաձայնության կանոնը վերացել էր նախադաս որոշչի դեպքում, օրինակ՝ քաջ այր, բարի գործ, Սուրբ հոգի, չար սատանա: Անգամ այնպիսի բազմավանկ ածականներ, ինչպիսիք են՝ ծածկագէտ, ամենակալ, Աստուած գոյականի հետ գործածվելով, նախադաս դիրքում հոլովվում են: Օրինակ՝ Զարժանի զվրիժուց հատուցումն անդրէն յանձն իւր ընկալեալ յամենակալէն Աստուծոյ (Եսթեր, ԺԶ, 18) կամ Խոստովան լիցուք զգաղտնիս սրտից մերոց ծածկագիտին Աստուծոյ (Հռովմ. Ա, 23): Միաժամանակ գրաբարագետը նշում է նաև հետադաս ածականների՝ առդրությամբ հանդես գալու բազմաթիվ օրինակներ Աստվածաշնչում: Փաստորեն, գրաբարի քերականություններում ամրագրված այն կանոնը, ըստ որի՝ նախադաս ածականը գոյականին հոլովով չի համաձայնում, իսկ հետադասը, ընդհակառակը, համաձայնում է, 5-րդ դարում արդեն ուներ բազմաթիվ բացառություններ, որոնք վկայում էին հայերենում ածականի և գոյականի համաձայնության` լեզվի զարգացման ընթացքում վերացման մասին: Իսկ միջին և նոր գրական հայերեններում որոշիչն այլևս չի համաձայնում իր որոշյալին՝ անկախ իր խոսքիմասային պատկանելությունից և դիրքից: Բերենք բնագրային օրինակներ: Քանզի բազումք յազգէ ի մեծ նախարարացն էին, և՛ եղբարք, և՛ որդիք, և՛ դստերք, հանդերձ ամենայն սիրելեօք իւրեանց ի մէջ ամրական վայրացն, ոմանք յանլոյս երկիրն Խաղտեաց, և այլ բազումք ի կողմանս հարաւոյ` յանմատոյց ամուրսն` Տմորեաց, և կէսքն ի թանձրախիտ մայրիսն Արձախոյ, և այլ ոմանք անդէն ի միջոց աշխարհին բռնացան ի վերայ բազում ամրոցացն (Եղիշէ, 252): Եւ յարջառ, զոր ասեն` եթէ ի բարւոյ արարչէ արարեալ (Եզնիկ, 54): …Զի

Վ. Առաքելեան, Գրաբարի քերականութիւն, Յեր., 2010, էջ 87:

մեծաւ երդմամբ և նենգութեամբ կոչել կարասցէ (Բուզանդ, 184): …զորոց ասեն ` թէ ի չարէ արարչէ եղեալ են (Եզնիկ 52): Աստուած յերկնից ի վայր կու գայ, Ի սուրբ կուսէն գայ մարմնանայ... (Ֆրիկ, 40): Կոշտ կոպալն ու վայրի զուռնան՝ Քնքուշ երգից ամաչելով Ետ են քաշվել ու տեղ տվել, Որ կարկաչեն դափ ու դուդուկ (Սևակ, 117): Աստղերն ի՞նչ են որ, եթե ոչ անբիծ Եվ թըշվառ հոգվոց անեծք ողբագին, Որք թըռին այրել ճակատն երկնքին (Դուրյան, 62): 2. Խնդրառությունը կապակցության այն եղանակն է, որի դեպքում բառակապակցության գերադաս անդամը պահանջում է, որ լրացումը դրված լինի որոշակի հոլովով: Գրաբարում խնդրառությունը հատկապես բնորոշ է եղել նախադրություններին և բայերին: Բերենք տարբեր հոլովներով խնդիր պահանջող նախադրությունների օրինակներ՝ Ոմն նախ քան զմեզ (հայցականով խնդիր) իմաստասիրեաց (Խորենացի, 359), Յետ այսորիկ (սեռականով խնդիր) իբրեւ ետես զօրավար գնդին Պարսից... (Եղիշէ, 230), Վասն միաբանութեան (սեռականով խնդիր) սուրբ ուխտին եկեղեցւոյ (Եղիշէ, 108), … հառաչէր ի վերայ մերձաւոր սիրելեաց իւրոց…(սեռականով խնդիր) (Եղիշէ, 252)..., Հարին զնա սրով սուսերի յառնէ մինչեւ ցկին՝ բայց ի տղայոց ստնդիոց (բացառականով խնդիր) (Խորենացի, 289), հանդերձ ամենայն սիրելեաւք… (գործիականով խնդիր) (Եղիշէ, 252): Միջին և նոր գրական հայերեններում նախադրությունները վերածվում են կապերի, որոնց խնդրի հոլովը դարձյալ թելադրվում է կապի կողմից, օրինակ՝ իմ մեջ, ինձ համար, առանց քեզ, դեպի քաղաք, բացի քեզանից և այլն: Բերենք կապերի և կապական խնդիրների բնագրային օրինակներ միջինհայերենյան և աշխարհաբարյան շրջանների հեղինակներից: Այսպես՝ Ողբ ի վերայ մահու՝ Յաղագս զգուշանալոյ մարդկան… (Ֆրիկ, 23): Եվ երազիս մեջ ես դառըն լացի,

Ու ցավից զարթնած` լաց եղա անքուն.Ա՜խ, որքա՜ն մայրեր` խեղճ, առանց հացի, Մեր շուրջն են դողում, ու մենք չենք զգում… ( Իսահակյան, 130): Ինչո՞ւ զիս հոս բերիք… Մի՞թե զիս բանտարկել կուզեք, որպեսզի փողոցներուն մեջ այսպես աստանդական թշվառությունս չը նվագեմ ողբաձայն… (Դուրյան, 133): Ես ալ երբեմն այդ գահին վրա էի, շղթայակապ թագավորներ, հաղթության ճոխություն, փառք ու գեղեցկություն կը պատեին զիս, կը ցոլայի լուսնո մը պես անթիվ աստղերու մեջ… (Դուրյան, 205-206): Նախդիրները, ի տարբերություն նախադրությունների, կարող են հանդես գալ տարբեր հոլովներով դրված բառերի հետ: Ընդսմին, նույն նախդիրը տարբեր հոլովների հետ, հաճախ նաև միևնույն հոլովի հետ կարող է արտահայտել շարահյուսական տարբեր իմաստներ, օրինակ` զ նախդիրը հայցական հոլովի հետ կարող է արտահայտել առկայացման կարգի իմաստ (որոշյալության իմաստ)՝ տեսի զտուն քո, բացառական հոլովի հետ՝ վերաբերության խնդրի իմաստ՝ խօսէին զնմանէ (խոսում էին նրանից, նրա մասին), գործիական հոլովի հետ՝ տեղի պարագայի իմաստ, օրինակ՝ շրջէին զքաղաքաւ (շրջում էին քաղաքի շրջակայքով) և այլն: Նախդիրները գրաբարում բազմիմաստ էին և շարահյուսական տարարժեք միավորներ էին ձևավորում, օրինակ` Իսկ մի ոմն ի նախարարացն (բացառական հոլովի հետ), որ անդր դիպեցաւ, էր ի նոցա խորհրդի (տրական հոլովի հետ), և ոչ միաբանեաց ընդ նոսա ի մեծ վկայութիւնն (հայցական հոլովի հետ) և անդէն առժամայն ի նոցունց ի տեղւոջն (ներգոյականի իմաստով) քարկոծեցաւ և ահ մեծ անկաւ ի վերայ ամենեցուն (Եղիշէ, 132): Յայնմ ժամանակի (տրականի հետ) դարձեալ յարձակեցան ի վերայ բերդիցն և աւանաց, զոր ունէին պարսիկքն ի տեղիս տեղիս (հայցականի հետ), յամրոցն (հայցականի հետ) աշխարհին. տապալէին, քանդէին զբնակութիւնս նոցա (Եղիշէ 136): Նախդիրների բազմիմաստությունը գալիս է հնդեվրոպական նախալեզվից: Հնդեվրոպական վերականգնված նախդիրներին ևս բնորոշ են եղել «բազմիմաստությունն ու համանունությունը, հոմանիշությունն

ու նույնանիշությունը222», ինչը, ի թիվս այլ լեզուների, իր դրսևորումն է գտել նաև հայերենում223: Նրանց մասնակցությունը հոլովական տարբեր իմաստների արտահայտման, հետևաբար շարահյուսական տարբեր միավորների ձևավորման համար այնքան էական էր, որ քերականագիտության մեջ նրանք համարվել են նաև մասնիկներ` նրանց հոլովական ձևույթային գործառույթի պատճառով` համարժեք հոլովական վերջավորություններին: Ուստի գրաբարում` իբրև կապակցության միջոցներ, հոլովական և խոնարհման վերջավորությունների հետ պիտի նշենք նախդիրները և նախադրությունները: Միջին հայերենում նախդիրների գործառույթը որոշակի հոլովների հետ պահպանվում է, օրինակ` գրաբարատիպ ներգոյականի կազմության դեպքում, ուղևորման հայցականի դեպքում զ նախդրի գործածությունը ուղղական-հայցականի հետ, ի նախդրի գործածությունը բացառական հոլովի հետ և այլն: Դիտենք բնագրային օրինակներ. Նա կերակուրն ի ստամոքն անհալ մնայ (ԱԱՕԲ, 36), ...և պատճառն այն է, որ ի լերդէն գոլն պակաս գայ (ԱԱՕԲ, 36): Միջին հայերենում ուղղական և հայցական հոլովների նույնացման պատճառով ուղղականը ևս ստանում էր ի նախդրով գործառույթ ներգոյականի իմաստի ձևավորման համար, օրինակ` ...որպէս որ գոլ ի ստամոքն լինի` և մարսողութիւնն ի լերդն լինի և քաշողութիւնն ի թոքն լինի (ԱԱՕԲ, 36): Նկատելի է ի նախդրի կրկնակ գործառույթ, որ բնորոշ է հատկապես ձայնավորով սկսվող բառերին, օրինակ` ...ի ստամոքէն ի յաղիքն կուղարկէ (ԱԱՕԲ, 36): ...և փոշի և մուխ ի յինքն չի հասնի (ԱԱՕԲ, 36): Միջին հայերենում առկայացման կարգի համար հաճախ զ նախդրի հետ գործածվում էր նաև ն որոշիչ հոդը` զաչքն, զունքն և այլն: Նախդիրները նոր գրական հայերենում պահպանվել են գրաբարատիպ որոշ կառույցներում, օրինակ` ըստ նախդրի գործածությունը տրական հոլովի հետ հիմունքի պարագայի իմաստի ձևավորման համար, օրինակ` Նա հեռացավ` ըստ իր դիմումի, կամ առ նախդրի գործածությունը հանգման խնդրի ձևավորման համար, օրինակ` Մարդու աղոթքն

Գ. Ջահուկյան, Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003, էջ 112: Մանրամասն տե՛ս Գ. Ջահուկյան, նշվ. աշխ., էջ 103-135:

առ Աստված: Արևելահայերենում նախդրային տարբեր բառեր, որ գալիս են գրաբարից, օրինակ` հանձին / հանձինս (յ Ւ անձին / յՒանձինս` գրաբարում անձն բառի եզակի և հոգնակի թվի ներգոյականի կառույց), կապեր են և ունեն համաձայնության որոշակի կանոններ, որ բացատրվում է նրանց ծագումնաբանական հիմքով` հանձին երեխայի, հանձինս երեխաների: Խնդրառությունը, ինչպես արդեն նշվեց, բնորոշ է նաև բայերին, որոնք հանդես են գալիս ուժեղ և թույլ խնդրառությամբ. այս երևույթը հատուկ է բայական կապակցություններին հայերենի զարգացման բոլոր փուլերում: Բայերի խնդրառությունը մեր լեզվի զարգացման երեք փուլերում ունի ինչպես ընդհանրություններ, այնպես էլ տարբերություններ: Նշենք նաև, որ նույն շարահյուսական հարաբերությունը հնարավոր է արտահայտել տարբեր ձևաբանական միջոցներով: Օրինակ՝ վերաբերության անուղղակի խնդիրը արդի հայերենում, բացի վերաբերյալ, մասին կապերի միջոցով արտահայտվելուց, կարող է դրվել բացառական հոլովով: Համեմատենք գրաբարի հետ՝ պատմէին զքէն (պատմական հոլով)-պատմէին յաղագս քո կամ վասն քո: Արևելահայերենում՝ պատմում էին քեզնից կամ քո մասին: Կամ գործիական հոլովով տեղի պարագայի արտահայտությունը՝ շրջէին զքաղաքաւ (պարառական հոլով) - շրջէին առ քաղաքաւ: Արևելահայերենում՝ շրջում էին քաղաքով: Ուժեղ խնդրառությամբ, որպես կանոն, կապակցվում են ուղիղ և ներգործող խնդիրները, իսկ թույլ խնդրառությամբ՝ հանգման, անջատման, միջոցի, վերաբերության, սահմանափակման անուղղակի խնդիրները: Մ. Աբեղյանը ուղիղ և ներգործող խնդիրները կոչում է սեռի խնդիրներ, որովհետև նրանց գործածությունը պայմանավորված է բայասեռով, իսկ մնացածը՝ բնության խնդիրներ, որովհետև նրանք պայմանավորված են բայիմաստներով, բայի բնույթով224: Ուղիղ խնդիր ունենում են միայն ներգործական սեռի բայերը, իսկ ներգործող խնդիր` կրավորական բայերը: Համեմատենք՝ Սիրեմ զքեզ

Տե՛ս Մ. Աբեղեան, Գրաբարի քերականութիւն, Յեր., 1936, էջ 146:

(ուղիղ), Սպանաւ ի զօրաց (ներգործող), Հաւատամ քեզ (հանգման), Ապստամբէին յարքայէ (անջատման): Արդի արևելահայերենում՝ Սիրում եմ քեզ (ուղիղ), Վիրավորվեցի քեզնից (ներգործող), Սպասում եմ քեզ (հանգման), Բաժանվեցի քեզնից (անջատման) և այլն: Գրաբարում բացի ներգործական, կրավորական և չեզոք սեռի բայերից, որոնցից ամեն մեկին բնորոշ էին խնդրառության տարբեր իրողություններ, կային նաև հասարակ (ընդհանուր) անվանումը ստացած բայեր, որոնք միևնույն ձևով արտահայտում էին ներգործական և չեզոք սեռի իմաստներ. սրանք ի լծորդության բայեր էին, օր.՝ ծնաւ բայաձևը նշանակում է ծնեց և ծնվեց: Հետագայում վ կրավորական ածանցի ձևավորմամբ ավելի հստակեցվում են բայասեռի կարգի դրսևորումները հայերենում. հմմտ. ծնեց-ներգ. սեռ, ծնվեց-կրավորակերպ չեզոք սեռ: Բայերի խնդրառությունը ուղղակիորեն կապվում է բայիմաստի և բայասեռի հետ, որոնք լեզվի զարգացման ընթացքում ենթակա են փոփոխությունների, ինչը և տեղաշարժեր է առաջացնում բայ Ւ խնդիր կապակցություններում225: Օրինակ՝ աշակերտել բայը գրաբարում հանդես է եկել ներգործական և չեզոք սեռերի իմաստներով, քանի որ աշակերտել նշանակել է ուսանել և ուսուցանել. Օրինակ` …կարծեմ թէ և աշակերտէք զիս ի ձեր յամառութիւնդ (Եղիշէ Ը) և Որ յառաջն աշակերտեալ էր աղանդին Վաղենտիանոսի (Խորենացի, 2-րդ ԿԶ): Արդի հայերենում այն չեզոք սեռի բայ է, քանի որ նրանում ամրակայվել է ուսանել իմաստը: Բաբախել բայը գրաբարում ուներ բախել իմաստը, օրինակ՝ Աղքատն զդուռն բաբախէր երկիւղիւ (ՆՀԲ), նոր գրական հայերենում նշանակում է տրոփել, օրինակ՝ Սիրտը բաբախում է. ուստի այն չեզոք սեռի է: Սեռային տեղաշարժեր կատարվում են ոչ միայն լեզվի տարբեր շրջաններում, այլև տվյալ շրջանի շրջանակներում ևս, օրինակ՝ ծափահարել բայը Ս. Մալխասյանցի բառարանում վկայված է իբրև չեզոք սեռի բայ, այնինչ ունենք ներգործական սեռի իմաստով բազմաթիվ գործածություններ, օր.՝ Դահլիճը ծափահարում է հոտնկայս: Ունկնդիրները ծափահարում էին նրա ամեն մի միտքը:

Մանրամասն տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Բայը ժամանակակից հայերենում, Եր., 1962, էջ 681-722: Օրինակները բերվում են սույն աշխատությունից:

Խնդրառու բայի հատկանիշը խոսքային տիրույթում է դրսևորվում, օրինակ` տեսնել բայը աշխարհաբարում երկսեռ է, և դրանից բխող խնդրառությունը երևում է տվյալ նախադասության մեջ, օրինակ՝ Վիրահատությունից հետո ծերունին լավ էր տեսնում (չեզոք սեռ), Ես տեսնում եմ քո աչքերում թաքնված թախիծը (ներգործական սեռ) կամ Ես ուտում եմ: Ես հաց եմ ուտում: Նա խմում է: Նա գինի է խմում: 3. Համաձայնությունը կապակցման այն եղանակն է, որի դեպքում գերադաս անդամը և լրացումը տվյալ կապակցության կառույցում ունենում են միևնույն քերականական հատկանիշները, օրինակ՝ բացահայտիչը համաձայնում է բացահայտյալին հոլովով, թվով և հոդառնությամբ, կամ ետադաս որոշիչը գրաբարում թվով, հոլովով, հոդով համաձայնում է որոշյալին: Բերենք բնագրային օրինակներ՝… Աւանդեցին հարքն մեր առաջինք՝ զօրութեամբ գալստեան Տեառն մերոյ Յիսուս Քրիստոսի… (Եղիշէ, 134), Եւ եղեւ ի վաղիւ ետ հրաման Շապուհ արքայ, ածել զառաջեաւ իւր զՎասակ Մամիկոնեան զզորավարն սպարապետն Հայոց Մեծաց … (Բուզանդ, 260): Եւ տեսեալ, ասեն, աստուծոյն, բարւոյ եւ օտարին, որ նստէր յերրորդ յերկինս... ցաւեաց վասն անկելոցն.... (Եզնիկ, 200): Համաձայնությունը՝ իբրև կապակցության եղանակ, գրաբարում հատուկ է. ա) բացահայտիչ-բացահայտյալ կապակցությանը, որի անդամները համաձայնում են դեմքով, հոլովով, թվով, հոդով: բ) Հետադաս, երբեմն նաև նախադաս որոշիչ-որոշյալ կապակցությանը, որի անդամները համաձայնում են հոլովով, թվով: գ) Ենթակային և ստորոգյալին, որոնք համաձայնում են դեմքով և թվով: Միջին և նոր գրական հայերեններում համաձայնությամբ կապակցվում են՝ ա) բացահայտիչ-բացահայտյալը՝ համաձայնելով հոլովով, թվով և հոդով, բ) ենթական և ստորոգյալը՝ համաձայնելով դեմքով (եթե ենթական անձնական դերանուն է) և թվով:

ՈՐՈՇԻՉ-ՈՐՈՇՅԱԼ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ ԵՒ

ՆՐԱ ՀԵՏԱԳԱ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Ածական որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում Հետադաս որոշիչը հոլովով ու թվով համաձայնում է որոշյալին, եթե այն արտահայտված է ածականով, թվականով, դերբայով և դերանվամբ, ըստ որում՝ համաձայնության առանձնահատկությունները դրսևորվում են ոչ միայն ըստ խոսքի մասերի, այլև անգամ տվյալ խոսքի մասի շրջանակներում: Ածական որոշիչը գրաբարում նախադաս գործածության դեպքում հոլովով ու թվով չի համաձայնում որոշյալին. սա գրաբարի տարբեր դասագրքերում ամրագրված կանոն է, որն ունի բազմաթիվ բացառություններ, ինչպես վերևում նշվեց: Վարագ Առաքելյանը փաստում է, որ գրքից գիրք անգամ տարբերություններ են նկատվում. հինգերորդ դարում արդեն հայերենի լեզվական նոր օրինաչափություններ էին ուրվագծվում. «Մեր հաշվարկներով Աստվածաշնչի Սողոմոնի առակների 84 ածականներից հետադաս դիրքում համաձայնում են 62-ը, չեն համաձայնած 4-ը, նախադաս անհամաձայն են 17-ը և միայն 1-ն է համաձայնել»226: Ածական որոշչի առանձնահատկությունները հանգում են հետևյալին. նախադաս դիրքում փաստացի համաձայնում են միայն որոշակի ածականներ, որոնք կայուն կապակցություններ են ստեղծում, ինչպես՝ Եւ ոչ է արարիչ չարաց իրաց (Եզնիկ, 8), … իբրեւ ճրագ մի ի մեծի տանն (Եզնիկ, 11), մեծաց հարուածոց (Բուզանդ, 87), ի բարւոյ արարչէ (Եզնիկ, 8), երկնադիզօք հասակօք (Խորենացի, 34): Գործիական հոլովով դրված որոշյալների դեպքում ածականը երբեմն համաձայնում է հոլովով, բայց ոչ թվով, հատկապես եթե անեզական գոյականների հետ է կապակցություններ կազմում՝ մեծաւ թշնամանաւք (Բուզանդ, 15), մեծաւ կոծովք (Բուզանդ, 41), մեծաւ անարգանօք (Եղիշէ, 19)227: Մեծ ածականը հիմնականում համաձայնում է իր որոշյալներին, այստեղից

Վ. Առաքելեան, նշվ. աշխ., էջ 88: Տե՛ս Ա. Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 1976, էջ 60-61:

էլ արդի հայերենում ունենք մեծավ մասամբ մակբայը՝ որպես քարացած որոշիչ-որոշյալ: Հետադաս դիրքում ածականը, որպես կանոն, որոշյալին համաձայնում է հոլովով և թվով, օրինակներ՝ Աղբերք մշտաբուղխք հանապազ բղխեն եւ ոչ պակասեն (Եզնիկ, 8), …զի ձկունս մեծամեծս ծովածինս վիշապս կոչեն Գիրք (Եզնիկ, 84), Տղայոցն անմեղաց ընդէ՞ր տիրիցեն դեւք (Եզնիկ, 66), Եւ այլ ինչ ոչ են վիշապք՝ բայց կամ օձք մեծամեծք ցամաքայինք, կամ ձկունք անարիք ծովականք (Եզնիկ, 84), ...և նշանակ եթող յեզեր ծովուն մեծի... (Խորենացի, 134): Էր ինձ, ասէ, ո՛վ սիրելիք, լինել այսօր յերկրի անծանօթում... (Խորենացի, 88):

Վերացականը թանձրացականի փոխարեն Գրաբարում որոշիչը կարող էր արտահայտվել ոչ միայն ածականներով, այլև այդ ածականից կազմված գոյականներով: Նման կառույցներն ավանդաբար կոչվում են վերացականը թանձրացականի փոխարեն: Որոշիչ ածականը հաճախ ստանում էր -ութիւն ածանցը՝ վերածվելով վերացական գոյականի և շարահյուսական մակարդակում կազմում հատկացուցիչ- հատկացյալ կառույցներ, որոնք իրականում որոշիչ-որոշյալի իմաստ էին արտահայտում, այսինքն՝ այդ հատկացուցիչ գոյականները աշխարհաբար պետք է թարգմանել որպես ածական որոշիչ, այսպես՝ Մի՛ գործէք զիրս պղծութեանդ- Մի՛ արեք այդ պիղծ գործերը…(Երեմիա, ԽԴ, 5), Ապաքէն զայդ կամիս, զի ծածկեսցի խորհուրդ զամբարշտութեանդ (Եղիշէ, 20) -Չէ որ դա ես կամենում, որ ծածկվի ամբարիշտ խորհուրդդ: Երբեմն այդ գոյական դարձած ածականները նախադասության մեջ դրվում էին ուղղական հոլովով, իսկ նրանց հատկացյալները՝ սեռական հոլովով, բայց դարձյալ արտահայտում էին ածական որոշչի իմաստ, իսկ հատկացյալները՝ որոշյալների, օրինակ՝..եթե յո՞ թափեցից զդառնութիւն թունաւոր, կամ ո՞ւր բացատրեցից զբազմութիւն նետիցն (Եղիշէ, 14) -Թե ում վրա թափեմ դառը թույներս կամ ուր արձակեմ բազմաթիվ նետերս: Այսպիսի կառույցները գրաբարում բավական տարածված էին և, ըստ ամենայնի, հունաբանու417

թյուններ էին: Նրանք հաճախադեպ են հինգերորդ դարի մատենագրության մեջ, ի մասնավորի՝ հունական կրթություն ստացած պատմիչների՝ Եղիշեի և Մովսես Խորենացու երկերում: Բերենք այլ օրինակներ՝ Եւ մինչեւ ի մուտս արեգական անդադար լինէր գործ դառնութեանն -Մինչև արեգակի մայր մտնելը չէր դադարում դառը գործը (Եղիշէ, 119), Բնակեցեր, ասէ, ի մէջ ցրտութեան սառնամանեաց, այլ ջեռուցեալ մեղկեա՛ զցրտութիւն սառուցեալ քո հպարտացեալ բարուցդ…- Բնակվեցիր, ասում է, ցուրտ սառնամանիքների մեջ, ջերմացնելով փափկեցրո՛ւ քո ցուրտ, սառը և հպարտ բարքը (Խորենացի, 42): Հայոց լեզվի զարգացման հետագա շրջաններում որոշչային իմաստ արտահայտող այսպիսի կառույցներ չեն հանդիպում:

Դերանուն որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում Դերանուն որոշիչը ունի համաձայնության որոշակի առանձնահատկություններ, որոնք կքննարկենք ըստ դերանունների տեսակների, քանի որ դերանուններից յուրաքանչյուրը համաձայնության՝ իրեն բնորոշ կանոններն ունի: Ցուցականներից այս, այդ, այն դերանունները ունեն կարճ և երկար հոլովաձևեր: Դառնալով նախադաս որոշիչ՝ որպես կանոն, հոլովվում են կարճ ձևով, նախդիրը դրվում է միայն դերանվան վրա, որոշյալը համարժեք հոդ չի ստանում, օրինակ՝ Յայսմ մատենէ Մար Աբաս Կատինայ զմերոյ ազգիս միայն հանեալ զպատմութիւն հաւաստի (Խորենացի, 36-37), ...յայնմ զաւակէ գտցեն զառաջնորդութիւն (Բուզանդ, 108), Զի ընդ նորոգել այնր աթոռոյ…(Բուզանդ, 108), իսկ այսր երանելւոյ (Կորիւն, 100): Հետադաս դիրքում այս, այդ, այն դերանունները հոլովվում են երկար ձևով, նախդիրը դրվում է և՛ դերանվան, և՛ գոյականի վրա, գոյականը ստանում է դերանվանը համարժեք հոդ: Օրինակ` Եւ էր ի ժամանակին յանմիկ երիւարն Մուշեղի ճերմակ ձի մի (Բուզանդ, 290), Որպէս առ ջրհեղեղաւն ասէ. եղիցին աւուրք կենաց մարդկանս այսորիկ հարիւր եւ քսան ամ (Եզնիկ, 12), Քանզի երկիր, որ համբաւուցն անգամ օտար էր կողմանցն այնոցիկ (Կորիւն, 104):

Ինքնուրույնաբար և հատկապես նախադրությունների հետ կիրառվելիս այս դերանունները երկար ձևերով են հանդես գալիս: Բերենք բնագրային օրինակներ՝ … ապա յետ այնորիկ ձեռն արկանէր (Կորիւն, 116): ...և բազում անգամ մարտնչէր ընդ այնոսիկ» (Եղիշէ, 12), ...որպէս և երևի ինձ և քեզ և այնոցիկ, որ դեգերեցին յիմաստասիրութեանն (Եղիշէ, 8): Այսպիսի դերանունը ևս հոլովով և թվով համաձայնում է գոյականին, օր.՝ Եւ յայտնեալ այսպիսւոյ չարութեան՝ ոչ ինչ էր այնուհետև բան և խորամանկութիւն (Խորենացի, 96): Սոյն, նոյն, դոյն դերանունները գոյականների հետ գործածվում են նախադաս և համաձայնում են նրանց հոլովով ու թվով, օրինակ՝ ...եւ նովին հոգեկրօն արուեստին հանէր աւուրս բազումս …իսկ եթէ ի նմին յամառութեանն կացցեն (Եզնիկ, 24), …ըստ նմին օրինակի (Կորիւն, 136): Գործիական հոլովի դեպքում դերանունը հաճախ թվով չի համաձայնում գոյականին, օրինակ` ... նովին կապանօք անցուցին ի տեղիս արգելան (Եղիշէ, 40), ...եւ սովին հաւատովք թողուս (Եղիշէ, 80): Ստացական դերանունները գոյականների հետ գործածվում են և՛ նախադաս, և՛ հետադաս` համաձայնելով հոլովով ու թվով, այսպես` ...եւ տուն հաւր իմոյ (Կորիւն, 110), ...եւ շուք մերոց դիմաց... (Նարեկացի, 632): Քո ստացական դերանունը հաճախ նախադաս գործածվելիս հոլովվում է երկար, իսկ հետադաս գործածվելիս՝ կարճ ձևերով: Օրինակ՝ Քոյովդ ցողով յոգի աճեցեալ (Նարեկացի, 600), Եւ քեզ միայնոյ փրկողի եւ հոգւոյդ քում Հաւր իսկակցի (Նարեկացի, 600): Հարցական դերանուններից համաձայնում է միայն որ դերանունը, այսպես` Որով աւրինակաւ զինչ կամիս առնել, կատարեա՛... (Եղիշէ, 94): Գրաբարում որ հարաբերական դերանունը, որը հանդես է գալիս երկրորդական նախադասության կազմում, ունի ինքնատիպ և ոչ միօրինակ գործածություններ: Դիտարկենք դրանցից մի քանիսը: ա) Այն կարող է դրվել երկրորդական նախադասության թելադրած հոլովով, օրինակ` Եւ հրաժարեալ ի նոցանէն հանդերձ օգնականօքն, որոց առաջնումն Տիրայր անուն ի Խորենական գաւառէ և երկրորդին Մուշէ անուն ի նահանգէ Տարօնոյ, որք էին սուրբք և զուարթագոյնք,

հանդերձ այլովք ևս սպասաւորք աւետարանին զոր չեմք բավական ըստ անուանցն նշանակել (Կորիւն, 108): Հաճախ միևնույն կառուցույցում որ-ը կարող է դրվել տարբեր հոլովներով, օրինակ` …յանձն առնէր սրբոյ եպիսկոպոսին քաղաքին, որ Ակակիոսն կոչէին, և գլխաւոր աշակերտացն թողոյր զայն, որում Ղևոնդէոսն կոչէին այր հաւատարիմ և ճշմարտաշատ (Կորիւն, 114): Նման դեպքերում ավելի շատ տարածված է տրականով ձևը: Հոլովով և թվով որ հարաբերական դերանունը համաձայնում է գլխավոր նախադասության իր որոշյալին, օրինակ` …և նոցին ռոճիկս կարգել ի պատեհագոյն տեղիս, յորս և երանելին զվարդապետութիւնն իւր ի գործարկեալ, և ժողովելոցն քաղցրացուցանէր (Կորիւն, 116): Այս դեպքում այն կարող է հոլովով համաձայնել, բայց թվով` ոչ, օրինակ` Դարձեալ ասեն. «Զբարսմուսն զոր ի ձեռին ունէր, ցորդին իւր ցՈրմիզդ ետ…» (Եզնիկ, 104): Բացակայող հարաբերյալի պատճառով երբեմն որ հարաբերական դերանունը կարող է դրվել գլխավոր նախադասության պահանջած հոլովով, օրինակ` Որում խնդրէ ի քէն` տո ւր (Մատթ., Ե, 48) -այնմ որ խնդրէ: Որոց մտանեն` չտայք թոյլ մտանել (Մատթ., ԽԳ, 13)-այնոցիկ, որք մտանեն228: Որ հարաբերական դերանունը արևելահայերենում ազատ գործառույթ ունի, օրինակ` …շուռ է տալիս գեղեցիկ վիզը և իր հրացայտ աչքերով, որ (փոխանակ որոնք) կայծկլտում են նույնիսկ հաստ քողի տակից... (ՊՍԱ, 12): Այն կարող է հոդ չստանալ` անկախ գլխավոր նախադասության իր լրացյալի առկայացված լինելուց. համեմատենք` …բայց իբրև մի սպառնալիք, որ հետաձգվում է անորոշ ժամանակով (ՊՍԱ, 13): Դարբին Հովակիմը, որ (փոխանակ որը) առանձին բավականություն էր զգում որսկանի հետ վիճելուց (ՊՍԱ, 9): Նշենք, որ սկսում է օրինաչափ գործառույթ ստանալ որ-ի փոխարեն ով հարաբերական դերանունը: Օրինակ` Չի կոտրվում նա, ով (փո228

Վերջին երկու օրինակները բերված են ըստ Հ. Ավետիսյան, Ռ. Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ (Եր., 2007) գրքի, տե ս նշվ. աշխ., էջ196:

խանակ որ) ունի բարոյապես բարձր արժեհամակարգ: Չեն կարող կոտրել նրան, ով (փոխանակ որ) ունի բարոյապես բարձր արժեհամակարգ: Չեն կոտրվում նրանք, ովքեր (կամ որ, որոնք) ունեն բարոյապես բարձր արժեհամակարգ: Չեն կարող կոտրել նրանց, ովքեր (կամ որոնք) ունեն բարոյապես բարձր արժեհամակարգ: Անշուշտ, նախընտրելի են թվային համաձայնությամբ կառույցները: Անորոշ դերանունները որոշչի պաշտոնում դրսևորում են հետևյալ հատկանիշները: 1. Ոմն, ոք դերանունները գոյականների հետ դրվում են հիմնականում հետադաս և համաձայնում նրան հոլովով ու թվով, օրինակ՝ …գրիչ ոմն հելլենական դպրութեան (Կորիւն, 96), …ընդունայնախօս աւանդութիւնք առն ուրումն հոռոմի, որում Թէոդորոս անուն (Կորիւն, 134), …լինի սպասաւոր արքայատուր հրամանացն առ հազարապետութեամբն աշխարհիս Հայոց՝ Առաւանայ ուրումն (Կորիւն, 84), …ի ձեռն պատուաւորի ուրուք (Եղիշէ, 88): 2. Իմն, ինչ դերանունները դրվում են գոյականից հետո, համաձայնում նրան հոլովով միայն եզակի թվում, քանի որ չունեն հոգնակի հոլովման հարացույց, թեև երբեմն կարող են չհամաձայնել նաև եզակի թվում, օրինակ՝ «Քանզի չմարթի բնութան իմիք առանց կամաց մերթ բարի լինել, մերթ չար» (Եզնիկ, 50), …դարձեալ յետ ժամանակի ինչ ընդ մէջ անկելոց (Կորիւն, 110): Հոգնակի թվում չեն համաձայնում: 3. Այլ դերանունը սովորաբար գոյականից առաջ է դրվում և համաձայնում նրան հոլովով ու թվով, բացի ուղղական և հայցական հոլովներից, օրինակ՝ ..իսկ յայլոց դպրութեանց թաղեալք եւ յարուցեալք դիպեցան (Կորիւն, 94), Այլովք վատթարօքն վեհ երևի (Եղիշէ, 58): Որոշյալ դերանուններից ամենեքին-ամենեքեան, բոլորեքին-բոլորեքեան դերանունները գործածվում են գոյականի հետ նախադաս և հետադաս՝ հոլովով և թվով համաձայնելով գոյականին, իսկ ամենայն դերանունը հիմնականում չի համաձայնում գոյականին: Օրինակ` …առ ամենայն ազգս երկնածնաց մատակարարին (Կորիւն, 100): … եւ քարո421

զեցի աւետարանս ընդ ամենայն տիեզերս (Կորիւն, 104): Եւ լուեալ զայս ամենայն խօսս…(ՂՓ, 82): Յայնժամ ի մի վայր ժողովեալ նախարարացն ամենեցուն, որք էին յերեցունց աշխարհացն Հայոց, Վրաց և Աղուանից...(ՂՓ, 114):

Թվական որոշչի առանձնահատկությունները գրաբարում Թվական որոշիչը որոշյալին կապակցվում է` համաձայնելով հոլովով և թվով, բայց թվականներից յուրաքանչյուրը դրսևորում է համաձայնության տարբեր հատկանիշներ: Թվական որոշիչը դրվում է որոշյալից և՛ առաջ, և՛ հետո: 1. Քանակական թվականները հետադաս գործածվելիս համաձայնում են գոյականներին, որոնք դրվում են միայն հոգնակի թվով: Ըստ որում՝ մի քանակական թվականը բացառություն է, քանի որ այն ցույց է տալիս մեկ անձ կամ առարկա, ուստի մի թվականի հետ գոյականը դրվում է միայն եզակի թվով, հետադաս գործածվելիս այն նաև անորոշ դերանվան իմաստ է արտահայտում: Օրինակ՝ Զի նախ երկուց արարչաց՝ զբարւոյ եւ չարի ի միոջէ ի հօրէ զծնունդսն համբաւէ (Եզնիկ, 14), … եւ գտեալ զայր մի թարգման վրացերէն լեզուին, որ անուանեալ կոչէր Ջաղայ (Կորիւն, 110): 2. Երկու, երեք, չորք թվականների հետ գոյականները դրվում են միայն հոգնակի թվով. նրանց հետ թվականը համաձայնում է թե՛ նախադաս, թե՛ հետադաս գործածվելիս: Այսպես՝ … նաեւ զդանկաց երկուց ընծայելոց գովէ…(Կորիւն, 78),… որ զչորս կագեցողսն ի միմեանս …(Եզնիկ, 14): Ծանոթություն: Ուղղական և հայցական հոլովներում հետադաս քանակական թվականները հոլովով կարող են նաև չհամաձայնել գոյականին (հարք հինգ և ոչ թե հարք հինգք)՝ ….թագաւորեալ Կրմանայ Պարսից արքայի ամս վեց, եւ Հազկերտի ամս քսան եւ մի…(Կորիւն, 146):

3. Դասական թվականների հետ գոյականը դրվում է միայն եզակի թվով և հետադաս դիրքում համաձայնում է հոլովով, երբեմն նախադաս դիրքում էլ կարող է համաձայնել: Օրինակ՝ …եւ յառաջնումն ամի երկրորդ Յազկերտի… (Կորիւն, 146), …եւ դպրութեան Հայոց յութերորդ ամէ Հազկերտի առեալ սկիզբն …(Կորիւն, 146): 4. Անձներական թվականների հետ գոյականները դրվում են հոգնակի թվով և հոլովով ու թվով համաձայնում են հետադաս գործածության դեպքում, օրինակ՝ ...նախարարքն երեքեան (Եղիշէ, 160), ...միաբան լինէր ամբաստանութիւն երկոցունց կողմանցն (Եղիշէ, 162), Այլ Սրբոյն Պաւղոսի չորեքտասանեքումբք թղթով պատմէ… (Կորիւն, 80): Նշենք, որ գործիական հոլովով կապակցություներում հաճախ կարող է թվային անհամաձայնություն լինել: Միջին և նոր գրական հայերեններում որոշիչը, ինչպես նշել ենք, առդրությամբ է կապակցվում որոշյալին: Որոշչի հետադաս գործածությունը ոճական միջոց է հատկանիշը ավելի ընդգծուն դարձնելու նպատակով: Օրինակ՝ Սիրեմ զայդ սիրուն երեսդ, որ լուսին ի մոտն է գերի. պագնեմ զայդ բարկուկ պռկունքդ, որ շաքարն ի մոտն է լեղի (Քուչակ, 77): Զքոյ խըյմեթդ ես գիտեմ, որ չիկերս ի փորս եփեր է. Սրտիկս ի յաղեղ յաղեղ նման. գիրկդ լար է ապրշումե (Քուչակ, 72): Ճառագայթի ու վարդի Փըթթումներով վեհապանծ Ես չը սիրեմ սա դեմքը՝ Սիրո ժպիտով մը օծած (Դուրյան, 49):

Եվ ծարավուտ անապատում հրավառ, Տատասկներում, արևի տակ բոցափայլ , Փնտրում է նա՛ նրան անվերջ, անդադա՜ր Եվ մեռնում է վեհ սիրո մեջ հոգեզմայլ (Իսահակյան, 108): Արևելահայերենում որոշիչ-որոշյալ կապակցությունների առումով կարելի է առանձնացնել նրանց թվային առնչության հետևյալ առանձնահատկությունները229: 1. Որոշյալը հոգնակի թվով է դրվում. ա) երբ որոշիչը արտահայտված է կրկնավոր բարդությամբ, օրինակ՝ սուր-սուր փշեր, անուշ-անուշ խոսքեր, տեսակ-տեսակ նվերներ և այլն: բ) Եթե բազմակի որոշիչները վերաբերում են տարբեր որոշյալների, օրինակ՝ լավ ու վատ գործեր, բարի ու չար մարդիկ, մեծ ու փոքր երեխաներ և այլն: 2. Մի/մեկ թվականի հետ որոշյալը դրվում է եզակի, օրինակ՝ մի մարդ, մեկ օրում և այլն, ավելի բարձր թվականների հետ` եզակի և հոգնակի, օրինակ՝ հինգ գիրք և հինգ գրքեր. եզակի որոշյալի դեպքում շեշտվում է անձերի կամ իրերի միասնությունը, իսկ հոգնակի ձևերում՝ նրանց առանձնությունը: 3. Չափ ու քանակի միավորների հետ որոշյալը դրվում է եզակի թվով, օրինակ՝ տասը թև հավ, հինգ տակառ գինի և այլն: 4. Թվական որոշչի հետ, երբ որոշյալը դրվում է եզակի թվով, շեշտվում է որոշչի իմաստը, իսկ երբ շեշտվում է որոշյալը, այն դրվում է հոգնակի թվով. համեմատենք՝ Ուներ քառասուն աշակերտ, որոնց պիտի կյանք ճանապարհեր (շեշտված է քառասուն որոշիչը): Հինգ երեխաներն էլ առանձնանում էին բնավորությունների ինքնատիպությամբ (շեշտված է երեխաներն որոշյալը):

Մանրամասն տե՛ս Մ. Ասատրյան, Ժամանակակից հայոց լեզու, Շարահյուսություն, Եր., 1987, էջ 192-204:

ՀԱՏԿԱՑՈՒՑԻՉ-ՀԱՏԿԱՑՅԱԼ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ

ԵՒ ՆՐԱ ՀԵՏԱԳԱ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հատկացուցիչը գոյականական անդամի լրացում է, որը ցույց է տալիս այն անձը կամ առարկան, որին պատկանում, վերաբերում է կամ որից սերում և ծագում է հատկացյալը: Հատկացուցիչը հայերենի բոլոր շրջափուլերում դրվում է հիմնականում սեռական հոլովով: Գրաբարում հատկացուցիչը ունի արտահայտության նաև այլ դրսևորումներ, որոնք պիտի համարել գրաբարին բնորոշ նախադասության կառուցման օրինաչափ կառույցներից շեղումների արդյունք, որը ստեղծում է մտքի արտահայտության բազմաձևություն: Այս առումով ճիշտ է նկատել Մ. Մինասյանը. «Գրաբարում անհետևողականութիւնը միայն յատկացուցչին յատուկ չէ»230: Հատկացուցիչը արտահայտվում է գոյականով և առարկայական իմաստ արտահայտող այլ միավորների միջոցով. դերանունների համար հատկացուցչի շարահյուսական պաշտոնն ամենատարածվածն է, իսկ այլ խոսքի մասերը հատկացուցիչ կարող են դառնալ փոխանվանական կիրառության դեպքում: Այժմ անդրադառնանք տարբեր խոսքի մասերով արտահայտված հատկացուցիչների բնորոշ կառույցներին: Ա. Գոյական հատկացուցիչը հիմնականում դրվում է սեռական հոլովով. Առաջին զազատութիւն եկեղեցւոյն արկանէր ի ծառայութիւն (Եղիշէ, 44): Եւ արդ լինի համար ամաց հաւատոց երանելւոյն ամք քառասուն և հինգ (Կորիւն, 246): Գոյական հատկացուցիչը ունի նաև այլ դրսևորումներ: Գրաբարում այն կարող է դրվել նաև ուղղական և հայցական հոլովներով: «Տունն զոր շինեաց արքայ Սողոմոն Տեառն, վաթսուն կանգուն երկայնութիւն նորա են քսան կանգուն լայնութիւն նորա, և քսան կանգուն բարձրութիւն նորա» (Գ Թագ, Զ, 2)231: Օրինաչափ կա230 Մ. Մինասեան, Յատկացուցիչ-յատկացեալ կապակցութիւնը գրաբարում, Երուսաղէմ, 1974, էջ 25: Աշխատությունը ներկայացնում է հատկացուցիչ-հատկացյալ կապակցության առանձնահատկությունների և հատկացուցչի՝ գրաբարում ունեցած բոլոր դրսևորումների գիտական ամբողջական քննություն: Այսուհետ օրինակները կբերվեն նշված աշխատությունից: Մ. Մինասեան, նշվ. աշխ., էջ 26:

ռույցը պիտի լիներ. Երկայնութիւն տանն … էր վաթսուն կանգուն… Ուղղականով դրված տուն բառի՝ հատկացուցչի իմաստը լրացվում է նորա սեռականով դրված դերանվամբ: Հայցականով դրված հատկացուցիչը սովորաբար հանդիպում է ընդ և ի նախդիրների հետ, օրինակ՝ «Նշանէր ընդ արեւելս կոյս» (էջ 28) (պետք է լիներ կոյս արեւելից): «Ինքն անցանէր հարուստ մի ի քաղաքէն ի կողմն մի հիւսիսոյ, ի տեղի մի յարեւելս կոյս» (էջ 28) (պիտի լիներ ի կողման և յարեւելից): Չափի պարագայի իմաստով կառույցում ևս կարող է հատկացուցիչը դրվել հայցականով, օրինակ՝ «Կոտորեցին … ամենեքին բեռն մի փայտ» (էջ 29) (պիտի լինի բեռն մի փայտի): Ավելի քիչ հանդիպում են բացառական և գործիական հոլովով դրված հատկացուցիչներ. «Պտուղ նորա կորիցէ, եւ զաւակ նորա յորդւոյ ի մարդկանէ» (էջ 29) (պիտի լինի մարդկան): «Հաստատեա՛ զսիրտ քո պատուով միով հացիւ» (էջ 30) (պիտի լինի հացի): Բ. Ստացական դերանունների մեջ ընդգծված է պատկանելության իմաստը, որը նրանց բառիմաստային հատկանիշն է: Նրանք համաձայնում են գոյականին հոլովով և թվով, ուստի նրանց քննությունը ներկայացրել ենք դերանուն որոշչի համաձայնության հատկանիշների վերլուծության ժամանակ232: Մնացած դերանուններով արտահայտված հատկացուցիչները գործառական առանձնակի հատկանիշներ չեն դրսևորում:… և եղծեալ ապականէին զամենայն խեղաթիւր կամս նորա (Եղիշէ, 100): Թէպէտ և հայէին յիւրեանց սակաւութիւն (Եղիշէ, 100): Որ հարաբերական դերանվամբ սկսվող որոշիչ երկրորդական նախադասության մեջ, նրանով արտահայտված հատկացուցիչը դրվում էր տրականով, որը տարածված կառույց էր գրաբարում. Սա էր իշխան և հրամանատար ամենայն տէրութեանն Պարսից, որում անուն էր Միհրներսեի, և չէր ոք ամենևին… (Եղիշէ, 178): Նկատելի է նաև այն

Նշված աշխատության մեջ ստացական դերանվամբ կառույցները արժևորվում են իբրև հատկացուցիչներ: Մենք հետևում ենք այն մոտեցմանը, որ դրանք որոշիչներ են և կապակցվում են որոշյալին համաձայնության համապատասխան կանոններով: Հատկացուցչին բնորոշ պատկանելության իմաստը ներամփոփված է ստացական դերանվան բառիմաստի մեջ:

իրողությունը, որ դերանունով արտահայտված հատկացուցիչը ստանում է հատկացյալի հոդը, օրինակ՝ Յետ այնորիկ ուշ եդեալ երկոցունց երանելեաց, զիւրեանց ազգին զդպրութիւն առաւել յարգել և դիւրացուցանել (Կորիւն, 122): Հատկացուցիչը հատկացյալի հետ գրաբարում ունի քերականական համաձայնության տարբեր դրսևորումներ, օրինակ՝ հատկացյալի որոշյալ առման դեպքում հատկացուցիչը ստանում է ն որոշիչ հոդը, օրինակ՝ …զհարկ աշխարհին առաւել ծանրացոյց (Եղիշէ, 44): …զուխտն եկեղեցւոյն ցրուեսցէ (Եղիշէ, 46): Կամ հատկացուցիչը կարող է ստանալ հատկացյալի հոդը, օրինակ՝ զնորա բարերարութիւնն (Եղիշէ, 58): …զի ընկալցի զմեր մահն իբրև զանմահից» (Եղիշէ, 82): …զտիեզերական զիւր իշխանութիւնն… (Եղիշէ, 88): Գրաբարում, ի հակադրություն արևելահայերենի, հատկացյալը կարող է ստանալ դերանունով արտահայտված հատկացուցչի համարժեք հոդը: Օրինակ՝ ...և ասէ թագաւորն. «Առ ի՞նչ է քո այդ մեծ տրտմութիւնդ ( , 84): Արևելահայերենում այս գործառույթը համարվում է սխալ. իմ գիրքը կամ գիրքս, բայց ոչ՝ իմ գիրքս: Միջին և նոր գրական հայերեններում հատկացուցիչը դրվում է սեռական հոլովով: Հատկացուցչի իմաստ են արտահայտում ս-իմ, մեր (գիրքս, գրքերս), դ-քո, ձեր (գիրքդ, գրքներդ) ստացական հոդերը: Դիտենք բնագրային օրինակներ. Սիրտ իմ, ընդէ՞ր ես խռովել, Աչք իմ ընդէ՞ր ես խաւարել… Յաստուծոյ յէ՞ր ես հեռացել Զիր պատուիրանն ես մոռացել, Դիմաց հոգւոյդ ես քարացել. Տուն և տաճար ես դուն շինել Գանց ու ղումաշ ես ժողովել Վերայ գլխոյդ մոխիր մաղել (ՀՀՄՔ, 193):

Լուսավորի ր մեր մութ ճամփան դեպի աշխարհն երջանիկ (ՀԹ, 209): Սիրում եմ աչքերիդ տխրությունը խորին, Անաղմուկ խոսքերիդ դաշնակները հիվանդ, Կուսական ամոթխած փայփայանքդ, որ իմ Սև օրերն է օրորում խնդությամբ հնազանդ (ՎՏ, 42 ):

ԲԱՑԱՀԱՅՏԻՉ- ԲԱՑԱՀԱՅՏՅԱԼ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ ԵՒ ՆՐԱ ՀԵՏԱԳԱ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայերենում բացահայտիչն ունի երեք տեսակ՝ բուն, մասնական և մասնավորող պարագայական: Գրաբարում բուն բացահայտիչը կարող էր արտահայտվել գոյականով, դերանվամբ, հոլովվող այլ խոսքի մասերով, ինչպես նաև կապական կապակցություններով և երկրորդական նախադասություններով: Գրաբարում այն հետադաս կիրառություն ուներ: Բերենք տարբեր խոսքի մասերով, ինչպես նաև երկրորդական նախադասություններով արտահայտված բացահայտիչների բնորոշ օրինակներ՝ Որդիք Իսահակայ՝ Սաւուղ եւ Մովէ իշխանք: Որդիք Քեբրոնի՝ Յերիա իշխան, Ամարիա երկրորդ, եւ Ոզիել երրորդ, եւ Յեկեմիաս չորրորդ: Որդիք Ոզիելի՝ Միքիա իշխան, եւ Յեսիաս երկրորդ.. (Մնացորդաց, ԻԳ, 19-21): Իսկ զԱնոյշ, զառաջին կինն Աժդահակայ... (Խորենացի, 98), Արտաւազդ որդի Տիգրանայ (Խորենացի, 158), Այս Կղեոպատրայ դուստր Պտղոմէոս Դիոնիսի, թոռն Պտղոմայիդ Կղեոպատրեայ, յոյժ սիրելի Հերովդի (Խորենացի, 156), Իսկ դշխոյն Հրեից Աղեքսանդրիայ, որ և Մեսաղինայ, որ էր լեալ կինն Աղեքսանդրի, որդւոյ Յոհաննու, որդւոյ Շմաւոնի, եղբայր Յուդայ Մակարէի, որ զայնու ժամանակաւ ունէր զթագաւորութիւնն հրեից…(Խորենացի, 146): Այսպիսով, գոյականին կամ գոյականաբար գործածված բառին հաջորդող գոյականը և թեքվող այլ խոսքի մասերը, երկրորդական նախադասությունը, որոնք բացահայտում են նրա իմաստը, կոչվում են

բուն բացահայտիչ: Գրաբարում բուն բացահայտիչը բացահայտյալից կարող է ընդմիջարկվել տարբեր կառույցներով ու կապակցություններով, բայց դրանք համաձայնում են դեմքով, թվով և հոլովով: Գրաբարում մասնական բացահայտիչը արտահայտվում է իբրեւ կամ հազվադեպ որպէս նախադրություններով և նրանց՝ հայցական հոլովով դրված խնդիրներով՝ Աչք նորա իբրեւ զաղաւնիս ի վերայ լիութեան ջրոց, լուացեալ կաթամբ… ծնօտք նորա իբրեւ զտաշտս խնկոց բուրեն զանուշահոտութիւն իւղագործաց… (Երգ երգոց, Ե, 11-13): Եւ եղիցի ժողովուրդն իբրեւ զքահանայն, եւ ծառայն իբրեւ զտէրն, եւ աղախինն իբրեւ զտիկինն, եւ եղիցի գնօղն իբրեւ զվաճառականն եւ փոխատուն իբրեւ զփոխառն, եւ պարտապանն իբրեւ զպարտատէրն (Եսայեայի, ԻԴ, 2-3): Մասնավորող պարագայական բացահայտիչը, որպես կանոն, գործածվում է ժամանակի և տեղի պարագաների պաշտոն կատարող բացահայտյալների հետ: Ինչպես օրինակ՝ Եւ զՇարաշան ի տանէ Սարայսարայ հաստատէ բդեաշխ մեծ եւ կուսակալ յարեւմտից հարաւոյ, յեզերս սահմանացն Ասորեստանի, առ ափն Տիգրիս գետոյ… (Խորենացի, 130), Խնդիր արասցես ի Գեղարքունի, ի գաւառին Սիւնեաց, եւ գտցես յառաջին հագներգութեանն, յերեքուտասաներորդ թուին, …առաջնոց թագաւորաց մերոց մինչեւ ցԱբգար… (Խորենացի, 120): Ինչպես նկատելի է վերոբերյալ օրինակներից, գրաբարին բնորոշ էր միևնույն բացահայտյալի մի քանի բացահայտիչներով կապակցությունը, որը ստեղծում է ենթաստորադասական շղթա, որտեղ բացահայտիչներից յուրաքանչյուրն իր նախորդի համար գերադաս, իսկ հաջորդի համար ստորադաս դեր էր կատարում: Ինչպես փաստում է Գ. Խաչատրյանը. «Ոճական այս հնարքը գործադրվում է հատկապես որևէ անձի սերումը, ծագումը ներկայացնելու անհրաժեշտությունից ելնելով՝ Թագաւորեաց Խոսրով Կոտակ՝ թոռն Խոսրովու, որդի քաջի եւ առաքինւոյն Տրդատայ արքայի, թոռն քահանայապետին Յուսկան՝ որդւոյ Վրթանայ՝ որդւոյն Գրիգորի մեծին առաջնորդ քահանայապետին: Ընդ որում, այստեղ միաժամանակ բացահայտվում է ոչ միայն Խոսրով կոտակի, այլև Յուսիկ և Վրթանես քահանայապետերի ով լինելը: Այս

ոճական հնարքը հատկապես հաճախադեպ է Աստվածաշնչում»233: Ենթաստորադաս շղթա կարող են կազմել նաև մասնավորող պարագայական բացահայտիչները: Ակնհայտ է, որ նման կառույցները բնորոշ էին գրավոր խոսքին, հատկապես գիտական և տեղեկատվական բնույթի. բանավոր հաղորդակցման ժամանակ նման երկարաշունչ կառույցներ չէին կարող գործածվել: Միջին գրական հայերենում և աշխարհաբարում բացահայտչի տեսակները չեն փոխվում, պահպանվում է նաև բացահայտիչ-բացահայտյալի համաձայնությունը: Աշխարհաբարի շրջանում կանոնակարգվում է բացահայտիչ-բացահայտյալի տրոհումը համապատասխան կետադրությամբ, ինչպես նաև նրանց շարադասությունը. «Բացահայտիչը կանոնավորապես դրվում է բացահայտյալի ետևից և թվով, հոլովով ու դեմքով համաձայնում է նրա հետ: Դեմքով համաձայնությունը բացահայտյալի հետ լինում է ս, դ դիմորոշ հոդերով: Օրինակ՝ Բագրատունյաց մեծագործության ամենամեծ արդյունքը եղավ Անին՝ հազար ու մեկ եկեղեցիների քաղաքը.- Հայկը յուր շինած դաստակերտները տալիս է յուր թոռանը՝ Կադմոսին ժառանգություն (Պալ.): Ինչո՞ւ չեք մոտենում մեզ՝ սակավաթիվ զինվորներիս (Մուր.)»234: Բացահայտյալի և մի շարք բացահայտիչների ենթաստորադասական շղթան, որպես ոճական հնարանք, այլևս կիրառական չէ:

ԵՆԹԱԿԱՅԻ ԵՎ ՍՏՈՐՈԳՅԱԼԻ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ ԵՒ ՆՐԱ ՀԵՏԱԳԱ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Հայերենում ենթական ստորոգյալին համաձայնում է դեմքով, եթե դերանուն է, և թվով: Գրաբարում ենթական արտահայտվում է ոչ միայն ուղղական հոլովով, այլև սեռական, տրական, երբեմն նաև հայցական հոլովներով: Միջին և նոր գրական հայերեններում այն արտահայտվում է միայն ուղղական հոլովով:

Գ. Խաչատրյան, Գրաբար, Եր., 2014, էջ 368-369: Մ. Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965, էջ 509:

1. Գրաբարում ենթական դրվում է ուղղական հոլովով և թվով համաձայնում ստորոգյալին: Ըստ որում՝ անեզական և հավաքական գոյականների դեպքում ստորոգյալը դրվում է հոգնակի թվով, օրինակ՝ Պատասխանի ետ մոգպետն եւ ասէ (Եղիշէ, 126): Ուստի չարիքն աշխարհ մտին (Եզնիկ, 96): Եւ գունդն Հայոց եկին հասին յաշխարհն Հայոց... (Եղիշէ, 116): 2. Ենթական կարող է դրվել սեռական հոլովով, եթե ստորոգյալն արտահայտված է անցյալ դերբայով և օժանդակ բայով, օրինակ՝ Ասացեալ է քո - ասացեալ ես դու: Գրեալ է իմ - գրեալ եմ ես: Յայնժամ պատմէր նոցա արքայն վասն առն ուրումն ասորւոյ եպիսկոպոսի ազնուականի` Դանիէլ անուն կոչեցելոյ, որոյ յանկարծ ուրեմն գտեալ նշանագիրս աղփաբետաց հայերէն լեզուի (Կորիւն, 90): Այս դեպքում ստորոգյալը դեմքով չի համաձայնում ենթակային և դրվում է 111 դեմքով. հաճախ այն կարող է նաև զեղչվել: Ենթական դիմային առումով կարող է արտահայտվել բայի վրա դրվող ս (ես, մենք, սա, սոքա), դ (դու, դուք, դա, դոքա), ն (նա, նոքա) հոդերի միջոցով, որ կարելի է կոչել հոդային ենթակա, ըստ որում՝ այս իրողությունը բնորոշ է միայն գրաբարին, երբ խոնարհված բայը կարող է հոդ ստանալ՝ Քաղցրութեամբ լո՛ւր զոր ասելոցս եմք (Եղիշէ, 45): Այլ վասն իմ որ ասէքդ …(ՂՓ, 50): Նշված կառույցը համարվել է օտարամուտ, չնայած լեզվաբանները համակարծիք չեն235: Այս կիրառությունը սովորաբար հանդիպում է որ, ինչպես, զի, յորժամ, որպէս, ուր շաղկապներով և հարաբերական դերանուններով կապակցվող երկրորդական նախադասությունների ստորոգյալների դեպքում: Պակասավոր բայերի դեպքում նույնպես ենթական կարող է արտահայտվել սեռական հոլովով, ընդ որում՝ սեռական հոլովով ենթակայի հետ դրվելիս եմ պակասավոր բայը ստանում է ունենալ իմաստ, օրինակ՝ Առն միոջ էին երկու որդիք (Մի մարդ ուներ երկու որդի), իսկ

Մանրամասն տե՛ս Թ. Շահվերդյան, Դասական գրաբարի շարահյուսական ոճաբանություն, Եր., 2007, էջ 56-57:

ուղղականի դեպքում նշանակում է լինել, գոյություն ունենալ՝ Էին արք երկու ի քաղաքի միում (Մի քաղաքում կային երկու մարդ): 3.Գրաբարում ենթական կարող է դրվել նաև տրական հոլովով. այս դեպքում այն պարտադիր հանդես է գալիս հետևյալ կառույցում՝ եղանակիչ (կամ միադիմի բայ) +ենթակա+անորոշ դերբայ, օրինակ՝ Չէր մարթ մարմնաւորի անմահ կալ (Եզնիկ, 58): Թեք հոլովներով ենթակաները հատկապես վկայված են դերբայական կառույցներում: Գրաբարում անորոշ, անցյալ դերբայները կարող էին ստորոգումային կառույցներ ստեղծել, այդ կառույցներում ենթակաները սեռական, տրական կամ հայցական հոլովներով են արտահայտված: Բերենք տրականով ենթակաների բնորոշ օրինակներ նախ անցյալ դերբայի հետ: Բազում զօրդ որ ընդ քեզ է, առ ի չմատնելոյ ինձ զՄադիամ ի ձեռս դոցա (Դատաւորք, Է, 2): Ի բանակելն Իսրայէլի յԵսեբոն եւ ի դստերս նորա... եւ յամենայն քաղաքս որ առ եզերբ Յորդանանու ամս երեք հարիւր (Դատաւորք, ԺԱ, 26): Ի դառնալն իմում խաղաղութեամբ յորդւոցն Ամոնայ, եղիցի՝ զի մատուցից զնա Տեառն յողջակէզ (Դատաւորք, ԺԱ, 31): Եւ ոչ բաւական լինելոյ խօսել ումեք բան մի յերկրի գանձուցն ժառանգաւորի... (Դատաւորք, ԺԸ, 7): Եւ ի զուարթանալ սրտից նոցա... (Դատաւորք, ԺԹ, 22): Կամիմ զձեզ իմաստունս լինել ի բարիս և անմեղս ի չարիս (Հռով., ԺԶ, 19): …թե նմա ոչ է հնար յանձն առնուլ և հաւանել այսպիսի խորհրդոյ (ՂՓ, 114): 4. Անորոշ դերբայի մոտ ենթական դրվում է հայցական հոլովով: Օրինակներ՝ Ածել ի վերայ նորա զանիրաւութիւն եւթանասնից որդւոցն յԵրոբաաղայ. եւ հասուցանել զարիւն նոցա ի վերայ Աբիմելեքայ եղբօրն իւրեանց.. (Դատաւորք, Թ, 24): Եւ ոչ կամեցաւ Սեհոն զԻսրայէլ անցանել ըստ սահմանս իւր... (Դատաւորք, ԺԱ, 20):

Գրաբարում անցյալ դերբայը ևս կարող էր ստորոգում արտահայտել, այդ դեպքում ենթական դրվում է սեռական, հայցական նաև ուղղական հոլովներով: Բերենք անցյալ դերբայի ստորոգումային կառույցների բնորոշ օրինակներ: 1) Անցյալ դերբայը դառնում է նախադասության ստորոգյալ, որը կարող է հանդես գալ՝ ա) գլխավոր նախադասության կազմում՝ Ահաւադիկ դու ամուլ ես եւ ոչ է քո ծնեալ (Դատաւորք, ԺԳ, 3): Եւ ազդ եղեւ Գաղացւոցն եւ ասեն, եկեալ է այսր Սամփսոն (Դատաւորք, ԺԶ, 2): բ) Երկրորդական նախադասության կազմում՝ միայնակ կամ եմ բայի հետ՝ Եւ տեսին պահապանքն զայր մի ելեալ ի քաղաքէ անտի (Դատաւորք,Ա, 24): Մի՛ երկնչիք յաստուածոց ամուրհացւոցն, յորոց միջի դուք բնակեալ էք յերկրի նոցա (Դատաւորք, Զ, 10) : Իբրեւ տեսին որդիքն Բենիամինի՝ եթէ ի պարտութիւն մատնեալ են, տեղի ետուն այր Իսրայէլեան Բենիամինի (Դատաւորք, Ի, 36): 2) Այն ստորոգյալ է կազմում կայ պակասավոր բայի հետ հարակատարի նշանակությամբ՝ Եւ առին զբանալին եւ բացին, եւ ահա տէրն իւրեանց անկեալ կայր մեռեալ ի գետնի (Դատաւորք, Գ, 25): Մեծամեծ յարուցեալ կան հետազօտութիւնք սրտից (Դատաւորք, Ե, 16): Եւ ահա Սիսարա կայր անկեալ մեռեալ՝ եւ ցիցն ի ծամելոջ նորա (Դատաւորք, Դ, 22): Եւ բուռն եհար Սամփսոն զերկուց սեանցն միջնոց, յորոյ վերայ տունն հաստատեալ կայր (Դատաւորք, ԺԶ, 29): Եւ վեց հարիւր արքն վառեալք պատերազմական զինու իւրեանց արձանացեալք կային առ մուտս դրանն (Դատաւորք, ԺԸ, 16): Միջին հայերենում արդեն այս և նման կառույցները գրաբարաբանություններ են, քանի որ վերանում են նրանց ձևավորման ձևաբանա433

կան հիմքերը. անցյալ դերբայը վերանում է, նրանից առաջնում է կախյալ վաղակատար դերբայը՝ ել և եր վերջավորություններով, որն այլևս միայնակ ստորոգում չէր կարող արտահայտել, այլ եմ բայի հետ կազմում էր սահմանական ներկա և անցյալ ժամանակները: Պակասավոր եմ, կամ բայերը կորցնում են «ունենալ» նշանակությունը և սեռական հոլովով ենթակա արդեն չէին կարող ունենալ: Միադիմի եղանակիչ բայերով կառույցները ևս աստիճանաբար գործածությունից դուրս են մղվում, քանի որ միջին հայերենում ձևավորվում էր ըղձական, պայմանական և հարկադրական եղանակների հարացուցային համակարգը: Միջին հայերենում և աշխարհաբարում ենթական արտահայտվում է միայն ուղղական հոլովով և ստորոգյալին, որպես կանոն, համաձայնում է դեմքով և թվով: 1. Եզակի ենթակայի դեպքում ստորոգյալը դրվում է եզակի թվով, իսկ հոգնակիի դեպքում՝ հոգնակի. Խոր են քո հուր աչքերը, Հուրդ իմ հուրն է այրում (ՎՏ, 58): 2. Դիմային համաձայնությունը բազմակի ենթակաների դեպքում կառուցվում է՝ ըստ դիմային հաջորդականության. Ես, Արամը և մեր ընկերները գնալու ենք այդ միջոցառմանը: Դու, Արամը և ձեր ընկերները գնալու եք այդ միջոցառմանը: Ես, դու և Արամը գնալու ենք նրան այցելության: Դու և Արամը գնալու եք նրան այցելության: Պետք է խուսափել բակառություն կոչվող սխալ գործածությունից. Աշակերտների մի մասը գնաց և ոչ թե՝ գնացին, քանի որ քերականական ենթական եզակի թվով է դրված, և իմաստային համաձայնությունը սխալ է: Թեև գրաբարում հավաքականության իմաստ արտահայտող ենթակաների հետ ստորոգյալը դրվում է հոգնակի թվով, երբեմն էլ բազմակի ենթակաների հետ ստորոգյալը դրվում էր եզակի թվով: Օրինակ՝ իսկ ի միում աւուր աչք կուրացեալ եղեն գողոցն……(Բուզանդ, 170) Ապա կարգեցան, կազմեցան յօրինեցան խաղաղացան աշխարհն Հայոց ի մէջ երկուց թագաւորացն (Բուզանդ, 104):

ՇԱՐԱԴԱՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳՐԱԲԱՐՈՒՄ ԵՒ ՆՐԱ ՀԵՏԱԳԱ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Շարադասությունը բառերի դասավորության կարգն է նախադասության, խոսքի տարբեր միավորների կազմում: Գրաբարյան շարադասությունը բավական տարբերվում է արդի հայերենի շարադասությունից: Այսինքն՝ եթե արդի հայերենում կանոնավոր է լրացումՒլրացյալ կաղապարով կապակցությունը, և լրացյալ-լրացում կառույցը համարվում է շրջուն, ապա գրաբարում օրինաչափ է լրացյալ-լրացում կաղապարով կառույցը: Գրաբարում առավել տարածված են որոշյալ-որոշիչ, հատկացյալ-հատկացուցիչ, բացահայտյալ-բացահայտիչ կապակցությունները, որոնք գրաբարից աշխարհաբար թարգմանելիս պետք է սկսել վերջից: Բերենք ասվածը հաստատող բնագրային օրինակներ: Ա) Հատկացյալ - հատկացուցիչ՝ ի ժամ բազմականացն (Եղիշէ, 308), ուխտին քրիստոնէութեան (Եղիշէ, 146), պատմութիւն վարուց (Կորիւն, 70), մահուան առն (Կորիւն, 70), գունդքն դիւաց (Եզնիկ, 68), պատճառ չարեաց (Եզնիկ, 132), որդի նորա է (Եզնիկ, 92): Բ) Որոշյալ-որոշիչ՝ ըստ Աստուծոյ ողորմելոցն (Եզնիկ, 136), անօթս կազմեալս (Եզնիկ, 136), գովէ զհաւատոցն ճշմարտութիւն (Կորիւն, 78), զարս և զկանայս փափկասունս (Եղիշէ, 162), ի փղին յայմիկ (Բուզանդ, 216) և այլն: Գ) Որոշիչ-որոշյալ: Այս կապակցությունը առանձնացվում է այն հատկանիշով, որ որոշիչը գործածվում է և՛ նախադաս, և՛ հետադաս՝ դրսևորելով համաձայնության որոշակի առանձնահատկություններ (տե՛ս «Համաձայնություն» բաժինը): Օրինակներ՝ զբազում գաւառս (Եղիշէ, 162), սուրբ եպիսկոպոսացն (Եղիշէ, 162), ամենայն աջողութիւն (Եղիշէ, 168), երկոցունց կողմանցն (Եղիշէ, 162), ի միում աւուր (Եզնիկ, 126): Որոշիչ-որոշյալ կապակցությունների այս գործառույթը հիմք է դառնում, որ միջին հայերենում ամրակայվի որոշչի նախադաս գործածությունը: Ենթակայի և ստորոգյալի շարադասության տարածված կաղապարը ստորոգյալ+ենթակա կաղապարն է մանավանդ դերբայական նախադասություններում: Ենթակա+ստորոգյալ կաղապարը նույնպես գործա435

ծական է, ինչը և պիտի հիմք դառնա միջին և նոր գրական հայերեններում այդ կաղապարի ամրապնդման համար236: Դիտարկենք բնագրային օրինակներ՝ Սկսաւ սպարապետն խօսել միաբանութեամբ նախարարացն ընդ զօրսն և ասէ… (Եղիշէ, 202): Սոքա ամենեքեան համագունդք հասանէին ի գործ պատերազմին… (Եղիշէ, 202): Ի բազում պատերազմունս մտեալ է իմ, և ձեր ընդ իս… (Եղիշէ, 202): Զոր առեալ Վահանայ և Հմայակի կազմութեամբ վախճանելոյ… (Կորիւն, 142) Միջին հայերենում ամրակայվում է լրացումՒլրացյալ կաղապարը, որը ժամանակի ընթացքում օրինաչափության արժեք է ստանում, և լրացյալՒլրացում կապակցությունը արժևորվում է իբրև շրջուն շարադասությամբ գործածություն, որը ոճական արժեք է ձեռք բերում: Օրինակ՝ – Կարմիր և սպիտակ երես, սիրու տեր արիր զիս ի քեզ. Ծոցիկդ է պաղչի նման, գույնզգույն վարդեր կա ի ներս: Ծոցուդ ես հավաս ունիմ, գամ մտնում ի պաղչա ի ներս. Քաղեմ գույնզգույն ծաղկունք, խնձորով մտնեմ դեպ ի քեզ (Քուչակ,117): Որ զնոյն սիրովն ճշմարտական Վառեալ այժմոյս տէրըն Յոհան Կանգնեաց տաճարըն հրաշազան՝ Թովմայ առաքելոյ անուան (ՀՀՄՔ, 208): Բերեմ քեզ ոսկի սինի՝ արծաթե մլողն ի վերայ. Բերեմ քեզ նռան գինի ու Հալպայ կթխան ի վերայ. Ձգեմ քեզ զարպապ տոշկիկ՝ զատիֆա բարձիկն ի վերայ. Դեղեմ զիմ ծով-ծով աչերն՝ զիմ կամար ուներն ի վերայ (Քուչակ, 121): Ինչպես երևում է օրինակից, հետադաս ծավալուն որոշիչները երկրորդ հայրենում ոճական կարևոր միջոց են, որ մեծ հմտությամբ գործածել է Քուչակը՝ ասելիքը դարձնելով տպավորիչ և ներազդու:

Մանրամասն տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 277:

Նոր գրական հայերենում շարադասությունն ունի կայուն և ազատ դրսևորումներ: Կայուն է այնքանով, որ ի հակադրություն գրաբարի՝ ունի լրացում-լրացյալ կառուցվածքային կաղապարը, այսինքն՝ որոշիչ-որոշյալ, հատկացուցիչ-հատկացյալ, ազատ է այնքանով, որ ցանկացած միավոր լրացում-լրացյալ կառուցվածքում կարող են հանդես գալ լրացյալ-լրացում շրջուն շարադասությամբ, որը խոսքին հաղորդում է ոճական առանձնակի երանգ՝ պատեհ խոսքային տիրույթին (համեմատենք՝ իմ մայր//մայր իմ, իմ անուշ ու անգին մայր//մայր իմ անուշ ու անգին): Միջին հայերենում իր կայուն տեղն ունի նաև մի անորոշ դերանունը, որը միշտ դրվում է որոշյալից հետո, օրինակ՝ Պաղչա մի տնկեր եմ ես, թե ինչ աղեկ մորճեր կա ի ներս (Քուչակ, 208): Մի-մը անորոշ դերանունը և հոդը արևմտահայերենում ևս միշտ հետադաս գործածություն ունեն: Օրինակ՝ Ցանցառ կպատահի, որ գացող հարսնուկ մը սիրտի կապով մը շահագրգռված մնա իր մերանցը տունին կամ փողոցին, ուր արեւեն այրած բայց կրակի պես երիտասարդ մը, հազիվ դուրս ելած պատանեկության դուռնեն, ամեն կիրակի կսպասե դուռին առջև անոր անցքին, անտես դողով մը թոթվըվելու (Օշական, 231): Ի դեպ, պայմանավորված այն հանգամանքով, որ արևմտահայերենում սեռական հոլովը կարող է ստանալ որոշիչ հոդ՝ ի հակադրություն արևելահայերենի, հատկացուցիչը ևս ունի որոշիչ հոդով գործածություն, ինչպես՝ Անոնք Մաղաքը կտանեին իր կնկանը տուն (Օշական, 209): Ու գլուխը կախ, մերկ ոտքերը քարերուն վրա պչրանքով մը զարնելով ու զարնելով կչափեր փողոցներուն ամայությունը (Օշական, 230): Ինչպես տեսնում ենք, սեռականով կապի խնդիրն էլ դրված է որոշյալ առումով՝ պայմանավորված արդեն նշված հանգամանքով: Միջին հայերենում կու-ով կառույցների ժխտական խոնարհման դեպքում իր կայուն տեղն ունի օժանդակ բայը, որը միշտ դրվում է նախադաս, օրինակ՝ Երանի, որ զայն ահեղ օրըն չի՛ մօռնայ, Հերիք ասէ մեղայն և շուտով դառնայ: Ցաւն է դըժար, որ այլ չի՛ լաւնայ, Զայն ցաւն զենէհար միտքըդ չի մոռնայ (Երզնկացի, 72):

Գրաբարում ստորոգման ժխտումը կազմվում է ոչ, չ, չև, մի ձևույթների միջոցով, ոչ և մի ձևույթները դրվում են դերբայից (բաղադրյալ ժամանակաձևերում) և խոնարհված բայից (պարզ ժամանակաձևերում) առաջ` հաճախ ընդմիջվելով նախադասության այլ միավորներով, որը գրաբարով մատենագրության ոճական կարևոր դրսևորումներից մեկն է: Դիտարկենք բնագրային հատվածներ. Հաճոյ թուեցաւ բանն առաջի թագաւորին. եւ անդէն վաղվաղակի կոչէր զառաջեաւ յամենայն ազգացն որ ունէին զքրիստոնէութիւնն, որ ի զօրու նորա էին, եւ բռնաբար արգելեալ էր զնոսա, զի մի՛ ոք իշխան լիցի յանդիման պաշտել զԱստուած (Եղիշէ, 170): Զի մի՛ զքոյդ քամեցից ի վերջին աւար լեռնում հատուցմանն (Նարեկացի, 316): Ոչ եթէ իբրեւ յետոյ իմացաւ և արար, այլ մինչ չև արարեալ էր նորա՝ ի կանուխ գիտութեանն իւրում տեսանէր զարարածս. որպէս և այժմ մինչ չև գործեալ մարդոյ բարի ինչ կամ չար, Աստուծոյ յայտնի են գործք մարդկան: Սոյնպէս և յայնժամ մինչ չև էր արարեալ, ոչ խառն ի խուռն ինչ ճանաչէր զանեղսն, այլ կարգեալ և յարմարեալ կային առաջին նորա իւրաքանչիւր մասանացն տեսակքն. իսկ մարդկան և հրեշտակաց՝ և տեսակքն և որ տեսակին լինելոց էին (Եղիշէ, 60): Արևելահայերենում բաղադրյալ ստորոգյալի հանգույցը ժխտական խոնարհման դեպքում միշտ հետադաս է, և եզակի երրորդ դեմքում է-ի հնչյունափոխություն չի կատարվում, ինչը բնորոշ է բաղադրյալ դիմավոր ժամանակաձևով արտահայտված պարզ ստորոգյալին, ընդ որում՝ վերջին դեպքում օժանդակ բայը միշտ նախադաս է՝ ի հակադրություն արևմտահայերենի: Օրինակ՝գեղեցիկ է - գեղեցիկ չէ, լսում է - չի լսում: Արևմտահայերենում եթե այն արտահայտված է ապառնի և հարակատար դերբայներով և օժանդակ բայով, ապա ժխտում արտահայտող օժանդակ բայը կարող է դրվել դերբայից և՛ առաջ, և՛ հետո, օրինակ՝ կանգնած է - կանգնած չէ // չէ կանգնած, լսելու է - լսելու չէ // չէ լսելու: Օրինակ՝ Չորս քայլ չէր ըրած, երբ մացառին տակեն չորս ասպատակ ցցվեցան ուղիղ: Չէին զիջած նույնիսկ սովորական ժպտումին (Օշական, 261): Ըստ որում՝ ենթական արևմտահայերենում եթե արտահայտվում է ժխտական դերանվամբ, ստորոգյալը չի ժխտվում, օրինակ՝ ոչ ոք

ըսաւ, ոչ ոք տեսավ և այլն, իսկ արևելահայերենում կրկնակի ժխտում է տեղի ունենում, օրինակ՝ ոչ ոք չասաց, ոչ ոք չտեսավ: Բնագրային օրինակներ. Ոչ ոք ըսավ - «Սա տղին Պատռենք սիրտը տրտմագին» (Դուրյան, 49 ): Թե ինչ հանցանք, ոչ ոք կոնկրետ չի կարող ասել (ՊՍԱ, 84 ): Եթե հանգույցը բաղադրյալ ստորոգյալի կազմում ժխտման դեպքում հետադասվում է, որոշակի ոճական արժեք է ձեռք բերում. տրամաբանական շեշտը դրվում է ժխտվող հատկանիշի վրա: Հմմտ. Էակ չ’էր նե, այլ սեր, հուր, շունչ, ժըպիտ, ցավ, Գոհար աչեր, վարդ այտ, այլ ինքն էր թախիծ (Դուրյան, 26): Հայեր, Հայեր, դեռ Հայաստան չէ՛ կործան… Հուր ներշնչողք չե՛ն աստղեր, Եղբայրություն է հուր, ձայն, Հայը սիրող Հայն է: (Դուրյան, 27): Հին, միջին ու նոր գրական հայերեններում բարդ նախադասության կառուցվածքային տիպերը և կապակցության եղանակները ունեն միևնույն դրսևորումները. այն է՝ համադասական և ստորադասական նախադասությունները կապակցվում են հնչերանգով (շարահարական կապակցություն, որ անվանում են նաև աննշույթ կապակցություն) և շաղկապող բառերով, որոնք են շաղկապները և հարաբերական դերանունները (զոդվածով կամ նշույթավոր կապակցություն), խոսքում դրանց ընտրությունը ազատ է237: Այս առումով հայերենի զարգացման որևէ շրջանի համար առանձնակի տարբերակումներ չենք կարող անել: Միայն գրաբարի համար առանձնացվում են դերբայական նախադասությունները, որոնցում ենթական արտահայտվում է սեռական հոլովով:

Մանրամասն տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Հ. Բ, Եր., 1975, էջ 130-290:

Դերբայով արտահայտված ստորոգումն իր եղանակաժամանակային դաշտով համապատասխանում է տվյալ խոսքային տիրույթում դիմավոր բայով արտահայտված ստորոգմանը: Օրինակներ՝ Իսկ երանելւոցն զիւր վարդապետութեանն պայման արարեալ սակեալ եւ վճարեալ: Եւ բազում շնորհագիր մատեանս զհարցն եկեղեցւոյ ստացեալ ծովացուցանէր զվարդապետութեանն զխորութիւն եւ լցեալ զեղոյր ամենայն բարութեամբք (Կորիւն, 116): Իսկ երանելին իր ուսուցչական գործը կարգավորեց և ավարտեց: Եվ եկեղեցու հայրերի շատ շնորհագիր մատյաններ ձեռք բերելով՝ իր վարդապետությունը խորացրեց և լցրեց ամեն բարություններով (Յուզբաշյան): Յայնմ ժամանակի եկեալ դիպէր նմա այր մի երէց աղուան ազգաւ Բենիամէն անուն, եւ նորա հարցեալ, եւ քննեալ զբարբարոսն զբանս աղուաներէն լեզուին, առնէր ապա նշանագիրս ըստ վերնապարգեւ կորովի սովորութեան իւրում եւ յաջողութեամբ Քրիստոսի շնորհացն կարգեալ և հաստատեալ կշռէր (Կորիւն, 116): Այն ժամանակ եկավ, հանդիպեց նրան մի երեց մարդ՝ ազգով աղվան, անունը` Բենիամին: Եվ նա հարցրեց ու քննեց աղվաներեն լեզվի բարբարոս խոսքերը, ապա վերուստ պարգևած իր սովորական կորովամտությամբ նշանագրեր հորինեց և Քրիստոսի շնորհքի աջողությամբ՝ կշռադատեց, կարգավորեց, հաստատեց (ըստ Աբեղյանի): Անցյալ դերբայով կառույցները գործածվում էին ոչ միայն ստորոգում արտահայտելու համար, այլև ստորոգման արտահայտած իմաստը շեշտելու նպատակով, որի դեպքում անցյալ դերբայը կարող էր թարգմանվել անորոշ դերբայի գործիական հոլովով կամ հոմանիշ բայերի դեպքում՝ չթարգմանվել: Օրինակ՝ «յայնմ ժամանակի եկեալ դիպէր նմա այր մի երէց աղուան» նախադասությունը կարող ենք թարգմանել՝ «այն ժամանակ գալով հանդիպեց նրան…» կամ պարզապես՝ «հանդիպեց նրան»: Դերբայական այս կառույցները տիրապետող են գրաբարում: Նման կառույցների հետաքրքիր վերլուծություն է կատարում Թ. Շահվերդյանն իր «Դասական գրաբարի շարահյուսական ոճաբանություն» աշխատության մեջ, որտեղ այդ կառույցները հեղինակի կողմից արժևորվում են ոչ միայն իբրև շարահյուսական, այլև ոճական միավոր440

ներ238: Դրանք լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում աստիճանաբար վերանում են:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. 2. 3. 4. 5.

Աբեղյան Մ., Երկեր Զ, Եր., 1974: Աբրահամյան Ա., Բայը ժամանակակից հայերենում, Գ. 1, Եր., 1962: Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, Բ., Եր., 1975: Առաքելեան Վ., Գրաբարի քերականութիւն, Եր., 2010: Աւետիքեան Գ., Քերականութիւն հայկական նորոգ քննութեամբ, Վենետիկ, 1792: 6. Խաչատրյան Գ., Գրաբար, Եր., 2014: 7. Կարստ Յ., Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Եր., 2002: 8. Ղազարյան Ս., Հայոց լեզվի համառոտ պատմություն, Եր., 2006: 9. Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Գրաբարի ձեռնարկ, Եր., 2007: 10. Մինասեան Մ., Յատկացուցիչ-յատկացեալ կապակցութիւնը գրաբարում, Երուսաղէմ, 1974, էջ 25: 11. Շահվերդյան Թ., Դասական գրաբարի շարահյուսական ոճաբանություն, Եր., 2007: 12. Պալասանեան Ս., Քերականութիւն մայրենի լեզուի, Տփղիս, 1894: 13. Ջահուկյան Գ., Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003:

Սկզբնաղբյուրներ՝ համառոտագրություններով 1. Աստվածաշունչ Մատեան, Հայաստանի Աստուածաշնչային ընկերութիւն, 1997: 2. ԱԱՕԲ - Ամիրդովլաթ Ամասիացի, Օգուտ բժշկութեան, Եր., 1940: 3. Բուզանդ - Փաւստոսի Բիւզանդացւոյ Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1987: 4. Նարեկացի - Գրիգոր Նարեկացի, Մատեան ողբերգութեան, Եր., 1985: 5. Դուրյան - Պետրոս Դուրյան, Երկեր, Եր., 1947, 1981: 6. Եզնիկ - Եզնըկայ Վարդապետի Կողբացւոյ, Եղծ աղանդոց, Եր., 1994:

Մանրամասն տե՛ս Թ. Շահվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 34-54:

7. Եղիշէ - Եղիշէ Վասն Վարդանայ և Հայոց պատերազմին, Եր., 1989: 8. Երզնկացի - Հովհաննէս Երզնկացի, Բանք չափաւ, Եր., 1986: 9. Իսահակյան - Ավետիք Իսահակյան, Երկեր, Եր., 1987: 10. Խորենացի - Մովսիսի Խորենացւոյ Պատմութիւն Հայոց, Տփղիս, 1913, Եր., 1981: 11. Կորիւն - Կորիւն, Վարք Մաշտոցի, Եր., 1981: 12. ՀՀՄՔ - Հայ հին և միջնադարյան քնարերգություն, Եր., 1986: 13. ՀԹ - Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու 10 հատորով, հ. 1, Եր., 1988: 14. ՂՓ - Ղազարայ Փարպեցւոյ, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1982: 15. Սևակ - Պարույր Սևակ, Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հ. 1Մ, Պոեմներ, Եր., 1973: 16. ՎՏ - Վահան Տերյան, Սիրո երգեր, Եր., 2007: 17. ՊՍԱ - Պարույր Սևակ, Ամանեջ, Եր., 2014: 18. Քուչակ - Նահապետ Քուչակ, Հայրենի կարգաւ, Եր., 1957: 19. Օշական - Հակոբ Օշական, Երկեր, Եր., 1979: 20. Ֆրիկ - Ֆրիկ, Տաղեր, Եր., 1982:

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՆՆԱ ԱԲԱՋՅԱՆ, ՆԱՐԻՆԵ ԴԻԼԲԱՐՅԱՆ,

ԱՆԱՀԻՏ ՅՈԻԶԲԱՇՅԱՆ

ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՎԻ

ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

(դասագիրք բանասիրական ֆակուլտետների ուսանողների համար)

Համակարգչային ձևավորումը՝ Կ. Չալաբյանի Կազմի ձևավորումը՝ Ա. Պատվականյանի Հրատ. խմբագրումը՝ Մ. Հովհաննիսյանի

Տպա րված է «Գևորգ-Հրայր» ՍՊԸ-ում: ք. Երևան, Գրիգոր Լուսավորչի 6

Ստորագրված է տպագրության՝ 20.06.2017: Չափսը՝ 60x84 1/16: Տպ. մամուլը՝ 27,75: Տպաքանակը՝ 300: ԵՊՀ հրատարակչություն ք. Երևան, 0025, Ալեք Մանուկյան 1 www.քսԵ1iՏհiոջ.aո

Աննա Աբաջյան Նարինե Դիլբարյան Անահիտ Յուզբաշյան

Հայոց լեզվի պատմություն

Աննա Աբաջյան Նարինե Դիլբարյան Անահիտ Յուզբաշյան

Հայոց լեզվի պատմություն