ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ.ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ ԵՎ ԾԱԾՈՒԿ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ-ՌՈՈՒԶ ՄԱՐԻ ՇԵԼ

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆ. ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

ԵՎ ԾԱԾՈՒԿ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՌՈՈՒԶ ՄԵՐԻ ՇԵԼԴՈՆ

Խմբագրի կողմից.

Թարգմանաբար հրապարակելով սույն հոդվածը, կարևորում ենք ոչ այնքան նրանում հիշատակված (մասնագետնե- րին հիմնականում ծանոթ) պատմական փաստերի հետաքրքրությու- նը, որքան կատարված հարցադրումների՝ անվտանգության մերօրյա հասկացությունների և պրակտիկայի վրա խարսխվածությունն ու խիստ այժմեականությունը, մասնավորապես՝ արդի համաշխար- հային քաղաքականության մեջ Հռոմեական կայսրության փորձար- կած գաղտնի գործողությունների կիրառելիության հնարավորու- թյունների անդրբեմյան քննարկումը։

Զուտ պատմագիտական առումով ուսումնասիրության ամե- նամեծ թերությունն այն է, որ, արևմտյան հայագիտության ավանդա- կան մոտեցումներով, Հին Հայաստանը դարձյալ ներկայացված է որ- պես գերհզորների ձեռքին խաղալիք մի երկիր։ Իրականում, Մեծ Հայ- քի թագավորությունը ռազմականապես, մշակութապես ու տնտեսա-

Rose Mary Sheldon, “The Ancient Imperative: Clandestine Operations and Covert Ac- tion,” International Journal of Intelligence and Counterintelligence [Հետախուզության և հակահետախուզության միջազգային ամսագիր], հատոր 10, №3, 1997 (էջ 299- 315):

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

պես հզոր մի ուժ էր, որն Արևմուտքն ու Արևելքը բռնազավթած-միա- վորած, անհամեմատ ավելի ընդարձակ տարածքի ու մեծ ռեսուրսնե- րի տեր կայսրությունների հետ պայքարում կարողացավ հաղթահա- րել իր համար ճգնաժամային այդ դարաշրջանը և, ի վերջո, պահպա- նեց տարածաշրջանում իր տեղը՝ երեք հզորների շարքում **:

Ա.Ա.

Գաղտնի օպերացիաները և ծածուկ գործողություները պետական կառավարման ամենատարածված, թեպետև ամենահաճախ պախարակվող միջոցներից են։ Բոլոր պետություններն էլ դիմում են դրանց, որևէ պետություն չի ցանկանում ընդունել այդ փաստը, իսկ եթե այդ գործողությունները հայտնի են դառնում, աշխարհը դրանք խստորեն դատապարտում է։ Այդուհանդերձ, պատմական փաստերը վկայում են, որ քիչ են այն հասարակությունները (հատկապես նրանք, որոնք կայսրություն չեն եղել), ում հաջողվել է զերծ մնալ նման օգտակար և ճկուն միջոցներ կի- րառելուց, երբ ռազմական գործողությունների դիմելը գործնականում կամ անօգուտ եղել է, կամ էլ` անհնար։ Այս իրողությունն առավելագույն կերպով ակնառու է հին հռոմեացիների պարագայում։ Իրենց հանրային քարոզչությամբ հռոմեացիները բաց, ուղղամիտ և ազնիվ էին ներկայա- նում։ Իրականում, սակայն, հռոմեացիները քաղաքական մեքենայություն- ների, բանսարկությունների, լրտեսության ու ստոր հնարքների վարպետ էին։ Հինգ դար շարունակ հռոմեացիները երկաթյա բռունցքով տիրել են միջերկրածովյան աշխարհում, բայց մեծավ մասամբ հռոմեական տիրա- պետությունը ռազմական ուժի կիրառման ուղղակի արդյունք չի եղել։

Վերջերս մեզանում հրապարակվել է նախորդ, մակեդոնական փուլում գաղտնի գործողությունների քննությանը նվիրված արժեքավոր մի աշխատություն՝ տե՛ս Մուրադ Օհանյան, Ալեքսանդր Մակեդոնացու արևելյան արշավանքը և Հայաս- տանը, Երևան, 2003։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

Մերօրյա պատմաբանները դժվարությամբ են ընդունում հռոմեացինե- րի՝ հետախուզության գաղտնի մեխանիզմների և եղանակների կիրառման ծավալը: Հին Հռոմում իրենց համարժեքներն են ունեցել հետախուզության այսօրվա մասնագետներին հայտնի այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են քա- ղաքական ներգործության գործողություններ, հակասությունների սերմա- նումը և պառակտումը, քարոզչությունը, քաղաքական հովանավորությունը, քաղաքական ապաստանի տրամադրումը, քաղաքական սպանությունները և կիսառազմականացված (paramilitary) գործողությունները։ Նույնիսկ աղ- բյուրների սակավության պայմաններում, կարելի է պատկերացում կազմել Հին Հռոմի արտաքին քաղաքականության մեջ կիրառված ծածուկ գործո- ղությունների և գաղտնի օպերացիաների պատկերի մասին։

Խնդրի ուսումնասիրության խոչընդոտները

Աղբյուրների անբավարարությունը դժվարություններ է ստեղծում հետախուզության պատմությանը վերաբերող ցանկացած թեմա քննե- լիս, բայց գաղտնի գործողությունների ուսումնասիրության բարդու- թյունը պայմանավորված է հինգ հիմնական խնդիրներով.

1. Գրավոր վկայությունների միակողմանիությամբ. երկու կող- մերից բերված վկայությունները խիստ հազվադեպ են։ Հռոմի պատմու- թյունը ներկայացնում են այնպիսի պատմիչներ, ինչպիսիք են Լիվիոսը և Տակիտոսը, որոնք, սակայն, ցանկացած գաղտնի գործողություն փոր- ձել են ներկայացնել պատկառելիության քողի ներքո։ Կայսրության սահմաններից դուրս բնակվող ժողովուրդները հաճախ անգրագետ էին,

1 1 1989 թվականի նոյեմբերի 8-ին Վաշինգթոնում Ջորջ Վաշինգտոն համալսարանի դասական սեմինարներից (George Washington University Classical Seminars) մեկի ընթացքում Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր Ջոզիա Օբերը ասաց. «Վաշինգ- թոնը Հին Հռոմից շատ բան կարող է սովորել պետական կառավարման հանդեպ բաց մոտեցման հարցում»։ Կարծում եմ, ընդհակառակը՝ ավելի շատ բան մենք կա- րող էինք սովորել նրանց գաղտնի գործունեությունից։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ուստի և որևէ վավերագիր չեն թողել այն մասին, թե հռոմեացիներն ի- րենց դեմ ինչպիսի միջոցներ են կիրառել։ Անգամ, երբ խոսքը մեծ կայս- րությունների մասին է (օրինակ՝ պարսիկների կամ պարթևների), չու- նենք ոչ բանավոր ավանդույթով պահպանված տեղեկություններ և ոչ էլ վավերագրեր առ այն, թե նրանց արքունիքներում ներգործության ինչ և ինչպիսի գործողություններ են իրականացվել։

2. Ռազմական գործողությունները գաղտնի իրականացնելու անհրաժեշտության բացակայություն. Հռոմը հին աշխարհի ամենա- հզոր կայսրությունն էր, որն ուժ կիրառելու որևէ սահմանափակումներ չուներ։ Չկար միջազգային իրավունք, չկային ցեղասպանության դեմ ուղղված իրավական փաստաթղթեր, չկային սխալները լուսաբանող լրատվամիջոցներ, հետևաբար չկար նաև սեփական արարքները թաքց- նելու անհրաժեշտություն։ Գրեթե միշտ գործում էր «Ուժեղը միշտ էլ ի- րավացի է» սկզբունքը։ Այնտեղ, որտեղ կայսրը և՛ կառավարիչ էր, և՛ աստված, ի՞նչ կարիք կար որևէ բան թաքցնելու։ Միայն նյութական և մարդկային ռեսուրսների պակասը կարող էր սահմանափակել կայսրին։ Եվ հենց այս դեպքերում է հնարավոր դառնում բացահայտել գաղտնի գործողությունների կիրառման օրինակներ։

3. Հռոմեական կառավարությունում հետախուզական և ար- տաքին գործոց մարմինների բացակայություն. Հռոմեացիների գոր- ծունեության իրականացման վարչարարական կողմը արձանագրման ենթակա չէ այն պարզ պատճառով, որ Հռոմեական կայսրության ներ- քին կենսագործունեության բազմաթիվ կողմերի մասին տեղեկություն- ները բացակայում են։ Հետախուզական աշխատանքը, այդ թվում նաև ծածուկ գործողությունները հաճախ իրականացվում էին անհատների, այլ ոչ կենտրոնական իշխանությունների նախաձեռնությամբ։ Հետա- խուզական աշխատանքը հիմնականում նպատակ ուներ ապահովելու ներքին անվտանգությունը. այդ իսկ պատճառով չէր ներգրավում отш- րերկրյա կառավարությունների դեմ գործողությունները։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

4. Հռոմեացիները խնամքով թաքցրել են իրենց գաղտնի գործո- ղությունները. Հռոմեացիները մշտապես դատապարտել են ռազմական խորամանկության դիմելը` Լիվիոսի դասական ոճով ներկայացնելով ի- րենց որպես լատին ռամիկների հետնորդներ, ովքեր իրենց արժանա- պատվությունից ցածր էին համարում ցանկացած արհեստածին կամ նազնիվ քայլ՞։ Լրտեսական մեթոդներին և խորամանկությանն ապավի- նելը մշտապես վերագրվել է օտարներին և երկերեսանիորեն դատա- պարտվել` զուգորդվելով արդար ու իսկական պատերազմում ձեռնա- մարտի, այլ ոչ թե հնարքների, խորամանկության կամ էլ պատահական հաղթանակների գովաբանմամբ և քարոզմամբ։ «Դուք ... կապացուցեք Հռոմին և աշխարհին, որ հաղթել եք զենքի ուժով և ոչ անարդարացի- որեն, խորամանկությամբ կամ խաբեությամբ զինադադարի խախտ- մամբ»+։ Չնայած Պոլիբիոսը և այլ ապոլոգետներ շարունակ կրկնել են հ- ռոմեական քարոզչության հիմքում ընկած գաղափարախոսությունը, պատմական փաստերը վկայում են գաղտնի գործողությունների, խո- րամանկությունների, խաբեության և կեղծիքի կիրառման մասին։

5. Չկար Հռոմին հավասարազոր համաշխարհային տերու- թյուն. Հին աշխարհում շատ հազվադեպ է եղել, երբ հավասարազոր եր- կու տերություն ավելի փոքր երկրին տիրելու կամ այդ երկրում քաղա- քական զարգացումների վրա գաղտնի ներգործության համար մրցակ- ցեին միմյանց հետ։ Հռոմը զուր ջանքեր չէր գործադրում բանակցելու այն տերությունների հետ, որոնց հնարավոր էր ռազմական ճանապար- հով ճնշել։ Սովորաբար, ուժի կիրառումը կամ դրա սպառնալիքը բավա-

Livy 9.36 Տարկինիուս Սուպերբուսի մասին, որ խաբեության և հնարամտության

է դիմում, թեև այդ բոլորովին բնորոշ չէր հռոմեացիներին (postremo minimo arte Romana). հմմտ. Frontinus 1.2.2.:

Տե՛ս F. Dvornik, The Origins of Intelligence Services (New Brunswick, 1974), էջ 53

կամ առավել նոր աշխատություններից՝E.L. Wheeler, Stratagem and the Vocabulary of Military Trickery (Leiden, 1988), էջ 24։

4 Herodian 4.14.8.

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

կան էին նպատակին հասնելու համար։ Հիմնականում նրանց ախոյանը կամ մանիպուլացիայի, ներթափանցման և բանակցությունների չեն- թարկվող մշակույթ ունեցող բարբարոս ցեղերն էին, կամ էլ քաղաքա- կիրթ, բայց հեշտությամբ պարտվող փոքր տերությունները։

Սույն հետազոտության համար առավել նպատակահարմար է գտ- նել Հռոմի մի այնպիսի հակառակորդ, որը բավական մեծ է, բավական հզոր, ազդեցիկ և գտնվեր այնպիսի հեռավորության վրա, որ միայն զեն- քի կիրառումը չլիներ նպատակահարմար, և որ ծածուկ մեթոդները մի- ակ լուծումը լինեին։

Այդուհանդերձ, Հռոմի ռազմական գերակայության, դիվանագի- տական և ռազմական քաղաքականության հետևում անգամ կարելի է տեսնել գաղտնի օպերացիաների և ծածուկ գործողությունների մասին վկայող փաստեր։ Նշանակում է` հռոմեացիները քաջածանոթ էին այն հնարքներին, որ այսօր էլ կիրառում են հետախուզական ծառայություն- ները։ Հռոմի` հանրապետությունից կայսրության անցման ժամանակա- հատվածում Պարթևստանի հետ հարաբերությունները կարող են լավա- գույն օրինակ ծառայել` պարզաբանելու բերված փաստերը։

Հռոմն ընդդեմ Պարթևստանի

Ժամանակի հզոր ռազմական գերտերության` Պարթևստանի առա- ջին շփումները Հռոմեական կայսրության հետ տեղի են ունեցել մ.թ.ա. I դարում։ Առաջին իսկ պահից երկու տերությունների հարաբերություն- ներում լարվածություն է առաջանում։ Հաշվի առնելով, որ կողմերից և ոչ մեկն ի վիճակի չէր անվերապահ հաղթանակ տանել մյուսի նկատ- մամբ, յուրաքանչյուրն իր հերթին փորձում էր, պատմական հանգա- մանքների բերումով, երկու գերտերությունների միջև հայտնված Հա- յաստանը ներքաշել սեփական ազդեցության ոլորտ։ Յուրաքանչյուրը փորձում էր հայոց գահին նստեցնել իր թեկնածուին։ Հայաստանի խն-

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

դիրը տարիներ շարունակ անհանգստացրել է հռոմեական կայսրերին: Քարքարոտ ու լեռնային, ամռան ամիսներին շոգ, իսկ ձմռանը ցուրտ` Հայաստանը դժվար էր գրավել, դժվար էր պահել, և անհնարին էր Հռո- մին միացնել, մինչդեռ Պարթևստանը մնում էր ուժեղ և անհնազանդ։ Ո՛չ Հռոմը, ո՛չ էլ Պարթևստանը չէին կարող թույլ տալ, որ հակառակորդը նվաճի Հայաստանը` առանց իրենց անվտանգության և հեղինակության անցանկալի կորուստների։ Հռոմեացիների գերիշխանությունը Հայաս- տանում հաճախ ռազմական բնույթ ուներ, մինչդեռ ավանդույթների նմանության և խառը ամուսնությունների արդյունքում հայերն առավել հակված էին դեպի Պարթևստանը։

Եվ հենց խնդրի ոչ ակնհայտ ռազմական լինելու շնորհիվ հնարա- վոր է դառնում ուսումնասիրել անդրկուլիսյան հնարքները։ Այն պահե- րին, երբ ակնհայտ ագրեսիան ձախողման և, անկասկած, զգալի նյութա- կան ծախսերի կարող էր հանգեցնել, օգնության էին գալիս դիվանագի- տությունն ու բանսարկությունները։ Բացի այդ, պատերազմի դեպքում, անշուշտ, կտուժեին թե՛ Հռոմի և թե՛ Պարթևստանի տնտեսական շահե- րը։ Երկուսն էլ շահագրգռված էին, որ Հնդկաստանի, Կենտրոնական Ա- սիայի և Չինաստանի առևտրական քարավաններն անցնեին Եփրատի դաշտավայրով։ Այսպես, Ասորիքում Հռոմի և Պարթևստանի գերիշխա- նության ներքո Պալմիրան արագ դարձավ բարեկարգ փողոցներով, այ- գիներով և հասարակական շինություններով քարավանային մեծ և հա- րուստ քաղաք։ Հռոմեացի մեծ պատմիչ Տակիտոսն անդրադարձել է Հա- յաստանում երկու «մեծ» տերությունների քաղաքականությանը։ Կողմե- րը հաճախ ներգրավվում էին ազգայնական և զգացմունքային շահար- կումներում, որը, ինչպես ստորև պարզ կդառնա, կարևոր դեր էր սկսել խաղալ շատ ավելի վաղ, քան ձևավորվեց արդի իմաստով ազգային քա- ղաքականությունը։ Սեփական իշխանությամբ և կերպարի ստեղծմամբ համակված հռոմեացիները և պարթևները հաճախ անտեսում էին հայե-

5 Տե՛ս W. Henderson, “The Chronology of the Wars with Armenia 51-63 A.D.,” Classi- cal Review 15, no. 4 (1901), էջ 204-213 և 266-274:

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

րի ազգային բնավորության և ցանկությունների կարևորագույն հանգա- մանքը, չնայած խնդրի երկարաժամկետ և ոչ մի լուծում չէր կարող լինել` առանց այդ գործոնները հաշվի առնելու։ Այդ իսկ պատճառով Հայաս- տանը ժամանակ առ ժամանակ իրեն անտեսված էր զգում կամ էլ հան- դես գալիս փոխանցիկ գավաթի դերում։

Առաջին շփումները

Հռոմի և Պարթևստանի առաջին դիվանագիտական հարաբերու- թյունները տեղի են ունեցել մ.թ.ա. մոտ 58-57 թթ.` գահակալության մի խնդրի առնչությամբ։ Պարթևստանի Հրահատ III թագավորի որդիներ Որոդեսը և Միհրդատը, հորը սպանելով, թագավորության համար եղ- բայրասպան պատերազմ սանձազերծեցին ։ Արդյունքում, գահն անցավ ավագ եղբորը` Միհրդատին։ Սակայն նա շատ խոցելի էր դարձել, այդ պատճառով էլ պարթև ավագանին նրան գահընկեց արեց` փոխարենը գահ բարձրացնելով Որոդես II-ին։ Փախուստի դիմած Միհրդատը պաստան գտավ Ասորիքի կուսակալ Գաբինիոսի մոտ, որը որոշել էր Միհրդատին գաղտնի աջակցություն տրամադրել` կորսված թագավո- րությունը վերականգնելու գործում։ Այսպիսով, հռոմեացիները, փաս- տորեն, ներգրավվեցին պարթևական գահակալության խնդրի մեջ։ Հռո- մի ֆինանսական և ռազմական աջակցությամբ Միհրդատ III-ը գրավեց Բաբելոնը և Սելևկիան, սակայն հետագայում անհաջողության մատն- վեց: Որոդեսը վերադարձրեց իրեն Բաբելոնը և, սպանելով եղբորը, դար- ձավ Պարթևստանի միանձնյա տիրակալը։

Հռոմեացիները պարթևական գահի թեկնածուի հարցում սխալ ընտրություն էին կատարել։ Բացի այդ, մ.թ.ա. 55 թ., երբ երկու եղբայր- ների միջև պայքարը դեռ ընթանում էր, Ասորիքում Գաբինիոսին փոխա-

6 Dio Cassius 39.56.2.

7 Justin 42.4.1. Dio Cassius 39.56 Որոդեսին ստիպում է առաջինը հասնել գահին։ McDowell, Coins from Seleucia, 212; Newell, “Coinage of the Parthians” in Survey of

Persian Art.

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

րինեց Մարկոս Լիկինիոս Կրասոսը։ Զորավարական կասկածելի կարո- ղություններով օժտված Կրասոսը 53 թ., առանց որևէ պատճառի, պա- տերազմ հայտարարեց Պարթևստանին։ Որոդես թագավորն արշավեց հռոմեացիների դաշնակից Հայաստանի վրա։ Այդ նույն ժամանակ պարթև զորավար Սուրենը Միջագետքում բախվեց Կրասոսի զորքերի հետ։ Արդյունքում՝ Խառանի ճակատամարտում հռոմեացիները խայտա- ռակ պարտություն կրեցին։ Կրասոսը սպանվեց։ Այդ ճակատամարտում պարթևները ոչ միայն հռոմեական յոթ լեգեոն ջախջախեցին, այլև խլե- ցին հռոմեական արծվակիր դրոշները` ցուցադրելով դրանք պարթևա- կան տաճարներում։ Այս պարտությունն ապացուցեց, որ պարթևների դեմ ուղղված բացահայտ հարձակման մարտավարությունն անարդյու- նավետ է և անհաջողության է դատապարտված։ Պարթևների կողմից Ա- սորիքի պատասխան գրավման սպառնալիքը դեռ բավականին մեծ էր, երբ մ.թ.ա. 51 թվականին Ցիցերոնը փոխկուսակալ նշանակվեց Կիլիկի- այում։ Պարթևների շարունակվող արշավներն ուժասպառ էին անում հռոմեական զորքը․ այնուամենայնիվ, երկու կողմերից և ոչ մեկը հակ- ված չէր ներգրավվել լայնածավալ ռազմական գործողությունների մեջ։

Զգալով ռազմական միջամտության անարդյունավետությունը` Ա- սորիքի հաջորդ փոխկուսակալ Բիբուլոսը նորից դիմեց գաղտնի միջոց- ների։ Օգտվելով Որոդեսի նկատմամբ տեղի սատրապ Օմոդապատեսի անբարյացակամ վերաբերմունքից` Բիբուլոսը դրդում է նրան Որոդեսին գահընկեց անելու և փոխարենը նրա որդուն` Բակուրին գահ բարձրաց- նելու ծրագիր մշակել։ Նման իրավիճակում առավել կարևորը գաղտնի- ության ապահովումն էր։ Սակայն Որոդես արքան, արդյունավետ հետա- խուզական ծառայության շնորհիվ, բացահայտում է դավադրությունը և հետ կանչում Բակուրին։ Բակուրը զարմանալիորեն չի սպանվում, իսկ հետագայում նույնիսկ վերականգնում է զինվորական բարձր պաշտոնը

Justin 42.4.5. տե՛ս R.M. Sheldon, Tinker, Tailor, Caesar Spy: Espionage in An- cient Rome դոկտորական թեզ (University of Michigan, 1987), էջ 202-204: N.C. De- bevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), էջ 82։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

և դառնում պարթևական բանակի բոլոր ժամանակների լավագույն զո- րավարներից մեկը։ Ձախողվում է հռոմեական ևս մեկ դավադրություն։

Երկու կողմերն էլ դիմում էին նման գաղտնի միջոցների։ Պարթևնե- րը ևս համարում էին, որ անդրկուլիսյան գործողությունները, այդ թվում` հռոմեացիների միջև քաղաքացիական պատերազմ հրահրելը, արդյունա- վետ միջոց են։ Հույս ունենալով վերադարձնել Ասորիքը` պարթևները, այ- նուամենայնիվ, Պոմպեոսի բանակին դեմ առ դեմ հանդիպելուն նախընտ- րում էին նպաստել Պոմպեոսի և Կեսարի միջև հակասությունների սրմա- նը։ Սակայն Կեսարը նախընտրում էր շիտակ գործել։ Նա համոզված էր. պարթևական հարցում հապաղումը լուծում չէր կարող լինել, ուստի մեծ արշավանք ծրագրեց ընդդեմ Պարթևստանի։ Մինչ Կեսարը զբաղված էր բանակի նախապատրաստմամբ, Հռոմում լուրջ միջոցներ էին ձեռնար- կում ներքին իրավիճակը վերահսկելու ուղղությամբ։ Նրա եղբորորդին` Օկտավիանոսը, իրականում լինելով ռազմական մարտավարությունն սումնասիրող գործակալ և առաջիկա արշավանքի համար հետախուզա- կան տեղեկություններ հավաքող, իբր թե փիլիսոփայություն ուսանելու նպատակով, ուղարկվում է Ապոլոնիա10:

ML-

Հռոմեացիների լուրջ պատրաստություններն առավել խոսուն էին վկայում պարթևների նկատմամբ Հռոմի վերաբերմունքի մասին11: Բայց Կեսարի մահը վերջ դրեց նրա ծրագրերին` փրկելով պարթևներին ան- կասկած լուրջ պատերազմում ներքաշվելուց։ Պարթևները շարունակ ջանում էին ներքին անհանգստություն սերմանել Հռոմում։ Նրանք Կա- սիոսին Անտոնիոսին և Օկտավիանոսին հակադրվելու համար զորք տրամադրեցին։ Դժբախտաբար, պարթևների այս ձեռնարկումը մ.թ.ա. 42 թվականին տեղի ունեցած Փիլիպպեի ճակատամարտում անհաջո- ղության մատնվեց․ հաղթանակ տարան Օկտավիանոսը և Անտոնիոսը։

9 Suetonius, Augustus 6.

10 A.H.M. Jones, Augustus (New York: W.W. Norton, 1970), էջ 10։

11 Տե՛ս Dio Cassius 44.15: Appian, Civil Wars 2.110: Plutarch, Caesar 60: Suetonius, Divine Julius 79.3. N.C. Debevoise, Political History of Parthia, էջ 107։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

Պայքար Ասորիքի համար

Հռոմի և Պարթևստանի կողմից տարվող քարոզչական գործունեու- թյան ընդլայնումն ուղիղ համեմատական էր նրանց միջև հակասություննե- րի խորացմանը։ Անտոնիոսը, ժառանգելով Կեսարի դիվանը և պարթևա- կան արշավանքի ծրագիրը, նպատակ դրեց կայսրությունը հռոմեական ժով գրավել։ Բայց պարթևները նախաձեռնությունն իրենց ձեռքը վերցրե- ցին։ Մ.թ.ա. 40 թվականին, երբ Անտոնիոսը Կլեոպատրայի հետ գտնվում էր Եգիպտոսում, պարթևները, հռոմեացիների նկատմամբ առավելություն ստանալով, որոշում են դիմել հենց հռոմեացիների օգնությանը։ Ուժերն պահովելու նպատակով, Բրուտոսի և Կասիոսի առաջադրանքով, Պարթև- ստան մեկնած դեսպաններից Քվինտոս Լաբիենոսը, իմանալով Փիլիպպեի ճակատամարտից հետո իրականացրած հրապարակային դատաստաննե- րի մասին, որոշում է անցնել պարթևների կողմը12։ Պարթևական զորքը` Պարթևստանի արքա Որոդեսի որդի Բակուրի և Լաբիենոսի համատեղ հրա- մանատարությամբ, մ.թ.ա. 40 թ. գրավեց Ասորիքը և հարձակվեց Ապամեա քաղաքի վրա։ Այնտեղ տեղակայված փոքր զորագնդերը հեշտությամբ պարտության մատնվեցին, քանզի ժամանակին ծառայել էին Բրուտոսի և Կասիոսի հետ, ուստի և բարյացակամ էին տրամադրված պարթևների հան- դեպ։ Սակայն թե՛ քանակական առավելության, և թե՛ տեղանքի զգալի ամ- րացվածության պատճառով տեղի կուսակալին և իր զորքը հաղթահարելն ավելի բարդ խնդիր էր ներկայացնում։ Լաբիենոսը հռոմեական ճամբարի ուղղությամբ արձակվող նետերի վրա /բառացիորեն/ փաթաթված գրու- թյունների միջոցով բարոյալքեց հակառակորդի բանակը։ Այդ հաղորդա- գրությունը բարոյալքեց նաև տեղի կուսակալ Սաքսային, ով կեսգիշերով փախավ Անտիոք։ Բանակի մեծ մասն էլ առանց դիմադրության անցավ Լա- բիենոսի կողմը։

Համոզված լինելով, որ կողմերից ոչ մեկն ի վիճակի չէր վճռա- կան հաղթանակ տանել` հռոմեացիները դեսպաններ ուղարկեցին,

12 Florus 2.19; Dio Cassius 48.24.4, Velleius Paterculus 2.78; Livy, Epitome 127; Rufus Festus 18.

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

խնդրելով վերադարձնել դեռ ողջ մնացած գերիներին և Կրասոսից խլված դրոշները13: Պարթևստանը մերժեց խնդրանքը։ Փաստորեն, Հռոմի ասիական ողջ տիրույթն այլևս կամ պարթևների ձեռքին էր, կամ էլ` վտանգված։

Պարթևները սկսեցին պարտություն կրել մ.թ.ա. 39 թվականին, երբ Անտոնիոսի զորականներից մեկը` Պուբլիոս Վենտիդիոս Բասոսը, տեղի փոքր զորագնդով, պարթև դաշնակիցների բացակայությամբ, Անտոնիո- սին անակնկալ մատուցեց։ Լաբիենոսը նահանջեց Ասորիք և այնտեղ հայտնվեց անելանելի վիճակում։ Երբ մ.թ.ա. 38 թ. բախումը վերջապես տե- ղի ունեցավ, պարթևները` չափազանց վստահ իրենց ուժերին, պարտվե- ցին։ Սպանվեց նաև Լաբիենոսը։ Բակուրը նույնպես սպանվեց այս պատե- րազմի ժամանակ։ Նրա գլուխն ի ցույց դրվեց Ասորիքի ապստամբած քա- ղաքներում` ստիպելով նրանց հանձնվել14։ Վենտիդիոսը ևս մի քանի հաղ- թանակ տարավ պարթևների նկատմամբ։ Նա հռոմեացի այն սակավաթիվ զորավարներից էր, ում բախտ վիճակվեց նման բան անել։ Վենտիդիոսն իր հաղթանակը տոնեց Հռոմում մ.թ.ա. 38 թվականի նոյեմբերին15:

Արդեն ծերացող Որոդես արքայի համար Բակուրի մահը մեծ հար- ված էր։ Բակուրը եռանդուն և հանճարեղ զորավար էր։ Նրա մահը մեծ կորուստ էր նաև Պարթևական թագավորության համար16: Ու չնայած Ո- րոդեսն ուներ երեսուն որդի, նա թագաժառանգ ընտրեց իր ավագ որ- դուն` Հրահատին։ Եվ սխալվեց։

Անտոնիոսի առաջին արշավանքը

Հրահատ IV-ը իշխանության եկավ մ.թ.ա. 36 թվականի վերջին և անմիջապես հրամայեց մահապատժի ենթարկել իր հորը17: Նա այնու-

13 Dio Cassius 49.24; Plutarch, Antony 37.

14 Ammianus Marcellinus 23.23.

15 Fronto, Epis. 2.1.5; E. Pais, Fasti Triumphales (Rome, 1920).

16 Tacitus, Germania 37; Horace, Odes 3.6.9.

Սկզբում Հրահատը փորձեց հորը թունավորել ընձախոտի միջոցով, իսկ հետո՝ խեղ- դամահ արեց նրան։ Plutarch, Crassus, 33; N.C. Debevoise, Political History, էջ 121, n. 2:

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

հետև աքսորեց իր եղբորն ու մեծ թվով պարթև ազնվականների, այդ թվում նաև վերջին պատերազմին մասնակցած զորականների։ Այս զո- րականներից մեկը` Մոնես անունով, մեկնեց Հռոմ և Անտոնիոսին խոս- տացավ, որ կառաջնորդի հռոմեական բանակը և կգրավի Պարթևստա- նի զգալի մասը։ Այս խոստումով ոգևորվորված` Անտոնիոսը սկսեց պարթևների դեմ պատերազմի պատրաստվել։ Սակայն Հրահատն իր գործակալների օգնությամբ Մոնեսին համոզեց վերադառնալ Պարթև- ստան։ Անտոնիոսը չփորձեց կանգնեցնել նրան և նույնիսկ դեսպաններ ուղղարկեց` խնդրելու վերադարձնել գերեվարվածներին, Կրասոսից մ.թ.ա. 53 թ. խլված դրոշները18: Մինչ այս բանակցություններն ընթաց- քի մեջ էին Անտոնիոսը պատրաստվում էր պատերազմի և հատկապես ջանում էր ապահովել իր դաշնակիցների կողմից հետևակային զորքի համալրումը։ Արդյունքը եղավ այն, որ Անտոնիոսը գլխավորեց պարթև- ների դեմ երբևէ ելած ամենահզոր բանակներից մեկը։ Մ.թ.ա. 38 թվա- կանի ապրիլին կամ մայիսին նա հարյուր հազարանոց բանակով դուրս եկավ պարթևների դեմ19։ Անտոնիոսը ոգեշնչված էր այն մտքով, որ կա- րող է շարունակել Վենտիդիոսի արշավանքը և ավարտել այն մեծ ռազ- մական հաղթանակով, սակայն իրականում այդ արշավը նրա համար ա- մոթալի մի պարտություն եղավ, որտեղ նա կորցրեց 35000 զինվոր։ Պաշտպանական բնույթի տասնութ ճակատամարտերում Անտոնիոսին հաջողվեց իր բանակը փրկել գլխովին ոչնչացումից, բայց սա, լավա- գույն դեպքում կարող էր համարվել լոկ պյուռոսյան հաղթանակ։

18 Dio Cassius 49.24; Plutarch, Antony 37.

19 Ըստ Պլուտարքոսի, Anthony 37, և Հուստինիանոսի 42.5.3, Անտոնիոսի բանա- կում կար 60000 հետևակ, 10000 հեծելազոր և 30000 դաշնակից զորք։ Ջ. Կրո- մայերը, Hermes 31 (1896) 71, ասում է, թե Անտոնիոսը Զևգմայում իր տնօրինու- թյան տակ վերցրած զորքում Միջագետքում պարթևների դեմ դուրս գալու համար բավականաչափ վստահ չէր, հետևաբար՝ որոշեց անցնել Հայաստանով։ Հ. Դելբ- րյուքն այլ կարծիքի է (տե՛ս H. Delbruk, History of the Art of War, 1.449,:

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Երկրորդ փորձը

Անտոնիոսի երկրորդ արշավանքը տեղի ունեցավ մ.թ.ա. 34 թվա- կանին։ Այս անգամ, սակայն, նա փորձեց, նախ և առաջ, դիվանագիտա- կան հիմքեր ստեղծել ու սկզբում ապահովել Հայաստանի աջակցությու- նը։ Նա փորձեց իր և Կլեոպատրայի որդուն ամուսնացնել Հայաստանի թագավոր Արտավազդ II-ի դուստրերից մեկի հետ։ Երբ բանակցություն- ները ձախողվեցին, Անտոնիոսը գերեվարեց Արտավազդին։ Արտավազ- դը, նրա կինը, երեխաները, նրանց հետ մեկտեղ զգալի ռազմական վար ընծա մատուցվեցին Կլեոպատրային։ Ի վերջո, Հայոց արքան զար- դարեց շքահանդեսը և դատապարտվեց մահվան20: Անտոնիոսն իր որդի Ալեքսանդրին նշանակեց Հայաստանի թագավոր։ Հայաստանը չեզո- քացնելով` Անտոնիոսը հույս ուներ պարթևների վրա կատարվելիք հար- ձակումն ավելի դյուրին դարձնել։ Մ.թ.ա. 33 թվականին Անտոնիոսի զորքը հասավ մինչև Արաքս գետի ափը, որտեղ Մարաստանի Արտա- վազդ արքայի հետ դաշինք կնքեց ընդդեմ Օկտավիանոսի և պարթևնե- րի։ Սակայն Անտոնիոսի հեռանալուց անմիջապես հետո Մարաստանի թագավորը, որին հռոմեացիներն էին նշանակել, գահընկեց արվեց, իսկ Մարաստանն անցավ Հայաստանի տիրապետության տակ։ Հայաստանն իր հերթին նորից անցավ Պարթևստանի ազդեցության ներքո։

Անտոնիոսի երկրորդ արշավանքն, այսպիսով, նույնքան անհաջող էր, որքան և առաջինը։ Նրան փրկեց միայն այն հանգամանքը, որ Պարթև- ստանում բորբոքված ներքին պառակտումը թուլացրել էր երկրի պաշտ- պանունակությունը։ Մ.թ.ա. 31-25 թվականներին Հրահատն ստիպված էր գահակալական կռիվներ մղել ապստամբ Տրդատի դեմ։ Երկու կողմն էլ ակնկալում էին Օկտավիանոսի օգնությունը, որ չափից ավելի զբաղված էր Անտոնիոսի և Կլեոպատրայի դեմ պայքարով, որպեսզի գաղտնի կամ բա- ցահայտ ներգրավվեր նաև Պարթևստանում տեղի ունեցող ներքաղաքա-

20 Խմբ. կողմից. — Հեղինակը շրջանցում է Արտավազդ արքայի արժանապատիվ պահվածքը՝ հռոմեացիների առջև գլուխ չխոնարհելու, այդ իսկ պատճառով էլ մահվան դատապարտվելու հայտնի պատմությունը։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

կան պայքարում։ Այդ պայքարում հաղթանակեց Տրդատ I-ը (II) (30-25) և հռչակեց իրեն Պարթևստանի գահակալ։ Շուտով Օկտավիանոսը դարձավ միակ հռոմեացին, ում Տրդատը կարող էր դիմել։

Օկտավիանոսը

Մ.թ.ա. 31 թվականի սեպտեմբերին Ակտիումի ծովամարտում Ան- տոնիոսին և Կլեոպատրային վերջնականապես ջախջախելուց հետո Օկ- տավիանոսը Եգիպտոսից մեկնեց Ասորիք, ուր անցկացրեց 30-29 թթ. ձմեռը։ Տրդատն այդ ընթացքում դուրս էր մղվել Պարթևստանից և ա- պաստան գտել հռոմեացիների մոտ` առևանգելով և իր հետ տանելով նաև պարթևաց արքայի որդուն։ Թագավորական գահին վերականգն- ված Հրահատ IV-ը հռոմեացիների մոտ դեսպաններ ուղարկեց` ետ խնդ- րելու իր որդուն և դավաճան Տրդատին։ Օկտավիանոսը պայման դրեց, թե կվերադարձնի Հրահատի որդուն, եթե փոխարենը Հռոմին վերա- դարձնեն Խառանի ճակատամարտում խլված դրոշները։ Արքան համա- ձայնեց, բայց անցավ մի քանի տարի, մինչև դրոշները վերադարձվեցին։ Օգոստոսի մոտ ուղարկված այս դեսպանությունները նպաստավոր էին Հռոմի և Պարթևստանի միջև հարաբերությունների բարելավման առու- մով. Կրասոսից և Անտոնիոսից խլված դրոշները և դեռևս ողջ մնացած գերիները Հռոմ վերադարձվեցին մ.թ.ա. 20 թվականին` առանց պատե- րազմական գործողությունների։

Օգոստոս. ծածուկ միջոցների կիրառման ամենաակտիվ ժամանակաշրջանը

Հռոմեացիները չմոռացան սակայն պարթևների հետ ընդհարում- ներում կրած պարտությունները. պատերազմն Արևելքում, հավանա- բար, Օգոստոսի առաջնահերթ խնդիրներից մեկն էր։ Այստեղ հաճախ հետախուզական - առաքելությամբ գործակալներ էին ուղարկվում։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Դրանցից մեկն էր նաև Լիկոտասը21: Սակայն Օգոստոսը այնքան էլ ան- խելք չէր։ Գուցե և նա Ասիան գրավելու ցանկություն ուներ, սակայն ան- շուշտ, հասկանում էր, որ Եփրատից դեպի արևելք ընկած տարածքները գրավելու նախորդ փորձերի տապալումը պայմանավորված էր ի սկզ- բանե ձախողման դատապարտված քաղաքականությամբ։ Ուստի Օգոս- տոսը փոխզիջումային քաղաքականության ուղիներ էր որոնում։ Իրա- կանում Պարթևստանը Հռոմի համար սպառնալիք չէր ներկայացնում։ Պարթևստանի սոցիալական կառուցվածքը, արքունիքում հաճախակի իրականացվող հեղաշրջումները, պայքարը ավագանու տարբեր խմ- բակցությունների միջև, սատրապների անջատողական հավակնու- թյունները և կենտրոնական ուժեղ իշխանության բացակայությունը հնարավորություն էին ընձեռում Հռոմին ներազդելու այդ գործընթաց- ների վրա թե՛ դիվանագիտական, թե՛ գաղտնի միջոցներով։ Նման պա- րագայում երկու տերությունների համար էլ շահավետ կլիներ համաձայ- նության ձեռքբերումը, իսկ դրան հասնելու միակ ճանապարհը առևտ- րական կապերն էին։

ու

Այս դիվանագիտական քաղաքականությունն արգասաբեր եղավ։ Բանակցությունների արդյունքում Հրահատ IV-ը Օգոստոսին վերա- դարձրեց Կրասոսից և Անտոնիոսից խլված դրոշները։ Գերիներն դրոշները հատուկ այս նպատակով Պարթևստան ժամանած Տիբերիո- սին հանձնվեցին մ.թ.ա. 20 թվականի մայիսի 12-ին22։ Քարոզչական նկատառումներից ելնելով` Օգոստոսն ընդունեց դրանք այնպես, կար- ծես պարթևների նկատմամբ հաղթանակ էր տարել պատերազմում։ Սա- կայն նա նաև հայտարարեց, որ այն, ինչ հռոմեացիները նախկինում

21 D. Magie, “Mission of Agrippa,” Classical Philology 3 (1908) 145 ff։ Դ. Մագիի կարծիքով, մինչ Ագրիպան մ.թ.ա. 23 թ. գտնվում էր Միթիլենում, նրա զորավարնե- րը, հավանաբար, բանակցում էին դրոշների վերադարձի շուրջը։ Հորացիոսը, Odes 1.12.53, միգուցե նաև՝ 1.12.15-ում այս բանում համոզված չէ։

22 Suetonius, Augustus 21.3 և Tiberius 9.1; Justin 42.5.11; Livy, Epitome 141; Velleius Paterculus 2.91.1; Florus 2.34.63. Տե՛ս նաև Պրիմա Պորտայի Անտոնիոսի արձանը Cambridge Ancient History, Plates IV, 148 A և 150։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

կորցրել էին ռազմի դաշտում, նա վերադարձրեց առանց պատերազ- մի23։ Ինչ խոսք, նրա ժամանակակիցների համար դա իրականում մեծ և ազդեցիկ իրադարձություն էր։ Մ.թ.ա. 20 թվականին բանակցություննե- րի արդյունքում ստորագրված պայմանագիրը հռոմեական պոեզիայում և պատկերագրությունում փառաբանվեց որպես պարթևների ենթար- կում «Կեսարի օրենքին և իշխանությանը»24: Այս իրադարձությանը հատկապես շատ են անդրադարձել հռոմեական դրամների վրա դրոշմ- վող պատկերներում25։ Պոմպեոս Մեծի կողմից ազատ արձակված ստ- րուկ պատմաբան Տրոգոս Պոմպեոսի խոսքերով` համաձայնության նպատակը աշխարհը Պարթևստանի և Հռոմի միջև բաժանելն էր։ Դրոշ- ները վերադարձվել էին ոչ թե ռազմական, այլ գաղտնի փոխանակում- ների, առևանգումների և շանտաժի միջոցով։ Ռազմական հաղթանակի պարագայում թե՛ signis receptis (դրոշների վերադարձը) և թե՛ Armenia recepta (Հայաստանի վերստին նվաճումը) կազդարարվեին Հռոմում հաղթակամարի կառուցմամբ և դրամներ հատելով, բայց ամեն ինչ գաղտնի օպերացիաների շնորհիվ էր իրականացվել։

Հրահատը համաձայնեց նաև գահընկեց անել Հայոց թագավորին և փոխարենը գահ բարձրացնել հարազատ եղբորը` Տիգրանին26, որը տասը տարի ապրել էր Հռոմում։ Տիգրանը թագը ստացավ Տիբերիոսի ձեռքից ճիշտ այնպես, ինչպես վերջինս հռոմեական դրոշներն էր ստա- ցել Հրահատի ձեռքից։ Թեև պարթևները անմիջական մասնակցություն չունեցան հայկական գահակալության խնդրի լուծմանը, նրանց հաշտ- վողական վերաբերմունքը, ինչպես նաև հռոմեական խաղաղ միջա- մտությունն այդ գործին անուշադրության մատնվեցին Հռոմում։

Dio Cassius 54.8.

Horace, Epis. 1.12.27.

25 Justin 41.1.1. տե՛ս Zanker 1988, 187-92՝ Պրիմա Պորտայի արձանի պատկե- րագրության և ծնկաչոք պարթևների վերաբերյալ։

26 Dio 54.9.5-7; Suetonius, Tiberius 9.1.; Josephus, AJ 15.105; Fetus 19; Velleius Paterculus 2.99.4;100.1; Tacitus, Annals 2.3.2; 4.1.

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Մ.թ.ա. 19 թվականին Օգոստոսի կողմից հատված դրամները փառա- բանում էին դրոշների վերադարձը (signis receptis) և «Հայաստանի նվա- ճումը» (Armenia capta)27.

Դրոշները վերադարձնելուց և երկու տերությունների միջև բարե- կամական հարաբերություններ հաստատելուց հետո Օգոստոսը Հրահա- տին ընծա ուղարկեց մի իտալացի ստրկուհու` Մուսա անունով։ Օգոս- տոսը գիտեր, որ Պարթևստանում զարգացումները վերահսկելու լավա- գույն միջոցը պարթևական արքունիքի վրա ազդեցություն ունենալն էր։ Պատմաբանները հաճախ են վեճի բռնվում այն հարցի շուրջ, թե ռազմա- վարական նշանակություն ունեցող դիրքում հայտնված Մուսան Պարթևստան էր ուղարկվել սոսկ տեղեկություններ ստանալու՞, թե՞ Հրահատի վրա ներազդելու նպատակով։ Այս մասին ստույգ տեղեկու- թյուններ չկան28: Սակայն Հրահատը Մուսայից Հրահատակ (Հրահատ կրտսեր) անունով թագաժառանգ ունենալուց հետո, Մուսային ազա- տում է հարճի կարգավիճակից ու թագուհի դարձնում` հայտնի Տեա Ու- րանիա Մուսա անունով։

Թագաժառանգության տարիքը լրանալուն պես Մուսան համոզում է Հրահատին՝ իր ավագ որդիներին ուղարկել Հռոմ` այդպիսով ասպա- րեզ հարթելով իր որդու համար։ Եվ իրոք, թագավորը Ասորիքի կուսա- կալ Մ. Տիտոսին հրավիրում է խորհրդակցության և նրան հանձնում իր չորս ավագ որդիներին` իրենց կանանցով և չորս որդիներով։ Քաղաքա-

Դրոշների վերադարձը պատկերվեց ասիական, իսպանական, սենատորական և կայսերական դրամահատարաններում պատրաստված դրամների վրա։ Այդ ժա- մանակաշրջանի մասին պատմող՝ դրամների վրա արված գրառումների մեծ մասը վերաբերում է պարթևներին։ Օգոստոսն այդ միջադեպին անդրադառնում է Mo- numentum Ancyranum-ում 5.29։ H. Mattingly and E.A. Sydenham, The Roman Impe- rial Coinage I (London, 1923) էջ 63, no. 46ff; էջ 70, no. 98ff., էջ 84, no. 256, էջ 86 nos. 302-304; էջ 86-87, nos. 305-310, էջ 87, nos. 311-33։ Պրիմա Պորտայում Օգոս- տոսի հայտնի, բայց և խորհրդավոր արձանի լանջապանակի վրա պատկերված հիմնական իրադարձությունը դրոշների վերադարձն է։

28 N.C. Debevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), 143.

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

կան պատանդների առկայությունը Օգոստոսին Պարթևստանի ժառան- գականության հարցում նոմինալ իշխանություն շնորհեց. քանի դեռ Պարթևստանի արքայի օրինական ժառանգները Իտալիայում/Հռոմում էին գտնվում, Հրահատը Արևելքում Հռոմի վարած քաղաքականության անվերապահ աջակիցը լինելու պատճառ ուներ։ Մ.թ.ա. 2 թվականին Մուսան մի վերջին քայլ ձեռնարկեց` որդուն Պարթևստանի գահ բարձ- րացնելու համար թունավորեց ամուսնուն29։ Քանի դեռ Հրահատ V-ը (մ.թ.ա. 2 – մ.թ. 4 թթ.), մնացած թագաժառանգների հետ միասին «վնա- սազերծված էին», պարթևական գահին հռոմեական դրածոն էր իշխում։

Այնումենայնիվ, Հրահատ կրտսերի և Օգոստոսի միջև մի որոշ ժա- մանակ լարվածություն առաջացավ։ Հայոց գահին բազմած հռոմեական դրածո Արտավազդին Հայաստանից վտարելով` Հրահատն աջակցու- թյուն ցույց տվեց Տիգրան IV-ին և առավելություն ձեռք բերեց Օգոստո- սի նկատմամբ։ Հռոմի կայսրն անմիջապես Հայաստան բանակ ուղար- կեց իր թոռան` Գայոս Կեսարի գլխավորությամբ, շնորհելով նրան Ա- րևելքում կուսակալի - լիիրավ իշխանություն3 : Իսիդոր Չարաքցին (Isidore of Charax) նշանակվեց Արևելքի տեղեկությունները վերահսկե- լու նպատակով. սա ապացույց էր այն բանի, որ կառավարությունը սթափվում էր` տեսնելով Արևելքում Հռոմի ռազմական հետախուզու- թյան անբավարար աշխատանքը1։ Հռոմեացիների կողմից ուժի նման դրսևորումը ստիպեց Հրահատին փոխել իր մտադրությունը և խոստա- նալ չմիջամտել Հայաստանի ներքաղաքական գործերին։ Հրահատը Եփ- րատի ափին հանդիպեց Գայոս Կեսարի հետ, որի ընթացքում Հռոմի և Պարթևստանի միջև համաձայնություն ձեռք բերվեց։

Պարթևստանի գահակալության խնդրով նրանք նաև ստիպված ե- ղան մ.թ. 6 թվականին դեսպանություն ուղարկել Հռոմ` խնդրելով վե-

N.C. Debevoise, Political History of Parthia (New York, 1968), 147.

30 Մինչև մահանալը Գայոսը արշավանք էր ծրագրում՝« Հռենոսից, Եփրատից և Դա- նուբից այն կողմ տարածքներն ընդլայնելու համար »։ Sen. Brev. vit. 4.5 31 Pliny, Natural History, 6.141.

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

րադարձնել Հրահատ IV-ի որդիներից մեկին։ Պարթևստան ուղարկվեց Հրահատի ավագ որդին` Վոնոն I-ը (մ.թ. 7/8-12 թթ.) 32։ Բայց պարթևացի- ները դժգոհ էին իրենց նոր թագավորից, հատկապես նրա արևմտյան բարքերից ու հռոմեացի ընկերներից։ Նրա քամահրանքը որսի և ավան- դական տոնակատարությունների նկատմամբ հակասում էր պաթևական ավանդույթներին։ Նրա չափից ավելի անբռնազբոս վարքը և անտարբե- րությունը ձիերի հանդեպ ստիպեցին ազգայնական ուժերին նոր գահա- կալ պահանջել։ Այսպիսով, Արտավան III-ի (մ.թ. 12 — մոտ. 38) գլխավո- րությամբ ոտքի ելավ մի բանակ, որը պարտության մատնեց Վոնոնին և վտարեց նրան թագավորությունից։ Նա ապաստան գտավ Ասորիքում` հռոմեացիների մոտ, որտեղ հռոմեացի կուսակալից թույտվություն ստա- ցավ հաստատվել Անտիոքում` պահպանելով արքային վայել արտաքին շուքը և անունը։ Բայց վտանգը, որ Հռոմը կարող է օգտագործել իրեն որ- պես Պարթևստանի դեմ ուղղված գաղտնի միջոց, մշտապես առկա էր։

Ծածուկ օպերացիաները Տիբերիոսի օրոք

Օգոստոսի մահից հետո Հռոմի կայսր դարձած Տիբերիոսը վերսկ- սեց բանակցությունները Պարթևստանի հետ։ Արտավանը լուր ուղար- կեց, թե ինքը կցանկանար հասնել մինչև Եփրատ` Հռոմի և Պարթև- ստանի միջև սահմանագծին, որն ավանդաբար հանդիպման վայր է եղել երկու գերտերությունների համար։ Նա նաև հատուկ խնդրանք ներկա- յացրեց, որպեսզի Վոնոնը հեռացվի սահմանամերձ գոտուց, քանի որ վերջինս պարթևների շարքերում կարող էր անհամաձայնություններ հրահրել։ Վոնոնն ուղարկվեց Կիլիկիայի Պոմպեուպոլիս (հին Սոլի/Սոլե) ծովափնյա քաղաք33։ Մեկ տարի անց` մ.թ. 19 թվականին, Վոնոնը, կա- շառելով իրեն հսկող պահակազորին, փորձեց որսի ընթացքում փա- խուստի դիմել։ Փախուստը սակայն հաջողվեց կասեցնել. դրա համար

Tacitus, Annals, 1.1-2; Josephus Antiquities 18.46. 33 Tacitus, Annals, 2.58.

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

անհրաժեշտ եղավ ավերել նրա ճանապարհին ընկած կամուրջը։ Վոնո- նին ձերբակալեց հետևակի հրամանատար Վիբիոս Ֆրոնտոն, իսկ ավելի ուշ Պոմպեուպոլիսում իրեն հսկող պահակազորի անդամներից մեկն սպանեց նրան` հավանաբար կոծկելու համար փախուստի փորձի իրա- կանացման մեջ սեփական մեղսակցությունը34:

Արտավանը մարտահրավեր նետեց Հռոմին` Հայոց գահին նստեց- նելով իր որդի Արշակին։ Տիբերիոսն այս քայլին արձագանքեց նրանով, որ պառակտում հրահրեց թե՛ Հայոց, և թե՛ Պարթևաց գահերի հավակ- նորդների միջև։ Արտավազդի օրոք Հայաստանը ենթարկվեց նաև իբե- րական ներխուժման։ Չկարողանալով ուժեղ հակազդեցություն ցուցա- բերել այդ արշավանքին, նա, ի վերջո, ստիպված եղավ փախչել Հիրկա- նիա (=Հյուրկանիա-Վրկան՝ խմբ.)։ Հետագայում նա իր համար հետդար- ձի ճանապարհ նվաճեց դեպի Սելևկյան պետություն, բայց հետապնդվե- լու ընթացքում՝ Եփրատի մոտ Լուկիոս Վիտելիոսի հետ հանդիպման ժա- մանակ, ստիպված եղավ ընդունել Հայաստանում Հռոմի գերակայու- թյունը` փոխարենը ձեռք բերելով Պարթևստանում իր ինքնիշխանու- թյան ճանաչումը։

Արտավան III-ը բավական երկար տիրեց Պարթևստանում` իր հզո- րության և կարողությունների շնորհիվ երկրում վերականգնելով նա- խարարների հանդեպ նաև կենտրոնական իշխանության վերահսկողու- թյունը։ Չնայած դրան, պարթև ավագանին շարունակում էր դավադրու- թյուններ կազմակերպել` ակնհայտ ապավինելով Հռոմի աջակցությա- նը։ Սիննակես և Աբդուս (Աբդագեզուս) անուններով երկու նշանավոր պարթև - ազնվական թաքուն գնում են Հռոմ և հայտնում, որ Պարթևստանը կսատարի Հռոմում գտնվող պարթև թագաժառանգնե- րից ցանկացած մեկին։ Տիբերիոսի ցանկությամբ թագաժառանգ է ընտրվում Հրահատ IV-ի կրտսեր որդին` Հրահատը, ով մոտ կես դար ապրել էր Հռոմում և արդեն տարիքն առած մարդ էր։ Հրահատը, սա- կայն, Պարթևստան ժամանելուց կարճ ժամանակ անց հանկարծամահ ե-

Tacitus, Annals, 2.68; Suetonius, Tiberius 49.2.

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

ղավ, որի պատճառը կամ տարիքն էր, կամ հոգնեցուցիչ ճանապարհոր- դությունը, կամ էլ Արտավանի կազմակերպած թունավորումը` քանի դեռ Հրահատը չէր հասցրել ոտնձգություններ անել գահի նկատմամբ։ Արտավանը ցույց տվեց Տիբերիոսին, որ երկու դեսպանորդների գաղտ- նի ծրագրերը բացահայտված են։ Ապա նա սպանել տվեց Աբդուսին, իսկ Սիննակեսին ներգրավեց այնպիսի հանձնարարություններում, որոնք տարբեր պատրվակներով մեկուսացնում էին նրան։

Տիբերիոսը, սակայն, չհուսահատվեց և մեկ այլ ժառանգորդ գտավ պարթևական գահի համար. այս անգամ թեկնածուն Հրահատ IV-ի թոռն էր` Տրդատ III-ը։ Լուկիոս Վիտելիոսին Տիբերիոսը նշանակեց Ասորիքի կուսակալ, և, վերջինիս գործը թեթևացնելու համար, որոշեց մրցակից թագավոր նշանակել Հայաստանում։ Մեծ կաշառքի շնորհիվ հաջողվեց Իբերիայի թագավորին համոզել իր եղբորը նշանակել Հայոց գահին։ Հայոց թագավոր Արտավանն իր զորքը ուղղեց իբերացիների դեմ, սա- կայն ճանապարհին հռոմեացիների կողմից կաշառված տեղի ցեղերը հարձակվեցին նրա վրա։ Ֆինանսական միջոցների գաղտնի կիրառման մեխանիզմը անխափան էր գործում։ Մինչ Արտավանը կհասցներ լուրջ քայլ ձեռնարկել, Վիտելիոսը նախահարձակ եղավ և լուր տարածեց, թե իբր պատրաստվում է գրավել Միջագետքը։ Խուսափելով երկու ճակա- տով պատերազմի մեջ ներքաշվելուց (Հայաստանում և Պարթևստա- նում)` Արտավանը վերադարձավ տուն` պաշտպանելու իր թագավորու- թյունը։ Այսպիսով, հռոմեացիները հասան իրենց նպատակին և կա- շառքների ու ապատեղեկատվության միջոցով Պարթևական թագավո- րության ներսում դժգոհություններ առաջացրին։ Գաղտնի կատարված աշխատանքն այնքան հաջող էր իրականացվել, որ Արտավանը ստիպ- ված էր ապաստանել իր արևելյան սահմանամերձ շրջաններից մեկում՝ ընդամենը մի խումբ օտար վարձկանների ջոկատով։

Այս բոլոր դիվանագիտական հաջողությունները ձեռք բերվեցին առանց բացահայտ ռազմական գործողությունների։ Թե՛ Պարթևստանը, և թե՛ Հռոմը պատերազմից խուսափելու պատճառներ ունեին։ Հռոմեա- ցիները հասկանում էին, որ իրենց ռազմական հաջողություններն Ար-

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

ևելքում երկարատև չեն։ Պարթևստանը գահի հավակնորդների տարա- ձայնություններով պառակտված և ասիական տեղաշարժերով վտանգ- ված` հնարավորություն չուներ հարձակվելու Հռոմի վրա և նախընտրում էր դիվանագիտական պարտություն կրել, քան ներքաշվել իրական հա- կամարտության մեջ։ Իհարկե, երբ հռոմեացիները բավականաչափ վստահ էին լինում ռազմական ճանապարհով պարթևներին պարտու- թյան մատնելու հնարավորության մեջ, ապա ռազմական ուժ էին կիրա- ռում։ Ներոնի35, Տրայանոսի և Սեպտիմիոս Սեվերոսի օրոք արշավանքնե- րը հենց նման ուղիղ ռազմական առճակատումներ էին։ Սակայն, վերջին հաշվով, դրանք ակնհայտորեն անհաջող ձեռնարկումներ էին, որոնց մի- ակ նվաճումը եղավ այն, որ զգալիորեն թուլացրին Պարթևստանը` նպաս- տելով Սասանյանների կողմից իշխանությունը գրավելուն։ Եվ չնայած արևելյան ճակատը ռազմական գործողությունների թատերաբեմ մնաց մինչև 4-րդ դարը, այն միշտ էլ թանկ գնով էր տրվում նրանց։ Հռոմեացի- ների համար գաղտնի գործողություններն ավելի նախընտրելի էին, քան թանկարժեք ռազմական բախումները։ Դժբախտաբար, այս ճանապար- հով ձեռք բերված հաղթանակները հռոմեացի հրամանատարներին չէին բերում այն փառքը, որին նրանք այդքան հաճախ ձգտում էին։

Խաբեության վարպետները

Ծածուկ գործողությունների կիրառման հանդեպ Հռոմի պաշտո- նական դիրքորոշումը միշտ էլ հիմնվել է այն փաստարկի վրա, թե հռո- մեացիները նման մեթոդների երբևէ չեն դիմել և միշտ էլ վարպետորեն ներկայացել են որպես ուղղամիտ և ցանկացած գաղտնի գործողության դեմ հանդես եկող պետություն։ Նրանք միշտ էլ օտարներին, օրինակ` հայերին կամ կարթագենցիներին են ներկայացրել որպես անվստահելի

Կորբուլոսի արշավանքի ժամանակ Պարթևստանի հետ հռետորական և դիվա- նագիտական խուսանավումների մասին տե՛ս K. Gilmartin, “Corbulo’s Campaigns in the East, ” Historia (1973), էջ 583-626; R. Syme, Tacitus էջ 496։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

մարդիկ36։ Այնուամենայնիվ, անգամ այս նեղ աշխարհագրական և ժա- մանակային սահմաններում կարելի է ակնհայտ քողարկված գործունե- ության դասական օրինակներ գտնել։

Քաղաքական ներազդեցությանն ուղղված գործողություններ. օտար պետությունների քաղաքականության վրա հռոմեացիները միշտ էլ գաղտնի ներազդել են բարձրաստիճան պետական այրերին և նշանա- վոր մարդկանց` լինեին թե՛ Հայոց կամ Պարթևաց գահի հավակնորդներ, թե՛ այդ պետությունների արքունիքների ներկայացուցիչներ, և՛ խոր- հուրդ, և՛ տեղեկատվություն տրամադրելու եղանակով։

Հռոմեացիներն օտար պետություններում կապեր էին հաստատում և զարգացնում դրանք, բացահայտում էին հնարավոր ապագա առաջ- նորդներին և աջակցում նրանց [ռազմական ու քաղաքական] դիրքի ռաջխաղացմանը։ Հռոմում ապրելով` գահաժառանգներն արքայական կարգավիճակին համապատասխան, լավ վերաբերմունքի էին արժա- նացնում, բայց միևնույն ժամանակ հռոմեական մտածելակերպ և Հռոմի նկատմամբ համակրանք էին սերմանում։ Այդ համակրանքը պահպան- վում էր նրանց կյանքի գրեթե ողջ ընթացքում, սակայն այս մարդիկ հայ- րենիք վերադառնալիս հաճախ իրենց իսկ ժողովրդի կողմից չէին ըն- դունվում։ Հռոմեացիները նաև գործակալներ էին ուղարկում պարթևա- կան արքունիք, ինչպես օրինակ՝ ստրկուհի Մուսան էր, ով, ի վերջո, դար- ձավ ոչ միայն թագուհի, այլև տասնյակ տարիներ պարթևական գահին առնչվող խնդիրները վերահսկող մի կին։

Հռոմեացիներն ազդեցություն ունեին քաղաքական կուսակցություն- ների վրա, առավել հաճախ` ազգայնական թևի, ինչն ավելի քան երեք հարյուրամյակ շարունակ ազդում էր Հայաստանում և Պարթևստանում ուժերի ներքին հավասարակշռության և քաղաքական որոշումների կա- յացման վրա։ Հաշվի առնելով, որ նույնիսկ աղբյուրների սակավության պայմաններում այսքան վկայություններ ենք գտնում պարթև և հայ ազ- նավականների վրա կաշառքի միջոցով ազդեցության վերաբերյալ, ա-

36 Tacitus, Annals, 13.35.1.

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

պա կարելի է ենթադրել, որ իրականում շատ ավելի իրադարձություն- ներ էին տեղի ունենում հետնաբեմում, որոնց մասին, սակայն, մենք որ- ևէ բան չգիտենք։ Քանի որ ո՛չ Հայաստանում, և ո՛չ էլ Պարթևստանում քաղաքական կուսակցություններ կամ ներկայացուցչական կառավա- րություններ չկային, հնարավոր չէր որևէ կերպ ներազդել «ընտրական» գործընթացների վրա։ Բայց հռոմեացիները վերահսկում էին եղած խմ- բավորումները և հետամուտ էին լինում նրան, որ գահակալներ դառ- նային Հռոմի համար նախընտրելի թեկնածուներ։ Կլավդիոսն, օրինակ, ներքին անհամաձայնություն և մրցակցություն էր հրահրել Պարթևստա- նում, մինչդեռ Հայաստանում հռոմեական գերիշխանություն էր վերա- հաստատել դասական մեթոդների կիրառմամբ` այնտեղ Հռոմի նկատ- մամբ բարյացակամ տրամադրված արքա նշանակելով։ Հռոմեացիները մշտական կապ էին պահպանում այն առաջնորդների, ժառանգների կամ էլ ուժերի հետ, որոնք կարող էին օժանդակել Հռոմի շահերին։ Ինչ խոսք, նման ճանապարհով ազդեցություն ձեռք բերելու նախաձեռնու- թյուն ցուցաբերել են երկու կողմն էլ։ Պարթևստանի արքաները Պոմպե- ոսի և Կեսարի միջև քաղաքացիական հակասությունների ժամանակ տարբեր կողմ էին բռնում։ Նման խզում տեղի ունեցավ նաև ավելի ուշ` Անտոնիոսի և Օկտավիանոսի միջև։ Այս միջոցներն ավելի շուտ կարելի է անվանել քաղաքական «հովանավորություն», քան բացահայտ աջակ- ցություն։

«Սառը» պատերազմների ժամանակաշրջաններում լայնորեն տա- րածված էր քարոզչությունը։ Չնայած հին աշխարհում չկային տեղեկատ- վության տարածման ներկայիս հնարավորությունները, մարդիկ այն ժամանակաշրջանում սրությամբ զգում էին, թե հասարակությունն ինչ պետք է իմանա և երբ։ Պարբերաբար առաքվող սուրհանդակները հասց- նում էին հաղթանակների մասին լուրեր, որոնք այնուհետև «հրապա- րակվում» էին մետաղադրամներին արվող դրոշմվածքներով, հաղթա- կամարների վրա քանդակված արձանագրությունների և հայտարարու- թյունների միջոցով։ Դրոշների վերադարձի հետ կապված Օգոստոսի «հաղթանակն» ավելի շուտ քարոզարշավ էր, քան ռազմական հաղթա-

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

նակ, որ տարիներ շարունակ ձգվող գաղտնի բանակցությունների, շան- տաժի, առևանգումների և այլ միջոցների շնորհիվ էր նվաճվել, որոնք, սակայն, երբևէ չներկայացվեցին հանրությանը։ Հռոմեացիները հասկա- նում էին, որ ուժի կիրառման մտադրության մասին լուրը կարող էր նույնքան ազդեցիկ լինել, որքան և հռոմեական իրական բանակը։ Ան- կասկած, նման հայտարարություններում շատ էր օգտագործվում նաև ապատեղեկատվությունը։ Ինչպես Կրասոսն էր նշել, Պարթևստանի դեմ արշավն առանց հռոմեական հասարակական կարծիքի նախապատրաս- տության վտանգավոր ձեռնարկ էր։ Հրամանատարների մեծ մասը գի- տեր, թե ինչպես շահեր հասարակության աջակցությունը օտարերկրյա նվաճումներ նախաձեռնելիս։ Կլեոպատրան ինքն էլ քարոզչության զո- հը դարձավ, երբ Օգոստոսն իր անվան վրա ստվեր նետելու փորձ արեց և հանրային կարծիքի ալիք բարձրացրեց ընդդեմ Անտոնիոսի և «օտա- րազգի թագուհու»։

Կիսառազմականացված և գաղտնի օպերացիաներն ավելի քիչ էին հանդիպում հռոմեացիների «խաղացանկում» այն պարզ պատճառով, որ նրանք կարող էին նաև ակնհայտ գործել` առանց պատասխան հա- կահարված ստանալու վտանգի ենթարկվելու։ Այնուամենայնիվ, նրանք գտնում և վարժեցնում էին օտարերկրացիների, օրինակ` պարթևների կամ հայերի, որոնց կարելի էր սեփական բանակում օգտագործել։ Ցան- կացած բարձրաստիճան դասալիք զորական պարթև կարող էր վստահ լինել, որ հռոմեացիներն իրեն կնշանակեն լրացուցիչ գնդի գլուխ, ընդ ո- րում` գունդը բաղկացած կլիներ հռոմեացիների կողմից վարժեցված իր իսկ հայրենակիցներից37:

37 I, II և III Parthica-ները Սեպտիմուս Սեվերոսի կողմից կազմված երեք լեգեոն- ներն էին։ Առաջինը և երրորդը կազմվել էին Արևելքում՝ այնտեղ, ուր այն ժամա- նակ Միջագետքն էր։ Երկրորդը հիմնվել էր Ալբանոյում՝ Հռոմից 20 մղոն դեպի հա- րավ։ I Parthica-ն սկզբում տեղակայվել էր Նիսիբիսում, այժմյան Սիրիայի հյուսիս- արևելյան սահմանին մոտ գտնվող Ալ Քամիշի քաղաքի մոտ։ Չնայած կարելի է մտածել, որ այն մասնակցել է Պարթևստանի դեմ իրարահաջորդ պատերազմնե-

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

Հավանաբար, հռոմեացիներն օտար երկրներում իրենց հովանա- վորության տակ գտնվող գահակալներին տրամադրում էին ռազմավա- րական խորհրդատվություն, մարտավարական ծրագրավորում և ֆիզի- կական պաշտպանություն։ Հաշվի առնելով Հայոց գահի համար ընթա- ցող թեժ պայքարը, հռոմեացիները հաճախ իրենց նոր դրածոյին հսկե- լու համար 2000 հոգանոց զորագունդ էին տեղակայում տվյալ երկրում։ Հռոմեացիները հասկանում էին` օտար զորք վարժեցնելը վտանգավոր էր նրանով, որ մի օր այն կարող էր հենց իրենց դեմ դուրս գալ։

Հռոմեացիներն ապաստան էին տրամադրում ցանկացած քաղա- քական փախստականի, գահի հավակնորդի, ոչ անմիջական/երկրորդա- կան ազգականների և բարձր դիրք զբաղեցնող դավաճանների համար թե՛ Հայաստանից, և թե՛ Պարթևստանից։ Հռոմեացիները երբեք բաց չէին թողնում անձնակազմ պատրաստելու հնարավորությունը, որ կա- րող էր օգտակար լինել թե՛ քաղաքական, և թե՛ ռազմական առումով։ Անհնար է ասել, թե հռոմեացիներն ինչպես էին նախապատրաստում այդ մարդկանց։ Լինում էր նաև այնպես, որ նրանց կողմից աջակցու- թյուն ստացող հրահրիչներն ավելի շատ խնդիրներ էին հարուցում, քան նախատեսված էր, ինչպես, օրինակ, եղավ Վոնոնի դեպքում, երբ նա ևս մեկ անգամ արտաքսվեց դեպի կայսրության ուրիշ շրջան։

Սպանություններ. Հռոմեացիները չէին խորշում, անհրաժեշտու- թյան դեպքում, դիմելու սպանությունների` նոր գահակալ նշանակելու կամ էլ որևէ մեկի գահակալությունը կանխելու համար։ Կեսարի որդի Կեսարիոնը և Անտոնիոսի թոռ Պտղոմեոս Մավրիտանացին անպատիժ սպանվեցին։ Նույն կանոններն էին կիրառվում օտարերկրացիների հանդեպ։ Երբ, առանց Հռոմի գիտության, Հայոց գահին բարձրացվեց Պարթամասիրը, Տրայանոսը արշավեց Հայաստանի դեմ և Պարթամասի- րի հետ հռոմեական ճամբարում հանդիպումից հետո, երբ նա արդեն վե-

րին, այդ կապակցությամբ ոչ մի արձանագրություն չկա։ Երկրորդ լեգեոնը մաս- նակցել է Կարակալայի մ.թ. 216 թվականի պարթևական արշավանքին։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

րադառնում էր, հռոմեական հեծելազորի առաջնորդը հրամայեց նրան սանձել ձին և սպանեց նրան38:

Այսպիսով, իրենց կայսրությունում չունենալով առանձին հետա- խուզական ծառայություն, արտաքին գործոց մարմին ու ոչ էլ քաղաքա- գետներ, հռոմեացիները միանգամայն կարող էին արժեքավոր մի ձեռ- նարկ գրել գաղտնի գործողությունների կիրառման մասին։

Հավելված

(աղբյուրը` Օքսֆորդի դասական բառարան)

Հայաստանի կառավարիչները

Արտաշես I (մ.թ.ա. 190– 161 թ.)

Արտավազդ I (մինչև մ.թ.ա. 138 թ.)

Տիգրան I (գահակալության թիվը` անհայտ)

Տիգրան II (Մեծ) (մ.թ.ա. 95– 56/55 թ.)

Արտավազդ II (մ.թ.ա. 56/55 – 34 թ.)

Արտաշես II (մ.թ.ա. 33 — 20 թ.)

Տիգրան III, Տիգրան IV և Էրատո (մ.թ.ա. 20– մոտ. 6 թ.) Արտավազդ III, Տիգրան IV և Էրատո (մ.թ.ա. 6 – մ.թ. 1թ.) Տիգրան V (մ.թ. 2 – մոտ. 12 թ.)

Վոնոն (պարթև) (մ.թ. մոտ.12–15/16թ.) Որոդես (պարթև) (մ.թ. մոտ. 15/16 թ.)

Զենոն-Արտաշես (պոնտացի) (մ.թ.18– մոտ. 34 թ.)

Արշակ (պարթև) (մ.թ. մոտ. 34- 36 թ.)

Միհրդատ (իբերացի) (մ.թ. 36– մոտ. 51)

38 Arrian, Parthica fr. 39: Fronto, Princ. Hist. (Loeb 11, pp. 212-214). հմմտ. Eutro- pius, Breviarium 8.3; Aurelius Victor, Epitome, 48.10։ Դասական հեղինակները փոր- ձել են զերծ մնալ Տրանայոսին այս սպանության մեջ մեղադրելուց, սակայն, ան- շուշտ, դավաճանության դեպքերի մասին վկայող բավականաչափ թվով օրինակ- ներ երկու կողմից էլ կան։

---

ՀՆԱԳՈՒՅՆ ԳԱՂՏՆԻ ՕՊԵՐԱՑԻԱՆԵՐ

Պարթևստանի կառավարիչները

Արտավան I (II) (մոտ. 128–124/123)

Միհրդատ II (մոտ. 123– 88/87)

Գոտարզ I ( 91 – 81/80)

Որոդես I (80 – 76/75)

Սանատրուկ (76/75 – 70 կամ 69)

Հրահատ III (70 կամ 69 – 58/57)

Միհրդատ III (58/57-55)

Որոդես II (մոտ. 57– մոտ. 38/37)

ԲակուրI (մահ. 38)

Հրահատ IV (մոտ. 38–32)

Տրդատ I (II) (30– 25)

Հրահատ V (Հրահատակ) (մ.թ.ա. 2 – մ.թ. 4)

Որոդես III (4 – մոտ. 6/7)

Վոնոն I (7/8–12)

Արտավան II (III) (12– մոտ. 38)

Տրդատ II (III) (մոտ. 36)

Քինամ (մոտ. 37)

Գոտարզ II (մոտ. 38–51)

Վարդան մոտ․ (39– 47/48)

Վոնոն II (մոտ. 51)

Վաղարշ I (51/52 – 79/80)

Ժամանակագրություն

մ.թ.ա. 58/57 թ. Որոդեսը և Միհրդատը սպանում են իրենց հորը` պարթև թագավոր Հրահատ III-ին։

Աուլոս Գաբինիոսը սատարում է Միհրդատի թեկնածությունը։

մ.թ.ա. 57 թ. Որոդես II-ը տապալում է իր եղբորը` Միհրդատին և դառնում Պարթևստանի միանձնյա կառավարիչը։

մ.թ.ա. 55 թ. Կրասոսը դառնում է Ասորիքի կուսակալ։

---

ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

մ.թ.ա. 53 թ. Խառանի ճակատամարտը։

մ.թ.ա. 52 թ. Ցիցերոնը դառնում է Ասորիքի կուսակալ։

մ.թ.ա. 51 թ. Բիբուլոսը` Ասորիքի կուսակալ։

Դավադրություն` Բակուրին գահ բարձրացնելու նպատակով։ մ.թ.ա. 44 թ. Կեսարը նախապատրաստվում է արշավել Պարթևստա- նի դեմ։ Կեսարի մահը։

մ.թ.ա. 42 թ. Փիլիպպեի ճակատամարտը։ Անտոնիոսը պարտության է մատնում Կասիոսին և Բրուտոսին։

մ.թ.ա. 41/40 թ. Քվինտոս Լաբիենոսը և թագավորի որդի Բակուրը գլխավորում են պարթևական զորքն ընդդեմ Ասորիքի և պարտության մատնում Դեկիդիոս Սաքսային։

մ.թ.ա. 38 թ. Վենտիդիոսը պարտության է մատնում և սպանում Լա- բիենոսին։

մ.թ.ա. 38 թ. Անտոնիոսը արշավում է Պարթևստանի դեմ։

մ.թ.ա. 38 թ. Գահ է բարձրանում Հրահատ IV-ը։

մ.թ.ա. 34 թ. Անտոնիոսը Հայաստանը միացնում է Հռոմին` շնորհե- լով նրան գավառի կարգավիճակ։

մ.թ.ա. 33 – 20 թ. Արտաշեսի իշխանությունը Հայաստանում։

մ.թ.ա. 32 թ. Հրահատ IV-ի մահը։

մ.թ.ա. 31 թ. Ակտիումի ճակատամարտը։ Օկտավիանոսը պարտու- թյան է մատնում Անտոնիոսին և Կլեոպատրային:

մ.թ.ա. 30 – 25 թ. Գահ է բարձրանում Տրդատ I-ը։

մ.թ.ա. 20 թ. Հռոմեական արծվակիր դրոշները վերադարձվում են Տիբերիոսին։

մ.թ.ա. 20 թ. Օգոստոսը Հրահատին է ուղարկում Մուսային։

մ.թ.ա. 2 – մ.թ. 4 թ. Հրահատ IV (Հրահատակի) իշխանությունը Պար- թևստանում։

մ.թ. 7/8 —12 թ. Վոնոն I-ի իշխանությունը Պարթևստանում։ մ.թ. 12 թ. Վոնոնի սպանությունը։

մ.թ. 12 -38 թ. Արտավան II-ի իշխանությունը Պարթևստանում։