Իմացական գործընթացների պրակտիկում

ԵՐԵՎԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ ՀՏԴ 1599 (07)
ԳԴ 88ց7
Ի 436

յՀրատարակությաան է երաշխավորել
ԵՊԴ7 Փիլիսոփայության ն հոգեբանության
ֆակուլտետի խորհուրդը

Գրախոսներ` հ.գ.դ., պրոֆ. Լ Մ. Ավանեսյան
հ.գ.թ., դոց. Ս. Ս. Ամիրյան

ԻՄԱՑԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՊՐԱԿՏԻԿՈՒՄ

(իշողություն, մտածողություն ն իտսք, երնակայություն) Ի 436 Իմացական գործընթացների պրակտիկում (Հիշողությու ն, մտա-
ծողություն ն խոսք, երնակայու թյուն): Ուսումնամեթոդական ձե ռ-
Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ նարկ / Կազմ. ն գլխ խմբ. Դ. Ռ Հայրապետյան - Եր.: ԵՊՀ

հր ատ., 2009, - 190 էջ:

Ձեռնարկում ընդգրկված են իմացական գործընթացների հոգեբա-
նական պրակ տիկումի գործնական աշխատանք ներ: Ներկայացվում են
հիշողության, մտած ող ության, խոսքի ն երնակայ ության առանձնահատ-
կությունների ուսումնասիրման բարձր հուսալիությամբ օժտված» ինչպես
դասական, այ նպես էլ ժամա նակակից մեթոդներ:

Ձեռնարկը նախատեսված է հոգեբանության դասախոսների, ուսա-
նողների, ինչպես նան իմացսկան գործընթացների ուսումնասիրու-
թյ ամբ հետաքրքրվողների լայն շրջանակի համար:

ԳՍԴՅՑ ց7
158 Վ978-5-8084-1170-8

ԹԵՊՀ հր ատար ակ չություն ,2009 թ.
ԹԿազմողի հ աէ ար,2009թ.

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒ ԹՅՈՒՆ

ԵՐԵՎԱՆ-- 2009
1 2

23 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՌԵՖԼԵՔՍԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ
24 ՎԵՐԲԱԼ ԵՎ ՊԱՏԿԵՐԱՎՈՐ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ
25 ԱԿՆԱՌՈՒ-ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ /(/դց(ու

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ հատիկներից ֆիգուրների Սազ ման խնդիրների լուծման Ժամանակ).. 10
ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ... .. Լա աաա ւււ 26 ԱԿՆԱՌՈՒ-ՊԱՏԿԵՐԱՎՈՐ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ
1. ՀԻՇՈՂՈՒԹՅ Ն ՀՅՈԳԵԲ ՆԱԿ Ն ՈՒՍՈՒՄՆ ՍԻՐՈՒՄԸ.. աննե («Պիկտոգրամա» մեթ ոդ իկա... ւ... Լ... ՂՎԱ Աննան 71
ԵՈՂՈՒԹՅԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱ ԿԱՎԱԼԻ ԽԱՍԻՐՈՒՄԸ... արաք 27 ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐԱՍՏԵՂԾՈ Ղ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ
(Ջեկոբսի մեթոդը)... աաա աաա աաա 24 ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻ ՐՈՒՄ (իրք ոոոշման ազդեցությունը մտածողական
12 «ՕՊԵՐԱՏԻՎ ՀԻ ՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ գործու նեության յուրահատկության վրա)... ԼԼ... Անա, 74
ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ... Ա ԱՆ Ա ա աաա աայ, 26 28 ԽՆԴՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
Ղ 3 ՈՉ ԿԱՄԱԾԻՆ ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ԵՎ ՆՐԱ ԱՐ ԴՅ ՈՒՆԱՎԵ ՏՈ ՒԹՅԱՆ ՈՒՍ ՈՒՍՆԱՍԻՐՈ ՒՄ Ք... սա ռտ սա աս ռաս ս առաս ռառռ սառռ ռաս ռռռս ռռռս սառռ ս առա առաս առոռս առաս սառռ ասս սոս 76
ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ (Պ. Չինչենյոյի մեթոդիկան)...............21 29 ԽՄԲԱՅԻՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
14. ԿԱՄԱԾԻՆ ԵՎՈԶԿԱՄԱԾԻՆ ՄՏԱՊԱՅՄԱՆ ԱՐՑ ՈՒՍԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻ ՐՈՒՄ... ԱԱ Ա ա աաա այա, 78
ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ (Դ. Զինչենյոյ ի մ1թողիկան)...-.- Ն ԱՆ. ..28 210 ԹԵՍՏ «ՄՏԱՎԱՆԳՈՒՄՆԵՐԻ ՏՐ ԱՄԱԲ ԱՆԱԿ ԱՆՈՒԹՅՈՒՆ»...................79
15 ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ԵՎՄԻՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ 30 2.11 ԹԵՍՏ «ՆԿԱՐԻՉ-ՄՏԱԾՈՂ» Ն... աԱ Անան 80
16 ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ՎՐԱ ՆՅՈՒԹԻ ԻՄԱՍՏԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ 2.12 ԶՈՒԳՈՐԴՈՒՍՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ (6: 2ագորդ այան
ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ ԼԱՆ աւա աաա աւն 31 Գիտաւիորժ» մեթոդա)... «ԼԸ է Ըմ աւան աաա առաաաաաանաաը 81
17 ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՆՅՈՒԹԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ 2:13 ՆԱ ԿԱՑՆԱՆ ՈՍԱ ՊԱՐԱԳԱՅՈՒՄ ԽՈՍՔԻ 3
աին են ՄԱՋԱա Ա Ան նր ր րն 33 - աաա
214 ՎՈԿԱԼ ԽՈՍՔՈՒՄՀՈՒՅԶԵՐԻ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ.Ձ.............. 85
1. Ի ԴԻ ՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻ Ց ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹ
8 ԳԱՄՄԱ Սըր Են ՆԵՐԻՑ ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ 36 215 ԽՈՍՔԻ ՏԵՄՊԱՌԻ ԹՄԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
Ր ՈՒՇԻ ՀՈՒՅ ուշ ԷՐԱ ՐՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻ ՐՈՒՄ... ՆԸ Ա Աաաա 87
19 ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ՎՐԱ ՆՅՈՒԹԻ ՀՈՒԶԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՆՇԱՆԱԿԱ-
216 ԳՐԱՎՈՐ ԽՈՍՔԻ ԳՈԳԵԳՐԱՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆ-
1: ՊԼԳՊԱՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿ ՆՅՈՒԹԻ ՈՐՍԿԱԿԱՆ ՓՈ ՓԲ ԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԵՐԸ.......... կասասապաւացց
ՀՐ ԳՈԽՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ 38 2.17. ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ............. 93
ԼԱ ԱԱ ԱԱ ԱԼ ԱԼԼԱ ԱՆՆԱ Աա Աաաա, 2-18 ԿՈՆՎԵՐԳԵՆՏ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՔԱՌԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅԱՆ ՆԱ Ի 98
111 ՑՈՒ ԽԻ ՆԻՒ ՆԻՑ Յի ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ 39 219 ԴԻՎԵՐԳԵՆՏ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ......... 96
142 ՄՏԱՊԱՅՄԱՆ ԳԵՐՍԿԱ ՏԵՍԱԿԻ ԽՈՍԱՄ ԱՐՀ 220 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՃԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ......97
1.13 ՊԱՏՄՎԱԾՔԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒՄ... աաա 44 3. ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ՊՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՌՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄԸ... 99
1.14 10 ԲԱՌԻ ՌՍՈՒՑԱՆՈՒՄ (2 Լուրրայր մեթոդինան)...........................45
115. ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԸ ԱՆԿՇՈԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ 27 31 «ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՍՆԵՐԻ ՀՍ ՏԱԿՈ ՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ.............102
116 ՀԱՇԻՎ ԱՎԵԼԱՑՄԱՄԲ ՀՈՈՏԵՒՐՐ յու Կ7 32 ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ.Ձ............. 103
1:8 ՊԱՇԻՎ ԱՎԵԼԱՅՄԱՄԲ....«..«Լեեեւաւաաասաւաանասապապաա 47 3` ՍՏԵ ՑԱԳՈՐՇԱԿԱՆ Երե ՎԱՆԱՅՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ
Կտ Ր ՒՌ ՀԵՐ 118265 ՏՅՈՒՍ ՐՈՐ ՐԸ («Շրջաններ» թ ենտքը) ւ... Լ.Լ Ա Աաաա նանան աաանաաւ ան 105
1.18. ԴԻԴԱԿՏԻ Կ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ «ԸՍՏ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ»... 49
1.19. ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ «ՖԻԳՈՒՐՆԵՐ ԼՈՒՑԿՈՒ ՀԱՏԻԿՆԵՐԻՑ»................. 49 34 ԱՄԱ ԱԾԱՆ ԱՆԳԱՏԱԿԱՆ ԼՌԱՆՀՆ ԱԴԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ 108
120 ՄՏԱՊԱՀՈՒՄ-ՍԱՔՐՈՒՄ......Լ.ՆԱՆ ԿԱՂԱ աաա աա աւա 50 35 «ՖԻԳՈՒՐՆԵՐԻ ԼՐԱՆԿԱՐՈՒՄ» (Դայակի ման ԱՐՎ 12
Յ6 ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ.......... 113
2. ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎԽՈՍՔԻ ԴՈԳԵԲԱՆՍԿԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄԸ.........51 37 ԿԱԽԱՐԴԱԿԱՆ ԱՅԳԻ... Աա աա աւա աաա» 116
21 ՆԱԽԿԻՆ ՓՈՐՁԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՆԴՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ՄԻՋՈՑԻ ՎՐԱ ՅՑ ՏԱՐՕՐԻՆԱԿ ՆԿԱՐ ոշ
(Ա. Լաչինսի մեթ ոդ իկա). աա աաա աայ 64 կապական ակամա աաա ա աաաաաաննանա
22 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ.Ձ............. 66

Յ 4

Յ9 ԹԱՆԱՔԱՄԱՆԻ ՀԵՔԻԱԹԸ /1 Վ. Զապորոժեցի մեթոդիկայի

մոդիֆիկացիան)... .. աաա ա118
3.10 ԱՂՋԻԿ, ԹԵ ՏՂԱ Կ. Դու Սպերի մեթոդիկայի մոդիֆիկացիան)... ...120
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 1-36
Գործն ական աշխատանքների առաջադրանքների նյութեր...................123
ՀԱՎԵԼՎԱԾ 37
Ուսանողի աշխատան քային տետր.. - Ակնա նաեԱ կանա Աաան աան կա 156
ՕԳՏԱԳՈՐԾ ՎԱԾ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ՀԱՄՌՈՏ ԲԱՌԱՐԱՆ.. անական ականա աս 180

դրված ուսումնական խնդիրներից, անհրաժեշտ սարքավորումների
առկայությունից ն ուսանողական լսարանի առանձնահատկությունն ե-

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ րից:
Ձեռնարկը գրված է մատչելի լեզվով ն թույլ է տալ իս յուրացնել ի-

«Ցանկացած, այդ թվում հոգեբանական մասն ագիտական ուսուց- մացական գործընթացների ուսումնասիրման մեթոդները ինչպես լսա

ման համար անհրաժեշտ է երկու սկզբների` տեսականի ն գործն ականի րանային պարապճուն քների ժամանակ, այնպես էլ ինքն ուրույն:

հավասարակշռություն: Գործնական փորձը գուցե ն կարնոր է, սակայն Ձեռնարկում ընդգրկված են հինգ տասնյակ փորձեր ն վարժու-
առանց տեսական հիմքի, որպես կանոն, մնում է սինկրետիկ ընդհան- թյուններ: Յուր աքանչյուր փորձում ներկայացված է նպատակը, հետա-
րացման մակարդակում: Հոգեբանական պրակտիկումն, այսպիսով, զոտվողին տրվող հրահանգը, աշխատանքի իրականացման ընթացքի
միավորում ն վերափոխում է փորձի բոլոր ձներն էլ` առօրեական, փոր- մանրամասն նկարագրությունը ն արդյունքների մշակման ու վերլու-
ձարարական, խորհրդատվական ն տեսական» (24031768 8. Ե., 2003, ջ ծության հստակ ընթացքը: Փորձերի անցկացման համար անհրաժեշտ
3): ստիմուլ ային նյութը (առ աջ ադրանքի նյութերը) ներկայացված է համա-

պատասխան հավելվածներում, որոնք իրենցից ներկայացնում են բա-
ռային, թվային կամ պատկերավոր այն ինֆորմացիան, որի հետ անմի-
ջականորեն աշխատում է հետազոտվողը առաջ ադրանքները ն փորձե-

«Իմացական գործընթացների պրակտիկում» առարկայի նպառակն
է ձնավորել ն ամր ապնդել ուսանո ղների մոտ մարդու հոգեկ ան գործընթաց-
ներ ի հետազոտման հմտություններն ու ունակություններ ը:

Իմացական գործընթացների պր ակտի կում առարկայի գործնական րը կատարելու ժաձճանակ:
աշխատանքների հիմնական խնդիրներն են. Ձեռնարկը բաղկացած է երեք բաժինն երից, որոնցում առանձնաց-

» հոգեկան գործընթացների հետազոտման ն դիագնոստիկայի ված են հիշողության, մտածողության -- խոսքի ն երնակպության ու-
սումն ասիրման փորձերը, որոնց հիմնական շարադրմանը նախորդում է

հիմնական մեթողների ծանոթացումն ու յուրացումը,
ի կ թողերի 9 ակար ուսումնասիրվող ճանաչողական գործընթացի հիմնադրույթների տե-

»" հոգեկան գործընթացների հետազոտական գործունեության

համար հոգեբանին առհրաժեշտ հմտությունների ն ունակու- սական համառոտ քննարկումը: Յուրաքանչյուր բաժինն ավարտվում է

թյունների ձեավորումը, տվյալ գործընթացի զարգացմանն ուղղված վարժություններով ն հա-
» հոգեբանական հետազոտությունն երի ան ցկացման, արդյունք- մալիր ծրագրերով:

ների մշակման, վերլուծության Ա ներկայացման հիմնական Ձեռնարկի ամբողջական ն ճկուն կառուցվածքը հնարալորություն

է ընձեռում այն օգտագործել ոչ միայն «Իմացական գործընթացի
պարկտիկում» առարկայի սահմաններում, այլն վերոհիշյալ գործըն-
թացների հոգեբանական ուսումնասիրման ն զարգացման տարբեր
ծրագրերում:

սկզբունքների յուրացումը գործնական օրինակների հիման
վրա:

Աշխատանքն իրականացվում է ուսանողների կողմից լաբորատոր
աշխատանքների միջոցով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր հստակ
կառուցվածքը:

Ստացված արդյունքներին ներկայացվող պահանջների պահպան-
ման հաճար յուրաքանչյուր լաբորատոր աշխատանքի արդյունքում ու-
սանողների կողմից լրացվում է համապատասխան աշխատանքային
տետրը, որը ներկայացվում է հավելված 35-ում:

Ձեռնարկում ընդգրկված գործնական աշխատանքների քանակը
գերազանցում է «Իմացական գործընթացն երի պրակտիկում» առարկա-
յի ուսումնական ծրագրի ծավալը, որը թույլ է տալ իս դասախոսին որո-
շակի ճկունությամբ փոփոխել ծրագրի կառուցվածքը կախված իր առջն

7 8

բնութագրիչներից մեկն է: Հիշողության դերը չի կարող հանգեցվել
միայն «անցյալում կատարվածի» ամրագրմանը: Յուր աքանչյուր ակ-
տուալ գործունեություն անպատկերացնելի է հիշողության գործընթաց-
ներից դուրս, քանի որ ցանկացած, անգամ ամենառարրական հոգե-
կան ակտի ընթացք պարտադիր ենթադրում է այն կազմող յուրաքան-
չյուր տարրի պահպա նում` այն հաջորդի հետ «կապվելու» համար:

1. ՎԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ

Դիշող ություկը նախկին փորձի կազ մակերպման ն պահպանման
հոգեկան գործըկթսց է, որը հնարավոր էդ արձնում դրանց կրկնակի 2. Հիշողության տեսակները
օգտագ ործումը գորժունեությունում կամ վ եյ արձ տակց ոթյան ոլորտ
աան ւթյ եյտի Աա Ւ ԻԻ Տա Քանի որ հիշողությունը ներառված է մարդու կյանքի ն գործու-
(Յատված հոգեբանական բառարանից) նեության ողջ բազմազանության մեջ, հետնաբար նրա դրսնորման
ձներն լ չափազանց բազմազան են:
1. Ընդհանուր պատկերացում հիշողության մասին Հիշողության տարբեր տեսակների առանձնացման համշար առա-
Հոգեկանի կարնորագույն առանձնահատկություններից մեկն էլ վել հիմնարար հիմք է հանդիսանում վերջինիս կախվածությունը այն
այն է, որ արտաքին գրգռիչների արտացոլումը մարդը կարողանում է գործունեության առանձնահատկություններից, որոնց ընթացքում իրա-
օգտագործել նան ապագայում: կանացվում է մտապահում ն վեր արտադրում: Հիշողության տարբեր
Փորձի կուտակումն անհնարին կլիներ, եթե կուտակված անհա- տեսակների առանձնացման հիմնական չափանիշների դերում հանդես
են գալիս հետնյալ գործոնն երը՝
1) հոգեկան ակտիվության բնույթը` շարժողական, հուզական,
պատկերավոր ն բառատրամաբանական հիշողություն,
2) գործունեության նպատակների բնույթը` կամածին ն ոչ կաճա-

տական փորձն անհետ կորչեր: Ինֆորմացիան, որն ստացվել է անցյա-
լում, պահպանվում է ն վերարտադրվում անհատի կողմից այն իրավի-
ճակներում, երբ դա նրան անհրաժեշտ է: Սա էլ հենց մեր հիշողությունն
է:

Անհատի կողմից իր փորձի մտապահումը, պահպանումը ն հետա- ծին հիշողություն,
գա վերարտադրումը անվանում են հիշողու թյուն: 3) նյութի ամրացման ն պահպանման տնողությունը` կ արճատն,
Հիշողությունում առանձնացնում են հետնյալ գործընթացները՝ երկարատն ն օպերատիվ հիշողություն,
մտապահում, պահպանում, վեր արտադրում ն մոռացում: Վերը նշված 4) կիրառվող մտապահման միջոցները միջնորդավորված ն ան-
գործընթացները չեն հանդիսանում առանձին, ինքնուրույն հոգեկան միջական հիշողություն:
կարողություններ: Դրանք ձնավորվում են գործունեության մեջ ն դրա- Շարժողական հիշողությունը տարբեր շարժումների ն դրանց հա-
նով էլ պայմանավորվում են: Կոնկրետ նյութի մտապահումը կապված է մակարգերի մտապահումը, պահպանու մն ու վերա րտա դրումն է: Հան-

դիպում են մարդիկ, որոնց մոտ հիողության այս տեսակը գերակայում է
մնացած այլ տեսակների հանդեպ: Հիշողության այս տեսակի մեծա-
գույն նշանակությունը կայանում է նրանում, որ այն տարբեր գործն ա-

կենսագործունեության ընթացքում անհատական փորձի կուտակման
հետ: Հետագա գործունեությունում մտապահածի կիրառումը արդեն
վեր արտադրությունն է Նյութի պահպանումը հիշողությունում կ ախված

է անձի գործունեության մեջ վերջինիս մասնակցությունից, քանի որ կան ն աշխատանքային հմտությունների հիմք է, որոնք հավասարազոր
մարդու կյանքի յուրաքանչյուր պահ որոշվում է նրա կենսական փոր- են քայլի, գրելու ն այլ հմտությունների: Առանց շարժողական հիշողու-
ձով: Այսպիսով, հիշողությունը անձի հոգեկան կյանքի կարնրագույն թյան մենք ամեն անգամ ստիպված կլինեինք կրկին սովորել քայլել,

շարժվել, գրել ն այլն: Սովորաբար լավ շարժողական հիշողության չա-
փանիշ է հանդիսանում մարդու ֆիզիկական ճկունությունը, աշխա-
քո ուում ո ճւօոօ ՈՒՎՇՕ: ոմ 6դ088թե / Լո օ6 տմ թօղ. Ճ.8. ԼԹյթօոօաօօ տ ԽԼԼ. 8քօ- տանքում արագ կո ղմնորոշվելու կար ողո ւթյունը:

1168 ՇՕԻՕ: քծղ.-օ0614811611511. /.. Էճքո Օած .- 2-6 3ղ., քմօւաքծաաօ 6, ւօոք. ո ոօ ո- 306168-Հա- Զգացմու նքների վրա կողմնորոշում ունեցող հիշողությունն ան-
716ո7: «Գէ ԷԼՈՒԸ» , 1998.
9 10

վանում են հուզական հիշողություն: Հույզերը միշտ ազդանշում են այն, Այն դեպքում, երբ դրվում է հատուկ մնեմիկական նպատակ, այ-

թե ինչպես են բավարարվում մեր պահանջմունքն երը ու հետաքրքրու- սինքն` մարդն իր առջն նպատակ է դնում ինչ-որ բան մտապահել կամ
թյունները, ինչպես են իրականացվում մեր հարաբերությունն երը շրջ ա- վերհիշել, անվանում են կամածին հիշողություն:
կա աշխարհի հետ: Այդ իսկ պատճառով էլ հուզական հիշողությունն Կարճատն են անվանում այն հիշողությունը, որում ինֆո րմ աց իան
այդքան մեծ դեր ունի յուրաքանչյուր մարդու կյանքում ն գործունեու- մնում է միքանի վայրկյան:
թյունում: Մարդու կողմից ապրված ն հիշողությունում պահպան ված Ի տարբերություն երկարատն հիշողության, որին բնութագրական
զգացմունքները հանդես են գալիս կամ որպես գործունեության խթան, է նյութի երկարատն պահպանումը` վերջինիս բազմակի անհամ կրկն ե-
կամ որպես գործունեությունի ց ետ պահող ուժ, քանի որ դր անք անցյա- լուց ն վերարտադրելուց հետո, կարճատն հիշողությունը բնութագրվում
լում առաջ են բերել բացասական ապրումներ: Այլ մարդուն կարեկցե- է կարճատն պահպանմամբ` մեկ անգամ կրկնելուց, ոչ շատ երկ ար ատն
լու, գրքի հերոսի ցավն ապրելու կարողությունները կ ապված են հու- ընկպումից ն անմիջական վերարտադրումից հետո: Իրականում «կար-
զական հիշողության հետ: ճատն հիշողություն» հասկացությունն ամրացված է արտաքինից, այն
Պատկերավոր հիշողությունը զգայական ինֆորմացիայի պահ- կա, քանի դեռ կապված է մարդու գործունեության հետ: Կարճատն հի-
պանումն է, հիշողություն ապյատկերացումների, կյանքի ն բնու թյան շողության հոմանիշ են «ակնթարթային», «կարճաժամկետ» հասկ ա-
պատկերների, ինչպես նան ձայների, հոտերի ն համերի: Այն լինում է ցությունները:
տեսողական, լսողական, շոշաիելիքի, համային, հոտառության: Եթե Երկարատն են անվանում այն հիշողությունը, որում ինֆորմա-
տեսողական ն լսողական հիշողությունները սովորաբար լավ զարգա- ցիան կարող է պահվել երկար ժամանակ` մի քանի րոպեից մինչն մի
ցած են ն առաջատար դեր են խաղում բոլոր նորմալ մարդկանց կյան- քանի տարի, ինչո՞ւ չէ նան ողջ կյանքի ընթացքում:
քում, ապա շոշափելիքի, հաճի ն հոտառության հիշողությունները որոշ Օպերատիվ հիշողություն ասելով հասկանում ենք մնեմիկական
վեր ապահումներ ով կարելի է անվանել մասնագիտական տեսակներ: պրոցեսներ, որոնք սպասարկում են անմիջականորեն իրականացվող
Ինչպես ն համապա տասխան զգայության տեսակները, սրանք նս ին- գործողությունը կամ դրա գործունեությունը: Օրինակ, մարդը թվերի
տենսիվ զարգանում են գործունեության յուրահատուկ պայմաններից բաժանման ընթացքում միջանկյալ արժեքը հիշում է այնքան ժամա-
ելնելով: Պատկերավոր հիշողությունն առավել զարգացած է գեղար- նակ, քանի դեռ չի ստացել վերջնական արժեքը: Մարդուն անհրաժեշտ
վեստական մասնագիտության տեր մարդկանց մոտ: Պատկերավոր հի- ժամանակահատվածում այդ միջ անկյալ արժեքի պահպանումն էլ հենց
շողության տարատեսակ է հանդիսանում էյդետիկ հիշողությունը: էյդե- օպերատիվ հիշողությունն է:
տիկ պատկերները կամ հիշողության տեսանելի պատկերները զգայու- Միջնորդավորված են անվանում այն հիշողությունը, որի Ժամա-
թյան օրգանների արտաքին գրգռման արդյունք են: Այս պատկերները նակ կիրառվում են մտապահման հատուկ միջոցներ:
նման են պատկերացումների նրանով, որ առաջանում են առարկայի Անմիջական հիշողությունն այն է, որի Ժամանակ մտապահման
բացակայության պարագայում, սակայն բնութագրվում են այնպիսի համար անհրաժեշտ չեն լինում լրացուցիչ միջոցներ:
մանրակրկիտ դիտողուն ակությամբ, որը բացարձակապես անհասանե-
լիէ հասար ակ պատկերացմանը: Յ. Հիշողության գործընթացները
Մտքերի վրա ուղղված հիշողությունն անվանում են բառատրա- Բացի հիշողության տեսակներից առանձնացնում են նան հիշո-
մաբանական: Եվ քանի որ մտքի գոյատնման ձն է խոսքը, այն կոչվում է ղության գործընթացները: Ընդ որում որպես հիմք ընդունում են տար-
բառատրամաբանական: բեր գործառույթները, որոնք հիշողությունն իրականացնում են մարդու
Այն դեպքում, երբ մտապահումն ու վերարտադրումն իր ականաց- կյանքում ն գործունեությունում: Հիշողության գործընթացների շարքին
վում է առանց ինչ-որ բան հիշելու կամ վերհիշելու որոշակի նպատակ- են դասվում նյութի մտապահումը, վերարտադրումը, պահպանումն ու
ների, անվանում են ոչ կամածին հիշողություն: մոռացումը: Վերը թվարկած գործընթացներում առավել ցայտուն է

երնում հիշողության կապը գործունեության հետ ինչպես նան վերջ ի-
11 12

նիս ակտերի ընթացքի ինքնուրույն` մնեմիկական, բնույթը: Կարելի է ա- 3. Ոչ կամածին կերպով ավելի լ ավ է մտապահվում այն նյութը, ո-

սել, որ բուն մտածողությունն իրենից ներկայացնում է բավական ին րը վերջինիս շուրջ առաջ է բերում ակտիվ մտավոր աշխա-
բարդ, բայց միասնական ն ամբողջ ակ ան գործընթաց: տանք:

3.7. Ստապահում Կամածին մտապահումը հատուկ մնեմիկական գործողությունն ե-

Մտապահումը կարելի է բնորոշել որպես հիշողության գործըն- րի արդունք է, այսինքն` այնպիսի գործողությունների, որոնց հիմնա-

թաց, որի արդյունքում տեղի է ունենում նորի ամրագրում ավելի վաղ կան նպատակն է բուն մտապահման գործընթացը: Նման գործողության
ձեռքբերածի հետ կապ ստեղծելու շնորհիվ: Սա անհատի փորձը նոր արդյունավետությունը նույնպես կապված է իրականացման դրդա-
գիտելիքներով ն վարքի ձներ ով հարստացնել ու պարտադիր պայման է: պատճառների, նպատակների ն միջոցների հետ:

Մտապահումը միշտ ընտրողական է` հիշողությունում չի պահվում այն Ընդ որում ինչպես ցույց են տվել հետազ ոտությունները՝ կամածին
ամենը, ինչ ներազդում է մեր զգայության օրգան ների վրա: Այսկամ այն մտապահման պայմաններից մեկն է խնդրի ճիշտ ձնակերպումը`՝ նյութը
նյութի մտապահումը բնութագրվում է անձի գործունեության դրդա- մտապահել հստակ, ամբողջովին ն ըստ հերթականության:
պատճառներով, նպատակներով ն միջոցներով: Հենց սրանում էլ կպա- Տարբեր մնեմ իկական նպատակներ ազդում են մտապահման գոր-
նում է հիշողության գործունե ական մոտեցման դրույթը: ծընթացի բուն բնույթի վրա, մտապահման տարբեր միջոցների ընտ

Մտապահման տեսակները րության վրա, դրա հետ կապված նան դրա արդյունքի վրա:

1. Մտապահումը լինում է կարճատն ն երկարատն: Որպես մի- Յետազոտություններից մեկում ուսուցանվողներին առաջարկել
ջանկյալ կարճատնի ներկարատնի միջ ն առանձնացնում են օ- էին մտապահել երկու պատմվածք: Լռաջինի ստուգումը նշանակված
պերատիվ մտապահումը: Մտապահման այս տեսակները դա- էր մեկ օր հետո, իսկ երկրորդի հետ կապված ասվել էր, որ այն պետք է
սակարգվում են ելնել ով ժամանակային բնութագրիչի ց: մտապահվի երկար Ժամանակահատված: Իր ականում երկու պատմը-

2. Գործունեության նպատակների համաձայն, որի մեջ ներառված վածքների ստուգումն էլ իրականացվել է չորս շաբաթ անց: Ընդ որում
է մտապահման գործընթացը, առանձն ացնում են կաճածին ն ոչ պարզվեց, որ երկրորդ պատմվածքն ավելի լավ էր մտապահվել, քան
կամածի ն մտապահում: Ոչ կամածին մտապահումը հանդիսա- առաջինը: Այսպիսով, մնեմիկական խնդրի նշանակությունը չի կարելի
նում է արդյունք ն պայման ճանաչո ղական ու պրակտիկ գործո- ուղղակի հանգեցնել մտապահման մտադրությանը: Տարբեր մնեմիկ ա-
ղությունների համար: Ոչ կաճածին մտապահումը տեղի է ունե- կան խնդիրներ առաջ են քաշում նյութում դրա կառուցվածքում ն լեգ
նում ինքնուրույն, անկախ, սակայն խիստ դետերմինանտվում է վային կառուցվածքում տարբեր կողմնորոշումներ պայմանալորելով
գործունե ության առանձնահատկություններով, որոնք իրակա- մտապահման համապատասխան միջոցների ընտրությունը: Գործու-
նացնում է մարդը: նեությունը, որն ուղղված է նյութի մտապահմանն ու վերարտադրմանը,

Ոչ կամածին մտապահման արդյունավետու թյունը պայմանավո- կոչվում է մնեմիկական գործունեություն: Մնեմիկական գործունեությ ու-

րող գործոնները նը միշտ կրում է ստեղծագործ բնույթ:

1. Նյութը, որը գործունեության մեջ տարբեր դեր է զբաղեցնում, Գործոններ, որոնք ապահովում են կամածին մտապահման արդ-
ձեռք է բերում տարբեր նշանակություն: Աձենից լավ մտապահ- յունավետությունը
վում է այն նյութը, որը մտնում է գործունեության հիմնական 1. Կամածին մտապահման գործընթացում մեծ դեր են խաղում
նպատակի բովանդակության մեջ: դրդապատճառները, որոնք մղում են մտապահման: Հաղորդվող

2. Ոչ կամածին մտապահման արդյունավետության վրա ազդում է ինֆորմացիան կարող է հասկացված ն ուսուցանված լինել, սա-
նան այն, թե որքանո՞վ է մտապահվող նյութը նշանակալից ան- կայն, քանի որ այն մարդու համար ձեռք չի բերում կայուն նշա-
ձի համար: Որքան մտապահվող նյութը հետաքրքիր ն հուզա- նակություն, կարող է արագ մոռացվել: Մարդիկ, որոնց մոտ
կանորեն հարուստ է լինում, այնքքան ավելի արդյունավետ է թույլ է զարգացած պատասխանամվության ն պարտքի զգա-

դրա մտապահման գործընթացը:
13 14

ցումը, հաճախ մոռանում են այն ամենի մեծ մասը, ինչ իրենք բուն վերարտադրման գործընթացում առանձնացնելով վերջինիս դրսե-

պիտի հիշեն: վորման տարբեր տեսակները, կարելի է դրանք շարադրել հետնյալ
2. Կամածին մտապահման արդյունավետությունը պայմանավո- հերթականությամբ` ճանաչում, բուն վերարտադրում, որը կարող է լի-
րող պայմանների շարքում կենտրոնական տեղ են զբաղեցնում նել կամածին ն՛ ոչ կամածին, ն՛ վերհիշում:

մտապահման ռացիոնալ հն արները` մնեմոտեխնիկ աները: ճանաչումը մի որնէ օբյեկտի արտաբերումն է կրկնակի ընկալման

2.1 Գիտելիքները ձենավորվում են որոշակի փաստերի, հասկ ա- պայմաններում: ճանաչումը մեծ կենսական նշանակություն ունի: Ա-
ցությունների, դատողությունների համակարգից: Դրանց ռանց դրա մենք ամեն անգամ առարկաները կընկալեինք որպես նոր,
մտապահման համար անհրաժեշտ է առանձնացնել որոշա- այլ ոչ թե որպես արդեն ծանոթ: ճանաչումը միշտ կապում է ընկալվող
կի իմաստային միավորներ, ստեղծել դրանց միջն կապեր, օբյեկտը մեր փորձիհետն դրանովիսկ մեզհնարավորություն է տալ իս
կիրառել տրաքճաբանական հնարներ: ճիշտկողմնորոշվել մեզ շրջապատող իրականությունում:

2.2 Տրամաբանական, իմաստավորված մտապահման անհրա- ճա նաչումը տարբեր է լինում` կ ախված իր որոշակիության աստի-
ժեշտ պայման է հասկացումը: Հասկացությունը մտապահ- ճանից, հստակությունից ն ամբողջականությունից: Այն կարող է իրա-
վում է արագ ն աճուր այն պատճառով, որ բովանդակայի նը կանացվել ն՛ որպես կամածին, ն՛ որպես ոչ կամածին գործընթաց: Սո-
զուգորդվում է անձի անցյալի փորձի հետ: վորաբար, երբ ճանաչումը պարզ է, ամբողջ ակ ան, որոշակի այն իրա-

2.2 Տրամաբանական մտապահման կարնորագույն հնարներից կանացվում է որպես ոչ կաճածին ակտ: Սենք ոչ կամածին, առանց
է ուսուցանվող նյութի պլանի կազմումը: Այն ընդգրկում է ե- ջանքերի, մեզ հաճար աննկատ ընկալման ընթացքում ճանաչում ենք
րեք հիմնական պահ` նյութի բաժանումը բաղադրիչ մասե- առարկան, որն ավելի վաղ ընկալել էինք: Ոչ լրիվ կամ ոչ լիարժեք ճա-
րի, դրանց հաճար ենթավերնագրերի ստեղծում, ըստ այդ նաչման ժամանակ գործընթացը ստանում է բարդ կամածին բնույթ: Այս
ենթավերնագրերի մասերի միացումը: պարագայում մենք արդեն գործ ունենք վեր արտադրման հ ետ:

2.3 Որպես տրամաբանական մտապահման հնար մեծ նշանա- Բուն վերարտադրումը հիշողության այնպիսի մի գործընթաց է, ո-
կություն ունի համեմատությունը: Հատուկ նշանակություն րի ժամանակ ինֆորմացիայի արտածումը տեղի է ունենում առանց այդ
ունի օբյեկտների տարբերությունների ընդգծումը: Այն ա- օբյեկտի կրկնակի ընկալման: Այն կարող է լինել կաճածին ն ոչ կամա-
պահովում է կապերի մասնագիտացումը ն հեշտացնում վե- ծին: Այն դեպքում, երբ վերարտադրումն առաջ է գալիս տվյալ պահին
րարտադրումը: մարդու կողմից իրականացվող գործունեության բովանդակությունից

2.4 Ըստ նմանության ն կոնտրաստի զուգորդման վրա են հեն- ելնելով, իտսքը գնում է ոչ կամածին վերարտադրման մասին:
ված կամածին մտապահման նան այնպիսի բարդ հնարներ, Կամածին վեր արտադրումն ի հայտ է գալիս մարդու կողմից իր
ին չպիսիք են նյութի դասակարգումը, համակարգումը: առջն դրվող վերարտադրողական խնդրի շնորհիվ: եթե մարդուն ան-

հ րաժե շտ է լինում ջանք գործադրել, որպեսզի կարողանա վերարտադ-
3.2 Վերա րտադրում րել նյութը, ապա նման վեր արտադրումը կոչվում է վերհիշում: Վերհիշ-
Վեր արտադրումը կարելի է բնութագրել որպես հիշողության գոր- ման արդյունավետությունը շատ դեպքերում կախված է լինում նրանից,
ծընթաց, որի արդյունքում տեղի է ունենում դրանի ց առաջ հոգեկանում թե ինչպիսի պայմաններում ն ին չպես է այն իրականացվում:
պահեստավորված ինֆորմացիայի վերականգնում երկարատն հիշո- Արդյունավետ վերարտադրման գործոնները
ղությունից օպեր ատիվ հիշողություն տեղաիոխման միջոցով Վերար- Հիշողությունը մեր անցյալի պատկերների վերարտադրումն է, ո-
տադր ման գործը նթացը` նախկինում յուրացրած նյութի վերականգնու- րոնք տեղակայված են տարածության ն ժամանակի մեջ: Հիշողություն-
մը, կարող է բնութագրվել տարբեր աստիճանի բարդությամբ ն խորու- ների պարագայում մենք ոչ միայն վերարտադրում ենք անցյալի պատ-
թյամբ. սկսած մեզ շրջապատող առարկաների ավտոմատ ճանաչումից կերները, այլն դրանք վերագրում ենք որոշակի վայրի ն ժամանպկի,
մինչն մոռացվածի բավական ղժվար վերհիշում: Սրա հետ մեկտեղ, այսինքն` հիշում ենք թե ե՞րբ, որտե՞ղ, ինչպիսի՞ պայմաններում են

15 16

դրանք մեր կողմից ընկալվել, կապում ենք դրանք մեր կյանքի որոշակի Մոռացման օրինաչափու թյունները:

շրջանների հետ, գիտակցում ենք դրանց ժամանակային հերթագայու- Մոռացումը առավել խորքային է այնքանով, որքանով հազվադեպ
թյունը: է որոշակի կոնկրետ գործունեություն ընդգրկվում է մարդու գործունեու-

1. Վետազոտությունները ցույց են տալիս, որ վերհիշման արդյու- թյան մեջ:
նավետությունը կախված է նրանից, թե որքանով է հստակ ն ճիշտ գի- Որքանով նվազում է նյութի նշանակությունը կենսական նպառակ-
տակցվում անձի առջն դրված վերարտադրողական խնդիրների բովան- ներին հսանելու գործընթացում, այնքան ավելի արագ է այն մոռաց-
դակությունը: Վերարտադրման ընթացքում դժվարությունների հետ վում: Չնայած այն բանին, որ մարդիկ ձգտում են լավ հիշողություն ու-
բախվելիս առավել նպաստավոր է գնալ գիտելիքների լ այն շրջանակից նենալ, այսինքն` առավել ամուր հիշել նյութը ն ավելի երկար այն պահ-
դեպի ավելի նեղը, համապատասխանաբար դեպի վերարտադրողա- պանել, չի կարելի խոսել մոռացման միայն բացասական նշանակու-
կան խնդիրը: Ընդորում անհրաժեշտ է լ այն կիրառել համադրումը, զու- թյան մասին: Սոռացումը նպատակահարմար երնույթ է: Այն, ինչ անձի
գորդումների համեմատումն այն բանի հետ, ինչը որ պետք է վերար- գործունեության մեջ ներառվելով, շարունակում է մնալ նրա համար ի-
տադրել: մաստալից, նշանակալի, չի մոռացվում:

2. Վերհիշումը, ինչպես ն հիշումը, նույնպես ընտրողական է: Խոս- Գործունեության մեջ ըն դգրկումը վստահելի կապ է մարդու պա-
քում լավ գիտակցված ն ճիշտ ձեապկերպլված վերարտադրողական հանջմ ունքների ն ինֆորմացիայի միջն, ն հետնապես՝ մոռացման դեմ
խնդիրը ուղղորդում է վերհիշման հետագա ընթացքը, օգնում է մեր հի- պայքարի միջ ոց: Գործունեության մեջ ներգրավվման նման օրինակ է
շողությունից վերցնել անհրաժեշտ հումքը ն արգելակում է երկրորդա- այն նյութի պար բերաբար կրկնությունը, որն անհրաժեշտ է պահպանել
կան զուգորդումները: հիշողության մեջ: Առավել քիչ կպուն, ինչպես նան ժաքնանակավոր մո-

3. Վերհիշման արդյունավետությունը նան կախված է նրանից, թե ռացումը կարող է կապված լինել բացասական ինդուկցիայի հետ: Այս-
ինչպիսի վերհիշման մեխանիզմներ են կիրառվում: Առավել կարնոր ա- պես, ուժեղ կառուցված ազդակները ուսուցման ժամանակ կարող են
գույններից են վերհիշվող նյութի պլանի կազմումը, սեփական հոգեկա- կամ բարդացնել նոր ժամանակային կապերի ձնավորումը` ն վազե ցն ե-
նում համապատասխան օբյեկտների պատկերների ակտիվացումը, լով մտապահման արդյունավետությունը, կամ էլ թուլացնել, ջնջել
միջնորդավորող ասոցի ացիաների գիտակցված առաջացումը, որոնք նախկինում ձեավորված կ պպերի հետքերը ն դրանով իսկ առաջացնել
այլ ընտրանքային ճանապարհով տանում են այն բանի վեր արտա- մոռացում: նման մոռացումը կարող է նախորդ գործունեության ազդե-
դրման,որն անհրաժեշտ է: ցության հետնանք լինել. պրոակտիվ` դեպի առաջ գործող արգելա-

4. Վերհիշշման արդյունավետությունը գերազանցապես կախված է կում, կամ հակառակը, հաջորդող գործունեության բացասական ազդե-
նրանից, թե որքանով է մարդը դր դապատճառված իրականացնել վե- ցությունը այն կապերի վրա, որոնք ձեավորվել էին նախորդ գործու-
րարտադրողական խնդիրը: նեության արդյունքում` ռետրոակտիվ, այսինքն` հետ գործող արգել ա-

5. Վերարտադրումը անցյալի տպավորությունների ուղղակի վե- կում: Արգելակումն առաջ անում է առավելապես այն ժամանակ, երբ
րարտադրում չէ: Անցյալում մեր կողմից յուրացված գիտելիքները վե- նախորդող կամ հաջորդող գործունեությունը եղել է բարդ կամ նման
րարտադրման ժաձանակ միավորվում են նոր գիտելիքների հետ, նորո- ներկայի գործունեությանը:
վի կարգավորվում, առավել խորքային գիտակցվում: Հայտնի է, որ նյութի միջին մասը ավելի վատ է մտապահվում, քան

սկիզբն ու վերջը. միջին մասը ենթարկվում է ն պրոակտիվ, ն՛ ռետ

3.3 Մոռացում րոակտի վ արգել ակման ազդեցությանը, հատկապես, եթե նյութը մեծ է

Մոռացումը հիշողության գործընթաց է, որը կապված է նախլյին իր ծավալով: Այդ իսկ պատճառով կ նյութի միջին մասը պահանջում է
ներազդման հետքերի ն դրանց վերարտադրման հնարավորության մեծ քանակությամբ կրկնություն: Հարկավոր է պահպանել աշխատան-
կորստի հետ: քի հավասարաչափ, քիչ շտապողական ընթացքը, հարկավոր է երկար

17 18

պահել ուշադրությունն առ արկայի վրա, քանի որ միայն այդ դեպքում րի, նրա գործունեության ն պատակների հետ, ավելի դանդաղ է մոռաց-

են ազդակներն ամրագրվում գլխուղեղում: վում:
Ժա մանակավոր մոռացումը կարող է առաջանալ վերսահմանային 2. կյն, ինչ ունի մարդու համար առավել կենսական նշանակու-
արգել ակման հետնանքով, որն առաջանում է համապատասխան կե- թյուն, ընդհանրապես չի մոռացվում:
ղնային կենտրոնների գերլարվածության արդյունքում: Դրանով է բա- Յ. Նյութի պահպանման մակարդակը պայմանավորվում է վերջի-
ցատրվում մտապահման մակարդակի կտրուկ նվազումը հոգնածու- նիս մարդու գործունեությունում մասնակցության աստիճանով: Դրա
թյան վիճակում: համար շատ կարնոր է նյութն անընդհատ ներգրավել գործունեության
Ժա մանակավոր մոռացման հետ, որը կարող է առաջ անալ բացա- մեջ ն կիրառել այն պրակտիկպում:
սական ինդուկցիայի ն վերսահմանային արգելակման արդյունքում, 4. Սոռացումը կախված է նյութի ծավալից: Այդ իսկ պատճառով
կապված է ռեմինիսցենցիայի երնույթը: Այն դրսնորվում է նրանում, որ անհրաժեշտ է նյութը սովորելու ընթացքում այն ստանալ համապա-
հետաձգված վերարտադրումը հանդես է գալիս ավելի ամբողջական, տասխան չաիաբաժի ններով:
քան այն, որն իրականացվում է մտապահումից անմիջապես հետո: Հա-
ճախ դա տեղի է ունենում ծավալով մեծ նյութերի մտապահման ժաճա- 4. Վիշողության ուսումնասի րման մեթոդները
նակ: Փորձերը ցույց են տվել, որ ռեմին իսցե նց իայի երնույթն առավել Հիշողության ուսումնասիրման ժամանակ կարող են առաջանալ
հաճախ հանդիպում է երեխաների, քան թե մեծահասակների մոտ: հետնյալ երեք հիմնական խնդիրները` որոշել մտապահման ծավալն ու
Նյութի վեր արտադրման դժվարությունները կարող են ուժեղանալ ամրությունը, տալ մոռացման գործընթացի ֆիզիոլոգիական բնութա-
հիշելու չափազանց մեծ ցանկության հետնանքով, որը նս առաջացնում գրերը ն հիշողության մտային կազմակերպման հն ար ալոր մակ արդակ-
է արգելակում: ները:
Հետնաբար, վերարտադրման անհնարինությունը ն անգամ ճա- Հիշողության ծավալի ն աձճրության տարրական ուսումնասիրման
նաչման դժվարությունները չեն հանդիսանում լրիվ մոռացման ցուցա- մեթոդներն ունեն մի քանի տարբերակ:
նիշներ: Կարելի է առանձն ացնել առնվազն երկու առավել նշանակալի Դրանց շարքինեն դասվում.
գործոններ, որոնք նպաստում են արագ մոռացմանը. 1) իրար հետ կապ չունեցող տարրերի շարքի մտապահման հե-
1) ստեղծված նյարդային կավերի ամրության ցածր մակարդակը, տազոտման մեթողները,
2) մտապահվող նյութի հանդեպ հետաքրքրության բացակայու- 2) նման տարրերի երկար շարքի մտապահ ման հետազոտություն-
թյունը: ների մեթոդները:
Մոռացման ազդեցիկ գործոններից է հանդիսանում ժամանակը: Գ. Առաջին մեթոդի էությունը կայանում է նրանում, որ հետազո տվո-
է բբինհաուզը ցույց տվեց, որ մոռացումն առավել ինտենսիվ է ընթա- ղին ներկայացվում է տարր երից բաղկացած շարք` վանկեր, թվեր կամ
նում ուսուցումից անմիջ ապես հետո, իսկ դրանից հետո ավելի դանդա- բառեր, որոնք գնալով աճում են ն հետազոտվողին առաջարկում են
ղում: Այդ մոռացման օրին աչափությունը էբբինհաուզը ներկայացրել է դրանք վերարտադրել այն հերթականությամբ, որով դրանք ներկայաց-
մոռացման կորի միջոցով: Սռաջին մեկ Ժամշվա ընթացքում մոռացվում է վել են:
ողջ ստացված ինֆորմացիայի 6092 -ը, իսկ արդեն վեց օր հետո մնում է Կարճատն հիշողության ծավալ համարվում է տարրերի այն առա-
ընդհանուր մտապահված ի նֆորմացիսպյի 2026-ից պակաս: վել ագույն քանակությունը, որը հետազոտվողը կարողանում է վերար-
տադրել առանց սխալների մեկ անգամ ներկայացնել ուց հետո: Որպես-
3.4 Հիշողությ ուն ու մ ինֆորմացի այի պահպանման գործոններն ու զի հնարավոր լինի բացահայտել տեսողական ն լսողական հիշողու-
պայմանները կամ ինչպես պայքարել մոռացման հետ թյունների միջե առկա տարբերությունները, այդ շարքերը կարող են
1. Կայուն, նշանակալից նյութը, որն իր բովանդակությամբ կապ ներկայացվել տեսողական կամ լսողական ձներով: Այս մեթոդի տարա-
ված է մարու պահանջմունքների, նրա խորքային հետաքրքրությունն ե- տեսակ է հանդիսանում գիտափորձը, որում հետազոտվողին ներկա-

19 20

յացվում է երկրաչափա կան մարմինների որոշակի խումբ` հաջորդակա- տադրում է դադարից հետո` տալով ավելի քիչ քանակությամբ վերար-

նութամբ կամ միաժամանակ, որից հետո առաջարկվում է կամ գտնել տադրության տարրեր, կամ էլ սկսում է վերարտադրել կողմնակի՝
դրանք այլ մարմինների խմբի միջից ճանաչման մեթոդ, կամ պատկե- հնչեղությամբ կամ իմաստով կապված տարրեր, կամ էլ սկսում է տեղա-
րել դրանք վերարտադրման մեթոդ: փոխել դրանք` փոփոխելով այն հերթականությունը, որով ներկայացվել
Մտապահման ուսումնասիրման մեթոդի ժամանակ հետազոտվո- էին:
ղին տրվում է իրար հետ կապ չունեցող վանկերի, բառերի կան թվերի 2. ՎՀետազոտվողին ներկայացվում են բառերի, վանկերի կամ
երկար շարք, որոնքնա չի կարող միանգամից հիշել, ն առաջարկվում է թվերի նման շարք ն առաջարկվում է դրանք վերարտադրել անմիջ ա-
դրանք վերարտադրել 39կամայական հերթականությամբ: Փորձը պես ներկայացնելուց հետո: Դրանից հետո նրան առաջ արկվում է իրա-
կրկնվում է մի քանի անգամ` հիմնականում 10 անգամ, վերարտադըր- կանացնել որնէ կողմնակի գործունեություն, օրինակ, իրականացնել
ված բառերը նշանակվում են թվերով՝ կախված արտաբերման հերթա- հանման կամ բաժանման հաճեմառաբար բարդ օպերացիաներ, որոնց
կանությունից: Հետա զոտության ավարտին կազմվում է մտապահման տրվում է նույնքան, որքան է դատարկ դադարը` 30 վր., 1 ր, 2 ր.: Ապա
կորը: Մտապահումը գնահ ատվում է ընդհանուր արդյունքներով շարքի նրան նորից խնդրում են կրկնել սկզբում նրան ներկայացված տարրե-
անդամների պահպանման քանակն ու կրկնությունների թիվը, որն ան- րը: Կողմնակի գործունեության ազդեցությունը դրսնորվում է նրանում,
հրաժե շտ էր դրանք վերջնական սովորելու հաճար՝ կորի բնույթով, ա- որ, ի տարբերություն դադարով փորձի, հետազոտվողն ի վիճակի չի լի-
րագ վերելքը, տատանումների առկայությունը ն այլն` հերթականու- նի վերարտադրել նույնքան էլ եմ են տն եր, որքան կարողանում էր նախ
թյան այն կպունությամբ, որով հետազոտվողը վերարտադրել է բառե- կինում:
րը: Վերջինս հնարալորություն է տալիս բացահայտել ինչպես հետա- 3. Վետազոտվողին ներկայացվում է 3, 4, 5 բառից, վանկից կամ
զոտվողի հիշողական գործունեության ռազմավարական առանձնա- թվից բաղկացած կարճ շարք ն առաջ արկվում է վերարտադրել դրանք:
հատկությունները, այնպես էլ եզրային էֆեկտի արտահայտվածության Դրանից հետո նրան ներկայացվում է նմանատիպ տարրերից բաղկա-
աստիճանը: ցած մեկ այլ շարք, որը նա նս պետք է վերար տադրի: Դրանից անմիջ ա-
Մոռացման ֆիզիոլոգիական բնութի ուսումնասիրությ ունները պես հետո հետազոտվողին խնդրում են վերարտադրել առաջին շարքը:
խնդիր են դնում ուսումնասիրելու, թե արդյոք մոռացման հիմքում ըն- Սիատեսակ՝ հոմոգեն, գործունեության արգելակող ազդեցությու-
կած է հետքերի թուլությունը, թե դրանց արգելակումը ինտերֆերենցող նը կդրսեորվի նրանում, որ հետազոտվողը կան ընդհանրը ապես չի կա-
գործոնների կողմից: Նման տիպի հետազոտությունների ժամանակ րողանա վերադառնալ առաջին շարքին, կամ ի վիճակի կլինի վերար-
ստուգվում է մարդու կարողությունը մտապահել տվյալ ինֆորմացիայի տադրել շատ ավելի քիչ քանակությամբ էլեմենտներ, կամ էլ կվերար-
շարքը որոշակի կոնկրետ ժամանակահ ատվածում, որում բացակայում տադրի մի շարք, որը մասնակիորեն կներառի նան երկրորդ շարքի
է այլ տիպի գործունեությունը, ն ուսումնասիրվում է, թե ինչպես է ազ- տարրերը, այսինքն` ի հայտ կգա հոգեբանությունում հայտնի կոնտա-
դում կողմնակի գործունեությունը: մինացիա երնույթը:
Այս խմբին պատկանող առավել հասարակ մեթոդները ներկայաց- Հիշողության իմաստային մակարդակի ուսումն ասիրման համար
վում են ստորն. հիմնականում օգտվում են միջնորդավորված մ տապահման ուսումն ա-
1. Վետազո տվողին ներկայացվում է վանկերի, բառերի կամ թվերի սիրման մեթոդներից, որոնք մշակվել են Լ. Վ. Վիգոտսկու, Ա. Ն. Լեոն-
կարճ շարք, որը բաղկացած է 4, 5, 6 տարրերից, մյուս դեպքում առա- տնի ն Լ. Վ Զնակովի կողմից: Միջն որդավորված մտապահման մեթոդի
ջարկվում է դրանք վերարտադրել անմիջապես ներկայացնելուց հետո էությունը կայանում է նրանում, որ հետազոտվողին առաջ արկվող բա-
ու նույն հերթականությամբ, իսկ մյուս դեպքում 30 վայրկյան, 1 րոպե ն ռերի շարքը մտապահել ու համար տալիս են երկրորդական նկարներ ն
2 րոպե դադարից հետո: Հետքերի թուլությունն արտահայ տլում է նրա խնդիր է դրվում տրամաբանորեն կապել յուրաքանչյուր բառը որոշակի
նում, որ ներկայացումից անմիջ ապես հետո արդյունավետ կրկնելուց կոնկրետ նկարի հետ: Հաղթահարելով փորձության այս մսսը՝ հետա-
հետո հետազոտվողը բախվում է դժվարությունների հետ, երբ վերար- զոտվողը դրանից հետո պետք է վեր ան այի ընտրված նկարները ն յու-

1 22

րաքանչյուր անգամ անվանի այն բառը, որի մտապահման համար 1.1 ԿԱՐՃԱՏԵՎ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ԾԱՎԱԼԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ

տվյալ նկարը կիրառվել է: (Ջեկոբսի մեթոդը)

Սյս պարագայում հետազոտվողին ներկ այացվում է ոչ թե ազդակ-
ների մեկ շարք, որը ենթակա է մտապահման, այլ ազդակների երկու Նպատակը. թվային նյութի հիման վրա որոշել կարճատն հիշո-
շարք, որոնցից առաջինը՝ մտապահման ենթակա բառը հանդիսանում է ղության ծավալը:

մտապահման առարկա, իսկ երկրորդը` օժանդակ նկարները` մտա-
պահման միջոց: Հետա զոտողը գնահ առում է ինչպես օժանդակ կավե-
րի բնույթը, որոնք հետազոտվողը ստեղծում է բառերի ն նկարների
միջն, այնպես կ ըն տրված կամ առաջ արկված օժանդակ նկարների մի-
ջոցով բառերի վերհիշման արդյուն ավետությունը: Աշխատանքի իրականացման ընթացքը
Միջնորդավորված մտապահման մեթոդի յուրահատուկ տարբե- Գիտափորձը կազմված է չորս փուլ երից:
րակ է հանդիսանում մեկ այլ մեթոդ, որը հայտնի է «պիկտոգրամ» ան- Առաջին փուլն անց է կացվում թվերի առաջին հավաքակազմի
ԱՔ տա զուտվողի համար Ա 12-15 բառերից Բան հետ: Հետազոտողը հետազոտվողի համար հերթականությամբ կար-
ացա արք, ո արավո ա ապես պատ , օրինա - լ
ԱԱաած, Լ զարգացում» ե Նր Աի կարողանար Նոան դում է թվերի յոթ շարքերը սկսելով ամենակարճից: Յուրաքանչյուր
' շարքի ներկայացումից հետո հետազոտվողը արձանագրության մեջ

որ Բառերը, ետա զոտվողը ն: էրա արի աաա գրավոր վերարտադրում է շարքի անդամները այն հերթականությամբ,
շան, որոնցնպելով նա պետք է հետո հիշի նշանակած բառը: ի որ որով դրանք կարդացել է հետազոտվողը:

Առաջա դրանքի նյութերը. թվերի 4 հավաքակազմ, յուր աքանչյու-
րում 7 շարք թիվ, որոնք պարունակում են 4-ից 10 անդամներ (շարքերը
բաղկացած են պատա հական թվ երից): Տե՛ս հավելված 1:

ներկայացվող բառերը չի կարելի ներկայացնել պատկերավոր, հետա- 2-րդ, 3-րդ, 4-րդ փուլերն անց են կացվում նույնությամբ, սակայն
զոտվողը կարող է կիրառել կամ հայտնի պայմանական նշաններ, կամ թվերի այլ հալաքակազճով:
պատկերել իրավիճակ, որը հիշեցնում է տվյալ բառը: Դրանից հետո հետազոտվողը բանավոր հաշվետվություն է տա-

Ստորն սույն ձեռնարկի սահմաններում կներկայացնենք հ իշողու-
թյան ուսումնասիրման մոտ երկու տասնյակ մեթոդներ` մանր ամասը
նկարագրելով հետազոտման ընթացքը, անհրաժեշտ առաջ ադրանքի
նյութերը ն սարքավորումները, արդյունքների արձանագրման, վերլ ու-
ծության ն մեկնաբանման եղանակները:

լիս, թե ինչպիսի հնարներ է օգտագործել շարքի մտապահման համար:

Վետազոտողը աղյուսակ 1-ում նշում է հետազոտվողի վարքի իր դի-
տարկումները:

7-7 ո ող արձան ուն

տա ա ու
ռլ | Երկրորդ փուլ որորդ փուլ որրորդ փուլ

Աղյուս

Գրականություն

1. Ճուոոօօո 8, Լաո ո 324 07134 :1161. Օքճղ, 1992.

2. Խաումա 3., ԼԹոտլՂԵ ԿՅԼՕՑՇՒՑ: Շ1թւ՛ք ԵԼ 1 ԱքօԱՇօօու. /Լ:1 97 8.

3. 1Խքղ /Ճ. Ե., Թոռխճ ւած 1 ՈՅԽՏՂԵ.- ԽԼ, ՍՏո-Ցօ ԽԱ, 1975.

4. Լ Շաօոօոյ ոՀոա։ / 110 ք6ւ էՕ. Ե. Ը ուոծոթաութ, 8. 2. Ք0ոոօ88. ԽԼ: ՎօՔօ,

19968. 9.
5. Շնխաթոօտ /. /., Աթօճուօխեւոօյթ 010 ուտ ոմ // 936 թու Ի ԵԼՇ ու 68 010 114 6016 10.
քու ՛Է 2. ԽԼ: ԼԹղան ւը, 1987. Հրահանգ.

Ձեզ հերթականությամբ, սկսած ամենակարճից, կներկայացվեն
պատահական թվերի շարքեր, որոնք պարունակում են 4-ից 10 անդամ-
23 24

ներ: Ձեր խնդիր ն է մտապահել ն վերարտադրել թվերը այն հերթակա- 7. Համադրել անհատական ն խմբային տվյալները (կարճատնհի-

նությամբ, որով Ձեզ ներկայացվել են: շողության ծավալը ն նյութի քանակի ն մտապահման արդյու-
նավետության կախվածության գրաֆիկը):
Արդյուն քն եր ի մշակումն ու վերլուծությունը. 8. Ստացված քանակական տվյալների ն հետազոտվողի բանա
1. Գիտափորձի յուրաքանչյուր փուլի արդյունքները համեմատել վոր հաշվետվության հիման վրա վերլուծել տվյալ հետա-
ներկայացված նյութի հետ: Հ նշանով աղյուսակում նշվում են զոտվողի մտսպահման գործունեության ըն թացքը:
ճշգրիտ վերարտադրված շարքերը: Մաս նակի, ոչ ճիշտ հերթա-
կանությամբ կամ սխալներ ով վերարտադրված շարքերը նշվում Աղբյուր Լք ու ոօ օծոթմ, 5օոծք ոխօամոթօմ ո ոքուաոյտօն
են-նշանով: Ը օօռ:079ԾՐ 28: ՖՎՇՇ. Ա06օ0626 // 110. 06 ոթ քօյ. Ճ. /Ճ. քած ոճ, Ը. Ճ. Խոււռ-
2. Հաշվարկվում է յուրաքանչյուր փուլի ճշգրիտ վեր արտադրվող Վ684. ՇԼ6.: Լաւծք , 2000. 95 օ.

շարքերի տոկոսը: Կազմել չորս փուլերի արդյունքների ամ-
փոփաղյուսակ: Տե՛ս աղյուսակ2.
1.2 ՕՊԵՐԱՏԻՎ ՀԻՇՈՂՈՒ ԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵ ՐԻ

Աղյուսակ 2 - Արդյունքների ամփոփ աղյուսակ ՈՒՍՈՒՍՆ ԱՍԻՐՈՒՄ
արք րարտադր արդյո
ուսում նասիրումը, այն ժամանակ, երբ այն կրում է հիմնական ֆունկ-
ցիոնալ կշիռը:
ճշգրիտ վեր- Առաջադրանքի նյութերը. թվերով բլանկը (10 շարք՝ յուր աքանչյու-
ար տադրված րում 5 թիվ): Տես հավելված 2:

շարքերի «6

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը

Յ. Կառուցել նյութի քանակի ն մտսպահման արդյունավետության Փորձարկողը հերթականությամբ կարդում է հինգ թվանոց տասը
կախվածության գրաֆիկը: շարքերը: Վետազոտվողը պետք է յուրաքանչյուր շարքը ներկայացնե-

4. Հաշվել կարճատն հիշողության ծավալը ՄՀՃՀՈ/ՈՀՒՆ/2 բանա- լուց հետո մտապահի թվերը այն հերթականությամբ, որ ով ըն թերցվել է,
ձնով, ուր Ճ-ն շարքի առավելսգույն երկարությունն է, որը ապա մտքում գումարի առաջին թիվը երկրորդին, երկրորդը` երրորդին,
ճշգրիտ վերարտադրվել է բոլոր փորձերի ընթացքում, ո-ը՝ երրորդը` չորրորդին, չորրորդը` հի նգերորդին: Արդյունքում ստաց ված
փորձերի քանակը (այս պարագպում` 4) ո-ը` ճշգրիտ վերար- չորս գումարային թվերը հետազոտվողը գրում է պատաս խանների
տադրված շարքերի քանակը, Ճ-ն յուրաքանչյուր հաջորդ թերթիկում: Երկու շարքերի ընթերցման միջն դադարը 15 վայրկյան է:
շարքի թվի ավել ացման ինտերվալ ը (այս պարագայում` 1) :

Հրահանգը.

5. Հաշվել ճշգրիտ վերարտադրված շարքերի միջին ցուցանիշը «ես կկարդամ թվեր` տասը շարք` յուրաքանչյուրում հինգ թիվ: Ձե
(7) բոլոր փուլերի ընթացքում ողջ խմբի համար ն անհատա- խնդիրն է մտապահել ա հին: վեր այն հեր անանու ամբ, ո ով
կան գրաֆիկը զուգակցել խմբային կախվածության գրաֆիկով: ր Գոու Դ ԻԳ Քարը 1. ուրք իո ոԷ

ընթերցվել է, ապա մտքում գումարեք առաջին թիվը երկրորդին,
երկրորդը երրորդին, երրորդը՝ չորրորդին, չորրորդը հինգերորդին:
Արդյունքում ստացված չորս գումարային թվերը գրում եք պառաս-
խանների թերթիկում»

25 26

6. Հաշվել կարճատն հիշողության ծավալը ողջ խմբի համար:

Արդյ ուն քն եր ի մշակում ն վերլու ծություն: Առաջին ն երկրորդ փուլերի արդյունքների մշակումն ու վերլու-

1. Վաշվել ճիշտ գրված գումարելիների քանակը: ծությունը:

2. Վաշվել խմբային միջին ցուցանիշը ն այն համեմատել անհատա- 1. Որոշել ճշգրիտ վերարտադրված նկարների ն թվերի միջին
կան տվյալն երի հ ետ: (Գումարելի ների առավելագույն թիվը 40 է: ցուցանիշը (երկու փորձերում էլ) հետազոտվողների յուրա-
Հետազոտությունների տվյալներով հասուն տարիքի մարդու քանչյուր խմբի համար:
համար նորման 30 նավելի է): 2. Ստացված միջին ցուցանիշները անցկացնել աղյուսակ: Տե՛ս ա-

ղյուսակ 3.
Աղբյուր. 7 Կաթ ոօ ՕոՕԻՈՎՇՇԵԱՇ ՊԵՇՐԵԼ յտ ոքօֆօ160քճ տ ոքօ ֆօքոթո-
ՅԱ / Օո8. քյ. Ճ. Փ 1877թ թր. Լ61ք038 8076հ, 1992. 6 6. Աղյուսակ 8 - Արդյունքների ամվոփ աղյուսակ
Խնդիր ճշգրիտ վերարտադրությու նների
միջին ցուցանիշները
1.3 ՈՉ ԿԱՄԱԾԻՆ ՄՏԱՊԱՀՄԱՆԵՎ ՆՐԱ առարկաների թվերի
ԱՐԴՅ ՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅ ԱՆ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ Առարկաների դասակարգում
(Պ. Զինչ ենկոյի մեթոդիկան) Թվային շարքի կազմում

Նպատակը. բացահայտել ոչ կամածին մատապահման արդյու- Յ. Աղյուսակում ներկայացված տվյալների վերլուծության հիման
նավետության կախվածությունը անձի գործունեության բնույթից: վրա եզրահանգումներ կատարել ոչ կամածին մտապահման

արդյունավետության պայմանների վերաբերյալ:

Առաջա դրանքի նյութերը. 16 նկար, որոնք հեշտ դասակարգվում 4. Հաստատել այն պայմանները, որոնք առանձին դեպքերում
են 4 խմբի: Բացի պատկերից յուրաքանչյուր նկարի աջ վերին անկյու- օգնել են առարկաների ն թվեր ի մտապահմանն այն իրավիճակ-
նում գրված է երկնի շ թիվ: Տե՛ս հավել ված 3: ներում, երբ նրանք ֆոնային ազդակներ են եղել:

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը

Փորձը կազմված է երկու փուլից: Բոլոր փորձարկվողները բա- Աղբյուր. 11քո Թ 81 ոօ ոօ 7օթուք / ԼՔ. թօ. Ճ. ԷԼ 76056885, )Օ Ե.
ժանվում են երկու ենթախմբի: 1 տո ոթոքօուծք. - ԽԼ: ԽՐ, 1972. 1396.

Առաջին փուլ: Առաջին խմբին տրվում է հետնյալ հրահանգը. «Ձեր
հետ կանցկացվի փորձ, որում ստուգվում է ընդհանուր գործոն ների

համաձայն առարկաների դասակարգման Ձեր ընդունակությունը: Ջեր 1.4 ԿԱՄԱԾԻՆ ԵՎ ՈՉ ԿԱՍԱԾԻՆ ՄՏԱՊԱՀՍԱՆ
խնդիրն է մտքում դասակարգել բոլոր պատկերները չորս խմբի»: ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒ ԹՅ ԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ
Ավարտին հետազոտվողներին առաջ արկում են գրավոր, ցան կացած (Պ. Զինչենկոյր մեթոդիկան)

հեր թականությամբ, վարարտադրել սկզբում նկարները, ապա` թվերը:

Երկրորդ փուլ Երկրորդ խմբին ներկայացվում է նույն նյութը Նպատակը. ուսումնասիրել կամածին մտապահման արդ-
հետնյալ հրահանգով. «Ձեր խնդիրն է նկարների վրայի թվերը մտքում յուն ավե տության պահանջ ները, համեմատել կամածին ն ոչ կամածին
դասավորել հեր թականությամբ՝ փոքրից մեծ» Ավարտին հետազոտ- մտապահման արդյունավետություն ը:
վողներին առաջ արկում են գրավոր ցանկացած հերթականությամբ
վեր արտադրել սկզբում թվերը, ապա՝ նկարները: Առաջադրանքի նյութերը 16 նկար, որոնք հեշտությամբ դա-

սակարգվում են 4 հիմնական խմբի: Տես հավելված 4:

27 28

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը 1.5 ԱՆՄԻՋԱԿԱՆ ԵՎ ՄԻ ՋՆՈՐԴԱՎՈՐՎԱԾ ՄՏԱՊԱՀՍԱՆ

Հետազոտությունը կազմված է երկու փուլից: Բոլոր հետազոտ ՈՒՍՈՒՍՆ ԱՍԻՐՈՒՄ
վողները բաժանվում են եր կու ենթախմբի:

Առաջին փուլ: Առաջին ենթախմբին տրվում է հետնյալ հրահա նգը. Նպատակը. որոշել, թե կապերի համակարգի վրա հենված հի-
«Ձեզ երկու-երեք րոպեով կներկայացվ 16 նկար. Ձեր խնդիրն է դրանք շողությունը որքանով կարող է մեծացնել մտապահվող նյութի ծավալը
ուշադիր դիտարկել ն փորձել մտապահել»: Դրանից հետո հետազո- ի համեմատություն այն ծավալի, որը մտապահվում է անմիջական
տողը հավաքում է նկարները ն փորձարկվողները պետք է գրավոր մտապահման ժամանակ:
շարադրեն նկարների անվանումները ցանկացած հերթականությամբ:

Երկրորդ փուլ: Հետազոտվողների երկրորդ ենթախմբին ներկա- Առաջա դրանքի նյութերը. իրար հետ չկապակցված 20 բառ ն 20
յացվում է նույն առաջադրանքի նյութերը ն տրվում է հետնյալ զույգ բառեր: Յուրաքանչյուր զույգ իրար միջն կապված է ցանկացած
հրահանգը. «Ձեզ երկոււ՛երեք րոպեով կներկայացվի 16 նկար Ձեր ձնի զուգորդմամբ, զույգի առաջին բառերը միջնոր դավորող բառերն են,
խնդիրն է դրանք ուշադիր դիտարկել ն դասակարգել 4 հիմնական երկրորդը օբյեկտ-բառերը, որոնք ն հետազոտվողը պետք է մտապա-
խմբեր ի»: Դրանից հետո հետազոտողը հավաքում է նկարները ն փոր- հի: Տես հավելված 5:
ձարկվողները պետք է գրավոր շարադրեն նկարների անվանումները
ցանկացած հերթականությամբ: Աշխատանքի իրականացման ընթացքը

Գիտափորձը կազմված է երկու փուլի ց:

Երկու փորձերի տվյալների մշակումն ու վերլուծությունը. Առաջին փուլ: Վզետազոտողը ներկայացնում է իրար հետ չկա-

1. Որոշել ճիշտ վերարտադրված նկարների միջ ին ցուցանիշը եր- պակցված 20 բառեր` նրանց միջն 2 վայրկյան դադարներով: Շարքի

կու խմբերում էլ: ներկայացումից հետո հետազոտվողը պետք է վերար տադրի բառերը

2. Գրանցել ստացված տվյալն եր ըաղյուսակ 4-ի մեջ. ցանկացած հերթականությամբ: Փորձի ավարտից հետո հետազոտվողը

խոսքային հաշվետվություն է ներկայացնում այն մասին, թե ինչպես է
Աղյուսակ 4 -Արդյուկք ների ամփոփ աղյուսակ նա մտապահել բառերը:

Խնդիրը ճիշտ վերարտադրված Երկրորդ փուլ : Վետազոտվողը կարդում է 20 զույգ բառեր նրանց
նկարների միջին ցուցանիշը միջն 2 վայրկյան դադարներով: Շարքի ներկայացման ավարտից հետո
Կամածին մտապահում հետազոտվողը կարդում է միջնորդավորող բառերը (նրանց ընթերցման
Ոչ կամածին մտապահում հաջ որդականությունը փոխվում է), իսկ հետազոտվողը պետք է ան-
վանի համապատասխան օբյեկտ-բառերը: Սխալ վերարտադրված
Աղբյուր. 1քոթղաթ ւ ոօ ոռչօ76 ա / ԼՔ. քօշ. Ճ. ԷԼ 71Շօողծօոճ, ԷՕ. Է. պատասխանները, ինչպես նան խոսքային հաշվետվությունը, թե ինչ-
Լոութոթծուծք. Խ/.: Խ115, 1972. 139 6. պես է հետազոտվողը կապել բառերը, գրանցվում են հետազոտողի

կողմից:

Առաջին փուլի հրահանգ.

«Ձեզ կներկայացվեն իրար հետ չկապակցված 20 բառեր: Ձեր
խնդիրն է մտապահել դրանք ն վերարտադրել ցանկացած հերթակա-
նությամբ»:

Երկրորդ փուլի հրահանգ.

«Ձեզ կներկայացվի բառերի շարք, որն ընդգրկում է 20 զույգ

29 30

բառեր. առաջին բառը միջնորդավորող բառն է, երկրորդը` օբյեկտը: Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը

Շարքի ընթերցումից հետո, Ձեզ նս մեկ անգամ կը նթերցվեն միջնորդա- Փորձն անց է կացվում երեք փուլով.
վորող բառերը ն Ձերխնդիրն է վերարտադրել օբյեկտ-բ առերը»: Առաջին փուլ: Փորձարկողը հետազոտողի համար ընթերցում է 15
անիմաստ վանկեր: Նյութի ներկայացումից հետո հետազոտվողը պետք
Արդյունքների մշ ակու մն ու վերլուծությունը. է դրանք վերարտադրի պատահական հերթականությամբ:
1. Որոշել առաջին ն երկրորդ փուլերում ճշգրիտ ն սխալ վեր- Երկրորդ փուլ: Փորձարկողը ընթերցում է իրար հետ իմաստային
արտադրված բառերի քանակը: կապ չունեցող բառեր: Նյութի ներկայացումից հետո հետազոտվողը
2. Կազմել երկու փուլ երի արդյունքների ամփոփ աղյուսակ. պետք է դրանք վերարտադրի պստահական հերթականությամբ:
Երրորդ փուլ: Փորձարկողը ընթերցում է իմաստով իրար հետ
Աղյու սավ 5 -Արդյու (ք ների ամփուի աղյուսակ կապված բառեր: Հետազոտվողի խնդիրն է դրանք վերարտադրել պա-

Փուլի 7» | Վե տադրությունն ան տահական հերթականությամբ:

ճշգրիտ սխալ Փուլերի միջն անհրաժեշտ է պահպանել առնվազն 5 րոսի
1 ժամանակահատված:
2

Առաջին փուլի հրահանգը.

3. Որոշել մտսպահման արդյունավետության մեծացման գործա- «Ձեզ կներկայացվեն 15 անիմաստ վանկեր: Ձեր խնդիրն է դրանք
կիցը հատուկ միջնորդավորող միջոցների օգտագործմանն մտապահել ն վերարտադրել ցանկացած հերթականությամբ»:
անցնելիս հետեյալ բանաձնով. ՃՀ(/օ-ՆՈ)/ԲՄՕ" 10090, ուր ճ-ն Երկրորդ փուլի հրահանգը.
մտապահման արդյունավետության մեծացման գործակիցն է, «Ձեզ կներկայացվեն իրար հետ իմաստային կապ չունեցող 15
Կ/օ-ն միջնորդավորված, Կո-ւը անմիջական մտապահման բառ: Ձեր խնդիրն է դրանք մտապահել ն վերարտադրել ցանկացած
ճշգրիտ վեր արտադրությունն երի քանակը: հերթականությամբ»:

4. Վամեմ ատել երկու փուլերի արդյունքները, օգտագործելով ոչ Երրորդփուլի հրահանգը.
միայն քանակական տվյալները, այլն հետազոտվողների խոս- «Ձեզ կներկայացվեն իմաստով իրար հետ կապված 15 բառ: Ձեր
քային հաշվետվությունները ն հետազոտողի դիտումները: խնդիրն է դրանք մտապահել ն վերարտադրել ցանկացած հերթակա-

նությամբ»:

Աղբյուր. Յու օոոօ 1. ԼԼ Լճոոծ 8 5 ԲՇԱՇքաոացոՂ ՅԵ ԵօԱ տ 6օՐմաո ոոուօմ ոօ ռ-

1օղծուռ, (116.: Լեոտք, 2002. Արդյունքների մշ ակու մն ու վերլուծությունը.

1. Որոշել յուրաքանչյուր փուլում հետազոտվողի կողմից ճշգրիտ
վերար տադրված բ առերի քանակը:

2. Որոշել խմբում ճշգրիտ վերարտադրված բառերի միջին ցու-
ցանիշը:

3. Ստացված տվյալներն անցկացնել աղյուսակ: Տե՛ս աղյուսակ 6.

1.6 ՄՏԱՊԱՀՄԱՆ ՎՐԱ ՆՅՈՒԹԻ ԻՄԱՍՏԱՎՈՐՎԱԾՈՒԹՅԱՆ
ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ

Նպատակը. ուսումնասիրել նյութի մտապահման արդյունավետու-
թյան կախվածությունը նրա իմաստավորվածությունից:

Առաջա դրանքի նյութերը: 15 անիմաստ վանկեր, 15 իրար հետ
իմաստային կապ չունեցող բառեր ն 15 իմաստով իրար հետ կապված
բառեր: Տե՛ս հավելված6:
31 32

Աղյուսակ 6 - Արդյուկք ների արձանագրման աղյուսակ Երկրորդ փուլ: Հնտազոտվողների երկրորդ խմբին փորձարկողը

Առաջադրանքի նյութերը Հետազ ոտվողի կողմից Խմբայինմիջին առաջ արկում է բազմապատկել երկնիշ թվերը:
ճշգրիտ վերարտադ րված ցուցանիշը Երրորդ փուլ: Հետազոտվողների երրորդ խմբին առաջ արկվում է
բառերի քանակը մտապահել ն վերարտադրել իմաստով իրար հետ չկապված 10 բառ-

Անիմաստ վանկեր
Իրար հետ
իմաստային կապ
չունեց ող բառեր
Իմաստով իրար

երը:
Չորրորդ փուլ- Փորձարկողը առաջարկում է բոլոր խմբերին վե-
րարտադրել առաջին փուլի բառերը:

հետ կապված բառեր Առաջին փուլի հրահանգը ( բոլոր հետազոտվողներին).
«Ձեզ կներկայացվեն իմաստով իրար հետ չկապված 15 բառ: Ձեր
4. Աղյուսակում ներ կայացված տվյալների հիման վրա եզրահան- խնդիրն է մտապահել ինչքան հնարավոր է շատ բառեր ն դրանք գրա-
գումներ կատարել նյութի իմաստավորվածությունից մտապահ- վոր վերարտադրել ցանկ ացած հերթականությամբ»:

ման կախվածության մասին: Երկրորդ փուլ ի հրա հանգ ը (հետազոտվողների երկրորդ խմբին).

5. Անհատական տվյալները համեմատել խմբայինի հետ: «Ձեզ կներ կայացվեն մի քանի զույգ երկնիշ թվեր: Ձեր խնդիրն է
դրանք բազմապատկել մտքում ն գրել ստացված արդյունքը»:
Աղբյուր. Յուսաւօ 1. Ա. Ոռոչո» 8 55օոօքո խայ էօ 2 ԷՐ: աՑոօն Երրորդփուլի հրահանգը ( հետազոտվողների երրորդ խմբին).

ՈՍ. ոքր ու. - ԸԱՑ.: Լրողօք, 2002. «Ձեզ կներկայացվեն իմաստով իրար հետ չկապված 10 բառ: Ձեր

խնդիրն է մտապահել ինչքան հնարավոր է շատ բառեր ն դրանք գրա
վոր վերարտադրել ցանկացած հեր թականությամբ»:

1.7 ՀԻՇՈՂՈՒ ԹՅԱՆ ՄԵՋ ՆՅՈՒԹԻ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՎՐԱ ԱԶԴՈՂ Չորրորդ փուլ ի հրահանգը (բոլոր հետազոտվողներին).
ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԻ ՈՒՍՈՒ ՍՆԱՍԻՐՈՒՄ «Դուք պետք է գրավոր վերար տադրեք առաջին փուլի 15 բառը»:
Նպատակը. մնեմիկ հետքերի պահպանման հիման վրա կողմնակի Արդյունքների մշակում ն վերլուծու թյուն
գործունեության ազդեցության ուսումնասիրում: 1.Դաշվել առաջին փուլում հետազոտվողների կողմից վե-
րարտադրված բառերի խմբային միջին ցուցանիշը:
Առաջա դրանքի նյութերը. իմաստով իրար հետ չկապված 15 բառ, 2. Դաշվել հետազոտվողների առաջին խմբի կողմից հանգստից
14 երկնիշ թիվ հետերոգեն շեղման համար, իմաստով իրար հետ հետո չոր րորդ փուլում առաջին փուլի վերարտադրված բառերի
չկապված 1 0 բառ՝ հոմոգեն շեղման համար: Տե՛ս հավել ված 7: խմբային միջին ցուցանիշը:
3. Վաշվել հետազոտվողների երկրորդ խմբի կողմից թվերի բագ
Աշխատանքի իրականացման ընթացքը մապատկումից հետո (հետերոգեն շեղում) չորրորդ փուլում
Փորձարկողը հետազոտվողների ն բաժանում է երեք խմբի: առաջին փուլի վերարտադրված բառերի խմբային միջին ցու-
Փորձը չորս փուլից է կազմված: Հետազոտվողների առաջին ցանիշը:
խումբը մասնակցում է առաջինն չորրորդ փուլերին: 4. աշվել հետսզոտվողների երրորդ խմբի կողմից բառերի
Առաջին փու: Փորձարկողը կարդում է ն առաջ արկում բոլոր հե- վերարտադրումից հետո (հոմոոգեն շեղում) չորրորդ փուլում ա
տազոտվողներին մտապահել իմաստով իրար հետ չկապված 15 բառ: ռաջին փուլի վերարտադրված բառերի խճՃճբային միջին ցուցա
Ապա հետազոտվողները պետք է գրավոր վեր ար տադրեն բառերը ցան- նիշը:
կացած հերթականությամբ:

33 34

5. Ստացված տվյալները ներմուծել համապատասխան աղյուսակ: 1.8 ԱՆՁԻ ԴԻՐՔՈՐՈՇՈՒՄՆԵՐԻՑ ՍՏԱՊԱՀՄԱՆ

Տես աղյուսակ 7. ԿԱԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ
Աղյուսակ 7 - Արդյու (քների վերլուծության ամփուի աղյուսալյ Նպատակը. ուսումնասիրել բառերի մտապահման կախվածու-
Առաջին փուլի 15 բառերի Վերարտադ րված բառերի թյունը անձի դիրքորոշումներից:
վերարտադրման պայմանները խմբային փցին ցոց անիշը

Դրանց ներկայացումից
անմիջապես հետո
Հանգստից հետո

7 զույգ թվ երի բազ մապատկու մից

Առաջա դրանքի նյութերը. իրար հետ իմաստային կապ չունեցող
20 բառերի երկու հավաքակազմ: Տես հավելված 8:

հետո (հոտերոգ են շեղ ում) Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
10 իրար հետ իմաստով Փորձը կազմված է երկու փուլից:
չ կապված բառերի վերարտա դրումից Առաջին փուլ: Փորձարկողը առաջ արկում է մտապահել ն վերար-
հետո (հոմոգեն շեղ ում) տադրել առաջին հավաքակազմի բառերը:
Երկրորդ փուլ: Փորձարկողը ներկայացնում է երկրորդ հավաքա-
6. Վաշվել ռետրոակտիվ արգելակման ցուցանիշը հետնյալ բա- կազմի բառերը: Հետազոտվողի խնդիրն է մտապահել ն պահպանել «ո»
նաձնով ԹՀ((Ճ-8)/Ճ»« 10096, որտեղ Ճ-ն անմիջ ապես վեր արտա- տառը պարունակող բոլոր բառերը: Ապա հետազոտվողը պետք է
դրված բառերի քանակն է, Ց-ն որոշակի գործունեությամբ միջ- վեր արտադրի երկրորդ հավաքակազմի բոլ որ բառերը:
նորդավորված վեր արտադրված բառերի քանակը:
7. Ստացված տվյալները ներմուծել աղյուսակ 8. Առաջին փուլի հրահանգ.

«Ձեզ կներկայացվի իրար հետ իմաստային կապ չունեցող 20
բառ: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն վերարտադրել դրանք ցան կացած
հերթականությամբ»:

սակՑ -Ռետրո ման ան. ա աղյուսակ
Դա ծու նե ն | Ռետ, այ ակման ան.

Հանգիստ

Երկրորդ փուլ ի հրա հանգ.

«Ձեզ կներկայացվի իրար հետ իմաստային կապ չունեցող 20
բառ: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն վերարտադրել «ո» տառը պարու-
նակող բոլոր բառերը ցանկ ացած հեր թականությամբ»: Բառերը ներկ ա-
յացնելուց հետ փորձարկողը տալիս է հետնյալ հրահանգը. «Դուք
պետք է վերարտադրեք երկրորդ հավաքակազձի բոլոր բառերը»:

մա ում
Բառե ահում

8. Ստացված արդյունքների հիման վրա եզրահանգում կատարել
նյութի վերարտադրման վրա շեղման տարբեր տեսակների
(նան հանգստի) ազդեցության առանձնահ ատկությունների մա-

սին: Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը.
1. Վաշվել առաջին ներկրորդ փուլի ճշգրիտ վեր արտադրված բա-
Աղբյուր. քրո ոօ 06 Աթ), 56»Շոօք ա ոթԹ:ւՅ 75021 տ ոքոատյոօն ոօ ո- ռերի քանակը:
«Օոօ1ւ: ՖՎՇԾ . ՈՕօ0616 // ԱԾուօ6 ւթ քօյւ /Ճ. Ճ. քքուտօ88, Ը Ճ. ԽԱՇ 88. 2. Ղաշվել առաջին ն երկրորդ փուլերում «ո» տառը պարունակող
ՇԱԹ.: Լեւոօք,2000.- 120 6. բառերի քանակը: Վերլուծել, թե որ բառերն է հետազոտվողը

նախ ն առաջ վերարտադրում (հատկապես երկրորդ փուլում):

35 36

3. Կատարել եզրակացություն հետազոտվողի կողմից մտապահ- Աղյուսակ 9 - Տվյալների ամփոփ աղյուսակ
ման ն հաջորդող վերար տադրման վրա դիրքորոշման ազդեցու- 7 Բառե ն Հան հաճա ուն
թյան մասին: 1. մու

Աղբյուր. 7Խքոչ /Ճ. Ե. Թոռ նու տծ ո ոճա ջ. ԽԼ, 1975. 25. եկավա

Աղբյուր. Ըօօոօոօառմ ՖԽ /Ճ. 7Թ6օքաօքոծաւ ոքճաաա ոմ ոօ օ6ճաը

1.9 ՍՏԱՊԱՀՄԱՆ ՎՐԱ ՆՅՈՒ ԹԻ ՀՈՒ ԶԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ոժոօ7օոյու - ՊԼ, 1975. -516.
ԵՎ ՆՇԱՆԱԿԱԼԻՈՒԹՅԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒ ԹՅ ԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ

1.10ՊԱՀՊԱՆՍԱՆ ԺԱՍԱՆԱԿ ՆՅՈՒԹԻ ՈՐԱԿԱԿԱՆ

Նպատակը. հուզական երանգավորում ունեցող նյութի մտապահ-
Տ կը զակ րանգավոր ցող նյութի ր ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ

ման առանձնահ ատկությունն երը:

Առաջադրանքի նյութերը. իմաստով իրար հետ չկապված 25 բառ: Նպատակը. բացահայտել այն փոփոխությունները, որոնց հիշո-
Տե՛ս հավելված 9: Ան մեջ նյութը ենթարկվում է պահպանման գործընթացի ժամա-
ակ:
Աշխատանքի իրականացման ըն թա ցքը:
Փորձն անց է կացվում հետազոտվողների խմբի հետ: Առաջադրանքի նյութերը. նկար:
Փորձարկողը կարդում է հետազոտվողներին իմաստով իրար հետ
չկապված 25 բառը: Դրանից հետո հետազոտվողները դրանք պետք է Աշխատա նքի իրակ անա ցման ընթացքը

վերարտադրեն ցանկացա» հաջորդականությամբ: Հետո փորձարկողը Օգտագործվում է Ֆ. Բարտլետոի կողմից առաջարկված հաջոր-
խմբին առաջարկում է որոշել այն բառերը, որոնք հուզական կշիռ ունեն դական վերարտադրությունների մեթոդը: Փորձն անց է կացվում 10
ն նշանակալի են հետազոտվողի համար ն հաշվել դրանց հանդիպման հետազոտվողներից բաղկացած խմբում: Բոլորը՝ բացի մեկից, դուրս են
հաճախությունը խձնբի վերար տադրման ցուցակներում: գալիս լսարանից: Գրատախտակին կախվում է նկար, որը կարող է
ուշադիր զննել լսարանում մնացած հետազոտվողը: Շարունակելով

Հրահանգը. դիտարկել նկարը նա պատմում է բոլոր մանրամասնություններով
«Ձեզ կընթերցվեն իմաստով իրար հետ չկապված 25 բառ: Ձեր նկարի բովանդակությունը ներս մտած երկրորդ փորձարկվողին, որը,
խնդիրն է մտապահել հնարավորինս շատ բառեր ն դրանք գրավոր վե- սակայն, նկարը չի տեսնում: Երրորդ ներս եկածին երկրորդ հետազոտ-

րարտադրել ցանկացած հաջորդականությամբ»: վողը վերապատմում է նկարի բո վանդակությունը` այ դպես էլ այն չտես-
նելով: Այսպիսով հաջորդական բնութագրումները հաղորդվում են մե-
Արդյունքների մշակում ն վերլ ուծու թյուն կից մյուսին մինչն վերջ: Առաջինը բնութագրումը կատարվում է նկարի

1. Վետազոտվողների խմբում հաշվել յուրաքանչյուր բառի հան- անմիջական դիտարկմամբ, մնացած բոլ որը՝ ոչ:

դիպման հաճախությունը:
2. Որոշել այն բառերը, որոնք հուզական կշիռ ունեն ն նշանակալի Դրահանգ առաջ ին հետազոտվողին.

են հետազոտվողների խմբի համար: «Ձեր առջն նկար է, որի բովանդակությունը Դուք պետք է պատմեք
3. Ստացված տվյալները գրառել աղյուսակ 9-ում: լսարան հրավիրվող երկրորդ հե տազոտվողին»:

3Յ/ 38

Հրահանգերկրորդ նմյուս հետազոտվողներին. Երկրորդ փուլի առաջադրանքի նյութերը.

«Ձեզ կպատմեն մի նկարի բովանդակություն, որը Դուք չեք տես- Ճ մատրից, որը պարուն ակում է 9 երկրաչափական պատկեր, 8
նի: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն պատմել նրա բովանդակությունը մյուս մատրից, որը պարունակում է 9 երկր աչափական պատկեր, Շ մատրից,
հետազոտվողին»: որը պարունակում է 20 երկրաչափական պատկեր, որից 9-ը «հին» (8

մատրիցից) ն 11-ը «նոր»: Տես հավելված 10:

Արդյունքների մշակումը ն վերլուծությունը Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
Վերլուծվում է մոռացման գործընթացը, բնութագրման վեր ակ անգ- Հետազոտությունը կազմված է երկու փուլից:

նումը հետնյալ սխեմայով. Առաջին փուլ. Վետազոտողը կարդում է իմաստով իրար հետ
» կենտրոնական, գերակշռող ֆիգուրների վերարտադրումը, չկապված 10 բառ ն առաջարկում դրանք վերարտադրել ցանկացած
» ոչ էական դետալ ների քանակության վերարտադրումը, հերթականությամբ: Ապա հետազոտողը կարդում է իմաստով իրար հետ
» առարկաների չափերի ն գույների վերարտադրումը, չկապված 20 բառերի երկրորդ շարքը, որում պատահական հերթակա-
» միմյանց հանդեպ առարկաների դիրքի վերարտադրումը, նությամբ ընդգրկված են առաջին շարքի 10 բառերը: Հետազոտողը
» պատահական դետալ ների կորուստը, պետք է նշան տա այն բառերի հայտնաբերման պարագպում, որոնք
» հիմնական ղետալների կորուստը: նախօրոք ներկայացվել են: Դրանից հետո հետազոտողը ակտիվ վե-

րարտադրման համար առաջ արկում է 15 բառերի շարքը, իսկ ճանաչ-
Աղբյուր. Յոոսօ ոօ 1. Լ. Լռոժուծ 8 56ՇԱՇք ոթ ո 25րօ 1 ո 60 րոօն ման համար 30 բառերի շարքը, որում պատահական կերպով ընդ

ոՇոօ թո ոո. -- Ը16.: Լնոօք, 2002. գրկված են նախորդ շարքի 15 բառերը:
Երկրորդ փուլ: Փորձարկողը հետազոտվողին ներ կայացնում է Ճ
մատրիցը 10 վայրկյան ժամանակով: Վետազոտվողը պետք է նկարի

1.11 ԱԿՏԻՎ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՄԱՆ ԵՎ ՃԱՆ ԱՉՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ֆիգուրները ցուցադրումից 5 վայրկյան անց: Ապա հետազոտվողին
ՀԱՍԵՍԱՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒ ՍՆԱՍԻՐՈՒՄ ներկայացվում է Ց մատրիցը 10 վայրկյանով: 5 վայրկյան անց ցու-
ցադրվում է Շ մատրիցը, որի վրա նա պետք է ճանաչի «հին» ստիմուլ-
Նպատակը. ուսումնասիրել նույն նյութի վերարտադրման ն ճա ները (8 մատրիցից):
նաչման առանձնահատկությունները ն համեմ ատել այդ գործընթացն ե- Փուլերի միջն անպայման պետք է դադար լինի:

արդյուն ավետությունը:
րի արդյ մ թոք Հրահանգ 1 (առաջին փուլի համար).
Առաջին փուլի առաջադրանքի նյութերը. բառերի չորս շարք, «Ձեզ կներկայացվի իմաստով իրար հետ չկապված 10 բառերի
որոնք կազմված են հետնյալ կերպ. շարք, որից հետո դուք պետք է վերարտադրեք բառերը ցան կացած
Առաջին շարք - իմաստով ի րար հետ չկապված 10 բառ: հերթականությամբ»:
Երկրորդ շարք - իմաստով իրար հետ չկապված 20 բառ, որից 10-ը

առաջին շարքից: Հրահանգ 2 (առաջին փուլի համար).

Երրորդ շարք- իմաստով իրար հետ չկապված 15 բառ: «Ձեզ կներկայացվի իմաստով իրար հետ չկապված 20 բառերի
Չորրորդ շարք - իմաստով իրար հետ չկապված 30 բառ, որից 15-ը շարք: Եթե Դուք կնկատեք բառեր, որոնց նախկին փորձի ժամանակ
երրորդ շարքից: հանդիպել եք, նշան արեք փորձարկողին»:
Երրորդն չորրորդ շարքերի հաճար տրվում են համապատասխան
հրահանգներ:

39 40

Հրահանգ 3 (երկ րորդ փուլի համար). թակա բառերը ներկայացվում են բանավոր: Երկրորդում տեսո ղական,

«Ձեզ 10 վայրկյանով կցուց ադրվի երկրաչափական պատկերներ ով ընդ որում յուրաքանչյուր բառը պետք է հստակ գրված լինի առանձին
մատրից: Ձեր խնդիրն է մտապահել դրանքն նկարել մաքուր թղթի վր ս»: քարտի վրա: Երրորդում օգտագործում են ներ կայացման լ սաշարժողա-
կան ձնը, չորրորդում՝ կոմբին ատոր, որն ընդգրկում է նյութի լ սողական,

Հրահանգ 4 (երկ րորդ փուլի համար). տեսողական ն շարժողական ընկալումները:

«Ձեզ ՛0 վայրկյանով կցուցադրվի երկրաչափական պատկերնե- Հիշողության գերլ արումից խուսափելու համար յուրաքանչյուր
րով մատրից: Ձեր խնդիրն է դրանք մտապահել: Որոշ ժամանակ անց փորձում նպատակահարմար է կազմել տասը բառից կազմված շարքեր:
կցուցադրվի մեկ այլ մատրից: Եթե Դուք ճանաչում եք որոշ ֆիգուրներ,
որոնք նախորդիվ ներկայացվել են, նշան արեք փորձարկողին»: Փորձ Մր 1

Փորձարկողը հստակ` 3 վայրկյան ինտերվալով հետազոտվողին

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը. ընթեր ցում է մտապահման բառերը` հետնյալ հրսհանգով.

1. Որոշել ճշգրիտ վերարտադրված բառերի ն ֆիգուրների քա- Առաջ ին փորձի հրահանգը.
նակը: «Ես Ձեզ կընթերցեմ բառեր: Ռշադիր լսեք դրանք ն մտապահեք:
2. Որոշել ճշգրիտ ճանաչված բառերի ն ֆիգուրների քանակը: Դա դարից հետո, երբ ես կհրահանգեմ «գրեք»` թղթի վրա գրեքայն, ինչ
Յ. Կառուցել ճշգրիտ վերարտադրված ն ճանաչված բառերի ն մտապահել եք: Եթե ամեն ինչ հասկանալի է, պատրաստվեք լսել ն
ֆիգուրների քանակի հիստոգրամ: մտապահել »:
4. Փորձի յուրաքանչյուր փուլում որոշել սխալների քանակը: Բառերի ընթերցումից 10 վայրկյան անց տրվում է գրելու հրա-
5. Գամեմ ատել վերարտադրման ն ճանաչման արդյունավետու- հանգը:
թյունները ն բացահայտել ի հայտ եկող միտումը:
6. Վամեմ ատել բառերի ն ֆիգուրների վերարտադրման ն ճա Փորձ 72
նաչման արդյունքն երը: Երկրորդ փորձն անց է կացվում առաջինից 5 րոպե հետո: Այս
փորձում փորձարկողը հերթականությամբ հետազոտվողին է ներկա-

Աղբյուր. Լք ուոթ/ոօ ո՛ուօտօոտո / Լք. քօյ. Ճ. ԷԼ 78օ որո, 1Օ. 5. յացնում առանձին քարտերի վրա գրված բառերը: Բառերի ներ կայաց-

Լուծ հքօուծք. -- Խ/Լ: ԽՈՑ, 1972. 1256. ման դադարները պետք էլի նեն ինչպես առաջին փորձում՝ 3 վայրկյան:

Երկրորդ փորձի հրահանգը.

1.12 ՄՏԱՊԱՀՍԱՆ ԳԵ ՐԱԿԱ ՏԵՍԱԿԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ «Ես Ձեզ կցուցադրեմ քարտեր, որոնցից յուր աքանչյուրի վրա
գրված է մեկական բառ: Ուշադիր կարդացեք դրանք ն մտապահեք:
Նպատակը. բացահայտել հիշողության գերակայող ծավալը խոս- «Գրեք» հրահանգը լսելուց հետո թղթի վրա գրեք այն, ինչ մտապահել
քային նյութի տարբեր տեսակի ներ կայացման ժամանակ: եք: Եթե ամեն ինչ հասկանալի է, պատրաստվեք կարդալ ն մտա-
Առաջադրանքի նյութերը ն սարքավորու մները. չորս շարք բառեր, պահել»:
որոնք արտսհայտում են կոնկրետ հասկացություններ, շարքերից Բառերը ցուցադրելուց 10 վայրկյան անց տրվում է գրելու
առաջինը գրված է առանձին քարտերի վրա, չորս թուղթ, գրիչ ն հրահանգը:
վայրկեն աչափ: Տե՛ս հավելված 1 1:
Փորձ 63
Աշխատանքի իրականացման ընթացքը Երրորդ փորձը նույնպես անցկացվում է առաջինից 5 րոպե հ ետո:
Փորձը բաղկացած է չորս բաժնից: Առաջինում մտապահման են- Այս փորձում հետազոտվողին առաջարկվում է լսել բառերը ն գրիչով

41 42

դրանք գրել օդում, որպեսզի ապահովվի ընկալման շարժողական ըն- Հիշողության գերակշռող տիպը որոշում են խոսքային ինֆորմա-

կալումը: Բառերի ներկայացման դադարները պետք է լինեն ինչպես ցիայի տարբեր տեսակի ներ կայացման արդյունքում ճշգրիտ վերար-
մյուս փորձերում՝ 3 վայրկյան: տադր ված բառերի քանակի համեմատությամբ:
Անմիջական մտապահման նորմալ ծավալ է համարվում 5-9
Երրորդփորձի հրահանգը. բառերի վերարտադրումը: Եթե ինչ-որ դեպքում հետազոտվողը մտա-
«Ես Ձեզ կկարդամ բառեր: Լսեք, օդում գրիչով գրեք դրանք ն պահել է 10 բառ, դա նշան ակում է, որ նա օգտագործել է մտապահման
մտապահեք: «Գրեք» հրահանգը լսելուց հետո թղթի վրա գրեքայն, ինչ ինչ-որ համակարգ, որը կարելի է ճշտել ինքն սհ աշվետվության ն դիտ
մտապահել եք: Եթե ամեն ինչ հասկանալի է, պատրաստվեք լսել ն ման տվյալ ներով:
մտապահել »: Հիշողության գերակայող տեսակը կապված է անձի պատկերա-
Բառերի ընթերցումից 10 վայրկյան անց տրվում է գրելու հրահան- ցումների համապատասխան ներկայացուցչական համակարգի հետ:
գը: Դրա բացահայտումը կօգնի համապատասխան առաջարկություններ
կատարել հետազոտվողի կողմից ինֆորմացիայի մտապահման ար-
Փորձ7ծ 4 դյունավետության վերաբերյալ:
Երրորդփորձից 10 րոպե հետո անցկացվում է չորրորդը: Փորձար-
կողի կողմից բառերի ընթերցման տեմպը, դադարները մնում են նույնը, Աղբյուր. ԼԼ առւ07011ԿՎ6ՇաՇ 8666 թ821 5. Լթ թաթ 1 ոօ օ6ածմ ոօռո-
ինչ նախորդ փորձերում: Որպեսզի ապահովվի ընկալման կոմբինատոր Ճօդօրւտ ոտ ՇՐՄ1681108 ԱՇշուօր ՎՇօանւ 87308 // 1. 1 Լուրթ 2, Ճ. 11 /6-
տեսակը, հետազոտվողին ոչ միայն ընթերցում են բառերը, այլն առան- ոռթո, 1 8. 715չոօ ոօ8 (6061.) ՖԿՇ6. ոօօօ6ռ6. հ/., 1996.

ձին թղթի վրա լսելու ընթացքում նան գրեն դրանք: Տասներորդ բառի
գրելուց հետո շրջում են թուղթը ն առաջարկումվեր արտադրել բառերը:

Չորրորդ փորձի հրահանգը. 1.13 ՊԱՏՍՎԱԾՔԻ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒՄ

«Ես Ձեզ կկարդամ բառեր: Դուք դրանք գրում եք թղթի վրա ն
մտապահում: Վերջին բառը գրելուց հետո, թուղթը շրջում եք ն իմ Նպատակը. պարզել իմաստային հիշողության զարգացման մա.
«գրեք» հրահանգով սկսում գրել այն, ինչը մտապահել եք: Պատրաս- կարդակը, նրա ծավալը ն յուրահատկությունները, տեքստերի մտա-
տվեք լսել, գրել նմ տապահել »: պահման ընդունակությունն երը:

Բառերի ընթերցումից 10 վայրկյան անց տրվում է գրելու հրա- Առաջադրանքի նյութերը. 16 իմաստային միավորներից բաղկա-
հանգը: ցած երկու տեքստ: Տե՛ս հավելված 12:

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը Աշխատանքի իրականացման ընթացքը:

Հիշողության ծավալի ցուցանիշը այս փորձերում ճշգրիտ վերար- Փորձարկողը բանավոր կարդում է տեքստը, որը պարունակում է
Կն բառերի քանակն է: Տվյալները ներմուծվում են հետնյալ 12-13 իմաստային միավոր ն 3-4 թիվ: Ապա հետազոտվողին առաջար-
աղյուսակ.

մ է գրել ընթե ծ ն նը: Առավել ճ նե-
Աղյուսակ 10 - Տվյալների ամփո աղյուսակ կում է գրել ընթերցվածի բովանդակությունը: Առավել ճշգրիտ տվյալ

Հ ողության սեսակը րի ստացման համար, փորձը կարելի է կրկնել մեկ այլ պատմվածքի օգ-

ճշգ րիտ վերար- | Լսողական| Տեսողական | Լսաշ արժող ական | Կոմբինատոր նությամբ:
տադրված բա-
ռերի քանակը Վրահանգ.

«Ձեզ կընթերցվի կարճ պատմվածք, որում կան մի շարք իմ աստա-
յին միավորներ, որոնք կ ապված են որ ոշակի տր ամաբ անական կապով:
43 44

Ուշադիր լսեք պատմվածքը ն ապա երեք րոպեի ընթացքում գրեք նրա կվերջ ացնեմ կարդալ, անմիջ ավես կրկնեք այն բառերը, որոնք մտա-

հիմնական բովանդակությունը: Նախադասությունները կարելի է կրճա- պահել եք: Կրկնել կարելի է ցանկացած հերթակ անությամբ»:

տել պահպանելով դրանց իմաստը: Աշխատանքի ընթացքում նորից «Այժմ ես նորից կկարդամ նույն բառերը ն Դուք պետք է դրանք նո-

հարցեր տալ չի կարելի»: րից կրկնեք ն նրանք, որոնք արդեն իսկ ասել եք, ն նրանք, որոնք առա-
ջին անգամ բաց եք թողել: Սակայն բառերի հերթականությունը կարնոր

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը. չէ»:

Գնահատումը պայմանական միավորներ ով իրականացվում է աղ- Ապա փորձը շարունակվում է առանց հրահանգի: Հաջորդ ընթեր-
յուսակ 11-ի հաճաձայն` երկու տեքստերի վերարտադրման արդյունք- ցումներից առաջ փորձարկողը մի այն ասում է «Եվս մեկ անգամ»: 5-6
ներով: Իմաստային միավորների շարադրման հերթականությունը հաշ- անգամյա կրկնությունից հետո փորձարկողը տալիս է հետնյալ հրա-
վի չի առնվում: հանգը. «Սեկ ժամ հետո Դուք նույն բառերը պետք արտասանեք նս մեկ

անգամ»:

Գնահատականը Վեր արտադրված իմաստային Յուրաքանչյուր փուլում լրացվում է արձանագրություն: Յուրա-

մ որնե մ որնե ակը (16"2»32 քանչյուր վերարտադրված բառի առջն, որը համապատասխանում է
փորձի համարին, դրվում է խաչ: Եր բ հետազոտվողը անվանում է «ավե-
լորդ» բառ, այն նշվում է համապատասխան աղյուսակում: Մեկ ժամ
անց փորձարկողի խնդրանքով առանց հավելյալ ընթերցման, արտա-
սանում է մտապահված բառերը, որոնք նորից ֆիքսվում են արձանա-
գրության մեջ:

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը.

Լ րացված արձանագրության համաձայն կազմվում է մտապահման
կորը: Կորի բնութից կարելի է եզրակացություններ կ ատարել մտա-
պահման առանձնահատկությունների վերաբերյալ: «Ալելորդ» բառերի
մեծ քանակը վկպում է գիտակցության արգելակման մասին: Մեծահա-
սակների հետազոտման դեպքում երրորդ կրկնությունից հետո արդեն
պետք է նկ ատվի 9 կամ 10 բառերի վերարտադրում: Գերհոգնածության
մասին է վկպում այն, որ երեխան կամ մեծահասակը միանգամից վե-

2ԾԽՍՅԾԴ 8օօոթօա36ոԾոււօ թոօօտաՅյռ (8306 տոթաճու) / /ոտոոծ
162240 701 1ՎՇՇԽօ: 1ՇՇՂԾ 8. Խ/Լ., 1995, 6. 95 -96.

1.14 10 ԲԱՌԻ ՈՒՍՈՒՑԱՆՈՒՄ րարտադրում է 8-9 բառ ն յուրաքանչյուր կրկնությունից հետո վերար-

(Ա. Լուրիայի մեթոդիկան) տադրվող բառերի քանակը շարունակաբար նվազում է: Զի գզագան ման

կորը վկայում է ուշադրության անկայունության մասի ն: Գարթականման

Նպատակը. Հիշողության վիճակի, ակտիվության, սպառման գնա- կորը վկայում է հետազո տվողի հուզական անտարբերության, նրա մոտ
հատում: Մեթոդիկան կարող է օգտագործվել ինչպես երեխաների հ ետաքրքրվածության բացակայության մասին: Սեկ ժամ անց վերար-
(սկսած հինգ տարեկանից), այնպես էլ մեծահասակների հետ: տադրված բառերի քանակը ինֆորմացիա է տպլիս երկարատն հիշո-

Առաջա դրանքի նյութերը. տասը բառ: Տե՛ս հավելված 13: ղության մասին:

Վրահա նգը ն աշխատանքի իրականացման ընթացքը. 2ՕԽՍՃ6ո. 327Կ.8Յմո6 10 օոօ5 (Ճ. Բ. 7Խթոչ) / ռութ»: ոռռւօ10-ռ-
«Հիմա եսկընթերցեմ մի քանիբառ: Ուշադիր լսեք դրանք: Երբ ես ԿՇՇՈ: 166108. ԽԼ, 1995, 6. 92-94.

45 46

Օրինակ մսսնակցին տրվում է սկզբնական թիվը 667, ապա
տրվում են երկու միանիշ թվեր` 2, 7, որոնք մասնակիցը պետք է

3ԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ գումարի ն գումարը մտապահի ն այդպես շարունակ:

1.15 ԿԵՆԴԱՆԻՆԵՐԸ ԱՆԿ ՇՌԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵ ՐՈՒՄ Եթե առաջադրանքը պարզ է, սկսվում է վարժությունը.
Առաջադրանք 1 Աղյուսակ 12 - Վարժության պայմանական օրինակ
Ուշադիր նայեք նկարին: Փորձեք մտապահել կենդանիների տե- գզրոաաաոթիրը -ո-թ Հրոաաի ԱՐՔ: ՐՈՒՆԱ

ղադրությունը: Մտա պահման համար տրամադրվում է 3 րոպե: այլ

237 5 |2 |1 |2 |3 |2 |4 |5161|81|1

Առաջադրանք 2 237 545 254 |259 |267 |275 |278
Անհրաժեշտ է նկարել, այն ինչ ստացվել է մտապահել: Մասնակց ի գոր-| Հ |» |« |« |Հ« | Հ |Հ
Առաջադրանք 3 ծողոթյուններըը |8 |9 |5 18 18 |3 |6 ն այլն

Անհ րաժեշտ է քննարկել մտապահման գործընթացը: |: 5 |: |. |. |է
245 |254 |259 |267 |275 |278 |284

Առաջադրանքի նյութերը. հավել ված 14:
Մասնակիցը այդ թիվը պետք է ասի ն հիշի: Այս առաջադրանքը

Նշում: կարելի է բարդացնել կամ հեշտացնել` կախված մասնակիցների տա-
Գոյություն ունեն կեն դանիների տեղադրության մտապահման մի րիքից:
քանի եղանակներ: Այս վարժությունը կարելի է օգտագործել ն ինչպես անհատական
զարգացնող ն ին չպես կոլեկտիվ մրցութային խաղ:
1. Մեծ քառակուսին բաժանված է ինը փոքր քառակուսիների: Վարժության ավարտից հետո մասնակիցների ն կարելի է հարցնել,
Մտապահման ժամանակ, կարելի է հենվել կենդանու դիրքի թե արդյոք հիշո՞ւմ են այն թվերը, որոնք մտապահել են:

վրա փոքր քառակուսու կողմերին:
2. Կենդանիները կրկնվում են: Դրա համար սկզբում կարելի է

մտապահել ոզնիների տեղադրությունը, ապա` աղվեսների ն 1.17 ԸՆԹԵՐՑՄԱՆ ԹԵՍՏ
այլն:
Յ. Կենդանիները հերթագայում են: Դրա համար կարելի է գտնել Նպատակը. այս թեստն ուղղված է կեն տրոնացվածության զար-
դրանց տեղադրման օրինաչափությունները: գացմանը ն բացահայտում է հիշողության ուղղվածության առանձն ա-
4. Կարելի է համատեղել մտապահման միջ ոց ները: հատկություններ ը:
Առաջադրանքի նյութերը. տեքստ, որը ներկ այացվում է ստորն:
1.16 ՎԱՇԻ Վ ԱՎԵԼԱՑ ՄԱՄԲ Մարտի վեցին, Շատո-Թիերիի մոտ հետաքրքիր դեպք էր պատա-
հել: Բեռնված գնացքը, երեկոյան մոտենալով կայարանին, ռելսերից
Այս վարժությունը ստեղծվել է հայտնի հոգեբան, ակադեմիկոս Վ դուրս էր եկել: Շար ասյունը կազմված էր 34 վագոններից, որոնցից 1 6-
Դ. Շադրիկովի կողմից: Խնդիրը երկու թվերի գումարումն է ն ավելա- ում դիզելային վառելիք էր, իսկ 18-ում գինի: Դիզելային վառելիքի 2
ցումը երրորդին: Ստացված գումարը ան հարժեշտ է մտսպահել ն դրան ցիստերն 40 քմ տարողությամբ ն գինուՃ4 ցիստերն վնասվել էին, իսկ
գումարել մյուս երկու միանիշ թվերի գումարին ն այլն: գինու ն դիզել ային վառելիքի խառնուրդը հոսել էր ազգային ավտոճա-

47 48

նապարհի վրա, որը պատճառ էր հանդիսացել յուղ տեղաիոխող 10 թե քանի լուցկու հատիկ կար սեղանին ն ապա փորձարկողից ստանա-

տոննայանոց բեռնաոարի վթարի: Ի երջանկություն, ոչ ոք լրջորեն չի լով լուցկու հատիկների համապատասխան քանակություն, փորձում է
վնասվել ն միայն բեռն ատարի վարորդը ստացել է թեթն վնասվածքներ: ստան ալ ցուցադրված ֆիգուրը: Երբ մասնակիցը վերջացնում է աշխա-
տանքը, համեմատվում են երկու ֆիգուրները ն դուրս են բերվում նմա-
Հրահա նգ. «Միայն մեկ անգամ ուշադիր կարդացեք տեքստը ապա նություններն ու տարբերությունները: Ժամանակի ընթացքում կարելի է
պատասխանեք Ջեզ առաջ արկվող հարցերին»: բարդացնել վարժությունը` օգտագործելով տարբեր գույների փայտիկ-
ներ: Լ ավագույն արդյունք համարվում է, երբ մասնակիցը կարողանում
Արդյունքների մշ ակու մն ու վերլուծությունը. է մտապահել ն ճիշտ դասավորել ոչ պակաս, քան 10 լուցկու հատիկ:
Վետազոտվողը տեքստը կարդալուց հետո պետք է պառասխանի
հավելված 15-ում ներկայացված հարցերին: Աղբյուր. ՆԼ ԽԱ ուօոտո, Է. Վճտոճօք ու. Յքւ աւո ԱՅԼԵ. Խ/.: 1992.

Արդյունքում վերլուծվում է, թե ի՞նչ բնույթի ինֆորմացիա էր հատ-
կապես հիշվել, ինչպիսի հնարքներ է կիրառել հետազոտվողը նյութի

մտապահման համար: 1.20 ՄՏԱՊԱՀՈՒՄ-ՄԱՔՐՈՒՄ
Աղբյուր. ԼԽ7ոճԿ 1Օ. Ը 126 7 ոքոշժւաւ ոօ ք238 10 ՈՅոուք. Չմյօ6, Գտեք Ձեզ համար հաճելի ն կամ չեզոք առարկա: Դիտարկեք այն
1993, 192.6. 3-5 վայրկյանի ընթացքում, փորձեք «լուսանկարել» (ներշնչման ժաձնա-

նակ): Փակեք աչքերը ն 35 վայրկյանի ընթացքում շունչը պահած,
փորձեք այն արթնացնել հիշողության մեջ: Եվ ապա արտաշնչեք՝

1.18 ԴԻԴԱԿՏԻ Կ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ «ԸՍՏ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ» մտքով տարալուծելով պատկերը: Յուրաքանչյուր 3-5 անգամը մեկ փո-
խեք մտապահման, մաքրման ձնը, արագությունը, ռիթմը: Պարբ եր ա-
Մասնակիցներին առաջ արկվում է գրավոր հիշողությամբ վերա- բար փնտրեք ն գտեք նոր ձներ:

կանգնել ն մանրամասը նկարագրել սպորտային դահլիճը, ուս ումն ա- Կրկնեք վարժությունը 30-50 անգամ` սկսելով 5-7 անգամից,
կան հաստատության ճաշարանը կամ էլ ինչ-որ կսհավորված սենյակ: հասցնելով մինչն 50-ը: Ձեր խնդիրն է սովորել ըստ ցանկության հիշո-
Ապա մասնակիցները համեմատում են իրենց գրառումները միմյանց ն ղության մեջ արթնացնել պատկեր ն այն ջնջել: Վարժությունը պետք է
նան իրականության հետ: Աշխատանքի ընթացքում բացահայտվում են կատարել ամենաքիչը օրը երկու անգամ` 10-15 րոպեների ընթացքում:
ուշադրության, դիտողականության ն տեսողական հիշողության կ ավե- Ուշադրության օբյեկտները պետք է անընդհատ փոխել` օրինակ

րը: Հատուկ ուշադրության է արժանի ն առանձին վերլուծության ենեն- մարմնի մասեր, սենյակի պարսգաներն այլն:

թարկվում մասնակիցների անհատական առանձնահատկությունները:

Աղբյուր. ՆԼ ԽԱ ուօոտո, Է. Վճտոճօք ու. Յքւ աւո ԱՅԼԵ. Խ/.: 1992.
Աղբյուր. ՆԼ ԽՈ ուօոտո, Է. Վճտոճօք ու. Յքու ծեո ԱՅՆՐ. Խ/.: 1992.

1.19 ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆ «ՖԻԳՈՒՐՆԵՐ ԼՈՒ ՑԿՈՒ ՀԱՏԻԿՆԵՐԻՑ»

Սեղանի վրա լուցկու 9-10 հատիկներից կազմում եք պատահա-

կան ֆիգուրներ, որոնք ծածկվում են թղթով: Ապա հետազոտվողի ա-

ռաջ 1-2 վայրկյանով հեռացնում եք թուղթը ն ցուցադրում ֆիգուրները:

Երբ ֆիգուրները նորից ծածկվում են, մասնակիցը մտովի վերհիշում է,
49 50

Մտածողության էությունը աշխարհի ներքին նկարում պատկերնե-
րի հետ որոշակի կոգնիտիվ օպերացիաների իրագործումն է: Այդ օպե-
րացիաները թույլ են տալիս կառուցել ն վերակառուցել աշխարհի փո-

2. ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԽՈՍՔԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ փոխվող մոդելը:
ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ Մտածողության յուրահատկությունը հետնյպլ ն է.
» Նայն հնարավորություն է տալիս ճանաչել օբյեկտիվ աշխարհի
Մտածողություն, անհատի ճանաչողական գործունեության խորքային էությունը, նրա գոյության օրենքները,
գործընթաց է որը բնութ ագ րվում է իրականության ընդհանրացվ աԾ » միայն մտածողության միջոցով է հնարավոր կայացող, փո-
ն միջնորդայորված արտացոլմամբ: Դոգեբանությունն ուսումնասի- փոխվող, զարգացող աշխարհի ճանաչումը,
րում է մտածողությունը որպես ճանաչողական գործունեություն » մտածողությունը թույլ է տալիս կանխատեսել ապագան, գոր-
այն տարաբաժանելով տեսակների` կախված ընդհանրացման մա- ծառել հնարավորի հետ, նախագծել գործնական գործունեու-
կարդակից, օգտագործվող միջոցների բնույթից, սւբյեկտի համար թյունը,
դրանց նռրույթից, սութ ետի այտիվությունից (հատված հոգէբա- Մտածողության գործընթացը բնութագրվում է հետնյալ առանձնա-
նական բառարանից) :
հատկություններով.
1 Ընդհանուր պատկերացում մտածողության մասին » ունի միջնորդավորված բնույթ,
» միշտ ընթանում է եղա գիտելիքների հենքի վրա,
Կոգնիտիվ գործընթացների հիերարխիայում հիշողության գործ- » արտածվում է կենդանի հայեցողությունից, սակայն նրան չի
ընթացին հաջորդում է հոգեկան բարձրագույն իմացական մյուս հանգում,
գործընթացը, այն է` մտածողությունը: Մտածողությունը՝ որպես մարդու » նրանում տեղի է ունենում կապերի ն հարաբերությունների
տեսակային առանձնահատկությունն ապահովող ֆենոմեն, հոգե կանի արտացոլ ում բառային ձնով,
կառուցվածքում դասվում է հոցենան ճանաչողական գործընթա ցն երին, » կապված է մարդու գործնական գործունեության հետ:

որոնք ապահովում են մարդու կողմից շրջ ակա իրականության ազդե-
ցությունների առաջնային արտացոլումը ն զիտակցումը:
Հոգեբանական գիտություն ում մտածողության ավանդական սահ-
մանումները սովորաբար ֆիքսում են նրա երկու էական կողմերը.
» ընդհանրացվածություն,

2. Մտածողության տիպաբանությունը

Հոգեբ անությունում ընդունված ն տարածված է մտածողության
» միջնորդավորվածություն: պայմանական դասակարգումը ըստ հետնյալ հիմքերի.
Այսինքն մտածողությունը իրականության ընդհանրացված ն միջ- 1. ծագումնաբանական զարգացման,

նորդավորված արտացոլման գործընթացն է իր էական կապերում ն հա 2. խնդիրների լուծման բնույթի,

րաբեր ություններ ում: Յ. նորության ն յուրահատկության աստիճանի,
Մտածողությունը ճանաչողական գործունեության գործը նթաց է, 4. մտածողության միջոցների,

որի ժաճանակ սուբյեկտը կատարում է տարբեր տեսակի ընդհանրա- 5. մտածողության գործառույթների ն այլն:

ումն եր` ներառելո ատկերներ, հասկացություններ:
9 ր ր լովպատկերներ կացութ) ր 1. Ըստ ծագումնաբանական զարգացման տարբերում են մտածո-

ղության հետնյալ տեսակները.

շ ԽՄ քորտոն ոշտյռոօուվծճրտմ օօ87քե / Առո օ6 ամ քօր Ճ.8.ԼԵղթօ Թօոօօ ոա ԽԼԼ

21քօ 1686) 10: քօղ.-00օ՛8 841615 11. /Ճ. Բ Յքո Յււօ.- 2-6 ո31., ք օք 6, ւօոք . ու ոօո.- 2 06108-
ԷԼ8-)108/: « ԳԵՒԼԱԱՕ» , 1998.

» ակնառու-գործնական,

51 52

» ակնառու պատկերավոր, Յ. Ըստ նորու թան ն յուրահատկության աստիճանի տարբերում

» `բառատրամաբանական, են.

» աբստրակտ-տրամաբանական: » ռեպրոդուկտիվ (վերարտադրողական),

Ակնառու-գործնական մտածողությունը մտածողության տեսակ է, » պրոդուկտիվ (ստեղծագործական):
որը հենվում է առարկաների անմիջական ընկալման վրա նրանց հետ Ռեպրոդուկտիվ մտածողությունը որոշակի աղբյուրներից ստաց-
գործողությունների գործընթացում: Սա մտածողության ամեն ատարրա- ված պատկերների վրա հենված մտածողությունն է: Ստեղծաց ործական
կան տեսակն է, որն առաջանում է գործնական գործունեություն ում ն մտածողությունը հե նվում է ստեղծագործական երնակայության վրա:
հիմք հանդիս ան ում մտածողության ավելի բարդ տեսակների ձնավոր- 4. Ըստ մտածողության միջ ոցների տարբերում են.
ման հանար: » վերբալ,

Ակնառու-պատկերավոր մտածողու թյունը մտածողության տեսակ » ակնառու:
է, որը հենվում է պատկերացումների ն պատկերների վրա: Ակնառու- Ակնառու մտածողությունը հենվում է առարկաների մտապատկեր-
պատկերավոր մտածողության ժաքնանակ իրավիճակը վերափոխվում է ների վրա: Վերբալ մտաժողու թյունը գործառում է վերացական նշանա-
պատկերների մակարդակում: յին կառույցների հետ:

Բառատր ամաբանական մտածողությունը մտածողության տեսակ Հաստատված է, որ ամբողջական մտային աշխատանքի համար
է, որն իրագործվում է հասկացությունների հետ տրամաբանական օպե- մարդկանց մի մասին անհրաժեշտ է տեսնել կամ պատկ երացնել առար-
րացիաների միջոցով: Բառատրամաբանական մտածողության միջոցով կաները, մյուսները նախընտրում են գործառել վերացական նշանային
սուբյեկտը կարող է ճանաչել հետազոտվող իրականության չդիտարկ- կառուցվածքներով:
վող փոխկապակցվածությունները ն առկա օրին աչափությունները: 5. Ըստ մտածողության գործառույթների տարբերում են.

Աբստր ակտ-տրամաբան ական մտածողությունը հենվում է երնույ- » քննադատական,
թի էական կապերի ն հատկությունների ն ոչ էականների առանձնաց- » ստեղծագործական:
ման վրա: Քննադատական մտածողությունն ուղղված է այլ մարդկանց դա-

Ակնառու-գործնական, ակնառու պատկերավոր, բառատրամաբա- տողությունների թերությունների բացահայտմնանը: Ստեղծագործական
նական ն աբստրակտ-տրամ սաբանական մտա»ողությունները ֆիլոգե- մտածողությունը կապված է նոր գիտելիքի բացահայտման, սեփական
նեզում Ա օնթոգենեզում մտածողության զարգացման հաջորդական յուր ահատուկ մտքերի ստեղծման հետ:
փուլեր են:

Հ Մտածողության աննճատական հոգեբանական առանձնա-

2. Ըստ խնդիրների լուծման բնույթի տարբերում են. հատկությու նները

. տեսական,

. գործն ական: Կոնկրետ մարդու մտածողությանը յուրահատուկ են անհատա-

Տեսական մտածողությունը հենվում է տեսական դատողությունն ե- կան առանձնահատկություններ: Տարբեր մարդկանց մոտ այդ առանձ-
րի ն մտահանգումների վրա: Փոռծնանան մտածողությունը հենվում է ն ահատկ ությունները նախ ե առաջ արտահայտլում են նրանում, որ
գործնական խնդիրների լուծման դատողությունների ն մ տահանգում- նրանց մոտ տարբեր կերպ են փոխազդում մտային գործունեության
ների վրա: փոխլրացնող ձները ն տեսակները: Բացի դրանից մտածողության ան-

Տեսական մտածողությունը կանոնների ն օրենքների ճանաչումն հատական առանձն ահատկությունների թվին են պատկանում ճանաչո-
է: Գործնական մտածողության հիմնական խնդիրը իրականության ղական գործունեության այնպիսի որակներ, ինչպիսիք են.
գործնական վերափոխման միջո ցն երի մշակումն է: » ինքնուրույնությունը,

» լայնությունը,
53 54

» խորությունը, ծողության այս անհատական առանձնահատկություններն անձի գիտե-

» ճկուն ությունը, լիքները նմտպին ընդունակությունները ճշգր իտ գնահատելու հանար:
» արագությունը,
» ստեղծարարությունը, 4. Մտածողությունը որպես խնդրի լ ուծման գործընթաց

» քննադատականությունը,
» նախաձեռնողությունը ն այլն: Մարդու առջն ծառացած այս կամ այն խնդրի էության մեջ ներթա-

Արագությունն արտացոլում է մտածողական գործընթացների ըն- փանցումը, այդ խնդրի տարրերի հատկանիշների քննարկումը, լուծման
թացքի տնողությունը որոնումն ու հայտնաբերումը մարդու կողմից իրականացվում են մտա-

Ի նքնուրույ նությունը նոր հարց կամ խնդիր առաջադրելու ն տեւ- ծողական օպերացիաների միջոցով: Հոգեբանությունում ավանդաբար
նելու ունակությունն է: Մտածողության ստեղծագործական բնույթը առանձնացնում են մտածողության հետնյալ օպերացիաները.

հստակ արտահայտվում է հեն ց նման ինքնուրույնության մեջ: . վերլուծություն,

Մտածողու թյան ճկունությունը առարկաների, խնդիրների, նրանց » համադրություն,
հատկությունների ն հարաբերությունների, դիտարկման կողմերի փո- » ընդհանրացում,
փոխության ընդունակությունն է, խնդրի լուծման նպնանշված ուղու » վերացարկում,
փոփոխության ունակությունն է եթե այն չի բավարարում փոփոխված » համեմատություն,
պայմաններին, ելքային տվյալների ակտիվ վերակառուցումը, դրանց » դասակարգում ն
հարաբերականության հ ասկացումն ու օգոագործումը: » կատեգորիզացիա:

Մտածողության իներտությունը արտահայտվում է մտքի սովորա- Վերլուծությունը օբյեկտի մտովի տարաբաժանումն է իր բաղադ-
կան ընթացքի, շաբլոնների հակվածության մեջ, գործողությունների մի րիչ մասերին, դրա այս կամ այն կողմերի, տարրերի, հատկությունն երի,
համակարգից մյուսին անցնել ու դժվարություններում: կապերի հարաբերությունն երի առանձնացումը:

Մտածողական գործընթացների զարգացման տեմպը վարժու- Չամադրությունը հնարավորություն է ընձեռում մտածողության
թյունների այն նվազագույն քանակն է, որն անհրաժեշտ է լուծման միասնական վերլուծահ ամադրական գործընթացում մասերից անցնել
սկզբունքի ըն դհ անրացման հանար: ընդհանուրին: Ի տարբերություն վերլուծության համադրությունը են-

Մտքի լայնությունը գիտե լիքի ն պր ակտիկայի տարբեր ոլորտների թադրում է մասերի միավորումը մեկ ամբողջի մեջ: Վերլուծությունը ն
հարցերի լայն շրջանակ ըն դգրկելու ունակությունն է: համադրությունը սովորաբար հանդես են գալիս միսսնաբար: Նրանք

Մտածողութան խորութունը էության մեջ ներթափանցելու անքակտելի են ն գոյություն չունեն առանձին: Վերլուծությունը, որպես
երեույթների պատճառների բացահայտման, հետնանքների կանխա- կանոն, միաժամանակ իրականացվում է համադրության հետ ն հակա-
տեսման ունակությունն Է ռակը:

Մտածողութան հետնողականությունը այս կամ այն հարցի Վերլուծության ն համադրության միջն միասնությունը հստակ
քննարկման ժամանակ հստակ տրամաբանական կարգի պահպանումն երեում է այնպիսի ճանաչո ղական գործընթացում, ինչպիսին հանեմա-
է: տությունն է: Համեմատությունը առարկաների ն երնույթների, դրա

Մտաժողու թյան քննադատալկ անու թյունը այն որակն է, որը թույլ է հատկությունների ն հարաբերությունների միմյանց հետ հաճեմատումն
տալիս իրականացնել մտածողական գործունեության արդյունքների է ն դրա միջոցով դրանցում ըն հանրության ն տարբերության բացա-
հստակ գնահատում, նրանցում գտնելու ուժեղն թույլ կողմերը: հայտումն է: Համեմատությունը բնութագրվում է որպես առավել տար-

Նշված բոլոր որակները անհատական են, փոփոխվում են տարի- րական գործընթաց, որից, որպես կանոն, սկսվում է ճանաչողություն ը:
քի հետկապված, ենթարկվում են շտկման: Պետք է հաշվի առնել մտա- Արդյունքում հաճեմառությունը բերում է ըն դ անրացման:

55 56

Ընդհանրացումը ինչ-որ ըն դհ անուր գործոնի հիման վրա բազմա- 5. Ընդհ անուր հասկացությու ն լեզվի ն խոսքի մասին
թիվ առարկաների ն երնույթների միավորումն Է Ընդհ անրացման ըն-

թացքում համեմատվող առարկաներում վերլուծության արդյունքում ա- Մտածողության գործընթացում մարդը օգտագործում է տարբեր
ռանձն ացվում է որոշակի ընդհանրություն: Տարբեր օբյեկտների ըն դհա- բնույթի միջոցներ.
նուր հատկությունն երը լ ին ում են երկու տեսակի. » գործնական գործողություններ,
» ընդհանուր նման գործոններ, » պատկերներ,
» ընդհանուր էական գործոնն եր: » մոդելներ,
Նման, միննույն կամ ընդհանուր հատկությունների հայտնաբեր- » սխեմաներ,
ման ճանապարհով սուբյեկտը բացահայտում է երնույթների միջն նմա- » նշաններ,
նությունն ու տարբերությունը: Այդ նման կամ նույնական գործոնները » լեզու:
վերացարկվումեն այլ հատկությունների ընդհանրությունից ն ն շանակ- Այս մշակութային միջ ոցների վրա հենվելը բնութագրում է մտածո-
վում բառով, ապա դառնում են առարկաների կամ երնույթների որոշա- ղության այնպիսի առանձն ահատկություն, ինչպիսին է միջնորդավոր-
կի համադրության մասին մարդու պատկերացումների բովանդակու- վածությունը: Ստածողության առավել կարնոր միջնորդավորող միջոցը
թյունը: խոսքը ն լեզուն է: Մարդկային մտածողությունը խոսքային մտածողու-
Վերացարկումը ճանաչողական գործըն թացի տեսանկյունից հեն- թյուն է, այսինքն անխզելիորեն կապված խոսքի հետ: Ստածողության
վում է առարկաների, երնույթների ոչ էական գործոնների մտովի կայացումը տեղի է ունենում մարդկային հաղորդակցման գործը նթա-
անտեսման ն գլխավորի, հիմնականի առանձնացման վրա: Տարբեր ցում: Օնթոգենեզում մարդկային մտածողության ձնավորումը հնարա-
մակարդակների ընդհանուր հատկությունների առանձնացումը (վերա- վոր է միայն մեծահասակի ն երեխայի համատեղ գործունեության ըն-
ցարկումը) մարդուն հնարավորություն է տալիս առարկաների ն թացքում:
երնույթն երի բազմազանության մեջ հաստատել ազգակցական հարա- Հոգեբանական գիտության մեջ /սռուքը հասկացվում է որպես մար-
բերություններ, համակարգել դրանք ն դրանով իսկ կառուցել որոշակի դու կողմից օգտագործվող ձայնային ազդակների, գր ավոր նշանների ն
դասակարգում: սիմվոլների համակարգ ինֆորմացիայի փոխանցման համար` մտքի
Դասակարգ ումը մարդու գիտելիքի կամ գործունեության որոշակի նյութականացման գործընթաց: Կարնոր է տարբերել խոսքը լեզվից:
ոլորտի ենթակարգային հասկացություններ ի համակարգումն է, որն օգ մ եզուն պայմանական նշանների հաձակարգ է, որոնց օգնությամբ
տագործվում է օբյեկտների տարբեր դասերի կամ հասկացությունների կոդավորվում ն փոխանցվում է մարդկանց համար նշանակություն ն ի-
միջն կապերի հաստատման հաճար: մաստ ունեցողինֆորմացի ան: Եթե լեզուն կոդերի օբյեկտիվ, պատմա-
Անհրաժեշտ է տարբերել դասակարգումը կատեգորիզացիպյից: կանորեն ձեավորված համակարգ է, ապա խոսքը լեզվի միջոցով մտքի
Կատեգորհզացիան եզակի օբյեկտի, իրադարձության, ապրման վե- ձնավորման ն փոխանցման հոգեբանական գործ ընթաց է:
րագրումն է որոշակի դասի, որի դերում կարող են հանդես գալ վերբալ Խոսքն առանց լեզվի յուրացման հնարավոր չէ, միննույն Ժամա-
ն ոչ վերբալ ն շանակությունները, սիմվոլները ն այլն: նակ, երբ լ եզուն կարող է մարդուց հարաբերականորեն անկախ գոյու-
Մտածողության դիտարկված օպերացիաների օրինաչափություն- թյուն ունենալ, կապված չլինելով ոչ հոգեբանության ն ոչ էլ մարդու
ներն լ մտածողության ներքին յուրահատուկ օրինաչափություններն վարքի հետ կապված օրեն քների հետ:
են: Միայն նրանց հիման վրա կարող են բացատրվել մտածողական Առանձնացվում են լեզվի հետնյալ ցուցանի շները.
գործունե ության բոլոր արտաքին երնույթն երը: » պատմականորեն ձնավորված շփման միջոց,

» զարգա նում է մարդուց հարաբերականորեն անկ ախ,
» արտացոլում է ազգային հոգեբանությունը,

57 58

» պայմանական նշանների համակարգ, որի միջոցով փոխանց- կարող է Ժամանակի մեջ հետաձգված լինել (օրինակ` նամակ) կամ

վում է մարդկանց համար նշանակություն ն իմաստ ունեցողին- լինել անմիջապես (նիստի ժամանակ գրություններով փոխանակումը):
ֆորմացի ան: Ներքին խոսքը մտածողության գործընթացն ուղեկցող թաքնված
Առանձնացվում են իտ սքի հետնյալ ցուցանիշները. բառայնացում է: Նրա արտահայտումներն առավել պարզ են տարբեր
» արտահայտում է առանձին անհատի հ ոգեբ անական առանձնա- խնդիրների մտային լուծման, մտային պլանավորման, այլ մարդկանց
հատկությունները, խոսքն ուշադիր լսելու, մտքում տեքս տերը կարդալու, սովորելուն վեր-
» մարդուն յուրահատուկ առավել կատարյալ գործունեություն, ո- հիշելու ժամանակ: Ներքին խոսքի ժամանակ տեղի է ունենում ընկալ-
րը փոխանցում է մտքերը ն զգացմունքն եր ը: վող տվյալների դասակարգում, դրանց ընդգրկում որոշակի հասկացու-
Խոսքի գործառույթներն են. թյունների համակարգում, ինքն ահրահանգավորում, իր ակ անացվում է
» ազդեցություն, սեփական գործողությունների ն ապրումների վերլուծություն:
» հաղորդում, Իր տրամաբանաքերականական կառուց վածքում էապես տարբեր-
» արտահայտում, վելով ներքին խոսքը ընդհանրացված սեմանտիկ համակարգ է, որը

բաղկացած է նախադասությունների ն բառերի հատվածներից, որոնց
հետ խմբավորվում են որոշակի ակնառու պատկերներ ն պայմանական
նշաններ:

» նշանակում:
Ազդեցու թյան գործառույթն արտահայտվում է մարդու կողմից

խոսքի միջոցով մարդկանց որոշակի գործողությունների դրդելու կամ
դրանցից հրաժարվել ու ընդունակության մեջ: Դժվարությունների բախվելիս ներքին խիտսքը դառնում է ավելի

Հաղորդման գործառույթը բառերի ն նախադասությունների միջ դ- ծավալուն ն կարող է վերածվել ներքին մենախոսության, շշուկային
ցով մարդկանց միջն ինֆորմացիայի փոխանցումն է: կամբանավոր խոսքի, որոնց նկատմամբ հեշտ է իրականացնել սոցիա-

Արտահայտման գործառույթը մի կողմից արտահայտվում է նրա- լական ն տրամաբանական հսկողություն:
նում, որ իոսքի շնորհիվ մարդը կարող է հաղորդել իր զգացմունքները,
ապրումները, հարաբերությունները ն, մյուս կողմից, խոսքի արտա-
հայտչականությունը, հուզականությունը էականորեն լայնացնում է
շփման հնարավորությունները:

Նշանակման գործառու ոսքի միջոցո ատո ա-
ության արկառնրին ն Խիեոաղը ԲԱՆԱ Արի: էր, որ մտածողությունը կարող է ուսումնասիրվել միայն ին տրոսպեկ-
Ծումն երի վերագրման ընդուն ակոությունն է: տիվ մեթոդի` ինքնադիտման, օգնությամբ: Այժմ փորձարարական հոգե-

Առանձնացնում ենք խոսքի հետնյալ տեսակները. Ա անագի նադիր Գո մինչն մեթոդների «ի կաք
ամակարգ՝ դիտումից քն ադիտումից չն լաբորատոր ն բնակա
. արտաքին, որն իր հերթին լ ինում է բանավոր ն գրավոր, գիտափորձ, սուբյեկտի մտածողական առանձնահատկությունների

» ներքին: ե մ, մտած ն ննե ան ցմ
Բանավոր խտսքը իր հերթին արտահայտվում է մենախոսություն, թեստավորում, մտածողական գործողությունների գրանցման ն դրանց
երկ խոսություն ն տրամախոսություն ձնով: գրանցման հոգեֆիզիոլոգիական միջոցների: Փորձարարական ուսում-

Բանավորխուքը ընկալվում է լսողության կողմից ն բնութագրվում նասիրման ազդեցության տակ կ մեր օրերում մտածողությունը դի-

6. Մտածողու թյան ն խոսքի ուսումնասիրումը

Ստածողությունը հարաբերականորեն ավելի ուշ է դարձել փոր-
ձարարական ուսումն ասիրման առարկա: Երկար ժամանակ հաձնարվում

նրանով, որ ժամանակի մեջ դարձելի չէ: Բան ավոր խոսքային հաղորդ- արվ Հորաոս լոգլի (հուքի) արական Տոթ իրա-
ման առանձին բաղադրիչներ ծնվում են ն ընկալվում հաջորդաբար, մոր ութան ընդհանրացվա իջնորդավորված արտացոլման գոր
ընթաց:

այն ժամանակ, երբ գրավոր տեքստը կարող է ընկպ վել միաժամանակ

| Ստածողության սկիզբը խնդրային իրավիճակն է, որում սուբյեկ-
կամ, համենայն դեպս, մեծ «կտորներոՓ: Գրավոր խոսքի ընկալումը տը կողմնորոշվում էն ընտրում իրեն առավել անհրաժեշտ խնդիրն երը:

59 60

Խնդիրների լուծման ն նպատակին հասնելու համար մտածողական ոչ վերբալ մտածողության ոլորտում` հաճախ գերակա դառնալով մտա-

գործունե ության սուբյեկտը պետք է գտնի առավել հարմար միջոցներ ն ծողական գործընթացների ըն դհ անուր կառուցվածքում:
կանոններ: Սա խնդրի լուծման առաջին փուլն է, այսպես կոչված խնդրի Օնթոգենեզում մարդու զարգացման ընթացքում մտածողությունը
նախալուծումը, որն ավարտվում է հիպոթեզի ձնակերպմամբ, անհր ա- ձեռք է բերում այս կամ այն տեսակներ, ձներ, որոնք դժվար ացնում են
ժեշտ միջոցների ն հնարների ընտրությամբ: Նախալ ուծման փուլն ան- նրա փորձարար ական ուսումնասիրումը: Երեխայի մոտ մտածողության
վանվում է նան արդյունավետ փուլ, քանի որ հենց դրա վրա է կենտրո- առաջ աոար տեսակները մին չհասկացութային են. ակնառու-գործն ա-
նացած նոր արդյունավետ ինֆորմացիայի ստեղծումը: Այն ավարտվում կան ն ակնառու-պատկերավոր, որոնցում կարելի է առանձնացնել հի մ-
է հասկացման զգացման ի հայտ գալով: Լռաջին փուլի տնողությունը նական միավորները ռացի ոնալ գործողության ն պատկերի ձնով: Հա-
տարբեր սուբյեկտների մոտ տարբեր Է Բացի դրանից, այն կախված է սուն մարդու մոտ ձնավորվում է հասկ ացութայի ն մտա»ողությունը, որը
ընտրված խնդիրների դժվարության աստիճանից, մտածողության ռազ- նրան թույլ է տալիս հեռանալ անմիջական իրականությունից ն այն փո-
մավարություններից, սուբյեկտի հուզական վիճակից, իրավիճակի ա- խարինել վերբալ նշաններով Անցումը նշաններին սուբյեկտին հնարա-
ռանձն ահատկություններից: վորություն է տալիս իրականության ճանաչման իր հնար ավորություն-
Ստածողության ուսումնասիրման շատ մեթոդներ նվիրված են ները, առավելագույնս ընդհանրացնել ն վերացարկել դրանք: Տվյալ
հենց մտածողական գործընթացի առաջին ն ամենաբարդ փոլլին: դեպքում տեղին է հետազոտել մտածողության այնպիսի ձներ, ին չպի-
Մտածողական գործընթացի երկրորդ փուլը կապված է գործողության սիք են հասկացությունը, դատողությունը, մտահանգումը, ինչպես նան
հետ, երբ սուբյեկտը օգտագործում է գտնված միջոցները կոնկրետ մտածողական գործընթացն երի (վերլ ուծություն, համադրություն, հաձե-
լուծման համար ն ստուգում է առաջարկված հիպոթեզերի արժեքը: Եր- մատում, դսսակարգում, ընդհանրացում, վեր ացարկում) առանձն ա-
բեմն, երբ այս փուլին չի նախորդում առաջին փուլը, այն իրենից ներ- հատկություններ ը:
կայացնում է մի շարք գործողություններ` հաճախ անկարգ ն արագ, Ստածողական գործընթացներում մեծ դերակատարում ունեն
ճշգրիտ լուծումը զգալու նպատակով (փորձի ն սխպլի մեթոդ): Մտածո- սուբյեկտի անհատական-հ ոգեբ ան ական, անձն ային, սոցիալ-հոգեբա-
ղության այսպիսի տեսակն անվանում են իմպուլսիվ ն հաճախ նրան նական հատկությունները: Օրինակ, կարելի է գնահատել մտածողու-
համապատասխանում է ազարտային կամ պահպանողական ռազմա- թյան ցուցանիշները սուբյեկտի փաստացի տարիքին համապատաս-
վարությունը, երբ ընդհանր ապես չի առաջադրվում ն քննարկվում ոչ մի խան: Փորձարարական ճանապարհով հաստատվել է, որ մտածողու-
սկզբն ական հիպոթեզ: Իսկ եթե երկրորդ փուլին նախորդում է մեկ կամ թյան գործընթացների ն արդյունքի վրա մեծ ազդեցություն են թողնում
մի քանի հիպոթեզի առաջադրմամբ ն քննարկմամբ առաջին փուլը, ա- սուբյեկտի այնպիսի անձնային ն կոգնիտիվ այնպիսի առանձն ահատ-
պա այդպիսի մտածողությունը անվանվում է ռեֆլեքսիվ ն նրան հա- կություններ, ինչպիսիք են տագն ապայնությունը, է քս տր ավեր տությունը
ճախ համապատասխանում են միկրո ն մակրո ռազմավարություններ, ն ինտրավերտությունը, վերլուծական ությունը, ս ինթետիկությ ունը, ռեֆ-
որոնք տարբերվում են փոփոխականների քանակությամբ ն մասշտա- լեքսիվությունը ն իմպուլսիվությունը:
բով: Ստածողության սոցիալ-հոգեբանական առանձն ահատկություն-
Ստածողության գործընթացը չի սահմանափակվում միայն գի- ները պայմանավորվում են սոցիումում սուբյեկտի զբաղեցրած դերով,
տակցական մակարդակում: Քանի որ խնդրային իրավիճակն առաջա- նրա կոնֆորտությամբ, իր կարծիքը պնդելու հակվածությամբ, ներ-
նում է պահանջմունքների, ցանկությունների, հույզերի ոլորտում, իր շնչվողականությամբ, հասարակական գնսհատականներից կախվա-
շատ կողմերով մտածողությունը դիմում է ենթագիտակցության մակար- ծությամբ:
դակին: Սուբյեկտի առանձնահատկությունները հատկապես վառ են ար-
Նպատակները, խնդիրները, դր դապատճառները, նրանց ուղղվա- տահայտվում խմբայի ն մտածողության իրավիճակներում, ուր միանգա-
ծությունը ն դինամճիկան մտածողության սուբյեկտի կողմից կարող են մից առանձնանում են առաջնորդների, ենթար կվողների տեսակներ:
միանգամից չգիտակցվել, սակայն արդեն ձնավորվում են ինտուիտիվ, Ստածողության առաջատար ցուցանիշներից է նրա ակտիվու-

61 62

թյունը կամ արդյունավետությունը, որն ընդգրկում է վերբալ կամ պատ- Այսպիսով, մտածողության ն իտսքի ուսումնասիրման խնդրի լու-

կերավոր մտածողության քանակական ցուցանիշներ` արտահայտված ծումը առավել օբյեկտիվ, հուսալի ն բազմաբնույթ գիտական մեթողդնե-
կոնվերգենտն դիվերգենտ մտածողության տեսակներով: րի նմեթոդիկաների ստեղծումն է, որոնք հնարավորություն կտան բա-

Ստածողության անհառական առանձն ահատկությունն երի հոգե- ցահայտել նուսումնասիրել անձի սոցիալ ն անձնային կարնոր առանձ-
դիագնոստիկան ուղղված է նան բացահայտելու սուբյեկտի դրդապատ- նահատկությունն երը:

ճառային առանձն ահ ատկությունների (դրդապատճառների ուժը ն
բնույթը, արտաքինների ն ներքի նների գերակայությունը), մոտ ն հեռու

նպատակներին ուղղվածության, մտածողության քնն ադատականու- Գրականություն
թյան բացահայտմանը:

Փորձարարական բազում հետազոտությունն եր ում բացահայտվել Լ. Մտոճւյօո 11 Ը, //ԵԿշառ հ 8, Շռաուօա Ը 71 Աթա ւօ օ6ա61 ո61201710-
են վերոհիշյալ ցուցանիշների ն մտածողական գործունեության սուբ- Րա: ԾԿՎՇ6. օօօ6ոռ - ԽԼ 18ՈՅ6 ԽՐԹՇԵԾՑՇաօԾ ԱՇ: 010-0-օօղլաող5ՒԼ01Ծ
փորձի, դիրքորոշումն երի ն սպասումների բազմ աթիվ փոիփարաբե- 2. Օ6ապլոտ ոշաթտ0211: ՄՎԾԵՕ6 ՈՕՇՕԾՈՇ դոլ օո ոա105 Առ տաօա08 / 110
րություններ: թօ 8. 8 Ֆօոօօդ0օ8 ճ0-օ. Խ/Լ: 1քօօ856ուծուտծ, 1981. Ը 238-27 Լ

3. ք. աղածջուոօ օՇպ6մ, 3«Շո Ա1լ018167Եոօ Ա ս ոք աժւճ0հ01 ոՇնմ0202մմ: ՄՎՇ61026

Ստածողության ուսումնասիրումը սերտորեն կապված է խոսքի ՈօՇ06026 / ոօ օ6ուծմ քծո. /. Ճ. Խքջտօ84 Ը. /. ԽՈՅ:աՎ654. -- ՇԼԾ.: Մ3Յո-50
ուսումնասիրման հետ: Գոյություն ունեն խոսքի ուս ումն ասիրման երկու «Լու», 2000. Ը. 139-142, 172-174.
հիմնական մեթոդներ` ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի մեթոդի օգ 4. Քն ամառամո Ը Լէ Օշոօտււ օ6առան ոառօոօրոտ. ՕԱ6.: Լաուօք հթու 199. Ը
նությամբ հետազոտվողը գիտակցված պատասխաններ է տալիս տար- 381-397.
բեր լեզվական նշանների ամենաէական ցուցանիշների մասին: 5. տոճճքե ոճ դոլվօ6:020 դ ՇԱ301024 | Ըօօւ Ը 1:Օ 10ոօտոու Խամ: 7ոքտ6օո

Ուղիղ մեթոդների թվին են պատկանում վերլուծական բնույթի 1997. Շ.314-318, 570-573.

տարբեր առաջադրանքներ` գտնել նախադասության մեջ գլխավոր ան-
դամները, թարգմանել նախադասությունը, պատասխանել հարցերին,
հարցեր տալ, ըն դհանրացնել տեքստի բովանդակությունը մեկ նախա-

դասությամբ: 2.1 ՆԱԽԿԻՆ ՓՈՐՁԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՆԴՐԻ ԼՈՒ ԾՄԱՆ ՄԻ ՋՈՑԻ ՎՐԱ
Անուղղակի մեթոդները, ի տարբերություն ուղիղների, չեն պա- (Ա Լաչինսի մեթոդիկա)
հանջում կամ նվազագույն չափով են պահանջում գիտակցված ազդե-
ցություններ: Խոսքի ուսումնասիրման անուղղակի մեթոդների թվին են Նպատակը. մտածողական գործընթացների ռիգիդության բացա-
դասվում հոգեֆիզիոլ ոգի ական, զուգորդական մեթոդները նսեմանտիկ հայտում:
դիֆերենցիպ ի մեթոդը:
Հոգե ֆիզիոլոգիական մեթոդները հիմնվում են առաջնային ն երկ- Առաջադրանքի նյութերը.
րորդային ազդակների ազդեցությունների հարաբերակցման վրա: Ազ- Անհրաժեշտ է երկու բլանկ` թիվ 1 նթիվ 2, յուրաքանչյուրը տասը
դեցու թյունների համը նկնումը վկայում է սեմանտիկ ստիմուլների ադեկ- թվաբանական խնդիրներով: երկու բլանկներում էլ տրված են նույն
վատ հասկացման մասին: խնդիրները, սակայն հերթականությամբ: Տես հավելված 16: Անհրա-
Ասոցիատիվ մեթոդները փորձարարական հոգեբանությունում ժեշտ էնան վայրկենաչափ:

բավական արմատացած են 2414 դարի վերջից: Դրանք ցույց են տալ իս
առանձին ստիմուլ ազդակների ոչ այնքան սեմանտիկ բնութագրիչները,
որքան առանձին խումբ ստիմուլների միջն առկա կապերը:

63 64

Աշխատանքի ընթացքը Աղյուսակ 13 - Ստացված տվյալների ամփոփ աղյուսակ

Հետազոտական խումբը բաժանվում է երկու հավսսար մասի: Բլանլ| Չետազոտվիղնե-| Չետազոտ- | Խնդիրների Խնդիրների լուծման միջոցը
Առաջին փորձարարական խճնբին փորձարկողը տալիս է թիվ 1 բլանկը, Ոհ խումբը արան Արար Ռացիոնալ Ոչ ռացիո նալ
երկրորդ` ստուգիչ խմբին թիվ 2 բլանկը: Հետազոտվողները պետք է Հոտ Քամ | թժդոժրի | 2 | հադիրոերի լ
լուծեն խնդիրները հստակ հերթականությամբ` 1-ից 10-ը: Բոլոր հաշ- 7 Փորձարարական
վարկները հետազոտվողը կատարում է խնդիրների թղթի վրա: Հաշ- 2. Ստուգիչ

վարկվում է առաջադր անքի կառարման ժամանակը:
8. Կատարել տվյալների համեմատական խմբային վերլուծու-

Վրահանգը. թյուն:

«Ձեզ առաջարկվում է տասը խնդիրներով բլանկ, որոնք լուծել ու
համար Դուք պետք է կատարեք պարզ թվաբանական քայլեր: Հենց
բլանկի վրա էլ գրեք թվաբանական գործողությունների հաջորդակա-
նությունը, որոնք Դուք օգտագործում եք խնդրի լուծման ժամանակ:
Ժա մանակը սահմանափակ չէ, սակայն հաշվի է առնվում: Խնդիրները
լուծեք հաջորդաբար 1-ի ց 10-ըն աշխատեք ինքնուրույն»:

Աղբյուր. Լքում ոօ օ6աթմ, 5ոթոթքաթանյթոօտ ո աքոտճյուօն
դօո207101 լ: 7՛Վ66. ոՕՇ0686 // 110 օ6ոթմ քող. Ճ. Ճ. Հքուօ 82, Շ. Ճ. հ ճոռ-
ՎՇԹ4. ՇԼ16.: Լեոծք, 2000. - 142 6.

Արդյունքների վերլուծությունը: 2. 2 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆՈՒ ԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍ ԻՐՈՒՄ
1. Յուրաքանչյուր հետազոտող իր բլ անկի վրա գրում է առաջադ-
րանքի կառարման ժամանակը: Նպատակը. սահմանափակ ժամանակում ինդուկտիվ մտածողու-
2. Փորձի պայմաններով առաջին բլանկի 76 1-5 խնդիրները ունեն թյան վերլուծականության զարգացման մակարդակի որո շում:
միայն մեկ լուծում` այսինքն այն միշտ ռացիոնալ է: տ 6-10
խնդիրների լուծման ռացիոնալության չափանիշը նվազագույն Առաջա դրանքի նյութերը. որոշակի օրինաչափությամբ կազմված
թվաբանական գործողությունների կատարումն է` երկու, մեկ թվերի 15 շարք (տեսհավելված 17-1) ն վայրկեն աչափ:
կամ էլ ընդհանրապես ոչ մի: Այս ինֆորմացիայի հաշվարկով
յուր աքանչյուր հետազոտվող ամեն խնդրի առջն գրում է նվա- Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
զագույն թվաբանական գործողությունների քանակը, որն ան- Խմբային աշխատանքի պարագայում յուրաքանչյուր հետազոտ-
հրաժե շտ էր խնդրի լուծման հանար: վողի տրվում է հավելվածում ներկայացված բլանկը համապատաս-
Յ. Յուրաքանչյուր հետազոտվող իր բլանկի 7 6-10 յուրաքանչ- խան թվերի շարքերով, որոնք դրվում են յուրաքանչյուր հետազոտվողի
յուր խնդրի առջն գրում է «Ռ», եթե խնդիրը ռացիոնալ է լուծ- առաջ շրջված վիճակում: Աշխատանքի համար տրամադրվում է 7
ված ն «Ո», եթելուծել է ոչ ռացիոնալ ճանապարհով: րոպե:
4. Յուրաքանչյուր հետազոտվող հաշվում է իր կողմից ռացիոնալ
ն ոչ ռացիոնալ լուծված խնդիրների քանակը: Դրահանգ.
5. ՀՎաշվվում է, թե որքան հետազոտվող է ռացիոնալ լուծել ՄՏ 6-10 «Ձեզ տրված են թվերի շարքեր: Փորձեք պարզել, թե ինչ տրաճա-
խնդիրները փորձարարական ն որքան` ստուգիչ խճբերում: բանությաճբ է կազմված յուրաքանչյուր շարքը: Այդ օրին աչափության
6. Ստացված մեծությունները անցկացվում են տոկ ոս ային ցուցա- համաձայն շարունակեք յուրաքանչյուր շարքը` գրելով նս երկու թիվ:
նիշների (100 օօ համարվում է խնդիրների ընդհանուր թիվը յու- Աշխատանքի համար Ձեզ է տրվում 7 րոպե: Երկար կանգ մի առեք մի
րաքանչյուր խմբում): շարքի վրա, եթե չեք կարո ղանում գտնել օրինաչափությունը, այլ ան-
7. Ստացված տվյալները ներմուծվում են աղյուսակ 13: ցեք առաջ: Եթե ժամանակ մնա կվերադառնաք չլուծված շարքին:

65 66

Շարքը պետք է շարունակել վերջին թվից սկսած: Եթե չկան հարցեր, Աղյու սակ 15 - Արդյունքների արձանագրման ամփոփ աղյուսակ

շրջեք թղթերը ն սկսեք աշխատել»: Անագրամիիթ | Ժաման Հետազոտվ ողի հաշվետվություն
1.
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը. 2.
Արդյունքների մշակումը կ ատարվում է համապատասխան բա- 3.
նալու միջոցով, որը ներկայացված է հավելված 1 7-2-ում: Հաշվվում է .:
հետազոտվողի կողմից ճշգրիտ լրացված շարքերի քանակը: Եթե լ րաց- 15.
ված է միայն մեկ թիվ, թեկուզ ն այն ճիշտ է, շարքը համարվում է
չլուծված: Դրահանգ.
Ստացված արդյունքները վերլուծվում են աղյուսակ 14-ի «Ձեզ կառաջարկվեն անագրամներ` բառեր, որոնք ստացվել են
համաձայն. տառերի տեղափոխման արդյունքում: Վերականգնեք բառերը: Փորձեք
Աղյուսակ 14 - Արդյունքների վերծանման աղյուսակ աշխատել արագ, յուրաքանչյուր անագրամի լուծման ժամանակը
ճշգրիտ լուծված Մտածողության վերլուծականությ ան գրառվում է: Լուծումը գրեք թղթի վրա»:
շարքերի քանակ ցռցանիշը Ավարտից հետո փորձարկողը հարցնում է, թե ինչպես էր հետա-
14-15 շատ բարձր զոտվողը գոնում պատասխանները: Գտել է՞ր նա արդյոք ինչ-որ
11-13 բարձր կամ լավ օրինաչափություն:
8-10 միջին կամ բավարար
6-7 ցածր կան վատ Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը:
5-ից քիչ շատ ցածր Յուրաքանչյուր ճիշտ լուծման համար հետազոտողը ստանում է 1
միավոր ն1 միավոր էլ ավելացվում է այն լուծումների համար, որոնք
Աղբյուր. Լռ ո ոօ88 1. Լ, 1օաքճ Ճ. ԵԼ, 1Եջուօոօ8 Լ. 8. // Աթոո գտնվել են ինչոր օրինաչափության հիման վրա: Օրինաչափությունը
ոօ օծաշմ ոօաչօ0ոտտ ՖՎ 66. ոօօօ626. - հԽ/.: ՍՅոճւաԵօորօ "ոօ ոք ԺԷ ներկայացվա» է աղյուսակ 16-ում:

ՂԱՎՇՇԵՕԱ 624070 1", 1996.
սակ 16 - Ան մն ուծության աղյուսակ
Անագրամի Իջ Տառ տե ոխման բանալին

2.3 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՌԵՖԼ ԵՔՍԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՍՈՒՍՆԱՍ ԻՐՈՒՄ - 2143
- 214365
Աշխատանքի նպատակը. մտածողության ռեֆլեքսիվության ձնա- - 21456587

վորման մակարդակի ուսումնասիրում:

Ռեֆլեքսիվ մտածողության գործակիցը ստանում են հետազոտվո-
ղի կողմից ստացված բալերը բաժանելով առավելագույն հնարավոր
բալերի վրա: (Այս դեպքում ` 2Ցի):

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը Մտած ողության ռեֆլեքսիվության զարգացման աստիճանը

Աշխատանքն առավել արդյունավետ է անցկացնել մեկ հետազոտ- որոշվում է աղյուսակ 17-ի համաձայն:
վողի հետ: Նրան տրվում է անագրամների բլանկը: Փորձարկողը պետք
է գրանցի յուրաքանչյուր անագրամի լուծման ժամ ան ակահատվածը,
որը գրանցվում է հետազոտության արձանագրության մեջ: Տես աղյու-
սակ 15:

Առաջա դրանքի նյութերը. 15 անագրամներ, գրառման թերթիկ,
վայրկենաչ ափ: Տե՛ս հավելված 18:

67 68

Աղյուսակ 17 - Մտածողության ռեֆելքսիվության վերծանման աղյուսակ Գրահանգ երրորդ

Ռեֆլեքսիվ մտաճող ության | Մտածողության ռեֆլեքսիվության «Սեկ րոպեի ընթացքում կազմեք ն գրեք հետնյալ չորս տառերով
գործակից զարգ աց ման աստիճան սկսվող բառերով իմաստավորված նախադասություններ` Պ, Ի, Կ, Լ»:
0-03 ցածր Կազմ ված ն ախադասությունների քանակը վերբպ ճկունության ցուցա-
0,31-0,7 միջին նիշն է:
071-110 բարձր

Վրահանգ չորրորդ

Աղբյուր. Լռոոօ ոռ 1. Լ, 1օաքճ Ճ. 1, 1Եջուօոօ8 Լ. 8. // Աքորու

ոօ օ6ոտ1 ոռյուօոօրո. ՖՎ 60. ԱՕՇօ686. - հ/.: ՄտոճրծոԵօր ոօ "օո ոք Հի- Փորձարկողը նկարում է գրատախտակին իմաստային կշիռ չու-

նեցող հատված, օրինակ` խաչ, հատվող գծեր, շրջան, ալիք ն այլլն:
«Սեկ րոսեի ընթացքում այս պատկերը ներառեք հնարավորինս շատ
իմաստավոր պատկերների մեջ»:

Նկար ների քանակը պատկերավոր ճկունության ցուցանիշն է:

ՂԱՎՇՇԽՕՆ ոՇօչ0 70 :1տտ", 1996.

2.4 ՎԵՐԲԱԼ ԵՎ ՊԱՏԿԵ ՐԱՎՈՐ ՄՏԱԾ ՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

Նպատակը. ուսումնասիրել մտածողության առանձին հատկու- 1. Ստացված անհատական ն խճբային արդյունքները գրանցվում
թյունների զարգաց ման մակարդակը: են աղյուսակ 18-ում.

Առաջա դրանքի նյութերը. 4 առաջադրանք, որ իրականացվում են
ֆիքսված ժամձանակահատվածում:

Աղյուսակ 18- Միջին ցուցանիշ ների արձանագրման աղյուսակ
Սահուն ուն ուն ուն
Վե Պա ավո Վերբալ | Պատկերավո

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը Անհատական
Փորձարկողը վայրկենաչափի միջոցով կարգավորում է հետնյալ Խմբային միջին
հրահանգների համաձայն իրականացվող առաջ ադրանքները:

2. Անհատական տվյալները համեմատվում են խմբային միջին

Հրահա նգ առաջ ին. ցուցանիշի հետ:

«Սեկ րոպեի ընթացքում գրեք Ռ-ով սկսվող կանացի անուն ներ»:
Առաջ ադրանքը կարելի է փոփոխել` ասենք գրել քաղաքների անուն- Աղբյուր. Լք 1 ոօ օ6աԹա, 5.օոօքո ղթա :Թոօմ ո ոքոատյուօն
ներ, որոնք սկսվում են համապատասխան տառով: Գրված անուն ների "60250795 281: 766. ԱՕօ06256 // 1206թ թօ. /Ճ. /Ճ. 85082, Ը. /Ճ. Խաս օ-
քանակը համապատասխանում է վերբալ սահունության ցուցանիշին: 52. - ՕԼՐ.: Լոոօք,2000.- 147 6.

Հրահանգ երկրորդ.

«Սեկ րոպեի ընթացքում այս օղակներում նկարեք, տարբեր 2.5 ԱԿՆ ԱՌՈՒ- ԳՈՐԾՆ ԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ
բույսեր, այնպես, որ օղակը դառնա նկարի մաս»: Հետազոտվողներ ին (Լու ցկու հատիկներից ֆիգուրների կազմման խնդիրների լուծման
առաջարկվում են 6-8 օղակներ: ճշգ գրիտ կատարված նկարների քանա- ժամանակ)

կը համապատաս խանում է պատկերավոր սահունության ցուցանիշին:
Նպատակը. ուսումնասիրել ակն առու գործնական մտածողության
զարգացման մակարդակի գնահատումը: Այն չափազանց հարմար է իր

69 70

պարզության, հասանելիության, բաղադրիչների համարժեքության ն Առաջա դրանքի նյութեր. հասկացություն ների նշումներով բլանկը:

քանակական ու հավանականային հնարալորությունն երի պատճառով: Տես հավել ված 21:

Առաջա դրանքի նյութերը ն սարքավորումները: Յուրաքանչյուր հե- Աշխատանքի իրականացման ընթացքը
տազո տվողին փորձի համար անհարժեշտ է 12 լուցկու հատիկ ն վայր- Հետազոտվողներին առաջ արկվում է նկարի ձնով պատկերել
կեն աչափ: Արդյունքների գրանցման համար անհրաժեշտ է նան հաձա- համապատասխան հասկացությունը` ընդ որում չկա ոչ մի սահմանա-
պատասխան արձանագրություն, որը ներկայացված է հավելված փակում ինչպես պատկերի բովանդակության, այնպես էլ օգագործվող
19ում: նյութերի, գույների չափերի ն ժամանակի մեջ:

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը Վրահանգ.

Հետազոտվողներին հերթականությամբ ներկայացվում է 10 «Ձեզ է ներկայացված հասկացությունների ցանկ: Ձեր խնդիրն է
խնդիր ն յուրաքանչյուր խնդրի համար տրվում է համապատասխան դրանք պատկերել որնէ պատկերի ձնով: Դրա կատարման համար Դուք
հրահանգ: Խնդիրները ն համապատասխան հրահանգները ներկայաց- չունեք ոչ մի սահմանափակում»:

ված են հավելված 20-ում:
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը Արդյունքները վերլուծվում են հետնյալ չափանիշների հաձճաձայն.
Արդյունքների գնահատման հաճար օգտագործվում են երեք հիմ- » համապատասխանության չափանիշ (Հ կաշ -),
նական չաիանիշներ. լուծման արդյունավետությունը (կախված վերջ- » որոշ ժամանակ անց վեր արտա դրման չափանիշ (չժ կամ -),
նական արդյունքից «Հ» կամ «-»), լուծման ժամանակը (կորուստների » կոնկրետության, վերացականության չափանիշ (1-ից 3 միա-
նվազեցման համար կարելի է դնել երեք րոպեի սահման աիակում) ն վոր),
օգտագործված քայլերի քանակը (դրական քայլերի քանալը` հաշվի » ստանդարտության, յուրահատկության չափանիշ (1-ից 3 միա-
առնելով նան սխալ քայլերը): Քայլի տակ ենթադրվում է լուցկու հատի- վոր):
կի ցանկացած տեղաշարժ, նոր դիրք: Ինչքան շատ է քայլերի քանակը Բացի առաջարկված չափանիշներից վերլուծության են ենթարկ-
պահանջվողի համեմատ, այնքան շատ են սխալ փորձերը ն հետնաբար վում նան գործընթացային պահերը. առաջ ադրանքի իրականացման
Քիչ էռեֆլեքսիայի ժամանակը: հեշտությունը, նրա հուզական վերաբերմունքը, ավելի լայն տարա-
ծության պահանջը ն այլն:
Աղբյուր. Լաց ս ոօ օՇոթն, 5ոօոօքոնօուտթոօն ս ոքաատոօհ Վերլուծության արդյունքները ներմուծվում են աղյուսակ 19:

դոօո20710Ր տո 110 0. քօ0. ԽքԵւոօ6ռ «1. 1. Շ116., Լոք, 2003, 560 Շ

Աղյուսակ 79 - Պիկտոգրամա մեթողիկպի վերլուծության աղյուսակ
76 | Չասկացությունը Վամապատաս| Վերարտա- Կոնկրետության/ | Ստանդարտության/

2.6 ԱԿՆԱՌՈՒ-ՊԱՏԿԵ ՐԱՎՈՐ ՄՏԱԾ ՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒՍՈՒ ՍՆԱՍԻՐՈՒՄ աան Անի Աթան արան
(«Պիկտոգրամա» մեթոդիկա) ախ ստ զրո Ը | Փոր ՉԼ Բո 2 ՀՐՈ իը
2 | Զարգացում
Նպատակը. ակնառու պատկերավոր մտածողության զարգացման 3 Աա աարյա՞յի
մակարդակի գնահատում: »- ՎԱ աաարում

6 |Թեթնաշխատանք
7 |Հիվա նդություն

71 72

8 |Երջակկություն նում է 2 միավորին: Արդյունքների միօրինակության համար ստացված
9 |Խաբեություն

բալը նույնպես վեր է ածվում տոկոսային ցուցանիշի:

10| Աղքատություն

Աղբյուր. քր ոօ 06 ԱՆ 56»Շոօթտ նթ ուՅԵոօ1 տ ոքոատյոօն ոօ ո-

ՀՎամապատասխանության չափանիշ ՃՕօ181: ՖՎ 66. ՈՕ 0026 // ԼՔոօ6աթմ քօղ /. Ճ. էքոաօրո, Ը. /Ճ. Մ ճոաօ884 -

Առաջ արկվող հասկացության ն նկարիմիջն հիմնավորված կապի ՇՈՅ.: 1.ոտթ,2000.- 155 օ.
առկայության պարագայում դրվում է Հ, նման կապի բացակայության
պարագայում` -: Երբեմն միայն անհր աժեշտ է նկարի ընդհանուր տես-

քը, իսկ երբեմն` ստանալ հավելյալ բացատրություններ հե ղին ակից: Այս 2.7 ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՎ ՎԵՐ ԱՍ ՏԵ ՂԾՈՂ
չափանիշի նորման բավական բարձր ցուցանիշ ունի՝ սկսա5 7096-ից: ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻ ՐՈՒՄ
(դիրքորոշման ազդեցությունը մտածողական գործունեու թյան
Վերարտադրման չափանիշ յուր ահատկու թյան վրա)
Որոշ ժամանակ անց (15-20 րոպե) փորձարկողը փորձում է հեղի-
նակի հարցման միջոցով վերականգնել սկզբնական առաջարկված Նպատակը. մտածողական գործունեության յուրահատկության
հասկացությունների ցուցակը նրա սեփական պիկտոգրամներով: Դրա (արդյուն վետության) վրա դրիքորոշման ազդեցության փորձարարա-

համար պատահական կարգով ներկայացվում են նկարները, որոնց կան ստուգում:

նայելով հետազոտվողը պետք է ճշգրտությամբ վերականգնի հաս-

կացությունները: Հոմանիշներ, նման հասկացություններ առաջարկելու Առաջադրանքի նյութերը. Յուրաքանչյուր հետազոտվողի տրամա-
դեպքում պատասխանը հաշվվում է ս խալ: Վերարտադրման չափանիշի դրվում է խնդիրների երկու խումբ: Տես հավելված 22: Յուրաքանչյուր
նորմայի ցուցանիշը 80 օ6 է ն բարձր: խումբ պարունակում է ստեղծագործական մտածողության աշխատանք
պահանջող երկու ն վերաստեղծող մտածողության՝ մեկ խնդիր: Պա-
Կոնկրետու թյան, վերա ցա կանության չափանիշ տասխանների համար տրվում են մաքուր թղթեր: Ժամանակը ֆիքսվում

Եթե պիկտոգրամի ն հասկացության համապատասխանությունը է վայրկենաչափի միջոցով:

կոնկրետ է, ապա տրվում է 1 միավոր, իսկ եթե պիկտոգրամը վերացա-
կան բնույթ է կրում` 3 միավոր: Խառը պատկերների դեպքում` համա-
պատասխանաբար 2 միավոր: Ստացված արդյունքները գումարվում են

Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
Հետազոտվողները բաժանվում են երկու խմբի փորձարարական
ն ստուգիչ: Հետազոտության առաջին փուլում հետազոտողը երկու
ԲՆԱ Բազար Մինը. Անու նո խմբերին կ ներկայացնում է նույն խնդիրները, սակայն տարբեր հրա-
ում է 2 միավորին: Արդյունքների միօրինակության համար ստացված հանգներով: Երկրորդ փուլում տրվում է խնդիրների երկրորդ խումբը՝
բալը վեր է ածվում տոկոսային ցուցանիշի: նույն հրահանգով: Խմբային իրականացման ժամանակ առավել արդ-
յունավետության համար խորհուրդ է տրվում հրահանգը գրանցել առա-

Ստանդարտության, յուրահատկության չափանիշ: ջաղրանքների թերթի վրա:

Եթե խմբում նման նկարները հաճախ են հանդիպում, ապա տվյալ

պիկտոգրամը համարվում է ստանդարտ ն ստանում 1 միավոր: Յուրա- Հրահանգ.

հատուկ, չկրկնվող նկարները ստանում են 3 միավոր, միջանկյալ տար- Առաջին փուլում փորձարարական խմբի հր ահանգը

բերակները` 2 միավոր: Ստացված արդյունքները գումարվում են ն «Ձեր բլանկների վրա գրված է, թե դուք ինչ պետք է անեք տր ված
հաշվվում է թվաբանական միջինը, որը նորմայում համապատասխա- հասկացությունների հետ. նշել առարկաների օգտագործման եղանակ-

ներ, ինչ-որ բան նկարել ն գոնել ընդհանուր հատկանիշ: Փորձեք
13 74

գտնել ինչքան հնարավոր է յուրահատուկ, ոչ ստանդարտ լուծումներ: Յ. Քանակական ն որակական վերլուծության հիման վրա պետք է

Պատասխանները գրառեք մաքուր թղթերի վրա: Յուրաքանչյուր առա- ճշտել, թե արդյոք հրահանգը ազդել է լուծումների յուր ահ ատկու-
ջադրանքի կատարման համար Ձեզ տրվում է մեկ րոպե: թյան վրա: Հավաստել, որ հրահանգը (դիր քոր ոշումը) ազդել է խնդիր-
Առաջին փուլում ստուգիչ խմոր հրահանգը. ների լուծման վրա, կարելի է միայն այն պարագայում, եթե առաջին
«Ձեր բլանկների վրա գրված է, թե դուք ինչ պետք է անեք տրված փուլում փոր ձարարական խմբի արդյունքը էապես գերազանցում է
հասկացությունն երի հետ. նշել առարկաների օգտագործման եղանակ- ստուգիչ խմբի արդյունքին: Սա է վկայում նան երկրորդ փուլում
ներ, ինչոր բան նկարել ն գտնել ընդհանուր հատկանիշ: Պատաս- (այն պարագայում երբ հրահանգը նույնն է եղել) փոր ձարարական
խանները գրառեք մաքուր թղթերի վրա: Յուրաքանչյուր առաջադ- խմբում յուրահատուկ լուծումների առավելությունը:
րանքի կատարման համար Ձեզ տրվում է մեկ րոպե:
Երկրորդ փուլում հետազոտվողներին տրվող հրահանգը. Աղբյուր. ԼՐ 061 ՈԿ6 ամ ոք ճոծ Լ «ԽԼոաւծո ած 7. քօ4 5»: 46080
«Ձեզ տրվում են նախորդ առաջադրանքների նման խնդիրներ՝ ԽԼՇՕԱԱՎՇՇԻօ 6 Ո0Շ06 86 / օօ ՇՐ.: 74. .. Խ1Յո6ո 08, Ճ. 1Օ ԽՈղդարօ ոո. - ՕԽօթ: 13ո-
նշումով, թե ինչ պետք է անեք: Պատասխանները գրառեք մաքուր 50 Օա», 2005. - 43 6.

թղթերի վրա Յուրաքանչյուր առաջադրանքի կատարման հանար Ձեզ
տրվում էմեկ րոպե»:
2.8 ԽՆԴՐԻ ԼՈՒԾՄԱՆ ԱՆՀԱՏԱԿ ԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒ ԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

Արդյունքների մշակու մը ն վերլուծությունը ՈՒՍՈՒՍՆ ԱՍԻՐՈՒՄ

1.Բոլոր ուսանողները գնահատում են պատասխանների յուրա-
հատկությունը առանձին փորձար արական ն ստուգիչ խմբե- Նպատակը. Ուսումնասիրել խնդիրների լուծման հիմնական ան-
րում. Որպես յուրահատկության չափանիշ է հանդիսանում հատական առանձնահատկությունները (լուծման արագություն, ինտե-
տվյալ լուծման հանդիպման հաճախությունը: Գնսհատման լ եկտո ւալ ակտիվություն, որոշման որակ):
սանդղակը եռաբալ է.
3Յ.- պատասխանը հանդիպում է 1 ան գամ, Առաջա դրանքի նյութերը. Փորձնական լուծման բլանկ: Խնդիրնե-
2. - պստասխանը հանդիպում է 2-5 անգամ, րի բլանկ, գիտափորձի արձանագրություն: Տե՛ս հավելված 23:

1. - պատասխանը հան ում է 5 անգամից ավելի:
ր խանը դիպ գամից ավելի Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
2. ՂՎաշվվում է փորձարարական ն ստուգիչ խմբերում հետազոտ- Դետազոտվողներին տրվում են խնդիրների բլանկները: Սռ աջ արկ-
վող գումարները պետք է լինեն39-իից 51-ի միջակայքում: Հրահանգ 1-ը

ողների հավաքած երը ն ներմուծվում ուսակ 20.
վողների հավաքած բպերը ր վում աղյ կ ընթերցվում է այնքան անգամ, որքան անհրաժեշտ է խնդրի բոլոր պայ-

Աղյուսակ 20 -Տվյալների գրանը ման ամփուի աղյուսակ մանների ամբողջական ընկալման համար: երկու քառակուս իներում

յե տազո տո թյան փուլը | Խնդրի համարը Խմբի գնահատականը բ ալ երով հետազոտվողները լուծում են խնդիրն առանց ժաճանակի հաշվառման
փոր ձար ար ական ստուգիչ պայմանները հասկանալու, լուծումների որոնման ճանապարհներ

1. հայտնաբերելու համար: Ապա փորձարկողն առաջարկում է լուծել

խնդիրները երկու քառակուսիներում ժամանակի հաշվառմամբ: Ընդ ո-
րում ընթերցվում է 2 հրահանգը.

յ 7 Վրահանգ 1.
1. «Ձեր առջն 25 վանդակից բաղկացած քառակուսի է: Յուրաքանչ-
բալերի 5. յուր սյունակ վերնից ն տող` ձախից նշված է 1-ից 5 ինդեքսով: Յուրա-

75 76

քանչյուր վանդակում կարելի է դնել թիվ, որը հավասար կլինի սյունակի 2. 9 ԽՄԲԱՅԻՆ ՄՏԱԾ ՈՂՈՒ ԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏ ԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ն տողի ինդեքսների արտադրյալին: Պետք է ընտրել 5 վանդակ այն- ՈՒՍՈՒՍՆ ԱՍԻՐՈՒՄ
պես, որ ստացված թվերի գումարը հավասար լինի տրված թվին: Նա-
խընտրելի է որ յուրաքանչյուր տողում ն սյունակում օգտագործվի Նպատակը. ուղղված է բացահայտելու անհատական ն խմբպին
միայն մեկ վանդակ: Սակայն խնդիրը համարվում է լուծված նան այն մտածողության առանձն ահ ատկությունները նույն խնդրի լուծման ժա-
դեպքում, երբ տողերից կամ սյունակ ներից միայն մեկում լրացված են մանակ ն վերլուծել սեփական վարքը, օրինակ սեփական տեսակետը
երկու վանդակներ: Թույլ են տրվում ցանկացած ուղղումներ»: պաշտպանելու ակտիվության աստիճանը, հուզական ռեակցիաները,
որոշման ընդունման արագությունը ն այլն:

Վրահանգ 2.

«Այժմ կհայտարարվեն երկու թվեր ն կմիացվի վայրկենաչափը: Առաջա դրանքի նյութերը. 15 իրերից կազմված ցուցակ: Տես հա-
Գրեք դրանք երկու փորձարարական քառակուսիների տակ ն միանգա- վելված 24:

մից սկսեք առաջադրանքի կատարումը: Երբ ավարտեք երկու խնդիր-
ների կատարումը, նշան արեք ն ես կգրանցեմ լուծման ժամանակը:

Յրահա նգ.

Դրանից հետո որնէ փոփոխություններ կ առարել չի կարելի»: Դուք նավարկում եք Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում:
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը Նավը դանդաղ խորտակվում է, իսկ Ձեր տեղադրությունը Դուք չգիտեք
Բացի առաջադրանքների կատարման ժամանակից հաշվի է նավիգացիոն սարքավորումների անսարքության պատճառով: Պետք է

առնվում նան ուղղումների (ջնջումներ, փորձնական ն որոնողական հնարավորինս շուտ տեղափոխվել փրկարար փչովի նավակ` վեր ցնե-

գրառումներ, նշաններ) ն սխալների (սխալ գումարներ ն արտադրյալ- լով միայն ամենաանհրաժեշտ իրերը: Ստորն Ձեզ կտրվի 15 իրերից
ներ, միննույն տողում ն սյունակում երկուսից ավելի օգտագործված կազմված ցուցակ: Ձեր խնդիրն է դասակարգել տրված իրերն ըստ
վանդակներ) քանակը: Արդյունքներն անցկացվում են հետազոտության նրանց անհրաժեշտության աստիճանի: 1 թվով նշանակեք ամենաան-
արձանագրություն: հրաժեշտ իրը, 2-ով ավելի քիչ անհրաժեշտը ն այդպես շարունակ: Այս
Ամփոփ արձանագրությունում գրանցվում են անհառական ն գործընթացն իրականացրեք երկու անգամ` անհառական ն խմբային:

խմբային միջին ժամանակպին ցուցանի շները: Անհատական տվյալն ե-

րը համեմատվում են խճբային ցուցանիշների հետ: Աշխատանքի իրականացման ընթացքը
Խնդիրների լուծման անհատական առանձնահատկությունների Յուրաքանչյուր հետազոտվող ստանում է 15 իրից բաղկացած

վերաբերյալ եզր պացություն կատարելիս հաշվի է առնվում. ցուցակ, դասակարգում դրանք ըստ կարնորության ն գրանցում թղթի

1. խնդիրների լուծման ժամանակը, որը մտածողական գործըն- վրա: Դրանից հետո դասակարգման նույն գործընթացն իրականացվում
թացների արագության ցուցանիշն է, է խմբային տարբերակով: Արդյունքում կազմվում է խմբային միասն ա-
2. ուղղումն երի քանակը ինտելեկտուալ ակտիվության ցուցանի շն կան ցուցակը: Ցանկալի է որպեսզի խումբը չլինի մեծ 5-6 մարդուց, որ-
է: Ինչքան քիչ է ուղղումների քանակը, այնքան խորն է խնդրի պեսզի ն հետազոտվողները Աե փորձարկողը կարողանան գրանցել
պայմանների վերլուծությունը ն ճշգրիտ է մտքում գործողու- քննարկման գործընթացը:
թյունն երի համակազմի կառուցումը: Ուղղումների մեծ քանակը
վկայում է այն մասին, որ պայմանները բավարար չեն վերլուծ- Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը
վել, կոմբինատոր պլանավորումը թույլ է իրագործվել ն խնդրի Արդյունքում ունենում ենք յուրաքանչյուր մասնակցի մեկական
լուծումն իրագործվել է «փորձի ն սխալի» մեթոդով, ցուցակ ն մեկ խմբային ցուցակ: Եվ փորձարկողը տրամադրում է նան
Յ. սխալները որոշում են ինտելեկտուալ գործունեության որակա- ճշգրիտ, օրինակելի ցուցակը: Տես հավելված 25: Նախ ն առաջ յուրա-
կան կողմը: քանչյուր հետազոտվող հաճեմատում է իր անհատական կազմածը

77 78

ճշգրիտի հետ ն արտածում իր սխալ գործողությունների աստիճանը: Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

Դրա համար հաշվվում է յուրաքանչյուր առարկայի համարի տարբե- ճշգրիտ դատողություններն են՝ 1, 8, 9: Սնացած բոլոր դատողու-
րությունը երկու ցուցակն եր ում: Ինչքան մեծ է ստացված թիվը, այնքան թյունները սխալ են: Արդյունքների գն սահատումն իրականացվում է ըստ
մեծ է սխալի արժեքը: Ապա բոլոր տարբերությունները գումարվում են: աղյուսակ 21-ի:
Եթե գումարը մեծ է 60-ից, ապա նավարկությունը կարելի է անհաջող
համարել: Ապա նույն գործընթացը կատարվում է խմբային ցուցակի Աղյուսակ 27 - Արդյո (ք ների գրանց ման ամփուի աղյուսակ
հետ: Յուրաքանչյուր հետազոտվո ող է համեմատելով ստացված Սխալ ների |Միա-
երկու գուցաղ իշները ե ին Աաական ն ԻԻ Ար արին մր Տրամաբանականության մակարդակ
ղության արդյունավետության ցուցանիշները: Օգտակար տվյալներ Դատո ղություններում տրամաբանականության բարձր մա-
կարել ի է ստանալ նան յուրաքանչյուր հետազոտվողի ի նքնադի տման ն 0 5 կիկարդակ, արագ ընկալում է մյուսների դ առողությունների
փորձարկողի կողմից խմբային ղիտման արդյունքների վերլուծության սխալները
ժամանակ: 1 4 |Տրամաբանականության լավ ց ուցանիշ

2 -3 Յ իՏրամաբանականության միջին ց ոցանիշ

Աղբյուր. 1քո աթ ոօ օ6աթյ, 5.օոօքա թաւ մ35րօ1 ո սքոատյուօն

Ա.:0 72Ր յու. 1/00. քօծ. հթեւտօ 66 1. «ւ. ՕՍՐ., նեւուօք, 2003, 5606. 4 -6 2 |Ցածր տրամաբանականությու ն: 3 աճախ նկատլումեն
տրա մաբանական սխալներ

2.10 ԹԵՍՏ «ՄՏԱՀԱՆԳՈՒՄՆԵՐԻ ՏՐ ԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ» Աղբյուր. Օռթժոա 71 71. ոօ Ա թօոու, Փու 1996. ծ. 736.

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը.

Հետազոտլողներին բանավոր ներկայացվում են հարցերը: Յու-
րաքանչյուր առաջ ադրանքում իրար հետ կապված դատողությունն եր
են ն մտահանգում: Որոշ մտահանգումներ ճշգրիտ են, իսկ մյուսները Նպատակը. պարզել հետազոտվողի գերակշռող մտածողական
բացահայտ սխալ: Պահանջվում է ճշգրտել, թե որ մտահանգումներն են տիպը:
ճշգրիտ, իսկ որոնք` սխալ: Յուրաքանչյուր խնդրի լուծման համար
տրամադրվում է 10 վայրկյան:

2. 11 ԹԵՍՏ «ՆԿԱՐ ԻՉ-ՄՏԱԾՈՂ»

Վրահանգ.

«Պատասխանեք հետնյալ հարցերի, օգտվելով տասը բալանոց
Հրահանգ. սանդղակից: Բացարձակ հերքմանը համապատասխանում է Օ միավո-
«Ձեզ կընթերցվեն իմաստով իրար հետ կապլած երկու դատո- րը, ամբողջ ական համաձայնությանը` 10 միավորը: Սակայն եթե, օրի-
նակ, առսջին իսկ հարցը ձեզ փակուղու առջն կանգնեցնի, օգտագոր-
ծեք 1-9 միավորներն արդարացիորեն գնահատելու համար ձեր հատ-
կանիշ ները»:

ղություններ ն դրանցից բիտղ մեկ մտահանգում: Ձեզանից պահանջ-
վում է 10 վայրկյանի ընթացքում գտնել ճիշտ պատասխանը ն գրանցել
հետազոտության արձան ագրությունում»:

Առաջա դրանքի նյութերը. իճաստով իրար հետ կապված 14 զույգ Առաջա դրանքի նյութերը. 10 հարցից բաղկացած հարցարան: Տե՛ս
դատողություններ ն յուրաքանչյուր զույգից բխող մեկական դատողու- հավելված 27:
թյուն: Տես հավելված 26: Արդյունքների մշակ ումն ու վերլուծությունը.
Հաշվեք տվյալների գումարը բանալու հաձճաձայն.
79 80

Ջ ՀՂ,2,5, 8, 9(«ձախկիսագնդային») նշում է հետազոտողի կողմից ասված բառ-ասոցիացիաները ն

ԱՀ3Յ3,4, 6, 7 ՛0(«աջկիսագնդային») փորձի անցկացման ընդհանուր ժաքնանակը:
3. Երրորդ փուլ - Օգտագործվում է բառերի երրորդ ցուցակը: Հե-
Եթե Ձեր «ձախկիսագնդային» արդյունքը 5 միավորով ավել է տազոտվողին առաջարկվում է պատասխանել «սինտագմատիկ»
«աջկիսագնդային» արդյունքից, ապա Ձեր մոտ գերակշռող է մտածո- զուգորդում` այսինքն լեզվում կայունացած բառակապակցու-
ղության տրամաբանական տեսակը, իսկ հակառակ դեպքում Դուք գե- թյամբ. Փորձարկվողների միջն գործառույթների բաշխումը
ղարվեստական տիպի անձնավորություն եք: նույնն է, ինչ նախորդ փուլեր ում:

Աղբյուր. 77 աոքնուօ60 Օ Ս, ԱՇ ՇԾծաճշոծճուսա. 1Շյոծոլաւ Կատո: Աղյուսակ 22 - Ասո արդյու արձան ուն
ոլ 6610 6. 2-6 150ճոս6 1ԷՇՇՈւօ6 ո//1: Փճոաաչօ, 2006. 6.375. ՁԶուգորդումներ | Զուգորդումներ Չուգ որդումներ
առաջին փու լ ու

2.12 ԶՈՒ ԳՈՐԴՈՒՄՆԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻ ՐՈՒՄ
(«Ձուգորդակա ն գիտափորձ» մեթոդիկ ա)

Նպատակը. ուսումնասիրել զուգորդումների տեսակները, դրանց
օգտագործումը ն լ ատենտ փուլի կախվածությունը զուգորդման տեսա-
կից:

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը.

Առաջա դրանքի նյութերը. բառերի երեք հատուկ խումբ՝ յուրա- 1. Վերլուծության են ենթարկվում յուրաքանչյուր փուլում օգտա-
քանչյուրում 32 բառ: Տե՛ս հավելված 28: Վայ րկենաչափ, պատասխան- գործված զուգորդումների քանակը ն տեսակը: Ընդ որում հա-
ների գրանցման թերթիկ, գրիչ: տուկ ուշադրություն է դարձվում հետա զոտվողի առաջին փուլի

զուգորդական հակ ազդեցությ ուններին, սակայն վերլուծության

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը: են ենթարկվում նան ուղղորդված զուգորդական փորձի տվյալ-

Փորձի անցկացման համար անհրաժեշտ է երկու փորձարկողի ները մասնավորապես, թե որքանով է հետազոտվողը հետնել
առկայություն, որոնցից յուրաքանչյուրը պետք է կաոարի գործառույթ- առաջին փորձարկողի հրահանգներին:

ների իր մասը:

1. Առաջին փուլ - Առաջին փորձարկողը բառերի առաջին ցուցա-
կից հերթականությամբ կարդում է բառերը: Հետա զոտվողը, ինչ- ց ցանիշների գրանցման աղյուսակ
քան հնարավոր է արագ պատասխանում է միտքը եկած առաջին ման տաս Զու ւմների քան
բառով: Փորձարկողը արագ կարդում է հաջորդ բառը: Երկրորդ
փորձարկողը արձանագրության մեջ նշում է հետազոտողի կող-
մից ասված բառ-ասոցի ացի աները ն փորձի անցկ ացման ըն դհա-
նուր ժամանակը:

2. Երկրորդ փուլ - Հաջորդիվ օգտագործվում է բառերի երկրորդ տան Ժամանա
ցուցակը: Հետազոտվողին տրվում է հրահանգ, որ նա այժմ
պետք է ասի զուգորդումներ «մաս-ամբողջ» սկզբունքով: Լռա-
ջին փորձարկողը կարդում էրառերը, իսկ երկրորդ փորձարկողը տշ

Աղյուսակ 28 - Չետազոտվող իք անակական ն որակական

7-ինփուլ | 2 11 | 3

2. Ապա վեր են հանվում հետազոտվողին բնութագրական զուգոր- Յուրաքանչյուր առ աջ ադրանքի ավարտից 1015 վայրկյան հետո

դումների տեսակները (օրինակ` մաս-ամբողջ, պատճառ- հետազոտվողը թղթի վրա վերարտադրում է, այն ինչ հիշել է: Վետազո-
հետնանք, ըստ կոնտրաստի, ըստ նմանության ն այլն): տության անցկացման համար անհրաժեշտ է երկու փորձարկվողի մաս-
3. Ստացված ժամանակային ցուցանիշն երի հիման վրա տրվում է նակցություն, որոնցից յուրաքանչյուրն իրականացնում է իր համար
զուգորդման առաջ ացման լ առենտային փուլի մասին բնու- նախատեսված գործառույթները: Առաջին փորձարկողը կարդում է
թագրում ազատ զուգորդական փորձի ն ուղղորդված զուգոր- տեքստը, երկրորդը` ֆիքսում հետազոտվողի խոսքում փոփոխություն-
դական փորձերի ժամանակ: Որից հետո որոշվում է լ առենտա- ները: Յուրաքանչյուր փուլում տրվում է համապա տասխան հրահանգը
յին փուլի տնողության կախվածությունը զուգորդման տեսակից ն առաջարկ` կատարվում փորձ-առ աջադրանք առանց տեքստը լսելու:
(համեմատվում են երեք փուլերի ժամանակային ցուցան իշնե- Փորձից հետո սկսվում է բուն հետազոտության փուլը: Հետազոտվողը
րը): սկսում է ցածր ն ռիթմիկ կատարել իր առաջադրանքը: Սկսելուց 8-10
4. Ազատ զուգորդական զիտափորձի (առաջին փուլ) տվյալների վայրկյան անց առաջին հետազոտվողը կարդում է տեքստը: Ալարտից
հիման վրա, որոնք ստացվել են ամբողջ խմբից, բնութագրվում հետո դեռնս մի քանի վայրկյան հետազոտվողը շարունակում է իր գոր-
են խքբում առավել տարածված զուգորդումների տեսակները: ծունեությունը, ապա վեր արտադրում է տեքստը թղթի վրա:

Յուրաքանչյուր փուլի ժամանակ երկրորդ փորձարկվողը ֆիքսում
Աղբյուր. ԼՏ 0701ՈԿ6 Շամ ոք ճոոծ Լ «ԽԼԵոոոՇԻ ԱՇ 7 քօ45»: 466ո0 է հետազոտվողի խոսքի սխալները տեմպի, ռիթմի, ձայնի բարձրու-
ԽԼՇՐՕՔՎՇՇԻԾ Շ ՈՕՇՕԾ 86 / ՇՕ ՇՐ.: /.. /.. հ18Ո6808, /.. էՕ. հ/ճոծոօ 82. - Օուաւ: 113ո- թյան, խոսքի պարզության փոփոխությունները, հոգոցները, դադարնե-

50 Օա», 2005.- 64 6. րը: Ըն հանրացված տվյալները ներմուծվում են աղյուսակ 24:

Աղյուսակ 24 - Չետազոտվող իք անակական ն որակական

2.13 ԱՐՏԱՍԱՆԱԿԱՆ ԽՈՉԸՆԴՈՏՆԵՐԻ ՊԱՐ ԱԳԱՅՈՒՄ ԽՈՍՔԻ ցոց անիշների գրանցման աղյուսակ

ՀԱՍ ԿԱ ՑՄԱՆ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻ ՐՈՒՄ ազո ությունները
վերար տա-
Նպատակը. խոսքի հասկացման վրա արտասանական խոչընդո տ- ր
ների ազդեցության ուսումնասիրումը: դանդաղում/ղբարձրո- պարզու | դադար |հոգոց - տ

ա ւն ւն ն

Առաջա դրանքի նյութերը. տեքստեր (տես հավելված 29), մաքուր
թուղթ, տվյպլների գրանցման արձանագրություն:

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը

Փորձը անց է կացվում երեք փուլով: Յուրաքանչյուրում հետա- Վրահանգ.

զոտվողին առաջարկվում է միաժամանակ հիշել տեքստը ն կատարել, Առաջին փուլի հրահանգ.
այսպես կոչված, արտիկուլյալ խոչընդոտներ: «Ձեզ այժմ կներկայացվի տեքստ, որը անհրաժեշտ է ինչքան
1. Հետազոտվողը լսում է տեքստը ն ռիթմիկ արտասանում հան- հնարավոր է ճշգրիտ մտապահել ն վերարտադրել: Ընդ որում տեքստը
գեր: լսելու հետ միաժաձանակ Դուք պետք է ար տասանեք վանկեր (օրի նակ.
2. ՀՎետազոտվողը տեքստը լսելու ժաձճանակ ռիթմիկ հաշվում Է կա, տե, ռու, սի, բո ն այլն): Դրանք պետք է արտասանել ցածր ն ռիթ-
Յ. Հետազոտվողը տեքստը լսելու ժամանակ բանաստեղծություն է միկ: Փորձեք այժմ այդ անել: Լավ Է Այժմ Դուք կշարունակեք ար տա-
կարդում: սանել վանկեր, իսկ մի քանի վայրկյան անց ես կսկսեմ կարդալ տեքս-

տը: Տեքստի ընթերցման ավարտից հետո նս մի քանի վայրկյան շարու-
83 84

նակեք կատարել ձեր խնդիրը, ապա իմ հրահանգով թղթի վրա վե- Առաջա դրանքի նյութերը 10 երաժշտական նախադասություն
րարտադրեք այն, ինչ մտապահել եք»: Չայկովսկու «Քնիր իմ բպիկ, քնի՛ր» ռոմանսի ց բարձր որակավորմամբ
կին ն տղամարդ երգիչների կաոարմամբ:
Երկրորդ փուլի հրահանգ.

Վաջորդ առաջադրանքը կիրականացվի նույն կերպ, բայց այս Աշխատանքի իրականացման ընթացքը
անգամ Դուք պետք է հաշվեք մեկից սկսած ն մտապահեք իմ կողմից Հետազոտվողներին առաջարկվում են լսել նույն ն ախադասու-
կարդացվող տեքստը: թյունը, սակայն տարբեր ընթերցողների կողմից տարբեր հուզական
հնչեր անգներով ուրախությամբ, թախծով, զարմանքով, վշտով, կարո-
Երրորդ մուլի հռահանց. տով: Վետազոտվողների խնդիրն է ճանաչել հուզական հնչեր անգի դա-
Այժմ հաշվելու փոխարեն Դուք պետք է ռ իթմիկ, առանց դադար- սը: ճշգրիտ ճանաչման տոկոսը պայմանավորում է հետազոտլողների
ների արտասանեք Ձեզ լավ ծանոթ բանաստեղծություն: Այն այնքան ապրումակցման ն լսողական պատկերների փոփոխման զգպունա-
ծանոթ պետք է լինի, որ արտասանման համար հատուկ ջանքեր չպա- կութան անհատական առանձնահատկությունները: Հատկապես հե-
հանջի: Եթե հանկարծակի մոռանում եք բանաստեղծության ինչ-որ տաքրքրալան են վոկալ խոսքի ճանաչման արդյունքները, քանի որվո-
մաս, ապա կարող եք սկսել արտասանել սկզբից: Գլխավորը պահ- կալ խոսքը առավել հարմարված է հուզական հատկանիշների փո-
պանել նույն ռիթմը: խանցմանը:
Հետազոտվողներին առաջ արկվում է լսել Չայկովսկու «Քնիր իմ
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը բալիկ, քնիր» ռոմանսից տասը երաժշտական նախադասություն, ո-
Փորձարկողները համեմատում են բնօրինակ տեքստը յուր աքանչ- րոնք կատարում են երկու բարձր որակավորմամբ երգիչներ` կին ն
յուր փուլում հետազոտվողի վերարտադրածի հետ ն որոշում ճշգրիտ տղամարդ: Հատուկ բլանկի վրա (տե՛ս աղյուսակ 25) հետազոտվողն ե-
վեր արտադրված բառերի քանակը: Ստացված արդյունքները ներմուծ- րը նշում են հույզերի դասերը ըստ համապատասխան կոդերի.
վում են համապատասխան արձանագրության մեջ: 1. ուրախություն,
Ստացված որակական ն քանակական արդյունքների վրա անհրա 2. վիշտ,
ժեշտ է վերլուծել խոչընդոտների յուր աքանչյուր տեսակի ազդեցությու- Յ. անտարբերություն,
նը տեքստի հասկացման արդյունավետության վրա ն բացատրել 4. զայրույթ,
ստացված օրինաչափությունն երը: 5. վախ:
Աղբյուր. 11ՐՇօօոօոաԿ6 օա ոք մաթ 1 «ԽԼԵոււօոմՇ 71 քօգ»: 46650 Աղյուսակ 25 - Վոլալ խոսքում հույզերի ճանաչումը
ԽՇՆՕՄԱՎՇՇՏԾ 6 ՈՕՇ06 86 / 00 Շո.: 4. /Ճ. Խ1ճոօոօտ, Ճ. էՕ. Խո. 8. - ՕԿօւ: ՆՑո- Ձայն Ստիմուլի համարը ճանաչման
50 Օս, 2005.- 67 6. ճշգրտությունը
1|12|3|4|5|6|7181|9110 օօ
Տղ ամարդ
Կին

2.14 ՎՈԿԱԼ ԽՈՍՔՈՒՄ ՀՈՒՅԶԵՐԻ ՃԱՆԱՉՄԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ

Նպատակը. մեթոդիկայի հիմքում ընկած է հուզական սեմանտիկ Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

ինվերսիայի սկզբունքը: Ուղղված է վոկալ խոսքում հուլզերի ճանաչ- Աղյուս ակում նշվում են ճանաչման ճշգրտության տոկոսային արդ-
ման որակական ցուցանիշների ուս ումնաս իրմանը: յունքները: Դրանից բացի հետս զոտվողները կառուցում են հույզերի
առանձին դասերի ճանաչման գրաֆիկը:

85 86

Տարբեր խճբերում դիտարկվում են հետնյալ փորձար ար ական մի- Շուտասելուկները օգտագործվում են հնչյունների արտիկուլյա-

ջինները. վախ` 8690, զայրույթ 7946, վիշտ 6846, անտարբերություն՝ ցիայի բարելավման համար: Տես հավելված 30:
6496, ուրախություն` 4290, որոնք, իհարկե, տարբեր խճբերում, որոշա-
կիորեն փոփոխական են: Ավագ տարի քայի ն խմբերում նկատվում է ճա- Արդյունքների վերլուծությունը ն մեկնաբանությունը
նաչման ավելի բարձր աստիճան, որն ունի իր բացատրությունը: Բ ա- Խոսքի արագությունը որոշվում է միավոր ժամ անակահատվածում
ցասական հույզերն ունեն առավել բարձր կենսածին դեր ն առավել խոսքային սեգմենտների քանակությամբ: Յաճախ առավել կպուն սեգ-
վառ հոգեակուստիկ երանգ՝ բարձրություն, երկարություն: Նկատվում է մենտի դերում ծառայում են վանկերը, իսկ ժամանակի միավոր ընդուն-
նան արդյունքների փոփոխականություն կախված գենդերային հատ- վում է մեկ րոպեն: Հայերեն խոսքի համար տվյալները բացակայում են,
կությունների հոմոգենությունից ն հետերոգենությունից: Այսպես, տղա- սակայն պարզվել է, որ ռուսերենի համար ընդունված են հետնյալ նոր-
մարդիկ առավել բարձր ցուցանիշներ են ցուցաբերում կանացի ձայ- մատիվները.
ների ճանաչման ժամանակ ն հակառակը: » րոպեում 120 վանկ (կամ 4-5 հնչյուն վայրկյանում) - դանդաղ ն
ն Տ շատ դանդաղ տեմպ,
ղբյուր. 1ԼԱքոճրո թու ոօ օ0 6), 55:Շոօքտ ԽաԷՈՅ Ե Էօմ ո ոքուստոուօն - -
Է. :0դ0Ր րու 17/00. քօծ. հթեւ064 «1 «1. ԸՕՍՐ., նեուօք, 2003, 560 6. " Նմա վանկ (կաճ Ր8 հնչյուն վայրկյանում) - խուքի մի-
» րոպեում 350 վանկ (կամ 9-10 հնչյուն վայրկյանում) - արագ
2. 15 ԽՈՍՔԻ ՏԵ ՄՊԱՌԻԹ ՍԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ տեմպ,
ՈՒՍՈՒՍՆԱՍԻՐՈՒՄ » րոպեում 400 վանկ (կամ 10 հնչյունից ավելի վայրկյանում) -
գեր արագ տեմպ:
Նպատակը. խոսքի տեմպային բնութագրի չների միջոցով խոսքի Բացի արագությունից խոսքի տեմպն ընդգրկում է նան բառերի ն
տեմպառիթմայի ն առան ձնահատկությունների ուսումնասիրումը: ն ախադասությունների միջն ընկած դադարները: Երբ դադարները չեն

գերազանցում 250 միլիվայրկյանը, ապա ծառայում են խոսքային մի
սեգմենտը մյուսից բաժանող միավոր: Սակայն եթե դրանց տնողությու-

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը նը մեծանում է, ապա դրանք վերածվում են ան վստա հության դադար-
Խոսքի տեմպային ցուցանիշների չափման համար անհրաժեշտ է ների՝ լցված կողմնակի ձայներով, այնպիսիք ինչպիսիք են «մմ-մ», «ը-
համապատասխան սարքավորում, որը կգրանցի ընթերցման ժամանա- ը-ը», Հ-է-է» կամ նույնիսկ անպետք բ առերով` «ուրեմն» ն այլն: Սովո-
կը, դադարների ժամանակը ն լեզվական դադարների երկարությունը րաբար արագախոսները ավելի կարճ դադարներ են տալիս, երբեմն
գերազանցող դադարների քանակը: Հետազոտվողներն իր ականաց- նրանց խոսքը նույնիսկ ընկալվում է որպես շատ խիտ ն հետնաբար
նում են հետնյալ առաջադրանքները. նան դժվար ընկալելի:

1. հայերեն լեզվով ազատ պատմություն ցանկացած թեմայով մեկ Յուրաքանչյուր առ աջ ադրանքի համար գրանցվում է երեք ցուցա-
րոպեի ընթացքում, նիշ` խոսակցության «մաքուր» ժամանակը, դադարների տնողությունը

2. օտար լեզվով ազատ պատմություն ցանկացած թեմայով մեկ ն քանակը: Ստացված արդյունքները գրանցվում են աղյուսակ 26-ում:

րոպեի ընթացքում,

Յ. մեկ րոպեի ընթացքում շուտասելուկների ընթերցում հարմար
տեմպով,

4. մեկ րոպեի ընթացքում շուտասելուկների ընթերցում աճենա-
արագ տեմպով:

87 88

Աղյուսակ 26 - Տարբեր պայմաններում խուքի տեմպի ցուցանիշները Աշխատանքի իրականացման ընթա ցքը.

Տեմպի Խոսքի «մաքուր» | Դադարն երի Դադարն եր ի Հետազոտվողներին առաջ արկվում է իրականացնել հետնյալ ա-
անար Ի տնողությունը | տնողությունը քանակը ռաջադր անքը. հատուկ ստուգում ն նախապատրաստում չպահանջող
հարմար տեմպով, 1 րոպ նամակ գրել ընկերոջը կամ ընկերուհուն (գրել այնպես, ինչպես կխո-
Ծտար լեզվով խոսք սես): Նամակը պետք է լ ինի բավական երկար` 250-300 բառ, մոտավո-
հարմար տեմպով, 1 րոպ րապես երկու /Ճ4 ֆորմատի թուղթ: Որպես համեմատական վերլուծու-
Ն ուտամոլումների բացում թյան օրինակ հետազոտվողներին աղյուսակ 27-ում ներկայացվում է
Ն ոամլուկների ըներցոմմ Մարիա Ցվետանայի աղջկա ԱՍիանդա էֆրոնի նամակը Բորիս Պաս-
առ ավե լ արագ տեմ պ,1 րոպ տերնակին:

Իրար հետ համեմատվում են առաջին, երկրորդ ն երրորդ ու չոր- Վրահանգ.
րորդ ցուցանիշները: Օտար լեզվին ազատ տիրապետման դեպքում «Բ4 ֆորմատի թղթի վրա երկու էջի սահմաններում գրեք նամակ
խոսքի տեմպային երկու ցուցանիշները համընկնում են: Երրորդն չոր- Ձեր ընկերոջը կամ ընկերուհուն»:
րորդ ցուցանիշների համեմատման դեպքում գնահատվում են խոսքի
արտիկուլյացիոն արագության հնարավոր ցուցանիշները: Քանի որ Աղյուսակ 27 - Գրալ/որ խուքի հոգելեզվաբանական վերլուծություն
շուտասելուկները տրվում են ընթերցման, ապա հայտնի են նան դրանց Ցուցանիշի վերլուծությունը Գ աոոի Աատաան
լեզվաբանական առանձն ահատկությունները վանկերի քանպը: 7 Խութային գործունեության ծավալը բառերով ուր ԲԱՐՔ
Օգտվելով վերոհիշյալ տվյալներից եզրակացություն է կաոարվում յու- 2. Խուքային գործունե ության ծավալը նախադա- | 32 նախադաս.
րաքանչյուր հետազոտվողի խոսքային օպտիմալ ն առավելագույն ա- սություններով
րագությունները: 3. Նախադասության միջի ն երկարությունը 70, 1բ առ

4. Բառպ ին բազմազանության գործակիցն ըս տ 2242

Աղբյուր. 1քոթթ/ 1 ոօ օ6168, 56 քած թօ տ ոթաթատյաօն - 7 Բա ատագորգման ցործակի ցն ոստբա- 5.62,

ոօռ20710Ր մու. 1109. ք60. հքեւոօ64 «1 «4. ՕՍՐ., 1եուծք, 2003, 560 6. նած կի
6. Տրամաբանական կ ապվածության գործակիցն 0,9
ըստ բանաձեի

216 «ԳՐԱՎՈՐ ԽՈՍՔԻ ԳՈԳԵԳՐԱՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՄԱ վածության) Գորժամիքը ճ

ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏ ԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը.

Նպատակը. գրավոր խոսքի բովանդակային առանձնսահատկու- Հոգել եեզվաբանական ցուցանիշների մեկնաբանման ժամանակ
թյունները կարելի է որոշել խոսքային գործունեության արդյունքների օգտագործվում են արդեն իսկ ստացված փորձարարական տվյալները:
ուսումնասիրման ավանդական մեթոդներով կոնտենտ ն ինտենտ վեր- Խովքային գործունեության արդյունքի ծավալի ցուցանիշը վկա-
լուծությամբ: Հիմնական ինֆորմացիան կարելի է ստան ալ արտահայտ- յում է հեղինակի անհատական առանձն ահ ատկությունների մասին,
ման միջոցների վերլուծության միջոցով, այսինքն այն հոգելեզվաբա- նրա շփվողականության, էքստր ավերտությ ան-ի նտրովերտության, դրա-
նական հասկացություններից, որոնք վկայում են մասնագի տական ն կան ն բացասական դրդավատճառայնության մասին: Այս կապն ավելի
ինտելեկտուալ կոմպետենտության, հուզական վիճակի, ընդհանուր ն ուժեղ նկատվում է բանավոր իտսքում: Բացի դրանից ծալալի ավելա-
լեզվական մշակույթի մասին: ցումը հիմք է հուզական գրգռման, լարվածության ն հոգեֆի զիոլոգի ա-

կան վիճակի գնսհատման համար: Սովորաբար այս ցուցանիշը ամ-
89 90

րապն դվում է սուբյեկտիվ բնույթի տե ղեկատվությամբ` թե արդյո՞ք հա- էմբոլիայի գործակիցը (բժշկական էմբոլա բառից` արյունատար

ճույքով է գրվում նամակըն այլն: անոթների խցանում) կամ խոսքային արտահայտությունն երի աղտոտ-
Նախադասության միջին երկարության ցուցանիշը վկպում է վեր- վածությունը էմբ ոլների, այսինքն իմաստային ծանր աբեռնվածություն
բալ ինտելեկտի առանձնահատկությունների մասին (ուղիղ կորելյա- չկրող բառերի հարաբերությունն է ընդհանուր բառերի քանակին:
ցիոն կապ) կամ հուզական վիճակի կտրուկ փոփոխության մասին (հա-
կադարձ կորելյացիոն կապ): Փորձերը ցույց են տալիս, որ ռուսերենում -. Էէմբոլիկբառեր
այս ցուցանիշը միջ ինում 6-9 բառ է: «Հ որոր բառեր աաա
Բառային բազմազանության գործակիցը խոսքային հոգեճանաչ-
ման ոլորտում ամենաուժեղ ցուցանի շներից մեկն է: Այն վկայում է վեր- էմբոլներ են համարվում անիմաստ կրկնությունները, ոչ նորմ ա-
բալ ինտելեկտի առանձնահատկությունների մասին (ուղիղ կորելյա- տիվ լլեեքսիկան ն ... :էմբոլիայի գործակիցը վկայում է վերբալ ինտելեկ-
ցիոն կապ) կամ ինչպես նախորդը հուզական վիճակի կտրուկ փոփո- տի առանձնահատկությունների մասին (հակ ադարձ կորելյացիոն կապ
խության մասին (հակադարձ կորելյացիոն կ ապ): Միջին ցուցանիշը 5- ուղիղ կորելյացիոն կապ) ն գրողի հուզական վիճակի մասին (ուղիղ կո-
ից 15 միալոր է: Այն հաշվվում է հետեյալ բանաձնով րելացիոն կապ): Այն կարող է նան պատկերացում տալ խոսքի մշակույ

թի, գրողի էթիկետի մասին:

արբեր բառեր

ի ---------------- չէ 100ո.
ՀԱ (բոլոր բառեր) Աղբյուր. 11լքորւթո ոօ օ6ոթո, 5:85 ո6քթոխաւնծւօմ տ ոքաժտյւօն -

դօո2070Ր տո. 1100. ք60. հքեւոօ64 1. 41., Օ116., մաք, 2003, 560 6.
Բայերի օգոագործման գործակիցն այլ կերպ անվանում են ագրե-
սիվության գործակից: Այն բայերի հարաբերությունն է բառերի ընդհա-
նուր քանակին: Այդ հարաբերության բարձրացումը 6096-ից ավելին
թույլ է տալիս եզրակացնել գրգռված վիճակի, անհապաղ գործողութ-
յունների դիմելու պատր աստվածության մասին: Գործակիցը հաշվվում
է հետնյալ բանաձնով.

իլ Հ Հաա): 100".

Ւ լոլ 05 ռե
Տրամաբանական կապվածության գործակիցը նույնպես հաշվ-
վում է համապատասխան բանաձնով, որը կապող բառերի հարաբե-
րությունն է նախադասությունների քանակին: Մեկ միավորի սահմանն ե-

րում դիտարկվում է նյութի տրամաբանական կապակցվածության բա-
վական գրագետ մակարդակ:

Է Հ ,ԽԽ5Խ,,/ ո 100ՅՆ

91 92

յՀամանմանությու նների փնտրում

Անցկա ցմա ն ժամանակը` 10 րոպե:
ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ |
Յրահա նգ. Ձեզ կանվանվի ինչ-որ առարկա կամ երնույթ` օրինակ
«ուղղաթիռ»: Անհրաժեշտ է գրել ինչքան հնարավոր է շատ նրա հա-

2.17 ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑ ՍԱՆ ՎԱՐԺՈՒ ԹՅՈՒՆՆ ԵՐ մանմանությունն եր, այսինքն նրա էալ ան հատկություններ ի հիման վրա
նման երնույթներ:
Միջանկյալ օղա
ջանկյալ օղակ Անցկացման կարգը
Անցկա ցման ժամանակը` 10 րոպե: Համանմանությունները նշելուց հետո անհրաժեշտ է նան համնա-
կարգել ն դասակարգել համանմանությունները կախված երնույթի այն
հատկությունից, որի հիման վրա առաջ արկվել են: Օրինակ, կարող են
անվանվել «թռչուն», «թիթեռ»՝ թռչում են, «ավտոբուս», «գնացք»՝
տրանսպորտային միջոցներ են, «խցանահան»` կարնոր դետալ ները

Յրահա նգ. բառերի յուրաքանչյուր զույգի մեջտեղում գրեք բառ, ո-
րը նույնը կլինի, ինչ առաջարկված բառերը:

1. ճակնդեղ ... ... ձեռք, մեն:

2. բանտ ... ... դարբնի սալ, պտտվու ՝

Յ. բուռ.. ... եզերք Ավարտին հաշվվում է համանմանությունների ընդհանուր քանա-
4. գործվածք... ... առանձին մաս, կը, քննարկվում դասակարգման սկզբունքները ն վեր հանվում սխալնե-
5. գրքի շապիկը ... ... պատրաստ վիճակում, րը.

6. զինվորական բաճկոնակ ... ... կուտակել, դիզել,

7. արվեստի տեսակ ... ... լեռնաշղթա, Միավորող օղակների որոնում

8. անուղղակի ասված խոսք... ... փոքր ծավալի գրական երկ, |

9. անիվ... ... թանկագին քար, Անցկա ցմա ն ժամանակը` 10 րոպե:

10. ոչխարների խումբ ... ... զգայության տարատեսակ, |
11.ուսում նառություն ... ... հասարակական խումբ, խավ Դրահանգ. Ձեզ կառաջարկվեն երկու առարկա, օրինակ` «բահ» ն

12. իրերի դասավորություն ....... պետական իշխանության ձն «ավտոմեքենա»: Պետք է անվանեք առարկաներ, որոնք այդ երկու ա-
13. լեռներով անցնող ճանապարհ ... ... խոսքի մաս, ռարկաները միավորող «կամրջի» դեր կկատարեն: Անվանվող առար-
14. տեր... .. ազնիվ ձկան տեսակ, կաները պետք է ունենան հստակ տրաճաբանական կապ երկու առար-
15. վերքի հետք....... վարսանդի հեղուկանյութ արտադրող մաս, կաների հետ: Այս օրինակում միավոր ող օղակի դերում կարող է հանդես
16.տուրք.... ... կարիք, առհրաժեշտություն, գալ «էքսկավատորը» (ն փորում է, ն՛ տրանսպորտային միջոց է), «հո-
17.վիշապաձուկ ....... նշան ղագործը» (ն՛ փորում է բահով, ն՛ կարող է ավտոմեքենայի տեր լինել):
Թույլատրվում է երկու-երեք միավորող առարկաների անվանումը, օրի-

18. մոտավո րապես ... ... չորս կողմը, )
19. մթնոլորտային ճնշման միավոր ....... պտուղ, բերք, նակ՝ «բահ»- «երկաթ»-«շարժիչ»-«ավտոմոքենա»: Առաջարկված ժա-
20.նոսր... .. հիմար: մանակահատվածում պետք է առաջարկեք ինչքան հնարավոր է շատ

կապող օղակներ:
ճիշտ պատասխանները. տե՛ս հավելված 3:

93 94

Անցկա ցման կարգը քանչյուր ամուսին կնոջից մեծ է հինգ տարով: Աշոտը 1 տարի մեծ է Ան-

Տրվումեն զույգ բառերը ն հետազո տվողները գրանցում են իրենց նայից, Արմինեն ն Աշոտը միասին 48 տարեկան են, իսկ Արմենը ն Արմի-
տարբերակները: Արդյունքների վերլուծության ժամանակ հատուկ ու- նեն միասին 52 տարեկան են: Սռաջարկվում է իմանալ, թե ով է ում հետ
շադրություն պետք է դարձնել կապերի հիմնավորմանը նյուրաքանչյու- ամուսնացած ն քանի տարեկան էյուրաքանչյուրը
րի բովանդակության վերլուծությանը: Պատասխանը. Արմենը՝ 30 ն Աննան՝ 25, Աշոտը` 26 ն Անուշը` 21,

Արամը՝ 27 ն Արմինեն` 22:
Աղբյուր. 1Թ ատո /Ճ. 8, Լք 7 :ԱՇՈԱՈՇԻԵՆՅՈԾՐԵՇ: ՇոՈՕ606 806861:
38841 տ 7ոթմշաւծուոչ. 2 -Շ ոՅոճոտծ, Լողծք,2009 ո., 128 աք. Աղբյուր. ԷԾ: /Ճ. 8.՛Ւքօ ատու ՒԱ ԹԹԵՅԵ ԷՖՕւ ՇՈՕ օ06ՒԾ 6611 38-
Ո8Վ2 17Աք228ւ6818. 2-6 ոՅյող սթ, Լաուծք, 2009 ո., 128 օք.

2՛8 -ԿՈՆՎԵՐԳԵՆՏ ՄՏԱԾ ՈՂՈՒ ԹՅԱՆ ԶԱՐ ԳԱՑՄԱՆ

ՎԱՐ ԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 2.19 ԴԻՎԵՐԳԵՆՏ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒ ԹՅՈՒՆՆԵՐ
Խառնված տառեր Ձնագունդ
Անցկացման ժամանակը` 5 րոպե: Անցկացման ժամանակը՝ 5 րոպե:
Վրահա նգ. Տրված են բառեր, որոնցում խառնված է տառերի հեր- Հրահանգ. Ուշադիր ուսումնասիրեք բառերի հետնյալ շարքը` ամ -
թականությունը: Գտեք, թե բառերից ո՛րն է ավել որդ: գամ - մարգ- մարագ: Յուր աքանչյուր բառ կազմված է նաիտրդ տառե-
րից գումարած նս մեկը: Տառերի հերթականությունը բառի ներսում
Առաջադրանքի նյութը. տառնա, ատաբց, ղնաիկ, ջկիալ, իբադր նշանակություն չունի: Ստեղծեք մի քանի նման շարքեր:
Այբուբեն Օրինակներ.
1. ակ- թակ- ակութ - թութակ:
Անցկացման ժամանակը՝ 5 րոպե: 2. ուդ- բադ - բարդ - բարդի:
Հրահանգ. կազմեք բառեր այբուբենի առաջ արկված տառերից,
այնպես, որ ոչ մի տառ չկրկնվի: Բառային քառակուսի

Օրինակ. պ ե, զ,թ,ի, լ,կ, խ,ձ,մ,ն,շ,ո,9ջ, ռս տր,ու,ք, օ: Անցկացման ժամանակը` 5 րոպե:

Հրահանգ. 343 կամ Ճ2«4 քառակուսու վանդակներում բառերը

Պատ ասխան. քնձռոտ, թզուկ, աշխօր, մեջլիս
խ . թզուկ, աշխօր, մեջլի գրեք այնպես, որ նրանք կարդացվեն ն՛ հորիզոնական տողե-

Ու քանի՞ տարեկան է րով, ն՛ուղղահայաց սյունակներով:
Անցկացման ժամանակը` 10 րոպե: Օրինակ.
թ ա կ
Յրահա նգ. Աշոտը, Սրամը, Արմենը ն նրանց կանայք՝ Արմինեն, Ան- ու ր ու
նան, Անուշը միասին վերցրած 151 տարեկան են: Ընդ որում յուրա- թ ի զ

95 96

յՉնարավոր պատճառներ » սովորական ժամանակային հերթականության հակադարձ փո-
փոխության իրագործում (օրինակ` պատկերացնել որոտը կայ-

Անցկա ցման ժամանակը՝ 10 րոպե: ծակից առաջ ն այլն),
» որոշակի իրադարձությունների միջն ավանդական ինտերվալնե-
ՂՎրահանգ. Ձեզ կներկայացվեն որոշակի անսովոր իրալիճակներ: րի կրճատում (օրինակ` կրճատել ծննդից մինչն մահ կյանքի ժա-
Դուք պետք է ինչքան հնարավոր է արագ գրեք այդ իրավիճակի հնա- մանակըմինչն մեկօր, ն պատձել այդօրվա սյուժեն ն այլն),
րավոր պատճառները: Պատճառները կարող են լինել ինչպես տրաճա- » որոշակի իրի գոյության ժամանակային առանցքով տեղաիո-
բանական, այնպես լ անհավանական: խում (օրինակ` հեռուստացույց. դրա դերը ներկ այում, փոփոխու-
թյուններն ապագայում, նախատիպերն անցյալ ում ն այլն):
Իրավիճակների օրինակներ. 2. Սովորական տարածական կապերի փոփ ոխումը
1. Զբոսնում եք ան տառով ն մի բացատում Ձեր ուշադրությունն է » սովորական տարածական կավերի փոփոխումը անսովորներով
գրավում մի երիտասարդ ծառ: Նրա կատարին ուղիղ դրված է (օրինակ` ճանապար հն ավտոմեքենպյի վրա ն այլն),
գարեջ րի ալյումինե տարա: Ինչպե՞ս էր այն այնտեղ հայտնվել: » սովորաբար տարածության մեջ իրարից բաժանված իրերի միա.
Ծառի բարձրությունը հինգ մետր էր, սակայն այն բավականին վորում (օրինակ` խոտ ն գրիչ սենյակ ն՛ ձյուն, ն՛ այլն),
բարն էր, որպեսզի ինչ-որ մեկը կարողանար այնտեղ բարձ- » սովորաբար տարածության մեջ միավորված իրերի բաժանում
րասալ. (օրինակ՝ ծովն առանց ձկների, անտառն առանց կենդանիների ն
2. Վերադառնալով Սնանից ականատես եք լինում մի տարօրինակ այլն):
ճանապարհ ային պատահարի: ճանապարհի կողքին կանգնած
է մի մեքենա ն նս մեկը շրջված դրա վրա: Ճանապարհին Յ Ընդհանրու թյան սովորական կապերի փոփոխումը
կտրուկ շրջ ադարձեր, կաճուրջներ, խաչմերուկներ չկան: Ինչ- » օբյեկտների ըն դհ անուր ցուցանիշի տրամաբանական անտեսում

պե՞ս կարող էր պատահել նման ավտովթար: (օրինակ` «երկրագունդ» ն «գն դակ» օբյեկտներից հեռացվում է

ընդհանուր ցուցանիշը` «կլորությունը» ե պատկերացվում հարթ
Աղբյուր. 12 ատո /. 8, Ղքաւթւ ո :ԼՇԱՂՈՇԻՆ/ՁՄԵՒԵՇ: ՇոԾՇ06 866611: երկիրը կամ քառակուսի գնդակը նայլն),

Յ8ՈՅՎ 2 ո 7ոթմշոոծուոչ. 2-6 237181126, Լո՛ղթք,2009 Ի., 128 Շլք. ՞ սկ զբ նապես տարասեռ օբյեկտների ընդհանրության կապերի ու-

ժեղացում: Անհրաժեշտ է դրանք հասցնել փոխադարձ փոփոխ-
ման (օրինակ` «հրթիռ» ն «անձրն». երկուսն էլ ընկնում են երկրի

1.20 ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ճԿՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ վրա նայլն),
ՎԱՐ ԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ » սովորական հարաբերությունների փոփոխությունը լրիվ հակա-

| դարձերին (օրինակ` ծուխը օգտակար է թթվածնից ն այլն),
Անցկա ցմա ն ժամանակը` 15 րոպե:

Աղբյուր. Խոտի /Ճ. 8. ՛Ւքշոաո 7: ԱՇՈՈՇԻՆ ՃԵԽԽԵՇ: ՇոՈԾ606 806861:
1. Սովորական ժամանակային կապերի փոփոխումը Յ8ՈՅՎ 1 տ 7ոթճյժւծուչ. 2 -Շ ոՅոճոտծ, Լողծք, 2009 ո., 128 աք.
» մարդու համար սովորական ժամանակային շարքի մի երնույթի
մյուսից առանձնացում (օրինակ` պատկերացնել որոտ` առանց
կայծակի նայլն),

97 98

2. Երնակ այու թյան դասակարգումը ն տեսակները

Առաջ ացման առ անձնահատկություններիի ն պատճառների հետ
կապված տարբերում են.
3. ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻ ՐՈՒՄԸ 1. ոչ կամածին երե պլայություն,
2. կամածի ն երնակայություն:
Երնակայվող պատկերացումների, ինչպես նան կամածին երնա-

1 Ընդհանուր հասկացություն երնակայությա ն մասին կայության առջն կանգնած խնդիրն եր ի հիման վրա առանձնացվում են.
Յ. վերաստեղծող երեակպություն,
Երնակայությունը հոգեկան գործուն եության յուրահատուկ գոր- 4. ստեղծագործական երնակայություն,
ծընթաց է, որը միննույն ժամանակ հանդես է գալի ս որպես առանձնաց- 5. երազանքներ:
ված գործընթաց, ն ընկալման, մտածողության ն հիշողության միջ անկ- Ոչ կամածին կամ պավիվ երնակայություն
յալ օղակ է: Սա եր նակայության ամենապար զագույն տեսակ ն է ն առանց մար-
Երնակայությունը այնպիսի պատկերացումների ն մտային իրավի- դու կողմից որնիցե մտադրության գիտակցական հսկողության թուլաց-
ճակների ստեղծման հոգեկան գործընթաց է, որոնք երբնիցե չեն ընկալ- ման արդյունքում պատկ եր ացումների առաջ ացումն ու նրանց տարրե-
վել մարդու կողմից: րի միավորումն է նոր պատկերացումներում: Պասիվ երնակպությունն
Պատկեր ացումը նախօրոք ընկալված առարկայի ն երնույթի առավել վառ դրսնորվում է երազներում, կիսաքուն վիճակում, երբ
պատկերն է (հիշողության պատկերացումներ, հիշողություններ), ինչ պատկերացումն երը առաջ անում են (պերսեվերացիա), հոսումեն, միա-
պես նան արդյունավետ մտածողության կողմից ստեղծված պատկեր- վորվում ն փոփոխվում ինքնուրույն երբեմն ընդունելով խիստ ֆան-
ներ: տաստիկ ձներ:
Ընկալումից երնակայությունը տարբերվում է նրանով, որ վերջի-
նիս պատկերները ոչ միշտ են համապատասխանում իրականությանը, Կամածին կամ ակտիվ երնակայություն
նրանցում կան ֆանտազիայի, հորինվածքի տարրեր: Այն այս կամ այն տեսակի գործունեության ընթացքում գիտակցա-
Երնակայությունը սուբյեկտի գործունեության ծրագրավորման ն բար առաջ ադրված խնդրի հետ կապված պատկերների կամածին կա-
կանխատեսման գործառույթն է կատարում` նրա արդյունքի վերջնա- ռուցումն է: Այն արդեն իսկ զարգանում է մանկական դերային խաղե-
կան կան ընթացիկ մոդելի ստեղծման միջոցով: Այն անհրաժեշտ է անո- րում: Ակտիվ երնակայության հետագա զարգացումը տեղի է ունենում
րոշ իրավիճակն երում մարդու վարքի ծրագրերի իրականությանը փո- աշխատանքային գործունեության ընթացքում հատկապես երբ ան-
խարինող պատկերների ն երնույթների բնութագրիչներին համապա- հրաժեշտ են ինքնուրույն նախաձեռնողական գործողություններ ն ստեՌ
տասխան պատկերացումների ստեղծման համար: ծագործական ջանքեր: Կամածին երնակայությունը, չնայած փոքր-ինչ

Այսպիսովերնապկայությունը ոչ միայն հոգեկան արտացոլման տա-
րատեսակ է, այն երնույթների, առարկների, հարաբերությունների
հատկություններ ի հոգեբ ան ական կառուցում:

այլ կերպով, տեղ ունի նան ստեղծագործական գործուն եությունում:

Վերստեղծող երնակայու թյուն

Ցանկացած ստեղծագործական գործունեություն իրականացվում է Վերստեղծող երնակայության ժամանակ մարդը տրված բնու-
երնակայության միջոցով, որը նոր պատկերների ինքնուրույն ստեղծում թագրմամբ պատկերացնում է երնույթ, որը նախկինում երբեք չի ընկ ա-
է: լել: Իր հոգեբան ական կառուցվածքում վերստեղծող երնակպությունը

երկրորդային ազդակների առաջնայինների վերածումն է: Այն չպետք է
շատ հեռացված լինի իրականությունից, այլապես չի ծառայի իր հիմ-
99 100

նական ճանաչողական նպատակին` այն է լայնացնել շրջակա աշխար- ցահայտմանը, անհառոական տարբերություններ գնսհփհատմանը,

հի մասին գիտել իքի սսհմանները՝ բնութագրերը ակնառու պատկերն ե- պատկերացումների առանձնսհատկությունների որակական չափձա-
րի վերածման միջոցով: նը, երնակայության գործընթացների ն հնարների զարգացմանը:
Ստեղծագործական երնակայությու ն. Գրականություն
Երնակայության այս տեսակի բնութագրական առանձնահատ-

1997. -- 966.

ն երնե եղծումն է լին ե մ ն -
որ պատկերների ստեղծումն է լինի դա արվեստ կամ գիտական գոր 2. ԽԵօքոր 8օ8 8.11. Ը., 8006 քճշոօուած 1 615 քօր 8 03 Էմ ւռու. - հ/00:88, 1979

ծունեություն: Արվեստագետները, ձգտելով արտացոլել կյանքը իրենց
արվեստի պատկերներում, դիմում են ստեղծագործական երնակայու-

3. Եր աոոռոօամ /Ճ. 8., Թ0օ6քճշոթոռծ ո 180 քա6օԹօ // էո ՎոԾՇ 180քՎ66՛180. -
Ւ/.: ԷԼ Մ7ո2, 1969. - Շ. 341-346.

թյանը: Գիտական գործունեությունը նույնպես հնարավոր չէ պատկե- 4. էրուոՓօքօ. Օ. 1, 1Շօղօոօտճճւ ած ոօ ոշաշօօոտւ 77 702:66186ոււօ1Ծ
րացնել որպես շրջապատող աշխարհի մեխանիկական ճանաչում, այն 18օթԿ6688 - ԽԼ, 1972.

միշտ կապված է հիպոթեզների կառուցման հետ ն հնարավոր չէ սռանց 5. ՓոքոռունԼ 1Լ, 8006 թոշոթւտծ 8 օՂթՄէԾ/ քօ 103 ոճա. - ԽԼ: 987150 ԵՃԷԼ 1994.
ստեղծագործական երնակայության: 2156

Յ ԽԵրնակայու թյան զարգացումը
3. 1 ՊԱՏԿԵՐ ԱՑՈՒՍՆ ԵՐԻ ՀՍՏԱԿՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՈՒ Մ
Երնակայության զարգացումը իրականանում է ոչ կամածինից կա-

մածինի, վերստեղծողից ս տեղծագործականի անցման ճանապարհով:
Այն հենվում է պատկերացման ընդունակության զարգացման վրա:
Պատկերացումը ընկալման պատկերից տարբերվում է նվազ հստա-
կությամբ ն պարզությամբ: Սակայն պատկերացումների հենց այս հատ- Առաջա դրանքի նյութերը. Դ Մարքսի հարցարանի բլանկը: Տես
կությունները կարող են զարգանալ: Պրակտիկ գործունեության գոր- հավելված 32:

ծընթացում կարող է զարգանալ պատկերացումների ոչ միայն հստա-
կությունը, այլ նկպունությունը:

Նպատակը. պատկերացումների հստակութան գնահատումը
(ինքն ադասալ արգման մեթոդով):

Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը

Երնակայության զարգացման գործընթացում կարնոր դեր են խա- Հետա զո տվողը հրահանգին ծանոթանալուց հետո կարդում է հար-
ղում հետնյպ, պատկերացումները. ցարանը ն համապատասխան բալով գնահատում իր պատկերացման
» պատկերացումն երի պաշարի համաչափ ավելացում, հստակությունը: Բալերը դրվում են հարցարանի յուրաքանչյուր
» երնակայվող օբյեկտի վրա մտային կենտրոնացվածության ըն- պնդման դիմաց: Ալարտին հետազոտվողը տալ իս է լրացման ընթացքի

դունակության զարգացումը, մասին խոսքային հաշվետվություն:

» նախաձեռն ողակ ան երնակայության զարգացումը,

» ակտիվստեղծագործական աշխատանքի գործընթացում երնեա- Յրահա նգ. «Փորձի նպատակն է Ձեզ մոտ առաջացող պատկերա-
կայության ընդունակության համակարգային վարժանքներ ը: ցումների հստակության գնահատումը: Հարցարանի առաջադրանքն ե-
րը Ձեզ մոտ առաջ կբերեն որոշակի պատկերացումներ: Դուք պետք է
4. Երնակայու թյան ուսումն աս իր ումը դրանք գնահատեք համաձայն գնահատման համապատասխան սանդ-

ղակի: Յուրաքանչյուր հարցի պատասխանելիս, այնուամենայնիվ,

մն ննե նում ե-
Երնեակայության ուսումնասիրությունները գործնականում առավ կարդացեք գնահատման սանդղակը: Փորձեք գնսհատել յուրաքանչ-

լապես ուղղված են նան ստեղծագործական ընդունակությունների բա-
101 102

յուր առաջադրանքը անկախ նախորդ գնահատումներից: Հիշեք, որ օբ- Աշխատանքի սկզբում յուրաքանչյուրը ստանում է երեք բառերով

յեկտի մասին պատկերացումը չի կարելի խառնել նրա մասին գիտելի- բլանկ: Վետազոտվողը պետք է ծանոթանա առաջ ադրանքի նյութեր ին
քով: Դուք պետք է տեսնեք երնեույթը մտային պատկերի ձնով ն Ձեր միայն հրսհանգը լսել ուց հետո:
խնդիրն է գնահատել այդ պատկ երի հստակությունը»:
Վրահանգ.
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը «Ուշադի ր կարդացեք Ձեզ տրամադրված երեք բառերը ն կազմեք
Հաշվվում է հետազոտվողի կողմից 16 հարցերի գնահատման գու- ինչքան հնարավոր է շատ նախադասություններ, որոնք կ պարունակեն
մարային միավորը: Ինչպես նան իրականացվում է ստացված արդ- նշված երեք բառերը: Նախադասությունները գրեք թղթի վրա: Աշխա-
յուն քն երի խմ բային վերլ ուծություն` միջին թվար անականի նս տադարտ տանքի համար տրվում է 10 րոպե: Եթե ամեն ինչ պարզ է, սկսում ենք
շեղման ցուցանի շների հաշվառմամբ: Դուրս են բերվում մասնակիցն ե- աշխատանքը»:
րի արդյունքների անհատական տարբերությունները: Փորձարկողը
քննարկում է, թե հիշողության, ուշադրության, խոսքի ինչպիսի որակնե- Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը
րի հետ է կապված պատկերացումների հստակությունը: Ինչպես նան Այս փորձում ստեղծագործական եր նակայության ցուցանիշներն
անհրաժեշտ է պարզել, թե առաջացել են արդյոք ոչ միայն տեսողա- են.
կան, այլ նան այլ մոդալությունների պատկերներ ն եթե պո, ապա » առավել յուրահատուկ նախադասության հաճար ստացված
հատկապես ո՞ր: միավորը,
» բոլոր կազմված նախադասությունն երի գումարային միավորը:
Աղբյուր. 1լքոր ութ ոօ օ6աթմ, 52օոօքոա ոթ ԷոՅԵոՇԱ ո ոքոատուօն Միավորները շնորհվում են աղյուսակ 28-ի համաձայն.
դօո2օ3925 տո: ՖՎՇ6. ԱօՇօ686 // 110 օ6ոօմ քօղ. /Ճ. Ճ. 8քտօ 82, Շ. Ճ. հ ճոռ-
ՎՇ84. - Ա16.: Լնո՞ծք, 2000. -81 6. Ստեղծագործական երնակայ ության գնահատմ ան սանդղակ

ա) | Նախադասությունում երեք բառերն էլ օգտագործված են| 6 միավոր
յուրահատուկ ն սրամիտ ձնով
3. 2ՍՏԵ ՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՐԵՎԱԿԱՅ ՈՒԹՅ ԱՆ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ բ) | Նախադասությունում երեք բառերն էլ օգտագործված են | 5 միավոր
յուրահատուկ, բայց ոչ այնքան սրամիտ ձնով
Գ) | Նախադասությունում երեք բառերն էլ օգտագործված են | 4 միավոր

Նպատակը. տալ գնահատական ստեղծագործական երնակայու-

թյան առանձնահատկություններին: սով որական ձնով
դ) | Նախադասությ ունում երեք բառերն էլ օգտագործված են| 3 միավոր

տրամաբանական, բայց ոչ այնքան սահուն համադրու-
թյամբ

Առաջադրանքի նյութերը. երեք ցանկացած բառերով բլանկ, վայր-

կենաչափ: ե) | ճիշտ է օգտագործված միայն երկու բառ, իսկ երրորդը| 2,5 միավոր
օգտագործված է միայն բառային կավի ուժով
Աշխատանքի իրականացման ընթացքը զ) | ճիշտ է օգտագործված միայն երկու բառ, իսկ երրորդը| 1 միավոր
Աշխատանքն անց է կացվում մեկ հետազոտվողի կամ էլ մինչն 16 արհեստա կանորեն է ներմուծված
անդամից բաղկացած խմբի հետ այն պայմանով, որ բոլորը պետք է է) | Խնդիրը հետազոտվողի կողմից ճիշտ է հասկացված, | 0,5 միավոր
հարմար նստած լինեն ն յուրաքանչյուրը պետք է աշխատի ինքնու- սակայն նա տվել է երեք բառերի միայն ֆորմալ միավո-
րույն: րում

ը) | Նախադասությունը երեք բառերի անիմաստ միավորում | 0 միավոր
է

103 104

Եթե հետազոտվողը ստեղծել է իրար նման մի քանի նախադա- 5 րոպե: Մի մոռացեք, որ Ձեր աշխատանքի արդյունքները գն ահատվե-

սություն` թեմ այի կրկնմամբ, ապա երկրորդ ն դրան հաջորդող բոլոր լու են նկարների յուրահատկության աստիճանի համաձայն»:
նման նախադասությունները գն սահ ատվում են առաջինի կիսով:
Ստեղծագործական երնակպության գործակիցը հաշվարկվում է Արդյունքների վերլ ուծությ ունը
հետնյալ բանաձնով. Թեստի արդյունքների մշակման համար օգոագործվում են երեք
ԽՀ »իլ/ո, ցուցանիշ ստեղծագործական երնակայության արսգությունը, ճկու-
նությունը ն յուրահատկությունը:
որտեղ ԿՀ-ն ստեղծագործական երնակայության գործակիցն է, Ա-ը յու- Արագության գնահատման համար հաշվվում է նկարների ըն դհա-
րաքանչյուր նախադասությունից ստացած միավորների գումարը, ո-ը նուր քանակությունը:
նախադասությունն երի քան ակը: ճնունության որոշման համար նկարները խմբավորվում են հե-
տնյալ կերպ.
Աղբյուր. Լ. ո օո 1. Լ, 70աքճ ճ. Լ, 7Եջոօոօտ Լ. 8. ( «օօ1.) -- Լթո- ա) նկարներ, որոնք պատկերում են բնությունը, այն երնույթները,
ոո ոօ օ6աամ ոշւօօոտտ տ ՇՐՄՈՇԷՈՕՑ ՈՇոՅՒՕԻ ՈՎ օ6ան 87308. 3466. որոնք գոյություն ունեն մարդուց անկ ախ (Բնություն),
Ոօ60686. - ԽԼ.: ՍԹ 63561 80 " 1ոօա ո ոքճ Ւմ ԱԿՏ 6քօ 1 ոօո070 ու", 1996. բ) առարկաներ, որոնք մարդը պատրաստում ն օգոագործում է

տնտեսության մեջ, այսինքն կենցաղային առարկաները (Կենցաղ),

Ս Ս Գ) գիտատեխնիկական գործունեության մեջ օգտագործվող ա-
3. 3ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒ ԹՅԱՆ ՈՒ ՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄ ռարկաներ (Գիտություն ն տեխնիկա),

(«ճրջաննկր» թեստը) դ) սպորտային պարապմունքներում օգտագործվող առարկաներ

(Սպորտ),

ե) գործնական արժեք չունեցող առարկաներ, որոնք օգտագործ-
վում են զարդարման համար (այստեղ են դասվում նան չճշգրտված ա-
ռարկաները):
| Բոլոր նկարները բաշխվում են նշված խմբերում ն ապա հաշվվում

Առաջա դրանքի նյութերը. 20 շրջաններով բլանկ: յուրաքանչյուրը է խմբերի միջն անցումների քանակությունը: Այս ցուցանիշն էլ երնակա-
3 սմ շառավղով ն վայրկենաչափ: յության ճկունության ցուցանիշն է:

Յուրահատուկ կարելի է համարել միայն այն նկարները, որոնք

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը: Հետազոտվողին առա- խմբում հանդիպում են մեկ-երկու անգամ: Յուրահատուկ նկարները
ջարկվում է շրջաններով բլ անկը ն առաջ ադրանք՝ նկարել ինչքան հնա- կարել ի է բաժանել երեք խմբի.
րավոր է շատ առարկաներ ն երնույթներ՝ որպես հիմք օգտագործելով

Աշխատանքի նպատակը. ստեղծագործական երնակպության ոչ
խոսքային բաղադրիչների անհատական առանձնահատկությունների
ուսումնասիրումը:

ա) պատկերները հազվադեպ են հանդիպում (հրաբուխ, ձնեմարդ,
շրջ անները: օձաձուկ ն այլն),

բ) գոյություն չունեցող առարկաներ ն երնույթներ (այլմոլ որ ալա-
յին բնակարան),

գ) ճանաչողական գործունեությունից դուրս հազվադեպ առկա

Յրահա նգ. «Բլանկի վրա նկարված է 20 շրջան: Ձեր խնդիրը նրա-
նում է, որ նկարեք ինչքան հնարավոր է շատ առարկաներ ն երնույթներ՝

որպես հիմք օգտագործելով շրջանները: Նկարել կարելի է ինչպես հասկացությունն եր, պատկերներ (ատոմի միջ ուկ, միկրոբ ն այլն):
շրջանից դուրս, այ նպես էլ ներսում, մեկ նկարի համար օգտագործել մի Որակական վերլուծությունը թույլ է տալիս տարբեր ակել բոլոր յու-
քանի շրջանն եր: Յուր աքանչյուր ն կարի ներքնում գրեք, թե ինչ է նկար- րահատուկ նկարները մի քանի խմբերի.

ված: Նկարեք ձախից աջ: Առաջ ադրանքի կատարման հաձար տրվում է

105 106

7. Ըստ ինքնուրույնության աստիճանի. 3.4 ԵՐ ԵՎԱԿԱՅՈՒ ԹՅԱՆ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
» վերարտադրողական, որոնք ներկայացնում են գոյություն ու- ՈՒՍՈՒ ՍՆ ԱՍԻՐ ՈՒՄ
նեցող, հայտնի պատկերներ,
» կառուցողական (ստեղծագործական), որոնք պատկերում են Նպատակը. պարզել երնակայության ճկունության կամ ռիգիդու-
գոյություն չունեցող երնույթներ: թյան առանձն ահ ատկությունները, նրա յուրահատկության կան կարծ-
2. Ըստ ընդհանրացվաճծության աստիճանի. րատիպության, երենակայության զարգացման, պատկերացումների ամ-
» առարկաներ պատկերող կոնկրետ նկարներ, րության աստի ճանը:

» մի շարք տեսողական պատլ եր ացումների ն պատկերների
ըն դհանրացումներ, ինչ-որ վերացական հասկացության սիմ-

վոլներ (գիտության գրանիտ, պատմության անիվ, զայրույթ,

Առաջադրանքի նյութերը. 10416 սմ չափի երեք թուղթ առանց վան-
դակների ն տողերի: Լռաջինի մեջտեղում պատկերված է շրջանագիծ

մահ ն այլն): 2,5 սմ տրամագծով, երկրորդում` 2,5 սմ կողմով հավասարակողմ ե-
3. ստ հուզականության աստիճանի. ռանկյուն, երրորդում 2,5 սմ կողմով քառակուսի: Մատիտ ն վայրկեն ա-
» չեզոք (հուշարձան, ցայտաղբյուր), Համ
հ ն երան հում ն ե ն
: եմ նվիրում» Ա անը: («ես ծեզ ար Աշխատանքի իրականացման ընթացքը
ր : բուսը յլն): Աշխատանքն անց է կացվում մեկ հետազո տվողի կամ էլ մինչն 15
Արդյունքների մեկնաբանումը անդամից բաղկացած խմբի հետ, այն պայմանով, որ բոլորը պետք է

հարմար նստած լինեն, յուրաքանչյուրը պետք է աշխատի ինքնուրույն

ն ցույ ց չտա մյուսներին իր նկարները մինչ հետազոտության ավարտը:
Յետազոտությունն անց է կացվում երեք փուլով: Սկզբում հետա-

զոտվողին ցույց են տալիս շրջանը, եռանկյունը ն ապա քառակուսին:

Կոնկրետ նկարները հիմնականում վկայում են հիշողության պատ-
կերների հարստության մասին, հազվադեպ հանդիպող երնույքթները հի-
շողությունում արագ արթնացնելու ն դրանց հետ ճկուն գործառելու

աի առրծանրացնող նկարներն ավելի բարդ պատկերների հետ գոր- Յուրաքանչյուր փուլի սկզբում կրկնվում է նույն հր ահանգը:

ծառելու արդյունք է, որոնք իրականության զգայական ն աբստրակտ Հրահանգ.

արտացոլման արդյունք են: «Օգտագործելով թղթի վրայի պատկերը` նկար նկարեք: Նկարի ո-
Կառուցողական (ստեղծագործական) նկարները երնակայության, րակը նշանակություն չունի: Պատկերը օգտագործեք ըստ Ջեր հայեցո-

ֆանտազիայի արդյունք են: Հենց այս նկարները կարելի է համարել յու- ղության: Կանգ ա՛ռ հրահանգով դադարեցրեք աշխատանքը: Նկարելու

րահատկության` որպես մտային գործունեության որակի, խնդիրների համար տրաձադրվում է 60 վայրկյան»: Աշխատանքի ավարտից հետո

լուծման գործընթացում ստեղծագործական ակտիվության դրսնորում: հետազոտվողին խնդրում են ինքն սահ աշվետվություն տալ ն դրա հա-

մար տրվում է հետնյալ հարցը. «Ձեզ դո՞ւր եկավ առաջ ադրանքը: Ի՞նչ

Աղբյուր. 7102 0Շոուտ ոՕ35:66 1ԹԴԵՒԼԵԼ, ՇՂ00060Խ0Շո61 // Ճոռաթ ոճ ԷԼ զգացումներ էիք ունենում այն կատարելու ժամանակ»:

11., 3256թ ոճ Է, 1., թ ճտռոդութծ 84 ԷԼ Լ. ճքօօոոտշ», 21157, 2006.
Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

Երնակ այու թյան բարդու թան մակարդակի որոշում.
Երնալայության բարդությունը որոշվում է երեք նկարներից ամե-
նաբարդի վերլուծությամբ, որը հնարավորություն է տալիս առանձնաց-
նել բարդության հինգ մակարդակ:
107 108

Առաջին մակարդակ. երկրաչափական պատկերը օգտագործվում Երնակայու թյան ճյու նու թյան ն պատկերացումների ֆրքսվածու-

է որպես նկարի հիմնական դետալ, նկարն ինքնին պարզ է` առանց հա- թյան աստիճանի որոշում
վելյալ մասերին իրենից ներկայացնում է մեկ ֆիգուր: Երնակայության ճկունությունը կախված է պատկերացումների
ֆիքսվածությունից: Այն որոշվում է այն նկարների քանակով, որոնք
Երկրորդ մակարդակ. երկր աչափական պատկերը օգտագործվում պատկերված են նույն սյուժեի սահմաններում:
է որպես նկարի հիմնական դետալ, սակայն նկարն ունի հավելյալ մա-
սեր: Երնակայությունը համարվում է ճկուն, եթե երեք նկարներում էլ

պատկերված են իրարից տարբերվող երեք սյուժեներ ն ընդգրկում են
երկրաչափական պատկերի ինչպես ներքին, այնպես էլ արտաքին մա-
սերը:

Երոորդ մակարդակ. երկրաչափական պատկերը օգտագործվում է
որպես նկարի հիմնական դետալ, սակայն նկարը իրենից որոշակի սյու-
ժե էներկայացնում` ընդ որում ներմուծված են հավելյալ դետալ ներ:

Ֆիքսվածությունը թույլ էն երեայպությունը միջին ճյունության,

Չորրորդ մայարդակ. երկրաչափական պատկերը շարունակում է եթե նկարներից երկուսը նույն սյուժեի ս ահմաններում են:
օգտագործվել որպես նկարի հիմնական դետալ, սակայն նկարն արդեն Ուժեղ ֆիքսվածության կամ կ երնակայության ռիգիդության մա-
բարդ սյուժե է՝ ավելացված ֆիգուրներով ն դետալ ներով: սին են վկայում նույն սյուժեի սահմաններում նկարված երեք նկարնե-

րը.
` | / Եր նակայության ռիգիդություն
-- սո՞ հնարավոր է նան ֆիքսվածության բա-
լատ: աա ցակայության պարագայում, երբ հե-
"Ջ Ն" էր) տազոտվողի ուշադրությունը կեն տրո-
նանում է երկրաչափական պատկեր-
Առաջին մակարդակ Երկոորդ մակարդակ Երրորդ մակարդակ ալու Արա գցոյթոն ների միայն նեքին մակերեսի վրա:
` ի 7 Նշված օրինաչափություններն ա-
ՐՆ Եջ: .. ռավել վառ ներկայացված են նկար 2-
ծ--ծ- որր Նուր) 28 ում
ե. Երնեակայության միջին ճկունուքյուն
ճար: ԼՐ Երնակայության կարծրատիպու-
Թալա 8.-6" ԱԻ, »»
իր Ո: ԳԱՀԿ" ուա ճՅ Հն Աո թյան աստիճանի որոշում
Զորրորդ մակարդակ Վինգերորդ ճակարդակ կրթ Բր, ԱԶ Կարծրատիպությունը որոշվում է
նկար երնեակայության ռիգիղություն նկարների բովանդակությամբ:

Դինգերորդ մակարդակ. նկարը բարդսյուժե է, որում երկրաչափա- Տիպիկ, կարծրատիպ բովանդա-
կան պատկերը օգտագործվում է որպես հերթական ն ոչ հիմնական դե- Ը 3 Հ | կությամբ նկարներ են հաձշարվում.
տալ: եո. Շրջանի պատկերով նլարված՝

Նշված օրինաչափությունները առավել վառ ներկայացված են Երնակայության ռիգիդություն արն, ծաղիկ, մարդ, մարդու կան կեն-
նկար Ղ-ում: Աոանրան ուզակաոյթեմը դանու դեմք, ժաճացույց, անիվ, գլո-

Նկար 2 բուս, ձնեմ ար դ:

109 110

Եռանկյունու պատկերով նկարված. մարդ եռանկյունու գլխով կամ

մարմնով, տուն կամ տան տանիք, բուրգ, նամակ, ճանապարհպին 3. 5 «Ֆիգ ուրների լրանկարում»

նշան: Դյաչենկ ոյի մեթոդիկան
Քառակուսու նկարով նկարված. քառակուսի գլխով կան մարմնով

մարդ, ռոբոտ, հեռուստա ցույց, տուն, պատուհան, ակվարիում, անձե- Նպատակը. մեթոդիկան ուղղված է բացահ այտելու երնակպու-

ռոցիկ, նամակ: թյան, յուրահատուկ պատկերներ ստեղծելու ընդունակությունների
Կարծր ատիպության մակարդակը կարելի է տարբերակել ըստ հա- զարգացման մակարդակը:

մապատասխան մակարդակների: Եերնակայությունը համարվում է

կարծրատիպային, եթե երեք նկարներն |լ կարծր ատիպային են: Առաջա դրանքի նյութերը. քարտերի մեկ հավաքակազմ, որոնցից

յուրաքանչյուրի վրա պատկերված է անորոշ ձեի մեկ պատկեր: Յուրա-

Արդյունքների վերլուծությունը. քանչյուր հավաքակազմի մեջ ընդգրկվում են 10 քարտ-պատկերներ:
Կարնոր է ստացված տվյալները համեմատել հետա զոտվողի ինք- Մշակվել են այդպիսի պատկերների երկու հավաքակազմեր: Տես հա-

նահաշվետվության տվյպների հետ Առաջնահերթ պետք է ուշադրու- վելված 33:

թյուն դարձնել երնեակայության ռիգիդությամբ առանձնացող հետա-

զոտվողն երին: Այն կարող է սթրեսների ն աֆեկտների հետնանք լինել: Վրահանգ.

Հաճախ, բայց որ միշտ, պատկերների ներսում իրենց նկարները կառու- «Այժմ Դուք պետք է լրանկարեք առաջարկված պատկերներն այն-

ցող անձինք ունեն որոշակի հոգեբանական խնդիրներ: Այդպիսի նկար- պես, որ ստացվի որոշակի նկար»: Առաջին պատկերն ավարտելուց հե-

ները չեն քննարկվում խմբում: Հետազոտող-դասախոսը, որպեսզի են- տո փորձարկողը հարցնում է. «Ի՞նչ է ս տացվել»: Պատաս խանը ֆիքս-

թադրվող ախտորոշմամբ չվնասի ուսանողի հոգեկան կայունությունը, վում է: Ապա հետազոտվողին տրվում է հաջորդ պատկերը:

ինչ-որ պատճառ գտնելով՝ խորհուրդ է տալիս դիմել բուհի հոգեբանա-
կան ծառայություն` հատուկ հոգե դիի ագնոստիկ հետազոտության հա-
մար:

Աշխատա նքի իրականացման ընթացքը
Մեկ հետազոտության ընթացքում առաջարկվում է հավաքա-
Երնպկայության հինգերորդ մակարդակի բարդություն ունեցող, կազմերից որն: մեկը, մյուսը կարող է օգոագործվել կրկնակի հետա-

կարծր ատիպության բացակայությամբ ն ճկուն ութամբ առանձնացող զոտման ժամանակ:

անձինք, սովորաբար, ընդունակ են իրականացնել ու գեղարվեստա կան Արդյունքների մշ ակ ումն ու վերլուծությունը
գործունեություն: Արդյունքների վերլուծության ժամանակ հաշվվում է յուրահատ-
Տեխնիկական գիտություններ, տր ամաբանության կամ փիլիսո- կության գործակիցը (Գո)՝ չկրկնվող նկարների քառակությունը: Միա-
փայության հակվածություն ունեցող անձինք նկարում են որոշ աբստ- նման են համարվում այն նկարները, որոնցում պատկերը վերածվում է
րակցիաներ կաճ երկրաչափական պատկերներ: նույն տարրին: Օրինակ, քառակուսիի ն եռանկյունիի վերածումը հե-
Ի տարբերություն վերջիններից, հումանիտար ուղղվածությամբ ռուստացույցի էկրանին համարվում է կրկնություն ն այդ երկու նկար-
անձինք նախընտրում են նկարել մարդկային գործունեությանը առընչ- ներն էլ չեն հաշվվում: Ապա նույն պատկերից խմբում յուրաքանչյուրի
վող սյուժեներ, մար դկանց, դեմքեր ն մարդանման առարկաներ: նկարը համեմատվում է մյուսների նույն նկարների հետ: Եթե երկու հե-
տազոտվող քառակուսին վերածել են հեռուստացույցի էկրանի, ապա
Աղբյուր. Լռոոօոճ 1. Զ., 7Շոաքո Ճ. 1Լ, ոօթոօտ Լ. 8. (օօ) - Ար եազիավուն երից ոչ մեկին չի աք սիա Գուն

1քճաոթ ո ոօ օ6աթմ ոօյօաօտատ տամ 67 6ոյօ8 ոոճւՕԼԱՎՇՇ ան 87308

ԾՎՇՆ. ՈՕՇՕ6աթ. - ԽԼ., 1996. հավասար է ն նույն հետազոտվողի մոտ ն ողջ խմբում չկրկնվող նկար-

ների քանակին: Առավել արդյունավետ է համադրել 20-25 հետազոտ-
վողների արդյունքներ:
111 112

Արդյունքների վերլուծության հաջ որդ փուլում հաշվվում է խմբա- ինչքան հնար ավոր է շատմեկնաբանություններ: Յուրաքանչյուր նկարի

յին Գու-ն ն համեմատվում են անհատական ն խմբային ցուցանի շները: մեկնաբանման ժամանակը ն քանակը չի սահմանափակվում: Մեկնա-
Ցածր արդյունք է համարվում, երբ անհատական Գյղ-ն 2 ն ավելի բանման գործընթացը դադարում է նրանից հետո, երբ հետազոտվողն
միավորով ցածր է խմբային ցուցանիշից: Միջին մակարդակը խմբային այլա չի կարող տեսնել ն արտահայտել նոր մտքեր ն սկսում է կրկնվել
միջինին հավասար կամ նրանից մեկ միավոր պակաս ն ավելի ցուցա- կամ հրաժարվում է շարունակել: Փորձի ընթացքում փորձարկողը ֆիք-
նիշներն են: Անհատական Գյ,ւ.ի բարձր ցուցանիշը խմբայինից երկու ն սում է բոլոր զուգորդումները ն յուրաքանչյուր նկարի մեկնաբանման
ավելի միավորով ավել արդյունքներն են: ժամանակը ազատ ձնի արձանագրությունում:
Քանակական ցուցանիշներից բացի հնարավոր է նան որակական
վերլուծություն: Հրահանգ. «Նայեք այս նկարին ն ասեք, ի՞նչ է այս, ինչի՞ է այն
Կարելի է առանձնացնել որ ակական վերլուծության արդյունքների նման կամ ի՞նչ կարող է այն լինել: Նկարը կարող եք դիտարկել տար-
հետնյալ մակարդակները: բեր կողմերից»: Եթե հետազոտվողը փորձի ընթացքում փորձում է
Ցածր մակարդակ - հետազոտվողը չի հասկանում խնդիրը. կամ գտնել «ճիշտ» պատասխանը, ապա նրան պետք է ասել, որ պառաս-
նկարում է պատկերի կողքը կամ նկարում է ան առարկայական նկար- խանները տարբեր են ն կարեոր է պատկերվածի սեփական դիտարկու-
ներ: մը ինչպես ամբողջ ի, այնպես էլ դետալների:
Միջին մակարդակ - հետազոտլվողները լրանկարում են պատկեր-
ները, սակայն բոլոր նկարները սխեմատիկ են, առանց դետալների: Արդյունքների մշակումը
Շատ են հանդիպում կրկնվող նկարներ: Արդյունքների մշակման նպատակը արդյունավետության ի նդեքսի
Բարձր մակարդակ - հետազոտլողները նկարում են դետալիզաց- արտածումն է որպես երնակայության ակտիվության ն քանակական
ված, որպես կանոն, յուրահատուկ նկարներ: Լռ աջարկված պատկերը, բնութագրիչների ցուցանիշ: Դրա համար հաշվվում է զուգորդումների
որպես կանոն, ստեղծված նկարի կենտրոնական տարրն է ընդհանուր քանակությունը ն բաժանվում է ներկայացված նկարների
թվի վրա: Հավաքից Իօ 5 նկարը նախընտրելի է հանել, քանի որ հետա-
Աղբյուր. 7թռԿօօ Օ. 1/, Թորած 8006ք8766 աւ 7քոոօ յԵ ատ. Խ/Լ0- զոտվողների մոտ այս նկարի զուգորդումների քանակը, որպես կանոն,
Յ8ւթ- դո, 2008, օ 128. ցածր է վիճակ ագրական ցուցանիշից:
Արդյունավետության գործակիցը կարելի է հաշվել հետնյալ բա-
նաձնով

3.6 ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅ ԱՆ ԱՐԴՅ ՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅ ԱՆ բ
ՈՒՍՈՒ ՍՆ ԱՍԻՐ ՈՒՄ ՃՀ-ր- ,

Աշխատանքի նպատակը. որոշել երնակպության արդյունավե-

տության մակարդակը: Բ - երնակայության արդյունավետության գործակիցը,

Է - զուգորդումների ընդհանուր քանակը,

Առաջա դրանքի նյութերը. Ռորշախի թեստի սն-ս պիտակ նկարները ո - փորձում մեկնաբանված նկարների քանակը:

9212 չափի,թուղթն ։
չափի, թուղթն գրիչ Արդյունքների վերլուծությ ունը

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը Երնակայության արդյունավետության մակարդակը որոշում են աղ-
Այս փորձն արդյունավետ է անցկացնել 5-7 հոգուց բաղկացած հե- յուսակ 29-ի համաձայն.

տազոտողների խմբի կամ էլ մեկ հոգու հետ: Հետազոտվողին հաջոր-

դաբար ներկայացվում են Ռորշախի թեստի նկարները ն խնդրում տալ

113 114

ո Երնակայությ ան արդյ ունավետության մպլարդակը

0-2 ցածր

Յ-9 միջին

10-12 բարձր ԵՐ ԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՎԱՐԺՈՒ ԹՅՈՒՆՆԵՐ
13 ն բարձր շատ բարձր

3. 7 ԿԱԽ ԱՐԴԱԿԱՆ ԱՅԳԻ
Արդյունքների վերլուծության Ժամանակ պետք է ուշադրություն

դարձնել նրան, թե ինչքանով է հետազոտվողը հետաքրքրված փորձով: Նպատակը. հիշողության, պատկերացումների ակտիվացում,
Երբեմն, հետազոտման ենթարկվելու թույլ ցանկության պատճառով երնակայության ձնավորում:
կամ որ նկարները հետազոտվողին «դուր չեն եկել» երեակայության
արդյունավետությունը ն վազում է: Առաջա դրանքի նյութերը. պատի վրա փակցված ծաղիկների պա-
Երնակայության արդյունավետության շատ բարձր մակարդակ ու- նո, թղթից պատրաստված տարբեր ծաղիկներ, մագնիտոֆոն, «Տարվա
նեցող անձանց մոտ հնարավոր են գեղարվեստական ստեղծագործու- եղանակներ» շարքից երաժշտություն, ֆլոմայստերներ, գունավոր կա-
թյան հակումներ ն ընդունակություններ: վիճներ, թուղթ:
Աղբյուր. լ :2:4:: 1. ա, 7Թ աքն ՃՆ էլ, 725080 8 1. 8. ( ՇՕՇ՛՞.) - 1ք2- Աշխատա նքի իր ակ անա ցման ընթացքը
1 Մոլ ՈՕ 0661 162240 75ոյտ 7նւ8 67768108 ՈՇՈՅՒՕՐՔՎ օ6աԾՀ 8) 308. 7ՎՇՇ. 110- Աշխատանքն անցկացվում է 5-6 հոգանոց խճբում:

60626. - Խ(.: Սմ 6 6180 " 1ոօո ւք ոք 2 ՏՎ Շ6ռօ1 365:0 7օ1ու", 1996. Պլանը

1. Թուլ ացում-վարժանք:

2. Ծաղիկների մասին առկա գիտելիքների արդի ականացում
(մասնակիցները ը նտրում են սիրած ծաղիկ ն պատմում նրա
մասին):

Յ. Երաժշտական ուղեկցությամբ հեքիաթի լսում (մասնակիցնե-
րը նստում են փակ աչքերով, փորձարկողը երաժշտության ու-
ղեկցությամբ սկսում է պատմության ընթերցում ը):

4. Բնութագրման ն պատկերացման հիման վրա նկարչություն
(Կավիճներով նկարվում են այն պատկերները, որոնք ընթեր ց-
վել են):

5. Սասնակիցների պատձությունը իրենց նկարների մասին:

6. Մասնակիցների աշխատանքի գնահատում:

Պլանը կարող է որոշակի սահմաններում փոփոխվել կախված

փորձի թեմայից նմասնակիցների հոգեվիճակից:

Աղբյուր. հէք:7/գՓԵ Ե.1 Տտքէծ ԵՏ. -ս2001/0 1/4.հւ ու // Եօքօճա: Օ 75թոռտ
1օոռթ 7Եոօ Շօ06քթ8308 88185.

115 116

3.8 ՏԱՐՕՐ ԻՆԱԿ ՆԿԱՐ այնպես, որ մեկում կհայտնվեն մարդը ն արնը, մյուսում լուսինը
աստղերով ն հակառակը: Հնարավոր է պատասխանի ավելի

Նպատակը. հակասությունների լուծման ճանապարհով սկզբնա- պարզ տարբերակ՝ ջնջել կամ արնը կաչ էլ լուսինը աստղերով:
կան ամբողջության վերափոխման ընդունակութան զարգացման մա- 2 միավոր
կարդակի բացահայտում (ամբողջը մասերից շուտ տեսնելու ունակու- » երեխան առաջարկում է փոփոխել նկարն այնպես, որպեսզի
թյունը): նկարի որոշ տարրեր մնան նույնը, իսկ մյուսները վերածվեն

սկզբունքորեն նորի, օրինակ` աստղերը դարձնել թռչուններ,

Առաջադրանքի նյութերը. մարդու, արնի, լուսնի ն աստղերի պատ- լուսինը` գն դակ, արնը` թողնել նույնը, կամ թողնել լուսինը, իսկ
կերով նկար ն մատիտ: Տե՛ս հավելված 34: արնը դարձնել լուս արձակ: 3 միավոր,

» երեխան ստեղծագործաբար վերափոխում է ամբողջական նկա-

Վրահանգ 1. «Ուշադիր նայիր նկարին ն ասա թե ինչ է այստեղ րը: Նա առաջարկում է ընդգրկել «երկնային մարմինները»
ն կարված»: շրջանակի մեջ ն դրանք կդառնան նկարներ այն տան պատե-

րին, որտեղ ապրում է մարդը: Նույն ձեով արնը կարելի է դար`

Հրահանգ 2. «Ի՞նչ ես կարծում, ճիշտ է այն նկարված, թե նկարիչն նել նկար, իսկ լուսինը ն աստղերը պատուհանից դուրս տեսա-
ինչ-որ բան խառնել է: Կար ո՞ղ է այդպես լինել»: րան: Այս դեպքում երեխայի կողմից կազմվում է իրավիճակի

ամբողջական կոնտեքստ: Հնարավոր են նան այլ տարբերակ-

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը: ներ: 4 մրավոր:

Փորձը նախատեսված է ավագ նախադպրոցական տարիքի երե- Հնարավոր է դեպք, երբ երեխան պնդի, որ հակասություն չկան
խաների համար: Երեխային ներկայացվում է նկարը ն տրվում առաջին ինքը տեսել է երկն ային մարմինները իրար հետ: Այս դեպքում նրա ու-
հրահանգը: Եթե երեխան նկարը հաձարում է «սխալ», ապա փորձար- շադրությունը պետք է հրավիրել նրա վրա, որ արնի ն լուսնի միջն տա-
կողը տալիս է երկրորդ հրսհանգը ն առաջարկում, բացատրել ն ցույց րածու թյունը չաիազանց փոքր է:
տալ, թե ինչպես այն կարելի է «ճիշտ» դարձնել (մատիտի օգտագոր-
ծումը պարտադիր չէ, եթե երեխան ինքը չի ցանկանում այն օգտագոր- Աղբյուր. հւէք://ժ. Ե.1 ՏօթէօԵ6:.ւս2001/01/4.հէ տ // Ֆօքօճա: Օ 78/թոռռ
ծել): 76ողԾ ԵՒ 606թ2308 Ւ 16.

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը

Փորձի ընթացքում ֆիքսվում է երեխային մոտեցման առանձնա- Յ.9 ԹԱՆԱՔԱՄԱՆԻ ՀԵՔԻԱԹԸ
հատկությունները խնդրում առկա հակասությանը: Լուծումը գն սհատ- (Ա Վ Զապորոժեցի մեթոդիկայի մոդի ֆիկացի ան)
վում է չորսբալանոց համակարգով.
» երեխան նկարը համարում է «ճի շտ», անտեսելով դրանում առ- Նպատակը. ծանոթ առարկայի յուրահատուկ հատկությունները
կա հակասությունն երը: Օ միավոր, նոր իրավիճակ տեղափոխելու ընդուն ակության գնահատումը:
» երեխան տեսնում է հակասությունը, սակայն չգիտի, թե ինչպես
այն լուծել ն դրանովիսկ ճշգրտել նկարը: 7 միավոր, Առաջա դրանքի նյութերը. փորձարկողը հետազո տվողին կարդում
» երեխան նկատում է հակասությունը ն փորձում է այն լուծել ամ- է հեքի աթը: Տես հավելված 35:

բողջական պատկերի բաժանման ճանապարհով` մեկ նկարը
բաժանելով երկուսի: Ընդորում նա առաջարկում է գծով բաժա-
նել մարդուն ն երկնային մարմինները կամ նկարը բաժանել
117 118

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը ոտքերը ն հետքեր թողնում, նրա հետքերով հետո հեշտ է լինում նրան

Աշխատանքն իրականացվում է ավագ նախադպրոցական տարի- գտնել : Կամ թանաքամանը նկարում է շուն (գանգ, ոսկորներ ն այլն), ո-
քի երեխաների հետ: Հեքիաթը պատմելուց հետո փորձարկողը տալիս է րը կկծի, կվախեցնի հանցագործին կամ էլ նամակ կգրի բժշկին, որպես-
հարցը. «Կարո՞ղ է այդպես լինել: Կարո՞ ղէ թանաքամանը հաչալ»: Եթե զի նա շուտ հետ վերադառնա ն այլն:
երեխան բացասական պատասխան է տալիս, ապա տրվում է հաջորդ » Ժամանակակից որոշ երեխաներ կարող են չիմանալ, թե ինչ է
հարցը. «Լավ, իրականում թանաքամանը հաչալ չի կարող, իսկ հեքիա- թանաքամանը: Այս դեպքում երեխային պետք է բացատրել, որ
թում` կարո՞ղ է»: Դրական պատասխան ստանալու պարագայում, փոր- այն տարա է, որում լ ցվում է թանաքը:
ձարկողը ասում է հետնյալը. «Իհարկե, հեքիաթում ամեն ինչ հնարա- » Այնտեղ, որտեղ երեխան «կանգնում է» առաջին մակարդակի լու-
վոր է: Եվ եթե այդպես է, ապա էլ ինչ ձեով թանաքամանը կարող է քշել ծումների վրա, փորձարկողը կարող է հարցնել. «Իսկ կլ ինչպես
չար հանցագործին ն փրկել բարի բժշկի տունը: Փորձիր մտածել հե- թանաքամանը կարող է վախեցնել հանցագործին, եթե չհաչի,
քիաթի նոր վերջ աբան»: չկծի»:

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը Աղբյուր. հէեք://4օԵ.156քէօտԵճ.ւս/2001/09/2.հւտ // /ժքոճաօ6 8.

Փորձի արդյունքում ֆիքսվում են պատասխանների տեսակները, է թոճ ո 10ո0 Ե 806 0 6թ430 8816.

որոնք գն ահատվում են չորս բպ անոց համպլարգով:
1 միավոր: Պատասխանների այս տարբերալը ենթադրում է երկ ու

տարատեսակ: 3.10 ԱՂՋԻԿ, ԹԵ՞ ՏՂԱ
» Թանաքամանը ոչ միայն չի կարող հաչել ն փախցնել հանցա- (Կ. Դունկերի մեթոդիկայի մոդիֆիկացիան)
գործին, այլն ոչինչ չի կարող անել տան պահպանության հա-
մար: Դրա համար պետք է պահակ կասն շուն: Երեխաները կա- Նպատակը. ըն տրության իր ալիճակում մտային փորձի ը նդունա-
րող են պնդել իրեն ց պատասխանի վրա, եթե նույնիսկ փորձար- կության գնահատումը:

կողը պնդում է, որ թանաքամանը հեքիաթային է:

» Երեխան կարծում է, որ թանաքամանը կարող է հաչալ ն քշել
հանցագործին, քանի որ «հեքիաթում ամեն ինչ հնարավոր 5:
Առաջնորդվելով նույն սկզբունքով երեխաները պնդում են, որ
թանաքամանը կարող էկծել, վիրավորել հանցագործին ն այլն:

2 միավոր: Երեխայի կարծիքով թանսքամանը հաչալ չի կարող:

Սակայն նրանում կարող է թաքնվել ինչ-որ կենդանի էակ (օրինակ՝
փոքրիկ մարդուկ, թզուկ), որը դուրս կգա միջից ն կվախեցնի հանցա-

Առաջա դրանքի նյութերը. հետազոտվողին պատմվում են համա-
պատասխան պատմություններ: Տե՛ս հավելված 36:

Աշխատանքի իրականացման ընթացքը. Փորձն իրականացվում է
կրտսեր դպրոցական տարիքի երեխաների հետ: Պատմությունը ընթեր-
ցելուց հետո երեխային հարցնում են, թե ինչպես այն կարող են ստու-
գել ն փարատել իրենց կասկածները.

գործին: » խաղալիքների խանութի վաճառողը,
Յ միավոր: Երեխան ստեղծագործաբար իրեն հայտնի առարկայի » բակում խաղացող երեխաները,

հատկությունը տեղաիոխում է նոր իրավիճակ: Նրա կարծիքով թանա- » դպրոցի ուսուցիչը,

քամանը հաչալ չի կարող, այն պետք է հանցագործին ողողի թանաքով » երեխայի մայրը:

ն այդ դեպքում վերջինս կվախենա ն կփախչի:

4 միավոր: Խնդրի լուծման ստեղծագործական բարձրագույն ճն՝
իրավիճակի զարգացում տեղաիոխվող հատկության հիմքի վրա. թա-
նաքամանը թանաքը թափում է գետնին, հանցագործը կեղտոտում է

119 120

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը
Փորձի ընթացքում գրանցվում են առաջ ադրանքի իրականացման
միջոցները, որոնք գնահատվում են երկբալ անոց համակարգով.

» պատասխանի բացակայություն - Օ մրաւ/որ,

» խնդրի լուծման փորձերը ուղիղ (փորձարարակ ան) ճան ապար-
հով՝ ուշադիր նայել, հանել թաշկինակը - 7 մավոր,

» խնդրի լուծումը միջնորդավորված (փորձար արական) ճանա-
պարհով. մոդելավորել պայմաններ, որոնցում նշանակալի
հատկությունները կարող են վառ արտահայտվել: Վաճառողը
կարող է առաջարկել արագ հանել ն հագցնել տիկնիկի շորերը,
երեխաները` խաղալ աղջկ ական խաղ, ուսուցիչը` նստել ն պա-
տուհանից նայել դրսում ֆո ւտբոլ խաղացող տղաներին, մայրը՝
օգնել ճաշ պատրաստել կամ լվանալ ափսեները ն այլն - 2
մհավոր'

Աղբյուր. հէք://4օԵ.156քէօտԵճ.ւս/2001/09/2.հւտ // /0ժքոճօ6 8.

է քոն 71Ծոո«0 75 8060 6թ439 881.6.

127 122

յԱՎԵԼՎԱԾ

«Իմացական գործընթացների պրա կտիկում»
ուսումնամեթոդական ձեռնարկի

123 124

Հավելված 1 Հավելված 2

Կա րճատն հիշողության ծավալ ի չափման Ջեկոբսի մեթոդի Օպերատիվ հիշողության առանձն ահատկու թյունների
առաջադրանքի նյութերը ու սումնաս իր ման առաջադրանքի նյութերը

Առաջին տարբերակ Երկրորդ տարբերակ

1-ին փուլ 1-ին փուլ Առաջադրանքը նյութ Բանալի

3491 9951 (առաջին տարբերակ)

19775 31782 5, 2, 7, Ղ, 4 7, 9, 8, 5

198572 748197 3, 5, 4,2, 5 8, 9, 6,3

28581784 8/718527 7.1 43.2 85 75

79184753 59834982

995131784 34965276 2, 6, 2, 5.3 8, 8, 7, 8

3461195724 6158451975 4, Յ, 6, 1, 7 |՛7, 9, 7. 8
4, 2, 3, 1, 5 6, 5, 4, 6

2-րդ փուլ 2-րդ փուլ 3, Ղ, Տ, 2, 6 4, 6, 7, 8

6578 6817 2, Յ, 6, 1, 4 5, 9, 7, 5

83582 55937 5 2 63, 2 78, 9, 5

661584 159834 31 5 27 467 9

51797568 2764381

17563789 71935467

634823456 6/72946182

5842354189 3553971628 Առաջադրանքի ցութ Բանալի
(երկրորդ տարբերակ)

5-րդ տու Էրդ փու 459.172 ՔԽ9ԵՅ6 8 9

27638 15963 8, Ղ, 6, 3, 4 9, 7, 9, 7

846783 746281 6, 3, 4, 5, 2 9, 7, 9, 7

77864379 5273646 7, 2, 6, 3, 5 9 8, 9, 8

751349867 164937512

4328741295 4759169328 11 Ր 2, 3. 8, 9, 5, 4
2, 5, 3, 4, 5 7, 8, 7, 9

4- րդ փուլ 4- րդ փուլ 7, Ղ, 8, Ղ, 6 8, 9, 9, 7

37362 74950 426.171 |6. 8.7. 8

419619 429371 5.2 7 ՆՀ Ո 9. 8, 5

45/71935 5971643

78891935 64935168

96/7598234 258369159

9513576428 5293/16549

125 126

Հավելված 3 Հավելված 4

Ոչ կամածին մտապահման ն նրա արդյունավետության Կամածինն ոչ կամածին մտապահման արդյունա վետու թյան
ուսում նասիրության առաջա դրանքի նյութերը հետազոտու թյան (Պ. Ի. Զինչենկոյի մե թո դիկա) առաջա դրա նքի
նյութերը

127 128

Հավելված 5 Հավելված 6

Անմիջական ն միջն որ դս վո րված մտապահման ուսումնասիրման Մտապա հման վրա նյութի ինաստավորվածության ազդեցության
առաջադրանքի նյութերը ուսումն աս իր ման առաջադրանքի նյութերը

Առաջին տարբերակ Առաջին տարբերակ

Առաջին փուլ. 75 անիմաստ վանկեր:

Թմբուկ, արնածագ, արձակ, տեր, խաղալիք, սաղմ, փական, գիրք, վի, ռե, նի, ռա, տի, հո, սե,լլե, պո, դո, վո,լյու, ռե, վա, տե:
ավել, մկրատ, ջերմաչափ, անձրն, լամպ, ինքնաթիռ, քամի, հաց,
նորույթ, բանջ ար եղեն, օրացույց, պատուհան: 75 իրսր հետ իմաստային կապ չունեցող բառեր:

Դադար, գուլպա, հարկ, մեքենա, կոնֆետ, ցուրտ, կաթ, դարակ,

Երկրորդ փուլ. աշուն, լուսամվոփ, ճեղք, ալիք, թզուկ, որբ, ցախ:

Կաթ-սերուցք, կեղն-ծառ, ձմեռ-ձյուն, տուն-խրճիթ, ծովալիք,
արջ-որջ, իտհարար-խոհանոց, մուրճ-կացին, րոպե-օր, լար-կի թառ, 75 իմաստով իրար հետ կապվածժբառեր:
աորտա-երակ, դրամապանակ-ճամպրուկ, մոմ-լամպ, եղյամ-ցող, Աշակերտ, քանոն, գրատախտակ, ուսուցիչ, գնահատական,
ածուխ-վառարան, աչքեր-դեմք, կոնֆետ-շոկոլադ, ամուսին-տղամարդ, նստարան, գրիչ, օրագիր, պայուսակ, մատյան, գերազանցիկ, դպրոց,
վեպ-պատնվածք, տերն-բո ղբ ոջ: ցուցափայտ, զանգ, տետր:

Երկրորդ տարբերակ Երկրորդ տարբերակ

Առաջին փուլ. 75 անիմաստ վանկեր:

Ձմերուկ, քանոն, սառնամանիք, տագն ապ, սրբապատկեր, ցավ, Զի, լյա, ռի, մո, պա, գի, կա, դո, լու, մյա, տա, վի,լե, նո, դի:
կաղնի, քաղցրեղեն, գիրք, ժամացույց, մարտկոց, դատավոր, կարիք,
աղբ, ինձոր, բանկիր, նավակ, պսակ, գարուն, փայտփորիկ: 75 իրսր հետ իմաստային կապ չունեցող բառեր:

Բորան, բաժակ, բադ, գիրք, հիացմունք, արն, ընկեր, գիշեր,

Երկրորդ փուլ. չարություն, կառք, բարդի, խանդ, դույլ, անդունդ, խոր հուրդ:

Արվեստ-նկարիչ, կոճակ-հ ագուստ, սանր վածք-մազեր, ափ-ծով,
անձրն-ծիածան, հուզմունք-զգացմունք, կոն ֆետ-շատակեր, հյութ- 75 իմաստով իրար հետ կապվածբառեր:
խմիչք, դուռ-մուտք, ջուր-բաժակ, թել-ասեղ, բույս-ծԾաղիկ, ավել- Անտառ, սունկ, աղվես, բացատ, խոտ, տերն, ուռենի, անտառա-
աղբաման, գրիչ-թուղթ, կաղնի-ծառ, արն-երկի նք, մեքենա-ավտոբուս, պահ, ոզնի, սարդոստայն, մամուռ, մրջնաբույն, ելակ, սկյուռ, բարդի:

կահույք- դուռ, թախիծ-տխրություն, բուրդիլիկ։

129 130

Հավելված 7 Հավելված 9

Հիշողության մեջ նյութի պահպանմա ն վրա ազդող գործոնների Մտապա հման վրա նյու թի հուզակա նության ն նշանակալիության
ու սումնասիր ման առաջադրանքի նյութերը ազդեցու թյան ա ռաջադրանքի նյ ութերը
75 իմազտովիրար հետ չկապված բառեր կամուրջ, ցախ, կոնսպեկտ, աթոռ, քննություն, սեր, ձյուն, դասա-
հողմ, բաժակ, բադ, խավար, գիրք, համազգեստ, արն, դպրոց, խոս, տառ, ծառ, ընտանիք, պատուհան, կոճգան, դասախոսություն, աշ-
ջուր, չարություն, ավազ, գաթա, պատերազմ, հպարտություն, կի տրոն: խատանք, ճանապարհ, արցունք, ավազ, աշխատավարձ, ջուր, փող,

դասագիրք, մեղու, քար, ղե կավար:
7 զույգ երկ կիշթվեր

12նե11,15նեՂ0,13նՂՅ,14նՂՂ, 7 ն10, 20ն21,21ն՛1: Չավել ված 10
Ակտի վ վերարտ ադրման ն ճա նաչման գործըն թա ցների
10 իմաստովիրար հետ չկապված բառեր համեմատության առաջադրանքի նյութերը
ճառագայթ, մեղր, եղենի, ամիս, պատառաքաղ, գետ, դուռ, աստղ,
գոտի, սկահակ: Առաջին շարք.
Հողմ, բաժակ, բադ, խավար, գիրք, ափսե, հիացմունք, որս, թիվ,
արն:
Հավելված 8
Անձի դիրքորոշումն երից մտապահման կախվածության Երկրորդ շարք.
ու սումն ասիր ման առաջադրանքի նյութերը Մթություն, քանոն, հողմ, շոգ, բաժակ, բադ, գաթա, ճաշ, խավար,
ամոթ, գիրք, ափսե, միտք, մսհ, համազգեստ, հիացմունք, որս, օրա-
Առացին տարբերա ցույց, թիվ, արն:
Առաջին մուլ.
Փայտ, հոսք, վերք, զորք, միտք, արոտ, լույս, խոսք, կամք, տոմս, Երրորդ շարք
բույս, գորշ, դեմք, կրոն, սվին, հնոց, մղոն, երազ, անոթ, ձյուն: Վառոդ, ոսպ, փոթորիկ, օրացույց, ջրհոր, ամպ, գրիչ, ճանապարհ,
զայրույթ, երգ, ծով, աշուն, հյուր, ճնճղուկ, մոմ:
Երկրորդ փուլ. Չորրորդ շարք.
Կանթ, հնոց, վազք, ալոճ, հումք, գրող, մուրճ, խմոր, լամպ, ամոթ, Հավատարմություն, ճան ապարհ, զգացմունք, ալիք, աշուն, սիրտ,
ճյուղ, աթոռ, ավազ, կոնք, հիմք, նորք, ձյուն, ոզնի, նշան, զորք: փոթորիկ, մոմ, բարիք, սոսինձ, երգ, ձնծաղիկ, կենդանի, ամպ, ճնճղուկ,
նախանձ, գրիչ, ամուսնություն, օրացույց, ծով, հուր, զայրույթ, հիմա-
Երկրորդ տարբերակ րություն, հյուր, ան տառ, վառոդ, ոսպ, ցախ, ջրհոր, լիճ:
Առաջին մուլ.

Արեգ, որակ, հանդ, սղոց, դեմք, խոսք, թխկի, ծնոտ, զարդ, ակոս,
թամբ, սղոց, շուրթ, որակ, կզակ, քանոն, բզեզ, արոտ, հումք, բողկ:

Երկրորդ փուլ.
Բարձ, հնոտի, գույն, դրոշ, լամպ, տորթ, խունկ, ցոլք, խմոր,
ծախս, ազոտ, բույս, փոշի, բերդ, գրոշ, հույս, խոսք, երազ, ալոճ, թզուկ:

131 132

Ճ մատրից

ՀԶԼ/ ԷՄ
«Հ

(2 Հ

Շ մատրից

Չա վել ված 17 հորդառատ անձրն (7): Չորս ժամ ճանապարհից հետո ձին սկսեց սայ-

Մտապա հման գերակայող տեսակի ուսումնասիրման թաքել (8, 9): Վանկ արծ իտտերից սավառնեցին յոթ հավքեր (10, 11): Ոչ
առաջադրանքի նյութերը մի վայրկյան չկորցնելով (12) ես կրակեցի իմ հրացանից (13): Ձին սա:
ռեց տեղում (14): Կրակված թռչուններին ես վերցրեցի (15): Որսորդըն-
Առաջին վործի ժամանակ մտապահման ներկայացվող բառերը կերների ս հետ հանդիպմանը ես հասա որսով (՛6)»:
մեքենա, խնձոր, մատիտ, գարուն, լամպ, անտառ, անձրն, ծաղիկ,
կաթսա, ճնճղուկ: Ք3/»Բ/7 13

10 56 8568665`/86Ս «ձոՕՇ առաջադրանքի նյ ութերը
Երկրորդ փորձի ժամանակ մտապահման ներկայացվող բառերը

ինքնաքիռ, տանձ, գրիչ, ձմեռ, մոմ, դաշտ, ընկույզ թավա, բադ, թիվ, խումբ, քար, սունկ, ֆիլմ,ծով մեղու, լ ամպ, հովազ, ծածկոց:
կայծակ:

Երրորդ վործի ժամանակ մտապահման ներկայացվող բառերը ՉավելվաԼ 14
նավ, սալոր, քանոն, ամառ, լուսացույց, գետ, որոտ, հատապտուղ,

-Ր4Ի-Լ ՖԵ
Չորրորդ փորձի ժամանակ մտապահման ներկայացվող բառերը ԷՅ Ա Ր |

ափսե, սագ:
գնացք, կեռաս, տետր, աշուն, ջահ, բացատ, կարկուտ, սունկ, 6` "Գ.

բաժակ, հավ:

Ք3/»Բ/3 12
Վերա րտադրում փորձի առաջադրանքի նյութերը

Պատմվածք Ա

«Նավը մտավ ծովածոց (1), չնայած ծովի ուժեղ հուզումին (2): Գի-
շերը կանգնեցինք խարսխի վրա (3): Առավոտյան մոտեցանք նավա-
հանգստին (4): 18 նավաստու թողեցին ափ (5, 6): Նրանցից 10-ը մտան
թանգարան (7, 8): Սնացած ութ նավաստիները որոշեցին պարզապես
զբոսնել քաղաքում (9, 10): Երեկոյան նրանք հավաքվեցին (11), մտան
քաղաքային այգի (12), մի լավ ընթրեցին (13): Ժամը 23-ին բոլորը վե-
րադարձան նավ (14, 15): Շուտով նավը ճանապարհ ընկավ (16)»:

ձ:ՍԲն՛

«Ես ճանավարհ ընկա ձիով (՛)` հուսալով տեղ հասնել ժանը ին-
նին (2, 3): Այդ ժամին բոլոր տասներկու որսորդները կհավաքվեն դի-
տակետում (4, 5): եղանակը անսպասելի փոխվեց (6), սկսվեց սառը

135 136

Դավել ված 15 Լուծման ժամանակ: «ՌՈ» «Ո»

Ընթերցման թեստի հարցերը

1. Ո՞ւրէր ուղղորդվում գնացքը: Բլանկ 2

2. Ո՞ր վագոններն էին ավելի շատ՝ գինով թե դիզելային վառելի- 75 1 Տրված են երեք տարաներ՝ 26, 10 ն 3 լ տարողությամբ.
քով: Ինչպես ստանպլ 10 լիտր:

Յ. Գինով քանի՞ ցիստեռն էր վնասվել: 75 2 Տրված են երեք տարաներ` 28, 7 ն 5 լ տարողությամբ.

4. Ի՞նչն էր ավելի շատ թափվել` գինի, թե դիզելային վառելիք: Ինչպես ստանպլ 12 լիտր:

5. Ընդամենը քանի՞ վագոն կար: 75 Յ Տրված են երեք տարաներ՝ 30, 12 ն 3 լ տարողությամբ.

6. Օրվա ո՞ր ժամանակ էր տեղի ունեցել վթարը: Ինչպես ստանպլ 15 լիտր:

7. Ո՞վ էր տուժել վթարի արդյունքում: 7» 4 Տրված են երեք տարաներ՝ 27, 12 ն 3 լ տարողությամբ.

Ինչպես ստանպ 9 լիտր:
7» 5 Տրված են երեք տարաներ՝ 28, 14 ն 2 լ տարողությամբ.

Չավել ված 16 Ինչպես ստանպլ 10 լիտր:
Լաչ ին սի` «Նախկին փորձի ազդեցությունը խնդրի լուծման միջոցի 7» 6 Տրված են երեք տարաներ՝ 29, 14 ն 2 լ տարողությամբ.
վրա» մեթոդիկայի առաջադրանքի նյութերը Ինչպես ստանպլ 11 լիտր:
7» 7 Տրված են երեք տարաներ՝ 38, 25 ն 2 լ տարողությամբ.
Բլանկ 1 Ինչպես ստանպ 9 լիտր:
75 1 Տրված» են երեք տարաներ՝ 37, 21 ն3 լ տարողությամբ. 7» 8 Տրված են երեք տարաներ՝ 39, 22 ն 2 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 10 լիտր: Ինչպես ստանպլ 13 լիտր:
7» 2 Տրված» են երեք տարաներ՝ 37, 24 ն 2 լ տարողությամբ. 75 9 Տրված են երեք տարաներ՝ 37, 24 ն 2 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 9 լիտր: Ինչպես ստանպ 9 լիտր:
7» 3 Տրված են երեք տարաներ՝ 39, 22 ն 2 լ տարողությամբ. 75 10 Տրված են երեք տարաներ՝ 37, 21 ն 3 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 13 լիտր: Ինչպես ստանպլ 10 լիտր:
7» 4 Տրված են երեք տարաներ՝ 38, 25 ն 2 լ տարողությամբ. Լ ուծման ժամանակ: «Ռ» «Ո»

Ինչպես ստանպ 9 լիտր:

7» 5 Տրված» են երեք տարաներ՝ 29, 14 ն 2 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 17 լիտր:

7» 6 Տրված» են երեք տարաներ՝ 28, 14 ն 2 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 10 լիտր:

7» 7 Տրված են երեք տարաներ՝ 27, 12 ն3 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 9 լիտր:

7» 8 Տրված» են երեք տարաներ՝ 30, 12 ն 3 լ տարողությամբ.
Ինչպես ստանպ 15 լիտր:

7» 9 Տրված» են երեք տարաներ՝ 28, 7 ն5 | տարողությաձբ.
Ինչպես ստանպ 12 լիտր:

7» 10 Տրվածեն երեք տարաներ՝ 26, 10 ն3Յ լ տարողությաճբ.
Ինչպես ստանպ 10 լիտր:

137 138

Հավելված 17-17 յավե ված 18

Մտածողու թյան վերլուծակ անության ուսու մնասիր ման առաջադրանքի Մտածողության ռեֆլեքսիվության ուսումնա սի րման
նյութերը առաջա դրանքի նյ ութերը

Ւ Թյային շարքեր Ան ագրամն եր

1. |246810՛2՛4...... 1. թառո

2. | 691215182124...... 2. իհքմ

Յ. | 36122448 96 ՛92..... Յ. ածքլ

4. | 458912՛376...... 4. եմքղ

5. | 2219171412917....... 5. ամդր

6. | 393836332924Դ8...... 6. եսյնկա

Է | 168421 1/2՛44..... 7. խլրանա

8. |)149՛6253649..... 8. աբանիլ

9. | 218161512՛09.... 9. նհմաշա
10.| Յ36816183638...... 10. | նապատա
111127105836...... 11. |ամրյմատու
12.| 269 2309093..... 12. |նաահբմրե

13.) 8169181122՛5...... 13. |նաատաղդն

14.| Մ2118618155...... 14. |նհագյմկա

15.) Ղ06918141734...... 15. | ուլ աս տտկի

Հավելված 17-2 Չավել ված 19
Մտածողության վերլուծականության ուսումնա սիր ման արդյունքների
վերլուծության բանալին Խնդրի Արդյունավ ե- Լուծման Քայլերի
համա տու թյո ժամանա ան

Շարք ի Շարքի Շարքի Շարք ի 1
համարը | շարունակռթյունը | համարը | շարունակությունը 2
1. 16:18 9. 6:4 -
2. 27:30 10. 76: 78 10
Յ. 384: 768 11. 1:4
4. 17:20 12. 279: 282
5. 4:2 13. 30: 23
6. 11:3 14. 15:12
7. 1/8:1/16 15. 30: 33
8. 64: 81

139 140

Դա վել ված 20 Հրահանգ 4
4 լուցկու հատիկ տեղաշարժեք այնպես, որպեսզի «տուն» ս տաց-

Գրահանգ 1 վի:
5 լուցկու հառիկ տեղաշարժեք այնպես, որպեսզի ստացվեն եր-
կու քառակուսիներ: |
| Հ
Հրահանգ 2 Վրահանգ 5
Յ լուցկու հատիկ տեղաշար ժեք այնպես, որպեսզի ստացվեն 5 Լուցկու հատիկներից կազմված խեցգետինը վերն է սողում: 3
հավասար եռանկյուններ: լուցկու հառոիկ տեղաշարժեք այնպես, որպեսզի նա ներքն սողա:

1 /Ճ
Հ- Գ/Ճ/Ճ/
լ /Ճ

Հրահանգ 6
-՛՛Հ Տեղաշարժեք 6լուցկու հատիկ այնպես, որպեսզի ստացվեն 4 հա-
Հրահանգ 3 վասար եռանկյուններ:
Յ լուցկու հատիկ տեղաշար ժեք այնպես, որպեսզի ստացվեն 5
հավասար քառակուսիներ: -՞ Հ

--լ-- Հ-Շ//
| | | |

| | | |
այՄհԻյԻՒՂՒ |

147 142

Հրահանգ 7 յավել ված 27

5 լուցկու հառիկ տեղաշարժեք այնպես, որպեսզի կշեռքը հայտն- Ակնառու-պատկերավոր մտ ածողության
վի հավասարակշռության վիճակում: ուսումն աս իր ման առաջադրանքի նյութերը
| Հ /2 Չասկացությունը Պեկտոգրամա
ատա 1 Ուր ախ տոն
1 2 Զար գացում
3 Ծանր աշխատանք
27 Հ, 4 Ձմեռային օր
5 Բաժանում
Հրահանգ 8 6 Թեթն աշխատանք
4 լուցկու հատիկ տեղաշարժեք այնպես, որպեսզի ստացվենԴ5 7 Հիվանդություն
քառակուսիներ: 8 Եր ջանկություն
9 Խաբեություն
2 Հ 10 Աղքատություն
| | | | | Չավել ված 22
Մտածողական գործունեությա ն յուրահատկության վրա
ասա դիրքորոշման ազդեցության ուսումնա սի րման առաջադրանքի նյութերը
Հրահանգ 9
5 լուցկու հատիկ տեղաշար ժեք այնպես, որպեսզի ստացվեն 3 Խնդրիների առաջին խու մբ:
քառակուսիներ: 1. Նշեք աղյուսի, մետաղալարի, պայուսակի օգտագործման եղա-
նակներ:
| | 2. Նկարեք հետնյալ թեմաներով սյուժետներ կապիկ, ագռավ,
ճպուռ:
| | Յ. Նշեք հետնյալ զույգ հասկացությունների ըն հանուր գործոնը.
օր-գիշեր, հատակ- առ աս տաղ, ջուր-կաթ:
Վրահանգ 10 Խնդիրների երկրորդխումբ:
2 լուցկու հատիկ տեղաշարժելով ուղղեք սխալը: 1. Նշեք քարի, պարանի, գնումների տոպրակի օգտագործման
եղանակներ:
1/| Դ7ԿԿ | | --- 1/| | | 2. Նկարեք հետնյալ թեմաներով սյուժետներ՝ աղվես, մրջյուն,

ակնոցներ:
Յ. Նշեք հետնյալ զույգ հասկացությունների ըն հանուր գործոնը.
կատու-մուկ, ափսե-գդալ, պղինձ-ոսկի:

143 144

Փորձնա կան լուծման բլանկ

7ավել ված 23

4 3 1 2 5
8
10
3 15
3

ՎՃ6Ս54 Հ 39

24515)0 1
4 շ 1 3 5

156056 Հ 24

24515302
5 1 շ 4 3

166056 Հ 42

145

Հավել ված 24
Առարկաների ցուցակ
Սեքստան,
սափրվելու հայելի,
ջրովլի հինգլ իտրանոց տարա,
հակամոծակային ցանց,
բանակային կեր ակուրով մեկ տուփ,
Խաղաղ օվկիանոսի քարտեզներ,
փչվող բարձ (լողալու հարմարանք),
նավթագազային խառնուրդով երկլ իտրանոց տարա,
փոքրիկ տրանզիստորային ռադիոընդունիչ,
ակուլ աներին հեռացնող սարք,
20 քառակուսի մետր ոչ թափանցիկ պլաստիկ,
80 աստիճան քթնդության ռոմի մեկ շիշ,
նեյլոն ային պարանի 15 մետրանոց կտոր,
երկու տուփ շոկոլադ,
ձկնորսական ցանց:

Հավել ված 25
Առարկաների ը նտրության ճշգրիտ ցուցակ

Սափրվելու հայելի - անհրաժեշտ է ցերեկվա ժամերին արնի
ճառագայթներ ի օգնությամբ նշան տալու հանճար:
Նավթագազային խառնուրդով երկլ իտրանոց տարա, որը կարե-
լի է վառել ն նշան տալ գիշերվա ժամերին:
Ջրով լի հին գլ իտրանոց տարա` ծարավը հոգալու համար:
Բանակային կերակուրովմեկ տուփ:
20 քառակուսի մետր ոչ թափանցիկ պլաստիկ, որն օգտագործ-
վել ու է անձրեաջրի հավաքման համար ն տարերքներից պաշտ
պանվելու համար:
Շոկոլադի երկու տուփ:
Ձկնորսական ցանց: Ձուկ բռնելու հավանականությունը ցածր
է:
Նեյլոնային պարանի 15 մետրանոց կտոր, որն օգտագործվելու
է իրերի կապկպճան հաճար:
Փչվող բարձը որպես փրկարար օղակ:

146

10. Ակուլ աներին հեռացնող սարք: 8. ՀՀ բոլոր քաղաքացիները աշխատանքի իրավունք ունեն: Հա-

11. 80 սստիճան թնդության ռոմի մեկ շիշը որպես հակաբորբոքիչ: րությունյանը ՀՀ քաղաքացի է: `ետնաբար Հարությունյանը աշ-
12. Փոքրիկ տրանզիստորային ռադիոընդունիչը հաղորդումների ն խատանքի իրավունք ունի:

երաժշտություն լ սելու համար: 9. Բոլոր մետաղները ձուլվում են: Ոսկին մետաղ է: Հետնաբար ոս-
13. Խաղաղ օվկիանոսի քարտեզներ, որոնք օգտագործել հն արա- կին ձուլվում է:

վոր չէ առանց նավիգացիոն սարքավորումների: 10. Երբ անձրն է գալիս տների տանիքները թաց են: Տների տանի ք-
14. Վակամոծակային ցանց, քանի որ Խաղաղ օվկիանոսում մո- ները թացեն: Հետնաբար անձրն է գալիս:

ծակներ չկան: 11. Բոլոր դեմոկրատները հանդես են գալիս պատերազմի դեմ:
15. Սեքստան, որն առանց աղյուսակների ն քրոնոմետրի անպետք Ջոնսը հանդես է գալիս պատերազմի դեմ: Հետնաբար Ջոնսը

իր է: դեմոկրատ է:

12. Կոնգոյի բոլոր տեղաբնակները սնամորթներ են: Մուհամեդը
սնամորթ է Հետնաբար Մուհամեդը Կոնգոյի բնակիչ է:

Հավել ված 26 13. Երրորդ կուրսի բոլոր ուսանողները կատարել են երկրորդ մա-
«Ստահանգումների տրամաբանականություն» կարդակի ստուգման բոլոր առաջ ադրանքները: Կարենը կա-
թեստի առաջադրանքի նյութերը տարել է երկրորդ մակարդակի ստուգման բոլոր առաջադրանք-
ները: Հետեաբար Կարենը երրորդկուրսի ուսանող է:
1. Բոլոր մետաղները էլ եկտրականություն են հաղորդում: Սնդիկը 14. Արենմտյան Եվրոպայի որոշ երկրներ մտնում են ընդհանուր շու-
մետաղ է: Հետնաբար սնդիկը կլեկտրականություն է հաղորդում: կա: Իսպանիան արնձտյան Եվրոպայի երկիր է: Հետնաբար Իս-
2. Բոլոր արաբները թուխեն: Ահմեդը թուխ է: Գետնաբար Ահմեդը պանիան մտնում է ըն հանուր շուկա:
արաբ է:
Յ. Որոշ կապիտալիստական երկրներ ՆԱՏՕ-ի անդամ են: ճապո- Հավելված 27
նիան կապիտալիստական երկիր է: Հետնաբար Ճապոնիան «Նկարիչ-Մտածող» թեստի հարցարանը
ՆԱՏՕ-ի անդամ է:
4. Սովետական Միության բոլոր հերոսները պարգնատրվելենԼե- 1. Ինձ մոտ գերակշռում է լ ավ տրամադրությունը:
նինի շքանշանով: Իվանովը պարգնատրվել է Լենինի շքանշա- 2. Ես հիշում եմ այն, ինչ սովորել եմ մի քանի տարի առաջ:
նով: Վետնաբար Իվանովը Սովետական Միության հերոս է: Յ. Մեկ-երկու անգամ լսելով մեղեդի ն, ապա կարող եմ այն ճշգրիտ
5. Խարդախությամբ զբաղված բոլոր մարդիկ քրեական պառաս- վերարտադրել այն:
խանատվության են ենթարկվում: Գրիգորյանը խարդախու- 4. Երբ լսում եմ պատմվածքը, ապա այն պատկերացնում եմ
թյամբ չի զբաղվել: Հետնաբար Գրիգորյանը քրեական պատաս- պատկերներով:
խանատվության չի ենթարկվել: 5. Ես կարծում եմ, որ հույզերը խոսակցության ժամանակ միայն
6. Բարձրագույն ուսումն ակ ան հաստատության բոլոր ուսանողնե- խանգարում են:
րը տրաձաբանություն են ուսումնասիրում: Արամը տրամաբա- 6. Ինձ մոտ հանրահաշիվը դժվար է ստացվում:
նություն է ուսումնասիրում: զետնաբար Ափամը Բուհի ուսանող 7 Ես հեշտեմ հիշում անծանոթ դեմքերը:
է: 8. Ընկեր ախմբում ես առաջինն եմ սկսում խոսակցությունը:
7. Երկրորդ վարչության որոշ աշխատակիցներ իրավաբաններ են: 9. Եթե քննարկվում են ինչոր մեկի գաղափարները, ապա ես
Հակոբյանը իրավաբան է: Հետնաբար Հակոբյանը երկրորդ փաստարկներ եմ պահանջում:
վարչության աշխատակից Է 10. Ինձ մոտ գերակշռում է վատ տրաձադրությունը:

147 148

7ավել ված 28 7ավել ված 29

«Զուգորդակ ան գիտ ափորձ» մեթոդիկ այի առաջադրանքի նյու թերը Արտիկուլյար խոչընդոտների առկայության պարագայում խոսքի հաս-
կացման ուսումնասիրման ա ռաջադրանքի նյութերը

45 | Առաջին խումբ Երկրորդ խումբ Երրորդ սու մբ

1. | լուսին անձրն սոխակ Տեքստ 1

2. | դպրոց ավ տոտնակ ճանապարհ Իմաստունն ասաց. «Անհարիր է, երբ փոքրերը փորձում են առաջ

3. | սեղան բակ հրապարակ անցնել մեծերից` բ ացառությաճբ երեք դեպքի: Առաջին` գիշերը փոքրը

4. | մշակութ օրենք աշ խարհագրությոուն պետք է գնա առջնից, որպեսզի պաշտպանի մեծին, երկրորդ` հայտնվե-

Տ: ԻՐ Տր ՀԱՐ լո հոսանքի առջն փոքրը պետք է առաջ անցնի, որպեսզի զգուշացնի
ծին ն երրորդ` թշնաձճի զորքի հետ բախվելիս փոքրը պետք է առ-

7. | դիմակահանդես հաղթանակ սկիզբ ջնում լինի, որպեսզի պաշտպանի մեծերին»:

8. | մրցութ կեֆիր թռիչք

9. միս դրամ փաթեթ Տեքստ 2

Ր: ԱԱ Նոու ԿԱ Իմաստունն ասաց. «Երեք մարդու հարիր չէ նվաստացնել. սուլ-

12- ծորակ ջուր պանիր թանին, գիտնականին ն զրուցակցին, քանի որ սուլթանի նվաստացու-

13- | առաջընթաց երազանք ընկերություն մից քայքայվում է երկրի վիճակը, գիտնականի նվաստացումից՝ հավա-

14. | բարձունք հանրապետություն | խորհուրդ տը, իսկ զրուցակցի նվաստացումից` ճշմարտությունը: Եվ կա չորս

15.| բանալի հոսք ծառ բան, որի քչությունը քչություն չէ` պարտքը, կրակը, ցավը ն հիվան-

16.| դուռ արն ձի դությունը»:

17. | բարիք կնիք դույլ

18.| գորգ ինքնաթիռ թերթ Տեքստ 3

19.| ապագա նամակ անձնագիր Մի անգամ Բասրայի բնակիչը ճանապարհ է ընկնում ն բն ակա-

20.| ինքնաեռ երեխա ժամացույց վայր հասնում գիշերը: Մութ է լինում: Գյուղամիջում տեսնում է ինչ-որ

21.| ճանապարհորդություն | բնակարան տրամադրություն տեղ շտապող մի կույր մարդու, որի ուսին ջրի լիքը սափոր է, իսկ ձեռ-

22. | սեր ամսագիր ցախ քին լուսամփոփ: Դա նրան շատ է զարմացնում ն նա մոտենում է ն

23.| օծանելիք հեռու ստաց ույց տրամվայ հարցնում.

25 Ան Ն ԱԱ - Լ միր, կո'ւյր մարդ, քո հաճար միննույն չէ՛ գիշեր է, թե՞ ցերեկ:

26. ջահ ո րաց ռյց Ինչի՞դ է պետք ձեռքիդ լ ուս ամ փոփը:

27.| բաժակ հրատարակչություն | գրաֆին - Նրա համար, որ քո նման հոգով կույրերը չհրեն ինձ ն չջարդեն

28.| կանաչի տերն ծաղիկ իմ սափորը:

29.| ծով հանգ իստ ճանապարհորդություն

30.| վարագույր կողպեք առօրյա

31.| կով հսկիչ երջանկությ ուն

32.| տեր պինգվին ադ ամանդ

149 150

Չավել ված 30 Համովծամոն ունի Համոն,
Խոսքի տեմպ ոռիթմային առանձնահ ատկությունն երի Համովծամոն ծախող Համ ոն
ու սումն աս իր ման առաջադրանքի նյութերը Իր ծամոնն էծաձում համով:
Կատուն գնաց կաթնատուն,

Ասաց` այ լավ կատվատուն,

ՇՈՒՏԱՍԵԼՈՒԿ 1 Ամոթ կ է, չգիտեմ
Շահը շահին ասաց՝ շսհ, Ո՞վ է շռայլ կաթնատուն:
Կլինի՞ շահն անշտ:
Շահը` անշա՞հ, շսհն ասաց, Տեքստի ծավալը` 124 վանկ

Թե անշահ է էլ ի՞նչ շահ:
Ավելն ասաց ավելին՝
Չփափագես ավելին,

Քանի սենյակ էլ մաքրես՝ բավե ված 37
Չես հասնի ցախավելին: Միջանկյալ օղակ տրամաբանության զարգացման վարժության ճիշտ
Գնել, նել, այ նել, պատասխա նները
Դեշտ չէ հիմա գիրք գնել,
Գնա ու տես խանութում 1. բազուկ, 8. ակնարկ, 15. սպի,
Ի՛նչ գրքեր են, ի՛նչ գներ: 2. զնդան, 9. ակ, 16. հարկ,
Լավաշն ասաց լ ավաշին` Յ. ափ, 10. հոտ, 17. կետ,
Հրավիրված եմ խաշի, 4. կտոր, 11. դաս, 18. շուրջ,
Կուզե՞ս դու լ եկ գնանք, 5. կազմ, 12. կարգ, 19. բար,
Կարծում եմ շատ չի քաշի: 6. կիտել, 13. կապ, 20. ցանցառ:
Գնացին բայց ետ չեկան: 7. պար, 14. իշխան,
Լավաշները այն խաշից...
Տեքստի ծավալը` 124 վանկ 7ավել ված 32
Պատկերացումների հստակության գնա հատման առաջադրանքի
ՇՈՒՏԱՍԵԼՈՒԿ 2 նյութեր (Դ Սարքսի հարցարանը)

Ջու, ջու, ջու, ջու, ջու, ջու,

Զուր եք այ դտեղ քջ ուջ ում, Պատկերացումների գնահատման սանդղակը:

Եկեք ինձնից ստացեք 5 - պատկերացումը բացարձակ հստակ է, պարզ, ինչպես ընկալման

Ընտիր ցորեն ու ջինջ ջուր: պատկերը:

Քանի՞ նուռ կա մի բռան մեջ, 4 - պատկերացումը բացարձակ հստակ է ն պարզ:

Քանի՞ հատիկ` մի նռան մեջ, 3 - պատկերացումը միջի ն հստակության ն պարզության է:

Քանի՞ հատիկ՝ ճաքած նռան, 2 - պատկերացումը աղոտ էն ոչ հստակ:

ճաքած նռան բաց դռան մեջ: 1 - պատկերացում ըն հանրապես չի առաջանում: Սիայն գիտեք, որ

Համով, համով, համով, համով, մտածում եք երնույթի մասին:

151 152

նք | Հարց-առաջադրանք | Գն ահատում յավե ված 33

Ստածեք Ձեր հարազատներից կամ ընկերներից մեկի մասից որին հաճայխ
եք տեսնում Կենտրոնացկք Չեր մտային պատկերի վրա Ըստ պատկերի «Ֆիգուրների լրանկարում»
հստակության գնահատենք հետեյալ հարց երը Դյաչենկոյի մեթո դիկայի առաջադրանքի նյութերը

1.| Պատկերացրեք այդ մարդուդեմքի, գլխի, ու սերի,
մարմնի հստակ կոնտուրները

2.| Պատկերացրեք նրա գլխի ն մարմնիդիրքի () /Ճ
բնութ ագ րական դիրքերը Լ 1 Ց ---7
3.| Պատկերացրեք նրա քայլքը, քայլի երկարությունը,
իրեն պահելու ձենը. այդ ամենը պատկերացրեք ՀԱՐ Պլ: Պար) Մ ՇՏ Ջ
միասնական պատկերով

4.| Պատկերացրեք Ձեզ ծանոթ նրա հագուստի գույները

5.| Արնը ծագում է մառալապատ երկնքում

Պատկերացրեք նգնահատեք արնաճագի հետնյալ պատկերները ԼՏ լ) ՛4 ՛

6.| Արնը ծագում է կապույտ երկնքում (ԵՊ

7.| Արնը ծագում է, սակայն երկնքում ամպեր են, սկսվում է
ամպրոպ ն երնում են կայծ ակի փայլատակումներ

8.| Արնածագ է ներկնքումծիա»ան է

Պատկերացրեք ն ըստ սանդղակի գնահատեք Ձեր կողմից առավել հաճայսն յՀավե ված 34
այցելվող խանութի հետեյալ տեսարանները «Տարօրինակ նկար» մեթոդիկայի առաջադրանքի նյութերը

9.| Պատկերացրեք խանութի ամբող ջական պատկերը
դիմացի փողոց ից

10| Պատկերացրեք այդ խանութի մթ երքով լի
ցուցափեղկը

11| Պատկերացրեք, որ մոտենում եք դռանը,
պատկերաց րեք դռան գույ նը, չափերը, դետալները

12| Պատկերաց րեք, որ մտնու մեք խանութ, մոտենում եք
վաճառասեղանին. պատկերացրեք վաճառողին, նրա
ձեռքերը, նա տալիս է ապրանքը ն մանրը

Պատկերացրեք գյուղական միջավայր` ծառերով, սարերով, լճով

13| Պատկերացրեք լանդշաֆտը ամբողջությամբ

14| Պատկերացրեք ծ առերը՝ նրանց գույնը, չ ափերը

15| Պատկերացրեք լճիգույնը ն չափերը

16| Պատկերացրեք, որքամի է փչում, ծ առերը աղմկում են
ն լճի վրա ալիքներ են առաջանում

153 154

Դալվել ված 35 Դաւել ված 37
«Թանաքամանի հեքիաթը» մեթոդիկայի առաջադրանքի
նյութերը
20 /22 թթ ոս տարվա ԵՊՀ Փիլիսոփայությանն հոգեբանության
«Սի գյուղում ծեր բժիշկ էր ապրում: Բոլորը նրան սիրում էին, քա- ֆակուլտետի հոգեբանության բաժնի բակալավրիատի 1 կուրսի
նի որ նա բարի էր ն բուժում էր մարդկանց: Մի ամառ գյուղացիները

դաշտ աշխատանքի էին մեկնել: Հանկարծ հարնան գյուղից վազելով «ԻՄԱՑԱԿԱՆ ԳՈՐԾ ԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՊՐ ԱԿՏԻ ԿՈՒՄ»

մի մարդ է գալիս ն բժշկին կանչում ուժեղ հիվանդ մի երեխայի մոտ: (7շողոթյո ն մտածողություն ն խոզք ծրնակայդթյուն)
Բժիշկը արագ պատրաստվում է ճանապարհ ընկնել, բայց չի իմանում առարկայի
ինչպես թողնել իր տունը, քանի որ նրա դուռը չէր ծածկվում, գյուղում ՈՒՍԱՆՈՂԻ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ՏԵՏՐ
ոչ ոք չկար, իսկ նանույնիսկ շուն չուներ, որ կպահպաներ տունը: Եվ
բժիշկը խնդրում է տունը պահպանել մեծ թանաքամանին, որն ապրում Անուն
էր իր սեղանին: Զարմանալով թանաքամանն ասում է. «Իմ գործը չէ Ազգանուն
տունը պահպանել»: Սակայն նրան այլ բան չի մնում, քան ենթարկվել Հայրանուն
տիրոջը: Եվ բժիշը գնում է հիվանդ երեխային այցելության: Այդ ժամա- վի (ԱԱՀ)
ումբ

նակ չար հանցագործը, որը թաքնվում էր անտառում, սողոսկում է տան
մոտ ն փորձում գողանալ ծեր բժշկի բոլոր իրերը: Եվ այդ պահին թա-

նաքամանը դուրս է թռչում ն բարձր հաչում հանցագործի վրա: Վերջի նս Լրացվում է դասախոսի կողմից կիսամյակի ավարտին
վախենում էն փախնում»:

Ը նդհանու ր ժամաքանակը

Իրականացված գործնական
աշխատանքների ժամա-

Դավել ված 36 քանակը (ճերկայությունը)
«Աղջիկ, թե՞ տղա» մեթոդիկայի առաջադրանքի նյութերը Ընթացիկ ստուգու մների Առաջին ստտգումՓ
արդյունքները Երկրորոդմտոտգտտմը)||ՑՖ9ԵՓՖ
Մի քաղաքում տղա էր ապրում, ով շատ էր սիրում բոլորին խաբել: Երրորդ ստոմ. Ե

Մի անգամ նա աղջկա շորեր է հագնում` զգեստ ն թաշկինակ: Նման Չորրորդ ստուգում

ձնով նա սկսում է շրջել քաղաքում: Սակայն բոլ որին մոտ, ում նա հան-
դիպում է, կասկած է առաջանում` տղաչէ՞ արդյոք նա:

Ամփոփիչ գնահատականը
Դաս ախոսի

ստորագրությունը
Ամսաթիվ « » 20 թ.

155 156

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ «հմացական գործընթացների պրակտիկում» առարկայի նպա-
1. ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐ ՈՒՄԸ տակն է նավորել ն ամրապնդել ուս ռողների մոտ մարդու հոգեկան գոր-
1.1 Կարճառն հիշ ողության ծավալի ուսումնասիրում (Ջեկոբսի մեթոդը) ծընթացներ ի հետազոտման հմ տություններ ն ուուն կություններ ը:

1.2 Օպերատիվ հիշողության առանձնահատկությունների ուսումնասիրում
1.3 Ոչ կամածին մտապահման ն նրա արդյունավետության ուսումնասիրում Իմացական գործընթացների պրակտիկում առարկայի գործնա-

(Պ. Զինչենկոյի մեթոդիկան) կան աշխատանքների հիմնական խնդիրներն են.

1.4 Մտապահման վրա նյութի իճաստավորվածության ազդեցության ուսու մնա- ՞ հոգեկան գործընթացների հետազոտման ն դիագնոստիկայի
սիրում հիմնական մեթոդների ծանոթացումն ու յուրացումը,

1.5 Վիշողդթյան մեջ նյութի պահպանման վրա ազդող գործ ոնների ուսումնա- » հոգեկան գործընթացների հետազոտական գործունեության
սիրում համար հոգեբանին անհրաժեշտ հմտությունների ն ունակու-
1.6 Անձի դիրքորոշ ու մներից մտապահման կախվածության ուսումնասիրում թյունն երի ձնավորումը,

1.7 Մտապահման վրա նյութի հուզականության ն նշանակալիության ազդե-
ցության ուսումնասիրում
1.8 Պահպան ման ժամանակ նյութի որակական փոփոխությունների ուսումնա-

. հոգեբ անական հետազոտությունների անցկացման, արդյունք-
ների մշակման, վերլուծութան ն ներկայացման հիմնական

սիրում սկզբունքների յուրացումը,

ԵՐԿՐՈՐԴ ԸՆԹԱՑԻԿ ՍՏ ՈՒԳՈՒՄ /գոաոր) Աշխատանքն իրականացվում է ուս ան ողների կողմից լաբորատոր
աշխատանքների միջոցով, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր հստակ

2. ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԽՈՍՔԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ կառուցվածքը, որն ըն դգրկ ում է նպատակը, առաջադրանքի նյութերը ն

2.1 Նախկին փորձի ազդ եց ությունը խնդրի լուծման միջոցի վրա (Լաչինսի մե- սարքավորումները, աշխատանքի ընթացքի բնութագրումը, հրսհանգ-

ոդ իկա

թ մտած ողոթյան վերլուծ պկանու թյան ուսումնասիրում ները հետա զո տվողներին, տվյալների մշակման ն վերլուծության սռա-

2.3 Մտածողռթյան ռեֆլեքսիվության ուսումնասիրում ջ արկությոնները:

2.4 Վերբալ ն պատկերավոր մտածողության ուսումնասիրում Ստացված արդյունքներին ներկայացվող պահանջների պահպան-

ԵՐՐՈՐԴ ԸՆԹԱՑԻԿ ՍՏՈՒԳՈՒՄ (օուսվոր) ման համար յուրաքանչյուր լաբորատոր աշխատանքի արդյունքում ու-

2.5 Ակնառու-պատկերավոր մտածողության դսումնասիրու մ («Պիկտոգ րամա» սանողների կողմից լրացվում է սույն աշխատանքային տետրի հաճա-

մեթոդ իկա) պատասխան գործնական աշխատանքի արձանագրությունը:

2.6 Ստեղծագործական ն վերարտադրողական մտածողության ուսումնասիրում «հմացական գործընթացների պրակտիկում» առարկպի գիտելիք-

(դիրքորոշման ազդեց ությունը մտածող ական գործ ունեության յուրա հատկու- ների ստուգումն իրականացնում է դասալանդող դասախոսը ընթացիկ

թյան վրա) ստուգումների ձնով, ինչպես նան կատարված գործն ակ ան աշխառանքնե-

2.7 Զուգորդումների տեսակների ուսումնասիրում («Զուգ որդական գ իտա- րի հիման ո Սանր Ավ անական աոներ, րթա.

փորձ» մեթոդիկա)
2.8 Արտիկու լյար խոչ ընդ ոտների առկայության պարագայում խոսքի հասկաց -
ման ուսումնասիրում

ցիկ ստուգումները թվով չորսն են, որոնցից երկուսը գրավոր, երկուսը` բ ա-
ն ավոր: Գնահատումները կատարվում են տրված աղյուս ակների համապա-
տասխան:

3. ԵՐԵՎԱԿԱՅՈՒԹՅ ԱՆ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ՈՍՈՒՍՆԱԽԻՐՈՒՄԸ

3.1 Պատկերաց ումների հստակության գնսհատում

3.2 Ստեղծագործական երնակայության ուսումնասիրում

3.3 Երնակայության անհատական առանձ նահատկությունների ուսումնասիրում

157 158

Ուսանողների զիտել իքների գնահատման ամփոփ աղյուսակ ներ: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն վերարտադրել թվերը այն հերթակա-

Ստուգման Գործնական աշխատանք ներից Դասախոսի կողմից նությամբ, որով Ձեզ ներկայացվել են: Արդյունքները լրացրեք աղյու-
իթ ձեր ստացվող միավոր տրվող միավոր սակ 1-ում»:
1. բանալոր 2 2
2. Գրավոր 1 3 Աղյուսակ 1 - Ոսանոլի կողմից լրացվող արձանագրություն
Յ. Գրավոր 1 3 րարտա արդյունք
4. | բանավոր 2 2 որդ փուլ րորդ փուլ րրորդ փուլ

Սույն աղյուսակը սահմանում է ընթացիքկ ստուգումների քանակը,
դրանց անցկացման ձնը, յուրաքանչյու րից ստացվող մի ավորների ընդհ ա-
նուր քանակ ը` դասախոսի կողմից քննման ն գործն ական աշխատանքների
կատարման տրոհմամբ: 3
10.

տ

ործ նակա ավորը
աշխատանք ի Ռօ աշխատանքի Իօ
Առաջին ստուգում Ե ստու գում

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը.

9. Գիտափորձի յուրաքանչյուր փուլի արդյունքները համեմատեք
ներկայացված նյութի հետ: «Հ» նշանով աղյուսակում նշեք
ճշգրիտ վերարտադրված շարքերը: Մասնակի, ոչ ճիշտ հերթակա-

նութամբ կամ սխալներով վերարտադրված շարքերը նշեք «-»

14 0.5 | նշանով:

Երկրորդ ստուգում : 10. Ղաշվարկեք յուրաքանչյուր փուլի ճշգրիտ վեր արտադրվող շար-

: : քերի տոկոսը: Կազմեք չորս փուլերի արդյունքների ամփոփ աղ-

, յուս ակ: Տե՛ս աղյուսակ 2.

Սույն աղյուսակում նշվում են այն գործնական աշխատանքները, Աղյուսակ 2 - Արդյու (քների ամփոփ աղյուսակ
որոնց պատշաճ կատարման համար ուսանողները ստանում են համա- աո
պատասխան միավորներ: Յուրաքանչյուր գործնական աշխատանք 1 - ---
ստուգվում է դասախոսի կողմից դասաժամի ավարտից հետո: Դասա- 2
խոսը ստորագրում է հետազոտության արձանագրության համապա- 3

տասխան մասումն նշում կատարում ստացված միավորի մասին: 55

վե րարտաղրված
96

Գործնական աշխատանք 17
Կա րճատն հիշողության ծավալ ի ուսում նասիրում

(Ջեկոբս ի մեթոդը) 11. Վաշվեք կարճատն հիշողության ծավալը ԿՀ'ՃԻՈ/ոՒՆ/2 բանաձնով,

ուր Ճ-ն շարքի առավելագույն երկարությունն է, որը ճշգրիտ վե-
«Ձեզ հերթականությամբ, սկսած ամեն ակ արճից, կներկայացվեն րարտադրվել է բոլոր փորձերի ընթացքում, ոը փորձերի քանակը

պատա հական թվերի շարքեր, որոնք պարունակում են 4-ից 10 անդամ-
159 160

(այս պարագայում 4) ո-ը ճշգրիտ վերարտադրված շարքերի քա- Գործնական աշխատանք 3
նակը, Բ-ն շարքերի միջն ի նտերվալը (այս պարագայում` 1) : Ոչ կամածին մտապահման ն նրա արդյունավետության
ուսում նասիրում (Պ. Զինչենկոյի մեթոդիկան)
Խ Հ / Հ |2Հ
Վրահանգը.
ՍՆՆ 20 թ. Ստու գեց Փորձարարարական յուրաքանչյուր խմբի համար հատուկ իրեն
համար նախատեսված հրահանգը տրվում է փոր ձարկողի կողմից:

Գործնական աշխատանք 2
Օպերատիվ հիշողության ա ռանձնահատկությունն երի ուսում նասիրում
Աղյուսակ 4 - Պատասխանների թերթիկ

Վրահանգը. Հանձն.1 | Հանձն.2 Հանձն.1 | Հանձն.2
«Ձեզ կընթերցվեն թվեր՝ տասը շարք՝ յուրաքանչյուրում հի նգ թիվ: : 9.
Ձեր խնդիրն է մտապահել այդ հինգ թվերը այն հերթականությաձբ, : 10.

11.

որով ընթերցվել է, ապա մտքում գումարեք առաջին թիվը երկրորդին,

երկրորդը` երրորդին, երրորդը չորրորդին, չորրորդը հինգերորդին:
Արդյունքում ստացված չորս գումարային թվերը գրում եք պատաս-
խանների թերթիկում»

13.
14.
15.
16.
տ կատարվ ա» հանձնարարականների չ. -

Աղյուսակ 3 - Պատասխա նների թ երթին
ումար ու մար ւմար ումար 2գրտությա
նշում

« » 20 թ. Ստու գեց

Գործնական աշխատանք 4
Մտապա հման վրա նյութի ինաստավորվածության ազդեցության
ու սումն աս իր ում

Առաջին փուլի հրահանգ.
«Ձեզ կներկայացվեն 15 անիմաստ վանկեր: Ձեր խնդիրն է դրանք
մտապահել ն վերարտադրել ցանկացած հերթականությաձբ»:

10
ճշգրիտ գրված գումարելիների ընդհանուր ք անակ

Արդյունքների մշակումն վերլուծու թյուն:

Յ. Հաշվել ճիշտ գրված գումարելի ների քանակը: (Գումարելի ների Երկրորդ փուլ ի հրահանգ.
առավելագույն թիվը 40 է: Ղետազոտությունների տվյալներով «Ձեզ կներկայացվեն 15 իրար հետ իմաստային կապ չունեցող
հասուն տարիքի մարդու համար նորման 30ն ավելի Ս: բառեր: Ձեր խնդիրն է դրանք մտապահել ն վեր արտադրել ցան կացած
«» `ԸՈ620 թ. Ստու գեց հեր թականությամբ»:

161 162

Երկրորդ ն երրորդ փուլի հրահանգը (յուրա քանչյուր խմբի համար
հատուկ իրեն համար նախատեսված).

Տրվում է փորձարկողի կողմից:

Երրորդփուլի հրահանգ.

«Ձեզ կներկայացվեն 15 իմաստով իրար հետ կապված բառեր:
Ձեր խնդիրն է դրանք մտապահել ն վեր արտադրել ցան կացած հերթա-
կանությանբ»:

Չորրորդ փուլի հրահանգը (բոլոր հետազոտվողներին).
Տրվում է փորձարկողի կողմից:

Արդյունքների մշակումն վերլուծու թյուն:

Աղյուսակ 4 - Արդյունք ների արձանագրման աղյուսակ Արդյունքների մշակում ն վերլ ուծու թյուն:
Առաջ ադ րանք ի նյութերը Դետազոտվ ողի կողմից Խմբային միջին 9. Հաշվել առաջին ն չորրորդ փուլում վերարտադրված բառերի
Ճշգրիտ վերարտադ րված ցոցանիշը քանակը.
բառորի քարագը Առաջին ոլ , որրորդփու

Անիմաստ վանկեր ԶԸ
Ի հե մ ն

աա ունեցող բարե 10. Վաշվել ռետրոակտիվ արգելակման ցուցանիշը հետնյալ բա
Իմաստով իրար նաձնով ԽՀ((Ճ-Թ)/Ճ) "10096, որտեղ Բ-ն անմիջապես վերար-
հետ կապված բառեր տադրված բառերի քանակն է, 8-ն որոշակի գործունեությամբ
միջնորդավոր ված վերարտադրված բառերի քանակը:

« » Ս 20 թ. Ստուգե.
ՒՀ(( - ) ) "10096 -
ճՓ»».""`""""""՞"`. 220 7 թ. Ստուգ եց
Գործնական աշխատանք 5
Հիշողության մեջ նյութի պահպանման վրա ազդող գործոնների
ու սումնասիրում Գործնական աշխատանք 6
Անձի դիրքորոշումն երից մտապահման կախլածու թյան

Առաջ ին փուլի հրահանգը (բոլոր հետազոտվողներին). ուսումնասիրում

«Ձեզ կներկայացվեն իմաստով իրար հետ չկապված 15 բառ: Ձեր
խնդիրն է մտապահել ինչքան հնարավոր է շատ բառեր ն դրանք գրա. Առաջին փուլի հրահանգ.
վոր վերարտադրել ցանկացած հերթականությամբ» «Ձեզ կներկայացվեն իրար հետ իմաստային կապ չունեցող 20

բառ: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն վերարտադրել դրանք ցանկացած

հերթականությամբ»:

163 164

Երկրորդ փուլ ի հրա հանգ. Գործնական աշխատանք Ց

«Ձեզ կներկայացվեն իրար հետ իմաստային կապ չունեցող 20 Պա հպանման ժամանակ նյութի որակական փոփոխությունն երի
բառ: Ձեր խնդիրն է մտապահել ն վեր արտադրել «ո» տառը պարունա- ուսումն ասիրում
կող բոլոր բառերը ցանկ ացած հեր թականությաձբ»: Իրականացվում է բանավոր:
Գործնական աշխատանք 9
Արդյունքների մշակու մն ու վերլուծությունը. Նախկին փորձի ազդեցությունը խն դրի լուծման միջոցի վրա
4. Հաշվել առաջին ներկրորդ փուլի ճշգրիտ վերարտադրված բա- (Լ աչինսի մեթոդիկա)
ռերի քանակը: Վրահանգ.
Առաջին փուլ Ս , Երկրորդ փոլլՈ«Ո«զՈ «Ձեզ առաջարկվում է տասը խնդիրներով բլ անկ, որոնք լուծել ու
համար Դուք պետք է կատարեք պարզ թվաբանական քայլեր: Գրեք
»Ս`` ` 20թՔ Ստու գեց թվաբանական գործողությունների հաջ որդականությունը, որոնք Դուք
օգտագործում եք խնդրի լուծման Ժամանակ: ժամանակը սահմանա-
Գործնականաշխատանք 7 փակ չէ, սակայն հաշվի է առնվում: Խնդիրները լուծեք հաջորդաբար
Մտապահման վրա նյութի հու զակա նության ն նշանակալ իության - 1-ից1Օըն աշխատեք ինքնուրույն»:

ա զդեցու թյան ուսումնասիրում
Աղյուսակ 5 -Լուծումների արձանագրման աղյուսակ
Վրահա նգ. Լուծման տարբե Ռ Ո
«Ձեզ կընթերցվեն իմաստով իրար հետ չկապված 25 բառ: Ձեր
խնդիրն է մտապահել հն արավորինս շ ատ բառեր ն դրանք գրավոր վեր-
արտադրել ցանկացած հաջ որդականությամբ»:

Նշեք այն բառերը, որոնք հուզական կշիռ ունեն ն նշանակալի են
Ձեր համար:

« » 20 թ. Ստու գեց

«» ``20 թ. Ստու գեց

165 166

Գործնական աշխատանք 70 Աղյու սակ 7 -Լուծումների արձանագրման աղյուսակ

Մտածողու թյան վերլ ուծ ակ անության ուսումնա սիրում իք | վերծանված բառ
9.
Աղյու մակ 6 -Լուծումների արձանագրման աղյուսակ . 10.

11.
12.

մայրն շարք երի շարո նակություն Նշ ում ճշգրտության մասին
16.
17.
18.
19.

20.
21.

13.
14.
15

: Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը:

23- Յուրաքանչյուր ճիշտ լուծման համար հետազոտողը ստանում է 1
24. միավոր ն1 միավոր կ ավելացվում է այն լուծումների համար, որոնք
25: գտնվել են ինչ-որ օրինաչափության հիման վրա:

26. Ռեֆլեքսիվ մտածողության գործակիցը ստսնում են հետազոտ-
27. վողի կողմից ստացված բալերը բաժանելով առավել ագույն հնար ավոր
28- բալերի վրա: (Այս դեպքում ՝ 2ԳՑի):

ԿՀ /29Հ-
Վերծանումը կատարվում է աղյուսակ 8-ի միջ ոցով:
Աղյուսակ 8 - Մտածողության ռեֆելքսի վության վերծանման աղյուսակ
Ռեֆլեքսիվ մտածողության Ստածող ության ռել կքսիվ ության

30.
ճշգրիտ լուծումների չ.

ՖՆ 20թԹ Ստուգեք գործ ակից զարգացման աստիճան
0-03 ցածր
0,31 - 07 միջի ն

Գործնական աշխատակք 17

նեն |
Մտածողության ռեֆլեքսիվության ուսումնասիրում 0 0 բարձր

Վրահանգ.

«Ձեզ կառաջարկվեն անագրաճներ՝ բառեր, որոնք ստացվել են
տառերի տեղափոխման արդյունքում: Վերականգնեք բառերը: Փորձեք
աշխատել արագ, յուրաքանչյուր անագրամի լուծման ժամանակը
գրառվում է: Լուծումը գրեք թղթի վրա»:

Բլանկ ը տրվում է հետազո տվողի կողմից: Հետազոտությունն անց
է կացվում զույգերով:

« » ` 20 թ. Ստուգ եց

167 168

Գործնական աշխատանք 12 Գործնական աշխատանք 13
Վերբալ ն պատկերավոր մտածողության ուսու մնասիրում Ակնառ ու- պատկերավոր մտածողության ուսումնասիրում

Պիկտոգր ամա» մեթոդիկա
Հրահանգ առաջ ին. («Պիկտոգր » մեթոդիկա)

Տրվում է փորձարկողի կողմից. Հրահանգ.

«Ձեզ է ներկայացված հասկացությունների ցանկ: Ձեր խնդիրն է
դրանք պատլերել որնէ պատկերի ձնով: Դրա կատարման համար Դուք
չունեք ոչ մի սահմանափակում»:

Գրված անունների քանակը համապատասխանում է վերբալ սահու-
նության ցուցան իշին:

76 Դասկացությունը Պիկտոգրամա
Վրահանգ երկրորդ.
Տրվում է փորձարկողի կողմից. 1
Ուրախ տոն
2
Զար գացում
ճշգրիտ կատարված նկարների քանակը համապատասխանում է 3

պատկերավոր սահունության ցուցանիշին:

Հրահանգ երրորդ Ծանր աշխատանք

Տրվում է փորձարկողի կողմից.

Ձմեռային օր

Կազմ ված նախադասությունների քանակը վերբալ ճկունության ցուցա-
նիշն է:

Վրահանգ չորրորդ
Տրվում է փորձարկողի կողմից. Բաժանում

Նկարների քանակը պատկերավոր ճկունության ցուցանիշն է:

ճՓ»»Ք»Զ9Ձ9ՋՁ`«``"՞.20 թ Ստուգ եց
169 170

6 Աղյուսակ 9 - Պիկտոգրամա մեթողրկայի վ ելլուծության աղյուսակ
76 |7ասկացությունը | Համապա- Վեր ար տա- | Կոնկր ետո ւթյ ան / | Սանդ ար -
տաս- դրման վեր ացականութ-| տության/
խանո թյան | չ ափանիշը յան յուր ահ ատ-
Թեթն աշխատանք չափանիշը չափանիշը | կության
չափա նիշը

1 |Ուրախ տոն
7 2 |Զարգացում
Յ |Ծանր աշխա-
տանք
4 |Ձմեռային օր
5 |Բաժանում
6 |Թեթն աշխա-
տանք
7 |ՂՎիվանդություն
Երջանկություն 8 |Երջանկություն
9 |Խաբեություն
10 |Աղքատությու ն
9 Ընդաձենը (22)

Հիվանդություն

Խաբեություն Ք ````2շ0 թ. Ստուգ եց

10 Գործնական աշխատանք 14
Ստեղծագործական ն վերարտադրողական մտածողության ուսումնա-

Աղքատություն սիրում (դի րքոր ոշ ման ազդեցությունը մտածողական գործունեության
յուր ահատկու թյան վրա)

Վրահանգ.

Տրվում է փորձարկողի կողմից ե աշխատանքը կատարվում է ա-
ռանձին բլանկների վրա:

Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը:
Արդյունքները վերլ ուծվում են հետնյալ չապիանի շների հաձշաճայն.
» համապատասխանության չաիանիշ ( կաճ -), Արդյունքների մշակումը ն վերլուծությունը:

» որոշ ժամանակ անց վեր արտադրման չափանիշ (Է կամ -), 4. Բոլոր ուսանողները գնսհատում են պառասխանների յուրա-

» կոնկրետության, վերացականության չափանիշ (1-ից 3 միա- հատկությունն առանձին փորձարարական ն ստուգիչ խմբե-
վոր) րում: Որպես յուրահատկության չափանիշ է հանդիսանում

» ստանդարտության, յուրահատկության չափանիշ (1-ից 3 միա տվյալ լուծման հանդիպքան հաճախությունը: Գնահատման
վոր): սանղղակը եռաբալ է.

Վերլուծության արդյունքները ներմուծվում են աղյուսակ 14. 3- պատասխանը հանդիպում է 1 անգամ,

171 172

2- պատասխանը հանդիպում է 2-5 անգամ, Աղյուսակ 11 - Ատցիատիվ փորձի արդյու կքների արձանագրություն
1 - պատասխանը հանդիպում է 5 անգամից ավելի: նլ, Չու գղրդումներ Չու գորդումներ ու գորդումներ
5. Հաշվվում է փորձարարական ն ստուգիչ խմբերում հետազոտ- առ ւ Լ լ
վողների հավաքած բպլերը ն ներմուծվում աղյուսակ 10.
Աղյուսակ 10 - Տվյալ ների գրանցման ամփոփ աղյուսակ
Դետազոտու- Խնդրի հա- Խմբի գնահատականը բալերով
թյան փուլը մարը փորձարարական ստուգիչ
| 1.

| 1.

« » ` 20 թ. Ստուգ եց

Գործնական աշխատանք 15
Զուգո րդումն երի տեսակների ուսումնասիրում ( «Զուգ որդական գիտա-

փորձ» մեթոդիկա)

Վրահանգ 1.

«Ձեզ ենընքթերցվում բառեր: Դուք պարտավոր եք ինչքան հնարա-
վոր է արագ պատասխանել ինչ-որ զուգորդությամբ»:

Վրահանգ 2.

«Ձեզ ենընքթերցվում բառեր: Դուք պարտավոր եք ինչքան հնարա-
վոր է արագ պատասխանել «մաս-ամ բողջ» զուգորդությ անբ»:

Հրահանգ 3.

«Ձեզ ենընքթերցվում բառեր: Դուք պարտավոր եք ինչքան հնարա-
վոր է արագ պատասխանել «սին տագմատիկ» զուգորդությամբ»:

է2

« » 20 թ Ստուգ եց

173 174

Գործնական աշխատանք 16 թե հանկարծակի մոռանում եք բանաստեղծության ինչ-որ մաս, ապա

Արտիկուլյար խոչընդոտների առկայության պարագայում խոսքի հաս- կարող եք սկսել արտասանել սկզբից: Գլխավորը պահպանել նույն
կացման ուսումնասիրում ռիթմը:

Վրահանգ.

Առացին վուլի հրահանգ.

«Ձեզ այժմ կներկայացվի տեքստ, որն անհրաժեշտ է ինչքան
հնարավոր է ճշգրիտ մտապահել ն վերարտադրել: Ընդ որում տեքստը

լսելու հետ միաժաձանակ Դուք պետք է արտասանեք վանկեր (օրի նակ. ճշգրիտ վերառտադրվածբառերի քանակը
կա, տե, ռու, սի, բո ն այլն): Դրանք պետք է արտասանել ցածր ն ռիթ-
միկ: Փորձեք այժմ այդ անել: Դուք կշ արունակեք արտասանել վանկեր, »»Ֆ «1920թ Ստու գեց

իսկ մի քանի վայրկյան անց փորձարկողը կսկսի կարդալ տեքստը:

Տեքստի ընթերցման ավարտից հետո նս մի քանի վայրկյան շարու-

նակեք կատարել ձեր խնդիրը ապա փորձարկողի հրահանգով թղթի Գործնական աշխատս նք 17

վրա վերարտադրեք այն, ինչ մտապահել եք»: Պատկերացումների հստակության գնա հատում

Հրահանգ. «Հարցարանի առաջադրանքները Ձեզ մոտ առաջ
կբերեն որոշակի պատկերացումներ: Դուք պետք է դրանք գնահատեք
համաձայն գնահատման համապատասխան սանդղակի: Յուրաքան-
չյուր հարցի պատասխանելիս, այնուամենպնիվ, կար ցեք գն ահատ-

ճշգրիտ վերարտադրվածբառերի քանակը ասը ման սանդղակը: Փորձեք գնահատել յուրաքանչյուր առաջ ադրանքը
անկախ նախորդ գնահատումներից: Հիշեք, որ օբյեկտի մասին պատ-

Երկրորդ փուլի հրահանցգ. կերացումը չի կարելի խառնել նրա մասին գիտելիքով: Դուք պետք է

Հաջորդ առաջադրանքը կիրականացվի նույն կերպ բայց այս անգամ տեսնեք երնույթը մտային պատկերի ձնով ն Ձեր խնդիրն է գնահատել

Դուք պետք է հաշվեք մեկից սկսած ն մտապահեք փորձարկողի կողմից այդ պատկերի հստակությունը»:

կարդացվող տեքստը:

Պատկերացումների հստակության գնա հատման առաջադրանքի նյութ
(Դ. Մարքսի հարցարանը)

Պատկեր ացումների գնահատման սանդղակը:
5 - պատկերացումը բացարձակ հստակ է պարզ, ինչպես ըն-

ճշգրիտ վերարտադրվածբառերի քանակը կալման պատկերը:
4 - պատկերացումը բացարձակ հստակ է ն պարզ:
Երրորդ վուլի հրահանց. Յ - պատկերացումը միջի ն հստակության ն պարզության է:
Այժմ հաշվելու փոխարեն Դուք պետք է ռիթմիկ, առանց դադարների 2 - պատկերացումը աղոտ է ն ոչ հստսկ:
արտասանեք Ձեզ լավ ծանոթ բանաստեղծություն: Այն այնքան ծանոթ 1 - պատկերացում ըն դհանրապես չի առաջանում: Միայն գիտեք,
պետք է լինի, որ արտաս անման համար հատուկ ջանքեր չպահանջի: Ե- որ մտածումեքերնույթի մասին:

175 176

Գործնական աշխատանք 178

նք Հարց-առաջադր անք Գնա- Ստեղծագործական երնակայության ուսումնասիրում
հատում
Ստածկք Ձեր հարազատներից կամ ընկերներից մեկի մասին, որին հաճախ Հրահա նգ.
եք տեսնում: Կենտրոնացեք Չեր մտային պատկերի վրա: Ըստ պատկերի «Ուշադիր կարդացեք Ձեզ տրամադրված երեք բառերը ն կազմեք

հստակության գնահատեք հետնյալ հարցերը ինչքան հնարավոր է շատ նախադասություններ, որոնք կպարունակեն

17) Պատկերացրեք այդ մարդու դեմքի, գլխի, ուսերի, մարմնի

հստակ կոնտուրները նշված երեք բառերը: Նախադասությունները գրեք թղթի վրա: Աշխա-

տանքի համար տրվում է 10 րոպե: Եթե ամեն ինչ պարզ է, սկսում ենք

18| Պատկերացրեք նրա գլխի ն մարմնի դիրքի բնութագ- աշխատանքը»:

րական դիրքերը

19| Պատկերացրեք նրա քայլքը, քայլի երկարությունը, իրեն
պահելու ձնը. այդ ամենը պա տկերաց րեք միասնական

պատկերով

20| Պատկերացրեք Ձեզ ծանոթ նրա հագուստի գույները

Պատկերացրեք նգնահատեք արնած ագ ի հետեյալ պատկերները

21| Արնը ծագում է մառալապատ երկնքում

22| Արնը ծագում է կապույտ երկնքում

23| Արնը ծագում է, սակայ ն երկնքում ամպեր են, սկսվում է
ամպրոպ ն երնում են կայծակի փայլատակումներ

24| Արնածագ է ն երկնքում ծիաջ ան է Արդյունքների մշակումն ու վերլուծությունը:

Պատկեր ացրեք ն ըստ սանդ ղակի գնահատեք Ձեր կողմից առավե հաճախ

այցելվող խանութի հետնյալ տեսարանները Միավորները շնորհվում են համապատասխան աղյուսակի հա-

25| Պատկերացրեք խանութի ամբողջական պատկերը մաձայն, որը ներ կայացնում է փո րձ արկողը.

դիմացի փողոցից

26| Պատկերացրեք այդ խանութի մթերքով լի ցուց ափեղ կը Ստեղծագործական երնակայության գործակիցը հաշվարկվում է

27 Պատկերացրեք, որ մոտենու մեք դռանը, պատկերացրեք հետնյալ բանաձնով.
դռան գույնը, չափերը, դետալները հԿՀ»ԽՍոՀ

28| Պատկերացրեք, որ մոնումեք խանութ, մոտենումեք որտեղ խհ«-ն ստեղծագործական երնակայության գործակիցն է, չաԱ-ը
վաճառասեղանին. պատկերաց րեք վ աճառողին, նրա յուրաքանչյուր նախադասությունից ստացած միավորների գումարը,
ձեռք երը, նա տալիս էապրանք ը ն մանրը ո-ը նախադասություն ների քանակը:

Պատկերացրեք գյուղական միջավ այր՝ ծառերու, սարերով, լճու|

29| Պատկերացրեք լանդշ աֆտը ամբողջությամբ ա 20 թ. Ստուգ եց

30| Պատկերացրեք ծ առերը` դրանց գույնը, չափերը

31| Պատկերացրեք լճի գույնը ն չափերը

32| Պատկե րացրեք, որ քամի է փչում, ծառերը աղմկում են ն
լճիվրաալիքներ են առաջանում

« » ` 20 թ. Ստուգեց

177 178

Գործնական աշնատանք 19
Երնա կայության անհատ ական առանձն ահատկությունների
ու սումնասիրում
ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲԱՌԱՐԱՆ

Հրահանգ.

«Օգտագործելով թղթի վրայի պատկերը` նկար նկարեք: Նկարի Ակնառու մտածողդթյան ձն, որի էությունը առարկաների հետ
որակը նշանակություն չունի: Պատկերը օգտագործեք ըստ Ձեր հայե- գործնակ ան իրական գործ առնությունն է ն ծառայում է գործնա-
ցողության: Կանգ ա՛ռ հրահանգով դադարեցրեք աշխատանքը: Յուրա- մտածողություն կան խնդիրների լուծմանը:
քանչյուր նկար նկարելու հաճար տրամադրվում է 60 վայրկյան»: Ակնառու մտածող ոթյան ձն, որի հիմքում ընկած է խնդրային

պատկերավոր իրավիճակի մոդելավորումը ն լուծումը պատկերա-
մտածժծողույյուն ցումների մակարդակում:

Անմիջակ ան մտապահում, որն իրականացվում է առանց օգնող,
մտապահում կողմնակի միջոցների, հնարների օգնության:
Գործնական մտածողության տեսակ, որում խնդրի լուծումը իրա-
մտածողություն կանացվում է արտաքին գործնական գործ ունեու-

թյունում:
Գրավոր խոսք խոսքի տեսակ, որը տեսողական ընկալելի գրավոր

տեքստի ձնով արտահայ տվող լեզվ պյան կառույց-
ների կայուն ամրապնդում է: Ընդ որում այն թույլ է
տալիս փոխանցել ինֆորմացիան նշանակալի ժա-

մանակային հետաձգմամբ:
«Ձեզ դուր եկա՞վ առաջադրանքը: Ի՞նչ զգացումներ էիք ունենում այն Դիսկուրսիվ մտային ռազմավ արության ձն, որում տեղի է ունե-
կատարելու ժամանակ»: մտածողություն նում խնդրի լուծման տարբերակների հաջորդ պլան
(լատ. 015 ատո - քննարկում` հաճախ տրամաբանական դատողու-
դ առող ություն) թյան միջոց ով, ու ամեն հաջորդ ք այլ պայմանավ որ-

ված է նախորդի արդյունքով: Դիսկուրսիվ մտածո-
ղության կառուցվ ածքում տարբերում են դեդուկտիվ
ն ինդուկտիվ մտահանգումներ: Հաճախ դիպկուրսիվ

Գնահատում մտածողդթյունը հակադրում են ինտուիտիվ ին:
1. | Երնակայության բարդություն
2. | Երնակայության ճկունություն ն պատկերաց ումների Դիրքորոշում գործ ունեու թյան առանձնահատկություն. Որոշ սկի
ֆիքսվածություն պայմաններում որոշակի ձնով գործելու հոգեբանա-
Յ. | Երնակայության կարծրատիպություն կան պատրաստված ություն:

« » Ս 20 թ. Ստուգե.

179 180

Երնակայության սուբյեկտի կառուցողական գործ ռնեության արդ- Ինտելեկտ ճանաչողության գործընթացի իրականացման ն

պատկեր յունք, որն իրական կյանքում չու ր նմանօրինա- չատ. 1օ11665 - դիրների արդյունավետ լուծման ընդունակու-
կե ն ն ն նքում չուն նմանօրին ( նդիրնե նավե ծման ընդուն
կը: հասկացում թյուն` մասնավորապես կենսական նոր խնդիրների
Չուգորդում երկու հոգեկան տարրերի միջն կապը, որն առաջա- ճանաչում) Կամ Գոծըթ ացու ար Ա ԼՑ
(լատ. 45506616 - նում է փորձի արդյունքում ն պայմա նավորում մեկ է ա արել, որ գոյություն ունի ընդհանուր ինտե-
միացում) տարրի ակտուալացման դեպքում նան մյուսի ի լեկտ որպես ունիվերսալ հոգեկան ընդունակու-
հայտ գալը: Առանձնացվում են զուգորդումներ ըստ թյուն, որի հիմքում ընկած է որոշակի արագությամբ
նմանության, կոնտրաստի, տարածաժամանակային ն ճշգրտությամբ ինֆորմաց իպի մշակման նյարդա-
առընթերության ե պատճառահետնանքային զռգոր- յին համակարգի գենետիկորեն պայմանավորված
դումներ: հատկությունը:
Ընդհանրացում ճանա չողական գործընթաց, որը բերում է շրջ ապա- Ինտուիցիա տրամաբանական հիմք երի անբավարարության պա-
տող աշխարհի հարաբերական կայու ն հատկություն- (լատ. Սուօո - րագայում խնդրի լուծման հաճախ վայրկենական
, ուշադ իրդ իտել) հայտնաբերումը:
ների առանձնաց մանը ն նշանակմանը: Ընդհանրաց -
ման տարրական տեսակները առկա են արդեն իսկ Խմբային ը մարդկանց մտած ոճ ըք աճ
ննալման մ մ` հ ե բայ այս Աարդվանց ստաժողությա ը որոսք անբողջո-
ընկալման մակարդայում` արտահայտվելով որպես մտածողություն վին նույնականանում են կոնկրետ սոցիալական

նկալման ն 0
ընկալման կայունությու խմբի հետ: Ընդ որում ստեղծվում է իրավիճակ, երբ

միակարծությունը դառնում է ավելի մեծ արժեք, քան

Ընդուն ննե, մ այն նե ն նավե -
դունակություններ այս կամ այնգործունեության արդյունա վետ իրակա տրամաբանությանը կաճ ռացիոնալ ընտրությանը

նացման անհատական հնարավ որություններ, որոնք

ներառում են առանձին գիտելիքներ, ունակություն- հետնելը:
ներ ն հմտություններ, ինչպես նան գործունեության
որ միջո երի ն ոնա Ն Ի ուսու անման ատրաս- Խնդիր (պրողեմ) խնդիր, որի լուծումը ուղղված է ոչ այնքան գործնա-
ր 9 ր րեր 9 պատր (հու ն. ԹԾԵԹոռ - կան արդյունքի ստացմանը, որքան նոր մեթոդաբա-
տություն
/սնդ իր) նական մոտեցման մշակումը:
Իմպերմիվ խոսք բանավոր կան գրալոր խոսքի հասկացումը Խնդրային գործնական կամ տեսական խնդրի լուծման ժամա-
(լատ. 1 65516 -
տպավոոությու 0) հրավիճակ նակ առաջացող գիտակցում, որ մինչ այդ յուրաց-
ված գիտելիք ները բավ արար չեն ն նպատակաուղղ-
Ինդ ունցիա մտահանգում, որում նախադրյալների ն եզրա հանգ- ված Պա այան Կո թյամք աար
(լատ. նաշ օ- ման կապը չի հենվում տրամաբանական օրենքի վող նոր Գիր լիքների սուբյեկտիվ պահանջմունքի
ուղղ որդում) վրա, որի համաձայն եզրահանգումը բխում է առաջացում
աւ նհրա ժեր ամն այոր իի հավանակա. Կամածին մտապահում, որի Ժամանակ ի րականացվում է հա-
ր չտությանք, այլ որոշ մտապահում տուկ միջոցների գիտակց պլան օգտագործում հիշո-
նությամբ: Մտքի ընթ այ քն է մասնավորից դեպի ընդ-
հան ' նհ մէդե ը: ղությունում ինֆորմաց իայի առավել արդյուն ավ ետ
անուրը, որով ն հակադրվու մ է դեդու կց իային: պահպանման համար:
Ինս այթ 1925 թ. Վ Կելլերի կողմից գ եշտալտհոգ եբանություն
(անգլ. հտւջու- իրա ներմուծված հասկացռթյուն որը նշանակում է
թաիանց ությո ն) խնդրպին իրավ իճակի էության հանկարծակի հաս-

կացում
181 182

Կապերի անհատական փորձի վերարտադրում, որը կարող է զգայական հատկանիշները, որոնք ծսռայում են

ակտու պ ացում ներկայացված լինել մտքերի, պատկերացումների, պերցեպտիվ պատկերի ստեղծմանը ն հաճապա-
(լատ. 46էսճլտ5 - շարժումների, հուզական վիճակների ն այլնի ձնով: տասխանում են մշակված էտալոններին:
գործունեական)
Դիշ ոլության անհատի մոտ հիշողության այս կամ այն տեսակի
Կարծճատն տարրերի առավելագույն քանակություն, որոնք կա- անհատական գերակա արտահայ տված ություն, որի միջոցով ին-
հիշ ողութ ան ծավալ րող են անսխալ վերարտադրվել միանգամից, ներ- տարբերություններ ֆորմաց իան առավել արդյունավետ է մտապահվում
կայացվելուց մի քանի վայրկյան հետո: ն վերար տադրվում
Կարճատն այն ժաճանակահատվածը, որի ընջացքում ստաց - իշ ողության ծավալ մտապահումից որոշակի Ժամանակ անց վերար-
հիշ ողութ ունում ված ինֆորմացիան կարող է վերականգնվել կար- տադրման ենթ ակա ինֆորմացիայի ծալալը:
պահպանման ճատն հիշողությունից ն օգտագործվել հետա գա
ժամանակահատված մշակման համար: Դիշ ողության մնեմիկ գործունեու թյան կառուցվածքային այն ա-
տես ակներ ռանձնահատկությու նները, որոնք կապվա» են մտա-
Կրեատիվություն, անհատի ստեղծագործ ական ընդունակությունները, պահման տարբեր մեխանիզ մների, հիշ ողությ ունում
Ստեղծար արություն որոնք բնութագրվում են սկզբունքորեն նոր գաղա- պահպանման ժամանակային ցուցանիշների, մտա-
(լատ. Օ՛օճհօ - փարների ստեղծման պատ րաստակամությամբ: պահվող նյ ութի բնութագրիչների հետ: Մտա պահվող
արարում) նյութի բնույթից կախված կարող են առանձնացվել
հիշող ության տեսողական, լսողական, զգայաշ արժո-
Դամադրութուն մտային օպերաց իա, որի էությունը երնույթի կամ ա- ղական տեսակներ: Ըստ ինֆորմացիայի պահպան-
(հու ն. Տյո 16515 - ռարկայի վերլուծության փուլում առանձնացված ման Ժաճանակային տնականության տարբերում ենք
միավորում, կազմում) հատկությունների միավորում է որոշ ակի համակար- ակնթ արթային, կարճատն ն երկարատն հիշողու-
գում իրական օբյեկտներին յուրահատուկ հիերար- թյուններ:
խիկ կապերի վերարտադրությամբ:
ճանաչում հոգեկան գործընթաց, որը հենված է ընկալվող
Դասկացութուն շրջապատող աշխարհի առարկաների վերլուծ ության երնույթի առանձն ահատկությունների ն հիշ ող ության
արդյունքում առանձնացված էական հատկություն- հետք երի համեմատման վրա, որոնք ընկալվող ա-
ների սիմվոլիկ արտացղում Առանձնացվում են ռարկայի ճանաչման էտալոններ են հանդիսանում:

փորձարարական ն տեսական հասկացություններ:
Միջնորդավորված ենթադրում է որոշակի միջոցների, հնարների օգտա-

Դասկացում շրջակա իրողության առարկաների ն երնույթների մտապահում գործում մտապահման արդյունավետության բարձ-
էական հատկանիշների բաց սհայտում, որոնք պայ- րացման համար:
մանավորում են դրանց առաջացումն ու վերարտադ-
րումը: Որպես կանոն իրականացվում է խոսքում սիմ- Մնեմոտեխնիկա հատուկ հնարների համակարգ, որոնք ծ առայում են
վոլիկ մոդելավ որման միջոցով: (հու ն. ննւօոն ուխօո - մտապահման արդյունավետության բարձրացման

մտապահման համար:

Դատկանիշ առարկայի բնութագրիչ, որը գործունեության կա- արվեստ)
ռուցման ժամանակ հանդ ես է գսլիս որպես կողմնո-
րոշման տարր: է պլան հատկանիշների առանձնաց - Մոռացում ակտիվ գործընթաց, որի էությունը ավելի վաղ ըն-
ման հիման վրա ձնավորվում են հասկացություննե- կալված նյութի հասանելիության կորուստն է, ան-
րը: Մարդու հաճար առավել պարզ համարվում են հնարինությունը վերարտադրել կամ ճանաչել այն,

183 184

ինչ մտապահվել է: Որոշակի պայման ներում դի- Պատկերացում առարկայի ակնառու պատկերը, որը վերարտադր-

տարկ վում է մոռացման գործ ընթացի դարձելիության վում է հիշողությունում: Պատկերացումները, որպես
էֆեկտ: կանոն, ալելի քիչ հստակ ն մանրամասն են, ք ան ըն-
կալման պատկերները, սակայն նրանցում արտացոլ-

Մտահանգում որոշակի դառողությունների միջն կապի հաստա- վում է տվյալ առարկայի առավել բնութ ագրականը:
տում, որն իրականացվ ում է բառային ձնով, ինչի մի- Լեզվի միջոցով պատկերաց ումները վերափոխվում
ջոցով հնարավոր է դառնում դուրս գալ պերցեպոիվ են վերա ցական հասկացությ ունների:
դաշտի ազդեց ությունից:

Ռեպրոդուկտիվ բնութագրվում է առավել ցածր արդյունա վետու -

Մտապահվո ղ 1900 թ. առաջ ադրվա» բացատրող ական մոդել, որի մտածողություն թյամբ, որի հիման վրա իրականացվում է ծանոթ կա-

ինֆորմացիայի համաձայն մոռացումը պայմանավորված է նրանով, ռուցվ ածքով խնդրի լուծում: Այն ապահովում է նոր

ինտերֆերենցիայի որ նոր ընկալվող ինֆորմաց իան արտամղում է ար- նյութի հասկացումը, գիտելիքների օգտագործումը
հիպոթեզ դեն առկա նյութը՝ քայքայկով զուգորդական կապե- պրակտի կայում, եթե դրա համար չի պահանջվում

(Սյուլլեր Գ, րը: վերջիններիս էական վերափոխում:

Պիլ ցելեր Ա.)

Ռեֆլեքսի ա սուբյեկտի կողմից ներքին հոգեկան ակտերի ն վի-

Մտապահում ակտիվ գործընթաց, որի միջոցով տեղի է ունենում (լատ. Բօղաաօ - ճակների ինքնաճ անաչ ման գործընթաց:
ինֆորմացիպի ընտրություն հետագա վերարտա- դեպի հետ դիմում)
դրման ն այն արդեն առկա զուգորդական կապերի
համակարգում ընդգրկման համար: Ռիգիդություն մտածող ռթյան իներտություն, ոչ ճկունություն, երբ

անհրաժեշ տէ անցում կատարել խնդրի լուծման նոր

Ներքին խոսք մտածողության գործընթացն ուղեկցող թաքնված միջոց ի:
բառայնաց ում: Նրա դրսնորումներն առավել հստակ
են տարբեր խնդիրների մտային լուծման, մտային Ստեղծագործական մտածողության տեսակ, որը բնութագրվում է սուբ-
պլանավորման, մտքում ընթերցանության, վերհիշ- մտածժծողույյուն յեկտիվ նորի ստեղծմամբ ն ուղեկցվում է նորագոյա-
ման ն ուսուցման ժամանակ: ցությ ուններով ճանաչողական գործունեության ոլոր-

տում:

Նշան տարբեր հոգեբանական գործ ընթ ացնե ակա-

շ նացման ժամանակ ավան գիոցների մեր, Վերարտադրութուն ընկալման պատկերների բացակայության պայման-
ԲԱ ութ ագրվ ում է իր սիմվոլիկ ձնով: ներում ավելի վաղ ձնավորված հոգեբանական բո-

վանդակությունների (մտքեր, պատկերներ, զգսց-

Ոչ կամածին մտապահում, որն իրականանում է առանց մնեմիկ մունքներ, շարժումներ) ակտուալացումը: Վերար-

մտապահում հնարների կիրառման` այսինքն, անձն իր առջն մտա- տադրումը միշտ ընտրողական բնույթ է կրում` պայ-
պահման գիտակցված խնդիր չի դրել: մանավորված պահանջ մունքներով, գործունեության

ուղ ղվ ած ու թյամբ, ակտուալ ապրու մներով:

Որոշման ընդունում նպատակի ն նրա ի րականացման գործողության Վերացարկում կոգնիտիվ գործընթաց, որի ընթացքում տեղի է ունե-
ընտրություն: Աս գործընթացը ներառում է նպա- (լատ. 485 0465 - նում ամբողջական առարկայի առանձին հատկու-
տակների, իրականացման գնահատականների ն չեղոմ) թյունների առանձնաց ում: Մտածողության փորձա-
դրդապատճ առների հարաբերակց ություն: րարական ն տեսական մակարդակներին հաճապա-

տասխանում են համապատասխա նաբար ձ նական ն
բովանդակային վերաց արկումը:
185 186

Վերլուծություն առարկայի կամ երնույթի բաժանումը մասերի պատ-

(լատ. 4.աւճ1»515 - կերացումների մակարդակում կամ վերջինիս նյու-
Քայքայու մ բաժա- թական մոդելավորումը :
ճում) ԻՍԱՑԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ՊՐԱԿՏԻԿՈՒՄ
Վիզուալ պատկերավոր մոդելավ որման մակարդակում խնդիր- (Նշողություն, մտածողություն ն իտսք, երնալայություն)
մտածողություն ների ստեղծագործ ական լուծման միջոց: Վիզուալ
մտածող ության հիմքում ընկած է ակնառու պատկե- Ուսումնամեթոդական ձեռնարկ
րավոր մտածողությունը:
Տեսական ըն դհանրաց ում որը հենված է շրջապատող աշխար-
ընդհանրացում հի երնույթների միջն այն կապերի առանձնացման

վրա, որոնք վկպում են նրանց գենետիկական կապ-
վածությունը: Իրականացվում է այնպիսի հասկա-
ցության միջոցով, որում ֆիքսվում է միայն ամե-
նաէականը, իսկ մասնավորը բաց է թողնվում:

Սրբագրիչ Վ Դերձյան
Համ. ձեավորումը՝ Ա. Աղուզումցյա նի

Փորձարարական ընդհանրացում որը հենված է առարկաների համե-

ընդհանրացում մատության վրա բառի միջոցով նրանց ընդհանուր
հատկությունների առանձնացմամբ ն նշանակմամբ:

Օպերատիվ հիշողության տեսակ, որն ապահովում է որոշ ակի

հիշ լություն ժամանակահատվածում ինֆորմացիայի պահպա-
նումը վերջինիս հետ համապատաս խան գործողու- Ստորագրված է տպագրության 25 .12.2009 թ.:
թյունների ն օպերացիաների իրականացման հա- Չափսը` 602484 /6: Թուղթը` օ ֆսեթ: Տպագրությու նը՝ օֆսեթ:
մար: Տպագր. 11.9 մամուլ: Տպաքանակ՝ 200: Պատվ եր՝ 96:

ԵՊՀ հրատարակչություն, Երնան, Ալ. Մանուկյան 1

ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան, Աբովյան 52
187 188

Ն ՇՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ ՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

189 190