ԻՆՖՈՐՄԱՏԻԿԱ ԵՒ ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

Ս. Է. ԿՈՍԵՄՅԱՆ, Ա.Ժ. ՍՄԲԱՏՅԱՆ

ԻՆՖՈՐՄԱՏԻԿԱ

ԵՎ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ)

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

Ս. Է. ԿՈՍԵՄՅԱՆ, Ա.Ժ. ՍՄԲԱՏՅԱՆ

ԻՆՖՈՐՄԱՏԻԿԱ

ԵՎ

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

(ՈՒՍՈՒՄՆԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿ)

ԵՐԵՎԱՆ ՀԱԱՀ

ՀՏԴ 004(07) ԳՄԴ Կ 750 Հաստատված է Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի գիտական խորհրդի կողմից Գրախոսներ`

տնտ.գ.դ., պրոֆեսոր տնտ.գ.թ., դոցենտ

ավագ դասախոս

տ.գ.թ., դոցենտ

Ա. Բայադյան (ՀԱԱՀ) Գ. Կազակով (Մոսկվայի տնտեսագիտության, վիճակագրության մատիկայի պետական համալսարան) Ա. Բաղդասարյան (Մոսկվայի սագիտության, վիճակագրության ն ինֆորմատիկայի պետակա սարան) Բ. Ջանփոլադյան (ՀՊՃՀ)

Մասնագիտական խմբագիր`

Կ. Խաչատրյան (ՀՊՏՀ)

Խմբագիր`

Մ. Խաչատրյան

ԿՈՍԵՄՅԱՆ Ս.Է., ՍՄԲԱՏՅԱՆ Ա.Ժ.

Ինֆորմատիկա ն տեղեկատվական տեխնոլոգիաների հիմունքներ: ւսումնական ձեռնարկ. - Եր.: ՀԱԱՀ, 2013. - 128 էջ: Ներկայացված են ինֆորմացիայի տեսությունը, տեխնիկական ն ծրագրային միջոցները, տեղեկատվական տեխնոլոգիաները: Աշխատանքը նախատեսված է ՀԱԱՀ-ի բոլոր մասնագիտությունների ուսանողների, մագիստրանտների ն ասպիրանտների համար:

ՀՏԴ ԳՄԴ

004(07)

1Տ8N 978-9939-54-631-5  Ս.Է. Կոսեմյան, Ա.Ժ. Սմբատյան, 2013  Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան, 2013

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ

ԳԼՈՒԽ 1.

1.1. 1.2. 1.3. 1.3.1. 1.3.2. 1.3.3. 1.4. 1.5. 1.6.

Ընդհանուր տեղեկություններ դասընթացի մասին Համակարգիչների դասակարգումը Համակարգչի թվաբանական հիմունքները Հաշվման համակարգեր Թվերի թարգմանումը հաշվման մի համակարգից մյուսը Մեքենայական թվաբանություն Համակարգչի տրամաբանական հիմունքները Տրամաբանական գործողությունների էլեկտրական սխեմաները Ինֆորմացիայի հասկացությունը, հատկությունները, կոդավորումը, չափման միավորները

ԳԼՈՒԽ 2.

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

2.1. 2.2.

2.5.

Համակարգչի հիմնական կառուցվածքը Համակարգչի հիմնական սարքերի կառուցվածքը ն նշանակությունը Կենտրոնական պրոցեսոր: Նշանակությունը ն ֆունկցիաները: Համակարգչի արտաքին սարքերի տեսակները ն նշանակությունը Անհատական համակարգչի մուտքի/ելքի ստանդարտ սարքավորումները Անհատական համակարգչի մուտքի/ելքի օժանդակ սարքավորումները Հիշասարքերի տեսակները ն նշանակությունը

ԳԼՈՒԽ 3.

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

3.1. 3.2. 3.3. 3.3.1. 3.3.2. 3.3.3. 3.3.4. 3.4. 3.5. 3.6.

Ծրագրային ապահովման մակարդակները Ծրագրային միջոցների ստորակարգությունը Օպերացիոն համակարգեր ԽՏ Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգեր Լiոսx օպերացիոն համակարգ Խaօ ՕՏ օպերացիոն համակարգ Ճոմrօiմ օպերացիոն համակարգ Ֆայլ: Ֆայլային համակարգը ն դրա կառուցվածքը Համակարգային ծրագրային ապահովում Ծրագրավորման համակարգեր: Նշանակությունը ն ֆունկցիաները Կիրառական ծրագրային ապահովում: Կիրառական համակարգեր ն ծրագրեր Ինֆորմացիայի պաշտպանության տեխնոլոգիաներ Հակավիրուսային ծրագրեր Տվյալների արխիվացում

2.3. 2.4. 2.4.1. 2.4.2.

3.7. 3.8. 3.9. 3.10.

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

ԳԼՈՒԽ 4.

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

4.1.

4.4.

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաները ն դրանց հիմնադրույթները Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների բնութագրում Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կազմակերպումը տարբեր ռեժիմներում Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դասակարգումը

ԳԼՈՒԽ 5.

ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԵՆՔԵՐ

5.1. 5.2. 5.3. 5.4. 5.5.

Տվյալների հենքերի հասկացությունը, տիպերը Տվյալների նորմալացում: Նորմալացման ձները Կապերը ն բանալիները տվյալների հենքերում Տվյալների հենքերի կառավարման համակարգեր Տվյալների հենքերի մոդելներ

ԳԼՈՒԽ 6.

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԵՎ ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐ

4.2. 4.3.

6.1. Համակարգչային համակարգեր 6.2. Հաշվողական ցանցերի հասկացությունը, դասակարգումը 6.3. Հաշվողական ցանցերի կառուցվածքը 6.4. Ցանցի տեխնիկական բաղադրիչները 6.5. Գլոբալ ցանց 6.6. Հասցեավորումը Համացանցում 6.7. ՕՏ1 ցանցային մոդել 6.8. Համացանցի ծառայությունները

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲԱՌԱՐԱՆ

ԳԼՈՒԽ 1

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՏԵՍԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐ

1.1. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՏԵՂԵԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԴԱՍԸՆԹԱՑԻ ՄԱՍԻՆ

«Ինֆորմատիկա» եզրույթն առաջացել է ֆրանսերեն iոfօrոatiօո (ինֆորմացիա) ն aսtօոatiզսօ (ավտոմատիկա) բառերից, նշանակում է «Ինֆորմացիայի ավտոմատացում»: Կազմավորվել է 1960-ական թթ. Ֆրանսիայում այն բնագավառի համար, որը զբաղվում էր էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաների օգնությամբ ինֆորմացիայի մշակմամբ: Ինֆորմատիկան, լինելով մարդկային գործունեության ինքնուրույն ոլորտ, առաջին հերթին կապված է համակարգչային տեխնիկայի զարգացման հետ: Այստեղ հիմնական դերը կատարում է միկրոպրոցեսորային տեխնիկան, որը 1970-ական թթ. դրեց երկրորդ էլեկտրոնային հեղափոխության հիմքը: Այդ ժամանակաշրջանից սկսած` հաշվողական տեխնիկաների տարրերը կազմեցին մեծ ն գերմեծ խտության ինտեգրալ սխեմաներն ու միկրոպրոցեսորները: Ինֆորմատիկան համակարգչային տեխնիկայի օգտագործմամբ պայմանավորված գիտություն է, որն ուսումնասիրում է ինֆորմացիայի կառուցվածքը ն ընդհանուր հատկությունները, ինչպես նան դրա ստեղծման, պահման, փնտրման, ձնափոխման, փոխանցման ն մարդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում կիրառման օրինաչափություններն ու մեթոդները: «Ինֆորմատիկա» առարկան ընդգրկում է` • հաշվողական համակարգերի ն ծրագրային ապահովման մշակումը, • ինֆորմացիայի տեսությունը, որն ուսումնասիրում է ինֆորմացիայի հատկությունները, դրա փոխանցմանը, ընդունմանը, ձնափոխմանը ն պահմանն առնչվող գործընթացները, • արհեստական բանականության մեթոդները, որոնք թույլ են տալիս ստեղծել օգտագործողի ն համակարգի երկխոսության համակարգեր, ինքնուսուցման համակարգեր, ինֆորմացիայի պաշտպանության ծրագրեր, • մեքենայական գրաֆիկայի միջոցները, • հեռահաղորդակցման միջոցները, այդ թվում` գլոբալ համակարգչային ցանցերը, • համակարգչային ծրագրերը կամ հավելվածները, որոնք նախատեսված են որոշակի խնդրի լուծման ավտոմատացումը կազմակերպելու համար: Ինֆորմատիկայում հիմնային հետազոտությունների նպատակն է ստանալ ընդհանրացված գիտելիքներ ցանկացած ինֆորմացիոն համակարգի մասին:

Ինֆորմատիկան` որպես կիրառական առարկա, զբաղվում է` • ինֆորմացիոն գործընթացներում (ինֆորմացիայի հավաքում, մշակում, տարածում) օրինաչափությունների ուսումնասիրությամբ, • հաղորդակցությունների ինֆորմացիոն մոդելների ստեղծմամբ մարդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում, • ինֆորմացիոն համակարգերի ն տեխնոլոգիաների մշակմամբ: Ինֆորմատիկայի հիմնական խնդիրն է մշակել ինֆորմացիայի ձնափոխության մեթոդներ ն միջոցներ, դրանք օգտագործել ինֆորմացիայի մշակման տեխնիկական գործընթացի կազմակերպման մեջ:

1.2. ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՉՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Այսօր համակարգիչները բազմատեսակ են, տարբերվում են միմյանցից ըստ նշանակության, հզորության, չափերի, էլեմենտային բազայի ն այլն: Դիտարկենք համակարգիչների դասակարգումն ըստ մի քանի չափանիշների: Դասակարգում ըստ նշանակության` • մեծ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ (ԷՀՄ), • մինի ԷՀՄ-ներ, • միկրո ԷՀՄ-ներ, • անհատական համակարգիչներ: Մեծ էլեկտրոնային հաշվիչ մեքենաներ (ԷՀՄ). սրանք օգտագործվում են խոշոր մասնագիտական ինժեներական բնագավառներում սպասարկման նպատակով: Բնութագրվում են 64-կարգանի զուգահեռ աշխատող պրոցեսորներով, ինտեգրալ արագագործությամբ (մինչն տասնյակ միլիարդ գործողություն 1 վայրկյանում), աշխատանքի տարբեր ռեժիմներով: Մինի ԷՀՄ-ները նման են մեծ ԷՀՄ-ներին, բայց փոքր չափեր ունեն: Մինի ԷՀՄ-ն կիրառվում է խոշոր ձեռնարկություններում, հաճախ օգտագործվում է արտադրական գործընթացների կառավարման նպատակով: Մինի ԷՀՄ-ներով աշխատանք կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է հաշվողական կենտրոն, որը մեծ ԷՀՄ-ներից փոքր է: Միկրո ԷՀՄ-ներն օգտագործվում են հաշվողական լաբորատորիաներում, որտեղ աշխատում են մի քանի աշխատող – ծրագրավորող: Անհատական համակարգիչը (ԱՀ) նախատեսված է մեկ աշխատատեղ սպասարկելու համար: Դասակարգում ըստ մասնագիտացման մակարդակի` • համապիտանի, • մասնագիտացված:

Համապիտանի համակարգիչների բազայի վրա կարելի է աշխատել բոլոր կիրառական ծրագրերով, կատարել տարբեր օժանդակ սարքավորումների միացում: Մասնագիտացված համակարգիչները (մասնավորապես` համակարգիչներն ինքնաթիռում, ավտոմեքենաներում, արտադրական գործընթացում) ստեղծված են մասնագիտական խնդիրների լուծման համար: Դասակարգում ըստ չափերի` • սեղանի (մօտէtօք), • շարժական (ոօtօԵօօէ, ոօtԵօօէ), • գրպանային (քa1ոtօք): Առավել տարածված են սեղանի համակարգիչները, որոնք օգտագործվում են հիմնականում աշխատավայրերում: Շարժական համակարգիչներն ապահովում են հարմարավետություն ըստ տեղափոխման անհրաժեշտության ն օգտագործողի համար ունեն բոլոր անհրաժեշտ միջոցները: Գրպանային մոդելները կոչվում են գրանցման գրքույկներ ն թույլ են տալիս պահել օպերատիվ տվյալներ, կատարել տարրական գործողություններ: Դասակարգում ըստ համատեղելիության: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել համակարգչում եղած տեխնիկական, ծրագրային միջոցների համատեղելիությունը, մասնավորապես` • օպերացիոն համակարգի մակարդակի վրա, • ծրագրային միջոցների մակարդակի վրա:

1.3. ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ԹՎԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

1.3.1. ՀԱՇՎՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Թվերի անվանման ն նշանակման ձների համախմբությունը կոչվում է

հաշվման համակարգ: Գոյություն ունեն հաշվման դիրքային ն ոչ դիրքային համակարգեր: Ոչ դիրքային հաշվման համակարգերում գրանցման մեջ ամեն մի նշան, անկախ իր դիրքից, նշանակում է միննույն թվանշանը: Ոչ դիրքային համակարգի օրինակ է հռոմեական համակարգը (1 - մեկ, Մ - հինգ, Ճ տաս, Շ - հարյուր, Լ - հիսուն, Ծ - հինգհարյուր, Խ - հազար): Օրինակ` 321- ՇՇՇՃՃ1: Հայոց այբուբենի հիման վրա ստեղծվել է ազգային հաշվման համակարգ, որի համար, որպես նիշեր, օգտագործվում են մեսրոպյան այբուբենի 36 տառերը` հաշվի առնելով դրանց անխախտ դասավորությունն այբուբենում: Այբուբենի տառերին վերագրված թվային արժեքներն են` Ա - 1, Բ - 2, Գ - 3, Դ -4, Ե - 5, Զ -6, Է - 7, Ը - 8, Թ - 9, Ժ - 10, Ի - 20, Լ -30, Խ - 40, Ծ - 50, Կ - 60, Հ - 70, Ձ - 80, Ղ -90, Ճ - 100, Մ - 200,

Յ - 300, Ն - 400, Շ - 500, Ո - 600, Չ - 700, Պ - 800, Ջ - 900, Ռ - 1000, Ս - 2000, Վ - 3000, Տ - 4000, Ր -5000, Ց - 6000, Ու -7000, Փ - 8000, Ք - 9000: Բացի այդ` 10 000 թվի համար օգտագործվում է հատուկ նշան (^), որը կոչվում է բյուր: Թվի անվանման ն գրության հիմնական կանոնն է` հաջորդաբար գրել թվի նիշերն արժեքների նվազման կարգով: Գրված տառախմբի (թվի) արժեքը հավասար է նիշերի (տառերի) անվանական արժեքների գումարին: Օրինակ` • ՆԾԱ • - Ն + Ծ + Ա - 400 + 50 + 1 - 451: Տառերի գրության հակառակ հերթականությունը, այսինքն` ստորադաս սիմվոլների գրությունը սկզբում անթույլատրելի է: Չի կարելի գրել 451-ԱԾՆ: Չի կարելի օգտագործել նան խառը հերթականությունը: «Բյուր» նշանը դրվում է բյուրերի քանակը ցույց տվող սիմվոլի կամ սիմվոլների խմբի վերնում (օրինակ, • Գ̂ • = 30000): Հայկական թվային համակարգը նս ոչ դիրքային է: Այս համակարգը, սակայն, ունի ոչ դիրքայիններին հատուկ թերություններ ն այնքան էլ գործածական չէ: Օրինակ` ոչ դիրքային հաշվման համակարգում թվաբանական գործողություններ կատարելն անհարմար է ն բարդ: Ժամանակակից աշխարհում ընդունված է տասական հաշվման դիրքային համակարգը: Դիրքային հաշվման համակարգին են պատկանում 10-ական, 2ական, 8-ական ն 16-ական համակարգերը: Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի իր նշանակումը` 10-ական` Ծ, 2-ական` 8, 16-ական` Է, 8-ական` Օ: Հաշվողական տեխնիկայում օգտագործվում են հաշվման դիրքային համակարգերը: Դրանք բազմաթիվ են ն իրարից տարբերվում են այբուբենով` օգտագործվող թվանշանների բազմությամբ: Այբուբենի չափը (դրանում թվանշանների քանակը) կոչվում է հաշվման համակարգի հիմք: Ամբողջ ոչ բացասական Ճ թիվը հաշվման դիրքային համակարգում կարելի է ներկայացնել հետնյալ արտահայտությամբ. ո −1

Ճ-

∑ճ ք է

է

,

(1)

է =օ

որտեղ ք-ն հաշվման համակարգի հիմքն է (դրական ամբողջ թիվ է), ճ է -ն` թվի թվանշանը, ո-ը` թվի բարձր կարգի համարը, ճ է < ք , ճ է ∈ [0; ք − 1] : Դիրքային հաշվման տասական համակարգում 10 թիվը կոչվում է հաշվման համակարգի հիմք, իսկ դրանում օգտագործվող թվանշանները կոչվում են հիմնային թվանշաններ: Որպես հաշվման համակարգի հիմք` կարելի է ընտրել մեկից մեծ ցանկացած ամբողջ թիվ: Որպեսզի տարբերենք, թե որ համակարգում է գտնվում գրված թիվը, պետք է նշենք հաշվման համակարգի հիմքը ինդեքսի տեսքով, որը պետք է վերցված լինի փակագծերի մեջ:

Համակարգչում ինֆորմացիայի ներկայացման համար օգտագործվում են երկուական, տասնվեցական ն ութական հաշվման համակարգերը: Աղյուսակ 1-ում ներկայացված են այդ հաշվման համակարգերը: Աղյուսակ 1 Հաշվման համակարգեր Հաշվման համակարգ

Ճ C D Է Է

Ծրագրերը ն տվյալները հիշողությունում պահվում են 2-ական սիմվոլներով` 0-ի ն 1-ի միջոցով, այսինքն` ցանկացած տվյալ 0-ների ն 1-երի հաջորդականություն է: Երկուական հաշվման համակարգում a ∈ {0;1} , ք-2: Ընդհանուր առմամբ` օգտագործելով (1) բանաձնը` երկուական թիվը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ. (2) A( 2 ) = զn ∗ 2n −1 + զn −1 ∗ 2n − 2 + ... + զ1 ∗ 21 + զ0 ∗ 20 : Օրինակ` 101101 (2) թիվը կարելի է ներկայացնել հետնյալ արտահայտությամբ. 101101 (2) - 1"25+0"24+1"23+1"22+0"21+1"20: Երկուական հաշվման համակարգն ինֆորմատիկայում ունի հատուկ նշանակություն: Ցանկացած մուտքագրվող տվյալ համակարգչի մեջ կոդավորվում է երկուական համակարգի` 0 ն 1 նիշերի միջոցով:

Տասնվեցական հաշվման համակարգում a ∈ {0,1,2,...,15} , ք-16, 10-ից 15 թվերը ներկայացվում են լատինական տառերի միջոցով` {Ճ,8, …,F}: Ըստ բանաձն (1)-ի` 16-ական թիվը կներկայացվի հետնյալ կերպ. (3) Ճ (16 ) = a ո ∗ 16 ո −1 + a ո −1 ∗ 16 ո − 2 + ... + a 1 ∗ 161 + a 0 ∗ 16 0 : Օրինակ` Է7F8140-ն ըստ բանաձն (3) –ի կգրվի` Է ⋅ 16 6 + 7 ⋅ 16 5 + F ⋅ 16 4 + 8 ⋅ 16 3 + 1 ⋅ 16 2 + 4 ⋅ 161 + 0 ⋅ 16 0 : Համակարգչում պահվող ինֆորմացիան ներկայացվում է 2-ական համակարգով, որը բավականին մեծ է դրանում թվանշանների շատ լինելու պատճառով: Այդ ինֆորմացիան թղթի վրա կամ համակարգչի էկրանին դուրս բերելիս ընդունված է օգտագործել ութական ն տասնվեցական համակարգերը: 1.3.2.

ԹՎԵՐԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒՄԸ ՀԱՇՎՄԱՆ

ՄԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՑ ՄՅՈՒՍԸ

Թիվը հաշվման մի համակարգից մյուսը թարգմանելու համար անհրաժեշտ է այն բաժանել նոր համակարգի հիմքի վրա (այն համակարգն է, որին պետք է անցում կատարել): Բաժանումը կատարվում է հին հաշվման համակարգի թվաբանությամբ (այն համակարգն է, որում սկզբում գտնվում է թիվը): Բաժանման գործողությունը կատարվում է այնքան, մինչն մնացորդը փոքր լինի նոր համակարգի հիմքից: Օրինակ` ձնափոխենք 27 (10) →(2) :

Կստանանք` 27 (10) - 11011 (2) : Հակառակը կատարելիս` 2-ական հաշվման համակարգից 10-ականին անցնելիս, կստանանք նույն` 27 թիվը: 2-ական թվերի կարճ գրառման համար սովորաբար օգտվում են հաշվման 8-ական ն 16-ական համակարգերից: Այդ համակարգերի ընտրությունը պայմանավորված է նրանով, որ 8ը ն 16-ը 2-ի ամբողջ աստիճաններ են` 8-23, 16 - 24, ն անցումը մի համակարգից մյուսին կատարվում է պարզ եղանակով: Օրինակ` ունենք թիվ երկուական համակարգում` 11.010.110 (2) : Թիվը 2-ական համակարգից 8-ական համակարգ թարգմանելու համար այն բաժանում ենք եռյակների` սկսած ցածր կարգից: Յուրաքանչյուր եռյակ փոխարինում ենք իր արժեքով: 11. 010. 110 (2) - 326 (8) :

Հակառակ անցումը կատարելու համար յուրաքանչյուր թվանշան կոդավորում ենք 2-ական կոդով:

(8)

Թվի 16-ական համակարգից թարգմանումը 2-ականի (ն հակառակը) կատարվում է ճիշտ նույն ձնով, ինչ 8-ականի դեպքում, բայց այս դեպքում թիվը բաժանում ենք քառյակների, քանի որ 16 - 24: Օրինակ` 10. 1010. 0010. 1101 (2) - 2Ճ2Ծ (16) : Կոտորակների փոխադրում: Հաշվման համակարգում R հիմքով ներկայացված N կոտորակային թվի թարգմանումը Օ հիմք ունեցող հաշվման համակարգի կատարվում է այդ կոտորակի բազմապատկման միջոցով Օ հիմքին` ըստ R հիմքով հաշվման համակարգի կանոնների, ընդ որում` հաջորդ քայլերում նորից Օ-ն բազմապատկվում է միայն կոտորակային մասերով (ամբողջ մասերին ձեռք չենք տալիս): Որպես արդյունք` վերցնում ենք բազմապատկման արդյունքում ստացված ամբողջական մասերը: Օրինակ` անհրաժեշտ է 2-ական համակարգ փոխադրել 0,7243 թիվը, որը գտնվում է 10-ական հաշվման համակարգում: Տրված հաշվարկման համակարգի հիմքը հավասար է 10-ի (R-10): Նոր համակարգի հիմքը` Օ-2: Համաձայն վերոնշյալ օրենքի` անհրաժեշտ է 0,7243 թիվը բազմապատկել նոր հաշվման համակարգի հիմքով` երկուսով` ըստ 10-ական հաշվման համակարգի կանոնների (սկզբնական հաշվման համակարգ): Որքան շատ բազմապատկում կատարենք, այնքան մեծ կլինի ստացված թվի ճշտությունը: 0,7243 " 2 - 1,4486 1 → բարձր կարգ: 0,4486 " 2 - 0,8972 0,8942 " 2 - 1,7944 0,7944 " 2 - 1,5888 0,7243 10 - 0,101110 2 0,5888 " 2 - 1,1776 0,1776 " 2 - 0,3552 0,3552 " 2 - 0,7104 Այսպիսով` կոտորակի վեց թվանշան ստանալու համար կատարված է յոթ բազմապատկում: Դա կապված է կլորացման գործողություն կատարելու հետ, որպեսզի տրված երկարության կոտորակը ներկայացվի ավելի ճշգրիտ: Այսպես, ներկայացնենք տասնվեցական 8363 թիվը տասական հաշվման համակարգում: Անհրաժեշտ է օգտվել ընդհանուր օրենքից:

Դրա համար տվյալ թիվը պետք է բաժանել 10-ի տասնվեցական հաշվման համակարգի կանոններով: Դրանք գումարման, հանման, բաժանման ն բազմապատկման նույն օրենքներն են, ինչ տասական համակարգում, բայց տասնվեցական համակարգի թվերի համար: Կատարենք անցում`

Պահանջվող թիվը տասական համակարգում հավասար է 33635-ի: Լրացուցիչ տեղեկություն: Կլոր փակագծերում գրված են տասնվեցական թվերի տասական համարժեքները` 83-ը (131) բաժանվում է Ճ-ի (10-ի) ն ստացվում է Ծ (13) ն այլն:

8363 16 - 8"163+3"162+6"161+3"160 - 33635:

ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին` 47 10→2→8→10 : Դասավորել հետնյալ թվերն ըստ աճման` 74 8 , 110010 2 , 70 10 , 38 16 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին` 79 10→2→8→10 : Կատարել 1011110011100,11 2 թվի անցումը 2-ական համակարգից դեպի 8-ական ն 16-ական համակարգեր: Դասավորել հետնյալ թվերն ըստ աճման` 98 10 , 1000010 2 , 56 16 , 131 8 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին` 1Է5 16→10→2→8 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին`111 10→8→2→10 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին`Ճ1Շ 16→10→2→8→10 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին` 175.24 8→16 : Անցնել հաշվման մի համակարգից մյուսին` 782.Է 16→2 :

1.3.3. ՄԵՔԵՆԱՅԱԿԱՆ ԹՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Երկուական կոդերի նկատմամբ թվաբանական գործողությունների կատարման կանոնները տրված են աղյուսակ 2-ում (գումարման, հանման ն բազմապատկման համար): Աղյուսակ 2 Երկուական թվաբանություն Երկուական գումարում

Երկուական հանում

Երկուական բազմապատկում

0+0-0

0-0-0

0"0-0

0+1-1

1-0-1

0"1-0

1+0-1

1-1-0

1"0-0

1+1-10

10-1-1

1"1-1

Երկուական թվերը գումարելիս յուրաքանչյուր կարգում կատարվում է գումարելիների թվանշանների գումարում: Ընդ որում` անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ 1+1 տալիս է 0 արդյունք տվյալ կարգում ն 1 -ի անցում հաջորդ կարգ: Երկուական թվերի գումարման համար բերենք օրինակներ: ա) Կատարել երկուական Ճ ն Մ թվերի գումարում, որտեղ Ճ-1101, Մ-101: 1 1 փոխանցվող մեկերը Ճ - + 1101 ՄՃ+Մ- 10010 Տվյալ վարժության արդյունքն է` 1101 + 101 - 10010: բ) Տրված են Ճ-1101, Մ-101, Z-111 թվերը: Կատարել գումարում: փոխանցվող մեկերը Ճ- +1101 Մ- + 101 ZՃ+Մ+Z - 1 1 0 0 1 Այս վարժության արդյունքն է` 1101 + 101 + 111- 11001: Երկուական թվերի հանման ժամանակ տվյալ կարգում անհրաժեշտության դեպքում վերցվում է 1 բարձր կարգից: Այդ վերցված 1-ը հավասար է տվյալ կարգի երկու 1-երի:

Բերենք օրինակ երկուական թվերի հանման համար: Տրված են Ճ-10010 и Մ-101 երկուական թվերը: Կատարենք հանում` Ճ – Մ:

.

.

10010 01101 Տվյալ վարժության արդյունքն է` 10010 – 101 - 1101: Երկուական թվերի բազմապատկումը կատարվում է նույն կանոններով, ինչ տասական թվերի դեպքում` օգտագործելով երկուական բազմապատկման ն գումարման աղյուսակները: Օրինակ` հաշվենք 1001 101:

Արդյունքը կլինի` 1001 101-101101: Երկուական թվերի բաժանումը կատարվում է նույն կանոններով, ինչ տասական թվերի դեպքում` օգտագործելով երկուական բազմապատկման ն հանման աղյուսակները: Այսպես, հաշվենք 1100,011 : 10,01:

Արդյունքը կլինի` 1100,011 : 10,01-101,1: Համակարգչում թվաբանական գործողություններ կատարելիս կիրառվում են ուղիղ, հակադարձ ն լրացուցիչ կոդեր: Ինչպես հայտնի է` կոդ են անվանում թվի այնպիսի ներկայացումը, որը տարբերվում է համընդհանուրից: Համընդհանուր ներկայացման ձնն այն է, երբ թիվը գրում ենք (+) կամ (-) նշանով, իսկ գրանցման երկարությունը որոշվում է թվի մեծությամբ: Համակարգչում այդպես չէ: Ցանկացած համակարգչի կարնորագույն բնութագրերից է բառի երկարությունը, որը որոշվում է բառի երկուական կարգերի քանակով: Դրա համար համակարգչում, անկախ թվի մեծությունից, կոդը միշտ ունի երկուական թվանշանների հստակ քանակ: Համակարգչում թվաբանական գործողություններ կատարելիս կիրառում են թվերի ուղիղ, հակադարձ ն լրացուցիչ կոդեր:

Երկուական թվի ուղիղ կոդը երկուական թիվն է, որում բոլոր թվերը, որոնք պատկերում են դրա արժեքը, գրանցվում են` ինչպես մաթեմատիկական գրանցման դեպքում, ն թվի նշանը գրանցվում է երկուական թվով: Այսպիսով` ուղիղ կոդը համարյա չի տարբերվում մաթեմատիկայում ընդունված ձնից: Թիվ

Կոդ

10000010

10000001

00000000

+1 00000001

+2 00000010

Ինչպես երնում է օրինակից` դրական թվի ուղիղ կոդը հենց տվյալ թիվն է, իսկ բացասական թվի ուղիղ կոդի առջնում դրվում է 1: ՈՒղիղ կոդն օգտագործվում է համակարգչի հիշողությունում թվերի պահման համար, ինչպես նան բազմապատկման ն բաժանման գործողություններ կատարելիս: Որպեսզի կառուցենք թվաբանական-տրամաբանական սարքավորման առավել պարզ սխեմաներ, առաջարկվում ն լայնորեն կիրառվում են հակադարձ ու լրացուցիչ կոդերը:

Դրական թվի հակադարձ կոդը համընկնում է ուղիղ կոդի հետ, իսկ բացասական թվի գրանցման ժամանակ դրա բոլոր թվանշանները, բացի թվի նշանն արտահայտող թվանշանից, փոխարինվում են հակադարձով (0-ները` 1-ով, 1-երը` 0-ներով):

Որպեսզի վերականգնենք բացասական թվի ուղիղ կոդը հակադարձ կոդից, անհրաժեշտ է բոլոր թվերը, բացի նշանը ցույց տվողից, փոխարինել հակադարձներով:

Դրական թվի լրացուցիչ կոդը համընկնում է ուղիղ կոդի հետ, իսկ բացասական թվի լրացուցիչ կոդը ստացվում է հակադարձին 1 գումարելիս: Այլ կերպ` բացասական թվի լրացուցիչ կոդը կառուցելու գործընթացը կարելի է բաժանել երկու փուլի` կառուցել հակադարձ կոդը ն դրանից կառուցել լրացուցիչ կոդը: Թվերի գումարում ն հանում: Օրինակ 1. Գումարել +12 ն -5 թվերը` ա) հակադարձ կոդում. Տասական ձնը → +12 Երկուական ձնը → +1100 ՈՒղիղ կոդը → 00001100 Հակադարձ կոդը → 00001100

10000101 11111010

Կատարենք գումարում սյունակով` 0 0 0 0 1 1 0 0 (+12) 1 1 1 1 1 0 1 0 (-5) --------------(1)0 0 0 0 0 1 1 0 + 1 -------------00000111 Այսպիսով` հակադարձ կոդում արդյունքը հավասար է 00000111: Քանի որ նշանային կարգը հավասար է 0, արդյունքը դրական է, հետնաբար` թվի կոդի գրանցումը համընկնում է ուղիղ կոդի գրանցման հետ: Հիմա կարելի է վերականգնել արդյունքի թվաբանական գրանցումը: Այն հավասար է +111 (զրոները դեն են նետված), կամ տասական համակարգում` +7: Ստուգումը (+12-5 - +7) ցույց է տալիս, որ արդյունքը ճիշտ է: բ) Լրացուցիչ կոդում. Տասական ձնը → Երկուական ձնը → ՈՒղիղ կոդը → Հակադարձ կոդը →

+12 +1100 00001100 00001100

Լրացուցիչ կոդը → 00001100 Կատարենք գումարում սյունակով` 00001100 11111011 (1) 0 0 0 0 0 1 1 1

10000101 11111010 +1 11111011

Այսպիսով` արդյունքը լրացուցիչ կոդով հավասար է 00000111: Քանի որ նշանային կարգը հավասար է 0, արդյունքը դրական է: Հետնաբար` թվի կոդի գրանցումը համընկնում է ուղիղ կոդի գրանցման հետ: Այժմ կարելի է վերականգնել արդյունքի թվաբանական գրառումը: Այն հավասար է +111: Երկուական թվերի բազմապատկումը ն բաժանումը կատարվում է համակարգչում ուղիղ կոդով:

ՎԱՐԺՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

1. Տրված են Ճ ն Մ երկուական թվերը: Հաշվել Ճ+Մ ն Ճ-Մ, եթե` ա) Ճ-1101001, Մ-101111, բ) Ճ-101110110, Մ-10111001, գ) Ճ-100011001, Մ-101011: 2. Տրված են Ճ ն Մ երկուական թվերը: Հաշվել Ճ" Մ ն Ճ / Մ, եթե` ա) Ճ-1000010011, Մ-1011, բ) Ճ-100101,011, Մ-110,1, գ) Ճ-100000,1101, Մ-101,01: 3. Ներկայացնել թիվը ուղիղ, հակադարձ ն լրացուցիչ կոդերում` ա) 11010, բ) -11101, գ) -101001, դ) -1001110: 4. Ճ-ը ն Մ-ը ներկայացնել ուղիղ, հակադարձ ն լրացուցիչ կոդերում: Լրացուցիչ ն հակադարձ կոդերում այդ թվերը գումարել: Արդյունքը բերել ուղիղ կոդի: Ստացված արդյունքը ստուգել` օգտագործելով երկուական թվաբանության կանոնները: 5. ա) Ճ--11010, բ) Ճ--11101, գ)Ճ-1110100, Մ- 1001111: դ) Ճ--10110, Մ- -111011:

Մ- -100110:

Մ- -101101:

ե) Ճ- 1111011, զ)Ճ--11011, Մ- -1001010: Մ- -10101:

1.4. ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԻՄՈՒՆՔՆԵՐԸ

Ընդհանուր տրամաբանությունը գիտություն է, որն ուսումնասիրում է մտածողության օրինաչափություններն ու կշռադատության ձները, ճշմարտության ճանաչման օրենքները: Տրամաբանությունն անվանում են նան իրականության ճանաչման գիտություն: Մաթեմատիկական տրամաբանությունը կազմում է ընդհանուր տրամաբանության մի մասը: Այն ընկած է համակարգիչների ստեղծման ու զարգացման հիմքում: Դրա ելակետային հասկացությունն է ասույթը (նշանակում են x-ով): Ասույթն այն պնդումն է, որի մասին կարելի է կատարել եզրակացություն` ճշմարիտ (x-1) կամ կեղծ (x-0): Այլ կերպ` x փոփոխականը, որն ընդունում է երկու ընդհատ արժեք` 0 ն 1, կոչվում է տրամաբանական փոփոխական ն արտահայտում է տարրական տրամաբանական հաստատում (պնդում): x 1 , x 2, …, x ո պարզագույն տրամաբանական պնդումներից կազմված բարդ տրամաբանական պնդումը կոչվում է տրամաբանական ֆունկցիա ն նշանակվում է f(x 1 , x 2 , .., x ո ): Տրամաբանության հանրահաշվի մեջ կա 11 տարրական ֆունկցիա (անվանում են տրամաբանական գործողություն): Հաշվիչ տեխնիկայում ն ծրագրերում բարդ տրամաբանական ֆունկցիաների կառուցումը կատար18

վում է հիմնականում տրամաբանական գործողությունների միջոցով, որոնց անվանում են նան տրամաբանական ֆունկցիաներ: Դրանք են` • տրամաբանական ժխտումը (NՕT) կամ «Ոչ» գործողությունը, որի համար օգտագործվում է «-» նշանը ( x ), տրամաբանական գումարումը կամ տրամաբանական «Կամ»-ը («Դիզյունկցիա» (ՕR) գործողությունը), որի համար օգտագործվում է «Մ» նշանը (Ճ 1 Մ Ճ 2 ), • տրամաբանական բազմապատկումը կամ տրամաբանական «ԵՎ»-ը («Կոնյուկցիա» (ՃNԾ) գործողությունը), որի համար օգտագործվում է «∧» նշանը (Ճ 1 ∧Ճ 2 ): Այս տրամաբանական գործողություններից յուրաքանչյուրի համար (հիմնականում կիսահաղորդչային տարրերի վրա) հավաքվում են էլեկտրոնային տարրական սխեմաներ, որոնք էլ իրականացնում են տրամաբանական ժխտման (ինվերտոր), գումարման (գումարիչ), բազմապատկման ն այլ գործողությունները: Համակարգչի որնէ ֆունկցիոնալ սարք նախագծելիս նախ ն առաջ պետք է կազմել այդ սարքի ճշմարտացիության աղյուսակը, այնուհետն` համապատասխան տրամաբանական ֆունկցիաները, իսկ վերջում` տրամաբանական սխեման գործողությունների պայմանական նշանների օգնությամբ: Դրանից հետո համապատասխան կիսահաղորդչային տարրերից կարելի է կառուցել պահանջվող սարքը: Գործողությունները կատարվում են թվի յուրաքանչյուր կարգի համար առանձին: Նշված տրամաբանական գործողությունների համար ներկայացնենք համապատասխան պայմանական կառուցվածքային սխեմաները ն ճշմարտացիության աղյուսակները: 1. Տրամաբանական գումարումը կամայական x 1 , x 2 ,…, x է տրամաբանական արգումենտների դեպքում սահմանվում է հետնյալ կերպ. •

է

y = x1 ∨ x2 ∨ ... ∨ xէ =

x - =1

-

0, եթե x1 = x2 = ... = xէ = 0 = 1, մնացած դեպքերում

(4)

Երկու արգումենտի համար դիզյունկցիայի պայմանական նշանակումը կառուցվածքային սխեմաների վրա ունի հետնյալ տեսքը (նկ. 1).

f(x1,x2) - x1vx2

Նկ. 1. Տրամաբանական գումարման կառուցվածքային սխեմա:

Ստորն ներկայացված է ճշմարտացիության աղյուսակը տրամաբանական գումարման դեպքում: Աղյուսակ 3 Տրամաբանական գումարման ճշմարտացիության աղյուսակ x1

x2

x 1 Մx 2

2. Տրամաբանական բազմապատկումը կամայական x 1 ,x 2 ,…,x է տրամաբանական արգումենտների դեպքում սահմանվում է` է 1, ե թ ե x1 = x 2 = ... = x է 7 = x1 ∧ x 2 ∧ ... ∧ x է = xi =  0, մն ացած դե պքե րում : i =1 Կոնյուկցիայի պայմանական նշանակումը կառուցվածքային սխեմաների վրա տրված է նկար 2-ում:



Փ

f(x1,x2) - x1Λ x2

Նկ. 2. Տրամաբանական բազմապատկման կառուցվածքային սխեմա:

Աղյուսակ 4-ը ներկայացնում է ճշմարտացիության աղյուսակը տրամաբանական բազմապատկման դեպքում: Աղյուսակ 4 Տրամաբանական բազմապատկման ճշմարտացիության աղյուսակ x1

x2

x 1 Λx 2

3. Տրամաբանական ժխտումը մեկ տվյալի դեպքում սահմանվում է հետնյալ կերպ. 1, ե թ ե x = 0 7=x= 0, ե թ ե x = 1 Ժխտման պայմանական նշանակումը կառուցվածքային սխեմաների վրա ներկայացված է նկար 3-ում:

x

f(x) - x

x

Նկ. 3. Տրամաբանական ժխտման կառուցվածքային սխեմա:

Աղյուսակ 5-ը ներկայացնում է ճշմարտացիության աղյուսակը տրամաբանական ժխտման դեպքում: Աղյուսակ 5 Ժխտման ճշմարտացիության աղյուսակ x

x

Այս գործողությունները կիրառվում են նան բարդ ֆունկցիաների դեպքում: Բացի նշված տրամաբանական գործողություններից` օգտագործվում են նան «ԵՎ -ՈՉ», «ԿԱՄ - ՈՉ» գործողությունները: ա) «ԵՎ-ՈՉ» սխեման կազմված է «ԵՎ» տարրից ն ինվերտորից: Այն կատարում է «ԵՎ» սխեմայի արդյունքի ժխտում: Կապը 7 ելքի ն x 1 , x 2 մուտքերի միջն գրառվում է հետնյալ կերպ. y = x1 ∧ x2 , որտեղ x1 ∧ x 2 -ը կարդում ենք` «x-ի ն 7-ի բազմապատկման ինվերսում»: «ԵՎ –ՈՉ» սխեման տրված է նկար 4-ում:

Փ

f ( x1 , x2 ) = x1 ∧ x2

Նկ. 4. «ԵՎ-ՈՉ» սխեմայի կառուցվածքը:

Աղյուսակ 6-ում կազմված է ճշմարտացիության աղյուսակը «ԵՎՈՉ» կառուցվածքային սխեմայի դեպքում: Աղյուսակ 6 «ԵՎ-ՈՉ» սխեմայի ճշմարտացիության աղյուսակը x1

x2

x1 ∧ x 2

բ) «ԿԱՄ –ՈՉ» սխեման կազմված է «ԿԱՄ» տարրից ն ինվերտորից: Այն կատարում է «ԿԱՄ» սխեմայի արդյունքի ժխտում: Կապը 7 ելքի ն x 1 , x 2 մուտքերի միջն գրառվում է հետնյալ կերպ. y = x1 ∨ x 2 , որտեղ x1 ∨ x2 -ը կարդում ենք` « x 1 -ի ն x 2 -ի գումարման ինվերսում»: «ԿԱՄ –ՈՉ» սխեման տրված է նկար 5-ում:

f ( x1 , x2 ) = x1 ∨ x2

Նկ. 5. «ԿԱՄ-ՈՉ» սխեմայի կառուցվածքը:

Ստորն տրված է ճշմարտացիության աղյուսակը «ԿԱՄ-ՈՉ» կառուցվածքային սխեմայի դեպքում: Աղյուսակ 7 «ԿԱՄ-ՈՉ» սխեմայի ճշմարտացիության աղյուսակը x1

x2

x1 ∨ x 2

Տրամաբանության հանրահաշվում գոյություն ունի չորս հիմնական օրենք: Դրանք կանոնակարգում են ՈՉ, ԵՎ, ԿԱՄ գործողությունների կարգը ցանկացած տրամաբանական արտահայտության մեջ` 1. տեղափոխական, 2. զուգորդական, 3. բաշխական, 4. ինվերսում (Դե Մորգանի օրենք): Տեղափոխական օրենք. ճշմարիտ է ինչպես դիզյունկցիայի, այնպես էլ կոնյուկցիայի համար` x 1 ∨x 2 - x 2 ∨x 1, x 1 ∧x 2 - x 2 ∧ x 1 : (5) Սույն արտահայտության ճշմարտությունը դժվար չէ ապացուցել` դրանում x 1 -ի ն x 2 -ի տարբեր արժեքներ ներմուծելով: Քանի որ մեծ քանակի գումարելիների ցանկացած վերադասավորությունը կարող է հանգեցնել գումարելիների առանձին զույգերով (խմբերով) վերադասավորությունների հաջորդականության, ապա տեղափոխական օրենքը ճշմարիտ է գումարելիների ցանկացած թվի համար: Զուգորդական օրենք. այն, ինչպես ն տեղափոխականը, ճշմարիտ է ն՛ դիզյունկցիայի, ն՛ կոնյուկցիայի համար. x 1 ∨x 2 ∨x 3 - x 1 ∨(x 2 ∨x 3 ) - (x 1 ∨x 2 )∨x 3 - x 2 ∨( x 1 ∨x 3 ), (6) x 1 ∧x 2 ∧x 3 - x 1 ∧x 2 ∧x 3 ) - (x 1 ∧x 2 )∧x 3 - x 2 ∧( x 1 ∧x 3 ): Բաշխական օրենք. ի տարբերություն սովորական հանրահաշվի` տրամաբանության հանրահաշիվը համաչափ է: Դրանում ճշմարիտ են երկու բաշխական օրենք` 1. տրամաբանական բազմապատկման համար հարաբերական է տրամաբանական գումարումը, 2. տրամաբանական գումարման համար հարաբերական է տրամաբանական բազմապատկումը: ((x1∨x2)∧x3) -((x1∧x3) ∨(x2∧x3)), ((x1∧ x2) ∨x3) -((x1∨ x3) ∧ (x2∨x3)): (7) Ինվերսման օրենք (Դե Մորգանի օրենք). այն, ինչպես ն մնացած նախորդները, համաչափ է տրամաբանական գումարման ն բազմապատկման համար. x1 ∨ x2 ∨ ... ∨ xn = x1 ∧ x2 ∧ ... ∧ xn ,

x1 ∧ x2 ∧ ... ∧ xn = x1 ∨ x2 ∨ ... ∨ xn :

(8)

1.5. ՏՐԱՄԱԲԱՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՍԽԵՄԱՆԵՐԸ

Համակարգչի միջոցով ինֆորմացիայի մշակման հիմքում ընկած է Ջ. Բուլի կողմից մշակված տրամաբանության հանրահաշիվը: Ապացուցված է, որ համակարգչի բոլոր սխեմաները կարող են իրականացվել «ԵՎ», «ԿԱՄ» ն «ՈՉ» տրամաբանական տարրերի օգնությամբ: «ՈՉ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական ն կառուցվածքային սխեմաները ներկայացված են նկար 6-ում: բ) ա)

Նկ. 6.

ա) «ՈՉ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական սխեմա, բ) «ՈՉ» տրամաբանական տարրի կառուցվածքային սխեմա:

Սխեմայի մուտքին ցածր մակարդակի ազդանշան (0 ազդանշան) տալով` տրանզիստորը կփակվի, այսինքն` հոսանքը դրա միջով չի անցնի, ն ելքում չենք ունենա բարձր մակարդակի ազդանշան (1): Եթե սխեմայի մուտքին տանք բարձր մակարդակի ազդանշան (1), ապա տրանզիստորը «կբացվի» ն կսկսի բաց թողնել էլեկտրական հոսանք: Ելքում կհաստատվի ցածր մակարդակի լարում: Այսպիսով` սխեման ձնափոխում է մի մակարդակից մյուսին անցնող ազդանշանները` կատարելով տրամաբանական ֆունկցիա: «ԿԱՄ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական ն կառուցվածքային սխեմաները ներկայացված են նկար 7-ում: «ԿԱՄ» ֆունկցիան տրամաբանական գումարումն է դիզյունկցիան: Դրա արդյունքը հավասար է 1-ի, եթե գոնե արգումենտներից մեկը հավասար է 1-ի: Այստեղ տրանզիստորները զուգահեռ միացված են մեկը մյուսին: Եթե երկուսն էլ փակ են, ապա դրանց ընդհանուր դիմադրությունը բարձր է, ն ելքում կունենանք ցածր մակարդակի ազդանշան (տրամաբանական «0»): Բավական է տալ բարձր մակարդակի ազդանշան («1») տրանզիստորներից մեկին, ն սխեման կսկսի բաց թողնել հոսանք: Բեռնավորման դիմադրության վրա նույնպես կհաստատվի բարձր մակարդակի ազդանշան (տրամաբանական «1»):

ա)

Նկ. 7.

բ)

ա) «ԿԱՄ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական սխեմա: բ) «ԿԱՄ» տրամաբանական տարրի կառուցվածքային սխեմա:

«ԵՎ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական ն կառուցվածքային սխեմաները ներկայացված են նկար 8-ում: բ) ա)

Նկ. 8.

ա) «ԵՎ» տրամաբանական տարրի էլեկտրական սխեմա: բ) «ԵՎ» տրամաբանական տարրի կառուցվածքային սխեմա:

Եթե «Մուտք 1»-ի ն «Մուտք 2»-ի համար տրված են ցածր մակարդակի ազդանշաններ (տրամաբանական «0»), ապա երկու տրանզիստորն էլ փակ են, ն հոսանք դրանց միջով չի անցնում (ելքային լարումը R հ -ի վրա մոտ է զրոյի): Եթե մուտքերից մեկին տրվի բարձր լարում («1»), ապա կբացվի համապատասխան տրանզիստորը, իսկ մյուսը կմնա փակ վիճա25

կում, ն հոսանք տրանզիստորների ու դիմադրության միջով չի անցնի: Հետնաբար` բարձր մակարդակի լարում միայն տրանզիստորներից մեկին տալիս սխեման չի փոխանջատվում, ն ելքում մնում է ցածր մակարդակի լարում: Մուտքերին միաժամանակ բարձր մակարդակի ազդանշաններ («1») տալիս նույնպես կստանանք բարձր մակարդակի ազդանշան:

1.6. ԻՆՖՈՐՄԱՑԻԱՅԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ,

ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ, ԿՈԴԱՎՈՐՈՒՄԸ, ՉԱՓՄԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐԸ

Ինֆորմացիան ընդգրկում է շրջակա միջավայրի օբյեկտների, երնույթների ն դրանց բնութագրիչների մասին տեղեկություններ, որոնք նվազեցնում են վերջիններիս վերաբերյալ անորոշությունը ն գիտելիքների ոչ լիարժեքությունը: Ազդանշանն ինֆորմացիայի հաղորդման ն մարմնավորման ձնն է տառերի, թվերի, ձայների միջոցով: Հաղորդագրությունը որոշակի ձնով ներկայացված ինֆորմացիա է ն նախատեսված է փոխանակման համար: Այսպիսով` ինֆորմացիան օգտակար տեղեկությունների համախումբ

է, որը ենթակա է հավաքագրման, գրանցման, պահպանման, հաղորդման ն վերափոխման:

Ինֆորմացիան կարող է լինեն տարբեր, օրինակ` գենետիկ, տնտեսագիտական ն այլն: «Ինֆորմատիկա» ն «Ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներ» եզրույթների հիմքում ընկած է «Ինֆորմացիա» հասկացությունը: Մարդու ցանկացած գործունեություն ինֆորմացիայի հավաքման ն փոխանցման գործընթաց է: Հաշվողական տեխնիկայի ժամանակակից միջոցների դրսնորմանը զուգընթաց ինֆորմացիան դարձավ գիտատեխնիկական զարգացման կարնորագույն աղբյուրներից մեկը: Տարբերում են ինֆորմացիայի ներկայացման երկու ձն` անընդհատ ն

դիսկրետ:

Ինֆորմացիայի հատկություններն են` • ռելնանտություն` ինֆորմացիան օգտագործողի պահանջներին բավարելու կարողություն, • ամբողջականություն` օբյեկտի կամ գործընթացի ամբողջական բնութագրում, • ճշգրտություն, • պաշտպանություն, • հավաստիություն, • արժեքայնություն, • համարժեքություն (ադեկվատություն) տվյալ օբյեկտին, • արդիականություն:

Ինֆորմացիան հավաստի է, եթէ չի աղավաղում իրական պատկերը: Ինֆորմացիայի արժեքայնությունը կախված է նրանից, թե ինչպիսի խնդիրներ են լուծվում դրա օգնությամբ, իսկ անհրաժեշտ ինֆորմացիան հարկավոր է անընդհատ փոփոխվող պայմաններում աշխատելիս: Նշենք, որ «Ինֆորմացիա» հասկացությունը տարբերվում է «Տվյալ» հասկացությունից, որը նշանակում է փաստ: Տվյալները կազմված են չմշակված փաստերից: Բանաձնի տեսքով` «Տվյալ» + «Իմաստ» - «Ինֆորմացիա»: Ինֆորմացիայի տարատեսակներից է տնտեսագիտականը: Տնտեսագիտական ինֆորմացիան տնտեսագիտական բնույթի տարբեր տեղեկությունների համախմբությունն է, որը կարելի է մուտքագրել, փոխանցել, ձնափոխել, պահել ն օգտագործել պլանավորման, հաշվառման, հսկման ն վերլուծության գործընթացում տնտեսագիտության կառավարման բոլոր մակարդակներում: Տնտեսագիտական ինֆորմացիայի համար բնորոշ են` ա) զանգվածայնությունը (մեծ ծավալները), բ) պայմանական ժամկետներում տվյալների ստացման ն մշակման կրկնվող փուլերի առկայությունը, գ) այն տվյալների տեսակարար կշիռը, որոնք օգտագործվում են հետագա մշակման կամ երկարատն պահման համար: Տնտեսագիտական ինֆորմացիան ունի կառուցվածքային բնույթ: «Կառուցվածք» ասելով` հասկանում ենք ինֆորմացիոն համախմբությունների առանձնացումը ն դրանց միջն եղած կապը: Ըստ կառուցվածքի` ինֆորմացիոն համախմբությունները կարելի է բաժանել ռեկվիզիտների, ցուցանիշների, փաստաթղթերի, ինֆորմացիոն զանգվածների ն ինֆորմացիոն համակարգերի: Ցանկացած ինֆորմացիոն համախմբություն կազմված է ինֆորմացիայի տարրական` տրամաբանորեն չբաժանվող մասերից` ռեկվիզիտներից, որոնք էլ բաժանվում են ռեկվիզիտ-հատկանիշների ն ռեկվիզիտհիմքերի: Ռեկվիզիտ-հատկանիշները բնութագրում են օբյեկտի կամ տնտեսագիտական գործընթացի որակական հատկանիշները: Դրանց են վերաբերում արտադրանքի, նյութերի, ձեռնարկությունների, աշխատակիցների դասակարգային անվանումները կամ կոդերը: Ռեկվիզիտ-հիմքերը տալիս են օբյեկտի կամ տնտեսագիտական գործընթացի քանակական նկարագիրը: Նշված ռեկվիզիտները ոչ մի տնտեսագիտական իմաստ չունեն ն կիրառվում են ինֆորմացիոն համախմբությունում, որը կազմում է ցուցանիշը: Վերջինս պարունակում է օբյեկտի կամ տնտեսագիտական գործընթացի որակական ն քանակական բնութագրերը: Ցուցանիշը, որպես կանոն, կազմված է մեկ ռեկվիզիտ-հիմքից ն մի քանի ռեկվիզիտհատկանիշներից:

Ինֆորմացիայի հետ կապված աշխատանքներ կատարելիս միշտ առկա են աղբյուրը, սպառողը, ճանապարհները ն գործընթացները, որոնք ապահովում են ինֆորմացիայի հաղորդումն աղբյուրից սպառողին: Սպառողի համար ինֆորմացիայի կարնորագույն բնութագրիչ է ինֆորմացիայի համարժեքությունը` ստացվող ինֆորմացիայի օգնությամբ օբյեկտի մասին իրական պատկերացում կազմելու որոշակի մակարդակը: Ինֆորմացիայի համարժեքությունն արտահայտվում է երեք բնութագրիչով` շարահյուսական, իմաստաբանական, պրագմատիկ: Ինֆորմացիայի շարահյուսական համարժեքությունն արտացոլում է ինֆորմացիայի կառուցվածքային բնութագրերը ն չի շոշափում ինֆորմացիայի բովանդակության իմաստը: Շարահյուսական մակարդակում հաշվի են առնվում ինֆորմացիայի կրիչի տիպը ն դրա ներկայացման եղանակը, հաղորդման, մշակման արագությունը ն այլն: Շարահյուսական տեսանկյունից դիտարկվող ինֆորմացիան սովորաբար անվանում են «Տվյալ», քանի որ չի դիտարկվում իմաստաբանական կողմը: Իմաստաբանական համարժեքությունը ներկայացնում է ինֆորմացիայի իմաստային պարունակությունը: Վերլուծվում են ինֆորմացիան արտացոլող տեղեկությունները, դիտարկվում իմաստային կապերը: Այսպիսով` իմաստաբանական համարժեքությունը դրսնորվում է ինֆորմացիայի ն օգտագործողի միասնականության առկայության դեպքում: Պրագմատիկ համարժեքությունն արտացոլում է ինֆորմացիայի համապատասխանությունը կառավարման նպատակին: Ինֆորմացիայի պրագմատիկ հատկությունները դրսնորվում են ինֆորմացիայի, օգտագործողի ն կառավարման նպատակի միասնականության առկայության պայմաններում: Այս դեպքում վերլուծվում են ինֆորմացիայի սպառողական հատկությունները, որոնք կապված են ինֆորմացիայի գործնական օգտագործման ն նպատակային ֆունկցիայի հետ: Ինֆորմացիայի չափը բնութագրվում է երկու պարամետրով` ինֆորմացիայի քանակով (1) ն տվյալների ծավալով (Մ տ ): Կախված համարժեքության ձնից` այդ պարամետրերն ունեն տարբեր արտահայտումներ ն մեկնաբանումներ: Համարժեքության յուրաքանչյուր ձնին համապատասխանում է ինֆորմացիայի քանակին ն տվյալների ծավալին բնորոշ չափը: Ինֆորմացիայի չափը ներկայացված է նկար 9-ում: Ինֆորմացիայի շարահյուսական չափը: Տվյալների Մ տ ծավալը չափ-վում է սիմվոլների քանակով (կարգով): Հաշվման տարբեր համակարգե-րում յուրաքանչյուր կարգ ունի իր քաշը: Օրինակ` հաշվման երկուական համակարգում, որտեղ չափման միավորը բիթն է (Եit-Եiոar7 մiջit), պայմանական ինֆորմացիայի ծավալը կլինի` 11001110 - Մ տ -8 բիթ: Հաշվման տասական համակարգում, որտեղ չափման միավորը դիթն է (մit - մօօiոa1 մiջit), ներկայացված ինֆորմացիան կունենա հետնյալ ծավալը. 176902 - Մ տ -6 դիթ:

Ինֆորմացիայի չափը Շարահյուսական

Իմաստաբանական

Ինֆորմացիայի քանակ

()

()

Iβ α = H α − H

()

β

Պրագմատիկ

Ինֆորմացիայի քանակ 1 = C∗V

(α )

Նկ. 9. Ինֆորմացիայի շարահյուսական, իմաստաբանական, պրագմատիկ չափերը:

Է α ` էնտրոպիա, Մ` տվյալների ծավալ, Շ` բովանդակության գործակից:

Ինֆորմացիայի քանակը (1) շարահյուսական մակարդակում անհնար է որոշել` առանց դիտարկելու համակարգի անորոշությունը (էնտրոպիան): Ենթադրենք` մինչն ինֆորմացիայի ստացումը սպառողն ունի որոշակի նախնական (ապրիորի) տեղեկություններ α համակարգի մասին: Այդ համակարգի չլուսաբանված չափը Է(α) ֆունկցիան է, որը միաժամանակ համակարգի անորոշության չափն է: Որոշակի β տեղեկություն ստանալուց հետո սպառողն ունենում է լրացուցիչ` 1 β (α) ինֆորմացիա, որը փոքրացնում է անորոշությունը` դարձնելով Է β (α): Այս դեպքում 1 β (α) ինֆորմացիայի քանակությունը կարտահայտվի հետնյալ կերպ. (9) 1 β (α)- Է(α)-Է β (α): Եթե Է β (α)-0, ապա 1 β (α)-Է(α), այսինքն` համակարգի Է(α) էնտրոպիան կարող է դիտարկվել որպես չբավարարող ինֆորմացիայի չափ: Ըստ Շենոնի` էնտրոպիան, որն ունի «ո» հնարավոր վիճակներ, ներկայացվում է հետնյալ բանաձնի միջոցով.

Է(α ) = −

ո

∑ P 1օջ i

Ե Pi

,

(10)

i =1

որտեղ Ք i – ն այն բանի հավանականությունն է, որ համակարգը գտնվում է i-րդ վիճակում, Ե-2, երբ աշխատում ենք 2-ական հաշվման համակարգում, Ե=10, երբ աշխատում ենք տասական հաշվման համակարգում: Այն դեպքում, երբ համակարգի բոլոր վիճակները հավասար հավա1 նական են, այսինքն` Քi = , կստանանք` N

Է(α ) = −

ո

∑ Հ 1օջ Հ :

(11)

i =1

Ինֆորմացիայի իմաստաբանական չափը ինֆորմացիայի բովանդակության իմաստն է, որի գնահատման համար օգտագործվում է

թեզաուրային չափը (թեզաուրը տեղեկությունների միավորումն է, որն ունի շահագործողը կամ համակարգը): Թեզաուրային չափը կապ է հաստատում ինֆորմացիայի իմաստաբանական հատկության ն շահագործողի թեզաուր հասկացության միջն: Կախված ինֆորմացիայի Տ իմաստային բովանդակության շահագործողի` Տ ք թեզաուրին հարաբերությունից` փոփոխվում է 1 օ իմաստաբանական ինֆորմացիայի քանակությունը: Դիտարկենք երկու սահմանային դեպք, երբ իմաստաբանական ինֆորմացիայի քանակը` 1 օ -0 (նկ. 10): 1. Երբ Տ Ք ≈0, շահագործողը չի հասկանում ինֆորմացիան. 2. Երբ Տ Ք →0, շահագործողն ամեն ինչ գիտի, ն ստացվող ինֆորմացիան նրան պետք չէ: 1Շ

1=f(ՏP)

Տօքt ՏP Նկ. 10. Տ ք թեզաուրի փոփոխությունը 1 օ -0 -ի դեպքում:

Առավելագույն իմաստաբանական` 1 օ ինֆորմացիայի քանակություն շահագործողը ստանում է, երբ Տ Ք = Տ Ք օքt : Իմաստաբանական գործոնի գնահատման ժամանակ անհրաժեշտ է ձգտել Տ ն Տ Ք բնութագրիչների համաձայնության: Իմաստաբանական ինֆորմացիայի հարաբերական չափը Շ բովանդակությունն է, որը որոշվում է իմաստաբանական ինֆորմացիայի քանակության ն ծավալի հարաբերությամբ` Շ = Շ : Մ Պրագմատիկ չափը որոշում է ինֆորմացիայի օգտակարությունը (արժեքը): Այն հարաբերական մեծություն է, որը պայմանավորված է որնէ համակարգում ինֆորմացիայի օգտագործման նպատակաուղղվածությամբ: Ինֆորմացիայի արժեքը նպատակահարմար է չափել այն միավորներով, որոնցով չափվում է նպատակային ֆունկցիան: Ինֆորմացիայի չափման միավորները: Մեքենայական ինֆորմացիայի նվազագույն չափման միավորն անվանում են բիթ, որը հավասար է երկուական հաշվման համակարգի 0 կամ 1 նիշերից որնէ մեկին: Բիթը նան համակարգչի հիշասարքի բջջի նվազագույն մասն է, որը նախատեսված է երկուական հաշվարկման համակարգի 0 կամ 1 նիշերից

որնէ մեկը պահպանելու համար: Իրար հաջորդող 8 բիթերից կազմված հաջորդականությունը կոչվում է բայթ: Օրինակ` 00101011, 00000000, 11111111, 10101010: Բայթը նան համակարգչի հիշասարքի մասն է: Որպես ինֆորմացիայի չափման միավորներ` օգտագործում են նան կիլոբայթը (ԿԲ), մեգաբայթը (ՄԲ), հեգաբայթը (ՀԲ), տերաբայթը (ՏԲ): − 1 բայթ - 8 բիթ − 1 ԿԲ - 210 Բ - 1024 Բ − 1 ՄԲ - 210 ԿԲ - 220 Բ − ՀԲ - 210 ՄԲ - 220 ԿԲ - 230 Բ − ՏԲ - 210 ՀԲ -220ՄԲ - 230 ԿԲ - 240 Բ Այսպիսով` համակարգչում եղած ամբողջ ինֆորմացիան 0-ների ն 1երի հաջորդականությունն է, որը բաժանված է առանձին բայթերի: Ինֆորմացիայի այս դրսնորումը կոչվում է թվային կամ երկուական: Երկուական տվյալների մշակումը կատարվում է հատուկ կանոններով: Տեքստային ինֆորմացիայի մշակման ժամանակ մեկ բայթը կարող է պարունակել ինչ-որ սիմվոլի կոդ` թվի, տառի, կետադրական նշանի, գործողության նշանի ն այլ ձնով: Ամեն մի սիմվոլին համապատասխանում է իր կոդն ամբողջ թվի տեսքով: Մեկ բայթը, որպես 8 բիթերի համախմբություն, թույլ է տալիս կոդավորել 256 սիմվոլ, ինչը բավարար է միանգամից երկու սովորական լեզուներով (օրինակ` անգլերենով ն ռուսերենով) աշխատելու համար: Գրաֆիկական ինֆորմացիայի մշակումը պահանջում է իր կոդավորման եղանակը: Ցանկացած պատկեր ներկայացվում է առանձին կետերի հսկայական թվի տեսքով: Սովորական նկարը էկրանի վրա կարող է պարունակել մինչն միլիոն այդպիսի կետեր: Պարզագույն պատկերը էկրանի վրա սն - սպիտակն է: Այդ դեպքում պատկերի մեկ կետը կարող է կոդավորվել մեկ բիթով, օրինակ` 0` սն կետը, 1` սպիտակը: Գունավոր պատկերն ավելի մեծ թվով բայթեր է պահանջում, ընդ որում` որքան շատ գույներ են օգտագործվում, այնքան ավել բայթեր են պահանջվում: 16 գույնով պատկերների հետ աշխատելիս մեկ կետը պահանջում է 4 բիթ, այսինքն` մեկ բայթը պարունակում է ինֆորմացիա պատկերի երկու կետերի մասին: Փաստորեն` գրաֆիկական ինֆորմացիայի մշակումը համակարգչի համար առավել բարդ խնդիր է` թվային ն տեքստային ինֆորմացիայի հետ համեմատած: Շատ աշխատատար է ձայնային ինֆորմացիայի մշակումը, որը նույնպես ներկայացվում է երկուական կոդով: Գունավոր գրաֆիկական պատկերների կոդավորման համար կիրառվում է կամայական գույնի` հիմնական բաղադրիչների կազմալուծման սկզբունքը: Որպես այդպիսի բաղադրիչ` օգտագործվում է երեք հիմնական գույն (RՕ8): Եթե յուրաքանչյուր հիմնական բաղադրիչի համար օգտագործվի 256 արժեք, ապա մեկ կետի գույնի կոդավորման համար պետք է ծախսել 24 կարգ: Այդ ժամանակ կոդավորման համակարգը

ապահովում է 28 . 28 . 28 - 224 - 2563 - 16,5 միլիոն տարբեր գույների միարժեք որոշում, որն իրականում մոտ է մարդկային աչքի զգացողությանը: Գունային գրաֆիկայի ներկայացման ռեժիմը, որն օգտագործում է 24 երկուական կարգ, կոչվում է լրիվ (Trսօ օօ1օr) գունային ռեժիմ: Յուրաքանչյուր հիմնական գույնին կարելի է համապատասխանեցնել լրացուցիչ գույն, այսինքն` գույն, որը լրացնում է հիմնական գույնը մինչն սպիտակը: Կոդավորման այդպիսի մեթոդն ընդունված է պոլիգրաֆիայում (ՇԽՄԽ – Շ7aո, Խaջօոմa, Մօ11օw, 81aօէ), ուր օգտագործվում է 32 երկուական կարգ ն նույնպես կոչվում լրիվ գունային: Ձայնային ինֆորմացիայի կոդավորման ժամանակ FԽ (Frօզսօոօ7 Խօմս1atiօո) մեթոդը հիմնվում է այն բանի վրա, որ տեսականորեն ցանկացած բարդ ձայն կարելի է տրոհել տարբեր հաճախությունների պարզ, հարմոնիկ ազդանշանների հաջորդականության, որոնցից յուրաքանչյուրը սինուսոիդ է ն կարող է նկարագրվել թվային պարամետրերով (կոդերով): Այն կարելի է իրականացնել հատուկ` անալոգային ինֆորմացիան դիսկրետ ինֆորմացիայի ձնափոխման սարքով: Պavօ TaԵ1օ աղյուսակաալիքային սինթեզի մեթոդն ավելի լավ է համապատասխանում տեխնիկայի զարգացման ժամանակակից մակարդակին: Նախապես պատրաստված աղյուսակներում տարբեր երաժշտական (ն ոչ միայն) գործիքների բազմության համար պահվում են ձայների նախատիպերը (սեպլամ): 20-րդ դարի 60-ական թվականներին Ստանդարտացման ամերիկյան ազգային ինստիտուտում մշակվել է սիմվոլների կոդավորման աղյուսակ, որը հետագայում օգտագործվեց բոլոր օպերացիոն համակարգերում: Այդ աղյուսակը կոչվում է ՃՏՇ11 (Ճոօriօaո Տtaոմarմ Շօմօ fօr 1ոfօrոatiօո 1ոtօrօհaոջօ – Ամերիկյան ստանդարտ կոդ ինֆորմացիայի փոխանակման համար): Դրանից հետո ստեղծվեց ՃՏՇ11 ընդլայնված տարբերակը: ՃՏՇ11 կոդավորման աղյուսակին համապատասխան` մեկ սիմվոլի ներկայացման համար առանձնացվում է 1 բայթ (8 բիթ): 8 բջիջների համախմբությունը կարող է ընդունել 28-256 տարբեր արժեքներ: Առաջին` 128 արժեքները (0-ից 127) հաստատուն են ն ձնավորում են աղյուսակի, այսպես կոչված, հիմնական մասը, որտեղ մտնում են տասական թվերը, լատինական այբուբենի տառերը (մեծատառ ն փոքրատառ), կետադրական նշանները (կետ, ստորակետ, չակերտ ն այլն), ինչպես նան ՏՔՃՇԷ-ը ն տարբեր ծառայողական սիմվոլներ: 128-ից մինչն 255 արժեքները ձնավորում են աղյուսակի լրացուցիչ մասը, որտեղ ընդունված է կոդավորել ազգային այբուբենների սիմվոլները: Քանի որ գոյություն ունի ազգային այբուբենների հսկայական բազմազանություն, գոյություն ունեն ՃՏՇ11 աղյուսակների բազմաթիվ տարբերակներ: Այսպես, ռուսերենի համար գոյություն ունի մի քանի կոդավորման աղյուսակ (տարածված է Պiոմօwտ -1251): Այդ ամենը, սակայն, առաջացնում է լրացուցիչ դժվարություններ: Օրինակ` մենք ուղարկում ենք նամակ` գրված կոդավորման մի եղանակով, իսկ ստացողը փորձում է կարդալ այն այլ կոդավորման

եղանակով: Արդյունքում` նա տեսնում է անորոշ սիմվոլներ: Դրա համար կարդացողից պահանջվում է կիրառել կոդավորման այլ աղյուսակ: Խնդիրներից պետք է նշել նան այն, որ որոշ լեզուների այբուբեններում չափից շատ սիմվոլներ կան, որոնք չեն տեղավորվում իրենց համար հատկացվող դիրքերում: Նշված խնդիրները լուծելու համար մշակվել է Սոiօօմօ կոդավորման ստանդարտը, որը թույլ է տալիս տեքստում օգտագործել գրեթե բոլոր լեզուները ն սիմվոլները: Սոiօօմօ-ում սիմվոլների կոդավորման համար տրվում է 31 բիթ (չորս բայթից հանած մեկ բիթ): Հնարավոր համադրությունների քանակը տալիս է մեծ թիվ, ուստի Սոiօօմօ-ը նկարագրում է բոլոր հայտնի լեզուների այբուբենները, ներառում մաթեմատիկական սիմվոլներից շատերը: Հաճախ կիրառվում է Սոiօօմօ-ի սեղմ` 16-բիթանի տարբերակը, որտեղ կոդավորվում են բոլոր ժամանակակից այբուբենները: Սոiօօմօ-ում առաջին 128 կոդերը համընկնում են ՃՏՇ11 աղյուսակի հետ:

ԳԼՈՒԽ 2

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

2.1. ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Համակարգիչն էլեկտրոնային սարքավորում է, որը կատարում է ինֆորմացիայի մուտքագրման գործողություն, դրա արխիվացում ու մշակում որոշակի ծրագրով, ստացված արդյունքների դուրսբերում այն տեսքով, որն անհրաժեշտ է մարդու ընկալման համար: Նշված գործողություններից յուրաքանչյուրի համար պատասխանատու են համակարգչի հատուկ բաղադրիչները` 1. մուտքի սարքը, 2. կենտրոնական պրոցեսորը, 3. հիշող սարքը, 4. դուրսբերման սարքը: Այս բոլորը կազմված են առանձին փոքր սարքավորումներից: Մասնավորապես` կենտրոնական պրոցեսորի մեջ են մտնում` • թվաբանատրամաբանական սարքը, • ներքին հիշող սարքը` պրոցեսորի ռեգիստրներով ն ներքին հիշողությամբ (օaտհ ոօոօr7), • կառավարման սարքը: Համակարգչի ընդհանուր կառուցվածքային սխեման ներկայացված է նկար 11-ում: Հիշող սարքը համակարգչի գլխավոր բաղադրիչներից է, որը նախատեսված է ծրագրերի, մուտքային ն ելքային տվյալների ժամանակավոր (օպերատիվ հիշողության) ն երկարատն (հաստատուն հիշողության) պահպանման համար: Ինֆորմացիան օպերատիվ հիշողության մեջ ժամանակավոր պահպանվում է միայն համակարգչի միացման ժամանակ: Հաստատուն հիշողության մեջ տվյալները կարող են պահպանվել նույնիսկ համակարգչի անջատված ժամանակ, սակայն տվյալների փոխանակման արագությունը հաստատուն հիշողության ն կենտրոնական պրոցեսորի միջն բավականին փոքր է: Թվաբանատրամաբանական սարքը համակարգչի այն բաղադրիչն է, որում իրականանում է տվյալների փոխակերպում ըստ ծրագրի հրամանների` թվերի հետ թվաբանական գործողություններ, կոդերի փոխակերպում ն այլն:

Նկ. 11. Համակարգչի կառւցվածքային սխեման:

Կառավարման սարքը համակարգում է համակարգչի բոլոր բաղադրիչների աշխատանքն ըստ Ֆոն-Նեյմանի սկզբունքի: Որոշակի հերթականությամբ այն ընտրում է օպերատիվ հիշողությունից հրամաններ: Յուրաքանչյուր հրաման ապակոդավորվում է, ըստ անհրաժեշտության` տվյալների տարրերը հրամանում նշված օպերատիվ հիշողության բջիջներից փոխանցվում են թվաբանատրամաբանական սարք: Թվաբանատրամաբանական սարքը տրամադրվում է հրամանում նշված գործողության կատարման համար. տրվում է հրաման` կատարելու այդ գործողությունը: Այդ գործընթացը շարունակվում է այնքան, մինչն առաջանում է հետնյալ իրավիճակներից մեկը. • սպառվում են բոլոր մուտքային տվյալները, • սարքերից մեկից տրվում է հրաման աշխատանքի դադարեցման համար, • անջատվում է համակարգչի սնուցումը: Բացի ընդհանուր գծալարից` ժամանակակից համակարգիչները կարող են պարունակել նան տեղային (լոկալ) գծալար, որին միացվում են առավել դանդաղագործ արտաքին սարքերը: Գծալարի կազմում գործում են տվյալների, հասցեի ն կառավարման գծալարերը: Տվյալները գծալարով օպերատիվ հիշողությունից հաղորդվում են պրոցեսորի ռեգիստր ն հակառակը: Հասցեի գծալարով հաղորդվում է օպերատիվ հիշողությունում գտնվող այն տվյալների հասցեն, որը պետք է տվյալների գծալարով հաղորդվի պրոցեսորի ռեգիստր: Կառավարման գծալարով ծրագրին համապատասխան ձնավորվում են այն հրամանները (գործողությունները), որոնք պետք է կիրառվեն պրոցեսորի ռեգիստրներում պահպանվող տվյալների նկատմամբ: Համակարգչի կառուցվածքային սխեմայում կետագծով նշված են կառավարման ազդանշանների կապուղիները, իսկ հոծ գծով սլաքներով` ինֆորմացիայի հաղորդման կապուղիները:

2.2. ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՍԱՐՔԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

Համակարգիչը տեխնիկական համակարգ է, որը կարող է հստակ կատարել որոշակի ծրագրի հաջորդական գործողություններ: Անհատական համակարգչից (ԱՀ) կարող է օգտվել մեկ մարդ` առանց սպասարկող անձնակազմի: Համակարգային բլոկը ԱՀ-ի հիմնական բաղադրիչն է, որի մեջ են գտնվում կարնորագույն բաղկացուցիչ մասերը: Սարքերը, որոնք գտնվում են համակարգային բլոկի ներսում, կոչվում են ներքին սարքեր, իսկ արտաքինից միացվածները կոչվում են արտաքին սարքեր: Կան նան ինֆորմացիայի մուտքի ն ելքի համար օժանդակ սարքավորումներ:

Ըստ արտաքին տեսքի` համակարգային բլոկները տարբերվում են հորիզոնական (մօտէtօք) կամ ուղղահայաց (tօwօr) կատարումով: ՈՒղղահայաց կատարման դեպքում չափերը հետնյալն են. ամբողջ չափով (8iջ Tօwօr), միջին չափի (Խiմi Tօwօr) ն փոքր չափի (Խiոi Tօwօr): Հորիզոնական կատարման դեպքում գոյություն ունի երկու ձն` նեղ (Fս11ՃT) ն շատ նեղ (8aԵ7 -ՃT): Համակարգային բլոկի հիմնական հանգույցներն են` • համակարգչի աշխատանքը կառավարող էլեկտրական տպասալերը (միկրոպրոցեսորը, օպերատիվ հիշողությունը, սարքավորումների վերահսկիչները ն այլն), • կոշտ սկավառակի վրա կուտակիչը (վինչեստերը), որը նախատեսված է ինֆորմացիան կարդալու կամ հիշելու համար, • կուտակիչները ճկուն մագնիսական սկավառակների համար: ԱՀ-ի հիմնական տպասալն է համարվում մայրական տպասալը (Խօtհօr 8օarմ): Դրա վրա տեղադրված են` • պրոցեսորը` հիմնական միկրոսխեման, որը կատարում է մաթեմատիկական ն տրամաբանական գործողություններ, • չիպսեթը (միկրոպրոցեսորային կոմպլեքս)` միկրոսխեմաների հավաքածուն, որը կառավարում է ԱՀ-ի ներքին սարքերի աշխատանքը ն որոշում մայրական տպասալի հիմնական ֆունկցիոնալ հնարավորությունները, • օպերատիվ հիշող սարքը` միկրոսխեմաների հավաքածուն, որը նախատեսված է տվյալների ժամանակավոր պահման համար, քանի դեռ համակարգիչը միացված է, • հաստատուն հիշող սարքը` միկրոսխեման, որը նախատեսված է տվյալների երկարատն պահման համար նույնիսկ համակարգչի անջատված վիճակում: Դողերը հաղորդիչների ամբողջությունն են, դրանցով կատարվում է ազդանշանների փոխանակում համակարգչի ներքին սարքավորումների միջն: Դողերը տարբերվում են ըստ կատարվող գործողության (տվյալների փոխանակման, հրամանային, հասցեային): Հարակցիչները նախատեսված են ստանդարտ ն օժանդակ սարքավորումների միացման համար (ՇՕԽ-քօrt (Շօոոսոiօatiօո քօrt), ԼTՔ-քօrt (Լiոօ Քriոtօr Tօrոiոa1), ՍՏ8 -քօrt (Սոivօrտa1 Տօria1 8ստ)): Ցանցային քարտը նախատեսված է համակարգիչների միջն կապ հաստատելու համար: Տեսաքարտը կազմված է չորս հիմնական սարքավորումից` 1. հիշողություն, 2. վերահսկիչ (օօոtrօ11օr), 3. թիվ-անալոգային փոխակերպիչ (ԹԱՓ), 4. հաստատուն հիշող սարք (ՀՀՍ):

Տեսաքարտի ամբողջ թույլատրումը կարելի է հաշվել հետնյալ բանաձնով. Հ∗ՈՒ∗Գ, որտեղ Հ-ն հորիզոնական ուղղությամբ կետերի քանակն է, ՈՒ-ն` ուղղաձիգ ուղղությամբ կետերի քանակը, Գ-ն` յուրաքանչյուր կետի հնարավոր գույների քանակը: Օրինակ` 640∗480"∗16 թույլատրման համար բավական է 256 ԿԲ, 800∗600∗256` 512 ԿԲ, 1024∗764∗65536` 2ՄԲ: Գույների պահման համար առանձնացվում է երկուական կարգերի որոշակի ամբողջ մաս, ինչի հետնանքով գույների քանակը երկուսի աստիճանն է` 1. 4 կարգը` 16 գույն, 2. 8 կարգը` 256 գույն, 3. 16 կարգը` 65536 գույն (Էiջհ Շօ1օr ռեժիմ` բարձրորակ գունավերարտադրություն), 4. 24 կարգը` 16777216 գույն (Trսօ Շօ1օr` իրական գունավերարտադրողականություն): Վերահսկիչ սարքը պատասխանատու է տեսաքարտից պատկերի դուրսբերման, դրա պարունակության թարմացման, մոնիտորի համար ազդանշանների ձնավորման, կենտրոնական պրոցեսորի հարցումների մշակման համար: Թիվ-անալոգային փոխակերպիչը նախատեսված է տվյալների հոսքի փոխակերպման համար, որոնք ձնավորվում են վերահսկիչ սարքի կողմից: Մոնիտորներն օգտագործում են անալոգային տեսաազդանշան, քանի որ պարկերի գունայնության հնարավոր միջակայքը որոշվում է միայն ԹԱՓ-ի պարամետրերով: Հիշողությունն անհրաժեշտ է պատկերի պահման համար: Դրա ծավալից է կախված տեսաքարտի առավելագույն հնարավոր թույլատրումը: Տեսաքարտի ՀՀՍ-ի մեջ ձայնագրված են դրա 81ՕՏ-ը, էկրանային տառատեսակները, ծառայողական աղյուսակները ն այլն: Տեսահսկիչն անմիջականորեն չի կարող դիմել ՀՀՍ-ին: Դիմումները կատարվում են կենտրոնական պրոցեսորից, ն դրա կողմից ծրագրերի կատարման արդյունքում ՀՀՍ-ից կատարվում են դիմումներ տեսահսկիչին ն տեսահիշողությանը: ՀՀՍ-ն անհրաժեշտ է կարգավորիչի (aմaքtօr) առաջնային (սկզբնական) բեռնավորման ն ԽՏ ԾՕՏ ռեժիմում աշխատանքի համար: Գրաֆիկական ինտերֆեյսով օպերացիոն համակարգերը, ինչպիսին է Պiոմօwտ-ը, չեն օգտագործում ՀՀՍ-ն կարգավորիչի կառավարման համար: Գոյություն ունի տեսաադապտերների (viմօօ aմaքtօr) մի քանի տիպ`

ԽԾՃ, ՇՕՃ, ԷՕՃ, ԽՇՕՃ, ՄՕՃ, ՏՄՕՃ:

ԽԾՃ-ն (Խօոօօհrօոօ Ծiտք1a7 Ճմaքtօr) պարզագույն տեսաադապտերն է, որը կիրառվում է 18Խ ՔՇ-ում: Այն նախատեսված է միագույն էկրանով մոնիտորով աշխատելու համար: ՇՕՃ-ն (Շօ1օr Օraքհiօ Ճմaքtօr) գունավոր գրաֆիկական ադապտեր է, որը ստեղծվել էր 18Խ-ի կողմից անհատական համակարգիչների համար: Այդ ադապտերն ապահովում էր 16 պայծառ մաքուր գույն: Բացի դրանից` այն հնարավորություն ուներ աշխատելու մի քանի գրաֆիկական ռեժիմներում տարբեր թույլատրելի ունակություններում: ԷՕՃ-ն կատարելագործված գրաֆիկական ադապտեր է: ԽՇՕՃ-ն (Խս1tiօօ1օr Օraքհiօտ Ճմaքtօr) բազմագույն գրաֆիկական ադապտեր է: Վերարտադրվող գույների քանակն ավելացված է մինչն 262 144-ը: Այն համատեղելի է ՇՕՃ-ի հետ բոլոր ռեժիմներում: ՄՕՃ-ն (Մiմօօ Օraքհiօտ Ճrra7) վիզուալ գրաֆիկայի զանգված է, որը ԽՇՕՃ-ի ընդլայնումն է, համատեղելի է ԷՕՃ-ի հետ: Ձայնային քարտը կամ ադապտերը սարքավորում է, որը թույլ է տալիս վերարտադրել ն ձայնագրել ձայնը: Ստանդարտ ձայնային քարտերը սովորաբար լինում են ներքին` ներդրված մայրական տպասալի համակարգային դողի հարակցիչի վրա: Ձայնային քարտերի հիմնական բնութագրերն են` ա) ձայնի որակը (վերարտադրման ն ձայնագրման հաճախականության ամպլիտուդը), բ) վերարտադրման ն ձայնագրման կապուղիների քանակը, գ) տվյալների դողի կարգայնությունը: Որքան լայն է ձայնային ազդանշանի ամպլիտուդը, այնքան պարզ ն որակյալ է սարքավորման վերարտադրվող ու ձայնագրվող ձայնը: Սովորական ձայնային քարտերը, որոնք կիրառվում են տնային ն օֆիսային համակարգիչներում, ունեն վերարտադրման մեկ ն ձայնի ձայնագրման մեկ ուղի: Առավել հզոր ու թանկ սարքավորումներն ունեն 2, 4, 6, 10 ն ավելի ուղի, թույլ են տալիս իրականացնել մի քանի ձայնային աղբյուրի անկախ վերարտադրում, ձայնագրում ու հարթեցում:

2.3. ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՊՐՈՑԵՍՈՐ:

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Պրոցեսորը համակարգչի հիմնական միկրոսխեման է, դրա ուղեղը: Այն թույլ է տալիս կատարել ծրագրային կոդավորում. կոդը գտնվում է հիշողությունում ն կառավարում է համակարգչի բոլոր սարքերի աշխատանքը: Պրոցեսորի աշխատանքի արագությունը որոշում է համակարգչի արագագործությունը: Պրոցեսորն ունի հատուկ բջիջներ, որոնք կոչվում են ռեգիստրներ: Հենց ռեգիստրներում են տեղադրվում հրամանները, որոնք կատարվում են պրոցեսորի կողմից, ինչպես նան տվյալները, որոնցով գործում են հրա39

մանները: Պրոցեսորի աշխատանքը հիշողությունից հրամանների ն տվյալների` որոշակի հերթականությամբ ընտրության ու կատարման մեջ է: Դրա վրա էլ հիմնվում է ծրագրերի կատարումը: Անհատական համակարգչի մեջ անպայման պետք է լինի կենտրոնական պրոցեսոր (Շօոtra1 Քrօօօօտտiոջ Սոit), որը կատարում է բոլոր հիմնական գործողությունները: Հաճախ համակարգիչն ունենում է լրացուցիչ համապրոցեսորներ, որոնցից են` ա) մաթեմատիկական համապրոցեսորը` գրաֆիկական պատկերների մշակման համար, բ) մուտքի-ելքի համապրոցեսորը` օժանդակ սարքավորումների հետ փոխգործունեության համար: Պրոցեսորի հիմնական պարամետրերն են` • տակտային հաճախություն, • կարգայնություն, • լարում, • տակտային հաճախության ներքին բազմապատկման գործակից, • եշ-հիշողության չափ: Տակտային հաճախությունը որոշում է տարրական գործողությունների (տակտերի) քանակը, որոնք կատարվում են պրոցեսորի կողմից ժամանակի մեկ միավորում: Որքան մեծ է տակտային հաճախությունը, այնքան շատ հրաման կարող է կատարել պրոցեսորը, այնքան մեծ կլինի արտադրողականությունը: Պրոցեսորի կարգայնությունը ցույց է տալիս, թե որքան տվյալների բիթ այն կարող է ընդունել ն մշակել իր ռեգիստրներում մեկ տակտում: Պրոցեսորի կարգայնությունը որոշվում է հրամանային դողի կարգայնությամբ, այսինքն` դողում հաղորդիչների քանակով, որոնք փոխանցում են հրամանները: Տակտային ազդանշանները պրոցեսորը ստանում է մայրական տպասալից, որը զուտ ֆիզիկական պատճառներով չի կարող աշխատել այդպիսի մեծ հաճախությունների վրա: Քեշ-հիշողություն: Պրոցեսորի մեջ տվյալների փոխանակումը տեղի է ունենում ավելի արագ, քան տվյալների փոխանակումը պրոցեսորի ն օպերատիվ հիշողության միջն: Որպեսզի փոքրացվի օպերատիվ հիշողության դիմումների քանակը, պրոցեսորի ներսում ստեղծվում է, այսպես կոչված, գերօպերատիվ կամ քեշ-հիշողություն: Երբ պրոցեսորին տվյալներ են հարկավոր, այն սկզբում դիմում է քեշհիշողությանը, իսկ երբ այնտեղ բացակայում են անհրաժեշտ տվյալները, դիմում է օպերատիվ հիշողությանը: Որքան մեծ է քեշ-հիշողության չափը, այնքան մեծ է հավանականությունը, որ անհրաժեշտ տվյալները գտնվում են այնտեղ: Դրա համար բարձր արտադրողականությամբ պրոցեսորներն ունեն քեշ-հիշողության մեծացված ծավալներ:

Պրոցեսորն աշխատանքի ընթացքում մշակում է իր ռեգիստրներում, օպերատիվ հիշողությունում ն պրոցեսորի արտաքին պորտերում գտնվող տվյալները: Տվյալների մի մասն ընկալվում են որպես այդպիսին, մյուս մասը` որպես հասցեական տվյալ, իսկ մնացածը` որպես հրաման:

2.4. ՀԱՄԱԿԱԳՉԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ՍԱՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

2.4.1. ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՄՈՒՏՔԻ/ԵԼՔԻ ՍՏԱՆԴԱՐՏ

ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

ԱՀ-ի մուտքի/ելքի ստանդարտ սարքավորումներն անհրաժեշտ են համակարգչի վրա աշխատելու համար: Դրանք են մոնիտորը, ստեղնաշարը, մկնիկը: Մոնիտորը ելքի ստանդարտ սարքավորումն է, որը նախատեսված է տեքստային ն գրաֆիկական տվյալների տեսողական (վիզուալ) արտացոլման համար: Գյություն ունեն մոնիտորների հետնյալ հիմնական տիպերը. • էլեկտրոնաճառագայթային խողովակով մոնիտորներ, • հեղուկ բյուրեղային մոնիտորներ: Առաջին տիպի մոնիտորները նման են հեռուստացույցի: Էլեկտրոնաճառագայթային խողովակը էլեկտրոնավակուումային խողովակ է` ապակե կոլբայի տեսքով, որի կոկորդակի մեջ է գտնվում էլեկտրոնային խողովակը, իսկ հատակին` լյումինաֆորի շերտով էկրանը: Տաքանալուց էլեկտրոնային հրանոթը ճառագայթում է էլեկտրոններ, որոնք մեծ արագությամբ շարժվում են դեպի էկրան: Էլեկտրոնների հոսքը (էլեկտրոնային ճառագայթը) անցնում է ֆոկուսացնող ն շեղող կոճով, որն ուղղում է այն դեպի էկրանի լյումինաֆոր ծածկույթի որոշակի կետը: Էլեկտրոնների ազդեցության տակ լյումինաֆորը լույս է ճառագայթում, որը տեսնում է օգտագործողը: Մոնիտորի հիմնական պարամետրերն են` • Չափերը. մոնիտորի էկրանը չափվում է դյույմերով` ըստ անկյունագծի: Չափերը տատանվում են 9 դյույմից (23 սմ) մինչն 42 դյույմ (106 սմ): Որքան էկրանը մեծ է, այնքան մոնիտորը թանկ է: Տարածված պարամետրերն են` 14, 15, 17, 19 ն 21 դյույմ: Մասսայական օգտագործման համար օպտիմալ են համարվում 15 ն 17 դյույմանոցները: • Լուծունակությունը. աշխատանքի գրաֆիկական ռեժիմում պատկերը մոնիտորի էկրանի վրա բաղկացած է կետերից (պիկսելներից): Հորիզոնական ն ուղղահայաց ուղղություններով կետերի քանակը, որը մոնիտորի էկրանին պատկերված նկարը կարող է

ցույց տալ հստակ ն առանձնակի, կոչվում է մոնիտորի լուծունակություն: Լուծունակությունը` «800∗600» նշանակում է, որ մոնիտորը կարող է արտաբերել 600 հորիզոնական տող, յուրաքանչյուրում` 800 կետ: Լուծունակության ստանդարտ ռեժիմներն են` 800∗600, 1024∗768, 1152∗864 ն բարձր: Մոնիտորի այս հատկությունը որոշվում է էկրանի կետի չափերով: ժամանակակից մոնիտորների համար էկրանի կետիկի չափը չի գերազանցում 0,28 մմ: Որքան մեծ է լուծունակությունը, այնքան ավելի բարձր է պատկերի որակը: • Ռեգեներացիայի հաճախությունը. այլ կերպ անվանում են կադրային շտկման հաճախություն: Այն ցույց է տալիս, թե մեկ վայրկյանում մոնիտորը քանի անգամ կարող է ամբողջությամբ նորացնել պատկերն էկրանի վրա: Ռեգեներացիայի հաճախությունը չափվում է Հց-ով: Որքան մեծ է հաճախությունը, այնքան քիչ է աչքերի լարվածությունը: Այսօր նվազագույն հաճախությունը 75 Հց է, նորմալը` 85, հարմարավետը` 100 ն ավելի: Այս պարամետրը կախված է տեսաադապտերի բնութագրերից: Ստեղնաշարը ստանդարտ ստեղնային մուտքային սարքավորումն է, որը նախատեսված է տառաթվային տվյալների ն ղեկավարման հրամանների մուտքագրման համար: Մոնիտորի ն ստեղնաշարի համադրությունն ապահովում է օգտագործողի պարզագույն ինտերֆեյս` ստեղնաշարի օգնությամբ ղեկավարում են համակարգչային համակարգը, իսկ մոնիտորի օգնությամբ ստանում արդյունքները: Ստեղնաշարը պատկանում է ԱՀ-ի ստանդարտ միջոցներին, ուստի դրա հիմնական գործառույթների իրականացման համար չի պահանջվում հատուկ համակարգչային ծրագրերի` դրայվերների առկայություն: Ստեղնաշարի հետ անհրաժեշտ ծրագրային ապահովումը գտնվում է հաստատուն հիշողության միկրոսխեմայի մեջ` 81ՕՏ մուտքի/ելքի բազային համակարգի բաղադրությունում: Հենց դրա համար է համակարգիչը արձագանքում (պատասխանում) ստեղների սեղմմանը միացնելուց անմիջապես հետո: Սեղանի համակարգչի ստեղնաշարը, որպես օրենք, ինքնուրույն կառավարման բլոկ է, իսկ շարժական համակարգիչներում այն մտնում է կմախքի կազմի մեջ: Ստեղնաշարերն ունեն 104 ստեղն: Ստեղնաշարի ստեղները բաժանված են մի քանի ֆունկցիոնալ խմբի` • տառաթվային, • ֆունկցիոնալ, • ուղենշիչի (կուրսորի) ղեկավարման, • ծառայողական, • լրացուցիչ:

Տառաթվային ստեղների հիմնական նպատակը նշանային ինֆորմացիայի ն հրամանների մուտքագրումն է, որոնք հավաքված են տառերով: Յուրաքանչյուր ստեղն կարող է աշխատել երկու ռեժիմում ն համապատասխանաբար օգտագործվել մի քանի նիշի ներմուծման համար: Փոքրատառ ն մեծատառ սիմվոլների մուտքագրման փոխանջատումը կատարվում է «Տհift» ստեղնի միջոցով կամ «Շaքտ 1օօէ»-ի միջոցով: Ֆունկցիոնալ ստեղների խումբը F 1 -ից F 12 -ն է ն գտնվում է ստեղնաշարի ամենավերնում: Այդ ստեղների ֆունկցիաները կախված են տվյալ ժամանակահատվածում աշխատող ծրագրից, իսկ որոշ դեպքերում` նան օպերացիոն համակարգից: ՈՒղենշիչի ղեկավարման ստեղները տալիս են հրամաններ դրա տեղաշարժման համար էկրանով: ՈՒղենշիչ են անվանում էկրանային էլեմենտը, որը ցույց է տալիս նշանային ինֆորմացիայի մուտքագրման տեղը: Օրինակ` «Քaջօ Սք», «Քaջօ Ծօwո», «Էօոօ»: Ծառայողական ստեղներն օգտագործվում են տարբեր օժանդակ (լրացուցիչ) նպատակներով, օրինակ` ռեգիստրի փոփոխման: Դրանք են` «Տհift», «Շaքտ Լօօէ», «Էոtօr», «Շtr1», «Ճ1t» ն այլն: Մկնիկը ղեկավարման սարքն է: Այն ոչ մեծ տուփ է, որն ունի երկու կամ երեք սեղմակ: Մկնիկի տեղաշարժը մակերնույթով համադրվում է գրաֆիկական օբյեկտի տեղաշարժի հետ, որն անվանում են մկնիկի ուղենշիչ: Ի տարբերություն ստեղնաշարի` մկնիկը ղեկավարման ստանդարտ սարքավորում չէ, ն դրա աշխատանքի համար անհրաժեշտ է ունենալ հատուկ համակարգչային ծրագիր` մկնիկի դրայվեր: Մկնիկի դրայվերը նախատեսված է մկնիկից ստացվող ազդանշանների մեկնաբանության համար, ինչպես նան մկնիկի դիրքի ն վիճակի մասին օպերացիոն համակարգին ու այլ ծրագրերին ինֆորմացիայի փոխանցման մեխանիզմն ապահովելու համար: Մկնիկի դրայվերը տեղադրվում է մկնիկի առաջին միացման կամ օպերացիոն համակարգի բեռնավորման ժամանակ: Համակարգչով ղեկավարում են մկնիկի տեղաշարժերը ն դրա ստեղների կարճատն սեղմումները (այդ սեղմումները կոչվում են «օ1iօէ»): Մկնիկի պարամետրերից են` • զգայունությունը (բնորոշում է մկնիկի ուղեշնշիչի տեղաշարժման մեծությունն էկրանով մկնիկի տրված տեղաշարժի դեպքում), • աջ ն ձախ ստեղների ֆունկցիաները, • զգայունությունը երկու «օ1iօէ»-ին (որոշում է մաքսիմալ ժամանակահատվածը, որի ընթացքում երկու առանձին «օ1iօէ»երը դիտարկվում են որպես մեկ կրկնակի «օ1iօէ»):

2.4.2. ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ՄՈՒՏՔԻ/ԵԼՔԻ

ՕԺԱՆԴԱԿ ՍԱՐՔԱՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ

Օժանդակ կամ արտաքին կոչվում են այն սարքավորումները, որոնք համակարգային բլոկին միանում են համապատասխան հարակցիչով ն աշխատում են ինֆորմացիայի մշակման որոշակի փուլում: Առաջին հերթին դրանք ելքային արդյունքների ֆիքսման սարքավորումներն են` տպիչները, պորտերները, սկաներները, մոդեմները ն այլն: «Օժանդակ սարքավորումներ» հասկացությունը շատ հարաբերական է: Դրանց թվին կարելի է դասել, օրինակ, սկավառակների վրա կուտակիչը, եթե այն աշխատում է որպես ինքնուրույն բլոկ ն միացված է հատուկ մալուխով համակարգային բլոկի արտաքին հարակցիչին: Եվ հակառակը, մոդեմը կարող է լինել ներքին, այսինքն` միացված ներսից: Տպող սարքեր: Սրանք նախատեսված են ինֆորմացիան թղթի վրա դուրս բերելու համար: Գոյություն ունի տպող սարքերի բազմազան մոդելների մեծ քանակություն, որոնք տարբերվում են ըստ աշխատանքի բնույթի, ինտերֆեյսի, արտադրողականության ն ֆունկցիոնալ հնարավորությունների: Ըստ աշխատանքի սկզբունքի` տպող սարքերը լինում են` • մատրիցային, • շիթային, • լազերային: Մատրիցային տպող սարքերը մինչն վերջին ժամանակները համարվում էին ինֆորմացիայի դուրսբերման ամենատարածված սարքավորումները, քանի որ լազերայինները բավականին թանկ էին, իսկ շիթայինները` քիչ հուսալի: Հիմնական առավելությունն էր գինը ն համապիտանիությունը, այսինքն` տպելու հնարավորությունը ցանկացած որակի թղթի վրա: Աշխատանքի սկզբունքը: Տպումն իրականացվում է տպող մեքենայի մեջ մտցված մատրիցի օգնությամբ, որը բաղկացած է մի քանի ասեղից: Թուղթը մտնում է տպող սարքի մեջ հատուկ գլանակի (լիսեռի) օգնությամբ: Թղթի ն տպող ցանցի միջն գտնվում է ներկող ժապավենը: Ասեղը ժապավենին հարվածելիս թղթի վրա առաջանում են կետեր: Տպող ցանցում գտնվող ասեղները ղեկավարվում են էլեկտրամագնիսով: Տպող ցանցը շարժվում է հորիզոնական ուղղությամբ ն ղեկավարվում քայլային շարժիչի միջոցով: Տպող սարքի հիշողության մեջ պահվում են առանձին տառերի, նշանների, թվերի կոդեր: Այդ կոդերը որոշում են, թե ինչ ասեղներ ն որ պահին է հարկավոր ակտիվացնել դրանք որոշակի սիմվոլի տպման համար: Մատրիցան կարող է ունենալ 9, 18 կամ 24 ասեղ: 9-ասեղանի պրինտերների տպելու որակն այնքան էլ բարձր չէ: Մատրիցային տպող սարքերի բնութագրերն են`

• •

• •

•

Տպելու արագություն. չափվում է մեկ վայրկյանում տպվող նշանների քանակով: Չափման միավորն է` նշան մեկ վայրկյանում: Հիշողության ծավալ. մատրիցային տպող սարքերն ունեն ներքին հիշողություն (բուֆեր), որն ընդունում է տվյալները համակարգչից: Էժան մոդելներում բուֆերի ծավալը կազմում է 4-6 ԿԲ: Ավելի թանկերում` 200 ԿԲ: Լուծունակություն. չափվում է մեկ դյույմի վրա տպվող կետերի քանակով: Չափման միավորն է մքi (կետերը մեկ դյույմի վրա): Այս ցուցանիշը կարնոր է գրաֆիկական պատկերներ տպելիս: Գունավոր տպում. գոյություն ունեն մատրիցային գունավոր տպման մոդելներ, սակայն որակը 24-ասեղային տպող սարքի գունավոր ժապավենի օգտագործումով շատ ավելի վատ է, քան շիթային տպող սարքով տպելիս: Շրիֆտեր. շատ տպող սարքերի հիշողությունում պահվում է շրիֆտերի խումբ:

Շիթային

տպող սարքեր: Աշխատանքի սկզբունքով նման է մատրիցայինին, բայց ասեղների փոխարեն տպող հանգույցում տեղադրված են փոշարարներ ն թանաքաման: Փոշարարների թիվը միջինը 16 - 64 է, սն ներկի փոշարարների թիվը` 300, գունավորներինը` 416: Թանաքամանը կոչվում է քարտրիջ, որը հեշտ է փոխել: Աշխատանքի սկզբունքը: Գոյություն ունի թանաքի փոշելցման երկու մեթոդ` 1. պիեզոէլեկտրական, 2. գազային պղպջակների: Շիթային տպող սարքերի բնութագրերն են` • տպելու արագություն. նորմալ որակի տպելու ռեժիմում արագությունը կազմում է 3-4 էջ 1 րոպեում: Գունավոր տպումը մի փոքր դանդաղ է: • Տպելու որակ. շիթային տպող սարքերի թանկ մոդելները փոշարարների մեծ քանակով ապահովում են պատկերի բարձր որակ: Բայց մեծ նշանակություն ունի թղթի հաստությունը ն որակը: • Լուծունակություն. գրաֆիկական պատկերներ տպելու համար լուծունակությունը կազմում է 300-ից մինչն 720 մքi: Հիմնական թերությունն է ներկերի չո-րացումը փոշետարներում: Դա կարելի է վերացնել` փոխելով քարտրիջը: Լազերային տպող սարքեր: Ժամանակակից լազերային տպող սարքերը թույլ են տալիս հասնել տպագրման բարձր որակի:

Որակը մոտեցված է ֆոտոնկարչականին: Դրա հիմնական թերությունը բարձր գինն է: Աշխատանքի սկզբունքը: Լազերային տպող սարքերի մեծամասնությունն օգտագործում է պատճենահանող ապարատների տպման մեխանիզմը: Հիմնական հանգույցը շարժվող թմբուկն է, որը քսում է պատկերը թղթի վրա: Ներկող ներկը կոչվում է տոներ: Լազերային տպող սարքերի հիմնական բնութագրերն են` • տպման արագություն. միջին արագությունն է` 4-16 էջ 1 րոպեում: • Լուծունակություն. նորագույն տպող սարքերում այն հասնում է 2400 մքi-ի: Ստանդարտ է համարվում 300 մքi-ն: • Հիշողություն. լազերային տպող սարքերի աշխատանքը կապված է մեծ հաշվարկների հետ: Օրինակ` 300 մքi լուծունակության դեպքում Ճ4 ֆորմատի թղթի վրա կլինի մոտ 9 միլիոն կետ, ն անհրաժեշտ է հաշվարկել դրանցից յուրաքանչյուրի կոորդինատը: Ինֆորմացիայի մշակումը կախված է պրոցեսորի տակտային արագությունից ն տպող սարքի օպերատիվ հիշողության ծավալից: • Թուղթը. ըստ մոդելների` հնարավոր է տպել Ճ4, Ճ3 ն Ճ1 ֆորմատի թղթի վրա: Լազերային տպող սարքերի աշխատանքի որակը ն տնողությունը կախված է նան թմբուկից: Սկաներներ: Սկաները մի սարք է, որը թույլ է տալիս համակարգիչ մտցնել սն-սպիտակ կամ գունավոր պատկերներ, կարդալ գրաֆիկական ն տեքստային ինֆորմացիա: Սկաներներն օգտագործվում են, երբ անհրաժեշտ է բնագրից համակարգիչ մտցնել տեքստ, գրաֆիկական պատկերներ` հետագա մշակման համար: Դա չի պահանջում շատ ժամանակ: Սկանավորված նյութը մշակելու համար օգտագործում են Fiոօ Rօaմօr ծրագիրը (fiոօrօaմօr.aԵԵ77.օօո): Աշխատանքի սկզբունքը: Սկաների հիմնական տարրը ՇՇԾ մատրիցն է (Շհarջօ Շօսք1օմ Ծօviօօ - լիցքավորող կապով սարք) կամ ՔԽT-ն (Քհօtօ Խս1tiք1iօr TսԵօ - ֆոտոբազմապատկիչ): ՇՇԾ մատրիցը դիոդների հավաքածու է, որն արձագանքում է լույսի արտաքին լարման ազդեցության դեպքում: Մատրիցի որակից է կախված պատկերի ճանաչման որակը: Էժան մոդելները պատկերները ճանաչում են գույնի առկայությամբ կամ բացակայությամբ, թանկերը ճանաչում են մոխրագույնի երանգները ն ավելի բարդ գույներ: Սկանավորող օբյեկտը լուսավորվում է քսենոնային լամպով կամ լուսադիոդների խմբով: Արձագանքված ճառագայթը հայելիների համակարգի կամ լինզաների օգնությամբ պրոյեկտվում է ՇՇԾ մատրիցի վրա: Մատրիցը գեներացնում է անալոգային ազդանշան, որը փոփոխվում է դրա նկատմամբ թերթի տեղափոխումից: Ազդանշանը տրվում է անալո46

գաթվային փոխակերպիչին, որտեղ այն թվայնացվում է (ներկայացվում է զրոների ն մեկերի խմբի տեսքով) ն մնում համակարգչի հիշողության մեջ: Գոյություն ունի սկանավորման երկու ձն` • էջի տեղափոխում ՇՇԾ մատրիցի վրա, • լուսազգայուն տարրի տեղափոխում անշարժ թղթի դեպքում: Fiոօ Rօaմօr փաստաթղթի ճանաչման համակարգն իրականացնում է փաստաթղթի գրաֆիկական պատկերի ձնափոխում տարբեր ֆորմատների տեքստի: Այն ճանաչում է տարբեր լեզուների նիշեր: Fiոօ Rօaմօr ծրագրի կարնոր առանձնահատկություններից են աղյուսակային տվյալներ մուտքագրելը, դրանք ճանաչելը, բնօրինակի ֆորմատներն աղյուսակի յուրաքանչյուր բջջի համար պահպանելը: Fiոօ Rօaմօr ծրագրում իրականացված է ուղղագրության ստուգման ֆունկցիան: Համակարգը կարող է մշակել ն պահպանել հետնյալ գրաֆիկական ֆորմատների պատկերները` 8ԽՔ, ՔՇՃ, ԾՇՃ, JՔԷՕ, T1FF, ՔNՕ: Մոդեմներ: Սրանք սարքավորումներ են` նախատեսված համակարգչային ինֆորմացիան տեղափոխելու համար մեծ հեռավորությունների վրա` հեռախոսագծի կամ այլ հեռահաղորդակցման միջոցներով: Մոդեմն ապահովում է համակարգչում եղած թվային ազդանշանների (կոդերի) փոխակերպումը անալոգային ազդանշանների (մարդուն հասկանալի ազդանշանների): Այդ գործընթացը կոչվում է մոդուլյացիա, իսկ հակառակ գործողությունը` դեմոդուլյացիա: Այստեղից էլ առաջացել է անվանումը` մոդեմ – մոդուլյատոր-դեմոդուլյատոր: Կապ հաստատելու համար մի մոդեմը կանչում է մյուսին հեռախոսի համարով, որը պատասխանում է կանչմանը: Այսօր տարածված են ինչպես ներկառուցված, արտաքին, այնպես էլ ֆլեշ-մոդեմներ, որոնք բոլորն էլ ծառայում են մի նպատակի` հաստատել ինտերնետ կապ:

1. Ներքին մոդեմ

2. Արտաքին մոդեմ

3. Ֆլեշ-մոդեմ

2.5. ՀԻՇԱՍԱՐՔԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐԸ ԵՎ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

«Ներքին հիշողություն» ասելով հասկանում ենք հիշող սարքերի բոլոր տիպերը, որոնք գտնվում են մայրական տպասալի վրա: Դրանք են օպերատիվ հիշողությունը, հաստատուն հիշողությունը ն էներգապես անկախ հիշողությունը:

RՃԽ (Raոմօո Ճօօօտտ Խօոօr7) օպերատիվ հիշողություն: Օպերատիվ հիշողությունը բյուրեղային բջիջների զանգված է, որը կարող է պահել տվյալներ: Այն օգտագործվում է պրոցեսորի, ներքին հիշողության ն օժանդակ համակարգերի միջն ինֆորմացիայի օպերատիվ փոխանակման համար: Դրանից պրոցեսորը վերցնում է մշակման համար ծրագրեր ու տվյալներ, դրանում հիշվում են ստացված տվյալները: Ստացել է «Օպերատիվ» անվանումը, որովհետն աշխատում է շատ արագ, ն պրոցեսորին պետք չէ սպասել տվյալները հիշողությունից հանելիս կամ տվյալները հիշելիս: Սակայն տվյալները պահվում են ժամանակավոր միացված համակարգչում, հակառակ դեպքում դրանք անհետանում են: RՕԽ (Rօaմ Օո17 Խօոօr7) հաստատուն հիշողություն: Համակարգչի միացման պահին օպերատիվ հիշողության մեջ բացակայում են տվյալները, քանի որ օպերատիվ հիշողությունը չի կարող պահել տվյալները համակարգչի անջատման ժամանակ: Սակայն պրոցեսորին անհրաժեշտ են հրամաններ, այդ թվում` միանգամից համակարգիչը միացնելուց հետո: Դրա համար պրոցեսորը դիմում է հատուկ սկզբնական հասցեով, որը նրան միշտ հայտնի է` իր առաջին հրամանին: Այդ հասցեն ցույց է տալիս այն հիշողությունը, որն ընդունված է անվանել հաստատուն հիշողություն (RՕԽ) կամ հաստատուն հիշող սարք: Հաստատուն հիշող սարքի (ՀՀՍ) միկրոսխեման կարող է երկար ժամանակ պահել ինֆորմացիան նույնիսկ անջատված համակարգչի դեպքում: Ասում են, որ ՀՀՍ-ում գտնվող ծրագրերը «կարված են»` ձայնագրվում են այնտեղ միկրոսխեմայի պատրաստման փուլին: ՀՀՍ-ում գտնվող ծրագրերի համախմբությունը ստեղծում է մուտքի/ելքի 81ՕՏ (8aտiօ 1ոքսt Օսtքսt Տ7տtօո) բազային համակարգ: Այդ ծրագրերի աշխատանքի հիմնական նպատակն է ստուգել համակարգի կազմը ն աշխատունակությունը, ապահովել փոխգործունեությունը ստեղնաշարի, մոնիտորի, կոշտ ու ճկուն սկավառակների հետ: Էներգաանկախ հիշողություն (ՇԽՕՏ): Այնպիսի ստանդարտ սարքավորումների աշխատանքը, ինչպիսին է ստեղնաշարը, կարող է սպասարկվել 81ՕՏ ծրագրերով, սակայն այդպիսի միջոցներով հնարավոր չէ ապահովել աշխատանքը բոլոր հնարավոր միջոցների հետ: Իրենց աշխատանքի համար 81ՕՏ ծրագրերը պահանջում են համակարգի կառուցվածքի (կոնֆիգուրացիայի) մասին ամբողջ ինֆորմացիան: Ակընհայտ պահանջով այդ ինֆորմացիան հնարավոր չէ պահել ո′չ օպերատիվ, ո′չ էլ հաստատուն հիշողություններում: Հատուկ այդ նպատակների համար մայրական տպասալի վրա կա էներգաանկախ հիշողության միկրոսխեմա, որը կոչվում է ՇԽՕՏ: Օպերատիվ հիշողությունից վերջինս տարբերվում է նրանով, որ բաղադրությունը չի անհետանում համակարգչի անջատումից, իսկ հաստատուն հիշողությունից տարբերվում է նրանով, որ տվյալներն այնտեղ

մտցնել ն փոփոխել կարելի է ինքնուրույն` կախված, թե ինչ սարքավորում է մտցվում համակարգչի բաղադրության մեջ:

Արտաքին կոչվում է այն հիշողությունը, որը ձնավորվում է ինֆորմացիայի պահպանման տարբեր սկզբունքների, արտաքին սարքերի ն կրիչների տարբեր տիպերի միջոցով, որոնք նախատեսված են ինֆորմացիայի երկարաժամկետ պահման համար: Մասնավորապես` արտաքին հիշողությունում պահպանվում է համակարգչի ամբողջ ծրագրային ապահովումը: Արտաքին հիշողության սարքերը կարող են տեղադրվել ինչպես համակարգչի համակարգային բլոկում, այնպես էլ դրանից դուրս` կուտակիչների տեսքով: Կուտակիչները հիշող սարքավորումներ են, որոնք նախատեսված են ինֆորմացիայի մեծ ծավալների երկարատն պահման համար (ինչը կախված չէ էլեկտրասնուցումից): Կրիչը ինֆորմացիայի պահման ֆիզիկական միջավայրն է, որն արտաքնապես կարող է լինել սկավառակային կամ ժապավենային: Ըստ հիշման սկզբունքի` տարբերում են մագնիսական, օպտիկական ն մագնիսաօպտիկական կրիչներ: Կուտակիչը կոշտ մագնիսական սկավառակի վրա հիմնական սարքավորումն է` տվյալների ն ծրագրերի մեծ ծավալների երկարաժամկետ պահման համար: Մյուս անվանումներն են` կոշտ սկավառակ, վինչեստեր: ԷԾԾ (Էarմ Ծiտէ Ծrivօ): Կոշտ սկավառակի ծավալը ներկայումս տատանվում է 160 ԳԲ-ից մինչն 1 ԹԲ ն ավելի:

1. Ներքին ԷԾԾ

2. Արտաքին ԷԾԾ

Կուտակիչներ ճկուն մագնիսական սկավառակների վրա (դիսկետներ): Կուտակիչները միացված են համակարգային բլոկին: Կուտակիչների համար նախատեսված են ճկուն կրիչներ (ֆլոպի-դիսկեր, դիսկետներ): Դիսկետները հիմնականում օգտագործվում են ինֆորմացիայի փոխանցման փոքր ծավալների (1,44 ՄԲ-ի) դեպքում: Դրանք այսօր կիրառումից դուրս են եկել:

կիչ):

Կուտակիչներ օպտիկական սկավառակների վրա (ՇԾ/ԾՄԾ կուտա-

ՇԾ-RՕԽ նշանակում է հաստատուն հիշող սարքավորում սկավառակների հիման վրա (Շօոքaօt Ծiտէ Rօaմ Օո17 Խօոօr7): Որպես ինֆորմացիայի կրիչ` օգտագործվում է սովորական ՇԾ սկավառակ: Թվային ձայնագրումը կոմպակտ-դիսկի վրա տարբերվում է մագնիսական

սկավառակների վրա գրանցումից մեծ խտությամբ, դրա համար էլ ստանդարտ ՇԾ-ն ունի 650-700 ՄԲ կարգի ունակություն: Այդպիսի ծավալներ բնորոշ են մուլտիմեդիային ինֆորմացիային (գրաֆիկա, երաժըշտություն, վիդեո), ուստի ՇԾ-RՕԽ-ը դասվում է մուլտիմեդիային ապարատային միջոցների շարքին: ՇԾ-R կուտակիչներ: Սրանք արտաքնապես նման են ստանդարտ ՇԾ-RՕԽ-ներին, սակայն թույլ են տալիս միայն մեկ անգամ ձայնագրել ինֆորմացիան (ՇԾ-RօօօrմaԵ1օ): Տվյալների գրանցումը կատարվում է հատուկ ծրագրային ապահովման միջոցով: ՇԾ-RՊ կուտակիչներ: Սրանք կատարում են տվյալների բազմակի գրանցում, հնարավոր է նան դրանցում պահվող ինֆորմացիան ջնջել ն մեկ այլ բան գրանցել: ԾՄԾ (Ծiջita1 Մiմօօ Ծiտէ): Նախատեսված է թվային տեսանյութ կարդալու համար: Արտաքնապես նման է ստանդարտ ՇԾ-RՕԽ-ին, սակայն տարբերվում է նրանով, որ կարող է գրանցել մինչն 4,7 ԳԲ ինֆորմացիա: ԾՄԾ-RՊ-ները թույլ են տալիս կատարել եղած ինֆորմացիայի ջընջում ն նորի գրանցում: F1aտհ կուտակիչներ: Նախատեսված են ինֆորմացիայի պահպանման համար ն լինում են տարբեր տեսակի: Ըստ պահվող ինֆորմացիայի ծավալի` լինում են 128 ՄԲ-ից մինչն 32 ԳԲ: Տեսակներն են` 1. ՍՏ8-կուտակիչներ: 2. Տարբեր էլեկտրոնային սարքերի կամ միջոցների հիշողության ֆլեշ-քարտեր:

ԳԼՈՒԽ 3

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԻ ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄԸ

3.1. ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՄԱՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿՆԵՐԸ

Համակարգչի աշխատանքի հիմքում ղեկավարման ծրագրային սկզբունքն է. համակարգիչը գործողություններ է կատարում նախօրոք տրված ծրագրով: Ծրագիրը խնդրի լուծման ալգորիթմի ձայնագրումն է հրամանների հերթականության տեսքով: Ցանկացած համակարգչային ծրագրի վերջնական նպատակը ապարատային միջոցների ղեկավարումն է: Համակարգչում խնդիրների նորմալ լուծման համար անհրաժեշտ է, որ ծրագիրը լինի շտկված ն չպահանջի լրացուցիչ աշխատանքներ, ունենա համապատասխան փաստագրություն: Նման դեպքերում հաճախ կիրառվում է «Ծրագրային ապահովում» (տօftwarօ) եզրույթը, որը ծրագրերի, ընթացակարգերի ն կանոնների համախմբությունն է, ինչպես նան տվյալների մշակման համակարգի գործառմանը վերաբերող փաստագրությունը: Ծրագրային ն ապարատային կամ տեխնիկական ապահովումները համակարգչում աշխատում են անխափան կարգով ն փոխգործունեությամբ: Հաշվողական համակարգի ծրագրային ապահովման բաղադրությունը կոչվում է ծրագրային կառուցվածք: Ծրագրերի միջն գոյություն ունի փոխկապակցվածություն, այսինքն` բազմաթիվ ծրագրերի աշխատանքը հիմնվում է ցածր մակարդակի ծրագրերի վրա: Միջծրագրային ինտերֆեյսը ծրագրային ապահովման բաշխումն է միմյանց հետ կապված մի քանի մակարդակների վրա: Ծրագրային ապահովման մակարդակները ներկայացնում են բուրգ, որտեղ յուրաքանչյուր վերին մակարդակ հիմնված է նախորդ մակարդակների ծրագրային ապահովման վրա: Ծրագրային ապահովման կառուցվածքը բերված է նկար 12-ում:

Նկ. 12. Համակարգչի ծրագրային ապահովման մակարդակները:

Բազային մակարդակ. համարվում է ծրագրային ապահովման ցածրագույն մակարդակը, պատասխանատու է բազային ապարատային միջոցների հետ փոխգործունեության համար: Բազային ծրագրային ապահովումը մտնում է բազային ապարատային ապահովման բաղադրության մեջ ն պահպանվում է հաստատուն հիշող սարքի հատուկ միկրոսխեմաներում` ստեղծելով մուտքի/ելքի 81ՕՏ բազային համակարգը: Ծրագրերն ու տվյալները գրանցվում են հաստատուն հիշող սարքի մեջ արտադրության փուլում ն չեն կարող փոփոխվել շահագործման ժամանակ: Համակարգային մակարդակն անցումային մակարդակն է: Այդ մակարդակի ծրագրերն ապահովում են համակարգչի այլ ծրագրերի փոխգործունեությունը բազային մակարդակի ծրագրերի ն անմիջապես ապարատային ապահովման հետ: Այս մակարդակի ծրագրերից են կախված ամբողջ հաշվման համակարգի շահագործման ցուցանիշները: Համակարգչին նոր սարքավորում միացնելու դեպքում համակարգային մակարդակի վրա պետք է տեղակայված լինի ծրագիր, որը պետք է ապահովի բոլոր մնացած ծրագրերի համար փոխկապակցվածությունը սարքավորման հետ: Այն ծրագրերը, որոնք նախատեսված են սարքավորումների հետ փոխգործունեության համար, կոչվում են դրայվերներ: Համակարգային մակարդակի ծրագրերի մյուս դասը պատասխանատու է օգտագործողի հետ փոխգործունեության համար: Դրա շնորհիվ կարելի է տվյալներ ներմուծել հաշվման համակարգ, ղեկավարել աշխատանքը ն ստանալ համապատասխան արդյունք: Դրանք օգտագործողի ինտերֆեյսի միջոցներն են, որոնցից կախված է համակարգի հետ աշխատանքի հարմարությունն ու արտադրողականությունը: Համակարգային մակարդակի ծրագրերի միասնությունը կազմում է համակարգչի օպերացիոն համակարգի միջուկը: Դրա առկայությունն առաջին նախապայմանն է օգտագործողի` հաշվման համակարգի հետ գործնական աշխատանքի հնարավորության համար: Օպերացիոն համակարգի միջուկը կատարում է հետնյալ ֆունկցիաները. հիշողության, մուտքի/ելքի գործողությունների, ֆայլային համակարգի ղեկավարում, փոխգործունեության ն գործընթացների կազմակերպում, ռեսուրսների օգտագործման հաշվառում, հրամանների մշակում ն այլն: Ծառայողական մակարդակի ծրագրերը փոխգործակցում են ինչպես բազային մակարդակի ծրագրերի, այնպես էլ համակարգային մակարդակի ծրագրերի հետ: Ծառայողական ծրագրերի (ուտիլիտների) նշանակությունը համակարգչային համակարգի ստուգման ն լարման աշխատանքներն ավտոմատացնելու, ինչպես նան համակարգային ծրագրերի ֆունկցիաները լավացնելու մեջ է: Որոշ ծառայողական ծրագրեր (սպասարկման ծրագրեր) միանգամից մտնում են օպերացիոն համակարգի մեջ` լրացնելով դրա միջուկը,

սակայն ծրագրերի մեծ մասն արտաքին ծրագրեր են ն ընդլայնում են օպերացիոն համակարգի ֆունկցիաները: Հետնաբար` ծառայողական ծրագրերի մշակման փուլում դիտարկվում է երկու ուղղվածություն` օպերացիոն համակարգին ինտեգրում ն ավտոմատ գործարկում: Կիրառական ծրագրային ապահովումը (aքք1iօatiօո տօftwarօ) նախատեսված է որոշակի խնդրի կամ որոշակի դասի խնդիրների լուծման համար: Դրանցից են տեքստային, աղյուսակային, գրաֆիկական խմբագրիչները, կիրառական մաթեմատիկական ն վիճակագրական ծրագրերն ու համակարգերը, ֆինանսական վերլուծության ն հաշվապահական ծրագրերը:

3.2. ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐԻ ՍՏՈՐԱԿԱՐԳՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ծրագրային միջոցները կարող են լինել ներքին ն արտաքին ծրագրային ապահովման: Առաջին մակարդակի ծրագրերը պահվում են հաստատուն հիշող սարքում (ՀՀՍ) ն աշխատում են անմիջապես համակարգչի սարքավորումների հետ: Այսպիսով` բոլոր նմանատիպ ծրագրերը համակարգչի անբաժանելի մասն են: Դրա համար այդպիսի ծրագրերի հավաքածուն կոչվում է ներքին ծրագրային ապահովում: Անհատական համակարգչի (ԱՀ) համար այդպիսի ծրագրերի համախմբությունը կրում է 81ՕՏ անվանումը (8aտօ 1ոքսt Օսtքսt Տ7տtօո – մուտքի/ելքի բազային համակարգ): 81ՕՏ –ը ներառում է` • ստանդարտ արտաքին սարքավորումների դրայվերները, • սարքավորումների աշխատունակության կառավարման համար նախատեսված թեստային ծրագրերը, • սկզբնական բեռնավորման ծրագիրը: Բոլոր այս ծրագրերը սկսում են աշխատել ԷՀՄ-ի միացման ժամանակ: Սկզբում թեստավորվում է հիշողությունը, այնուհետն ստուգվում են արտաքին սարքավորումների առկայությունն ու դրանց աշխատունակությունը: Այնուհետն կառավարումը փոխանցվում է օպերացիոն համակարգին (նկ. 13): Դրայվերը (մrivօr) ծրագիր է, որը սպասարկում է արտաքին սարքավորմանը: Այն օգտագործողին կամ ավելի բարձր մակարդակի ծրագրերին տալիս է ֆունկցիաների հավաքածու` ծրագրային ինտերֆեյս` տվյալ արտաքին սարքավորման կառավարման համար: Երկրորդ մակարդակը պատկանում է օպերացիոն համակարգերին: Դրանց կազմի մեջ սովորաբար մտնում են լրացուցիչ դրայվերները, որոնք ապահովում են աշխատանքն արտաքին սարքավորումների հետ, որոնք հայտնի չեն ներքին դրայվերներին:

Օպերացիոն համակարգն ավելի բարձր մակարդակի ծրագրերին տալիս է ֆունկցիաների հավաքածու (ծրագրային ինտերֆեյս), իսկ օգտագործողին` ուտիլիտների հավաքածու ն որոշ գործիքային ծրագրեր (օգտագործողի ինտերֆեյս): Երրորդ մակարդակին են պատկանում մնացած բոլոր ծրագրերը:

Նկ. 13. Ծրագրային միջոցների ստորակարգությունը:

2-րդ ն 3-րդ մակարդակի ծրագրերը պահվում են ֆայլերում: 1-ին մակարդակի ծրագրային ապահովումը մեքենայաանկախ է (օօոքսtօr-iոմօքօոմօոt): Այսինքն` յուրաքանչյուր միկրոպրոցեսորի կամ համակարգչի ընտանիքի համար տվյալ ծրագրերի հավաքածուն առանձնահատուկ է: ՕՀ-ն ունի մեքենայակախված միջուկ (էօrոօ1). այն ծրագրերի ոչ մեծ հավաքածու է, որի օգնությամբ իրականացվում է կոնկրետ տիպի ԷՀՄ-ի (ԷՀՄ-ի ընտանիքի, պրոցեսորի տիպի, ԷՀՄ-ի կոնկրետ ապարատային բաղադրիչների ն այլնի) առավել արդյունավետ կառավարում:

3.3. ՕՊԵՐԱՑԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Օպերացիոն համակարգը (ՕՀ) փոխկապված համակարգային ծրագրերի համախմբությունն է, որի նշանակությունը օգտագործողի համակարգչի հետ փոխգործունեության կազմակերպումն ու այլ ծրագրերի կատարումն է: ՕՀ-ն սովորաբար պահվում է համակարգչի արտաքին հիշողությունում (կոշտ մագնիսական կրիչի վրա): Համակարգիչը միացնելիս այն կարդացվում է սկավառակային հիշողությունից ն տեղադրվում օպերատիվ հիշողության մեջ: Այս գործընթացը կոչվում է ՕՀ-ի բեռնավորում: ՕՀ-ի ֆունկցիաներն են` 1. օգտագործողի հետ երկխ սության կազմակերպում, 2. տվյալների մուտքի/ելքի կառավարում, 3. ծրագրերի մշակման գործընթացի պլանավորում ն կազմակերպում, 4. ռեսուրսների բաշխում օպերատիվ հիշողությանը ն քեշ-հիշողությանը, պրոցեսորին, արտաքին սարքավորումներին, 5. ծրագրերի թողարկում, 6. սպասարկման ամենահնարավոր լրացուցիչ գործողությունների կատարում, 7. ինֆորմացիայի փոխանցում տարբեր ներքին սարքավորումներին, 8. օժանդակ սարքավորումների աշխատանքի ծրագրային ապահովում: Կախված միաժամանակ մշակվող խնդիրների ն օգտագործողների քանակից, որոնց կարող են սպասարկել ՕՀ-ները, տարբերվում է օպերացիոն համակարգերի երեք հիմնական դաս` − միաօգտագործող միախնդիրներ, որոնք սպասարկում են մեկ ստեղնաշար ն կարող են կատարել միայն մեկ խնդրի հետ կապված աշխատանք տվյալ պահին, − միաօգտագործող բազմախնդիրներ, որոնք ապահովում են զուգահեռ մի քանի խնդիրների մշակում (օրինակ` մի համակարգչին կարելի է միացնել մի քանի տպող սարք, որոնցից յուրաքանչյուրը կաշխատի իր խնդրի կատարման վրա), − բազմաօգտագործող բազմախնդիրներ, որոնք թույլ են տալիս մեկ համակարգչի մեջ բեռնավորել մի քանի խնդիր մի քանի օգտագործողի կողմից: Այդ օպերացիոն համակարգերը շատ բարդ են ն պահանջում են բավականաչափ մեքենայական ռեսուրսներ: Օրինակ` Պiոմօwտ 98 ՕՀ-ն բազմախնդիր է, Լiոսx ՕՀ-ն` բազմաօգտագործող, ԽՏ-ԾՕՏ –ը` միախնդիր, հետնաբար ն` միաօգտագործող: Լiոսx ն Պiոմօw NT ՕՀ-ները կարող են ապահովել բազմապրոցեսորային (16 պրոցեսորով) ԷՀՄ-ների աշխատանքը: Nօvօ11 NօtՊarօ ՕՀ-ն ցանցային է, սակայն ներկառուցված ցանցային միջոցներ ունեն նան Պiոմօw NT-ն ն Լiոսx-ը:

Օպերացիոն համակարգը համակարգչի ամենակարնոր բաղկացուցիչ մասերից է: Օպերացիոն համակարգի ն դրա ֆունկցիաների ճշգրիտ, միանշանակ սահմանում դեռնս տրված չէ, բայց անհատական համակարգչում որոշակիորեն ուրվագծված են դրա հետնյալ հիմնական ֆունկցիաները. • ամբողջ համակարգչի ն, առաջին հերթին, միկրոպրոցեսորի աշխատանքի կազմակերպում ն ղեկավարում տարբեր ծրագրերի հերթագայմամբ, • ընդհատումների մշակում ն համակարգչի ռեսուրսների օպտիմալ բաշխում ու դրանցից օգտվելու ժամկետների փոխհամապատասխանեցում, • օգտագործողի ն համակարգչի միջն երկխոսության կազմակերպում, կատարելիք ծրագրերի բեռնավորում, • օգտագործողի ն կիրառական ծրագրերի համար համակարգչի արտաքին հարմարանքների հետ շփման եղանակների ապահովում (iոtօrfaօօ), • տարբեր ռեժիմներում համակարգչի աշխատանքի կազմակերպում ու կառավարում: Օպերացիոն համակարգի հիմնական խնդիրը օգտագործողի ու համակարգչի տեխնիկական ն ծրագրային միջոցների, ծրագրային միջոցների ն համակարգչի սարքավորումների ու առանձին ծրագրային միջոցների միջն կապերի ապահովումն է:

3.3.1. ԽՏ Պ1NԾՕՊՏ ՕՊԵՐԱՑԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Ներկայումս աշխարհում համակարգիչների մեծ մասն աշխատում է Պiոմօwտ օպերացիոն միջավայրի այս կամ այն տարբերակի կառավարմամբ: Պiոմօwտ համակարգի հիմնական ֆունկցիաներն են` • միաժամանակ մի քանի ծրագրերի բեռնավորման հնարավորություն, առավել նս` նույն ծրագրի մի քանի պատուհանի բացում, • օգտագործողի փոխգործունեության միասնական եղանակ բոլոր Պiոմօwտ-հավելվածներով (միասնական օգտագործման ինտերֆեյս), • գրաֆիկական ռեժիմի ապահովում, • մեծ թվով բազմապիսի կիրառական ծրագրերի առկայություն, որոնք կարող են փոխգործակցել, • համակարգի մեջ ներկառուցված մուլտիմեդիային հնարավորությունների օժանդակություն, այսինքն` ձայնային ն տեսաինֆորմացիայի հետ աշխատանքի հնարավորություն,

•

ցանցային հնարավորությունների ներկառուցված օժանդակություն, այսինքն` աշխատանք 1ոtօrոօt-ում: Բնութագրենք Պiոմօwտ-ի առավել տարածված տարբերակները: Պiոմօwտ 95-ը հիբրիդային` 16- ն 32-կարգանի գրաֆիկական օպերացիոն համակարգն է: Դա Պiոմօwտ ընտանիքի առաջին համակարգն է, որի ինտերֆեյսն օգտագործվում է Պiոմօwտ-ի բոլոր հաջորդող տարբերակներում: Այս համակարգի ներքին հնարավորությունները ն տարածվածությունը հաշվի առնելով` կարելի է ենթադրել, որ այն դեռ երկար ժամանակ կտրուկ փոփոխությունների չի ենթարկվի: Պiոմօwտ NT-ն օպերացիոն համակարգ է, որն օգտագործում է անհատական համակարգիչների բոլոր հնարավորությունները: Պiոմօwտ NT-ն 32-կարգանի օպերացիոն համակարգ է` ներկառուցված ցանցային ապահովումով ն բազմաօգտագործելի միջոցներով: Այս օպերացիոն համակարգը հարմար է լոկալ ցանցի շրջանակներում աշխատող օգտագործողների, ինչպես նան խմբերի համար, որոնք աշխատում են մեծ նախագծերի վրա ն փոխանակվում տվյալներով: Պiոմօwտ 98 (2000)-ը նախատեսված է առանձին համակարգչի ղեկավարման համար, ունի տեղային ցանցեր ստեղծելու ն Համացանցի հետ համագործակցելու բոլոր անհրաժեշտ միջոցները: Սա բազմախնդիր օպերացիոն համակարգ է, քանզի հնարավորություն է տալիս միաժամանակ բացել մի քանի պատուհան, կատարել մի շարք աշխատանքներ տարբեր ծրագրերով: Հետագայում Պiոմօwտ 2000-ը փոխարինվել է Պiոմօwտ ՃՔ ն Պiոմօwտ Տօrvօr 2003 օպերացիոն համակարգերով, որոնք կառուցված են միննույն միջուկով (էօrոօ1): Պiոմօwտ ՕՀ-ն պրակտիկ գործունեություն իրականացնող համակարգ է, իսկ Պiոմօwտ 2003–ը` սերվերային: Հետագայում ստեղծվեցին Պiոմօwտ ՃՔ ՕՀ–ի տարբերակները (Պiոմօwտ ՃՔ Քrօfօտտiօոa1 Էմitiօո, Պiոմօwտ ՃՔ Էօոօ Էմitiօո) ն սերվիսային փաթեթները (Տօrviօօ Քaօէտ (ՏՔ1, ՏՔ2, ՏՔ3)): Յուրաքանչյուր սերվիսային փաթեթի ստեղծման շնորհիվ ՕՀ–ն ստացել է դրանում աշխատելու նոր հնարավորություններ (ֆունկցիաներ ն ուտիլիտներ): Պiոմօwտ Մiտta-ն ունի բարելավված անվտանգության ն հուսալիության համակարգ գնի ն աշխատանքի արդյունավետության հետ մեկտեղ: Պiոմօwտ Մiտta-ի մեջ ներառված են նոր ֆունկցիաներ, որոնք ապահովում են անվտանգությունը ն գործողություններ, որոնք ուղղված են համակարգիչների պաշտպանությանը վերջին սերնդի ամենահնարավոր վտանգներից (վիրուսներ, վնասակար ծրագրային միջոցներ ն այլն): Պետք է նշել, որ Պiոմօwտ Մiտta օպերացիոն համակարգի պահանջներից է նվազագույնը 1ՀԲ օպերատիվ հիշողությունը: Պiոմօwտ 7-ը Պiոմօwտ NT ընտանիքի օպերացիոն համակարգն է, որը ստեղծվել է Պiոմօwտ Մiտta-ից հետո: Այս ՕՀ-ի մեջ են մտել այնպիսի մշակումներ, որոնք բաց էին թողնվել Պiոմօwտ Մiտta-ի մեջ (նորություններ ինտերֆեյսում ն ներկառուցված ծրագրերում):

3.3.2. Լ1NՍՃ ՕՊԵՐԱՑԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Լiոսx-ը Սոix ընտանիքին նմանություն ունեցող ՕՀ է, որն այսօր ամենաժամանակակից, կայուն ն արագ զարգացող ՕՀ-ն է: ՈՒնի բոլոր այն հնարավորությունները, որոնք հատուկ են Սոix ընտանիքի ՕՀ-ներին: Ահա այդ հնարավորություններից մի քանիսը: 1. Ռեալ բազմախնդրություն: Այս համակարգում բոլոր պրոցեսներն անկախ են. դրանցից ոչ մեկը չպետք է խանգարի մյուս խնդիրների կատարմանը: Դրա համար միջուկն իրականացնում է կենտրոնական պրոցեսորի ժամանակի բաժանման ռեժիմը` հաջորդաբար յուրաքանչյուր պրոցեսի համար առանձնացնելով ժամանակի միջակայքեր` դրանց կատարման համար: 2. Բազմաօգտագործող հասանելիություն (թույլտվություն): Լiոսx-ը ոչ միայն բազմախնդիր ՕՀ է, այլ նան բազմաօգտագործող: Ընդ որում` Լiոսx-ը կարող է հատկացնել օգտագործողներին բոլոր համակարգային ռեսուրսները, որոնք աշխատում են հօտt-ի հետ տարբեր հեռացված տերմինալների միջոցով: 3. Կատարվող ծրագրերի համատեղ օգտագործում: Եթե անհրաժեշտ է միաժամանակ բեռնավորել որնէ հավելվածի մի քանի պատճեն (կա՛մ մի օգտագործողը բեռնավորում է մի քանի նմանատիպ խնդիր, կա՛մ տարբեր օգտագործողներ բեռնավորում են միննույն խնդիրը), ապա հիշողության մեջ բեռնավորվում է այդ հավելվածի օգտագործվող կոդի միայն մեկ պատճենը, որն օգտագործվում է միաժամանակ կատարվող նմանատիպ բոլոր խնդիրներում: 4. Ընդհանուր գրադարաններ: Գրադարաններն ընթացակարգերի հավաքածուն են, որն օգտագործվում է ծրագրերի կողմից տվյալների մշակման համար: Գոյություն ունի ստանդարտ գրադարանների որոշակի քանակություն: 5. Ֆայլային համակարգերի տարբեր ֆորմատների օժանդակություն: Լiոսx-ն օժանդակում է ֆայլային համակարգերի մեծ թվով ֆորմատների` ներառելով ԾՕՏ ն ՕՏ/2 ՕՀ-ների ֆայլային համակարգերը, ինչպես նան ժամանակակից ֆայլային համակարգերը: Լiոսx-ի ֆայլային համակարգը (Տօօօոմ Էxtօոմօմ Fi1օ Տ7տtօո (օxt2fտ)) թույլ է տալիս արդյունավետ օգտագործել սկավառակային տարածությունը: 6. Ցանցային հնարավորություններ: Լiոսx-ն ապահովում է TՇՔ/1Ք արձանագրությունների ամբողջ հավաքածու` ցանցում աշխատելու համար:

3.3.3. ԽՃՇ ՕՏ ՕՊԵՐԱՑԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Խaօ ՕՏ-ը (Խaօiոtօտհ Օքօratiոջ Տ7տtօո) մասնագիտացված գրաֆիկական օպերացիոն համակարգերի ընտանիքն է: Այն մշակված է Ճքք1օ կորպորացիայի կողմից Խaօiոtօտհ համակարգիչների խմբի համար: ԻՏ ոլորտի փորձագետների մեծ մասը Խaօ ՕՏ-ը համարում է գրաֆիկական ռեժիմով առաջին ժամանակակից օպերացիոն համակարգերից մեկը: Խaօ ՕՏ օպերացիոն համակարգն իր հիմնական մրցակից ԽՏ Պiոմօwտ-ի համեմատ ունի հետնյալ հիմնական հատկանիշները. • օպերացիոն համակարգի հուսալիություն ն կայունություն. Խaօ ՕՏ-ը ստեղծվել է Խaօiոtօտհ համակարգիչների համար, ինչը վկայում է դրանց ամբողջական համատեղելիության մասին: Այս համակարգում հավելվածների բեռնավորումը կատարվում է ավելի արագ: Անհրաժեշտ է նշել, որ Խaօ ՕՏ-ում համակարգային ռեսուրսների բացակայությունը բացառում է մի շարք խնդիրների առաջացումը: • Համակարգի օգտագործման հարմարավետություն ն գործնական դիզայն. Խaօ ՕՏ-ը պարզ է հավելվածների տեղադրման ն հեռացման մեջ, քանի որ այն, բացառությամբ որոշ առանձին ծրագրերի, տեղեր չի թողնում համակարգային ռեեստրում (այն այստեղ գոյություն չունի): • Անվտանգություն. Խaօ ՕՏ օպերացիոն համակարգի կառավարմամբ համակարգիչները գրեթե չեն վարակվում վնասակար ծրագրերից ն կայուն են դեպի անձնական ինֆորմացիան չթույլատրված մուտքի նկատմամբ: Թերություններից են բարձր գինը, ծրագրային ապահովման մաս կազմող ծրագրային միջոցների սակավությունը, ոչ ճկուն օգտագործման ինտերֆեյսը:

3.3.4. ՃNԾRՕ1Ծ ՕՊԵՐԱՑԻՈՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳ

Ճոմrօiմ օպերացիոն համակարգը նախատեսված է գրպանի անհատական համակարգիչների, սենսորային էկրանով համակարգիչների (պլանշետային), նեթբուքների, սմարտբուքների համար ն կազմված է Լiոսx-ի միջուկի հիման վրա: Ճոմrօiմ օպերացիոն համակարգի հիմնական ֆունկցիաներն են` 1. Java հավելվածների ստեղծում, որոնք կառավարում են սարքավորումները` մշակված Օօօջ1օ գրադարանների միջոցով, 2. հավելվածների կատարման համար Ծa1viէ վիրտուալ մեքենայի օգտագործում, որն օպտիմալացված է շարժական հեռախոսների համար,

3. 2Ծ/3Ծ գրաֆիկայի, պատկերների, աուդիո ն վիդեո օժանդակության իրականացում, 4. տվյալների պահման համար ՏՕԼitօ ՏԲԿՀ, 5. ՕՏԽ, 3Օ, 81սօtօօtհ, Պi-Fi, ԷԾՕԷ, ՕՔՏ, ֆոտո ն տեսախցիկի ծառայությունների հասանելիություն, 6. ՏԽՏ ն Է-Խai1 ծառայությունների հնարավորություն:

3.4. ՖԱՅԼ: ՖԱՅԼԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ԴՐԱ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ֆայլը համակարգչային սկավառակի անվանական տարածքն է, այսինքն` ֆայլն ունի անուն ն պարունակություն: Գրեթե բոլոր ծրագրերը ն տվյալները պահվում են ֆայլերում: Ֆայլի պարունակությունը կիրառական ծրագրի աշխատանքի կոդավորված արդյունքն է: Ըստ պահվող ինֆորմացիայի տիպի` ֆայլերը բաժանվում են ծրագրերի, տեքստային, գրաֆիկական, ձայնային տիպերի ն այլն: Ֆայլերի ծավալը չափվում է բայթերով, կիլոբայթերով ն այլն: Բոլոր ժամանակակից ՕՀ-ներն ապահովում են ֆայլային համակարգի ստեղծում, որը նախատեսված է տվյալների պահման համար: Ֆայլային համակարգի հիմնական ֆունկցիաները կարելի է բաժանել երկու խմբի` 1. ֆայլերի հետ աշխատելու ֆունկցիաներ (ֆայլերի ստեղծում, վերանվանում, հեռացում ն այլն), 2. ֆայլերում պահվող տվյալների հետ կապված աշխատանքի ֆունկցիաներ (տվյալների ձայնագրում, ընթերցում, փնտրում ն այլն): Գոյություն ունի ֆայլային համակարգի կազմակերպման երկու հիմնական տարբերակ` • FՃT (Fi1օ Ճքք1iօatiօո TaԵ1օ). այն, ըստ կազմակերպման սկզբունքի, նման է գրքի բովանդակության, քանի որ ՕՀ-ն այն օգտագործում է ֆայլի փնտրման ն ֆայլերի խմբերի որոշման համար: FՃT աղյուսակի չափը սահմանափակ է: Գոյություն ունեն FՃT-ի տարբերակներ (12-կարգանի, 16-կարգանի, 32-կարգանի) տարբեր օպերացիոն համակարգերի համար` կախված հիշողության ծավալից: • NTFՏ (Nօw Tօօհոօ1օջ7 Fi1օ Տ7տtօո). նոր տեխնոլոգիաների ֆայլային համակարգն է: Համարվում է բավական հեռանկարային ուղղություն ֆայլային համակարգում, ապահովում է ֆայլերի անունների երկարությունը ն համակարգի անվտանգությունը: NTFՏ բաժնի ծավալը սահմանափակված չէ: NTFՏ համակարգը թույլ է տալիս տնտեսել սկավառակի վրա տեղ` սեղմելով հենց սկավառակը, առանձին թղթապանակները ն ֆայլերը:

Ըստ օգտագործման տիպի` ֆայլերը կարելի է բաժանել հետնյալ խմբերի. 1. համակարգային ֆայլեր, 2. օգտագործողի ֆայլեր (օգտագործողի կողմից ստեղծված ն համակարգի ոչ մի բաղադրյալ մասին չպատկանող ֆայլեր), 3. փոփոխվող ն անփոփոխ ֆայլեր: Այսօրվա օպերացիոն համակարգերում, մասնավորապես` Պiոմօwտ ՃՔ-ում, ֆայլն ունի հետնյալ ստանդարտները. • ֆայլի անունն ունի 1÷256 սիմվոլի երկարություն, • ֆայլի անվանման սիմվոլները կա՛մ լատինական տառեր են, կամ թվեր, կամ որոշ հատուկ սիմվոլներ, որոնցում Տքaօօ-ը չի մտնում, • ֆայլի անունը կարող է ունենալ ընդլայնում մեկից մինչն չորս սիմվոլ, ընդ որում` ընդլայնումը բաժանվում է ֆայլի անունից կետով: Օրինակ` aոոa.մօօ: Ֆայլի ընդլայնումն իր անվանումից անջատվում է կետով, որը տարբեր համակարգչային միջավայրերում կարող է ն՛ երնալ, ն՛ չերնալ: Ֆայլի անունը կարող է կազմված լինել թվերից կամ տառային սիմվոլներից: Այն ֆայլերը, որոնք ունեն .օxօ, .Եat, .օօո (կապված ինտերնետ ցանցի շահագործման հետ), նան .vԵտ ընդլայնումներ, կոչվում են թողարկիչ ֆայլեր, ն դրանց աշխատանքի արդյունքում ստացվում է որոշակի «արտադրանք»: Օրինակ՝ ԽՏ-ԾՕՏ համակարգի օօոոaոմ.օօո ֆայլն աշխատեցնելու դեպքում ստանում ենք համակարգչի հիշասարքին «անմիջական մոտեցման» հնարավորություն:

Այդ նույն ֆայլի անալոգը՝ Պ1N.օօո-ը, նույն գործողությունը կատարում է Պ1NԾՕՊՏ թաղանթ-համակարգի միջավայրում: Fօrոat.օօո ֆայլի աշխատանքի արդյունքում ստանում ենք սկավառակների ֆորմատացման (ձնայնացման) հնարավորություն: Ճսtօօxօօ.Եat ֆայլը հնարավորություն է ստեղծում կատարել անցումներ մի միջավայրից մյուսը, ն համակարգչի բեռնավորումից հետո մոնիտորի էկրանին հայտնվում է միջավայրի թողարկիչ ֆայլի գործողության արդյունքը: Ֆայլերի այն տիպերը, որոնք ունեն .տ7տ, .Եiո, .iոi ն այլ ընդլայնումներ, կոչվում են համակարգային ֆայլեր ն կարգավորում են աշխատանքներն օպերացիոն համակարգում: Սկավառակների անուններ: ԱՀ-ի վրա սկավառակներն անվանվում են առանձին լատինական տառերով ն լրացվում են երկու կետով, որպեսզի հնարավոր լինի տարբերել դրանք սովորական ֆայլի անունից: Օրինակ` 8:, F: կամ Շ: :

Սովորաբար ԱՀ-ի վրա սկավառակներն ունեն հետնյալ անունները. • կոշտ սկավառակներ` Շ: , • կոմպակտ-սկավառակներ` Ծ: , • ցանցային դիսկեր` սկսվում են F: -ով ն ավարտվում Z:- ով: Կոշտ սկավառակի վրա ֆայլերի քանակը շատ մեծ է (հասնում է տասնյակ հազարների): Ֆայլերով աշխատելու համար անհրաժեշտ է դրանք դասակարգել, բաժանել խմբերի: Ֆայլերի կառուցվածքը սկավառակների վրա միշտ ունի ծառի տեսք (նկ. 14):

Նկ. 14. Ֆայլային համակարգի կառուցվածքը:

Նկարում բերված ֆայլերը միացված են ըստ իրենց նշանակության, տրամաբանական խմբերի: Այդ խմբերը ներկայացնում են թղթապանակների հավաքածուն: Թղթապանակների ամբողջ ստորակարգությունը կոչվում է կատալոգների ծառ: Իսկ ծառի ամենավերնի մասը կոչվում է արմատային կատալոգ: Կարնորագույն ֆայլերը ֆիքսում են ելման կետը համակարգչի հիշասարքի վրա, որից սկսած` հնարավոր է դառնում ինֆորմացիայի ներածումը: Այս ֆայլերի բացակայության դեպքում անհնար է կատարել որնէ աշխատանք համակարգչում: Ֆայլերի այն տիպերը, որոնք ունեն .txt, .մօօ, .wri ընդլայնումներ, հիմնականում պարունակում են փաստաթղթեր կամ այլ տեքստեր, օգտագործվում են խմբագրական աշխատանքների, այսօր արդեն` գովազդների ձնավորման համար:

3.5. ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ

ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ

ԱՊԱՀՈՎՈՒՄ

Համակարգային ծրագրերի համախմբությունը ժամանակակից անհատական համակարգիչներում ընդարձակ է ու բազմազան: Դրանք են` • օպերացիոն համակարգեր, • դրայվեր-ծրագրեր, • թաղանթ-ծրագրեր, • օպերացիոն ծրագրային թաղանթներ, • օժանդակ ծրագրեր: Օպերացիոն համակարգը համակարգչի ամենակարնոր բաղկացուցիչ մասերից է: Օպերացիոն համակարգի ն դրա ֆունկցիաների ճշգրիտ, միանշանակ սահմանում դեռնս տրված չէ, բայց անհատական համակարգչում որոշակիորեն ուրվագծված են դրա ֆունկցիաները` • ամբողջ համակարգչի ն, առաջին հերթին, միկրոպրոցեսորի աշխատանքի կազմակերպումը ն ղեկավարումը տարբեր ծրագրերի հերթագայմամբ, • ընդհատումների մշակումը ն համակարգչի ռեսուրսների օպտիմալ բաշխումն ու դրանցից օգտվելու ժամկետների փոխհամապատասխանեցումը, • օգտագործողի ն համակարգչի միջն երկխոսության կազմակերպումը, • օգտագործողի ն կիրառական ծրագրերի համար համակարգչի արտաքին հարմարանքների հետ շփման եղանակների ապահովումը (iոtօrfaօօ), • տարբեր ռեժիմներում համակարգչի աշխատանքի կազմակերպումը ն կառավարումը: Օպերացիոն համակարգի հիմնական խնդիրը օգտագործողի ն համակարգչի տեխնիկական ու ծրագրային միջոցների, ծրագրային միջոցների ն համակարգչի սարքավորումների ու առանձին ծրագրային միջոցների միջն կապերի ապահովումն է: Օպերացիոն համակարգի հիմնական ֆունկցիաներն են` • ֆայլերի կառավարում արտաքին հիշողության սարքերի վրա, • օգտագործողի համար անհրաժեշտ կիրառական ծրագրերի թողարկում, • հիմնական արտաքին սարքավորումների կառավարում, • օգտագործողի հետ փոխգործունեության կազմակերպում: Դրայվեր-ծրագրերը փոխադարձ կապ են ապահովում ավելի բարձր մակարդակի ծրագրային համակարգերի ն արտաքին սարքավորումների (մկնիկ, ստեղնաշար, մոնիտոր ն այլն) միջն: Դրայվերն անհրաժեշտ է համակարգչին միացված սարքավորման հստակ ն անխափան աշխա63

տանքն ապահովելու համար: Յուրաքանչյուր արտաքին սարքավորում ունի իր դրայվերը: Թաղանթ-ծրագրերն ապահովում են համակարգչի վրա աշխատանքի ավելի հարմար ն տեսանելի եղանակները: Դրանցից են Nօrtօո Շօոոaոմօr-ը, ՃTrօօ-ն, Քrօ-Օօ1մ-ը ն այլն: Օպերացիոն ծրագրային թաղանթներն այն ծրագրային համակարգերն են, որոնք, բացի սովորական թաղանթ-ծրագրերի ֆունկցիաներից, կատարում են նան օպերացիոն համակարգերի մի շարք ֆունկցիաներ: Օժանդակ ծրագրերը, որոնց հաճախ անվանում են ուտիլիտներ, նախատեսված են տվյալների հավաքածուների ն ինֆորմացիոն զանգվածների հետ տարբեր գործողությունների կատարման, մեքենայի առանձին հանգույցների տեխնիկական վիճակի ախտորոշման ն այլ նպատակների համար: Դրանք հաճախ միավորված են լինում մեկ համալիրի մեջ ն ունենում են մեկ ընդհանուր անվանում` Nօrtօո Սti1itiօտ, ՔՇ Tօօ1տ Ծօ1սxօ ն այլն: Դրանցից են արխիվատորները (ՊiոRar, ՊiոZiք), ֆայլ-մենեջերները (Tօta1 Շօոոaոմօr)` ֆայլերի կառավարման համակարգերը, սարքերի ուտիլիտները, անվտանգության ծրագրերը ն այլն: Կոմունիկացիոն ծրագրերը նախատեսված են տեղային համակարգչային ցանցերի շրջանակներում տարբեր համակարգիչների միջն տվյալների փոխանակման համար, ն եթե համակարգիչը հագեցած է մոդեմներով, ապա դրանք ապահովում են նան ինֆորմացիայի հաղորդումը կապի հեռախոսային ն այլ ցանցերով (Ծօտէ Լiոէ, ԼaքԼiոէ 111, ԼԷՃՃNԾ ն այլն): Ախտորոշման ծրագրերը (Շհօօէ-it, Ծiտէ Tօօհոiօiaո Ճմvaոօօմ ն այլն) նախատեսված են համակարգչի առանձին հանգույցների աշխատունակությունը ստուգելու, ինչպես նան դրա կառուցվածքային կազմի, սարքավորումների առանձին բնութագրերի վերաբերյալ ինֆորմացիա ստանալու համար: Հակավիրուսային ծրագրերը (Nօrtօո Ճոtivirստ, Խaտքօrտէ7 Ճոtivirստ, Ծօօtօr ՊօԵ ն այլն) թույլ են տալիս պարզել` համակարգիչը որնէ վիրուսով վարակված է, թե ոչ: Այդ ծրագրերն անհրաժեշտության դեպքում վնասազերծում են վիրուսները: Կան նան այլ օժանդակ ծրագրեր, որոնք նախատեսված են սկավառակների վրա ինֆորմացիայի պահուստային պատճեններ ստեղծելու, տվյալների տեղաբաշխման, հիշողության ղեկավարման ն այլ նպատակների համար:

3.6. ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ:

ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՖՈՒՆԿՑԻԱՆԵՐԸ

Համակարգչում նույնիսկ տասնյակ հազարավոր ծրագրերի առկայության դեպքում օգտագործողին երբեմն անհրաժեշտ է լինում կատարել գործողություն, ինչը հնարավոր չէ եղած ծրագրերով: Նման դեպքերում օգտագործվում են ծրագրավորման լեզուների համակարգեր, այսինքն` նոր ծրագրերի ստեղծման համար նախատեսված համակարգեր:

Ծրագրավորման լեզուների համակարգը ծրագրային միջոցների համախումբն է նոր ծրագրերի մշակման համար կոնկրետ ծրագրավորման լեզվով: Ժամանակակից ծրագրավորման լեզուների համակարգերը սովորաբար օգտագործողներին ներկայացնում են ծրագրերի մշակման հզոր ն հարմար միջոցներ: Դրանք ներառում են` 1. մշակման ինտեգրված միջավայր, 2. երկխոսության միջավայր, 3. աշխատանքի բազմապատուհանային ռեժիմ, 4. տեքստային խմբագրիչ, 5. կոմպիլյատոր (օօոքi1օr) ն ինտերպրետատոր (iոtօrքrօtօr), 6. կապերի խմբագրիչ, 7. ստանդարտ ծրագրերի ն ֆունկցիաների մեծ գրադարաններ, 8. հզոր գրաֆիկական գրադարաններ, 9. գրադարանների հետ աշխատելու համար ուտիլիտներ, 10. շտկման ն թեստավորման միջոցներ, 11. այլ սպեցիֆիկ առանձնահատկություններ: Դասական ծրագրավորման համակարգի սխեմային համապատասխան կարելի է առանձնացնել ծրագրի ստեղծման գործընթացի երեք տարր` ա) ելակետային ծրագրի տեքստի խմբագրիչ, բ) ավտոմատացված նախագծման ենթահամակարգ, գ) երկխոսության կազմակերպման գրաֆիկական ձների խմբագրիչ: Տեքստային խմբագրիչը ծրագրի ստեղծման գործընթացի սկզբնական տարրն է: Այն թույլ է տալիս պատրաստել ն մտցնել փոփոխություններ ելակետային ծրագրերի տեքստի մեջ: Ծրագրերի բարձր մակարդակի լեզվից մեքենայականին անցման համար օգտագործվում են թարգմանիչ ծրագրեր: Դրանցից են ասեմբլերները: Չնայած սարքավորումների միջն տարբերությանը` հաշվիչ մեքենաներում ասեմբլերները հաճախ իրար նման են (տարբերվում են միայն մեքենայական հրամանների ներկայացումով): Թարգմանիչների տիպերից են կոմպիլյատորները ն ինտերպրետատորները: Կոմպիլյատորը ծրագիր է, որը կատարում է ծրագրի տեքստի թարգմանում բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզվից մեքենայական լեզվի: Ինտերպրետատորը թարգմանիչի տիպ է, որն իրականացնում է ելակետային ծրագրի հրամանային մշակումն ու կատարումը: Կոմպիլյացիայի վերջնական արդյունքն է օբյեկտային մոդուլը (կոմպիլյատորի մեկանգամյա բեռնումը ստեղծում է մեկ օբյեկտային մոդուլ): Օբյեկտային մոդուլների վրա հետագա աշխատանքը կատարվում է կապերի խմբագրիչով: Հաճախ կոմպիլյատորները կամ ինտերպրետատորները միացվում են տեքստային խմբագրիչներին տեքստի ներմուծման ն տեքստային ծրագրերի ուղղման համար: Կապերի խմբագրիչի հիմնական նպատակն է

ավարտել աշխատանքի այն մասը, որը սկզբունքորեն չէր կարող կատարվել կոմպիլյատորով (մի քանի մոդուլների միավորումով): Կապերի խմբագրիչից կախված չէ ծրագրի կատարման արդյունավետությունը. դա կատարվում է կոմպիլյացիայի միջոցով: Սակայն կապերի խմբագրիչից կարող է կախված լինել համակարգչի հիշողության օգտագործման արդյունավետությունը, քանի որ կապերի խմբագրման ժամանակ է որոշվում պատրաստի ծրագրի իրական չափը: Ծրագրավորման համակարգերի էական առանձնահատկությունն է ենթածրագրերի գրադարանների առկայությունը: Ըստ տեխնիկական կազմի` գրադարանները լինում են` 1. ելակետային լեզվի ֆունկցիաների գրադարաններ, 2. ծրագրավորման համակարգի հետ աշխատող օպերացիոն համակարգի ֆունկցիաների գրադարաններ: Գրադարանները լինում են ստատիկ ն դինամիկ: Ստատիկ գրադարանները պրոցեդուրաներ են ն ստանդարտ ֆունկցիաներ: Դինամիկ գրադարանների բաղադրյալները միացվում են ծրագրերին դրանք աշխատացնելիս: Ըստ ֆունկցիոնալ լրացման` ժամանակակից ծրագրավորման համակարգերի կազմի մեջ օգտագործվող գրադարանները կարելի է դասակարգել` • ֆունկցիաների, պրոցեդուրաների գրադարանների, • դասերի գրադարանների, • բաղադրիչների գրադարանների: Ծրագրի շտկումը կատարվում է ձեռքով: Ի տարբերություն շտկման` թեստավորումը չի բացահայտում թերությունների պատճառները ծրագրերում, այլ ընդամենը հայտնաբերում է դրանք: Թեստավորման նպատակը ծրագրում գոյություն ունեցող սխալների հայտնաբերումն է: Իսկ շտկման նպատակն է ծրագրում գոյություն ունեցող սխալների հայտնաբերումը ն այդ սխալների պատճառների վերացումը: Ծրագրի շտկումը սկսվում է թեստավորման պլանի կազմումից: Այդպիսի պլան պետք է կազմի յուրաքանչյուր ծրագրավորող: Պլանի կազմումը հիմնվում է սխալների աղբյուրների ն բնույթի մասին հասկացողության վրա: Սխալների հիմնական աղբյուրներն են` ա) խնդրի լուծման մաթեմատիկական մոդելի կամ ալգորիթմի անբավարար մշակումը, բ) ալգորիթմի սխեմայի կամ ալգորիթմական լեզվով դրա գրառման միջն համապատասխանության խախտումը, գ) ելակետային տվյալների սխալ ներկայացումը, դ) անուշադրությունը ծրագրում ելակետային տվյալներ մուտքագրելիս:

Հաշվի առնելով սխալների աղբյուրների բազմազանությունը` թեստավորման պլանը կազմելիս սխալները դասակարգվում են երկու տիպի` շարահյուսական ն իմաստաբանական (սեմանտիկ): Շարահյուսական սխալները ծրագրավորման լեզվի կառուցվածքի (թվերի, փոփոխականների, ֆունկցիաների, արտահայտությունների, օպերատորների, ենթածրագրերի) գրառման մեջ առաջացող սխալներն են: Իմաստաբանական սխալները կապված են գործողությունների սխալ բովանդակության ն մեծությունների անթույլատրելի արժեքների օգտագործման հետ: Շարահյուսական սխալների մեծամասնության հայտնաբերումը ավտոմատացված է հիմնական ծրագրավորման համակարգերում: Տրանսլյատորի ն արտաքին կապերի խմբագրիչի կողմից շարահյուսական սխալների վերացումից հետո անցում է կատարվում դեպի հաջորդ փուլ` ծրագրի կատարում համակարգչի վրա մեքենայական լեզվով. ծրագիրը բեռնավորվում է օպերատիվ հիշողության մեջ, ծրագրի հետ համապատասխանաբար մուտքագրվում են ելակետային տվյալներ, ն սկսվում է հաշվումը: Սխալների հայտնաբերումը ելակետային տվյալներ մուտքագրելիս կամ հաշվարկի ընթացքում բերում է հաշվարկի ընդհատման, ն դուրս է բերվում ախտորոշող հաղորդագրություն: Սակայն սխալների մասին հաղորդագրությունների բացակայությունը չի նշանակում, որ դրանք ընդհանրապես գոյություն չունեն ծրագրում: Թեստավորման պլանը կատարում է ստացված արդյունքների ճշտության ստուգում տարբեր թույլատրելի ելակետային տվյալների համար: Տարածված ծրագրավորման լեզուների համար գոյություն ունեն ծրագրավորման լեզուների բազմապիսի համակարգեր: Պարզ է, որ ծրագրավորողները նախընտրում են այն համակարգերը, որոնք հեշտ են օգտագործման մեջ, թույլ են տալիս ստանալ արդյունավետ ծրագրեր, ունեն ֆունկցիաների (ենթածրագրերի) մեծ գրադարան ն նախագծվող ծրագրերի մշակման համար հզոր հնարավորություններ: Որպես այդ ծրագրավորման համակարգերի օրինակ` կարելի է նշել TսrԵօ С, TսrԵօ Շ++, TսrԵօ Քaտօa1, Խiօrօտօft С, Խiօrօտօft 8aտiօ համակարգերը: Առավել տարածում են ստացել Ծօ1քհi, Մiտսa1 8aտiօ, Մiտսa1 Շ++, Java ծրագրավորման համակարգերը: Անհատական համակարգիչների համար ծրագրեր գրող ծրագրավորողների մոտ մեծ ճանաչում են գտել ՕԵյօօt Քaտօa1, 8aտiօ, Շ, Շ++ ն Java ծրագրավորման լեզուները: Բերենք կարճ տեղեկություններ նշված լեզուների վերաբերյալ: 8aտiօ լեզուն ստեղծվել է 1964 թ. Տոմաս Կունտի ն Ջոնսոն Կեմենի կողմից որպես սկսնակների համար նախատեսված լեզու, որը հեշտացնում է պարզ ծրագրեր գրելը: Գոյություն ունեն դրա տարբերակներ, որոնք քիչ համատեղելի են: 8aտiօ-ը լայնորեն տարածված է

միկրոհամակարգիչներում, այն հեշտ է ուսուցման համար, սակայն գրեթե նախատեսված չէ մեծ ն բարդ ծրագրերի ստեղծման համար: Քaտօa1 լեզուն մշակվել է 1970 թ. Նիկլաուս Վիրտի կողմից ուսանողներին ծրագրավորում սովորեցնելու նպատակով: Այն թույլ է տալիս գրել ծրագրեր, որոնք հեշտ են կարդացվում նույնիսկ սկսնակի կողմից ն պարունակում են տարրեր, որոնք անհրաժեշտ են ծրագրավորման խիստ ոճի պահպանման համար (կոչվում է կառուցվածքային ծրագրավորում), ինչը հեշտացնում է բարդ ծրագրերի մշակումը: Դա մեծ ճանաչում բերեց Քaտօa1 լեզվին, որն իր նախնական վիճակում ուներ բավականին սահմանափակ հնարավորություններ, քանի որ նախատեսված էր ուսումնական նպատակների համար, սակայն հետագայում դրանում մտցվեցին լրացումներ, որոնք այն դարձրեցին առավել օգտակար պրակտիկ օգտագործման մեջ: Ծրագրավորման Շ լեզուն ստեղծվել է 1972 թ. Դենիս Ռիչի կողմից այսօր արդեն լայնորեն տարածված Սոix օպերացիոն համակարգի ստեղծման համար: Շ-ն միացնում է բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզվի հատկությունները համակարգչի ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման հնարավորության հետ, որը սովորաբար ապահովվում է միայն Ասեմբլեր լեզվով ծրագրավորման համար: Շ-ն անքան էլ պարզ լեզու չէ սովորելու համար ն պահանջում է մանրակրկիտ աշխատանք ծրագիր գրելիս: Չնայած դրան` այն թույլ է տալիս գրել բարդ ն բավական բարձր արդյունավետությամբ ծրագրեր: Լայն տարածում են ստացել Շ լեզվի իրականացումները 8օr1aոմ (TսrԵօ Շ++, 8օr1aոմ Շ++), Խiօrօտօft (Խiօrօտօft Շ++, Մiտսa1 Շ++) ն Տ7ոaոtօօ ֆիրմաներում: Դրանք ապահովում են դասական Շ –ի ն Շ++ -ի հետ աշխատանքը, ինչպես ԾՕՏ-ի, այնպես էլ Պiոմօwտ-ի համար ծրագրերի ստեղծումը: Բացի Շ-ից, Շ++ -ից, Քaտօa1-ից ու 8aտiօ-ից` օգտագործվում են նան շատ այլ ծրագրավորման լեզուներ: Ծօ1քհi միջավայրն առաջատար ծրագրավորման համակարգերից է, որն օգտագործվում է ժամանակակից ծրագրային միջոցների մշակման համար մարդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում (առաջնահերթ` ԽՏ Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգի հավելվածների մշակման համար): Ծօ1քհi համակարգը հիմնված է ՕԵյօօt Քaտօa1 ծրագրավորման լեզվի օգտագործման վրա, որը Քaտօa1 դասական ծրագրավորման լեզվի տրամաբանական շարունակությունն ու զարգացումն է: Java-ն հայտնի է որպես առարկայաուղղորդված նորագույն լեզու, որը թույլ է տալիս ստեղծել այնպիսի ծրագրեր, որոնք կարող են օգտագործվել ցանկացած հարթության մեջ` առանց որնէ լրացուցիչ մշակման: Java-ն լայնորեն կիրառվում է ինտերնետում, ն դրա ամենատարածված կիրառումը ոչ մեծ ծրագրերն են: Դրանք կոչվում են ապլետներ, բեռնավորվում են բրաուզերի մեջ ն կազմում վեբ-էջերի մասը:

ՇՕ-ն առարկայաուղղորդված ծրագրավորման լեզու է, որը մշակվել է 1998-2001 թթ. Խiօrօտօft կազմակերպությունում որպես հիմնական լեզու հավելվածների մշակման նպատակով Խiօrօտօft.NԷT Fraոօwօrէ-ի համար: ՇՕ-ն պատկանում է Շ ծրագրավորման լեզուների ընտանիքին, որոնց շարահյուսությունն առավել մոտ է Շ++ ն Java լեզուներին: Փորձագիտական համակարգերի ստեղծման համար օգտագործվում են Լiքտ ն Քrօ1օջ ծրագրերը, ինֆորմացիոն համակարգերի համար հայտնի է Շ1iքօr ծրագիրը ն այլն:

3.7. ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ԾՐԱԳՐԱՅԻՆ ԱՊԱՀՈՎՈՒՄ:

ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ ԵՎ ԾՐԱԳՐԵՐ

Կիրառական ծրագրային ապահովման (ԿԾԱ-ի) խնդիրն է մարդու գործունեության կոնկրետ տիպի ավտոմատացումը: Մշակված են ն օգտագործվում են հարյուր հազարավոր տարբեր կիրառական ծրագրեր: Լայնորեն կիրառվում են հետնյալ ծրագրերը. • համակարգչի վրա տեքստերի պատրաստում (տեքստային խմբագրիչներ), • աղյուսակային տվյալների մշակում (աղյուսակային պրոցեսորներ), • տվյալների զանգվածների մշակում (տվյալների հենքերի կառավարման համակարգեր), • գրաֆիկական խմբագրիչներ, • հաշվապահական ծրագրեր, • մաթեմատիկական համակարգեր ն ծրագրեր: Տեքստային խմբագրիչները ն հրատարակչական համակարգերը հնարավորություն են տալիս ստեղծել փաստաթղթեր: Տեքստային խմբագրիչները մտնում են համակարգչի կիրառական ծրագրային ապահովման կազմի մեջ, որոնք հնարավորություն են տալիս ստեղծել գործավարական փաստաթղթեր` անկախ դրանց չափից ն բարդությունից: Խiօrօտօft Օffiօօ-ը ծրագրային հատուկ փաթեթ է, ուր միավորված են գործավարական աշխատանքների իրականացման տարատեսակ ծրագրեր: Գործավարությունը բնորոշվում է ինֆորմացիայի ներկայացման առանձնահատուկ ձներով, որոնցից են «գործավարական չափածոյով» գրված տեքստերը, թվային արժեքներով աղյուսակները, գործավարական գրաֆիկայի տարրերը: Խiօrօտօft Օffiօօ փաթեթում առանձնացված են այն հիմնական ինֆորմացիոն կառուցվածքները, որոնք ընկած են ցանկացած գործավարության հիմքում, ն ստեղծված են հուսալի ու ընդհանրացված միջոցներ` այդ կառուցվածքներով աշխատելու համար: Խiօrօտօft Օffiօօ փաթեթը կազմող ծրագրերը հնարավորություն են տալիս ստեղծել տեքստեր, մշակել աղյուսակներ, կառուցել գրաֆիկներ:

ՃԵiՊօrմ-ը լայն հնարավորություններով օժտված տեքստային խմբագրիչ է: Այն ունի ԽՏ Պօrմ (".ԾՕՇ), RTF, ԷTԽԼ ն մի շարք այլ ֆորմատների ֆայլերի ներմուծման, արտածման հնարավորություն, ինչպես նան ներկցված քերականության ստուգման միջոց, ոճային ֆայլերի օգտագործում ն այլն: ԽՏ Օffiօօ փաթեթի Պօrմ ծրագրի օգնությամբ ստեղծվում են բաղադրյալ փաստաթղթեր, որոնց մեջ կարելի է միավորել տեքստեր, նկարներ, աղյուսակներ, դիագրամներ: Պօrմ ծրագիրն իր ֆունկցիոնալ հնարավորություններով պատկանում է գրասենյակային հրատարակչական համակարգերի դասին (Ծօտէtօք ՔսԵ1iտհօrտ) ն օժտված է այն բոլոր հնարավորություններով, որոնք անհրաժեշտ են սովորական բառերը գրավիչ ու դիտելի դարձնելու, տեքստերը նկարների հետ միավորելու ն ամփոփ ու ամբողջական փաստաթղթեր պատրաստելու համար` լինի դա մեկ էջանոց գովազդ, տեխնիկական ցուցում թե ստվարածավալ մատյան: ԽՏ Օffiօօ փաթեթի կազմի մեջ են մտնում Խiօrօտօft Շ1iք Օa11օr7 (պատրաստի նկարների գրադարան) ն ՊօrմՃrt (գեղարվեստական գրառումների ստեղծման) ծրագրերը, որոնց օգնությամբ կարելի է ստեղծել գրաֆիկական օբյեկտներ ն տեղադրել դրանք փաստաթղթերի մեջ: Ընդ որում` հնարավոր են տեքստերի ն գրաֆիկական օբյեկտների համադրման տարբերակներ: Տեքստերը ն գրաֆիկական օբյեկտները կարող են զետեղված լինել տարբեր մակարդակների վրա` օբյեկտները կարող են գտնվել տեքստից վերն կամ ներքն, տեքստը կարող է «շրջանցել» գրաֆիկական օբյեկտները ձախից, աջից, երկու կողմից: ԽՏ Պօrմ ծրագիրն օգտագործվում է գործավարական փաստաթղթերի պատրաստման համար, որոնք, տեքստերից բացի, կարող են պարունակել պատկերազարդման բաղադրիչներ` աղյուսակներ, դիագրամներ, գրաֆիկներ, նկարներ, գծագրեր: Ժամանակակից Խiօrօտօft Պօrմ ծրագրերի տարբերակները բարդ փաստաթղթերի ստեղծման ն ձնավորման առավել արդյունավետ միջոցներից են: Դրանք թույլ են տալիս փաստաթղթերի մեջ ներմուծել գծագրեր, նկարներ, բանաձներ, աղյուսակներ ն այլն: Խiօrօտօft Պօrմ 2000 ն 2003 տարբերակներում հրամանացանկերի օգնությամբ փաստաթղթերում կատարվում են բազմաթիվ գործողություններ, որոնց ընթացքում ցայտուն ն պարզ երնում են տեքստային խմբագրիչի լայն հնարավորությունները: Այդ տարբերակներում հրամանացանկերի բացումը կատարվում է կրճատ ն ընդլայնված տեսքով: Խiօrօտօft Պօrմ-ում փաստաթղթերի ստեղծման հիմնական գործողություններն են` • տեքստերի մուտքագրում, • տեքստերի խմբագրում, • տեքստերի ձնավորում, • օբյեկտների ներմուծում փաստաթղթերի մեջ,

• փաստաթղթերի պահպանում, • փաստաթղթերի տպագրում, • փաստաթղթերի գրանցում արտաքին կրիչների վրա: Խiօrօտօft Պօrմ տեքստային խմբագրիչի հնարավորություններին ծանոթանալու ն գործնականում կիրառելու համար նպատակահարմար է քայլ առ քայլ ուսումնասիրել հրամանացանկերի առավել օգտագործելի հրամաններն ու հերթականությամբ կիրառել դրանք: ՕքօոՕffiօօ.օrջ-ը բաց ծրագրային կոդով գրասենյակային փաթեթ է, որն աշխատում է տարբեր օպերացիոն համակարգերում` ունենալով ՃՔ1 ն ՃԽԼ-ի վրա հիմնված ֆայլերի ֆորմատ: ՕքօոՕffiօօ.օrջ խմբագրիչը հենց այդ նախագծի շրջանակներում մշակված ծրագրային փաթեթն է: Դրա մեջ են մտնում տեքստային խմբագրիչը, էլեկտրոնային աղյուսակները, գրաֆիկական խմբագրիչը, ներկայացումների համակարգը ն տվյալների հետ աշխատելու համակարգը: Իր հնարավորություններով համեմատելի է համանման կոմերցիոն ծրագրերի հետ ն կարող է դիտվել իբրն դրանց այլընտրանք: Nօtօքaմ-Nօtօքaմ ++ տեքստային խմբագրիչը նախատեսված է ծրագրավորողների ն այն մարդկանց համար, որոնց չի բավարարում Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգի կազմի մեջ մտնող համեստ հնարավորություններով Nօtօքaմ ծրագիրը: Աղյուսակային պրոցեսորներն ապահովում են աշխատանք թվերի մեծ քանակության հետ: Աղյուսակային պրոցեսորի հետ կապված աշխատանքներ կատարելիս էկրանի վրա դուրս է բերվում ուղղանկյուն աղյուսակ, որի վանդակներում գտնվում են թվեր, բացատրական տեքստեր ն բանաձներ տվյալ բջիջում արժեքի հաշվարկման համար` ըստ նշված տվյալների: Աղյուսակը կարող է մեծ լինել էկրանի չափերից. այդ դեպքում երնում է միայն աղյուսակի մի հատվածը, բայց ստեղների օգնությամբ կարելի է աղյուսակը տեղաշարժել անհրաժեշտ ուղղությամբ: Բոլոր տարածված աղյուսակային պրոցեսորները թույլ են տալիս հաշվարկել աղյուսակի տարրերի արժեքները տրված բանաձներով, կառուցել ըստ աղյուսակի տրված արժեքների տարբեր գրաֆիկներ ն այլն: Դրանց մեծ մասն ունի լրացուցիչ հնարավորություններ: Այդ պրոցեսորների որոշ մասն ունի տվյալների մշակման համար լայն հնարավորություններ` եռաչափ աղյուսակների, սեփական մուտքային ն ելքային ձների ստեղծում, մակրոհրամաններ, կապ տվյալների հենքերի հետ ն այլն: Լրացումների մեծ մասը, սակայն, կրում է դեկորատիվ բնույթ` ձայնային էֆեկտների միացում, սլայդ-շոուների ստեղծում ն այլն: Առավել լայն տարածում ունեն Լօtստ 1-2-3, Օսattrօ Քrօ, Խiօrօտօft Էxօօ1, ՏսքօrՇa1օ աղյուսակային պրոցեսորները: ԽՏ Էxօօ1-ը Խiօrօտօft Օffiօօ փաթեթի բաղկացուցիչ մասերից է: Այն ունի ֆունկցիոնալ միջոցների կիրառման, ինչպես նան Օffiօօ-ի այլ ծրագրերի (ԽՏ Պօrմ, Ճօօօտտ) հետ փոխկապակցված գործողություններ կատարելու հնարավորություններ:

Դրա հիմնական հնարավորություններն են` • էլեկտրոնային աղյուսակի ստեղծում ն խմբագրում, • ստանդարտ ֆունկցիաների գրադարանի օգտագործում, • գծապատկերների ն դիագրամների կառուցում, • տվյալների զտում ըստ մեկ կամ մի քանի չափանիշների, • տվյալների բազաների հետ աշխատելու համար գործիքների հավաքածուի կիրառում, • աղյուսակի պաշտպանում չթույլատրված մուտքի դեպքում, • աղյուսակի տվյալների ներկայացում գծապատկերների ն դիագրամների տեսքով, • էլեկտրոնային աղյուսակում տվյալների տեսակավորում, • աղյուսակների ձնավորում, • ամբողջ աղյուսակի կամ մասնակի էջերի տպում: Բացի ստանդարտ հնարավորություններից` Էxօօ1-ում կարելի է ստեղծել նան Մ8Ճ ծրագրավորման լեզվով նոր գործիքներ, հրամաններ: Տվյալների հենքերով կառավարման համակարգերը (ՏՀԿՀ-ները) թույլ են տալիս մշակել մեծաքանակ ինֆորմացիա: Այդ տիպի առավել պարզ համակարգերը թույլ են տալիս մշակել ինֆորմացիայի մեկ բաժին, օրինակ` անհատական քարտարան: Դրանք ապահովում են գրառումների մուտքագրում, փնտրում, տեսակավորում, հաշվետվությունների կազմում ն այլն: Այդպիսի տվյալների հենքերով կարող են աշխատել նույնիսկ ոչ բարձր որակավորում ունեցող օգտագործողները, քանի որ նրանք բոլոր գործողություններն իրականացնում են մենյուի ն այլ` երկխոսային միջոցների օգնությամբ: Տվյալների բազաներից են ՔՇ-Fi1օ-ը, Rօf1օx-ը, Օ&Ճ-ը: Հաճախ անհրաժեշտ է լինում լուծել խնդիրներ, որոնցում մասնակցում են տարբեր տիպի օբյեկտներ ն համապատասխանաբար մեծ թվով ինֆորմացիոն զանգվածներ, որոնք միմյանց հետ կապված են տարբեր հարաբերակցությամբ: Նման դեպքերում պահանջվում է ստեղծել մասնագիտացված ինֆորմացիոն համակարգեր, որոնցում տվյալների անհրաժեշտ մշակումը կատարվում է օգտագործողի համար առավել մատչելի եղանակով` մուտքային տվյալների, ելքային ձների, գրաֆիկների ն դիագրամների հարմար ներկայացումով ն այլն: Նշված խնդիրների լուծման համար օգտագործվում են բարդ ՏՀԿՀներ, որոնք թույլ են տալիս հատուկ միջոցների (սովորաբար` ծրագրավորման լեզուների) օգնությամբ նկարագրել տվյալները ն գործողությունները: Նման առաջին ՏՀԿՀ-ներից է Ճտհtօո-Tatօ ֆիրմայի ԾԵaտօ ծրագիրը: Լայն տարածված ն Ծ8aտօ ֆիրմայի հետ համատեղելի են FօxՔrօ, Շ1iքքօr, ինչպես նան Քaraմօx, R8aտօ, Շ1ariօո Քrօfօտտiօոa1 Ծօvօ1օքքօr համակարգերը: Սակայն համարյա բոլոր այդ ՏՀԿՀ-ներում ինֆորմացիոն համակարգերի ստեղծումը շատ աշխատատար է ն բարդ, քանի որ պետք է իրականացվի բավական ցածր մակարդակի միջոցների օգնությամբ: Այդ պատճառով նույնիսկ առաջին հայացքից ոչ բարդ

ինֆորմացիոն համակարգերի մշակումը (ստեղծումը) հաճախ պահանջում է երկար ժամանակ: ՏՀԿՀ-ներից է ԽՏ Ճօօօտտ ռելյացիոն տվյալների հենքերի կառավարման համակարգը: Այն գործիքային միջոցների խումբ է` ինֆորմա-ցիոն համակարգերի ստեղծման ն շահագործման համար: Ճօօօտտ-ի միջոցները թույլ են տալիս կատարել հետնյալ հիմնական գործողությունները. • աղյուսակների ստեղծում ն դրանց միջն կապերի հաստատում` ապահովելով տվյալների ամբողջականություն, թարմացումը ն հեռացումը, • տվյալների մուտքագրում, պահում, դիտում, տեսակավորում, ընտրանքի կատարում` օգտագործելով ինֆորմացիայի կառավարման տարբեր միջոցներ, • ինֆորմացիոն համակարգի կամայական օբյեկտների ստեղծում, ձնափոխում ն օգտագործում (ձներ, հարցումներ, հաշվետվություններ): Գրաֆիկական խմբագրիչները նախատեսված են վեկտորային գրաֆիկայի ն պատկերների հետ կապված աշխատանքներ կատարելու համար: Խմբագրիչների մեծ մասը թույլ է տալիս մշակել սկաներների միջոցով ստացված պատկերներ, ինչպես նան դուրս բերել ստացված նկարներն այնպիսի տեսքով, որպեսզի դրանք հնարավոր լինի մտցնել տեքստային խմբագրիչի կամ հրատարակչական համակարգի օգնությամբ պատրաստված փաստաթղթի մեջ: Որոշ խմբագրիչներ ապահովում են օբյեկտների եռաչափ պատկերների ստացում, մասնագիտացված գունամշակում: Սակայն այդպիսի միջոցների յուրացումն այնքան էլ հեշտ չէ: Գոյություն ունի երկու տեսակի գրաֆիկական խմբագրիչ` վեկտորային ն կետային: Առավել ճանաչված գրաֆիկական խմբագրիչներն են Շօrօ1 Ծraw, ՃմօԵօ Քհօtօտհօք, ՃմօԵօ 111ստtatօr, 3մտ Խax ծրագրերը: Դրանք օգտագործվում են դիզայներների կողմից` պատկերների ն ֆոտոնկարների ստեղծման ու խմբագրման համար: Ամենապարզ գրաֆիկական խմբագրիչն է համարվում ԽՏ Քaiոt ծրագիրը: Շօrօ1 Ծraw Օraքհiօտ Տսitօ-ը ծրագրերի ունիվերսալ փաթեթ է, որը նախատեսված է գրաֆիկական դիզայնի համար ն ներառում է միջոցներ գրաֆիկական պատկերների, նկարների ստեղծման ն դրանց վրա աշխատելու, ինչպես նան անիմացիայի ն վեբ-գրաֆիկայի պատրաստման համար: Շօrօ1 ծրագիրը թույլ է տալիս կատարել վեկտորային գրաֆիկայի, Շօrօ1 Քհօtօ Քօiոt ծրագիրը` պատկերների հետ կապված աշխատանքներ. վերջինս ունի գործիքների մեծ հավաքածու: ՃմօԵօ Քհօtօտհօք ծրագիրը թույլ է տալիս կատարել աշխատանքներ` կապված թվային պատկերների հետ: ՈՒստի այն ներառում է հզոր գործիքային միջոցներ ֆոտոնկարների մշակման համար:

ՃմօԵօ 111ստtratօr ծրագիրը հնարավորություն է տալիս ստեղծել ցանկացած բարդության վեկտորային ն այլ տիպի պատկերներ: Վերոնշյալ բոլոր ծրագրերը թույլ են տալիս ստեղծել նան բուկլետներ, այցեքարտեր, տարբեր բարդության պատկերներ: Ճսtօմօտէ 3մտ Խax ծրագիրը մասնագիտական ն բազմաֆունկցիոնալ ծրագրային միջոց է անիմացիաների ն եռաչափ գրաֆիկայի ստեղծման համար: Այն ներառում է բոլոր հնարավոր միջոցները մուլտիմեդիայով աշխատելու համար: Այստեղ մեծ տեղ է հատկացվում 3Ծ մոդելավորմանը: Գործարար ն գիտական գրաֆիկայի համակարգերը թույլ են տալիս էկրանի վրա դուրս բերել տարբեր տիպի գրաֆիկներ ն դիագրամներ (հիստոգրամներ, շրջանաձն ն սեկտորային դիագրամներ ն այլն): Այդ տիպի համակարգերի մեջ առավել տարածված են Խiօrօտօft Շհart, 8օօiոջ Օraքհ, Էarvarմ Օraքհiօտ ծրագրերը, ընդ որում` Էarvarմ Օraքհiօտ փաթեթն ունի նան գիտական գրաֆիկայի հնարավորություն: Վերջին ժամանակներում գործարար գրաֆիկայի համակարգերն ավելի քիչ են օգտագործվում, քանի որ անալոգային հնարավորությունները մտցված են աղյուսակային պրոցեսորների ն տվյալների հենքերի մեջ: Գիտական ն ինժեներական գրաֆիկայի համակարգերը թույլ են տալիս էկրանին դուրս բերել ֆունկցիաների գրաֆիկներ` տրված աղյուսակային կամ վերլուծական տեսքով, մակերնույթների մակարդակի գծեր ն այլն: Այդպիսի համակարգերից լայնորեն ճանաչված են Էarvarմ Օraքհiօտ, Օraքհօr, Տսrfօr ծրագրերը: Ավտոմատացված նախագծման համակարգերը (ԱՆՀ) թույլ են տալիս իրականացնել տարբեր մեխանիզմների գծագրում ն կոնստրուկտավորում համակարգչի միջոցով: Նմանատիպ համակարգերի շարքում «առաջնորդ» է համարվում ՃսtօՇaմ-ը, մինչդեռ շատ խնդիրների համար նպատակահարմար է այլ ԱՆՀ-ների օգտագործումը: Ինտեգրված համակարգերը համատեղում են տվյալների հենքերի կառավարման համակարգերի, աղյուսակային պրոցեսորի, տեքստային խմբագրիչի հնարավորությունները: Որպես կանոն` ինտեգրված համակարգի բաղադրիչներն ունեն նմանատիպ ինտերֆեյս, ինչը հեշտացնում է դրանց հետ աշխատանքը: Ինտեգրված համակարգերից տարածված են FraոօՊօrէ-ը, Օքօո Ճօօօտտ-ը, Խiօrօտօft Պօrէտ-ը: Վերջին ժամանակներում տվյալների հենքերի կառավարման համակարգերի ն աղյուսակային պրոցեսորների առաջատար համակարգերը սկսեցին ներառել ինտեգրված համակարգերի համարյա բոլոր հնարավորություները, ինչի արդյունքում ինտեգրված համակարգերի` որպես արտադրանքի ճանաչումը օգտագործողի կողմից նվազեց: Այդուհանդերձ` նշված ծրագրերը, որպես ինտեգրված համակարգերի հավելվածների մշակման միջոց, մինչ օրս մնում են բավականին տարածված:

Հաշվապահական ծրագրերը նախատեսված են հաշվապահական հաշվառման անցկացման, ֆինանսական հաշվետվության պատրաստման ն ձեռնարկությունների գործունեության ֆինանսական վերլուծության համար: Հաշվապահական ծրագրերից են 1 Շ-ն, ՀԾ-ն ն այլն: Գոյություն ունեն նան տասնյակ ն հարյուրավոր այլ տիպի կիրառական ծրագրեր, օրինակ` համակարգչային խաղեր, ուսուցանող ծրագրեր, էլեկտրոնային տեղեկագրեր ն այլն: Մաթեմատիկական բնույթ կրող խնդիրներ լուծելու համար ստեղծված են մաթեմատիկական ծրագրերի հատուկ համակարգեր ն փաթեթներ: Դրանցից են ԽatհՇaմ, ԽatԼaԵ, Խatհօոatiօa ծրագրերի համակարգերը, որոնք նախատեսված են տարբեր ոլորտի (օրինակ` տնտեսագիտության, մեխանիկայի) խնդիրների լուծման համար: Դիտարկենք այս ծրագրերի համակարգերն առանձին-առանձին: Խatհօaմ դասի համակարգերը տալիս են մաթեմատիկական խնդիրների լուծման ալգորիթմների նկարագրման հարմար ն հզոր միջոցներ: Խatհօaմ-ի յուրահատկությունն է մաթեմատիկական ալգորիթմների նկարագրման հնարավորությունը սովորական մաթեմատիկական տեսքով` կիրառելով ընդունված սիմվոլային նշանակումները մաթեմատիկայում: Խatհօaմ կիրառական ծրագրերի փաթեթն ունիվերսալ համակարգ է բանաձների, թվերի, տեքստի ն գրաֆիկների հետ կապված աշխատանքներ կատարելու համար: Խatհօaմ-ի հնարավորություններն օգտագործվում են տարբեր ոլորտներում` սկսած տնտեսագիտական հաշվարկներից մինչն էլեկտրական սխեմաների կառուցում: Խatհօaմ-ն ունի բավական պարզ ինտերֆեյս: Խatհօaմ-ը հարմար է կիրառել մաթեմատիկական բնույթ ունեցող առարկաներն ուսումնասիրելիս: Խat1aԵ համակարգը մշակված է ինժեներական ն գիտական հաշվարկներ կատարելու, տարբեր գործընթացների մոդելների կառուցման համար (Տiոս1iոէ): Համակարգն օգտագործում է մաթեմատիկական համապրոցեսոր ն թույլ է տալիս կատարել դիմումներ Fօrtraո-ով, Շ ն Շ++ լեզուներով գրված ծրագրերին: Խat1aԵ համակարգի կիրառման առավել հայտնի ոլորտներն են` • մաթեմատիկան ն հաշվողական տեխնիկան, • ալգորիթմների մշակումը, • իմիտացիոն մոդելավորումը, • տվյալների վերլուծությունը, արդյունքների հետազոտումը ն դուրսբերումը, • գիտական ն ինժեներական գրաֆիկան: Համակարգի առավել ուժեղ կողմերից է մի քանի անգամ օգտագործման համար գրելը: Օգտագործողը կարող է ինքնուրույն գրել մասնագիտացված ֆունկցիաներ ն ծրագրեր: Ըստ ստեղծված ծրագրերի ավելացման չափի` առաջանում են դրանց դասակարգման խնդիրներ, ն

այդ դեպքում պետք է նմանատիպ ֆունկցիաներ կատարող ծրագրերը հավաքել հատուկ թղթապանակների մեջ: Հանրահաշվական ոճի խնդիրների լուծման համար առավել հարմար է օգտագործել Խatհօոatiօa ծրագրային համակարգը: Խatհօոatiօa-ն հարմար է օգտագործել նան փորձարարական տվյալների, պատկերների մշակման ն մաթեմատիկական մոդելավորման խնդիների լուծման համար: Այս ծրագրային համակարգը հնարավորություն ունի նան մշակել ազդանշաններ: Խatհօոatiօa փաթեթի մեջ ներկառուցված է բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզու, ինչը թույլ է տալիս օգտագործել այն որպես բազային ծրագրային միջոց «Ինֆորմատիկա» առարկան ուսումնասիրելիս: Կարնորագույն տեխնիկական ծրագրային փաթեթների ընդհանուր թերությունն է համեմատաբար սահմանափակ հնարավորությունը ծրագրավորման գործընթացում:

3.8. ԻՆՖՈՐՄԱՑԻԱՅԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

Ինֆորմացիան ցանկացած կազմակերպության ամենաարժեքավոր ռեսուրսներից մեկն է: Հետնաբար` ինֆորմացիայի պաշտպանության ապահովումը կարնորագույն խնդիրներից է: Ինֆորմացիոն համակարգի անվտանգությունն այն հատկությունն է, որի նպատակը համակարգում ինֆորմացիայի նորմալ գործառնության ամբողջականության ն գաղտնիության ապահովումն է: Ինֆորմացիայի ամբողջականության ն գաղտնիության համար անհրաժեշտ է ինֆորմացիան պաշտպանել պատահական ոչնչացումից կամ չթույլատրված մուտքից: «Ամբողջականություն» ասելով` հասկանում ենք ինֆորմացիայի չթույլատրված կամ պատահական ոչնչացման անհնարինությունը: Իսկ ինֆորմացիայի գաղտնիությունը պահվող, փոխանցվող կամ ընդունվող ինֆորմացիայի արտահոսքի անհնարինությունն է: Պետք է նշել, որ գործունեության տարբեր ոլորտներ պահանջում են տվյալների անվտանգության տարբեր միջոցներ: Տվյալների պաշտպանության խնդիրների դիտարկման ժամանակ առաջանում է ցանցում առաջնահերթ մուտքի իրավունքի ն խափանումների դասակարգման հարց: Այդպիսի հնարավոր «վտանգներից» կարելի է առանձնացնել` 1. սարքավորումների խափանումները, որոնցից են` ա) մալուխային համակարգի խափանումները, բ) էլեկտրասնուցման ընդհատումները, գ) սկավառակային համակարգի խափանումները,

դ) տվյալների արխիվացման համակարգերի խափանումները, ե) սերվերների, աշխատանքային կայանների, ցանցային քարտերի աշխատանքի խափանումները: 2. Ինֆորմացիայի կորուստը ծրագրային ապահովման ոչ ճիշտ աշխատանքի պատճառով` ա) տվյալների կորուստը կամ փոփոխությունը ծրագրային ապահովման սխալների դեպքում, բ) տվյալների կորուստը համակարգչային ցանցի` վիրուսներով վարակման դեպքում: 3. Կորուստները` կապված չթույլատրված մուտքի հետ` ա) ինֆորմացիայի չթույլատրված պատճենահանումը, ոչնչացումը, բ) անձնական գաղտնի ինֆորմացիայի իմացությունը: 4. Սպասարկող անձնակազմի ն օգտագործողների սխալները` ա) տվյալների պատահական ջնջումը կամ փոփոխումը, բ) ծրագրային ն ապարատային ապահովման սխալ օգտագործումը: Ցանցի աշխատանքի խափանման հնարավոր տիպերից կախված` ինֆորմացիայի պաշտպանության բազմաթիվ ձներ բաժանվում են երեք հիմնական դասի` 1. ֆիզիկական պաշտպանության միջոցներ, որոնք ներառում են մալուխային համակարգի, էլեկտրասնուցման համակարգերի, արխիվացման միջոցների անվտանգության միջոցները, 2. պաշտպանության ծրագրային միջոցներ, այդ թվում` հակավիրուսային ծրագրեր, մուտքի հսկման ծրագրային միջոցներ ն այլն, 3. պաշտպանության ադմինիստրատիվ միջոցներ, որոնք ներառում են շինության մեջ մուտքի հսկումը, ֆիրմայի անվտանգության ռազմավարության մշակումը ն այլն: Պետք է նշել, որ նմանատիպ բաժանումը պայմանական է:

3.9. ՀԱԿԱՎԻՐՈՒՍԱՅԻՆ ԾՐԱԳՐԵՐ

Վիրուսն ինքնաբազմացող, հատուկ գրված ծրագիր է, որը մտնում է համակարգիչ ինտերնետի կամ տարբեր տեսակի կրիչների միջոցով (մասնավորապես` լազերային սկավառակի ն ֆլեշի միջոցով): Երբ համակարգիչը վարակվում է վիրուսով, անհրաժեշտ է լինում հայտնաբերել այն: Հարկավոր է իմանալ նան վիրուսի հետնանքով առաջացած բացասական երնույթների մասին, որոնք են` • համակարգչում եղած ծրագրերի սխալ աշխատանքը կամ ընդհանրապես աշխատանքի խափանումը, • համակարգչի դանդաղ աշխատանքը, • օպերացիոն համակարգի բեռնավորման անհնարինությունը, • ֆայլերի ն ֆայլադարանների անհետացումը կամ դրանց պարունակության փոփոխությունը,

• ֆայլերի չափերի փոփոխությունը, • համակարգչի աշխատանքի հաճախակի խափանումները ն այլն: Թվարկված երնույթները կարող են ի հայտ գալ ոչ միայն վիրուսի առկայության դեպքում, ն դա բարդացնում է համակարգչի վիճակի ախտորոշումը: Այսօր հայտնի է 65 000-ից ավելի վիրուս: Դրանք կարելի է դասակարգել` ա) ըստ տեղակայման միջավայրի. 1. ցանցային վիրուսները տարածվում են տարբեր համակարգչային ցանցերով, 2. ֆայլային վիրուսները մտնում են .օxօ կամ .օօո ընդլայնում ունեցող ֆայլերի, օֆիսային ծրագրերն աշխատացնող ֆայլերի մեջ, 3. բեռնավորող վիրուսները մտնում են կոշտ սկավառակի բեռնման մասի մեջ, 4. ֆայլաբեռնավորող վիրուսները վարակում են ինչպես ֆայլերը, այնպես էլ սկավառակների բեռնող մասերը. բ) ըստ տեղակայման միջավայրի վարակման եղանակի. 1. ռեզիդենտային վիրուսը համակարգիչը վարակելիս օպերատիվ հիշողության մեջ թողնում է իր ռեզիդենտային մասը, 2. ոչ ռեզիդենտային վիրուսները չեն վարակում համակարգչի օպերատիվ հիշողությունը ն ակտիվ են սահմանափակ ժամանակ. գ) ըստ ազդեցության. 1. անվտանգ վիրուսներ, որոնք չեն խանգարում համակարգչի աշխատանքը, սակայն փոքրացնում են հիշողությունը սկավառակների վրա, 2. վտանգավոր վիրուսներ, որոնք կարող են հանգեցնել համակարգչի աշխատանքի տարբեր խափանումների, ինչպես նան փոքրացնել օպերատիվ հիշողության ծավալը, 3. շատ վտանգավոր վիրուսներ, որոնց ազդեցությամբ կարող է լինել ծրագրերի կորուստ, տվյալների ոչնչացում ն այլն: Վիրուսներից պաշտպանելու համար նախատեսված ծրագրերը կոչվում են հակավիրուսային ծրագրեր: Լայն տարածում ունեն հետնյալ հակավիրուսային ծրագրերը` Nօrtօո Ճոtivirստ, Խaտքօrտէ7 Ճոtivirստ, Ծr ՊօԵ ն այլն: Ծրագրեր-հակավիրուսները կարող են հայտնաբերել միայն իրենց ծանոթ վիրուսները, ինչի համար հարկավոր է պարբերաբար թարմացնել այդ ծրագրերի տարբերակները: Տարբերում են հակավիրուսային ծրագրերի հետնյալ տիպերը. • Ծրագրեր-հայտնաբերողներ. իրականացնում են վիրուսի փընտրումը համակարգչի մեջ ն գտնելու դեպքում թողնում համապատասխան հաղորդագրություն: • Ծրագրեր-բժիշկներ (ֆագեր). ոչ միայն գտնում են վիրուսով վարակված ֆայլերը, այլ նան «բուժում են» դրանք: Առավել

•

•

տարածվածներից են Nօrtօո Ճոtivirստ-ը, Խaտքօrտէ7-ն, Nօմ 32-ը, Ճvaտt-ը ն այլն: Հաշվի առնելով, որ անընդհատ ստեղծվում են նոր վիրուսներ, ծրագրեր-հայտնաբերողներն ու ծրագրեր-բժիշկները շուտ են հնանում, հարկավոր է դրանք թարմացնել (Սքմatօ): Ծրագրեր–ռնիզորներ. ամենահուսալի հակավիրուսային միջոցներից են: Ռնիզորները հիշում են ծրագրերի, ֆայլադարանների ն կոշտ սկավառակի համակարգային մասի ելակետային վիճակը (երբ համակարգիչը դեռ չի վարակվել վիրուսով), այնուհետն պարբերաբար կամ ըստ օգտագործողի ցանկության համեմատում այն համակարգչի ընթացիկ վիճակը հետ: Ծրագրեր-ֆիլտրեր. հայտնաբերում են վիրուսի աշխատանքին բնորոշ երնույթները:

3.10. ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ԱՐԽԻՎԱՑՈՒՄ

Ժամանակի ընթացքում սկավառակների ինֆորմացիան հնանում է, կորցնում արդիականությունը, օգտագործվում հազվադեպ: Այդ ինֆորմացիան կարող է հատուկ ձնով սեղմվել, փաթեթավորվել ու շարունակել պահպանվել հիշողությունում: Այս գործընթացը կոչվում է «Արխիվացում»: Այն հանգեցնում է հիշողության տարածքների զգալի տնտեսման, հնարավորություն տալիս ազատված տարածքներն օգտագործել նոր ինֆորմացիայի գրանցման համար: Այսպես, 10 ՄԲ-անոց ֆայլը կարելի է սեղմել ու դարձնել 1 ՄԲ: Ազատված 9 ՄԲ տարածքը կարող է օգտագործվել այլ տվյալների համար: Փաթեթավորված ֆայլերը գրանցվում ու պահպանվում են արխիվային հատուկ ֆայլերում (կամ պարզապես արխիվներում): Մեկ արխիվում կարող է գրանցվել մի քանի փաթեթավորված ֆայլ: Օրինակ` ֆայլը կամ ֆայլերի խումբը կարելի է սեղմել ու արխիվացնել Ճrօհ արխիվային մեկ ֆայլում: Կարելի է սեղմել (փաթեթավորել) ցանկացած ֆայլ, այդ թվում` ծրագրեր, փաստաթղթեր ու նկարներ պարունակողներ: Սակայն փաթեթավորված ֆայլերը չեն կարող օգտագործվել՝ չեն կարող թողարկվել ու մշակվել կիրառական ծրագրերի կողմից: Օգտագործման համար դրանք պետք է ապաարխիվացվեն ու բերվեն սկզբնական տեսքի: Արխիվատորը ծրագիր է, որն իրականացնում է մեկ կամ մի քանի ֆայլերի փաթեթավորում (սեղմում) մեկ կամ մի քանի արխիվների մեջ տեղափոխման կամ պահման համար, ինչպես նան արխիվի ապափաթեթավորում: Արխիվատորներից շատերն օգտագործում են սեղմումը` առանց կորուստների արխիվի չափերը փոքրացնելու համար: Պարզագույն արխիվատորները պարզապես հաջորդաբար միացնում են ֆայլերի պարունակությունն արխիվի մեջ: Ծրագիրը, ստեղծելով արխիվ, մշակում է ինչպես տեքստային ֆայլերը, այնպես էլ բինար (երկուական) ֆայլերը: Առաջինները սեղմվում են մի քանի անգամ (կախված

արխիվատորից), մինչդեռ բինար ֆայլերի սեղմումը կախված է դրանց բնույթից: Տվյալների սեղմումը սովորաբար կատարվում է զգալիորեն դանդաղ` ի տարբերություն հակառակ գործողության: Արխիվատորների բնութագրերից են` 1. ֆունկցիոնալ լինելը, 2. սեղմման աստիճանը, 3. սեղմման արագությունը: Արխիվատորների բնութագրերը հակադարձ կախված մեծություններ են: Այսինքն` որքան մեծ է սեղմման արագությունը, այնքան փոքր է սեղմման աստիճանը, ն հակառակը: Պետք է նշել, որ կատարյալ արխիվատորներ գոյություն չունեն: ՊiոRar-ը ֆայլային արխիվատոր է 32-բիթանի ու 64-կարգանի ԽՏ Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգերի համար ն համարվում է լավագույն արխիվատորներից մեկն ըստ աշխատանքի արագության ու սեղմման աստիճանի: ՊiոRar արխիվատորի հիմնական հնարավորություններն են` 1. RՃR ն Z1Ք ֆորմատների արխիվների ստեղծում, 2. ՇՃ8, ՃRJ, ԼZԷ, TՃR, ՕZ, ՃՇԷ, ՍՍԷ, 8Z1Ք2, JՃR, 1ՏՕ, 72, Z ֆորմատի ֆայլերի ապափաթեթավորում, 3. մինչն 8,589 տրիլիոն (1012) ՀԲ չափի ֆայլերի հետ կապված աշխատանքներ կատարելու հնարավորություն, 4. ինքնաապափաթեթավորվող ն բազմահատորանի արխիվների ստեղծում, 5. արխիվների մեջ լրացուցիչ ինֆորմացիայի ավելացում արխիվի վերականգնման համար (դրա վնասման դեպքում), 6. NTFՏ ֆայլային համակարգի ն Սոiօօմօ-ում ֆայլերի անունների ամբողջական օժանդակություն, 7. հրամանային տողի օժանդակություն: Ինքնաապափաթեթավորվող արխիվը (տօ1f-օxtraօtiոջ arօհivօ, (ՏFՃ arօհivօ)) ֆայլ է, որն իր մեջ միացնում է արխիվը ն օգտագործվող կոդը` դրա ապափաթեթավորման համար: Այդպիսի արխիվները չեն պահանջում առանձին ծրագիր ապափաթեթավորման համար, եթե օգտագործվող կոդը կարելի է դնել նշված օպերացիոն համակարգի մեջ: Դա հարմար է, երբ հայտնի չէ` արդյոք ստացողի մոտ կա համապատասխան ապափաթեթավորման ծրագիր: Բազմահատորանի արխիվը համակարգչային ծրագրերի ն տվյալների արխիվ է, որը բաժանվում է մի քանի մասերի (հատորների): ՊiոZiք-ը պայմանական անվճար ֆայլային արխիվատոր ն կոմպրեսատոր է, որը նախատեսված է ԽՏ Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգի համար: ՊiոZiք արխիվատորի հիմնական հատկանիշներն են` 1. պարզ ն հարմար կիրառում, 2. Ziք, ԼԷՃ ն Ziքx ֆորմատի ֆայլերի ստեղծում,

3. ճանաչված արխիվային ֆորմատների (2iք, .rar, .iտօ, .iոջ, 7-2iք) մեծ մասի ապափաթեթավորում, 4. տվյալների անվտանգ պահում, փոխանցում ն պահուստային պատճենում, 5. Պiոմօwտ օպերացիոն համակարգի, այդ թվում` Պiոմօwտ 7-ի մեջ ամբողջությամբ ինտեգրում: ՊiոRar արխիվատորի երկխոսության պատուհաններն ավելի հարմար են, քան ՊiոZiք-ինը: ՊiոRar-ն ունի ֆունկցիաների մեծ քանակություն (դրանց մեծ մասը նշված է հիմնական հնարավորությունների մեջ): ՊiոZiք-ում հնարավորություններն ավելի քիչ են: Հետնաբար` ՊiոRar արխիվատորի ֆունկցիոնալ հնարավորությունները ՊiոZiք-ից ավելի մեծ են: Ըստ մի շարք կազմակերպությունների ն հետազոտողների կողմից տարբեր ֆորմատի ֆայլերի սեղմման արագության ն աստիճանի թեստավորման` ՊiոRar արխիվատորով սեղմման աստիճանը բոլոր տիպի ֆայլերի համար ՊiոZiք-ից բարձր է: Սակայն պետք է նշել, որ մեծ ֆայլերը սեղմվում են շատ դանդաղ: ՊiոZiք արխիվատորը ֆայլերը սեղմում է մեծ արագությամբ, ինչը տնտեսում է օգտագործողի ժամանակը: Կախված սեղմման ենթակա ֆայլի տեսակից (ընդլայնումից) ն սեղմման եղանակից` դրա հիշողության ծավալը կփոքրանա համապատասխան չափով: Հստակ իմանալու համար, թե որքանով ֆայլը կփոքրանա, անհրաժեշտ է փորձել այն սեղմել տարբեր արխիվատորներով` դրանցում նշելով սեղմման մեթոդը:

ԳԼՈՒԽ 4

ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐ

4.1. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԸ

ԵՎ ԴՐԱՆՑ ՀԻՄՆԱԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

Ցանկացած կազմակերպության, ձեռնարկության տնտեսական գործունեություն ենթադրում է կապ մեծ ինֆորմացիոն հոսքերի (միջազգային, տնտեսագիտական, տեխնոլոգիական) հետ: Որակյալ ինֆորմացիան մասնագետների գործողությունները դարձնում է նպատակասլաց ն արդյունավետ: Նման դեպքերում ավելի է կարնորվում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դերը: Տեղեկատվական տեխնոլոգիան (ՏՏ) տեխնոլոգիական շղթայով միացված մեթոդների, արտադրական գործնթացների ն ծրագրատեխնիկական միջոցների ալգորիթմների համախմբությունն է: Դրանց իրականացմամբ ապահովվում են ինֆորմացիայի հավաքման, պահման, մշակման, դուրսբերման ն տարածման գործընթացները: ՏՏ-ն արդյունավետ «գործիք» է ձեռնարկությունները կառավարելու համար հատկապես կառավարչական գործունեության այնպիսի բնագավառներում, ինչպիսիք են ռազմավարական կառավարումը, արտադրանքի ն ծառայությունների կառավարումը, մարկետինգը, անձնակազմի կառավարումը ն կազմակերպումը: ՏՏ-ի հիմնական նպատակն է ապահովել ինֆորմացիոն ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործումը կազմակերպությունների զարգացման ռազմավարական պլանները մշակելիս ն կառավարչական որոշումներ ընդունելիս: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մեթոդներն են մոդելավորման մեթոդները ն ձները, որոնք նախատեսված են տվյալների մշակման գործընթացն արդյունավետ ձնով ապահովելու համար: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների միջոցներն են մաթեմատիկական մեթոդները ն խնդիրների լուծման մեթոդները, տվյալների մշակման ալգորիթմները, բիզնես-գործընթացների մոդելավորման գործիքային միջոցները, տեղեկատվական համակարգերի նախագծման միջոցները, տվյալների մշակման տեխնիկական միջոցները:

Կան գլոբալ, բազային ն հատուկ (կոնկրետ) տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ:

Գլոբալ տեղեկատվական տեխնոլոգիան ներառում է հասարակության ինֆորմացիոն ռեսուրսները ձնավորող մոդելները, մեթոդները ն միջոցները: Բազային տեղեկատվական տեխնոլոգիան նախատեսված է կիրառական որոշակի բնագավառի (արտադրության, գիտական հետազոտությունների) համար:

Հատուկ (կոնկրետ) տեղեկատվական տեխնոլոգիաները կիրառվում են տվյալներ մշակելիս ֆունկցիոնալ խնդիրների լուծման (օրինակ` հաշվառման, նախագծման, վերլուծության) նպատակով:

4.2. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄԸ

Էկոնոմիկայի կառավարման մեջ կարնոր է տնտեսագիտական տեղեկատվական համակարգերի ստեղծումն ու կիրառումը: Տեղեկատվական տեխնոլոգիան համախմբությունն է այն մեթոդների, արտադրական գործընթացների ն ծրագրատեխնիկական միջոցների, որոնք տեխնոլոգիական գործընթացով միացված են ըստ ինֆորմացիայի հավաքման, պահման, մշակման, դուրսբերման ն արտածման հատկանիշների: Ինֆորմացիոն ռեսուրսները կազմակերպության (ձեռնարկության) համար ունեն որոշակի արժեք, հանդես են գալիս որպես նյութական ռեսուրսներ: Դրանցից են ֆայլերը ն տվյալների հենքերը, փաստաթղթերը, տեքստերը, գրաֆիկան, գիտելիքները ն այլն: Էկոնոմիկայի կառավարման մեջ կիրառվող տեղեկատվական տեխնոլոգիաները հիմնականում բաժանվում են երկու սկզբունքային խմբի` 1. առարկայական տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, որոնք ավտոմատացնում են տարբեր կիրառական խնդիրների լուծումը, 2. ընդհանուր նշանակության տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, որոնք հիմնային գործիքներ են` նախատեսված տնտեսագիտական ինֆորմացիայի մշակման գործընթացների ավտոմատացման համար: Առարկայական տեղեկատվական տեխնոլոգիաների օգնությամբ լուծվում են կոնկրետ խնդիրներ, որոնք ավտոմատացնում են աշխատակիցների գործունեությունն ավտոմատացված աշխատանքային տեղի (ԱԱՏ) շրջանակներում: ԱԱՏ-ն կազմակերպությունում աշխատակիցների աշխատանքային տեղն է` հագեցած համակարգչով, կիրառական ծրագրերի առարկայա-ուղղորդված փաթեթներով` ստեղծված ընդհանուր տեղեկատվական հեն-քի վրա: Դրանցից են հաշվապահի ԱԱՏ-ն, վիճակագրի ԱԱՏ-ն, մենեջերի ԱԱՏ-ն ն այլն:

Ընդհանուր նշանակության տեղեկատվական տեխնոլոգիաները

կարող են կիրառվել տնտեսագիտական տարբեր ոլորտներում: Դրանք իրականացնում են հետնյալ հիմնական գործառույթները. ա) առանձին հաշվարկների ավտոմատացում, տվյալների պահում, փաստաթղթաշրջանառության կազմակերպում, հաղորդակցման միջոցների օգտագործում, կոլեկտիվ աշխատանքի կազմակերպում:

Առանձին հաշվարկների ավտոմատացման համար ստեղծված են տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ, որոնք թույլ են տալիս կատարել տվյալների մշակում ն դուրսբերում տարբեր եղանակներով մի շարք առարկայական ոլորտների համար: Դրանցից են տեքստային ն գրաֆիկական խմբագրիչները, էլեկտրոնային համակարգերը ն այլն: Տվյալների պահման համար մշակվում են տվյալների (ՏՀներ) ն տվյալներ հենքերի կառավարման համակարգեր (Տ ԿՀ-ներ): Փաստաթղթաշրջանառության կազմակե պման համար օգտագործվում են տեքստային, էլեկտրոնային, գրաֆիկական խմբագրիչները, ՏՀԿՀ-ների տեխնոլոգիաները: Հաղորդակցման ֆունկցիաների ավտոմատացման համար մշակվել են ցանցային տեխնոլոգիաներ, իսկ աշխատակիցների առանձին խմբերի ն ամբողջ կազմակերպության աշխատանքների կազմակերպման համար` աշխատանքային գործընթացների ավտոմատացման ն խմբակային աշխատանքի կազմակերպման տեխնոլոգիաներ:

4.3. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ

ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՏԱՐԲԵՐ ՌԵԺԻՄՆԵՐՈՒՄ

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաներն ունեն կազմակերպման տարբեր նպատակներ ն հատկանիշներ: Տեխնոլոգիական հիմնական առանձնահատկությունները որոշվում են ինֆորմացիայի մշակման ն փոխանցման ռեժիմներով, որոնցից են ցանցային, փաթեթային, ռեալ ժամանակի, ժամանակի բաժանման, ինտերակտիվ ն երկխոսության ռեժիմները: Ցանցային ռեժիմը որոշվում է ինֆորմացիայի արագ փոխանցման ն օգտագործողների արագ փոխգործունեության անհրաժեշտությամբ: Յուրաքանչյուր ցանց բնութագրվում է իրար հետ կապված բազմաթիվ համակարգերով, հանգույցներով, տարրերով: Սկզբնական շրջանում ցանցային ռեժիմը ստեղծվեց տվյալների փոխանցման համար: Այնուհետն այն սկսեց օգտագործվել որպես տվյալների բաշխման արդյունավետ միջոց: Ցանցային ռեժիմի առանձնահատկությունները կապված են ցանցի ճարտարապետության հետ: Տվյալների բաշխված մշակումն այն է, որ օգտագործողը ն կիրառական ծրագրերը հնարավորություն են ստանում աշխատել միջոցներով, որոնք տեղադրված են ցանցային համակարգի տեղաբաշխված հանգույցներում: Բաշխված միջավայրի ծրագրեր ունեցող համակարգերը ներառում են համակարգիչներ, որոնք կոչվում են սերվերներ ն կլիենտներ:

Յուրաքանչյուր սերվեր ունի կլիենտների իր խումբը: Ցանցային միջավայրի ծրագրային ապահովումը սպասարկվում է ցանցային օպերացիոն համակարգով: Սերվերը գլխավոր, ամենահզոր համակարգիչն է: Բաշխված միջավայրը պահանջում է բաշխված տվյալների հենքերի ն այնպիսի գործիքավորման կազմակերպում, ինչպիսին է բաշխված ՏՀԿՀ-ն: Բաշխված տվյալների հենք են անվանում տրամաբանորեն կապված միասնական տվյալների հենքը, որի մասերը գտնվում են ցանցի մի քանի հանգույցներում: Այդ հանգույցներում կարող են լինել բազմապիսի համակարգիչներ` տարբեր օպերացիոն համակարգերով: Բաշխված ՏՀԿՀ-ի խնդիրն է ապահովել բաշխված տվյալների հենքի աշխատանքն ավտոմատ ռեժիմում: Բաշխված ՏՀԿՀ-ի ն բաշխված տվյալների հենքի օգտագործումը կրճատում է ժամանակային ծախսերը ցանցի մեջ ինֆորմացիան փոխանցելիս: Բաշխված տվյալների հենքի գործառումը պահանջում է կառավարման մի շարք խնդիրների կատարում` 1. տվյալների պահում, 2. դրա ամբողջականության ն անվտանգության ապահովում, 3. թույլատրելի մուտքի ապահովում ն այլն: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների կազմակերպման ցանցային ռեժիմները թույլ են տալիս միացնել, ճկուն ն արդյունավետ օգտագործել տեխնոլոգիաների բոլոր բաղադրյալ` ապարատային, ծրագրային, ինֆորմացիոն ն այլ մասերը: Տվյալների մշակում փաթեթային ռեժիմում նշանակում է ինֆորմացիայի մշակում մաս-մաս (բաժիններով): Փաթեթային ռեժիմում տվյալների մշակումը կարող է ընդհատվել ավելի արագ պրոցեսների կատարմամբ: Ռեալ ժամանակի ռեժիմը տեխնոլոգիա է, որն ապահովում է օբյեկտի կառավարումը դինամիկայում (վայրկյանններում, րոպեներում, ժամերում): Այդպիսի տեխնոլոգիաների հիման վրա ստեղծվում են ռեալ ժամանակի համակարգեր, որոնք ավելի բարդ ու թանկ են: Ռեալ ժամանակի համակարգերում մեկ հարցման համար տվյալների մշակումն ավարտվում է մինչն մյուսի սկսվելը: Այդ ռեժիմը կիրառվում է դինամիկ գործընթացներով օբյեկտների համար: Ռեալ ժամանակում են աշխատում հեռախոսացանցերը, բջջային կապի միջոցները, արտադրամասի ավտոմատները: Ժամանակի բաժանման ռեժիմը նախատեսում է մեկ համակարգչի մեջ տարբեր խնդիրների լուծման գործընթացների հերթափոխում: Ժամանակի բաժանման ռեժիմում օպտիմալ օգտագործման համար համակարգի ռեսուրսները միանգամից տրվում են օգտագործողների խմբին ցիկլային տեսքով կարճ ժամանակով: Առաջադրանքների (խնդիրների) կատարումն ընթանում է չափազանց արագ:

Ինտերակտիվ ռեժիմն իրականանում է ռեալ ժամանակի համակարգերում: Այն կարող է օգտագործվել երկխոսություն կազմակերպելու համար: Ինտերակտիվ ռեժիմը մշակման կամ հաշվարկների կատարման տեխնոլոգիան է, որը կարող է ընդհատվել այլ գործողություններով: Փոխգործունեության կամ ընդհատման ժամանակն այնքան կարճ է, որ օգտագործողը կարող է աշխատել համակարգի հետ գործնականում անընդհատ: Հաշվողական գործընթացների կատարման ժամանակ ցանցում տեղի են ունենում տվյալների փոխանցման գործողություններ:

4.4. ՏԵՂԵԿԱՏՎԱԿԱՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Տեղեկատվական տեխնոլոգիաները կարող են սպասարկել տարբեր առարկայական բնագավառներ` հաշվապահական հաշվառում, անձնակազմի կառավարում, արտադրական մենեջմենթ ն այլն: Համակարգչային տեղեկատվական տեխնոլոգիան ընդգրկում է երեք բաղկացուցիչ մաս` 1. ինֆորմացիոն ռեսուրսների կառավարման տեխնոլոգիաների միջոցների համախումբ, 2. ծրագրային միջոցների համախումբ, 3. կազմակերպամեթոդական ապահովում: Ինֆորմացիոն ռեսուրսների կառավարման տեխնոլոգիաների միջոցների համախումբը ներառում է համակարգչային, կապի ու կազմակերպական տեխնիկաների միջոցները: Կապի տեխնիկայի միջոցներն ապահովում են կառավարման գործունեության հիմնական ֆունկցիաները` ինֆորմացիայի փոխանակումը կառավարման համակարգի շրջանակներում ն տվյալների փոխանակումն արտաքին միջավայրի հետ: Ժամանակակից տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ծրագրային միջոցները բաժանվում են համակարգային ն կիրառական ծրագրային միջոցների: Կիրառական ծրագրային միջոցները դասակարգվում են հետնյալ կերպ. 1. տեքստային, աղյուսակային ն այլ տիպի փաստաթղթերի պատրաստման համակարգեր, 2. ցուցադրումների պատրաստման համակարգեր, 3. ֆինանսատնտեսական ինֆորմացիայի մշակման համակարգեր, 4. ՏՀԿՀ-ներ, 5. նախագծերի կառավարման համակարգեր, 6. էքսպերտային ն որոշումների ընդունման համակարգեր: Նկար 15-ում ներկայացված է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դասակարգումն ըստ դասակարգման այլ հատկանիշների:

Նկ. 15. Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների դասակարգային հատկանիշները:

ԳԼՈՒԽ 5

ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԵՆՔԵՐ

5.1. ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԵՆՔԵՐԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՏԻՊԵՐԸ

Տվյալների մշակումը ենթադրում է խնդիրների առկայություն, որոնք իրականացնում են տվյալների զանգվածների ձնափոխում: Մշակումը ներառում է տվյալների մուտքագրումը համակարգիչ, տվյալների տեսակավորումը որոշակի չափանիշներով ն հատկանիշներով, տվյալների կառուցվածքի ձնափոխությունը, տվյալների տեղափոխումը արտաքին հիշողություն, արդյունքների դուրսբերումը: Տվյալների կառավարումը ներկայացնում է տվյալների հետ կապված բոլոր գործողությունները, որոնք անհրաժեշտ են տվյալների մշակման փոխկապակցված խնդիրների, համակարգերի բարեհաջող գործառնության համար: Տվյալների հենքերը (ՏՀ) կառուցվածքների համախմբություն են` նախատեսված մեծածավալ ինֆորմացիայի ն ծրագրային մոդուլների պահման համար: Դրանց միջոցով իրականացվում է տվյալների կառավարումը, բաշխումը, տեսակավորումը ն նմանատիպ այլ գործողություններ: Տվյալների հենքերի ինֆորմացիան պահվում է մեկ կամ մի քանի աղյուսակում: Տվյալներ պարունակող ցանկացած աղյուսակ կազմված է միատիպ գրառումների խմբից, որոնք տեղադրված են մեկը մյուսի հետնից: Գրառումները աղյուսակի տողերն են, որոնք կարելի է ավելացնել, ջնջել կամ փոփոխել: Յուրաքանչյուր գրառում անվանում ունեցող տողերի կամ բջիջների խումբ է, որը կարող է պահել բազմաբնույթ ինֆորմացիա` սկսած ծննդյան ամսաթվից մինչն ուսումնական պլանի կազմում: Տարբեր գրառումների միատիպ տողերը կազմում են աղյուսակի սյունը: Մի աղյուսակի գրառումները կարող են պարունակել հղումներ այլ աղյուսակի տվյալներին: Օրինակ` ապրանքների ցուցակով աղյուսակում կարող են պահվել հղումներ ապրանքարտադրողների տեղեկագրին, որտեղ պահվում են նրանց հասցեները, հեռախոսահամարները ն այլն: Ընդ որում` տարբեր տիպի ապրանքների գրառումները կարող են մատնանշել միննույն արտադրողին: Այդպիսի աղյուսակների փոխգործունեությունը կոչվում է կապ: Տվյալների հենքը որոշակի առարկայական բնագավառի փոխկապակցված տվյալների համախմբությունն է, որը պահվում է համակարգչի հիշողությունում ն կազմակերպված է այնպես, որ այդ տվյալները կարող են օգտագործվել տարբեր օգտագործողների կողմից բազմաթիվ խնդիրների լուծման համար:

Ժամանակակից ՏՀ-ները պետք է ունենան հետնյալ հատկանիշները. • համարժեքություն առարկայական բնագավառին, • տվյալների ինտեգրվածություն, • տվյալների անկախություն, • պահվող տվյալների նվազագույն ավելցուկ, ամբողջականություն, պաշտպանություն այնթույլատրելի մուտքից կամ տվյալների պատահական ջնջումից, • կառուցվածքի ճկունություն ն հարմարվողականություն, • տվյալների դինամիկա ն ընդլայնման հնարավորություն, • փնտրման հնարավորություն տարբեր բանալիներով: ՏՀ-ում ինֆորմացիան պահվում է կարգավորված տեսքով: ՏՀ-ների հիմնական տիպերն են` ստորակարգային (հիերարխիկ), ցանցային, աղյուսակային: Ստորակարգային ՏՀ-ների մոդելն ունի ծառի տեսք` կազմված է տարբեր մակարդակի օբյեկտներից: Վերնի մակարդակը գրավում է մեկ օբյեկտ, երկրորդը` երկրորդ մակարդակի օբյեկտներ ն այլն (նկ. 16):

Նկ.16. Ստորակարգային տվյալների հենքերի օրինակ:

Օբյեկտների միջն գոյություն ունի կապ, յուրաքանչյուր օբյեկտ կարող է պարունակել իրենից ցածր մակարդակի մի քանի օբյեկտ: Ստորակարգային ՏՀ-ների օրինակ կարող է լինել Պiոմօwտ թղթապանակների կատալոգը: Ցանցային ՏՀ-ները տարբերվում են ստորակարգայինից նրանով, որ դրանում յուրաքանչյուր վերին մակարդակի տարր կարող է կապված լինել միաժամանակ ցանկացած հաջորդ մակարդակի տարրի հետ: Ընդհանրապես ցանցային մոդելներում օբյեկտների միջն կապերի համար սահմանափակումներ չեն դրվում: Ցանցային ՏՀ-ի օրինակ է Համացանցի սարդոստայնը: Հիպերհղումները իրար են կապում հարյուր միլիոնավոր փաստաթղթեր` ամբողջովին բաշխված ցանցային ՏՀ-ում (նկ. 17):

Նկ. 17. Ցանցային տվյալների հենքի օրինակ:

Ռելյացիոն (աղյուսակային) ՏՀ-ն պարունակում է միատիպ օբյեկտների շարք, այսինքն` միատեսակ հատկություններով օբյեկտներ: Դրա մոդելը տվյալները ներկայացնում է աղյուսակների տեսքով, որոնք բաժանվում են տողերի ն սյունակների: Սյունակներում գրառվում է խնդրում ներկայացվող յուրաքանչյուր դաշտը (պարամետրը), իսկ տողերում` համապատասխան տվյալները: Ռելյացիոն ՏՀ-ների հիմնական առանձնահատկություններն են` 1. տվյալները պահվում են աղյուսակներում, որոնք կազմված են սյունակներից ն տողերից, 2. յուրաքանչյուր սյունակի ն տողի հատման կետում գրառվում է մեկ արժեք, 3. յուրաքանչյուր սյունակ ունի իր անունը, ն մեկ սյունակի մեջ բոլոր արժեքները նույնատիպ են, 4. տվյալների հենքում հարցումները դուրս են բերում արդյունքները աղյուսակի տեսքով, որը նույնպես կարող է հանդես գալ որպես հարցման օբյեկտ, 5. աղյուսակում չի կարող լինել երկու միանման տող. մաթեմատիկայում նմանատիպ հատկություններով օժտված աղյուսակները կոչվում են հարաբերություններ (rօ1atiօո), որտեղից էլ առաջացել է «ռելյացիոն» անվանումը, 6. սյունակները դասավորվում են որոշակի կարգով. աղյուսակում կարող է ոչ մի տող չլինել, սակայն անպայման մի սյունակ պետք է լինի: Բերենք կայքի համար ռելյացիոն տվյալների հենքի ստեղծման մի օրինակ, ընդ որում` կայքում գրանցված են օգտագործողներ, որոնք ստեղծում են թեմաներ ն թողնում են թեմայի հետ կապված հաղորդագրություններ: Այդ ինֆորմացիան պետք է պահել տվյալների հենքում: Առանձին ստեղծենք աղյուսակներ օգտագործողների, թեմաների ն հաղորդագրությունների վերաբերյալ: «Օգտագործող» աղյուսակի մեջ են մտնում` • օգտագործողի իդենտիֆիկատորը (1Ծ), • օգտագործողի անունը, ազգանունը, հայրանունը (Ա.Ա.Հ.),

• օգտագործողի էլեկտրոնային հասցեն (Է-Խai1), • օգտագործողի գաղտնագիրը (քaտտwօrմ): «Թեմա» աղյուսակի մեջ են մտնում` • թեմայի իդենտիֆիկատորը, • թեմայի անվանումը, • հեղինակի իդենտիֆիկատորը: «Հաղորդագրություններ» աղյուսակին են պատկանում` • հաղորդագրության իդենտիֆիկատորը (1Ծ), • հաղորդագրության տեքստը, • հեղինակի իդենտիֆիկատորը (1Ծ), • թեմայի իդենտիֆիկատորը (1Ծ): Աղյուսակները ստեղծելուց հետո անհրաժեշտ է դրանց միջն ստեղծել կապեր` ամբողջ տվյալների հենքը մշակելու (տվյալների զտման, տեսակավորման, հարցման կազմակերպման) համար (նկ. 18):

Նկ. 18. Ռելյացիոն տվյալների հենքի ստեղծման օրինակ:

5.2. ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՆՈՐՄԱԼԱՑՈՒՄ:

ՆՈՐՄԱԼԱՑՄԱՆ ՁԵՎԵՐԸ

Տվյալների նորմալացումը ռելյացիոն համակարգի կարնոր հասկացություններից է: Նորմալացված համակարգը հանգեցնում է ավելցուկային տվյալների քանակի նվազման` պահպանելով դրանց ամբողջականությունը: Նորմալացված կոչվում է այն տվյալների հենքը, որում բոլոր աղյուսակները կազմված են նորմալ ձնի կանոններով: Նորմալացման սկզբունքներն են` 1. տվյալների հենքի յուրաքանչյուր աղյուսակում չպետք է լինեն կրկնվող դաշտեր, 2. յուրաքանչյուր աղյուսակում պետք է լինի եզակի իդենտիֆիկատոր (առաջնային բանալի), 3. առաջնային բանալու յուրաքանչյուր արժեքին պետք է համապատասխանի բավարար ինֆորմացիա աղյուսակի տիպի կամ

օբյեկտի մասին (օրինակ` ինֆորմացիա արտադրատեսակի որակի, գնի, քանակի մասին), 4. աղյուսակի դաշտերում ինֆորմացիայի փոփոխումը չպետք է ազդի մնացած դաշտերի ինֆորմացիայի վրա (բացի բանալի դաշտերի մեջ կատարվող փոփոխություններից): Նորմալ ձնը կանոնների հավաքածու է, որը կանոնակարգում է տվյալների կազմակերպումը: Ռելյացիոն համակարգերի ստեղծումից սկսած` մշակվել են բազմաթիվ նորմալ ձներ: Սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ յուրաքանչյուր նորմալ ձնին հետնելը մեծացնում է ծանրաբեռնվածությունը համակարգի վրա: Դրա համար բարդ համակարգերում անհրաժեշտ է ճիշտ որոշում կայացնել նորմալ ձն ընտրելիս: Հիմնական նորմալ ձները վեցն են: Դիտարկենք դրանցից յուրաքանչյուրը` նշելով առանձնահատկությունները: Առաջին նորմալ ձնում պետք է հաշվի առնել հետնյալ պահանջները. 1. արգելվում են կրկնվող սյունակները, 2. արգելվում են բազմաթիվ սյունակները, 3. պահանջվում է աղյուսակի համար որոշել առաջնային բանալին, 4. աղյուսակի բոլոր տողերը պետք է լինեն եզակի, սյունակներում արժեքները կարող են պատճենվել, իսկ տողերը` ամբողջությամբ վերցված` ոչ: Երկրորդ նորմալ ձնի պահանջներն են` 1. աղյուսակը պետք է համապատասխանի առաջին նորմալ ձնին, 2. բոլոր սյունակները, որոնք չեն մտնում առաջնային բանալու մեջ, պետք է կախված լինեն առաջնային բանալուց: Երրորդ նորմալ ձնում հաշվի են առնվում այս պահանջները` 1. աղյուսակը պետք է համապատասխանի երկրորդ նորմալ ձնին, 2. բոլոր սյունակները, որոնք չեն մտնում առաջնային բանալու մեջ, պետք է կախված լինեն դրանից, այլ ոչ թե միմյանցից: Բոյս-Կոդդի նորմալ ձնում պետք է հաշվի առնել հետնյալ պահանջները. 1. աղյուսակը պետք է համապատասխանի երրորդ նորմալ ձնին, 2. աղյուսակում պետք է լինի մեկ բաղադրիչով պոտենցիալ առաջնային բանալի, 3. պոտենցիալ առաջնային բանալիների առկայության դեպքում այդպիսի տվյալներն անհրաժեշտ է ներկայացնել առանձին աղյուսակի կամ աղյուսակների տեսքով, 4. եթե աղյուսակում մեկ կամ մի քանի պոտենցիալ բանալիները պարզ են (ոչ բաղադրիչ), ապա Բոյս-Կոդդի նորմալ ձնը համարժեք է երրորդ նորմալ ձնին: Չորրորդ նորմալ ձնի պահանջներն են` 1. աղյուսակը պետք է համապատասխանի Բոյս-Կոդդի նորմալ ձնին,

2. բազմարժեք կախվածությունները (հիմնականում` ոչ պարզ) անհրաժեշտ է վերացնել` ապահովելով աղյուսակի ցանկացած տողի ավելացումը կամ ջնջումը, որը կբերի այլ տողերի ավելացման, ջնջման կամ փոփոխման: Հինգերորդ նորմալ ձնում (տարրալուծում առանց կորուստների) պետք է հաշվի առնել այս պահանջները` 1. աղյուսակը պետք է համապատասխանի չորրորդ նորմալ ձնին, 2. որոշ դեպքերում չորրորդ նորմալ ձնով ներկայացված աղյուսակն անհրաժեշտ է բաժանել երեք ն ավելի աղյուսակների, որոնք միացնելուց հետո ստացվում է ելակետային աղյուսակը: Տվյալների հենքերի դասակարգումը կարելի է ներկայացնել ստորն բերված գծապատկերի տեսքով (նկ. 19):

Նկ. 19. Տվյալների հենքերի դասակարգումը:

5.3. ԿԱՊԵՐԸ ԵՎ ԲԱՆԱԼԻՆԵՐԸ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ

Աղյուսակների միջն կապեր ստեղծելիս պետք է հաշվի առնել երկու աղյուսակի ընդհանուր դաշտերի միջն տրամաբանական կապը: Երկու աղյուսակի գրառումների (դաշտերի) միջն եղած կապերի տիպերն են` 1. մեկը մեկին (մի աղյուսակի յուրաքանչյուր գրառմանը համապատասխանում է մյուս աղյուսակի մի գրառումը). Օբյեկտ Ճ

Օբյեկտ 8

2. ա) մեկը մի քանիսին (մի աղյուսակի յուրաքանչյուր գրառմանը համապատասխանում է մյուս աղյուսակի մի քանի գրառում), բ) մի քանիսը մեկին (մի աղյուսակի բազում գրառումներին համապատասխանում է մյուս աղյուսակի մի գրառում): Գլխավոր

Ենթակա

Օբյեկտ Ճ

Օբյեկտ 8

Ինֆորմացիոն օբյեկտ

Այդպիսի կապի դեպքում Ճ օբյեկտը գլխավորն է, 8 օբյեկտը` ենթական: 3. մի քանիսը մի քանիսին (մի աղյուսակի բազում գրառումներին համապատասխանում է մյուս աղյուսակի մի քանի գրառում): Օբյեկտ Ճ

Օբյեկտ 8

բանալի RՃ

բանալի R8

1:M

1:M Կապող օբյեկտ բանալի RՃ+R8

Աղյուսակների միջն ստեղծվող կապի տեսակի ընտրությունը կախված է կապվող դաշտերի որոշման եղանակից` 1. «Մեկը մյուսին» հարաբերակցությունը ստեղծվում է, երբ դաշտերից մեկը առաջնային բանալու կամ եզակի ինդեքսի դաշտ է: 2. «Մեկը մեկին» հարաբերակցությունը ստեղծվում է, երբ երկու կապվող դաշտերն էլ բանալու ձնով են կամ ունեն եզակի ինդեքսներ:

3. «Մի քանիսը մի քանիսին» հարաբերակցությունը փաստացի «Մեկը մի քանիսին» երկու հարաբերակցությունն է երրորդ աղյուսակի հետ, որի առաջնային բանալին կազմված է մյուս երկու աղյուսակների արտաքին բանալու դաշտերից: Բանալին սյունակ կամ սյունակներ են, որն ավելացվում է աղյուսակին ն թույլ տալիս ստեղծել կապ մյուս աղյուսակի գրառումների հետ: Գոյություն ունի երկու տիպի բանալի` առաջնային ն երկրորդական (արտաքին): Առաջնային բանալին մի կամ մի քանի դաշտեր են (սյունակներ), որոնց արժեքների համախմբությունը միանշանակ որոշում է յուրաքանչյուր գրառումն աղյուսակում: Առաջնային բանալին թույլ չի տալիս Nս11 արժեքը ն միշտ պետք է ունենա եզակի ինդեքս: Առաջնային բանալին օգտագործվում է աղյուսակը մյուս աղյուսակների արտաքին բանալիների հետ կապելու համար: Արտաքին բանալին մեկ կամ մի քանի դաշտերն են աղյուսակում, որոնք պարունակում են հղում այլ աղյուսակի առաջնային բանալուն: Արտաքին բանալին որոշում է աղյուսակների միացման եղանակը: Երկու կապված աղյուսակներից մեկն անվանում են առաջնային բանալու աղյուսակ կամ գլխավոր աղյուսակ, մյուսը` արտաքին բանալու աղյուսակ կամ ենթակա աղյուսակ: Գոյություն ունի առաջնային բանալու երեք տիպ` հաշվիչի բանալի

դաշտեր (հաշվիչ), պարզ բանալի ն բաղադրիչ բանալի:

Հաշվիչի դաշտն օգտագործվում է աղյուսակում հերթական գրառման ժամանակ եզակի արժեքի ավտոմատ մուտքագրման համար: Պարզ բանալին դիտարկվում է որպես եզակի արժեք ունեցող կոդ կամ եզակի համար (չի ընդունում Nս11 (դատարկ սյունակ) կամ կրկնվող արժեքներ): Բաղադրիչ բանալին օգտագործվում է, երբ հնարավոր չէ ապահովել յուրաքանչյուր դաշտի արժեքների եզակիությունը (բանալին ներկայացվում է մի քանի դաշտերով): Հաճախ այդպիսի վիճակ է ստեղծվում այն աղյուսակի համար, որն օգտագործվում է երկու աղյուսակն իրար կապելիս («Մի քանիսը մի քանիսին» հարաբերակցություն): Եթե առաջնային բանալու դաշտում պետք է լինեն միայն եզակի արժեքներ յուրաքանչյուր տողում (համընկնումը բացառվում է), ապա արտաքին բանալու դաշտում արժեքների համընկնումը տողերում թույլատրվում է: Եթե խնդիրներ են առաջանում համապատասխան առաջնային բանալի ընտրելիս, ապա նպատակահարմար է որպես բանալի ընտրել հաշվիչի դաշտը:

5.4. ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԵՆՔԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Տվյալների հենքերի կառավարման համակարգը (ՏՀԿՀ) ծրագրային ապահովման համակարգ է, որը նախատեսված է ՏՀ ստեղծելու ն դրա հետ կապված տվյալների փնտրման, տեսակավորման ն մշակման գործողություններ կատարելու համար: Ընդունված է առանձնացնել երկու հասկացություն` ՏՀ - տվյալների կարգավորված հավաքածու ն ՏՀԿՀ – ծրագրեր, որոնք կառավարում են տվյալների պահումը ն մշակումը: Ժամանակակից ՏՀԿՀ-ները հնարավորություն են տալիս ընդգրկել ոչ միայն տեքստային ն գրաֆիկական ինֆորմացիա, այլն ձայնային դրվագներ ն նույնիսկ տեսաերիզներ: ՏՀԿՀ-ի օգտագործման պարզությունը թույլ է տալիս ստեղծել նոր տվալների հենքեր` չօգտագործելով ծրագրավորման լեզուներ, միայն օգտվելով տվյալ ծրագրում ներկառուցված ֆունկցիաներից: ՏՀԿՀ-ներն ապահովում են տվյալների ճշտությունը, ամբողջականությունը, ինչպես նան հարմար մուտքը դեպի այդ տվյալներ: ՏՀԿՀ-ների կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել ըստ տվյալների հենքերի կառուցվածքի ն ծրագրային միջոցների (նկ. 20):

Նկ. 20. Տվյալների հենքերի կառավարման համակարգերի կառուցվածքն ըստ բաղադրյալ մասերի:

Տարածված ՏՀԿՀ-ներից են FօxՔrօ-ն, Ճօօօտտ fօr Պiոմօwտ-ը, Քaraմօxը, Օraօ1օ-ը, ՏՕԼ Տօrvօr-ը ն այլն: Ժամանակակից ՏՀԿՀ-ն կատարում է հետնյալ ֆունկցիաները. • ինֆորմացիայի մուտք ՏՀ ն դրա տրամաբանական հսկման ապահովում,

• • • •

ինֆորմացիան ուղղելու հնարավորություն, հնացված ինֆորմացիայի ջնջում, տվյալների` իրար չհակասելու հսկում, տվյալների պաշտպանություն ջնջումից կամ այլ փոփոխությունից, • տրված հատկություններով ինֆորմացիայի փնտրում: Առավել ճանաչված ն տարածված է ԽՏ Ճօօօտտ ռելյացիոն տվյալների հենքերի կառավարման համակարգը: ԽՏ Ճօօօտտ-ը գործիքային միջոցների խումբ է` տեղեկատվական համակարգերի ստեղծման ն շահագործման համար: ԽՏ Ճօօօտտ-ի միջոցները թույլ են տալիս` • աղյուսակների միջն հաստատել կապեր` ապահովելով տվյալների ամբողջականությունը, թարմացումը ն հեռացումը, • կատարել տվյալների մուտքագրում, պահում, դիտում, տեսակավորում, ընտրանք` օգտագործելով ինֆորմացիայի կառավարման տարբեր միջոցներ, • ստեղծել, ձնափոխել ն օգտագործել տեղեկատվական համակարգի կամայական օբյեկտ (ձներ, հարցումներ, հաշվետվություններ): ԽՏ Ճօօօտտ-ը տարբերվում է այլ տվյալների բազաների ստեղծման փաթեթներից իր պարզությամբ: Այն լրիվ բավարարում է օգտագործողների պահանջները ն նախատեսված չէ հզոր տեղեկատվական համակարգեր ստեղծելու համար: ԽՏ Ճօօօտտ-ի մշակման օբյեկտ է տվյալների հենքերի ֆայլը, որն ունի կամայական անուն ն .ոմԵ ընդլայնում: Այդ ֆայլի մեջ են մտնում ԽՏ Ճօօօտտ-ի հիմնական օբյեկտները` • աղյուսակները (taԵ1օտ), • ձները (fօrոտ), • հարցումները (զսօriօտ), • հաշվետվությունները (rօքօrtտ), • մակրոսները (ոaօrօտ), • մոդուլները (ոօմս1օտ): Աղյուսակը ՏՀ-ի հիմնական օբյեկտն է, ինֆորմացիայի պահման աղբյուրը: Այն կազմված է դաշտերից (սյուներից) ն գրանցումներից (տողերից): Ձները տվյալների` էկրանի վրա դուրսբերման ն դրանցով կառավարման միջոցն են: Հաշվետվությունը տվյալների արտապատկերումն է տպիչի միջոցով դուրս բերելիս: Հարցումը մի քանի աղյուսակներից, ըստ որոշակի չափանիշի կամ չափանիշների, տվյալների ընտրման միջոցն է:

Մակրոսը մեկ կամ մի քանի գործողությունների կառուցվածքային նկարագրումն է, որը կատարվում է ի պատասխան որոշակի իրադարձության (իրողության): Մոդուլը Մiտսa1 8aտiօ-ով գրված ծրագիր է, որը թույլ է տալիս բաժանել ամբողջ գործընթացը ավելի մանր գործողությունների ն գտնել սխալներ, որոնք հնարավոր չէ գտնել մակրոսներ օգտագործելիս: Մոդուլները կարող են լինել անկախ օբյեկտներ պարունակող ֆունկցիաներ, որոնք կարելի է կանչել ցանկացած հավելվածից: Սակայն դրանք կարող են անմիջապես միացված լինել առանձին ձներին (Fօrոտ) կամ հաշվետվություններին (Rօքօrtտ): Աղյուսակի դաշտերը որոշելիս յուրաքանչյուր դաշտի համար անհրաժեշտ է ներմուծել տվյալի անունը, տիպը ն կարճ նկարագրությունը: Կարելի է ընտրել դաշտի հատկությունները` կախված տվյալների տիպից (աղ. 8): Գոյություն ունի տվյալների հետ աշխատելու երեք ռեժիմ. 1. օպերատիվ ռեժիմ, երբ լուծում ենք ինֆորմացիոն համակարգի խնդիները, այսինքն` դիտում, փոփոխում, ընտրում ենք ինֆորմացիան, 2. կոնստրուկտորի ռեժիմ, երբ ստեղծում կամ փոփոխում ենք օբյեկտի կառուցվածքը, 3. տվյալների սխեմա. այդ պատուհանում ստեղծում, դիտում, փոփոխում ն անջատում ենք կապերն աղյուսակների միջն: Այսօր առավել տարածված տվյալների ներկայացման մոդելի տիպ է ռելյացիոնը (rօ1atiօոa1): «Ռելյացիոն» անվանումը բացատրվում է նրանով, որ տվյալների բազայում յուրաքանչյուր գրառում պարունակում է ինֆորմացիա, որը վերաբերում է (rօ1atօմ) մեկ կոնկրետ օբյեկտի: Բացի դրանից` տարբեր օբյեկտներին պատկանող ինֆորմացիայի հետ կարելի է աշխատել որպես մի ամբողջականություն` հիմնված միմյանց հետ կապված (rօ1atօմ) տվյալների արժեքների վրա: Ռելյացիոն ՏՀԿՀ-ում բոլոր մշակվող տվյալները ներկայացվում են աղյուսակների տեսքով: Հիմնական ֆունկցիաներն են` • տվյալների որոշում (Ծata մօfiոitiօո), այսինքն` տվյալների կառուցվածքի ն տիպի որոշում, ինչպես նան ցուցադրում, թե այդ տվյալներն ինչպես են կապված միմյանց հետ, • տվյալների մշակում (Ծata ոaոiքս1atiօո), որը ներառում է տվյալների փնտրումը, ֆիլտրումը, տեսակավորումը, հաշվարկների կատարումը: Տվյալների մշակումը նախատեսում է նան տվյալների միացում դրանց հետ կապված ինֆորմացիայի հետ, • տվյալների կառավարում (Ծata օօոtrօ1), որը ցույց է տալիս, թե ով կարող է օգտվել որոշակի տվյալների հենքերից, որոնք նախատեսված են բազմակի օգտագործման համար:

Աղյուսակ 8 Ճօօօտտ-ում նկարագրվող տվյալների տիպերը Տվյալների տիպը Տեքստային (tօxt)

Օգտագործումը Տառաթվային տվյալներ

Խօոօ

Չափերը Մինչն բայթ Մինչն 64 000 բայթ

Թվային (ոսոԵօr)

Թվային տվյալներ

1,2,4 կամ 8 բայթ

Դրամային (օսrrօոօ7)

Դրամային տվյալներ

8 բայթ

Տարեթիվ/ժամ (մatօ/tiոօ)

Տարեթիվ ն ժամ

Հաշվիչ (ՃսtօոսոԵօr)

Եզակի ամբողջ թիվ, որը գեներացվում է Ճօօօտտ-ի կողմից յուրաքանչյուր նոր գրանցման ժամանակ Տրամաբանական տվյալներ

4 բայթ

Պiոմօwտ-ի հավելվածներից վերցված նկարներ, դիագրամներ ն այլն

մինչն 1 ԳԲ

Տրամաբանական (1օջiօa1)

ՕԼԷ օբյեկտ

8 բայթ

1 բիթ

Կիրառումը Սովորաբար օգտագործվում է սիմվոլային տվյալների համար Օգտագործվում է միայն այն ժամանակ, երբ տեքստի չափը գերազանցում է 255 բայթը Տվյալների արժեքների ճշտությունը կախված է Fiօ1մ Քrօքօrtiօտ դաշտի տրված արժեքներից Օգտագործվում է դրամային գումարների մասին տվյալների պահման համար Օգտագործվում է օրացուցային տվյալների ն ժամի արժեքների պահման համար

Օգտագործվում է ճըշմարիտ/կեղծ տիպի տվյալների պահման համար

Խiօrօտօft Ճօօօտտ-ն առավելագույն չափով թույլ է տալիս ընտրություն կատարել տվյալների տիպերի (տեքստային, թվային, ժամանակային, դրամային արժեքներ, նկարներ, ձայներ ն այլն) միջն, ինչպես նան

հնարավորություն է տալիս ստեղծել տվյալների պահման ֆորմատ` տողի երկարություն, թվի ներկայացման ճշտություն: Առավել բարդ կիրառությունների դեպքում ՏՀԿՀ-ի փոխարեն օգտագործվում են տեղեկատվաորոնողական համակարգեր (ՏՈՀ), որոնք կատարում են հետնյալ ֆունկցիաները. • մեծածավալ ինֆորմացիայի պահում, • պահանջվող ինֆորմացիայի արագ փնտրում, • պահվող ինֆորմացիայի ավելացում, ջնջում ն փոփոխում, • ինֆորմացիայի ելք հարմար տեսքով: Ինֆորմացիայի պահման, փոփոխման ն մշակման համար նախատեսված ծրագրային ն ապարատային միջոցների համալիրն ընդունված է անվանել տեղեկատվական համակարգ: Որպես նմանատիպ տեղեկատվական համակարգի օրինակ կարող են ծառայել ավիացիոն ն երկաթգծի տոմսերի վաճառքի համակարգերը: Տեղեկատվական համակարգերը կարելի է դասակարգել, օրինակ, ըստ օգտագործվող տեխնիկական բազայի: Պարզագույն տեղեկատվական համակարգն աշխատում է մի համակարգչի համար: Ամբողջ ինֆորմացիան կենտրոնացած է մեքենայի հիշողության մեջ, ն դրանում աշխատում է համակարգի ամբողջ ծրագրային ապահովումը: Գոյություն ունեն տեղեկատվական համակարգեր` լոկալ ցանցի հենքի վրա: Սովորաբար այդ համակարգերը սպասարկում են ձեռնարկություններին, հաստատություններին, ֆիրմաներին: Այստեղ ինֆորմացիան կարող է ցանցով փոխանցվել տարբեր օգտագործողներին: Վերջապես գոյություն ունեն տեղեկատվական համակարգեր գլոբալ համակարգչային ցանցերի հենքի վրա: 1ոtօrոօt-ի բոլոր հայտնի ծառայությունները կարելի է դիտարկել որպես այդպիսի համակարգեր: Առավել մեծ է դրանցից www-ն (Պօr1մ Պiմօ ՊօԵ): Գոյություն ունեն բազմաթիվ, այսպես կոչված, կորպորատիվ համակարգեր, որոնք աշխատում են լոկալ ցանցի բազայի վրա:

5.5. ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԵՆՔԵՐԻ ՄՈԴԵԼՆԵՐ

Տարբեր խնդիրների լուծման համար օգտագործվում են տվյալների հենքերի տարբեր մոդելներ: Տվյալների հենքերի ընտրման գործընթացը, որն ավելի հարմար է կոնկրետ հավելվածի կառուցման համար, կոչվում է մասշտաբավորում: Դիտարկենք ՏՀ-ների որոշ մոդելներ: Ավտոնոմ ՏՀ-ներ. պահում են իրենց տվյալները լոկալ ֆայլային համակարգի այն համակարգչում, որի մեջ դրանք տեղադրված են, ընդ որում` կառավարման համակարգի ծրագրային ապահովումը ն տվյալների հենքը, որոնք իրականացնում են մուտքը դեպի այդ համակարգ, նույնպես

գտնվում են այդ համակարգչում: Ցանցը տվյալ դեպքում չի օգտագործվում: Ավտոնոմ ՏՀ-ում չկա երկու օգտագործողի խնդիր նույն ինֆորմացիան զուգահեռ օգտագործելիս ն փոփոխելիս: Ավտոնոմ ՏՀ-ի օգտագործող կարելի է համարել այն հավելվածները, որոնք մշակում են ոչ մեծ ենթակառույցի կամ փոքր հաշվապահության տվյալներ ն այլն: Ֆայլ-սերվերային ՏՀ: Ֆայլ-սերվերային ՏՀ-ները տարբերվում են ավտոնոմներից նրանով, որ կարող են լինել հասանելի կլիենտներին ցանցի միջոցով: Տվյալների հենքը պահվում է ցանցային ֆայլ-սերվերում մեկ օրինակով: Ամեն մի կլիենտի համար աշխատանքի ժամանակ ստեղծվում է տվյալների լոկալ պատճեն: Այստեղ լուծված է նան մի քանի օգտագործողի` միննույն ինֆորմացիային միաժամանակյա հասանելիության խնդիրը: Ֆայլ-սերվերային ՏՀ-ի թերություններից է ցանցի ոչ արտադրողական բեռնավորումը: Կլիենտի յուրաքանչյուր հարցման ժամանակ տվյալներն իրենց լոկալ պատճենում ամբողջովին թարմացվում են սերվերի տվյալների հենքից: Ֆայլ-սերվերային ՏՀ-ներ օգտագործող հավելվածները կարելի է դասել խոշոր հաստատություները սպասարկող հավելվածների շարքին: Այդպիսի հավելվածներում տարբեր ենթաբաժանմունքների ադմինիստրատորները դիմում են ընդհանուր տվյալներին ն չեն ստեղծում իրենց լոկալ տվյալների հենքերը (այդ պայմաններում պահպանվում է ինֆորմացիայի գաղտնիությունը, ն յուրաքանչյուր ադմինիստրատոր մուտք ունի միայն դեպի այն ինֆորմացիան, որը վերաբերում է տվյալ ենթաբաժնի գործունեությանը): Կլիենտ-սերվերային ՏՀ: Բազմաթիվ օգտագործողներով մեծ ՏՀների համար օգտագործվում են կլիենտ-սերվերային ՏՀ-ներ: Այս դեպքում կլիենտների մուտքը ՏՀ իրականացվում է հատուկ համակարգչի միջոցով` սերվերով: Կլիենտը առաջադրանք է տալիս սերվերին` կատարել այս կամ այն գործողությունները կամ թարմացնել տվյալների հենքը: Դրա համար անհրաժեշտ է ունենալ հզոր սերվեր, որը կկարողանա կատարել պահանջվող բոլոր գործողությունները: Նման աշխատանքի կազմակերպումը բարձրացնում է հավելվածների կատարման արդյունավետությունը հզոր սերվեր ունենալու հաշվին ն ապահովում տվյալների ամբողջականության լավ վերահսկում: Տվյալ տիպի ՏՀ-ներում խնդիր է առաջանում հավելվածն այնպես նախագծել, որպեսզի այն առավելագույնս օգտագործի սերվերի հնարավորությունները ն նվազագույնս ծանրաբեռնի ցանցը` փոխանցելով դրա միջոցով միայն նվազագույն ինֆորմացիա:

ԳԼՈՒԽ 6

ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

ԵՎ ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐ

6.1. ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԵՐ

Համակարգչային համակարգը բաղկացած է համակարգչից, համակարգչի արտաքին սարքերից, ինչպես նան համակարգչի աշխատանքը կառավարող ծրագրերից: Այսինքն` համակարգչի տեխնիկական ն ծրագրային ապահովման համագործակցության արդյունքում առաջանում է համակարգչային համակարգ: Համակարգչային համակարգերը լինում են երկու տեսակի` հաջորդական ն զուգահեռ: Հաջորդական համակարգչային համակարգը, ի տարբերություն զուգահեռի, չի ապահովում բազմածրագրային աշխատանք, այսինքն` չի կարող միաժամանակ իրականացնել մի քանի ծրագիր կամ աշխատանք:

Զուգահեռ համակարգչային համակարգն անվանում են նան հաշվողական համակարգ: Հաշվողական համակարգերը հնարավոր է իրականացնել երկու եղանակով` ծրագրային ն տեխնիկական միջոցների հաշվին: Համակարգչային համակարգերի դասակարգումը դիտվում է որպես համակարգիչների դասակարգում, իսկ դրանց տեխնիկական ն ծրագրային սպասարկումը` որպես համակարգիչների տեխնիկական ն ծրագրային ապահովում: Եթե համակարգչային համակարգը տեխնիկական միջոցների հաշվին հանդես է գալիս որպես հաշվողական համակարգ, ապա կառուցվում է տարբեր սկզբունքներով: Ըստ տարածքային մեկուսացվածության աստիճանի` այդ հաշվողական համակարգերը լինում են` կենտրոնացված (համակարգիչները տեղադրված են կողք կողքի) ն ապակենտրոնացված (համակարգիչները միավորվում են կապի հատուկ միջոցներով): Ըստ կառուցվածքի` դրանք բաժանվում են հետնյալ խմբերի. • ծառաձն, երբ համակարգիչներից մեկը գլխավորն է, • հանգուցային (ծառաձնի մասնավոր դեպք), • համասեռ, երբ բոլոր համակարգիչներն ունեն հավասարազոր հնարավորություններ: Հաշվողական համակարգի ստեղծման նպատակն է ավելի հզոր համակարգչային համակարգ ունենալը: Կազմակերպության գործունեության ն հետագա զարգացման համար հետզհետե ավելի է կարնորվում տեղեկատվական համակարգերի դերը: Ժամանակակից արտադրությունը պահանջում է ոչ միայն ինֆորմացիայի մշակման մեծ արագություն, այլ նան դրա հաղորդման այնպիսի ձների ու մեթոդների կիրառում, որոնցով հնարավոր է կառավարման բնագավառի բոլոր խնդիրների լուծումն ավարտել ժամանակին` դրանով իսկ ապահովելով տնտեսական ռազմավարության իրականացումը:

Ինֆորմացիայի մշակման ն հաղորդման նոր, ժամանակակից մեթոդների կիրառումը արդիական ն կարնոր է դարձնում նան փոխանակման արագությունն ու հարմարավետությունը: Երկու ն ավելի համակարգիչների ֆիզիկական միացումը կազմում է համակարգչային ցանց: Ընդհանուր առմամբ` համակարգչային ցանցի ստեղծման համար անհրաժեշտ են ոչ միայն համապատասխան ցանցային սարքավորումներ, այլ նան ցանցային ծրագրային միջոցներ: Ցանցի ընդհանուր ռեսուրսների համատեղ օգտագործումը ձնավորեց այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են տվյալների բաշխված հենքերը, բանկերը, տվյալների բաշխված մշակումները: Համակարգչային ցանցերը բազմամեքենայական մեթոդի օգտագործման բարձրագույն ձնն են: Դրանք ունեն առավելություններ` 1. կարող են ընդգրկել հարյուրավոր համակարգիչներ, որոնք տեղադրված են իրարից տարբեր` նույնիսկ մի քանի հազար կիլոմետր հեռավորության վրա. 2. ցանցերում տվյալների մշակման, տվյալների հաղորդման, համակարգի կառավարման գործառնությունների կատարումը բաշխված է տարբեր համակարգիչների միջն. 3. աշխարհագրական տեղաբաշխումից կախված` համակարգչային ցանցերը հիմնականում կարելի է բաժանել երեք կարգի` • գլոբալ, • ռեգիոնալ, • լոկալ: Գլոբալ ցանցերը միավորում են իրարից բավական հեռու տարածությունների վրա տեղաբաշված համակարգչային ռեսուրսները: Անժխտելի է, որ այդպիսի տեղաբաշխման դեպքում հնարավոր չէր անցկացնել մալուխային կապեր, որը երնի չէր էլ կարող բավարարել ներկայացվող պահանջները: Գլոբալ ցանցերի բաժանորդների միջն փոխգործողությունն իրականացվում է կապի օպտիկական գծերի, ռադիոկապի, ինչպես նան արբանյակային կապի միջոցով: Գլոբալ ցանցերի թերնս ամենակարնոր նշանակությունն այն է, որ թույլ է տալիս լուծել ողջ մարդկության համար ինֆորմացիոն ռեսուրսների միավորման հիմնախնդիրը ն ապահովել ազատ մուտքի հնարավորություն: Ռեգիոնալ ցանցերը նույնպես կապ են ստեղծում տարբեր հեռավորությունների վրա տեղաբաշխված տնտեսական տարածաշրջանների, առանձին երկրների բաժանորդների միջն: Ռեգիոնալ ցանցերում բաժանորդների միջն հեռավորությունը կազմում է տասնյակ հարյուրավոր կիլոմետրեր: Լոկալ ցանցերը բաշխված հաշվիչ համակարգերն են, որտեղ համակարգիչներն իրար են միացվում լարերի միջոցով: Այս ցանցերը, որպես կանոն, միավորում են մեկ կազմակերպության տարբեր ենթակառուցվածքներ կամ մի քանի` իրարից ոչ հեռու գտնվող շինություններ: Սովորաբար այս-

պիսի ցանցերը գործում են առանձին ձեռնարկություններում, ֆիրմաներում, բանկերում կամ գրասենյակներում, որոնց միջն հեռավորությունը չի գերազանցում 2-2,5 կիլոմետրը: Ցանցերն ապահովում են տվյալների հաղորդման բարձր որակ, փոխանցման մեծ արագություն (նվազագույնը` 100 Մբիթ/վ), որը հնարավորություն է տալիս օգտվողներին ներկայացնել ծառայությունների լայն շրջանակ` ֆայլային տպագրություն, ֆաքս, էլեկտրոնային փոստ ն այլ ծառայություններ, որոնց իրացումն առանձին` լոկալ համակարգչի վրա բավականին թանկ է: Այսպիսով` համակարգչային ցանցերը ներկայացնում են համակարգչային համակարգեր, որոնք միավորված են կապի ն հատուկ սարքերի միջոցով ու ծառայում են տվյալներն առանց աղավաղման հաղորդելու ն ընդունելու նպատակին:

6.2. ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ

Հաշվողական ցանցը (ոeէwօrէ) տվյալների փոխանցման միջոցներով միացված համակարգիչների համակցությունն է: Հաշվողական ցանցում տվյալների փոխանակման միջոցները հիմնականում կազմված են համակարգիչներից, կապի միջոցներից (արբանյակային, հեռախոսային, օպտիկական), փոխարկիչ սարքավորումներից: Ցանցի մեջ գտնվող համակարգիչների հեռավորությունից կախված` դրանք բաժանվում են լոկալ ն գլոբալ ցանցերի: Լոկալ ցանցը (1օօճ1 ճreճ ոeէwօrէ – ԼՃՀ) սահմանափակ տարածության վրա գտնվող, միմյանց հետ կապված համակարգիչների խումբն է, օրինակ, շենքում: Լոկալ ցանցի մեջ համակարգիչների միջն հեռավորությունը կարող է կազմել մի քանի կիլոմետր: Լոկալ ցանցերը սովորաբար ստեղծվում են որնէ կազմակերպության շրջանակներում. դրա համար էլ երբեմն կոչվում են կորպորատիվ ցանցեր: Գլոբալ ցանցը (wide ճreճ ոeէwօrէ –ՊՃՀ) կարող է ներառել այլ գլոբալ ցանցեր, լոկալ ցանցեր ն առանձին համակարգիչներ: Գլոբալ ցանցերը գործնականում ունեն նույն հնարավորությունները, ինչ լոկալ ցանցերը: Դրանք սովորաբար աշխատում են ավելի ցածր արագությամբ, քան լոկալ ցանցերը: Նախատեսված են բազմաթիվ խնդիրների լուծման համար, որոնց թվում են` • ֆայլերի համատեղ օգտագործման կազմակերպումը ինֆորմացիայի ամբողջականության պահպանման համար, • օժանդակ սարքավորումների համատեղ օգտագործման կազմակերպումը (օրինակ` տպող սարքերի) ընդհանուր ծախսերի նվազեցման համար, • տվյալների կենտրոնացված պահման ապահովումը դրանց պաշտպանման ն արխիվացման գործընթացը հեշտացնելու համար:

6.3. ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ցանցի ճարտարապետության բնութագրման համար օգտագործում են «Տրամաբանական կառուցվածք» ն «Ֆիզիկական կառուցվածք» (տոպոլոգիա) հասկացությունները: Ֆիզիկականը (քհyտiօճ1 էօքօ1օջy) ցանցի ֆիզիկական կառուցվածքն է, ցանցի բոլոր ապարատային բաղադրիչների ֆիզիկական միացման միջոցը: Գոյություն ունի մի քանի տիպի ֆիզիկական կառուցվածք: Առավել պարզունակն է հաղորդադողային կառուցվածքը (Եստ էօքօ1օջy), որում մալուխը կապում է համակարգիչները` միավորելով դրանք շղթայի մեջ (նկ. 21):

Նկ. 21. Հաղորդադողային կառուցվածք «Հաստ ցանց»:

Դողային կառուցվածքով ցանցի առավելություններից են` • ցանցի պարզ կառուցում, • ցանցի հեշտ ընդլայնում, • ավելի բարձր հուսալիություն, քանի որ առանձին համակարգիչների` շարքից դուրս գալու դեպքում չի խանգարվում ամբողջ ցանցի աշխատանքը: Դողային տոպոլոգիայով ցանցի թերություններից են` • դողի սահմանափակ երկարություն, • դողի վրա աղմուկների (կոլիզիաների) հնարավոր առաջացում (երբ միանգամից մի քանի կայան փորձում է փոխանցել ինֆորմացիա), • տվյալների ցածր պաշտպանվածություն, • մալուխի որնէ հատվածի վնասում, որը հանգեցնում է ցանցի աշխատանքի խափանման: Լինում են բարակ ն հաստ ցանցեր: Բարակ ցանցում (էհiոոeէ) օգտագործվում է առավել բարակ ն ճկուն մալուխ, որին անմիջապես միացվում են աշխատող կայանները: Հաղորդադողային կառուցվածքով ցանցերն էժան են: Անհրաժեշտ է նշել նան, որ վերոնշյալ ցանցերը կիրառումից դուրս են եկել: Եթե ցանցի հանգույցները տարածվում են ամբողջ շենքով, ապա առավել հարմար է օգտագործել աստղային կառուցվածքը:

Ֆիզիկական աստղային կառուցվածքի (տէճr էօքօ1օջy) դեպքում յուրաքանչյուր սերվեր ն աշխատող կայան միացվում է հատուկ սարքավորմանը` կենտրոնական կոնցենտրատորին (hսb) կամ կոմուտատորին (տwiէօհ), որն իրականացնում է ցանցի հանգույցների զույգերի միացումը տվյալների փոխանակման համար (նկ. 22): Մի աշխատող կայանի մալուխի վնասվածքը չի կարող ազդել մնացած կայանների աշխատանքի վրա:

Սերվեր

Նկ. 22. Աստղային կառուցվածք (տոպոլոգիա):

Եթե ցանցն ունի շատ հանգույցներ, ն շատերը գտնվում են մեծ հեռավորության վրա, ապա մալուխի ծախսը աստղային տոպոլոգիայի դեպքում կլինի մեծ: Բացի դրանից` կոմուտատորին (տwiէօհ) կարելի է միացնել սահմանափակ թվով մալուխներ: Նման դեպքերում օգտագործվում է բաշխված աստղային կառուցվածք (diտէriԵսէed տէճr էօքօ1օջy), որի դեպքում մի քանի կոմուտատոր միացվում են իրար: Աստղային կառուցվածքով ցանցն ունի առավելություններ` • օժանդակ սարքավորումները պարզ են, • յուրաքանչյուր օգտագործող կարող է աշխատել մյուս օգտագործողներից անկախ, • տվյալների պաշտպանման մակարդակը բարձր է, • մալուխային ցանցում խափանումները հեշտ է գտնել: Աստղային կառուցվածքով ցանցն ունի նան թերություններ` • կենտրոնական սարքավորման (սերվերի) խափանումը հանգեցնում է ամբողջ ցանցի աշխատանքի խափանման, • սերվերի գինը բարձր է, • ցանցի արտադրողականությունը նվազում է ցանցին միացված համակարգիչների թվի մեծացման դեպքում:

Բացի դիտարկված միացումների տիպերից` կարելի է կիրառել նան

օղակաձն կառուցվածքը, որի դեպքում աշխատող կայանները գտնվում են օղակի մեջ (նկ. 23): Այդպիսի կառուցվածքը գրեթե չի օգտագործվում լոկալ ցանցերի համար, սակայն կարող է օգտագործվել գլոբալ ցանցերում:

Սերվեր

Նկ. 23. Օղակաձն տոպոլոգիա:

Օղակաձն կառուցվածքով ցանցի առավելություններից են` • թանկարժեք կենտրոնական սարքավորման բացակայություն, • խափանված հանգույցների հեշտ հայտնաբերում, • ցանցում երթուղու (rօսtiոջ) խնդրի բացակայություն, • ցանցի թողունակության տրամադրում բոլոր օգտագործողներին (բոլոր օգտագործողները երաշխավորված ձնով հաջորդաբար ստանում են մուտք դեպի ցանց), • սխալների վերահսկման պարզություն: Օղակաձն կառուցվածքով ցանցի թերություններից են` • ցանցի մեջ նոր համակարգիչների ներառման դժվարություն, • նույնիսկ մեկ համակարգչի կամ մալուխի հատվածի վնասման դեպքում ամբողջ ցանցի աշխատանքի խափանում: «Ֆիզիկական աստղ ն տրամաբանական օղակ» կառուցվածքը (T0է6n Խ-ng) հիմնված է ֆիզիկական օղակի կառուցվածքի վրա, օժտված է աստղաձն տիպի միացումով (նկ. 24): Տվյալ դեպքում բոլոր աշխատող կայանները միացվում են ցանցային կոմուտատորին (տwiէօհ) այնպես, ինչպես «Ֆիզիկական աստղ» կառուցվածքի դեպքում:

Նկ. 24. Ղօkճո Riոg տոպոլոգիայով ցանց:

Ցանցային կոմուտատորի միջոցով ցանցին միացված համակարգիչներին ուղարկվում է մարկեր (երեք բայթանի ֆրեյմ` փաթեթ), որը տեղափոխվում է ամբողջ ցանցով: Մարկերը ստանալուն պես տվյալ համակարգչի օգտագործողը կարող է փոխանցել ինֆորմացիան անհրաժեշտ համակարգչին: Եթե համակարգիչներից մեկը չի պատասխանում ուղարկված մարկերին, ապա ցանցային կոմուտատորը, նրանից ստանալով համարժեք պատասխան, շարունակում է գործընթացը` ուղղված մյուս համակարգիչներին: Այս գործընթացը կատարվում է ցանցի ներսում առաջացող բախումներից (կոլիզիաներից) խուսափելու նպատակով: Ընդլայնված աստղաձն կառուցվածքը միացնում է աստղերը միմյանց` կապելով դրանք կոնցենտրատորով կամ կոմուտատորով (նկ. 25):

Նկ. 25. Ընդլայնված աստղաձն տոպոլոգիայով ցանց:

Ստորակարգային կառուցվածքը նման է ընդլայնված աստղաձնին (նկ. 26):

Նկ. 26. Ստորակարգային կառուցվածքով ցանց:

Համակարգը կոնցենտրատորներին կամ կոմուտատորներին միանալու փոխարեն միանում է կենտրոնական համակարգչին: Այն կառավարում է ցանցի տրաֆիկը:

6.4. ՑԱՆՑԻ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ԲԱՂԱԴՐԻՉՆԵՐԸ

Ցանկացած լոկալ ցանցի տեխնիկական բաղադրիչներն են համակարգիչները, միջավայրերը, ցանցային ինտերֆեյսային տպասալերը, մոդեմները, սերվերները, 1P հեռախոսները ն այլն: Բոլոր միացումները ցանցում կատարվում են հատուկ ցանցային միջավայրերի միջոցով: Ցանցային մալուխի հիմնական բնութագրերն են տվյալների փոխանցման արագությունը ն առավելագույն թույլատրելի երկարությունը: Երկու բնութագրերն էլ մալուխի ֆիզիկական հատկություններն են: Լոկալ ցանցերում միացման համար օգտագործվում են «Ոլորված զույգ» (էwiտէed քճir) ն «Էկրանացված ոլորված զույգ» (տհie1ded էwiտէed քճir) տիպի, կոաքսիալ (օօճxiճ1), օպտիկաթելքային (fiԵօr-օքtiօ) մալուխները (աղ. 9): Աղյուսակ 9 Մալուխի տիպն ըստ պարամետրերի Մալուխի տիպը twiտtօմ քair տհiօ1մօմ twiտtօմ քair օօaxia1 fiԵօr-օքtiօ

Տվյալների փոխանցման արագությունը, Մբիթ/վ 100- 1000 100 - 1000 1 - 50

Թույլատրելի երկարությունը, մ 10 000 – 40 000

Ցանցային ինտերֆեյսային քարտերը (ոeէwօrէ iոէerfճօe օճrd) լրացուցիչ միկրոսխեմաներ են: Ցանցային քարտին միանում են ցանցային մալուխները: Ցանցային քարտը որոշում է լոկալ ցանցի տիպը:

Գործնականում օգտագործում են երկու տիպի լոկալ ցանց` Էէհerոeէ–ը (աղ. 10) ն Tօէeո Riոջ-ը, որոնք ունեն ձնափոխություններ (մոդիֆիկացիաներ): Աղ Էtհօrոօt տիպի ցանցեր Անվանումը

10 8ճտe T 10 8ճտe Տ Էճտէ Էէհerոeէ ՕiջճԵiէ Էէհerոeէ

Ֆիզիկական կառուցվածքը ն մալուխը Դողային, բարակ կոաքսիալ դողային, հաստ կոաքսիալ Աստղաձն, էwiտէed քճir Աստղաձն, fiԵer-օքէiօ,

ՄTP, ԷTP

Փոխանցման արագությունը, Մբիթ/վ

Մոդեմը (ոօdeո) սարքավորում է, որը նախատեսված է համակարգիչների միջն կապ հաստատելու համար հեռահաղորդակցման տարբեր միջոցներով: Հեռախոսային ցանցում տվյալները կարող են փոխանցվել միայն անալոգային տեսքով: Համակարգչից տվյալները փոխանցվում են թվային տեսքով: Մոդեմի խնդիրն է թվային ինֆորմացիան ձնափոխել անալոգայինի ն հակառակը: Ցանցային կոմուտատորը (տwiէօհ) սարքավորում է` նախատեսված համակարգչային ցանցի հանգույցների միացման համար ցանցի մեկ կամ մի քանի սեգմենտի շրջանակներում: Ի տարբերություն կոնցենտրատորի (հսԵ), որը տարածում է տրաֆիկը մի միացված սարքավորումից դեպի մյուսները, կոմուտատորը փոխանցում է տվյալները միայն անմիջապես օգտագործողին: Խ0սt6r-ի հիմնական խնդիրն է ապահովել ինֆորմացիայի փոխանակումը ցանցերի միջն: Rօսէer-ը կա՛մ մասնագիտացված համակարգիչ է, կա՛մ սովորական համակարգիչ` մասնագիտացված ծրագրային ապահովումով: Սերվերը (տerver) ցանկացած ցանցային համակարգիչ է, որը սպասարկում է այլ ցանցային համակարգիչներ: Կան տարբեր տիպի սերվերներ, որոնք միմյանցից տարբերվում են մատուցվող ծառայությունների տեսակով: Ֆայլային սերվերը (fi1e տerver) հնարավորություն է տալիս մնացած համակարգիչներին մուտք ունենալ դեպի սերվերի հիշողությունում պահվող ինֆորմացիան: Այդ նպատակով ֆայլային սերվերի վրա դրված են տվյալների պահման անվտանգության, տվյալների փնտրման, արխիվացման ն այլ խնդիրներ: Սերվերի արտաքին հիշողությունը դառնում է բաշխված ռեսուրս, քանի որ այն կարող են օգտագործել մի քանի աշխատող: Տպելու սերվերը (քriոէ տerver) կազմակերպում է տպիչի համատեղ օգտագործումը:

Հավելվածների սերվերը (ճքք1iօճէiօո տerver) օգտագործվում է այնպիսի ծրագրերի կատարման համար, որոնք որոշ պատճառներով նպատակահարմար կամ հնարավոր չէ կատարել այլ ցանցային համակարգիչներում: Հիմնարար պատճառ կարող է հանդիսանալ կլիենտ-համակարգիչների անբավարար արտադրողականությունը: Այլ պատճառներից է ստանդարտ գրադարանների օգտագործումը, որոնց կոդավորումն ամեն մի ցանցային համակարգչի վրա աշխատատար է: Բացի այդ` դրանց օգտագործումը ստեղծում է գրադարանի տարբերակի անհամատեղություն: Բազմաօգտագործող օպերացիոն համակարգերը (Լiոսx, Պiոdօwտ ՀT) թույլ են տալիս կառուցել, այսպես կոչված, բարակ կլիենտային ցանց, որում կլիենտների բոլոր ռեսուրսները տրվում են սերվերով:

6.5.ԳԼՈԲԱԼ ՑԱՆՑ

Գլոբալ ցանցի կառուցվածքի մեջ կարելի է առանձնացնել երեք մակարդակ: Առաջին` ներքին մակարդակը կազմում է տվյալների փոխանցման ցանցը: Այն կազմված է կապի հանգույցներից: Յուրաքանչյուր կապի հանգույց տվյալների փոխանցման միջոցների համախումբ է ն կազմված է համակարգչից ու տվյալների փոխանցման միջոցներից: Երկրորդ մակարդակի մեջ մտնում են բազմապիսի սերվերներ, որոնք կոչվում են հոստ (հօտէ օօոքսէer): Դրանք լուծում են ցանցում տվյալների պահման ն մշակման հետ կապված խնդիրները: Այդպիսի սերվերներ կարող են լինել, օրինակ, տարբեր լոկալ ցանցերի սերվերները:

Երրորդ մակարդակը` տերմինալայինը, կազմված է սովո-

րական կլիենտային աշխատանքային կայաններից, որոնք օգտվում են գլոբալ ցանցի ծառայություններից: Յուրաքանչյուր լոկալ ցանց անվանում են ոeէwօrէ, իսկ կայքի աշխատանքն ապահովող իրավաբանական անձը կոչվում է պրովայդեր (քrօviմօr): Սայթը կազմված է սերվերների խմբից, որը կատարում է որոշակի գործողություններ:

Ցանցի տիպը ն բոլոր բնութագրերը հիմնականում որոշվում են տվյալների փոխանցման ցանցի աշխատանքի կառուցվածքով ն սկզբունքներով, որոնք նկարագրվում են արձանագրությունների (pr0t0c0l) միջոցով: Արձանագրությունը կանոնների համակարգ է, որը որոշում է ցանցով տվյալների փոխանցման ֆորմատը ն ընթացակարգը: Կարելի է ասել, որ արձանագրությունը լեզու է, որով «խոսում է» համակարգիչը ցանցում: Ասվածի օրինակն է 1P-ն` 1ոէerոeէ Prօէօօօ1-ը:

6.6. ՀԱՍՑԵԱՎՈՐՈՒՄԸ ՀԱՄԱՑԱՆՑՈՒՄ

Հոստ-համակարգիչ կապի կազմակերպման համար անհրաժեշտ է հասցեագրման ընդհանուր ցանցային համակարգ, որը հաստատում է տվյալների փոխանցման ցանցում բաժանորդների անվանադրման կարգը: Համացանցում (ինտերնետում) ինֆորմացիայի փոխանակման գործընթացին մասնակցող բոլոր համակարգիչները պետք է աշխատեն միննույն արձանագրություններով, որպեսզի փոխանցման ավարտից հետո ամբողջ ինֆորմացիան վերականգնվի առաջնային (սկզբնական) տեսքով: Կիրառական արձանագրություններն ապահովում են հավելվածների փոխգործունեությունը ն տվյալների փոխանակումը: Առավել տարածված արձանագրությունները ներկայացված են ստորն: 1. TCP/1P ստեկը (գրապահոցը) ցանցային արձանագրությունների հավաքածուն է: Այս ստեկում տարբերում են մի քանի մակարդակ, ն վերնի մակարդակի արձանագրությունների հիմքն են ավելի ցածր մակարդակում գտնվողները: TCP (Trճոտոiտտiօո Cօոէrօ1 Prօէօօօ1) արձանագրությունը բաժանում է փոխանցվող ինֆորմացիան մասերի ն համարակալում դրանք: 1P (1ոէerոeէ Prօէօօօ1) արձանագրության միջոցով բոլոր մասերը փոխանցվում են ստացողին: Այնուհետն TCP արձանագրության միջոցով ստուգվում է` արդյո±ք բոլոր մասերն են ստացվել: Եթե բոլորը ստացվել են TCP արձանագրությունը դասավորում է դրանք ճիշտ հերթականությամբ ն միացնում մեկ ամբողջության մեջ: Համաձայն 1P արձանագրության` ցանցում յուրաքանչյուր հանգույց ունի իր 1P-հասցեն, որը գրառվում է հետնյալ ձնով` ո. ո. ո. ո: 2. ԷTTP (Էyքer Texէ Trճոտfer Prօէօօօ1). հիպերտեքստի ուղարկման արձանագրությունն է: Այն օգտագործվում է ՊeԵ-էջերի փոխանցման համար մի համակարգչից մյուսը: 3. ԷTP (Էi1e Trճոտfer Prօէօօօ1). ֆայլերի փոխանցման արձանագրությունն է համակարգչային ցանցում տվյալների փոխանակման համար: ԷTP արձանագրությունը բաժանորդներին հնարավորություն է տալիս փոխանակել երկուական ն տեքստային ֆայլեր ցանցի ցանկացած համակարգչի հետ: Կապ հաստատելով հեռավոր համակարգչի հետ`

օգտագործողը կարող է պատճենել ֆայլն այդ համակարգչից իր համակարգչի վրա ն հակառակը: 4. PՕP (Pօտէ Օffiօe Prօէօօօ1). փոստային միացման ստանդարտ արձանագրությունն է: PՕP սերվերները մշակում են մտնող փոստը, իսկ PՕP արձանագրությունը նախատեսված է սերվերից համակարգիչ փոստի ստացման կազմակերպման համար: Սովորաբար այն օգտագործվում է ՏMTP արձանագրության հետ միասին: 5. ՏMTP-ն (Տiոք1e Mճi1 Trճոտfer Prօէօօօ1-ը) արձանագրություն է, որը տալիս է կանոնների հավաքածու փոստի ուղարկման համար: ՏMTP սերվերը վերադարձնում է կա՛մ ընդունման վերաբերյալ հաստատումը, կա՛մ սխալի առկայության մասին հաղորդագրությունը, կա՛մ կատարում լրացուցիչ ինֆորմացիայի հարցում: 6. TԷԼՀԷT (Terոiոճ1 Հeէwօrէ). հեռավոր համակարգիչ մուտք գործելու ն դրանում տվյալների մշակման արձանագրությունն է: TԷԼՀԷT արձանագրությունը հնարավորություն է տալիս բաժանորդին աշխատել Համացանցում ցանկացած համակարգով, այսինքն` բեռնել ծրագրեր, փոխել աշխատանքի ռեժիմը ն այլն: 7. Համացանցում համակարգիչները (հօտէ-օօոքսէer, տerver, տսԵոeէտ) ունեն ինտերնետային արձանագրություն (1P): 1P-հասցեն սովորաբար ներկայացվում է չորս թվերի տեսքով (0-ից մինչն 255), որոնք բաժանված են կետերով (օրինակ` 192.171.153.60): Առանձինառանձին այդ թվերը ոչ մի արժեք չունեն: Հասցեն պարունակում է ենթացանցի համարը տվյալ ցանցում: 8. Օգտագործողների հարմարության համար Համացանցում օգտագործվում է նան հասցեավորման այլ միջոց, որը կոչվում է դոմենային անունների համակարգ (dօոճiո ոճոiոջ տyտէeո – DՀՏ): Դոմենային անունների համակարգն ունի ստորակարգային կառուցվածք` ա) վերին մակարդակի, բ) երկրորդ մակարդակի, գ) երրորդ մակարդակի դոմեններ: Գոյություն ունի վերին մակարդակի երկու տիպի դոմեն` աշխարհագրական ն ադմինիստրատիվ: Աշխարհի յուրաքանչյուր երկրի համար առանձնացված է աշխարհագրական դոմեն, որը նշանակվում է երկտառանի կոդով: Ադմինիստրատիվ դոմենները նշանակվում են երեք ն ավելի տառերով ու նախատեսված են երկրորդ մակարդակի դոմենների գրանցման համար տարբեր տիպի կազմակերպությունների կողմից: Աղյուսակ 11-ում ներառված են վերին մակարդակի գրեթե բոլոր տիպի դոմենների անունները: 1997 թ. ավելացավ նս 7 դոմեն` firո, տէօre, weԵ, ճrէտ, reօ, iոfօ, ոօո:

Համացանցին միացված յուրաքանչյուր համակարգիչ ունի ինտերնետային հասցե, սակայն այն կարող է չունենալ դոմենային անուն: Դոմենային անուն ունեն Համացանցի սերվերները: Օրինակ` դոմենի անունն է www.տոէք.dօ1.rս, որտեղ rս-ն երկրի դոմենն է, նշանակում է ռուսալեզու հոստ համակարգիչ, dօ1-ը պրովայդերի դոմենն է, մատնանշում է որոշակի կազմակերպության լոկալ ցանցի բոլոր համակարգիչները, տոէք-ն նույն կազմակերպության փոստային սերվերների խմբի դոմենն է, իսկ wiո-ը կոնկրետ համակարգչի անունն է տոtք խմբից: Աղ

Վերին մակարդակի դոմենների անունները Ադմինիստրատիվ

Աշխարհագրական

օօո, Եiz

Կազմակերպության տիպը կոմերցիոն

Երկիրը

օճ

Կանադա

edս

կրթական

de

Գերմանիա

ոeէ

կոմունիկացիոն

յք

Ճապոնիա

օrջ, քrօ

ոչ կոմերցիոն

rս

Ռուսաստան

ոճոe

անհատական

iէ

Իտալիա

ոստeսո

թանգարանային

սէ

ոi1

ռազմական

i1

Մեծ Բրիտանիա Իսրայել

ջօv

կառավարական

օո

Չինաստան

iոէ

միջազգային

Եr

Բրազիլիա

էrճve1

տուրիստական

սճ

Ուկրաինա

քօտէ

փոստային

1v

Լատվիա

Հատուկ արժեք ունեն կազմակերպչական ն աշխարհագրական դոմենները: Դրանք DՀՏ հասցեում գրվում են աջից ամենավերջում: Այդ դոմենների անունները գրանցված են 1ոէer Հ1C (1ոէerոeէ Հeէwօrէ Ceոէer) միջազգային կազմակերպության կողմից: Օրինակ` edս նշանակում է կրթական կազմակերպություն, օօո-ը` կոմերցիոն, ջօv-ը` կառավարական, ստ-ը` ԱՄՆ, de-ն` Գերմանիա ն այլն: DՀՏ հասցեն միշտ գործում է 1P հասցեի հետ միասին: Կապի կազմակերպման ժամանակ ցանցը պետք է կարողանա ստացողի հասցեով որոշել տվյալների փոխանցման ուղին` rօսէe-ը: Դրա համար օգտագործվում է rօսէiոջ հասկացությունը:

6.7. ՕՏ1 ՑԱՆՑԱՅԻՆ ՄՈԴԵԼ

Ցանցում համակարգիչների միջն կատարվում են բազմաթիվ գործողություններ, որոնք ապահովում են տվյալների փոխանակումը համակարգչից համակարգիչ: Փոխանցվող ինֆորմացիան անցնում է մշակման մի շարք փուլեր: Նախ այն բաժանվում է բլոկների, որոնցից յուրաքանչյուրը մատակարարվում է կառավարվող ինֆորմացիայով: Ստացված բլոկները ձնավորվում են ցանցային փաթեթների տեսքով: Այդ փաթեթները կոդավորվում են, փոխանցվում ցանցով էլեկտրական կամ լուսային ազդանշանների միջոցով, այնուհետն ստացված փաթեթներից նորից վերականգնվում են դրանցում ներառված տվյալների բլոկները: Բլոկները միանում են տվյալների, որոնք հասանելի են դառնում մյուս հավելվածին: Դա կատարվող գործընթացների պարզ նկարագրումն է: Նշված ընթացակարգերից մի մասն իրականանում է ծրագրային տեսքով, մյուսը` ապարատային, իսկ որոշ մասը` ինչպես ծրագրային, այնպես էլ ապարատային տեսքով: Կատարվող բոլոր ընթացակարգերի դասավորումը, բաժանումը մակարդակների ն ենթահամակարգերի հենց ցանցային մոդելների խնդիրն է: Այս մոդելները թույլ են տալիս ճիշտ կազմակերպել փոխգործունեությունը ինչպես մի ցանցի մեջ գտնվող բաժանորդների միջն, այնպես էլ ամենատարբեր ցանցերի միջն տարբեր մակարդակներում: Լայն տարածում է գտել ինֆորմացիայի փոխանակման չափանշային ՕՏ1 (Օքeո Տyտէeո 1ոէerօհճոջe) մոդելը: ՕՏ1 մոդելը առաջարկվել է 1ՏՕ (1ոէerոճէiօոճ1 Տէճոdճrdտ Օrջճոizճէiօո) ստանդարտների միջազգային կազմակերպության կողմից: ՕՏ1 մոդելը թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ, թե ինչ է կատարվում ցանցում: Այն բաժանված է յոթ մակարդակների (նկ. 27): 7.Կիրառական (Ճքք1iօճէiօո) 6.Ներկայացուցչական (Preտeոէճէiօո) 5.Սեանսային (Տeտտiօո) 4.Տրանսպորտային (Trճոտքօrէ) 3.Ցանցային (Հeէwօrէ) 2.Կանալային (Dճէճ Լiոէ) 1.Ֆիզիկական (Pհyտiօճ1) Նկ. 27. ՕՏ1 մոդելի մակարդակները:

Գոյություն ունեն ցանցային այլ մոդելներ նս, սակայն ցանցերի մեծ մասը հիմնված է ՕՏ1 մոդելի վրա (նկ. 28): Այն լավագույն գործիքն է, որը թույլ է տալիս սովորեցնել մարդկանց, թե ինչպես է կատարվում տվյալների ուղարկումն ու ստացումը ցանցում: Կիրառական կամ հավելվածների մակարդակը (Ճքք1iօճէiօո Լճyer) ապահովում է օգտագործողի հավելվածները` անմիջապես օժանդակող

ծառայությունները (օրինակ` ֆայլերի փոխանցման, տվյալների հենքերի մուտքն ապահովող ծրագրային միջոցները, էլեկտրոնային փոստի միջոցները, սերվերի վրա գրանցման ծառայությունը): Այս մակարդակը կառավարում է մնացած վեց մակարդակները: Ներկայացուցչական մակարդակը (Preտeոէճէiօո) կամ տվյալների ներկայացման մակարդակը որոշում ն ձնափոխում է տվյալների ֆորմատներն ու դրանց շարահյուսությունն այնպես, ինչպես հարմար է ցանցի համար, այսինքն` կատարում է թարգմանչի դեր: Այստեղ կատարվում է տվյալների կոդավորում ն ապակոդավորում, իսկ անհրաժեշտության դեպքում` դրանց սեղմում:

Նկ. 28. Տվյալների փոխանցումը մի համակարգչից մյուսին ըստ OՏI մոդելի մակարդակների:

Սեանսային մակարդակը (Տeտտiօո) կառավարում է կապի սեանսների վարքը, այսինքն` հաստատում, օժանդակում ն դադարեցնում է կապը: Այս մակարդակը նույնպես ճանաչում է բաժանորդների տրամաբանական անունները, հսկում դրանց մուտքի իրավունքները: Տրանսպորտային մակարդակը (Trճոտքօrէ) ապահովում է փաթեթների փոխանցումը ճիշտ հերթականությամբ, առանց սխալների ն կորուստների: Այստեղ կատարվում է փոխանցվող տվյալների բաժանումը բլոկների (դրանք տեղադրվում են փաթեթների մեջ) ն ընդունվող տվյալների վերականգնումը:

Ցանցային մակարդակը (Հeէwօrէ) պատասխանատու է փաթեթների հասցեավորման ն տրամաբանական անունների տեղափոխման համար ֆիզիկական ցանցային հասցեների մեջ ն հակառակը, ինչպես նան երթուղու ընտրության համար (եթե ցանցում գոյություն ունի մի քանի երթուղի), որով փաթեթը հասցվում է ըստ նշանակության: Կանալային մակարդակը (Dճէճ Լiոէ) կամ փոխանցման գծի կառավարման մակարդակը պատասխանատու է ստանդարտ տեսքի փաթեթների ձնավորման համար (դրանք ներառում են սկզբնական ն վերջնական կառավարող դաշտերը): Այստեղ է կատարվում ցանցի մուտքի կառավարումը, հայտնաբերվում են փոխանցման սխալները, ն իրականանում է սխալ փաթեթների կրկնակի փոխանցումն ընդունող համակարգչին: Ֆիզիկական մակարդակը (Pհyտiօճ1) ՕՏ1 մոդելի ամենաստորին մակարդակն է, որը պատասխանատու է փոխանցվող ինֆորմացիայի կոդավորման համար ազդանշանների մակարդակների, որոնք ընդունվել են փոխանցման միջավայրում ն, հակառակը, ապակոդավորման համար: Այստեղ են որոշվում պահանջները միացումների, հարակցիչների, էլեկտրական համապատասխանության, հողահաղորդակցման, աղմուկներից պաշտպանության նկատմամբ: ՕՏ1 մոդելի 1-ին ն 2-րդ (ստորին) մակարդակների ֆունկցիաների մեծ մասը սովորաբար իրականանում է ապարատային միջոցներով, իսկ 2-րդ մակարդակի ֆունկցիաների մի մասը` ցանցային ադապտերի ծրագրային դրայվերով: Հենց այս մակարդակների վրա է որոշվում ցանցի կառուցվածքը (տոպոլոգիան) ն տվյալների փոխանցման արագությունը, փաթեթի ֆորմատը ն դրա փոխանակման կառավարման մեթոդը, այսինքն` այն, ինչն անմիջական կապ ունի ցանցի տիպի (Էէհerոeէ, Tօէeո-Riոջ, ԷDD1) հետ: Ավելի բարձր մակարդակներն անմիջապես չեն աշխատում կոնկրետ սարքավորման հետ, մինչդեռ 3-րդ, 4-րդ ն 5-րդ մակարդակները կարող են հաշվի առնել այդ առանձնահատկությունները: 6-րդ ն 7-րդ մակարդակները ընդհանրապես ոչ մի կապ չունեն սարքավորումների հետ: Ցանցի սարքավորման փոխարինումը դրանք պարզապես չեն նկատի:

6.8. ՀԱՄԱՑԱՆՑԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Համացանցում (Ինտերնետում) գոյություն ունեն բազմաթիվ ծառայություններ, որոնք տալիս են տարբեր ինֆորմացիաներ: Առավել տարածված ծառայություններից է էլեկտրոնային փոստը (Է-Mճi1): Էլեկտրոնային փոստի սպասարկման համար ցանցում գոյություն ունեն հատուկ փոստային սերվերներ: Այդպիսի սերվերը տալիս է իր օգտագործողներին արտաքին հիշողության որոշակի ծավալ (սովորաբար 5 ՄԲ) ն որոշակի անուն-հասցե ու գաղտնանուն` մուտքի համար: Նման անվանական հիշողությունը կոչվում է փոստարկղ (ոճi1Եօx):

Էլեկտրոնային նամակը կազմված է վերնագրից ն նամակի բովանդակությունից: Նամակի մեջ կարելի է ընդգրկել նկարներ ն այլ տիպի ֆայլեր (Ճէէճօհոeոէ): Որպեսզի ուղարկվող էլեկտրոնային նամակը հասնի հասցեատիրոջը, անհրաժեշտ է, որ այն ձնակերպված լինի միջազգային ստանդարտներին համապատասխան ն ունենա ստանդարտացված փոստային էլեկտրոնային հասցե: Փոստային էլեկտրոնային հասցեն ունի մոտավորապես հետնյալ տեսքը. ivaո2ոai1.օօոtօra.rս: Սույն օրինակում ivaո-ը բաժանորդի (կամ օգտագործողի) իդենտիֆիկատորն է: Իսկ այն մասը, որը գտնվում է 2 նշանից դեպի աջ, կոչվում է դոմեն ն նկարագրում է բաժանորդի գտնվելու վայրը: Դոմենի բաղադրյալ մասերը բաժանվում են կետերով: Դոմենի ամենավերջին մասը մատնանշում է հասցեատիրոջ երկրի կոդը (վերնի մակարդակի դոմեն): Այդ կոդերը հաստատվում են միջազգային ստանդարտով (տվյալ դեպքում երկրի կոդը rս-ն է): Հաջորդ ենթադոմենը` օօոէօrճ-ն, մատնանշում է կազմակերպությունը, ֆիրման ն այլն: Դոմենի բաղադրյալ մասերի համախմբությունը (օօոէօrճ.rս) կոչվում է երկրորդ մակարդակի դոմեն: Mճi1 ենթադոմենը գրանցված փոստային սերվերի անունն է, որում գրանցված բաժանորդն ունի փոստարկղ: Էլեկտրոնային հաղորդագրության վերնագրի հիմնական տողերն ունեն հետնյալ տեսքը. • Էrօո (նամակն ուղարկողի փոստային էլեկտրոնային հասցեն), • Tօ (նամակն ստացողի փոստային էլեկտրոնային հասցեն), • Cօ (այն բաժանորդների փոստային հասցեները, ում նույնպես ուղղված է նամակը), • ՏսԵյeօէ (հաղորդագրության թեման), • Dճէe (նամակի ուղարկման տարեթիվը ն ժամը), Էrօո-ը ն Dճէe-ը սովորաբար ձնակերպվում են ավտոմատ: ԽԽԽ-ն (Պօr1d Պide ՊeԵ) Ինտերնետի ամենատարածված ն հետաքրքիր ծառայությունն է: Այսօր ՊՊՊ-ն Ինտերնետի ամենաառաջատար տեխնոլոգիան է ն արդեն դառնում է մասսայական: ՊՊՊ-ն ինֆորմացիոն համակարգ է, որը հիմնված է հիպերտեքստի վրա: ՊՊՊ-ի պաշտոնական սահմանումն է` լայնածավալ հիպերմեդիա-միջավայր, որը նախատեսված է դեպի փաստաթղթերն ունիվերսալ մուտքի համար: ՊՊՊ տեխնոլոգիան թույլ է տալիս ստեղծել ինֆորմացիայի էջեր, որոնք հիպերհղումների միջոցով միացվում են այլ էջերի ն ռեսուրսների: ՊՊՊ-ի համար հիմնարար տեխնոլոգիաներ են հիպերտեքստը ն հիպերմեդիան: Հիպերտեքստը կապակցված բառերի ն բառակապակցությունների համակարգն է, որը թույլ է տալիս իրականացնել անցումը դեպի տարբեր էջեր: Այն տեքստ է, որը ներառում է հղումներ դեպի այլ փաստաթղթեր:

Հիպերմեդիան հասկացություն է, որով նշանակում են փաստաթղթերը, որոնք ներառում են մուլտիմեդիային ինֆորմացիա (օրինակ` պատկերներ, տեսանյութ կամ ձայն): ՊՊՊ-ն աշխատում է կլիենտ-սերվեր սկզբունքով. գոյություն ունեն բազմաթիվ սերվերներ, որոնք կլիենտի հարցումով ներկայացնում են հիպերմեդիային փաստաթուղթ: ՊՊՊ-ի ծրագրային միջոցները համընդհանուր են Համացանցի տարբեր ծառայությունների համար (ftք, էլեկտրոնային փոստ ն այլ), իսկ ինքը` ՊՊՊ տեղեկատվական համակարգը, կատարում է տեղեկատվական դեր: ՊeԵ-սերվերը տվյալները պահում է տեքստային ֆայլերի հավաքածուի տեսքով, որոնք գրված են հատուկ ԷTMԼ լեզվով (հyքerէexէ ոճrէսք 1ճոջսճջe): Հատուկ ծրագիրը` բրաուզերը (Եrօwտer), մեկնաբանում է ԷTMԼ-տեքստը ն դուրս բերում էկրանին մի էջ, որում համատեղվում են տեքստը, գրաֆիկան, անիմացիաները ն, ամենակարնորը, հղումներն այլ էջերին: Այսպիսով` ՊeԵէջի հղումների միջոցով օգտագործողը հնարավորություն ունի անցնել մի էջից մյուսին ն ավելի արդյունավետ որոնել անհրաժեշտ ինֆորմացիան: Անհրաժեշտ ինֆորմացիա պարունակող էջեր որոնելու համար օգտագործվում է որոնողական ծառայություն: Որոնողական սերվերներն օգտագործում են հատուկ ծրագրեր, որոնք վերլուծության են ենթարկում ՊeԵ-էջերի վերնագրերը ն դրանցում եղած ինֆորմացիան: Այդ ծրագրերի աշխատանքի արդյունքը կլինի գտնված ՊeԵ-էջերի ցուցակը, որոնք բավարարում են որոնման չափանիշներին: Գոյություն ունի որոնողական սերվերների մեծ քանակություն` Ճ1էճ Viտէճ, Մճհօօ, Օօօջ1e ն այլն: Եթե օգտագործողին հայտնի է անհրաժեշտ ինֆորմացիա պարունակող ՊeԵ-սերվերի հասցեն, ապա խնդիրը լուծված է. տրված հասցեով նա կարող է դիմել ՊՊՊ-փաստաթղթին ու ստանալ անհրաժեշտ տեղեկություններ: Սակայն առավել տարածված են այն դեպքերը, երբ հասցեներն անհայտ են կամ հայտնի են դրանցից ոչ բոլորը: Նման դեպքերում կարող են օգտագործվել որոնման հատուկ ՊeԵ-սերվերներ կամ որոնման ծառայություններ, որոնք հեշտացնում են անհրաժեշտ ինֆորմացիայի որոնումը: Այդ սերվերներն ունենում են ինֆորմացիոն սեփական ռեսուրսները ն ապահովում են այլ ՊeԵ-սերվերի տեղեկատվական ռեսուրսներին (տեղեկատվական հենքերին) դիմելու հնարավորությունը: Որոնման սերվերներն օգտագործում են դիմելու ն ինֆորմացիայի կազմակերպման հատուկ մեխանիզմներ, որոնցից հիմնականներն են որոնումը բանալի բառերով ու քարտացուցակային համակարգերը: Օգտագործողը կիրառում է որոնվող նյութի բանալի բառերի տարբեր համադրություններ` կախված որոնվող նյութի առանձնահատկություններից: Բանալին կարող է ձնավորվել մի քանի բառերից ն տրամաբանական արտահայտություններից (ՃՀD, ՕR ն այլն):

Փաստաթղթերը վեբ-կայքերում ստորակարգային խմբերով են, ուր համանմանները միավորվում են: Այսպես, Mօvieտ-ը, Mստiօ-ը կարող են միավորվել մեկ կատեգորիայում: Դիտարկենք որոշ տերմիններ, որոնք օգտագործվում են ՊՊՊ-ում: Առաջինը հէո1-ն է (հyքerէexէ ոճrէսք 1ճոջսճջe). այն հիպերմեդիային փաստաթղթերի ֆորմատն է, որոնք օգտագործվում են ՊՊՊ-ում ինֆորմացիայի տրման համար: Այս ֆորմատը չի նկարագրում, թե փաստաթուղթն ինչպես պետք է ներկայացվի, այլ` դրա կառուցվածքը ն կապերը: Փաստաթղթի արտաքին տեսքն օգտագործողի էկրանի վրա որոշվում է բրաուզերով: Եթե աշխատենք գրաֆիկական կամ տեխնիկական տերմինալով, ապա փաստաթուղթը կունենա դրան բնորոշ տեսք, իսկ կառուցվածքը կմնա անփոփոխ, քանի որ այն տրված է հէո1 ֆորմատով: Էէո1 ֆորմատում ֆայլերի անուններն ունեն հtո1 կամ հtո ընդլայնում: Երկրորդ տերմինը ՄRԼ-ն է (սոifօrո reտօսrօe 1օօճէօr –ունիվերսալ ցուցիչ ռեսուրսի վրա): Այդպես են անվանում հիպերհղումները Համացանցի ինֆորմացիոն ռեսուրսին: Լայն տարածում ստացած ծառայություններից է FTP ծառայությունը (fi1e էrճոտfer քrօէօօօ1): ԷTP սերվերն ամենահնարավոր ֆայլերի «պահեստն» է: Այդ ֆայլերն օգտագործողը կարող է դրանք կարդալ կամ պատճենել իր համակարգչում: Այդպիսի սերվերների DՀՏ հասցեն սկսվում է «fէք»-ով, (օրինակ` ftք.ոiօrօտօft.օօո): ԷTP սերվերներում ինֆորմացիան կազմակերպված է կատալոգների տեսքով:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Острейковский В.А, Полякова И.В. Информатика. Теория и практика. − М. : Оникс, 2008. – 608 с. 2. Терехов А.В., Чернышев А.В., Чернышев В.Н. Информатика. Тамбов: ТГТУ, 2007. – 128 с. 3. Соболь Б.В., Галин А.Б., Панов Ю.Б. и др. Информатика. Учебник. – Ростов н/Д: Феникс, 2007. – 446 с. 4. Бобцов А.А., Шиегин В.В. Банки и базы данных. Основы работы с ԽՏ Ճօօօտտ 2003. Часть 1 (для пользователей). Учебное пособие. – СПб, 2008. − 96 с.

ՏԵՐՄԻՆԱԲԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲԱՌԱՐԱՆ

Բիթ (Եit) Երկուական կոդ (օօմօ) Դող (Եստ) Դրայվեր (մrivօr) Էլեկտրոնային փոստ (Է-Խai1) Էներգապես անկախ հիշողություն (ՇԽՕՏ) Արխիվատոր (arօհivօ քrօջraո) Թարգմանիչ (traոտ1atօr) Չիպսեթ (օհiքտօt)

Ինտերպրետատոր (iոtօrքrօtatօr) Ինտերնետ ծառայություն (iոtօrոօt տօrviօօտ) Ինֆորմացիա (iոfօrոatiօո) Տեղեկատվական տեխնոլոգիա (iոfօrոatiօո tօօհոօ1օջ7) Պրոցեսոր (քrօօօտտօr)

մեքենայական ինֆորմացիայի չափման նվազագույն միավոր 0 ն 1 նիշերի համախմբություն, որը համակարգչում ձնավորում է ինֆորմացիա համակարգչի ներքին սարքավորումների ն միկրոտպասալերի միացման, դրանց միջն տվյալների ու հրամանների փոխանակման համար հաղորդիչ համակարգչին միացված սարքավորման հստակ ն անխափան աշխատանքն ապահովող ծրագիր Համացանցում էլեկտրոնային նամակներ ստեղծելու ն փոխանակելու ծառայություն պահում է համակարգչի կազմաձնման վերաբերյալ տվյալները ն համակարգչային ժամանակն ու օրացույցը տվյալների պահման ծրագիր ֆայլերի տեսքով, որոնք կարող են տեղադրված լինել թղթապանակների մեջ ն կատարել ֆայլերի սեղմում ըստ տըրված ալգորիթմի բարձր մակարդակի ծրագրավորման լեզվով գըրված ծրագիրը մեքենայական կոդի փոխակերպելու հատուկ ծրագիր մայրական տպասալի միկրոսխեմաների հավաքածու, որը որոշում է համակարգչի հիմնական բնութագրերը ն ապահովում համակարգչի բոլոր տարրերի փոխգործունեությունը գործի դրվող հրամանները կամ օպերատորները վերլուծելու ն կատարելու ծրագիր Համացանցում իրականացվող ծառայություն (էլեկտրոնային փոստ, որոնողական ծառայություններ ն այլն) տվյալների համախմբություն, որն ունի որոշակի իմաստ ն բովանդակություն օգտագործողի համար եղանակների, մեթոդների, ալգորիթմների ն մոդելների համախմբություն, որը ներկայացվում է ծրագրային կամ ապարատային միջոցի տեսքով համակարգչի հիմնական սարք, որը կատարում է թվաբանատրամաբանական գործողություններ ն ամբողջ համակարգչի կառավարում

Թղթապանակ (fօ1մօr) Ուտիլիտ (սti1it7) Հեռահաղորդակցման միջոց (օօոոսոiօatiօո) Հաստատուն հիշողություն (RՕԽ) Հավելված (aքք1iօatiօո) Հարակցիչ (քօrt) Համակարգային ծրագրեր (տ7տtօո քrօջraոօտ) Համակարգչային համակարգ (օօոքսtօr տ7տtօո) Համակարգիչ (օօոքսtօr)

Հիշողություն (ոօոօr7) Տվյալների հենք (մata Եaտօ) Տվյալների հենքերի կառավարման համակարգ (ԾataԵaտօ ոaոaջօոօոt տ7տtօո) Տեխնիկական ապահովում (tօօհոiօa1 տսքքօrt) Սերվեր (տօrvօr) Խմբագրիչ (օմitօr)

տեղ, ուր պահվում են ֆայլերն ու այլ թղթապանակներ օպերացիոն համակարգի աշխատանքին օժանդակող լրացուցիչ ծրագիր համակարգիչներն այլ սարքավորումներով իրար միացնելու կապի միջոց ներքին հիշողություն` համակարգչի բեռնավորման համար հատուկ ծրագրի միջոցով (81ՕՏ մուտքի-ելքի համակարգ) օգտագործողի կողմից կատարվող գործողությունների ապահովման ծրագրային միջոց արտաքին սարքերը համակարգչին միացնող հարմարանք օպերացիոն համակարգի աշխատանքին օժանդակող հատուկ ծրագրեր կապի միջոցներով միացված համակարգիչների համախմբություն, որն ապահովում է համակարգված աշխատանքը էլեկտրոնային սարքավորում, որն ապահովված է տեխնիկական ն ծրագրային միջոցներով օգտագործողի պահանջները բավարարելու համար (հաշվարկների կատարում, պատկերների ստեղծում, ազդանշանների մշակում ն այլն) համակարգչի տարր, որն ապահովում է հիշելու գործառույթը տվյալների կանոնակարգված համախմբություն, որն ունի որոշակի կառուցվածք ն հատկություններ տվյալների հենքեր ստեղծելու ն դրանցով աշխատելու ծրագիր-համակարգ տեխնիկական տեսանկյունից, էլեկտրոնային միջոցներով համակարգչի աշխատանքի ապահովում մասնագիտացված համակարգիչ կամ համակարգիչ մասնագիտական ծրագրային ապահովումով, որը սպասարկում է մնացած համակարգիչներին աշխատանքի որոշակի կողմնորոշմամբ ծրագիր

Քեշ-հիշողություն (օօտհ ոօոօr7) Կապ (օօոոօօtiօո) Կոդավորում (օօմiոջ) Կիրառական ծրագիր (aքք1iօatiօո քrօջraո) Ծրագրավորման համակարգ (Քrօջraոոiոջ տ7տtօո) Ծրագրային ապահովում (քrօջraո տսքքօrt) Ցանց (ոօt) Ֆայլ (fi1օ) Ֆայլային կառուցվածք (fi1օ տtrսօtսrօ) Մոդեմ (ոօմօո) Օպերատիվ հիշողություն (RՃԽ) Օպերացիոն համակարգ (օքօratiօո տ7տtօո)

գերարագ հիշողություն, որը գտնվում է պրոցեսորի մեջ ն պահպանում տվյալները դրանց մշակման փուլում իրար միացված համակարգիչների միջն տվյալների փոխանակումը, մասնավորապես` ինտերնետ կապն ապահովող միջոց տվյալների փոխակերպում թվերի մի համակարգից մյուսը (մասնավորապես` համակարգչում ինֆորմացիայի երկուական կոդավորում) որոշակի դասի կիրառական խնդիրներ լուծելու ծրագիր համապատասխան ծրագրավորման լեզվով համակարգային ն կիրառական դասի խնդիրներ լուծելու ծրագիր-համակարգ համակարգչում ծրագրերի համախմբություն, որն ապահովում է երկխոսությունն օգտագործողի հետ, տարբեր դասի խնդիների (համակարգային ն կիրառական) լուծումը էլեկտրոնային սարքավորումների` փոխկապակցված գործելու միջավայր (մասնավորապես` համակարգչային ցանց) որոշակի ծավալ համակարգչի մագնիսական կոշտ սկավառակի վրա, որն ունի անուն ն ընդլայնում ֆայլերի համախմբություն, որն ունի որոշակի դասավորվածություն էլեկտրոնային սարքավորում, որն ապահովում է կապը համակարգիչների միջն (մասնավորապես` ներքին մոդեմ, արտաքին մոդեմ, ֆլեշ-մոդեմ) հիշողություն, որտեղ պահվում են համակարգչի պրոցեսորի կողմից մշակված տվյալները` մինչն համակարգչի անջատվելը ծրագրային միջոցների համակարգ, որն ապահովում է համակարգիչ-մարդ երկխոսությունը ն ունի ստանդարտ ֆունկցիաներ

. .,

. .

KօsճՇՈaո Տ.E., ՏՇbatՈaո 4.J.

IՕՏORM4ՂI1Տ 4ՕD B4ՏI1Տ OՏ IՕՏORM4ՂIOՕ ՂE1HՕOLOGIEՏ

(ՏTՄDՄ ՕՄ1DԷ)

ՄԷRԷVՃՀ 2013

Նշումների համար

Ստորագրված է տպագրության “ “. “ “. 2013 թ. Թղթի չափսը 60x84 1/16, 8 տպ. մամուլ Պատվեր .... Տպաքանակ 200 -

,