Իրավունքի և պետության տեսություն

Վ. Ս. ՆԵՐՄԵՍՅԱՆՑ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ԵՎ

ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՀՀ կրթության ն գիտության նախարարությանկողմից

ակադեմիկոսՎ. Մ. Ներսեսյանցի «Իրավունքի ն պետության տեսություն» համառոտ ուսումնականդասընթացը հաստատվելէ որպես բուհական դասագիրք

Երնան, «Նաիրի», 2001

ՀՏԴ 342 (07 67.99 ց 73

ԳՄԴ

Ն 633

ԹարգմանիչներՎ̀լ. Նազարյան "Ս. Սիմոնյան Վ. Էլոյան

խմբագիր` Թարգմանության դոկտոր Վլ. Նազարյան խրավազիտության

Ն

ՆերսեսյանցՎ. Ս. Իրավունքի ն պետությանտեսություն/

Վ.

Ներսեսյանց.-

Եր.:

Նաիրի, 2001, 300 էջ:

Իրավունքին պետությաճտեսությանբնազավառիռուսականառաջավորԳգիտճական, Ռուսաստանի գիտություններիակաղեմիայիակադեմիկոս, իրավագիտությանդոկտոր. պրոֆեսորՎ. Ս. Ներսեսյանցիմշակած դասընթացընվիրված է իրավունքին պետության տեսությանթեմանեբուհականծրագրովճախաւտեսված բի ու հիմնահարցերի համակարգվածշարաղրանքին:Ուսումնական ղասընթացն աչքի է ընկնումէական ճորամուծությամբ:Դասագրքումբոլոր հիմնականհարցերը են հեղինակիկողմից մշակված իրավունքին պետությանազատալուսաբանվում տեսությանդիրքերից,որոնցումհաշվի են առնվածանցյալի կան-իրավաբանական ու ե ժամանակակից բնական-իրավական իրավաբանակաճ-պոզիտիվիստական ռամունքներինվաճումները: է ՌուսաստանիգիտություններիակաղեԴասագիրքը նախապատրաստված իրավամիայի պետությանն իրավունքիինստիտուտինառընթերակադեմիական հիմաճ վրա: հեղինակիկարդացածդասախոսությունների կաճհամալսարաճում բոփերին ֆակուլտետներիուսանողների, Նախատեսված է իրավաբանական ու դասախոսների, ինչպես նան իրավունքին պետությանհարցեասպիրանտների համար: րովբոլոր հետաքրքրվողների 1202000000

թաւտարար `

ԳՄԴ.67.99

ՎԱ

ց 73

705(01)2001

1ՏՅԽ 5-550-01239-1

Փ

Վ.Ներսեսյանց

ԲՐԱ

ՈՆ

ակաղեմիկոս ակաղեմիայի Ռուսաստանիգիտությունների Վ. Ս. Ներսեսյանցի նախաբանը«Իրավունքին պետության տեսության»հայերենհրատարակության արթիվ........

Ճակաաակաաաավաաաանան

ԱկադեմիկոսՎ. Ս. Ներսեսյանցիդասընթացիհայերեն խմբազրիխոսքը. աաա հրատարակության

Աաաա

Ներածություն...

Աաաա

աաա

մաաաաա կապական

մակա

Բաժին 1 պետությանտեսությունը՝որպես գիտություն իրավաբանական ընդհանուր

Իրավունքին

Գլուխ

պետությանտեսությանառարկանու մեթոդը .. 16 Իրավունքին պետությանտեսության՝որպես ընդհանուր զիտությանառարկանու մեթոդը իրավաբանական ն օբյեկտներիերկվությունը Իրավագիտության առարկայիմիասնականությունը....

լ«Իբագունքի ն

2.

(դուալիզմը) :

աակաանաաա

աաա

առարկային մեթոդի Գլուխ 2. Իրավազիտության 1.

միասնականությունը.................. հասկացական-իրավական ն իմացությանառարկայի մեթոդի Իրավաբանական ու փոխկապվածությունն հարաբերակցությունը, միասճականություն ը. Իրավաբանականմեթոդիհիմնականգործառույթները......... ն ու նորամուծությունն իրավունքի Հաջորդայնությունն մեջ պետությանտեսությանզարգացման աաա ա

2.

3.

աաաաաանակակաաաաանաը

աա

ՎԱ

Գլուխ 3. Իրավունքին պետությանտեսությանտեղճու Մեջ իրավագիտության նշանակությունն ն լ. իրավաբանական տեսությունն Իրավունքի պետության համակարգում զիտությունների ու ն 2. իրավագիտության Իրավունքի պետությանտեսությունն միջճյուղայինկապերիզարգացումը Լանա:

աաա

ԼԵՎ

Լ.Վ

Աաաա

ոաաոաը

Բաժին 1

Իրավունքին պետությանէությունը, ու հասկացությունն արժեքը 1.

Գլուխ

ն պետության հասկացողության Իրավահասկացողության հիմնականհայեցակարգերը ն պետությանհասկացողության Իրավահասկացողության տիպաբանություն ը... աաաաաաաաաանառար:

Լ

լ.

Աաաա

ԼԼեզլզմ Յուսնատուրալիզմ

2.

ե

3.

աաաաաատաաաա

աաա

աաա

եւա

նաւը

ականամաանն

աաա

աաա

Իրավահասկացողության Աիիպը ազատական-իրավաբանական

4.

աաա

աաա

աաա

ակաւմանաաաաաա

կամա

ա

ը 32

նաաաաաաւա-

Գլուխ 2. Իրավունքի ն պետությանէությունը, հասկացություննՈւ Ապըժեքըւ ու ն հասկացությունը........ լ. Իրավունքի պետությանէությունն ն 2. Իրավունքի պետությանալրժեքը ո ու դերը սոցիալական ն 3. Իրավունքի պետությանտեղն կարգավորմանմեջ... աաա»

աաաաարորաը

կ

աաա

ա

աաաաաաանաւաաաակաաաանա

Բաժին 11

Հասարակությունը,իրավունքը,պետությունը Գլուխ

1.

Նախնադարյանհամայնականկարզը: Իրավունքի ն պետությանԾագումը Տոհմային կարգի հիմնականբնութագրերը Իրավունքի ն պետությանծազմանհայեցակարգերը............ աաա»

լ.

2.

Գլուխ 2. Իրավունքի ն պետությանտիպաբանությունը: Իրավունքին պետությանհիմնական պատմականտիպերը 1. Տիպաբանությանանտիկհայեցակարգերը մոտեցումը.հոգնոր 2. Հեզելի պատմական-ֆորմացիոն ֆորմացիաներիհայեցաակարզը մոտեցումը. 3. պատմական-ֆորմացիոն Մարքսիստական հայեցակարգը տնտեսական ֆորմացիաների ն քաղաքակրթական մոտեցումները...71 4. Մշակութաբանական աաաաաաաաաարանաանաան

Վ

Վա...

աաա

՛

ա

5.

Իրավունքին պետությանտիպաբանության

հայեցակարգը...................... ազատական-իրավաբանական

ժ

Գլուխ 3. Պետությանձնըբու.... ԼԼ աաա 1. Կառավարմանձենը... 2. Պետականկառուցվածքիձեր................................................. 81 3. Պետական(քաղաքական)վարչակարգիձնը........................ 84 ւ...

Լ...

ե...

աաա

աման

ամա

Գլուխ 4. Պետությանգործառույթներըն մեխանիզմը............................86 1. Պետության գործառույթնելթը....... 2. Պետությանմեխանիզմը... ւա...

ւա...

Գլուխ

5.

լ.

2.

ն իրավական Իրավազիտակցությունը մշակույթը..................9լ ԸԲրավագիտակցությունը ԼԼ... ւա ա9լ Իրավականմշակույթը`... Լ...

Լ...

ւ...

ուա

աաա.

Գլուխ 6. Քաղաքացիական հասարակությունըն պետությունը............98 1. Քաղաքացիականհասարակությանն պետության տարբերակումն ու հարաբնրակցությունը 2. Հասարակականմիավորումները

Գլուխ

7.

1.

2.

Իրավականպետությունը.պատմությունըն ներկան Իրավական պետության զաղափարներիպատմությունը Իրավականպետությունըհետխորհրդային

Ռուսաստամում

ու...

Լ...

աա

աան

ականա

Գլուխ 8. Հասարակության, իրավունքին պետության պոստսոցիալիստականզարզացմանհեռանկարները. ցիվիլիզմիհայեցակարգը աաաաա 1. Զարզացմանպոսասոցիալիստական ուղու ընտրության հիմճահարգը ամաց 2. Քաղաքացիականսեփականությունը, ցիվիլիտարիրավունքը,ցիվիլիզմը 3. Ցիվիլիզմիտեղն ազատության ն իրավունքիպատմական առաջընթացում 1...

նն...

աաա

աաա

աաա

Բաժին Մ

ն դոգման.հիմնական Պոզիտիվիրավունքիվարդապետությունը ու հայեցակարգերը հասկացություններն

Գլուխ

1.

ն դոզման. Իրավունքիվարդապետությունը ու տիպերը.................................................. հասկացությունն

Իրավունքիվարդապետությանն դոգմայի հասկացությունը... Իրավականվարդապետությունների տիպերը......................137

լ.

աաաանաաաարա

ւե

2.

Գլուխ 2. Իրավունքինորմ... ւջան 1. Իրավունքի նորմըորպեսպոզիտիվիրավունքի ն դոգմայիհիմնական կատեգորիա վարդապետության ն 2. Իրավունթի նորմի հասկացությունը կառուցվածքը........... 145 3. Իրավունքինորմի հատկանիշները....................................... 149 4. Իրավունքինորմիտեսակները եւան

ուուոու

Գլուխ 3. Իրավունքիաղբյուրները Լ.Ն

է55

աաա

տեսակները...155 Իրավունքի աղբյուրներըՌուսաստաճիԴաշնությունում 162 Իրավունքի աղբյուրներիհասկացությունըն

լ.

2.

Իրավասահմանում (իրավաստեղծում).................................. Գլուխ Իրավասահմանմանհասկացությունը իրավասահման

4.

ն

.`

գործունեությանտեսակները աաա Իրավասահմանզործունեությանսկզբունքները...................178 Իրավասահմանզործընթացիհիմնականփուլերը Իրավաբանականտեխնիկա... ա, Լ...

2. 3. 4.

.

ե...

եւ...

Գլուխ 5. Իրավունքիհամակարգըն օրենսդրության համակարգումը մաւաաաաան լ. ե Իրավունքիհամակարգիհասկացությունը կառուցվածքը.ււեւ 2. ն Իրավականկարզավորմանօբյեկտը, առարկան մեթոդը աաաաակամա 197 3. Ռուսականիրավունքիհիմնականճյուղերը 4. ն Իրավունքիհամակարգը օրենսդրությունը........................ 206 Տ. Իրավասահմանակտերիհամակարգումը ու

Լ.

աաա

ուա

ամակ

ապական

եււ.

Գլուխ 6. Իրավունքիհամակարգերի տիպաբանությունը. մեր ժամանակիհիմնական«իրավականընտանիքները».......... Լ. Իրավունքիհամակարգերիդասակարգումը 2. Ռոմանո-գերմանականիրավականընտանիքը 3. Օրենսդրությանսոցիալիստականհամակարգերը............... 4. «Ընդհանուրիրավունքի»իրավականընտանիքը

Ա,

5. 6.

7.

Հինդուսականիրավունքը... ե... Մուսուլմանականիրավունքը Աֆրիկայի սովորութայինիրավունքը

ե..ե....................

եե...

ե...

ե...

ա...

Գոխ.Իրավունքիգործողությունը գործողության հասկացությունը, 7.

2. 3. 4.

5.

Իրավունքի

մեխանիզմը ն արդյունավետությունը................................... 238 Իրավունքիգործողությունը ժամանակի,տարածության մեջ՝ ըստ կարգավորմանոլորտի ն ըստ անձանցշրջանակի.......240 Իրավունքի նորմերիիրագործումը Իրավունքի նորմերի կիրառումը Բացերն իրավունքում: Օրենքի համանմանություն: Իրավունքիհամանմանություն

Գլուխ

8.

լ.

Իրավունքինորմերիմեկնաբանումը...................................... 253 Իրավունքի նորմերիմեկնաբանմանհասկացությունը:

Մեկնաբանման օբյեկտը, մեթոդը ն առարկան ԷԼրավունքինորմերիմեկնաբանմանեղանակները (հնարքները)... ասնական Իրավունքի նորմերիմեկնաբանման-պարզաբանման տեսակճերը ե... աաաաաանաս Իրավունքի նորմերիմեկնաբանման-բացատրման տեսակները աաակաաաաաակաա

2.

աաա

3.

Աաաա

Լո...

4.

աա

Լ...

Գլուխ 9. Իրավականհարաբերությունը...............................................265 1. Իրավահարաբերությանհասկացությունը: Իրավահարաբերությանօբյեկտը ն առարկան..................... 265 2. Իրավաբանական(փաստերը 3. Իրավահարաբերությանբովանդակությունը 4. սուբյեկտները(մասնակիցները): Իրավահարաբերության Ֆիզիկական ն իրավաբանականանձինք............................ 270 5. Իրավահարաբերության տեսակները.................................... 276 ..եեւ....................................

ն իրավաբանական Գլուխ 10. Իրավախախտումը պատասխանատվություն այո. 279 լ. ն Ըրավախախտմանհասկացությունը իրավաբանական բ...

2.

կազմբը Լ.Լ...

Լու

աակաակկնան ակա

աա

Իրավախախտումների տեսակները

աաա

անան

պատասխամատվության Իրավաբանական հասկացություն ը. աաա կակա նար: պատասխամատվության Իրավաբանական

3.

աաա

4. 5.

տեսակները Լ...

աաա նան

աաա

պատասխամատվության Իրավաբանական սկզբունքները

Գլուխ

11.

լ.

Իրավականկարգը ն իրավականօրինականությունը........ Իրավականկարգին իրավականօրինականության հասկացությունը... ն իրավակարզի Իրավականօրինականության հատկությունները,սկզբունքներնու երաշխիքները.............. ոու

2.

նատար

աաա

աաա

Լ.Լ

աաա

աաա

աոկա

անան

Ռուսաստանի գիտություններիակադեմիայիակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի նախաբանը «Իրավունքի ն պետությանտեսություն» առթիվ դասագրքիհայերեն հրատարակության Իրավունքի ն պետության տեսության տվյալ ուսումնական ղասընթացի հայերեն թարգմանություննիմ, որպես հեղինակի, համար բարձր պատիվ է: Այստեղ ես ցանկանում եմ, առաջին հերթին, սրտանց շնորհակալություն հայտնել այս աշխատության թարգմանիչներինն հրատարակողներին: Այս դասագիրքնիրավաբանականբուհերի համար գրած իմ «Իրավունքի ն պետության ընդհանուրտեսությունը» (Մ., 1999) դասազրքի առավել լայնածավալ նյութի համառոտ (մի շարք դեպքերում`ճշզրտված) շարաղրանքնէ: Հայ ընթերցողների(ուսանողների, ասպիրանտների,դասախոսների) ուշադրությաննառաջարկվող այս ղասազրքի տարբերակիչ առանձնահատկությունն այն է, որ ես իրավունքի ու պետության աեսության հիմճահարցերը շարադրում եմ իմ մշակած իրավունքին պետությանազատական-իրավաբանականտիպի հասկացողությանու մեկնաբանման հիման վրա: Միաժամանակ, ես լուսաբանում եմ իրավունքի ն պետության մասին ուսմունքի երկու այլ տիպի՝ լեզիստական(պոզիտիվիստական) ու բնաիրավական հիմնական դրույթները: Իրավունքի ն պետության նկատմամբ այդ երեք տարբեր մոտեցումներիհամեմատական վերմոտեցումնիլուծությունը վկայում է, ոն ազատական-իրավաբանական րավունքի ու պետության մասին տեսականորենավելի զարզացած ուսուսմունքի մունք է: Հենց դրա ուժով ազատական-իրավաբանական են շրջանակներում հաղթահարվել մյուս մոտեցումներիթերությունները ն, միաժամանակ,պահպանվել են դրանց ճանաչողականարժեքավոր պահերը: ունի ինքը որոշելու համապաԻնչնիցե, ընթերցողը հնարավորություն ու թերությունները:Կարնոր է արժանիքներն տասխան մոտեցումների միայն, որպեսզի ընթերցողի դիրքորոշմանձնավորումըհիմնվի տարբեր մռտեցումներիբովանդակության, իմացության ն իրավունքիու պետության մասին վեճի տեսականիմաստիհասկացողությանվրա:

-

Քանի որ տվյալ ուսումնականձեռնարկըհասցեագրված է եղել ռուս ակընթերցողին`դրանում լուսարանվողնյութը (նորմատիվ-իրավական տերին, պետական-իրավականպրակտիկայինկատարված հղումները) զլխավորապեսկապված է ռուսական իրականության հետ: Այդ կապակցությամբ հայ ընթերցողըպետք է դիմի համապատասխանհայրենական աղբյուրներին: Այդ բացի վերացումը ն դասագրքի բովանդակության պատշաճ համապատասխանեցումըՀայաստանում իրավաբանական կրթության պահանջներին` դասագրքի հետագա հրատարակումներիխնդիրն է, եթե իհարկե, գործը հասնի դրան: բուհական իրաԼիահույս եմ, որ ղասագիրքն իր ավանդը կննրղնճնի վաբանական կրթության որակի բարձրացմանն որակյալ հայ իրավաբաններիճոր սերնդիձնավորմանգործում: Վ. Ս. Ներսեսյանց Ռուսաստանիգիտությունների ակադեմիւայիակայլեմիկոս, գիտություններիդոկտոր, իրավաբանական պրոֆեսոր

ապրիլի2001 թվական

ԱկադեմիկոսՎ. Ս. Ներսեսյանցիդասընթացի հայերեն հրատարակությանխմբագրիխոսքը Ռրսպեսիրավունքի ն պետության տեսության իմացության աղբյուր՝ մատուցվում է մեր ժամանակի խոշորագույն իրավազետներից մեկի՝ Ռուսաստանի գիտությունների անադեմիայր անադեմինոս,խրավագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Վ. Ս. Ներսեսյանցի հեղինակած դասընթացը:

Անգերագնահատելիէ Վ. Ս. Ներսեսյանցի կատարած ներդրումնիխքավազիտության, իրավունքի ն պետության մասին գիաական մտքի մնջ: զարգացման Դրա վկայություններից եմ նրա ստեղծաժ խորիմաստ մենազրությունները: Անա դրանցից մի քանիսը՝ «Իրավունքի հեգելյան փիլիսոփայությունը. պատմությունը ն ներկան» (1974), «Սոկրասչես» (19277, 1996) «Հին Հունաստանիքաղաքական ուսմունքները» (1979), «Հեզել» (1979), «Անձը ն պետությունը քաղաքական-իրավական մտքի մեջ» (1980), «Իրավունքը ն օրենքը» (1983), «Պլատոն» (1984), «Իրավունքը սոցիալական կարգավորմանհամակարգում» (1986) «Դեպի իրավունք մեր ուղին: Սոցիալիզմիցդեպի ցիվիլիզմ» (1992), «րավական պետականության զաղափարներիպատմությունը» (1993), ««Քաղաքական ն իրավական ուսմունքների պատմությունը» (5 հատորով, 19851995, համահեղինակ ն պատասխանատուխմբագիր), «Իրավունքն ազատության մաթեմապիկան է» (1996), «Իրավունքի փրիլիսոփայությունը» (1997), «Իրավագիաությունը»(1998) «Հեգելի իրավունքի փիյիսոփայությունը» (1998), «Իրավունքին պետության ընդհանուր տեսության ձիմնանարցերը»:(1999, համահեղինակն պատասխանատուխմբագիր), «Իրավունքին պետությանընդհանուրտեսությունը»,(1999) ն այլն: Լինելով խորհրդային խոշորագույն իրավագետ, Մոսկվայի Մ. Վ. Լոմռնոսովի անվան պետական համալսարանի պրոֆեսոր Ստեփան Քեչեկյանի աշակերտներիցմեկը՝ Վ. Ս. Ներսեսյանցնիր աշխատություններով ապացուցեց, որ եղել է նրա արժանավորհետնորդը ն, անկեղծ ասած, գերազամճցել իր ուսուցչին: Դասընթացըշարադրված է հեղինակի կողմից տասնամյակներիընթացքում մշակած իրավունքի ու պետության ազատական-իրավաբաճական հասկացողության ն հայեցակարգի ձիմամ վրա, որը խոշոր առաջընթացքայլ է մեր դարաշրջանիերկու այլ խոշոր իրավական հայե11

`

ցակարգերի` լեզիզմի (պոզիտիվիզմի)ու յուսնատուրալիզմի (բնաիրավական իրավահասկացողության)համեմատ: Դասագրքի առաջին զլիսում Վ. Մ. Ններսեսյանցը հիմնավորապես լուծել է իրավունքի ն պետության տեսության ու ամբողջապեսիրավագիտության օբյեկտի երկվության (դուալիզմի) ն առարկայիմիասնականության հարցը: Ելնելով այն ճշմարտացի դրույթից, համաձայն որի՝ «գիտության օրյեկան այն է, ինչը մենք գիտենք դրա մասին մինչն դրա զիտական ուսումնասիրությունը, իսկ առարկան ուսումնասիրված օբմեկտն է, այսինքն` այն, ինչը մենք գիտենք դրա մասին գիտական ճաճաչումից հետո» ն, ընդգծելով, որ «իրավաբանականգիտությունը թե(/ուզն ուսումնասիրումէ երկու օբյեկաւ(րրավունքը ն պետությունը), սակայն, ինչպես ամեն մի զիտություն, կարող է ունենալ միայն մեկ առարկա», Վ. Ս. Ներսեսյանցն իրավացիորեն նշում է, որ «երկու փաստացի տարբեր օրյենտ (իրավունքը ն պետությունը) իրավաբանական գիաության շրջանակներում ն դիրքերից հնտազոտվում ու ճանաչվում են որպես տվյալ զիտության մեկ միասնական առարկայի երկու անհրաժնշտ բադաղդրատարը (բաղկացուցիչ մաս)»: Ելնելով դրանից` նա եզրակացնում ծ, որ «իրավաբանականգիտությունը ծագել, զարգացել ն զարգանում է որպես իրավազիտություն, որի առարկան իրավունքի հասկացությունն ու պետության համապատասխանիրավական հասկացությունն է»: Այլ կերս/ ասած՝ «իրավաբանականգիտության առարկան իրավունքի հասկացությունն է, որը ներառում է պետության համապատասխան իրավական հասկացությունը ն արտահայսյում է իրավունքը ու պետության էակամ հատկությունները»: Իրավունքիհասկացությունըսահմանելիս Վ. Ս. Ներսեսյանցըհաղթանհարում է այղ |սնդրում ներկայումս աիրապետողլեգզիստական մոզռնցումը,որը նույնացնում է օրենքն խրավունքիհեա ն, ղրանով լսվ, հնարավորություն ընձեռում «օրենք» անվանումը կրող յուրաքանչյուր ակա` լինեն դրանք թեկուզ ստալինյան «Գուլազ արլսիպելազի», թե հիտլերյան Բուհննվայդի, Սայդանեկի ն Օսվենցիմիգոյությունն արդարացնող օրենքները,համարել իրավունք: Դեռես 1946 թվականին գերմանական խսոշորազույնիրավաբան Գ. Ռայբրուխն «Օրինական ոչ իրավունքը ն վերօրինականիրավունքը» աշխատության մնջ ընդգծում ձր, որ «իրավաբանականպոզրտիվիզմըկամ լեզիզմը պապասխանատու է նացիոնալ-սոցիալիզմի պայմաններում իրավունքի լսեղաթյուրման համար, քանի որ՝ «Օրենքն օրենք է» իր կարգախոսով, իրավաբաճական պոզիտիվիզմը(լեգիզմը) գերմանականիրավաբաններինզինալշ

՛

թաս արեց կամայական

րենքներիառջե»:

ն

հանցագործ բովանդակությունունեցող

օ-

Վ. Մ. Ներսեսյանցի համոզմամբիրավունքնունի իր օրյեկտիվհատկությունները.«Իրավունքը մարդկանցճենական(իրավական) հավասարության ն ազատության, հետնաբարնան՝ արդարության միասնական

մասշաար ն համընդհանուր «ափ է»: Ին: վերաբերումէ օրենքին, ասյա 4. Մ. Ներսեսյանցն իրարից հստակ տարբերումէ իրավական օրենքը ն հակաիրավականօրենքը, ն առաջ է քաշում ոչ թե ամեն մի օրենքի, այլ հենց իրավական օրենքի զերակայության սկզբունքը: Նա գանում մ, որ հրավունքն օրենքի վերածելու կամ. իրավունքի պոզիտիվացման գործընթացումիրավունքը ձեռք է բերում պարաադրականությանհատկություն, այսինքն` բոյորի համար դառնում է պարտադիր:Սակայն պարտաղրականություննիրավունքի նոր՝ թվով չորրորդ հատկությունն է: Այն ընդունելի է, եքն հաղորղվում է իրավական օրենքին: Հակառակ դեպքում պարտաղրականություննօրենքի ուժ է հաղորդում բռնությանը ն կամայականությանը: Դասընթացում ազատական-իրավաբանականհայեցակարգի դիրքերից են լուծվել իրավունքի ն պետության ծագման ու զարգացմանբոլոր հիմնահարցերը: Վ. Ս. Ներսեսյանցի պատկերացմամը եթե իրավունքը մարդկանց ձնական (իրավական) հավասարության, ազատության ն արդարության համընդհանուր չափի նորմապիվ համակարվզն է, ապա պետությունն այդ նույն հավասարության, ազատության ն արդարության ինսախտուցիոնալհամակարգն է: Իրավունքը ն պետության զարգացմանամբողջ պատմությունը Վ. Ս. Ներսեսյանցը մեկնաբանում է որպես մարդկանց հավասարության, ազատության ն արդարության զարգացմանպատմություն` իրարից տարբերելովայդ զարգացմանայնպիսի ասախճաններ, ինչպիսիք են` հունական ու հռոմեական իրավունքը ն պետությունը, որոնց ժամանակ ազատության ու հավասարության հիմքում ընկած էր էթնիկական հատկանիշը՝ դեմոսի անդամ լինելն Աթենքում, ու քասղաքացիությունըՀ̀ռոմում: Դրան փոխարինելու եկած ֆեոդալիզմիժամանակմարդկանցհավասարություննու ազատությունը պայմանավորված էր նրանց դասային պառկանելությամը:Բուրժուական հրականության մեջ բոլորի ազատության ն հավասարությանհամարմիասնական չավ է սահմանվում:

ՔՅմԵւնօհ Շ. ՕՇՏօէշչրօհօջ Սուշի սոմ ՄԵօքջօտջ2կՇհօՏ Քօօհք (1946) Օ. ԲօշհւտքհւլօՏօքհւծ. 1983. Տ ԷԼ61461Ե6-ջ.

// Քոմեւսօհ

Դասընթացըբաղկացած է ներածականբնույթ կրող առաջինբաժճեց ն խնդրո առարկային վերաբերողչորս բաժնից, որոնք նվիրված են իրավունքին պետությանէությանը, հասկացությանն ու արժեքին (Ա.բաժին), հասարակության,իրավունքի ն պետության փոխհարաբերությունու դոգմայի ճերքն (էլ բաժին), պոզիարվիրավունքի վարդապետության ն ձիմնական հասկացություններին հայեցակարգերին(11բաժին): Դասընթացի յուրաքանչյուր բաժին, յուրաքանչյուր գլուխ, յուրաքանչյուր դրվագ, ես կասեի` յուրաքանչյուր դրույթ աչքի է ընկնում արտակարգ /արաթավանցությամբ ն արտացոլում է ակադնմիկոս Վ. Մ. Ներսեսյանցի, առանց չափազանցության, անսահման զիտելիքճերճ իրավունքի ն պետությանտեսության, առանցբացառության՝բոլոր ճիմնահարցնրըվերաբերյալ: Խելոք ն |սռրաթափանցգիրքն ուսումնասիրությանբարդ ու դժվարին օբյեկտ է: Այս դասագրքի յուրացմանը մեծապես կնպասարի ակադեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցիարղենիսկ հրատարակված «Ցիվիլիզմիմանիֆեստը» աշխատությունը ն նրա` «Իրավունքի փրլիսոփայություն» դասազոքի առաջին բաժինը, ինչպես նան «Իրավազիտությունչ մեճագրությունը, որոնք պատրաստվում են հրատարակության: Համալսարանումբազմամյա դասավանդման փորձնինձ բերել է այն միանշանակ հետնության, որ իրավաբան դառնալու հնարավորություն ունի միայն այճ ուսամճողը (ինչու չէ՝ ճան ասպիրանտը,ղասախոսը),որը ճախքան իրավունքի ճյուղային գիտություններիուսումնասիրումը`խորապես յուրացրել է իրավունքի ն պետության տեսությունը:Իսկական իրավաբան դառնալու ցանկությամբ տոգորված երիտասարդիհամար ակաղեմիկոս Վ. Ս. Ներսեսյանցի դասընթացն անգնահատելինվեր է, իրավագրտությանդռներըբացող ոսկն բանալի:

Վլ. Ռ. ՆԱԶԱՐՅԱՆ

Իրավագիտության դոկտոր

"

Ե. Տ.

Օգտվելովառիթից`իմ երախտիքիխոսքն եմ հղում հարգարժան Հրաչյա Թամրազյանին` այս դասագրքի տպագրությանը մեծապես նպաստելուհամար: Վ. Ն.

Ներածություն Դասազրքումշարադրվածեն իրավունքի ն պետությանտեսության բուհականծրազրի բոլոր թեմաները:Դասագիրքը զրված է մեր մշակած՝ տեսության իրավունքի ու պետության ազատական-իրավաբանական ն հասԼ հասկացողությունը իրավունքի ընկած հիմքում դիրքերից,որի հասկացոու իրավական համապատասխան կացությունն պետության ղությունն (ե հասկացությունը) որպես ձնական հավասարության ասկզբունքի,այսինքն` որպես մարղկանց հասարակականկյանքում ու անն արդարությանհամընդհանուր զատության,հավասարության հրաժեշտ ձների արտահայտություն: Դասագիրքը բաղկացածէ չորս բաժնից: Առաջին բաժնում իրավունքին պետության տեսության առարկայի աու մեթողի ավանղականհարցերըշարադրված են իրավազիտության զիտութիրավաբանական հայեցակարգի, զատական-իրավաբանական ն յունների համակարգում իրավունքի ու պետության տեսության տեղի նոր պատկերացումների համատեքսդերի մասին համապատասխան տում:

Երկրորդ բաժնում շարաղրվածեն իրավունքին պետությանտեսության էության, հասկացության ու արժեքի մասին ազատական-իրավաբանականուսմունքի հիմնականդրույթները ն այդ ուսմունքի հարաբեու լեզիստական ուսմունքներիհետ: րակցությունըբնական-իրավական են ընդհաուսումնականդասընթացի Երրորդ բաժնում շարադրված ն են իրավունքի պետութնուր տեսական թեմաները,որոնք վերաբերում ղրանց տիպաբանությայան ծագման ու գարգացմանհիմնահարցերին, հասաճը, ձների ն գործառույթներիբնութագրերին,քաղաքացիական ու րակության իրավականպետությանփոխհարաբերությանը:

Եզրափակիչ՝չորրորդ բաժնում,շարադրվածէ պոզիտիվիրավունքի հայեցա-` վարդապետությանն դոգմայի ազատական-իրավաբանական թեկարգը, ներառյալ` ուսումնական ծրագրի բոլոր համապատասխան մաներիու հարցերի լոսաբանումը: Դասազրքում ներկայացված`իրավունքին պետությանտեսության մեկնաբանությունըզուգորդհարցերի ազատական-իրավաբանական վում է նույն հիմնահարցերիվերաբերյալ այլ մոտեցումներիհիմնական դրույթներիշարադրանքով:

Բաժին 1

Իրավունքին պետությանտեսությունը՝ գիտություն որպես ընդհանուր իրավաբանական Գլուխ է.

1.

Իրավունքի ն պետությանտեսության առարկանու մեթողը

Իրավունքին պետությանտեսության՝որպեսընդհաճուր իրավաբանականգիտությանառարկանու մեթոդը

Իրավունքի ն պետության աեսությունը հիմքային տեղ է գրավում իրավաբանական գիտություններիհամակարգում: Դա հիմնարար իրավաբանականգիտություն է, որն իր խնդիրներով, գործառույբներով,առարկայով ն մեթոդով ամբողջ իրավազիտությանհամար ունի ընդհաճուր զիտականճշանակություն: Դրանում կենտրոնացված են իրավունմտքի առավել էական քի ու պետության մասին զիտական-տեսական ճվաճումները, իրավունքի ն պետության մասին գիտելիքների հանրազումարումեղած տեսականորենառավել կարնորն ու նշանակալիցը: Իրավունքի ն պետության տեսության շրջանակներում հայտնաբերվում, սահմանվում ու մշակվում են ամբողջ իրավազիտության,ղրա համընդհանուր զիտակամ հայեցակարգի ն հասկացություններիհանրագումարի,ղրա համակարզի ու կառուցվածքի,ղրա գոյաբանական,իմացաքաճական ն արժեքարանականբնութագրերի, այլ գիտությունների համակարգում ղրա տեղի ու դերի մասին համընդհանուր զիտական (ընդհանուր անսական) հիմնահարցերը: Իրավունքի ն պետության տեսության հիմնական ընդհանուրզիտական խնդիրն ամբողջ իրավագիտության՝ռրպես առանձին ինքնուրույն գիտության,առարկայի ու մեթոդի սահմանման ն հիմնավորմանմեջ է: Առաջին հերթին, դրանում է իրավունքին պետության տեսության առարկայի ու մեթոդի էությունը: Սահմանել իրավունքին պետությանտեսությանառարկան ու մեթողը,ճշանակումէ սահմանել ամբողջ իրավագիտությանառարկան ու մեթոդը,այսինքն` այն գիտության (ն իրավաբանական զիտությունների զիտական համակարգի), որի ընդհանուր

՛

ընդհանուրգիտականհիմքն իրավունքի ու պետության տվյալ տեսություննէ: Իրավունքին պետությանտեսության նման ըճղհանուր գիտական ու դերի հաշվառմամբկարելի է ասել, որ իրավունքի ն կարզավիճակի ամբողջ իրապետությանտեսության առարկանու մեթոդաբանությունն ն հիմնավորուսմչեսական վազիտությանառարկայի մեթոդաբանության է: ն բացահայտումը զարզացումը) մը (հայտնաբերումը,պարզաբանումը,

տեսությունը ն

2.

՛

օբյեկտներիերկվությունը(դուալիզմը) Իրավագիտության ն առարկայիմիասնականությունը

Յուրաքանչյուր գիտություն այն օբյեկտների մասին գիտելիքների

ն կազմակերպման որոշակի եղանակ է, որոնց արտադրության գզիտութզոտմամբ այն զբաղվում է: Այս իմաստով` ըբրավաբանական յունն իրավաբանականգիտելիքների,այսինքն` այնպիսի օբյեկտների մասին զիաելիլշների,ինչպիսինիրավունքնու պետություննեն, արտադորոշակի եղանակէ: րության ն կազմակերպման աԳիտական ուսումնասիրման օբյեկտը տարբերվում է զիտության

հետա-

ռարկայից: Միննույն օբյեկտը կարող է ուսումնասիրվել աարբեր զիտություններիկողմից, ընդ որում, յուրաքանչյուր գիտությունտվյալ օբյեկտն ուսումնասիրումէ իր հատուկ առարկայի ն մեթողի ղիրքերից: Օբյեկտն այն է, որ դեռնս ենթակա է ուսումնասիրման`համապատասխանզիտության ճանաչողականմիջոցների ն հնարքներիօզնությամբ: Գիտական ուսումնասիրմանգործընթացումօբյեկտի վերաբերյալ ելակետային էմպիրիկ գիտելիքներըհամալրվում են տեսական գիտելիքներով, այսինքն` հետազոտվող օբյեկտի, դրա ծազման, կենսագոդրա հիմնականէական յության ն զարգացմանօրինաչափությունների, հատկությունների,հատկանիշներիու բնութագրերիմասին հասկացությունների համակարգով: Այսպիսով, գիտական (տեսական) իմացությունը մտածողության մեջ ուսումնասիրվող օբյեկտի խոր ընկալման,այդ օբյեկտի մտավոր պատկերը (մոդելը) ստեղծելու ստեղծազործական գործընթացէ տվյալ օբյեկտի էական հատկություններիմասին հասկացություններիորոշակիհամակարգիտեսքով: Օբյեկտի այդ որոնելի էական հատկանիշները (դրանց հասկացագիտությանառարկանեն: կան արտահայտմամբ)համապատասխան Միանզամայն պարզեցված տեսքով կարելի է ասել, որ գիտության օբյեկտն այն է, ինչ մենք դրա մասին գիտենք մինչն դրա գիտականուսումնասիրումը, իսկ առարկան`ուսումնասիրված օբյեկտն է, այսինքն` 2 ՆՍ.

Ներսեսյանց

այն, ինչ մենք դրա մասին զիտենքգիտականճանաչումիցհնառ: Ըստ էության, խոսքը ճանաչվող օբյեկտի ն ճանաչված օբյեկտի գաղափարի (տեսական իմաստի, մտային պատկերի, տրամաբանական մողելի) տարբերմանմասինէ: Գիտության օբյեկտի ն առարկայի մասին նշված դրույթները, ընդհանուր առմամբ, վերաբերում են նան իրավաբանական գիտությանը: Ուստի, առավել ընդհանուր ձնով կարելի է ասել, որ հրավմարանական գիտության օրյեկաներն իրավունքը ն պետություննեն, իսկ այղ զիտության առարկան`իրավունքի ու պետությանհիմնական էական հատկութուններն են: Այլ կերպ ասած՝ իրավաբանականզիտության առարկան իրավունքի ն պետության հասկացություններն են, քանի որ զիտական (տեսական) իմացության պահանջներին համապատասխան`օբյեկտի էական հատկություններըկարելի է համարժեք արտահայտել միայն իմացության այնպիսի բարձրագույն ձնով, ինչպիսինհասկացությունն է: Իրավաբանական զիտությունը թեկուզն ուսումնասիրում Լ երկու օբեկա (իրավունքը ն պետությունը), սակայն, ինչպես ամեն մի զիտություն, ունի ն ընդհանրապես կարող է ունենալ միայն մեկ առարկա: Դա նշանակում է, որ նրկու փաստացի տարբեր օբյեկտ (րրավունքը ն պետությունը) իրավաբանական գիտության շրջանակներում ն դիրթերից հետազոտվում ու ճանաչվում են որպես ավյալ զիտության մեկ միասճնական առարկայի երկու անհրաժեշտ բաղադրատարրը (բաղկացուցիչ մաս): Այսպիսով, իրավունքի ն պետությանմասին միասնականգիտության առարկան կարող է լինել կա'մ իրավունքիհասկացությունը, որն իր մեջ ներառում է պետության իրավական հասկացությունը (այսինքն` պետության մասին իրավական ուսմունքը, պետության իրավաբանական տեսությունը), կա'մ պետության հասկացությունը,որն իր մեջ ներառում է իրավունքի հասկացությունը (այսինքն` իրավունքի մասին պետական ուսմունքը, իրավունքիպետականտեսությունը):Երկու տարբեր օբյեկտների (իրավունքին պետության) մասինմիննույն տեսականորենհետնողական գիտության հասկացական-առարկայականմիասնության երրորդ ուղի զոյություն չունի ն տրամաբանորեն չի էլ կարող լիճել: Առանց այս երկու հասկացությունճերիցմեկի տրամաբանական առաջնայնության մենք գործ կունենանք ոչ թե միասնականգիտության(միասնական տեսության), այլ տարբեր հասկացություններին առարկաներիէկլեկտիկ, ներքնապեսհակասական բնութագրերիու սահմանումների/սառճանավաքիհետ:

՛

Իրավաբանականգիտությունըծագել, զարգացել ն զարգանումէ որպես իրավագիտություն,որի առարկան իրավունքի հասկացություննու իրավականհասկացություննէ: պետությանհամապատաս|սան Իրավազիտությանպատմություննու տեսությունը՝որպես իրավունքի ն պետության մասին միասնական իրավաբանական զիտություն,վկայում են, որ այդ գիտությանշրջանակներում իրավունքի հասկացության ն պետության հասկացության երկվությունը հաղթահարվում է, ու անհրաժեշտ հասկացական-առարկայականմիասնականությունըձեռք է բերվում հենց իրավունքի որոշակի հասկացությանհիման վրա ն դիրքերից, որը ներառում է պետության համապատասխանիրավականհասկացությունը,այսինքն` պետության Լական (իրավունքի հասկացության դիրքերից)իրավականհատկությունները: Այս դասազրքի հիմնահարցերի լուսաբանմանընթացքում մենք ելնում ենք իռավունքի (համապատասխանաբարնան պետության) ազահասկացությունից, ն իրավունքը մեկնաբատական-իրավարանական նում ենք որպես ազատ անհատների ձնական հավասարություն, այսինքն` մարդկանց ազատությանհամընդհանուր ու անհրաժեշա ձն: Իրավունքի այդ ընդհանուր հասկացությամբ հրավազիաությանիրավաբանական-ազատականհայնցակարգի միասնականառարկայում ներառվում են դրա երկու օբյեկտները՝ պոզիտիվ իրավունքը՝որպես ազատության նորմատիվձն, ն պետությունը՝ որպես այդ նույն ազատության ձն: ինստիտուցիոնալ(կազմակերպական-իշխանական) հայեցակարգիհաԱյսպիսիով, մեր ազառտական-իրավաբանական մաձայն՝ իրւսվազիտությունըգիտություն է ազատությանմասին: Իրավազիտության առարկայի հիմնահարցն այլ կերպ են լուծում լեԱյս իմաստով հատկանշական է գիստները (պոզիտիվիստները):: Հ. Քելզենի, որպես լեգիզմի՝ ճեռպոզիտիվիստական «իրավունքիմասին մաքուր ուսմունքի» ամենահետնողականհայեցակարգիհեղինակի դիրքորոշումը: Մի կողմից, ինչպես Քելզենի, այնպես էլ բոլոր լեզիստների (պոզիտիվիսաներին նեռպոզիտիվիստների)համար իրավունքնիշխահարկադիր նության հրաման է (ցանկացած ազատա բովանդակությամբ), հրահանգ ն պետության արդյունք, մի խոսքով` «հարկադիր կարգ»2: մեթոդիօգնությամբ իրաՄյուս կողմից, նա ձնական-նորմաբանական վունքը (այսինքն` պետությանկողմից սահմանված պոզիտիվիրավունլ

Իրավաբանական(ստ-իրավունք) ե յունը լոսաբանվում է 11բաժնում

հակադրութ ՎՔՇՐՕ6 աքա» 1987.

օ

ոքճտծ

Լաւշճ

լեգիստական(Հ-օրենք)

Խշճեյրքճ.

էջ 50

Էե.1.

մոտեցումների

8/1: 1ՒՍՂՕՒԷԼ ՃԷԼ

ՇՇՇՔ.

քը) մեկնաբաճում է որպես վերընթացողպարտաղրականությաննորմերի համակարզ՝դեպի վարկածային «հիմնական նորմը» (ն ոչ թե ղեպի պետությունը) տանող, ն այդ ղիրքերիցցանկացածպետություն մեկնաբանում է ռրպես «իրավակարիզ»,որպես «իրավական պետություն» 1:

:

Ընդ որում, «իրավական պետություն» ասելով՝ Քելզենը նկատի ունի պոզիտիվ-իրավական(լեզիստական) պետությունը, ն այդ պատճառով նա մերժում է համընդհանուր իմաստով «իրավական պետությունը», որը նրա զնահատմամբ բխում է կեղծ բնական-իրավականպատկերացումճերից: Պետության այսպիսի իրավական(պոզիտիվ-իրավական) մեկնաբանությունը, ըստ Քելզենի, հնարավորություն է ընձեռում հաղթահարել «պետության ն իրավունքի ավանդական երկվությունը» ու հասնել իրավազիտության (դրա նեռպոզիտաիվիստական վարկածով) առարկայի միասնությանը՝ «իմացության առարկան միայն իրավունքն է»շ: Ընդ որում, իրավունք ասելով` նկատի է առնվում պետությանցանկացած կամայական ն հարկադիր հրահանգ: Իրավազիտության մեր իրավաբանական հայեցակարգը բելզենյան հրամազիտության լեզիստական հայեցակարգի որպես իրավունքի ն պետության երկու արմատական հակադիր (ն յուրովի հետնողական ու «մաքուր») ուսմունքների տիպերի հետ համադրելով, կարելի է ասել, որ երկու դեպքում էլ, թեկուզն սկզբունքորենտարբերուղիներով ու տարբեր հիմքերով, ձեռք է բերվել իրավազիտության համապատասխան հայեցակարգի հասկացական-իրավական միասնություն` իրավունքի միասնական հասկացությունը (մեզ մոտ` ազատական-իրավաբանական, Քելզենի մոտ` համապատասխանաբար ճորմատիվիստական-լեգիստական) ներառում է գիտական ճանաչողության երկու օբյեկտն էլ (իրավունքը ն պետությունը) ն դրանց համար ընդհանուր ու միասնական հասկացություն է համարվում: Սկզբունքային տարբերություննայն է, որ մեր մոտեցման մեջ խոսքն իրավունքի, պետության ն իրավագիտության զուտ իրավաբանականհայեցակարզի մասին է (ձնական-իրավաբանական ն ոչ թե բնական-իրավական հայեցակարզի, որը քննաղատել է Քելզենը), իսկ քելզենյան մոտեցման մեջ խոսքն իրավունքի, պետության ն իրավազիտությանզուտ լեգիստական(այսինքն` կամայականհարկադրական)հայեցակարգիմասինէ:

ՎԱ

ՖՎՇՅԵՇ Շրօօ

1988.

էջ 111,

1988.

էջ 109,

)ՎՇԱԵՈՏ

ՎոՇՐՕՇ

օ

մքոտ»

Լոտ

Խշճետճրձ.

հառ.շ.

ԻԼ:

օ

ոքճթ»

Լրօճ

ԷՏՇԻՅՇԵՑ.

8ա.շ.

ԽԵԼ: ԼՒՕՒ

Լ ԷԱԼՇՒԼ

ՃՒ

ՇՇՇՔ.

Ճէլ

ԸՇՇջ.

՛

Իրավունքի, պետության ն իրավագիտության այս երկու հայեցակարգերն ավելի շուսմ հղեալական տիպեր են (երկու սկզբունքորեն հակադիրբնեւռներովն պարադիգմերով),քան այս կամ այն ժամանակում, այս կամ այն երկրում ամբողջ իրավազիտությանիրական իրողություն: Մինչդեւ,, իրավական մաքին ն ամբողջությամբիրավագիտությանիրական զարգացմանը ներհատուկ է բազմակարծությունըն տարբեր կարծիքների, դիրքորոշումներիու մոտեցումների պայքարը, որոնք տեղակայված են իրավահասկացողությանն պետության հասկացողության այս երկու ծայրահեղ բնեռների միջն, իսկ երբեմն էլ տիպաբանորեն տարբեր զաղափարների ու ղրույթների էկլեկտիկ շփոթ ն զարմանա-

հրաշ համատեղում են: Նախորդ շարադրանքը հնարավորությունէ ընձեռում ձնակերպելիրավաբանականզիտության առարկայի մի շարք, իրենց տեսական իմաստով հավասարազոր բնորոշումներ: Այդ շարքում առավել համառոտըր հետնյալ բնորոշումն Լ` իրավաբանական գիտության առարկանիրավունքի հասկացությունն է: Մռարկայի նույն հասկացողությունըկարելի է արտահայտել փռքը-ին: այլ կերպ` հռամարանական գիտության առարկան իրավունքի հասկացությունն ու պետությանիրավական հասկացությունն է: Նույնօրինակ իմաստը կարելի է արտահայտել նան այլ կերպ` հռավաբանականգիտության առարկան իրավունքի հասկացութունն է, որը ներառում է պետության համապատասխանիրավական ձասկացությունն ու արտահայտում է իրավունքի ն պետության էական

հատկությունները: Վերը շարադրվածը կարելի է ամփոփել հետնյալ կերպ` ըռավաբանական գիտության առարկան իրավունքի ե պետության էական առանձնանատվկությունների ուսումնասիրությունն է դրանց հասկացական-իրավականըմբռնմամբու արտահայտմամբ:

Գլուխ 2. Իրավագիտությանառարկային մեթոդի հասկացական-իրավական միասնականությունը Իրավաբանական իմացությանառարկային մեթոդի ու միասնականությունը հարաբերակցությունը, փոխկապվածությունն Լ.

Իրավաբանականգիտության առարկայի ազատական մեկնաբաճությունն արտահայտում է իրավունքին պետությանտեսության ու, ամբողջությամբ, իրավաբանականիմացության առանձնահատկությունը, խնդիրներըն նպատակները,համարժեք իրավաբանականտեսական `

ձնով՝ իրավունքի ու պետությանհասկացողությունը ն բացատրությունը: Դա կարելի է իրականացնելիրավաբանականհասկացություններիամբողջականհամակարգի օգնությամբ,որն իրավունքի ելակետային, ընդհանուր հասկացության կոնկրետացումնէ (ուսումնասիրվող օբյեկտների հատկությունների նկատմամբկիրառելով) ն, որը նման կոնկրետացման զործընթացում որոշում է միասճական իրավաբանական զիտության առարկայի կառուցվածքը (կառուցվածքային բաղաղրատարրերը), այսինքն` իրավաբանական գիտությունների համակարգը,յուրաքանչյուր իրավաբանական գիտության տեղն ու դերը ավյալ համակարզում, միասնական առարկայի կառուցվածքում: Իրավաբանական գիտության առարկայի առանձնահատկության մեջ արտահայաված է նան ղրա մեթոդի առանձնահատկությունը: Ընդհանրացված ասելով` հոավաբանական գիտության (իրավունքի ն պետության բուն տեսության) առարկայր ու մեթոդի մրասնականությունը հետնյալում է՝ առանձնահատուկ հասկացական-իրավաբանական գիտելիքը (սյսինքն՝ իրավունքի ն պետության մասին իրավաբանականտեսական, հասկացական-իրավականգիտելիքը) միաժամանակ թե՛ իրավունքի ու պետության գիտական-իրավաբանականիմացության առարկան, ն թե դրանց իրավաբանականիմացության մեթոդն է (տիպը, ձերը,տվյալ օբյեկտների իմացության իրավաբանական մեթոդի արդյունքը): Ինչպես յուրաքանչյուր մեթող, հրռավմաբանական մեթոդը, որպես իրավաբանական իմացության ուղի` ճանապարհ է օբյեկտից դեպի առարկա, իրավունքի ն պետությանմասին առաջնային (զգայական, էմպիրիկ) գիտելիքներից դեպի այդ օբյեկտների վերաբերյալ տեսական, զիտական-իրավաբանական(հասկացական-իրավական:գիտելիքները: Իրավաբանականիմացության(ն իրավաբանականմտքի) այդ ուղղվադեպի իրավունքի հասկացությունն արտահայտում է իրավածությունը բանական մեթոդի (իրավաբանականգիտության մեթողի) էությունն ու տարբերակիչառանձնահատկությունը: Իրավաբանականմեթոդին ներհատուկ է աշխարհի նկատմամբ իրավական հայացքը, իրականությանիրավական ընկալումը: Իրավաբանորենճանաչված իրականությունը(օբյեկտների աշխարհը) ի հայտ է գալիս որպես հռավաբանականիրականություն, այսինքնո̀րպես ճա-

նաչվողիրականությանիրավական հատկությունների ն կապերիհամակարգ:

՛

2.

մեթոդիհիմնականգործառույթները Իրավաբանական

գործընթացը, դրա Իրավունքինոր հասկացությանկոնկրետացման ն ձնակերպումն ամբողջական իրավաբանական արտահայտությունը տեսության տեսքով, ներառյալ` նան իրավունքի ն պետության ընդհաէ իրավաբանական մեթողի միջոցով: նուր տեսությունը,իրականացվում մեթոդր իրավաբանական աեսությունն Այդ առումով, իրավաբանական ձեն գիտելիքէ իրավաբանական մեջ, գործողության արտահայտման ների նոր համակարգիստեղծումն է իրավունքի միասնականհասկացության հիման վրա ն դրա դիրքերից: գիտության Իրավաբանականմեթողի օզնությամբ իրավաբանական առարկան(իրավունքիհասկացությունը)կոնկրետացվումն ծավալվում է համապատասխան իրավաբանականաեսության (իրավաբանական զիտության)` որպես իրավունքի ու պետության մասին գիտելիքների համակարզ: հասկացական-միասնական Այսպիսով, իրավաբանականմեթոդի, ինչպես ցանկացած այլ մեթոդի, իմացաբանականհնարավորություններընախատեսված են իրավունքի նոր հասկացությանստեղծագործական(էվրիստիկական)ներուժով ն սահմանափակվածեն դրա իմաստային շրջանակներով,դրա տետեսությանասական իմաստիսահմաններով, տվյալ իրավաբանական ռարկայի ոլորտով:

Իրավարանականմեթոդն իրավաբանականգիտության առանձնահատուկ ընդհանուրզիտական մեթոդն է: Որպես իրականությանիրավաբանական իմացության առանձնահատուկ մեթոդ դա կատարումէ հետեյաղերկուհիմնական զործառույթը.

1 իրավաբանական գիտելիքներիձեռքբերում.

2) իրավաբանականզիտելիքներիտեսական(զիտական)համակարգի կառուցում: Առաջին զործառույթն իրականացնելիսիրավաբանականմեթողը հանդես է գալիս որպես իրականությանառանձնահատուկ իրավաբաճական հետազոտմանմեթող, որի հետնանքովձեռք է բերվում, բազմագիտելիքը:Այդ պատկվում, խորանումե զարգանումէ իրավաբանական է բնույթը պայմանավորված նրանով, որ իզիտելիքի իրավաբանական րականության համապատասխան յուրացումը, հասկացողությունըն մեկճաբանություննիրակաճացվումէ րրավունքիհասկացությանդիրքեռից, տեսանկյունից ու սահմաններում,որն ընկած է տվյալ իրավաբանական մեթոդիհիմքում ն ելակետայինձնով որոշում է այդ մեթոդի իրա23

ուղղվածութկողմնորոշվածությունն վաբանական-իմացաբանական ու

յունը (ինտենցիոնալությունը): (ելակետային Այդ նույն տարբերակիչառանձնահատկությունները ն ուղղվածութկողմնորոշվածությունը իրավաբանական-հասկացական մեթոդին՝որպեսիրավաբայունը) ներհատուկեն նան իրավաբանական համա-

գիտելիքներիզիտական նական տեսության (իրավաբանական ն ե ղանակ: կարգի)կառուցման հիմնավորման ու նորամուծությունը Հաջորդայնությունն մեջ իրավունքին պետությանտեսությանզարգացման

3.

իրավաբաԻրավունքի ն պետությանտեսության ու ամբողջությամբ են ինչպես ներհատուկ գործընթացին զարգացման ճական իմացության քանակական.այնպես էլ որակականփոփոխությունները: (դրա զիտելիքիքանակականփոփոխությունները Իրավաբանական մեծաճշգրտումնու կոնկրետացումը,դրա ծավալի բազմապատկումը, են ունենում ամբողջությամբիրավունքիայս կամ ն տեղի ցումը այլն) է այն հասկացությանդիրքերիցն սահմաններում,որն ընկած իրավագիու տության որոշակի հայեցակարգի,ղրա մեթոդի առարկայիհիմքում:

կապգիտելիքի որակական փոփոխությունները Իրավաբանական հասկանոր իրավունքի հասկացությունից են նախկին իրավունքի ված նոր մեթոդովն նոր առարցության անցնելու, համապատասխանաբար, տեսության ձնավորմանհետ: կայով, նոր իրավաբանական նան համապատասԻրավունքի նոր հասկացությունըն շանակումէ գիտությանինչպես էմպիխանաբար նոր մոտեցում իրավաբանական ն պետության),այնպես էլ նրանց (իրավունքի րիկ տրված օբյեկտների մասին արդեն իսկ կուտակվածտեսական գիտելիքներիուսումճասիրնկատմամբ: ման, ընկալմանն մեկնաբանման համապաու իրավունքին պետության գիտելիքի Իրավաբանական պ ահը սերճոռրույթի մեջ զարգացման տեսության տասխանընդհանուր ամեհետ: ինչպես Այստեղ, պահի է տորեն կապված հաջորդայնության հաճուր, ճորը (իրավունքինոր հասկացությունը,նոր տեսությունը,նոր գին այլն) ծազում է սոսկ հնի (նախկին իրավաբանական )եցակարգը ն իրավունքի որպես վրա` տելիքների ամբողջ հանրագումարի)հիման պետությանըմբռնմանու ընկալման առավել խոր, առավել բովանդակալից ու առավել համարժեք ձն, ն իրավունքինոր հասկացությունըչի ու վերացնումիրավունքինախկին հասկացություններն համապատասգիտականոմտքի խան տեսությունները,այլ նախորդ իրավաբանական

-՛

է իմարեն նշանակալիցարդյունքներըպահպանում իրավաբանական է առազարզացնում դրանք մակարդակում, բարձր ավելի ցության ճոր՝ ու համարժեք իմաստային վել խոր տեսական դիրքերից,ավելի լայն

դաշտումն համատեքստում:

Գլուխ 1.

Իրավունքին պետությանտեսությանտեղն ու մեջ իրավագիտության նշանակությունը

3.

Իրավունքին պետությանտեսություննիրավաբանական համակարգում զիտությունների

գիտությունը բաղկացածէ առանձին իրավաբաԻրավաբանական գիտությունճական ուսմունքների հանրագումարից(իրավաբանական ն պեէ իրավունքի ուսումնասիրում յուրն ներից), որոնցից յուրաքանչ տության որոշակի կողմերը: տարբեր դասագիտությունների Գոյություն ունեն իրավաբանական համակարգում ընդհանոր գիտության կարգումներ: խրավաբանական հետնյալ ունեն գ իտությունների առանձինիրավաբանական գոյություն խմբերը. գիիրավաբանական Լ) տեսական ու պատմականուղղվածությամբ ու ին քաղաքական տեսությունը, պետության տություններ (իրավունքի րավական ուսմունքների պատմությունը,իրավունքին պետության ընդհանուր պատմությունը,հայրենականիրավունքիու պետության պատ-

մությունը ն այլն). 2) ճյուղային իրավաբանականզիտություններ(սահմանադրական իրավունքը, քաիրավունքը, վարչական իրավունքը, քաղաքացիական

ղաքացիական դատավարական իրավունքը, քրեական իրավունքը, քրեական դատավարականիրավունքը, աշխատանքայինիրավունքը, իրավունքը, գյուդաընտանեկան իրավունքը, ձեռնարկատիրական իրավունքը, միջազգային բնապահպանական տնտեսականիրավունքը, ն իրավունքը այլն). 3) հատուկ իրավաբանականգիտություններ(իրավականվիճակադատականբժշկութգրությունը, քրեագիտությունը,քրեաբանությունը, յունը, դատականհոգեբուժությունըն այլն): զբաղվում են ոչ հետազոտություններով Իրավաբանական-տեսական նան մնացած բոլոր իմիայն իրավունքին պետությանտեսությունը,այլ րավաբանականգիտությունները(պատմական,ճյուղային, հատուկ): Ուստի, իրավունքի ու պետության տեսությունըլայն զիտական իմաս25

տով, այսինքն` իրավունքին պետությանմասին տեսականգիտելիքնեու կոնկրետացվածտեսքով րը, լիակատար, համակարզված ծավալով են մեջ: գիտության ներկայացված ամբողջ իրավաբանական կառուցվածքնիրավաԻրավաբանականգիտությանըներհատուկ ն նենզիտելիքներիստեղծման, կազմակերպման բանական-տեսական ձն է՝ մ իասնական հրավաբանա սագոյության (կարգ) ամբողջությամբ, կան գիտությանշրջանակներումառանձին զիտականճյուղերի տեսքով: Բոլոր իրավաբանականզիտությունների առարկայի ու մեթոդի միասնականությունըներառում է երկու պահ Նախ` այդ միասնակաճությունը ենթադրում է, որ բոլոր իրավաբանականգիտություններնիրավունքի հասկացությանկոնկրետացմանտարբեր ձներ (բեկման ն

`

արտահայտման տարբեր հարադրություններ)են: Դա նշանակում է, որ իրավաբանականգիաության ճյուղերը իմացաբանականտեսակետից ունեն հասկացական-իրավական կարգավիճակ ու բնույթ ն, հետնաբար, իրավաբանականիմացության զիտական ձներ, իրավաբանականսական զիտելիքների արտահայտման ձներ են, երկրորդը`դիտարկվող զիտության բոմիասնականությունըենթադրումէ, որ իրավաբանական ն լոր ճյուղերը իրավունքի այդ նույն հասկսւցության կոնկրետացման են: Իսկ դա նշանակում է բեկման տարբեր ձներ (հարադրություններ) ամբողջությամբ համապատասխան իրավաբանականզիտության ն դրա կառուցվածքայինմասերի` առանձին իրավաբանականգիտությունների, հայեցակարզային միասնականություն(իրավունքի որոշակի հասկացության տեսանկյունից): Տարբեր իրավաբանականզիտությունների առարկայի ու մեթոդի նշված միասնականությունը,անշուշտ, չի նշանակում դրանց նույնություն, քանի որ նման նույնության դեպքում ընդհանրապեսչէր կարելի գիտություններիառկայությանմասին: խոսել տարբեր իրավաբանական գիտությունամբողջ իրավաբանաՅուրաքանչյուր իրավաբանական է, համեմական գիտության կառուցվածքիառանձին բաղաղրատարը տաբար ինքնուրույն զիտական ձնակազմավորում,օբյեկտիվ իրակաուսումնասիրմանն արտահայտման նության հասկացական-իրավական

իմացությանու ընդհանուրգործընթացումտեսական-իրավաբանական գիտելիքներիառանձնահատուկ որոշակի բաղադրատարը է: գիտությանառարկանիրաԵթե ամբողջությամբիրավաբանական է՝ դրսնորման տեսական-իմացաբանական դրա հասկացությունն վունքի ն արտահայտմանբոլոր հարադրություններով, ապա յուրաքանչյուր առանձին իրավաբանականգիտության առարկան` որպես ամբողջութ26

«

գիտության առարկայի բաղադրատարըը, իրայամբ իրավաբանական վունքի տվյալ հասկացության որոշակի հարադրությունը,իրավաբանական իրողությանորոշակի բաղաղրատարրնէ: Լէլյսպիսով,/ուրայքանչառանձին իրավաբանականզիտության առարկան սոցիալական յուր աշխարհի հասկացական-իրավականընկալման որոշակի հարադրությունն է: Իր զիտականկարզավիճակովու նշանակությամբիրավունքին պետության տեսությունն ընդհանուր տեսական ու ընդհանուր գիտական բնույթի ն նշանակության հիմնադիր իրավաբանականգիտություն է: Վերը շարաղրվածն ամբողջությամբ կարելի է ամփոփել հետնյալ կերպ. հրավունքի ն պետության աեսության առարկան իրավունքի ու պետության միասնական ընդհանուր հասկացության ձնակերպումը, որսլես իրավարանամշակումը ն կոնկրետացումն է, իրավագիատության՝ կան զիաություններիհամակարգի, առարկայի ու մեթողիտեսքով: `

2.

Իրավունքին պետության տեսությունն ու իրավագիտության միջճյուղային կապերիզարգացումը

Իրավաբանականզիտությունն

գիտություններիհետ գտնվում է բազմաթիվ կապերի հարաբերությունների մեջ, որոնց իմաստավորումն ու զարգացումն իրավունքի ն պետության տեսության կարնորագույն խնդիրներիցմեկն է: Իրավաբանական գիտությունը (ինչպես ամեն մի այլ գիտություն) այլ գիտությունների գիտելիքները կարող է օգտագործել ոչ թե ուղղակի այլ

ն

ն

այլ` միջնորդավորված ածանցված անմիջականորեն, մոեսքով, ն ու

դրանքշեղելովիր առարկայի մեթոդիառանձնահատուկ հասկացա-

կան-իրավականտեսանկյան ներքո` դրանք սոսկ վերափոխելով իրավաբանական գիտելիքի ու իմացության իրավաբանական եղանակի բաղկացուցիչպահերի: Իրավաբաճակպըգիտությունում հաջողությամբկիրառվումեն այնպիսի փիլիսոփայական ն ընդհանուր գիտական մեթողներ, ինչպիսիք են` տրամաբանության,համակարգայինու կառուցվածքային-գործառնական վերլուծության, մոդելավորման,փորձարարությանն այլ մեթոդներն ու հնարքները: Իրավագիտությանմեջ հետազոտմանայդ ն այլ մեթոդների,եղանակների, հնարքների ու միջոցների օգտազործման արդյունավետությունըկախված է դրանց տեսական-իմացաբանական ներուժի պատշաճ կոնկրետացումից(իրավաբանականդարձնելուց) ն իրավաբանականիմացության նպատակներիու խնդիրճերի, իրավա27

բանականմեթոդի իմաստին պահանջներիառանձնահատուկտեսանկյան հնարավորություններից: իմացությանզարգացմանկարնոր ուղղություննեԻրավաբանական գիտություններիձնավորումնէ, հրավաբանական այնպիսի մեկն բից իրավունքիսոցիոլոգիան, փիլիսոփայությումը, ի րավունքի ինչպիսիք իկիբեռնետիկան, իրավական քաղաքազիտությունը, իրավաբանական տ րամաբանութհրավաբանական մարդաբանությունը, րավաբանական ն մի հրավականինֆորմատիկան յունը, իրավականվիճակագրությունը, այդ ճյուղերը ձնավորվում շարք այլ գիտություններ:Իրավաբանական հատման տեն այլ սահմանակից գիտությունների են իրավագիտության ճախկին ղում: Դրանց ի հայտ գալը վկայում է, որ իրավագիտության հետ (դրանց հետազիտությունների հարակից միջճյուղային կապերը

են՝

զոտման մեթոդների ու հնարքների, որոշ տեսական դրույթների յուրացումն ու օգտագործումըն այլն) արդեն չեն բավարարումիրավաբանան այդ պահանջմունքները, կան գիտությանտեսական-իմացաբանական շրջանակգ իտության իրավաբանական գիտությունընոր, ինքնուրույն ներում համապատասխանհիմնահարցերիհամակարզայինմշակման կարիք ունի: Այսպիսով, զիտության ժամանակակից մակարդակում հրավագիհետ տության միջճյուղային կապերի զարգացումնայլ գիտությունների պարզ գիտելիքների պատրաստի ոչ միայն հարակից գիտություններից հեփոխառումէ ն դրանց անմիջականօգտագործումիրավաբանական իմահրավաբանական առանձնահատուկ տազոտություններում,այլ ու խորացման ստեղծագործականգորցության կատարելագործման ծընթաց`այլ զիտություններիիմացաբանականփորձի ն նվաճումների հաշվառմամբ: Միայն այսպիսի ուղին կարող է հանգեցնել իրավաբա նական գիտելիքներիաճին, իրավունքին պետությանտեսության,իրամտքի իրականխովազիտությանու, ամբողջությամբ,իրավաբանական ն րացմանը զարգացմանը:

Բաժին 1

Իրավունքին պետությանէությունը, հասկացություննու արժեքը ն պետության Գլուխ 1. Իրավահասկացողության հասկացողությանհիմնականհայեցակարգերը

լ.

ն պետության Իրավահասկացողության

տիպաբանությունը հասկացողության

որպես իրավունքին պետությանմասին գիտութԻրավազիտության՝ յան համար ելակետային ու որոշիչ նշանակությունունի ղրա հիմքում ընկած իրավունքի հասկացողության(ն հասկացության) այս կամ այն տիպն է ռրոշում իրավունքի ն պետիպը: Հենց իրռավահասկացողության տության իրավաբանականիմացության պարադիգմը, սկզբունքն ու համապատասխանհանմուշը (իմաստային մոդելը), իրավազիտության աբովանդակությունը, յեցակարգի սեփական գիտական-իրավական

ռարկան ն մեթոդը: միասԻրավունքի ն պետության էական հասկացական-իրավական նության ուժով` այստեղ ն հետազայում դիտարկվող հրավահասկացո-

ղության արպերը միաժամանակպետությանհասկացողությանու մեկճաբանման տիպերն են: Ուստի, այն ամենը, ինչն իրավունքին պետութմեջ, ններառյան տեսությունում ու ամբողջությամբիրավագիտության յալ՝ ճյուղային գիտությունները,լխոսվումէ իրավունքի մասին, իր էությամբ, վերաբերումէ նան պետությանը, ն այն ամենը, ինչը խոսվում է պետությանմասին՝ վերաբերումէ նան իրավունքին: Այնպես որ, որտեղ ն այլմենք հակիրճության համար խոսում ենք իրավահասկացողության հասկաճի մասին, ենթադրվում է ճան պետությանհամապատասխան ցողությունը, դրա մեկնաբանությունըն այլն: է Իրավահասկացողությանտեսակի որոշիչ դերը պայմանավորված ն զարգացած համակարգված, հիմնավոր ցանկացած հետնողական, կազմակերպված իրավաբանականտեսության շրջանակներումիրանան պետության վունքի հասկացության (ռամապատասխանաբար` կարգավիճակովու նշահասկացության) գիտական-իմացաբանական

ճակությամբ:Ինչպես սերմի մեջ տրված է բույսի որոշակի ապագան, այնպես էլ իրավունքի հասկացության մեջ գիտական-վերացական (խտացվածն կենտրոնացված)տեսքովբովանղակվումէ որոշակիիրավաբանականտեսություն, իրավագիտությանորոշակիհայեցակարգի(ն տիպի) տեսական-իրավականիմաստ ն բովանդակություն:Այսպիսով, եթե /ոամունքի հասկացությունը խտացված իրավաբանականտեսութ-

իրավաբանական տեսությունը` իրավունքի ծավալուն հասկացությունն է: Չէ՝ որ, հենց իրավաբանական գիտությունն է ամբողջությամբ (որպես իրավունքի ն պետության մասին հասկացական-տեսական զիտելիքի հանրազումար) իրավունքի հասկացության ու պետության համապատասխանիրավական հասկացության համակարզված ն լիակատարբացահայտումը՝որոշակի տեսության տեսքով: Իրավահասկացողության տիպաբանությունը, այսինքն` իրավունքի մեկնաբանման տարբեր տեսակների դասակարգումը ն դրանց բաժանումը միատիպ (միասեռ) խմբերի, կարելի է իրականացնելտարբեր հիմքերով (չափանիշներով): Մեր կողմից ձնակերպված` իրավունքին պետության տեսության առարկայի սահմանման տեսանկյունիցէական նշանակություն ունի իրավահասկացողության հետեյալ երեք տիպի առանձնացումը՝ լեգիստական,բնական-իրավական ն ազատական-իրավաբանական:

մուն է,

ապա

2.

Լեգիզմ

Իրավահասկացողությանլեգիստականտիպին բնութագրական է իրավունքի (որպես պաշտոնականիշխանության կամքից ն կամայականությունից անկախ, որոշակի օբյեկտիվ էության) ն օրենքի (որպես իշխանության հարկադիր-պարտադիրպատվիրանի) նույնականացումը: Համաձայն լեգիզմի` իրավունքը պետության կամայական արդյունքը, նրա հրամանը(հարկաղիրհրահաճգը, կանոնը, ակտը, նորմը) է: Լեգիզմին ն ամբողջությամբ «իրավաբանական պոզիտիվիզմին» բնութագրականեն արհամարհանքըմարդու ու քաղաքացու իրավունքների նկատմամբ, իշխանության ջատազովումը ն դրա օրինաստեղծ հնարավորություններիգերազնահատումը:Այդ իմաստով,լեգիզմն ավտորիտարիզգմի նորմատիվ արտահայտություննէ: Լեզիզմի պաթոսը ն ձգտումը բոլորին իշխանական-հրամայականկանոններին ու հրահանզներին ենթարկելնէ: Այստեղ ամենուր տիրապետումէ այն պապկերացումը,որ մարդնիշխանությանըենթակաօբյեկա է ն ոչ թե ազատ

էակ:

Ա

Նոր ժամանակներումլեզիստականմոտեցումը հիմնավորում է /Թռմաս Հոբսը՝ Լնիաֆան-պետությանբացարձակության ջատազովը: «Օրենքի իրավականուժը, ընդզծում էր նա, այն է, որ դա սուվերենի հրամանէ»): Ընդ որում, «օրենք» ասելով` նկատի է առնվում ամբողջ գործող (պոզիտիվ) իրավունքը: Հետագայում նման իրավահասկացողությունը զենք դարձավ, այսպես կոչված, «իրավաբանական պոզիտիվիզմի» (ն նեռպոզիտիվիզմի)տարրեր ուղղությունների ներկայացուցիչների համար, որը, ըստ էության, ոչ թե իրավաբանական,այլ հենց լեգիստական պոզիտիվիզմ(ն նեոպոզիտիվիզմ)է: հիմնական գաղափարների ու «Իրավաբանական պոզիաիխվիզմի» են իրավունքի մեկնաբանությունը`որպես իշդասվում դրույթներիթվին ի շխանական հարկադրականությունը՝ խանության ստեղծագործություն, որպես, վերջին հաշվով, իրավունքի միակ տարբերիչ առանձնահատկություն, իրավունքի վերլուծության ձնական-տրամաբանականն իրավաբանական-դոզմատիկ մեթոդները, իրավունքի մասին ուսմունքի «մաքրազերծումը» իրավունքի էության, բնույթի, պատճառների, արժեքների վերաբերյալ տարբեր տեսակի «մետաֆիզիկական» դրույթներից: Նման պատկերացումները«ՕՀ դարում զարգացրել են Դ. Օստինը, Շ. Ամոսը ն ուրիշները Անգլիայում, Բ. Վինդշայդը, Կ. Հերբերը, Կ. Բեւսզբոմը, Պ. Լաբանդը, Մ. Ցիտելմանը ն ուրիշները Գերմանիայում, Կաբանտուն ն ուրիշները` Ֆրանսիայում, Ե. Վ. Վասկովսկին, Ա. Խ. Հոլմստենը, Դ. Դ. Գրիմը, Ս. Վ. Պախմանը, Գ. Ֆ. Շերշեննիչը ն 24 դարում այս մոտեցումը ներկայացված ուրիշները` Ռուսաստանում: է «իրավաբանական» նեոպոզիտիվիզմիայնպիսի ուղղությունների կողմից, ինչպիսիք են` Վ. Դ. Կաակովի «ընդհանուր լեզվաբաճությամբ բարեփոխված իրավագիտությունը», Հ. Քելզենի «իրավունքի մասին մաքուր ուսմունքը», Գ. Հարտի«իրավունքի հայեցակարգը» ն այլն: Անզլիական վերլուծական իրավազիտությաննշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը` Դ. Օստրնը «Պոզիտիվ իրավունքի փիլիսոփայության մասին» իր աշխատությունումիրավունքը բնութազրելէ որպես «քաղաքական ղեկավարիկամ սուվերենի կողմից սահմանվածկանոնների ազրեզատ» ն ընդգծել է, որ «Յուրաքանչյուր իրավունք հրաման է52: Շ. Ամոսը նույն կերպ պնդում էր, որ «իրավունքըպետության գերագույն քաղաքական իշխանության հրամանն է` տվյալ հասարակությանմեջ -

-

Գ. անձանց զործողություններըվերահսկելու նպատակով»):

շ

օտոճֆոո. ԻԼ,

1936.

Ֆ.

Շեր-

էջ 214

Ճետոռ 7. ԼՀօքԱՐՀՏ օո )սոտքլաժչոծծ օք էհօ օք Թ09Անծ ԼԳ. թեւօտօքհչ՛

«105 Տի. :1 ՏՏՏԵՈՈՏԱՇ

ՄՇԱ օՐԼՇ ՏՇ1օոօօ օԲ)սոտքաժծոօՀ. Լ., 1872

Լ., 1873. էջ 89, 98

էջ 73

ջեճնիչը նույնատիպ հայացքներիկողմնակից էր. «Իրավունքի յուրաքանչյուր նորմ,- գրում էր նա,- հրաման է»: Նրա գնահատմամբ,իրավունքը` «պետության ստեղծագործություննէ», իսկ պետականիշխանությունը, ճա բնութագրումէ որպես «նախնական փաստ, որից սկիզբ են առնում մեկը մյուսից կառչած իրավունքիճորմերը»2: Պետական իշխանություննիր հրամանով ծնում է իրավունք,այսպիսին է իրավահասկացողությանտվյալ տիպի հավատամքը (կրնդոն): Այս տեսանկյունից այն ինչ հրամայում է իշխանությունը, իրավունք է: Դրանով իսկ իրավունքի տարբերություն` կամայականությունից սկզբունթորենզրկվում է օբյեկտիվ ն բովանդակային իմաստից ու նճման մոտեցման հետնորդների համար ունի սոսկ սուբյեկտիվ ն ձնական բնույթ` որոշակի սուբյեկտի (պետության մարմնի) կողմից, որոշակի ձնով (այս կամ այն ակտի՝ օրենքի, հրամանագրի,որոշման, շրջաբերականի ն այլն) հաստատված ակնհայտ կամայականությունը ճանաչվում է իրավունք: Լեգիստական գրականության մեջ լայն տարածում է գտել իրավունքի հասկացության սահմանումը՝ որպես նորմերի համակարգ,որը սահմանված կամ թույլատրված է պետության կողմից ն ապահովված է ճրա հարկադրանքի ուժով: Այն հանգամանքը, որ պաշտոնապես գործող (պոզիտիվ) իրավունքիդրույթները(նորմերը) հաստատված են պետության կողմից ն ապահովված են պետական հարկադրանքով, ճիշտ է, սակայն ղա անբավարար է իրավունքի պատշաճ հասկացության, նման պաշտոնական-իշխանականսահմանումների (նորմերի)՝ որպես հենց իրավական երնույթների (իրավական էության երնույթների),որպես ընդհանրապես իրավունքի մեկնաբանման համար, քանի որ այդպիսի լեգիստական սահմանման համար իրավունքը կամայականությունից, ի-

րավական նորմը՝ իշխանության կամայական սահմանումից, իրավական օրենքը՝ հակաիրավականօրենքից տարբերակելուոչ մի չափանիշ չկա:

3.Յուսնատուրալիզմ Երավահասկացողության բնական-իրավական (յուսնատուրալիստական) տիպի տարբեր հայեցակարգերի համար որոշիչ նշանակություն ունի բնական իրավունքին պոզիտիվիրավունքիտարբերակումը:

ճԱօթյոթոծիրԿ Է Փ. Օճաոզ օօքող ոքճտճ. ԽԼ, 1.Փ. 3183. ՇՕՎ. էջ 314 ԼԱճթյաթաճթրվ

1910. Ցաղո. 1 էջ 281

ե

հեղինակներըտարհայեցակարգերի բնական-իրավական Տարբեր

բնական իրավունքիկոնկրետ բովանդաբեր ձնով են պատկերացնում են կությունը:Ընդ որում, որպեսբնականիրավունքմեկնաբանվում այնեն` բոլոր մարդկանցբնական հապիսի տարբերերնույթներ,ինչպիսիք ու ն անհավասարության արտոնութազատությունը, վասարությունը մարարժանապատվության, իրավունքը, յունների նկատմամբբնական ն ազատությունների դու այս կամ այն անօտարելի իրավունքների ն մինչն (սկսած նման առանձին իրավունքներից ազատություններից` ժամանակակից համաշխարհայինչափանիշները) այդ բնագավառում նկատմամբբնականիրավունքընայլն: կողմից Պոզիտիվ իրավունքը,հակառակը, յուսնատուրալիսաների անտնսում, բացախեղաթյուրում, է (որպես դիտարկվում որպես շեղում (պաշտոնական մարդկանց սում ն այլն) բնական իրավունքից,որպես արհեստական,սխալ կամ կամայական սահմաիշխանությունների) ճում:

Բնական-իրավականմոտեցմանըներհատուկեն ինչպես տեսական ոու զործնականբնույթի արժանիքներ(իրավունքիօբյեկտիվ էության ն րոնումները, բոլոր մարդկանց բնական ազատության հավասարության, մարդու անօտարելի իրավունքներիու ազատությունների,իրավահոչակումը),այնպես էլ թերություններ կան պետությանգաղափարների (իրավունքը շփոթելը ոչ իրավական երնույթների`բարոյականության, փաստացի-բովանդակային կրոնի ն այլնի հետ, ձնական-իրավականը՝ իրավունքըտարբերելուհստակ ձնակահետ, ամեն մի ոչ իրավականից նացված չափանիշի բացակայությունը,պոզիտիվիրավունքի նկատմամբ անուշադրությունը ն բնական ու պոզիտիվ իրավունքի միջն նայլն): անհրաժեշտ փոխադարձկապի բացակայությունը իրավունքիտեթերությունն մ ոտեցմանէական Բնական-իրավական ն երնույթի էության սության առանցքային հիմնահարցի`իրավունքում մեջ է: ու ոչ ճիշտ մեկնաբանման տարբերության փոխհարաբերության են ասում իրավունքի օբյեկտիվ Այն, ինչ յուսնատուրալիստներն սահմանված պոզիտիվ իէության վերաբերյալ, ոչ թե պետականորեն րավունքիէությունն է, այլ սոսկ բնականիրավունքինրանց վարկածնեեն րը, որին, բացի այդ, կամայականորենվերագրվում իրական,փաստացի զործող իրավականերնույթի հատկություններ: Այսպիսով, բնականիրավունքըոչ միայն բնականորենտրված, այլ ճան բնականորենգործող իրավունքնէ: Այստեղիցէլ` բնական-իրավական հայեցակարգերիններհատուկ իրավականերկվությունը՝միաժա"3:ՆՍ.Ներսեսյանց

մանակ զործող իրավունքիերկու համակարզերի(բնականիրավունքին

պաշտոնականիրավունքի)մասինպատկերացումը: Բնական-իրավականուսմունքներում,ըստ էության, անտեսվումեն յուրահատուկիիրավունքումէության ու երնույթիփոխհարաբերության ու տվյալ ժաման վայրում տվյալ մաստը առանձնահատկությունները, նակում պաշտոնապեսգործող իրավականերնույթի (օրենքի, պոզիտիվ իրավունքի) տեսքով իրավունքիէության պոզիտիվացման(պետական ճանաչման, արտահայտման ն սահմանման) գործընթացի հատուկ

բնույթը: (հանրային-իշխաճական) հետաքրքրում է ոչ այնՅուսնատուրալիզմի ներկայացուցիչներին քան պաշտոնապեսզռրծող (ոչ իսկական)պոզիտիվ իրավունքիկատարելազործումը ն դրա վերածումնիսկականպոզիտիվ իրավունքի՝բնաիրենց հասկացողությա կան իրավունքի իմաստի ու հատկությունների ոգով, այսինքն՝ այնպիսի պոզիտիվիրավունքինհասնելը, որը կարտա-

հայտեր բնակաճ իրավունքի այնպիսի որոշակի էական հատկությունճեր, ինչքան ինքը՝ բնական իրավունքը,որը, որպես միակ իսկականիրավունք, մարմնավորում է իրավականէությունն ու դրա համար էլ անմիջականորեն(բնականորեն)գործում է որպես փաստացիիրավական

երնույթ:

:

Այդ պատճառով էլ /ռւսնատուրալիզմիմեջ բացակայումէ իրավական օրենքի իր հասկացությունը,այսինքն` իրավունքիէությունը մարմնավորող պոզիտիվիրավունքը: 4.

տիպը ազատական-իրավաբան Իրավահասկացողության

տիպի հիմազատական-իրավաբանական Իրավահասկացողության է սկզբունքը: քում ընկած ձնական հավասարության հասկացողություննիր մեջ ներառում Ազատական-իրավաբանական (ինչպես իրավունքիէություէ ոչ միայն իրավունքի հասկացողությունը նը, այնպես էլ իրավականերնույթը՝իրավականօրենքի ձնով), այլ նան պետության իրավականհասկացողությունըորպես ձնական հավասան գործողությանինստիտուցիոնա րության սկզբունքիարտահայտման հանրային իշխանությանկազիշխանականձնի, որպեսհամընդհանուր մակերպմանիրավականձնի: Տարբեր մարղկանց իրավականհավասարեցմանհիմքը (ն չափանիաննատի ազատություննէ, շը) հասարակականհարաբերություններում ն որը ճանաչվում ու հաստատվումէ ճրա իրավունակության իրավասուբյեկտությանձնով:

«

որպես իրավունքիէություն ն սկզբունք, հավասարությունը, Ձնական ն իր մեջ ներառումէ երեք փոխկապակցված,փոխլրացնող միմյանց են-

մյուսին նկատի ունեցող) բաղադրատարր, հռավունքի երեք էականհատկություն` հավասար չափ (նորմ). 1) համընդհանուր 2) այղ հավասար կարզավորիչչափի (նորմի) բոլոր հասցեատերերի թադրող (մեկը

ձնական ազատություն. ձների հա3) բոլորի համար միատեսակ հավասար կարգավորման մընդհանուրարդարություն: տեսության ազատական-իրավաբանական Իրավահասկացողության ու մեջ իրավականէության ն իրավականերնույթի, իրավունքի օրենքի հիմնահարցերըմեկնաբանելիս տարբերակմանու հարաբերակցության ն են ներհատուկհակադիր լեգիզմին հաղթահարվել յուսնատուրալիզմին

ն թերությունները: ծայրահնղությունները մոտեցման շրջանակներումհրաԱզատական-իրավաբանական ն վունքի մեջ էության նրնույթի փոլսադարճկապը էրում է անհրաժեշտ ու օրինաչափ:բնույթ, օբյեկտիվ իրավականէությունը (ձնական հավասարությունը)որոշակի իրականիրավականերնույթի (պետության կոդձնամից սահմանված համապարտադիրօրենքի, որն արտահայտումէ ն կան հավասարությանսկզբունքի հատկությունները պահանջները) էությունն է, իսկ իրավական երնույթը (ձնական հավասարության սկզբունքի հատկությունները ն պահանջներն արտահայտող համահապարտադիրօրենքը)հենց միայն տվյալ որոշակիէության (ձնական էությունը է վասարության)երնույթն (արտահայտությունը):Իրավական (ձնական հավասարությունը)դրսնորվումէ համապարտադիրօրենքում (իրականությանիրավականերնույթում), իսկ իրավականերնույթը (հաօրենքը) արտաքինիրականիրողությանմեջ դրսնորում, մապարտաղդիը արտահայտումէ իրավականէությունը (ձնական հավասաըությունը): Միայն իրավականէության ու իրավականերնույթիմիջն նման անհրաժեշտ կապի հաշվառմամբ հնարավոր է, իրավականօրենքի տեսգործող համաքով, այսինքն` պետությանսահմանած պաշտոնապես պարտադիրպոզիտիվիրավունքիտեսքով, որը նորմատիվկոնկրետացսկզբունքիհատված ձնով արտահայտումէ ձնտկան հավասարության կություններըն պահանջճերը,հասնել դրանց որոնելի միասնականությանը: Իրավականօրենքի տեսքով իրավականէության ն իրավական դիրքեերնույթիայսպիսիմիասնությունըլեգիզմիու յոռանատուրալիզմի րից անհասանելիէ:

Տվյալ սկզբունքայինհանգամանքըվկայում է, որ ազատական-իրա վաբանականմոտեցումնարտահայտումէ յուսնատուրալիզմիցկամ լեն իգիզմից տեսականորենավելի զարգացածիրավահասկացողության հայեցակարգ: րավունքիտեսությանառարկայիմեկնաբանման ն դրան համապատասխա տիպը տվյալ Իրավահասկացողության իրավազիտությանհայեցակարգը մենք անվանում ենք իհրավաբանա կան-ազատական(կամ ազատական),քանի որ, համաձայն մեր մեկնաբանման, հրավունքը մարդկանց ազատությանհամընդհանուրու անհրաժեշա ձեն է, իսկ ազատությունը(ղրա կեցությունը ն իրացումը)սոցիալականկյանքում հնարավոր ն իրական է միայն որպես իրավունք, սոսկ իրավականձնով:

ենթադրվողիրավունքըսոսկ Ազատականիրավահասկացողությամբ ն այն անհրաժեշտ իրավականնվազագույննէ, առանց որի չկա չի կաճան իրավականօրենք: րող լինել իրավունք ընդհանրապես,ճերառյալ՝ Իրավականհավասարություննազատներիհավասարություննէ, հավասարություննազատության մեջ` անհատների ազատության ընդհանուր մասշտաբն ու հավասար չափը: Իրավունքը խոսում ն զործում է նման հավասարությանլեզվով ու միջոցներով ն դրա շնորհիվ հանդես է զալիս որպես մարղկանց համատեղ կյանքում ազատությանկեցության արտահայտմանու իրականացմանհամընդհանուր ն անհրաժեշտ ձն: Այս իմաստով կարելի է ասել, որ հրավունքն ազատությանմաթեմատի-

կան է: Սոցիալականոլորտումհավասարությունըմիշտ էլ իրավականհավասարություն,ճնական-իրավականհավասարությունէ: Չէ՞ որ իրավական հավասարությունը,ինչպես ամեն մի հավասարություն,վերացարկված է (սեփական հիմքով ն չափանիշով)փաստացի տարբերությունն րից, ուստի ն անհրաժեշտաբար ու ըստ բնորոշման կրում է ձնական բնույթ: Իրավունքի պատմությունըճնական (իրավական)հավասարության բովանդակության,ծավալի, մասշտաբի ն չափի առաջաղիմողէվոլյուորպես իրավունքի ցանկացած ցիայի պատմություննէ, այդ սկզբունքի' համակարգի սկզբունքի, ընդհանրապեսիրավունքի, պահպանմամբ: ազատությանու իրավունքիպատՄարդկային հարաբերություններում մական զարգացմանտարբեր փուլերին բնորոշ են ազատությանիրենց մասշտաբը ն իրենց չափը, ազատությանու իրավունքիսուբյեկտներին հարաբերություններիիրենց շրջանակը, մի խոսքով, ձնական (իրավական) հավասարությանսկզբունքի իրենց բովանդակությունը:Այնպես

(

սկզբունքնիրավունքինմշտապեսներհահավասարության որ, ձենական փոփոխվողբովանդակությամբ: է՝ տուկ սկզբունք պատմականորեն սկզբունքի բովանդահավասարության ձնական Ամբողջությամբ իրավունքումու պե(ն գործող ո լորտի կության,ծավալի, զործողության պատմականէվոլյուցիան ոչ թե տության մեջ դրա իրականացման) Լ տվյալ սկզբունքի(ն դա կոնկժխտում,այլ, հակառակը՝ամրապնդում իրավունքիտարբենշանակությունն րնտացնողնորմերի համակարգի) կարգավորման սոցիալական րակիչ առանձնահատկության տեսքով` հետ ն դրա հարաբեայլն) այլ տեսակների(բարոյական,կրոնական կարելի է հաշվառմամբ րակցությամբն տարբնրությամբ:Վերոգրյալի ձն է հան որմատիվ ասել, որ հրավունքնազատությանարաահայտման հավասաձնական մարդկանց հարաբերություններում սարակական միջոցով: սկզբունքի րության ն հրավական անհավասարությունը Իրավական հավասարությունը ու իրավունքում)նույն կարգի անհավասարությունն (հավասարությունն (մեկը մյուսին ենթադրող ն ացնող) իրավականսահմանումներ,բնուեն թազրեր ու հասկացություններեն, որոնք նույն չափով հակաղիր են ն Տարբնը փաստացիտարբերություններին տարբերվում ղրանցից: սուբյեկտներիիրավականհավասարությանսկզբունքը ենթադրումէ, որ ն նրանց ձեռք բերվելիք իրականսուբյեկտիվիրավունքները իրավաբաանհավասար կլինեն: րավունքի շնորճական պարտականություններն

վերափոխվում միասնաքառսը հիվ փաստացի տարբերությունների ու կան հիմքով ն ընդհանուր նորմով համաձայնեցվածհավասարության իրավականկարգի: անհավասարության հավասար ճանաչելը նրանց Տարբեր անհատներին ձենականորեն է

բարիքնեճանաչումը, համապատասխան հավասար իրավունակության ն իրավունքի այն այս կամ նկատմամբ այլնի րի, կոնկրետ օբյեկտների է, սակայն դա չի նշանակում անհաձեռքբերմանհնարավորությունն տական-կոնկրետիրերի, բարիքներին այլնի նկատմամբ արդեն իսկ Տարբեր մարղդձեռք բերված կոնկրետիրավունքներիհավասարություն: կանց ձնական հավասարությանու ձնական իրավունակությանղեպ-

քում նրանց կողմից իրականումձեռքբերված սուբյեկտիվ իրավունքնե-

անխուսափելիորեն իրավաբանականպարտականություններն իրական նրանց հնարավո(այդ մարդկանց միջն տարբերությունների, րությունների,նրանց կյանքի պայմաններին հանզամանքներիտարբերության ուժով ն այլն) կլինեն անհավասար: Տարբեր անձանց կողմից այսպիսի տարձեռքբերված իրավունքներին պարտականությունների (իրավական) ձնական հավասարութանձանց թե այդ ոչ բերությունը, րը

ն

յան, դրանց հավասար իրավունակությանսկզբունքի խախտման, այլ հենց պահպանմանանհրաժեշտ արդյունքն է: Ձեռքբերված իրավունքների ն ազատությունների տարբերությունըչի խախտում ու չի վերացնում ձնական(իրավական) հսվասարության սկզբունքը: Մարղկանց հասարակական կյանքում ազատության կեցության ն արտահայտման որեՒ այլ ձն, բացի իրավականից,մարղկությունըմինչե օրս չի հայտնաբերել: Ծարդիկ ազատ են իրենց հավասարությանչափով ն հավասար են իրենց ազատության չափով: Ո: իրավականազատությունը, ազատությունն առանց համընդհանուրմասշտաբի ն միասնականչափի, մի խոսքով, այսպես կոչված, «ազատությունը» առանց հավասարության՝ էլիտար արտոնությունների գաղափարախոսությունն է, իսկ, այսպես կոչված, «հավասարությունը» առանց ազատության` ստրուկների ն հարստահարվածզանգվածների զաղափարախոսությունը («փաստացի հավասարության» պատրանքային պահանջներով, հավասարությունը հավասարնցմամբ նենզափոխելով ն այլն): Կամ հավասարություն (իրավական ձնով), կամ կամայականություն (այս կամ այն դրսեորումճերով)- Երրորդն այստեղ տրված չէ. ոչ իրավունքը(ն ոչ ազատությունը) միշտ էլ կամայականություն է: Իրավունքի հասկացողությունը որպես հավասարություն (որպես մարդկանց ազատության ընդհանուր մասշտաբ ն հավասար չափ), իր մեջ ներառում է նան արդարությունը: Իրավունքի ն օրենքի տարբերակմանհամատեքստում դա նշանակում է, որ արդարությունըննրառվում է իրավունքի հասկացության մեջ, որ իրավունքնըստ սահմանման արդարացի է, իսկ արդարությունն իրաու վունքի ներքին հատկությունն որակն է, իրավական ն ոչ թե արտաիւ.րավական(ոչ թե բարոյական, կրոնական)կատեգորիան բնութագիրէ: Ավելին, միայն իրավունքն է արդարացի: Չէ՞ որ, արդարությունը հենց նրա համար է արդարացի, որ մարմնավորումու արտահայտում է համանշանակ ճշմարտացիություն, իսկ դա ողջամիտ տեսքով նշանակում է համընդհանուր իրավաչափություն,այսինքն` իրավունքի էությունն ու սկիզբը, համընդհանուրհավասարությանն ազատության իրավական սկզբունքիիմաստը: Արդարությունը(ստոնճ-ն) իր իմաստով ն ծագումնաբանությամբ նամգում է իրավունքին (:ստ-ին),ցույց է տալիս սոցիալական աշխարձում իրավական սկզբի առկայությունը ն արտահայտում է դրա ճշմարտացիությունը,իմպերատիվություննու աներաժեշտությունը:

է այն, ինչն արաանայաում է իրավունքը, համապատասԱրդարացի

խանում է իրավունքին ն հետնում է իրավունքին: Գործել արդարացի, ճշանակում է գործել իրավաչափ,իրավունքի համընդհանուրու հավասար պահանջներինհամապատասխան: Ընդհանրացնելովկարելի է ասել, որ արդարություննիրավունքիինքնազիտակցությունը,ինքնաարտահայտությունըն ինքնագնահասումն

միասին՝ մնացած բոլորի, ոչ իրավականի իրավականչափանիշն ու գնահատման եղանակն է: Արդարությունը, բացի իրավականից, որնէ այլ սկզբունք չունի: Արդարության իրավականբնույթի ն իմաստի ժխտումն անխուսափելիորեն հանգեցնում է նրան, որ արդարությանփոխարեն մատուցվում է ինչ-որ ոչ իրավական սկիզբ` հավասարեցման կամ արառնություններիպահանջներ, այս կամ այն բարոյական, կրոնական, աշխարհայացքային, գեղազիտական,քաղաքական,սոցիալական, ազգային, տնտեսական ն այլ պաակերացումներ, շահնը, պահանջներ: Դրանով իսկ արդարության իրավական (այսինքն` բոլորի համար համընդհանուրն հավասար) նշանակությունը ճենզափոխվում է ինչ-որ առանձին մասնավորշահով ն կամայական բովանդակությամբ,մասնավորակնկալիքներով: Օրինակ` այսպես կոչված, «սոցիալական արդարության» այս կամ այն պահանջներնիրավականտեսանկյունից ունեն ողջամիտ իմաստ ն կարող են ճանաչվել ու բավարարվել սոսկ այնքանով, որքանով դրանք համաձայնեցվում են իրավականհամընդհանրության ու հավասարության հետ ն, հետնաբար, դրանք սոցիալական կյանքի համապատասխան ոլորտներում կարելի է արտահայտել հենց իրավական արդարության պահանջների տեսքով: Եվ այն, ինչ անվանվում է «սոցիալական արդարություն», թե՛' կարող է համապատասխանելիրավունքին, ն թե' ժխաել դա: Հենց այդ տարբերությունն է որոշում համապատասխան «սոցիալականարդարության» նկատմամբիրավականմոտեցմանդիրքորոշումը ն տրամաբանությունը: Մկզբունթորենայդպիսին է վիճակը նան այն դեպքերում,երբ իրավական արդարությանը հակադրում են բարոյական, քաղաքական, կրոնական ն այչ «արդարության» պահանջները: Իրավունքին իրավական հավասարությանսկզբունքի՝որպես ազատ սուբյեկտների հասարակական հարաբերություններիկարգավորիչ ու անհրաժեշտձնի համընդհանրությանն համանշանակալիությանտարածքում հենց հրւսվական արդարությունն է հանդես գալիս որպես այդ տարածքում արդարության դերի ն տեղի նկատմամբմնացածբոլոր հավակնությունների իրավաչափությանկամ ոչ իրավաչավությանչավփաէ, ուստի, դրա

հնա

նիշ: Իրավական արդարությունը,յուրաքանչյուրին տալով իրեն հասանելին, դա կատարում է միակ հնարավոր հանընդհանուր ու բոլորի համար հավասար իրավականեղանակով`մերժելով արտոնություններըն հաստատելովազատությունը:

Գլուխ 2. Իրավունքին պետության էությունը, հասկացություննու արժեքը 1.

Իրավունքին պետությանէությունն ու հասկացությունը

հայեցակարզի շրջանակներում իԻրավաբանճական-ազատական ն պետության համապատասխան իրավական բավահասկացողության արժեքաբանական հասկացողությանիրավաբանական-գոյաբանական, ու իմացաբանական ներքին միասնությունը պայմանավորված է ճրա-

"

Ցով. որ դրանց հիմքում ընկած է ձնական հավասարության միննույն սկզբունքը, որը հասկացվում ն մեկնաբանվում է որպես իրավաբանական զոյաբանության (ի՞ն: է իրավունքը ն պետությունը), արժեքաբաճության (ո՞րն է իրավունքին պետությանարժեքը) ու իմացաբանության (ինչպե՞սեն ճանաչվումիրավունքը ն պետությունը) ելակետային սկիզբ: Գռյաբանական տեսակետիցիրավունքը ձենականհավասարություն է ընդ որում, այդ ձնական հավասարություննիր մեջ ներառում է այնպիսի բաղադրատարրեր, ինչպիսիք են` վերացական-համընդհանուր հավասար չափը, ազատությանն արդարությանձնականությունը: Իրավունքը` որպես ձն (հասարակականհարաբերություններիիրավական ձն), գոյաբանական տեսանկյունիցիրավունքիայդ ձնակաճ հատկությունների ն բնութագրերի՝հավասարության,ազատությանու արդարության հանրագումարնէ: ն թե իմացաբանական Թե՛ գոյաբանական,թե՛ արժեքաբանական է այն հանգամանքը,որ երացատեսանկյունիցմիանզամայնէական կաճ- համընդհանուրհավասարչափը, ազատությունըն արդարությունը միայն իրենց ձնական (ձնակամ-իրավական)արտանայաությամբու ճշանակությամբ, այսինքն` միայն որպես ձնական հավասարության սկզբունքիընդհանուրիմաստիարտահայտմանու դրսնորմանհատուկ ձներ (ն չհակադրվելովդրան) կարող են ներառվելիրավունքիմիասնական, ներքնապեսհամաձայնեցված ն հակասություններիցզուրկ հասկացության (ն պետությանիրավականհասկացության)մեջ ու լինել հասարակականհարաբերություններիհամընդհանուրիրավական(ն պե40

՛

ձնի բաղադրատարրեր,հատկություններ ն բնուտական-իրավական) թագրեր: Իրավունքիհասկացության տարբեր սահմանումները,լինելով իրավականհավասարությանսկզբունքի, իմաստի,կոնկրետացմանտարբեր ուղղություններ,արտահայտում են իրավունքի միասնական (ն միակ)

էությունը: Ընդ որում, այդ սահմանումներիցյուրաքանչյուրն իրավական հավասարությանսկզբունքի ընդհանուր իմաստային համատեքստում ենթադրումէ նան այլ սահմանումներ:Այստեղից էլ` այնպիսի արտաքին տարբնըսահմանումների ներքին իմաստային համարժեքությունը, ինչպիսիք են` իրավունքը ձնական հավասարությունէ, իրավունքը մարդկանցհասարակական հարաբերություններումազատության համընդհանուրն անհրաժեշա ձն է, իրավունքը համընդհանուր արդարություն է ն այլն: Չէ՞ որ համընդհանուր ձնական-հավասար չափը ճիշտ այնպես է ենթաղրում ազատությունըն արդարությունը,ինչպես վերջիններս՝ առաջինինն մեկը մյուսին: Իրավունքի այդ սահմանումները, դրա օբյեկտիվ էական հատկությունների միջոցով, ամբողջությամբ արտահայտում են իրավունքի բնույթը, իմաստը ն առանձնահատկությունը, ամրագրումեն իրավունքի հասկացողությունը՝ որպես այլ էություններից տարբերվողինքնուրույն էություն: Ինչպես իրավունքի այդ օբյեկտիվ հատկությունները, այնպես էլ դրանց կողմից բնութագրվող իրավունքի էությունը վերաբերում են հրավունքի սահմանումներին,օրենքից դրա տարբերլինելու հանգամանքով, այսինքն՝ կախված չեն օրենսդրիկամքից: Իրավունքի, այսպես կոչված, «պոզիտիվացման»,օրենքի տեսքով արտահայտման գործընթացում իրավունքի էության այդ ելակետային սահմանումներին հավելվում է նոր սահմանում` այն բանի իշխանական համապարտադրականությունը,որը որոշակի ժամանակում ն որոշակի սոցիալականտարածքում պաշտոնապես ճանաչվումու սահմանվում է որպես օրենք (պոզիտիվ իրավունք): Մակայն օրենքը (այն, ինչը սահմանվում է որպես պոզիտիվ իրավունք) կարող է թե՛ համապատասխանելե թե՛ հակասել իրավունքին,լիճել (ամբողջությամբկամ մասնակիորեն)ինչպես իրավունքի,այնպես էլ այլ (ոչ իրավական) պահանջների, թույլտվությունների ն արգելքների պաշտոնական-իշխանական ճանաչման, նորմատիվ կոնկրետացման ու պաշտպանության ձն: Սիայն որպես իրավունքի արտահայտմանձն է օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) իրավական երնույթ: Նման օրենքի շնորհիվ իրավական հավասարության սկզբունքը (ն դրա հետ միասին ազատության հավասար ու արդարացի չափի ընդհանրությունը)ստա41

նում է

պետական-իշխանական,համապարտադիրճանաչում ն պաշտպանություն, ձեռք է բերում օրինական ուժ: Լինելով միայն իրավունքի օբյեկտիվորեն պայմանավորված հատկությունների արտահայտման ձն՝ օրենքը դառնում է իրավականօրենք: Իրավական օրենքը հենց իրավունքն է, որն ստացել է ճանաչման, կոնկրետացմանն պաշտպանությանպաշտոնական ձե, մի |սոսքով՝օոինական ուժ, այսինքն՝ պոզիտիվիրավունքը` օժաված իրավունքի օբժեկտիվ հատկություններով Իրավական օրենքն իրավունքի (իրավունքի՝ որպես էության, ն իրավունքի՝որպես երնույթի, դրանց համընկնման ու միասնության մեջ) համարժեք ն լիակատար արաահայաություննէ` դրա պաշտոնական ճանաչմամբ, համապարտադրականությամբ, որոշակիությամբ ու կոնկրետությամբ,որոնք անհրաժեշտ են գործող պոգիտիվ իրավունքի համար: Իրավունքի «պոզիտիվացումը»,օրենքի վերածելուիրական գործընթացը, իրավունքիօբյեկաիվ հատկություններին պահանջներիհաշվառման անհրաժեշտության հետ միաժամանակ, կախված է բազմաթիվ այլ օբյեկտիվ ու սուբրյնկտիվզործոններից (սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական, հոզնոր, մշակութային, բուն օրինաստեղծ ն այլն): Եվ հենց իրավունքին օրենքի աննհամապատասխանությունը կարող է լինել հասարակարգի իրավաժխտողբնույթի, օրենսդիրի հակաիրավական դիրքորոշման կամ նրա տարբեր բնույթի սխալների ն բացթողումների, իրավական ու օրինաստեղծցածր մշակույթի ն այլնի հետնանք: Ազատության, իրավունքի ն պետականության պատմական զարգացման գործընթացում իրավախախտօրենքի դեմ պայքարում ձնավորվել ու հաստատվելեն ինչպեսօրինաստեղծ գործունեության (ն ամբողջությամբ իրավունքի «պոզիաիվացման» զործընթացի), այնպես էլ օրենքի՝ իրավունքինհամապատասխանելունկատմամբհեղինակավոր, արդյունավետ վերահսկողության հատուկ ինստիտուտներ, ընթացակարգեր ն կանոններ (իշխանություններիբաժանումը, տարբեր իշխանություններիմիջն հարաբերություններումզսպումներիու հակակշիւների համակարգը,օրենքի իրավականհատկություններինկատմամբըճդհանուր դատական, սահմանադրականդատական, դատախազական վերահսկողությունըն այլն): Իրավունքի ն օրենքի համընկնման համատեքստումօրենքի համապարտադիրությունըպայմանավորվածէ դրա իրավականբճույթով ու իրավունքի օբյեկտիվ հատկություններիհամանչանակությանհետնանք Հ, համապատասխան պաշտոնականակտերում ն սահմանումներումիրավունքի սկզբունքի ու պահանջներիիշխանական ճանաչման, պահ42

« ու պաշտպանության սոցիալականպահանպանման,կոնկրետացման է: որ իրերի այն պատճառով, Հենց ն ցուցանիշ ջի անհրաժեշտության է պաշտոնական-իշխանական հրավունքն թե ոչ տրամաբանությամբ հետնաճք, այլ հակառակը` այդ պարհամապարտադրականության է տադրականություննիրավունքի հնտնանճք(իրավունքիհաման շանակ ձն), սոցիալականիմաստի արտահայտմանպետական-իշխանական նս անհրամեկ իրավունքի համապարտաղդրականությունն այդպիսի ժեշտ սահմանում (հենց խրավունքնօրենքի տեսքով) է` ի լրումն իրասահմավունքի օբյեկտիվ հատկություններիվերաբերյալ ելակետային օէ, սահմանման իրավական որ իմաստը ոչ միայն այն նումների: Այդ Լ նան իրամիայն այն, որ եամապարտադիր րենքը պարտադիրէ, այլ

վականօրենքը: ու Վերը շարադրված իրավունքին օրենքի տարբերության հարաբեհայհցակարզի իմաստից ազատական-իրավաբանական րակցության բխումէ, որ նման պոզիաիվ իրավունքի(իրավականօրենքի) ընդհանուր գիտական սահմանումը հասկացության նույնիսկ ամենահամառոտ սահպետք է ճվազագույնն իր մեջ ներառի երկու հանզամանք (երկու է որպես պարունակիիրավունքի` մանում), որոնցից առաջինը պեաք օէության, բնութագրերիցմեկը (այսինքն՝ իրավունքիտարբերությունն (այրենքից), իսկ երկրորդը`իրավունքի բնութագիրը`որպես երնույթի սինքն` իրավունքը` որպես պետականպարտադիր,պաշտոնական-իշխանականերնույթ): Այս պարագայի հաշվառմամբ՝կարելիէ ձնակերպելմի շարք համապատասխան գիտականբնորոշումներ:Այսպես, հրավունքի օբյեկտիվ պահանջներինհամապատասխանողպոզիտիվիրավունքը (օրենքը՝ իրավունքի հետ ղրա համընկնելու պարազայում) կարելի է սահմանել (այսինքն` տալ դրա ընդհանուր հասկացությանհամառոտ բնորոշումը) աորպես համապարտադիր(այսինքն` պետականպաշտպանությամբ որպես օրինականուժով օժտպահովված)ճնական հավասարություն, ված ազատության հավասար չափ (կամ մասչտաբ, ճն, նորմ, որպես հավասասկզբունք),որպես օրենքի ուժ ուննցող արդարություն, համապարտադիրճն, որպես րության, ազատության ու արդարության հավասարության,ազատության ն արդարությաննորմերի համապար"

տադիրհամակարգ: Ստավել ծավալուն տեսքով հռավունքի ընդհանուր հասկացության (իրավականօրենքի, այսինքն` իրավունքիօբյեկտիվ պահանջներինհամապատասխանողպոզիտիվ իրավունքի) գիտականսահմանումը կարելի է ձնակերպելհետնյալ կերպ. իրավունքըճնականհավասարության

սանմաապետության համապատասխանող, սկզբունքի պահանջներին ն հնարավորությամբ նած կամ թույլատրած պետականհարկադրանքի ապահովվածնորմերիհամակարգէ: գիտական սահմանման էաՏվյալ ազատական-իրավաբանական իրավունքիտարածվածու սովորականլեգիստական տարբերությունն սահմանումներիցպետականորննսահմանկան (պոզիտիվիստական) ված ն պաշտպանվածնորմերիհամակարգը ձնական հավասարության անհրաժեշսոութսկզբունքի պահանջներինհամապատասխանեցնելու սահմանված ն յան մեջ է: Դա նշանակումէ, որ ճորմերիպետականորեն է հավասարության ձնական պաշտպանվածհամակարգը պետք լինի որո(այսինքն` կոնկրետացումը սկզբունքի ճորմատիվ կոնկրետացումը համակարզըկլիճռրմերի շակի նորմերի տեսքով): Միայն այդ դեպքում նի հռավունքի նորմերի համակարգ: Նյստեղ է որոշվում հրավունքի տարբերությունըոչ իրավունքից: զիՎերը բերված իրավունքի բոլոր ազատական-իրավաբանակա են, որ քանի հավասարարժեք տական սահմանումներն իրենցիմաստով որը հասահմանում են պոգիտիվիրավունքիմիննույն հասկացությունը, է իրավունքիօբյեկտիվ բնույթին ն պահանջներին: մապատասխանում տարբերությունները(շեշտադրումնիսահմանումների Այդ գիտական սահմանման վրա), որոնք հասուբստանցիոնալ այն րավունքիայս կամ ն ճախ թելադրվածեն դրանց ձնակերպմանհրատապ նպատակներով ես, կոնկրետ համատեքստով, չեն շոշափում գործի էությունը, առավել սահմանումները (ն համապաոր իրավունքի սուբստանցիոնալորոշ տասխան զիտական սահմանումները)ենթադրում են մնացած բոլոր, ուղղակի չհիշատակվածսահմանումները: սահմաՉպետք է մռռանալ, որ խոսքը միայն համառոտ զիտական ու բազմակող նումների, ոչ թե իրավունքիհասկացությանլիակատար մանի արտահայտմանմասին է, որին կարող է հավակնել միայն իրավունքի ն պետությանմասինամբողջ գիտությունը: ձնական-իրաշարադրվածազատական Իրավունքիհասկացության տեսանկյունիցհնարավովաբանականհայեցակարգը գոյաբանական րություն է ընձեռում բացահայտելիրավունքի այն օբյեկտիվ էական հատկությունները, որոնց սոսկ առկայությունն օրենքում (պոզիտիվիէ ընձեռումդա բնութագրելորպես իրարավունքում)հնարավորություն էությանը համապատասխա իրավունքի այսինքն` երնույթ, վական արտաքին էության (պաշտոճական-ի իրավական երնույթ, որպես ն իրականաց դրսնորում ում: ճական, համապարտադիր) հայեցակարգը տվյալ բացահա տեսանկյունից Օրժեքաբանական ն առանձնահատկութտում է իրավունքիարժեքներիօբյեկտիվբնույթը `

՛

հատուկ ձն, նպատակու արյունը, որը, որպես պարտաղրականության է (պոզիտիվիրափաստացիօրենքի տվյալ որոշում ժերայինսկզբունք, ն վունքի) պետությանարժեքային-իրավականնշանակությունը: տեսանկյունիցայդ հայեցակարգըհանՏեսական-իմացաբանակամ ղես է գալիս որպես օրենքի (պոզիտիվիրավունքի)մասին զիտելիքների ն ճշմարտության տեսական ըմբռնմանու արտահայտմանանհրաժեշտ մոդել` իրավունքիորոշակի հասկացության տեսքով, իմացաբաճական ու սկզբունքը ձնականհավասարություննէ: որի էությունն Իրավունքիմեջ էության ն երնույթի հարաբերակցությանազատահամաձայն, իրավականէության մեկնաբանման կան-իրավաբանական իրավական օրենքի տեսքով (որպես իրավական արտահայտությունն

երնույթի)՝ պետության գործնականիրավասահման(օրինաստեղծ)զործունեության ընթացքում ձնական հավասարության սկզբունքի պակոնկրետացումնէ, այսինքն՝ համահանջների նճորմատիվ-իրավական պարտադիրօրենքի (պոզիտիվիրավունքի տարբեր աղբյուրների ն նորպոզիտիվացման մերի) տեսքով իրավունքի պետական-իշխանական գործընթացնէ: Համանշանակ իրավականէության (ձնական հավասարության) ու համապարտադիր իրավականերնույթի (օրենքի) այսպիսի. անհրաժեշտ կապը ցույց է տալիս իրավունքին պետությանհասկացական-իրավականմիասնականությունը,բացահայտում է պետության՝ որպես համապարտադիրօրենքի տեսքով իրավունքի սահմանման ու գործողության համար իշխանության համընդհանուրձնի իրավական բնույթը ն արտահայտումդրա իրավականանհրաժեշտությունը: Իրավական երնույթի տեսքով իրավականէության արտահայտման օրինականագործընթացում իրավունքի պաշտոնական-իշխանական (ստ-իրացումը (16:-օրենք) համատեղվում է իրավաբանականացման որվունք) ն հենց այդ իրավասահման (օրենսդրական)իշխանության` պես համընդհանուր(հանրային) պետականիշխանության,իրավաբաե նական օրինականացմանհետ: Թե' իրավաբանորեն-տրամաբանորեն զործընթե՛ պատմականորենհենց պաշտոնական իրավասահմանման թացում (համընդհանուրն համանշաճակիրավականէությունը համընղէ համահանուրու համապարտաղիրօրենքիտեսքովարտահայտելիս) իրապատասխանիրավասահման(հետնաբար, նան՝ իրավապահպան, ու գործում սահմանադրվում վակիրառ) իշխանությունըդրսնորումիրեն, իրավականօրենքների որպես պետություն, այսինքն` համապարտադիր ն հիման վրա դրա սահմաններումգործողընդհանուր(հանրային) իրավական իշխանություն:

Այսպիսով, պետությոնը հաստատվում ն հանդես է գալիս որպես ընդհանուր(հանրային) իշխանությանիրավականձե, ռրը սահմանում ն պաշտպանում է որոշակի, օրենսդրորենամրագրվածիրավակարզ,որի շրջանակներումույդակի բռնությունը (իրավունքի բոլոր սուբյեկտների, ներառյալ՝ իշխանությանկողմից) արգելված է, իսկ սոցիալականկյանքում իրավունքով թույլատրվող ուժի կիրառումըվերափոխվածէ իրավական (պետական-իրավական)հար(ադրանքի` օրինականացվածիրավունքի (իրավականօրենքի) սանկցիայի ձնով ու սահմաններում: Ցանկացած պետություն, որպես ընդհանուր(հանրային) իշխանության իրավական ձն, հռավակամ պետություն է (համապատասխանսողարաշրջանումիրավունքի զարգացվածությանչացիալ-պատպմական փով) ն սկզբունքորենտարբերվումէ բռնապետության(բռնակալության, դիկտատուրայի, ամբողջատիրությանն այլն) բոլոր տեսակներից,որոնք պաշտոնական իշխանության արտահայտման,կազմակերպման ու զործուննեության մինչիրավական,ոչ իրավականն հակաիրավական արտահայտման (հավասարությունը,ազատությունըն արդարությունը ժխտող) ձներ են: Պետության (որպես ազատ մարդկանց իշխանության իրավական ձնի) այսպիսի հակադրումըբռնապետության հետ (որպես բռնի իշխանության ն ուրիշների նկատմամբաիրապետման)քաղաքականիրավական մտքի պատմության մեջ ունի վաղեմի ավանդույթներ(Արիստոտել, Ցիցերոն, Ավգուստին, Թովմա Սքվինացի, Լոկ, Կանտ, Հեգել ն ուրիշճեր) ն ամրապնղվածէ ոչ միայն հեռավոր անցյալի պատմականփորձով, այլն Հ դարի իրական ամբողջատիրությամբ՝որպեսբռնի իշխաճատիրություն ն իրավունքի ու պետականությանսկզբունքիարմատական բացասմաննճորազույնբռնատիրականձն: Ցանկացած պետության` որպես իրավական պետության, բերված մեկնաբանումը(իրավաժխտող բռնատիրությանհետ դրա սկզբունքային հակաղրության մեջ), իհարկե, չպետք է շփոթել հրռավական պետութման արդիհասկացողությանհետ, որի տակ ճկատի է առնվում իրավունքի ն պետության արդի զարզացմանը համապատասխանող հանրային իշխանությանիրավական կազմակերպությանհատուկ կառույց, յուրահատուկ հատկություններին բնութազրերիհամալիրով(մարդուհիմնական, ի ծնե ն անօտարելիիրավունքներիու ազատություններիժամանակակից համաշխարհային ստանդարտների, իշխանություններիբաժանման ն այլնի սահմանադրական ամրագրում): Արդի իրավականպետությունըպետության գոյությանպատմականորեն առավել զարգացած ձեն է, որն իր գոյության նախորդպատմա46

կան փուլերումթերզարգացածձներով իրավականպետությունէր: Ուստի, ցանկացածպետությունիր պատմականկեցությանբոլոր փուլերում (ի տարբերությունիշխանությանբռնապետականտիպի), որպես ընդհանուր (հանրային)իշխանությանիրավականձն՝ ձնական հավասարության սկզբունքի, ղրա իմաստի ն պահանջներիարտահայտման, ու հրականացման որոշակի կազմակերպական-իշխակոնկրետացման նական ձն է: Հենց դրա համար էլ հրավունքը ն պետությունըմարղկանց կյանքում ճավասարության,ազատությանու արդարութսոցիալական արտահայտմանանյան նորմատիվն ինստիտուցիոնալ-իշխանակաճ աձրաժնշտ համընդհանուրճներ նն: Անհատների այդ ազատությունն հառաջինհերթինարտահայտվումէ նրանում, որ նրանք ձնականորեն վասար անձինք` իրավունքի սուբյեկտներ ն պետությանսուբյեկտներ են:

Ասվածի հաշվառմամբկարելի է տալ պետությանընդհանուրհասկացության հետնյալ սահմանումը. պետությունն ազատ անհատների հանրային իշխանությանիրավական(այսինքն` ձնականհավասարութ-

է: յան վրա հիմնված) կազմակերպություն Պետության իրավականէությունը ն դրանում ներկայացվածիրավական սկիզբը (ազատ մարդկանց ձնական հավասարությանսկզբունքը, ճանան պետականասուբյեկտության նրանց իրավասուբյեկտության չումը) այս կամ այն տեսքով դրսնորվումէ պետությանբոլոր պատմական տիպերումու ձներում, պետականիշխանությանկազմակերպման ու ն կենսագործունեության ուղղություննեբոլոր հարադրություններում րում: Պետության (դրա էության, կազմակերպականձների, գործառաաստիճանը, վերջին կան դրսնորումներին այլնի) զարգացվածության ն մարդէ իրականացված՝ մարմնավորված դրանում որոշվում հաշվով, չափով: գարգացվածության սկզբունքի հավասարության կանց ձնական փուլերը Իրավունքին պետությանզարզացմանսոցիալ-պատմական ազաձնական հավասարության, մարդկային հարաբերություններում ու աստիճաններն առաջընթացի տության արդարությանսկզբունքների են:

2.

Իրավունքին պետությանարժեքը

գորարժեքաբանության՝ Համաձայնիրավաբանական-ազատական

ծող (պոզիտիվ)իրավունքին իրականումառկա պետությանարժեքը որոշվում է միասնական հիմքով ու չափանիշով, այսինքն` հրավական արժեքների (իրավունքը որպես արժեք) դիրքերից:Ընդ որում, խոսքը

,.

հենց իրավականարժեքների(ղրանց ձնական իրավաբանականնշանակության ն սահմանման մեջ), ոչ թե բարոյական,կրոնականն այլ ոչ իրավականարժեքներիմասին է: Չէ՝ որ միայն նման ձնով սահմանված իրավականարժեքներնեն իրավունքիվերացականհամընդհանրության իրաուժով (ձնական հավասարությանսկզբունքի, հարաբերությունների վական ձնի), ըստ սահմանման կրում համընդհանուր ն համանշանակ (ն այդ իմաստով՝բացարձակ,ոչ թն հարաբերական)բնույթ: Դրանով իսկ իրավունքն իր արժեքաբանականչափման մեջ ոչ թե բարոյական (կամ խառը՝ բարոյական-իրավական)արժեքների կրող է, ինչը բնութագրականէ բնական-իրավականմոտեցմանը,այլ հենց իրավական արժեքների խիսս: որոշակի ձն, որպես պարտադրականության ն արժեքային բոլոր մյուս (բարոյական, կրոնական ն այլն) ձներից տարբերվող, որպես իրավական պարտադրականությանառանձնահատուկ ձն է: Պարտաղդրականությանիրավական արժեքային իմաստի այսպիսի հասկացողությունն սկզբունքորեն տարբերվում Լ տվյալ հիմնահարցի վերաբերյալ պոզիտիվիսսւականմոտեցումից: Ի հակադրություն իրավունքի պոզիտիվիստական արժեզրկման (իշխանության հրամանի տեսքով)՝ իրավունքի ազատական հայեցակարզում իրավական ձնը որպես հավասարության,ազատության ն արդարությանձն, որակապես որոշակի է ու բռվանդակալից, սակայն բովանդակալիցու որոշակի է խստիվձեական-իրավականիմաստով ն ոչ թե այս կամ այն փաստացի բովանդակայինիմաստով,ինչը բնութագրականէ բնական-իրավական մոտեցմանը: Ուստի, նման ձնական-իրավականտեսանկյունիցորակաձե է ոչ մրայն պես որոշակի հռավունքի ձեր պարտադրականության իմասիշխանականիմպերատիվության համապարտադրականության, ն նան համանշանակության, արարժեքավոր տով այլն, այլ օբյեկտիվ իմաստով: ժեքային-իրավական պարտադրականության Շարդկային կեցությանհիմնադիր արժեքների (հավասարության,ազատության, արդարության)իրավական(ձնական-իրավական)մեկնաիրավական ձնի բանման տվյալ հայեցակարգը պարտադրականության հիմնականպահերիտեսքով հստակ սահմանազծում ն ամրագրումէ իրավունքի արժեքային կարգավիճակը(իրավունքի շրջանակը, կազմը, ճերուժը՝ որպես արժեք), իրավունքի արժեքային առանձնահատկությունն արժեքների համակարգում, պարտադրակաճությանձներում ն այլնում: Իրավականարժեքներիայդ դիրքերիցկարողէ ն պետք է ռորոշվի համապատասխանու ռելնանտ (հավասար) իրավունքի(իրավունքի` որպես պարտադրականության, որպես նպատակի,որպեսպահանջնե48

"

.

«

րի հիմքի, իրավականիմաստներին նշանակությանաղբյուրի) գոյության ոլորտիբոլոր երնույթներիարժեքայիննշանակությունը: Գոյություն ունեցողի այդ ոլորտը, հրավական պարտադրականության դիրքերիցարժեքայինբնորոշումստանալով, ազատական-իրավաշրջանակներում(դրա առարկայի, ուղղարժեքաբանության բանական

հաշվառմամբ) վածությանն խնդիրների առանձնահատկությունների ն պետությունը`իրենց բոլոր են հրավունքը) (պոզիտիվ կազմում օրենքը ն չափումներով,իրենց ամբողջ էական գոփաստացիդրսնորումներով նան սուբյեկտներիիրավաբանորեննշչաիրավունքի յությամբ, ինչպես նակալիցմաստացի վարքազիծը: խոսքնիրավունքիդիրքեՀետնարար, ազասական հայեցակարգում

ն րից օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի)իրավականիմաստի նշանակութորադրա իրավական ու պետության, իրական առկա Լմպիրիկորնն յան նպատակներին, արժեքային-պարտաղրական որպես կի, իրավունքի

ղրանց համապատասխանության պահանջներին,իմպերատիվներին, (գնահատող դատոզնահատման անհամապատասխանության) (կամ հանդես է զաէ: ն րրավունքը Ընդ որում, մ ասին գնահատման) ղության լիս որպես օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի) ն պետությանհամար արժեք ու ու նպատակ: Դա նշանակում է, որ օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) պետությունը պետք է կողմնորոշվենդեպի իրավունքի պահանջների մարմնավորումըն իրականացումը,քանի որ հենց դրանում է նրանց ճպատակը, իմաստնու նշանակությունը:Օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) ն պետություննարժեքավորեն հենց որպես իրավականերնույթներ: Օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) ն պետություննայս արժեքային-նպաու գնահատմանմեջ նշանակալից են միայն տակային սահմանման են այնքանով ն այնքան, որքանով ու որքան դրանք վերաբերում իրաեն ու նպատակը, վունքին, արտահայտում իրականացնում իրավունքի արժեքավորեն իրավականիմաստով,իրավականեն: Հետնաբար, օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի)ն պետության արժեքը,

արհամաձայն մեր կողմից զարզացվողազատական-իրավաբամական ու նշանակության ժեքաբանությանհայեցակարզի, դրանց իրավական ու պեէ: իրավունքի) (պոզիտիվ իմաստիմեջ Իրավունքի՝ որպես օրենքի նպատակն ու արժեքը տության նկատմամբ պարտադրականության, է իմպերատիվով. կարելի ձնակերպել հետնյալ արժնքային-իրավական օրենքը (պոզիտիվ իրավունքը) ն պետությունը պետք է լինեն փրավական:Հետնաբար,իրավականօրենքնու իրավականպետություննիրական օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի)ն պետության,ինչպես նան մարդկանց իրավաբանորենճշանակալիցփաստացիվարքագծիբոլոր ձների են: իրական նպատակ-արժեքներն

4Վ.Ս.Ներսեսյանց

Պարտաղրականիու իրականիայսպիսիհարաբերակցությանարժեքաբանական իմաստն արտահայտումէ պոզիտիվ իրավունքի ն պետության` գործնականում ձնավորված ու իրականում գործող ձների, անհրաժեշտությանգաղափարը,որոնք, մշտական կատարելագործման որպես պատմականորենզարգացող իրականությաներնույթներ,ընդունում են ղրա նվաճումներնու թերություններըն միշտ էլ հեռու են իդեալական վիճակից: Ընդ որում, պատմական զարզացմանզործընթացում նորացվում, հարստացվումն կոնկրետացվում է իրավական պարտաղրականության բուն իմաստը, իրավական նպատակների, արժեքների, օպահանջների ամբողջ համալիրը, որին պետք է համապատասխանեն րենքները, պետությունը,իրավունքիբոլոր սուբյեկաներիվարքագիծը: 3.

Իրավունքին պետությանտեղն ու դերը սոցիալականկարգավորմանմեջ

Իրավունքը ն սոցիալականնորմերի մյուս տեսակները(բարոյական, կորպորատիվ, զեղազիտական,կրոնական ն այլն) այն հիմնական ձներն ու միջոցներն են, որոնց օգնությամբ հասարակական հարաբերություններում կարզավորվումէ մարդկանցվարքազիծը: Սոցիայական նորմերի տարբեր տեսակների (իրավական, էթիկական, զեղազիտական,կրոնական ն այլն) փոխներգործության ն փոխազդեցության գործընթացումդրանցից յուրաքանչյուրը, պահպանելով իր առանձնահատկությունը, հանդես է գալիս որպես հասուկ տեսակի կարգավորիչ: Այսպես, ամեն մի (րոնի տարբերիչ առանձնահատկությունը հավատն է Աստծո՝ որպես գերբնական էակի նկատմամբ: Կրոնի` որպես հասարակական զիտակցությանձնի, այդ առանձնահատկությունըբնորոշում է կրոնական նորմերի ու դրանց՝ որպես սոցիալականկարգավորիչի առանձնահատկությունըն յուրօրինակությունը: Այստեղից էլ կրոնական պատվիրաններին արգելքներիայնպիսի բնութազրերը,ինչպիսիք են` դրանց աստվածային ծագումը (դրանց տրվելն անմիջապես ՍԱնտծո կամ մարգարեներիպաշտամունքի ծառաներիկողմից), դրանց պաշտպանությանկրոնականձները (գերբնական պարգններիու պապատիժներիմիջոցով ն այլն): տիժների, կրոնական-եկեղեցական Գեղազիտական նորմերը տեսակային տարբերություննայն է, որ դրանք արտահայտումեն զեղեցկությանն գեղեցիկի(ի տարբերություն այլանդակի) կանոնները(չափանիշները,գնահատականները):

«

ձնավորված գեղնցիկի շակույթում

այլանդակի ձները, աիկերպարները(զլխավռորապես արվեստի բնազավառում, ինչպես նան կենցաղի ու աշխատանքիոլորտում, կրոնում, գաղափարախոսության, քաղաքականության, բարոյականության մեջ, իրավունքում ն այլն), ձեռք բերելովնորմատիվնշանակություն (որպես դրական ու վեհ կամ հակառակը՝ բացասական ն սառը նմուշ ու օրինակ), էական դաստիարակչականն կարզավորիչ ճնրգործություն են թողնում մարդկանց զգացմունքների,ճաշակների, պատկերացումների,արարքների ն փոխհարարերությունների,ճրանց հասարակականու հանրային կյանքի ամբողջ կառուցվածքին կերպի վրա: Բարոյականի տարբերակի:առանձնահատկություննայն է, որ արտահայտում է անհատների ինքնուրույն դիրքորոշումը,նրանց ազատ ն ինքնագիտակցված տեսակետը, թե մարդկանցարարքներում,փոխհարաբերություններում ու գործերում ի՞նչն է բարին ն չարը, պարտքն ու խիղճը: Բարոյականի սկզբունքն անհատների, իրենց ն ուրիշների, աշխարհի նկատմամբ իրենց հարարերությունների, իրենց վարքազծի (ներքին ու արսչաքին) ինքնուրույն ինքնակարգավորմանսկզբունքն է: Էթիկական երնույթներում առկա է երկու պահ՝ 1) անձնական պահը (անհատի ինքնավարությունը ն բարոյական՝ վարքազծի ու բարոյական գնահատականների,կանոնների ինքնագիտակցված շարժառիթը). 2) օբյեկտիվ, վերանհատականպահը (ձնավորվածտվյալ մշակույթում, սոցիալական խմբում, բարոյական հայացքների, արժեքների, բարքերի, մարդկային հարաբերությունների ձների-ն նորմերի տվյալ հանրույթում): Նշված պահերից առաջինը վերաբերում է բարոյականի բնութագրին, երկրորդը`բարոյականությանը: Երբ խոսում են ամբողջությամբ հանրույթների ն հասարակության,սոցիալականխմբերի բարոյականի մասին, խոսքը, ըստ էության, բարոյականությանմասին է (խմբակային ն ընդհանուր սոցիալական բարքերի, արժեքների, հայացքների, հարաբերությունների,նորմերիու պատվիրաններիմասին): Սոցիալական նորմերի հատուկ տեսակ են (ռռառրատիվ նորմերը, այսինքն` հասարակական միավորումներ ն կորպորացիաների ու խմբերիկողմից ընդունվողնորմերը: Հասարակականմիավորման (քաղաքական կուսակցության, արհմիության, հասարակականինքնագործունեության մարմնին այլնի) կան այլ փաստաթղթերումամրագրվածնորմերը (ղեկաճոնադրությունում վար մարմիններիձնավորմանկարգի ու լիազորությունների,կանոնադրությունում փոփոխություններն լրացումներ կատարելու կարզի, միաՏվյալ

պերը ն

մ

5:

ու

վորման անղամների ու մասնակիցներիիրավունքների ն պարտականություններիմասին ն այլն) տարածվում են միայն տվյալ հասարակական միավորմանանդամների ու մասնակիցներիվրա ն պարտադիրեն միայն նրանց համար: Այդ կորպորատիվնորմերիխախտումըհանզեցնում է կազմակերպությանկանոնադրությունումճախատեսվածհամապատասխան պատժամիջոցներիկիրառման (զգուշացումից, ճկատողությունից սկսած՝ մինչն կազմակերպությունիցհեռացում): Կորպորատիվնորմերը (իրենցկարգավորիչնշանակությամբ,գործողության ոլորտով, հասգեատերերիշրջանակով ն այլն) ճնրկազմակերպականբնույթի լսմբակային նորմեր են: Դրանք չունեն իրավունքի համընդհանրությունըն համաճշանակությունն ու օրենքի համապարտադրականությունը: Ըստ էության, կորպորատիվ նորմերը մրավորումներ կազմելու քաղաքացիների սահմանադրականիրավունքների օգտագործման ն իրացման ճն ու եղանակ են, ընդ որում, հասարակական միավորումներիստեղծումը ն գործունեությունը,ներառյալ նրանց նորմաստեղծությունը, պետք է կատարվիօրենքի հիման վրա ու դրա շրջանակներում, իրավունքի ն հասարակական հարաբերություններիիրավական ձնի համընդհանուրպահանջներինհամապատասխան,իրավական հավասարության (կամավորության),իրավունքների ու պարտականությունների փոխադարձկապի սկզբունքներին այլնի պահպանմամբ: Այս կապակցությամբուշագրավ է, ռր «Հասարակական միավորումների մասին» Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային օրենքի (ընդունված Պետական Դումայի կողմից 1995 թվականի ապրիլի 14-ին) համաձայն` հասարակական միավորումներիանդամ ն մասնակից ֆիզիկական ու իրավաբանական անձինք ունեն հավասար իրավունքներ ն Հասարակականմիավորկրում են հավասար պարտականություններ: ման կողմից այս ն օրենքի մի շարք այլ պահանջների խախտումը կաբող է հանգեցնել(դատարանիվճոով) դրա զործունեությանկասեցման ու նույնիսկ լուծարման: Այս բոլոր սոցիալական կարգավորիչները(իրավունքը,բարոյականը, բարոյականությունը, կրոնըն այլն) նորմատիվ են, ն բոլոր սոցիալական նորմերնունեն իրենց առանձնահատուկսանկցիաները:Ընդ որում, այդ սանկցիաների առանձնահատկությունըպայմանավորվածէ այդ, իրենց էությամբ տարբեր, սոցիալականնորմերի օբյեկտիվ բնույթով ն սոցիալական կարզավորման տարբեր առանձճնահատկություններով, տիպերով(ն ձներով): են ելաԱյսպիսով,ոչ թե սանկցիաներիառանձնահատկություններն կետային ձնով որոշում սոցիալականճորմերի(իրավունքի,բարոյակա52

այլնի)

տարբերությունը,ինչպես այդ հիմնահարցըմնկնանի, կրոնի ն բանումեն լեգիստները,այլ հակառակը՝ սոցիալականնորմերի տարբեր տեսակների՝իրենց բնույթով օբյեկտիվորենգոյություն ունեցող էական ղրանց յուրօրինակ հատկությունները պայմանատարբերությունները, նան են համար սանկցիաների առանմճնահատկությսախտման վորում յունները: Սոցիալականնորմի որոշակի տեսակին ներհատուկ սանկցիայի առանձնահատկությանմեջ դրսնորվում է- սոցիալականնորմերի ավյալ տեսակի ն սոցիալականիշյսանության համապատասխան տեսակի պանր, որը սահմանվում, սանկցիահասկացականմիասնականության է ու պաշտպանվում նորմերիտվյալ տեսակով: վորվում Ցանկացած սոցիալական իշինանություն(բարոյական,կրոնական, պետականն այլն) տվյալ սոցիալական հանրույթում (խմբի, միավորման, հասարակության ն այլնի մեջ) հասարակականհարաբերությունների կառավարմանհամար ուժի (հոգեբանականկամ ֆիզիկական) ն համապատասխանհարկադրանքիկիրառման ռրոկազմակերպման շակի նորմատիվկարգ է: Նման նորմատիվկարգի առանձնահաակութսոցիալականնորմերի (բարոյունները որոշվում են համապատասխան ն յական, կրոնական,իրավական այլն) առանձնահատկություններով: Համապատասխանսոցիալական նորմերի պահպանման այդպիսի հարկադրանքիձներ ն դրանց խախտման սոցիալական-իշխանական են այդ նորմերի սանկցիաները:Ընդ որում, նորմերի համար պատիժներ յուրաքանչյուր տեսակին ճերհատուկ են իրեն առանձնահատուկ սանկցիաները. բարոյական նորմերին` բարոյականսանկցիաները(անբարոյական վարքազծի բարոյական դատապարտումըն այլն), կրոնական նորմերին` կրոնականպատիժներիտարբեր տեսակները (սկսած` հանդիմանությունիցմինչն եկեղեցուց օտարելը ն այլն), իրավականնորմեսանկցիաները րին՝ պետական (պետական-իրավական) ն այլն: Իրավունքի առանձնահատկությունը,օբյեկտիվ բնույթը ն, դրա հետ միասին, սւարբերությունը սոցիալականնորմերիմյուս տեսակներիցու սոցիալական կարգավորման տիպերից արտահայտված են ձնական մոտեցմանդիրհավասարության սկզբունքում: Նման իրավաբանական քերից` հենց իրավունքի` որպես հավասարության,ազատությանն արդարությանհամընդհանուրու անհրաժեշտ ձնի, օբյեկտիվ առանձնահատկությունն է որոշում օրենքի սանկցիաների յուրօրինակությունը պետական-իշխանականպար(դրա համապարտադրականությունը, պարտադրականությունըն այլն), ն ոչ թե պաշտոնական-իշխանական տադրականություննէ պայմանավորում ու ծնում իրավունքի այդ ա53

դանձնահատկությունը,դրա զոյության տարբերակիչհատկությունները ն բնութագրերը: Դրա հետ միասին, հենց սյետության իրավական բնույթն է որոշում պետական իշխանության ինքնիշխան (սուվերեն) բնույթը սոցիալականիշխանության այլ տեսակներիհետ հարաբերության մեջ: Իրավունքին օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի)տարբերակմանազատական-իրավաբանականտեսությունն ուղղված է ինչպես լեգիզմի (իրավաբանական պոզիտիվիզմի), այնպես էլ յուսնատուրալիզմի, իրավունքը բարոյականի, բարոյականությանն ոչ իրավական սոցիալական նորմերի այլ տեսակների հետ խառճելու ղեմ: Այստեղ մեկ անգամ նս տնպետք է հիշեցնել, որ, ճամաճայն ազատական-իրավաբանական ն սության, ձնական հավասարությունը, ազատությունը արդարությունը հենց իրավունքի ու ոչ թե բարոյականի,բարոյականության, կրոնի ն այլնի օբյեկտիվորեն գոյություն ունեցող հատկություններնեն: Դա առանձնապես կարնոր է ընդգծել, քանի որ ինչպես լեզիզմը, այնպես էլ յուսնատուրալիզմն ու իրավունքի մասին տարբերտեսակիայլ բարոյական (կրոնական ն այլ) ուսմունքննըն անտեսում են իրավունքի նշված էական հատկություններիիրավական բնույթը, օրինակ` արդարության, ազատության, հավասարության պահանջներըհամպրում են բարոյական, կրոգական պահանջներ: Հենց նման մոտեցման հունովեն լեգիստներնիրավունքը հանգեցնում օրենքին ն իշխանական հարկադրականությունը մեկնաբանում են ու դրա տարբերիչ առանձնահատկություն: որպես իրավունքի էություն Նման տրամաբանությամբստացվում է, որ պաշտոնական իշխանությունը կարող է հարկադրանքի(հարկադիրսանկցիաների)միջոցով ոչ իբավունքը (ն ընդհանրապեսբոլոր ոչ իրավականսոցիալական նորմերը) իր հայեցողությամբ ու կամայականությամբ վերածելիրավունքի: Ակնհայտ են նան իրավունքի աստվածաբանական,բարոյական ն այլ մեկնաբանություններիթերությունները,որոնքսոցիալական նորմերի (ն կարզավորիչների)տարբերտեսակներնիրար հետ խառնելու, իրավունքի առանձնահատկությունն անտեսելու, հրավունքի ն պետության մասին ուսմունքի աստվածաբանացման ն էթիկանացման, իրավունքը կրոնական ու էթիկականերնույթներովնենգափոխելու,զործող իրավունքին (օրենքին) ն պետությանը ոչ համարժեք (ոչ իրավական) պահանջներառաջադրելումեջ են: Շարունակվում են հատկապես լայն տարածում ունենալ սխալ պատկերացումներնայն մասին, թե իրավունքը պետք է լինի բարդյական (իրավունքինկատմամբ նման էթիկականպահանջներումբարոյա54

բարո/ականությունը,

որպես կանոն, նույնացվում են): Մակայն կանը ն նման պահանջը, ըստ էության, նշանակում է, որ իրավունքըպետք է լիճի ոչ քե իրավունք, այլ՝ բարոյականություն,որ օրենքի (պոզիտիվ իրապետք վունքի) բովանդակությունը է լինի ոչ թե իրավական,այլ՝ բարոյական: Այսպիսի բարոյականիրավանասկացողություննանխուսափելիորեն խեղաթյուրումէ ոչ միայն իրավունքի, այլ նան բարոյականությանէութույունը, քանի որ հրավունքի բարոյականացումնանխոաավփելիորեն Թե Լ այն այս, թե՛ իրավաբանացմամբ: դեպքում ղեկցվում բարոյականի իրավունքինու բարոյականին վերագրվում են կամայական բովանդակություն ն ճշանակություն: Իրավունքի ն պետության մասին տարբեր տեսակի բարոյական ուսմունքներում իրավունքի ու օրենքի (պոզիաիվ իրավունքի) տարբերությունը փոխարինվում է բարոյականի ն օրենքի տարբերությամբ: Իրավունքի նկատմամբ բարոյական մոտեցումը դրա բարոյական մեկնաբանման ն գնահատման միջոցով լավազույն դնպքում հանգեցնում է բարոյապես «ճիշտ» իրավունքի բարոյական հիմնավորմաննու արդարացմանը, այսինքն` դեպի բարոյական օրենքին (պոզիտիվ իրավունքին) ն բարոյական պետությանը: Մինչդեւ ակնհայտ է, որ տեսականորեն զարզացած իրավաբանական մոտեցման որոնելի ճշմարտությունը ն նպատակը հենց իրավական օրենքն ու իրավական պետությունն են, որոնց հասնելու համար պահանջվում է պարզաբանելե հաշվի առնել իրավունքի առանձնահատկությունները սոցիալական նորմերի համակարզում ու պետական իշխանության առանձնահատկություններըսոցիալական իշխանության այլ տեսակներիհետ դրա հարաբերություններում:

Բաժին ՈԼ

իրավունքը,պետությունը Հասարակությունը, համայնական կարգը: Գլուխ 1.`-Նախնադարյան ն Իրավունքի պետությանծագումը 1.

բնութագրերը Տոհմային կարզիհիմնական

Նախնադարյանհամայնականկարզերիծազման ն գոյության ելակետայինհիմքը տռհմն է (տոհմային համայնքը), որը մարդկանցմիասկզբունքով: Տոհմային հավորում է արյունակցական-ազզգզակցական ն մայնքի անդամների աշխատանքի արդյունքների արտադրությունը Տոհբնույթ: ճան կացութաձնը կրում էին կոլեկտիվ սպառումը, ինչպես մակիցների բոլոր ջանքերն ուղդված էին տոհմի պահպանմանը,դրա հագոյատնմանըն շարունակությանը:Դրա հետ է կապված ինչպես ենթարտոհմի շահերին մայնքի բոլոր անդամների զործողությունները կելը, այնպես էլ ամբողջ տոհմի կողմից նրանցից յուրաքանչյուրին պաշտպանելը,ճերառյալ` արյան վրեժը, օտարի կողմից տոհմակցին

սպանելու դեպքում: համայնքային ինքնակաՏոհմի կյանքի ն գործերի կառավարումը ռավարումէր ու կրում էր (ոլեկտիվ հանրայինբնույթ: Նախնադարյան հասարակականկարզը պահպանհամայնական հասարակությունում ն հանվում էր ձնավորվածսովորույթներիհամապարտադիրնորմերով

րային իշխանությանինստիտուտներով: Սոցիալականիշխանությանտարբերտեսակները(տոհմայինիշխաեն նությունը, պետականիշխանությունըն այլն) իրարից տարբերվում այն սոցիալականնորմերիտեսակով (նորմատիվությանտիպով), որոնք ն պաշտոնական որոշում են հասարակականուժի կազմակերպման կարգը: Այսպես, հ ամապատասխան հարկադրանքի իրականացման ն իշխակիրառումըպետական հասարակականուժի կազմակերպումը ն են սկզբունքներով (իրավունքի իրավունքով նությանաեսքովորոշվում ձն): ազատության անհատների ճորմերով`որպես պետության անդամ ամՆախնադարյան համայնական հասարակարգումիշխանությունն է: իշխանությունն անհատների բողջ տոհմի, ոչ թե տոհմի մեկ անդամի,

տոհմային իշխանությունը

որոշվում է, եթե խոսենք ընդհանրացված Այդ (տոհմային նորմերի համալիրով, ձնով, տոհմային ճորմատիվությամբ ն այլնով), ռրի գերագույնսկզբունքը տվյալ տոհսովորույթներով տոհմի է: մի գոյատնումը,պահպանումըն շարունակությունն Ինչպես այդ ն համահասարակությաննորմերը առհմային էլ այնպես սկզբունքը, ունեն տռոնմապանապան բնույթ: տոհմային իշխանությունն պատասխան տոհինսաիտուտը հիմնական իշխանության համայնքում Տոհմային մի Ժողովնէր, որում տոհմի չափահասանդամներըլուծում էին համայնքի կյանքի բոլոր հիմնականհարցերը:Տոհմի ժողովն ընտրումէր առհմի անառաջնորդին(ավազին), ինչպես նան մի շարք այլ պաշտոնատար ն այլն: ձանց՝ զինվորապետ,որսի ղեկավար Տոհմերը միավորվումէին ցեղում, իսկ որոշ ցեղեր ցեղերի միությումտնում նում: Ընդ որում, ցեղի ավագներիխորհուրդը, որի կազմի մեջ էր ցեը նտրում (առաջնորդները), էին միավորվածտոհմերի ավազները զինվորաանձանց` ցեդի ն ղի առաջնորդին ցեղի այլ պաշտոնատար պետ ն այլն: Նույն ձնով միավորվածցեղերի առաջնորդներիխորհուրդն ընտրում էր ցեղերի միության առաջնորդին,զինվորապետինն ցեղերի

այդպիսի միության այլ պաշտոնատարանձանց: Այս բոլոր պաշտոնատար անձանց իշխանականլիազորությունները տոհհիմնված էին հեղինակության ն հասարակությանվստահության, ու աջակցության համաձայնության մային համայնքների անդամների ն վրա: Դրա հետ միասին, այդ պաշտոնատար անձանց նշանակումը վարճան անդամների մյուս հասարակության գործառույթները,ինչպես քազծի կանոնները խստիվ ննթարկվումԼին ձնավորված ան|սալստելի որոնց խախտումըհանգեցնումէր դաժան պատիժնեսովորույթներին, րի: ամենուր ձնավորվող սոցիալաՊարզունակ հասարակություններում ն կան գիտակցությունը սոցիալականնորմերի մասին պատկերացումբնույթ: Սոցիալական կարգավորման ները կրում էին դիցաբանական դիցաբանականհամակարգը հասարակության բոլոր անդամներին կողմնորոշում էր դեպի պատշաճի ն արգելվածի մասին ընդհանուր անհապատկերացումներիպահպանումնու անվերապահմերժում էր տականի առանձնացվածությունըն շեղումն ընդհանուր կոլեկտիվի պատկերացումներից:Սոցիումի, սոցիալականվարքագծի ընդունված մեջ էական դեր էին տիպի միասնությանն կայունությանպահպանման վերաբերումէին ո րոնք ( տաբուներ), արգելանքները բազմազան խաղում ամուսնա-

կյանքի զանազանոլորտներին(սեռական, աշխատանքային, ամեկան, կենցաղային ն այլն): Սոցիալականկյանքի կազմավորման

նից վաղ փուլերում արգելվումէին մարդակերությունը, ինցեստըն նությունը(տվյալ սոցիումիանդամների): 2.

.

`

սպա-

Իրավունքին պետությանծազման հայեցակարգերը

Անցումը մինչիրավականու մինչպետականվիճակից դեպի իրավունք ու պետություն կատարվելէ նախնաղարյանհամայնականկարզի քայքայման պայմաններում, ն իրենով նշանավորել է մարղկանց սոցիալական կյանքի ամբողջ համակարգումկատարված էական փոփոխությունները: Գոյություն ունեն այդ փովւոխությունների իմասան ու բնույթը, իրան ու վունքի պետությանծազման պայմաններն պատճառներըտարբեր ձնով բացատրող բազմաթիվ տարբեր տեսություններ (անցյալ ն արդի): Այդ տեսությունների բազմազանությունըպայմանավորված է ինչպես տվյալ հիմնահարցիբարդությամբ ու իրավունքին պետությանծազման այդ հեռավոր դարաշրջանում զիտելիքներիանբավարարությամբ, այնպես էլ համապատասխան տեսությունների հեղինակներիելակետերի էական տարբերություններով,նրանց աշխարհայացքի,զաղափարախոսության, սոցիալ-քաղաքականհայացքների ու ձգտումների տարբերությամբ, իրավունքի ն պետության բուն էության առաքելության ու ճակատազրիտարրեր հասկացողությամբ: Դիցաբանականն կրոնականհայեցակարգերը:Այդ հայեցակարգե րի հիմքում ընկած են ինչպես մարդու, այնպես էլ մարդկանց համատեղ կյանքի պատշաճ կարզի, ներառյալ` վարքազծի համապատասխան պարտադիր կանոնների ն ընդհաճուր իշխանության վերմարդկային, գերբնական(երկնային, աստվածային) սկզբնաղբյուրիու ծագման մասին պատկերացումները: Դեռնս նախնադարյանմարդկայինհանրույթների ձնավորման ժամանակի հայտ եկած այդպիսի պատկերացումներն այս կամ այն ձնով պահպանելեն իրենց ճանաչողական-բացատրական ճնշանակութ յունը նան իրավունքին պետությանծազումիցհետո: Ըստ հին հնդկական առասպելաբանության Ռիտում` համատիեզերական ն երկրային կարգը, դրա օրենքն ու սովորույթը,սահմանել է Ինդրա աստվածը: Նա էլ պահպանումէ այդ կարգըն օրենքը: Համաճայն հին չինական առասպելաբանության՝ Երկնքի տակ կամ երկրային (այսինքն` Չինաստանում)կարգը, ներառյալ`իշխանության կազմակերպումը,վարքագծիկանոններըն այլն, ծնունդ է առել ու պայ58

՛

մանավորված է աստվածային Երկնքի կամքով: Ընդ որում, Կայսրը (Երկրի զլխավորկառավարիչը)բնութագրվումէ որպես «Երկնքի որղի»: Իրենց իշխանությանն իրենցօրենքներիաստվածային ծագումը համառորենընդգծումէին շումերականու բաբելոնյանկառավարիչները: Համաձայն Հին կտակարանի ավանդույթների`հին հրեաներն Մստծո հետ զտնվում էին հատուկ պայմանազրայինհարաբերություններում: Այսպես, հրնական ճախահայր Աբրահամին,իսկ հեառ նան Իսահակին Աստված երդվել էր բազմացնելնրանց ցեղը ն նրանց սերունդը ղարձնել ընտրյալ ժողովուրղ, եթե նրանք խստորենպահպանեն Աստծո պատվիրանն ու պատշաճ ձնով հարզեն Աստծուն: Մինա լեռան վրա Աստված Մովսեսինտվել է «քարե տախաակներ», որոնք պարունակում են այն պատվիրաններըն օրենքները, որոնցովպետք է ապրեն հրեաները («Ելից գիրք», 20-23էջեր): Ամեն մի իշխանության աստվածային ծագման զաղափաները ներհատուկ են նան քրիստոնեական աստվածաբանությանը Այսպես, սլնդում էր, որ՝ «Ամեն մարդ, որ իշխանության դեռնս Պողոս առաքյալը տակ է, թող հնազանդության մեջ մնա, քանզի չկա իշխանություն, որ Անածուց չլինի, ն եղած իշխանություններն Աստծուց են կարզված: Հետնաբար, ով հակառակում է իշխանությանը, Աստծո հրամանին է հակառակում... Պաշտոնյան Աստծու սպասավորն է, ճա վրնժխնդիր է բարոյականության համար, նրա ղեմ, որ չարն է գործում, դրա համար պետք է հնազանդվել ոչ միայն պատժի վախի, այլն խղճմտանքի պատճառով» (Նոր կտակարան, 437-438 էջեր կամ Աստվածաշունչ, էջ 1290): Նույն դիրքորոշումն ուներ նան քրիստոնեական տնսաբանության մեծագույն հեղինակություն Թովմա Աքվինացին (1225-1274), սակայն վերապահումով, որ յուրաքանչյուր իշխանություն հենց հո էությամբ է աստվածային ն Աստծուց, մինչդեռ իր ձեռքբերմանու օգտազործմանեղանակով իշխանությունը կարող է լինել հակաաստվածային ու բռնապետական: 2-2: դարում պետական իշխանությանաստվածաբանական սկզբնաղբյուրիմասին նմանօրինակմտքեր զարզացնումէին ճան աստվածաբանական ուսմունքների մյուս, բազմաթիվ այլ ժամանակակից .

հետնորդները:

Իրավունքի ն պետության ծագման դիցաբանականմեկնաբանճությունը լայն տարածում է գտել հսլամի հողի վրա: Ընդ որում, պետությունը (իմամաթը)դիտարկվումէ որպես Իսլամի հենասյուն, դրա պաշտպանությանն երկրայինկյանքում իրացմանձն: Նահապետականն հայրապետականհայեցակարգերը: Համաձայն զանազաննահապետական(նահապետ ցեղի պետ բառից) ու հայրա-

ն պետական(պատեր հայր բառից)հայացքների՝հասարակությունը ու իշպետությունըծագում են ընտանիքից,իսկ հանրային պետական խանությունը՝ընտանիքիհոր իշխանությունից: Մ դարեր) հին չիճականավանԱյսպես, Կոնֆուցիոսը(մ. թ. ա. ԿԼն Երկնքի կամքը դույթներիոգով Կայսերը համարելով «Երկնքի որդի» նույնացնումէր կատարող, միննույն ժամանակ Կայսեր իշխանությունը եծ ընտանիքին: ընտանիքիզլխի իշխանությանը,իսկ պետությունըմ̀ է հայրը: Այսպիսով,այստեղ «Երկնքի որդին»համարվում Երկրի ներՊետության նահապետականտեսություննընդլայնվածտեսքով Ռ. (ՃՄԱ ղար) կայացված է անգլիականմոլի միապետական Ֆիլմերի նա հիմնավորումէ Ադամի տեսությունը Իր ստեղծագործություններում: աստվածային արարչության, «հարգիր քո հորը» աստվածաշնչյա մասին Աստվածաշնչիդրույթներինհղումներ կատարելով: պատվիրանի նա եզրահանգումէ, որ առաջին մարդ Ադամը, որպես մարդԱյստեղից -

ն իսկ Աստկանց տոհմաստեղծ, առաջին հայրն էր առաջինմիապետը, ու ծո սահմանած աստվածայինիրավունքիվրա հիմնված կառավար-

է: նլակետայինձնը միապետությունն հայացքները լայնորեն տարաՆահապետական-հայրապետական մոտ: Դրանք խոր արմաաներնեծում էին գտնում բոլոր ժողովուրդների տեցին ռուսական քաղաքականպատմությանմեջ, որի ավանդական դարձավ բնակչությանլայն խավերի հավատ բաղադրատարրերից ամեն ն մի ղեկավարի՝որպես «հարազատ հոր» նկատ«հայր Ցարի»

ման

մամբ:

հայացքներ Տեսականորենճահապետական-հայրապետական ա-

ն հիմնական թերությունը պետության պետական իշխանության ու հայրական իշխանություընտանիքից դրանք ռանձնահատկության, ժխտումնէր: հանգամանքի ճից որակապեստարբերլինելու ն պետության՝որՀ ասարակության Օրգանականհայեցակարզերը: ու ծագման մասին օրգանական ղրանց պես կենդանի օրգանիզմի են գալիս հնադարից: պատկերացումները հասարակութՀամաձայն նման օրգանականպատկերացումների` են՝ փոխաղարձ կապված յունը ն պետությունընույնպես օրգանիզմներ ն կյանքի պետական օրգաններիհանրագումարներ:Հասարակական խավի յուրաքանչյուր համակարգում աստիճանական կազմակերպման են ն որոշվում ու ինստիտուտիտեղը, ն շանակությունը իշխանությունը օրգանի գործառույթովու կենդանի օրգանիզմումհամապատասխան հան դերով: Այս իմաստով,հասարակության պետությանօրգանական բնույթ, ավելի կարնոր օրմակարգում,որն ունի աստիճանակարգված

«

`

է առավել բարձր կարգավիճակն առավել զանինհամապատասխանում իշխանություն: ճշանակալից Պետության ն օրգանիզմիմիջն նույնաբանություններըլայնորենօգժան ե տազործելեն հին աշխարհի(Պլատոն, Ցիցերոն ուրիշներ) նոր մանակների(Թ. Հոբս, Ժ. Ժ. Ռուսո, Գ. Վ. Ֆ. Հեգել ն ուրիշներ) մտա-

ծողները:

Հասարակության,պետության ն իրավունքի մասին օրգանական առավել հանգամանալիցմշակվել են պոզիտիվիսպատկերացումներն ն Հ. Սպենսեր) ու տական սոցիոլոգիայի հիմնադիրների (Օ. Կոնտ աշխարհայացքի Նրանց դրանց հետնորդներիաշխատություններում: են գաղադարվինիզմի վրա որոշակի ազղեցություն թողել սոցիալական փարները: Սոցիոլոգիայի մեջ օրգանականդպրոցի ներկայացուցիչները(Ը. Պ. Ֆ. Լիլիենֆելդը՝ Ֆրանսիայում, Շեֆլեն՝Գերմանիայում, Ռ. Վորմսը՝ ն Ռուսաստանում ն ուրիշներ) սոցիալական քաղաքականերնույթների մեջ նշանակալիցչափով առաջ զնացին նախորդնեկենսաբանացման իրականացրից: Այսպես, համաձայն Լիլիենֆելդի՝ կառավարությունն նում է գլխուղեղի, իսկ առնտուրը՝ արյան շրջանառությանգործառույթ-

ներ ն այլն: հայնեցակարգեՀասարակականպայմանագրիբնական-իրավական րը: Պետության ն օրենքի պայմանագրայինծագման տարբերբնականկարելի է հանդիպել դեռեսհին աշխարիրավականպատկերացումների :

(Մո-ցզի, Էպիկուր ն ուրիշներ): ծագման գաղափարնեՊետության ն իրավունքի պայմանագրային րը լայն տարածում զտան նոր ժամանակներում: Այդ զաղափարներըզարգացրելեն վաղ բուրժուականքաղաքականիրավականմտքի այնպիսի ներկայացուցիչներ,ինչպիսիք են` Հ. Հրոցիուսը, Թ. Հոբսը, Բ. Սպինոզան,Ջ. Լոկը, Ժ. Ժ. Ռուսոն, Ի. Կանտը,լԼ2 հում

Ռադիշչնը ն ուրիշներ: Հասարակական պայմանագրիգաղափարներիվրա էին հիմնվում ՃՄԼԱ դարի ամերիկյան մտածողները(Թ. Ջեֆերսոնը, Թ. Փեյնը ն ուրիշներ)` Մեծ Բրիտանիայից անկախանալիսն ԱՍՆ-ի ժողովրդի ինքիրենց արտանիշխան իրավունքը հիմնավորելիս:Այդ գաղափարներն ամրագրումը ն պաշտոնական առաջին մեջ հայտությունը պատմության (1776 թվական): հռչակագրում գտան ԱՍՆ-ի Անկախության Ընդհանուր առմամբ պետք է նշել, որ պետությանն իրավունքիպայմանազրային հայեցակարգերը նշանակալից առաջաղիմականդեր խաղացին պետությանէությանու առաքելության,պետականկյանքի ի-

Ն.

,

րավականկազմակերպության,մարդու անօտարելիիրավունքներին աու ժողովրդավարազատությունների մասին ազատական-իրավական կան պատկերացումներիզարգացմանմեջ: Բռնապետությանհայեցակարգերը:Այս ուղղությանկողմնակիցները պետությանն իրավունքի ձագումը մեկնաբանումեն որպես բռնության

(ներթինկամ արտաքին) արդյունք: որպնս պետությանն իրավունքի ծազման պատՆերքին բռնության՝ ճառի, մասին պատկերացումներըզարգացրելէ 6. Դյուրինգը:`Նախնադարյան համայնական հասարակությանմի մասի բռնությունըմյուս մասի նկատմամը, ըստ Դյուրինզի, այն առաջնային զործոննէ, որը ծնում է քաղաքական կարզը (պետությունը): Մի մասի կողմից մյուս մասի այդպիսի բոնի ստրկացման հետնանքով ծագում են ճան սեփականությունը ն դասակարգերը: Օրտաքինբռնության՝որպես պետությանն իրավունքի ծազման որոշիչ գործոնի, մասին պատկերացումները զարգացրել են /. Գումպլովիչը, Կ. Կաուցկին ն ուրիշները: «Երբեք ե ոչ մի տեղ,- գրում էր Գումպլովիչը,- պետությունները չեն ծագել այլ կերպ, քան՝ մեկ կամ մի քանի ցեղերի, միությունների ն միավորումներիկողմից օտար ցեղերի ստրկացման միջոցով»:Նվաճման դերի մասին նմանօրինակ հայացքներ ունի նան ե. Կառւցկին: Նա գտնում է, որ «ամենուր առաջին դասակարգերի ն պետությունների ծագումը կապված է նվաճման հետ»2: Պետությունը ծազում է որպես նվաճողների (հաղթած ցեղի) հարկադրանքիապարատ հաղթվածների նկատմամբ ն դրանից հետո հաղթողների ու պարտվածճերի` բռնությամբ միավորված հանրույթ. հաղթած ցեղից ձնավորվում է տիրապետող,իսկ պարտված ցեղից՝շահագործվողդասակարգը: Հոգեբանականհայեցակարգերը: Այս մոտեցման ներկայացուցիչները հասարակության, իրավունքի ն պետության աղբյուրներն ու հիմքը տեսնում են մարդկանց(անհատականկամ կոլեկտիվ)հոգեկանիմեջ: ամբողջ պատմություԱյսպես, համաձայն /Թ. /Թարդի՝ մարդկության նը, ներառյալ` անցումը նախնադարյան վիճակից պետականին ն սոցիալական ու քաղաքական-իրավական ինստիտուտների հետագա զարգացումը,որոշվում է այնպիսի առաջնային գործոններով,ինչպիսիք են` հայտնագործությունը(գյուտը) ն ճմանակումը: Հոգեբանականմոտեցումը զարգացրելէ նան .Ֆ. Հիդինզը,որի կարծիքով առաջնայինսոցիալական գործոնը ցեղատեսակիզիտակցումն է: Այդ ասելով՝ Հիդինգը հասկանում էր գիտակցության այնպիսի վիճակը, որում ցանկացած

Էջ

օ88Վ1.

1. 2.

ԹՅՄՆՇԽՏԱԼ

Օ«ՅօՏԵԼ

«օզոօոօրաւ

ԼՇՇճճքԸւտօ

ՇԼԾ.,

քճտքում6

1899.

էջ 184

ՎԸՃՕՏՇՎՇԸՇՐՔՃ.

ԽԼ-Ճ.,

1931. էջ 89

՛

էակ պատրաստ է ճանաչել իր հետ նույն գեղատեսակիցանկացածբանականէակի: Այդ ցեղատեսակներին ռասաների ներսում ցեղատեսաանհատներինէթնիկականու քաղաքականմիութկի զիտակցությունն

յուններումխմբավորելու,դասակարգայինբաժանումների,հասարակահանրույթներիծազման հիմքն է: կանն քաղաքական Ն. Մ Կորկունովըհասարակությունըն պետությունըհամարում էր մոմարղկանցհոգեկան միավորմանարղյունք: Նրա հոգեբանական է ուժ տեցման համաձայն՝ իշխանությունն է, որը պայմանավորված ոչ թե իշխողի կամքով, այլ՝ հպատակի կախվածությանզիտակցությամբ: նան պետականիշխանությունը, ըստ ԿորՀամապատասխանաբար,

կունովի,ոչ թե որնէ մեկի կամքն է, այլ մի ուժ, որը բխում է պետություհոգեկան պատկերացումճից կախված լինելու մասին քաղաքացիների ներից: Լ. Ի. Պետրաժիցկինիրավունքըն պետությունըմեկնաբանումէր որօն պես հոզնկան ապրում: Ընդ որում, ճա պետությունը պաշաոնական դիտարկումէր որպեսիրավականապրումների«տարարենսդրությունը պատկերացումներ»: ծական պատկերներ»,հոզեկանի«երնակայական ն իրավունքի ծազման Պետության հայեցակարգը: Սարքսիստական հայեցակարգը հիմճվում է հասարակության ու հասամարքսիստական րակական զարգացման մասին պատմության մատերիալիստական ըմբռնման, պետության ն իրավունքիղասակարգայինմեկնաբանման վրա: Համաձայն մարքսիզմի՝ պետությունըծազում է ճախնադարյանհամայնական կարզերի զարգացման բնական պատմականզործընթացի հետնանքով (արտադրողական ուժերի աստիճանականզարզացում, ծազում, հասաաշխատանքիբաժանում, մասնավոր սեփականության

րակության գույքային ն սոցիալական տարբերակում,դրա տրոհումը շահազործողներիու շահազործվողներիե այլն), որպես տնտեսապես զերիշխող.շահագործող դասակարգիհարկադիրիշխանությանզործիք՝ ունեզուրկ, շահազործվող դասակարգինկատմամբ: Այս մարքսիստական հայեցակարգի դրույթները շարադրված են աշխաԿ. Մարքսի, Ֆ. Էնգելսի, Վ. Ի. Լենինի ն մյուս մարքսիստների տություններում: Պետությանծագմանհիմնահարցըհետազոտվումէ Ֆ. Էնզելսի «Ը6| աշխատանիքի,մասնավորսեփականությանն պետությանծազումը» տությունում: Էնգելսը հետազոտում է տոհմային կարգի քայքայման գործընթացումպետությանձազմաներեքձն: Առավել մաքուր ն ամենից ԼՏես ՆԹքոբ

Խ., ՉորութԸ

Փ., ՇօՎ. 1. 21. էջ 73-178

ծադասական ձնը, Էնգելսի գնահատմամբ,Աթենականպետության ծան գումն է: Այստեղ պետություննանմիջականորեն գլխավորապես ղասազում է բուն տոհմական հասարակությաններսում զարգացող Հռոմում պետությունըծագում է առհհակադրություններից: կարգային

ն այդ հասարակություն ազնվականության մային հասարակության պայքարում:Պլեբեյների միջն պլեբեյների դուրս զտնվող իրավազուրկ ն նրա փլատակների վրա տռհմա է կարզը, յին պայթեցնում

հաղթանակը են թե տոհմային ծազում է պետությունը,որի մեջ արագորենլուծվում գերմակայսրության Հռոմեական թե՛ պլեբեյները: ազնվականությունը, օէ ընդարձակ որպես մոտ ծագում պետությունը ճական հաղթողների արդյունք, որոնց տիրապետար տարածքներինվաճման անմիջական տոհմային կարգը տելու համար այն ժամանակվա զերմանացիների որնէ միջոց չէր տրամադրում: են Պետության հիմնական հատկանիշները,որոնք դա տարբերում ըստ Էնգելսի՝ տոհմային կազմակերպությունից,

է տարածքայինբա1) պետությանհպատակներիտարբերակումն ժանմանը համապատասխան. հիմնադրումը,որն արդենչի համընկնու 2) հանրային իշխանության ինքն իրեն որպես զինված ուժ կազմակերպողբնականմիջականորեն հետ: Ընդ որում, ինչպես 0 շում է Էնգելսը, այդ հանրային իշխա-

չության նությունը պահելու համար անհրաժեշտ են հարկեր, որոնք հայտնի չէին տոհմային հասարակությանը: է ՎՆ. Ի. Լենինի մոտեցման մեջ քննարկվողթեմայի շեշտը դրվում ն բնույթի դասակարգային դասակարզերիհակադրության պետության հակասութվրա. «Պետությունը,- ընդզծում էր ճա,- ղասակարգային աէ: ն Պետությունն արդյունք դըսնորում յունների անհնաշտելիության ն որու երբ որտեղ, այն չափով, ռաջ է գալիս այնտեղ, այն ժամանակ օբյեկտիվորենչեն կարող հակասություններն քանով դասակարգային է, որ հաշտվել... Եվ հակառակը՝ պետությանգոյությունն ապացուցում անհաշտելի են»1 օբյեկտիվորեն դասակարզայինհակասություններն Նույն ոգով նա պետությունըբնութագրումէր որպես «մեկ դասակար պահպանող մեքենա» կողմից մյուսի նկատմամբ տիրապետությունը է մ յուսին»2: ճնշում դասակարգը որով մի մեքենա, մի որպես հայնցակարգը: Իրավունքի ն պեՍզատական-իրավաբանական արտության ծագմանհիմնահարցիայս կամ այն մեկնաբանությունն հարադրութո րոշակի հասկացողության է էության տահայտում դրանց 1 Հարու 2 շոու

8.11. Աօոտ. Շօ6ք. 8.11 օտ. «օ6ք.

«ՕԳ.

1. 33.

օՕՎ.

Ղ. 39.

էջ 7 էջ 73, 75

՛

յունը: Ինչպիսին իրավունքին պետության էության հասկացողություննէ

(ն, հետնաբար՝ դրանց հասկացությունը), այնպիսին էլ դրանց ծագման առաքելությանհամապատասխանհայեցակարգը, ղրանց ծազման ն

ու

գործընթացիհամապատասխանմեկնաբանություննէ: զարզացման Համաձայն իրավունքի ն պետությանազատական-իրավաբանական

տեսության`իրավունքն ու պետությունը ծագում, զործում, զարգանում են, ն մինչն օրս զոյություն ունեն ու գործում են որպես սոցիալական կյանքում մարղկանց ազատության կեցության ճանաչման, արտահայաման ն իրակաճացման,իր էությամբ միասնական եղանակի, կարզի ու ձեի երկու փոխադարձորենկապված բաղադրատարրեր: Ազատությունը (ազատ անհատները) պատմականորեն ի հայտ է (են) գալիս նախնադարյան համայնական հասարակության, ,թայքայման ն նրա անդամների` ազատների ու անազատների (ստրուկների) բաժանմանգործընթացում:Համայնական հասարակությանիշխանության նորմերին ու ինստիտուտներինփոխարինելու եկած իրավունքը ն պետություննայդ ազատության նորմատիվ ն ինստիտուցիոնալճանաչման, արտահայտման ու պաշտպանության համընդհանուրն անհրաժեշտ (մինչն օրս միակ հնարավոր) ձնն եճ՝ մասնավոր ն հանրային-իշխանական գործերում ու հարաբերություններում անհատների իրավասուբյեկտության ն պետականասուբյեկտությանտեսքով: էԼզատության հետագա համաշխարհային-պատմականառաջընթացը (ստրկությունից դեպի ֆեռդալիզմ ն կապիտալիզմ,իսկ ապա ճան օբյեկտիվ հնարավորության տեսքով` պոստսոցիալիստականու պոստկապիտալիստական ցիվիլիզմ), միաժամանակ, նան այդ ազատության կեցության ամրապնդման ն իրականացման համապատասխանիրավականու պետական ձներիառաջընթացնէ: Այսպիսով, այս աշխարհում ազատությունն ի հայտ է գալիս ու գոյություն ունի պետական-իրավականձնով, իսկ իրավունքի ն պետության ծագումն իրենով նշանավորում է մարդկանցկյանքում ազատության այդ կեցությունը, ազատ անհատներիիրավունքի ձնականորենհավասարսուբյեկտներին պետությանանդամներիառկայությունը: Չէ՞ որ ազատության ի հայտ գալը ն մարդկանցազատներիու անազատների (ստրուկների)որակապես նոր (նախորդ դարաշրջանի համեմատությամբ) բաժանումը կարելի է արտահայտել միայն պետական-իրավական ձնով՝ մի մասին (ազատներին)իրավունքի ու իշխանությանսուբայեկտներ,իսկ մյուսներին(ստրուկներին),համապատասխանաբար՝ ն ռաջիններիիրավունքի իշխանության օբյեկտներճանաչելուձնով: 5 Վ

Ս.Ներսեսյանց

Նախնադարյան համայնական հասարակությունում չկա իրավունք պետություն, որովհետն այնտեղ չկան ազատություն,ազատ անհատդրանց հակադրությունը՝անազատներ, ճեր (ն համապատասխանաբար ստրուկներ): Եվ այն նախնադարյանհասարակություններում,որտեղ զարզացումը (անկախ պաաճառներիցհ̀ոգնոր կամ նյութական) չհասավ մարդկանց երկու` սկզբունթորեն հակադիր, խմբերի (սզատների ն ստրուկների) հանրորեն նշանակալի բաժանմանը, այսինքն` այնանղ, որտեղ ազատությունը դեռնս չի հասունացել ստրկության հետ անազատության իր անհամատեղելի հակաղրությամը,այղտեղ էլ տեղի չի ունեցել անցումը ղեպի իրավունքի ն պետության: Նման ոչ զարգացած հասարակություններումնախնադարյան համայնական կարզերինփոխարինելու եկավ բռնատիրականկարզը: Բռնատիրությունը(իր պատմականորենբազմազան բոլոր ձներով` սկսած հինարնելյան բռնատիրությունիցմինչն ժամանակակից ամբողջատիրությունը) կարգ է աւանց ազատության,առանց իրավունքի ն առանց պետության, կարզ, որը հենվում է հպատակներինկատմամբ իշխողների (մի բռնապետի կամ բռնատիրականխմբի) բռնության վրա: Ոատի, ճիշտ չէ նախնադարյան համայնական կարզերից անցումը բռնատիրությանըմեկնաբանել որպես պետության ն իրավունքի ծագում: Բռնատիրական պետությունը, բռնատիրականիրավունքը նույնպիսի անհեթեթությունէ, այնպիսի ներքին հակասությամբ բառազուզորդություն, մի խոսքով` այնպիսի «րայտե երկաթ», ինչպիսին է բռնատիրական իրավակարգը,ամբողջատիրականիրավունքը,ամբողջատիրական պետությունըն այլն: Ամենուր չէր, որ ճախճադարյանհամայնականկարզի ավարտը զուզորդվեց իրավունքի ն պետության ծազմամբ: Դա ավելի շատ բացառություն էր, քան՝ կանոն: Այդ բացառություններիշարքին կարելի է դասել իրավունքի ն պետության ծագումը հին հույների, հռոմեացիների, գերմանացիներիմոտ, որոնք դրեցին ապագա եվրոպականպետականության ու իրավունքիհիմքերը ն, ընդհանրապես,այն ամենի հիմքերը, որոնք ժամանակակից հասկացողությամբիրավունքն պետություն են: Իրավունքի ն պետության ծագման ազատական-իրավաբանական հայեցակարգըչի ժխտում այդ հիմնահարցինկատմամբայլ մոտեցումներում եղած մի շարք դրույթների ճանաչողականնշանակությունը: Տվյալ հայեցակարգըելնում է իրավունքին պետությանծագմանհամար անհրաժեշտ նվազագույն պայմանից: Իրավունքին պետության,որպես ազատությանձնի, ծազման նման բացարձականհրաժեշտպայման (ն, կարելի է ասել, եզրափակիչպատճառ) է բուն ազատությանառկայութն

`

«

յունը (ազատ անհատների սոցիալապես6շանակալից խմբի առկայութնկատմամբ դրա սկզբունքային հայունն անազատների,սատրուկնիրի կաղրությանմեջ): Այստեղ էական է հենց այն, որ ազատությունն առանց իրավունքին պետությանու պետությունըն իրավունքնառանց ազատության՝անհնարինեն: Նման եզրավւակի, պատճառի համեմատ` մճացած պատճառները (դիցաբանական,կրոնական, օրգանական, հոզերաճական,ուժային, պայմանագրային,տնտեսական, դասակարգայինն այլն), որոնք շարադրված են այլ հայեցակարզերում,լավագույն դեպքումկրում են նալրացուցիչ,ուղեկցող բնույթ: խապատրասաական, հայեցակարզը ելնում է նրանից, որ Ազապտական-իրավաբանական ու պետությունը ծազում են ո՛ւ ռրպես կազմակերպված իրավունքն բռնության մեքենա ն ո՛ւ էլ բռնության համար (որից ավելի լավ գլուխ է հանում բդնատիրությունը), այլ ազատության ճանաչման, հաստատ-

պաշտպանության համար, այն ձնով ու այն չափով, որով ղա ընդհանրապեսհնարավորէր այն ժամանակներում: Դա հաստատվում է ճան պատմականորենզարգացող պնտական-իրավականձներում ահետագա ընդհուպ մինչն մեր օրերի ամբողջ առաջընթացով` զատության իրավականպետականությունը: ման

ն

Գլուխ 2. Իրավունքի ն պետության տիպաբանությունը: Իրավունքի ն պետությանհիմնական պատմականտիպերը Իրավունքի ն պետության պատմականորեն հայտնի տեսակների տիպաբանությունըդրանց դասակարգումն է միասնականչափանիշով, դրանցբաժանումը միասեռ(միատիպ)խմբերի: Գրականության (անցյալ ն արդի) մեջ կան նման զամագանտարբերակներ:

դասակարգ

՛

1.

Տիպաբանությանանտիկհայեցակարգերը

Անտիկ մտածողները(Սոկրատեսը,Պլատոնը, Արիստոտելը,Ցիցե-

բոնը ն ուրիշներ) պետության տարբեր ձներըբաժանումէին երկու խմբի՝ ճշմարիտն ոչ ճշմարիտ:Ընդ որում, նրանք պետությանճշմարիաձների խմբում դասում էին այն ձները, որոնցում իշխանություննիրականացվում է օրենքների հիման վրա ն ի շահ ընդհանուրի, իսկ ռչ ճշմարիտ

չի հենվում օրենքիվրա ձներիխմբում`ճրանց,որոնցում իշխանությունը շահերին: ն ծառայում է սոսկ կառավարողների Հենվելով նման մոտեցման վրա` Պլատոննառանձնացնումէր երեք

(օրինականմիապետություն ճշմարիտձն՝ թագավորիիշխանությունը հիման վրա), ագնվակաօ րենքների կառավարումը աճձի մեկ այսինքն` ն օրինականժողովրդաիշխանությունը) օրինական նությունը (քչերի համավարությունը(ղեմոսի իշլսանությունըօրենքներիհիման վրա) ու, (մեկի անօերեք ոչ ճշմարիտձն՝ բռնատիրությունը պատասխանաբար, րինականիշխանությունը),օլիզարխիան(քչերի անօրինականիշխա(օրենքների վրա նությունը ն անօրինական ժողովրդավարությունը չհիմնվածղեմոսի իշխանությունը): են` Նույն դիրքերից ԱրիստոտելըԳրումէր, որ երեք ճշմարիտ ձներն ն թազավորիիշխանությունը,ազնվականությունը պոլիտիան(մեծաիսկ ներեքոչ ճշմավրա), հիման օրենքների մասնության կառավարումն ն ժողովրդավարությունը են՝ օլիզարխիան բռնատիրությունը, րիտ ձներն (օրենքներիվրա չհիմնվածդեմոսի՝մեծամասնությանկառավարումը): նկատմամբայղպիսի մոտեցումը,որը Պետության տիպաբանության ն անօրինակահիմնվումէ օրինականության օրինականկառավարումն օգտագործվել լայնորեն այն ձնով նությանըհակադրելու վրա, այս կամ մտքում ու որոշ չափով իր նշանաէ հետագա քաղաքական-իրավական է կությունըպահպանել մինչն մեր օրերը: 2.

մոտեցումը. Հեգելի պատմական-ֆորմացիոն հայեցակարգը հոգնոր ֆորմացիաների

հիմնահարցը մեկնաբատիպաբանության Հեգելը պետությունների ն տարբեր ձներում պետության է զարգացման ճում ոզու ազատության գործընթացի համաշխարհային-պատմական օբյեկտիվացման դրա նա,անհրաէր գ րում պատմությունը,դիրքերից: «Համաշխարհային բանակահասկացությունից, է ժեշտություն միայն ոգու ազատության

ն ոգու ազատութնությանպահերի ն դրանովիսկ ինքնազիտակցության ն իրակամեկնաբանում ո գու յան զարգացումէ՝ ռրպես համընդհանուր ըստ ձները, ոգու այդպիսիիրականացման Համաշխարհային նացում»|: թագավորություններ Հեգելի, «չորս համաշխարհային-պատմական 1) արնելյանը, 2) հունականը, ՛

շր»

ԻՑ

Փ.Փատօօֆոյւ

ոտը.

ԽԼ, 1990. էջ 370

«

3) հռոմեականը, 4) գերմանականը» 1: Ըստ Հեզելի, այդ թազավորությունները համաշխարհային ոգու օբեն, այ: (ձնակազմավորումներ) ֆորմացիաներ յեկտիվ-պատմական ն ազաբանականության պատմությանմեջ համաշխարհային սինքն` զարգացում: տությանգաղափարների թագավորությունների(համաշԱյդ համաշխարհային-պատմական խարհայինոգու կազմավորումների)փոխարինմամբփոխարինվումեն նան պետության համապատասխանձները՝ արնելյան թագավորությաէր թեոկրատիան(մեկի, գերագույն կառանը համապատասխանում վարչի ազատությունը), հունական ն հռոմեական թազավորություններին` ժողովրդավարությունըկամ ազնվականությունը(այսինքն` բնակչության մի մասի ազատությունը), զերմանականթազավորությանը՝նոր ժամանակների միապետությունը ներկայացուցչական համակարգով (բոլորի ազատությունը): «Արնելքը,- զրում էր Հեգելը,- գիաներն գիտի միայն, որ մեկն է ազատ, հունական ու հռոմեական աշխարհը գիտի, որ զերմանականաշխարհը գիտի, որ բռլորն որոչ անհատներ են ազատ, են ազատ»2: Ընդ որում, «գերմանականաշխարհ» ասելով` Հեգելը նկատի ուներ հյուսիս-եվրոպական պետությունները, իսկ միապետություն ասելով` սահմանադրականմիապետությունը ներկայացուցչական համակարգովն իշխանություններիբաժանմամբ: 3.

մոտեցումը. Մարքսիստականպատմական-ֆորմացիոն հայեցակարգը տնտեսականֆորմացիաների

Պետության ն իրավունքի մարքսիստականտիպաբանությանհիմքում ընկած է Կ. Ծարքսի ու Ֆ. Էնգելսի կողմից մատերիալիստական, պրոլետարական-դասակարզային,կոմունիստական դիրքերից մշակֆորմացիաներիմասին: ված ուսմունքը հասարակական-տնտեսական Ըստ մարքսիզմի,սոցիալ-պատմականզարգացմանմեջ որոշիչ դեր են խաղում տնտեսական (արտադրական)հարաբերությունները, որոնք կազմում են հասարակության հիմնաշենքը,որով ն պայմանավորված է դրանհամապատասխանողվերնաշենքը,ներառյալ`պետություննու իրավունքը: Այդ մոտեցման համաձայն, մարդկության ամբողջ պատմությունը բաժանվումէ հինգ հասարակական-տնտեսական ֆորմացիա1

Նույն տեղը՝էջ 374 /6ր545 118.Փ, Փաօ«օՓոաւ սՇրօրոո.

ԷԼ-/Ճ.

1935.

էջ 98

"

կարզ, ֆեռյի` նախնադարյանհամայնական կարզ, ստրկատիրական կարգ: կոմունիստական կարգ, դալականկարգ, կապիտալիստական ն Մասնավոր սեփականության դասակարզայինբաժանման վրա հիմնված երե» դասակարգայինհակամարտ (անտազոնիստակա

ֆեռդալականու կապիաալիստա (սարկաաիրական, ֆորմացիաներին են կան) համապատասխանում պետության ն իրավունքի երեք տիպ՝ ստրկատիրականպետությունըն իրավունքը, ֆեոդալական պետութպետությունըն յունն ու իրավունքը,բուրժուական(կապիտալիստական) իրավունքը: Նախնադարյան կարգերի (նախնադարյան կոմունիզմի) ժամաժամանակ դեռես չկա պետություն ն իրավունք, իսկ կոմունիզմի նակ պետություննու իրավունքը, որպես դասակարգայիներնույթներ, են: Կոմունիզմի առաջին փուլում (այսինքն՝ սոցիալիզմիժամահանում ն իրավունքի վերաբերյալ աշխատանքին մանակ) պետականության սպառմանչափվիկարգավորմանհամար Մարքսը խոսում է պրոլետամարիատի դիկաատուրայիու բուրժուական«հավասար իրավունքի»

սին: Հետագայում, խորհրդային մարքսիստականզրականության մեջ, մարքսիզմի հիմնադիրներիկանխատեսող դրույթներին ակնհայտորեն սոհակադիր, սկսեցին առանձնացնել ճան պետությանու իրավունքի է առանց պետութտվել ցույց փաստորեն, որը, ցիալիստականաիպը, յան ն իրավունքի սոցիալիզմիցլիակատար կոմունիզմինկաճխատեսված անցման բացակայություննու հիմնազուրկ լինելը: Տնտեսական ու դասակարգայինհարաբերությունները,այլ զործոնների հետ միասին (հոզնոր, մշակութային ն այլն), անկասկած,կարնոր նշանակությունունեն պետությանն իրավունքի ծազման, փոփոխման, զարգացման գործընթացում:Մակայն, դրանց դերի ուռճացումը, որը ն իբնութազրականէ ամբողջ մարքսիզմին,ներառյալ՝ նան պետության է էական հ անգեցնում րավունքի մարքսիստականտիպաբանությունը,

արատների: Նման արատներից վերաէ մարքսիզմիսկզբունքայինբացասական բերմունքը պետությանն իրավունքինկատմամբ,դրանք որպես դասաու կարգայինճնշման ն հալածանքիգործիքներ, որպեստիրապետման ճնշման մեքենաներմեկնաբանելը: Այսպիսով, մարքսիստականմոտեցմանմեջ անտեսվումէ նան այն սկզբունքային հանզամանքըն համաշխարհայինպատմությանակնհայտ փաստը, որ այս աշխարհումմարղկանց ազատություննի հայտ է ձներում: Ի հեճուկս գալիս ու զարգանումէ հենց պետական-իրավական ու գմահատականներիպ̀ետութմարքսիստականպատկերացումների

-՛

իրականպատմականզարզացում0ու տիպերիվւոփոյան իրավունքի խումը (վաղ պետություններիցմինչն ժամանակակից իրավական պետությունները)վկայում է մարղկանցազատության,առաջաղիմության (ազատությանոլորտի ն չափի ընդլայնման, ազատների թվի մեծացման) ն ոչ թե մեկ ղասակարգիկողմից մյուսների նկատմամբիրակաառաջընթացիմասին: ճացվող բոնության,ճնշման ու տիրապետման ն ուսմունքը, ներառՊետության իրավունքիմասինմարքսիստական ու յալ՝ ճան պետության իրավունքի համապատասխանտիպաբամությունը, իր էությամբ ժխտում է իրավունքին պետության,որպես որոշակի արժեքի,որպես մարդկայինմշակույթի, ազատությանզարգացմանմեջ նվաճմաննկատմամբցանկացած դրականվերաբերմունք:Դա կրում է ու հակաիրավական բնույթ, ն սկզբունքորենհակված հակապետական ու իրավունքին պետությանիրավաբաճակամ մեկչէ իրավազիտության ն

նաբանմանհետ: 4.

ն քաղաքակրթական մոտեցումները Մշակութաբանական

Հետխորհրդային իրավաբանականգրականության մեջ որոշակի տարածումզտան նան հղումները պետությանն իրավունքիտիւպաբամոաեցմանը: Ընդ որում, նության, այսպես կոչված, քաղաքակրթական ն Օ. մայրամուտը» է «Եվրոպայի նրա Շպենգլերի նկատի առնվում անզլիացի տակ զտանվող ազդեցության գրքի գաղափարների զզալի Մ. Ջ. քաղաքակրթութուսմունքը (1889-1975) Թոյնոիի պատմաբան յունների մասին: Շպենզլերից հետո, որը ժխտում էր միասնականհամամարդկային մշակույթը ն խոսում էր տարբեր պարփակված մշաօրգանականմշակույկույթների մասին (ընդ որում, ստեղծագործական թը, ըստ Շպենգլերի, մահանալով վերածնվումէ անպտուղմեխաճնիկական քաղաքակրթության),Թոյնբին խոսում է մի քանի տասնյակ մասմասին ն մարդկային ճնատված,պարփակվածքաղաքակրթությունների միասնությունը:Յուրապատմությանմեջ ժխտում է քաղաքակրթական քանչյուր քաղաքակրթությունաչքի է ընկնում իր առանձնահատկությամբ, ունի իր սոցիալականն քաղաքականարժեքները,հայացքներնու ձներն ու սահմանումները, մի ձգտումները, իր պետական-իրավական խոսքով, պատմական «մարտահրավերներին»սեփական «պատասխանները»: ճրծո

1.42.

ՈՇՇնԻՀՇործ

Աշօքաւ

ԽԼ

մասին Ակնհայա է, որ տարբերինքնավար քաղաքակրթությունների է խոկարելի դեպքում, լավագույն ուսմունքի հիման վրա, նմանօրինակ իշխամասնատված քաղաքակրթություններում համապատասխան սել նության կազմակերպմանն նորմատիվ կարգավորմանմ̀իմյանցից կտրված տիպերիմասին, սակայն անհնար է (անգամհամանմանությահղումներ անելով) հիմնավորելպետությանն իրանը ն կրկնելիությանը վունքի մի ինչ-որ ամբողջականտիպաբանությունկ̀առուցված բոլոր համար ընդհանուր միասնականչափանիշի քաղաքակրթությունների չափանիշ ն վրա: Եթե նման միասնականընդհանուրքաղաքակրթական ու է կա, ապա պետք ճանաչեն(հննց Թոյնբին ն սկզբունքհնարավորէ ճրա հետնորդները)մարդկության պատմությանմեջ ինչ-որ միասնական քաղաքակրթության,համամարդկային քաղաքակրթությանորոշակի ու բաղադրահայեցակարգի առկայությունը,որի բաղադրատարրերն ն պահերն առանձին հանրույթների ժողովուրդներիինքնատիպքաղաքակրթություններ(ն մշակույթներ)են: մասին Թոյնբիի Բացի դրանից, տարբեր քաղաքակրթությունների ուսմունքում, ինչպես նան տարբեր մշակույթներիմասինՇպենգլերի ուսմունքում չկա պետության ն իրավունքի հիմնահարցերիորեէ հատուկ հետազոտություն,որի հիման վրա հնարավոր լիներ իրավագիտության մեջ կառուցել պետության ն իրավունքիտեսականու համապատմական ճշանակություն ունեցող տիպաբանություն: 5.

Իրավունքին պետությանտիպաբանության

հայեցակարգը ազատական-իրավաբանական

հայեցակարգի`պետութՀամաձայն ազատական-իրավաբանական

մանն իրավունքի տիպերնազատությանառաջընթացիփուլերն արտա-

հիմճամարդկանց ազատությանճանաչմանու կազմակերպման կան պատմականձներն են: Իրավունքին պետության՝որպեսմարդկանցազատությանու ազատ անհատի` որպես իրավունքիսուբյեկտի ն պետության(պետականիշխանության) սուբյեկտիանհրաժեշտձների ազատական-իրավաբանա ու մեկնաբանմանդիրքերիցսկզբունքայիննշական հասկացողության այն չանակություն ունի իրավունքին պետության տիպաբանությունն են մարդկանց` իրավունո րոնքորոշում (նիմքերով), փանիշներով որպես քի ն պետության(պնտականիշխանության) սուբյեկաներիճանաչման ձների առանձնահատկությունը: տարբերպատմական ցոլող` `

՛

Հին աշխարհիպետություններումանհատը (մարդը) ազատէ ու, դրա հետ միասին, պետության ն իրավունքիսուբյեկտ է՝ չթնրկականչափանիշով: Այսպես, աթենական քաղաքացիներն աթենական իրավունքի (տոհմերի) անդամնեսուբյեկտներկարող էին լինել աթենական7եմերիխ համայնքի (օոատջի) անդամներ, քաղաքացիական րը, հռոմեական ն (ստ օ15116-ի) հռոմեական սուբիրավունքի հռոմեականքաղաքացիներ յեկտներ՝ միայն քվիրիտները (բնիկ հռոմեացիները):Հին աշխարհի պետությունըն իրավունքն իր տիպով էթնիկականէր: Պետության ն իրավունքի այդ ելակետային տիպը հանդես է գալիս որպես մարդկանց` ազատներիու անազատների (էթնիկական հիմքով) բաժանմանփաստի ճանաչման ն ամրագրման անհրաժեշտ ձն, ընդ ոիր արտացոլումնու րում, ազատներիտարբերություննանազատնմերից ամրագրումնէ գանում հենց նրանում, որ ազատներն իրավունքի ն պետության սուբյեկտներ են, իսկ աճազատները(ստրուկները), համապաիրավունքի ու պետությանօբյեկտներ: Այդ տարբերութապասխաճնաբար,

յունը, այլ կերպ, անհնար է արտահայտել: Ստրկության հաղթահարումը միջնադարում տանում է ղեպի դասային տիպի պետության ն իրավունքի: Այստեղ մարդկանց ազատությաճ առաջընթացն այն է, որ ազատության էթնիկական չափանիշը (այսինքն՝ մի մասի ազատությունը ն մյուս մասի անազատությունը) իր տեղը զիջում է ազատության դասային չավւանիշին: Զարգացման այս աստիճանում(եվրոպականֆեոդալիզմ) ստրուկներ արդեն չկան ն, այդ իմաստով, արդեն բոլորն ազատ են, սակայն այղ ազատության չափը. տարբեր է առանձին խավերի ներկայացուցիչներիմոտ: Այստեղ ազատությունը կրում է դասային սահմանափակումներին արտոնությունների բնույթ: Իրավունքի ն պետության այսպիսի դասային տիպիդեպքում յուրաքանչյուրը հենց որպես որոշակի դասի անդամ իրավունքի սուբյեկտ ու պետության սուբյեկտ է: Մարդկանցիրավասուբյեկտությանն պետականասուբյեկտության ներդասային հավասարությունըհամատեղվումէ միջդասայինանհավասարության՝տարբերդասերիու դրանց անդամճերի պետական-իրավականկարգավիճակներիանհավասարությանհետ: Նոր ժամանակներումֆեոդալիզմի հաղթահարմամբդասային կարգերին փոխարինելու է գալիս պետության ն իրավունքի աննատական

տիպը: (անհատական-քաղաքական, աննատական-քաղաքացիական) ն ու ժամանակ մարդն իրավունքի Պետության իրավունքի այդ տիպի անհատ է՝ (ապետության սուբյեկտ որպես ինքնուրույն քաղաքական ռանձին քաղաքացի),ոչ թե որպեսորոշակի էթնոսի կամ դասի անդամ:

Մարդկանց` որպես իրավունքին պետությանսուբյեկտների, այսպիսի տեղի է ունենում միջնադարյանֆեոդալիզմիքայանհատականացումը գործընթացում,որպես քայմանու դասային բաժանմանհաղթահարման հետնանք մասնավոր ն քաղաքականկյանքի ոլորտների առանձնացման, ոչ քաղաքականքաղաքացիականհասարակությանկազմավորման, քաղաքականպետությունիցդրա տարբերակման:

վերԻրավունքի արդի (ներկայումս իրականորեն-պատմականորեն ջին) տիպը ն, համապատասխանաբար,սահմանաղրականորենձնաիրավական պետության վորված ազատական-ժողովրդավարական իրավականպետության) տիպը (ժամանակակից բառաօզտազործմամբ՝ խառը (կոմբինացված)տիպն է, որն իր մեջ զուզակցումէ երկու տարբեր բաղադրատարը՝բնական-իրավականն պոզիտիվ-իրավական:Իրավունքի ն իրավական պետության այդ ժամանակակից տիպը պայմա(կամ մարդասիրանականորեն կարելի է անվանել բնական-պոզիտիվ պետական որ այն որոշակի ամբողջության կան-քաղաքական),քանի ն միասիրավունքի գործող մեջ ամրագրված տեսքով (մեկ պետության հակաղիր, երկու, ավանդաբար հիմունքների ձնով) ճական համակարզի մասնավոր (անհատակամ-մարդկային,մարդասիրական)ու հանրային սկզբունքների, իրավունքի (քաղաքական,պաշտոնական-իշխանական) ու պոզիտիվ-իրավական ն պետության նկատմամբ բնական-իրավական ն համագոյակհամաձայնեցվածության մոտեցումների պրազմատիկ է: ցության արդյունք Տվյալ տիպի էական նորույթը որոշող բնական(բնական-իրավական, մարդասիրական)բաղադրատարընայն է, որ այստեղ առաջին անգամ ձնով պետականորեն ամրապնդվում, պաշտոնեական-իշխանական են ու իրաբնական որոշակի մարդու պոզիտիվացվում հաստատվում վունքները ն ազատությունները,դրանցտրվում է իրավաբանական(պետական-հարկադիր)ուժ, ու ճանաչվում է դրանց գերապատվությունը գործող միասնական պոզիտիվ իրավունքի այլ աղբյուրների նկատտիպի շրջանակներումմարդու սահմաճադրականորեն մամբ: Նման ամրագրված բնական իրավունքներնու ազատություններըպարտադիր են պետության համար: Դրանք որոշում են ն ամբողջ պոզիտիվ իրավունքի, ն պետությանիրավականբնույթը: Դրա հետ միասին, պետությանն իրավունքիտվյալ տիպի շրջանակճերում բնական իրավունքինշանակությունըսահմանափակված է գործող պոզիտիվ իրավունքի միասնականհամակարգի այլ (բացի հաստատված մարդու բնական իրավունքներիցն ազատություններից)աղբյուրների առկայությամբ,որոնք ամրագրումեն մարդու` որպես մասնա74

՛

վոր սուբյեկտի, իրավունքների տարբերությունը քաղաքացու որպես սուբյեկտի, պետության անդամի, առանձնահանրային-քաղաքական հատուկ հանրային-իշլխանականիրավունքներիե պարտակաճությունճերի կրողի, հատուկ իրավունքներից: իրավունքներիայսպիսի տարՄարդու իրավունքներին քադաքացու է, մարդը որպես մարդ սոսկ մասնավոր անձ որ նշանակում բերակումը է: Մարղը միայն բնական իրավունքներիսուբյեկտ է, ոչ թե քաղաքացու սուբյեկտ: Իսկ քաղաքացին՝որպես հանրային-քաղաքաիրավունքների անձ, մարդու բնական իրավունքների սուբյեկտ է ն թե տվյալ թե՛ կան հատուկ հանրային-քաղաքական իրավունքների անդամի պետության սուբյեկտ: (օտաՄարդ քաղաքացու իրավունքները մարդ ոչ քաղաքացու պետաանձի) համադրությամբ րերկրացու, քաղաքացիությունչունեցող կան-իրավականարտոնություններ են: Նման արառնություններըպայմանավորված են յուրաքանչյուր պնտության (ն դրանում գործող իրավունքի համակարգի)բնույթով ն հենց ազատ մարդկանց`որպես կոնկրետ հանրագումարի, կյանքի որոշակի եղանակի ու ձնի անհատական բնույթով, որոնց պատկանելությունը որոշակի քաղաքական իրավական հանրույթին որոպատմականորեն ն շում որակավորումէ նրանց՝ ռրպես հատուկ հանրային իրավունքների ու պարտականություններիսուբյեկտների: Բոլոր պետությունների (ն դրանց իրավականհամակարգերի)նման անհատականություննընկած է ներքին ու արտաքինհարաբերություններումպետության ինքնիշխանության հիմքում: Իրավունքի ն պետության ժամանակակից բնական-պոզիտիվտիսյն ամբողջությամբ որոշակի փոխզիջում է բնական ու պոզիտիվ իրավունքի, յուսնատուրալիզմի ն լեգիզմի միջն՝ գործնականու տեսական բնույթի համապատասխանարժանիքներովն թերություններով:Նման տիպի հակասականությունը(այստեղից էլ՝ մարդու իրավունքներին քաղաքացու իրավունքների տարբերությունը) պայմանավորված է նրանով, որ հետնողական(պաշտոնական իշխանությամբ ն պաշտոնական իրավունքովչսահմանափակված)բնական իրավունքը ենթադրում է ճակ բնական պետություն(ստոիկների միասնականաշխարհաքաղաքական պետությանտիպը, որի քաղաքացիներըբոլոր մարղիկ են, յուրաքանչյուր մարդ): Յուսնատուրալիզմն իր էությամբ ժխտում է ինչպես յուրաքանչյուր մարդու իրավասուբյեկտությունիցտարբերվող քաղաքացու հատուկ իրավասուբյեկտությունը,այնպես էլ ամբողջությամբ մարդու՝ որպես միայն մասնավոր իրավունքի, որպես հանրային-քաղաքական -

-

:

հանրույթի (պետության)անդամի իրավունքներիցզուրկ մասնավոր անձի, քաղաքականորենսահմանափակված բնական իրավունքների (ն ընդհանրապեսբ̀նական իրավունքի) մեկնաբանությունը: Այնպես որ, յուսնատուրալիզմի ն լեգիզմի սկզբունքային հակադրությունը պահպանվում է ճան այսօրվա դրությամբ դրանց գործնականհնարավոր փոխզիջումայինհամագործակցությանայն ձներում, որոնք բնութագրական են իրավունքի ն պետության ժամանակակիցտիպի համար: Իրավունքի ն պետության մշված տիպերը`էթնիկական, դասային, անհատական-քադաքականու բնական-պոզիտիվ, եին աշխարհից մինչն մեր ժամանակներըմարդկայինազատությանաճի ն գարգացման ձներ ու աստիճաններեն: իրար փոլխարինեղ պատմականորեն Ազատությանառաջընթացիշարունակություննապագայումկծնի ազատության նորմատիվ-իրավական ու ինստիտուցիոնալ-իշխանական կազմակերպմաննոր ձներ, իրավունքին պետության նոր տիպեր:

Գլուխ

3.

Պետությանձնը

Դետության ձճնըպետականիշխանության կազմավորման,կազմակերպման ն իրականացման եղանակն է: Պետության ձնը՝ որպես պետական իշխաճության կազմակերպման,բաշխման ն գործողության իրավական կարգի համալիր բնութագիր,իր մեջ ներառում է երեք փոխկապակցված հարադրություն` կառավարմանձնը, պետական կառուցվածքի ձնն ու պետական (քաղաքական) վարչակարգիձնը: Լ.

Կառավարմանձնը

Կառավարմանձեր գերագույն պետական իշխանության կազմակերպմանն նավորմանեղանակն է: Կառավարմանձնը շոշափում է հետնյալ հարցերը.ի՞նչ կառուցվածք ունի պետությունումգերագույն(ինքնիշխան) իշխանությունը,ի՞նչ մարմիններն պաշտոնատար անձինք են օժտված այդ իշխանությամբ,ի՞նչ ձնով է դա ձնավորվումն բաշխվում նրանցմիջն: Ըստ կառավարմանձնի՝ պետությունները բաժանվում են երկու հիմն հանրապետությունների: նականխմբի՝ միապետությունների Մհապետությունը(հունարեն` դոօոճոշհւտ մեկի իշխանություն բառից) կառավարմանձն է, որի դեպքումգերագույն իշխանությունըժառանգությանսկզբունքովպատկանումէ մեկ անձի: -

՛

են՝ բացարձակ Միապետությաներկու հիմնականտարատեսակներն ն միապետութունը ներկայացուցչականմիապետությունը: Բացարճակ միապետությունում(թագավորի, ցարի, կայսեր) զերագույն իշխանությունը սահմանափակվածչէ որնէ ներկայացուցչական (օրինախորհրդատուկամ օրենսդրական)մարմնով: Օրինակ` բացարձակ միապետներէին ֆրանսիական թագավորները(մինչն 1789 թվականի ֆրանսիական հեղավոխությունը), ռուսական կայսրերը (մինչն դարիսկզբին Պետական Դումայի ստեղծումը)ն այլն: Ներկայացուցչական միապետությունումմիապետի իշխանությունը սահմանափակված է որոշակի օրինախորհրդատուկամ օրենսդրական լիազորություններունեցող ներկայացուցչականմարմնի կողմից: Ներկայացուցչական միապետությաներկու հիմնական պատմական ձներն են` դասային-ներկայացուցչականմիապետությունը ն սահմանադրականմիապետությունը: Դասային-ներկայացուցչականմիապետությանդեպքում միապետի իշխանությունը սահմանափակված է դասային-ներկայացուցչական մարմնի, այսինքն` տարբեր ղասերի՝ հոգնորականության,ագնվականության ն ծնունդ առնող երրորդ դասի՝ վերնախավի (վաճառականների, արհեստավորների ն այլնի) օրինախորհրդատու լիազորություններով: Նման դասային-ներկայացուցչական ժողովները, որոնց գումարումը ն լիազորություններիծավալը կախված էր միապետի կամքից, բնութազրական են ֆեոդալական մասնատվածությունիցբացարձակ միապետություններինանցման ղարաշրջանին: Սահմանադրական միապետությունը որպես կառավարման ձն, պատմականորենփոխարիճելու է գալիս բացարձակմիապետությանը: Սահմանադրականմիապետությանդեպքում միապետի իշխանությունը Սահմանադրության (կամ սահմանադրականնշանակություն ունեցող որոշակի իրավական ակտերի) հիման վրա սահմանափակվումէ խորհրդարանի՝որպես ժողովրդավարականներկայացուցչականմարմնի, օրենսդրական իշխանությամբ: Ընդ որում, խորհրդարանիստորին պալատի (պատգամավորների պալատի) անդամներն ընտրվում են բնակչությանկողմից, իսկ վերին պալատը, որպեսկանոն, ձեավորվումէ ժառանգությանկարգով, միապետինշանակմամբն այլն: Չզարզացածսահմանադրականմիապետությանփուլում, որին անվանում են դուայլիսաականմիապետություն,ամբողջ գործադիրիշխանությունը, ներառյալ` կառավարություն ձնավորելու, նախարարներ ն այլ պաշտոնատար անձինք նշանակելու իրավունքը, պատկանումէ միապետին:Նա օժտված է նան բացարձակվետոյի ն իր հայեցողութ77

յամբ խորհրդարաննարձակելու իրավունքներով:Դուալիստականմիապետությունում խորհրդարանի լիազորություններըսահմանափակված են օրենսդրության ն բյուջեի հաստատման հարցերով: Կառավարման այսպիսի ձնր 214 ղարի վերջից 22 դարի սկզբին, տեղ է գտել մի շարք երկրներում(Գերմանիա, Ավստրիա,Իտալիա նայլն): Ժամանակակիցզարզացած սահմանաղրականմիապետությունն րում (Ընզլիայում, Բելզիայում, Իսպանիայում,Նիդեռլանդներում,Նորվեգիայում, Շվեդիայում, Ճապոնիայում ն այլն) պետության զլուխ համարվող միապետիլիազորություններըշատ կողմերովունեն անվանական (ձնական) բնույթ: Կառավարությունը (խորհրդարանումմեծամասնություն ստացած կուսակցություններիկերկայացուցիչներից)ձնավորվում է խորհրդարանիկողմից ն պատասխանատու է նրա առջն: Օրենսդրական իշխանությունը պատկանում է խորհրղարանին,գործաղիր իշխանությունը`կառավարությանը,որը բացի այդ (խորհրդարանի կողմից) պաավիրակվածօրենսդրության ուժով ընդունում է նորմատիվիրավական ակտեր ն օրենողրական նախաձեռնության իրավունքի շրջանակներում ակտիվորեն մասնակցում է օրենսդրականգործու-

նեությանը:

Հանրապետությունը (լատիներեն՝ոօտ քսԵլՇճ հանրային, համաժո-

ղովրդական զործ) կառավարմանձն է՝ հիմնված որոշակի ժամկետով, պետական իշխանության բարձրագույն մարմիններիընտրովիության սկզբունքի վրա: Հայտնի է Ցիցերոնի թնավոր արաահայտությունը՝ «ՔՀտքսԵ 8 ՇՏէ ՈՏ քօքսի» («Հանրապետությունը՝ ժողովրդիգործն է»):

Ժամանակակիցհանրապետությաներկու հիմնական ձներն են՝ խորհրդարանական հանրապետությունըն նախագահական հանրապետությունը: Դրանք իրավական պետություններումիշխանություններ բաժանման սկզբունքիիրականացմանզանազան տարբերակներեն: Խորհրդարանական հանրապետությունըկառավարմանձն է, որի դեպքում խորհրդարանը (որպես բարձրագույններկայացուցչական ն օրենսդիր իշխանություն)ձնավորում է բարձրագույն գործադիր իշխաու վերահսկումէ նությունը(կառավարությունը) դրա գործունեությունը: Պետությանղեկավարը(խորհրդարանական հանրապետությունո նախագահը)նույնպես ընտրվում է խորհրդարանիկողմից: Նա ունի խորհրդարանն արձակելուիրավունք,օժտված է կառավարության ձնավորման (մասնակցությունը կառավարությանղեկավարի նշանակման գործընթացում)ն օրենսդրականգործունեության(ստորագրում է օրենքճեր, ընդունում է դեկրետներն այլն) հարցերում լիազորություններով, երկրի զինվածուժերիգերագույնգլխավորհրամանատարն է:

՛

Կառավարությունը ձնավորվում է խորհրդարանական մեծամասնություն ունեցող կուսակցություններիներկայացուցիչներիցն պատասխանատուէ խորհրդարանիառջն: Խորհրդարանականմեծամասնությունը կարող է պաշտոնանկ անել կառավարությանը:Կառավարությունը, իր հերթին, նճախազահի աջակցությամբ, կարող է հասնել նրան, որ արձակվի խորհրղարանը ն կարող է անցկացնել նոր խորհրդարանական ընտրություններ: Ժամանակակից խորհրդարանականպետություններ են` Հունաստանը, Իտալիան, ԳԴՀ-0 ն բազմաթիվայլ պետություններ: Նախազահական հանրապետությունը կառավարման այնպիսիձն է, որի դեպքում ոչ միայն խորհրդարանը(որպես բարձրազույն օրենսդիրն ներկայացուցչական մարմին), այլ նան նախագահը (որպես պետության ղեկավար ն գործադիր իշխանության ղեկավար) ընտրվում է բնակչության կողմից: Ընդ որում, նախազահնընտրվում է կամ անմիջականորեն բնակչության կողմից` համընդհանուր,ուղղակի ընտրություններով(օրինակ` Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում), կա՛մ ինչպես ԱՄՆ-ում` անուղղակի ընտրություններով(ժողովուրդն ընտրում է ընտրիչներին, իսկ նրանք՝ նախագահին): Գոյություն ունի նախագահականհանրապետությանմի քանի տարատեսակ: Այսպես, ԱՄՆ-ում նախազահական հանրապետությունն աչքի է ընկնում իշխանությունների դասական բաժանմամբ` բարձրազույն օրենսդիրիշխանությունը խորհրդարանիձեռքում է (Ներկայացուցիչների պալատից ն Սենատից կազմված Կոնգրեսի), բարձրազույն գործադիր իշխանությունը պատկանում է ճախազահին, բարձրագույն ղատական իշխանությունը՝զերագույն դատարանին:Որպես գռրծաղիր իշխանության ղեկավար (վարչապետի պաշտոնի բացակայության պայմաններում) նախազահըկառավարությանկ̀աբինետի ղեկավարն է, որը նրան առընթեր ունի խորհրդակցականմարմնի կարգավիճակ: Կաբինետը բաղկացած է նախարարներից,որոնց նշանակում է նախագահը՝Սենատի խորհրդով ն համաձայնությամբ:Նախագահը ներքին ն արտաքին քաղաքականության ոլորտում օժտված է ծավալուն լիազորություններով, զինված ուժերի զերազույն գլխավորհրամանատարնէ, ընդունումէ ենթաօրենսդրական ակտեր, օժտված է հաղթահարվող վետոյի իրավունքովն այլն: Նախագահը ն նրա կաբինետիանդամներըհաշվետու չեն Կոնգրեսիառջն: Նախազահը կարող է պաշտոնանկարվել միայն

իմփինչմենթի կարգով:

Նախագահականհանրապետությանֆրանսիականմոդելում առկա հանրապետությանորոշակի բաղադրատարրեր: խորհրդարանական Այստեղ բացի նախագահից կա նան կառավարությունն̀ախարարների խորհուրդ`վարչապետիզլխավորությամբ:Նախագահը, բացի օրենսդրության ն կառավարմանոլորտում ունեցած լայն լիազորություններից, նշանակում է վարչապետին ու նրա առաջարկով` կառավարության մյուս անդամներին, նախազահում է կառավարության նիսսւերում, ընդունում է վարչապետի ն նախարարների հրաժարականները:Նախաերկու պալատների գահն իրավունք ունի (վարչապետին խորհրդարանի հետ խորհրդակցելուց հետո) արձակել խորհրդարանի ճնախազահների ստորին պալատը (Ազզային ժողովը): Իր հերթին, երկու պալատից օժտված է կառակազմված (Սենատ ն Ազգային ժողով) խորերդարանն վարության զործունեության նկատմամբ վերահսկողության իրավունքով: Կառավարությունը պատասխանատուէ Ազգային ժողովի առջն, որը կարող է ձայների մեծամասնությամբ ընդունել կառավարությանը հրաժարականտալուն պարտավորեցնողպարսավանքարտահայտող բանաձն: Նախագահականհանրապետությունէ նան Ռուսաստանի Դաշնութեն

յան գործող Սահմանադրությամբ նախատեսված կառավարման ձնը: Նախագահական հանրապետությանամերիկյան ն ֆրաճսիական մոդելներիցդա տարբերվում է մի շարք առանձնահատկություններով: Ինչպես ֆրանսիականմոդելում, ռռաական մոդելում նույճպես, բացի նախազահից, կա կառավարություն, որը ղեկավարում է կառավարության նախագահը: Մակայն, ըստ Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանաղդրության, կառավարությունը (ԱՍՆ-ի Նախագահին առընթեր նճախարարներիկաբինետի նման) պատասխանատուչէ խորհրդարանիառջն, ն խորհրդարաննօժտված չէ կառավարությաննկատմամբ վերահսկողության իրավունքով(բացի բյուջետային վերահսկողությունից):Պետական Դումայի կողմից կառավարությանն անվստահություն հայտնելը կամ կառավարությանըվստահություն հայտնելու մասին առաջարկը մերժելը չի պարտավորեցնումռուսական կառավարությանըհրաժարական տալ (ինչպես դա առկա է ֆրանսիական մոդելում), քանի որ, համաձայն ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանադրության(117 հոդվածի 3-4-րդ մասեր), ՌուսաստանիԴաշնության նախագահըհամապատասխան դեպքերում թե՛' իրավունք ունի հայտարարել կառավարության ն թե՛ արձակել ՊետականԴուման: պաշտոնանկությունը Այսպիսով,նախազահականհանրապետությանռուսաստանյանմոդելում (գործադիրն օրենսդիր իշխանություններիռուսաստանյանկա80

՛

ռույցում) նշանակալից չափով առկա են ինչպես ամերիկյան մոդելի զործադիրիշխանության առավելությունները,այնպես էլ ֆրանսիական մոդելիօրենսդիրիշխաճությանթերությունները:Դրա հետ միասին, ռուսաստանյանմոդելում բացակայում են ամերիկյան ն ֆրանսիականմոորոշ առավելություններ,որոնք օրենսդիրիշդելներիխորհրդարանների խանությանըտրամադրումեն աճհրաժեշտ զսպումներն հակակշիռներ՝ ընդդեմհզոր գործադիրիշխանության (նախագահին կառավարության լրազորությունների):Գործադիր ն օրենսդիր իշխանությունների փոխհարաբերություններումպատշաճ հաշվեկշոի (ն փոխադարձզսպումների ու հակակշիռների հավասարակշոված համակարգի) բացակայությունը ճախագահականհանրապետության ռուսաստանյան մոդելի առավել ճշանակալիցթերություններիցմեկն է: 2.

Պետական կառուցվածքիձնը

Պետական կառուցվածքիձեր պետականիշխանությանբաշխման ն պետականիշիսանությանհամապատասխանսուրյենաներիմիջն փոխհարաբերություններիկազմակերայմանտարածքային (ն ազգեաւյին-տարածքային) եդանակ է: Պետության ձնի այդ հարադրությունը ներառում է պետության տարածբային կառուցվածքի, որոշակի տարածքում պետական իշխանության կազմակերպմանհարցերը: Ըստ պետականկառուցվածքի ձնի՝ պետությունները են ունիտար (միակազմ) նե դաշնային: Կոնֆեդերացիան(համադաշնությունը) ինքնիշխանպետություններիմիության ձն է: Ունիտար (միակազմ) պետությունը միասնական ինքնիշխան պետություն է, որի ամբողջ տարածքում գործում են մեկ սահմանադրություն, իշխանության (ներկայացուցչական, գործադիր ն դատական) միասնական մարմիններ ն միասնական օրենսղրություն: Ունիտար (միակազմ)պետությունն ունի միասնականզինված ուժեր, միասնական հարկային ն ֆինանսական համակարգ: Ժամանակակից ունիտար (միակազմ)պետություններ են, օրինակ` Պորտուգալիան,Ֆինլանդիան ն Ֆրանսիան: Դաշնային պետությունը միասնական ինքնիշխան միութենական պետությունէ, որի սուբյեկտներն իրենց տարածքայինն ազգային-տարածքային կազմավորումներիսահմաններում ու միասնական դաշնային պետությանինքնիշխանությանշրջանակներումօժտված են ինքնուրույն պետական-իրավական կարգավիճակով,ունեն պետականիշխա-

լինում

6 Վ.Ս.

Ներսեսյանց

նության մարմինների իրենց համակարգերըն իրենց օրենսդրությունները: Գոյություն ուննն նախկին ն ժամանակակից դաշնություններիբազմաթիվտարատեսակներ:Արդի դաշնություններիցնն, օրինակ՝ Ռուսաստանի Ղաշնությունը, ԱՄՆ-ն, Ավստիրան, Ավստրալիան, Կանադան, ԳԴՀ-ն, Շվեյցարիան, Բրազիլիան,Հնդկաստանը: Դաշնության տարբեր տեսակներն իրարից տարբերվումեն իրենց ծագման եղանակներով (դաշնություն ստեղծելու մասին պայմանագրի, արդեն իսկ կազմավորված պետականմիասնության սահմանադրական ձնավորման միջոցով ն այլն), իրենց կառուցվածքի սկզբունքով (տարածքային կամ ազզային-տարածքայինհաականիշներով), իշխանության համադաշնային մարմիններին դաշնային առանձին սուբյեկտների մարմիններիմիջն պետականիշխանական լիազորություններիսահմանազատման բնույթով ն այլն: Տարբեր դաշնությունների ընդհանըություններըհետնյալն են: Միասնական դաշնային պետության ինքնիշխանությունը տարածվում է նրա ամբողջ տարածքի վրա, որը, որպես բաղաղրատարրեր, ներառում է ղաշնության առանձին սուբյեկտների (հանրապետությունների, նահանգների, հողերի, կանտոնների ն այլն) տարածքները: Դաշնության սուբյեկաներն ինքնիշխան պետություններ չեն: Դաշնության առանձին սուբյեկտների սահմանադրությունները,կանոնադրությունները,օրննսդրությունները չպետք է հակասեն համադաշնային սահմանադրությանը ն օրենսդրությանը: Պետության արտաքին քաղաքականությանբնագավառում ն ներքին քաղաքականությանհիմնական հարցերով լիազորությունները պատկանում են պետական իշխանության համադաշնային մարմնին: Համադաշնային խորհրդարանումվերին պալատը (օրինակ՝ Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովի Դաշնային Խորհուրղը, ԱՄՆ-ի Մենատը, ԳԴՀ-ի Բունդեսրաթըն այլն) ձնավորվում է դաշնային սուբյեկաներիներկայացուցիչներիցն արտահայտում նրանց շահերը: Ռուսաստանի Դաշնությունը տարածքային ն ազգային-տարածքային սկզբունքով ձնավորված, սահմանադրականորեն-կազմակերպված դաշնություն է: Մահմանադրության (1, 4-6, 65-79 հոդվածներ) համաձայն՝ Ռոսաստանի Դաշնությունը կազմված է դաշնության 89 իրավահավասար սուբյեկտճերից` հանրապետություններից,երկրամասերից, մարզերից, դաշնային նշանակության քաղաքներից,ինքնավարմարզերից, ինքնավար օկրուզներից: Հանրապետություններն ունեն իրենց ն օրենսդրությունը,իսկ երկրամասերը,մարզեսահմանադրությունները րը, դաշնային նշանակությանքաղաքները, ինքնավար մարզերը, ինքճավար օկրուգները՝իրենց կանոնադրությունըն օրենսդրությունը:

՛

Ռոսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը ն դաշնային օրենքներըգերակայում են Ռուսաստանի Դաշնության ամբողջ տարածքում: Ռուսաստանի Դաշնության դաշնային կառուցվածքը հիմնված է նրա պետականամբողջականության,պետականիշխանությանհամակարզի միասնականության,Ռուսաստանի Դաշնության պետական իշխանության մարմինների ն Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկաների պետական իշխանության մարմինների միջն տնօրինությանառարկաճերի ու լիազորությունների սահմանազատման, Ռուսաստանի Դաշնության ժողովուրդներիիրավահավասարությանն ինքնորոշման վրա: Պետական իշխանության դաշնային մարմինների հետ բոլոր հարաբերություններում Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներնիրավահավասար են: Ռուսաստանի Դաշնությունում քաղաքացիությունըձեռք է բերվում ն դադարում է դաշնային օրենքին համապատասխանու միասնական ու հավասար է անկախ ձեռքբերման հիմքերից: Ռուսաստանի Դաշնության յուրաքանչյուր քաղաքացի ճրա տարածքում օժտված է Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությամբ նախատեսված բոլոր իրավունքներով ու ազատություններով ն ունի Մահմանադրությամբնճախա-տեսված հավասար պարատակամություններ: Սահմանադրությամբ (8 հոդված 1-ին մաս) Ռուսաստանի Դաշճությունում երաշխավորվումէ տնտեսականտարածքիմիասնությունը, ապրանքների, ծառայությունների ն ֆինանսական միջոցների ազատ տեղաշարժը, մրցակցության աջակցությունը, տնտեսականգործունեության ազատությունը: Կոնֆեդերացիան (համադաշնությունը) ոչ թե միասնականինքնիշխան պետությունէ, այլ՝ քաղաքական, տնտեսականկամ պաշտպանական բնույթի որոշակի ընդհանուրշահերի ն նպատակներիբավարարմաճ համար կամովին միավորվածինքնիշխան պետությունների միութէ: կաո րպես Կոնֆեղերացիան (համադաշնությունը), յուն (հանրույթ) նոն, ունի ժամանակավորբնույթ: Օրինակ` համաղաշնային(կոնֆեղերատիվ) բնույթ ուներ Հյուսիսամերիկյան ճահանգների միությունը 0781-1787 թվականներ), որը հետազայում վերակազմավորվեցդաշճության, Շվեյցարական միությունը ն Գերմանական միությունը ՀԱՀ դարում ն այլն: Համատեղ գործերի իրականացման համար համադաշնությունում ձնավորվում են սուբյեկտների ներկայացուցիչներիցկազմված համադաշնության. որոշ ընդհանուր մարմիններ, որոնք իրականացնումեն Տ3

նրանց կողմից համաձայնեցվածորոշումները:Ընդ որում, համադաշնության անդամներըպահպանումեն իրենց ինքնիշխանությունը,պեն տական մարմիններիիրենց համակարգը, իրենց օրենսդրությունը իրենցքաղաքացիությունը: 3.

վարչակարգիձնը Պետական(քաղաքական)

Պետական (քաղաքական)վարչակարգիճեր պետականիշխանութիրավականկարզիբնույթն է, հատկությունըն ռրայան իրականացման ն "կը: Այստեղ հիմնականնայն հարցերնեն, թե ինչպե՞ս,ի՞նչ եղանակով է իշխանությունը: ի՞նչ ձնով իրականացվումպետական ն իՊետության՝ որպես հանրային իշխանության կազմակերպման մեկնաբանության րականացմանձնի ազատական-իրավաբանական համաձայն, ցանկացածպետություն, ի տարբերությունբռնատիրության բռնակալության,բոնապե(դրա նախկին ու ներկա տարատեսակներին` ն իրականացիշխանությունն տության, ամբողջատիրության այլն) իր ճում է որոշակի իրավակարգի շրջանակներում:Առանց դրա չկա պեհամապատասխանբռնատիտություն, այլ առկա է բռնապետություն` ֆարական, բռնակալական,բռնապետական,ռազմաոստիկանական,

կուսակցական-դասակարգ շիստական,ռասայական-նացիստական,

վարչակարգով:Դրանք յին, ամբողջատիրականն այլ հակաիրավական են: բոլորը միայն բռնակալականվարչակարգիտարատեսակներ էլ պնէությամբ միշտ Պետական (քաղաքական)վարչակարգնիր որոտանան- իրավական վարչակարգնէ, պետության գործունեության շակի իրավական կարգը, պետությանիշխանության իրականացման հնարքները,եղաայս կամ այն իրավականձները, ընթացակարգերը, նակներըն մեթոդներնէ: Պետական (քաղաքական) վարչակարգի տարբեր ձները, իրենց էությամբ լինելով իրավական,միաժամանակիրարից տաբերվումեն իմակարդակովն աստիճանով,հարենցիրավականզարգացվածության մապատասխանիրավականկարզի(պետական, քաղաքական,հանրաիրավականհնարքներիու ընթացային) իշխանությանիրականացման կարգերիբնույթով ն որակով: Նման իրավական չափանիշներինհամապատասխանպ̀ետական (քաղաքական)վարչակարգերըբաժանվումեն երկու խմբի ազատականների ն ավտորիտարների:Այդ վարչակարզերնիրավական տարածքում պետության կեցության ն գործունեությանպետականիշխանության իրականացմանեղանակներիու հնարքների երկու հակադիր

-`

(երկու

տիպաբանացվածծայրահեղություններ)են: Պետական բնեռներ վարչակարգիիրավական հատկություններին որակներիզարգացած ու չզարգացած լինելու այս երկու ծայրահեղ բնեռներիմիջն, իհարկե, կան պետական իշխանության իրականացմանբազմաթիվտարբեր (իրենց իրավականզարգացվածությանտեսանկյունից)միջանկյալ աստիճաններ, ձներ, եղանակներ,սակայն ելակետայիննշանակություն ունեն որոնք արհենց իրավականտարածքի «սահմանային իրավիճակները», տահայտում են պետական-իրավականվարչակարգերիհակաղիր տի-

պերը:

'

Ազատական պետական-իրավականվարչակարգը ժամանակակից իրավական պետության ու քաղաքացիականհասարակության պայմաններում պետականիշխանությանիրականացմանձնն է, եղանակը ն կարգը: Նման վարչակարգը ենթադրում է մարդու հիմնական, ի ծնե ն անօտարելի իրավունքներիու ազատությունների ն քաղաքացու իրավունքների լայն շրջանակի, իրավական օրենքի տիրապետության,իշխանությունների բաժանման (օրենսղիրի, գործադիրի ն դատականի) պաշտոնականճանաչում ու գործնականիրականացում, սահմանադգաղափարականու քաղաքական րականության, պառլամենտարիզմի, բազմաձնության, բազմակուսակցությանհաստատում, ժողովրդի ինքնիշխան իշխանության իրականացումհանրաքվեին ազատ ընտրությունների իրավականձներով, քաղաքացիականհասարակության ինստիտուտների, պետական իշխանության գործունեության նկատմամբ հասարակական հսկողության ձների ու մեխանիզմներիինքնուրույն ն արդյունավետգործունեություն: Ազատական պետական-իրավականվարչակարգը քաղաքական հասարակության ու իրավականպետության տեսանկյունից` իր մեջ նեն, առաջին հերթին, ժողովրդիինքնիշրառում է ժողովրդավարության հասկացողութխանության՝դրա իրավական(ն պետական-իրավական) յամբ ու կիրառմամբ,ամբողջ արժեքավորը:Ուստի, նկատի ունենալով հենց ըհռավականժողովրդավարությունը(ժողովրդավարություննիրավական ձնով), ազատականվարչակարգըկարելի է բնութագրելորպես վարչակարգ: ազատական-ժողովրդավարական վարչակարգը ներհատուկ է Ավտորիտար պետական-իրավական ժամանակակիցզարգատիպերին (բացի մնացած բոլոր պետության ցած իրավականպետությունից): Ավտորիտարվարչակարգը, այս կամ այն տեսքով, ձնավորվում է այնտեղ, որտեղչկան բավարարչափով զարգացածքաղաքացիական հասարակությունն իրավականպետություն`դրանց ներհատուկ` ձնե85

ու մեխանիզմներով, րով, սկզբունքներով,նորմերով, ընթացակարգերով

իրավունքին իրավականօրինականությանտիրապետման,մարդու ու իրավունքներիպաշտպանությանն իրականացմաներաշքաղաքացու խիքներ, պետականիշխանության կամայականությանկանխման ու սանձահարման, պետական մարմինների ն պաշտոնատար անձանց նկատմամբմշտական ու արդյունավետվերահսկողութգործունեության

յուն:

Քաղաքացիականհասարակությանն ժամանակակից իրավական պետությանձնավորմանգործընթացինախնական փուլերի պետական (քաղաքական) վարչակարգերիհամար բնութագրականէ ավտորիտազուգորդումը: ըիզմին ազատակաճությանբաղադրատարրերի հիմունքների Ավտորիտար ն ազատական-ժողովրդավարական նման զուզորդումը ներհատուկ է նան ժամաճակակից Ռուսաստանի պետական-իրավականվարչակարգին:Մեր իրավիճակումդեպի ազատական-ժողովրդավարական պետական-իրավական վարչակարգին անցնելուուղին շատ կողմերով որոշվում է տնտեսակած բարեվոխումների իրական հաջողություններով, ձնավորվող քադաքական հասարակության ակտիվ, նպատակամղվածդիրքորոշմամբ:

Գլուխ 4. Պետությանգործառույթներըն մեխանիզմը 1.

Պետությանգործառույթները

Պետությանգործառույթները նրա էությունն արտահայտող պետութան գործունեությանհիմնականձներճ են: Պետության էությունը, որը դրսնորվում է նրա գործառույթներում (նրա զործառութայինգործունեությանմեջ) այն է, որ պետությունն ազատ մարդկանց հանրային իշխանության իրավական, ինքնիշխան կազմակերպությունէ: Այս իմաստով կարելի է ասել, որ իրավաչափէ միայն պետության գործառութային գործունեությունը,այսինքն` պետության այնպիսի գործունեությունը,որը ծնունդ է առնում նրա բնույթից ն համապատասխամումէ նրա էությանը: Պետության, նրա առանձին մարմինների ն պաշտոնատարանձանց, պետության էությամբ պայմանավորված գործառույթներիշրջանակից դուրս եկող գործողությունները, այսինքն` պետականիշխանության բոլոր ոչ գործառութային են կրում ոչ իրավաչափու ոչ պետականբնույթ: գործողություններն Պետության ամբողջ գործառութային,գործունեության նրա բոլոր գործառույթներիառանձնահատկությունը,էությունը ն իմաստն ազատ

որոշակի (սոցիալ--պատմականորեն պայմանավորմարդկանց կյանքի

ված) պետական-իրավականկարգի կազմակերպման,իրականացման ն պանպանության մեջ է: Պետության առանձին գործառույթները համապատասխանպետական-իրավական կարգի ստեղծմանը, պահպանմանըն գործնական իբրականացմաննուղղված պետության ամբողջական ն իր էությամբ միասնական զործունեության միայն հարաբերականորեն ինքնուրույն են: հարադըրություններն Պետության այսպիսի առանձին ձիմնական գործառույթներիցեն` իրավասահման գործառույթը, իրավաիրացման զործառույթը, իրավապաշտպան գործառույթը, արտաքին պետական գործառույթը: Նշված գործառույթներիցառաջին երեքը ճերքին գործառույթներ են ն կապված են պետության ներքին ինքնիշխանության իրականացմաճ հետ: Չորրորդ գործառույթը պետության արտաքին գործառույթն է ն բնութագրումէ պետությանարտաքինինքնիշխանությանիրականացումը: Պետության արտաքին ն ներքին գործառույթները սերտորեն փոխկապակցված են ն ամրապնդում ու լրացնում են մեկը մյուսին: հրավասահման գործառույթը գործող իրավունքի բոլոր աղբյուրների ն նորմերի սահմանմանն ուղղված` պետության գործունեությունն է (օ-. ն րենքների այլ նորմատիվ-իրավականակտերի ընդունում, նախադեպերի սահմանում, սովորույթների թույլատրում, մարդու բնական իրավունքների ն ազատությունների գերապատիվ պոզիտիվ-իրավական նշանակության պաշտոնականճանաչում ու ամրագրումն այլն): Պետությունն անհնար է առանց իրավունքի, ինչպես իրավունքը`առանց պետության: Ուստի, իր ներքին իմաստով, հրավասահման գռրծառույթը միաժամանակնան պետությունասահման գործառույթ է: Պետության սահմամնադրումը, ստեղծումը ճախ՝ ճշանակում է դրա իրավական ձնակերպում, այսինքն` պետականորենկազմակերպվածկյանքի պայմաններումմարդկանցն իշխանության իրավականդրության սահ-

մանում:

հրավաիրացնողգործառույթըսլետության զործունեություննէ սահմանված իրավունքը կենսագործելու ուղղությամբ: Այս զործառույթի էությունն այն է, որ պետությանմեջ սահմանված իրավունքըմշտապես ն անշեղորեն գործի, որ իրավունքը լինի իսկական գործողիրավունք: Պետության (նրա բոլոր մարմինների ն պաշտոնատար անձանց) ամբողջ գործունեությունըկրում է իրավաիրացնողգործողությունների ն բնույթ: Արդեն իսկ իրավասահմանգործունեությունը (օրենսդրությունը այլն) սահմանվածկարգովորոշակի նորմատիվ-իրավական ակտեր ըն87

դունելու նամապատասխանպետականմարմիններին պաշտոնատար անձանց իրավազորությանիրացմանձն է: Իրավունքիիրացմանձնով է ընթանումնան պետությանգործադիրկարգաղրիչն իրավապաշտպան գործունեությունը: Իրավապաշտպանգործառույթը մարդու ու քաղաքացու իրավունքների ն ազատությունների պաշտպանությանը,հասարակականու քաղաքականկյանքի բոլոր ոլորտներումօրինականությանն իրավակարգի հաստատմանն ուղղված պետությանգործունեություննէ: հրավապաշտպանգործունեությանկարնոր հարադրությունըպայն հանցագործություններիդեմ, համաքարն է իրավախախտումների պատասխանկաճխարգելիչմիջոցառումներիիրականացումնէ: Իրավապաշտպանգործառույթիիրականացումըպետությանզլխավոր պարտավորություններիցմեկն է: ՌուսաստաճիԴաշնության Մահմանադրությանհամաձայն (2 հոդված)՝ «մարդու իրավունքներին ագատությունների ճանաչումը, պահպանումը`ն պաշտպաճություն, պետության պարտականություննէ»: Պետության արտաքին գործառույթը պետության` որպես միջազգային հարաբերություններիինքնիշխանսուբյեկտի, գործունեություննէ: Տվյալ գործառույթն իր մեջ ներառումէ պետության բազմազանգործունեությունը երկրի պաշտպանունակությանապահովման, բնակչությանն արտաքին վտանգից պաշտպանելու, այլ պետությունների հետ համագործակցության(քաղաքական,տնտեսական, գիտատեխնիկական, մշակութային ն այլն) կազմակերպմանու իրականացման,երկրի սահմաններից դուրս իր քաղաքացիներիիրավունքների ն շահերի պաշտպանության, պետությունների միջազգային հանրության ամրապնդմանու զարգացման, պատերազմներիհաղթահարման ն ժողովուրդներիմիջն խաղաղության ամրապճդմանուղղությամբ: Ակնառու նորույթով ճՃվետականգործառույթների իրականացման բովանդակությանն իրավականձների ու ընթացակարգերի զարգացած լինելու առումով) աչքի է ընկնում ժամանակակիցհրավական պետութան գործառութայինգործունեությունը:Իրավականպետությանմեջ իշխանություններիբաժանման սկզբունքըհիմք է տալիս որպես պետության հիմնականճերքին գործառույթներմեկնաբանելօռենսդիր,գործադիր ն դատականգործառույթները: Գրականությանմեջ ընդունվածէ սոցրալականպետությանգործառույթներիշարքում առանձնացնելնան սռցի գործառույթը,որն ալական ասելով` նկատի է առնվում պետությանգործունեությունը`մարդկանց սոցիալական պաշտպանությանն հասարակությանբոլոր անդամների

կյանքի

պայմաններ ապահովելու ուղղութարժանապատիվ համար կան ճան Ռուսաստանի Դաշնութհիմքեր յամբ: Դրա համար որոշակի որտեղ ասված է. «Ռուսաս(7 հոդված), յան Սահմանադրությանմեջ պետությունէ, որի քաղաքականութտանի Դաշնությունը սոցիալական կյանքը ն ազատ զարգայունն ուղղված է մարդու արժանապատիվ ստեղծմանը»: ցումնապահովողպայմանների 2.

Պետությանմեխաճիզմը

ն մարմինների,հիմնարկների Պետությանմեխանիզմը(ապարատը) պաշտոնատարանձանց համակարգէ, որոնք սահմանված խրավական ն իկարգովօժտված են պետականիշխանությանլիազորություններով են պետությանգործառույթները: րականացնում է Պետության մեխանիզմ(սպարատ)ասելով`ընդումված հասկանալ կառուցվածքը, պետութպետականիշխանությանկազմակերպական ինստիտուն իրականացման յան զոյության պետականիշխանության ցիոնալ ձնը: ն Պետությունն իր մարդկայինհարադրությամբողջամիտհասկացոքաղաքացինեպ ետության ղությամբկազմված է ազատ անհատներից` բոլոր (ապարատը), մեխանիզմը րից: Այդ իմաստով,ամբողջ պետական դատագործադիր, ն ( օրենսդիր, պետականմարմինները հիմնարկները (կազմակերպինստիտուցիոնալացված կան ն այլն) քաղաքացիների որոշակիիեն, որոնք ված) խմբեր (միավորումներ,հանրազումարներ) են այս կամ այն պետական-իշխաճակա բավականկարգով օժտված են դրանք: ն իրականացնում լիազորություններով Պետական մարմինը,հիմնարկը, պաշտոնը(պաշտոնատարանձը) իրաիշխանականառումով պետական-իշխանական ինստիտուցիոնալ պեօժտված որոշակի ծավալով (իրավասությամբ) վազորությունների տական իշխանությանմեխանիզմի(ապարատի) կառուցվածքային

մաս է:

կազմող բոլոր պետական Պետության մեխանիզմը(ապարատը) ու ն այլն կազմավորվում պաշտոնները հիմնարկները, մարմինները, գործում են սահմանված իրավականկարգով: Դրանց պետական-իշայդ իրավազորությունների իրացխանականիրավազորությունները, սահմանվումու կարգավորվում ման կարգը, ձները ն ընթացակարգերը ակտերով: են օրենքներովն այլ նորմատիվ-իրավական է ստորադաս մարկառուցվում համակարգը Պետական մարմինների

աստիճանական սկզբունքով: ենթակայության մինների՝վերադասներին

պայմանավորվածէ պետությանինքնիշխանիշխանությունըտարբեր պետական մարմինների համաստորադաս իրավազորությունների տեսքով արտահայտելուանհրաժեշտությամբ,ռրոնք զլխավորվում են ինքնիշխան պետական իրավազորություններովօժտված բարձրագույն մարմիններիկողմից: Պետական մարմինների,հիմնարկներին պաշտոնատարանձանց աստիճանականացված համակարգում յուրաքանչյուր մարմին (հիմճարկ, պաշտոնատարանձ) օժտված է ավյալ համակարգումիր տեղին համապատասխանն մյուս մարմիններիիրավասությանհետ համաձայնեցված սեփականիրավասությամբ: Պետական մարմնի (հիմնարկի, պաշտոնատարանձի) իրավասութժունը նրա պետական-իշխանականիրավազորությունների հանրագումարն է, այսինքն`ճրա իրավունքներըն պարտականճությունները, ընդ որում, պետականմարմնի (հիմնարկի, պաշառնատարանձի) իրավունքճերը միաժամանակտվյալ իրավունքներինհամապատասխանզործետւ, համապատասխան պետական-իշխանական գործողություններկատարելու նրա պարտականություննէ: Մահմանված կարգովպետական մարմնի (հիմնարկի, պաշտոնատար անձի) վրա դրված պարտականությունները, իրենց հերթին, նշանակում են նան պետական-իշխանական բնույթի համապատասխանգործողություններ կատարելու (սաիմանված կարգով)նրա իրավունքը: Պետական մարմինների համակարգը, դրանց իրավասությունը ն այլն էականորենկախված են պետության տիպից ն ձնից: Ժամանակակիցիրավական պետության մեխանիզմը(սպարատը) կառուցվում ն գործում է պետական իշխանության երեք ինքնուրույն թների`օրենսդիր,գործադիր ն դատական իշխանություններիբաժանման սկզբունքով: Ընդ որում, օրենսդիրիշխանությունն իրականացնում է ճերկայացուցչականմարմինը՝խորհրդարանը(միապալատկամ երկպալատ): Գործադիրիշխանություննիրականացնում են պետությանղեկավարը` (նախազահը,սահմանադրականմիապետըն այլն), կառավարութն այլ կենտրոնական յունը, տարբեր նախարարությունները հիմնարկները (կոմիտեները,հանձնաժողովները,գերատեսչությունները, տեսչությունները, ծառայությունները,բյուրոները ն այլն), գործադիրիշխանության տեղականպետականմարմինները: Դատական իշխանության մարմիններիհամակարգումընդգըկվում են ընդհանուր իրավասության, սահմանադրականն արբիտրաժային դատարանները:Արդարադատությունն իրականացնումէ միայն դատաԴա

անկախ են ու ենթարկվումեն միայն սահմանադրանը:Դատավորներն

րությանը ն օրենքին: Իրավական պետությունում օրենսդրությունը,որն անպես կաճոն, նախատեսում է դատավորներիանփոփոխելիություն ձեռնմխելիություն: Ամենուր պետական ապարատին ներհատուկ է հասարակ մարղդկանգից, ժողովրդից ու հասարակությունից օտարվելու, ղեպի բյուրոկրատիզմը ն կորպորատիզմըհակվելու, իր դիրքը չարաշահելու, գործող օրենսդրությունն անտեսելու համապետական գործերն իրենց սեվական ապարատային գործերովն շահերով փոխարինելումիտում: Նշված թերություններըներհատուկ են նան Ռուսաստանում ձնավորվող հետխորհրդային պետականապարատին: Պետական ապարատի ավանդական ն նոր արատներիդեմ պայքարի հիմնական ձները ն ուղղություններն են` ոյշնտականմեխանիզմիբոլոր օղակների կազմակերպմանու գործունեության մեջ իրավական հիմունքների, ձենրի ն ընթացակարգերիզարգացումը, պետական ապարատի համար որակյալ կադրերի պատրաստման ու վերապատրաստման գործընթացի կատարելագործումը,պետական ծառայողների մասճազիտական ու բարոյական որակների ն իրավական մշակույթի նկաամամբ պահանջների մակարդակիբարձրացումը, իրենց կատարածիրավախախաումներիհամար պետականապարատի աշխատողներիիրավաբանական պապասխանատվությանմիջոցները ուժեղացումը, իրենց ու խհրավունքների օրինականշաների համար մդվող պայքարումքաղաքացիների ն նրանց հասարակական միավորումներիիրավական ակտիվության բարձրացումը, բոլոր պետական մարմինների, հիմնարկներիու պաշառնատար անձանց գործունեության ճկատմամբ հասարակական ն պետական վերահսկողությանձների ու մեթոդներիմշտական կատարելագործումը:

Գլուխ -

5.

Իրավագիտակցությունըն իրավականմշակույթը 1.

Իրավագիտակցությունը

Իրավագիտակցությունն իրավունքի` որպես սոցիալականիրականության առանձնահատուկերնույթի, գիտակցման ճն է: Իրավագիտակցությանմեջ սերտորեն համատեղվում ն փոխներգործվում են երեք բաղադրատարը՝ճանաչողական,գնահատողն կարզավորող: Դրան համապատասխանկարելի է առանձնացնելիրավագի91

տակցությաներեք հիմնականգործառույթ`ճանաչողական,գնահատող

ն

կարգավորող:

ճանաչողականգործառույթնայն բանի զիԻրավազիտակցության է առանձին տակցությանմեջ է, թե ի՞նչ է իրավունքըն իրականացվու՞մ ու ամբողջությամբ իրավունքի հայտնաբերիրավական երնույթների ման, արսւահայտմանն իմաստավորմանտարբեր ձներով(զգայական, կերպարային,տրամաբանական-հասկացական): զնահատող գործառույթնիրավունքիմասին Իրավազիտակցության որոշակի արժեքային պատկերացումներին գաղափարներիձնավորման մեջ է, որոնցից ելնելով` իրավազիտակցության սուբյեկտը գնահատում է (դրական կամ բացասական)գործող իրավունքըն իրականիրավական իրողությունը: կարգավորիչգործառույթըսուբյեկտի կողմից Իրավագիտակցության կոնկրետ գործողություններում(իրավաչափ կամ ոչ իրավաչափ բնույթի) գործող իրավունքի պահանջների վերաբերյալ իր վարքագծային դիրքորոշման(վարքագծիմոդելի) գիտակցման,որոշմանն իրականացման մեջ է:

Իրավագիտակցությանառանձնահատկությունը,գիտակցությանայլ ձների (բարոյական, կրոնական ն այլն) հետ դրա հարաբերակցության մեջ, պայմանավորված է հենց իրավունքիառանձնահատկությամբ,որն օգտագործումէ համաարտահայտելուհամար իրավագիտակցությունն խորհրդապատասխանզգացմունքներ,կերպարներ,պատկերացումներ, նիշներ ու կատեզորիաներ: Այսպես, արդեն զգայական մակարդակում սուբյեկտի իրավագիտակցության մեջ ձեավորվումեն որոշակի հրավմականզգացմունքներ արդարության,մեղքի, վախի, պատժին այլն: Առավել իմաստավորվածն ընդհանրացվածբնույթ են կրումհ/րավական կերպարներըն պատկերացումները,որոնք արտահայտումեն այս կամ այն իրականկամ երեակայականիրավականիրավիճակների,տեսարանների, հարաբերություններիսուբյեկտիվ տեսունակության,ընկալման ու զիտակցման արդյունքները (իրավական կռնֆլիկտների, հանցագործություններիկատարման ու դրանց համար պատասխանատվության, հանցագործիձերբակալման,դատի ն այլնի մասին կերպարայինպատկերացումները): Այսպես, հավասարության իրավական սկզբունքն իր արտահայտությունն է գտել տալիոնի կանոնով`ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման, մահն ընդդեմմահի, պատժին հանցագործությանմիջն հավասարության մասին զգայական-նյութական (մարմնակաճն-ֆիզիկական)

Հատկանշական է, պատկերացումներում:

ժամանակակից մարդմեջ կանց մեծամասնությանիրավագիտակցության տիրումէ դիտավորյալ սպանությանհամար մահապատժի՝որպես պատասխանատվութն յան հավասար չափի (էկվիվալենտի),անհրաժեշտության արդարության մասին պատկերացումը: են Իրականությանիրավականգիտակցմանմեջ ճշանակալի դեր իրավունքիմասին բազմաթիվ խաղում իրավական/սռրհրդանիշները` իմաստայինբովանդակությունն այլ կերպարայինպատկերացումների ընդհանրացվածձնով արտահայտող իրավականկերպարները: Այսհետ միասին արդան պես, արդարության(արդարադատության)դրա րացի իրավունքին պետությանհիանալի խորհրդանիշէ արդարության աստվածուհի Ֆեմիդայի անմահ կերպարը՝բոլո(արդարադատության) ն րի համար հավասար ԱրդարությանԿշեռքով արդարացիիրավական կարզը պաշտպանողՄրով (արդարացիբարձ(պետական-իրավական) արտան պատժիխորհրդանշական արդարացի իշխանության րագույն որ

հայտությամբ): բացի թվարկՏեսականորեն զարգացած իրավագիտակցությունը, ն կերպարազ զայական արտահայտման գիտակցման ված իրավունքի ճան վերացական-տրամաէ ու օգտազործում միջոցներից, յին ձներից են՝ բանականճանաչողությանայնպիսի միջոցներու ձներ, ինչպիսիք հրավական հասկացությունները, կատեգորիաները,գաղափարները, սկզբունքները,կառուցվածքներըն այլն: վերլուծությունըցույց է տալիս, որ ոչ միայն Իրավազիտակցության իրավականհասկացությունները,կավերացական-տրամաբանական

մինչտեսական տեզորիաներըն այլն, այլ նան իրավագիտակցության կերպարները, զգացմունքները, (հրավական ճանաչողականմիջոցները էլ պետության ն այնպես իրավունքի, խորհրդանիշները այլն) ինչպես իրավական կազմա(բոլորի համար պարտադիր իշխանությունների ձներ այլնի) են: կերպման)գիտակցման(գնահատման ն Ուստի, ամբողջությամբկարելի է ասել, որ իրավագիտակցություն բոլոր ձնեիր զարգացմանբոլոր աստիճաններումն իր արտահայտման հասկացությունրով, իրավականզիտակցությունիցմինչն իրավական ները, ոչ միայն հրավունքի ն իրավականերնույթների(դրանց իմաստի, նշանազործառութային-կարգավորիչ հատկությունների,բնութագրերի, նան պետությանպետակամ-իշկության ն այլն), այ, միաժամանակ, խանական երնույթների արտահայտման,գիտակցման,զնահատման ձն ն միջոց է: տարբերդասակարգումներ: Գոյություն ունեն հրռավագցիտակցության

Իրավագիտակցությանկառուցվածքում,առաջին հերթին, պետք է առանձնացնել երկու տարբեր ճանաչողականմակարդակ` էմպիրիկ իրավագիտակցությանմակարղակ ն տեսական(զիտական) իրավագիտակցությանմակարդակ: Էմպիրիկիրավագիտակցություննիրավունքն իմաստավորում է զզայական-կերպարային,իսկ տեսականիրավագիտակցությունը տրամաբանական-հասկացականձնով: Տեսական իրավազիտակցությունըներկայացված է իրավաբանական գիտությանմեջ: Ըստ սուբյեկտների, իրավագիտակցությունը լինում է անհատական, խմբային ն հասարակական: Ընդ որում, ենթադրվում է, որ իրավական գիտակցությունը, ինչպես ն զիտակցությունն ընղհանրապես, ներհատուկ է միայն անհատին, իսկ խմբային ն հասարակակաճ իրավազիտակցությունը՝ համապատասխան խմբերի ու ամբողջ հասարակությունը կազմող առանձին անհատների իրավագիտակցության բովանդակության ն բնույթի ընդհանրացված(առանձին խմբերիկամ ամբողջհաէ: սարակության մակարդակում)արտահկայտությունն Իրավազիտակցության սուբյեկտների (կրողների)իրլչիրավական կրթվածության հատկանիշով՝ իրավագիտակցությունը բաժանվում է երկու այլ տեսակի` աչշօրյա (զանգվածային) ն մասնագիտական(իրավաբանական)իրավազիտակցության: Իր շարժառիթային-կարգավորիչ բնույթով ն կամային ուղղվածությամբ իրավազիտակցությունըլինում է՝ օրենքին հավանություն տվող, օրինապահն օրինախախտ: Օրենքին հավանություն տվող իրավագիտակցությանմեջ օրենքի (գործող իրավունքի) պանաճջները,նպատակներն ու արժնքները սուբյեկտը գիտակցում ն ընդունում է որպես անվերապահորենանհրաժեշտ ու օզաակար (իր ն ուրիշների, հասարակության համար ամբողջությամբ) ն կատարման ենթակա:Մուբյեկտիայսպիսի դիրքորոշումը պայմանավորվածէ, առաջին հերթին, գործող իրավունքի որակական-բովանդակային արժեքներով(դրա արդարությամբ, արժեքով, օզտակարությամբ ն այլն), այլ ոչ թե օրենքիհեղինակությամբ (դրա համապարտադիր ուժով, հարկադիրբնույթով ն այլն): Օրինապահիրավագզիտակցության համար հիմնական շարժառիթի զործոնն օրենքի (գործող իրավունքի)հեղինակություննէ: Նման իրավազիտակցությանսուբյեկտների դիրքորոշումն օրենքի պահպանման առավելությունների (իր, ուրիշների ն ամբողջ հասարակությանհամար) ն դրա խախտման, թերությունների, անշահավեւռության,բացասական հետնանքներիգնահատման վրա հիմնված նպատակահարմարընտրության արդյունք է: Այդ իմաստովօրինապահիրավագիտակցությունը Լէ: պրազմատիկիրավագիտակցություն

Օրինախնխտ իրավագիտակցությունընույնպես արագմատիկ է,

ո-

րը պայմանավորված է իրավունքը չպահպանելու ն

հանցազործություններ կատարելու առավելության ու շահավետության մասին սուբյեկտի պատկերացումներով: Հանցավոր կենսաոճն ուղեկցվում է անձի դեզրադացիայով(հետընթացով) ն իրավազիտակցությանէական ձնախեղմամը,որում սկսում են տիրապետող դիրքեր գրավել, այսպես կոչված, «գողական օրենքի»՝ հանցավոր աշխարհի յուրահատուկ, չգրված օրենսզրքի հակահասարակական«արժեքները» ն հանցավոր պատվիրանները: Իրավազիտակցության բերված դասակարգումներիցերնում է, որ միենույն աճնհատիիրավագիտակցությանմեջ կարող են առկա լինել իրավագզիտակցության տարբեր տեսակներիորոշակի բաղաղրատարրեր (բնութագրեր,հատկանիշներ): Մասնավզիտական իրավագիտակցությունը՝որպես հատուկ իրավաբանական կրթություն ստացած մարղկանց խմբային իրավազիտակցություն, այս կամ այն ձնով իր մեջ ներառում է տեսական (զիտական) իրավագիտակցությանորոշ հիմնական բաղադրատարըեր:Սակայն, իրավագիտակցության այդ տարբերտեսակները,իհարկե, չպետքէ նույնացնել: Մասնազիտական(իրավաբանական)իրավագիտակցությունը, ներմասնազիտականտարբերությունների հաշվառմամբ, կարելի է բաժանել ճերմասնագիաական խմբերի (իրավաբան-գիտնականների իրավագիտակցության ն իրավաբան-պրակտիկների իրավագիտակցության) ն ենթախմբերի(ղատավորների իրավագիաակցության, դատախազության աշխատակիցներիիրավագիտակցության,ոստիկանության աշխատակիցների իրավազիտակցության,փաստաբաններիիրավագիտակցության ն այլն): Մասնագիտական(իրավաբանական) իրավագիտակցության զարզացման մակարդակից, դրան ներհատուկ իրավաբանական`արժեքային մոտեցումներին կողմնորոշումներիբովանդակությունիցն բնույթից, մեծապես կախված է պետական ապարատի գործունեության որակը ն, ամբողջությամբ, պետականգործառույթներիպատշաճիրականացումը: 2.

Իրավականմշակույթը

Իրավական մշակույթը մարդկանց կյանքի իրավական (ն պետական-իրավական) կազմակերպմանմեջ ձերքրբերված զարգացման մակարդակնէ:

Իրավական մշակույթն ընդհանուր մշակույթի կարնոր բաղադրատարրն է: Համամարդկայինիրավական մշակույթի պատմություննիրավունքի ն պետության առաջադիմող զարգացումն է սկզբնական պարզունակ ձներից մինչն իրավունքի, իրավական պետականության,մարդու ու քաու ղաքացու իրավունքների ն ազատություններիհաստատման տիրապետմանժամանակակիցձները: Իրավական մշակույթի կառուցվածքի հիմնական բաղադրատարրերճ են` իրավական (պետակաճ-իրավական) հայացքները, նորմերը, ն վարքազծայինհարաբերութխնստիտուտները(նաստատությունները) ունները: Հասարակության անդամների իրավագիտակցությանմեջ արտահայտված իրավական (ն պետական-իրավական)հայացքների (պատկերացումների,զաղափարների,արժեքների, գիտելիքներին այլնի) բովանդակությունը,բնույթը ն որակն ինչպես հասարակության անդամների մշակութային հասունության, այնպես էլ այդ հայացքները գործող իրավունքի համապատասխանիրական (օբյեկտիվացված)ձների, պետական իշխանությունների ինստիտուտների (հաստատությունների), մարդկանց վարքագծային հարաբերությունների(իրավական վարքագծի, իրավական գործունեությանձների) ն այլնի տեսքով մարմնավորելու, նրանց հոգնոր պատրաստակամությանաստիճանի էական ցուցանիշներն են: Ժամանակակիցիրավական մշակույթին ներհատուկ են այնպիսի որակական բնութագրեր,ինչպիսիք են` մարդու ն քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների որոշիչ նշանակությունըհասարակականն պետական կյանքի կազմակերպմանմեջ, զանգվածային իրավագիտակցության մեջ օրենքի ն իրավակարգի, իրավունքի տիրապետման գաղափարներիու արժեքներինկատմամբհարգանքի զգացմունքիհասն իրավականօրենքիգերակայութտատումը,սահմանադրականության յան սկզբունքի իրականացումը,պոզիտիվիրավունքի բոլոր աղբ յուրների ն պետականիշխանությանբոլոր ճյուղերի համաձայնեցվածու արղյունավետ գործունեությունը,իրենցիրավունքներնիրականացնելու ու իրենց իրավաբանական պարտականությունները պատշաճ կատարելու՝ քաղաքացիներին նրանց հասարակականմիավորումների իրավական ակտիվությունը,պետականմեխանիզմիբոլոր օղակների(իրենց իրավասություններիշրջանակում) ակտիվ օրինաստեղծ,իրավապաշապա ն իրավակիրառող գործունեությունը,պետությանվրա քաղաքացիական

ներգործությանն հասարակության

դրա գործունեության նկատմամբ վերահսկողությանօրինական ձների, միջոցների ու ընթացակարգերի ճյուղավորվածհամակարգը: Իրավականմշակույթինհակընդդեմ(անտիպոդ)է հրավական նիհիիր բազմաթիվ դրսնորումներովու ձներով, իրավունքը թերագնալիզմը՝ հատելուց ն դրա նկատմամբանհարգալիցվերաբերմունքիցմինչն իրավունքի լիակատար անտեսումն ու բացառումը:Իրավական նիհիլիզմը միշտ էլ պետական նիհիլիզմ է, քանի որ իրավունքիբացառումնիր մեջ,

ության, ներառում է ճան պետության՝ որպես հանրային իշխաբացառումը: նության իրավական կազմակերպության, Իրավականնիհիլիզմը լայն տարածումէ զտել շատ երկրներում:Դա խոր արմատներ է ննտել նան ռուսականիրականության պայմաններում: Ընդ որում, էական դեր են կատարել բռնակալ կառավարիչների (ցարերից մինչն բոլշնիկները) անսահմանափակիշխանության ն ժողովրդի իրավազրկությանբազմադարյանավանդույթները: Հետխորհրդային ժամանակներում Ռուսաստանըմուտք է գործել իր նոր ժամանակաշրջան, որի հիմմշակութային-իրավական զարգացման իրանական նպատակներն ու կողմնորոշիչներըմարդու ն քաղաքացու վունքների ու ազատությունների, քադաքացիականհասարակության ն իրավական պետության սկզբունքների, նորմերի ու ինստիտուտների ամրագրված զաղափարներըն արժեքներնեն: սահմանադրականորեն անցումային պայմաններում իրական իրողության Սակայն արղի են մի ամբողջ շարք բացասականգործոններով մեջ դեռես շատ ուժեղ ն խորացվող պահպանվողիրավականնիհիլիզմի ավանդույթները: Այդ գործոններիցեն` իրականացվողսոցիալ-տնտեսականվերափոխումների թերությունները,իրավականբարեփոխումներիանավարտվածությունը, պետական իշխանության ամբողջ ապարատի աշխատանքի աճարդյունավետությունը,օրենսդրությանզանգվածային ն ամենուր կատարվող խախտումները,իրավապաշտպանմեխանիզմի անզործությունը՝ հատկապեսմարդու ն քաղաքացու իրավունքներիու ազատությունների ռլորտում, բուռն աճող հանցազործություններիդեմ պետության պայքարիանընդունակությունըն այլն: Իրավականնիհիլիզմի հաղթահարումնամբողջությամբհնարավորէ գործընթացի միայն երկրում պոստսոցիալիստական վերափոխումների ն հաջողզարգացման ժամանակակիցիրավական մշակույթի զաղաու արժեքների գործնականիրացմանընդհանուրհունում: զիարների

ըստ

"

7ՎՍ.Ներսեսյանց

Գլուխ

6.

Քաղաքացիականհասարակությունըն պետությունը

1.

Քաղաքացիականհասարակությանն պետության ու հարաբերակցությունը տարբերակումն

Հասարակությունըն պետությունըտարբերակելիս՝հասարակություն ասելով նկատի են ունենում մարդկանց` որպես մասնավոր անձանց կյանքի, ոչ քաղաքական ոլորտը, իսկ պետություն ասելով` նրանց, որպես հանրային անձանց (հանրային-քաղաքականհանրույթի ն իշխանության սուբյեկաների՝ քաղաքացիների),կյանքի քաղաքականոլորտը: Այս երկու ոլորսւների դիֆերենցիացիան(տարբերակումը), մասնավոր ու հանրային, ոչ քաղաքական ն քաղաքական երնույթների ու հարաբերությունների բաժանումը ն հարաբերականորենինքնուրույն կեցությունը մարդկանց տնական սոցիալ-պատմականզարգացման,ազատ անհատների կյանքի կազմակերպմանձների ու եղանակներիարդյունք են: Հին աշխարհի ն միջնադարիպայմաններում (իրավունքի ու պետության էթնիկական ն դասային տիպերի դարաշրջանում) հանրային-քաղաքական (պետական) նախահիմքն անվերապահ տիրապետում էր մարդկանց ամբողջ սոցիալականկյանքում, իսկ այն երնույթներն ու հարաբերությունները, որոնց հանրագումարն ընդունված է անվանել անտիկ կամ միջնադարյան «հասարակություն», ունեին քաղաքական բնույթ ն դեռես չէին հասունացել որպես պետությունից անկախ, մասնավոր (ռչ քաղաքական) շահերի, գործերի ն հարաբերություններիինքնու-

րույն ոլորտ առանձնանալու համար: Նոր ժամանակներումմասնավորանձի, մասնավոր շահերի ու ինքճուրույնության շրջանակը զնալով ավելի է ընդլայնվում ն սկսում է աստիճանաբար իր մեջ ներառել սեփականության, արտադրության ու բաշխման հարաբերությունները, ապրանքային-դրամական շրջանառությունը, կրոնի, խղճի, մտքի ազատության ն այլնի նկատմամբվերաբերմունքի հարցերը ն այլն: Դրա հետ միասին մասնավոր գործերի ու շահերի այդ ընդլայնվող շրջանակը գնալով ավելի է ազատագրվում ֆեոդալիզմի ժամանակ ձնավորված քաղաքական իշխանության ուղղակի ազդեցությունից ն ձեավորվում է որպես քաղաքացիականհասա-

րակության հարաբերականորեն ինքնուրույն ոլորտ: Այսպիսի հակաֆեոդալական քաղաքացիական հասարակությանու դրան համապատասխանող պետությանն իրավունքիգաղափարախոսությունն ու ձգտումներնիրենց արտահայտությունըն պաշտպանությունը գտան վաղ բուրժուսկան մտածողներիստեղծագործություննե98:

րում (Ն.Մեքիավելի, Ժ.Բոդեն, Հ.Հրոցիոս, Բ.Սպինոզա, Ջ.Լոկ, Շ.Լ.Մոնտեսքյո, Ժ.Ժ.Ռուսո,Դ.Ռիկարդո, Ա.Սմիթ, Թ.Փեյն, Թ.Ջեֆերսոն, Ի.Կանտ, Գ.Վ.Ֆ.Հեզել ն ուրիշներ): Քաղաքացիականհասարակության ն պետությանտարբերակմանու փոխհարաբերություններիհիմնահարցերի հետնողական տեսական մշակման մեջ մեծ ավանդ ներդրեց Հեգել: Նա ուղղակիորեն նշում է քաղաքացիական հասարակության`որպես սոցիալ-պատմականերնույթի ու հասկացության որակական նորույթը, են քաղաքագիականհասարակությունը, ըստ էության, մեկնաբանում է որպես բուրժուականհասարակություն: «Քաղաքացիականհասարակությունը,- զրում էր Հեզելը,- ի դեպ, ստեղծվել է սոսկ ժամանակակից աշխարհում, որը գաղափարի բոլոր սահմանումներովդրանց իրավունք է տրամադրում:Եթե պետությունը ներկայացնում են որպես սարբեր անձանց միասնություն, որպես միասնություն, որը սոսկ ընդհանրություն է, ապա նկատի է առնվում միայն քաղաքացիական հասարակության բնորոշումը: Պետական իրավունքի մի շարք նորազույն մասնագետներչկարողացան հանգել պետության նկատմամբայլ հայացքի»: Քաղաքացիական հասարակությանն պետության տարբերակմանու փոխհարաբերությանհիմնախնդիրներիհեգելյան հետազոտությունների մի շարք դրույթներ ընկալվեցին մարքսիզմի կողմից ն վերամեկնաբանվեցին մատերիալիստական ու դասակարգային-կոմունիստական դիրքերից: Մարքսիզմիհամաձայն` հենց հասարակությունն է պետության հիմքը, հասարակությունն առաջնային է, իսկ պետությունը, իրավունքը ն այլն` երկրորդական: Ընդ որում, «հասարակություն» ասելով` նկատի են առնվում նյութական, հիմնաշենքային հարաբերությունները,իսկ «պետություն» ասելով` վերնաշենքային (պայմանավորված) բնույթի

երնույթները: Ժամանակակիցքաղաքացիական հասարավություննիրավական, ազգատական-ժողովրդավարական, բազմակարծային բաց հասարակություն է, որի հիմնականսուբյեկտն ազատ անհատն է, որն իր շահերն իրականացնումէ բոլորի համար միասնական օրենքի ն ընդհանուր իրավակարգիշրջանակներում: Մարդը` որպես քաղաքացիականհասարակության անդամ, տարբեր հասարակականհարաբերությունների՝ տնտեսական,հոգնոր, տեղեկատվականն այլնի, լիիրավ ու, ղրա հետ միասին, պատասխանատու(իր պարտականությունները պահպանողն ուրիշների իրավունքներըհարգող) մասնակիցէ:

/թրտ

ԻՏ.Փ

Փաօօօֆոայ սքճոճ.

ԽԼ,

1990.

էջ 228

համակարգն աչքի է ընկհասարակության Արդի քաղաքացիական մեջ են մտնում համակարգի Այդ ճում զարգացած կառուցվածքով: մասերը), (կառուցվածբային հետնյալ ննմնականբաղաղրատարրերը ազատ կազմը` մ արդկային 1) մարդասիրական(հասարակության անհատները). (հասարակությանսոցիալականբաժանումըսոցիա2) սոցիալական լականխմբերի, շերտերի,դասակարգերի). 3) տնտեսական(հասարակությանտնտեսականկարգը` սեփակասպառմանն այլնի ձներն ու փոխանակման, նության, արտադրության,

հարաբերությունները). ն 4) հոզնոր (զիտությունը,կրթությունը,մշակույթը, կրոնը այլն). ու ձները, հասամիջոցներն (տեղեկատվության 5) տեղեկատվական ն այլն). կարծիքը րակական (տեղական ինքնակառավարո 6) տարածքային-կառավարչական մը).

ն խմբակայինմիավորումնե (հասարակական 7) կազմակերպական

րի բազմազանձները): 2.

Հասարակականմիավորումները

Քաղաքացիականհասարակությանկարնորբաղադրատարրը են զաքաղաքական կուսակցութնազանհասարակականմիխավորումները` կազմակերպությունն յունները, արհմիությունները,բարեգործական նայլն: Ռոսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը(30 հոդված) ամէ իրավունքըն երաշխավորում րապնդումէ յուրաքանչյուրիմիավորման ոՈ չ գործունեությանազատությունը: հասարակականմիավորումների քի չեն կարող հարկադրել ընդունվելու որնէ միավորման մեջ կամ

զտնվելուդրանում: Հասարակական միավորումներիձնավորման ու գործունեությա համար էական նշանակություն ունեն Մահմանադրությանդրույթները ն քաղա(13 հոդված) Ռուսաստանի Դաշնությունումզաղափարական օրենքի հանդեպ քական բազմաձնությանու բազմակուսակցության, հասարակական միավորումներիհավասարությանճանաչման մասին: ստեղծումիավորումների Արգելվումէ միայն այնպիսի հասարակական ն կամ նպատակները որոնց զործողություննե գործունեությունը, մը կարգիբռնի ուղղված են ՌուսաստանիԴաշնությանսահմանադրական

փոփոխմանըն ամբողջականությանխախտմանը, պետության ան100

վտանգությանխարխլմանը,զինված կազմավորումներիստեղծմանը, սոցիալական, ռասայական, ազգային ն կրոնական թշնամանքի հրահրմանը: Ներկայումս ակտիվորենգործում են զանազան հասարակական (քաղաքական,մասնազիտական,զիտական,իրավակազմավորումներ սպառողական,կրոպաշտպան,լուսավորչական,բնապահպանական, նական ն այլն): «Հասարակականմիավորումներիմասին» (1995 թվականի ապրիլի 14-ի) Դաշնային օրենքի 5 հոդվածում հասարակական միավորմանհասկացությունըբնորոշվում է հետնյալ կերպ. «Հասարակական միավորումը շահերի ընդհանրությանհիման վրա միավորված, հասարակական միավորման կանոնադրությունումնշված ընդհանուր ճպատակներիիրազործմանհամար քաղաքացիների նախաձեսնութոչ առնտրային կազյամբ ստեղծված կամավոր ինքնակառավարվող, է»: մավորումն Նշված օրենքը (7 հոդված) նախատեսումէ հասարակականմիավոձները՝ հասարակական րումների հետնյալ կազմակերպաիրավական հասարակական հիմշարժում, հ ասարակական կազմակերպություն, ինքնազործուհասարակական նադրամ, հասարակական հիմնարկ, նեության մարմին: անդամակցությանվրա հիմնՀասարակական կազմակերպությունն է համատեղ գործուէ, ստեղծվել որն ված հասարակական միավորումն անդամների ընդհանուր շահերի նեության հիման վրա, միավորման ն պաշտպանության կանոնադրականնպատակներին հասնելու համար: Հասարակականշարժումը մասնակիցներից բաղկացած ն անդամություն չունեցող սոցիալական, քաղաքական կամ այլ հանրօգուտ նպատակներհետապնդող ու հասարակականշարժման մասնակիցների կողմից աջակցություն ստացող, զանզվածային հասարակական

միավորումնէ: Հասարակականհիմնադրամըոչ առնտրային հիմնադրամիտեսակ ու անդամություն չունեցող հասարակական միավորում է, որի նպատակը կամավոր վճարումներիկամ օրենքով չարգելված այլ մուտքերի հին այդ գույքի հանրօգուտ նպատակնեման վրա գույքի կազմավորումը ու է: Հասարակականհիմնադրամի հիմնադիրներն րով օգտագործումն կառավարիչներնիրավունք չունեն նշված գույքն օգտագործելսեփական շահերի համար: Հասարակական հիմնարկն անդամակցությունչունեցող հասարակական միավորումնէ, որը նպատակունի մատուցել տվյալ միավորման

մասնակիցների շահերին ն միավորման կանոնադրությամբսահմանված նպատակներինհամապատասխանողկոնկրետ տեսակի ծառայություններ: Հասարակականինքնագործունեությանմարմիննանդամակցություն չունեցող հասարակական միավորումն է, որի նպատակը մարղկանց մոտ ըստ բնակության,աշխատանքիկամ ուսման վայրի ծագող տարբեր սոցիալականհիմնախնդիրներիհամատեղ լուծումն է՝ ուղղված անձանց անսահմանափակշրջանակի պահանջմունքներիբավարարմանը, որոնց շահերը կապված են հասարակականինքնակառավարման`՝ ըստ ղրա ստեղծման վայրի ու մարմնի, ծրագրերի իրականացման ն կանոնադրականնպատակներինհասնելու հետ: Ըստ իրենց գործունեության տարածքային ոլորտի, հասարակական միավորումներըլինում են` ռամառուսաստանյան,միջտաարածաշրջանացին, տարածաշրջանային ն տեղական: Բոլոր հասարակականմիավորումներիգործունեությունըպետք է լինի հրապարակային ն հիմնվի կամավորության, իրավահավասարության, ինքնակառավարմանու օրինականության սկզբունքների վրա: Հասարակականմիավորումներն օգտվում են իրավունքների լայն ծրջանակից, որոնք ապահովում են հասարակական ն քաղաքական կյանքում դրանց ակտիվ մասնակցությունը:Համաձայն «Հասարակական միավորումների մասին» Դաշնային օրենքի 27 հոդվածի` իրենց կանոնադրականնպատակներնիրականացնելուհամար հասարակական միավորումնիրավունք ունի ազատորեն տարածել տեղեկատվություն իր զործունեությանմասին, մասնակցելպետականիշխանության ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինների որոշումների մշակմանը, անցկացնելժողովներ, հանրահավաքներ, երթեր, ցույցեր ու պիկետներ, հիմնադրելզանգվածային տեղեկատվության միջոցներ ն իրականացճել հրատարակչականգործունեություն, պետական իշխանության ու տեղականինքնակառավարմանմարմիններումն հասարակականմիավորումներումներկայացնել ու պաշտպանելիր իրավունքները,իր անդամներին մասնակիցների,ինչպես ճան այլ անձանց օրինական շահերը, հանդեսգալ հասարակականկյանքի տարբերհարցերինվերաբերող նախաձեռնություններով, առաջարկներ ներկայացնել պետական իշխանությանմարմիններին: Քաղաքական հասարակականմիավորումները(քաղաքականկուսակցությունները,քաղաքական կազմակերպությունները, քաղաքական ունեն ընտրարշավնեշարժումները),որպես ընտրականմիավորումներ, րին մասնակցելուիրավունք:

Քաղաթական հասարակականմիավորման սահմանումըներկայացված է Ռուսաստանի Դաշնության «ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացիների ընտրական իրավունքների ն հանրաքվեինմասնակցելուիրավունքի հիմնական երաշխիքների մասին» (1997 թվականի սեպտեմբերի 5-ի) Դաշնային օրենքի 2 հոդվածում՝«Ընտրականմիավորումը քաղաքական հասարակականմիավորում է (քաղաքականկուսակցություն, քաղաքական կազմակերպություն, քաղաքական շարժում), որի կանոնաղրությամբ ամրագրված հիմնական նպատակներն են` քաղաքացիներիքաղաքական կամքի ձնավորման վրա ներազդելու, պետական իշխանության ն տեղական ինքնակառավարմանմարմինների ընտրություններում թեկնածուներառաջադրելու ու նրանց նճախընտրական քարոզչությունը կազմակերպելու,նշված մարմիններիկազմավորմանը ն գործունեությանը մասնակցելու միջոցով հասարակության քաղաքական կյանքին մասնակցելը» 1: Քադաքական կուսակցությունները կոչված են էական կապող ու միավորող դեր խաղալու քաղաքացիական հասարակության(որպես ոչ քաղաքական ոլորտի) ն պետության (որպես քաղաքական ոլորտի) միջն: Քաղաքական ձնով (որոշակի քաղաքական նպատակների, գաղափարների, ծրագրերի, պահանջների, դրույթների, որոշումների, նախագծերի, միջոցառումների ն այլնի տեսքով) արտահայտելով քաղաքացիական հասարակության (անհատների,սոցիալական խմբերի,շերտերի, դասակարզերի ն այլնի) բազմազան պահանջմունքները ն շահերը, կուսակցությունները,որպես հասարակությանկազմակերպված ներկայացուցիչներ, դրանով իսկ արտահայտում են նան պետական իշխանություն ձնավորելու ու դրա իրականացմանըմասնակցելու քաղաքացիական հասարակությանիրավունքը: Քաղաքական ոլորտումքաղաքացիականհասարակությանանդամների մասնավոր շահերը ն կամքն արտահայտելը նշանակում է գտնել դրանց պատշաճ տեղն ու նշանակությունը բնակչության, ամբողջ ժողովրդի հանընդհանուրշահերի ն ընդհանուր կամքի սահմաններում ու համատեքստում,այսինքն` վերջին հաշվով դրանք արտահայտել այն նամընդնանուրիրավական (ն պետական-իրավական) ձնով, որով ընդհանրապեսկարող են հաշվի առնվել ն բավարարվել այս կամ այն մասնավոր (անհատական,խմբային, դասակարգային ն այլ) շահերը: Ուստի, տարբեր կուսակցություններիպայքարնամբողջությամբիշխանութ1 ԷՅ

Փօճօքձոերուն38:08 քոֆշքօոր)

)ՎՅՇՂՔՇ

"Օ6 օՇԵՕՏԱՒՈւ

Ըճքձու նու836րքճոճոթքհեուԱքարըտ 6 քմ ձորՔօՇՇոնԸւօն Փճրօքճղու՝. Խ1, 1997 էջ 6

աքճոտ

յան համար, ինչպես ճան նրանգ քաղաքականզործունեությունը պետք է ընթանաօրինականձնով, Մահմանադրությանն գործող օրենսդրության շրջանակներում,մի խոսքով`իրավականձեռվ: Հասարակության,իրավունքին պետությանազատական-իրավաբաօրինական նական մեկնաբանությանհամաձայն` քաղաքականությունն սուբյեկտներըկողմիցիրավական ձեռովիրակաճացվողհասարակական են պետականիշխանությունըձեռք բերելիս ու ինարաբերություններն օրինական սուբյեկաներ են, ըստ ռուսասԱյսպիսի րականացնելիս: տանյան օրենսդրության,ժողովուրղն ամբողջությամբ`որպես ինքնիշխան, պետական իշխանության ներկայացուցիչները(պետական մարմինները, պաշտոնատարանձինք), առանձինքաղաքացիները,պաշադնապես զրանցված քաղաքական հասարակականմիավորումները (քաղաքական կուսակցությունները, քաղաքական շարժումները, քաղաքական կազմակերպությունները):

Գլուխ 7. Իրավականպետությունը. պատմությունըն ճերկաճ 1.

Իրավականպետությանզաղափարներիպատմությունը

Արդի իրավականպետությունը՝ որպես որոշակի տեսական հայեցակարգ ն համապատասխանպրակտիկա,ունի երկար ու ուսանելի պատմություն: «իրավական պետություն» (ՇՇԵՐՏԱ81) բուն տերմինը ծագել ն ամբապնդվել է ՃՍ դարի առաջին կեսի գերմանականիրավաբանական գրականությանմեջ (Կ.Տ.Վելկերի, Ռ. ֆոն Մոլի ն ուրիշների աշխատություններում):ու հետազայումստացելէ լայն տարածում: Իր ամբողջ նորույթով հանդերձ՝Նոր դարաշրջանիիրավական պետականության տեսականհայեցակարգերը(որոնք մշակվել են Ջ.Լոկի, Շ.Լ.Մոնտեսքյոյի, Ջ.Ադամսի, Ջ.Մեդիսոնի, Թ.Ջեֆերսոնի, Ի.Կանտի, Գ.Վ.Ֆ.Հեգելի ն ուրիշներիաշխատություններում)հիմնվումէին անցյալի փորձի, նախորդսոցիալական,քաղաքականն իրավականտեսությունների ու պրակտիկայի նվաճումներիվրա: Անտիկմտածողների(սոփեստների,Պլատոնի,Արիստոտելի,Պոլիբյուսի, Ցիցերոնին ուրիշների) գաղափարների իրավականպետության ա8.,

Տես

Ժշ2Հո

442հԼ Ն 6

ԷՐ Աո: Լետո Օդոժչ սօռ Թ-ի, Տո: սոմ ՏԱՏԹ. Օ169Հո,1913.Տ 25,71 ոոօհ ժշո Օլոմտոնծո 465 Ք6շիծտնտնօչ. 84. 1-2. 1ճԵլոթծո, Թօնշօխոատօոջշիճը

1832-1533. Անգլիական գրականությանմեջ այս տերմինըչի կիրառվում.ճանաչվածության չափովդրա համարժեքը «իրավունքիկառավարումն»է (16 օԲ1ոտ)

հետագա տեսության վրա ազդեցության տարբեր հարադրությունները

խմբավորվումեն քաղաքական հարաբերություններիիրավական աթեմատիկայիշուրջը: Այդ թեմատիկաննեծանցման ն ձճնակերպման րառումէ, առաջին հերթին, այնպիսիհարադրություններ,ինչպիսիք են` պոլիսի (անտիկ աշխարհի քաղաք-պետության)կարգերի, դրա իշխանության ն օրենքներիարդարությունը,պետությանտարբնր մարմինների միջն լիազորություններիխելամիտբաշխումը, կառավարմանճիշտ ու ոչ ճիշտ ձների տարբերակումը,պոլիսի կյանքում պետության ն քաօրենքի որոշիչ դերը, օրինակափոխհարաբերություններում ղաքացու նության՝ որպես կառավարման տարբերձների դասակարգմանու բնութազրմանչափանիշներինշանակությունըն այլն: Դեռես վաղ անցյալում ծագել է /շ/սանության գործողություններն արդարության պահանջներին համապատասխանեցնելուաներաժեշտությանգաղափարը: Իրավունքին պետության մասին պատկերացումների խորացմանհետազա գործընթացումմիանզամայ0 վաղ ձնակերպվեց մարդկանց հասարակական կյանքում այնպիսի քաղաքականձնի խելամտությանու արդարությանմասինզաղափարը, որի դեպքում իրավունքը, հանրային իշխանության կողմից ճանաչման ն աջակցության շնորհիվ, վերածվում է համապարտադիրօրենքի, իսկ հանրային-իշխանական ուժը (դրա բռնության հնարավորություններովն այլն), որը ճանաչում է իրավունքը, կարգավորվածն, հետնաբար, սահմանափակված ու միաժամանակիր կողմից արդարացված՝արդարացի(այսինքն` իրավունքինհամապատասխանող)պետականիշխանության: Անտիկ հեղինակների գաղափարներըն դրույթներնիրենց հետագա զարգացումնստացան եվրոպականմիջնադարիմտածողների (Թովմա Աքվինացու, Մարսիլ Պադուանցու, միջնադարյան իրավաբանների) ստեղծազործություններում: միտքը կարնոր դեր խաՄիջնադարյանքաղաքական-իրավական ն ղաց անտիկ աշխարհի Նոր դարաշրջանիզաղափարներիմիջն, ներառյալ՝ մարդու անօտարելի բնականիրավունքների,իշխանությունների բաժանման,ներկայացուցչականհամակարգի ն, ընդհանրապես,իրավական պետականությանմասինհետագա ուսմունքներիհամար տեսականհիմքեր նախապատրաստելուառումով: Նոր դարաշրջանում իրավական պետականությանգաղափարները մտքի նվաճումների ն, զարգացան նախորդ քաղաքական-իրավական առաջին հերթին, մարդու ազատություններիու իրավունքների,պոզիտիվ իրավունքին պետության նկատմամբբնական իրավունքի զերապատվության, պետական իշխանության իրականացմանիրավականձների

սահմանների, տարբեր պետականմարմիններիիշխաճական իրավազորություններիսահմանազատմանմասին բնական-իրավական հունով: պատկերացումների տեսությանն պրակտիկայիհամար պետականության Իրավական անզլիացի մտածող Ջ.Լոկը հիմնավորեց դրույթներ մի շարք էական ու

չ.

(1632-1704): Նրա մեկնաբանմամբի̀րավունքիտիրապետմանզաղափարը հանդես է զալիս այնպիսի պետության տեսքով,որում զերակայում է բնության հավերժ ն համապարփակօրենքինհամապատասխաօրենքը: Այդպիսի պետությունումհռչակված են նող քաղաքացիական օրենքներ,ճանաչվումեն անհատի անօմշտական (սահմանադրական) տարելի բնականիրավունքներըն ազատությունները,իրականացվել է իշխաճություններիբաժանում օրենսդիրի, գործաղիրիու դաշնայինի (արտաքին գործադիրիշխանություն):Մարդկանցկյանքը, ազատութապահովող այդպիսի պետությունընա հայունը ն սեփականությունն կադրում է բռնատիրականիշխանությանը: Պետական իշխանությունը սահմանափակվածէ հանրայինբարօրությամը: Իշխանություններիբաժանմանհայեցակարգը հետնողական ն համակարզված մշակվեց ֆրանսիացի իրավաբան Շ.Լ.Ժոնտեսքյոյի (1688-1755) աշխատություններում:Յուրաքանչյուր պետությունու տարբերելովերեք՝ օրենսդիր, գործադիրն դատականիշխանություն,նա կանխմանհամար հարկաճնշումէ, որ իշխանությանչարաշահումների իշխանությունները տարբեր է դեպքում որի վոր իրերի այնպիսի կարզ, «Եթե, նշում է մյուսին: կկարողանայինփոխադարձաբարզսպել մեկը նա իր «Օրենքներիոգու մասին» աշխատությունում, օրենսդիր ն գործադիր իշխանությունըմիավորվիմեկ անձի կամ հաստատությանմեջ, ապա ազատությունչի կարող լինել, քանի որ կարելիէ երկյուղել, որ այդ օրենքներ, որպեսզի միապետըկամ Սենատը կստեղծի բռնապետական նան այն դեպչի լինի Ազատություն դրանք բոնատիրաբարկիրառի: օրենսդիր ն առանձնացվածչէ քում, նթե դատական իշխանությունն է Եթե դա միացված օրենսդիր իշխագործաղիր իշխանություններից: նությանը, ապա քադաքացիներիկյանքը ն ազատությունըկհայտնվեն իշխանությաններքո, քանի որ դատավորըկլինի օկամայականության րենսդիր: Եթե դատականիշխանությունը միավորվածէ գործադիրին, Ամեն ապա դատավորըհնարավորությունէ ստանում դառնալ ճնշող: ինչ կկործանվեր,եթե մեկ անձի, մեծատոհմիկներից,ազնվականներից կամ հասարակ մարդկանցիցկազմված հաստատությանմեջ միավորվեին այս երեք իշխանությունը`օրենքներ ստեղծելու իշխանությունը, համապատասխանբնույթի որոշումներ գործադրելուիշխանությունըն -

-

կամ մասնավորանձանց բողոքները դատելու հանցագորժությունները

իշխանությունը»):

"

տեսությանն պրակտիկայիզարգացԻրավական պետականության ման մեջ (Ջ.Լոկի ն Շ.Լ. Մոնտեսքյոյի գաղափարների տեսանելի ազդենան ամերիկյանհեղափոխության ցությամբ)էական ավանդ ներդրեցին այնպիսի գործիչներ,ինչպիսիք են` /Թ.Ջեֆերսոնը,/Թ.Փեյնը, Ը.Համիլտոնը,9. Ադամսը,9.Սեդիսոնը ն ուրիշներ: Դեռնս «ՄԼԱ1 դարի վերջին իրավականպետությանգաղափարներն ամրագրվեցինայնպիսի պաշտոնականփաստաթղթերում,ինչպիսիք են` ԱՍՆ-ի Անկախությանհռչակագիրը(1776 թվական), ԱՄՆ-ի Սահմանադրությունը(1787 թվական), Մարդու ն քաղաքացու իրավունքների հռչակագիրը(1789 թվական): ֆրանսիական «ՄԱԼ դարի վերջին իրավական պետությանազատական տեսութհիմնավորմամբհանդեսեկավ Բ. Կանտը: յան խոր փիլիսոփայական Ըստ Կանտի, ոշետությանբարօրությունըմեծազույն չափով պետական կարգն իրավականսկզբունքիհետ համաձայնեցված լինելու մեջ է, ն այսպիսի համաձայնության ձգտելը մեզ պարտավորեցնումէ բանականությունը՝կատեգորիկ իմպերատիվիմիջոցով: Խրավունքիոլորտում բանականությանայդ կատեգորիկիմպերատիվըհանդես է գալիս համընդհանուրօրենքի պահանջի տեսքով, ռըն ասում է` «Արտաքնապես

վարվիր այնպես, որ քռ կամայականությանազատ դրսեորումըհամատեղելի լինի համընդհանուրօրենքին համապատասխանողյուրաքանչյուրի ազատության հետ»2: Պետականությանոլորտում կատեզորիկիմպերատիվիպահանջիիմաստը Կանտի մոտ հանդեսէ զալիս որպես իշխանությունների(օրենսդիր, գործադիր ն դատական)բաժանմամբ պետության իրավականկազմակերպմանանհրաժեշտություն:Իշխանությունների բաժանմանսկզբունքի առկայությանըկամ բացակայությանը Կանտը տարբերակումն հակադրում է կառավարհամապատասխան` ման երկու ձն՝ հանրապետությունը (սա, ըստ էության, իրավականպե-

տություննէ) ու բռնատիրությունը: Կանտի մեկնաբանմամբիրավականպետությունը(հանրապետությունը) հանդես է զալիս ոչ թե որպես էմպիրիկ իրողություն, այլ որպես այնպիսի իդեալականտեսական կառույց (մոդել), որով պետք է ղեկավարվելորպեսբանականությանպահանջն հասարակականու պետա1

Ռշ

որօ6

հոո՛

աօ

(1.7.

|Լ ՇօՎ.

ՄՅ6քճուխօ ոքժտտոշրում:. էջ 240

1. 4. Վ. Լ.

ԽԼ, 1955. էջ 290-291

ուղղված մեր կաճ-իրավականկյանքի պրակտիկ կազմակերպմանն ջանքերինպատակ: Եթե Կանտի մոտ իրավականպետությունըպարտադրականմո է, ապա Հեզելի մոտ ղա իրականությունէ, այսինքն`մարդկանցառօրյա գոյության որոշակի ձներում բանականությանզործնականիրակաճաիրակացում: Իրականությունը(ներառյալ` նան պետական-իրավական Նման է: իրական է, նությունը), ըստ Հեգելի, բանական իսկ բանականը՝ նա է իրաանվանում բանական (իրավական,ազատ) իրականությանը հետ: վունքի գաղափար,որը չի կարելիխառնելիդեալի Կոնկրետ պատմականտեսակետիցՀեզելը, որպես 2.14 դարի սկզբի մտածող, գտնում էր, որ ազատությանգաղափարնառավել մեծ գործճական իրականացմանէ հասել հենց իշխանություններիբաժանման (պետության ղեկավարի, կառավարությանն օրենսդիր իշխանության սկզբունքի վրա հիմնված սահմանադրականմիապետությունում:Պետության մեջ իշխանություններիպատշաճ բաժանումը Հեգելը համաԱյդ դիրքերիցնա խիստ րում էր «հանրային ազատությաներաշխիք»): քննադատում էր բոնատիրությունը՝որպես «ապօրինության վիճակ, որում հատուկ կամքը, որպես այդպիսին, լինի միապետի կամ ժողովրդի (օխլոկրատիա) կամքը, ունի օրենքի ուժ կամ, ավելի ճիշտ, գործում է օրենքի փոխարեն»: ամբողջատիՊետության հեգելյանհայեցակարզիիմաստավորումը՝ րության մասին 2224ղարի փորձի ու գիտելիքներիհամատեքստում,հնարավորություն է ընձեռում հասկանալ պետականությանն ամբողջատիրության միջն առկա թշնամական ու փոխադարձորենբացառող հակադրությունը: Այդ իմաստով, կարելի է վստահաբարասել՝ Հթատիզմն

ընդդեմ ամբողջատիրության: Իրավական պետության2404 դարի լեգիստական(պոզիտիվիստական) հայեցակարզերը (Կ. Հերբեր, Ա. Դայսի, Գ. Ելինեկ, Ռ. Իերինգ, Ն. Ի. Կորկունով, Պ. Լաբանդ, Ա. Էսմեն ն ուրիշներ)հիմնավորելեն պետության, իր իսկ ստեղծած, պոզիտիվիրավունքով սահմանափակվելու այս կամ այն սահմանումը: դարում հին պոզիտիվիզմիարատները փորձեց հաղթահարել «իճեռպոզիտիվիստՀ. .Թելզենը:Համաձայն նրա նորմատիվիստական իրապետություն րավունքիմասին մաքուր ուսմունքի»`«յուրաքանչյուր վական պետությունԷ: Ընդ որում, «իրավունք»ասելովնկատի է առն1

երտ

չ ՎոՇՐՕ6

Ր8Փ

Փաօօօֆու

Նույն տեղը՝էջ 318 ՎՇԱԱՇ

օ

ոքձտձ. ԽԼ,

ոբձոթ Ըճղճ

Լ-ԻՅ6ԱՅ.

1990. էջ 309 8ուո.շ.

էջ 146

վում հենց ճլոզիտիվ իրավունքը (օրենքը): «Հետնողականիրավական պոզիտիվիզմիտեսանկյունից,- ընդգծում էր Քելզենը, իրավունքը,ինչպես ճան պետությունը չի կարող հասկացվել այլ կերպ, քան որպես մարդկանց վարքագծիհարկադիր կարգ, որն ինքնին ոչ մի կերպ դա չի բնութազրում բարոյականության կամ արդարության տեսանկյունից: Այդ դեպքում պետությունը կարող է հասկացվել «հրավաբանականիմաստով»՝ ոչ ավելի ն ոչ պակասչափով, քան ինքը՝ իրավունքը» 1: Ինչպես հին, այնպես էլ նորացված պոզիտիվիզմիներկայացուցիչների հայեցակարգնրում,ըստ էության, խոսքը ոչ թե իրավական պետության, այլ ավելի շուտ, «օրենքների պետության» կամ «օրինականության պետության»մասին է (որոնց հաճախ այղպես էլ անվանում են համապատասխան սահմանումներիհեղինակները):Ընդ որում, այդ օրենքներն ու օրինականությունը, ինչպես նան համապատասխանպետությունը չունեն հենց զլխավորը՝ իրենց իրավաչափությանն իրավական բնույթի, կամայականության ու անազատության ձներից իրենց տարբերությանօբյեկտիվ չափանիշները: Իրավական պետականության մասին ուսմունքների պատմությունը գաղափարներիու հայեցակարգերիհարուստ զինանոց է, որոնց չիմաճալը, դրանց ուժեղ ե թույլ կողմերը, արժանիքներն ու թերությունները հաշվի չառնելն անհնարինէ դարձնում ժամանակակիցիրավականպետությաճ հիմնահարցերիորնէ լուրջ տեսական մշակումը: Պետության` ռրպես իրավական երնույթի ն ինստիտուտի,իրավական-ազատական հասկացողության համաձայն, ամեն մի պետություն փրավականմ պետություն է այն իմաստով, որ յուրաքանչյուր պետություն (ի տարբերություն բռնատիրության, կառավարման բռնապետական տիպի ն ձնի) ազատ (այսինքն` միաժամանակ իրավասուբյեկտ ն պետականասուբյեկտ) անհատներիհանրային-քաղաքականիշխանության իրավական կազմակերպությունէ: Հենց դրա համար էլ յուրաքանչյուր պետություն (անկախ դրա աիպից ն սոցիալ-պատմականզարգացման աստիճանից) մարդկանց ազատության արտահայտման, կեցության ն իրականացմանանհրաժեշտձն է: Դրանով իսկ ցանկացած պետության`որպես իրավականպետության, այս ազատական-իրավաբանական մեկնաբանություննսկզբունքորեն տարբերվումէ բառային միննույն հնչողություննունեցողքելզենյան -

բնութագրից,քանի որ մեր մեկնաբանմանմեջ «իրավունք»ասելով նկատի է առնվում ոչ թե պաշտոնականիշխանությանցանկացածկամայա1

ՎՈ

ՖՎՅՑՒՑ ղօՀ

օ

ոքճրճ

ԸՅ:ՀՃ

Հ6-ԵՅՇՔՑ.

եւո.2.

էջ 153-154

կան սահմանում (հրաման) (ինչպես դա առկա է Քելզենի ն մյուս լեգիստների մոտ), այլ իրավունք՝օրենքի (պոզիտիվ իրավունքի)հետ դրա տարբերությամբն փոխհարաբերությամբ,որպես կամայականության բացասում, որպես ձնական հավասարությանսկզբունք՝դրա նորմատիվ

(իրավականպե(իրավական օրենք) ն ինստիտուցիոնալ-իշխանական ու տություն) կոնկրետացմամբ արտահայտմամբ: Իսկ իրավական պետությունը` դրա արդի համընդհանուրտարածված իմաստով, ինչպես մենք բազմիցս նշել ենք, նորագույնժամանակի հատուկ պետական-իրավականկառույց է, հանրային քաղաքականոլորտում իրավունքի տիրապետմանգաղափարի իրականացմանհատուկ (թաղաքացիական հասարակության պայմաններին ն պահանջմունքներին համապատասխանող)մոդել, ազատ անհատների`որպես պաշտոնապես ճանաչված սուբյեկտների, ի ծնե ն անօտարելի (բնական) իրավունքներին, միաժամանակ, քաղաքացու իրավունքներիու ազատությունների սուբյեկաների, հանրային-քաղաքականիշխանության զարգացած իրավական կազմակերպության հատուկ նոր ձն (ն նոր տիպ): Այսպիսի իրավական պետության` որպես հատուկ պետական-իրավական կառույցի ն պետության նոր տիպի, տարբերակիչհատկություններն են հետնյալ բաղադրատարրերը. մարդասիրական-իրավական (պաշտոնապես ամրագրված` մարդու ի ծնե ն անօտարելի իրավունքներն ու ազատությունները),նորմատիվ-իրավական(իրավականօրենքի գերակայությունը) ն ինսատիաուցիոնալ-իրավական (կամ կազմակերպական-իրավական` իշխանություններիբաժանումն օրենսդիրի,գործադիրի ն դատականի)։ Նման հատուկ պետական-իրավականկառույցը (այսինքն` ժամաճակակից իրավականպետությունը) ենթադրումէ մարդկանցազատության, առաջադիմությանարդի մակարդակ ու քաղաքացիականհասարակության, իրավունքի ն պետության զարզացվածության համապատասխան աստիճան: `

2.

ԻրավականպետությունըհետխորհրդայինՌուսաստանում

Իրավականպետականությանգաղափարներըն արժեքներըդարպոստսոցիալիստականվերափոխումներիամբողջ գործընթացի գլխավորկողմնորոշիչներից մեկը:

ձան

թվականի ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանադրության մեջ ճանաչում ն նորմատիվամրագրում ստացան ժամանակակից իրավական պետականության բոլոր երեք հիմնական բաղադրատարրերը(հառաղրությունները,բնութագրերըն հատկությունները)՝ մարդասիրականիրավականը(մարդու ն քաղաքացու իրավունքներնու ազատությունները), նորմատիվ-իրավականը (իրավական օրենքի տիրապետությունը) ն

ինստիտուցիոնալ-իրավականը բաժանման ն փոխ(իշխանությունների գործակցությանհամակարզը): Սահմամճաղրության (1 հոդվածի 1-ին մասի) համաձայն, Ռուսաստանի Դաշնությունը` Ռուսաստանը,կառավարմանհանրապետական ձնով ժողովրղավարական, դաշնային, իրավականպետություն է: Բացի այդ, Սահմանադրությամբ ՌուսաստանիԴաշնճությունը սահմանվում է

որպես «սոցիալական պետություն» (7 հոդվածի 1-ին մաս) ն որպես «աշխարհիկպետություն» (14 հոդվածի1-ին մաս): Ըստ Սահմանադրության`Ռուսաստանի Դաշնությունում ինքնիշխանությանկրողը ն իշխանության միակ աղբյուրը նրա բազմազգ ժողովուրդն է (3 հողվածի 1-ին մաս): ՌուսաստանիԴաշնության ինքնիշխանությունը տարածվում է նրա ամբողջ տարածքի վրա, իսկ Ռուսաստան դաշնային օրենքները նի Սահմանադրությունը զերակայություն ունեն ՌուսաստանիԴաշնության ամբողջ տարածքում (4հոդված): Սահմանադրությունը (1-ին գլուխ) որպես սահմանադրականկարգի հիմքեր ամրազրում է հետխորհրդային Ռուսաստանիհասարակականն պետական-իրավական կառուցվածքի նորույթը սահմանող մի շարք սկզբունքայինդրույթներ: Իրավականպետականությանհիմքերի ամրապնդմանհամար այստեղ վճռորոշ նշանակություն ունեն, առաջին հերթին, Մահմաճնադրության դրույթները մարդու, նրա իրավունքներիու ազատությունների`որպես բարձրազույն արժեք (2 հոդված), իշխանությունների բաժանման (10 հոդված), Մահմանադրության ուղղակի գործողության ն զործող իրավունքի աղբյուրներիսահմանադրական-իրավական բնութազրերի մասին(15 հողված): Երկրում քաղաքացիական հասարակությանձնավորման հիմքերն -

ամրապնղվածեն ՌուսաստանիԴաշնությունում հավասար կերպով ճանաչվողու պաշտպանվողմասնավոր,պետական, համայնքային ն սեփականության այլ ձների (ներառյալ՝հողի ն բնականայլ պաշարների նկատմամբ), միասնականտնտեսականտարածքի, մրցակցության աջակցության,տնտեսականգործունեությանազատության ն այլնի մասին սահմանաղրական դրույթներում(8, 9 հոդվածներ):

հիմնական դաշնային Ռուսական իրավական պետականության են Ռուսաստանի Դաշնութն ա րտահայտված հատկություններն զծերը Ռուսաստանի Դաշնությույան սուբյեկտներիիրավահավասարության, Ռուսաս-

ու ինքնորոշման, իրավահավասարության ժողովուրդների նրա պետական տանի Դաշնության միասնականքաղաքացիության, ն պետականիշխանությանհամակարգի միասամբողջականության նության, Դաշնության ու նրա սուբյեկտներիպետական իշխանության մարմիններիմիջն տնօրինությանառարկաներին լիազորությունների սահմանազատմանմասին սահմանաղրականդրույթներում (5, 6,

ճում

հոդվածներ): ն քաղաքականբնուՍահմանադրականկարգի գաղափարական են զաղափարականու քաղաքական թազրերն իրենց մեջ ներառում

օրենքի առաջ հասարակաբազմակուսակցության, բազմակարծության,

հավասարությանճանաչումը(13 հոդված): կան միավորումների Ռուսաստանի Դաշնության նոր Մահմանադրությունըհետխորհրդաէ յին կարգի հիմնական դրույթների իր կարգավորմանմեջ հիմնվում ու մ ասին ն ազատությունների ծնե անօտարելիիրավունքների մարդուի

վրա: գաղափարների բնական-իրավական

Սահմանադրությունը, որպես ճոր սահմանադրականկարգի հիմքեու րից մեկը, (2 հոդված) հռչակումէ. «Մարդը, նրա իրավունքներն ազատություններըբարձրագույն արժեք են»: Ընդ որում, Սահմանադրությո նը ելնում է մարդու հիմնական իրավունքներիու ազատություններիի զաղածնե ն անօտարելի (բնական) բնույթից: Այդ բնակաճ-իրավական հաստամաս) 2-րդ հոդվածի (17 փարներիոգով Սահմանադրությունը ատում է, որ «Մարդու հիմնականիրավունքներնու ազատություններն են են ն ի ծնե պատկանում յուրաքանչյուրին»: նօտարելի Սահմանադրությունը (2-րդ գլուխ) նախատեսումէ արդի միջազզային չափանիշներինն այդ ոլորտում զարգացած ազատական-ժո երկրներումսահմանադրականպահանջներիբարձր ղովրդավարական մարդու ու քաղաքացու անձնամակարղակինհամապատասխանող ն մշակութայինիրական, քաղաքական,տնտեսական, սոցիալական վունքներիու ազատություններիլայն շրջանակ: Սահմանադրությունումամրագրված ՝ մարդու ն քաղաքացու իրաու իրենց հանպարտականություններն վունքները, ազատություններն `

րագումարում կազմում կարգավիճակը:

են

անհատի սահմանադրական-իրավակա

Սարդուիրավունքներու ազատություններասելովՍահմանադրությունը, ըստ էության, նկատի ունի յուրաքանչյուր անհատի`ինչպես ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացու, այնպես էլ ուրիշ պետությանքաղաքացու ն քաղաքացիությունչունեցող անձի ի ծնն ու անօտարելի իրավունքներըն ազատությունները, այսինքն` օգտվելով ավանդական տերմինաբանությունից,մարդու բնական իրավունքները: ու ազատություններիմասին սահմանադրաՄարդու իրավոանքների «մարդ» բառի հետ միասին, որպեսդրա հռմանիշ, օգկան դրույթներում են նան տազործվում «յուրաքանչյուրը», «բոլորը», «անձը», «ոչ ոք» (ընդհանուր ժխտողականիմաստով) բառերը: Օրինակ` «Յուրաքանչյուրն իրավունք ունի որոշել ն ճշել իր ազգային պատկանելությունը:Ոչ ոքի չի կարելի հարկադրելորոշելու ե նշելու իր ազգային պատկանելությունը» (26 հոդվածի 1-ին մաս): «Բռլորը հավասարեն օրենքի ն դատարանի առջն» (19 հոդվածի 1-ին մաս): «Ոչ ռք իրավունքչունի մուտք գործել բնակարան` դրանում բնակվող անձանց կամքին հակառակ...» (25 հոդված): Սահմանադրությանմեջ քաղաքացու իրավունքներասելով` նկատի

առնվում Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացու համապատասխան իրավունքները: Օրինակ` «Քաղաքացիները ն նրանց միավորումներն իրավունք ունեն մասնավորսեփականությանիրավունքովհող ունենալ» (36 հոդված 1-ին մաս): Անհատի իրավունքներըմարդու իրավունքներին քաղաքացու իրավունքների տարանջատմանհիմքում, որն առաջին անզամ պաշտոնապես ամրագրվելէ Մարդու ն քաղաքացու իրավունքներիֆրանսիական հռչակագրում(1789 թվական), ընկած է քաղաքացիականհասարակութանյան ու պետության տարբերակումնու, համապատասխանաբար, հատի՝ որպես քաղաքացիական հասարակությանանդամի (մարդու իբավասուբյեկտության`որպես մասնավոր անձի), ն որպես հանրայինքաղաքական հանրույթի, պետության անդամի (անհատի՝ որպես հանրային-քաղաքականիշխանության, որպես քաղաքացու իրավասուբյեկտության) իրավունքներիտարբերակումը: Անհատի սանհմանադրական-իրավական կարգավիճակըորոշակի համակարգէ, որն իր մեջ, որպես կառուցվածքայինմասեր,ներառումէ անհատիմիասեռ (ըստ կարգավորմանոլորտի ն առարկայի)իրավունքների հետնյալ խմբերը. անձնական (անհատական-մարղկային)իրավունքներ, քաղաքական իրավունքներ,տնտեսականիրավունքներ,սոցիալականիրավունքներ,մշակութայինիրավունքներ: են

8Վ.Ս.

Ներսեսյանց

"իրավունքներն ազաԱնձնական (անհատական-մարդկային) բնական առանձին որպես ն հոգնոր էակ, որպես տությունները՝ մարդուն ու իրավունքներըն պաշտպանող ազատ անձնավորություն,ճանաչող են: Սահմանադրությունընման անձնական իրաազատություններն շարքին է դասում մարդու այնպիսի ի վունքներին ազատությունների ծնե ն անօտարելի իրավունքները,ինչպիսիք են` կյանքի իրավունքը(20 հոդվածի 1-ին մաս), պետությանկողմից պաշտպանվողարժանապատու

վությունը(21 հոդվածի 1-ին մաս) ն այլն: Քաղաքացիականքաղաքականհրավունքներնու ազատությունկյանքին մասնակցեներնանհատի՝ որպես քաղաքացու, քաղաքական իրավունքներնու ալու ն պետականիշխանություննիրականացնելու են: Սահմանադրություննայդ իրավունքներիշարքին է զատությունննրն պահպանելուկամ դա փոփոխելուիրադասում իր քաղաքացիությունը մաս), միավորվելու իրավունքը (30 հողվածի 3-րղ վունքը (6 հողվածի 1-ին մաս), որն իր մեջ ներաւում է (իր իմաստովՍահմանադրության նան մասին) հոդվածի 3-րդ մասի դրույթները բազմակուսակցության միավորմանիրավունքին այլնի մասին իրավունքը: քաղաքական իրավունքներնանհատի (մարդու ն քաղաքացու)`որՏնտեսական արտադրական,շուկապես տնտեսական (ապրանքային-դրամական, իրավունքներնեն: սուբյեկտի ա նկախ հարաբերությունների յական) են դասվում Սահմանադրությամբանտեսական իրավունքներիշարքին ու յուրաքանչյուրիիրավունքը՝իր ունակություններն գույքն ազատորեն ն այլ տնտեչարգելված օգտագործելուձեռնարկատիրական օրենքով մասնավոր մաս), է-ին սական գործունեությամբզբաղվելու (34 հոդվածի ն իրավունքը այլն: սեփակաճատիրության Սոցիալականիրավունքներըմարդու իրավունքներնեն մարդկանց ն սոցիալականկյանքի տարբեր ոլորտներումիր պահանջմունքների Սահմանադրության ու համար: շահերիապահովման պաշտպանության յուրաքանչ յումեջ ամրագրվելեն հետնյալ սոցիալականիրավունքները՝ ն հիզիենայիպահանջանվտանգության րի աշխատանքիիրավունքը՝ ներին համապատասխանողպայմաններում,աշխատանքիվարձատու դաշնայինօրենրությանիրավունքնառանց որնէ խտրականության չափից ն վազագույն վարձատրության աշխատանքի քով սահմանված նան ի րավունպաշտպանության գործազրկությունից ոչ ցածը, ինչպես քը (37 հոդվածի3-րդ մաս), յուրաքանչյուրիսոցիալականապահովության իրավունքը(39 հոդված), յուրաքանչյուրիբնակարանիիրավունքը ն (40 հոդված), յուրաքանչյուրիառողջությանպահպանման բժշկական

օզնությմն իրավունքը (41 հոդված), յուրաքանչյուրի բարենպաստ

ն շրջակամիջավայրիիրավունքը(42 հողված) այլն: է ՍահմանադրությունըՌուսասսւանի Դաշնությունը բնութագրում որպեսսոցիալականպետություն(7 հոդված),որի քաղաքականությունն կյանքը ն ազատ զարգացումնաուղղված է մարդու արժանապատիվ

պահովողպայմաններիստեղծմանը: սաեղծագործաՍշակութայինիրավունքներնու ազատություններն ն կան գործունեությանոլորտում մշակութայինկյանքին մասնակցելու ու դրա բարիքներիցօգավելու մարդու իրավունքներն ազատություններն ն շարազատությունների այդ իրավունքների են: Սահմանադրությունն գիտական,տեխնիկականու քին է դասում գրական, զեղարվեստական, աճան դասավանդման այլ տեսակների, ինչպես սսւեղծագործության զատությունը(44 հոդվածի 1-ին մաս), մշակութայինկյանքին մասնակցելու ն մշակութային հաստատություններիցօզտվելու, մշակութային արժեքներիհետ առնչվելու յուրաքանչյուրիիրավունքը (44 հոդվածի 2-րդ մաս): Անհատի

կարգավիճակի կարնոր սահմանադրական-իրավական նրա սահմանադրականպարատականություններն բաղադրատարրերը շարքին Սահմանաղրությունըզաեն: Նման պարտականությունների Դաշնության Սահմանադրությունըն օրենքները (15 հոդվածի 2-րդ մաս), օրենքով պահպանելուպարտականությունը (57 սահմանված հարկերը ն տուրքերը վճարելու պարտականությունը հողված), բնությունն ու շրջակա միջավայրը պահպանելու, բնական

սում է` Ռուսաստանի

խնայողաբար վերաբերվելուպարտականությունը հարստություններին (58 հողված), հայրենիքը պաշտպանելուքաղաքացու պարտականությունը (59 հոդվածի 1-ին մաս) ն այլն: նախատեսված Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունում անհրաժեշտ ն են մարդու քաղաքացու իրավունքներիպաշտպանության երաշխիքներ: Ըստ Սահմանադրության(19 հողված), պետությունըերաշխավորում ու ազատությունների հավասաէ մարդու ն քաղաքացու իրավունքների ու րությունն անկախ սեռից, ռասայից, ազգությունից,գույքային պաշտոնական դրությունից, բնակությանվայրից, կրոնի նկատմամբվերաբերմունքից, համոզմունքներից, հասարակական միավորումներին

ինչպես նան պատականելությունից,

այլ

հանգամանքներից:

արգելում է քաղաքացիների իրավունքների Սանհմանադրությունն սահմանափակմանցանկացածձները՝ սոցիալական, դասայական, ազզային, լեզվական կամ կրոնականպատկանելությանհաականիշով: Տղամարդիկ ն կանայք ունեն հավասար իրավունքներու ազատութհավասար հնարավորություններ: յուններ ն դրանց իրականացման Սահմանադրությունը(46 հոդված) յուրաքանչյուրին երաշխավորում է նրա իրավունքներին ազատություններիդատական պաշապանություն: Սահմանադրությանմի շարք հոդվածներ (47-54 հոդվածներ) նվիրիրավունքների ու ազատությունների ված են մարդու ն քաղաքացու ն քրեական-իրավական ղատավարականերաշխիքննրին: Ընդ որում,

Սահմանաղրությունը երաշխավորումէ յուրաքանչյուրի իրավունքընրա գործը քննելու այն դատարանումն այն դատավորի կողմից, որին ընդէ այդ գործը: Յուրաքանչյուրին երաշխավորում է որակավորդատյա ված իրավարանական օգնություն: Հանցագործությանմեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր ձերբակալված, կալանավորված անձ իրավունք ունի, համապատասխանաբար,ձերբակալման, կալանավորմանկամ մեղադրանքի առաջադրմանպահից օգտվելու փաստաբանի (պաշտպանի) օգնությունից: Էական նշանակություն ունի Սահմանդրության մեջ (49 հողվածի 1-ին մաս) անմեղությանկանխավարկածի սկզբունքի ամրագրումը: Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրության, մարդու ն քաղաքացու իրավունքների ու ազատություններիերաշխավորը, ըստ Սահմանադրության (80 հոդվածի 2-րդ մաս), /Դուսաստանի Դաշնության նաէ: մխագանհն Ըստ Սահմանադրության(114 հոդվածի 1-ին մաս), քաղաքացիների իրավունքների ն ազատություններիապահովման միջոցների իրականացմամբպետք է զբաղվի Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը: Մարդու ն քաղաքացու իրավունքների պաշտպանությանն գործնականում դրանց պահպանմանմեջ կոչված է կարնոր դեր խաղալ Պետական Դումայի կողմից նշանակվող(103 հոդվածի 1-ին մաս) Մարդուիրավունքներիլիազորը: Սահմանաղրությունը (125 հոդվածի 4-րդ մաս) նախատեսումէ, որ քաղաքացիներիսահմանադրականիրավունքներին ազատությունների խախտմանվերաբերյալ բողոքներովու դատարաններիհարցումներով Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարաննստուգումէ որը կիրառվածէ կոճկրետգորայն օրենքի սահմանադրականությունը, ծերով:

Մարդու ն քաղաքացու իրավունքներիու ազատություններիպաշտպանությանգործումէական դեր են խաղում ընդհանուրիրավասության դատարանները: Կարնոր նշանակությունունեն նան մարդու իրավունքներիու ազամիջազգայինհրավականձներըտություններիպաշապանության ն մասին Սահմանադրութազատությունների Մարդու իրավունքների տ իպի իրավահասկացողության յան ղրույթները բնական-իրավական ն իմաստով ունեն նրկակի նշանակություն այդ տրամաբանությամբ դրույթներընշանակալիցեն ոչ միայն անհատական իրավունակության ն իրավասուբյեկտության հիմնահարցերիառումով, այլ նան որպես ելակետային իրավականհիմունքներ,միաժամանակունեն համընդհանուր կարգավորիչնշանակությունու հանդես են գալիսորպես պաշտոնական նորմատիվակտերի իրավականորակին, պնտականիշխանության բոու գործուլոր ճյուղերի ն պաշտոնատար անձանց կազմակերպմանն նեությանն առաջադրվող համապարտադիր իրավական չափանիշ ն սահմանադրականպահանջ: Դրա վերաբերյալ էական դրույթ է պարուիրանակվում 18 հողվածում, որի համաձայն մարդու ն քաղաքացու վունքներն ու ագատությունները «սահմանում են օրենքների իմաստը, ու կիրառումը,օրենսդիր ն գործաղիրիշխանությունբովանդակությունն գործունեությունըն ապահովվում ների, տեղականինքնակառավարման են արդարադատությամբ»: Եթե այս հոդվածը պոզիտիվ ձնով պարունակում է /ըրավականօրենքի, պեսական իշխանության ն տեղական մարմիններիբոլոր ճյուղերի գործունեությանիրաինքնակառավարման

վական բնույթի (իրավունքին համապատասխանելու)պահանջներ,ապա Սահմանադրության մեկ այլ հոդված (55 հոդվածի 2-րդ մաս) պարունակվում է հակաիրավական(իրավախախտ)օրենքի ուղղակի արգելք`«ՌուսաստանիԴաշնությունում չպետք է ընդունվենմարդու ն քաիրավունքներնու ազատություններըվերացնողկամ նվազեցղաքացու Այս առումով կարնոր նորմ է պարունակվումնան Սահօրենքներ»: ճող մանադրության15 հոդվածի 3-րդ մասում` «Մարդու ն քաղաքացու իրավունքները, ազատություններն ու պարտականություններըշոշափող ակտ չի կարող կիրառվել, եթե դա ցանկացած նորմատիվ-իրավական պաշտոնապեսչի հրապարակվելի գիտությունբոլորի»: Ռուսաստանի նոր Սահմանադրությանըներհատուկ իրավահասկացողության հայեցակարզնիր մեջ ամբողջությամբներառում է նան պետության իրավականհասկացողությունըն, համապատասխանաբար, Ինստիտուցիոպետականիշխանությանիրավականկազմակերպումը: է ռուսական իրավական ճալ-իրավականառումով դա արտահայտվում

պետականությանընդհանուր հայեցակարգի շրջանակներում/իշ/խանությունների բաժանմանորոշակի հայեցակարզիսահմանադրակա ամրապնդմանմեջ: Իշխանությունների բաժանման բուն սկզբունքըՄահմանադրությունում (10 հոդված) ձնակերպվել է հետնյալ կերպ. «Ռուսաստանի Դաշնությունում պետական իշխանությունն իրականացվում է օրենսդիր, գործաղիր ն դատական իշխանություններիբաժանմանհիման վրա: Օրենսդիր, գործադիր ն դատական իշխանության մարմիններն ինքնուրույնեն»: Իշխանություններիբաժանմանայս ընդհանուր դրույթները հետագայում կոնկրետացվել են Սահմանադրության համապատասխան գլուխներում,որոնք սահմանում են Ռուսաստանի Դաշնության ճախա-

գահի (4-րդ գլուխ), Դաշնային ժողովի (5-րդ գլուխ), ՌուսաստանիԴաշնության կառավարության(6-րդ գլուխ), դատականիշխանության(7-րդ գլուխ) կարգավիճակըն լիազորությունները: ՍահմանադրությունըՆախագահին օժտում է իրավունքներիմիանգամայն լայն շրջանակով, որն, ըստ: էության, ներառում է երկրում պետական իշխանության կազմակերպմանն իրականացմանբոլոր ոլորտներն ու ուղղությունները: Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը պետության ղեկավարը ն Սահմանադրության երաշխավորնէ: Սահմանադրությանը ն Դաշնային է պետությաններքին օրենքներինհամապատասխան՝նա «սահմանում ն արտաքինքաղաքականությանհիմնական ուղղությունները» (80 հոդվածի 3-րդ մաս), «ապահովում է պետականիշխանության մարմինների համաձայնեցված գործունեությունըն փոխգործակցությունը»(80 հոդվածի 2-րդ մաս): «Ռուսաստանի Դաշնությունում գործադիրիշխանությունն իրականացնումէ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը» 010 հոդվածի 1-ին մաս):

Նախազահի ն կառավարությանլիազորություններիսահմանադրական կարգավորմաճ բովանդակությունիցու բնույթից կարելի է եզրակացնել, որ նախագահականիշխանությունը,բացի նախագահիբացառիկ իրավունքներից, ըսս: էության, իր մեջ ներառում է նան գործադիր ամբողջ համալիրը: իշխանությանվճռորոշ իրավազորությունների Ըստ Սահմանադրության(94 հոդված), Ռուսաստանի Դաշնության ներկայացուցչականն օրենսդիրմարմինը երկու պալատներիցբաղկացած Դաշնության խորհրդիցն Պետական Դումայից կազմված Դաշճային ժողովն է: ՛

(118 հոդված)ամրագրվածէ դրույթ այն մաՍահճանադրությունում իրակասին, որ «Ռուսաստանի Դաշնությունումարդարադատությունն (120 համաձայն Մ ահմանաղդրությանը է նացնում միայն դատարանը»: ն ենթարկվումեն են անկախ հողվածի 1-ին մաս)` «դատավորներն ն դաշնայինօրենքին»: Դատական իշխամիայն Սահմանադրությանը վարէ քաղաքացիական, սահմանադրական, նություննիրականացվում ղաԱրտակարգ միջոցով: չական ն քրեական ղատավարությունների (120-122 է: Սահմանադրությունը տարաններիստեղծումն արզելված անկախության,անփոփոխեհոդվածներ)ամրագրումէ դատավորների լիությանն անձեռնմխելիությանսկզբունքները: իՍահմանադրության(123 հոդված) համաձայն` դատավարությունն հին է մրցակցության կողմերիիրավահավասարության րականացվում ման վրա: Դաշնային օրենքով նախատեսվածդեպքերում դատավաէ երդվյալ ատենակալներիմասնակցությամբ: րություննիրականացվում ՌուսասՍահմանադրությունը(125-128 հողվածներ) սահմանում է տանի Դաշնության սահմանադրականդատարանի,գերագույն ղատարանի, բարձրագույնարբիտրաժայինղատարանիհիմնական լիազորություններըն ձեավորմաննոր կարզը: Դատական բարեփոխումներիզարգացմանմեջ կարնոր քայլ էր «Ռուսաստանի Դաշնության դատական համակարզի մասին» (26-ը դեկտեմբերի1996 թվական) դաշնայինսահմանադրական օրենքի ընդունումը: ամբողջությամբ, իրակաՍակայն, դատական բարեփոխումներն ն տեսակի պահպանոեն տ արբեր անհետնողական, դանդաղ նացվում պայդիմադրության հզոր ու կառույցների բյուրոկրատական ղական մաններում: Ստեղծված պայմաններումհույժ կարնորէ, որ ճախկին կուսակցա-

ն դատարանների թելադրանքիցն վերահսկողությունից կան-վարչական չվերածվի դժվարությամբձեռք բերվող,անկախությունը դատավորների՝ ամեն ինչից ն բոլորից հիմար «անկախության»,իր համար դասային կաստայականավտարկիա«ազատության»,դատականիշխանության ն «պետությանմեջ անվերահսկելի յով, դրա վերածմամբանթափանց ժամանակ դատարապետության»:Հակառակդեպքում այդքաներկար կախֆեռդալական սպասող մեր հասարակությունը նի անկախությանն վածությանմեջ կընկնի դատարանից: կարող է ն պետք է Արդի պայմաններումդատականիշխանությունը իրավահասկահաստատվիու զարգանամիայն նոր սահմանադրական բաժանմանսկզբունքիու Սահցողության հունով, իշխանությունների

մանադրության իրավական օրինական պահանջների հիման վրա, ն դրանց խստիվ ու հետնողական պահպանման սահմաններում: Ընդ որում, անհրաժեշտ է ընղգծել, որ դատական պրակտիկան «իրավունքի աղբյուր» չէ (դատականիրավաստեղծությանիմաստով),այլ իրավունքի գործողության կիրառման ն պաշտպանության իրողություն:Դա ն կարնոր է ինչպես ինքնին, այնպես էլ իրավունքի կատարելագործման զարգացման համար: Դատական պրակտիկան, իրավաստեղծություն չլինելով, իրավաստեղծությանկարնոր աղբյուրներից մեկն է: Մակայն վերջինս վերաբերում է մյուս իշխանությունների իրավազորություններին: Դատարանն օրենսղիրգործունեությամբչի զբաղվում ն չի կառավարում, այլ կիրառում է. իրավունքը: Դատարանի իրավաստեղծությունը մեկ անձի մեջ` դատավորին օրենսդիրի, վտանզավոր խառնուրդ (սիմբիոզ) է: Հենց նման վտանգի դեմ է ուղղված իրավական պետության մեջ իշխանություններիբաժանմանսկզբունքը: Ռուսական իրավական պետության սահմանադրականմոդելը գործնականում դեռնս լրիվ ծավալով չի իրականացվել: Ուստի, առաջնահերթ խնղիր է (թե՛ օրինաստեղծպրակտիկայի, թե՛ իրավաբանական տեսության համար) բոլոր սահմանադրական ինստիտուտների, կառույցների ն ընթացակարգերի ձնավորման գործընթացն ավարտին հասցնելը, Սահմաճաղրությամբ նախատեսված բոլոր դաշնային սահմանադրականօրենքների ու դաշնային օրենքների ընդունումը,մի խոսքով, Ռուսաստանի պետականիրավական համակարգիսահմանադրական մոդելը մինչն վերջ ավարտինհասցնելը (դրա ստատիկայում ն դինամիկայում) բոլոր մակարդակներում (համադաշնային, Դաշնության սուբյեկտներիմակարդակումն տեղականմակարդակում): Ռուսական իրավական պետության սահմանադրականմոդելի կենսագործմանը գուգընթաց պեաք է պարբերաբար աշխատանք տարվի (գործնականն գրտական-իրավաբանական)այդ մոդելի ներքինհակասություններիհաղթահարմանուղղությամբ: Խոսքը, առաջին հերթին, այնպիսի թերություններիմասին է, ինչպիսիք են` իշխանություններիչհաշվեկշռված բաժանումը, տարբերիշխանություններիփոխհարաբերություններում զսպումների ն հակակշիռների պատշաճ արդյունավետությամբգործող համակարգի բացակայությունը, իշխանությանգործադիրճյուղի կառուցվածքումու ներկայացուցչական իշխանության հետ դրա փոխհարաբերություններում տեղ զտած Տոր

Տես

Ս

ձ շթոօեգնղ ՔԸ. Ըմ ոո ՅՅԵՕԱՕՏԻԸՂԵԸԼԲՄԵՒ Բ 86 ոքճուզօդ, ոթա// Ը)րոծոձտ Աքձաւոոճ ոճմ

1«ՂՕՎԱՅւ

ոքձոտ. Խ/Լ, 1997. էջ 41-43

Աքձոօ

հակասություններըն անորոշությունները(գործադիրիշխանությաներկնախագահականին կառավարականի,որը խորացփեղկվածությունը՝ վել է` խորհրդարանիցկառավարությանանկախությամբ),միասնական դաշնային կառուցվածքումտեղ զտած չառուսականպետականության ամբողջությամբ Դաշնութփից ավելի անհամապատասխանությունը, յան ու նրա սուբյեկտներիմիջն լիազորություններիբաշխման անհրաժեշտ հստակության բացակայությունը, երկրում գործող իրավունքի աղբյուրների հստակ աստիճանակարգությանբացակայությունը,դատախազությանկարգավիճակիանորոշությունը (այն հիշատակված է դատականիշխանությանմասին գլխում, չնայած որ պետք է ղասվեր ոչ պետագործաղիրիշխանությանը), տեղական ինքնակառավարման պետադրան,փաստորեն, ներքին հակասությունը, կան հայեցակարզի փոսահմանադրական օժտելով, կան իրավականլիազորություններով ավելի կոշտությունը(' փոխություններիընդունման կարգի չափից ի շահ Սահանգամ, թեկուզ, լինելն անիրականանալի գործնականում ն մանադրությանպահպանման) այլն: Ամբողջությամբ Ռուսաստանի իրավական պետականությանսահմանադքականմոդելի կատարելագործմանու իրականացմանառումով` ու իրավական ժոռուսականփորձի ն դեպի սահմանադրականությանն առահաշվառմամբ, ուղու տանող արդի դժվարին ղովրդավարությանը մնում ն նախագաէ էության, գործադիր(այսինքն` ըստ բարդ վել սուր հական) իշխանություննայն պատշաճ ներկայացուցչականիշխանության հետ խելամիտհամատեղելու հիմնահարցը, որի լիազորությունները համապատասխանեինիշխանությունների բաժանման ն իրավական ու պահանջներին: պետականությանիմաստին,գաղափարներին

Գլուխ 8. Հասարակության,իրավունքին պետության զարգացմանհեռանկարները. պոստսոցիալիստական ցիվիլիզմիհայեցակարգը 1.

հիմնահարցը ուղու ընտրության Զաբգացմանպոստսոցիալիստական

Այսօր բոլորս Արնելքում ն Արնմուտքում համաշխարհայինպատմության մեծ փոփոխություններիժամանակակիցներնենք: Նախկին աշխարհակարզըն համաշխարհայինպատմությանզարգացմանբուն ու սոցիալիզմիմիջն ուղղությունը 224 դարում որոշվել են կապիտալիզմի ն գաղափարախոհակամարտությամբ,կոմունիստական բուրժուական սություններիմիջն պայքարով: Այդ բնեռներիցմեկի արմատականփո121

փոխություններիհետնանքով անխուսափելիեն դառնում էական կերճան մյուս բնեռում ն ամբողջ աշխարհում: պարանափոխությունները Այդ կապակցությամբգլոբալ ճշանակությունէ ձեռք բերում առստսոցիալիզմի հիմնահարցը: Այստեղ մենք զգործունենք համաշխարհային պատմությանդիալեկտիկայիհետ: Եվ սոցիալիզմիցդեպի պոստսոցիակարելի է համարժեք բացանհայլիզմին շարժման արամաբանությունը ու տել սոսկ ազատության իրավունքիհամաշխարհային պատմական առաջընթացիհամատեքստում: Հեզելն ասում էր, որ Միներվայի Բուն իր թռիչքն սկսում է լուսադեէ գալիս նորը: Կոնկրետ-պատմա մին, երբ հին կարգերինփոխարինելու կան տեսանկյունից Հեզելի համար խոսքը «հին վարչակարգի»հաղթահարման ն մասնավոր սեփականությանու բոլորի ձեական հավասարության ճանաչման վրա հիմնված նոր կարզի հաղթանակի,այսինքն` աճցման մասին է: Նրա համար համաշֆեողալիզմիցկապիտալիզմին խարհային պատմությունը որպես ազատության առաջընթաց, ըստ կարգով, քաճի որ էության, ավարտվում է այդ (կապիտալիստական) համաձայն նրա հայեցակարզի` սկզբունքորեն որնէ նոր բան արդեն անհնար է ազատության զարգացմանն ձնակազմավորումներիմեջ (ավելի բարձը, քան ազատ մասնավոր սեփականությունն է, համընդհանուր ձնական իրավականհավասարությունըե դրանց համապատասհասարակություննու պետության իրավական խանող քաղաքացիական կազմակերպությունը): Մոցիալիզմի կործանման ժամանակակից պայմաններում պատմության ավարտի գաղափարը (դրա հեգելյան մեկնաբանմանհունով) ստացել է, ասես թե, գործնականհաստատում ն դրա հետ միասին նոր

շունչ 1:

Հատկանշականէ, որ մարքսիզմիհամաձայն էլ` կապիտալիզմին ներհատուկ ազատությանձները (անհատների ձնական հավասարությունը ն ազատությունը, մասնավոր սեփականությունը,քաղաքացիական հասարակություննու իրավականպետությունը) իրավունքիպատմական առաջընթացի(հենց բուրժուականիրավունքի,մարքսիզմիհամաձայն, իրավունքի առավել զարգացած ն պատմականորենվերջին

Դրանով է պայմանավորվածՖ.Ֆուկույամայի հողվածի լայն տարածումը,որը (վկայակոչելով Հեգելին ն նեռհեգելականԱԿոժնին) հեգելյան «հավանությունն է» ճերկայիսգործընթացինն համաչխարհայիճ հաղորդումսոցիալիզմիկապիտալիզացգման (ինչպես ասում ենճ կապիտալիստական պատմությանու մարդկությանքաղաքակրթության, ժամանակակիցարնմտյան ազատականշուկայական ն այլ կարգի ոգով) ավարտին // 8օոքօշա փառօօօփւու 1990. ամբողջությամբ:Տես Փյոշասճ Փ. հօռշղ 1Ըրօքոս Վ 3էջ 134-148

տիպի) վերջին աստիճանն է, կապիտալիզմիցհետո (այսինքն` կոմունիզմի ժամանակ) իրավունքը ն պետությունը«մահանում են» արտադրության միջոցների նկատմամբ մասնավոր (ցանկացած անհատականացված) սեփականությունը,«բուրժուական անհատականությունը»ն այլն բացասվումեն: Թե Հեգելը,թե Մարքսնիրենց դիրքորոշումների արմատականտարհետագա առաջընթաէին միատեսակժխտում իրավունքի բերությամբ բուն. հնարավորությունը, այտիպի հետբուրժուական իրավունքի ցը, իրավունքի առավել ձնի զարգացման, իրավական ազատության սինքն ձնի, անհատների ազատությանավելի մեծ չափ, ավելի բովանդակալից աստիճան արտահայտող իրավունքինոր ձնի հնարավորություբարձր նը: Քանի որ Հեգելի համար սոցիալականպատմությանմեջ ազատութ-

յան առաջընթացը հնարավոր է միայն իրավական ձնով որպես իրավունքի (ե պետության որպես իրավական ինստիտուտի) առաջընթաց, նա պատմության ավարտը կապում էր արդեն իսկ ձեռք բերված իրավունքիբուրժուական տիպի հետ: Ըստ Մարքսի, հակառակը, ազատության առաջընթացը շարունակվում է ոչ իրավական (ն ոչ պետական) ձնով, ն իսկական ազատությունն սկսվում է կապիտալիզմից հետո, բուրժուականիրավունքի ու պետության հաղթահարմամբ: Մարքսը(ապա՝ ճան Էնգելսը ն Լենինը) միանգամայնհետնողականորենորնէ հետբուրժուականիրավունքի («պրոլետարականիրավունքի» կամ «սոցիալիստականիրավունքի») չի (չեն) խոսել` սոսկ կոմունիզմի առաջին փուլում (այսինքն` սոցիալիզմի ժամանակ) թույլատրելով, այսպես կոչված, «բուրժուական իրավունքը» (բուրժուականհավասար իրավունքը) հավասարաշխատանքիդիմաց հավասարսպառողականվճարում կատարելու համարԼ: Պոստսոցիալիզմիգլխավոր հիմնահարցը կապված է այն հարցի այս կամ այն պատասխանի հետ, թե դեպի ու՞ր ն ինչպե՞ս կարելի է գնալ «տնտեսական անհավասարության»բացակայության սոցիալիստական սկզբունքից` հետ, դեպի «տնտեսական անհավասարության» (այսինքն`մասնավոր սեփականության,բուրժուականիրավունքին այլ-

1Տես ՃԹռքա հ.,

ՅարուԸ

Փ.,

«ՕՎ.

1.19.

Ղ. 33. էջ 94-99

էջ 18-19: ճատ

8.11

1Ա1օոո.«օ6ք.

«օգ.

«Պրոլետարակաճիրավունք»տերմինըլայն տարածումգտավ հեղափոխությունից (Պ.Ի.Ստուչկայի, Դ.Ի.Կուրսկու, Ն.Վ.Կրիլենկոյի ն ութիշներիաշխատություններում): իրավունք» տերմինըգրականությանմեջ ի հայտ եկավ (Ե. Բ. Պաշու«Սոցիալիստական կաճիսիհռդղվածում)30-ական թվականներիկեսերին: Տես առտյատածԷ. ԼօԸ/ոճքօրօ ս

// ՇՕԹՇՐՇԵօՇ Օօ)

1936. Վ 3. էջ 4 ոքոըօ ոքմ օօուտյուՅուծ ոճքօ1րօ.

հետո

թե՞առաջ՝ դեպի տնտեսության,իրավունքին այլճի) վերականգնումը, մեծ հավասարություն: նի մեջ նոր, ավելի (ն դրա հետ միասին դեպի իրասեփականության Դեպի իսկական ն մեր ուղու դժվարություննայն է, որ անայլն) վունքը, ազատությունը է հրաժեշտ «բոլորինմիասին»պատկանողդիմազրկվածսոցիալիստաանցնել դեպի անհատականացվածսեփակական սեփականությունից ճության, բայց, միաժամանակդա չպետք է լինի վերադարձդեպի մասնավոր սեփականություն: Մինչն օրս հայտնի ամեն մի իրավունքիբուրժուականն մասնավոր հիմքի ուժով թվում է, թե առկա է միանգամայն սեփականատիրական ու փակուղային անլուծելի իրավիճակ՝ մի կողմից կենսականորեն անհրաժեշտ է ոչ իրավական,ամբողջատիրականսոցիալիզմից անցնել իրավական կարգի, սակայն, մյուս կողմից` իրավունքիուղղությամբ կատարված ցանկացած շարժում կարող է տանել միայն դեպի բուրժուական իրավունք ն, հետնաբար, դեպի մասնավոր սեփականատիրական հարաբերություններ,մի խոսքով՝ դեպի կապիտալիզմ:Դեպի իրավունքը (ն այն բոլորը, ինչը կապված է իրավունքի հետ ու անհնար է անիրավական պայմաններում) տանող այդ փակուղային ճանապարհին

հայտնվեցին նան սոցիալիզմը կապիտալիզմի վերափոխելու միջոցառումները: Ի դեպ, այստեղ են արմատավորվածդրանք իրականացնելու բազմամյա փորձերիանհաջողություններիխորը պատճառները: Վերափոխումներիընտրված ուղին (նախկին սոցիալիստականսեփականության,ապապետականացմանն մասնավորեցմանուղիներով) տանում է առայժմ ոչ թե դեպի կապիտալիզմ, այլ ղեպի միանգամայն (նախաբուրժուական) սոցիաչզարգացած, նախակապիտալիստական լական, տնտեսական, քաղաքական ն իրավականձներ ու հարաբերություններ: Այն պատճառները,որոնց ուժով մենք իրականացվողկապիտալիստամետ բարեփոխումներիարդյունքում աճխոսափելիորենհայտնվում (կարելի է ասել նեռֆեողալական)իրաենք ճախակապիտալիստական վիճակում, թաքնված են մեզանում ձնավորվողհասարակական ն քաղաքականհարաբերություններիբնույթի, սեփականությանու իրավունքի տիպի մեջ: Այդ տիպաբանությունըկանխորոշվածէ սեփականութայսինքն՝ այնպիյան պոստսոցիալիստական ապապետականացմամբ, սի սեփականությանստեղծմամբ, որը դեռնս ազատ չէ պետականիշխանությունից,ն այնպիսի պետական իշխամճություն, որը դեռես ազատ չէ սեփականությունից:Սոցիալ-պատմականչափման մեջ այսպիսի իէ ֆեոդալականփուլին, երբ տնտեսականն րավիճակը բնութագրական

քաղաքականերնույթներնու հարաբերություններնիրենց թերզարզացվածությանուժով դեռնս չեն բաժանվել մեկը մյուսից ն չեն կազմավորել ինքնուրույնկեցության հարաբերակաճորենանկախ երկու տարբեր ոու տնտելորտ: Իշխանությանն սեփականության,քաղաքականության սության նման խառնուրդը(սիմբիոզը) ճշաճակում է, որ հասարակաամբողջությունըդեռնս չի հասունացելմինչն քաղակաճ-քաղաքական ն իրավականպետությանտարբերակ: հ ասարակության քացիական ելակետային հիմքի ֆեռդալա«Իշխանություն-սեփականություն» է թե՛ իշխանությունը,թե՛ խեղաթյուրում կան բնույթը ֆեռդալականորեն հարաբերությունները: եղած միջն թե՛ դրանց սեփականությունը, սեայսպիսի ծանրաբեռնվածությունը Ձնավորվող պետականության տարածքահամադաշնային, փականությամբ(բոլոր մակարդակներում՝

յին, տեղական) սանձազերծումէ դեպի անկախացումն երկրի ֆեոդալական մասնատվածությունտանող հզոր ու երկարաժամկետկենտրոմիասնականպետականինքնիշխանախույս միտումը:Ռուսաստանում նությանհաստատմանըխոչընդոտումէ հենց ամբողջությամբՂաշնության ն նրա սուբյեկտներիձեռքին գտնվող պետականսեփականություխանգարում է պետություն-ի/խանը: Պետություն-սեփականատերը նությանը հաստատվելու որպես ինքնիշխան կազմակերպություն,քանի որ ինքնիշխանություննիր բնույթով իշխանությանկազմակերպություն է, ոչ թե՝ սեւնականատեր:Եվ հենց դրանում կարելի է տեսնել մի յուրահատուկ հատուցում հանրային հարստության (նախկին սոցիալիստան դրա կան սեփականության) անիրավաչափ ապապետականացման սեփականաշնորհման համար հօգուտ հասարակության նեղ շերտի՝ մնացած բոլոր քաղաքացիներիհաշվին, որոնք հավասարիրավունք ուճեն սոցիալիստականժառանգության միասնականբաժնի նկատմամբ, այսինքն` քաղաքացիականսեփականությաննկատմամբհավասար իպետությունը, փոխանակդառնալու րավունք: Հետամբողջատիրական ժողովրդիընդհանուր գործը, իրեն խեղաթյուրող սեփականությանշնորհիվ դարձել է դաշնային ն տարածքային բյուրոկրատիայի,կենտրոնում ու տեղերում նոր քաղաքակաճ-տճտեսական ընտրանումասնավոր

զործը:

`

Սակայն, եթե անհնար է պարզապեսվերադառնալբուրժուականիրավունքին ն մասնավորսեփականությանը,ապա սոցիալիզմիցընդհանրապես դեպի ինչպիսի՞իրավունքի կամ ի՞նչ սեփականությանէ հնարավորգնալ: է արդԱյս հարգը կարելի է ձնակերպելնան այլ կերպ: Հնարավո՞ր հավասայոք այնպիսիիրավունք, որը ճանաչիհամընդհանուրճնական

տության սկզբունքը(այսինքն՝ ամեն միիրավունքի, ընդհանրապես իրավունքի անհրաժեշտ սկզբունքը), որը, միաժամանակ,չլինի բուրժուականիրավունք: յդ հարցի հետ անխզելիորենկապված է մեկ այլ հարց` հնարավո՞րէ արդյոք արտադրության միջոցներինկատմամբայնպիսի

անհատականացվածսեփականություն,որը, միաժամանակ,չլինի մասնավոր սեփականություն: Այդ հարցերի դրական պատասխաններըկնշանակեն (ապիտալիզմի՝ որպես «պատմության ավարտի», մասին պատկերացումներիհաղթահարում, ազատության, իրավունքի, պետության, սեփականճության ն այյնի հետբուրժուական առաջընթացիսկզբունքային հնարավորություն (համապատասխանօբյեկտիվ պայմանների առկայությամբ) ու, միաժամանակ, ապոռստսոցիալիստական կարզի համար ոչ բուրժուական ն հեռանկարներ: (ոռղմճորոշիչներ 2.

Քաղաքացիականսեփականությունը, ցիվիլիտարիրավունքը,ցիվիլիզմը

Կոմունիզմի(ն կապիտալիզմիկոմունիստական բացասման)՝ որպես զաղափարի ն պրակտիկայի (24:24դարի իրական սոցիալիզմի տեսքով), բնույթն այնպիսին է, որ դա իրականում (սոցիալ-պատմականորեն) կարելի է հաղթահարել ու թողնել անցյալում միայն նռմունիստականպահանջների, դրանց բանական տեսքով, համարժեք, տնաեսական-իրա վական բավարարմամբ, որոնք համաձայնեցվածեն քաղաքակրթութ յան հիմնադիր արժեքների, ինստիտուտների,ձների ն նորմերի հետ:

`

Հետնաբար,խոսքը պահանջներիբավարարմանու, միաժամանակ,կոմունիզմիհաղթահարմանիրավական ճնի, ոչ իրավականսոցիալիզմից իրավականկարգինանցնելու իրավականեղապոստսոցիալիստական նակի մասին է: Իրավականմոտեցմանէությունը ն նորույթն այստեղ նրանումն է, որ իռավականհավասարությանհամընդեանուրսկզբունքը պետք է առաջին հերթին հետնեողականորեն կիրառվիսոցիալիստակա սեփականությաննկատմամբ` այդ հիմնական արդյունքն սոցիալիզմի արտադրության միջոցների նկատմամբիսկական անհատականացվ սեփականության վերափոխելուգործընթացում:Բացասումը,պատմության արդյունքներիհաշվառմամբ,անհրաժեշտէ վերափոխելավելի հաստատման: բարձր մակարդակի հրավունքիդիրքերիցբոյոր քաղաքացիներըհավասարչավիովն հավասար իրավունքով սոցիալիստականսեփականությանժառանգներ են: Եվ յուրաքանչյուր քաղաքացու նկատմամբպետք է ճանաչվի ամ126

սեփականությանմեջ բոլոր քաղաքացինեբողջ ապվյսոցիալիզացված րի համար հավասարբաժնիիրավունքը: Դրանով իսկ սոցիալիստական սեփականությունըպետք է վերափոխվի անհատականացված քաղաքացիականսեփականության,ն յուրաքանչյուր քաղաքացիկղառնա բոլորի համար հավասար սեփականության նվազագույնինկատմամբ իրականսուբյեկտիվ իրավունքիտեր: Այդ ճոր իրավունքիցբացի ն, դրանից ավելի, յուրաքանչյուրն իրավունք կունենա՝ առանց առավելագույնի սահմանափակման,ցանկացածայլ սեփականությաննկատմամբ: Նման քաղաքացիական(ցիվիլ, ցիվիչլիաար)սեփականությամբնոր հասարակարգը, ի տարբերությունկապիտալիգպոստսոցիալիսաական մի ն սոցիալիզմի,մենք անվանում ենք ցրվիլիզմ, ցիվիլիտարհասարակարգ (լատիներեն61:45 քաղաքացի բառից)': սեԱնցումը սոցիալիստականսեփականությունից քաղաքացիական նկատմամբկիրաՌուսաստանի Դաշնության օ րինակ՝ փականության, ռելով, կարելի է արտահայտել հնանյալ իրավաբանական-նորմատիվ ձնով: (կամ, ավելի ճիշա, իրավաբանական-նորմազրաֆիկ) Ռուսաստանի Դաշնությունում ամբողջ նախկին սոցիալիստական սեփականություննանվճար անհասաականացվումէ հօգուտ բոլոր քաղաքացիների,քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ յուրահավասար իրավունքի` վերափոխված սոցիալիսքանչյուր քաղաքացու հավասար բաժնի, սկզբունքով: սեփականությունից տական ամբողջ բոլոր օբյեկտներըվերածսեփականության Նախկին սոցիալիստական են ընդհանուրսեփականութորպես տվյալ բոլոր քաղաքացիների՝ վում անհատականացված հավասար յան շրջանակներում սեփականության իրավունքի օբյեկտսեփականության բաժինների տերերի, ընդհանուր ասեփականությունը, ներ: Բոլոր քաղաքացիների քաղաքացիական է: ընդհանուր ռանց բացառության, միատեսակ Բոլոր քաղաքացիների ուսեփականությունում յուրաքանչյուր քաղաքացի-սեփականատիրոջ նեցած բաժնի թվաբանականչափը, Ռուսաստանի Դաշնության քաղասեքացիների թվի, բնակչությանաճի միտումների ն քաղաքացիական -

տես` //Ըքօշճոաղ 8.Ը. 38Բօ8ՕԽոթոօօքը ՇՐՕՏՕԲՀՇՅՄԼ 1Մանրամասն 1989. Կ ՇՇՇՔ. ՃՒ 86շչուու //

ՇՕԱԽՆԱԼՔՎԸՇԽՕԱԼ ՇՕՇՇՐԻՇՑԵՕՇՐԼ

(ԸՕտորՇեօ6

ՇՕՇՇՐՑՅՑՈՕՇՆ

// Րռօ)ոճթրրօ ԲօՔԱՏոււմ թճՅոՇԽօՄ 1989.

Վ

Օտ

(0.

ՒԼ,

1992.

Օռ

Աքօրքօ«բ քմոօաորոճ

«թ

ՓոաօօօՓառ.1990.

Վ 3. Օք

«6

8օոքօօռ Փճճօօօրւ. Օռ. րօ. Փոաօօօոյ

Է

Բ

ճււ որե

ո

Ծո)

ղատրու»աօ.

օօԱոՆՈՅԽՅ ՂԱաօՇՐԵ

Օր

ոքր).

օւ Թ8որօքտը 11քօօձօԽխոճամօ 1993. Վ 4. Օտ 2.6. Աքռռօ

8Շ6մքքօ-1ՇԻՕբԱՎՇՇԽՕ

ԽՈոճոֆօորօ

266.

«օղոճԽԹԽՅ

«օղոճնքնո ն

-

ՑՈՅՑ

Ճ

Է

Բ

9.

քուղ ոգ Օտ

տ

//

ոքճտժ.

8օդքօօել

Լարա Նոոոո).

ԱԹՈՆՈՅԿ)՝

ԽԼ, 1996. «8060 ԲՕՇՇատ ոօ ԽԼ, 1997. Օտ "6 ԷԱոսօոծոթնճգ րոզ ոքոոռ. ՀՏՕՇօճեւ ո Հոքոտճ նԿՈԹՇՇՐՆ քճտջաորրճ, Աբօրքօշօօ ԽԼ, 2000

-

ԿՅՇԿ

հաշվառմամբ փականությանպահուստայինֆոնդի անհրաժեշտության սահմաններում) բոլոր քաէ ժամկետի հնգամյա (օրինակ` սահմանվում 1/160 տեսքով: Յուրաբաժնի ղաքացիների սեփականության սուբս եփականության քանչյուր քաղաքացու` որպես քաղաքացիական ն յեկտի, իրավաբանականկարգավիճակը տիտղոսը պաշտոնապ հաստատվումէ սեփականությանիրավունքի մասին պատշաճ իրավանկատմամբիկան փաստաթղթով:Քաղաքացիականսեփականության րավունքը կրում է անձնական, ցմահ ն անօտարելիբնույթ Որնէ քաղասեփականությաննկատմամբ քացի չի կարող զրկվել քաղաքացիական իրավունքից: Առանձին քաղաքացիներիքաղաքացիականսեփականությունը չի կարող առգրավվել բոլոր քաղաքացիներիընդհանուր սեփակաճությունից:Քաղաքացիականսեփականության նկատմամբ իրավունքը չի կարող լիովին կամ մասնակիորենփոխանցվել այլ անձի: համար բացվում է քաղաքացիականսեՅուրաքանչյուր քաղաքացու փականությանանձնական հաշիվ, որի վրա կենտրոնացվածկարգով մուտք է արվում ընդհանուր սեփականությանօբյեկտների շուկայականտնտեսականօգտագործման բոլոր ձների արդյունքում ստացված եկամուտների՝բոլորի համար հավասար բաժինը: Պետությունն իրավունք ունի ապասոցիալիզացվածսեփականության օբյեկտներից ստանալ միայն հարկեր, ոչ թե եկամուտներ:Պետության լիակատար սահմանազատումընախկին սոցիալիստական սեփականությունիցբնակչության վերջնականապաճորտացման,ազատ սեփականատերերին ազատ շուկայի, իսկական տնտեսական ու իրավական հարաբերությունների, քաղաքական իշխանություններից անկախ քաղաքացիականհասարակությանն դրա հիման վրա իրավական պետության ձեավորման անհրաժեշտ պայմանն է: աղաքացիրական սնփականությամբհասարակությունըպետք է ունենա նան իր էությանը, ճպատակներինն շահերին համապատասխանողպետություն Ոչ թե հասարակությունը պետք է հարմարվի պետությանը, այլ պետությունը՝ հասարակությանըն նրա անղամներիպահանջմունքներին: Քանի որ ընդհանուր սեփականությունումյուրաքանչյուր քաղաքացու բաժնի թվաբանականչափը կախված է բոլոր քաղաքացիներիընդհանուր թվից, ուստի, Ռուսաստանի Դաշնության նկատմամբկիրառելիս, այսօր այդ չափը հավասար է մոտավորապեսընդհանուրսեփականության 1/150 000 000 բաժին: Քաղաքացիների թվի ավելացումը 10 միլիոնով թելադրված է այդ բաժնի կայունության ապահովման (ասենք՝ հինգ տարվա ընթացքում)ն անհրաժեշտպահուստայինֆոնդի ձնավորման խնդիրներով: Ինչ խոսք, բաժնիչափը կարելի է սահմանել նան ա128

վելի կարճ ժամկետով(ասենք՝ մեկ տարի), սակայն այդ դեպքումբաժնի չափը կլինի, իհարկե,մեծ, իսկ պահուստայինֆոնդինը՝փոքր: Իրավաբանորենասած` քաղաքացիական սեփականությունըբոլոր ընդհանուրսեփականությունումյուրաքանչյուր սեփաքացաքացիների կանատիրոջհդեալականբաժինն է: Թե ինչպիսի՞նէ նման իդեալական բաժնիիրականբովանդակությունը,ցույց կտա միայն շուկան` այդ ընդհահանուր սեփականությանօբյեկտներն ապրանքային-դրամական սեփամեջ ներառելով: Փաստորեն քաղաքացիական րաբերությունների կանությանտերը կստանա միայն իր իդեալականբաժնին համապատասխանող ընդհանուրսեփականության օբյեկաներիցստացվող դրամական եկամուտճերիմասը: Յուրաքանչյուր քաղաքացու հատուկ հաշվի վրա մուաք արվող այդ դրամականմիջոցներնիրավաբանորենկարելի է անվանել քաղաքացիականսեփականությանաիրոջհրական բաժին, որը նա կարող է տնօրինել իր հայեցողությամբ: Իսկ հենց քաղաքացիականսեփականությունը`իդեալական բաժնի տնսքով, իր բնույթով չի կարող առզրավվել ընդհանուր սեփականությունիցկամ ղառնալ որեէ գործարքի առարկա: Դա ունի անձնական, որոշակի, անօտարելի պատկանում է ծնճդիցմինչն մահը: բճույթ ն յուրաքանչյուրքաղաքացու (որոնք ծնվում կամ քաղաքացիություն են նոր քաղաքացիները Ապազա ն բոլոր ճախկին քաղաքացիները, այլ ինչպես ձեռք բերում հիմքերով), հավասար քաղաքացիականսեփակաիրավունք կունենան հավասար նության ճկատմամբ: Սեփականության նկատմամբ հավասարությունը սահմանափակված է միայն նախկինում սոցիալականացված արտադրությանմիջոցների շրջանակներումն հնարավոր է միայն որպեսհավասար քաղաքացիական սեփականությաննկատմամբիրավունք: Հետնաբար,հավասար քաղաքացիականսեփականությանհայեցակարգումխոսքը հենց ապասոցիալականացված սեփականության մնջ հավասար բաժնի նկատմամբ յուրաքանչյուրի իրավունքի ճանաչմանու ամրապնդման, դչ թե սոցիալիստականսեփականությանբուն օբյեկտներըքաղաքացիների մեջ հավասարչափով գռենիկֆիզիկականբաժանմանմասին է, որը բացի այլ պատճառներիցսկզբունքորենանհնար է, քանի որ հավահարաբեսարություննընդհանրապես(ներառյալ ճան սեփականության րություններում)հնարավորէ միայն իրավականձնով: Քաղաքացիական սեփականության ճանաչումիցհետո սկզբունքորեն կարող են վճարովիմասնավորեցմանթույլատրվելքաղաքացիների ընդհանուր սեփականությանբոլոր օբյեկտները(ներառյալ` նան հողը), բացառությամբհամազգայիննշանակությունունեցող օբյեկտների:Ընդ

Վ

Մ.

Ներսեսյանց

որում, շրջանառությանմեջ թույլատրվածօբյեկտների որոշակի մասը մնա (օրինակ՝ հողի, օգտակար հանածոների ն այլնի մի մասը) պետք է այսինքն` չվաճառվի, քաղաքացիներիընդհանուրսեփականությունում, ն այլ, ասենք, հանձնվի վարձակալության այլն: Այլ կերպ` բոլոր քաղաներքո պետք է մնա առավել արքացիներիընդհանուրսեփականության ն ժեքավոր օբյեկտների որոշակի մասը, որն անհրաժեշտ բավարար է տնտեսաքաղաքացիականսեփականությանելակետային կառույցի համար: պես արդյունավեակենսագոյության

Քաղաքացիական սեփականության նվազագույնից վեր թույլաբոլոր մյուս տեսակները, այնպես որ ֆիզիտրվում են սեվւականության ն ա կական իրավաբանական ճձինք կարող են իրենց հնարավորություն ների չափով ու առանց որնէ սահմանափակման,շուկայի կաճոններով, շրջաորպես սեփականությունձեռք բերել ապրանքային-դրամական ճառությունում գտնվող ցանկացած օբյեկտ: Քաղաքացիական սեփականությունիցվեր թույլատրվող սեփականության այդ բոլոր տեսակները պարզության համար կարելի էր անվասան ճել մասնավոր սեվւականություն(անհատական,խմբային այլն), իմաստովդա մասնավոր սեփակակայն, խստիվ սոցիալ-տնտեսական նան քաղաքացիական սեփակաինչպես նություն չէ, ճիշտ այնպես, հետո «մասնավորեցումը»սկզբունքորենտարբերնության ճանաչումից վում է ներկայիս մասնավորեցումից (այսինքն` մասնավոր սեփակասենության ստեղծումից), որն իրականացվել է մինչե քաղաքացիական Բանն այն է, որ փականությանճանաչումը` առանց դրա ճանաչման: մասնավորսեփականությունը(սկսած անճտիկիցմինչն առավել զարգաառկայութցածը՝ բուրժուականը) ենթադրումէ ոչ սեփականատերերի ն սեփականաոչ սեփականատերերի յուն, հասարակության բաժանում օժտելն արմատերերի: Բոռյռրինքաղաքացիականսեփականությամբ տապես փոխում է սեվչականությանբոլոր հարաբերություններըն հասարակարգիբուն տիպը. մի բան է հակադրությունըսեփականատերերի ն ոչ սեփականատերերի միջն, ն միանգամայնայլ բան են` սեփականության նվազագույնի նկատմամբյուրաքանչյուրի անօտարելի իրատեվունքի պայմաններում ավելի մեծ ն ավելի փոքր սեփականության րերիմիջն հարաբերությունները: Քաղաքացիական սեփականությաննկատմամբիրավունքըոչ թե սովորականձնական իրավունքէ անհատի վերացականիրավունակություն (բուրժուսկան իրավունքի ոգով) ունենալու (կամ չունենալու) արտաղրությանմիջոցներինկատմամբսեփականություն,այլ հրական սե130

փակաճությաննրատմամբարդենիսկ ձեռքբերված, առկա ն անօտարելի սուբյեկտիվ իրավունք: Այսպիսով, ցիվիլրատաար իրավունքընոր հետբուրժուական ն պոստսոցիալիստականիրավակազմավորումէ: Ղա պահպանումէ ցանկացած (ներառյալ` բուրժուական)իրավունքիսկզբունքը,այսինքն՝ ձնական հավասարությանսկզբունքըն, միաժամանակ, բովանդակալիցլրազնում ու հարսաացճում է ռռակապես նոր պահով`յուրաքանչյուրի հավասար իրավունքով բոլորի համար միատեսակ սեփականությաննվազագույնի

նկատմամբ: Ինչպես քաղաքացիականսեփականությունը,դա իսկական,իրավաբանորեն անհատականացված սեփականությունէ արտադրությանմիջոցների նկատմամբ, որն արդեն բուրժուական մասնավոր սեփականություն չէ` քաղաքացիականսեփականության նկատմամբ իրավունքն իսկական իրավունք է, սակայն` ոչ բուրժուական իրավունք: (յսպրսով, ցիվիչիտարիրավունքն իր բովանդակությամբ ն զարգացվածությանմակարղակով վեր է կանգնած իրավունքի նախորդ տիպերից ու, հետնաբար, իրավական ձնով մարմնավորումէ մարդկանց ազատության ավելի մեծ ճամ ն արտահայտում է մարդկանց հարաբերություններում ագատության պատմական առաջընթացի ավելի բարձր ասաիճան: Կարելի է կարծել, որ ազատության տեսանելի հետագա առաջընթացը պետք է իրականացվի ձնական-իրավական հավասարության հիմնադիր սկզբունքը նոր անօտարելի սուբյեկտիվ իրավունքներով հարստացնելու ն լրացնելու ցիվիլրաար մոդելով:

Ցիվիլիզմիտեղնազատությանն իրավունքի պատմականառաջընթացում 3.

Մոցիալիզմից ցիվիլիզմինանցման օբյեկտիվ-պատմականհնարավորության համատեքստում իրականումկազմավորվածսոցիալիզմիվերափոխման բոլոր մնացած տարբերակներնանխուսափելիորենհանղես են զալիս որպես պատմականառաջընթացիվեկտորիցկատարված շեղումներ ն, այդ իմաստով, պատմականորենհետաղիմականեն, որպես անցյալի պատմականջանքերիիմաստազրկումու դրա արդյունքներից օզտվելու անկարողություն,դրանք փորձ են, մնալով պատմության սրի ծայրին, շարունակելդա, մի խոսքով, դուրս գալ պատմությունից, անցնել կենսաթոշակին հանգստի: Ցիվիլիզմի հայեցակարգը ցույց է տալիս, որ սոցիալիզմըպատմական սխալչէ ն ոչ էլ զուր տեղը վատնածժամանակ,որ մեր ճախորդնե131

րի ու հայրենակիցներիմի քանի սերնդի աննախադեպզոհերնիգուր չեն անցել, որ սոցիալիզմի ժամանակ առացին անգամ (սոցիալիստական սեփականությանտեսքով)նախադրյալներեն ստեղծվելհամամարդկային քաղաքակրթությանզարգացման ավելի բարձր, ավելի արդարացի, ավելի մարդասիրականաստիճանիանցնելու համար: Քաղաքացիական սեփականության գաղափարը նախորդ ամբողջ սոցիալիզմից արված զլխավոր եզրահանգումն է: «Փաստացի հավասարության» կոմունիստական պահանջը մերժում է ընդռանուր քաղաքակրթական գործընթացիարժեքները ն նվաճումները: Քաղաքացիական սեփականությունը բուն քաղաքակրթականկատեգորիաներում այղ ավերիչ պահանջների բավարարման պատմականորեննախատեսված ձենն է, միաժամանակ, դրանց հաղթահարումը` սեվականության իրավունքի ձնով: Ընդ որում, քաղաքակրթությունըզարգանում է այն բանի շնորհիվ, որ հարստանում է ազատության նոր ճնակազմավորմամբ՝ քաղաքացիական սեփականության նկատմամբ յուրաքան: յուրի անօատարելի իրավունքով: Ցիվիլիգմի հայեցակարգը կարգավորի: ներուժ ունի նան կապիաալիզմի համար: Ցիվիլիզմի գաղափարի (ճռր կատեգորիկիմպերատիվի՝ տեսքով) այդ կարզավորիչ-կողմնորոշիչնշանակությունը կարելի է ընդհանուր տեսքով ձնակերպել այսպես. կապիտալիզմից դեպի ցիվիլիզմ՝ շրջանցելով սոցիալիզմը: Ավելի կոնկրետ դա նշանակում է /ռւթաքանչուրին տալ անօտարելիիրավունք քաղաքացիական (ցիվիլիտար) սեփականության նկատմամբ: Պոստսոցիալիստականցիվիլիզմի հայեցակարզն արդեն իսկ պարունակում 4 ժռդովրդականզանգվածների կոմունիստականպահանջների համարժեքիրավական պատասխանը: Այղ պատասխանիցկարող է ն ստիպված է օզտվել նան կապիտալիստական հասարակությունը, որպեսզի խուսափի իրական սոցիալիզմի տառապանքներից:Մակայն դրա համար աղքատներին մատուցվող սոցիալական ծառայությունները ն հօզուտ ոչ սեփականատերերի,այսպես կոչված, «շվեղական սոցիալիզմը» բավարարչեն, անհրաժեշտէ յուրաքանչյուրինօժտել արտաղրության միջոցներինկատմամբսեփականությանբավարար նվազագույնի` բոլորի ընդհանուրսեփականությանշրջանակներումանհա-

1Կաճտի

մուռ, որի հասկացությունըմենք օգտագործումենք, անշուշտբացակայումէ հավասար քաղաքացիական սեփականության գաղափարը, որի ի հայտ գալը ն տրամաբանորեն պատմականորեն հնարավորէ միայն սոցիալիզմիցհետո: Դա շատ լավ ցուցաղրում է նրա կատեգորիկ առավելագույնի իրականբովաճղակությունը, իմպերատիվի, է բուրժուսկան իրավունքի ն մասնավոր ապոստնթիոքիզմը, որը սահմանափակված սեփականությանսոցիալ-պատմական շրջանակներով:

`

տակաճորենորոշված հավասարբաժնի նկատմամբանօտարելիիրավունքով: Հասկանալի է, որ այդ նվազազույնի ն բոլոր քաղաքացիների ընդհանուրսեփականության չափը կախված կլինի համապատասխան հասարակության մեջ ուժերի, հավակնություններիու շահերի հարաբերակցությունից, ղրա հարստության աստիճանից,բնակչության կենսամակարդակիցու մի շարք այլ գործոններից,որոնք իրենց հանրագումարում կորոշեն քաղաքացիական սեփականության մասին համապատասխան «հասարակական պայմանագր» կոնկրետ բովանդակությունը: Պոստսոցիալիստականցիվիլիզմը ն պոստկապիտալիստական ցիվիլիզմը,դրանց միջն եղած բոլոր տարբերություններովհանդերձ, շնորնիվ իրենց միասնական հիմքի քաղաքացիական սեվաականության նկատմամբ յուրաքանչյուրի անօտարելի իրավունքի, օժտված են սկզբունքային միասնությամբ ն տիպաբանական ընդհանրությամբ: Միայն այսպիսի սկզբունքորեն նոր հիմքի վրա կարող է հաղթահարվել ն հանվել կոմունիզմի ու կապիտալիզմիմիջն հակաղրությունը: Կոմունիզմը ն կապիտալիզմը կարող են հանդիպել ու հաշտվել միայն ցիվիլիզմի, այսիճքն` ապազայի սկզբունքորեն նոր հասարակարգի հրման վրա ու պայմաններում: Դրանով իսկ ցիվիլիզմի հայեցակարզը ցուցադբում է կապիտալիզմի ն սոցիալիզմի միջն կոնվերգենցիայի մասին պատկերացումների սխալականությունն ու պատրանքայնությունը: Իրականում խոսքը ոչ թե կապիաալիզմին սոցիալիզմի կոնվերգենցիայի, այ/ ջե սոցիայիգմի,թե՛ կապիտալիզմիհաղթահարման, թե՛ սոցիալիզմից, թե՛ կապիտալիզմիցգիվիլիզմինանցնելու մասին է: Սոցիալիզմը որպես կապիտալիզմին ցիվիլիզմի միջն անցումային հասարակարգա̀նհա այդպիսին է համաշխարհայինպատմությանդրալեկտիկան ու այն համաշխարհային-պատմականհամատեքստը,որի շրջանակներումմիայն կարելի է համարժեք պարզել Ճ2Հ դարի ռուսական պատմության կողմնորոշիչները,հասկանալ, թե որտեղի՞ցն ո՞ր ենք մենք գնում, ի՞նչ ապազա է մեզ սպասում, որո՞նքեն իրավունքին, տնտեսապես,իրավաբանորենու բարոյապես ազատ անհատին,քաղաքացիական հասարակությանը,ապրանքա-շուկայականհարաբերություններին, իրավական պետությանըմեր անցման նախադրյալներնու պայմաններըն, վերջապես,ինչպիսի՞նէ մեր իրական շարժման շեղումը դեպիցիվիլիզմ գճալու մեր օբյեկտիվ հնարավորություններից: Ցիվիլիզմը որպես 2-2: դարի ռուսականփորձի գաղափարական-տեսական հանրագումար (Ռուսաստանին ռուսական պատմության ճակատազրինիր անմիջականմասնակցությամբ)այն բանի ժամանակա133

կից արտահայտությունէ (քաղաքակրբությանհամար համանշչանակ առաջընթաազատությանն իրավունքիհամաշխարհային-պատմական է որն ավանդաբարաճվանվում ռուսական ազցի կատեզորիաներով),

գային գաղափար:

ցիվիլիզմի հայեցակարզումՌուսասսչանի Պոսասոցիալիստական ն ապագան,որպես միասնականառաջադիմորենզարգացող պատմական զործընթացի աստիճաններ, ձեռք են բերում փոխկապակցված ու իմաստավորվածբնույթ: Միայն դրա շնորհիվ կարելի է հայեցակարգորենն ոչ թե մերկապարանոցպնդել, որ Ռուսաստանն ուճի ոչ միայն անցյալ, այլ նան՝ ապազա, որն ունի սեփական շարունակությունն ունեցող իր պատմությունը:Հենց Ռուսաստանում է կատարմեյ համամարդկային կոմունիստականգաղափարներին գործնական ստուզման հետ կապված համաշխարհայինպատմությանամբողջ սնագործ աշխատանքը: Պատասլսանըգտնվել է, ցիվիլիզմ`քաղաքացիական սեփականությաննկատմամբ յուրաքանչյուրի անօտարելի իրաանցյալը

վունքով Դա է հենց Ռուսաստանի ազգային գաղափարն այսօր ն ապագայում, ռուսականճնրդրումը մարդկանց ազատությանու հավասարության համաշխարհայինպատմականառաջընթացում: Համաշխարհայինպատմությանն ազատության, իրավունքիու արդարության համաշխարհային պատմական առաջընթացի դիալեկտիկան շարունակվումէ: Այսպիսով, ցիվիլիզմի հայեցակարգը ցուցադրում է դեպի հետ՝ սոցիալիզմինկամ կապիտալիզմինվերադառնալու սխա-

լականությունը:

Բաժին Մ ն դոգման. Պոզիտիվ իրավունքիվարդապետությունը հիմնականհասկացություններնու հայեցակարգերը

Գլուխ Լ.

1.

Իրավունքիվարդապետությունըն դոգման. հասկացություննու տիպերը

ն դոգմայիհասկացությունը Իրավունքիվարդապետության

Իրավունքի դոզմա ասելով` ավանդաբարհասկանում են իրավագիդպրոցի իրավականվարտության մեջ (այս կամ այն իրավաբանական ընդունված պոզիտիվ կողմից բոլորի ուղղությունում) ղապնաությունում, ն մասին ելակեգործողությունների սահմանումների իրավունքի, դրա տային հիմնադրույթները: Իրավունքի դոգմայի մասինուսմունքը (դրա ընդհանուրհայեցակարգի ամբողջ համակարգի ն առանձին դրույթների մշակումն ու հիմնավորումը) ընդունված է անվանել իրավունքի վարդասյետություն(պոզիտիվ հա«Իրավունքի վարդապետությունը» իրավունքիվարդապետություն): է՝ պոզիկազմող հիմքը դոգմայի վաքականհասկացություն իրավունքի մեկնաբանությունտիվ իրավունքի մասին իրավաբանական-գիտական ն ցույց տալու համար: ների դատողություններիամբողջ հանրագումարը ն մշակում հիմնավորումէ պոզիտիվ Իրավունքի վարղապետությունը իրավունքի(դրա աղբյուրների,համակարգի ու կառուցվածքի,դրա գործողության ն կիրառման,խախտմանու վերականգնմանն այլն) մեկնաձներ (սկզբունքբանման որոշակի իրավաբանական-իմացաբանական ճեր, հասկացություններ,տերմիններ,եղանակներ,միջոցներ,հնարքներ ն այլն): Պոզիտիվ իրավունքիմեկնաբանմանայսպիսի իրավաբանաձների ամբողջություննէ, որը կազմում է իրական-իմացաբամճական վունքի դոգմայի բովանդակությունը: ձների օզնությամբ իրաԱյղ իրավաբանական-իմացաբանական է զործող իկարգավորում տրամաբանորեն վունքի վարդապետությունը րավունքի հակասական ն քաոսայինէմպիրիկ նյութը պոզիտիվ իրավունքի ամբողջական ու ներքնապեսհամաձայնեցված համակարգի

ձնով (համապատասխան կառուցվածքային բաղադրատարըերո ղրանց փոխաղարձկապերով ն այլն): Այսպիսով, վարդապետություն ստեղծում է պոզիտիվիրավունքիհրավաբանական-տրամաբա կառուցվածքը, գծա(մտավոր) մոդելը (տրամաբանական-տեսական պատկերը,եղանակըն մեթոդը) ինչպես պոզիտիվիրավունքի պատշաճ հասկացողությանու մեկնաբանման,այնպես էլ իրավարդապետական վական իրականությանմեջ դրա փաստացիսահմանումճերին զործո-

ղություններիհամար: Պոզիտիվ իրավունքի այսպիսի մողելը ձնակերպվումէ առանձնաբառարանի, այսինքն` հատուկ վարդապետական-իրավաբանական տրամաբանորենփոխկապակցվածհատուկ հասկացությունների, կատեզորիաների,տերմինների,բառային կառույցների,սահմանումների ն

այլնի որոշակի համակարգի օգնությամբ: (այսպես կոչված՝ Երկար ժամանակ իրավունքի վարդապետությունը (օտարբեր համակարվերում իրավունքի իրավունքը») «իրավաբանների մուի րավունքի, ռոմանո-գերմանական հռոմեական իրավունքի, րինակ՝ սուլմանական իրավունքի համակարգերում) գործող (պոզիտիվ) իրավունքի հիմնական, իսկ մի շարք դեպքերում նան գլխավոր աղբյուրնեշարուրից մեկն էր: Եվ այսօր էլ իրավաբանականվարդապետությունը սահմանման է իրավունքի պոզիտիվ ղեր խաղալ էական ճակում ն կիհամակարգերում որոշ իրավունքի իսկ գործընթացում, րառմանամբողջ դա ճան պաշտոնապեսճանաչվում է որպես գործող իրավունքի աղբ-

յուր:

պոզիտիվիրավունքիիր իրավաբաԻրավունքիվարդապետությունը ոչ միայն մ նկնաբանմամբամբոդջությամբ ճական-տրամաբանական սահմանում ն է նան այդ իրավունքը, է, արտահայտում արտացոլում այլ այսինքն`ակտիվորենհամամասնակցում է դրա ստեղծման ու իրականացման զործընթացին: ռանց իրավական վարդապետությանչկա նան պոզիտիվ իրավունքի որոշակի համակարգն, անգամ այնտեղ, որտեղ իրավական վարդապետությունըպաշտոնապեսչի համարվում գործող իրավունքիաղբյուր, դրա դրույթներըփաստորեն առկա են պոզիտիվ իրավունքիբովանդակությանմեջ, դրա գործողությանու կիրաոման բոլոր ձներում: Այստեղից բխում է նան իրավունքիդոգմայի՝որպես պոզիտիվիրավունքի մասին բոլորի համար ընդունվածվարդապետականդրույթների հանրագումարիէական նշանակությունը: Այսպիսի «համընդհանըություն» ասելով նկատի է առնվում ավանդականբանաձեր՝ «օօուռսուտ օքնուօմօՇէօոսոշ» («վարդապետներիընդհանուրկարծիքը»,այսինքն՝ ու136

սուցիչնկրի, պրոֆեսորների, գիտնական- իրավաբաններիընդհանուր կարծիքը): Ընդ որում, նկատի է առնվում «րնդհանուր կարծիքը» (համաձայնությունը) վարդապետությանէության ն դրա հիմնական դրույթների վերաբերյալ` բոլոր այլ տարակարծությունների,մռտեցումների տարբերություններիառկայությամբ: Այս կամ այն իրավականվարդապետությունը(ն իրավունքի համապատասխանդոզման) մշակվում է գործող իրավունքի կոնկըրնտհամակարգի. կիրառմամբ ու արտացոլում է դրան հատուկ առանձնահատկությունները:Այստեղից էլ զանազան իրավական վարդապետությունների (ն իրավունքի դոզմաների) տարբերությունները,որոնցից յուրաքանչյուրը ճկատի ունի առաջին հերթին իրենով մեկնաբանվող իրավունքի որոշակի համակարգ: Իրավունքի որոշ ժամանակակիցազգային համակարգերի իրավական վարդապետությունները(ն իրավունքի համապատասխան դոգմաները) շատ կողմներովնույնական են (իրավունքի այղ համակարզերի ընդհանուրպատմական արմատների,դրանց էվոլյուցիայի համանմաճ պայմաններիուժով ն այլն): Այսպիսի վարդապետականմիասնությունն իրավունքիմի քանի միասեռ համակարգերը որոշակի խմբում (այսպես կոչված` «իրավական ընտանիքում»), օրինակ` ոոմանո-գերմանական (մայրցամաքային-եվրոպական)իրավական ընտանիքում, ընդհանուր իրավունքիիրավական ընտանիքումհամախմբելու կարնոր չափանիշներիցմեկն է: 2.

տիպերը Իրավականվարդապետությունների

Պոզիտիվ իրավունքի ցանկացած վարդապետություն ն պոզիտիվիրավունքիհամապատասխանդոգմաարտահայտում են իրավահասկացողության ռրոշակի հայեցակարգ, իրավունքիայս կամ այն ընդհանուր հասկացություն: Պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությանն դոգմայի հետ կապված հիմնահարցերըհիմնականումմշակել ու շարունակումեն մշակել /նցիստական (պոզիտիվիստական) իրավահասկացողության տարբեր Նրանց ուշադրութդպրոցներիու ուղղություններիներկայացուցիչները: յան կենտրոնում եղել են զործող իրավունքիիրավաբանականդոգմատիկ մեկնաբանմանն վերլուծության, դրա աղբյուրներիհետազոտման, դրանց պարզաբանման,մեկնաբանման,համակարգմանհարցերը: Իրավական վարդապետությանն դոզմայի հիմունքները մշակել են ն դոգմայի հռոմեականիրավաբանները:Իրավունքիվարդապետության

(զլոհետազա զարգացումըկապվածէ միջնադարյանիրավաբանների ներկայադ պրոցի ճան մարդասիրական իրավունքի սատորների,ապա

ցուցիչների) գործունեությանհետ: Իրավաբանականդոգմատիկայի պատմությանմեջ նշանակալիհետք են թողել իրավունքիպատմական դոզԱյսպես, Հ.Հուզոն «իրավաբանական ղպրոցի ներկայացուցիչները: բադադրաե րեք իրավագիտության մատիկան» ղիտարկումէր որպես ն տարրերից մեկր (պոզիտիվիրավունքիփիլիսոփայության իրավունքի դոզմատիհետ «հրավաբաճական միասին): Ընդ որում, պատմության վարդապետության նա նկատի ուներ պոզիտիվ իրավունքի կա» ասելով, դիրքերից«իրավան դոգմայի համատեղումը: Եվ պոզիտիվիստական նա մեկնաբանումէր որպես «իրավաբանաբանական դոզմատիկան» կան արհեստ», որի համար բավարար էին գործող իրավունքիաղբյուր2412 ղաճերի մասին էմպիրիկ գիտելիքները:Հետագայում (հատկապես դոզմատիկայիհիմնահարցերըկենտրի 2-րդ կեսին) իրավաբանական րոնական տնղ զրավեցին իրավազիտությանմեջ` ինչպես տեսական, զիտություններում: այնպես էլ ճյուղային իրավաբանական Իրավունքի իրավաբանականդոգմատիկ մեկնաբանման հունում (Դ.Օստին, Շ.Ամոս ն ձնավորվեց ճան վերլուծականիրավագզիտությունը ուրիշներ): Այս ուղղության զաղափարներնիրենց հետագա զարգաաշխատություններ ցումն ստացան 224 դարի նեռպոզիտիվիստների ն (Հ.Քելզեն, Հ.Հարտ ն ուրիշներ): Իրավական վարդապետության դոգհա մայի առավել հետնողականնեոպոզիտիվիստական յեցակարգըճերկայացված է Հ.Քելզննի «իրավունքիմասին մաքուր ուսմունքում»: ն դոգմայի պոզիտիվիստական մշաԻրավականվարդապետության կումներն ամբողջությամբ նշանակալի ավանդ ներդրեցին իրավագի բառարանիու մեթոդատության զարզացման,դրա հասկացությունների իրաբանականզինանոցի հարստացմանգործում: Պոզիտիվիստական վունքի վարդապետությանն դոզմայի բնազավառումկատարածիրենց նրանք մեծ ազդեցություն թողեցինպոզիտիվիհետագզոտություններով րավունքիաղբյուրների, համակարգիու կառուցվածքի,դրա մնկնաբան ն համակարգման,իրավաստեղծու իրավակիման, միասնականության րառ գործունեությանպատշաճ ձների մասին համապատասխանվարդապետականդրույթներիոգով գործող իրավունքը ռացիռնալացնելուն Նրանց մշակած գործող իրավունքի գործընթացում: կատարելագործելու վերլուծությանեղանակկառույցները, իրավաբանական-տեխնիկական են ն նշանաիմացաբանական իրենց հնարքները պահպանում ները ուղղութբոլոր մ եկնաբանման կությունն իրավունքի վարդապետական համար: յունների ներկայացուցիչների

Բնական-իրավականմտքի ներկայացուցիչները շատ աննշան չափով են զբաղվել պոզիտիվ իրավունքի վարդապետական հիմնահարցերով ն սակավ հանդիպողբացառություններով(ի դեմս, օրինակ` Պավիանյան ղպրոցի միջնադարյան իրավաբանների,պոստզլոսատորների, Հ.Հրոցիուսի, 224 դարի «վերածնվածբնականիրավունքի»որոշ ներկայացուցիչների), իրենց դիրքերից չեն մշակել պոզիտիվ իրավունքի մասին որնէ հատուկ ուսմունք: Նրանց հիմնական ուշադրությունը կենտրոնացած է եղել բնական իրավունքի մեկնաբանմանն պոզիտիվ իրավունքի բնական-իրավական դիրքերից քննադատությանու ոչ թե պոզիտիվ իրավունքիտեսության հարցերի վրա: Ըրդի պայմաններում, իրավաբանական իրավահասկացողության դիրքերից, պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությանն դոգմայի հիմնահարցերի մշակման անհրաժեշտությունը թելադրվումէ արդեն ոչ թե ընդհանուր անսական նկատառումներով,այլ բուն պոզիտիվ իրավունքում կատարված էական փոփոխություններով,որոնք կապված են շատ երկրների սահմանադրություններում մարդու հիմնականբնական (ի ծնե ն անօտարելի) իրավունքներիու ազատությունների ամրագրման հետ: Ընդ որում, խոսքը ոչ միայն այդ բնական իրավունքներին ազատությունների՝ որպես պոզիտիվ իրավունքիճանաչման,այլ նան ամբողջ պոզիտիվ իրավունքն այդ բնական իրավունքներինու ազատություններին համապատասխանեցնելու անհրաժեշտությանմասին է: Բացի դրանից այղ սահմանադրությունները ճանաչեցինճան միջազզայինիրավունքի հանրաճանաչսկզբունքներըն նորմերը՝ որպես պոզիտիվ իրավունքիիրենց ազգային համակարգիգերապատիվբաղաղրատարրեր: Սակայն արդի պոզիտիվ իրավունքի իմաստի ն բովանդակության այդպիսի արմատականմոդեռնացումըդեռես իր համարժեք արտացոլումը չի զտել ո՛չ պոզիտիվիրավունքիավանդականպոզիտիվիստական ն դոզմաներում.(պաշտոնականսահմանումվարդապետություններում ների նկատմամբպոզիտիվիսաներիակնածանքիառկայությամբ),ո՛չ էլ պոզիտիվիրավունքիվարդապետականհիմնահարցերի համապատասխան բնական-իրավական մշակումներում Օուսնատուրալիստների կողմից բնականիրավունքիգաղափարներիփառաբանմամբ): Մեր իրավաբանական գրականության մեջ (զիտականն ուսումնական) պոզիտիվ իրավունքի վարդապետականհիմնահարցը (ինչպես հիմնականումնան իրավունքի ամբողջ տեսությունը) ամբողջությամբ լուսաբանվումէ ավանդականլեգիստական(պոզիտիվիստական) դիրքերից: Գործող պոգիտիվիրավունքի գերապատիվմասերի (մարդու ի ծնե ն անօտարելի իրավունքներիու ազատությունների,միջազգայինիրավունքիհանրաճանաչսկզբունքներին նորմերի)նոր սահմանադրա139

են մնացել պոզիկան ճանաչումնու ամրագրումը,ըստ էության, դուրս ն այլնի մասին լեգիսհ ամակարգի տիվ իրավունքի,դրա աղբյուրների,

պատկերացումմերից: տական վարդապետական Մինչղեռ ակնհայտ է, որ ժամանակակիցռուսական պոզիտիվիրամեջ պետք է մեկնաբանության վունքի ցանկացած վարղապետական ոդրույթները, սահմանադրական պատշաճձնով հաշվի առնվեն նշված աղբյուրնե րոնց իմաստը պոզիախվիրավունքիերկու նոր գերապատիվ

րի ճանաչմանմեջ է: Դրանք են` ու 1) մարդու ի ծնն ն անօաարելի իրավունքներն ազատությունները (այսինքն՝ ըստ էության, մարդու բնականիրավունքները). 2) միջազզայինիրավունթին Ռուսաստանի Դաշնության միջազզահանրաճանաչսկզբունքներնու նորմերը: յին պայմանագրերի դրույթներիիմասաով՝մարդու հիմնաԸնդ որում, սահմանադրական ն ոչ միայն իրավական,յուրաազատությունները կան իրավունքները բերված սուբյեկտիվ իրաձեւչք իսկ արդեն անհատի կողմից քանչյուր (չափանիճան ը նդհանուր-իրավական ելակետային, են, այլ վունքներն որ պոզիտիվ իրաունեն, այնպես նշանակություն շային-իրավական) (ն չպետք վունքի մնացած բոլոր նորմերը պետք է համապատասխանեն ն է հակասեն, խախաեն)մարդու հիմնականիրավունքներին ազատություններին: ն դոգմայի ազատականիՊոզիտիվիրավունքիվարդապետության ճնաու սկզբունքը հիմքն ելակետային հայեցակարգի րավաբանական կան հավասարությանսկզբունքն է (որպես համընդհանուր հավասաու րության, ազատությանն արդարությանսինթեզի եռամիությանչափ), ներկայացվածէ պոգիտիվիրավունքի որի նորմատիվկոնկրետացումը

բոհամակարգում,դրա սահմանման, գործողությանու իրականացման մոն Ազատական-իրավաբանական ընթացակարգերում: լոր ձներում ու տեցման շրջանակներումպոզիտիվիրավունքի վարղապետություն դոգմաասելով՝ մենք նկատիունենք ձնական հավասարությանսկգբունու պոզիտիվիրավունքիվարդապետությունն քին համապատասխանող ն դոգման: դոզման,իրավականօրենքի վարդապետությունը ն դոգմայի հիմնաՈւստի, պոզիտիվ իրավունքիվարդապետության է օրենքի իենթադրվում հարցերիմեր հետագա ամբողջ շարադրանքում րավականիմաստի, իրավականբնութագրի(ամբողջությամբպոզիտիվ բոլոր իրավունքի, ներառյալ` դրա համակարզային-կառուցվածքային ն այլն), սահմանման, փոփոխման,գործողության, բաղադրատարըերը մեկնաբանմանկիրառմանբոլոր եղանակները,ձները, ընթացակար-

գերն ու հնարքները:

-՛

Գլուխ 2. Իրավունքիճորմը

1. Իրավունքիճորմը որպեսպոզիտիվիրավունքի ն դոզմայիհիմնականկատեգորիա վարդապետության

Իրավունքի նորմն իրավունքի բոլոր այն վարղապետությունների հիմտիպերի տարբերություններից) (անկախ իրավահասկացողության են է, որոնք իրավունքըմեկնաբանում ճադիրհասկացություններիցմեկն ն հասկանում ամբողջությամբ իրավունքն այսինքն` ճորմատիվորեն, սահմանում են նորմի միջոցով, գտնումեն, որ իրավունքը,որպես այդպիսին,բաղկացած է նորմերից: Այն, ինչ ընդունված է անվանել պոզիտիվիրավունք, փաստորեն, (որպես իրավական էմպիրիկ երնույթ) տարբեր պաշտոնական փաստաթղթերի(օրենքների,որոշումների,հրամանների,դատական նախաեն դեպերի ն այլնի) անորոշ բազմություն է, որոնցում պարունակվում պա(սահմանումներ, տարբեր տեսակի համապարտադիրդրույթներ հանջներ, արգելքներ, տրամադրումներ,ցուցումներ, ամրագրումներ, ն այլն): բնութագրեր,զճահատականներ,պատիժներ,խրախուսանքներ են այն այս կամ Այդ դրույթները տեքստայինձնով արտահայտված ընդհանուր բնույթի պաշտոնական փաստաթղթի(օրենքի, որոշման, հրամանին այլնի) հոդվածների,դրվագների,կետերի, մասերի, բաժինճերի կամ կոնկրետ դատական վճռի (նախադեպայինիրավունքիհամակարզերում)տեսքովն այլն: Այղ ամբողջ փաստացիճյութն ինքն իրեն՝առանց դրա գիտականիմեկնաբանման, րավաբանականիմաստավորմանն վարդապետական աինչպեսամեն մի փաստացի բան, կրում է միանգամայնքառսային, ճորոշ ու մասնատված բնույթ: իրավական ն, մասնավորապես, Սմբողջությամբիրավագիտության հիմնականխնղիրներիցմեկն այղ փաստացիպաշվարդապետության ու համակարտոնականմճյութիգիտականմշակումն է, կարգավորումն գումը` որպես տարբեր երնույթների որոշակի ձնով համաձայնեցված որոնք իրենց հանրագումարում միասնություն ն ամբողջականություն, են իրավունք»): («գործող իրավունք» անվանվում «պոզիտիվ ն դրան համակարգավորում ռացիոնալ Այդ պաշտոնականնյութին անհրահամար տրամաբանորեն կարգայինմիասնությունհաղորդելու բաղադդրա համակարգը, թե՛ ժեշճոէ, որ թե՛ ամբողջությամբորոնվող րատարրերը կառուցվեն միննույն կարգավորիչ մոդելով, ունենաճ միննույնկարգավորիչնշանակալի կառուցվածք:Համաձայն իրավուն141

քի վարդապետությանն դոգմայի՝ նման մնասնական կարգավորիչմոդելն իրավունքինորմն է: Ընդ որում, իրավունքինորմը, որպես վարդակառուցվածթ (կարզապետական ըրավարանական-արամաբանական վորիչ-իրավականմողել), այնպիսի համակարգէ, որի ներքին (առուցվածքը կազմված է երեք փոխկապակցված,կարգավորի: նշանակալի դիսպոգիցիայից,հիպոթեզից,սանկցիայից: բաղաղրատարըհրից՝ Իրավունքի նորմի այսպիսի իրավաբանական-տրամաբանակա հասկացողությանհիման վրա: հրավունքի վարդապետությունըհամապարտադիրբնույթ կրող պաշտոնականամբողջ ճյութը մեկնաբանում է որպես որոշակի համակարգային-կարզավորիչամբողջություն,որպեսիրավունքի նորմերիհամակարգ ներկայացնողիրավունք: Ըրավունքի՝ որպես իրավունքի նորմերի համակարգի, մեկնաբանումը, ըսա Լության, ճշանակում ն, ընդհանրապես,տրամաբանորենթույլատրելի է միայն այն պայմանով, որ, առաջին հերթին, բուն իրավունքն ամբողջությամբ (իրավունքը որպես համակարգային նորմատիվ-կարզավորիչ ամբողջություն) ընկալվում է ոռպես իրավունքի միասնական նորմ ն հենց պոզիտիվ-իրավականնորմ (համապատասխան կառուցվածքային բաղադրատարըրերովղ̀իսպոզիցիայով,հիպոթեզով ն սանկցիայով): Ամբողջությամբ իրավունքի՝ որպես միասնական, (հիմճադիրելակետային ն, դրա հետ միասին, սահմաճային, համընդհանուր,բարձրազույն, զլխավոր, հիմնական) պոզիտիվ-իրավականնռրմի հասկացողությունը (ն հասկացությունը) տրամաբանորեննայոռրդում է իրավունքի առանձին նորմի՝ որպես իրավունքիհամակարգային բաղադրատարբերի հասկացողությանը(ն հասկացությանը): ԱմբողջությամբիրավունՔի՝ որպես իրավունքի միասնականնորմիհասկացությունը կազմումէ իրավունքի՝ որպես իրավունքի նորմերի հասկացողության,իրավաբանական-տրամաբանականհիմքը ն իր մեջ ներառում է իրավունքի առանձին նորմի՝որպես այդ համակարգի բաղաղրատարրիհասկացությունը: Ամբողջությամբիրավունքի այսպիսիառաջնայնության ն իրավունքի առանձին կանոնների (նորմերի) հետ ղրա հարաբերակցությանիմաստով պեսք է հասկանալնան հռոմեացիիրավաբան Պողոսի դատողությունը, ըստ որի՝ «Ոչ թե կանոնից (ռեգուլա) է արտաբերվում իրավունքը, այլ գոյություն ունեցող իրավունքից պետք է ստեղծվի կանոնը»

(5.50. 17.1))։

Մակայն իրավունքի նորմատիվությանհետնողականիրավաբանական-տրամաբամական մեկնաբանությունըցույց է տալիս, որ գոյություն ունեցող իրավունքիցկանոն (նորմ) կարելիէ ստեդծելմիայն այն դեպ1Տես /6քօրտթԸ ոէ 11 ՇԸՃՇՇրԱ

ԷՕ-ատաճոձ

ԽԼ, 1956. էջ 69

քում, երբ այդ գոյություն ունեցող իրավունքնինքն էլ հայեցակարգորեն ըմբռնվում է որպես միասնական, ելակետային, հիմնադիր կանոն (նորմ): Իրավունքի նորմատիվությանայսպիսի հետնողականհայեցակարգայրն հասկացողությունը,որն իր մեջ ներառում է այդ նորմատիվության ելակետայինիրավաբանական-տրամաբանական հիմքի հասկացողությունը,իրավունքի`որպես ամբողջությամբմիասնականնորմի հասկացությունը,գոյություն չունի ոչ միայն հռոմեականիրավաբանների, մոտ: Այս առումով, հապկանայլն՝ ժամանակակիցնորմատիվիստների Նա, իրավունքըմեկնաբանելով շական է Հ.Քելզենի նորմատիվիզմը:: որպես նորմերի համակարզ, պոզիտիվ իրավունքի նորմատիվության հիմքը ն «բոլոր նորմերիիրականությունը» տեսնում է ոչ թե բուն պոզիտիվ իրավունքում(ոչ թե նրանում, որ ինքը՝ իրավունքնամբողջությամբ, իրավունքիմիասնականճորմ է), այլ պոզիտիվիրավունքից դուրս, այսինքն՝ ինչ-որ այնկողմնային (տրանսցենչլենտալ)`՝արամաբանորենենթադրվող «հիմնական ճորմում», որը պոզիտիվ իրավունքինորմ չի համարվում:

Մակայն պոզիտիվ իրավունքիառանձին նորմերնօժտված են իրավական ուժով ն իրավաբանորեն (ոչ թե տրամաբանորեն)պարտադիր են ոչ թե այնկողմնային-տրամաբանճական, այլ հենց պոզիտիվ-իրավական հիմքերով ու բնութագրերով, ռրոնք արդեն իսկ արտահայտված են իրավականնորմիը՝որպես դիսպոզիցիայի,հիպոթեզին սանկցիայի համակարզային միասնության,առանձնահատուկիրավաբանակամն-տրամաբանական կառուցվածքում: Եթն ամբողջությամբիրավունքն օժտված չլիներ առանձնահատուկնորմատիվ-իրավական հատկություններով ն բնութագրերով(այսինքն` եթե իրավունքնամբողջությամբ օժտված չլիներ պոզիտիվիրավունքի համապարտաղիր նորմի առանձնաու հատուկհատկություններով բնութագրերով),ապա ընդհանրապնսչէր կարելի խոսել նան իրավունքի իրավաբանորենպարտադիր (պաշտոնապես պարտաղիը) առանձին նորմերի` որպես ամբողջությամբ իրավունքի համակարգի բաղադրատարրերի,մասին: Չէ՞ որ ոչ թե իրավունքն է ամբողջությամբ՝որպես իրավունքինորմերիհամակարզ,իր ա-

ռանձնահատուկճռրմատիվ-իրավական նշանակությունըն ուժը ձեռք բերումիրավունքիառանձիննորմից, այլ՝ հակառակը: Ուստի,իրավունքինորմատիվությունը,առաջինհերթին,նշանակում է ամբողջությամբ իրավունքի առանձնահատուկիրավաբանականնորն միայն այդ ելակետայինհիմքիվրա է (ամբողջությամբ մատիվություն, 1Տես Վուշոօ6

ֆՎՇԼՈ6

օ

Աքթտրօ Ըճոշօ

ՀօոաՉ6ոձ.

Յա.

2. ԽԼ,

1988.

էջ 69

նորմի միասնակա որպես պոգիտիվ-իրավական պոզիտիվիրավունքի՝ իրավունքի (պոզիտիվ բաղադրատարրերի հիմքի) դրա համակարգային հենց իր Եվ նորմատիվությունը: առանձին ճռրմերի)իրավաբանական իրաուժով լինելու իրավական բնույթի ու իմաստիայսպիսիընդհանուր նշանակությո վունքի նորմը հանդեսէ գալիս որպես իրավաբանական ինչպես բուն պոզիտիվիրավունքիառանձին ունեցող բոլոր երնույթների՝ հահասարակական դրույթների,այնպես էլ ղրա կողմիցկարզավորվող

իրավաբանական-տրա առանձնահատուկ րաբերությունների

բնութագրման,գնահատմա կան մեկնաբանման(իմաստավորման, ն այլնի) ընդհանուր կազմակերպման համակարզային կարգավորման, հիմք ն միասնականչափանիշ: կատեգո Իրավունքի նորմը (որպես հիմնականվարդապետական ելակետային է հրավաբանակ որպես ն գալիս հանդես րիա կառույց)

հասկացութիմաստայինմոդել նան մնացած բոլոր վարդապետական իրավահարա ն (իրավունակություն, համար յունների կառույցների իրավականական իրավախախտում, րություն,իրավասուբյեկտություն, այլն), որոնք ածանցված են իրավունքինորմից: Դրանց պոգզիտիվ-ի ն շանակությու ն նորմատիվկարգավորիչ վական բովանդակությունը որոշվում է իրավունքինորմի օգնությամբ`դրանց նորմատիվ-իրա իրավունքիճորմի հնտ դրանց կական մեկնաբանմանու զնահատման, դրանցում նորմատիվհիմքի ներկայությա պի բճույթի բացահայտման,

եղանակին ձնի որոշմանմիջոցով, մի խոսքով, դրանցճնորմատիվ-ի ( եղանակավորությամբ): վական մոդալությամբ ն դրանցպոզիտիվհարաբերությունների Տարբեր հասարակական ձների նորմատիվ-իրահամապատասխան րավական կարգավորման ամբողջ իրավաէ իրականացվում վրա հիման վական մեկնաբանման

ն իրավակիրա իրավամեկնաբանական իրավապաշտպան, գործունեությունը: Իրավունքի նորմը ոչ միայն բուն խրավունքիկանոնի(իրավական է, այլ մեկնաբանությունն կարզավորմանկանոնի) վարդապետական ն դրույթների տեքստի, (դրա դրա հետ միասին պոզիտիվիրավունքի մեթոդաբանակ վարդապետական այլն) ճյութի հետ աշխատանքի միջոցը, իրահամապարփակ արհեստի» կանոնը, «իրավաբանական հիմիմաստային ստեղծագործության վաբանականվարդապետական է: սկզբունքն քը ն կառուցողական ինչպես նան մեկնաբանությունը, Մակայն ճռրմատիվ-իրավական իհարկե, չի փոխումպոգիտիվիամբողջությամբ, վարդապետությունն

սահման,

րավունքիբուն նյութը (դրա պաշտոնապեսսահմանված ձնը

ն

բովան

դակությունը),որը մնում է այնպիսին, ինչպիսին էր մինչն դրա վարդապետականմեկնաբանությունը: Փոխվում է այդ փաստացինյութի (դրա

տեքսաի) հասկացողությունը,համաձայն վարդապետության,այդ պաշտոնական նյութի (տեքստի) կարգավորիչիրավաբանականիմասաը ն նշանակություննայն է, որ դրանումկան իրավունքի նորմեր՝իրավական կարգավորման կանոններ: Համաձայն այսպիսի վարդապետական հասկացողության (մեկնաբանման,բացատրման) այդ փաստացի նյութի (տեքստի) դրույթներն իրավական իմաստ ն նշանակություն ունեն միայն որպես իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի բովանդակություն` թե՛ իրավունքի (ամբողջությամբ իրավունքի) միասճական հիմնական բարձրագույն նորմի, թե՛ իրավունքի (ամբողջությամբ իրավունքի համակարգային բաղադրատարրերի)առանձին նորմերի տեսքով: 2.

ն կառուցվածքը Իրավունքի նորմիհասկացությունը

Իրավունքի նորմը որպես վարդապետական կառույց, ամբողջությամբ պոզիտիվ իրավունքի` որպես մարդկանց արտաքին վարքազծի հատուկ նորմատիվ կարգավորիչի,հրռա/աբանական-տրամաբանական որոշակի մոդելն է: Իրավական կարգավորմանն իրավունքի՝ որպես կարզավորիչի,այդ տրամաբանությունը (տրամաբանական մոդելը) արտահայտված է իրավունքի նորմի` որպես երեք կառուցվածքային բաղադրատարրերի՝ դիսպոզիցիայի. հիպոթեզի ն սանկցիայի համակարզի վարդապետական մեկնաբանությամբ: Իրավունքի նորմը հասարակականհարաբերություններիկարզավորման ընդհանուր կանոն է, որի համաձայն դրա հասցեատերերըպետք է որոշակի պայմանների առկայությամբ (հիպոթեզ) գործեն, որպես որոշակի իրավունքների ենպարաականություններիսուբյեկտներ(դիսպոզիցիա), հակառակ դեպքում վրա կհասնեն նրանց համար ղչ ձեռնտոլ (անցանկալի)որոշակի հետնանճքներ (սանկցիա): Իրավունքինորմի դիսպոզիցիանիրավունքի նորմի կողմից կարգավորվող հարաբերությունների մասնակիցների(կողմերի) փոխադարձիրավունքներըն պարտականություններնեն: Յուրաքանչյուրկողմ ունի թե՛ իրավունքներն թե՛ պարտականություններ:Ընդ որում, մի կողմի իրավունքը մյուս կողմի պարտականությունն է, ն հակառակը: Իրավունքներին պարտականություններիայսպիսի փոխադարձկապի(փոխադարձության) շնորհիվ`իրավունքինորմն ու իրավունքն ամբողջութ10 Վ Ս.

Ներսեսյանց

յամբ ունի երնկողմ տրամադրող-պարտավորեցնող (ատրիբուտայինխմպերաաի) բնույթ ԱՄտանց համապատասխանպարտավորեցմանիրավունք տրամադրելըզրկում է դրան իր կարզավորիչիմաստից: Իրավահարաբերությանկողմերի իրավունքները ն պարտակաճությունները (իրենց կարզավորի:նշանակությամբ,ծավալով ն այլն) պետք է համաձայնեցված լինեն միմյանց այնպես, որ մեկ կողմի իրավունքներին ու պարտականություններինճշգրիտ համապատասխանեն,թղթակցեն մյուս կողմի պարաականություններըն իրավունքները:Իրավունքների ն պարտականություններիայսպիսի փոխադարձթղթակցումը հասարակական հարաբնրությունների իրավական կարգավորման պարտադիր պայմանն է: Նորմի դիսպոզիցիան (լատիներեն` մւտքօ5106-տեղաբաշխում բառից) արտահայտում է կողմերի իրավունքներին պարտականություններիայսպիսի վոխադարձ համաձայնեցվածտեղաբաշխումը (սահմանումը): իրավունքի նորմի հրպոթեգը նորմի դիսպոզիցիայովնախատեսված իրավունքներին պարտակաճությունների զործողության պայմանն է: Իրավունքի նորմի սանկցրանճդիսպոզիցիային հիպոթեզի պահանջկերի, այսինքն` դիսպոգիցիայովնախատեսված իրավունքներիու պարտականություններին հիպոթեզով նախատեսվածդրանց գործողության պայմանների խախտման բացասական (խախտող կողմի համար ոչ ձեռնտու) հետնանքներնեն: Իրավունքինորմի կառուցվածքայինբաղադրատարրերիիրավաբաճական-տրամաբանական իմաստը ն նշանակությունըհասկանալու համար՝ գործող իրավունքի փաստացի դրույթների հետ դրանց հարաբերակցությամբ,էական նշանակությունունի իրավականնորմի ձնի ու բովանդակությանտարբերակումը: Իրավական նորմի ձեր տեսական-վարդապետական, իրավաբանական-տրամաբանականկառուցվածք է (մտավոր կերպար, մոդել)` երեք բաղադրատարըրի (դիսպոզիցիայի,հիպոթեզին սանկցիայի) համակարգի տեսքով: Իրավական նորմի բովանդակությունը(այսինքն` նորմի այդ երեք բաղադրատարրիբովանդակայինկազմը) բաղկացած է պոզիտիվ իրավունքի համապատասխան դրույթներից(պոզիտիվիրավունքի այս կամ այն աղբյուրներիտարբերհոդվածներում,դրվագներում,կետերում, մասերում ամրագրվածիրավականդրույթներից): Պոզիտիվիրավունքը(ղրա աղբյուրներիտեքստայինբովանդակությունը) կազմված ն արտահայտվածէ ոչ թե իրավունքինորմի, այլ՝ այս կամ այն աղբյուրի (օրենքի, հրամանագրի,որոշման ն այլն) հոդվածի,

է պոզիտիվիրավունքիբոդրվազի,կետի ձնով: Դա պայմանավորված ն պահանջներովա̀ռանց շարադրաճքի հակիրճ հ ստակ վանդակության կրկնութդրույթներիավելորդ միննույն մասերում դրա տեքստիտարրեր յունների: Իրավականնորմի ձնի ն պոզիտիվիրավունքիդրույթներիտեքստային արտահայտմանձնի այսպիսի տարբերությանհետնանքով իրապոզիտիվ-իրավականբովունքի նորմի տարբեր բաղադրատարրերի ամրագրված (արտահայտված)է ոչ թե պոզիտիվիվանդակությունն ն րավունքիայս կամ այն աղբյուրի մեկ հոդվածում, կետում այլն, այն մասեորպեսկանոն, մեկ աղբյուրի տարբերհողվածներում,կետերում, Ուսրում, իսկ հաճախ էլ պոզիտիվիրավունքիտարբեր աղբյուրներում: տի, իրավունքինորմըչի կարելիփոթել կամ նույնացնել պոզիտիվիրավունքի տեքստի այս կամ այն առանձին դրույթի կամ հոդվածի, դրա հետ: հատվածի, դրվագներիկամ այլ բաղադրատարրերի Պոզիտիվ իրավունքում իրավունքինորմի երեք կառուցվածքային արտահայտմանհնարքները, եղաճակներըն բնույթը բաղադրատարրի յուրօրինակախված են ինչպես կարգավորվողհարաբերությունների ա ռանձնահատկությունների կարզգավորչի էլ բուն այնպես կությունից, (պոզիտիվ-իրավականկարգավորման մեթոդներից, միջոցներից, խճղիրներիցն նպատակներից): ձեաՈւստի, պոզիտիվիրավունքիտեքստումմի դեպքում ուղղակի իրավադրույթկերպված են իրավունքի ճորմի բոլոր բաղադրատարրերի

ճերը, իսկ այլ դեպքերում`իրավունքի նորմի այս կամ այն բաղադրաձնակերպումըբացակայումէ տարրի այսպիսի պոզիտիվ-իրավական Բոլոր դեպքերումիրապատճառով: լինելու բոլորի համար ակնհայտ

վունքի նորմի բացակայող (պոզիտիվ իրավունքի տեքստում ուղղակի ենչձնակերպված)մասի իմաստը պետք է ամբողջ որոշակիությամբ թադրվի,միանշանակ ն անվիճելիորենբխի պոզիտիվիրավունքիառկա տեքստից: ն պոզիտիվ իրավունքի Իրավունքի նորմի բաղադրատարրերի շարք մի առանձնահատմեջ եղած ղրույթների հարաբերակցության են ոլորտի կություններ պայմանավորված իրավականկարգավորման առանձնահատկությամբ: Այսպես, քրեականօրենքի(պոզիտիվքրեականիրավունքի)դրույթների հիմնականզանգվածըվերաբերումէ հիպոթեզին(կոնկրետ հան-

հանցազործությունցակազմերին) ն սանկցիային(համապատասխան Դա թելադրվածէ տվյալ ճերի կատարման համար պատժաչափերին): տրամաօրենսդրականկարզավորման ոլորտում հարաբերությունների

բանությամբ ն համապատասխանում է հայտնի առաջադիմական սկզբունքին. «Առանց օրենք չկա հանցանք ն չկա պատիժ» (այսինքն` առանց նախապես դրանք օրենքում սահմանելու): Քրեական-իրավականնորմի դիսպոզիցիայինվերաբերող դրույթները (այսինքն՝ մի կողմից պետության իրավունքներնու պարտականությունները. մյուս կոդմից՝ հանցագործություն կատարած անձի համապատասխան պարտականություններըն իրավունքները) ձնակերպվում են քրեականօրենքի ընդհանուրմասի հոդվածներում: Գրեթե նույնն է վիճակը վարչականօրենսդրությանմեջ: Օրենսդրությանբազմաթիվ այլ ճյուղերում (օրինակ` սահմանադրաընտանեկան. աշխատանքային,հոդային ն այլ կան, քաղաքացիական, օրենսդրություններում)օրենսդրականղրույթներիհիմնական մասը վերաբերում է նորմի դիսպոզիցիային (հարաբերությունների համապատասխան ոլորտում կողմերի իրավունքներին ն պարտականություններին) ու ղրանց միայն փոքր մասն է պարունակումնորմի հիպոթեզինն սանկցիայինվերաբերող դրույթներիուղղակի ձնակերպումներ: (ջրեական-դատավարական, Դատավարական օրենսղրություն ն այլ վարչական-դատավարական,քաղաքացիական-դատավարական է օրենսդրությունները) ճույնպես հիմնականումբաղկացած դատավարական իրավական նորմի հիպոբեզին (դատավարականզործողությունճերի հիմքեր) ն դիսպոզիցիային(դատավարության մասնակիցներիդավերաբերող տավարական իրավունքներ ն ապարտականություններ) դրույթներից: Դատավարական օրենսդրության մեջ դատավարական նորմի սանկցիային վերաբերող դրույթներնաննշան տեղ են գրավում: Պոզիտիվ իրավունքի(գործող օրենսդրության)այս կամ այճ դրույթի իսկական ճորմատիվ-կարզավորիչ նշանակությունը կարելի է հատուկ բացահայտել ն պարզել միայն այդ պոգիտիվ-իրավականդրույթի մեկճնաբանման(պարզելով դրա հարաբերակցությունն իրավունքի նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերիհետ) ու կոնկրետ իրավական կիրառման միջոցով, երբ րրավունքր մասին իրական գործի նկատամամբ վեճն արդիականացնումէ փաստացի հարաբերություններիիրավաբան գործող իճական նշանակությունունեցող բոլոր հարադրությունները րավունքի կարգավորիչպահերը: Դրանով են որոշվում ինչպես ճախադեպային(դատական) իրավունքի արժանիքները,այնպես էլ` ամբողջությամբիրավական(հատկապես դատական պրակտիկայի) նշանակությունը՝իրավասահմանն իրավակիրառ զործուննությանհամար:

"`

-

3.

Իրավունքինորմիհատկանիշները

ն հատկանիշներըդիտարկելիս Իրավունքի նորմի հատկությունները (իրաու զնճահատելիս պետք է հաշվի առնել թե դրա վարղապետական ձների, թե՛ դրա պոզիտիվ-իրավական վաբանական-տրամաբանական) բնազծերնու բնութագրերը: բովանդակության Իրավունքի նորմը՝ որպեսպոզիտիվիրավունքիառաջնայինբաղադձն (կառույց),իրավունքիչափ, ընդհանուր րատարրիվարդապետական

իրավականմասշտաբ է: հատԻրավունքի նորմի՝ որպեսձնի (չափի, մասշաաքի) հիմնական ոձնական կաճիշներ են` ընդհանուրբնույթը, համակարզայնությունը, րոշակիությունը: հասաԻրավական նորմի ընդհանուրբնույթը նշանակում է, որ դա կարգաիրավական որոշակի աեսակի րակականհարաբերությունների վորմանմշտասլես զործող կանոն է: Իրավականնորմի զործողությունը

չի սպառվում ղրա միանվագկիրառմամբ: Իրավունքի նորմի ընդհանուր բնույթը տարբեր ձնով է արտահայավում ն ի հայա զալիս իրավունքիտարբերհամակարգերում:Այսպես, իիրավականընտանիքիհամակարգերավունքիռոմանո-գերմանական րում, որի շրջանակում զարգանումէ նան ռուսական իրավունքը,իրավունքի նորմ ասելով՝ նկատիէ առնվում վերացականբնույթի ընդհանուր վերացական-հաբովանդակությունը կանոն, որի պոզիտիվ-իրավական այս կամ այն կոնկնորմով կարզավորվող (առանց մընդհանուրտեսքով է մեջ օրենսդրության հետ զործող արտահայտված կապի) րետ դեպքի (պոզիտիվ իրավունքում): իրավունքի)համակարզե«Ընդհանուր իրավունքի»(նախադեպային (կաէ նախադեպային առնվում նկատի ասելով` նորմ րում իրավունքի բոպոզիտիվ-իրավական որի կանոնը, ընդհանուր բնույթի զուսային) դաէ բարձրագույն զործով՝ կոնկրետ ա րտահայտված վանղակությունն տական ատյաններից մեկի որոշման մեջ: Այսպիսի նախաղեպային ճորմը ճույնպես ունի ընդհանուրբնույթ, քանի որ ենթակաէ կիրառման մյուս բոլոր ճմաճօրինակզործերըլուծելիս: առավել հստակ ն հետեոԻրավունքի նորմի համակարգայնությունն ղականորենարտահայտվածէ վերացականբնույթի նորմերում,որոնք (դիսպոզիցիայի,հիպոթեզի բաղադրատարրերի երեք կառուցվածքային նորն սանկցիայի)համակարզ են: Ընդ որում, իրավունքիվերացական իրապոզիտիվ ամբողջ կառուցվածքն համակարգային մի այսպիսի ն վունքի, որպես նորմերի համակարգի, ընդհանուրմոդել համակարգաստեղծհիմք է:

Նախադեպային իրավունքի նորմերի համակարզայիննշանակությունը ղրսնորվումէ նրանում, որ հենց այսպիսի նորմերը, ընդհանուր համաձայն, (դատականիրավունքի)համակարգերիվարդապետության են կազմում են իրավունք», «բուն որպես դիտվում այդ համակարզերում ն նն ծառայում դրանց շրջանակներում դրանց հիմնականմասը նմուշ գործող վերացականնորմերիհամար: Վերացական բնույթի իրավունքի նորմի ձնական որոշակիությունը ներկայացված է ղրա համակարգային կառուցվածքում(կազմված` դիսպոզիցիայից, հիպոթեզիցն սանկցիայից), որն արտահայտում է իրան, հետնաբար, իրավաբավական կարգավորմանտրամաբանությունը որոշակի ձն է: նակաճ-տրամաբանականմ Իրավական նորմի ձնը (դրա բաղադրատարրերիհամակարգային միասնությունը)կախված չէ դրա կառուցվածքայինբաղադրատարրերի բովանդակությունըկազմող պոզիտիվ իրավունքի փաստացի նյութից (դրա կոնկրետ ղրույթներից): Հակառակը, այդ նորմատիվ ձեր (որպես կառույց) մշտական ն անփոփոխ իրավաբանական-տրամաբանական պոզիտիվ իրավունքի տարասեռ նյութերին, որպես իր բաղադրատարրերի բովանդակություն,հաղորդում է ձնական որոշակիություն:Դա նշաճակում է, որ պոզիտիվիրավունքի դրույթներն իրենց կարգավորիչ դերն իրականացնումեն նորմատիվ որոշակի ձնով՝ դիսպոզիցիայի,հիպոթեՆման զի ն սանկցիայի համակարգային փոխկապակցվածությամբ: նորմատիվ ձնը պահանջումէ պոզիտիվ իրավունքումնախատեսված ոկապակցվածությունը րոշակի իրավունքներին պարտականությունների ղրանց իրականացմանորոշակի պայմաններիու խախտմանորոշակի անշահավետհետնանքներիհես: Նախադեպային իրավունքումգործում են որոշակիդատական վճիռճերի ն դրանց կիրառմաննախադեպայիննշանակությանմասին այլ ընդհանուր կանոններ: Դրանք նախադեպային բնույթ ունեցող նորմերին հաղորդում են ձնական որոշակիություն: Իրավունքինորմի որպես կարգավորմանպարտադիրկանոնի, պաշբնույթը պայմանավորվածէ դրա բաղկացուցիչ տոնական-պարտաղիր մասերի (դիսպոզիցիայի,հիպոթեզի ն սանկցիայի) պոզիտիվ-իրավական բովանդակությամբ:Իրավունքի կոնկրետնորմի բովանդակությունը կառուցվում (կազմվում) է իրավունքինորմի ընդհանուր համակարդրույթներով,որոնք իգային մոդելով`կոնկրետ պոզիտիվ-իրավական են դիսպոզիրենց կարգավորիչնշանակությամբհամապատասխանում ն ցիայի, հիպոթեզի սանկցիայի (դրանց համակարգայինփոխկապակիցության ն միասնության մեջ) իրավաբանական-տրամաբանական մաստին:

նորմի ձնի ն բովանդակությանտարբերակումիցերնում Իրավական

ցանկացած (իր իրավականբնույթով) պոզիտիվ իրավունքի դրույթների, այսինքն` ինչպես իրավական, այնպես էլ հակաիրավականօրենքի (գործող պոզիտիվ իրավունքի) դրույթների,արտահայտմանձն: Ուստի, իրավունքինորմը կարող է ծառայել որպես տարբեր բովանդակությանարտահայտմանձն, կարող է լինել ինչպես հավասարության,ազատության ն արդարության, այնպես էլ կամայականության,բռնության ու արտոնություններիչափ: Լեզիզմի ներկայացուցիչներն օզտագործում են իրավական նորմի տրամաբանորեն«մաքուր» (ն ամենակեր) ձեր պոզիտիվ իրավունքի ցանկացածկամայականբովանդակությանարդարացմանհամար: մեկնաբանման շրջանակներում իՕզատական-իրավաբանական է առնվում հրավական օրենքի նորմը, րավունքի նորմ ասելով` նկատի այսինքն` պոզիտիվ իրավունքի նորմը, որի դրույթները համապատասխանում են ձնական հավասարությանսկզբունքի պահանջներին:Իրաիմաստով կարեվունքի նորմն այսպիսի ազատական-իրավաբանական է, որ իրավունքի նորմը կարող էլինել

լի է սահմանել որպես ձնական հավասարության սկզբունքի պահանջի ձն՝ իրավական օկենտրոնացմանիրավաբանական-տրամաբանական համապատասխանող սկզբունքին հավասարության րենքի (ձնական պոզիտիվ իրավունքի) դրույթների տեսքով: Եվ միայն իրավունքի այսպիսի նորմը (ն այսպիսի իրավունքի նորմը) կարելի է բնութագրել որպես ազատության,հավասարության ն արդարությանչափ: Իրավունքի նորմի եռանդամ արամաբանականկառուցվածքնինքնինչի կարող փոփոխել գործող (պոզիտիվ) իրավունքի դրույթների իրավականորակը, ոչ էլ կարող է դրանց հաղորդել ազատության, հավասարությանու արդաբության բուն իրավականհատկություններ: ԼՈ»

Վ.

նորմերիտեսակները Իրավունքի

խնդիրնեԻրավունքինորմերն իրենց բնույթով, բովանդակությամբ, են ն րով նպատակներովիրականացնում տարբերկարգավորիչգործառույթներ: Դրանով է պայմանավորված իրավականնորմերի տարբեր տեսակներիառկայությունը: Իրավունքի նորմերի այս կամ այն տեսակների առանձնացումը կախված է դրանց խմբավորմանհիմքից (չափանիշից),ղասակարգումից: Գրականությանմեջ գոյություն ունեն բազմաթիվնման դասակարգումներ, որոնցիցյուրաքանչյուրը հիմնվում է իրավունքի նորմերիայս

առանձկամ այն խմբին ներհատուկորոշակինորմատիվկարգավորիչ նահատկությանվրա: համաՃյուղային չափանիշովիրավունքինորմերը, ըստ հրավունքի են բաժանվում տարբեր պատասխանճյուղին իրենցպատկանելության, քրեական,ընտանեքաղաքացիական, տեսակների՝սահմանադրական, ն նորմերի: իրավական իրավունքի աշխատանքային կան, այլ նյութականճյուիրավունքի ճյուղերն իրավունքի հետնանք` Որպես իրավունքիճյուքաղաքացիական իրավունքի, ղերի (օրինակ՝ քրեական քրեական-դա(օրինակ` ն ճյուղերի իրավունքի ղերի) դատավարական

իրավունտավարականիրավունքի,քաղաքացիական-դատավարակա են նորմերի այնպիսի տարատեսակնեառանձնացվում քի) բաժանման, նորմերը (նյութական իրարի, ինչպիսիք են` ճյութական-իրավական ն նորմերը(դատավարավունքի նորմերը) ղդատավարական-իրավական նորմերը հասարաիրավունքի Նյութական կան իրավունքինորմերը): կարգավորման իրավական ա ռաջնային կական հարաբերությունների են կարգավորում ճորմերը ի րավունքի նորմեր են, իսկ դատավարական նյութական իրավունքի արդենիսկ սահմանված նորմերի գործնականիկարգն ու ընթացակարրականացմանն կատարմանդատավարական իմաստով)դրանքերկն երկրորդականի այդ իմաստով(ն ոչ երբեք զը, են: Դատավարականինորմեր րորդականիրավականկարգավորման է, այն որ դրանք սահմարավունքի նորմերի էական նշանակությունն Որնում են բուն իրավունքիգործողության որոշակիիրավական կարզը: դաշատ ավելի կան է դրանում այնքան քան զարգացած իրավունքը, տավարականնորմեր ն ճյուղեր: Նորմերը բաժանվումեն տարբերտեսակների նան կախված դրանց ճներից ն ղրանց կարգավոկարգավորիչազդեցությանարտահայտման Այսպես, դեռնս հռորիչ ուժի մոդալությունից(եղանակավորությունից): է, որ «Իրավունքիզործողությունշել մեացի իրավաբանՄոդեստինճնոսը ճը (ուժը) կարգադրելը, արգելելը,թույլատրելըն պամժելն է»: Ցիցերոխոսել է իրավունքիգործողությանայնպինը համապատասխանաբար են՝ սի ձների մասին, ինչպիսիք կարգադրելըն արգելելը,իսկ իրավաբան հատուցելու, սահմանափակելու,պատժելու,արգելելու Կվինտիլիանոսը՝ ն թույլատրելումասին: ուսմունքի համաձայն՝ իրավունքի Հ.Քելզենի նորմատիվիստական նորմը, որպես պարտադրանք,հրամայում, թույլատրում կամ լիազորում էշ: '

1Տես ՈօթօրօքԸոյոք11.Շ. խարու ԷՕՇրոռոձոճ. 2Տես ՎՈԸՐՇՇ 9Գ6ոո6 օ աքճրօ Լճոշճ Հ6ռեՅօոճ.

ԽԼ, 1956. էջ 106 1 ԽԼ, 1987. էջ 12

8ուո

Քնգարկված չափանիշի հիման վրա լայնորեն տարածված է իրավունքի նորմերի բաժանումն արգելող, պարտավորեցնող,իրավազորող կամ լիազորող ն խրախուսողնորմերի: Ըրգելող նորմեր ասելով` նկատի ունեն այս կամ այն հակաիրավական գործողություն (զանցանքներ կամ հանցագզործություններ) կատարելու արգելք պարունակողնորմերը: Այսպիսի նորմերնառաջին հերթին բնութազրականեն քրեական իրավունքի ն վարչական իրավունքի համար, որոնց դրույթներիզգալի մասը սահմանում է արգելված արարքներ (համապատասխանաբարհ̀անցագործություններ ն վարչական զանցանքներ): Մակայն, արզելող ճորմեր կան ճան իրավունքի այլ ճյուղերում: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 19 հոդվածի 4-րդ կետն արգելում է (թույլ չի տալիս) իրավունքներ ն ձեռք բերել այլ անձի անունով: պարտակամնություններ Պարտավորնցնողնորմերն այն նորմերն են, որոնք իրավունքի սուբյեկտին պարտավորեցնում են կատարել որոշակի իրավաչափ զործողություններ: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 922 հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետի համաձայն` բանկը պարտավոր է վերահսկողություն իրականացնել այն տարածքի մուտքի նկատմամբ, որտեղ գտնվում է հաճախորդինտրամադրվածչհրկիզվող պահարանը: Իրավազորող (կամ լիազորող) նորմերնիրավունքի սուբյեկտին որոշակի իրավազորությունկամ լիազորություն (որոշակի իրավաբանական նշանակություն ունեցող զործողություն կատարելու հնարավորություն) տրամաղրող դրույթներ են պարունակում: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 502 հոդվածի 1-ին կետը պարունակում է իրավազորող (կամ լիազորող) դրույթ, որի համաձայն` գնորդը ոչ պարենային ապրանքնիրեն հանձնելու պահիցհետո՝ տասնչորս օրվա ընթացքում,եթե վաճառողն ավելի երկար ժամկետչի սահմանել, իրավունք ունի գնված ապրանքը փոխարինելնմանօրինակ այլ ապրանքով` գնի տարբերությանդեպքում վաճառողի հետ կատարելով անհրաժեշտ վերահաշվարկ: են իրավաչափ, հանրորեն օգԽրախուսող նորմերը պարունակում տակար վարքազծի տարբեր տեսակներ խթանողդրույթներ: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության աշխատանքայինօրենսզրքի 131 հոդվածը նախատեսումէ խրախուսման մի շարք միջոցներ (շնորհակալության հայտարարում, պարգնի հանձնում ն այլն) աշխատանքային պարտականություններիօրինակելի կատարման, աշխատանքում նորարարություն կատարելուն աշխատանքայինայլ նվաճումներիդեպքում: :

ա

առո

Կախված իրավունքի նորմի բաղաղրատարրերիպոզիտիվ-իրավական բովանդակությունը կազմող իրավադրույթներիորոշակիության աստիճանից իրավունքի նորմերը բաժանվում են բացարձակ որոշակի, հարաբերականորոշակի ն բլանկետային նորմերի: Բացարձակ որոշակի նորմերի բովանդակությունըկրում է միանշաճակ բնույթ ն թույլատրում է վարքագծի միայն մեկ տարբերակ: Հարաբերական որոշակի նորմերի բովանդակությունըթույլատրում է վարքագծի զանազան տարբերակներ, վարքազծի այլընտրանքային տարբերակների ուղղակի ցանկի կամ կողմերին` իրենց վարքագծի տարբերակն ինքնուրույն ընտրելութույլտվության տեսքով: Բլանկետային նորմերի պոզիտիվ-իրավականբովանդակությանառանձնահատկությունն այն է, որ դրանցում կա ընդհանուր հղում այս կամ այն հատուկ կանոնին` առանց վերջինիս կոնկրետ բովանդակությունը բացահայտելու: Այսպես, ՌուսաստանիԴաշնության քրեական օրենսգրքի249 հողվածը քրեական պատասխանատվությունէ նախատեսում անասնապահականկանոնների ն բույսերի հիվանդությունների ու վնասատուների դեմ պայքարի համար սահմանված կանոնների խախտման համար, սակայն բուն հոդվածում չի բերվում այլ ակտերում սահմանված այդ կանոնների բովանդակությունը: Կախված իրենց պոզիտիվ-իրավական բովանդակության պայմանականությունիցկամ անվերապահությունիցի̀րավունքի նորմերը բաժանվում են դիսպոզիտիվն իմպերատիվ նորմերի: Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 491 հոդվածի 4 կետի համաձայն` դիսսյոգիտիվէ այն նորմը, որը կիրառվում է, եթե այլ բան նախատեսվածչէ կողմերի համաձայնությամբ:Կողմերն իրենց համաձայնությամբկարող են բացառել այսպիսի ճորմի կիրառումը կամ սահմանելդրանում նախատեսվածից տարբեր պայման: հմպեճտատիվ նորմի դրույթների կիրառումը կատեզորիկպարտադիրէ կողմերի համար, ն վերջիններսիրավունքչունեն փոխել դրանք (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի422 հողվածը): Առանձնացվումեն նորմերի ճան այլ տեսակներ: Այսպես, ռրոշիչ (դեֆինիտիվ) նորմերն այն նորմերն են, որոնք պարունակում են այս կամ այն իրավաբանականհասկացության կամ երնույթի օրինական (պոզիտիվ-իրավական) բնորոշումը: Օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի14 հոդվածը պարունակումէ հանցագործության հասկացությանօրինականբնորոշումը: Կռլիզիոննորմերեն համարվում այն նորմերը,որոնք պարունակում են տարբեր պոզիտիվ-իրավականդրույթներիմիջն հակասություններ `

լուծմանկանոններ: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության ՄՍահմանաղդրության 15 հողվածի 4-րդ մասի համաձայն, եթե ՌուսաստանիԴաշնության միջազգային պայմանագրովսահմանված են այլ նորմեր,քան նախատեսվածեն ՌուսաստանիԴաշնության օրենքով, ապա կիրառվում են միջազգայինպայմանազրինորմերը: Գլուխ 3. Իրավունքիաղբյուրները 1.

ն Իրավունքիաղբյուրի հասկացությունը տեսակները

Իրավաբանական գրականությանմեջ «իրավունքիաղբյուր» արտահայաությունն օզտագործվում է երկու տարբեր 0 շանակությամբ՝ «փրավունքի նյութական աղբյուր» (իրավունքիաղբյուր նյութականիմաստով) ն «իրավունքի ձնական աղբյուր» (իրավունքի աղբյուր ձնական իմաստով): Ընդ որում, «իրավունքինյութականաղբյուր» ասելով` նկատի է առնվում իրավունքի կազմավորմանպատճառները,այսինքն` այն ամենը, որը համապատասխան մոտեցման համաձայն ծնում (ձնավորում) է պոզիտիվ իրավունքը՝ այս կամ այն նյութական կամ հոգնոր գործոնները, հասարակական հարաբերությունները, մարդու բնությունը, իրերի բնությունը, աստվածային կամ մարդկային բանականությունը, Ասածո կամ օրենսդրիկամքը ն այլն: «Իրավունքիձնական աղբյուր» ասելով՝ նկատի է առնվում գործողիրավունքի ղրույթների (բովանդակության)արտաքինղըսեորմանձնը: Ըյս գլխում խոսքը «իրավունքիձնական աղբյուրների» մասին է, որը զրականությանմեջ նշվում է նան «իրավունքիձն» տերմինով: Իրավունքի աղբյուրները (ճները) իրավունքիբովանդակությանարտաքին դրսեորմանպաշտոնապեսորոշակի ձներն են: Այն ձների պաշտոնական-իշխանական (պետական) որոշակիությունը, որոնցում գործող իրավունքիբովանդակություննստանում է արտաքին դրսնորման օբյեկտիվացումն զոյություն, իրավունքի աղբյուրներին ու ամբողջությամբիրավունքինհաղորղում է խնստիաուցիոնալ որոշաԴա նշանակում է, որ գործող իրակիություն ն կարզավորվածություն: վունքի նորմերը(դրանց նորմատիվբովանդակությունը) պարունակվում են իրավունքի միայն որոշակի պաշտոնապեսճանաչվածաղբյուրներում, որոնք իրավունքի նորմերիպաշտոնապեսորոշակի (ինստիտուամրագրմանն գոյության ձներ են: ցիոնալիզացված) .՛

Լար

Իրավունքիյուրաքանչյուր համակարգունի իրավունքիիր կոնկրետ որոշակի աղբյուրները: Ամբողջությամբ(իրավունքի տարբեր համակարզերի կիրառմամբ) հայտնի են պոզիտիվիրավունքիաղբյուրների(ձների) հետնյալ հիմնական տեսակները. 1) իրավականսովորույթը (սովորութայինիրավունք). 2) դասական նախադեպը. (այսպեսկոչված՝ «իրավավարդապետությունը 3) իրավաբանական

բաններիիրավունքը»). 4) կրոնականհուշարձանը (տարբերկրոնների«Սուրբ գրքերը»). պայմանագիրը. 5) նորմատիվ-իրավական ակտը. 6) նորմատիվ-իրավական Դ բնական իրավունքը: Իրավականսովորույթը (սովորութայինիրավունքը)տնական ժամանակահատվածումփաստացի ձնավորվածմարդկանց վարքազծի (հակարգավորմանկանոններնեն, ոսարակականհարաբերությունների) րոնք պաշտոնապեսճանաչվել (հաստատվել)են պետության կողմից` որպեսիրավունքիհամապարտադիրնորմեր: Սովորույթի պետականթույլատրումըն դրա վերածումն խրավակա սովորույթի,այսինքն` պոզիտիվիրավունքիաղբյուրի, կարող է իրակասոնացվել տարբերեղանակներով:Հնարավորէ, օրինակ՝այս կամ այն վորույթի փաստացի (բանավոր, լռելյայն) թու յլատրում, երբ պետական տարբեր մարմինները (դատարանը,վարչակազմը,ներկայացուցչակա մարմինը) իրենց պրակտիկ գործունեությանմեջ տնական ժամանակահատվածում համապատասխանսովորույթներըհամարում ն կիրառում են որպես գործող իրավունքի նորմեր: Մովորույթների պետականորեն թույլատրումը հաճախ կատարվում է պաշտոնական, գրավոր-փամ ակտերում համապատաս տաթղթային ձնով` ճորմատիվ-իրավական նշանակությունը ճանաչելու խան սովորույթներիպոզիտիվ-իրավական միջոցով: Սակայն հնարավոր է ճան գործող իրավունքին սովորույթներիմիջն ակառկայություն,երբ նճորմատիվ-իրավական այլ հարաբերակցության տերում ուղղակի ձնակերպվում են այնպիսի կոնկրետ իրավական վերարտադրումեն այս կամ այն դրույթներ, որոնք անմիջականորեն Այս դեպքում մենք գործ ուձնավորված սովորույթիբովանդակությունը: նենք ոչ թե սովորույթի՝որպես իրավունքիինքնուրույն աղբյուրի (սովորութայինիրավունքիտեսքով) թույլատրելուհետ, այլ` ճորմատիվ-իրավական ակտի՝ որպես այլ տեսակի իրավունքիաղբյուրի, նորմի հետ:

Նույնանման վիճակ է երնան գալիս, երբ նախադեպային իրավունքի համակարգում սովորույթը դրվում է դատականվճռի հիմքում ու դրանով իսկ ձեռք է բերում դատական նախադեպի՝որպես ճախադեպայինիրավունքի աղբյուրի, պաշտոնական նշանակություն: Դատական նախադեպը կոնկրետ գործով դատական վճիռն է, որն ունի համապարտաղիրկանոնի նշանակություն բոլոր նմանօրինակգործերի նույնպիսի վճիռների համար: Նախադեպի նշանակություն ունե-

ցող վճիռներ ընղունելու իրավունք ունեն միայն բարձրագույն դատական ապյանները (նախադեպի սահմանված կանոնների համաձայն): Դատական նախադեպն ընդհանուր (նախադեպային) իրավունքի իրավական ընտանիքի մեջ մտնող երկրների ազգային իրավական համակարգերի հիմնականաղբյուրն է: իրավաբանական վարդապետությունը՝որպեսիրավունքի աղբյուր, իրավունքի մասին իրավաբան-գիտնականներիմշակած ն հիմնավորած դրույթներ, կառույցներ, գաղափարներ, սկզբունքներ ու դատողություններ է իրավունքի մասին, որոնք իրավունքի այս կամ այն համակարզում ունեն համապարտադիր իրավաբանականուժ: Պարտադիր վարդապետական իրավաղրույթներն ընդունված է անվանել «իրավաբաններիիրավունք»: Իրավաբանական վարդապետությունը, սկսած հռոմեական իրավունքից մինչն «ՐՀ դարը, երբ իրավունքի հիմնական աղբյուրի տեղը գրավեց օրենքը (պետական նորմաստեղծությունը),եղել է մայրցամաքային-եվրոպական (ռոմանո-զերմանական) իրավունքի հիմնական աղբյուրը: Սակայն դրանից հետո էլ իրավաբանական վարդապետությունն ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի համակարգերում մնում է իրավունքի աղբյուրներից մեկը: Իրավաբանական վարդապետությունը՝ որպեսիրավունքի աղբյուր, ճշանակալից դեր է խաղում մուսուլմաճական իրավունքում: Այն որոշակի իրավական նշանակություն ունի ճան ընդհանուրիրավունքի համակարզերում: Կրոնական հուշարձանը՝ որպես իրավունքի աղբյուր, տարբեր կրոնների Սուրբ գրքերն են, որոնց դրույթները կրոնականիրավունքի համապատասխան համակարգերում (քրիստոնեական կանոնական իրավունք, հինդուսականիրավունք, հրեական իրավունք,մուսուլմանական իրավունք) ունեն համապարտադիր0շանակություն: Այսպես, Ղուրանը ն Սուննան (Մուհամադ մարգարեիասույթները) մուսովմանականիրավունքի սկզբնաղբյուրներնեն: Ընդ որում, անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ համապատասխան կրոնականիրավունքը(մուսուլմանական,հինդուսականն այլն) համապատասխան կրոնական համայնքի իրավունքն է (հավատացյալների

համայնքի վարքագիծը կարգավորող իրավունքը) ն ոչ թե իրավունքի ազգային պետական համակարգը: Ուստի, չի կարելի շփոթել, օրինակ՝ հինդուսական իրավունքը Հնդկաստանի իրավունքի ազզային պետական իրավական համակարզի հետ կամ մուսուլմանական իրավունքը՝ իսլամ դավանող բնակչություն ունեցող այս կամ այն պետության իրավունքի համակարգիհետ: Նորմապիվ-իրավական պայմանագիրը՝ որպես իրավունքի աղբյուր, այն պայմանագիրնէ, որը պարունակում է գործող իրավունքի նոր նորմեր: Այսպիսի պայմանագրերկան ինչպեսմասնավոր,այնպես էլ հանրային իրավունքիոլորտում: Նորմատիվ-իրավական ակտը պետության գրավոր իրավասահման ակտն է, որը պարունակումէ գործող իրավունքի նոր նորմեր: Իր իրավասահման բնույթով (իրավունքի նոր նորմերի սահմանմամբ) նորմատիվ-իրավական ակտը տարբերվում է մնացած բոլոր իրավական ակաերից (իրավունքի ճորմերի կիրառման անհատականակտերից ն իրավունքի նորմերի մեկնաբանմանակտերից), ինչպես նան տարբեր տեսակի ոչ իրավական բնույթի պաշտոնականպետական ակտերից(դիմումներ, ուղերձներ ն այլն): Նորմատիվ-իրավական ակտերը ոռմանո-գերմանականիրավական ընտանիքի իրավունքի համակարգերում, որոնց մեջ դասվում են նան Ռուսաստանի Դաշնության իրավական համակարգը ն Հայաստանի Հանրապետությանիրավական համակարգը, իրավունքի հիմնական աղբյուրներն են: Գոյություն ունեն նորմատիվ-իրավականակտերի տարբեր տեսակճեր: Սակայն իրենց ամբողջության մեջ` որպես իրավունքի առաճձին աղբյուր, նորմատիվ-իրավականակտերն իրավունքի այս կամ այն ազգային համակարգիշրջանակներում կազմում են տարբեր իրավաբանական ուժ ունեցող ակտերի որոշակի իրավաբանականաստիճանական

համակարգ: Իրենց իրավաբանականուժով նորմատիվ-իրավական ակտերըբաժանվում են օրենքների ն ենթաօրենսդրական ակտերի: Նորմատիվ-իրավական ակտերի աստիճանական համակարգը գլխավորումէ օրենքը ն, առաջին հերթին, Սահմանադրությունը՝ որպես հետո հիմնական, բարձրագույն օրենք, իսկ Սահմանադրությունից (նրան ստորադաս) գտնվումեն մյուս օրենքները: Նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարգումբարձրագույն իրավաբանականուժով օժտված է Սահմանադրությունը: Այն ընդունվում է հատուկ եղանակով`հանրաքվեի (համաժողովրդական քվեարկության)

միջոցով,Հիմնադիր (կամ Սահմանադրական)ժողովի կամ բարձրագույն ներկայացուցչականմարմնի (խորհրդարանի)կողմից հատուկ

(բարդեցված) կարզով: Օրենքները, որպես կանոն, ընդունվում են խորհրդարանի(երկրի բարձրագույն ներկայացուցչականն օրենսդիր կողմից: Ռրոշ օրենքներընդունվումեն հանրաքվեով: Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքի երկրներում օրենքը հասարակական հարարերությունների հիմնական ն զլխավոր նորմատիվ-իրավական կարգավորիչէ: Այստեղ օրենսդրականկարզավորման օբյեկտներ են հասարակության կյանքի ն դրանում սահմանված իրավակարզի համարհիմնաղիրնշանակությունունեցող առավել կարնորու էական հասարակականհարաբերությունները: Ենթաօրենսդրականնորմատիվ-իրավականակտերը (ղեկրետները, հրամանագրերը,օրդոնանսները,որոշումները,հրամանները,հրահանգները ն այլն) ընդունվում են գործադիր իշլսանության տարբերմարմինների ն պաշտոնատար անձանց կողմից նրանց` օրենքով սահմանված նորմաստեղծ իրավասությանշրջանակներում: Նորմատիվ-իրավական ակտերի ենթաօրենսդրականբնույթը, ըստ ընդհանուր կանոնի, նճշանակում է, որ դրանք պետք է ընդունվեն գործող օրենքների ն, առաջին հերթին, երկրի Սահմանադրության հիման վրա ու ի կատարումնդրանց: Տարբեր ենթաօրենսդրականճորմատիվ-իրավական ակտերի հարաբերակցությունը ճույնպես կառուցված է աստիճանականության սկզբունքով` ենթաօրենսդրականնորմատիվ-իրավականակտերի զանազան տեսակներիտարբերիրավաբանականուժի հաշվառմամբ:Ընդ որում, ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերի իրավաբանական ուժը ն զործողության ոլորտը որոշվում է իշխանության զործադիր ճյուղի ընդհանուր համակարգում` համապատասխանպետական մարմնի (կամ պաշտոնատարանձի) օրենսդրորենսահմանվածտեղով ն իշխանական-գործառութային նշանակությամբ: Ուտի, ստորադաս պետական մարմինների ենթաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերըպետք է համապատասխանեն պետական իշխանությանվերադաս մարմինների նորմատիվ-իրավական ակտերին: Բնականիրավունքըո̀րպես պոզիտիվիրավունքի աղբյուր, պետության կողմից պաշտոնապեսճանաչվածն ճրա Սահմանադրությունում ու օրենքներում ամրազրված՝մարդու բնական,ի ծնե ն անօտարելիիրավունքներնու ժողովրդիիրավունքներնեն: Դեռնս հռոմեական իրավաբաններըբնական իրավունքը (ինչպես ճան ժողովուրդներին ցիվիլ իրավունքը) համարում էին գործող իրա-

մարմնի)

արտացովունքի բաղադրատարրը ու այդ իրավունքիարդարացիության հռոմեամասին` լում: Խոսելով «իրավունք»բառի տարբեր իմաստների նշա«հրավունք» կան իրավաբանՊողոսը (Ծ.1.1.11) գրում էր. «Նախ՝ ն է իբնական բարի, ինչպիսին ճակում է այն, որը միշտ էլ արդարացի ն րավունքնէ»1: Բճական իրավունքիիրավականիմաստի նշանակութվարյան այսպիսի մեկնաբանությունըհռոմեական իրավաբանական դալպետության(«իրավաբաններիիրավունքի») էական բաղաղդրատարըն էր, որը, իր հերթին, հռոմեական պոզիտիվ իրավունքիհիմճա-

կան աղբյուրներիցմեկն էր: պոզիՇատ կողմերով նույնն էր վիճակը ճան արնմտաեվրոպական ն (միջնադարում ընթացքում պատմության հետազա իրավունքի տիվ Նոր դարաշրջանում),որի հիմնականաղբյուրներիցմեկը եղել է իր մեջ ն այս կամ այն ձնով բնականիրավունքիգաղափարները սկզբունքները

իրավաբանաներառող (բացի զուտ լեզիստականհայեցակարգերից) կան վարդապետությունը: կատարվեցինբուրժուական Այս ոլորտում էական փոփոխություններ ն ազգային-պետական համակարգե նոր իրավունքի վերափոխումների նոր Այդ սոցիալ-պատմակ ժամանակաշրջանում: րի ձնավորման պայմաններում մարդու բնական իրավունքները ն ժողովրդի իրավունքայլ ներն ուղղակիորենամրագրվումեն օրենքներում (հոչակագրերում, ն այլն), ձեռք են բեՍահմանադրություններում ակտերում, հիմնադիր ուժ ու դառնում րում պաշտոնապեսհամապարտադիր իրավաբանական են զործող պոզիտիվ իրավունքի ազգային պետականհամակարգիինք-

նուրույն աղբյուրներ: առաջին Մարդու բնական իրավունքներըն ժողովրդի իրավունքներն ու ճանաչում պաշտոնական օրենսղրակա անգամ այսպիսի ուղղակի ամրազրում գտան «ԱՄՆ-ի անկախությանհռչակազրում»(4-ը հուլիսի 1776 թվական), որում, մասնավորապես, պարունակվումեն հետնյալ դրույթները. «Մենք ակնհայտ ենք համարում հետնյալ ճշմարտությունճերը.բոլոր մարդիկ արարվելեն հավասար, ն նրանցբոլորին էլ Արարչի կողմից շնորհվել են որոշ անօտարելի իրավունքներ, որոնց թվին են դասվում կյանքը, ազատությունը, երջանկությանձգտումը: Այդ իրավունքների ապահովմանհամար մարդկանց միջն ստեղծվել են կառա-

վարություններ,որոնք իրենց արդարացիիշխանություննստացել են կառավարվողներիհամաձայնությամբ: Եթե կառավարությանտվյալ ճնն այդ նպատակիհամարդառնում է կործանարար, ապա Ժողովուրդն 1Տեսոոծ«ր մ

ԷՕ«աոճոծ.

ԽԼ, 1984. էջ 25

կամոչնչացնելդա

ունի փոխել հրավունք յուն...»

ն

եիմադրելնոր կառավարութ-

:

(պաշտոպոզիտիվացման օրենսդրական Բնական իրավունքների զարգահետագա ի ր նական ճանաչմանն ամրագրման)գործընթացն հռչան իրավունքների ցումը գտավ Ֆրանսիայի«Մարդու քաղաքացու են մարդու ամրազրվել կազրում»(20-ը օգոսսնոս 1789 թվական),որում «Մարդիկ ծնվում ն մնում հետնյալ հիմնականբնականիրավունքները. են ազատ

ու

Յուրաքանչյուրպետականմիության իրավահավասար...

ապահովումն նպատակըմարդու բնական ն անօտարելիիրավունքների

անվտանգությունն սեփականությունը, Այդպիսիքեն՝ ազատությունը, ճնշմանը դիմադրելը»: նան մար204 Նյդ նույն հունով, նամանավանդ դարում,զարգացավ որպես ն իրավունքների, դու բնական իրավունքների ժողովուրդների գործող ազգային իրավունքիհիմնադիրաղբյուրի,սահմաճաղրական ճանաչումըե ամրագրումը: մայիսի 23-ի) Այսպես, «ԳԴՀ-ի հիմնականօրենքի» (1949 թվականի է:

ու

անխախարժանապատվությունն հոդվածը հռչակումէ. «Սարդկային ամեն մի պետականիշչխանճութն Դա պաշտպանելը հարգելը տելի է: ժողովուրդըճաէ: Դրա ուժով գերմանական յան պարտականությունն որպեսյուն անօտարելիփրավունքները նաչում է մարդու անխախտելի խաղաղության աշխարհում հասարակության, րաքանչյուր մարդկային ն արդարության հիմք: Ստորն շարադրվողհիմնականհրավունքները |

ն

են օրենսղրությանը, գործադիրխշխանությանը պարտավորեցնում գործողհրավունք»:: անմիջականորեն որսլես արդարադատությանը՝ ն ազատութծնեն իրավունքները անօտարելի) Մարդու բնական(ի գործող, ամբողջ պոզիտիվիրավունյունները՝ որպես անմիջականորեն ունեցող ու ամբողջութն շանակություն քի համակարզումգերապատիվ համար բոլոր ճյուղերի ն մարմինների) յամբ պետության(իշխանության ու ամրագրումն ս տացան ճանաչումն պարտադիրիրենց պաշտոնական մեջ Սահմանադրության Ռուսաստանի Դաշնության 1993 թվականի (տես 2, 17, 18 ն այլ հոդվածներ): պետականակտեն այլ իրավասահման Սահմանադրություններում բնական(ի ու մ րում պաշտոնապեսճանաչված ամրապնդվածարդու

1Տես քՅԸւօեաւ

ոօ

աՇրօքոտ 10օրձթւտօ

էջ 182 Տես ՀքաՇրՇԽՅՒՆ Աօ 1Շրօբու 10«իճքԸրոօ 1984. էջ 208 Տես քոշրօաոււ ւ ոօ 8արօքոտ 80Շիճբուրօ 1984. էջ 170-171

1984.

11:Վ. Ս.

Ներսեսյանց

Բ

Ղբձոօ

Շրբձա ԷԼ, 33բջՇօշաւռոււ:

տ

Աքձոօ

Շրքճռ ԽԼ, 38ք3Ծօշառերւ

տ

ոքձտօ 38բ6օոոու

Շշքճո

ԻԼ,

ն ազատությունները բարձրագույն անօտարելի) իրավունքները աղբիրավունքի պոգիտիվ գործող տեղ են զրավումտվյալ պետության

ծնե

ն

մեջ ու օժտված են բարձրագույնիյուրների աստիճանակարգության ուժով: Հակասությանղեպքումդրանք գերապատվութրավաբանական յուն ունեն պոզիտիվիրավունքիմյուս բոլոր աղբ յուրների մնացած նոր(նվազագզույնը՝ մերի ճկատմամբ, որոնք պնտք է համապատասխանեն Հհակասեն,չխախտեն)պաշտոնապեսճանաչված` մարդու բնական իՊետության Սահմանադրության րավունքներինն ազատություններին: ն նորմերը նույնպես չպետք է հակասեն դրանում ճանաչված ամրան զրված մարդու բնական (ի ծնե ն անօտարելի) իրավունքներինազատություններին: Բնական իրավունքը(մարդու բնական իրավունքըն ազատությունը սահմանաղրականճանաչման միջոցով, ձեռք բերելով պոզիտիվ-իրաշարունակում է մնալ բնական իրավաբանականուժ, միաժամանակ հետ տրամաիր հարաբերակցության իրավունքի վունք, որը պոզիտիվ իրադրույթների ու ս ահմաճաղրական համապատասխան բանությամբ ն գերապատիվիրավակաճ ելակետային ունի իմաստով վաբանական

ճշաճակություն: 2.

Դաշնությունո

ԻրավունքիաղբյուրներըՌուսաստանի

համա-

Իրավունքի յուրաքանչյուր ազզային (ազգային-պետական) հետ միասին, աչքի է ընկնում կարգ այլ առանձնահատկությունների նան գործող (պոզիտիվ) իրավունքիաղբյուրների յուրօրինակությամբ: Դրա հետ միասին այս կամ այն իրավականընտանիքի մեջ մանող իրավունքի տարբեր ազզային համակարզերն ուճեն որոշ ընդհանուր աղբյուրնեգծեր, որոնք ներհատուկ են իրավունքիհամապատասխան րին: Իրավունքի ռուսականհամակարզում,ինչպես նան ռոմանո-գերմանական իրավունքի ընտանիքինպատկանողայլ իրավականհամակարգերում, ժամանակակից պայմաններումհրավունքի աղբյուրները ակտերն են (օրենքներ ն ենթաօրենսդրակ նորմատիվ-իրավական ակտեր): Որպես ռուսական իրավունքիաղբյուրներ`որոշակի դեր ունեն ճռրմատիվ-իրավականպայմանազրերըն սովորութայինիրավունքը(պետության կողմից հաստատված սովորույթը): ռուսականիրավունքիհամակարգումզերապատիվ Ժամանակակից ունեն պաշտոնապեսճանաչվածն ՌուսաստանիԴաշնշանակություն

նութ յանՍահմանադրությանմեջ ամրազրվածմարդուքնական (ի ծնեն հրավունքները ն ազատությունները: ամօաարելի)

Չնայած որ ՌուսաստանիԴաշնության Մահմանաղրության մեջ չի օգտազործվում «բնական իրավունք» հասկացությունը, սակայն դրանում ամրագրված իրավունքներըն ազատություննեմարդու հիմնական են ու րը հենց բնական իրավունքներ սահմանադրական իրավահասկացողությանը հաղորդում են բնական-իրավականբնույթ: Այդ մասին են, մասնավորապես,վկայում Սահմանադրության2 հողվածի ղրույթները՝ մարդու, նրա իրավունքների ն ազատությունների՝որպես «բարձրագույն արժեքի» մասին, 17 հոդվածի 2-րդ մասի դրույթն այն մասին, որ «մարդու հիմնական իրավունքներըն ազատություններնանօտարելիեն ուի ծնե պատկանում են յուրաքանչյուրին»: Մարդու հիմնական իրավունքներին ագատություններիպոզիտիվ-իրավական նշանակությունն ու գերապատիվբնույթն ամրագրված են Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանմի շարք հոդվածներում (հողված 2, գուլխ 2-րդ): Այսպես, Սահմանադրության18 հողվածը հռչակում է. «Մարդու ն քաղաքացու իրավունքներըն ազատությունները գործում են անմիջականորեն: Դրանք որոշում են օրենքների իմաստը, բովանդակությունըե կիրասումը,օրենսդիրու գործադիրիշխանությունների, տեղական ինքնակառավարմանգործունեությունըն ապահովվում են արդարադատությամբ»: Ռուսաստանի Դաշնության Մահմաճնադրությունն ամրագրումէ մարդու իրավունքներիմասին ժամանակակիցհամաշխարհայինչափանիշներին ն միջազգային պակտերի (դաշնագրերի)դրույթներին համապատասխանող՝մարդու իրավունքների ն ազատություններիլայն շրջանակ: Մարդուայսպիսի իրավունքներին ագատություններիթվին են դասվում, մասնավորապես, յուրաքանչյուր մարդու կյանքի իրավունքը, անձնական արժանապատվությանիրավունքը, ազատության ն անձնական անձեռնմխելիությանիրավունքը, մասնավոր կյանքի անձեռնմխելիության իրավունքը, անձնական ն ընտանեկան զաղանիքի անձեռնմխելիության իրավունքը,իր պատվի ու բարի համբավի պաշտպանության իրավունքը,խղճի ազատությունը,ղավանանքիազատությունը,մտքի ն խոսքիազատությունը,մասնավոր սեփականությանիրավունքը,իր աշխատանքայինունակություններնազատ տնօրինելու իրավունքը,առողջության պահպանմանու բժշկական օգնության իրավունքը,կրթության իրավունքը,զրականության, գեղարվեստական,գիտական, տեխնիկական ն այլ տեսակների ստեղծագործության ազատությունը, դասավանդման ազատությունը, մշակութային կյանքին մասնակցելու ն մշակութայինհաստատություններից օգտվելուիրավունքը ն այլն:

Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության հողմեջ վածի 1-ին մասի՝ «Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության

է

չպետք թվարկված հիմնական իրավունքներըն ազատությունները ն իրահանրաճանաչ այլ քաղաքացու մեկնաբանվենորպես մարդու Դա ճշանաու ազատությունների նվազեցում»: ժխտումկամ վունքների կում է ժամանակակիցմիջազգայինիրավունքումն մարդու բնականիրավունքների ու ազատություններիմասին միջազզային պակտերում ն (ղաշնագրերում),մարդու բոլոր հանրաճանաչբնականիրավունքների ճանաչումը: նշանակության պոզիտիվ-իրավական ազատությունների Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանաղրությանըներհատուկ նոր ենթադրում ու նշաիրավահասկացողությունը (բնական-իրավական) ն նակում է, որ ղրանումճանաչված երաշխավորվածմարդու հիմնական ն գերապաիրավունքներնու ազատություններըելակետային,որոշիչ տիվ նշանակությունունեն Ռուսաստանի Դաշնությունումգործող պոզիտիվ իրավունքի բոլոր մնացած աղբյուրների (ն նորմերի) նկատմամբ, Ցցերառյալ` բուն Մահմանադրության իրավադրույթները: Համաձայն 55 հողվածՌուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (2, 17, 18, ներ) Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող ամբողջ պոզիտիվիրավունն քը, պետության ամբողջ իրավասահման,իրավապաշտպան իրավակիրառ գործունեությունըպետք է պայմանավորվիմարդու իրավունքների ն ազատություններիճանաչման ու պահպանման պահանջներով, համապատասխանիայդ պահանջներին,չհակասի դրանց: Դրանում է հենց կայանում Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանաղրության մեջ ամրազրված իրավականպետությանպայմաններումիրահայեցակարգիհիմվական օրենքի յուրահատուկբնական-իրավական

ճական իրավականիմաստը: աղբորպես գործող իրավունքների Մարդու բնականիրավունքների՝ Ռույուրի ն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության`որպես սաստանի Դաշնության հիմնականու գլյսավոր նորմատիվ-իրավակա որոշվում է հետնյալ կերպ: Մի կողմից՝ հարաբերակցությունը անատի,

սահմանադրական մարդու բնականիրավունքներին ազատությունների Ռուսաստանի Դաշնությունումգործող ճանաչումն ու երաշխավորումը, պոզիտիվ իրավունքիշրջանակներում,դրանց տալիս է պոզիտիվ-իրան վական նշանակություն,ընդ որում, հենց ելակետային,գերապատիվ որոշիչ իրավականնշանակություն(մարդու իրավունքների,պոզիտիվիՄյուս րավունքի այլ աղբյուրների ն նորմերի հարաբերակցությամբ): ու ազատությունների ա յդ սահկողմից` մարդու բնականիրավունքների ն գեելակետային, ( դրանց մանադրականճանաչումը երաշխավորումը

րապատիվն որոշիչ իրավականնշանակության սահմանադրականճաուժ են ձեռք բերում Ռուուժով) բարձրազույնիրավաբանական նաչճան սաստանի Դաշնությունում զործոդ պոզիտիվիրավունքի բոլոր աղբյուրների ու նորմերի համակարզում, որը ներառումէ նան բուն Սահմանաղրության դրույթները: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Մահմաճադրության` մարդու հանրաճանաչ բնական իրավունքները ն ազատությունները, դրանց ու Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության այլ դրույթների ն Ռուսաստանի Դաշնությունում գործող պոզիտիվ իրավունջիմնացած այլ աղբյուրների նորմերիհետ հակասություն առաջանալու դեպքում պոզիտիվ-իրավականտեսակետից օժաված են գեբապատվությամբ(այսինքն` ավելի բարձր իրավաբանականուժով): Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունը՝ որպես նորմատիվ-իրավականակտ, օժտված է բարձրագույնիրավաբանականուժով ն երկրի բոլոր նորմատիվ-իրավականակտերի համակարգում ու դրա հետ միասին գլխավոր իրավասահմաննորմատիվ ակա է, որը սահմաճում է երկրում գործող պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրների համակարզի հիմունքները: ՌուսաստանիԴաշնության Մահմանաղրությանմեջ սահմանված են երկրի սահմանադրականկարգի ն դաշնային կառուցվածքի հիմունքնեեն հասարակականու պետական կյանքի հիմնարար րը, ձենակերպված իրավունքներն ու սկզբունքները, ամրազրված են մարդու ն քաղաքացու են պետական մարմիններիհամակարազատությունները,սահմանված գը ն իրավազորությունները,կարգավորված են տեղական ինքնակառավարման հիմնական հարցերը, նախատեսված է գործող Սահմանադրության մեջ փոփոխություններկատարելու ն նոր Սահմանաղրություն ընդունելու կարգը: Մահմանադրության «Եզրափակիչ ն անցումային դրույթներ» վերնագիրը կրող Ա բաժնում կարզավորված են նան 1993 թվականի Մահմանաղրության ուժի մեջ մտնելու ն նախորդ Մահմանադրության գործողությունը դաղարելու հետ կապված այլ կարնոր հարցեր: Բոլոր նորմատիվ-իրավականակտերը (օրենքները ն ենթաօրենսՌուսաստանի Դաշդրական ակտերը) պետք է համապատասխանեն նության Սահմանադրությանը: Այդ պահանջի ապահովման գործում կարնոր դեր է խաղում Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական դատարանը:Համաձայն Սահմանադրության(125 հոդվածի 6-րդ մաս) հակասահմանադրականճանաչված իրավականակտերը կամ դրանց առանձին դրույթները կորցնում են իրենցուժը: Ռուսաստանի ԴաշնութՌուսաստանի Դաշյան Սահմանադրությանըչհամապատասխանող`

մեջ դրվելու ն կիգործողության պայմանագրերը ճության միջազզային րառվելուենթակաչեն: ՌուսաստանիԴաշակտերիհամակարգում Նորմատիվ-իրավական հես առավելբարձր իրավաբանակա Սահմանադրությունից նության ուժ ունեն համաղաշնայինօրենքները: (համաղաշնաՌուսաստանի Դաշնությանօրենսդիրիշխանությունը է Ռռաաստանի պաականում յին օրենքներընդունելու իրավունքը) բարձրաԴաշնության Ռուսաստանի Դաշնության Դաշնային ժողովին՝ ժոԴաշնային ն մարմնին(խորհրդարանին): գույն ներկայացուցչական ն Պետական Խորհրդից է ղովը բաղկացած երկու պալատիցԴ̀աշնային Դումայից:

Համադաշնայինօրենքներըբաժանվումեն երկու տեսակի՝դաշնաօրենքներ: յին օրենքներն դաշնայինսահմաճաղրական Դաշնային օրենքներնընդունվումեն Պետակամ Դումայի կողմից` ընդհանուրթվի ձայների պարզ մեծամասնությամբ, պատզամավորների են Դաշնային Խորհրդի քնճարկն հինզ օրվա ընթացքում փոխանցվում մանը: Ընդ որում, օրենքը համարվումէ Դաշնային Խորհրդի կողմից անհավանությանարժանացած, եթե դրա օզտին քվեարկել է դրա դամների ընդհանուրթվի կեսից ավելին կամ, եթե տասնչորսօրվա ընթացքում դա չի քննարկվել Դաշնային Խորհրդի կողմից: Դաշնային հետ ՊեԽորհրդի կողմից մերժվելու ն Դաշնային Խորհրդի որոշման Պետական Դումայի անհամաձայնությանդեպքումօրենքը ենթակա է օտական Դումայում կրկնակիքննարկման:Այդ դեպքում դաշնային ժամարենքը համարվում է ընդունված,եթե կրկնակի քվեարկության ընդհանակ կողմ է քվեարկելՊետական Դումայի պատգամավորների նուր թվի առնվազներկու երրորդը:Ընդունվածղաշճային օրենքը հինգ օրվա ընթացքումուղարկվումէ ՌուսաստանիԴաշնությանճախազան հրապարակման:ՌուսաստաճիԴաշնության ճահին` ստորագրման Լ դաշնայինօրենքը խագահըտասնչորսօրվա ընթացքումստորագրում ն հրապարակում դա: Ռուսաստանի Դաշնության նախագահնունի հաղթահարվողվետոյիիրավունքն կարող է մերժելընդունվածդաշնճային օրենքը: Այդ դեպքումՊետական Դուման ն Դաշնային Խորհուրդը սահմանված կարգով կրկին քննարկումեն մերժված օրենքը: Եթե կրկնակիքննարկմանժամանակ ՊետականԴումայի պատգզամավորների ն Դաշնային Խորհրդի անդամներիընդհանուրթվի ձայների արժանաառնվազն երկու երրորդովդաշնային օրենքըհավանության ապա ՌուսաստանիԴաշնա նախկինումընդունվածխմբագրությամբ, նության նախագահիկողմից յոթ օրվա ընթացքումենթակաէ ստորագրմանն հրապարակման:

Դաշնային օրենքներըբաժանվումեն կոդիֆիկացվածօրենքների(օրենսճրքերի)ն սովորական(չկոդիֆիկացված) օրենքների: Օրենսզիրքը ինտեգրատիվբնույթի օրենքն է, որը պարունակում է հասարակական կյանքի որոշակի բնագավառի բոլոր հիմնական հարաբերությունների ամբողջականն միատեսակիրավականկարզավորմանհամարանհրաժեշտ ընղհանուրսկզբունքներին կոնկրետնորմերիներքնապեսհամաձայնեցված համալիրը: Օրենսգրքերը,որպես կանոն, ունեն ճյուղային բնույթ ն ներառումեն իրավունքի մեկ ճյուղի սկզբունքներիու նորմերի հանրազումարը:Ռրպես օրինակ` կարելի Լ նշել Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգիրքը (1 մասն ընդունվելէ 1994 թվականի նոյեմբերի30-ին, Ա մասը` 1996 թվականի հունվարի 26-ին), Ռուսաստանի Դաշնության ընտանեկան օրենսգիրքը (ընդունվել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 29-ին), Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգիրքը(ընդունվել է 1996 թվականի հունիսի 13-ին, ուժի մեջ է մտել 1997 թվականիհունվարի է-ին), Ռուսաստանի Դաշնության օդային օրենսգիրքը (ընդունվել է 1997 թվականի մարտի 19-ին): Դաշնայինօրենքճերի հիմնական զանգվածը կազմում են սովորական (չկողիֆիկացված) օրենքները, որոնք կարգավորում են առանձին, առավել կարնոր հասարակականհարաբերություններիկամ այդ հարաբերությունների որոշակի փոխկապակցվածհանրագումարը:Դրանցից են, օրինակ՝ Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը «Հասարակականմիավորումների մասին» (1995 թվականի ապրիլի 14-ին), Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը «Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիների հանրաքվեին մասնակցելու իրավունքի ն ընտրական իրավունքների հիմնական երաշխիքների մասին» (1997 թվականի սեպտեմբերի5-ին) նայլն: Դաշնային սահմանադրականօրենքներն ընդունվումեն միայն ՌուՍահմանադրությամբ նախատեսված հարցեսաստանի Դաշնության մասն րով: Դրանց մի արղեն ընդունվելէ (օրինակ` դաշնային սահմանադրականօրենքները«Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանաղրական Դատարանի մասին», «Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության մասին»), իսկ մնացածները(օրինակ` դաշնային սահմանադրականօրենքները «ՄահմանադրականԺողովի մասին», «Ռուսաստանի Դաշգության սուբյեկտների կարգավիճակը փոփոխելու մասին») դեռնս պետք է ընդունվեն: Դաշնային սահմանադրական օրենքներնօժտված են ավելի բարձր իրավաբանականուժով, քան դաշնային օրենքները: Համաձայն Ռու167

սաստանի Դաշնության Սահմանադրության(76 հոդվածի 4-րդ մաս)՝ դաշնային օրենքներըչեն կարող հակասել դաշնային սահմաճաղդրական օրենքներին: Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրությունը (108 հողվածի 2-րդ մաս) սահմանում է դաշնային սահմանադրական օրենքներիընդունման ավելի բարդ կարզ, քան ճախատեսված է դաշնային օրենքների համար: Դաշնային սահմանադրականօրենքը համարվում է ընդունված, եթե հավանության է արժանացել Դաշնային Խորհրդի անդամներիձայների ընդհանուրթվի առնվազն երեք չորրորձայների ընդհանուրթվի դով ն Պետական Դումայի պատգամավորների առնվազն երկու երրորդով: Ռուսաստանի Դաշնության նախագահը դաշնային սահմանադրական օրենքների նկատմամբ չունի հաղթահարվող վետոյի իրավունք: Ուստի, ընդունված դաշնային սահմանաղրական օրենքը տասնչորս օրվա ընթացքում Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի կողմից ենթակա է ստորազրմանն հրապարակման: Ռուսաստանի Դաշնության ենթաօրենսդրականնորմապիվ-իրավական ակտեր են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերը,Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությանդաշնային որոշումները, Ռուսաստանի Դաշնության նախարարությունների ն զերատեսչություններիհրամանները, հրահանգներըն այլ ճորմատիվիրավականակտերը: ՌուսաստանիԴաշնության ենթաօրենսդրականնորմատիվ-իրավական ակտերի շարքում ավելի բարձը իրավաբանականուժով օժտված են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերը: Ռուսաստանի Դաշնության նախազահի այսպիսի նորմատիվ հրամաճազրերը, ինչպես նան նրա ոչ նորմատիվ հրամանագրերը ն կարգաղրությունները,համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանաղդրության (90 հոդվածի 3-րդ մաս) «չպետք է հակասեն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանըն դաշնային օրենքներին»:Ռուսաստանի Դաշնության նախազահի նորմատիվ հրամանագրերնընդունվում են հասարակականն պետական կյանքի հարցերի լայն շրջանակի վերաբերյալ: Դրանք, ինչպես նան Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի ոչ նորմատիվ հրամանագրերըն կարզադրություններըպարտաղիր են կատարմանՌոսաստանի Դաշնության ամբողջտարածքում: Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունը, իրականացնելով գործադիրիշխանություն, արձակում է որոշումներ ն կարզադրություններ, որոնք պարտադիր են կատարմանՌուսաստանի Դաշնության ամբողջ տարածքում: Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության կարգադրություններնարձակվում են օպերատիվ հարցերով ն,

որպեսկանոն, անհատականբնույթի ակտեր են (չեն սահմանում իրա-

վունքի նորմ): Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությանորոշումներն ընդունվում են դաշնային գործադիր իշխանությանիրականացման հիմնական ուղղություններով ն ունեն նորմատիվբնույթ: Որպես օրինակ` կարելի է բերելՌուսաստանի Դաշնության կառավարության 1999 թվականի հունվարի 4-ի որոշումը «Ռուսաստանի Դաշնության տնտեսության պետական սեկաորի զարգացման կանխատեսմանմասին»: ՌուսաստանիԴաշնության կառավարությանորոշումները, ինչպես նան ոչ նորմատիվկարգադրությունները, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության(115 հողվածի 1-ին մաս), ընդունվում են «ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանաղրության, դաշնային օրենքների, ՌուսաստանիԴաշնության նախագահի նորմատիվ հրամանագրերի հիման վրա ն ի կատարում դրանց»: Նշված ակտերիհետ հակասության դեպքում Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության որոշումները ն կարգադրություններըկարող են վերացվել Ռուսաստանի Դաշնության նախագահիկողմից: Ռուսաստանի Դաշնությունում զործադիր իշխանության կենտրոնական մարմինները(դաշնային նախարարությունները, պետական կոմիտեները ն գերատես:ությունները) վերադաս մարմինների նորմատիվ ակտերի հիման վրա իրավասու են արձակել տարբեր նորմատիվ-իրավական ակտեր` հրամաններ, հրահանգներ, կանոնադրություններն այլն: Այդպիսի ակտերի թվին է դասվում, օրինակ` ՌուսաստանիԴաշնության արդարադատության նախարարի հրամանը «Ռուսաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարությանքրեակատարողական համակարգիքննչական մեկուսարանիկանոնադրությունըհաստատելու մասին (1998 թվականի հունվարի 25-ի թիվ 20, Ռուսաստանի Դաշնության արդարադատության ճախարարությունումզրանցված է 1999 թվականի փետրվարի19-ին, զրանցման համարը 1712): Այդ նորմատիվ-իրավականակտերը ենթակա են ՌուսաստանիԴաշնության արդարադատության ճախարարությունում պետական գրանցման ն սահմանվածկարզով հրապարակման,եթե դրանք շոշափում են քաղաքացիներիիրավունքներըն օրինականշահերը կամ ունեն միջգերատեսչական բնույթ: ՌուսաստանիԴաշնության կառավարությունըկարող է վերացնել գործադիրիշխանությանկենտրոնականմարմիններիակտերը (նորմատիվ ն ոչ նորմատիվ) դրանք Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանը, ՌուսաստանիԴաշնության օրենքներին, Ռուսաստանի Դաշնության նախագահիհրամանագրերինն կարգադրություններին, ՌուսաստանիԴաշնության կառավարությանորոշումներին ու կարգադրություններին հակասելու դեպքում:

ւ

"`

Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներինորմատիվ-իրավակ ակտերի նշանաակտերը կազմում են զործող ճորմատիվ-իրավական ՄահմանադրութԴաշնության Ռուսասսանի Համաձայն մասը: կալից յան (76 հոդված)՝ Ռուսաստանի Դաշնությանսուբյեկաներնիրենց նորակտեակտերը (օրենքներնու ենթաօրենսդրական մատիվ-իրավական ն Ռուսաստանի րը) ընդունվումեն ինչպես Ռուսաստանի Դաշնության այնԴաշնության սուբյեկտներիհամատեղ տնօրինությանհարցերով, ն պես էլ Ռուսաստանի Դաշնության տնօրինությունից Ռուսաստանի Դաշնության ու Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների համատեղ Դաշտնօրինությունիցդուրս գտնվող հարցերով (տես Ռուսասատանի 72 հոդվածը): նության Սահմանադրության ն Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներիօրենքները Ռուսաստանի ակտերը չեն կարող հակասել այլ նռրմատիվ-իրավական Դաշնության տնօրինությանհարցերով ընդունվածղաշնային օրենքնե71 րին (տես Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության հոդվածը) սուբյեկտն Դաշնության ու Ռուսաստանի Դաշնության Ռուսաստանի դաշնային օրենքների համատեղ անօրինությանհարցերովընդունված 72 հոդվաՍահմանադրության ճերին (տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության ծը): Դաշնային օրենքի ն Ռուսաստանի Դաշնությանսուբյեկտի նորմաակտերիմիջն հակասությանդեպքումզործում է դաշտիվ-իրավական նային օրենքը: Ռուսաստանի Դաշնությանտնօրինությանհարցերից ն Ռուսաստանի Դաշնության ու Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկսւներիհամատեղ տնօրինությանսահմաններից դուրս, Ռուսաստանի Դաշնության սուբերկրամասերը,մարզը, դաշնային յեկտները (հանրապետությունները, մարզերը ն ինքնավար օկրուգինքնավար քաղաքները, նշանակության ները) իրականացնումեն սեփականիրավականկարգավորում,ներառակտերիընդունումը:Դաշյալ՝ օրենքներին այլ նորմատիվ-իրավական ն սուբ յեկտի նորմատիվ-իրաԴաշնության Ռուսաստանի օրենքի ճային է Ռուսաստանի զործում դեպքում հակասության միջն ակտի վական ակտը: Դաշնության սուբյեկտինորմատիվ-իրավական ակՌուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի ճորմատիվ-իրավական տերը գործում են միայն Ռուսաստանի Դաշնությանհամապատասխան

սուբյեկտիտարածքում: Ռուսաստանի Դաշնության կազմում ընդզրկվածհանրապետութակտեր, յուններում ընդունվում են այնպիսի ճորմատիվ-իրավական են` ինչպիսիք սահմանադրությու հանրապետությունների 1) համապատասխան ճերը,

2) օրենքները, գործադիր իշխանությանղեկավարների 3) ճանրապետությունների

ակտերը,

որոշումճերը, կառավարությունների 4) հանրապետությունների ն գերատեսչութճախարարությունների 5) հաճրապետությունների

յունների ակտերը: ՌուսասատանիԴաշնության այլ սուբյեկտներում(երկրամասերում, մարզում, դաշնայիննշանակությունունեցող քաղաքներում,ինքնավար մարգերում, ինքնավար օկրուգներում) ընդունվումեն հետնյալ նորմատիվ-իրավականակտերը. Ռուսաստանի Դաշնության համապատասօրենքները, վարչակազմի ղեխան սուբյեկտի կանոնադրությունները, կավարի ն Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներումգործադիր իշխանությանայլ մարմիններիակտերը: Նորմատիվ-իրավականակտերի` որպես իրավունքիաղբյուրի, մարշրջանակի մեջ մտնում են նան աեղականինքնակառավարման ընդունկողմից ակտերը, որոնք դրանց միններինորմատիվ-իրավական վում են գործող օրենսդրությանհամաձայն: Չնայած Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանհամաձայն (12 հողված)` տեղական մարմինները չեն ընդգրկվում պետականիշխաինքնակառավարման նության մարմիններիհամակարգում, սակայն դրանք օրենսդրորեն՝ ճորմաստեղծությանկարգով) (պետության կողմից ապատվիրակված ներառյալ` տեօժաված են առանձին պետական լիազորություններով, ղական նշանակությունունեցող հարցերով մի շարք նորմատիվ-իրավական ականը ընդունելու իրավունքով: Այսպես, տեղական ինքնճակառաբնակչութմարմնի կամ անմիջականորեն վարմաններկայացուցչական կանոնադրության կողմից ընդունվումէ համայնքային կազմավորման ունլը Դրանում, մասնավորապես,սահմանվում են տեղական ինքնաակտերիտեսակները, դրանց կառավարմանայլ նորմատիվ-իրավական ն տեղականինքնակառաԽոսքը մտնելու կարգը: մեջ ուժի ընդունման ն պաշտոնատար անձանց մարմինների ներկայացուցչական վարման է: մասին ակտերի կազ«Ռուսաստանի Դաշնության տեղական ինքնակառավարման 1995 թվականիօգոստոմասին» սկզբունքների մակերպմանընդհանուր է սի 12-ի Ռուսաստանի Դաշնության օրենքը (8 հոդված) նախատեսում պետապարտադիր համայնքային կազմավորմանկանոնադրության սահկան գրանցում`Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի օրենքով պեկանոնադրության մանված կարգով:Համայնքային կազմավորման է դրա միայն ծառայել մերժելուհամար հիմք կարող տականգրանցումը

հակասությունը Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրությանը ն օրենքներին, ՌուսաստանիԴաշնության համապատասխանսուբյեկտի օրենքներին: Կանոնադրությանպետական գրանցմանմերժումը կարող է քաղաքացիների ն աեղականինքնակառավարմանմարմճի կողմից բողոքարկվել դատականկարզով: Ռուսաստանի Դաշնությունում իրավունքի ինքնուրույն աղբյուրներից մեկը ճռրմատիվ պայմանագիրն է, այսինքն՝ իրավունքի նորմեր պարունակող պայմանագիրը: Այդպիսի նորմատիվ պայմանագրերը կարող են ունենալ ինչպես միջազգային, այնպես էլ ներպետական բնույթ Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրության(15 հոդվածի 4-րդ մաս) համաձայն` միջազգայինիրավունքիհանրաճանաչսկզբունքները ն նորմերն ու Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային պայմանագրերը նրա իրավական համակարգի բաղադրատարըն են: Ընդ որում, եթե Ռուսաստանի Դաշնության միջազզային ապայմանազրով սահմաճված են այլ կանոններ, քան նախատեսված են օրենքով, ապա կիրառվում են միջազգային պայմանագրիկանոնները: Որպես զործող իրավունքի աղբյուր` նշանակալի դեր են խաղում նան ներպետական պայմանագրերը: Այսպես, համաձայն Ռուսաստա(11 հոդվածի 3-րդ մաս)` Ռուսասնի Դաշնության Սահմամճադրության տանիԴաշնության պետական իշխանության մարմինների ն Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների պետականիշխանության մարմինների միջն տնօրինության հարցերի ն լիազորությունների սահմանազատումն իրականացվել է ինչպես Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությամբ,այնպես էլ տնօրինությանհարցերիու լիազորությունների սահմանագատմանմասին դաշնային ն այլ պայմանագրերով: Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրության համապատասխան դրույթներին տնօրինության հարցերի ն լիազորությունների սահմանազատման մասին դաշնային ն այլ պայմանազրերի անհամապատասխամության դեպքում, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության (բաժին 11 «Եզրափակիչ ն անցումային դրույթներ»), գործում են ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանադրությանղրույթները: Նորմատիվ պայմանազրի՝ որպես իրավունքի աղբյուրի տարատեսակներ են նան աշխատանքայինիրավունքի բնագավառում զործատուների ն աշխատողներիմիջն կնքվող տարբեր ճմոռյեկտիվ պայմանագրերը, ինչպես նան քաղաքացիականիրավունքիբնագավառինորմատիվ պայմանագրերը: Քաղաքացիական իրավունքիբնագավառիսովորականպայմանագիրը ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի420 հող-

172.

սահմանվումէ որպես «երկու կամ մի քանի անձանց համաձայվածում ն

նություն` քաղաքացիականիրավունքների պարտականությունների սահմանման, դադարմանմասին»: Այսպիսի սովորական պայմանազիրճ իրավունքի գործող ճորմերի իրականացմաճակտ է, ունի անհատական բնույթ ն նշանակալիէ կոնկրետ որոշված անձանց համար ն ոչ թե իրավունքի նոր նորմեր սահմանող ակա է: Այսպիսի պայմանազրերն անհատական ն ոչ թե նորմատիվ(նորմ սահմանող) բնույթի ակտեր են, ուստի՝ իրավունքիաղբյուրներ չեն: Նորմատիվ-իրավական նշանակություն ունի (իրավունքի պայմառազրային աղբյուրի իմաստով) քաղաքացիական իրավունքի բնազավառի, այսպես կոչված, հռապարակայնն պայմանագիրը,որը Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի (426 հոդվածի 1-ին կետ) սահմանվում է՝ որպես «պայմանագիր, որը կնքված է առետրային է ապրանքներ վաճառելու, կազմակերպության կողմից են սահմանում աշխատանքներ կատարելու կամ ծառայություններ մատուցելու այն պարտականությունները, որոնք այդ կազմակերպություննիր գործունեության բնույթով սլետք է իրականացնիիրեն դիմող յուրաքանչյուրի նկատմամբ (մանրածախ առնտուր, ընդհանուրօգտագործմանտրանսպորտով փոխադրումներ, կապի ծառայություններ, էներգամատակարարում, բժշկական, հյուրանոցային սպասարկում ն այլն)»: Այսպիսի հրապարակայինպայմանագրի դրույթները (դրա պայմանները ն այլն) տարածվում են անձանց անորոշ բազմության վրա ու պարտադիր են կոնկրետ պայմանագրերի կողմերի համար, որոնք կարող են բոլոր կնքվել համապատասխան հրապարակային պայմանագրի ընդհանուր դրույթների (նորմերի) հիման վրա: Ըստ էության, հրապարակային պայմանագիրասելով նկատի է առնվում տիպային կամ օրինակելի պայմանագիրը,որը պայմանագրի տվյալ տիպի շրջանակներում պարունակում է բոլոր կոնկրետ պայմանագրերի համար պարտադիրընդհանուր դրույթներ (նորմեր): Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի426 հոդվածի 4-րդ կետի համաձայն` «օրենքով նախատեսված ղեպքերում Ռուսաստանի Դաշնության կառավարությունըկարող է կողմերի համար պարտադիր կանոններ (օրինակելի պայմանագրեր ն այլն) հրատարակելհրապարակային պայմանագիրկնքելու ն կատարելուվերաբերյալ»: Նման նորմատիվ պայմանագրերի օրինակելի պայմանները «կարող են շարադրվել այդ պայմանները պարունակող օրինակելի պայմանագրիկամ այլ փաստաթղթիձնով» ն հրապարակվելմամուլում (տես Ռուսաստա-

նի Դաշնությանքաղաքացիականօրենսգրքի427 հոդվածը):

Մի շարք դեպքերումՌուսաստանի Դաշնությունում` որպեսիրավունքի աղբյուր, հանդես է գալիս սռվորույթայինխրավունքը,այսինքն` պեօտության կողմից թույլատրվածսովորույթները: Այսպես, ռուսական ծովաԱռնտրային րենքներով(Հյուպատոսականկանոնադրությամբ, գնացության օրենսգրքով)ճանաչվում են որոշ միջազգայինսովորույթն՛ ճերի իրավականնշանակությունը,օրինակ՝ նավերի բեռնման բեռնաձեավորու տնողությանմասին նավահանզիսաներում թափմանկարզի գործարար ված սովորույթները:Քաղաքացիականիրավունքիոլորտում շրջանառությանսովորույթների իրավական նշանակությունը ճանաչված է Ռուսաստանի Դաշնության զործող քաղաքացիականօրենսգրքով: Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի421 հողվածի 5-րդ կետի՝ «Եթե կողմերըչեն որոշել պայմանագրի պայմանները կամ դրանք որոշված չեն դիսպոզիտիվնորմով, են կողմերի հարաբեապա համապատասխանպայմանները որոշվում րություններինկատմամբկիրառվելիքզործարար շրջանառությանսովորույքներով»: Ընդ որում, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 5 հոդվածի՝ «Գործարար շրջանառությանսովոէ համարվում ձեռնարկատիրականզործունեությանորնէ բնարույթ» գավառում ձնավորված նլայնորեն կիրառվող՝ օրենսդրությամբչնախատեսված վարքազծի կանոնը` անկախ դրա որնէ փաստաթղթումամրագրմանհանգամանքից:Համապատասխանհարաբերությանմասճակիցների համար օրենսդրությանպարտադիր դրույթներինկամ պայմանագրին հակասող գործարար շրջանառությանսովորույթներըչունեն իրավական նշանակությունն ենթակաչեն կիրառման:

(իրավաստեղծում) Գլուխ 4. Իրավասահմանում 1.

հասկացությունըն իրավասահմաճ Իրավասահմանման տեսակները գործունեության

պետականգործունեությանձն ն ուղղություն է` Բրավասահմանումը կապված այն իրավունքի նորմերի պաշտոնականարտահայտմանն ամրազրման հետ, որոնք կազմում են պոզիտիվ իրավունքիբոլոր գորբովանդակությունը: ծող աղբյուրներինորմատիվ-իրավական «Իրավասահմանում»հասկացություննավելի ճշզրիտ է արտահայտում այն առանձնահատուկ զործունեությանիմաստը ն բովանդակութԻրավունքի ն յունը, որը, սովորաբար, անվանվումէ «րհրավաստեղծում»: նույպոզիտիվիստական իրավունքի)լեզիստական օրենքի (պոզիտիվ

նացումն ուղեկցվում է «օրինաստեղծություն»(«օրենսդրություն») ե «ի-

հասկացություններիշփոթմամբն նույնացմամբ: րավանտեղծում» Ազատական-իրավաբանականիրավահասկացողության դիրքերից ակնհայա է, որ պետությունը (համապատասխանպետական մարմինները) իրականում իրականացնում են օրինաստեղծ (օրենսդրական) գործունեություն, ստեղծում (ն այղ իմաստով ստեղծազործում են) օրենքներ, սակայն ղա բոլորովին չի նշանակում, թե իբը պետությունը ստեղծագործում(ծնում) է իրավունքը որպեսայդպիսին: Իրավունքը՝ որպես օբյեկտիվ սոցիալականերնույթ (հասարակականհարաբերությունների հատուկ կարգավորիչ ն առանձնահատուկ ձն), որի սկզբունքը ձնական հավասարությունն է, ոչ պետությանստեղծագործությունէ, ոչ էլ պետական-իշխանականկամքի արդյունք, այլ մարդկանց, հասարակական կյանքը բարդ ն բազմազործոնսոցիալ-պատմականգործընթացի հանրագումար արդյունքների արտահայտմանհատուկ հոզեռը ձն է, մարդկային հարաբերություններում հավասարության,ազատության ու արդարության ընղհանուր քաղաքակրթականառաջադիմությանըհամապատասխանհասարակության (ն ժողովրդի) ձեռք բերած զարգացման ասաիճանի արդյունք: Տեղին է ասել, որ հենց ինքը` պետությունը, որպես հանրայինիշխանության իրավականձն, այդ սոցիալ-պատմական գործընթացիարդյունքն է: Իրավասահմանման,այսինքն` «իրավաստեղծման»պոզիտիվ իրավունքի գործող աղբյուրների նորմերի սահմանման իմաստով կարնոր է` համապատասձներից մեկն ուդակի անտական նռորմաստեդծումն խան պետական մարմինների կողմից նորմատիվ-իրավականակտերի (օրենքներին ենթաօրենսդրականնորմատիվակտերի) ընդունումը: Սակայն, նորմատիվ-իրավականակաերը միայն պոզիտիվ իրավունքի աղբյուրներից մեկն են, իսկ օրենքների նե ենթաօրենսդրական ակտերիընդունումը (սանմանումը) սոսկ իրավասահման ձներից մեկը, մեկը: իրավասահմանգործունեությանտեսակներից(ոտղղություններից) ակտեԸնդ որում, պետք է նկատի ունենալ, որ նորմատիվ-իրավական են րը (ն, առաջին հերթին` օրենքը) իրավունքի հիմնական աղբյուր միայն ռռմանո-գերմանականընտանիքիիրավունքիիրավականհամակարզերում: Ընղ որում, ռոմանո-գերմանականիրավունքի այդ բոլոր համակարգերում,բացի նորմատիվ-իրավականակտերից, գործումեն նան իրավունքիայլ աղբյուրներ, որոնց իրավականնշանակությունըն բովանդակություննարտահայտվում ու ամրագրվումէ իրավասահման զործունեությանայլ ձներով: ՛

,

հասկացությունըներառումէ հրավասանհմա «Իրավասահմանում» են

տարբեր տեսակներ,որոնք արտացոլում գործունեության րավունքիտարբերաղբյուրների՝ ակտերի. 1) նորմատիվ-իրավական 2) դատականնախադեպի. պայմանագրի. 3) նորմատիվ-իրավական 4) սովորութայինիրավունքի. ն այլնի վարդապետության 5) իրավաբանական

զործող ի-

նորմատիվ-իրավ

ու ամրագրման զորարտահայտման բովանդակության կան ծընթացիառանձնահատկությունները: Իրավասահմանգործունեությանայդ տարրեր տեսակների(ն իրաԼ պոզիպայմանավորված վասահմանձների) առանձնահատկությունը յուրօրինակությամբ, տիվ իրավունքիհամապատասխանաղբյուրների դրա նորմատիվ-իրավա տվյալ աղբյուրի առանձնահատկություններով, ն կան բնույթով բովանդակությամբ: ու աԱյսպես, մարդու բնական(ի ծնեն անօտարելի) իրավունքների յուրօաղբյուրի, հատուկ զատությունների՝որպես պոզիտիվիրավունքի իրավարինակությունըորոշում է ճան պետությանհամապատասխան իոլորտում սահման գործունեությանառանձնահատկությունները:Լ9դ ն մարթե ռչ րավասահմանգործունեությանբնույթը բովանդակությունը ու ստեղծդու հանրաճանաչբնական իրավունքների ազատությունների են ն այլ պետությանը), մաճ (քանի որ դրանք արդեն կան տրամադրվել ն երաշխավորդրանց պաշտոնական սահմանադրականճանաչման ման մեջ է՝ որպես տվյալ պետության մեջ գործող պոզիտիվիրավունքի ճորմեր (տես Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության հոդ-

բնույթի ն

վածի 1-ին մասը):

ակտերը (օրենքները ն ենթաօրենսդրակ Նորմատիվ-իրավական են ակտերը)՝որպես իրավունքիաղբյուր, ընդունվում(սահմաճվում) հիմն ճերկայացուցչական գործաղիր պեճականում համապատասխան տական մարմինների կողմից (դրանց ուդղակի ճորմաստեղծզործունեության գործընթացում),իսկ որոշ դեպքերում համաժողովրդակ (հանրաքվեիմիջոցով): քվեարկությամբ որպես իրավունքիաղբյուր, ստեղծվումէ Դատական նախաղդեպը` պետության որոշակի բարձրագույնդատականմարմիններիիրավասահման զործունեությանձեով: իրավունքիաղբյուր, Նորմատիվ-իրավական պայմանագիրը` որպես պայմաէ (միջազգային պետություններիմիջն տարբեր սահմանվում ն ոչ պետակամ պետական մարմինճերի ճազրեր), տարբեր պետական

կան մարմիններիմիջն (հանրային-իրավականբնույթի ներպետական պազմանագրեր),մասնավոր իրավունքի տարբեր սուբյեկտների միջն բնույթի նորմատիվ պայմաճագրեր)հա(քաղաքացիական-իրավական այս մաձայնագիր կնքելու միջոցով: Իրավունքիճորմերի սահմանման ն մասնան (հանրային ուղղությունները ձները պայմանազրային բոլոր ոլորտում) սահմանված ու կարգավորված են զործող օվոր իրավունքի ն, րենքով այդ իմաստով, պաշաոնապեսթույլատրված են պետության կողմից` որպես պոզիտիվ իրավունքի հատուկ աղբյուր:Միջազգային պայմանագրերինկատմամբկիրառվումէ ղրանց` որպես գործող իրավունքի աղբյուրի, ճանաչման (պետականթույլատրման)այնպիսի հատուկ ընթացակարզ, ինչպիսին պայմանագրիվավերացումնէ պետության բարձրազույններկայացուցչական(օրենսդիր) մարմնի կողմից: Գործող իրավունքի համակարզում սովորույթի իրավական նշանակության, տեղի ն դերի օրենսդրականճանաչման ձնով իրականացվում է այս կամ այն սովորույթների`որպես իրավական սովորույթներիպետականթույլատրումը, այսինքն՝ դրանցսահմանումը որպես իրավունքի աղբյուր:

Իրավաբանական վարդապետությունը(այսպես կոչված` «հրավաբանների իրավունքը») որպես գործող իրավունքի պաշառնականաղբուր ճանաչելու գործում վճռորոշ դեր է խաղում իրավական(պետականիրավական) պրակտիկան, այսինքն` իրավակիրառար (հատկապես՝ դատական) ն երբեմն էլ` իրավաստեղծզործունեության մեջ համապատասխան վարդապետականդրույթների, հայեցակարգերի, կառուցվածքների,գաղափարներիու սկզբունքներիփաստացիօզտագործումը: դրույթների ճնշավարդապետության Որոշ ղեպքերում իրավարանական ճակությունը՝ որպես զործող իրավունքիաղբյուր, ամրագրվել է օրենսղրական կարգով: Այսպես, Բյուզանդիայի Վալենտին ԱԼ կայսեր (426 թվական) քաղվածքներ կատարելու մասին օրենքով հինգ առավել ազդեցիկ հռոմեական իրավաբանների(Գայոսի, Պանինիանոսի, Պողոսի, Ովպիանոսին Մոդեստինոսի)դրույթներինտրվեց օրենքի ուժ: Բացի դրանից, նշված օրենքը ճանաչեց նան մի շարք այլ հռոմեականայն իրավաբանների(Սաբինայի, Մցնոլայի. Հուլիանոսի, Մարցելլայի ն ուրիշների) դրույթների իրավական նշանակությունը,որոնց աշխատություններից քաղվածքներ էին կատարվելվերը ճշված հինգ իրավաբանՀուստինիանոսիԸ/1 դար) կողիֆիկացիաների աշխատություններում: հռոմեական ամրապնդվեցերեսունութ յում (օրինակարգավորումներում) իրավաբաններիդրույթների(Ք.ծ.ա. | դարից մինչն Ք.ծ.հ. Լ դար) իրավականնշանակությունը: 12 Ն Ս

Ներսեսյանց

իրավունհամակարգերի(մուսուլմանական կրոնական Իրավունքի

քի, հինդուսականիրավունքի, հրեականիրավունքի,քրիստոնեական

իրավաբանական վարդապեկանոնականիրավունքի)շրջանակներում, ու օտության`ռրպես իրավունքի պաշտոնականաղբյուրի ճանաչման այն ուներ րինականացմանգործընթացում,էական նշանակություն ն ձնավորվել զարգացել էր հանզամանքը,որ այղ վարդապետությունը կրոնականղավանանքների(ն ղրանց Սուրբ գրքեհամապատասխան րի) հիման վրա`իրավունքիմասին որոշակի կրոնական-աստվածա տեսքով: Հավատացյալների հանական ուսմունքի բաղադրատարրերի կրոնական մայնքի անդամներիհամար իրավունքիհամապատասխան անմիջականորենօժտված էր տիրապետողկրոնի վարդապետությունն բարձրագույնսանկցիայով ն որպես իրավականկարգավորիչիր պրակտիկ գործողությանհամար պետականիշխանությանկողմից լրացուցիչ հաստատման կարիք չուներ: Այնտեղ, որտեղ հավատացյալներիորոիր կրոնականիրավունքովգտնվումէր իրավունքի այլ համայնքն շակի պայմաններում, պահանջվումէր համատիրապետման համակարգի պատասխանպետականիշխանությանկողմից տվյալ կրոնական իրաորպես այդ կրոնական վունքի (ներառյալ` ճան դրա վարդապետության), իրավունքիաղբգործող համար պաշտոնապես անդամների համայնքի հատուկ թույլտվություն: յուրի, հանդերձ՝ պոԻրենց ճերհատուկբոլոր առանձնահատկություններով սահաղբյուրների գործող համակարգի ազգային զիտիվ իրավունքի մանմանն ուղղված գործունեությանտարբեր տեսակներնունեն պաշ(պետական)բնույթ: Դա, իհարկե, չի նշանատոնական-իշխանական ն ազատությունները, սովորույթները,իիրավունքները կում, թե բնական կամ կրոնական) ն ( աշխարհիկ րավաբանականվարդապետությունը են Սակայն, կողմից: պետության հենց ստեղծվում պայմանագիրն ն համապատասպոզիտիվիրավունքի դրանց ճանաչումը ամրագրումը որհամակարգիշրջանակներում` խան ազգային (ազգային-պետական) ուժ աղբունեցող) իրավաբանական պես զործող (այսինքն՝պարտադիր (պետական) բնույթ ն յուրներ, կրում են պաշտոնական-իչշխանական են իրավասությունը: վերաբերում պետությանիրավասահման 2.

սկզբունքները գործունեության Իրավասահման

պայմանավորվածէ Պետության իրավասահմանգործունեությունը ու ոլորտներում,ուղհիմնական հասարակական պետականկյանքի ն իրավավարքագծի մարդկանց ղություններում հարաբերություններում

օբյեկտիվ աճիրաժեշկան կարգավորմանու կարգավորվածության բնույգործունեությանբովանդակությունը, տոթյամբ: Իրավասահման ու են սուբյեկն արդյունքներըորոշվում օբյեկտիվ թր. նպատակները ոտիվ, ճյութականն հոգնոր գործոններիմեծ ու բարդ համալիրով:Ընդ ունեն այնպիսիգործոնրում, առաջինհերթին, էական նշանակություն նն`՝ համապատասխան ժողովրդի,հասարակությանու ճերը, ինչպիսիք ն ընդընդհանուր քաղաքակրթական պետությանսոգիալ-պատմական, հանուր իրավականզարգացմանձեռք բերված աստիճանը,պետության ու իրավունքիկազմավորվածտիպը ն ձնը (կառավարման ձնը. պետավարչակարզիձնը ն կան կառուցվածքիձեր, քաղաքական-իրավական

կենսափորձնու բնույթը), տվյալ ժողովրդիպետական-իրավական վանդույթները,բնակչության քաղաքական ու իրավական մշակույթի ն մակարդակը, հասարակությանսոցիալ-քաղաքականհոգնոր վիճակը ա-

անկախ հաուժերի հարաբերակցությունը, (սոցիալակաճ-քաղաքական ն սարակականկարծիքի տեղն ու դերը հասարակական քաղաքական զաղափարականս ոցիալ-քաղաքական, կյանքում, հասարակությունում ն իրավական համաձայնության չափը՝ որպես օաշխարհայացքային րենքում ընդհանուր կամքի ու ընդհանուր շահերի պաաշաճ արտահիմք հայտման, սահմանվելիք նորմերի սոցիալականօրինականացման աստիճանը զարզացման ն այլն), իրավաբանական վարդապետության հիմքերի (իրավասահմանզործունեությանիրավաբանական-գիտական ու իրավասահկապը, պրակտիկայի վիճակը, այդ ոլորտում տեսության

մշակույթի մագործունեությանսուբյեկտների իրավաբանական ն ու իրավասահման ն պետության կարդակը այլն), հասարակության բոնպատակները, ամբողջությամբ իրավական քաղաքականության ու բնույթը ն այլն: վանդակությունն ն Այս բոլոր գործոնների հաշվառումը, դրանց փոխադարձկապի ու զ որիրավասահման արդյունավետ փոխներգործությանմեջ հաջող ծունեության, սահմանված նորմերի ն պոզիտիվիրավունքիաղբյուրնեու արդյունավետ րի ամբողջ համակարգի բարձր իրավական որակի է: ն գործողությանանհրաժեշտպայմանը նախադրյալն Պոզիտիվիրավունքինորմերիսահմանման ուղղությամբպետության զարգացած (իրավականն ընդհանուրսոցիալականիմաստով) գործԾունեությունը պետք է համապտասխանիմի շարք հիմնադիրպահանջնեգործունեության րի, որոնք կարելի է ձնակերպել հրավասահման տեսքով. սկզբունքների հետնյալ հիմնական 1. ռրավականառաջընթացը:Այս սկզբունքըպահանջումէ, որպեսհնարավոզի պետությանամբողջ իրավասահմանգործունեությունը

ման

ն արինս առավելագույնչափով ուղղված լինի մարդու իրավունքների ռվազատություններիբնագավառումընդհանուր քաղաքակրթական ն ուհիմունքներիհաստատմաճը ճումների, իրավունքիգերակայության հունով դեն ժեղացմանը,իրավականօրենքի իրավականպետության ու կատարելագործումը: պի գործող իրավունքիհետազա զարգացումն յս սկզբունքիէություննայն է, 2. Իրավակամօրինականությունը: պետք է համապատասխազործունեությունը, որ ինքը՝ իրավասահման ընթանա պատշաճիրավանի իրավունքիհիմնական պահանջներին,

իրավասահմանգործունեության կան ձններով ն ընթացակարզերով, իրավազորությունների սահմանված օրենսդրությամբ սուբյեկտների` խիստ համապատասխան: (իրավասությանը) Այս սկզբունքըպա3. Ընդհանուր սոցիալական օրինականությունը: հենվի իգ ործունեությունը իրավասահման է, պետության որ հանջում ն սոցիալավերաբերյալ լուծումների րավասահմանվերափոխումների նման ոկան սպասումների,համաձայնությանու աջակցությանհիմքի,

ն ընդունմանը րոշումներիքննարկմանը,նախապատրաստմանը միավորումճերի ու հասարակական տարբեր րակության անդամների կարհասարակական հարցերով իրավունքի ակտիվ մասնակցության, ն ազատական-ժողովրդահաշվառման, ծիքի հարցման, բացահայտման գործընամբողջ իրավասահման վարականձների ու ընթացակարգերի, վրա: Իրավասահմա բնույթի հ անրային թացի բաց, հանրամատչելի, ժողովրղի ինքնիշխանութլուծումների սոցիալականօրինականացումը ու դրա հետ միասին հասարակություէ մեկն յան էական պահանջներից ն իրավականհամաձայնության ու միասնում սոցիալ-քաղաքական սահմանման նության անհրաժեշտ պայմանը,նոր իրավականնորմերի էական նախադրյան ամբողջ գործող իրավունքիարդյունավետության լը ու կարնորգործոնը: գործունեութԻրավասահման 4. Գիտականհիմնավորվածությունը: ն արտասահմանյան հայրենական յունը պետք է հենվի այդ ոլորտում զիտականորենիմաստավորվածփորձի, գործող իրավունքիարդի վիճակի ն դրա զարզացմանմիտումների,զիտականուսումնասիրության զործընթացին պոզիտիվիրավունքիհաարդյունքների,իրավասահման գիհարցերով արդի իրավաբանական մակարզի կատարելագործման ու հանձնարահայեցակարգերի պրակտիկ տության, զաղափարների,

հասա-

րականներիվրա: համագործունեության 5. Համակարգվածությունը: Իրավասահման սկզբունքըպահանջումէ ինչպես պոզիտիվիրավունքի կարզվածության համակարգված բնույթի, այնպես էլ՝ գործող իրավունքիփոփոխման,

համա-

ուղղությամբ գործունեության ճորացմանն կատարելագործման Իրավունքի համակարգվահաշվառում: կազմակերպման կարգված նոր ճորմերը պետք Լ պատշաճ սահմանված դրանում ուժով ծության ձնով համաձայնեցվենճորմերի գործող ամբողջ համակարզի հետ, որն պեսզի այղ համակարգումզբաղեցնենիրենց հատուկ տեղը իրակա-

գործառույթ: նացնե` համապատասխանկարզավորիչ-իրավական է նան, իրավասահման ամբողջ որ անհրաժեշտ Դրան հասնելու համար ն պլանային ունենա համակարգված-կարգավորված գործունեությունն են գործունեութիրավասահման բնույթ: Անհրաժեշտ կազմակերպված նպատակների,ծրագրերին գործողությունների յան բոլոր սուբյեկտների ու իրավամիասնություն,համապատասխան համաձայնեցվաձություն ն ինստիտուտների բանականմեխանիզմների պետական-իրավական համաառկայություն,որոնք կապահովենիրավասահմանգործընթացի հաու արդյունքների դրա ընթացքի կարգվածկարգավորվածությունը, ն ընթացակարնորմերին գործող իրավական մապատասխանությունը

զերին:

Այդ պահանջներիխախտումըհանզեցնումէ պոզիտիվիրավունքի խենորմերի համակարգին դրա աղբյուրներիաստիճանակարզության

ղաթյուրումներիու փլուզման, էական հակասություններէ ստեղծում նյութում, զգալի վճաս է պատճառումամբողճորմատիվ-իրավական ջությամբ իրավականկարգավորմանը: օրի(իրավաստեղծումը, 6. Պրոֆեսիոնալիզմը: Իրավասահմանումը աշխատանքի նաստեղծումը, ճորմասաեղծումը)սաեղծազործական հատուկ տեսակ է, որը կապված է համապատասխանաղբյուրներում հասարակությանբոլոր անդամներիկյանքի ն փոխհարաբերությունների կանոններնու կարգը սահմանող համապարտադիրիրավականնորհետ: Այդ մերի որոնման,ձնակերպմանն պաշտոնականամրագրման ն գործունեությանսոցիալականզգալի նշանակությունը էական, առարպահանջումեն, որ դա յուրօրինակությունը կայական-բովանղդակային մակարղակով:Դա ննթաղրում իրականացվիբարձր մասնազիտական հարցերով, առաջին հերթին, իրավասահման է` նորմաստեղծության նրանց կողմից բարձր պրոֆեսիոնալիզմ, սուբյեկտների գործունեության ու դ րա բովանդակային նշանակության, ի մաստի այդ զործունեության հայեցակետերիհասկաիրավականն իրավաբանական-տեխնիկական նույն չափ անթույլատրելիէ, ցողություն: Այստեղ իմաստակությունը ոլորտներումն, բացի այլ ինչպես մասնագիտականգործունեության սոցիալական բացասական էական այղ, հղի է, անտարակույս,ավելի ս գործունեությանուբյեկտների հետնանքով:Ինչ խոսք, իրավասահման

ինչ-որ չափով կարող են հարթեցվել թերություններն մասնագիտական իհաշվառմամբ, հանձճարարականների գիտնական-իրավաբանների բարձրոմասնակցող րավակիրասլուծումներիճախապատրաստմանը ամենը, իհարկե,չի վեայդ Սակայն, օգնությամբ: րակ մասնագետների բուն սուբբովանդակության գործունեության րացնումիրավասահման հիմնահարցը.որն ուղղակին մակարդակի յեկաների մասնագիտական ու է նորմաստեղծ ը0գործընթացի անդրադառնում անմիջականորեն ն իրավաբանակամն-տեխ ո րակի դունվող նորմերիիրավական վրա: բնութագրերի 3.

փովերը հիմնական գործընթացի Իրավասահման

ակտի ընՆոր իրավականնորմերի սահմանման (նորմ սահմանող փուլերից` դունման) գործընթացըկազմվածէ մի քանի հաջորդական

գիտակ-

ճորմերիընդունմանպահանջարկի սկսած համապատասխան ն պաշտոնական հրապարակումը: ընդունումը ղրա ցումից, մինչն

դրա բնույթը բովանղակությունը զործունեության Իրավասահման նան գորն

իրավասահման տարբեր փուլերում,ինչպես իրականացման ն շաճակությունը շատ բափուլերի այսպիսի ծընթացիշրջանակներում աղբյուրի առանձնով կախված է իրավունքիայն համապատասխան է սահմանվելիքնորմը: Ընդորին վերաբերում ճռահատկություններից. որտեղիրավունիրավունքիհամակարգերում, հանուր (նախադեպային) գործընէ, իրավասահման վ ճիռն ղատարանի աղբյուրը քի հիմնական են իրավունթացի փուլերը, ըստ էության, համընկնում նախադեպլային ատյանճերում դատական համապատասխան սահմանող քի նորմեր կոնկրետգործերիքննությանն լոծման հիմնականփուլերին: իրավականընտաճիքիիրավունքիհամաՌոմանո-զերմանական աղբյուրը ճորմատիվ-իրավ կարգերում,որտեղիրավունքիհիմճական ճույնպես այս կամ մյուս աղբյուրները ն կան ակտն է, որտեղ իրավունքի են ստաու ամրագրումն ճ անաչումն այն տեսթով իրենց պաշտոնական ակտերում, իրավաճորմատիվ-իրավական ճում համապատասխան են սահման գործընթացի փուլերը պայմանավորված այս կամ այն նորակտի) ակտի (օրենքի կամ ենթաօրենսդրական մատիվ-իրավական ու ընթացան ընդունմանտրամաբանությամբ նախապատրաստման կարգով:

ակտերը նախապաանորմատիվ-իրավական Ենթաօրենայրական

րաստումն ընդունումեն գործաղիրիշխանությանհամապատասխա ու մարմիններըՌուսաստանիԴաշնությանՍահմանադրությանգործող

,

օրենսդրությամբ սահմանված կարգով` իրենց իրավասության շրջանաձում: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության նախազահի նորմատիվհրամանագրերի, ՌուսաստանիԴաշնության կառավարությանորոշումների, ինչպես նան նրանց նախաձեռնությամբՊետականԴումա ներկայացվող օրենքների ճախազծերը մշակում են համապատասխան պետական մարմինների աշխատակազմերը՝այդ աշխատանքում շահազրգիռ ճախարարություններըն գերատեսչություններն ընդզրկելով:ԱՄշխատակազմի միջոցով նորմատիվ-իրավականակտերի նախագծերինախապատրաստման կարգն առկա է նան տարբեր նախարարությունների, զերատեսչություններին պետական կոմիտեներինորմաստեղծության մեջ: Ենջաօրենսդրական նորմատիվ-իրավական ակտերի ընդունման կարգըկալսված է զործադիր իշխանության համապատասխան մարմնի աիպից ն բնույթից: Գործադիր իշխանության կոլեզիալ մարմինների նորմատիվ-իրավական ակտերը (օրինակ` Ռուսասատանի Դաշնության կառավարության, ՌուսասպանիԴաշնության սուբյեկտի կառավարության ն այլն որոշումները) ընդունվում են համապասասխան կոլեգիայի անդամների ձայների պարզ մեծամասնությամբ:Միանձնյա ղեկավարման հիմունքներով գործող գործադիր իշխանության նորմատիվ-իրավական ակտերը (Ռուսաստանի Դաշնության նախազահի հրամանագրերը, Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների գործադիր իշխանության ղեկավարների ակտերը, նախարարիհրամանները ն այլն) ընդունվում են ռամապատասխանպաշտոնատար անձի միանձնյա որոշման կարզով: Առավել բարդ ն մանրակրկիտէ օրենսդրականընթացակարգը:Ամբողջ օրինաստեղծ գործընթացըբաղկացած է հետնյալ հնմնականփումերից. 1) համապատասխանիրավասումարմինների(իրավասահմանմարմինների կամ իրավասահման նախաձեռնությանսուբյեկտի) կողմից որոշակի նորմատիվ-իրավական ակտ ընդունելումասին որոշում կայացնելը. 2) այղ ակտի նախազիծմշակելը ն նախնականքննարկելը. 3) տվյալ նախագիծըքննարկելնիրավասահմանմարմնում. 4) նորմատիվ-իրավական ակա ընդունելը. 5) ընդունված նորմատիվ-իրավական ակտը պաշտոնականհրապա-

րակելը: Համապատասխաննորմատիվ-իրավականակտի ընդունման ճախաձեռնությունը կարողէ բխել ինչպեսիրավասահմանմարմճից,այն183

պես էլ այդպիսինախաձեռնության իրավունքունեցողայլ սուբյեկտներից: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնությունում օրինաստեղծգործընթացում (դաշնային մակարդակով)ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանադրության 104 հողվածի 1-ին մասի համաձայն՝ օրենսդրականնախաճձեռնության իրավունքը պատկանում է Ռուսաստանի Դաշնության նախագահին, Դաշնային Խորհրդին, Դաշնային Խորհրդի անդամներին,Պետական Դումայի պատգամավորներին,ՌուսաստանիԴաշնության կառավարությանը,Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտներիօրենսդիր (ներկայացուցչական) մարմիններին: Իրենց տնօրինությանըենթակահարցերի առումով օրենսդրական նախաձեռնությանիրավունքը պատկանում է նան Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրականդատարանին, ՌուսաստանիԴաշնության գերագույն դատարանին ն Ռուսաստանի Դաշնության բարձրագույն արբիտրաժային դատարանին: Բոլոր օրենքների նախագծերըներկայացվումեն ՊետականԴումա: Օրենսդրական ճախաձեռնության իրավունքը նշանակում է, որ նման իրավունքի սուբյեկտի կողմից Պետական Դումա ներկայացված օրենքի նախազիծը ենթակա է պարտաղիր քննարկման Պեսչական Դումայում: Պետական Դումա իրենց օրինազծերը կարող են ներկայացնել ճան առանձին քաղաքազիներ,նրանց հասարակականմիավորումներ ն օրենսդրական նախաձեռնությանիրավունքովչօժաված այլ սուբյեկտներ: Պետական Դուման պարտավոր չէ քննարկել այդ օրիճագծերը: Օրենքի նախագծի մշակումն իրականացնումէ օրենսդրականնախաձեռնության սուբյեկտը (տվյալ սուբյեկաինենթակահամապատասխան կառույցը) կամ Պետական Դումայի խորհրդի հանձնարարությամբ՝ նրա կոմիտեներիցորեէ մեկը: ՊետականԴումա ներկայացվածօրինագծիկապակցությամբ Պետական Դումայի խորհուրդը նշանակում է օրենքի նախագծի համար պատասխանատու Պետական Դումայի համապատասխանկոմիտե (այսպես կոչված՝ պատասխանատուկոմիտե) ն որոշում է ընդունում օրենքի նախագիծըհերթական նստաշրջանիօրենքի նախագծերիօրինակելի ծրագրում կամ հերթական ամսում Պետական Դումայի քննարկելիք հարցերիօրացույցում ներառելումասին: Միաժամանակ,օրենքի ճախազիծնուղարկվում է ՊետականԴումայի կոմիտեներ,հանձնաժողովներն պատգամավորական միավորումներ,ՌուսաստանիԴաշնության նախագահին,Դաշնային Խորհրդին, Ռոսաստանի Դաշնության

կառավարությանը, ինչպես

նան

ՌուսաստանիԴաշնության

սահմա-

նադրականդատարան,Ռուսաստանի Դաշնության գերագույն դատարան նե Ռուսաստանի Դաշնության բարձրազույնարբիտրաժայինդատարան`ըստ դրանց տնօրինության հարցերի պատասխաններ,առաջարկություններու դիտողություններնախապատրաստելուն ճերկայացնելու համար (տես 1998 թվականիհունվարի 22-ի ՊետականԴումայի կանոնակարգի109 հողվածը) 1: Օրենքի նախազծի նախնականքննարկման տվյալ խովում դա կակոմիտեիկողմից ուղարկվել պետական մարրող է պատասխանատու միններ,գիտականն հասարակականկազմակերպություններ՝առաջարկություններներկայացնելու ու դիտողություններճախապատրաստելու, ինչպես ճան զիտական փորձաքննությունանցկացնելու համար: Պետական Դումայի աշխատակազմիիրավաբանականվարչությունն իրականացնումէ օրենքի նախագծի իրավական, իսկ մի շարք դեպքերում նան` լեզվաբանականփորձաքննություն: Պետական Դումայի կոմիտեներումօրենքի նախագծի քննարկումը ղոնբաց է: Հրավիրվում է օրենսղրականնախաձեռնության իրավունքի

սուբյեկտը, ն դա կարող է լուսաբանվելզանգվածային լրատվության միջոցներով: Օրենքի նախազիծը կարող է քննարկվել նան խորհրդարանական խումներիժամանակ՝ շահագրգիռ անձանց լայն շրջանակի, հասարակայնությանն զանզվածայինլրատվությանմիջոցների ներկայացուցիչճերիմասնակցությամբ: Նման ճախնական քնճարկումների հիման վրա ճախագծերում մտցվումեն անհրաժեշտ փոփոխություններն ճշգրտումներ:Քնճարկման համար նախապատրաստվածօրենքի նախագիծը պատասխանատու կոմիտեն ուղարկում է Պետական Դումայի խորհուրդ` Պետակաճ Դումայի քննակմանըդնելու համար: Օրենքի նախագծի քննարկումը Պետական Դումայում իրականացվում է երեք ընթերցմամբ:Առաջին ընթերցմանժամանակքննարկվումէ օրենքինախազծի հայեցակարզը ն նախագծում կատարվումեն փոփո-խություններ: Երկրորդ ընթերցմանժամանակ քննարկվում են օրենքի նախագծումկատարված ուղղումներըն որոշում է կայացվում դրանց ընդունմանկամ մերժման մասին: Երրորդ ընթերցմանժամանակ կատարվումէ քվեարկություն`օրենքի նախագիծըորպես օրենք ընդունելու նպատակով:

թթբրոխօու ՐօՇրոթԸւթօուօն ձյու Փճրճբձուոււ,ԽԼ1998

Փորօքեոթնօրթ«օճթձում

ՔօՇ«սմւօն

Պետական Դումայի ընդունած օրենքները հինգ օրվա ընթացքում հանձնվում են Դաշնային Խորհրդի քննարկմանը: Դաշնային Խորհրդի կողմիցհավանության արժանացածօրենքը հինգ օրվա ընթացքումուղարկվում է Ռուսաստանի Դաշնության ճախագահին: Նախագահի ստորագրած օրենքը ենթակաէ հրապարակման: ակտի պաշտոնականհրապաԸնդունված ճնորմատիվ-իրավական րաումմ իրականացվում է տպազիր հրատարակություններումն թերթերում: Այսպես, դաշնային սահմանադրականօրենքները ն դաշնային օրենքները պաշտոնապեսհրապարակվումեն «ՔՕՇՇՔԱՎՇԵՑՑ 143618» թերթում ու «Ռուսաստանի Դաշնության օրենսդրության ժողովածու»ում: Այդ նույն հրատարակություններում հրապարակվում են Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի ն Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության ակտերը՝ դրանք ստորազրելուց տասն օր հետո: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության(15 հռդվածի 3-րդ մաս)՝ չհրապարակվածօրենքները չեն կիրառվում:Մարդու ն իրավունքները, ազատություններնու պարտականությունքաղաքացու ները շոշափող ցանկացած նորմատիվ-իրավականակա չի կարող կիրառվել, եթե դա պաշտոնապեսհրապարակվածչէ ի գիտությունբոլորի: իրավունքները, ազատություններնու պարՄարդու ն քաղաքացու տականություններըշոշափող կամ ընդհանուր դաշնային նախարարութակտերը, միջյունների ն զերատեսչություններինռրմատիվ-իրավական զերատես:ական բնույթի նորմատիվ-իրավականակտերը ենթակա են թերթում (Ռուպաշտոնական հրապարակման «ՔՇՇՇԵՎԸՇԽՔԲ 86Շոա» արդարադատության նախարարությունում սաստանի Դաշնության դրանց պետական գրանցումից տասն օրվա ընթացքում), ինչպես նան գործադիր իշխանության դաշնային մարմինների նորմատիվ ակտերի տեղեկագրում: Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտների ակտերը պաշտոնապես հրապարակվում են տեղական տպագիր հրատարակություններումն թերթերում: Զանգվածային լրատվության տեղական միջոցներում հրամարմիններիակպարակվումեն նան տեղական ինքնակառավարման տերը:

4. Իրավաբանական տեխնիկա կարնոր բաղադրատարընիԻրավաբանական վարդապետության ն բավագիտությանկողմից մշակված պետական-իրավականպրակտիկայում կիրառվող տարբեր բնույթի իրավական ակտերի (իրավասահ186

ման, իրավակիրառ կամ իրավամեկնաբանողբնույթի) տեքստում որո-

շակիճորմատիվ-իրավականբովանդակությանկոնկրետիրավադրույբների արտաքին արսահայտման կանոններն են: Այդ կանոններիհանրագումարն ընդունված է անվանել «հրավաբանական տելսնիկա», ճման այն բանին, որ իրավաբանականդոգմատիկանամբողջությամբ են «րռավաբանականարհեսմ» (հրավաբանահաճախ մեկնաբանում կան հմտության, վարպետության՝արվեստիիմաստով): Ընդ որում, իրավականակտի «անքստ» ասելով` նկատի է առնվում գրավորտեքստը, քանի որ զրավոր մշակույթի պայմաններում խոսքը գրավորիրավունքի մասին է: Մակայն, սկզբունքորենկարելի է խոսել իրավաբանականսւեխնիկայի մասին նան իրավական ակտերի բանավոր տեքստերի (օրինակ` չզրված սովորութային իրավունքը բաճավոր տեքսաերիկամ գրավոր իրավունքի արդի դարաշրջանում իրավական ակաի բանավոր տեքստի մասին, երբ իրավական ակտի տեքստն արտահայտվում է բանավոր իրավասանմանմանձնով՝ բանավոր խոսքով, ռադիոյով, հեռուստատեսությամբն այլն, իրավական ակտի բովանդակությանբանավոր հրապարակմանտեսքով) կիրառմամբ: Իրավաբանական տեխնիկան որոշակի նորմատիվ-իրավականբովանդակությունըիրավական ակտի տեքստի ձեռվ համարժնք արտահայտելու սկզբունքների, կանոնների, մեթոդների,հնարքների ն եղանակներիհանրագումարէ: Իրավական ակտերը պաշառնական-իշխանականակտեր են (նորմատիվ ն անհատական բնույթի), որոնք համապարտաղիրիրավաբանական ուժ ունեն: (Սդպիսիթ են` իրավասանման ն իրավակիրառ,ինչպես նան գործող իրավունքի պաշտոնական մեկնաբանմանու համակարգմանանտերը: Ի տարբերություն այն իրավական ակտերի, որոնք պարունակում են համապարտադիր իրավադրույթներ,իրավական թեմայով մյուս բոլոր տեսական կամ զործնական բնույթի տեքստերում պարունակվում են միայն իրավաբանականուժ չունեցող այս կամ այն իրավական դատոդությունները(իրավունքի մասին դատողությունները,արտահայաությունները): Այդ իրավադատողություններիտեսական կամ գործնական համարժեքությունը պետք է զնահատել զիտական ճշմարտության կամ պրագմատիկօգտակարությանհամապատասխանչափանիշներով,այլ ոչ թե իրավաբանական տեխնիկայիկանոններով:Հնարավոր են, անշուշտ, դեպքեր, երբ իրավագիտությաններկայացուցիչների(օրինակ` ն ավելի ուշ շրջանի իրավաբանների)այս կամ այն իրավահռոմեական դատողություններըմասն են կազմում այն իրավաբանական վարդապե187

պաշտոնապես ճանաչվել է որպես գործող իրավունքի միաիրավադատողությունները, Այսպիսի վարդապետական աղբյուր: են իրավադրույթներ ժամանակ, համապարտաղիր Իրավաբանականտեխնիկայի սկզբունքները,կանոնները,հնարքները ն մեթողներըվերաբերումեն բոլոր իրավականակտերին, սակայն իրավական ակտերի առանձին տեսակների (իրավասահման,իրավակինկատմամբ կամ իրավահամակարգման) րառ, իրավամեկնաբանման կիրառվելով, դրանք ստանում են առանձնահատուկ շեղում, որը սլայմանավորված է ակտի համապասւասխանտեսակիիրավական բովանդակության յուրօրինակությամբ, տվյալ իրավական բովանդակության արտահայտման տեքստային ձնի իրավաբանականտեխնիկական առանձնահատկություններովն այլն: Այսպիսով, հրավաբանական տեխնիկանբացի օրենսդրականտեխռիկայից (ն ավելի լայն իրավասահմանտեխնիկայից) ներառում է նան իրավակիրառ. իրավամեկնաբանման ն իրավունքի համակարգման ոլորաի ակաերի նորմատիվ-իրավական բովանդակության պատշաճ ձնակերպման իրավաբանականտեխնիկան: Իրավաբանական տեխնիկայի հիմնական պահանջները կարելի է ձնակնրպել հետնյալ դրույթների տեսքով. 1) իրավական տեխնիկայի կանոնները պահանջումեն, որ բոլոր իրավական ակտերի տեքստային ձնակերպումներնառավելազույնս ենթարկվեն ղրանց նորմատիվ-իրավականհասկացությունների ն իմասաների արտահայտմանն ու շարադրանքին, այսինքն` տարբեր ակտերի բովանդակության մեջ եղած այն գլխավորին, որը որոշում է դրանց իիմաստը րավական առանձնահատկությունը, կարգավորիչ-իրավական ն իրավաբանականուժը: Այդ պահանջը պետք է կոնկրետ արտացոլվի բոլոր իրավական ակտերի տեքստերում`ակտերի տարբեր տեսակների (իրավունքի նոր նորմեր սահմանող ակտերի, իրավունքի նորմերի կիրառման ակտերի, իրավունքի ճորմերի մեկնաբանմանակտերի, իրավունքի նորմերի համակարգման ակտերի) նորմատիվ յուրօրինակութհաշվառմամբ: Ակտի տեքստում դրա յան ն առանձնահատկությունների առանձնահատվության (ակտի հստակ նորմատիվ ճորմատխվության կարզավիճակի, շու նորմատիվ մոդալություն (եղանակավորվածություն)) պատշաճ արտահայտությունը, միաժամանակ, տվյալ ակտի իրավաբանականբովանդակային իրավաչափությանհիմքն է ն դրա իրավաբանական-տեխնիկականմշակույթի էական ցուցանիշը. 2) իրավաբանականտեխնիկայի պահանջներիհամաձայն` ակտի տեքստային ձենըպետք է արտահայտիհասարակականհարաբերութտության,

որր

յունների հոավական կարգավորման (ն դրա հետ միասին` իրավական մեկնաբանման, գնահատման,որակավորման ն այլն) առանձնահատկությունը Համաձայն իրավունքի իրավաբանական-վարդապետական մեկնաբանման`որպես նորմերի համակարգ, այդ առանձնահատկությունն այն է, որ իրավական կարգավորումնիրականացվումէ իրավունքի ճորմի իրավաբանական-տրամաբաճական մոդելով (զծապատկերով, նմուշով), որը երեք փոխկապակցվածբաղադրատարրերի՝դիսպոզիցիայի, հիպոթեզի ն սանկցիայի, համակարզայինամբողջությունէ: վտի տեքստի կառուցումն իրավունքի նորմերիբաղադրատարրերըմիջն իրավաբանական-տրամաբանական կապերի սկզբունքով ն գծապապկերու|նշանակում է, որ ակտի տեքստի առանձին մասերը ն հատվածները (ինչպես նան ակտն ամբողջությամբ) իրավաբանականնշչանակություն ունեն միայն որպես իրավունքի նորմի առանձին բաղաղրատարրերի արաահայաման ձներ՝ տեքստում արտահայտված այլ բահեսւ փոխկապակցված:Այն ամենը, ինչն ակաիտեքսղաղրատարըրերի տում իրավունքի նորմի բաղադրատարրերի արտահայտություն չէ ն կապված չէ դրանց հեա, աղտոտումէ ակաի տեքստը,խախտում է դրա կառուցվածքի իրավաբանական տրամաբանությունը,դժվարացնումէ դրա նորմատիվ-իրավական դրույթների հասկացողությունը ն կիրառումն ու ենթակա է վերացման: Իրավական ակտի լավագույն (օպտիմալ) ճեր`դրա տեքստիենարավոր նվազազույնն է, դրա նորմատիվբովանդակությանհնարավոր առավելազույնի առկայությամբ: Ակտի անքստը նվագագույնիհասցնելու սկզբունքն ունի իր սահմանները, որոնք պայմանավորվածեն նրանով, որ ակտի տեքստում պետք է հստակ ձնակերպվենկամ անվիճելի որոշակիությամբ ենթադրվեն իրավունքի սահմանվող, կիրառվող,մեկնաբանվող կամ համակարգողնորմերիբոլոր բաղադրատարրերը (դրանց համակարգայինփոխկապակցությամբ): Ընտի բովանդակությունն առավելագույնիհասցնելու սկզբունքիսահմանները,իրենց հերթին, պայմանավորվածեն նրանով, որ ակտիտեքստում չպետք է ձնակերպվենիրավական նորմիակնհայտ բնույթ ունեցող բաղադրատարրերը. 3) իրավական ակտի տեքստայինձնակերպումըպետք է իրականացվիամբողջությամբիրավունքի համակարգայինբնույթին, գործող ամբողջ իրավունքիհամակարգիակտում արտահայտվածնորմատիվկարգավորիչբովանդակությանտեղին ե նշանակությանը համապատասխան: Գործող իրավունքում նոր իրավական ակտերի կողմից մտցվողփոփոխությունները պետք է ուղղված լինեն իրավունքիկատան հարելազործմանը, դրանում տեղ գտած անհամաձայնությունների

կասություններիհաղթահարմանըն ոչ թե ծնեն ճոր հակասություններ (կոլիզիաներ): Նոր իրավական ակտերը չպետք է կրկնօրինակեն միննույն հարցի վերաբերյալ արդեն իսկ եղած ակտերի բովանդակութկարգավորմանմինճույն առարկայի վեյունը: Նորմատիվ-իրավական րաբերյալ հրավականակտերիքանակը նվազագույնիհասցնելն իրան վաբանականանխնիկայի հիմնական պահանջներից գործող իրա-

գլխավոր ուղղությունվունքի ամբողջ համակարզի կատարելագործման ներից մեկն է: Դրա հետ է կապված նան գործող իրավականնորմերի տեխնիկականմիջոցների ն հնարքհամակարգման իրավաբանական ճերի` որպես ամբողջ իրավունքի որակի ու կարզավորիչ դերի բարձ-

(շանակությունը. րացմանարղյունավետմիջոցի, համաիրավական 4) իրավական ակտի տեքստը պետք է ունենա պատշաճ կառուցորպես միասնականամբողջության,կառուցվածվածք: Սլար տեքսաի՝ կանոնները պահանջումեն համաիրավաբանական-տեխնիկական քի ն պատասլսանակտի նորմատիվ կարզավորիչճպատակների դրույթնեու րի հետնողական,համաձայնեցված,ոչ հակասական,խնայողական

մատչելի (դիտարկելու,հասկանալու ն կիրառելու համար) տեքստային Տեքստի կառուցվածքը (ղրա բաժանումըբաժիննեարտահայտություն: ն դրվագների,կնտերի, պարբերությունների մասերի, հոդվածների, րի, այլն) պետք է առավելագույնս նպաստի ակտի տեքստումտվյալ ակտի առարկային վերաբերող նորմատիվ կարզավորմանիրավաբանակա տրամաբանությանհամարժեք արտահայտելուն: պահանջներվերաբերում Մի շարք իրավաբանական-տեխնիկական կարգին: են իրավականակտինյութի շարադրանքիհաջորդականության Այսպես, որոշ առանձնահատուկ նշանակություն ունեցող նորմահիմնադիրօրենքնետիվ-իրավականակտեր (սահմանադրությունները, են որում շան (պրեամբուլայից), ներածությունից այլն) սկսվում րը

րադրվումեն տվյալ ակտի գլխավոր նպատակները:Իրավաբանակա կանոններիհամաձայն նորմատիվտեխնիկականհաջորդականության են ընդհանուր նորմերը (ակտի շարադրվում սկզբում իրավականակտի հետո` կոնկրետ նորմերը (ակտի ավելի իսկ ընդհանուր մասի նորմերը), իրավունքինորմերի շարադրանք հատուկ մասի նորմերը):Նյութական նորմերի բնույթի է դատավարական(ընթացակարզային) նախորդում շարադրանքին:Տեքստի կառուցվածքայինմասերը(բաժինները,ենթաբաժինները, հոդվածները,կետերը ն հոդվածի մասերը) համարակալ վում են: Ակտի տեքստըկարգավորելուն դրանիցօգտվելըհեշտացնելու համար ակտի որոշ մասեր (բաժիններ,ենթաբաժիններ,հոդվածներ) ուճեն համապատասխան վերնագրեր(անվանումներ):

Այս տեսակետից, նշանակալից առանձնահատկություններունեն իրավակիրառակտերը: Այսպես, քաղաքացիականզործերով դատարանի վճռի տեքսար կառուցված է ներածական, նկարագրական, շարժառիթային(պատճառաբանական),բանաձնային (որոշիչ) մասերից: Քրեական գործերովղատավճիռըկազմված է ներածական, նկա(որոշիչ) մասերից: րազրական,բանաձնային Իրավական ակտը՝ ռրպես միասնականամբողջություն, պետք է ունենա համապատասխանմավերապայմաններ (ակտի անվանումը, դա ընդունողմարմնի աճվանումը,ընդունմանտարին, ամիսը, ամսաթիվըն վայրը, գրանցման համարը, համապատասխանպաշտոմատար անձանց ստորագրություններըն այլն, որոնք հավաստում են ակտի՝ որպես իրավաբանականփաստաթղթի,իսկությունը). պաշտոնական 5) էական նշանակություն ունեն ըրավաբանականտեխնիկայի այն որոնք վերաբերումեն իրավական ակտի լեզվին: Իրավապահանջները, կան ակտի լեզուն, միաժամանակ, թե՛ դրա տեքստի նյութն է, թե ակտի ճորմատիվ-կարգավորիչ իմաստիարտահայտմանմիջոցը: Իրավաբաճական անխնիկայի կանոնները պահանջում ենճ իրավակաճ ակտի լեզվի հստակություն, պարզություն ն մատչելիություն,դրանում օզտազործվող հասկացությունների, տերմինների, ձնակերպումների, բառային կառույցների ու բնորոշումների անհրաժեշտ ճշգրտում ն միանշանակություն: հրավական ակտի տեքստում իրավագիտության մասնագիաական լեզվի բաղադրատարրերը,հատուկ իրավաբանականհասկացությունները,տերմինները, կառուցվածքներըն այլն (օրինակ` իրավահարաբերություններ,իրավունքի սուբյեկտ, հայգային վաղեմություն, օրենսդրական նախաձեռնություն, իրավասություն, հանցակազմ, անմեղություն ն այլն) պետք է օրգանապեսհամատեղվենարդի գրական լեզվի ընդհանուրօգտագործվող բառերի ու բառային արտահայտությունների,ինչպես ճան ոչ իրավաբանականբնույթի մասնագիտականտերմինաբանության(կենսաբանականզործակալներու տոքսիններ,էպին այլն) հետ: զոտիա,մեքենայազիրտեղեկատվություն Իրավական ակտի տեքստում չպեաք է օգտագործվենբառային հնաբանություններ,նորաբանություններ,տարբեր պաակերավորարխոստահայտություններ,համանմանություններ,փոխաբերություններ, ն քի երկիմաստ ղարձվածքներ այլն: Իրավաբանականտեխնիկայի կանոններըպահանջում են իրավականակտի տեքստի նախապատարաստման ն ձնակերպման գործընթացումբառային միջոցներիտճտեսում (անհրաժեշտն բավարարլինելու սկզբունքով): ճան

պետք է շարադրվածլինի միասԻրավականակտն ամբողջությամբ ուժ ուէ իրավաբանական նական ոճով, որը պետք համապատասխանի նպատակներին,բովանդակությա փաստաթղթի նեցող պաշստոնական ն նշանակությանը: ոճը պանանԻրավական ակտի պաշտոնական-իրավաբանական ջում է մասնազիաական հստակություն, գործնականզսպվածություն, հշխանականսաություն, իմաստայինմիանշանակությունն պատշաճ հակիրճություն: Իրավական ակտում չպետք է օգտազործվենինչպես բառային զրասենյակայինն աշխատակազմային-բյուրոկրատական սովորականարտահայխոսակցության առօրյա այնպես էլ շաբլոններ, տություններ: Իրավականակտում չպետք է լինեն տարբեր տեսակի դատողություններ,մտադրություններ,կասկածներ, կոչեր ն ցանկություն ճեր:

Գլուխ 1.

5.

Իրավունքիհամակարգը ն օրենսդրության համակարգումը

ն կառուցվածքը Իրավունքիհամակարգիհասկացությունը

կաԻրավունքի համակարգն իրավաբանական-վարդապետական տեգորիա ն կառույց է, որն իր մեջ ներառում է իրավունքի նորմերնու դրանք միավորող իրավականինստիտուտներըն իրավունքիճյուղերը: մեկնաԻրավունքի՝ որպես նորմերիհամակարգի, վարդապետական

բանությունընշանակում է, որ իրավունքիմիասնականհամակարգային բաղադրատարընիրավունքի (ե համակարզային-կառուցվածքային) է: ներառում է հասարակական մեջ համակարգն իր Իրավունքի նորմն նորմերիբազմակ արգավորողտարբեր զանազանհարաբերություններ փոլխկապակցվածությու ռրռշակի օրինաչափ որում, զանություն: Ընդ գոյություն ունի կարգավորվող հարաբերություններիառանձնահատակարգավորմանյուրօրիկությունների ն դրանց նորմատիվ-իրավական են կարգավորվում ճակություններիմիջն՝ միասեռ հարաբերությունները նորմերնիրավունքի միակարգ նորմերով: Դրա հիման վրա իրավունքի ն համակարգիներսում խմբավորվումեն իրավականինստիտուտների իրավունքիճյուղերի: ոԻրավական ինստիտուտըհասարակականհարաբերությունների է: րոշակի տեսակ կարգավորողմիակարգ նորմերի հանրազումար Օրիճակ՝ քաղաքացիականիրավունքումսեփականությանիրավականինսկարգավորողմեկ տետիտուտը սեփականությանհարաբերությունները

սակի փոխկապակցված նորմերի խումբ է: Նման չափանիշով են առանձնացվումնան քաղաքացիականիրավունքիմյուս ինստիտուտները (անձինք, ներկայացուցչությունը, հայցային վաղեմությունը ն այլն): Նմանօրինակ վիճակ է նան իրավունքի այլ ճյուղերում: Այսպես, մասնավորապես, քրեական իրավունքում իրավական ինստիտուտներեն` հանցագզործությունը,պատիժը,անչափահասներիքրեական պատասխանատվությունը,անձի ղեմ ուղղված հանցագործություններըն այլն: Ընտանեկան իրավունքում կան այնպիսի իրավականինստիտուտներ, ինչպիսիք են` ամուսնության կնքումը ն դադարումը, ամուսինների իրավունքներն ու պարտականությունները,ընտանիքի անդամներիալիմենն այլն: տային պարտավորությունները Իրավունքի ճյուղը հասարակական հարաբերություններիորոշակի սեռը կարգավորողմիակարզ նորմերի հանրագումար է: Այսպիսով, իրավունքի մեկ ճյուղի իրավական ինստիտուտներն իրավունքի որոշակի ճյուղի միասեռ հանրագումարիշրջանակներում արտահայտում են նորմերի առանձին, համեմատաբար ինքնուրույն խմբերի տեսակային առանձնահատկությունները: Տարբերվում են ճյռւթականիրավունքի ճյուղեր ն դատավարականիրավունքի ճյուղեր: Այսպես, նյութական իրավունքի ճյուղերին են պատկանում քաղաքացիական իրավունքը, աշխատանքային իրավունքը, քրեական իրավունքը ն իրավունքի մի շարք այլ ճյուղեր: Դատավարակաճ իրավունքի ճյուղերին են պատկանում քաղաքացիականդատավարական իրավունքն ու քրեական-դատավարականիրավունքը: Նյութական իրավունքի նորմերը (ն համապատասխանճյուղերը) ամրապնդում են հասարակական հարաբերություններիիրավական կարգավորման որոշակի ոլորտում սուբյեկտների ելակետային իրավունքներն ու պարտականությունները,իսկ դատավարականիրավունքի նորմերը (ն համապատասխան ճյուղերը) որոշում են նյութական իրավունքի նորմերի իրականացման կարգը ն ընթացակարգը,դատականիրավական հարաբերություններիսուբյեկտներիիրավունքներնու պար-

տակաճությունները: Իրավունքի դատավարականնորմերը (ինստիտուտները,ենթաճյուղերը ն ճյուղերը) անհրաժեշտ իրավաբանական որոշակիությունեն հաղորդում իրավունքիտարբերսուբյեկաների փոխհարաբերություններին` իրավասահման,իրավապահպանն իրավակիրառգործունեությանբոլոր փուլերում: Դատավարական-իրավականձներնու ընթացակարգերն անձի իրավունքներին ազատություններիիրականլինելու կարնոր իրավաբանականերաշխիքներնու ամբողջ իրավունքիարդյունավետգոր13 ՆՍ.

Ներսեսյանց

ծողության անհրաժշեա պայմանն են: Իռավունքիդատավարականացման չավլչն ամբողջությամբիրավունքի զարգացվածությանաստիճանի էական որակականցուցանիշն է: Իրավունքի մի շարք ճյուղերի շրջանակներումձնավորվում են իրավունքի ենթաճյուղերը: Այսպես, նյութական իրավունքի որոշ ճյուղերում (օրինակ` սահմանաղրականիրավունք, վարչական իրավունք ն այլն) աստիճանաբար ձնավորվում են ղատավարական իրավունքի համաիրապատասխան ենթաճյուղերը (սահմանադրական-դատավարական ն այլն): Նյութական իիրավունքի վունքի, վարչական-դատավարական նան է նյուրավունքի այս կամ այն ճյուղի շրջանակներում հնարավոր թական իրավունքի ենթաճյուղերի ձնավորում, օրինակ` աշխատանքային իրավունքի ճյուղի մեջ սոցիալական իրավունքի (սոցիալական ապահովման իրավունքի) ենթաճյուղի (իսկ իրավունքիմի շարք ազգային համակարգերում՝ նան իրավունքի նոր ճյուղի) ձնավորումը: Իրավունքի ենթաճյուղը միասեւ իրավական ինստիտուտներիխումբ է: Իրավունքի ենմիավորող իրավունքի ճյուղի խոշոր բաղադրատարը թաճյուղը, սկզբում ձնավորվելով մեկ կամ մի քանի իրավական ինստիտուտների հիման վրա, որոշակի պայմանների առկայությամբ (հասարակական հարաբերությունների համապատասխան նոր ոլորտների իրավական կարգավորմանօբյեկտիվ պահանջը, բուն իրավական կարզավորման հիմքերի ու սկզբունքների էական նորացումը ն այլն) աստիճանաբար զարգանում է իրավունքի որակապես նոր ինքնուրույն ճյուղ առանձնանալուուղղությամբ: Իրավունքը հանրային իրավունքի ն մասնավորիրավունքի բաժանելու կապակցությամբ իրավաբանական զրականության մեջ ընդունված է հանրային իրավունքի ճյուղերը (օրինակ՝ սահմանադրականիրավունքը, վարչական իրավունքը, քրեական իրավունքը,քաղաքացիականդատավարական իրավունքը, քրեական-դատավարականիրավունքը ն այլն) տարբերակել մասնավորիրավունքի ճյուղերից (առավել տարածված օրինակըքաղաքացիական իրավունքն է): Միջազգային իրավունքը նույնպես բաժանվում է միջազգային հանրային իրավունքին միջազգայինմասնավոր իրավունքի: Իրավունքի բաժանումը հանրայինի ն մասնավորի գալիս է ղեռնս հռոմեական իրավաբաններից.«Իրավունքի ուսումնասիրումը,- գրել է Ովպիանոսը (Ծ.1.1.1.), բաժանվում է երկու մասի՝ հանրայինի ն մասնավորի (իրավունք): Հանրային իրավունքը, որը (վերաբերում է) հռոմեական պետությանօգտին, մասնավորը, որը (վերաբերում է) առանձին անձանց օգտին, գոյություն ունի օգտակարըհասարակականհա-

րաբերություններումն օգտակարը մասնավոր հարաբերություններում: Հանռբայինիրավունքն իր մեջ ներառում է սրբությունները, քրմերի ծառայությունը, մագիստրատներիկարգավիճակը:Մասնավոր իրավունքը բաժանվումէ երեք մասի, քանի որ կազմվում է կամ բնական պատվիրաններից, կամ ժողովրդի (պատվիրաններից),կամ ցիվիլ (պատվի-

րաններից)»1: -

Իրավունքի ընդհանուր կառուցվածքում հանրային-իրավականբաղաղդրատարրի առանձնացումը համապատասխանում էր հռոմեականիրավագիտությանհիմնադիր հայեցակարգին, որի առարկան, ընդհանրապես, իրավունքի իմացության հետ միասին, ներառում էր ճան հանրային իշխանության մասին համապատասխան իրավական ուսմունքը (պետության իրավական հասկացությունըե մեկնաբանությունը):Հանրային իրավունքի մասիճ պապկերացումըզարգացրել ու կոնկրետացրել է պետության նկատմամբ այդ իրավաբանականմոտեցումը ն դրան հաղորդել է համապատասխանինստիտուցիոնալ-իրավական հիմք ու որոշակիություն: Հանրային իրավունքի ճանաչումը (մասնավոր իրավունքից դրա տարբերակման ն փոխհարաբերակցության մեջ), ըստ էության, պետությանը (դրա կազմակերպումն ու գործունեությունը, պետական մարմինների լիազորությունները ն այլն) դնում է իրավունքի գործողության ներքո, ու նշանակում է, որ ոչ պետությունն ամբողջությամբ ն ոչ էլ առանձին պետական մարմիններըչունեն իրենց համար որնէ հատուկ «իրավունք», ն որ պետությունը, նրա մարմիններն ու պաշտոնատար անձինք, ինչպես նան իրավունքի մյուս սուբյեկտները (մասնավոր անձինք) ենթարկվում են միասնականիրավունքիպահանջներին ու պետք է գործեն դրա ընղհանուրկանոններինհամապատասխան: Իրենք` հռոմեական իրավաբանները, վարդապետական առումով չէին մեկնաբանումգործող իրավունքը ռրպես իրավունքի հանրային-իրավական ու մասնավոր-իրավականճյուղերի հանրագումար: Իրավունքի ճյուղերի այսպիսի բաժանումը հանրային իրավունքի ճյուղերի ն մասնավոր իրավունքի ճյուղերի հետագայում ձնավորվեց եվրոպական իրավազիտությանմեջ ու բուրժուսկան դարաշրջանում ամուր հաստատվեց իրավունքի վարդապետությանմեջ մասնավոր կյանքի ոլորտի ապաքաղաքականացմանն մասնավորու հանրային-քաղաքականհարաբերություններիոլորաներիկտրուկ սահմանազատման,պետությունից (քաղաքական հանրույթից) քաղաքացիական հասարակության, մասնավորսուբյեկտների (քաղաքացիականհասարակությանանդամ1

էՕՀուոնոծ. ՈՇՇՐԵլ

Խ/Լ., 1984. էջ 23

ների) իրավունքներին հանրային սուբյեկտների (քաղաքացու, հանրա-

-

`

յիճ-քաղաքական հանրույթի անդամի) իրավունքներիառանձնացման պայմաններում: Զուտ հանրային-իրավական ն զուտ մասնավոր-իրավականճյուղերի առկայության մասին այսպիսի պատկերացումներըմարդապետական չափմագանցումներեն ն չեն համապատասխանումիրավունքի՝ որպես իրավականկարգավորմանբոլոր (հանրային ու մասնավոր) ոլորտներում ն ճյուղերում ձեական հավասարությանմիասնականսկզբունքով հասարակականհարաբերություններիհամընդհանուրձնի իրողություններին ու իրական իմաստին: Իրավունքի ցանկացած ճյուդում իրավունքի ցանկացած նորմ, եթե խոսքը ոչ թե կամայական պատվիրանի, այլ իրականում իրավունքի նորմի որպես ձնական հավասարության սկզբունքի պահանջների կոնկրետացմանմասին է, իո մեջ միավորում է (ն ձնական հավասարության համաիրավական սկգբունքի իմաստով պետք է իր մեջ միավորի) երկու եիմունք` հանրային-իրավականն ու մասնավոր-իրավականը,կամ Ովպիանոսի բառերով ասած` «հասարակականի առումով օգտակարը ն մասնավորիառումով օզտակարը»: Իրավունքըհանրայինի ն մասնավորիբաժանելու իմաստը ոչ թե այն է, որ իրավունքի նորմերում ն ճյուղերում (օրինակ` սահմանադրական կամ քրեական իրավունքում) արտահայտվի առանձին միայն «հասարակականի առումով օգտակարը» (հասարակական օգուտը, բարիքը, շահը ն այլն), իսկ այլ իրավունքի նորմերում ու ճյողերում (օրինակ՝ քաղաքացիական, ընտանեկան կամ ձեռնարկատիրականիրավունքում) արտահայտվիառանձին միայն «մասնավոր տեսակետից օգտակարը» (մասնավոր օգուտը, բարիքը ն շահը), այլ, ընդհակառակը, այն է, որ իրավունքի բոլոր նորմերում (ն ճյուղերում) պատշաճ ձնով հաշվի առնվի ու արտահայտվի թե՛ հասարակական օգուտի, թե՛ մասնավոր օգուտի (հասարակական ն մասնավորբարիքների, շահերի) իրավական նշանակությունըդրանց փոխհամաձայնեցվածմիասնությանմեջ: Իրավունքի նորմում ն ամբողջությամբ իրավունքում ներկայացված ընդհանուր կամքը (ընդհանուրբարօրությունը,ընդհանուր շահը) հենց համապատասխանոլորտում ու նորմատիվ-իրավական կարգավորման ճյուղում հանրային ն մասնավոր շահերի հաշվառման, համաձայնեցման ու համատեղմանիրավականեղանակ ն իրավականձն է: Իրավաչափ շահը, այսինքն` իրավունքի կողմից ճանաչվող ու պաշտպանվող շահը՝ ձնական հավասարությանհանընդհանուրիրավականսկզբունքի պահանջներին ն դրանց համապատասխանության չափանիշի հիման վրա (ն այդ սկզբունքի պահանջներնիրավունքի կոնկրետ նորմերում

արտահայտելով) տարբեր հակասական շահերի համաձայնեցման ու փոխգիջման արդյունք է: Այսպիսի իրավաչափ շահն իրավունքի տեսանկյունից հենց ընդհանուրշահն է (ընդհանուրբարօրությունը),այն իմաստով, որ բոլոր հակասողշահերից (մասնավոր, խմբային,հանրային ն այլն) բոլոր համապատասխանսուբյեկտներից(անհատներից,միավորումներից,պետականմարմիններից,ամբողջությամբպետությունից) իր մեջ ներառում է ամբողջ իրավաչափը (այսինքն` իրավունքիհետ համաձայնեցվածը): Այնպես որ, իրավաչափ մասնավոր ու հանրային շահերը պաշտպանվումեն (ն պետք է պաշտպանվեն)բոլոր նորմերով,իրավունքի բոլոր ճյուղերի նորմերով: Այդ իմաստով հասկանալիէ, որ օըինակ` Ռուսաստանի Դաշնության Մահմանադրության մեջ ամրագրված` մարդու իրավունքներն արտահայտում են իրավունքի կողմից պաշտպանված ընդհանուր շահը (այսինքն` թե առանձինանհատի, թե՛ ամբողջությամբ պետության իրավաչափ շահերը) ու չեն հակասում պետության ինքնիշխանության սահմանադրական-իրավական հայեցակարգինն այլն: Այսպիսով, իրավունքի հանրային-իրավական ն մասնավոր-իրավական տեսակետների տարբերության դիրքերից իրավունքի համակարգը բնութագրելիս խոսքը, ըստ էության, ոչ թե առանձին, սկզբունքորենմիմյանցից տարբերվող հանրային իրավունքի ու մասնավոր իրավունքի (մաքուր) նորմերի ն ճյուղերի մասին է, այչ րրավունքի բոլոր նորմերում ու ճյուղերում հանրային-իրավականն մասնավոր-իրավականբաղադրատարրերի (բաղկացուցիչ պահերի) մասին է: Ատանձիննորմումն իրավունքի այս կամ այն ճյուղի նորմերում այդ բաղադրատարրերիհամատեղման առանձնահատուկ բնույթն ու յուրօրինակություններըորոշվում են կարգավորվող հասարակական հարաբերություններիառանձնահատկությամբ, իրավականկարգավորմաննպատակներովն խնդիրներով, հասարակական կյանքի տարբեր ոլորտներիիրավականկարզավորման առարկայիու մեթոդիյուրահատկությամբ: 2.

Իրավականկարգավորմանօբյեկտը,առարկանն մեթոդը

Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղ իրավականկարգավորմանընդհանուր օբյեկտի, ընդհանուրառարկայի ն ընդհանուրմեթոդիսահմաններում ունի իր իրավականկարգավորմանհատուկ օբյեկտը, հատուկ աոարկանու հատուկ մեթոդը: Իրավականկարգավորմանհիմնահարցերիիմաստավորմանու հաջող լուծման (դրա օբյեկտի, առարկայի, մեթոդի ն այլնի որոշման) քնդ197

հանուր աեսական- մեկնաբանմանհիմքն ամբողջությամբ իրավագիտության առարկայի ն մեթոդի հայեցակարգնէ, որը որոշում է իրավունքի առանձնահատկությունը, սոցիալական իրականությանիրավաբաիմացության առանձնահատկութճական (հասկացական-իրավական) ներզործությունը: յունները ն դաս վրա կարզավորիչ-իրավական քաղաքացիաՑանկացած ճյուղային իրավունք(սահմանադրական, կան, քրեական,ընտանեկանիրավունք ն այլն) իր էականհատկություն-

բնութագրերովիրավաբաներով ու առարկայական-մեթոդաբանական նական գիտությանառարկայի ն մեթոդի ընդհանուրհայեցակարգիհիմքում ընկած ամբողջությամբ իրավունքի ընդհանուր հասկացության կոնկրետացմանձն է (կարգավորվողհասարակականհարաբերություն ների առանձնահատկություններինկատմամբկիրառելիս): Ուստի, հրավական կարզավորմանհիմնադիր սկզբունքը որպես սոցիալական կարգավորման հատուկ տիպ, ձնական հավասարության սկզբունքն է (ն այն կոնկրետացնողնորմերը), որն արտահայտումէ իրավունքի էական հատկությունները ն որոշում է ամբողջ իրավական դրա առարկայի ու մեթոդի ոկարգավորմանառանձնահատկությունը,

րակականյուրօրինակությունը: Իրավական կարգավորմանընդհանուր օբյեկտը հասարակական են, ավելի ճշգրիտ՝հասարակականհարաբերութհարաբերություններն յունների գիտակցական-կամայինարտահայտությունն է, այսինքն` մարդկանց գիտակցությամբու կամքով որոշվող նրանց արտաքինվար-

քագիծը (գործողությունը ն անգործությունը): Հասարակական հարաբերություններիհրավական կարգավորումը (լատիներեն`ոշջսԱտկանոն բառից) ձնական հավասարությանսկզբունքի պահանջներին համապատասխանողայդ հարաբերությունների կարգավորմանձենն է` մարդկանց վարքագծի ն նրանց փոխհարաբերություններիզանազան համապարտադիրկանոնների(նորմերի)պաշտոնական-իշխանականսահմանման միջոցով: Իրավական կարգավորմանընդհանուր առարկանբոլոր կարգավորվող հասարակական հարաբերություններիոլորտում պաշտոնապես սահմանված ընդհանուր իրավակարգնէ, այսինքն` ձնական հավասարության սկզբունքի պահանջներընորմատիվ կոնկրետացնողիրավական նորմերի ամբողջ համակարգնէ: Այսպիսով, իրավականկարգավորման առարկան ոչ թե իրավական կարգավորմանինքնին օբյեկտայլ` իրաներն են (փաստացիհասարակականհարաբերությունները), վական կարգավորմանօբյեկտի ոլորտում սահմանվածորոշակիիրավակարգը: -

Իրավականկարգավորմանընդհանուրմեթոդնիրավունքի նորմերի օզտագործման՝ամկարգավորիչհատկություններիու գործառույթների բողջությամբիրավունքիններհատուկեղանակների,հնարքներին ձների հանրագումարնէ: Իրավականկարգավորմանառարկանու մեթոդն օժտված են հասմիասնությամբն ընդհանուրճորմատիվ-իրավակացական-իրավական Իրավունքիյուրաքանչյուր առանձիննորմ՝ որկան բովանդակությամբ: ընդհանուրիրավականակզբունքիկոնկհավասարության ձնական պես ն իրավական կարգավորձե, միաժամանակ, նորմատիվ րետացման ն՛ այդ առարկային (իրաման առարկայի(սահմանված իրավակարգի), մեթոդի իրավականկարգավորման համապատասխանող վակարզին) ու հասարակական հարաբեկարզավորման (մարղկանց վարքազծի է: րություններիվրա ներգործությանեղանակի)բաղադրատարբըն ն իրահասկացության) (ն իրավունքիընդհանուր Ամբողջ իրավունքի ձնամիասնական համար համակարգի ամբողջ վական կարզավորման է հասարակաբեկվում կերպ տարբեր կան հավասարությանսկզբունքը կան կյանքի տարբեր բնազավառներում,իրավականկարգավորման սկզբունքիընդհանուր տարբերոլորտներում:Ձնական հավասարության նշանակության(կոնկրետացման ձների) իրավականիմաստիկոնկրետ ու իրավահարաբերությունների հասարակական պարզումըզանազան կան կարգավորմանոլորտներինկատմամբկիրառելով, իսկ այնոփեա՝ ճան ձնական հավասարությանսկզբունքիայդ կոնկրետ նշանակության իրավունքիառանձին նորմերի, դրանց միասեռ հանրաարաահայսմելն իրավունքիճյուղի) ն իգումարի(համապատասխանինսաիաուտներով իրավազիտությանատեսքով, րավունքինորմերի ամբողջ համակարզի է: իրավաբամեկն Այդ հիմնահարցերն ռավել էական հիմնահարցերից են ամեն ու պահանջում անգամ պրակտիկայից նական տեսությունից իրական կոնկմոտեցում հանդես բերել իրավունքի ստեղծագործական րետ իմաստըն նշանակությունը(ձնականհավասարությանսկգբունքը) պարզելուհամար՝ դրանք կիրառելովկարգավորվող(ն իրավական կարզավորմանըոչ ենթակա) զանազան հասարակականհարաբերությունառանհարաբերությունների ների նկատմամբ,միասեռ հասարակական ձին խմբերի ու ոլորտներիիրավականկարգավորման,ընդհանուրիրավականն ճյուղային առարկայի ու մեթոդիհամարժեք որոշում, իրավունկոնկրետ նորմերումիրավականկարգավորման քի համապատասխան բովանդակությանպատառարկային մեթոդիկարգավորիչ-իրավական կապերի ճյուղային համակարգային ընդհանուր արտահայտում շաճ ն պրոֆիլիհաշվառմամբ: ինստիտուցիոնալ պատկանելության

Իրավականկարզավորմանգործընթացումպետքէ լուծվի երեք հիմնական հարց` Լ) ինչպիսի՞հասարակական հարաբերություններեն ենթակա իրավական կարգավորման,այսինքն` ինչպիսի՞նէ իրավական կարգավորման օբյեկտը. 2) իրավական կարգավորմանայդ ոլորտում ինչպիսի՞իրավակարգ (իրավական վարչակարգ) պետք է սահմանվի, այսինքն` ինչպիսի՞նէ իրավական կարգավորմանառարկան. 3) իրավունքի նորմերին բնորոշ ինչպիսի"հատուկ կարզավորվողիրավական ձների, եղանակներիու հնարքներիօգնությամբ պետք է սահմանել համապատասխանիրավակարգը(իրավական վարչակարգ), այսինքն` ինչպիսի՞նէ իրավականկարգավորմանմեթոդը: Իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղին ներհատուկ են իր տարբերակիչ հատկություններնու բնութագրերը,որոնք պայմանավորվածեն ճյուղային իրավական կարգավորման օբյեկտի առանձնահաակությամբն տվյալ օբյեկտի կարգավորմանառարկայի ու մեթոդի համապատասխան յուրահատկություններով: Որպես կանոն` ճ/յռւդայինիրավական կարգավորմանօբյեկտըհասարակական կյանքի առանձին համեմատաբար ինքնուրույն ոլորտ (բնագավառ) կազմող միասեռ հասարակական հարաբերությունների մեծ խումբն է: Միասեռ հասարակականհարաբերություններիայսպիսի խմբերից են օրինակ՝ իշխանական-կառավարական,գույքային, ընտանեկան, հողային, ֆինանսական,ձեռնարկատիրական,բռապահպանական, սոցիալականապահովման,հանցագործությանն պատժի, դատավարական, դատավճռի կատարման ն այլ ոլորտների հարաբերությունները: Այդ տարբերօբյեկտների իրավականկարզավորումըպետք է իրակաճնացվիհամապատասխան հասարակական հարաբերությունների յուրահատկությունների, դրանցփաստացիսոցիալականբովանդակության առանձնահատկության,մարդկանցսոցիալականկյանքում ն հասարակականհարաբերություններիամբողջ համակարգում, դրանց հատուկ տեղի ն նշանակությանհաշվառմամբ: Ծյուղային իրավական կարգավորմանառարկանիրավականկարգավորմանոլորտում սահմանվող հատուկ իրավակարգնէ (իրավական վարչակարգը), որը որոշվում է համապատասխանճյուղի իրավունքը կազմող միակարգ (ըստ իրենց կարզավորիչ-իրավականհատկությունների ն բնութագրերի)իրավունքի նորմերիհանրագումարով: ճյուղային իրավական կարգավորման առարկան, ճյուղային իրավակարզը, ճյուղային իրավունքը համապատասխանաբար իրավական

կարգավորման ընդհանուր առարկան ընդհանուրիրավակարգին ամբողջությամբ իրավունքիհամակարգիբաղադրատարրերնեն: Ճիշտ այդպես էլ, իրավականկարզավորմանճյուղային մեթոդը (իրավունքի ճյուղի մեթոդը) իրավականկարգավորմանընդհանուրմեթոդի բաղադրատարընէ: Ճյուղային իրավական կարգավորմանմեթոդը(իրավունքի ճյուղի մեթոդը) իրավունքի տվյալ ճյուղի նորմերինբնորոշ առանձնահատուկ կարգավորիչ հատկանիշների ն գործառույթներ` արտահայտման հնարքների,եղանակներին ձների հանրազումարնէ: Ճյուղային մեթոդների առանձնահատկություններնզգալի չափով պայմանավորված են ճռրմատիվ-իրավականկարգավորմանճյուղային մեխանիզմի առանձնահատկությամբ: Իրավունքի բոլոր ճյուղերի համար նշանակություն ունեցող հասաբակական հարաբերությունների հրավական կարգավորման մեխանիզմն ընդհանուր տեսքով իրավունքի նորմի երեք կառուցվածքային բաղադրատարրի՝ դիսպոզիցիայի,հիպոթեզի ն սանկցիայի համակարգային կապն է: Վերացական ձնով դա նշանակում է, որ որոշակի պայմաններում (հիպոթեզ) կարգավորվողհարաբերություններիմասնակիցները պետք է գործեն որպես որոշակի, փոխկապակցված,մեկը մյուսին հարաբերակցվող իրավունքներին պարտականություններիսուբյեկտներ (ղիսպոզիցիա),հակառակ դեպքում` իրավունքի նորմի պահանջները խախտողի համար վրա կհասնեն անշահավետ հետնանքներ(սանկցիա): Իրավական կարգավորման այս ընդհանուրմեխանիզմըզանազան բովանդակային-իրավական իմաստ ու կառուցվածքային-կառուցողական արտահայտություն է ստանում տարբեր ճյուղերի իրավունքի նորմերում ն, ամբողջապես,իրավականկարգավորմանտարբեր ճյուղային մեխանիզմներում: Ուստի, իրավունքի տարբեր ճյուղերում իրավունքի ճորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերնունեն տարբեր կարգավորիչ-իրավականնշանակությունն իրավական կարգավորմանմեխանիզմում կատարում են տարբերդերեր: Այսպես, իրավունքի ճյուղերից մի մասում (օրինակ՝ սահմանադրական, քաղաքացիական,ընտանեկան, ձեռնարկատիրական,ֆինանսական, հողային, քաղաքացիականդատավարական, քրեական-դատավարականիրավունքում ն այլն) իրավական կարգավորմանմեխանիզմում ու, համապատասխանաբար, ճյուղային նորմերի կառուցվածքում որոշիչ նշանակությունունի, առաջինհերթին,նորմի դիսպոզիցիան,որն առավելագույն չափով սպառիչ ն մանրակրկիտկարգավորումու ամ201

սուբյեկտներիփոխարագրումէ կարգավորվողհարաբերությունների ն Իրավունքի ճյուղերի դարձ իրավունքները պարտականությունները: (որոշակի առանձնահատկությունը այս խմբումնորմերիդիսպոզիցիայի ու սուբյեկտներիհամար որոշակի փոխադարձիրավունքների պարտականություններիհստակ ամրագրումը)արդենիսկ զգալի չավւով կանխորոշում է ինչպես դրանց հիպոթեզի (այսինքն` դիսպոզիցիայումարդեն ն իսկ շարադրվածորոշակի սուբյեկտներիհրավունքների պարտականությունների վավերությանպայմանների),այնպես էլ համապատասխան սանկցիաներիբնույթը: նան Իրավունքի այլ ճյուղերում (քրեական իրավունքում, ինչպես նն վարչականիրավունքի այն մասում, որտեղ կարգավորվում վարչահարցերը) համար պատասխամնատվության կան իրավախախտումների նշանակությունունի, առաջին հերթին, որոշիչ կարգավորիչ-իրավական ու վարչական իրավախախնորմի հիպոթեզը (հանցագործությունների տումների կոնկրետ կազմերի սպառիչ շարադրանքը)ն տվյալ հիպոթեհամապատասխանսանկցիան: զով պայմանավորված՝ Ընդ որում, վերը բերված ճյուղերի երկու խմբի ներսում իրավունքի

յուրաքանչյուրճյուղի մեթողն ունի իր տարբերակիչառանձնահատկութեն տվյալ յունները: Այդ առանձնահատկություններնարտահայտվում ն պարտակաիրավունքները ճյուղին հատուկ սուբյեկտների մի մասի ու իրավունքնություններն այլ սուբյեկտներիպարաականություններին իրավունքի եղաճակներում, ներին հարաբերակցվելույուրահատուկ դրա կառուցվածքա բովանդակության, նորմի կարգավորիչ-իրավական մեջ բաշխմանհնարքներում,տարբեր կառուցյին բաղադրատարրերի միջն համակարգայինփոխկապակցութվածքային բաղադրատարրերի ն այլն: ձներում յունների արտահայտման կապված առանձնահատկություններ շարք մի մեթոդների Ճյուղային են այն բանի հետ, որ իրավունքի յուրաքանչյուր ճյուղին ներհատուկէ իրավունքիսուբյեկտներիճյուղային կազմի որոշման իր հատուկ կարգը՝

ն գործունակությա իրավունակության դրանց իրավասուբյեկտության, համապատասխանիրավունքներին պարհատուկ բովանդակությամբ, իրականացմանիրեն հատուկ պայմանները(որոտականությունների շակի իրավաբանականփաստերի առկայությունը)ու ձները, տվյալ ճյուղի իրավունքինորմերումհանրային- իրավականն մասնավոր-իրավական բաղադրատարրերիմիացման իր հատուկ եղանակները,իրան դիսպոզիտիվ,արվունքի նորմերիտարբեր տեսակների(իմպերատիվ ն հատկութայլն) կարգավորիչ իրավազորող զելող, պարտավորեցնող, ու համատեղմանհնարքհ ատուկ կանոններն յունների օգտագործման

ները:

Ճյուղային մեթոդիկարնոր տարբերակիչառանձնահատկություններից են նան այն հատուկ ճյուղային իրավաբանականսկզբունքները, հասկացությունները,տերմինները, բանաձները, հայեցակարգերնու կառույցները, որոնց օգնությամբ արտահայտվումէ ճյուղային նորմերի առանձնահատուկկարգավորիչիմաստը ն իրավունքիյուրաքանչյուր ճյուղի բռովանդակային-առարկայական յուրօրինակությունը: Ըմբողջությամբառարկան ն մեթոդը`որպես իրավունքիցանկացած ճյուղի երկու բաղադրատարրը, միասեռ հասարակականհարաբերությունների խումբը կարգավորող,միակարգ ճյուղային նորմերիմիննույն հանրագումարի կարգավորիչ-իրավական հատկություններիու բնութագրերի իմաստավորման ն արտահայտման երկու փոխաղարձաբար իրար լրացնող տեսակետներեն: 3.

Ռուսականիրավունքիհիմնական ճյուղերը

Արդի ռուսականիրավունքիհիմնական ճյուղերն են` սահմանադրական իրավունքը, վարչական իրավունքը, քաղաքացիական իրավունքը, ձեռնարկատիրական իրավունքը,քրեական իրավունքը, աշխատանքային իրավունքը, ընտանեկանիրավունքը,ֆինանսականիրավունքը,հողային իրավունքը, բնապահպանականիրավունքը, քաղաքացիական դատավարական իրավունքը, քրեական-դատավարական իրավունքը, քրեական-կատարողական իրավունքը: Իրավունքի ճյուղերի ամբողջ համալիրում առաջատար դեր ունի սանմանաղրականիրավունքը: Իրավունքի այդ ճյուղը հասարակական ու պետական կարգի հիմքերը կարգավորող, մարդու ն քաղաքացու հիմնական իրավունքներն ու ազատություններն ամրագրող, պետության ձնը, պետականիշխանությանբարձրագույնմարմիններին պաշտոնատար անձանց իրավասությունը, սահտեղական ինքնակառավարման մանադրական-իրավական հիմունքներըսահմանող նորմերի համակցություն է: Վարչականիրավունքըպետականկառավարմանոլորտում հասարակականհարաբերությունները կարգավորողնորմերիհամակցություն է: Այդ ճյուղի նորմերովսահմանվումեն զործաղիրիշխանության մարմիններիու պաշտոնատարանձանց համակարգը,կարգըն իրավասությունը, ամրագրվում են այդ մարմիններիու պաշտոնատարանձանց հետ հարաբերություններում քաղաքացիներիիրավունքներըն պարտականությունները, սահմանվում են վարչական իրավախախտումների

համապահասկացություննու տեսակները, պատասխանատվության տասխանչափերը ն այլն: Քաղաքացիական իրավունքը մասնակիցների հավասարությա վրա հիմնված ն գույքայինինքնուրույնության կամքի ինքնավարության նան այլ գույինչպես ն այլ պարտավորությունները, պայմանագրային քային ու դրանցհետ կապված անձնականոչ գույքային հարաբերութիյունները կարգավորողնորմերիհամակցությունէ: Քաղաքացիական են սահմանում շրջանառության քաղաքացիական րավունքի նորմերը անձանց) իրավական մասնակիցների(ֆիզիկականն իրավաբանական ն գույքային այլ իրավունքների, իրավունքի վիճակը, սեփականության մտավոր գործունեությանարդյունքների նկատմամբ բացառիկ իրահիմծազմանն իրականացման վունքների(մտավորսեփականության) '

քերը:

գործունեութիրավունքըձեռնարկատիրական Ձեռնարկատիրական ձեռնարծավալվող ն ը նթացքում յան կարգավորման իրականացման նան ներինչպես հարաբերությունները, կատիրական(տնտեսական) կարզավորումըն իրականացումը տնտեսական հարաբերությունների էԼ: Ընդ որում, ձեռնարկատիրահամակցություն կարգավորողնորմերի ու ձեռնարկատիրոջգույքառիսկով իր կան է համարվում ինքնուրույն, գործունեությունը,որն իրականացվող յին պատասխանատվությամբ այդպիսինգրանցված, որպես է կարգով սահմանված ուղղված օրենքով աշխատանքների վաճառքից, գույքի օգտագործումից,ապրաճքների շահույթ մշտական մատուցումից կատարումիցկամ ծառայությունների ստանալուն:

հիմքը Քրեական իրավունքըքրեական պատասխանատվության ու հասկացությունն սկզբունքներնամրագրող, հանցագործությունների համար կատարման տեսակները բնորոշող, հանցազործությունների բնույթի այլ միջոցների տեսակնեպատիժներին քրեական-իրավական է: ըը սահմանող նորմերիհամակցություն Նորմերի այս ճյուղի հիմնաու իրավունքներիու ազատութքաղաքացու կան խնդիրներըմարդու հասարակականկարզի ն հասարակական յունների, սեփականության, է հանսահմանադրականկարգի պահպանությունն անվտանգության, ու անվտանխաղաղության ցագործոտնձգություններից,մարդկության նան կանխարհանցագործությունների ինչպես ապահովումը, գության ն

գելումնէ:

Տես ճտոօտ 1997. էջ 17-25

88.

օօ ոթճոօ:

Աքօրոքոաուոոնոծոն

Աօազոոօ

պ

«յճդօտւեւ հլ,

իրավունքըգործատուներին աշխատողներիմիջն Աշխատանքային կարգավորողճորմերի համակհարաբերությունները աշխատանքային գությունէ: Իրավունքիայս ճյուղի նորմերով որոշվում են աշխատողճեու բի հիմնականաշխատանքայինիրավունքներն պարտականությունպայմանագրիկնքմաճ ն լուծները, սահմանվում է աշխատանքային են աշխատաժամիու հանգստիժամի, աշման կարզը, կարգավորվում խատավարձի,աշխատանքային կարզապահության,աշխատանքի ն այլ հարցեր: պաշտպանության Ընտանեկանիրավունքնամուսնության ն ընտանիքի ոլորտում հակարգավորողնորմերի համակցությունէ: Իրավունքի րաբերությունները

ճյուղի նորմերը սահմանում են ամուսնանալու, ամոանությունը դաու դարելուն դա անվավերճանաչելու պայմաններն կարգը, կարգավոն երեխաների, ծնողների են (ամուսինների, անդամների ընտանիքի րում ու գույգույքային նան անձնական ոչ միջն այլ ազզականների) ինչպես ն հոգաբարեն խնամակալության որոշում քային հարաբերությունները, ձությանկարգն ու ձները ն այլն: կարհարաբերությունները իրավունքը ֆինանսական Ֆֆենանսական է: իրավունքինորմերը Ֆինանսական գավորողնորմերի համակցություն սահմանում են բյուջետայինմիջոցները ձնավորելու ն բաշխելու կարգը, են բյուջեն կազմելու ու հաստատելու, դրամականշրջակարգավորում նառության, հարկերի ն այլ պարտադիրվճարների զանձման հարցերը, հիմքերը, ձներճ սահմանում են բանկերիֆինաճսականգործունեության

այս

ընթացակարգերը ն այլն: կարգավորող Հողային իրավունքը հողային հարաբերությունները է: նորմերը կարգավորում նորմերիհամակցություն Հողային իրավունքի են հողի նկատմամբսեփականությանհարցերը, որոշում են հողօգտահողերի իգործմանպայմաններնու կարգը, տարբեր կատեգորիաների րավականռեժիմըն այլն: իրավունքըշրջակա բնականմիջավայրը, դրա Բնապահպանական վրա վնասակար ներգործությանբոլոր տեսակներիցպահպանելումիջոցները,ձները ն պահպանելուկարգը սահմանող նորմերիհամակցութեն առողջ շրջակա յուն է: Իրավունքիայս ճյուղի նորմերնամրապնդում են միջավայրի ժամանակակիցչափանիշները,պաշտպանում բնակեն ապահովում յուրաբարեկեցությունը, չության բնապահպանական միջավայրի նկատմամբ: շրջակա բարենպաստ քանչյուրիիրավունքը իրավունքը քաղաքացիական ղատավարական Քաղաքացիական ղատավարությանկարգը սահմանող ճորմերի համակցությունէ: Իրաընտանեվունքի այս ճյուղի նորմերըսահմանում են քաղաքացիական,

ու

կան, աշխատանքային, հողային, բնապահպանականն վարչականիրավահարաբերություններիցբխող վեճերով գործերիքննության կարգը (ընտրողների ցուցակներում անճշտությունների վերաբերյալ բողոքներով, քաղաքացիների իրավունքներն ու ազատություններըխախտող գործողությունների վերաբերյալ բողոքներով,վարչականտույժերի վերաբերյալ բողոքներով ն այլ գործերով): Քաղաքացիականդատավարության կարզով քննվում են նան հատուկ վարույթի գործերը (իրավաբանական նշանակություն ունեցող փաստեր որոշելու, քաղաքացուն անհայտ բացակայող ճանաչելու ն մահացած հայտարարելու մասին, քաղաքացուն սահմանափակ գործունակ կամ անգործունակ ճանաչելու, գույթը տիրազուրկ ճանաչելու, քաղաքացիականկացության ակտերի զրքերում գրառումների անճշտությունը պարզելու, նոտարականգործողությունների կամ դրանք կատարելուց հրաժարվելունկատմամբ բողոքներով, ըստ ներկայացնողի՝ կորած փաստաթղթերովիրավունքների վերականգնմանմասինզործերը): Քրնական-դատավարական իրավունքը քրեական գործերով հետաքննության, նախաքննությանն դատաքննությանժամանակ վարույթի կարգը սահմանող նորմերի համակցություն է: Քրեական ղատավաիրավունքներության հիմնական խնդիրներն են` մարդու ն քաղաքացու րի ու ազատությունների պահպանությունը, իրավակարգի պաշտպանությունը, հանցագործությունների արագ ն լիակատարբացահայտումը, օրենքի հիման վրա քրեական գործերի օբյեկտիվ քննությունն ու լուծումն այն հաշվով, որ հանցազործություն կատարած յուրաքանչյուր անձ ենթարկվի արդարացի պատժի, ն որնէ անմեղ մարդ չենթարկվի քրեական պատասխանատվությանու չդատապարավի: Քրեական-կատարողական իրավունքը պատիժներիկատարման ն կրման կարգն ու պայմանները կարգավորող, դատապարավածների ուղղման միջոցներըորոշող, նրանց իրավունքները,ազատություններըն օրինական շահերը պահպանող, սոցիալական հարմարվածության մեջ նրանց օգնություն ցուցաբերողնորմերի համակցություն է: 4.

Իրավունքիհամակարգըն օրենսդրությունը

Իրավունքի համակարգնիրավասահմանզործունեության տարբեր ձների (օրենսղրության,ճախադեպայինիրավունքինորմերի սահմանման ն այլնի), ինչպեսնան նման զործունեությանարդյունքներիհամակարգման (նորմատիվ-իրավականն այլ իրավասահմանակտերի) գիպականհիմք է:

տարբերություն օրենսդրության(իրավասահմանգործունեության ձներիու ակտերի)՝ հրավունքի համակարգը զիտական-վարդապեորոշակի կառուցվածքէ, տական, իրավաբանական-արամաբանական է իրավական հ արաբերությունների հասարակական արտահայտում որն իգիաական առանձնահատուկ օրինաչափությունների կարգավորման մացությանարդյունքները: Իրավունքի համակարգիկառուցմանճյուղային սկզբունքը, իրավական կարգավորմանառարկայի ն մեթոդի չափանիշներով իրավունքի տարբեր ճյուղերի առանձնացման հայեցակարգը, իրավունքի համա(իրավական նորմերի, ինստիտուտկարգի ու դրա բաղադրատարրերի ն կառուցվածքը ն այլն, իրաների ճյուղերի) ներքին կազմակերպական վունքի` որպես հասարակականհարաբերություններիկարգավորչի,իրավականկարզավորմաններհամաձայնեցվածհամակարզի (դրա ձների, մեխանիզմի, միջոցների ու եղանակների), տարասեռ հասարակական հարաբերություններիիրավականկարգավորմանառանձնահատուսմունքի կությունների մասին իրավաբանական-վարդապետական կառուցվածք՝իրավունքիհադրույթներնեն: Որպես վարդապետական մակարգն արտահայտում է հասարակական հարաբերությունների կարգավորմանու դրա արղյունքների պատշաճ նորմատիվ-իրավական համակարգմանհամապատասխանձների (իրավասահմամակտերի) իմաստի, կարգի, միջոցների ն կանոններիգիտական հասկացողությունը: Այսպիսով, իրավունքի համակարգն իրավաբանական-տրամաբանական վարդապետականմոդել է իրավասահմանգործունեությանիօրենսդրականն այլ իրավարական պրակտիկայի,համապատասխան սահման ակտերի ընդունման, ղրանց արդյունավետ կազմակերպված հաշվառմանու համակարգմանհամար: Համաձայն իրավունքիհամակարգին օրենսդրությանհիմնահարցեմեկնաբանման`համակարգվածութրի ազատական-իրավաբանական կառույց, ինչհամակարզի վարղապեսւական որպես իրավունքի յունը՝ վերջինհաշվով, պես ճան դրան համապատասխանողօրենսդրությունը, որորոշվում են նրանով, ռր դրանցհիմքում ընկած է հրավունքինորմի՝ իմաստի ն պեսձենականհավասարությանսկզբունքիհամաիրավական ն համաիրավականպահանջինորմատիվկարգավորիչկոնկրետացման միասնական ձնի արտահայտմանիրավաբանական-տրամաբանական հասկացողությունը: Պետական տարբեր մարմինների կարգավորիչ-իրավասահման իրավունքի համակարգի գործունեության համապատասխանճությունն դրույթներին, օրինաստեղծությանիրականացումնիրավաբանականԻ

այլ

ճյուղի առարկաճյուղային սկզբունքով(իրավունքիհամապատասխան դրա տեհամակարգում յի ն մեթոդի առանձնահատկության,իրավունքի ու իրավաղի ե ղերի հաշվառմամբ ն այլն) իրավականկարգավորմանն հաղորդումէ արդյունավետիրավասահման ակտերիհամակցությանը ն համակարզվածկարգավորվածություն բանական-արամաբանական ակտերն ու գործող բնույթ: Առանձին իրավասահման կազմակերպված համակցություննամբողջությամբկրում են համակարզօրենսդրության են առնում ն արտաված բնույթ այն չափով, որ չափով դրանք հաշվի հայտում են իրավունքիհամակարգիպահանջները: Իրավունքի, պետությանն իրավականմշակույթի բավականաչափ իրականացզարգացած ձների պայմաններում ճորմաստեղծությունն ոգով, ն դրույթի հիմնական է վարդապետական վում իրավաբանական հազործող օրենսդրությանճյուղային կառուցվածքնամբողջությամբ է իրավունքիհամակարզի ճյուղային կառուցվածմապատասխանում քին: Ընդ որում, ղրանցմիջն միշտ էլ մնում են որոշակիաարբերությունարդեն իսկ պայԱյդպիսի հակասություններն ներ ն հակասություններ: են համակարգնիրավաբանաոր իրավունքի նրանով, մանավորված (ն ամկառուցվածքէ, մինչդեռ օրենսդրությունը կան-վարդապետական բողջ զործող պոզիտիվ իրավունքը),եթե անգամ դա հետնողակաճորեն գիտությանհանձճնճարարականնե պաշտպանումէ իրավաբանական սահմանում է (էմպիրիկ երնույթ, պրակպաշտոնական-իշխանական

տիկ կազմավորում): կաԻրավունքի համակարգը՝որպես վերացական-իրավաբանական պայմանսովորական զարգացման հասարակությանէվոլյուցիոն ռույց, ն հայեցամեծ կայունությամբ ճերում աչքի է ընկնումկառուցվածքային հարահասարակական Սակայն կարգային պահպանողականությամբ: ու խնդիրնպատակներում բերություններիիրավականկարգավորման ուղեկցվում են իրավուններում կատարվող էական փոփոխություններն քի ձնավորված համակարգի հայեցակարգի համապատասխա (ճոր իրավաճշգրտումներովն կառուցվածքիվերակազմավորումներով կան ճյուղերի ու ինստիտուտներիի հայտ գալը, նախկիններիանհե-

ն այլն): տանալը կամ վերակազմավորվելը Այսպես, ռուսական իրավունքիժամանակակիցհամակարգումարիրավունքն էր, ի դեն չկա այնպիսի ճյուղ, ինչպիսին կոլտնտեսային ճյուղեր (օրինակ`ձեռնարկատ հայտ են եկել մի քանի նոր իրավական րական իրավունքը) ն ենթաճյուղեր (օրինակ` բանկային իրավունքը, իրավունքըն այլն): Զգալի փոփո սահմանաղրական-դատավարական նան են մի շարք ավանդականճյուիրավունքի նկատվում խություններ

ղերի ինստիտուցիոնալ կառուցվածքում (բազմաթիվ նոր իրավակաճ ի հայտ գալը, նախկինների էական նորացումը ն ինստիտուտների այլն): Էականորեն փոփոխվել է նան իրավական կարգավորմանն իրավունքի համակարգի ընդնանուր հայեցակարգը: Այս առումով կարնոր նշանակություն ունի, առաջին հերթին, մարդու բնական (ի ծնե ն անօտարելի) իրավունքների ն ազատությունների՝որպես գործող իրավունքի զերապատիվաղբյուրի, պոզիտիվ-իրավականնշանակության, միջազզային իրավունքի հանրաճանաչ սկզբունքներին նորմերի ու Ռուսաստանի Դաշնության միջազգային պայմանագրերի՝որպես ռուսական իրավունքիհամակարգի բաղադրատարըի,սահմանադրականճանաչումը ն ամրագրումը,իրավական կարգավորմանմեջ ղիսպոզիտիվնորմերի ու ամբողջությամբ մասնավոր-իրավականհիմունքների դերի զգալի ուժեղացումը ն այլն: Օրենսդրությունը սոցիալական պրակտիկայիհետ ունեցած իր անմիջականկապի ուժով (թե՛ բովանդակայինիմաստով, թե՛ կառուցվածքի ավելի զգայուն ն օպերատիվէ արձազանտեսակետից) անհամեմատ քում հասարակական կարգի փոփոխությանը, իրավական կարգավորման մեջ մշտապես ծագող պահանջներին,քան իրավունքի համակարզը: Ընդ որում, նորմաստեղծ զործընթացը ն համապատասխաննորմաաիվ-իրավականակտերն իրենց ճյուղային ուղղվածությամբ հաճախ դուրս են զալիս իրավունքի համակարգի ճյուղերի շրջանակից: Ուստի, իրավունքումկազմավորվող օրենտդրությանկառուցվածքն ամբողջութմամբ, բացի իրավունքի համակարգիճյուղերին համապատասխանողօրենսդրությանճյուղերից, իր մեջ ներառում է ճան օրենսդրությանորոշ այլ ճյուղեր ն օրենսդրության այլ կառուցվածքայինմասեր (առանձին օրենսդրականհամալիրներն զանգվածներ): Օրինակ` արդի ռուսական օրենսդրության մեջ կազմավորվել են օրենսդրության այնպիսի համալիր ճյուղեր, ինչպիսիք են` առողջապահության, կրթության, գիտության, մշակույթի, գյուղատնտեսության ն այլնի մասին օրենսդրությունը:Օրենսդրությանայս համալիր ճյուղերը, արտացոլելովիրավականկարզավորմանմեջ ընթացողդիֆերենցմանն ինտեգրմանգործընթացները,իրենց մեջ բովանդակում են իրավունքի տարբեր ճյուղերի նորմեր (վարչական, ֆինանսական, քաղաքացիական,ձեռնարկատիրական ն այլն): արտահայտվում Օրենսդրությանմեջ ինտեգրատիվգործընթացներն են նան առանձին խոշոր օրենսդրական զանգվածներինավորման մեջ, օրինակ`հանցագործություններիդեմ մղվող պայքարի հարցերին, 14 Վ. Ս.

Ներսեսյանց

յ

տրանսպորտի, ինֆորմատիկայի հիմնախնդիրների կարգավորմանը նվիրվածնորմատիվ-իրավականակտերի համակցության աեսքով: Սակայն իրավունքի համակարզն օրենսդրության կառուցվածքների հետ չհամընկնելու ու տարբերությանբոլոր դեպքերովհանդերձ`ամբողջ իրավասահման գործընթացի նորմատիվ-իրավական նյութի ամբողջ համակցության, կարգավորման ն մեկնաբանման զլխավոր ու էական հիմքն է: կողմնորոշիչըն իրավաբանական-տրամաբամական 5.

Իրավասահմանակտերիհամակարգումը

Գործող իրավունքը կազմված է տարբեր իրավասահմանակտերի (նորմատիվ-իրավական ակտերի, նախադեպային նշանակության ղատական վճիռների ն այլն) բազմությունից, որոնցում արտահայաված ու ներկայացված է պոզիտիվ իրավունքի տարբեր աղբյուրների նորմատիվ-իրավական բովանդակությունը: Այդ ամբողջ նորմատիվ-իրավական նյութի (թե առանձին իրավասահման ակտերի, թե՛ նման ակաերի ամբողջ հանրագումարի շրջանակներում) պատշաճ կազմակերպմանն զործնական օզտազործման հարմարավետության համար կիրառվում են իրավասահման ակտերի համակարգման տարրեր եղանակներ (տե-

սակներ):

'

Նորմատիվ-իրավական ն այլ իրավասահման ակտերի համակարգառավել պարզ եղանակն իրավական տեղեկատվությունիցհամապատասխան օգտվողների համար հետաքրքրություն ներկայացնող հարցերի որոշակի շրջանակով դրանց տարբեր ձների հաշվառման կազմակերպումն է: Նման հաշվառման պատշաճ կազմակերպումն իր մեջ ներառում է հետաքրքրողհարցերի վերաբերյալ համապատասխան իրավական տեղեկատվության ռրոնման որոշակի համակարգ (ձեռքով կամ ավտոմատացված): Իրավասահման ակաերի համակարգմանառավել զարգացած եղանակները դրանց միավորումը (ինկորպորացիան),համախմբումը(կոնսոլիդացիան) ն օրինակարգումը(կողիֆիկացիան) է: Օիխավորումը համակարզման եղանակ է, որը ո(ինկորպորացիան)` րոշակի հիմքերով (թեմատիկ, ժամանակագրականն այլն) ու հարցերի շրջանակով իրավասահման ակտերը հավաքելն (ժողովելն) է` առանց համապատասխան ակտերի նորմատիվ-իրավականբովանդակության մեջ փոփոխություն կատարելու: Միավորման(ինկորպորացիայի)տեսքով հրապարակվումեն (պաշտոնականկամ ոչ պաշտոնականկարգով) իրավական կարգավորմանորոշակի առարկայով կամ հարցերի ման

ն

շրջանակովգործող իրավասահմանակտերի տարբեր ժողովածուներ անհրաՆման հրատարակություններ պատրաստելիս հավաքածուներ: տեըսէ ակտերի ժեշտության ղեպքում իրականացվում հրապարակվող են դրույթուժը կորցրած տերի արտաքինմշակում (տեքստից հանվում ներր. տեքսաի մեջ մտցվում են արդեն իսկ նախկինումընդունված նոր իրավականդրույթներըն այլն): Մակայն միավորման (ինկորպորացիայի) ժամանակ ակտերիտեքստի նման մշակումը չի ուղեկցվում միավորման (ինկորպորացիայի)ենթարկված ակտերում պարունակվող իրավունքի գործող նորմերիփոփոխմամբկամ խմբազրմամբ: համակարզման ձն է, որը մի քանի Համալվսմրումը(կոնսոլխդացիան) տարբեր միակարգ իրավասահմանակտերը միավորում է մեկ ակտում: (յդ նոր համախմբված (կոնսոլիդացված)ակար պատշաճ կարզով ընդունվում է պնաության համապատասխանիրավասու իրավասահման համամարմնի կողմից: Ընդ որում, նոր ակտի ընդունմամբ նախկին խմբված (կոնսոլիդացված)ակտերը կորցնում են իրենց իրավաբաճաի կան ուժը ն դադարումեն գործել: Համախմբումը (կոնսոլիդացիան). իրապաշտոնական (ինկորպորացիայի), միավորման տարբերություն վասահմանգործունեությանձն է, քանի որ իր մեջ ներառումէ հնացած նորմերի վւոփոխությունն դադարեցում,մի շարք նոր նորմերի սահմաճում ու ամբողջությամբնոր իրավասահման ակտի ընդունում: եղանակ է, որն համակարգման (կողիֆիկացիան) Օրինակարգումը

իրավունքի որոշակի ճյուղի կամ ենթաճյուղի իրավական նորմերի էական վերամշակման,փոփոխմանն նորացման ու նոր օրինակարգված (կոդիֆիկացված) ակտի ընդունում է: Այսպիսի օրինակարզված(կողիօֆիկացված) ակտեր են օրենքների հավաքածուները, օրենսգրքերը, րենսդրությանհիմունքները, կանոնադրությունները,կանոնակարգերը, դրույթները ն այլն: Օրինակարզված (կոդիֆիկացված)ական աչքի է ընկնում դրանում դրույթների որակականնորութպարունակվող նորմատիվ-իրավական ն Դա բովանդակութթե՛ իր նորմատիվ-իրավական թե՛ իր ձնով յամբ: յամբ ու բնույթով նոր ակտ է: Ռրոշ օրինակարգված(կոդիֆիկացված) օրենսակտեր, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական գիրքը, Ռուսաստանի Դաշնության քրեականօրենսգիրքը,Ռուսաստանի Դաշնության ընտանեկանօրենսգիրքըն այլն, կրում են համաճյուղային բնույթ ու իրենց մեջ ներառում են իրավունքիհամապատասխան ճյուղի բոլոր հիմնական նորմերը: Մյուս օրինակարգված(կոդիֆիկացված) ակտերը միավորումեն իրավունքիորոշակի ենթաճյուղերի(օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության բյուջետային օրենսզիրքը, Ռուսաս211

`

տանի Դաշնության մաքսային օրենսգիրքըն այլն) կամ ինստիտուտնեծապարեկապահակային րի (օրինակ՝ երկաթուղու կանոնադրությունը, ռայության կանոնադրությունըն այլն) նորմերը: բնույթ ունեցող ու իրաՕրենքներիհավաքածուն համաիրավական վունքի համապատասխանազգային համակարգի բոլոր իրավական ճյուղերի, բոլոր հիմնական նորմերը ներառող օրինակարգված(կոդիֆիկացված) ակտի հատուկ տեսակ է: Օրենքներիհավաքածուի պատմությանը հայտնի օրինակներ են, մասնավորապես,Հուստիանոսի օրենքների ժողովածուն (1 դար), ինչպես նան Մ.Մ. Մպերանսկուղեկավարությամբ մշակված ն 1832 թվականին15 հատորով հրապարակված«Ռուսական կայսրության օրենքների ժողովածուն»: Ներկայումս պատրաստվումէ ՌուսաստանիԴաշնության օրենքներիժողովածուն: Իրավունքի ազգային տարբեր համակարզերումու «հրավականընտանիքներում»կան գործող իրավունքիաղբյուրների համակարգմանիրենց առանձնահատուկ հայեցակարգերը,իրավասահմամակտերի համակարգմանայս կամ այն եղանակների ն տեսակների հասկացողության ու օգտագործմանիրենց առանձնահատկությունները:

Գլուխծճ. Իրավունքիհամակարգերիտիպաբանությունը. մեր ժամանակի հիմնական «իրավականընտանիքները» Լ.

Իրավունքիհամակարգերիդասակարգումը

Յուրաքանչյուր երկրում գործում է իր իրավունքը` պոզիտիվ իրավունքի իր ազգային (ազզային-պետական)համակարգը,որն ունի իր առանձնահատկություննեը ն անհատական յուրահատկությունները: Դրա հետ մեկտեղ իրավունքի այդ տարբեր ազգային համակարզերը կարելի է միավորել մի շարք խմբերում (իրավական հանրույթներում, տիպերում),որոնցից յուրաքանչյուրնիր մեջ ներառում է մի քանի «ազզակից» (իրենց ծագումով ն իրավականբնութագրերովմոտ) իրավունքի ազգային համակարգեր: Համեմատական իրավունքի (իրավունքի համեմատական հետազոտման,համեմատական իրավագիտության)ֆրանսիացիիրավաբանկոմպարատիվիստՌ.Դավիթը պոզիտիվ իրավունքի ազգային համակարգի այսպիսի միասեռ խմբերն անվանել է «իրավական ընտանիքԱյդ անվանունըլայնոներ», «իրավունքիհամակարգիընտանիքներ»: մեջ: րեն օգտագործվումէ նան մեր գրականության 1Տես «նոլ

Ք Օ«ոօոռաթ

սքձոօրելթ

ՀԱՇՐԸՈՎ

«Օ8քօկօճոօՇք.

ԽԼ, 1967. էջ 25.34

Ռ.Դավիթը պոզիտիվ իրավունքի տարբեր ազգային համակարգերի մեջ (համապատասխան«իրավական ընտանիքնեիր դասակարզման րում», «իրավունքի համակարգերի ընտանիքներում» դրանց համախմբմանմեջ) ելնում է, դրանց հանրագումարումդիտարկվողն հաշվի առնվող, երկու չափանիշից. չափանիշ (իրավունթի աղբյուր1) իրավարաճնական-աեխնիկական ները, գործող իրավունքիկառուցվածքը, իրավաբանականտերմինաբանությունը, իրավականսկզբունքները,հայեցակարզերը,կառույցները,իաշխատանքի մեթոդներնու պրակտիկան րավաբանների ն այլն). 2) գաղափարականչափանիշ (փիլիսովայական, քաղաքական ն տնտեսական սկզբունքներ, աշխարհայացքներու հասարակական իդեալներ,որոնց վրա հիմնված է համապատասխանազգային իրավունքը): Այս չափանիշների հաշվառմամբ, 60-ական թվակաճների սկզբին, ճա առաջարկել է «Ժամանակակիցաշխարհիիրավական ընաանիքների» հետնյալ դասակարգումը. իրավականընտանիք. 6ռոմանո-գերմանական լ) 2) ընդհանուր իրավունքի ընտանիք. իրավունքի սոցիալիստականհամակարգիընտանիք. 4) փիլիսոփայականկամ կրոնական համակարգեր: Իրավունքի տարբեր ազգային համակարգերի դասակարզման նկատմամբգոյություն ունեն նան այլ մոտեցումներ: Այսպես, Կ.Ցվայզերտը ն Գ.Կոտցն իրենց դասակարգմանմեջ ելնում են այնպիսի չափանիշից,ինչպիսին է ազգային իրավունքի «իրավական ոճը», որը որոշվում է հինզ գործոնով` իրավունքի համապատասխանհամակարգի ծագմամբն զարգացմամբ, իրավաբանականմտածողության յուրօրիճակությամբ, առանձնահատուկ իրավական ինստիտուտներով.իրավունքի աղբյուրներիբնույթով ու դրանց մեկնաբանմանեղանակներով, առանձնահատկություններով:Ելնելով դրանից` զաղափարախոսական նրանք«իրավականոճի» միասնությամբօժտված իրավունքիտարբեր համակարգերըմիավորում են հետնյալ «հռավական շրջանակների» (խմբերի) մեջ` ռոմանական, գերմանական,սկանդինավյան, անգլոամերիկյան,սոցիալիստական,իսլամական,հինդուսական: առավելապեսհիմնվում են Գոյություն ունեցող դասակարգումներն ն զաղափարախոսական բնույթի չաիրավաբանական-տեխնիկական փանիշներիվրա: Նման չափանիշներնանտարակույսկարնոր նշանակություն ունեն իրավունքի հետազոտվող ձները դասակարգելիս: Մակայն այսպիսի չափանիշները հնարավորությունչեն ընձեռում դասա23

կարգել ն գնահատել զործող իրավունքի տարբեր ազգային համակարզերը՝ ըստ դրանց իրավականզարգացվածությանմակարդակիու բնույթի: Մինչդեռ հայտնի է, որ հրավունքն աճի իր աստիճաններով,իրավունքի պարզունակ ձներից մինչե ժամանակակից իրավունքիառավել կամ պակասգարզգացած ձները, պատմականորեն զարգացող երնույթ է: Ուստի, պոզիտիվ իրավունքի ազգային համակարզիհռավական զարզացվածության մակարդակի (ն չափի) չափանիշն էական նշանակություն ունի թե իրավունքի առանձին ազգային համակարգերի բնութագրման. ն թե ղրանց զարգացվածության տարբեր աստիճանիիրավական խմբերում («ընտանիքներում»)ղասակարգելու,ինչպես նան առանձին երկրներում, տարածքներումու ամբողջ աշխարհում իրավունքի արդի վիճակի ն զարգացման միտումների ընդհանուր որակներիբացահայտման համար: Պատմականորեն ստացվել է այնպես, որ իրավունքը (որպես առանձնահատուկ երնույթ ու հասկացություն, կարզավորման հատուկ տիպ, անհատների ազատությանանհրաժեշա ձն ն այլն) սկզբում առավել զարգացել է աշխարհի եվրոպական մասում (սկզբում Հին Հունաստանում, Հին Հռոմում, իսկ ապա` ՄրնեմայանԵվրոպայի երկրներում): այս կամ այն ձնով ու չաւիով էաՀետագայում ե/րոպական իրավունքն է կան ազդեցություն թողել ամբողջ աշխարհում (Լմերիկայի, Ասիայի, Ավստրալիայի ն Աֆրիկայի երկրներում)իրավական զարգացմանգործընթացի վրա: Տարբեր երկրներում ն աշխարհիտարածաշրջաններումիրավունքի տարաժամկետծագման ու զարզացման,ինչպես նան մի շարք այլ զործոնների ուժով արդի աշխարհումիրավունքիտարբեր ազգային համակարգեր աչքի են ընկնում իրավականզարգացվածության տարբեր մակարդակներով, այսինքն` դրանցում միասնական, համաիրավական (ըստ էության` նեվրռպական-իրավական) հիմունքներին դրույթներիառոկայության ու արտահայաման տարբերաստիճանով ու չափով (ազգային առանձնահատկության,ավանդույթների, մշակույթի յուրօրինակության, հասարակությանվիճակով,անտեսության ն այլնի հաշվառմամբ): Այսօր էլ Արեմտյան Եվրոպայի երկրներիգործող իրավունքիազգային համակարգերը(ն դրանց մոդիֆիկացիաները մի շարք եվրոպալեզու երկրներում` ԱՄՆ-ում, Կանադայում, Ավստրալիայում,Նոր Ջելանդիայում ն այլուր) աչքի են ընկնում իրավական զարգացվածությանառավել բարձր մակարդակով:Դրանք ղեռնս մնում են կողմնորոշիչներիրավունքի մնացած ազգային համակարգերիհամար ն շարունակում են կանխորոշել ամբողջ աշխարհում իրավունքի հետագա զարգացման ուղղությունը:

դարում ամբողջ աշխարհում կատարվող գլոբալ պատմական էական արդյունքներիցմեկր դարձավաշխարհի իվերափոխումների րավականքարտեզիվրա մեծ թվով պետություններիերնանգալր, որոնց մաիրավունքի ազգային համակարզերը, ըստ դրանց զարզացման կարղակի, կարող են բնութագրվելորպես միջին զարգացած(Լատինական Ամերիկայի, Արնելյան Եվրոպայի երկրներ, մի շարք ասիական երկրներ՝Հնդկասսւան,Ճապոնիա, ՀարավայինԿորեա, Սինգապուր): Կարգավորմանհնամենի ն ավանդականձներից (տեղական սովոհամարույքները ն այլն) իրավունքի համազգային (համապետական) կարգերինանցնելու հնա կապված զգալի առաջադիմականիրավական ըռավական տեսակեվերափոխումները2ՃՃ դարում իրականացվեցին ն Ասիայի մեծ (Մն ԱՖրիկայի խմբում երկրների տից թույլ զարզացած

թվով երիտասարդ պետություններում): Հնարավոր Լ, ինչ լսոսք, մակարդակի չափանիշներին իրավական հիման վրա իրավունքի տարբեր համակարգերիու զարգացվածության ձների առավել մանրակրկիտդասակարգումըստ խմբերի: Դասակարգման տարբեր չափանիշների հաշվառումը (ներառյալ` ճան այնպիսի չափանիշը, ինչպիսին իրավական զարզացվածության մակարդակնէ) ընդլայնումու հարստացնումէ իրավունքիուսումնասիրվող ազգային ձների ու համակարզերիսպեկտորը, համեմատական-ին ամբողջությամբխորացրավականբնութագրերիբովանդակությունը ճում է իրավականճանաչողությանզործընթացը: 2.

իրավականընտանիքը Ռոմանո-զերմանական

(մայրցամաքային)իրավական ընտանիքն Ռոմանո-զերմանական է Եվրոպայի երկրների՝Ֆրանսիայի, մայրցամաքային ներառում իր մեջ ն այլ երկրնեսկանդինավյան Իսպանիայի, Իտալիայի, Գերմանիայի, րի, իրավունքիազգային համակարգերը:Այդ իրավականընտանիքին են հարում ռոմանո-զերմանական իրավական ընտանիքիհիմնական ու կառույցների հունով ձնավորվածնան մի շարք ոչ եվգաղափարների րոպականերկրներիգործող իրավունքիհամակարգերը: իրավականընտանիքըծագել էհռոմեական Ռոմանո-զերմանական հիման վրա: Այղ իրավաիրավունքի ն հռոմեականիրավագիտության է խաղացելՀուստինիաէական դեր մեջ զարզացման ընտանիքի կան հռոմեական իրա( ԿԼ դար), նոսի օրինակարգումը(կոդիֆիկացիան) ն Նոր (միջնադարում վունքի յուրացման (ռեցեպցիայի) գործընթացը 2ՀԱ «Մ1 տարբեր համալսադարերումեվրոպական ղարաշրջանում), -

րաններում(բոլոնյան,պադուանյան,փարիզյանն այլն) մշակված իրավաբանականհայեցակարգերնու վարդապետությունները, ԿԿԱԼՄՎԱ դարերի բնական իրավունքիմասին ռացիոնալիստական ուսմունքները: Ռոմանո-զերմանական իրավական ընտանիքիզաղափարին հայեցակարգի վրա զգալի ազդեցություն թողեցին 1789 թվականիֆրանսիական «Մարդու ն քաղաքացու իրավունքներիհռչակագիրը»ու հետհեղափոխական Ֆրանսիայի այլ իրավական ակտերը, հատկապես` նոր օ-

րենսգրքերը:

թվականի Հռչակազրում առաջին անգամ պաշտոնապեսամրազրվեց օրենքի՝որպես ընդհանուրկամքի արտահայտությաննոր հա)եցակարգը, սահմանվեց նրա զերակայությունը ն առաջատար դերը հասարակականն պետականկյանքի բոլոր ոլորտներում: Օրենքի ն օրինականության տիրապետման այդ գաղափարները1789 թվականի ն մարդու իրաՀոչակազրումհիմնվում են սահմանաղրականության վունքների անօտարելիությանսկզբունքների վրա: Այս առումով բնու16 հոդվածը, որում ասված է. «Հասարակութթագրական է Հռոչակազրի յունը, որտեղ ապահովված չէ իրավունքներիցօգտվելը, ն չի իրականացվելիշխանություններիբաժանում, չունի սահմանադրություն»: Այդ ճոր իրավական զաղափարները(օրենքի, սահմանադրությանն այլնի մասին) ուղղված էին ֆեոդալականկամայականությանն արտոնություններիու ամբողջությամբիրավունքի ֆեոդալական համակարգի դեմ, որը հիմնականում բաղկացած էր հին սովորութայինիրավունքիցն բացարձակմիապետությանժամանակաշրջանիգործադիր իշխանության ակտերից: Մկզբում Ֆրանսիայում, իսկ հետագայում, աստիճանաբար, նան եվրոպական մայրցամաքիայլ երկրներում,նոր իրավական գաղափարներիվրա հիմնված ակտիվ օրինաստեղծ ն օրինակարգող (կոդիֆիկացնող)գործունեություննուղեկցվում էր իրավունքի նախկին ազգային համակարգերի ն սահմանաղդարմատականվերափոխմամբ րականության,օրենքի գերակայության, բոլոր մարդկանցիրավական հավասարության, մարդու բնական ն անօտարելի իրավունքների սկզբունքներիհիման վրա ավելի զարգացած իրավունքիազգային համակարգերիձնավորմամբ: Ռոմանո-գերմաճական իրավականընտանիքիմեջ մտնող ազգային իրավունքիձներին ներհատուկմիասնականպատմականարմատները ն հիմնադիրընդհանուրիրավական սկզբունքներըկանխորոշեցինճան 1Տեն ՀքօՇՐՕԽՅՈՑ Աօ

1984. էջ 209

Ց

ԽՇրօքատ ԻՇՇճճքորտճ

ղ

դքճրճ

31քթ766 ռեւ: Շրքձո.

դ

ԽԼ,

մի ամբողջչարք այլ կարնորհադրանցճույնության ու ընդհանրության յնցակետեր: իրավաբանականվարռոմանո-զերմանական Այսպես, ղապետությանհամաձայն՝ այդ իրավականընտանիքի մեջ մտնող իրավունքի ազզային համակարգերնունեն ճմանօրինակ կառուցվածք: Իրավունքըբաժանվում է մասնավորին հանրայինի: Իրավունքի տարբեր ազզային համակարզերնիրենց մեջ ներառում են իրավունքի նմանվող ճյուղեր, որոնք իրենց բովանդակությամբբաժանվում են իրավունքի միասեռ նորմերի խմբեր միավորող իրավաիրենց բովանդակությամբ կան ինստիտուտների: Օրենսդրությանհամակարգն ամբողջությամբ է իրավունքիհամակարգի մասին վարդապետահամապատասխանում կան դրույթներին: Ռոմանո-գերմանականիրավական ընտանիքի տարբեր ազգային: համակարգերիմիասնականությանէական պահերից է միասեռ հասարակական հարարերություններիհանրագումարը կարզավորող իրականոնի բնույթի, իմասվունքիվարքագծի վերացական-համընդհանուր ն տի նշանակության միատեսակ հասկացողությունը: Ռոմանո-զերմանական իրավունքի նորմն իր այդ վերացական համընդհանըությամբ տարբերվումէ նախադեպայինիրավունքի համակարգում (ընդհանուր իրավունքի իրավական ընտանիքում) կոնկրետ գործով դատական վճռով սահմանվող կազուիստականկանոնից (տվյալ կազուսի,առանձին ղեպքերի համար կանոնից): Իրավունքի նորմի էության ն բնույթի այսպիսի հասկացողությունն ակտի ռոմանո-գերմանականհաընկած է նան ճռրմատիվ-իրավական գործունեությանն գորյեցակարգի, պետության նորմատիվ-իրավական ծող իրավունքի համապատասխանօրինակարգման(կողիֆիկացիայի) օրենսգրքերը,այլ օրենքներըն ենթաօհիմքում: Ռոմանո-գերմանական րենսդրականակտերը` որոշակի ձնով համակարգված (այս կամ այն իրավականնորմերի համալիրներ աստիճանի)վերացական-ընդհանուր են. ոչ թե ընդհանուր իրավունքի կազուիստականկանոնների, դատաժողովածուներ: կան կամ վարչականնախադեպերի Ռոմանո-գերմանականընտանիքիերկրների գործող իրավունքնիր շնորհիվ աչքի է ընկնում ավերացական-նորմատիվբովանդակության ռավել հստակությամբ, որոշակիությամբ,պարզությամբ,տեսանելիությամբ ն մատչելիությամբ:Այն հեշտությամբկարելի է բարեփոխելն փոփոխելանհրաժեշտ ուղղությամբ:Սակայն դա ունի նան թերություններ, որոնք պայմանավորված են համապատասխաննորմի գործողության տակ ընկնող առանձին դեպքերիկիրառմամբ,իրավունքինորմիիմաս-

ընդհանուր

տի վերացական-ընդհանուրպատշաճ կոնկրետացմանդժվարություններով: Դրանով է պայմանավորված այն մեծ ուշադրությունը, որ իրավունքի ռոմանո-զերմանականհամակարգի տեսությունում ն պրակտիկայում դարձվում է գործող իրավունքիմեկնարանմանհիմնահարցին: Ռոմաճո-գերմանականիրավունքի վերացական-նորմատիվբնույթը հստակորեն դրսնորվումէ նան դրա աղբյուրներիհամակարգում: Ռոմանո-զերմանականիրավունքը գրավոր իրավունք է` հիմնականում կազմված գրավոր ձնակնրպված նորմատիվ-իրավականակտերից(օրենքնեակտերից): ըից ն ենթաօրենսդրական Ռոմանո-գերմանական իրավական ընտանիքիբոլոր ազգային համակարզերում իրավունքի հիմնական աղբյուրն օրենքն է: Օրենքներն ընդունվում են բարձրագույն ներկայացուցչական մարմնի կողմից կամ հանրաքվեի միջոցով: Նորմատիվ-իրավական ակտերի համակարզումբարձրագույն իրավաբանական ուժով օժտված է զրավոր սահմանադրությունը(պետության հիմնական օրենքը), որն իրավական հիմք է մնացած բոլոր (սահմանադրական ն սովորական) օրենքների ն ենթաօրենսդրականակտերի համար: Մովորականօրենքների ն ենթաօրենսդրականակտերի սահմանադրականության նկատմամբ վերահսկողությունն իրականացնում են հատուկ սահմանադրականդասչարանները(դաշնային սահմանադրական դատարանը` ԳԴՀ-ում, սահմանադրականդատարանը` Իտալիայում) կամ բարձրագույն ընդհանուր դատական ն այլ պետական ինստիտուտները: Ռոմանո-գերմանականիրավական ընտանիքիաղբյուրների համակարգում ավանդարարկարնոր դեր եռ խաղում օրենսգրքերըճյուղային բնույթի օրինակարգված(կոդիֆիկացված) ճնորմատիվ-իրավական ակտերը: Չնայած որ դրանք օժտված են սովորականօրենքի իրավաբանական ուժով, սակայն, ըստ էության, կենտրոնականտեղ են զբաղեցնում ն առաջատար դեր են խաղում օրենսդրությանհամապատասխան ճյուղում: Ռոմանո-գերմանականիրավունքի երկրներումհետագա ամբողջ օրինակարգային (կոդիֆիկացիոն) զործունեության վրա մեծ ազդեցություն թողեցին նապոլեոնյան օրենսգրքերը (1804 թվականի .ՔՔաղաքացիական օրենսզիրքը, 1807 թվականի Առնտրային օրենսգիրքը, 1808 թվականի Քրեական դատավարական օրենսզիրքը, 1810 թվականի Քրեական օրենսգիրքը): Ավելի ուշ ընդունված` Բելզիայի ն Լյուքսենբուրգի քաղաքացիականօրենսգրքերը շատ կողմերով համապատասխաճում են ֆրանսիական նմուշին: Նշանակալի յուրօրինակությամբ ՛Ճ

աչքի

ընկնում Գերմանական քաղաքացիական օրենսգիրքը (1896 թվական) ն, Շվեյցարիայի քաղաքացիական օրենսգիրքը (1881-1907 են

թվականներ): Ռոմանո-գերմանականիրավական ընտանիքումո̀րպես իրավունքի նշանակալից դեր են խաղում գործադիր իշխանության տարաղբյուր, բեր մարմինների ընդունած ճռրմատիվ-իրավական ակտերը(ղեկրետները, որոշումները, շրջաբերականները, հրահանգները,կանոնակարգերը ն այլն): Այդ նորմատիվ ակաերը, որպես կանոն, ընդունվում են «ի կատարումնօրենքի» ն ունեն ենթաօրենսդրական բնույթ: Ընդ որում, օրենքին այսպիսի ենթաօրենսդրականակտերի համապատասխանությունն ապահովելու համար իրականացվում է դատական վերահսկողություն (ԳԴՀ-ում բոլոր ընդհանուր դատարանների, Ֆրանսիայում հատուկ վարչականդատարանների կողմից): Գործադիրի իշխանության ճորմաստեղծության հատուկ տեսակ է պատվիրակվածօրենսդրությունը, երբ զործադիր իշխանության այս կամ այն մարմինն օժտվում է հարաբերություններիորոշակի ոլորտի ինքնուրույն ճորմատիվ-իրավականկարգավորման լիագորություններով: Այսպես, 1958 թվականի ֆրանսիական Սահմանադրությանհամաձայն` խորհրդարանի օրինաստեղծ լիազորություններըսահմանափակված են` ընդհանուր սկզբունքներ ն իրավական կարգավորման ճորմեր սահմանող օրենքներ ընդունելու իրավունքով Դրա հետ միասին ճանաչվում է գործադիր իշխանության մարմինների` ինքնավար ն խորհրդարանի օրենսղրական իշխանությանը չենթարկվող, նորմաստեղծ լիազորությունների ոլորտր (այսպես կոչված` կանոնակարգող իշխանությունը): Նմաճ ակտերի սահմանադրականսկզբունքներինհամապատասխամության նկատմամբվերահսկողություննիրականացնում է Ֆրանսիայի պետական խորհուրդը: են բազմաթիվ այլ երկրներում գործադիր իշխանության ԳԴՀ-ում մարմիններնօժտված չեն նման ինքնավար(օրենսդրությանըչենթարկվող) նորմաստեղծությանիրավունքով: Ռոմանո-գերմանականիրավունքի աղբյուրներիհամակարգում սռվորույթը հիմնականում ունի օժանդակ դեր` անհրաժեշտ դեպքերում լրացնելովգործող օրենսդրությունը: Ռոմանո-գերմանական իրավականընտանիքի երկրներում դատարանըգործում է օրենքի հիման վրա ն օրենքի շրջանակներում:Այստեղ չկա ընդհանուր իրավունքին ներհատուկնախադեպի կանոն, ուստի, այստեղդատարանն օժտված չէ իրավաստեղծլիազորություններով ն իրավունքչունի ստեղծել իրավունքի նոր նորմեր: Մակայն դատարանն

ակտերիմեկնաբանմա օժտված է կիրառվելիքնորմատիվ-իրավական մեծ ազատությամբ,որի շնորհիվ դատականպրակտիկանզգալի ազդեցություն է թողնում իրավակիրառարգործընթացին գործող իրավունքի զարզացմանվրա: Ընդ որում, մեծ ուշադրությունէ դարձվում դատաԱյդ առումով զգալի դեր ունեն կան պրակտիկայի միատեսակությանը: ն պարզաբանումն որոշումները բարձրագույնդատականմարմինների գերագույն դաՊորտուգալիայում) րը: Առանձին երկրներում (օրինակ` ունեն սահմանած նորմատիվ-իրավադրույթներն տարանի պլենումի կան բնույթ: Ռոմանո-գերմանականիրավական ընտանիքում էական նշանակություն ունի հրավաբանականվարդապետությունը(իրավունքիտեու իրավակիրառման ընդհանուրն կոնկսությունը, իրավաստեղծության Դա ունի հին պատմարետ հարցերով զիտական աշխատությունները): «ԱՃ 2.111 դարերի համալսարանակա կան արմատներ, քանի որ հենց իրավաբանականգիտությունն է մշակել ռոմանո-գերմանականիրավունքի հիմնական զաղափարները,սկզբունքներըն կառույցները, ու ի(այսպես կոչված` «իրավարավունքի գիտական վարդապետությունը բաններիիրավունքը»), որը հարյուրամյակներիընթացքում մայրցամաքային իրավունքի համակարզերումխաղացել է իրավունքի հիմնական աղբյուրի դերը, մինչն որ այդ դերը (սկսած 204 դարից) անցել է օրեն-

քին: Արդի պայմաններում վարդապետություննզգալի ազդեցություն է ն պարզաբանմա թողնում գործող իրավունքիիրավահասկացողության ն ամբողջ գործընթացի, իրավունքի սկզբունքների նպատակների մեկճնաբանման,իրավունքի նորմի իմաստի բացահայտման հնարքների ու մեթոդների,դրանց կիրառման ն այլնի վրա: Դա ունի գործնական մեծ իրավականընտանիքի նշանակություն,քանի որ ռոմանո-զերմանական մի շարք երկրներումիրավունքի ընդհանուր սկզբունքները (վերպոզին արժեքները)ունեն գործող իրավունքի տիվ իրավունքիգաղափարները նորմերի ուժ ն վերջիններիսհետ հակասությանդեպքում օժտված են գերապատվությամբ: Համաիրավական սկզբունքների այսպիսի դերը իրավունքիավանդույթների, հիմնվածէ ոչ միայն ռոմանո-գերմանական այլ նան մի շարք մայրցամաքայիներկրների ժամանակակից սահմանադրություններումամրագրված`մարդու ի ծնե ն անօտարելի իրասկզբունքներիու նորմերի,իրավունքներիմասին բնական-իրավական ն վրա: այլնի վական արժեքների ճաԸստ էության, խոսքն այն մասին է, որ սահմանադրականորեն ն իրավունքի (բնական նաչված ամրագրված բնական խրավունքը

սկզբունքների, մարդու բնական իրավունքներիե ազատություններիե այլնի տեսքով) գռրծում է որպես պոզիտիվիրավունքի գերապատիվ աղբյուր:

Այսպես, ԳԴՀ-ի սահմանաղրական դատարանը պաշտպանում է այն ղիրքորոշումը,որի համաձայն՝ ԳԴՀ-ի Սահմանադրությունը ճերառում է ոչ միայն իր տեքստումշարադրված պոզիտիվ իրավունքինորմերը, այլ նան մի շարք «ընդհանուր սկզբունքներ», որոնք Սահճանադրության հեղինակըչի կոնկրետացրելպոզիտիվ նորմերիտեսքով: Բացի դրանից, ԳԴՀ-ի սահմանադրականդատարանը ճանաչում է այն «վերպոզիտիվիրավունքի» առկայությունը ն գործողությունը,որը սահմանափակում է երկրի սահմանադրություննընդունողբուն օրենսդրի, սահմանադրի իշխանությունը: Այսպիսով,օրենսդիրը(Սահմանադրության հեղինակը) չպետք է ն իրավունք չունի ամեն ինչ կարգավորելիր հայեցողությամբ` խախտելով վերպոզիտիվ իրավունքի («իրավունքի գաղափարի») պահանջները: Պոզիտիվ սահմանադրականիրավունքի (սահմանադրության պոզիտիվ նորմերի) «վերպոզիտիվիրավունքի» պահանջներին չհամապատասխամճելու դեպքում զերապատվությունը արվում է «վերպոզիտիվիրավունքին» («իրավունքի գաղափարին»), ն սահմանադրականդատարանը պարտավորէ այդ դիրքերիցգնահատել Սահմանադրությանհամապատասխան պոզիտիվնորմի ոչ իրավական բնույթը: Ռոմանո-զերմանականիրավական ընտանիքի իրավունքի յուրաքանչյուր ազզային համակարգինճերհատուկ են իր առանձնահատուկ գծերը: Տեսանելի յուրօրինակությամբաչքի են ընկնում սկանդինավյան երկրներըիրավունքի համակարգերը,որտեղ հռոմեականիրավունքը չի ունեցել այնպիսի մեծ ազդեցություն, ինչպես Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իտալիայումն Ավստրիայում: Դեռնս 2411 ՃՄ1Լ դարերում յուրաքանչյուր սկանդինավյաներկրում (Դանիայում` 1683 թվականին, Նորվեգիայում` 1687 թվականին, Շվեդիայում ն Ֆինլանդիայում`1734 թվականին) ընդունվելէ մեկական օրենսգիրք,որն իր մեջ ներառում է ամբողջ գործող իրավունքը:Հետագայում այդ օրենսգրքերի հնացած մասերը վերացվեցին, սակայն դրանց փոխարենընղունվածնոր խոշոր օրենսդրականակտերըգործեցին ինքնուրույնն չներառվեցինհին օրենսգրքերում: Սկանդինավյան երկրճերըսերտհամագործակցումեն միմյանց հետ իրավունքիի̀րենց ազզային համակարգերիմերձեցմանն միասնականացման ուղղությամբ, հատկապես`քաղաքացիական,առնտրային ու ծովային իրավունքիբնագավառներում: -

Այդ երկրների իրավունքիհամակարգերիհամար բնութագրական տրվումէ ավելի մեծ նան այն, որ դրանցումդատականպրակտիկային իրավականընտանիքիինշանակություն,քան ռոմանո-գերմանական է

րավունքիայլ ազզայինհամակարգերում: իրավականընտանիքիհամակարգիհամար Ռոմանո-գերմանական են նան մի շարք այլ երկրներիիրաբնորոշ առանձին զծեր ներհատուկ

վունքի ազզային համակարգերին: երկրների իրավունքիհամակարգերն Այսպես, /ատինաամերիկյան են նմուշով: Դեռնս ռոմանո-զերմանական ամբողջությամբկառուցված ժամանակաշրջաՀարավային Ամերիկայիեվրոպականգաղութացման երկրներում սկսեց տարածվել եվրոպական նում այս տարածաշրջանի իրավունքը: Այդ (առաջին հերթին` իսպանական, պորտուգալական) (կոդիֆիկաց երկրներիգործող իրավունքըներկայումս օրինակարզված նորմ ասեված) է հիմնականումըստ ֆրանսիականմոդելի: Իրավունքի նկատի է ընտանիքում, իրավական լով, ինչպես դոմանո-գերմանական ւսղբհիմնական առնվում վերացականընդհանուրկանոնը: Իրավունքի են են: կադեր Նկատելի ակտերն յուրն օրենքը ն ենթաօրենսդրական նաէ բացակայում ակտերը, տարում պատվիրակվածօրենսդրության աղբյուր ի րավունքի խադեպայինիրավունքը, դատականպրակտիկան չէ:

հաԼատինական Ամերիկայի իրավունքիազգային համակարգերի մասնավոր իրավունքի է որոշակի երկակիությունը՝ մար բնութագրական իրավունքիհամակարոլորտում դրանք նման են ռոմանո-գերմանական սահմաեն զերին, իսկ հանրայինիրավունքիոլորտումընկալվել ԱՄՆ-ի Դա պայմանանաղրական իրավունքիմի շարք հիմնականդրույթներ: երկրները, ըստ կառավարվորված է նրանով, որ լատինաամերիկյան հանրապետություն ման ձնի, ամերիկյան նմուշի նախագահական

են:

նորացումնիրադարում Ճապոնիայիավանդականխրավունքի իրավունքի ազդեցությամբ:Օրինականացվեց ռոմանո-զերմանական կատարվեց ( կողիֆիկացիան) մայրցամաքային-եվր կարգումը ն քրեական-դատավարա քրեական Ճապոնիայի Այսպես, նմուշներով: են ֆրանսիականմողդեկան օրենսգրքերը(1880 թվական) կառուցված օրենսգիրքը(1898 թվական)`գերմանական լով, իսկ քաղաքացիական իրավականընտանիռոմանո-զերմանական մոդելով: Այստեղ, ինչպես ի րավունքիհիմնական է ի րավունքը, քում, բացակայում նախադեպային են, դատական ու ենթաօրենսդրական ակտերն աղբյուրներն օրենքներն պրակտիկանիրավունքիաղբյուր չէ:

Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիցհետո ճապոնականիրավունքը կրեց ամերիկյան իրավունքինկատելի ազդեցությունը,որն արտահայտվել է 1946 թվականի Ճապոնիայի Սահմանադրությունում, օրենսդրությունում(1948 թվական), հաքրեական-դատավարական ն այլն: օրենսդրությունում կատրեստային 3.

համակարգերը սոցիալիստական Օրենսդրության

Այս համակարզերիծազումը կապված է 22. դարում սոցիալիստական երկրներին համապատասխանօրենսդրությանի հայտ զալու հետ՝ սկզբումՌուսաստանում (1917 թվականի),իսկ Երկրորղ համաշխարհային պատերազմիցհետո` Արնելյան Եվրոպայի, Ասիայի ն Լատինական Ամերիկայիմի շարք երկրներում: սոցիալիսԳրականությանմեջ (հայրենական ն արտասահմամյան) ն մյուս արտասահմանյան (ԽՍՀՄ սոցիալիստական տական երկրների երկրների) օրենսդրության տարբեր ազգային համակարգերը բնութազիրավունքի», «սոցիարելիս սովորաբար խոսվում է «սոցիալիստական ն Այդ տերմիններըն մասին: այլնի լիստականիրավունքի ընտանիքի» քանի որ խոսքն օհամարժեք, ճանաչել չի կարելի հասկացությունները «պոզիտիվ իկոչված, ժամանակ, ա յսպես րենսղրության(սոցիալիզմի բնույթ ն ոչ հրավական է, էր էությամբ կրում րավունքի»)մասին որն իր կառավարող կոմունիսարտահայտում էր առանց վերահսկողության քատական կուսակցությանհակաիրավականգաղափարախոսության, ն ու ձգտումները: ղաքականության պրակտիկայինպատակները Ինչ խոսք, սռցիալիստականօրենսդրությանոչ իրավական բնույթը տարբեր սոցիալիստական երկրներում, դրանց գոյության առանձին փուլերում դրսնորվել է տարբեր ձնով: Տարբերություններիսպեկտորն այստեղ միանզամայնմեծ է ն բազմազան՝սկսած որնէ օրենքով չկապօված ուղղակի հեղափոխականբռնությունիցմինչն «սոցիալիստական ն րիճականությանպետությունը» «մարդկայինդեմքով սոցիալիզմի»որոնումները: երկրներումօրենսդրությանազգայինհաՏարբեր սոցիալիստական մակարգերիբովանդակությանն բնույթի վրա ազդել են ճան դրանց ի-

աստիճանը,ձնարավական անցյալը, իրավականզարգացվածության վորվածիրավականավանդույթներըն այլն: Այս տեսանկյունիցՇրնելյան Եվրոպայի սոցիալիստականերկրների(իրենց զգալի իրավական անցյալով) հետպատերազմյանօրենսդրությունըտեսանելիորենտարորերկրներիօրենսդրությունից, բերվում է ասիական սոցիալիստական

տեղ իրավունքըմինչն սոցիալիզմինանցնելը գտնվում էր չզարգացած վիճակումն էական դեր չէր խաղումհասարակությանկյանքում: Նախահեղափոխական Ռուսաստանի իրավունքը, ինչպես նան Արնելյան Եվրոպայի սոցիալիստականերկրների նախասոցիալիստական իրավունքն ամբողջությամբզարգացել է ռոմանո-զերմանականիրավական ընտանիքի հունով ն շրջանակներում: Այդ անցյալի ազդեցությամբ են պայմանավորվածօրենսդրությանեվրոպական սոցիալիստական համակարգերի ռռմանո-գերմանականիրավունքի ձների հետ արտաքիննմանության այնպիսի հայեցակետերը,ինչպիսիք են՝ ընդհանուր տերմինաբանությունըն իրավաբանականտեխնիկայի հնարքնեըը, գործող «պոզիտիվ իրավունքի»աղբյուրների համակարգին դրա կառուցվածքի բնազավառումշատ կողմերով միանմանկառուցվածքնեըը (բաժանումը ճյուղերի, ինստիտուտների ն նորմերի), նորմի ն նորմատիվ ակտի մասին նմանօրինակ պատկերացումները,նախադեպային իրավունքի բացակայությունը, դատական պրակտիկայի` որպես իրավունքի աղբյուրի, նշանակության ժխտումը, սովորույթիաննշան ղերը ն այլն: Ճիշտ է, նմանօրինակ տերմինաբանությամբնշվում էին որակապես տարբեր երնույթներ, քանի որ սոցիալիստականօրենսդրության դրույթները,ըստ էության, մերժում էին իրավունքիհիմունքները ն ունեին հոչակագրային,«ձնական» բնույթ: 90-ական թվականների սկզբից այդ պետություններըմուտք գործեցին ըրենց զարգացման նոր (պոսասոցրալիստական)ժամաճակաշրջաճը, որը նշանավորվեցտնտեսական, քաղաքական ն իրավականարմատական վերափռխումներով,որոնց նպատակնէր իրավունքի տիրապեիրավունքների ու ազատությունների տության, մարդու ն քաղաքացու հաստատումը, շուկայականտնտեսության,քաղաքացիականհասարակության, ժողովրդավարական իրավական պետության ձնավորումը: ԽՍՀՄ-ի ն Արնելյան Եվրոպայի նախկին սոցիալիստականերկրների տարածքում առաջացան նոր ինքնիշխան պետություններ, որոնցում ձնավորվում են իրավունքի նոր ազգային համակարգեր:Այդ գործընթացը տարբեր երկրներում ընթանում է տարբեր ուժգնությամբ, սակայն դրանք բոլորն էլ ամբողջությամբիրենց զարգացմաննոր փուլում հասել են որոշակի հաջողությունների(նոր սահմանադրություններիընդունում, օրենսդրության որակականփոփոխություն,մի շարք նոր օրենսգրքերի ընդունում,իրավունքի ազգային համակարգում մարդու իրավունքների բնազավառումմիջազգային սկզբունքներին չափանիշներիճանաչում

ամրագրում, մասնակցությունեվրոպականինտեգրմանգործընթագում ն այլն): ու

Համաշխարհային սոցիալիստականհամակարգի (այսպես կոչված՝ «սոցիալիստականճամբարի») փլուզումից հետո սոցիալիզմի դիրքերի վրա մնացին Չննաստանը, Վինտնամը, Հյուսիսային Կորեան ն Կուբամ: Մինչն սոցիալիզմինանցնելն այդ երկրներում իրավականզարգացումն ընթանում էր ռոմանո-գերմանականիրավունքին բնութազրական ձներով ն ուղղություններով:Ժամանակակիցպայմաններումայդ երկրներում (բացառությամբ, թերնս, միայն Հյուսիսային Կորեայի) շուկայական հարաբերություններիորոշ ձների թույլտվությամբ կատարվում են որոշակի տնաեսական վերափոխումներ:Գործող օրենսդրության մեջ միաժամանակ իրականացվում են (ռոմանո-գերմանականիրավունքի փոփոխություններ: նմուշով) նան համապատասխան Տնտեսական բարեփոխումներըն օրենսդրությաննորացումնառավել ուժգնությամբ ն հաջողությամբ են ընթանում Չինասատնում:Տնտեսության ու օրենսդրությանմեջ չափավոր վերափոխումներեն իրականացվում Վիետնամում ն Կուբայում: 4.

«Ընդհանուրիրավունքի»իրավականընտանիքը

Այս իրավականընտանիքն իր մեջ ներառում է Անգլիայի, ԱՍՆ-ի, Հյուսիսային Իռլանդիայի, Կանադայի, Ավստրալիայի, Նոր Զելանդիայի իրավունքի համակարգերը: Դրա մեջ մտնում են նան մի շարք այլ՝ նախկինում անգլիական գաղութներ եղած, ասիական ն աֆրիկյան երկրներիիրավական համակարգերը: Իր ծագմամբ այս իրավական ընտանիքը սերում է Անգլիայի նորմանդական նվաճումներիցհետո ընկած ժամանակաշրջանի(1066 թվական) անգլիական իրավունքից: Անգլիական իրավունքի պատմության մեջ ընդունված է առանձնացնելչորս ժամանակաշրջան). է) անգլիականիրավունքիժամանակաշրջանը՝մինչն Անգլիայի նորմանդական նվաճումները: Այդ ժամանակ երկրի յուրաքանչյուր մասում գործում էր իր տեղականիրավունքը ն բացակայում էր «ընդհանուր իրավունքը» (ամբողջ Անգլիայի համար ընդհանուր իրավունքը, համատնգլիականիրավունքը)». 2) «րնդհանուր իրավունքի»առաջացմանշրջանը (1066 թվականից մինչն Թյուդորների դինաստիայիհիմնադրումը 1485 թվական), որն ուղեկցվեց տեղական սովորութայինիրավունքիհաղթահարմամբ. Տես 125

Ք. Ֆատ3.

ՇՕՎ.

էջ 253

Ուստիչի կարելի «ընդհանուրիրավունքը»անվանել«անգլոսաքսոնական»: Վ Ս. Ներսեսյանց

ծաղկման ժամանաժամանակ ծագեց նան, այս-

3) «ընդհանուր իրավունքի» հաստատման

ն

կաշրջանը (1485-1832 թվականներ),այդ պես կոչված, «արդարությանիրավունքը». 4) «ընդհանուրիրավունքի» պետականօրենսդրությանհետ համատեղվելուժամանակաշրջանը(1832 թվականիցմինչն մեր օրերը): Ընդհանուր իրավունքն ստեղծվել է նորմանդականնվաճումներից հետո Անգլիայի թազավորական դատարաններիկողմից (այդ դատարաններն անվանվում են վեստմինստերյանը̀ստ դրանց, ՃԱ1Լ դարից սկսած, նիստերի վայրի, որը եղել է Վեստմինստերը): Այդ նոր համաանգլիականիրավունքը ձնավորվեց աստիճանաբար` վճռից վճիռ, դատարաններիդատականպրակտիկայով:Նման կոնկթազավորական րետ վճիռների հանրագումարը, որոնք որպես նախաղեպ պարտադիր էին նմանօրինակգործերովհետազա դատականվճիռներիհամար, կազհամար ընդհաճուր իրավունքը: մեց անգլիականբոլոր դատարանների Այսպիսով, ընդհանուր իրավունքը ձնավորվելէ գատական վճիռ-նախադեպերիհանրագումարի տեսքով: Այդ իմաստով, կարելի է ասել, որ ընդհանուրիրավունքը կոնկրետ դատական վճիռների հիմքում ընկած կազուսայինկանոններիհամակցությունէ, որոնք նմանօրինակ զործեր լուծելիս` այլ դատարանների համար ունեն պարտադիր նախադեպի նշանակություն: ընդհանուրիրավունքիձնավորման Թազավորականդատարաններն գործընթացումօգտագործել են տեղականիրավականսովորույթներիոնոր րոշ դրույթներ` ղրանք վերափոխելովն համապատասխանեցնելով ղատական ընթացակարգին դատավարությանձնի խիստ պահանջներին: Հռոմեական իրավունքը ն դրա վրա հիմնված (սկզբնական շրջաճում ճան Անգլիայում) համալսարանականիրավաբանականկրթությունը որնէ նկատելի ազդեցություն չեն թողել ընդհանուր իրավունքի ստեղծման գործընթացիվրա: ԿՄՍ դարերում ընդհանուր իրավունքինզուգահեռ (երբեմն էլ Մ դրա հետ մրցակցելով) ձնավորվեց, այսպես կոչված, «արդարությանիրավունքը», որը «արդարության» վարդապետությանհիման վրա կոնկրետ զործերով լորդ-կանցլերիվճիռներիհամակցությունէր ու լրացնում կամ ճշգրտում էր ընդհանուր իրավունքիիրավական սկզբունքներըն հեկանոնները:1873-1875 թվականներիդատականբարեփոխումներից տո ընդհանուր իրավունքը ն «արդարությանիրավունքը»միավորվեցին նախադեպային իրավունքի միասնական համակարգում, իսկ բոլոր անգլիական դատարաններնսկսեցինկիրառելինչպես ընդհանուրիրավունքի, այնպես էլ «արդարությանիրավունքի»նորմերը: -

Նախադեպային իրավունքինորմերը (կանոնները)օժտված են այնպիսի արժանիքներով,ինչպիսիք են կոնկրետությունըն ճկունությունը, սակայն«ղրանքկազուիստականեն, զուրկ ոոմանո-գերմանականիրաճորմերի պարզությունիցն հստակութվուճքի վերացական-ընճդհանուր Դա խոչընդոտումէ ռոմանո-գերմանականօրենսգրքերիննմայունից: նախադեպայինիրավունքիօրինակարգմանը(կոդիֆիկացիային): Անգլիայում ձնավորված դատական ատյանների աստիճանակարգությանհաշվառմամբգործում է «նախադեպիկանոն», որի համաձայն` Լ) լորդերի պալատի(բարձրագույն դատական ատյանի) վճիռները պարտադիր նախաղեպեր են անզլիական բոլոր դատարանների(սակայն ոչ իր) համար. 2) վերաքննիչ դատարանիվճիռները պարտադիրնախադեպերեն թե՛ իր, թե՛ ստորադաս բոլոր դատարաններիհամար. 3) վերին դատարանիվճիռները պարտադիր նախադեպերեն բոլոր դատարաններիհամար. թեկուզն այդ որոշումները խիստ ստորադաս հապարտադիրչեն հենց վերին դատարանիտարբեր բաժանմունքների մար, սակայն դրանք այդ բաժանմունքներիհամար ունեն կարնոր նշանակություն ն, որպես կանոն, հաշվի են առնվում դրանց կողմից. 4) օկրուզային ն մազիստրատային դատարաններըպարտավոր են վերադաս դատարանների ճախադեպերին, սակայն հետնել բոլող վճիռներընախադեպերչեն ստեղծում: սեփական դրանց Դատավորը, լուծելով գործը, պարտավոր է հետնել առկա նախադեպերին: Ընդ որում, քննվող գործի ն արդեն իսկ լուծված գործերի հետ նմանության հարցը մեկնաբանելիս դատավորն օգտվում է հայեցողական մեծ ազատությամբ: Պատշաճ նախադեպին ստատուսային իրավունքի (օրենսդրության) համապատասխան նորմի բացակայության դեպքում դատավորը քննվող գործի համար ինքն է սահմանում իրավակիրառ նորմը (կազուսային կանոնը): Դատական պրակտիկայից(դատարանների նախադեպայինիրավունքից)՝ որպես անգլիականիրավունքի առաջին ն հիմնականաղբյուրից, հետո որպեսանգլիականիրավունքիերկրորդաղբյուր, ճանաչվում ու ենթաօրենսդրական ակտերը: է ստատուտայրն իրավունքը`օրենքներն Անգլիայում չկա գրավորսահմանադրություն,ն «անգլիականսահմանադրություն» ասելով` ճկատի է առնվում պետականիշխաճության հպատակներիիրամարմիններիհամակարգըն իրավազորությունները, վունքներն ու ազատություններըսահմանող օրենքի ն ճախադեպայինիրավունքինորմերիհամակցությունը:

ն

Համաձայն անզլիականավանդույթի ն ձնավորված իրավաբանաօրենքը (խորհրդարանիակտը) համարվում է կան վարդապետության` իրավունքիերկրորդականաղբյուր, որը միայն մի շարք փոփոխությունճեր ն լրացումներէ մտցնում դատականպրակտիկայիստեղծած իրավունքում (այսինքն` նախադեպայինիրավունքում): Ձնականորենօրենքր կարող է փոփոխել կամ վերացնել նախադեպայինիրավունքինորմը պատն ճախաղեպի հետ հակասությանղեպքում զերապատվությունը իրակակաճում է օրենքին: Մակայն փաստացիօրենքի զործողությունն մեկնաբանմանու կիրառնացվում է ղրա դատական-նախադեպային ն ման հուճով համատեքստում: Ենթաօրենսդրականակտերը («ի կատարումն օրենքի») արձակում կողմից են գործադիր իշխանությանմարմինները՝միայն խորհրդարանի իրացման կարգով: Ընդ ճրանց պատվիրակվածիրավազորությունների որում, դատարաններնօժտված են համապատասխանդեպքերումգործադիր իշխանությանակտերըվերացնելուիրավունքով: Որպես անզլիական իրավունքիաղբյուր որոշակի նշանակությունուճի նան սռվռրույթը: Իրավաբանորենպարտադիր են համարվում, այսպես կոչված, հնազույն (մինչն 1189 թվականը գործած) տեղականսովորույթները ն առնտրային սովորույթները: Մակայն պետական-իրավական պրակտիկանհետնում է նան սահմանադրականիրավունքի,քրեական իրավունքի, աշխատանքայինիրավունքի ն այլ ոլորտներումեղած բազմաթիվայլ սովորույթներին(ձնավորված ավանդույթներին): Անզլիական ընդհանուրիրավունքը (ընդհանուր իրավունքը լայն առումով, այսինքն` իր մեջ թե՛ ընդհանուր իրավունքի, թե «արդարության իրավունքի» ճախաղեպերը ներառող նախադեպայինիրավունքը)լայն տարածում է գտել աշխարհում: Ընդ որում, անգլիականընդհանուր իրավունքի մի շարք դրույթներայլ երկրներումդրանց տարածմանն ռեցեպցիայի (որդեգրման)գործընթացում,տեղական պայմաններին ավանդույթներիազդեցությաններքո ենթարկվելեն որոշակի փոփոխությունների: Հյուսիսային Ամերիկայի տարածքում անգլիական ընդհանուր իրավունքն սկսել է գործել 1607 թվականից(այնտեղ առաջին անգլիական զաղութիկազմավորմանթվականը):Ընդ որում, սահմանվել էր (Կալվինի գործով 1608 թվականի դատարանի վճռով), որ անգլիականիրավունքը գաղութներում կիրառվում է միայն այնքանով, որքանով դրա են գաղութներիպայմաններին: նորմերը համապատասխանում ԱՄՆ-ում անկախության նվաճումից հետո որոշ ճահանգներ հրաժարվեցին անգլիական իրավունքից ն ընդունեցին ռոմանո-գերմանա228.

կան նմուշի օրենսգրքեր: Մակայն հետազայում հաղթանակեց ավանն ԱՄՆ-ը մնաց ընդհանուր իրավունքիհամակարգում, բացադույթը, որի իրավունքըհարում է ռոմանո-գերռությաճբ՝ Լուիզիանա ճՃահանգի, մանական իրավականընտանիքին: ԱՄՆ-ի իրավունքը, ինչպես նան անգլիական իրավունքը, առաջին հերթին, դատական պրակտիկայի իրավունքէ, այսինքն` նախադեպաՕրենքները ն ենթաօրենսդրականակտերը` որպես ճնային իրավունք: խաղեպայինիրավունքի լրացում, օժանդակդեր են խաղում: Ամերիկյան իրավունքի էական տարբերությունն անզլիական իրավունքից այն է, որ ԱՄՆ-ի Սահմանադրությունը (1787 թվական)՝ ռրպես երկրի հիմնական օրենք, վեր է կանգնած ընդհանուր իրավունքից ու սահմանում է ամերիկյան հասարակության ն պետության ու ամբողջ գործող իրավունքի հիմքերը: Այս տեսանկյունիցկարնոր նշանակություն ունի ԱՄՆ-ի գերազույն դատարանի կողմից Մահմաճնադրությանմեկճաբանումը: Նրա կողմից իրականացվող Սահմանադրության տեքսաի ճկուն մեկճաբանման գիծն ամերիկյան հասարակության կյանքի փոփոխվող պայմանների հաշվառմամբ կայուն Մահմանադրության, ամերիկյան իրավունքի միասնականության ապահովման հիման վրա դրա նորացմանն զարգացման գործուն միջոց է: Ամերիկյան իրավունքի զզալի տարբերություններնանգլիականից պայմանավորված են նան ԱՄՆ-ի դաշնային կառուցվածքով ն՝ դաշնային օրենսդրության,ն առանձին նահանգների օրենսդրության առկայությամբ: Բացի դրանից, յուրաքանչյուր նահանգ ունի իր ճախադեպային իրավունքը: Այս ամենը բազմաթիվ հակասություններ է առաջացնում առանձին նահանգներիիրավունքներիհամակարգերի ն դրանց ու իրավունքի դաշնային համակարգիմիջն: ԱՍՆ-ում, այլ կերպ, քան Անզլիայում, գործում է նան նախադեպի կանոնը: Այսպես, ԱՄՆ-ի գերագույնդատարանըն ճահանգներիգերագույն դատարաններըպարտավոր չեն հետնել սեփական վճիռներին ն կարող են փոփոխելիրենց պրակտիկան:Բացի այդ, նախադեպիկանոնը վերաբերումէ նահանգների իրավասությանըն գործում է համապատասխանճահանգի դատականհամակարգիսահմաններում: մեծ ուշադրությունէ դարձվումգործող օրենսդրությանօրիԱՍՆ-ում ճակարգմանը (կոդիֆիկացմանը), սակայն ամերիկյան օրենսգրքերն էականորենտարբերվումեն ռոմանո-գերմանական օրենսգրքերից: Եվրոպական նմուշի օրենսգրքեր կան միայն Լուիզիանա ճնահանավանդույթը: գում, որտեղ պահպանվում է ռոմանո-զերմանական Սնացած նահանգներումգործում են այլ տիպի օրենսգրքեր, որոնք նախկին(արդեն իսկ դատականպրակտիկայիկողմից ստեղծված կամ

օրենսդրությանմեջ եղած) նորմերիհամախմբում(կոնսոլիդացիա)են, ոչ թե նոր նորմերիսահմանում: ԼԼյդպիսիքեն մի շարք նահանգներում (Կալիֆորնիա,Հյուսիսային ն Հարավային Դակոտա,Ջորջիա, Մոնտա25 նահանգներում նա) ընդունվածքաղաքացիականօրենսգրքերը, գործող քաղաքացիականդատավարական օրենսգրքերը ն այլն: ԱՄՆ-ում օրենսգրքեր են անվանվում նան գործոդ դաշնային օրենսդրության կամ առանձին նահանգներիօրենսդրությանտարբեր ժողովածուները:Նման օրենսգրքերն համակարգված իրենց մեջ չեն ներառում նախադեպային իրավունքինորմեր: 5.

Հինդուսական իրավունքը

Հինդուսական իրավունքըհիմնվածէ հնդուիզմի(բրահմայականութ)ան) կրոնի վրա ն կարգավորումէ հինդուսական համայնքի անդամնեԴա չպետք է խառնել Հնդկաստանիիրավունքի հարի վարքազիծը մ: մակարգիհետ: Հինդուսական համայնքներ, որտեղ գործում է հինդուսական իրավունքը,գոյություն ունեն դչ միայն Հնդկաստանում, այլ նան Հարավարնելյան Ասիայի (Պակիստան, Մալազիա,Մինգապուր,Նեպալ, Շրի-Լանկա) ն ԱրնելյանԱֆրիկայի(Քենիա, Տանզանիա,Ուգանդա) բազմաթիվ այլ երկրներում: Հնդուիզմի (բրահմայականության)գաղափարներնիրենց արտահայտությունն են գտել դեռես Ք.ծ.ա. Ո հազարամյակի«Վեդաներ» անունը կրող հին հնդկական հուշարձաններում: ««Վեդաներ»-ումհիմնավորվումէ հասարակությանբաժանումըչորս վարնայի(կաստայի, խա-

վի)՝ բրահմաններ(քրմեր), քշատրիներ(ռազմիկներ),վայշիներ (հողան շուդրիաներ(համայնքի գործներ,արհեստավորներ, առնտրականներ) ստորին խավի ներկայացուցիչներ):Այդ աստիճանականկաստայական համակարզումտիրապետողտեղը զբաղեցնումեն առաջին երկու վարնայի անդամներըն, առաջին հերթին,բրահմանները: ն բրահմայակաՏարբեր վարնաների անդամները,«Վեդանճեր»-ի նությանայլ աղբյուրներիհամաձայն,պետքէ հետնեն իրենց վարնաների համար Աստծու կողմից նախասահմանված դնարմային՝ օրենքին, պարտքին,սովորույթներին, վարքագծիկանոնին:Դհարմաներիիմասն համապատասխան տը մեկնաբանելով, դրանք համակարգելով ժողովածուների(դհարմաշաստրների) կազմելովզբաղվում էին զանազան |

ԽԼ,

Տես

/(թասճոաաուօօն

էԼ4.

Քարօ«աօօ ոբնոօ:

աորօթղգ

դ

«ՕրքօգՇրոօօրի.

բրահմայանականդպրոցներ: Ք.ծ.ա. 11 դարից մինչն Ք.ծ.հ. ԱԼ դարը են '«Մանուի օրենքնեկազմված առավել կարնոր դրահմաշաստրներից րը», «Ցայնավալկայիօրենքները»,«Նարաղի օրենքները»:«Մանուի օրենքներում»ընղզծվում էր, որ բոլորը, ներառյալ`թագավորը,դհարմայի հարցերովպետլ»է հետնեն բրահմաններիխորհուրդներինն խրատներին ու իրենց համար սահմանվածդհարմային: Դհարմայի խախաման համար նախատեսվումէին ոչ միայն դաժան երկրային,այլ նան՝ անղրաշխարհայինպատիժներ: Բոլոր դհարմաշասարները դիտվում են որպես միասնականհինդուսականիրավունքիհավասարարժեք մասեր: Հինդուսականիրավունքի կարնոր աղբյուրը (դհարմաշասարների հետո) ճիբանդհագրիներն էին` «Ա «ՄԱ դարերումկազմված, դհարմաշասարներիմեկնաբանությունների ժողովածուները: մեծ ճշանաԴհարմաշաստրներըն դրանց մեկնաբանությունները կություն էին աալիս դհարմային(դրա աստվածային ճշմարտությանըն հավերժ կարգին) համապատասխանող «լավ սովորույթին»:Այդ իմաստով` սովորույթներըհինդուսականպոզիտիվ իրավունքի աղբյուր են: Ընդ որում, յուրաքանչյուր հինդուսականհամայնք,յուրաքան: յուր կաստա ն ճույնիսկ յուրաքանչյուր ընտա(ն բազմաթիվ ենթակաստաներ) ճիք ուներ իր սովորույթները:Ծագող վեճերը լուծվում են կաստայի(կամ ենթակաստայի) անդամներիժողովիկողմից`նրա սովորույթների հիման -

-

վրա:

Նախապես սահմանվածկանոններիբացակայությանդեպքում հինդուսական իրավունքնանհատներինն դատավորներին խորհուրղէ տալիս ղեկավարվելբանականության, խղճի ու արդարության պահանջներով: Հինդուսականիրավունքըչի ճանաչում իրավունքիայնպիսի աղբյուրներ, ինչպիսիքեն պետականօրենսդրությունըն դատական պրակտիկան:

Հնդկաստանիմուսուլմանականնվաճման ժամանակաշրջանում

(ՃՄ1 դար) դատականն վարչականմարմիններումհինդուսական իրա-

վունքի կիրառումն արգելվեց: Անգլիականգաղութային կառավարման պայմաններում(սկսած՝ 24411 դարից)այդ արգելքը վերացվեցն ճախատեսվեց«Ղուրանիիրավունքիկիրառումըմուսուլմանների նկատմամբն շաստրներիիրավունքիկիրառումըհինդուսներինկատմամբ»: Հինդուսականիրավունքիհետագազարգացմանվրա զգալիազդեցություն թողեցին անգլիականվարչակազմի(ադմինիստրացիայի) օն ընդհանուրիրավունքի րենսդրությունը նորմերը:Այսպես,վերացվեցին կաստայականխտրականությանհետ կապված հինդուսականիրա231

մասին նորմերը, արգելվունքի նորմերը, կանանց անգործունակության վեց այրիներիինքնահրկիզումը: Անկախության նվաճումից հետո (1947 թվական) Հնդկաստանում սկսվեց ինչպեսհինդուսականիրավունքի, այնպես էլ՝ ազգային ամբողջ իրավունքի համակարգի նորացումը: Հնդկաստանի 1950 թվականի Սահմանադրությունն արզելեց կաստայականպատկանելությանշարժառիթներով խտրականությունը: 1955 թվականի «Ամուսնության մասին» օրենքով էականորենբարեփոխվեցինամուսնությանե ամուսնալուծության մասին հինդոսական իրավունքի նորմերը: 1956 թվականի «Ժառանզության մասին» օրենքն ամրապնդեցկանանց իրավունքները ժառանզականհարաբերությունների ոլորտում ն նրանց ներառեց ժառանգներիշրջանակի մեջ: Փոփոխվեց ընտանեկանգույքի նախկին ռեժիմը ն գույքի շատ տեսակներ օրենսդրորենճանաչվեցին որպես անձնական գույքի օբյեկտներ: 1984 թվականի օրենքով ստեղծվեցին, այսպես կոչված, «ընտանեկանդատարաններ»,որոնքպետք է լուծեին կողմերի ընտանեկան-ամուսնականվեճերը անկախ նրանց կրոնական

պատկամելությունից: Մակայն հին իրավունքի նորացումը դժվարին ն տնական գործընթաց է: Այսպես, մինչն օրս դեռ չի ընդունվել 1950 թվականիՍահմանադբությամբ ճախատեսված Հնդկաստանի քաղաքացիականօրենսգիրքը, որը երկրի բոլոր բնակիչների համար պետք է սահմանի միասնական կարգավիճակ: քաղաքացիական-իրավական Ժամանակակից Հնդկաստանում զործող նորացված հինդուսական իրավունքի շատ դրույթներ չեն տարածվում Հնդկաստանից դուրս գտնվող հինդուսականհամայնքների վրա, որտեղ շարունակումեն գործել ավանդականհինդուսականիրավունքինորմերը: Հնդկաստանիիրավունքիազգայրնհամակարգնզգալի չափով ձնավորվել ու զարգացել է անգլիականիրավունքիմեծ ազդեցության ներքո ն ներկայումս մտնում է ընդհանուր իրավունքիիրավականընտանիքի

մեջ:

6.

Մուսուլմանական իրավունքը

«Մուսուլմանականիրավունք» (շարիաթ) ասելով`նկատի ունեն իսլամական կրոնի իրավական հարադրությունը,որի ծագումը կապված է Մուհամադմարգարեիանվան հետ (711 դար): Շարիաթը(«ճշմարիտ ուդին») իր էությամբհավատացյալներինթելադրվող կրոնական(աստվածային) օրենք է, այսինքն` պատվիրաննեըրիհամակցությունայն մասին, թե նրանքինչ պետք է անեն ն ինչ պետք "

՛

չանեն: Շարիաթի, ինչպես նան այլ կրոնական-նորմատիվհամակարգերի (հինդուսական իրավունքի, հուդայական իրավունքի, Հեռավոր Արնելքիչմի շարք երկրներիիրավունքի) հիմքում ընկած է մարդու կրոն ռչ թե նրա իրավունքների ճականպարտականությունների գաղափարը: Արաբական խալիֆայությունում մուսուլմանական իրավունքի կայացման զործընթացը տնեց մի քանի դար Ր7/1Ա Ճ դարեր) ն ընթացավ վաղ ֆեոդալականկարգի ձնավորման պայմաններում: Սուսուլմանականիրավունքի աղբյուրներեն` Լ) Ղուրանը՝իսլամիսուրբ գիրքըն մուսուլմանականիրավունքիհիմքը. 2) սուննան՝ Մուհամադ մարգարեիիրավականնշանակություն ունեցող արտահայտություններին գործերի մասին պատումմերիհանրազումարը. 3) հջման՝իսլամի հեղիճակավորիրավագետներիընդհանուր(միասճական) կարծիքը. 4) քիյասը՝ իրավունքիհարցերով համանմանությամբարված դատոէ

-

ղությունները::

Ղուրանը ն սուննան մոսովմանական իրավունքիհիմնականպատմական աղբյուրներն են ու անմիջականորեն կապված են Մուհամադի անվան հետ: Մուհամադի մահից հետո (632 թվական) ՄԱ ղարում մուսուլմանական իրավունքի բովանդակությունընրա հետնորդների կողմից, Ղուրանի ն սուննայի մեկնաբանման հիման վրա, լրացվեցին մի շարք նոր դրույթներով: Սակայն հասարակականկյանքը պահանջում էր շարիաթի հետագա զարգացում, դրա սկզբունքներիու նորմերի դասակարգում ն համակարգում: Պ11 Ճ դարերում այդ խնդիրների լուծմանն էր նվիրված իրավազետների՝իսլամի զիտակներիու նրանց հիմնադրած գանազանիրավականդպրոցներիգործունեությունը: Տարբեր դպրոցներիմուսուլմանական իրավագետներըՂուրանի ն սուննայի իրենց մեկնաբանություններումհենվում էին մարգարեի կողմից խրախուսված«իջտիհադի»սկզբունքիվրա, որն իրենիցներկայացնում էր դատավորիազատ հայեցողությունը քննվող գործի կապակցությամբ այլ աղբյուրների լռելու դեպքում: Այդ սկզբունքիհիման վրա մուսուլմանականիրավագետներիկողմից Ղուրանի ն սուննայի մեկնաբանումը փաստորենուղեկցվում էր նրանց կողմից շարիաթինոր նորմերի սահմանմամբ:Այդ իրավագետներիջանքերով ձնակերպվեցինմուսուլ-

ի

էջ Ճճոոլ Աքձոօ. ԹօոքօՇշու Նույն տեղը՝էջեր 388-396: ՇԱռատամաօռ . Ք. ԽԱ ոթն ՀԱՇ օօ ո ոքճրօտուու )Վօաաւ ԽԼ, Դօօքրու ղ ոքձարմուտ. ԽԼ, 1986: ԱՇոօբոտ ԱՕՊՈՐԱԿՇՇԱԱ: 1997. էջ 126-132 (բաժնիհեղինակ`Լ.Ռ. Մյուկիյայնեն)

Տես

Ք. Մոաճտ.ՇՕՎ.

մանականիրավունքի հիմնական սկզբունքներնու կոնկրետ նորմերը (գլխավորապես՝կազուիստիկբնույթի): Որպեսշարիաթի մեկնաբանման ն կիրառմանընդհանուր(ն ընդհանուրի կողմից ընդունված) հնարք` մուսուլմանական իրավագետները ճանաչեցինքիյասը՝ իրավունքիմասին համանմանությամբ դատելու եղանակը:Քիյասի (որպես մեթոդին, միաժամանակ,շարիաթի աղբյուրի) կարնոր նշանակություննայն է, որ դա հնարավորությունէ ընձեռում կազուիստականմուսուլմանականիրավունքիբացեիը լրացնելու ն շարիաթում անհրաժեշտնորմ «գտնելու» ցանկացածզործ համանմանությամբ լուծելու համար (ներառյալ` նան ապագայում)` չստեղծելով նոր նորմ ն դրանով իսկ չխախտեովշարիաթի՝ բացեր չունենալու մասին մու-

սուլմանական իրավականվարդապետությանֆիկցիան: 241 դարում վերջնականապեսկազմավորվումէ իջման (մուսուլմանական իրավազետներիընդհանուրհամաձայնեցվածկարծիքը, շարիաթի դոգման) ն դաղարում է, այսպես կոչված, «բացարձակ իջտախհադը» Ղուրանի ն սուննայի ուղղակի մեկնաբանման ն մուսուլմանականիրավունքի հիմնական մեկնությունների ստեղծման դարաշրջանը: 251 դարից սկսվում է, այսպես կոչված, «թաքլիդի», արդեն իսկ ձնավորվածավանդույթների ու իջմայի դոգմաներիհիման վրա շարիաթի գործողության ժամանակաշրջանը:Այդ ժամանակահատվածից սկսած` իրավունք է ճանաչվումմիայն այն, ինչն ընդունվել ն հավանության է արժանացել իջմայի կողմից: Սակայն մուսուլմանական իրավական վարդապետությանն, ղրա հետ միասին,շարիաթի նորմերիզարզացումը շարունակվեցճան հետազա դարերում: Այղ զարգացմանը նպաստեցշարիաթի դրույթների մեկնաբանումն ու կիրառումը «պայմանների, տեղի ն ժամանակի» հաշվառմամբ:Նման մոտեցմանշնորհիվ՝ վարդապետությամբ թույլատրվեց

իսլամին չհակասող սռվռրույթների, կողմերի նհամաձայնությունն վարչականկանոնակարգերի կիրառումը:Չնայած այդ իրավականձները մնում են մուսուլմանականիրավունքի բուն համակարզիցդուրս, սակայն դրան հաղորդում են մեծ ճկունություն ն տարբեր պայմաններին ու հարմարվոդականություն հնարավորությունեն ընձեռում բացերը լրացնելու համար: Համաձայն իսլամի պետականիշխանությունըոչ թե իրավունքի(շարիաթի) տերն է, այլ ծառան, ուստի ն չի կարողիր օրենսդրությանմիջոցով փոխել շարիաթնու ստեղծելնոր իրավունք:Սակայն նա պարտավոր է հետնելշարիաթի պահանջներիպահպանմանը ե հասարակական կարգիպաշտպանության նպատակներով կարող է ընդունելհամապա234

մ

տասխանորոշումներ ու ակտեր: Նման պետական ակտերի բովանդակությունը, հատկապես ժամանակակիցմուսուլմանականերկրներում, էականորեն տարբերվում է շարիաթի ավանդական դրույթնեհաճախրից: Այսպիսի դեպքերում շարիաթի պահանջների պահպանումը ցուցադրելունպատակովօգտազործվում են տարբեր տեսակի հրռավական ֆիկցիաներ:Այսպես, շարիաթի կողմից արգելված հողի վարձակալությունը մեկնաբանվումէ որպես ընկերակցության մասին համաձայնություն ն այլն: Սռւսուլմանականիրավունքը՝որպես հավատացյալ իսլամականների համայնքի հատուկ կրոնականիրավունք,չսյետք է շփոթել այս կամ այն մուսուլմանական երկրի հրավունքի ազգային համակարզի հետ: Այդ երկրների պոզիտիվ իրավունքի ազգային համակարզերը, ծագելով շարիաթի ելակետային հիմքի վրա, զգալիորեն տարբերվում են մեկը մյուսից: Ավանդական շարիաթից իրավունքի այդ ազգային համակարգերի «2 դարերում էական դեր խաղացին այնպիսի հեռանալու մեջ «12 են՝ սոցիալ-տնտեսական,քաղաքական ն հոգնոր ինչպիսիք զործոններ, ժամանակակից զարգացումը, եվրոպականիրավունքի ոձների կյանքի (ռեցեպցիան), պետական օրենսդրության դրույթների որդեգրումը րոշ ծավալի ու նշանակության ուժեղացումը, մի շարք երկրներումշարիաթը կիրառող հատուկ դատարաններիվերացումը ն այլն: Համապատասխան օրենսդրական բարեփոխումներիրականացվեցին սկզբում («ԱՀ դարում ն Ճ2. դարի 1-ին կեսում) առնտրային, ծովային, քրեական ն հարկային իրավունքի բնագավառներում, իսկ այնուհետ (2-24դարի 2-րդ կեսում)՝ իրավականկյանքի մյուս ոլորտներում, ներառյալ՝ ընտանեկան իրավունքի, ժառանգության, անձնական կարգավիճակի ն այլ հարցերը: Իրավունքի ազգային համակարգերի նորացման գործընթացը շապ մուսուլմանական երկրներում (Եգիպտոս, Թուրքիա, Միրիա, Թունիս, Մարոկկո, Հորդանանն այլն) ուղեկցվեց ոոմանոզերմանական նմուշի քաղաքացիական,քրեական ն մի քանի այլ օրենսգրքերիընդունմամբ: Մոաուլմանական երկրների իրավունքի ազգային համակարգերի վրա արնմտյան (եվրոպականն ամերիկյան) իրավունքի ազդեցությունը հատկապես ուժեղացավ տարբեր պետությունների արղի միջազգային համագործակցությանու տնտեսության, բնության պահպանության,միջազգային հանցագործություններիդեմ մղվող պայքարի, համաշխարհային իրավակարգի պաշտպանությանն այլ ոլորտներումինտեզրման գործընթացներիզարգացման պայմաններում: Մակայն արնմտյան իրավունքի ոգով իրավունքի ազգային համակարգերի նորացման այդ ընդհանուր դրական միտումը մի շարք դեպքերում ընդհատվումէ հե-

՝

տընթացշարժումներով,այս կամ այն մուսուլմանականերկրներումիսլամական արմատականությանզործոնի` ավանդական շարիաթի դերի ուժեղացմամբ, շարիաթական դատարանի, կառավարման շարիաթական ձների ն այլնի վերակենդանացմամբ:Այսպես, համաձայն Իրանի Իսլամական Հանրապետության 1979 թվականի Մահմանադրության` ամբողջ օրենսդրությունըպետք է համապատասխանիավանդական շարիաթի պահանջներին, իսկ 1981 թվականի քրեական իրավունքի հարցերը կարգավորող օրենքը վերարտադրում է շարիաթի հնամենի պահանջները: Իսլամական արմատականությունը(ն դրա հետ միասին ավանդական շարիաթը) էական դեր է խաղում նան բազմաթիվ այլ երկրներում (Աֆղանստան, Պակիստան,Մուդան ն այլն): Իսլամականզործոնի ն ավանդականշարիաթի դերի ակնհայտ աշխուժություն ու ուժեղացում է նկատվում նան մուսուլմանական բնակչություն ունեցող մի շարք պոստսոցիալիստականերկրներումն տարածաշրջաններում (մուսուլմանական բնակչություն ունեցող մի քանի նախկին խորհրդային հանրապնտություններումու ինքճնավարություններում, Լկբանիայում, Կոսովոյիշրջանում ե այլուր): 7.

Աֆրիկայիսովորութայինիրավունքը

Աֆրիկայի,Մադագասկարին մի շարք այլ տարածաշրջանների«սռվորութային իրավունք» ասելով` նկատի են առնվում տեղական սովորույթները՝ սկսած դրանց նախագաղութայինժամանակաշրջանի հնամենի (ըստ էության, նախաիրավական) ձներից մինչե զաղութային ու հետգաղութայինժամանակաշրջաններիառավել զարզացած ձները: Սն (հասարակածային)Աֆրիկայի երկրներում (Եթովպիա, Սոմալի, Տոգո, Բենին, Զաիր, Քենիա, Տանզանիա, Կոնգո, Մալի, Ուզանդա ն այլն) ու Մադագասկարումճախագաղութային ժամանակաշրջանում գործում էին կոլեկտիվիստակաճ,տոհմացեղայինպատկերացումներին համապատասխանող՝ մարդկանցհամայնքային կյանքի կանոններին կարգի մասին տարբեր տեղական սովորույթներ: Այդ հնամենի սովորույթները զոյություն ունեին բանավոր ձնով ու առանց էական փոփոխությունների փոխանցվումէին սերնդեսերունդ:Բազմաթիվհամայնքներիցյուրաքանչյուրն ուներ իր սովորույթները,որոնք արտահայտումն հաստատում էին նրա միասնությունը, ինքնատիպությունըու ինքնուրույնությունը: Սովորույթներըմանրակրկիտկարգավորումէին համայնքի կյանքի ամբողջ կարգը, նրա անդամներիվարքագիծըն համապատասխանպատիժներէին նախատեսումդրանց խախտմանհամար:

,

Սովորույթներիխախտումներիհետ կապված վեճերը հիմնականում քննվում էին համայնքների ավազների, ցեղերի առաջնորդների, իսկ այնտեգ, որտեղ ձնավորվել էր կենտրոնացված իշխանական համակարգ՝ համապատասխանպաշտոնականդատական ատյանների կողմից: Վեճերի քննությունը նպատակ էր հետապնդումտվյալ սոցիալական խմբում վերականգնելխախտված միասնությունը,համայնքի անդամներիմիջն հասնել համաձայնության ն փոխըմբռնման: Գաղութային ժամանակաշրջանում եվրոպական իրավունքի ն գաղութային վարչակազմիկողմից իրականացվողօրենսդրականբարեփոխումներիազդեցության ներքո ավանդականսովորույթներըենթարկվեցին էական փոփոխությունների:Ըստ ընդհանուրկանոնի, գաղութային վարչակազմին դատարաններիկողմից տեղական սովորույթների նշանակությունը ճանաչվում էր այն չափով, ինչ չափով դրանք չէին հակասում եվրոպական իրավունքի ու դատավարության նորմերին, իսկ եվրո- . պական իրավունքը ն դատավարության (անգլիական, ֆրանսիական, բելզիական,պորտուգալական ն այլն) նորմերըտարածվում էին գաղութային բնակչության վրա այն չափով, ինչ չափով դա համապատասխաճում էր տեղական պայմաններին ու հնարավորություններին: Ավաճդական սովորույթների ն գաղութներիհամար սահմանված եվրոպականիրավունքի նորմերի միջն հակասություններըհիմնականումլուծվում էին

հօգուտ եվրոպական իրավունքի: Եվրոպական իրավունքի որդեգրումը (ռեցեպցիան) ն տեղական սովորույթների,ավանդույթներիվերափոխումը,դրանք նոր պայմաններին հարմարեցնելու գործընթացում, վերջին հաշվով հանզեցրեց նրան, որ գաղութներում հաստատվեց դրանց մայր երկրների (մետրոպոլիաների) իրավունքիհամակարզերը: Այսպես, նախկինանգլիականգաղութները (Ոսկե Ափ, Գամբիա, Քենիա, Նիգերիա, Ուգանդա, Տանգանիկա, Ռոդեզիա, Սիեռա-Լեոնե ն այլն) դարձանընդհանուրիրավունքիերկրներ, իսկ նախկին ֆրանսիական,բելգիական,պորտուգալականգաղութները (Մադազասկար,Մալի, Կոնգո, Տոզո, Բենին, Զաիր ն այլն)` ռոմանոգերմանականիրավունքի երկրներ: Անկախություն նվաճելուց հետո Աֆրիկայի երիտասարդպետութ-

յունների ազգային իրավունքի զարգացումըշարունակվեց այդ երկրնեբում արդեն իսկ ձենավորվածիրավունքիհամապատասխանեվրոպական համակարզերիհիման վրա: Դրա հետ միասին ավանդականսովորույթների դուրս մղման ն դրանք ժամանակակիցիրավունքիճորմերով փոխարինելու քաղաքականությունը նոր պայմաններում ենթարկվեց զգալի փոփոխությունների,որոնք կապված էին Աֆրիկայի ազատա237

գրված ժողովուրդների ազգային ինքնագիտակցությանաճով: Դա հստակ դրսնորվեց իրենց հասարակական ն պետական-իրավական ձների նորացման գործընթացն իրենց ավանդական արժեքներիվերակենդանացմանհետ կապելու նրանց ձգտմանմեջ: Իրավունքի ոլորտում նման մոտեցումն իր արտահայտությունը գտավ անկախ աֆրիկյան պետություններումսովորութայինիրավունքն ազգային իրավունքի ինքնուրույն աղբյուր ճանաչելու, ինչպես ճան ավանդական սովորութային իրավունքի մի շարք նորմերը ն իճստիտուտներն այդ երկրներում գործող եվրոպական իրավունքի դրույթների հետ ինտեգրելու (օրենսդրությանն դատական պրակտիկայիմիջոցով)մեջ: ՝

Գլուխ Լ

7.

Իրավունքիգործողությունը

Իրավունքիգործողության հասկացությունը, մեխանիզմըն արդյունավետությունը

Իրավունքի գործողությունը դրա իրավաբանականուժի ղրսնորման ձների համակցությունն Է Իրավունքի իրավաբանական ուժ ասելով հասկանում են թե՛ բուն իրավական նորմերի ն թե՛ դրանց հիման վրա ընդունված իրավական ակտերի, առանձին իրավական նորմերի ու ամբողջությամբ իրավունքի՝ռրպես նորմերի համակարզի,պաշտոնական, պետական-իշխանականհամապարտադրականությունը: Իրավունքի գործողության, դա կազմող նորմերի գործողության հասկացությունն արտահայտում է հրավունքի դինամիկանա̀րդեն իսկ կարգավորված հասարակականհարաբերություններիվրա իրավունքիիրական կարգավորիչազդեցության գործընթացը:Իրավունքիայդ դինամիկ վիճակը, հրավունքը գործողության մեջ, ըստ էության, այն նպատակնէ, հանուն որի իրավասահմանգործունեության արդյունքում պաշտոնապես ձնակերպվում,տեքստի ձեով արտահայտվում ն որպես փաստաթուղթ (համապատասխան ակտերում) ամրագրվումէ իրավունքն ստատիկ վիճակում, իրավունքը «գրքերի» տեսքով Իրավունքի ստատիկան ն դինամիկանիրավական կարզավորման միասնականգործընթացիերկու փոխկապակցված, միմյանց լրացնողն ենթադրողփովեր (դրսնորմանձներ) են, որպեսզիիրավունքը գործի որպես կարգավորիչ,այն նախապես պետք է սահմանվածլինի որպես կարզավորիչ: Իրավասահմանումը(իրավունքիսահմանումն իր ստատիկայում) իրավականկարգավորմանելակետայինփուլ է` հրավական կարգավորումը դրա վերացական-ընդհանուր ձնով, որը չի կոնկրետաց բոլոր

նորմերիկարգավորիչ-իրավական նշանակությունըկոնկրետ պայմաններում կոնկրետ անձի կոնկրետ վարքագծինկատմամբկիրառելիս: Իրավունքի գործողությունը (իրավունքն իր դինամիկայում)իրավական կարգավորման ավարտական փուլն է, հրավական կարգավորումնիր սահմանայինկոնկրետացվածձնով՝ վերացականնորմերի ընդհանուր՛ կարգավորիչ-իրավական նշանակությունը կոնկրետ պայմաններում, կոնկրետանձի կոնկրետ վարքագծինկատմամբկիրառելուտեսքով: Իրավունքի գործողության մեխանիզմն իրավական կարզավորման վերացական-համընդհանուր մեխանիզմնէ, որը կոնկրետացվածն անհատականացված է գործող իրավունքի իրավաբանականուժի դրսեորման կոնկրետ որոշակի դեպքի (ն ձնի) նկատմամբկիրառելիս: Իրավունքիգործողության մեխանիզմիհիմնական կարգավորիչգործառույթը ն իրավունքի գործողության իրավաբանական-տրամաբանական ըմաստան ամբողջությամբ այն է, որ ստատիկիրավունքի առկա վերացական-ընդհանուր նորմը, այսինքն` ընդհանուր դեպքի համար ընդհանուր կանոնը, պատշաճ ձնով վերափոխվի արդիական «կագուսային» նորմի, այսինքն՝ կոնկրետ դեպքի համար կոնկրետ կանոնի: Եթե իրավական կարգավորման ելակետային փուլը կարզավորման կոնկրետ էմպիրիկ օբյեկտներից դրանց տիպականացման միջոցով շարժում է դեպի իրավունքի որոնելի վերացական նորմերիսահմանումը, ապա իրավունքի գործողությունն իրականացվում է նույն իրավաբանական-տրամաբաճնական գծապատկերով (մոդելով), սակայն հակառակ կարզով` իրավունքի վերացական նորմերից դրանց անհատականացման միջոցով դեպի կոնկրետ էմպիրիկ օբյեկտները: Այսպիսին է իրավական կարգավորման ելակետային-վերացականձնի ն վերջնական կոնկրետ ձնի ու, դրա հետ միասին` հռավունքն ստատիկայում ն իրավունքըդինամիկայում, միասնականության,տարբերակմանու փոյխգործակցությանղիալեկտիկան: Գործող իրավունքի էական ընդհանրացնողբնութագիրնիրավունքի գործողությանարդյունավետություննէ: Իրավունքի գործողության արդյունավետությունն իրավական կարգավորման տարբեր ոլորտներում գործող օրենսդրությանիրավական նպատակներին հասնելուչափը (աստիճանն) է: Գործող իրավունքի արղյունավետության ցուցանիշնօրենսդրության նորմերիիրականացմանհետնանքների(այսինքն`դրանց գործողության արդյունքների) ն այդ նորմերիիրավականնպատակներիհարաբերակնում

ցությունն էԼ: Է

Տես

«աղոօոճ

ՉֆՓծաումոնօՇԼԻ384ռօոձ.

ԾՓՓժրորոոօօլթ 3ՅԿօոճ ԽԼ, 1997. էջ 28-44

տ

ԽԱՇՐ/ԽԼ

օճ

Պօրու

//

կախված է բազմաթիվ Գործող իրավունքի արդյունավետությունը օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ, սոցիալական,տնտեսական,զաղափարախոսական. իրավաբանականն այլ գործոններից:հրավունքի գործողության արդյունավետությանկարնոր իրավաբանականգործոններիցեն` զործող օրենսդրության իրավականորակը (իրավական բնույթը), դրա ու օրինականությանասատիճա սոցիալական պայմանավորվածության հաշվառումը, իրավական շահերի խավերի նը (տարբեր սոցիալական ն համաձայնեցումը փոխզիջումը,հասարակականկարծիքի հաշվառումը), քաղաքացիներիու պաշտոնատարանձանց իրավագիաակցությա ն իրավաբանական մշակույթի մակարդակը, հասարակության մեջ ոլորտում օրինականության հատկապես իրավակիրառ զործուննեության ու իրավակարգիընդհանուրվիճակը: 2.

Իրավունքիգործողությունըժամանակի,տարածությանմեջ՝ ըստ կարգավորմանոլորտին ըստ անձանց շրջանակի

Իրավունքի գործողություննիրավունքըկազմող այն բազմազաննորմերի գործողությունն է, որոնք պաշտոնականձնով արտահայտված են տարբեր նորմատիվ-իրավականն այլ իրավասահմանակտերում: Այդ ակաերի ու դրանցով սահմանված իրավականնորմերի գործողությունն ունի իր սահմանները, որոնք որոշվում են այդպիսի գործողության ժամանակային ու տարածքային սահմաններով, ինչպես նան նորմատիվիրավական կարզավորման օբյեկտների ու իրավունքի համապատասխան ճորմերիհասցեատերերիշրջանակներով: Ժամանակի մեջ գործողությունըորոշվում է նճորմատիվ-իրավակա ակտը (դրանում պարունակվող նորմերը) ուժի մեջ մտնելու պահից մինչն դրա ուժը կորցնելու պահը ժամանակահատվածով: Տարբեր նորմատիվ-իրավականակտերի օրինական ուժր մեջ մանելու ժամանակըորոշվում է զանազանեղանակներով՝ 1) ակտի ընդունմանժամանակով. 2) ակտում կամ տվյալ ակտը գործողությանմեջ դնելու մասին հատուկ ակտում նշված ժամանակով. 3) ակտի պաշտոնականհրապարակմանժամանակով. հետո որոշակիժամկետի 4) ակտի պաշտոնականհրապարակումից

ավարտով: Ընդհանուրկանոնի համաձայն,եթե այլ բան սահմանված չէ նորմատիվ ակտերում,Ռուսասատանի Դաշնությունումօրենքներնուժի մեջ են մտնում դրանց պաշտոնական հրապարակմանօրվանից տասն օր հե240

ՌուսաստանիԴաշնության նախագահին կառավարությաննորմատիվ ակտերը դրանց պաշտոնական հրապարակումիցյոթ օր հետո, ու գերատեսչությունների ներգերատեսչական նախարարությունների բնույթի ճռրմատիվ ակտերը`Ռոսաստանի Դաշնության արդարադատության նախարարությունում դրանք պետական գրանցման պահից, իսկ պաշտոնական հրապարակման ենթակա ընդհանուրնշանակության ակտերը՝ դրանց պաշտոնականհրապարակմանպահից տասն օր տո,

հետո:

ՌուսաստանիԴաշնության նախագահին կառավարությանբազմաթիվ նորմատիվակտեր նախատեսումեն ղրանց ուժի մեջ մտնելն ակտի ընդունման կամ պաշտոնական հրապարակմանպահից: Պաշտոնական հրապարակմանպահից ուժի մեջ մտավ նան ՌուսաստանիԴաշնության Մահմանաղրությունը: Նորմատիվ ակտի ուժր կորցրած ճանաչելուպահը որոշվում է՝ 1) ժամանակավորակտի գործողության ժամկետի ավարտիտարով, ամսով ն ամսաթվով,եթե այդ ժամկետըչի երկարաձգվում. 2) ակտի վերացման տարով, ամսով ու ամսաթվով. 3) իր մեջ նախորդ ակտի կարգավորման առարկան ներառող նոր ակտի ուժի մեջ մտնելու տարով, ամսով, ամսաթվով: Ընդհանուր կանոնի համաձայն, նորմատիվակտերը (ն դրանցում պարունակվողնորմերը) չունեն ո՛չ հետադարձուժ, այսինքն` դրանք չեն տարածվում մինչն իրենց ուժի մեջ մտնելը ծազած հարաբերությունների վրա, ոչ էլ հաջորդող ուժ, այսինքն` դրանց վերացման պահից լիովին կորցնում են իրենց ուժը: Մակայն այս ընդհանուր կանոնից թույլ են տրվում որոշ բացառություններ, ն մի շարք դեպքերում օրենսդրական կարգով կարող է ճանաչվել այս կամ այն ակտի (ն դրա համապատասխան նորմերի)հետադարձկամ հաջորդողուժը: Այսպես, որպես կանոն, ենտադարձուժով օժտված են քրեական ն վարչական պատասխամատվությունը վերացնողկամ մեղմացնող նդրմատիվ-իրավականակտերը: Ալտի (ն նրա առանձին նորմերի) հաջորդող գործողություննակտի, այսպես կոչված, վնրապրելնէ, այսինքն՝ վերացված ակտի գործողության («կյանքի») երկարաձգելըդրա վերացմանպահից հետո ծագող հարաբերությունների նկատմամբ: Սովորաբար քաղաքացիական օրենսդրության մեջ թույլատրվող նման բացառություններըթելադրված են համապատասխանհասարակական հարաբերություններիկարգավորման մեջ կայունություն ն դրանց մասնակիցներիմոտ իրենց օրինականգործողություններիպլա16 Վ. Ս.

Ներսեսյաճց

նավորված նպատակներինհասնելու վստահություն ապահովելու անհրաժեշտությամբ: Նորմատիվ ակտերի գործողությունըտարածությանմեջ որոշվում է այն տարածքով, որի վրա տարածվում է տվյալ պետությաննորմատիվիրավականակտերի գործողությունը: Այդ տարածքի կազմի մեջ են մտնում ցամաքը, ներառյալ` ընդերքը, մայրցամաքայինշելֆը (մայրցամալրի՝ջրով ծածկված մասը), պետության ներքին ն տարածքային ջրերը (12 ծովային մղոնի սահմաններում), ցամաքի ու տարածքի ջրային մասի վրայի օդային տարածությունը, դեսպանությունների,ռազմանավերի,ինչպես նան այդ պետությունների տարածքիցդուրս գանվող բոլոր ծովային ն օդային նավերի, տիեզերանավերի ու կայանների, ինչպես նան տիեզերքումն բաց ծովում գտնվող տվյալ պետությանըպատկանողայլ օբյեկտներիտարածքը: Այլ պետություններում գանվող պետության դեսպանությունների տարածքի վրա պետության նորմատիվ ակտերի օտարերկրյա գործողության կարզն ու կանոնները սահմանվում են միջազգային իրավունքով: Միացյալ (ունիտար) ն դաշնային (ֆեդերալ) պետություններում բարձրագույնու կենտրոնական պետականմարմինների նորմատիվ-իրավական ակտերը գործում են պետության ամբողջ տարածքում, սարածքային պետական մարմինների ակտերը` համապատասխան տարածքներում, դաշնային սուբյեկտների ակտերը` համապատասխան սուբյեկտների տարածքներում, տեղական ինքնակառավարմանմարմինների ակաերը՝ համապատասխանհամայնքային կազմավորումների տարածքներում: Այդ ընդհանուր կանոնից կատարվող հնարավոր բացառություններըսահմանվումեն օրենսդրականկարգով: Նորմատիվ ակտի գործողություննըստ կարգավորմանոլորտի որոշվում է իրավական կարգավորմանօբյեկտով, այսինքն` այն հասարակական հարաբերություններով,որոնց վրա տարածվում է տվյալ ակտի նորմերիիրավաբանականուժը: Տարբեր ակտերի նորմերը` դրանց կարգավորմանօբյեկտների ա-

ռանձնահատկությանն գործողությանոլորտներիհաշվառմամբ,պատկանում են իրավունքի որոշակի ճյուղի` ղրան ներհատուկ իրավական Դա կարզավորմանառարկայի ու մեթոդիառանձնահատկություններով: նշանակում է, որ իրավական կարգավորմանյուրաքանչյուր ոլորտում գործում է այն հատուկ իրավակարգը(այն նորմերն ու համապատասխան ակտերը),որը սահմանվածէ ելակետայինիրավականկարգավոր242

գործընթացում՝տվյալ ոլորտի հասարակականհարաբերությունների առանձնահատկությանհաշվառմամբ: Նորմատիվակտերի զործողությունն ըստ անձանց շրջանակիորոշվում Է իրավունքի այն բոլոր սուբյեկտների կազմով, որոնց հասցեազրված են տվյալ ակտի (դրա նորմերի) պահանջները: Ընդհանուր կանոնի համաձայն` նորմատիվ-իրավական ակտերի գործողությունը տարածվում է համապատասխանակտի գործողության տարածքում գտնվող բոլոր անձանց (ֆիզիկական ն իրավաբանական անձանց, պաշտոնատար անձանց, քաղաքացիների,օտարերկրացիների ու քաղաքացիություն չունեցող անձանց) վրա: Մակայն այդ ընդհանուր կանոնից կան մի շարք բացառություններ: Այսպես, քաղաքական բնույթի համապատասխանիրավունքների ն պարտականությունների (օրինակ` պետական իշխանության մարմիններ ընարելու ն այդ մարմիններում ընտրվելու իրավունքի, պետական գործերի կառավարմանը մասնակցելու իրավունքի, քաղաքական կուսակցություններում անդամակցությանիրավունքի, զինվորականծառայության պարտականության ն այլն) սուբյեկտներ կարող են լինել միայն տվյալ պետության քաղաքացիները: Օտարերկրացիներն ու քաղաքացիություն չունեցող անձինք չեն մտնում նման նորմերի հասցեատերերի շրջանակի մեջ: Մակայն նրանք իրավական կարգավորմանմյուս բոլոր ոլորտներում իրավունքներին պարտականությունների սուբյեկտներ են, ու նրանց վրա տարածվում է համապատասխան նորմերի (քաղաքացիական, քրեական, ձեռնարկատիրականն այլ իրավունքներինորմերի) գործողությունը: Հատուկ խումբ են կազմում այն օտարերկրացիները(օտարերկրյա պետություններին կառավարություններիղեկավարները, օաարերկրյա դեսպանատների ու հյուպատոսարանների ղեկավար աշխատակիցները, օտարերկրյա քաղաքացիների որոշ այլ կատեզորիաներ),որոնք, միջազգային իրավունքի դրույթներին համապատասխան,օժտված են դիվանագիտականանձեռնմխելիությամբու դրա ուժով այլ պետությունների տարածքում ու օրենքներովենթակաչեն քրեականն վարչականպատասխանատվության: Որոշ նորմերի(ն ակտերի)հասցեատերերեն հատուկ սուբյեկտները, այսինքն` ոչ թե բոլոր անձինք, այլ հատուկ հատկանիշներովբնութագրվող միայն որոշակի կատեգորիայի անձինք (օրինակ` քիմիական արդյունաբերությանմեջ աշխատողները, աշխատանքի վետերանները, Հեռավոր Հյուսիսի բնակիչները, հարկման սուբյեկտները, պաշտոնատար անձինք, զինծառայության համար պիտանի զորակոչիտարիքի հասած անձինքն այլն): ման

3.

Իրավունքինորմերիիրագործումը

րավունքը նորմերի իրագործումնիրավունքի սությեկաներիվարքագծի համապատասխանձների միջոցով դրանց պահանջներիիրականացումնէ: Իրավունքի սուբյեկտների վարքագծիայդ ձները պայմանավորված են իրավականպահանջներիբնույթով: Իրավունքի պահանջներնիրենց բնույթովլինում են երկու տեսակ` Լ) իրավունքի սուրյեկտների կողմից անիրավաչափ(հակաիրավական) գործողություններկատարելու արգելքներ. 2) իրավունքի սուբյեկաների կողմից իրենց իրավունքներնու պարտականություններնիրականացնելիսորոշակի իրավաչափ գործողություններ կատարելու կարգաղրություններԴրան համապատասխանրրավունքի իրագործման երկու հիմնական ձներն են` 1) արգելքների պահպանումը. կատարումը: 2) կարգաղդրությունների Վարքազծային տեսանկյունիցհռավական արգելքներիպահպանումը ճշանակում է միայն ոչ իրավաչափ գործողությունների (իրավախախտ անզործության) կատարումից պասսիվ, ձեռնպահ մճալ ն կապված չէ որնէ ակտիվ, ներառյալ՝ իրավաչափ,գործողություններկատա-

րելու հետ: կատարումն իրաԵվ հակառակը՝իրավական կարգաղրությունների վունքի բոլոր սուբյնկտներից պահանջում է իրենց իրավունքների ու պարսւականությունների իրազործման համար կատարել համապատասխան ակտիվ իրավաչափգործողություններ: Այդ կարգաղրությունների`որպես իրավաիրագործմանընդհանուր կանոնների,հիմնական իմաստն այն է, որ իրավունքի երկկողմ (տրաբնույթի ուժով իրավաիրագործմանսուբյեկմադրող-պարտավորեցնող) տի կողմից իր իրավունքի օգտագործումն ամբողջությամբ ն մշտապես պետք է համատեղվի նրա կողմից որոշակի պարտականությունների սուբյեկտիիրավունքին միշտ էլ հակատարմամբհ̀ռավախրրազործման մապատասխանում(թղթակցում) է նրա պատշաճ պարտականությունը, իսկ իրավաիրագործմանմի չարթ սուբյեկտներիիրավունքներին ու այլ սուբյեկտներիպարպարտականճություններին՝ իրավաիրագործման ն տականությունները իրավունքները: Իրավաիրազործմանոլորտում, ինչպես նան ամբողջությամբիրավունքում,չկան միակողմանիիրավունքներու միակողմանիպարտականություններ, չկան սոսկ իրավունքներ ունեցող սուբյեկտներ ն սոսկ

պարտականություններունեցող սուբյեկտներ: Դա նշանակում է, որ իրավունքի նորմերի իրագործմանբուն գործընթացըպետք է կրի իրավասուբյեկաներիզործողություններն կան բնույթ, իսկ իրավաիրագործման է ու փոխհարաբերությունները պետք իրականացվեննրանց նորմատիվորեն կապող (նրանց իրավունքներըն պարտականություններըհամաձայնեցնող)հրավականհարաբերություններիձեով: Իրավունքի բոլոր սուբյեկտներիիրավախրագործողգործողությունճերի բոլոր տեսակների ու ակաենրիիրավաչափությանընդհանուր հիմքը, հատկանիշն ու չափանիշն իրավականնորմի դիսպոզիցիայումամրազրվածնրանց համապատասխանիրավունքներիու պարսւականութն հիմնավորվածությունների իրագործման պայմանավորվածությունը յունն է՝ տվյալ նորմի հիպոթեզումնախատեսված բոլոր կոնկրետ:պայմանների (պատշաճ իրավաբանականփասաերի) իրական առկայությամբ: ռրավարրագործումնառանց համապատասխան իրավաիրագործող հիմնավորվածությանն պայմանի՝իրավախալխսյումէ: Իրավաիրազործողգործողություններիթվին են պատկանում պետական մարմինների ն պաշտոնատար անձանց` իրենց իրավունքների ու պարտականություններիիրականացմաննուղղված հրավակիրառ գործողությունները:Իրավակիրառ գործողություններնիրենց բոլոր առանձճահատկություններովհանդերձ (գործողության սուբյեկաի կարզավիճակի, նրա իրավասության բովանդակության,նրա կողմից ընդունվող իբնույթ ն այլն), րնչրավակիրառ ակտերի պաշտոնական-իշխանական պես նան իրավունքի մյուս սուբյեկտներիմնացած բոլոր իրավաիրագորպետք է իրականացվենորպես բոլոր իրավաիծող գործողություննները րագործող սուբյեկտների համար ընդհանուր կանոններով ու միասնական նորմատիվ-կարգավորիչ մոդելով իրավունքի համապատասխան կարգադրություններիկատարում: Իրավակիրառ գործողություններին ամբողջությամբ իրավակիրառ զործունեության ենթարկվելն այդ ընդհանուր իրավական պահանջներին ու իրավունքի նորմերի իրագործմանմիասնականկանոններինապետականմարմինների ն պաշտոնատարանձանց գործունեությանմեջ իրավական օրինականությանապահովմանանհրաժեշտ պայման է ու էականիրավաբանականերաշխիք՝ընդղեմ նրանց կամայականության: Իրավակիրառ գործողություններիիրականացումնիրավունքի կարգադրություններինհամապատասխանն պատշաճ իրավական ձնով, միաժամանակ,մյուս բոլոր սուբյեկտներիիրավունքներիու պարտականություններիիրականն հաջող զործնականիրագործման,ամբողջ իրավունքի պատշաճ գործողությանէական պայմաննէ:

4.

Իրավունքինորմերիկիրառումը

Իրավունքինորմերիկիրառումըդրանց հրագործումնէ իրավունքով նախատեսվածդեպքերում ն դրա կողմից սահմանված պնտական գործողության մարմնի (կամ պաշտոնատարանձի) իրավաիրագործող է նրա իրավասության շրջանակներումկ̀ոնկձնով, որն իրականացվում իրավականակրետ իրավականգործեր լուծելիս ու համապատասինամ

տեր ընդունելիս: Բոլոր պետականմարմիններըն պաշտոնատարանձինք իրենց իրավասության շրջանակներումզբաղվում նն իրավակիրառ գործունեությամբ: Եվ բոլոր պետական զործառույթներն ամբողջությամբ իրականացվում մինչն իրավակիրառումը) (սկսած՝ իրավասահմանումից են (ն պետք է իրականացվեն)պետականմարմիններիու պաշտոնատեսքով`նրանց իրավատար անձանց իրավակիրառ գործունեության սության իրագործմանձնով: Նման իրավակիրառ (իրավաիրագործո համակցության մեջ է իրականումդրսեորվում պեգործողությունների տության իրավականբնույթը: Միաժամանակ, իրականությանմեջ իրահամակցություննէ ակնհայտորենցուցադվակիրառ գործողությունների րում պետությանգործունեությանիրական ձնն ու իրավական բնույթը: Իրավակիրաւ գործունեությանմեջ գործող իրավունքի իրական վիճակը ն գոյություն ունեցող պետության իրական վիճակն արտահայտված են իրենց անխզելի միասնության մեջ: Ուստի, իրավակիրառ գործունեության որակը ձնավորված իրավականն պետականիրականության գնահատմանամենից հուսալի ու արժանահավատչափանիշն է: Իրավակիրառ գործունեությանմեջ պետականմարմնի (կամ պաշտոնատար անձի) իր իրավասությանիրագործմաննուղղված զործողություններըպայմանավորվածու թելադրվածեն կոնկրետ իրավական ն իրավունքներով:Այսպիգործը լուծելու նրա պարտականություններով է լինել ցանկացած իրակ արող բովանդակություն գործի սի իրավական գործող իրավունքիհամալուծումը, որի հարց, վաբանորեննշանակալի է մասնակցությունը, պետականմարմնի ձայն, պահանջում իրավասու ու որոշումները: նրա գործողություններն մասին է, իԴեպքերի մի մասում, երբ խոսքը հրոավախախտումների է զործողութհակաիրավական ուղղված րավակիրառզործունեությունն պատշաճ յունների կանխմանը, կատարված իրավախախտումների

պատասխանատվության ենթարկելուն քննությանը,իրավախախտողին ն իրավասուպետականմարմնիկողմից համապատասխան որոշում ընդունելուն (օրինակ` նկատողությանմասին տնօրենիհրամանի, վնասի

հատուցման մասին դատարանի վճռի, քրեականգործով դատավճռի տեսքով ն այլն): Մյուս դեպքերում, երբ խոսքն իրավունքի սուբյեկտներիկողմից իիրագործմաննուղղված րենք իրավունքներիու պարտականությունների է, գործունեության մասին իրավակիրառ հրավաչավ: գործողությունների ն այդ իրավաիրագործող խնդիրը նպատակն իրավունքիսուբյեկտների ապահովումը զործողություններիպատշաճ պետական-իրավական ն եհամարաշխավորումնէ իրավասու մարմնի կամ պաշտոնատարանձի պատասխանսեփականիրավաիրագործող(իրավակիրառ) գործողությունների միջոցով, օրինակ՝ պահանջվող պաշտոնականթույլտվություն, անհրաժեշտ տեղեկանքկամ վկայական տալու, զրանցում կատարելու, իրավաչափհայցը դատարանումբավարարելուտեսքով ն այլն: Այսպիսով, պետական մարմինների ու պաշտոնատար անձանց իրավակիրառզործունեությունը,իրենից ներկայացնելով նրանց իրավասությունների իրագործում,մի կողմից` իրավունքիայլ սուբյեկտների իրավաիրականացնող գործողություններ ն իրավախախտումների ու իրավաբանավերահսկողության նկատմամբ պետական-իրավական կան գնահատմանձն է, իսկ մյուս կողմից` հենց ինքն էլ համապատասխան իրավասու մարմինների ն պաշտոնատարանձանց կողմից ճման ու գնահատման օբյեկտ է: վերահսկողության Իրավակիրառգործունեությունը,միաժամանակ,նան կոնկրետ իրավական զործի (հարցի) լուծման համար պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի կողմից իրավունքիորոշակի նորմի կիրառում է ն, ղրա հետ միասին, այղ մարմնի (կամ անձի) կողմից իրավունքի կիրառվող նորմի դիսպոզիցիայովնախատեսվածիր համապատասխանպարտականության (ն իրավունքի) իրագործում: Ընդ որում, անհրաժեշտ է, որ տվյալ կոնկրետգործը (հարցը) ներառված լինի այդ նորմի հիպոթեզով նախատեսված դեպքերիշրջանակում: Նորմատիվ կարգավորմանտեսանկյունից դա նշանակում է, որ պետականմարմինը(կամ պաշտոնատար անձը) իրավունքունի ու պարտավորէ իրագործելնրան լիազորող նորմի դիսպոզիցիան(այսինքն` իրականումօգտազործել տվյալ մարմնի կամ անձի իրավասությանընդհանուրհամալիրի այս կամ այն իշխանական իրավազորությունը)միայն այն դեպքում ն այնքանով, որ դեպքում ու որքանովայդ նորմը կիրառվումէ տվյալ նորմի հիպոթեզով նախատեսվածիրավականգործի (հարցի) նկատմամբ: Նորմերի կիրառմանգործընթացումառանձնացվումէ երեք փուլ` պարզումը. 1) գործի փաստացիհանգամանքների որակումը. իրավաբանական 2) այդ փաստացիհանգամանքների

3) զործով որոշում ընդունելը: Իրավակիրառմարմնի կամ անձի բոլոր գործողություններնիրավակիրառման բոլոր փուլերում կիրառվելիքիրավունքի նորմերովսահմանված իրավաբանական նշանակություն ունեցող գործողություններ են` գործի համապատասխանփաստացի հանզամանքներիիրավաբանական նշանակությունը պարզելուն այդ զործով իրավաբանականորոշում ընդունելու համար: Ուսաի, իրավունքի նորմի կիրառման բոլոր փուլերում իրավական կիրառման ն լուծվող իրավական գործի փաստացիու իրավաբանականհարադրություններըսերտ միահյուսված ն համատեղված են: ԸԱյսաեղամենուր իրավաբանականը պեաք է հիմնավորվի վփաստացիով, իսկ փաստացինպետք է սահմանվի իր իրավաբանական նշանակությամբ: Իրավակիրառմանգործընթացի առաջին փուլի հիմնական խնդիրը զործի փաստացի հանգամանքներիբացահայաումը, հեսւազոտումն ու պարզումն է` համապատասխան հանգամանքներում կիրառմանենթակա որոշակի նորմի հիպոթեզովնախատեսված իրավակիրառդեպքերին (պայմաններին, հիմքերին) դրանց համապատասխամության տեսանկյունից: Գործի փաստացի հանգամանքներիհամակողմանի, լիակատարու օբյեկտիվ իրավաբանականբացահայտումը,հետազոտումըն սահմանումը պետք է իրականացվի այդ հանգամանքների մասին օբյեկտիվ ճշմարտության հասնելու ընդհանուրպահանջներին ու, միաժամանակ, դրանց իրավաբանական հետազոտության հատուկ ճնպատակներին, խնդիրներին, ձներին ն միջոցներին խիստ համապատասխան,որպեսզի. վերջին հաշվով, ձեռք բերվի հետազոտվող փաստի իրավական հատկությունների,բնութագրերի ու նշանակության մասին ոչ թե վերացական, այլ հենց կոնկրետ հնրավաբանական նչանակություն ունեցող օբյեկտիվ ճշմարտությունը:Գործի փաստացի հանզամանքներիայդ առանձնահատուկիրավաբանականհետազոտումը պետք է կատարվի սահմանված իրավակարգիհիման վրա ն շրջանակներում, նախատեսված դատավարականձներով, պատշաճ իրավաբանականապացուցողական միջոցների օգնությամբ (վկաների ցուցմունքներ,իրեղեն ապացույցներ, փաստաթղթեր,փորձագիտությանտվյալներ, գործի մասնակիցներիանձնական խոստովանություններն այլն): Հավաքված ու վերլուծված ապացույցներըպետք է ունենան արժանահավատբնույթ ն իրենց համակցության մեջ՝ գործի փաստացիկազմի տեսքով, իրենց իրավաբանականՄճշանակություն ունեցող բնութագրերով պետք է լիովին համապատասխանենկիրառվողիրավականնորմի

հիպոթեզովնախատեսվածպայմաններին:

Գործի փաստացի հանգամանքների(գործի փաստացի կազմի, ներառյալ՝ դրա բոլոր մասնակիցներիկոնկրետ գործողությունների) իրավաբանական որակավորումնիրավակիրառ գործընթացիծրնրորդ փուլում իրավակիրառմանառաջին փուլում սկսված դրանց իրավաբամական (իրավաբաճական որակմամբ հիմնավորված, կոնկրետացված ն կողմնորոշված)հետազոտություններիշարունակությունն ու ավարտն է: Չէ' որ առաջին փուլում նույնպես նախապեսհավաքվում ն ուսումնասիրվում էին ոչ միայն փաստեր՝ որպես այդպիսիք, այլ հենց որոշակի իրավաբանականնշանակություն ունեցող, այսինքն` իրավաբանորեն բնութագրվող,գնահատվողու որակվող փաստերը: Ցանկացած փաստի իհրւսվաբանականորակումը տվյալ փաստի (անձի զործողության, հարաբերության, իրադարձությանն այլն) կոնկրետ իրավաբանականնշանակությունը սահմանոդ իրավունքի որոշակի նորմի տեսանկյունից դրա գնահատումն է: Ուստի, իրավակիրառումն ամբողջությամբ կրում է իրավաբանական-որակողբնույթ, իսկ գործի փաստացի հանգամանքներիիրավաբանականորակավորման տարբեր պահերն ու հայեցակետերը ներհատուկ են իրավակիրառզործունեության բոլոր ձներին ն փուլերին: Քննվող իրավական զործի (հարցի) պարզված փաստացի կազմի վերջնական իրավաբանականորակումը հնարավորություն է ընձեռում անցնել իրավակիրառ գործընթացի երրորդփուլին՝ գործով որոշտվյալ ման ընդունմանը: Իրավունքի բացերի առկայության մի շարք դեպքերում համապատասխան հարաբերությունների(գործի փաստացի հանգամանքների)իրավաբանական որակումն ու զործի լուծումն ամբողջությամբ իրականացվում է օրենքի համանմանության կամ իրավունքի համանմանության պատշաճ օգտագործմամբ: Գործով կայացված որոշումը քննվող հարաբերությանսուբյեկտների կոնկրետ իրավունքները ն պարտականություններըսահմանող իհրավունքի կիրառմանակա է: Իրավակիրառարակտն ունի անհատական(որոշակի անձնական) բնույթ ն ենթակա է պարտադիրկատարման, անհրաժեշտությանդեպքում` պետականհարկադրանքիմիջոցներիօգնությամբ: Իրավակիրառարակտը կարող է արտահայտվել գրավոր (ինքնուրույն գրավոր փաստաթղթիկամ այլ փաստաթղթիվրա արված գրավոր մակազրությանտեսքով), բանավոր (տեղում տուգանելը) ձներով, պաշտոնականնշանների միջոցով (փողոցայիներթնեկությունըկարգավորողի շարժումներըն այլն):

Իրավակիրառարակտերի դասակարգումըտարբերխմբերիկարող է իրականացվելտարբեր հիմքերով`ըստ համապատասխանակտերնընղունող սուբյեկտների, ըստ այղ ակտերի կարգավորիչ-իրավական բնույթի ն այլն: Տարբեր պետական մարմիններիու պաշտոնատար անձանց իրավակիրառար ակտերն ունեն պաշտոնական (օրենսդրորեն որոշված) տիպային անվանումներ, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության նախազահի կամ Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության կարգաղրությունը, նախարարիկամ ձեռնարկության, հիմնարկի ղեկավարի հրամանը, նախաքննությանհարցերով քննիչիկամ դատախազիկայացրած որոշումը, դատալսազի զրավոր ցուցումը հետաքննության ն նախաքննության մարմիններին`նրանց հարուցած ու քննող զործերի կապակցությամբ, դատարանի որոշումը` դատաքննության հարցերով, դատարանի վճիռը` քաղաքացիական գործերով, դատավճիռը` քրեական գործերով ն այլն: Բացերնիրավունքում: Օրենքիհամանմանությունըն իրավունքիհամանմանությունը 5.

Իրավակիրառարգործընթացում կարող է պարզվել, որ գռրծող պռոզիտիվ իրավունքում բացակայում է քննվող գործի հանզամանքներն ուղղակիորեն կարգավորող կռնկրետիրավական նորմը: Նման իրավիճակը կարող է նշանակել՝ 1) կամ օրենսդրի(ն ամբողջությամբիրավակիրառգործունեության բոլոր սուբյեկտճերի) այդ հանգամանքները կարգավորելուցանկության գիտակցվածբացակայություն. 2) կամ էլ գործող պոզիտիվիրավունքումբացերի առկայություն: Առաջին դեպքում (երբ օրենսդիրըհրաժարվում է տվյալ հանգամանքներիիրավական կարգավորումից)համապատասխանփաստացի հանգամանքները չունեն իրավաբանականնշանակություն: Նման հանգամանքներովչպետք է հարուցել իրավաբանական(իրավակիրառար) գործ, իսկ արդեն հարուցված գործով անհրաժեշտէ համապատասխան որոշում ընդունել դրա իրավաբանականնշանակությունից զուրկ լինելու («իրավաբանականառոչնչության»)մասին: Իրավունքում բացեր ասելով՝ նկատիէ առնվում իրավունքիայնպիսի նորմիբացակայությունը,որը, կախված գործող իրավունքիիմաստիցն

դրանով կարգավորվողհասարակական հարաբերությունների բնույթից, անհրաժեշտ է իրավական կարգավորմանկազմավորվածոլորտում գտնվող տվյալ կոնկրետ փաստացիհանզամանքների (փաստացիհարաբերությունների) կարգավորմանհամար: Իրավունքում բացերը կարող են լինել կամ զարգացող հասարակական հարաբերություններից օրենսդրությանանխուսափելիհետ մնալու հետնանք, կա'մ էլ՝ հենց օրենսդրիսխալների ու բացթողումների, Ցրա օրինաստեղծ մշակույթի ցածր մակարդակի ն այլնի արղյունք: Իրավունքում հայտնաբերվածբացերը կարող են լրացվել միայն օրենսդրի կամ համապատասխանիրավասու իրավասահման մարմնի կողմից: Սակայն իրավակիրառարմարմինըկամ պաշտոնատարանձն իրավունք չունի իրավունքում եղած բացերի կապակցությամբհրաժարվել համապատասխան իրավական գործը (հարցը) քննելուց ն լուծելուց: Նման հրաժարումը կնշանակեր «հրաժարվել արդարադատությունից», ինչը հակասում է իրավունքի՝ որպես իրականում գործող կարգավորչի, իմասաին: Իրավակիրառարգործընթացումգործող իրավունքիբացերիհաղթահարման համար օգտագործվում են այնպիսի հատուկ խրավակիրառ հնարքներ, ինչպիսիք են՝ օրենքի համանմանությունըն իրավունքիհամանմանությունը: Օրենքի համաճմանությունըչկարգավորված հարաբերությունների նկատմամբ նմանօրինակ հարաբերություններըկարգավորողօրենքի (գործող պոզիտիվ իրավունքի)նորմի կիրառումն է: Քաղաքացիական ն ձեռնարկատիրական հարաբերությունների, մարդու անօտարելիիրավունքներիու ազատությունների ն այլ ոչ նյութական բարիքների պաշտպանությանոլորտում օրենքի համանմանության կիրառումը նախատեսվածէ գործող ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացիականօրենսգրքով(6 հոդվածի 1-ին կետ) ն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականդատավարության օրենսգրքով(10 հոդված): Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի(6 հոդվածի 1-ին կետ), եթե նման հարաբերությունները «ուղղակի կարգավորվածչեն օրենսդրությամբկամ կողմերի համաձայնութ)ամբ, ն բացակայում է դրանց նկատմամբկիրառելի գործարարշրջաճառությանսովորույթը, նման հարաբերությունների նկատմամբ,եթե դա չի հակասում դրանց էությանը, կիրառվումէ նման հարաբերություններ

կարգավորող քաղաքացիական օրենսդրությունը(օրենքի համանմանություն)»: Իրավակիրառարգործունեության մեջ օրենքի համանմանությունն օգտագործելիսհամապատասխանհարաբերություններիիրավաբանական որակման ն ամբողջությամբգործի լուծման համար նմանօրինակ հարաբերություններ կարգավորող պիտանի նորմը, առաջին հերթին, պետք է որոնել օրենսդրության այն ճյուղում, որի կարգավորման ոլորտին է վերաբերումդիտարկվող հարաբերությունը(գործի հանգամանքները), իսկ տվյալ ճյուղում նման նորմի բացակայության դեպքում դա անհրաժեշտ է որոնել օրենսդրությանըմերձ ճյուղերում ն ամբողջությամբ օրենսդրության(գործող ամբողջ պոզիտիվիրավունքի) մեջ: Նմանօրինակ հարաբերությունները կարզավորողօրենսդրության որոնելի նորմի բացակայության, այսինքն` օրենքի համանմանության օգտագործման անհնարինության դեպքում, կիրառվում է իրավունքի համանմանությունը: տրավունքիհամաճմանությունն օրենսդրությամբ(գործող պոզիտիվ իրավունքով) չկարգավորված հարաբերության նկատմամբ իրավունքի ընդհանուրհիմունքներին իմաստիկիրառումնէ: Ընդ որում, իրավունքի ընդհանուր հիմունքներ ու իմաստ ասելով` նկատի են առնում իրավունքի ն իրավական կարգավորմանընդհանուր իրավական ու ճյուղային սյզբունքները: Իրավունքի այդ սկզբունքները (իրավունքի ընդհանուր հիմունքները ն իմաստը) մշակվում ու հիմնավորվում են իրավաբանականտեսության, պոզիտիվիրավունքի վարդապետության մեջ: Իրավունքի ընդհանուր հիմունքների, իմաստի ն սկզբունքներիմասին մի շարք վարդապետականդրույթներ ամրագրվել են բուն օրենսդրությանմեջ (նորմատիվ-իրավական ակտերիհամապատասխան ընդհանուր մասերում ն բաժիններում): Իրավունքի համանմանությանթույլատրումը, ըստ էության, նշանակում է իրավաբանական վարդապետության՝ որպես գործող իրավունքիաղբյուրի, ճանաչում (իրավունքիհամանմանությանօգտագործմանոլորտում): Իրավահասկացողության ազատական-իրավաբանական տեսության ն պոզիտիվ իրավունքի վարդապետությանհամաձայն՝ իրավունքիու իրավականկարզավորմաննման հիմնադիրն համընդհանուրսկզբունք է ճնական հավասարության սկզբունքը, որի կոնկրետացումնեն հասարակական հարաբերություններիիրավական կարգավորմանմնացած բոլոր նորմատիվ-իրավական ձներն ու միջոցները:

Քաղաքացիականօրենսդրության գործողությանոլորտումիրավունքի համանմանությանօգտագործումնիր ամրագրումնէ գտել Ռուսաստանի Դաշնության զործող քաղաքացիականօրենսգրքում(6 հոդվածի կետ), որը նախատեսումէ «օրենքի համանմանությանօգտազործ2-րդ ման անհնարինության դեպքում կողմերի իրավունքներնու պարտականությունները որոշվում են` ելնելով քաղաքացիական օրենսդրության ընդհանուրհիմունքներիցն իմաստից (իրավունքի համանմանության)ու բարեխղճության, խելամտությանն արդարության պահանջներից»: Իրավակիրառարգործընթացում օրենքի համանմանության ու իրավունքի համանմանության օգտագործումն ունի մեկ սկզբունքային կարնոր բացաւություն` օրենքի համանմանությունը ն իրավունքի համանմաճությունըչի կարելի օգտագործել քրեաիրավական պատժի ու վարչական տուգանքիհարաբերություններիոլորտում: Օրենսղրության մեջ քննվող հանգամանքները` որպես քրեական հանցագործություն կամ վարչական զանցանք բնութագրողօրենսդրության նորմի բացակայությունը, համաձայն իրավունքի հիմնադիր պահանջներից մեկի ն, միաժամանակ, մարդասիրականկանխավարկածի («Չկա հանցագործություն,չկա պատիժ, եթե դա սահմանված չէ օրենքում») իրավակիրառողի համար նշանակում է ոչ թե պոզիտիվ իրավունքում տեղ գտած բաց, այլ՝ օրենսդրի հրաժարումն այդ հանգամանքների իրավականկարգավորումից, ղրանց «իրավաբանականառոչնչությունը»: Ինքը՝ օրենսդիրը, հայտնաբերելով նորմի այսպիսի բացակայությունը, կարող է դա դիտարկել կամ որպես համապատասխանհարաբերությունների կարզավորումից իրավաչափ հրաժարում ն ամեն ինչ թողճել նախկինի նման, կամ այդպիսի նորմի բացակայությունըգնահատել որպես բաց ու դա լրացնել համապատասխան նորմի ընդունմամբ: Մակայն, իրավակիրառողնայս դեպքում պարտավոր է ղեկավարվելարդեն իսկ ընդունված նորմերով ն իրավունք չունի օգտագործել օրենքի համանմանությունըկամ իրավունքիհամանմանությունը:

Գլուխ 8. Իրավունքի նորմերիմեկնաբանումը 1.

Իրավունքինորմերիմեկնաբանմանհասկացությունը: Մեկնաբանմանօբյեկտը, մեթոդըն առարկան

Իրավունքի նորմի մեկնաբանումը ղրա գործողության կոնկրետ տվյալ պայմաններում իրագործման ենթակաիրական բովանդակության պարզաբանումըն բացատրումնէ:

Իրագործում ասելով` նկատի ունեն դրա բոլոր տեսակները,ներառյալ՝ նան իրավական նորմերիկիրառումը: Իրավունքիմեկնաբանումը՝որպես հատուկ իրավաբանականկատնեգորիա, ունի իր հատուկ իմաստն ու հատուկ դեր է խաղում իրավունքի զործողության զործընթացի առանձնահատկություններնարտահայտող ն բնութազրողկատեգորիաներիհամակարգում: Իրավունքի նորմի կարզավորիչ-իրավական բովանդակությունը, վերացական-ընդհանուր տեսքով դրա ստատիկ վիճակում արտահայտված է պոզիտիվ իրավունքի համապատասխանաղբյուրի բուն տեքստում: Իրավունքի դինամիկան, դրա իրագործմանգործընթացը,ներաոյալ՝ նան իրավակիրառումը,անհրաժեշտաբարկրում է կոնկրետացնող բնույթ` իրավունքի ստատիկ նորմի վերացական-ընդնանուրբովանդակությունը դրա իրագործման (ն կիրառման) գործընթացումմոն(րետացվում է կոնկրետ ժամանակում, կոնկրետ տեղում, անհատապես կոնկրեա անձանց կոնկրետ հանզամանքներովու վոոխհարաբերությունների կոնկրետ հիմքով, համապատասխան(ռճկրետ իրավիճակինկատմամբ կիրառելիս: Իրավունքի մեկնաբանումն իրավունքի ստատիկ նորմի վերացական- ընդհանուր բովանդակությունը դրա իրազործման դինամիկ գործընթացում կոնկրետացվելու կարգավորիչ-իրավական իմաստի՝ իր հան է: մար պատշաճ պարզաբանման բացատրմանմեջ Ընդ որում, պարզաբանումասելով՝ նկատի են առնում մեկնաբանվող նորմի որոնվող բովանդակությանբացահայտման, իմաստավորման ն հիմնավորման բուն իրավաբանական-ճանաչողականընթացակարգը: Ցանկացած մեկնաբանում իր մեջ ներառում է մեկնաբանողի կողմից (առաջին հերթին, հենց իր համար) նորմի իսկական բովանդակության բացահայտման այդպիսի ընթացակարգ: Բացատրումասելով` գկատի են առնում մեկնաբանվողիրավական նորմի բովանդակության համապատասխան (պաշտոնական կամ ոչ պաշտոնական)պարզաբանմանարդյունքներն ընդհանուրօգտազործման համար արտաքնապես հրապարակայնորենարտահայտելու զաճազան հատուկճները: Պարզաբանման ն բացատրման միջն այդպիսի տարբերության պատճառով մեկնաբանում-պարզաբանումը չ պետք է շփոթել մեննաբա-

հետ: նում-բացատրման Իրավունքինորմի պատշաճ մեկնաբանման(մեկնաբանման-պարզգաբանման)համարանհրաժեշտէ ռրոշել մեկնաբանմանօբյեկտը, մե-

թողն ու առարկան:

Իրավունքի նորմի մեկնաբանման օբյեկտը տվյալ կարգավորման նորմատիվդեպքին(տվյալ կոնկրետիրավիճակին)համապատասխան իրավական(իրավասահման)ակտիսւեքստնէ, որումարտահայտվածէ նորմը: մեկնաբանվող Իրավունքի նորմի մեկնաբանմանմեթոդընորմի աղբյուրիտեքստի ն տվյալ կոնկրետ իրավիճակի(դեպքի) համաձայնեցվածիրավաբանամեկնաբանումնԼ. դրանց փոխադարձհամական- տրամաբանական տեղման, համակողմնորոշմանու միասնության մեջ, որն ուղղված է սկզբնաղբյուրի տեքստում որոնելի նորմի համապատասխանկառուցն ընդհանուրկառուցվածքիբացահայավածքային բաղադրատարրերի մանն ու որոնմանը տվյալ կոնկրեա իրավիճակի (ղեպքի) համար

նշանակությամբ: դրանց արդիականկարգավորիչ-իրավական Իրավունքի նորմի որոնելի մեկնաբանմանառարկան`իրավունքի նշանակություննէ, նորմի որոնելի արդիականկարգավորիչ-իրավական որը ենթակա է իրականացմանտվյալ կոնկրետ իրավիճակում(դեպքում):

տեսանկյունից մեկնաբանման Իրավաբանական-ճանաչողական ու ն միմյանց օբյեկաի, մեթողի առարկայի փոխհարաբերություններն

կապը՝ տվյալկոնկրետ իրավիճակին(տվյալ

կարգավորմանդեպքին) համապատասխանողնորմատիվ աղբյուրի (2ր/ենտի) իրավաբաճական-տրամաբանականբացատրությունը (մեջոդր) բացահայտում, ձնակերպում,հիմնավորումն որոշում է տվյալ կռնկրետիրավիճակում իրագործմանենթակա իրավականնորմի որոնելի արդիականկարգավորիչ-իրավականնշանակությունը(առարկան): Մեկնաբանմանօբյեկտի իմաստավորումըմեկնաբանմանմեթոդի օգնությամբ տալիս է մեկնաբանմանառարկան.առարկան` մեթոդապես իմաստավորվածօբյեկտն է: ԼՍսպիսի իմաստավորմանմեջ է մեկնաբանվողնորմի իրական բովանդակության,այսինքն՝ տվյալ կարզավորիչ դեպքի(կոնկրետ իրավինշանակութճակի) համար դրա արդիական կարզավորիչ-իրավական Իրա( իմաստը): բովանդակությունը յան բացատրմանճանաչողական արդիական զործվող նորմի այդ կարզավիճակայինկոնկրետացված ճշանակության բացահայտումըն հիմնավոկարզավորիչ-իրավական ընթացքում,հենց իրավունքի րումն իր մեկնաբանման-պարզաբանման այն որոնելինէ, որը մեկնաբանման նորմի իրական բովանդակության պետք է իրագործվիավյալ կոնկրետիրավիճակում(դեպքում): հետ

-

2.

(հնարքները) եղանակները Իրավունքինորմերիմեկնաբանման

գործընթացում պարզաբանման Իրավունքիճորմի բովանդակության են օգտագործվում հրավունքի մեկնաբանմանմի չարք եղանակներ քե(հնարքներ): Դրանցից են՝ իրավաբանական-աղբյուրազիտական, (պատպ ատմական համակարգային, տրամաբանական, րականական, (հատուկիրավաբանական-տերմինաբանական մական-քաղաքական),

զործառնական,նպատակայինմեկնաբանումները: իրավաբանական), մեկնաբանումնայն պաշտոԻրավաբանական-աղբյուրագիտական ոնապես հրապարակվածնորմատիվ աղբյուրի տեքստի բնօրինակի րոշման, բացահայտմանն ուսումնասիրմանհնարքներն են, որի կարգավորիչ ներզործությանոլորտում գտնվում է տվյալ կարգավորվողիըավիճակը(դեպքը): Նման մեկնաբանմանարդյունքումպետք է պարզվի մեկնաբանվողնորմատիվ ակտի տեքստինույնությունը դրա

վերջին

պաշտոնական խմբագրության (հրապարակման)բնագրի տեքստի հետ:

Քերականականմեկնաբանումընորմատիվաղբյուրի տեքստը կազմելու քերականական(ձնաբանական)ձների ն միջոցների առանձնահատկությունների, դրա լեզվական, ոճական, կառուցվածքային բնութագրերի հաշվառման ու օգտագործմանեղանակ է, դրա դրույթների բացատրության,տեքստի այն մասերի (դրվագճորմատիվ-իրավական ների) բացահայտման ն որոշման գործընթացում, որոնցում արտաու ամբողջությամբ հայտված է նորմի. առանձին բաղադրատարրերի ճորմի իրավականբովանդակությունը:Տեքստի առանձնահատկություն-

իմաստավորումը ների այսպիսի իրավաբանական-քերականական նան է տեքստի լեզուն, որ իրավական միաժամաառումով, այն կարնոր է է, որով իրականացվում լեզուն նակ, այն պաշտոնական-իրավական նան կարզավորվողիրավիճակի համապատասխան նորմատիվ-իրավամեկնաբանվողնորմիհետ դրա հարաբերակցութկան իմաստավորումը՝ յամբ: Տրամաբանականմեկնաբանումնակտի տեքստի (տեքստիմասերի)՝ որպես միասնականներքնապեսհամաձայնեցվածու անհակասական կարզավորիչհամակարգի,մեկնաբանվողիրավունքինորմի տրամաբանորեն փոխկապակցվածկառուցվածքայինբաղադրատարրերիիրա-

բացատրությանգործընթացումձնավաբանական-տրամաբանական կան տրամաբանությանօրենքների ն կանոններիօգտագործմանեղա256

նակներն ու ձներն են: Ձնականտրամաբանությանպահանջներըպահպանվում են նան կարգավորման ենթակա իրավիճակիիրավաբանաիմաստավորման,վերացականնորմի ն տվյալ կաճ-տրամաբանական բացահայակճնկրետդեպքի միջն որոնելի համապատասխանության մաճ ու որոշման գործընթացում: Իրավաբանականտրամաբանություննիր մեջ ամբողջությամբ ներառում է ձնական տրամաբանությանբոլոր պահանջները՝դրանց իրավաբանորենկոնկրետացվածնշանակությամբ ն արտահայտությամբ: Համակարգային մեկնաբանումն իրավունքի մեկնաբանվող նորմի՝ որպես բաղաղրատարրերիհամակարզի, իրավաբանական-տրամաբաճական իմաստավորմամբ,իրավունքում` որպես նորմերի համակարգ, դրա տեղի ու դերի որոշմամբ,ինչպես տվյալ նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերի,այնպես էլ միասեռ հարաբերություններկարգավորող այլ նորմերի, որին վերաբերում է կարգավորիչ ղեպքը, դրանց միջն համակարգային կապերի կարգավորիչ իմասաի բացահայտման հնարքներնեն: մեկնաբանումը մեկնաՊատմական (պատմական-քաղաքական) բացաբանվող նորմի կոնկրետ պատմական պայմանավորվածության հայտման, դրա բովանդակությանվրա ազդող սոցիալական, քաղաքական ն այլ գործոնների ղերի պարզաբանման,տվյալ նորմի ընդունման ժամանակի օրենսդրի կամքի (այսպես կոչված՝ «օրենսդրի պատմական կամքի») ն տվյալ կոնկրետ կարգավորիչիրավիճակումնորմի իրականացման ժամանակի օրենսդրի կամքի համեմատական իրավական վերլուծությանիրականացմանհնարքներն են: Իրավաբանական-աերմինաբանական(եատուկ-իրավաբանական) մեկնաբանումըմեկնաբանվող ճորմատիվակտի տեքստումօգտագործված հատուկ իրավաբանականհասկացությունների,տերմինների,կատեզորիաների, բնորոշումների,կառույցների ն այլ իրավաբանականտելսնիկականմիջոցների ու դրանց կարզավորիչ իրավականնշանակության իմաստավորմանն հաշվառմանհնարքներնեն: Գրականության մեջ գործառնականմեկնաբանումասելով` նկատի են ունենում նորմը պարզաբանելուգործընթացումայն կոնկրետ պայհաշվառման մանների,ժամանակին տեղի առանձնահատկությունների է տվյալ իրավունքի անհրաժեշտությունը,որոնցում իրականացվում նորմը: Գրականության մեջ ճպատակայինմեկնաբանումասելով` նկատի են ունենում նորմի ընդունմաննպատակներիբացահայտումը:Մի շարք 17 ՆՍ.

Ներսեսյանց

ւ-

ղեպքերում օրենսդիրն ակտի տեքստում (դրա ներածությունումկամ ընդհանուր մասում) նչում է ակտի ընդունման նպատակները (կամ խնդիրները):Այլ դեպքերում ակտի ընդունմաննպատակնի հայտ է գալիս դրա ընդհանուր դրույթների համապատասխանիմաստավորման, ու ընդունմանմասին նյութերի հետազոտակտի նախապատրաստման ման, ավյալ ակտի պատմականմեկնաբանման եզրահանգումներիօգտազործմանմիջոցով ն այլն: մի շարք ղեպՆորմատիվ ակտի ընդունմաննպատակիհաշվառումը քերում մեկնաբանվողնորմի իրական բովանդակության պարզաբան-

միանգամայնկարնոր հարադրություննէ: Սակայն ճիշա չէր լինի իրավունքի նպատակային մեկնաբանումը

ման

հանգեցնել սոսկ նորմատիվ ակտի ընդունման նպատակի պարզարանմանը, քանի որ բուն իրավունքի նորմի (ն ամբողջությամբ իրավունքի) ճպատակրը ն նորմ պարունակող ակտի ընդունման նպատակն սկզբունքնորենտարբեր կատեգորիաներու երնույթներ են, թեկուզն մի շարք պահերով դրանք կարող են համընկնել կամ խաչաձեվել: Ակտի ընդունման նպատակը վերաբերումէ օրենսդրական քաղաքականության ոլորտին, դրա խնդիրների, հարցադրումների,ծրագրերի ն պլանների իրականացմանը, որոնք պայմանավորված ու թելադրված են կոնկրետ սոցիալ-պատմական իրավիճակով, տարբեր սոցիալ-քաղաքական ուժերի հարաբերակցությամբ,ակտի ընդունմանպահին հասարակությանն քաղաքական կյանքի հրատապ խնդիրներով: Իրավական նորմը, թեկուզն, ի հայտ է գալիս այդ իրավականից դուրս զտնվող մի շարք այլ գործոններիազդեցության հետնանքով, սակայն իրավունքի նորմի նպատակը զուտ իրավական է ն վերաբերումէ հրավական արժեքներիոլորտին: մոտեցման, որը ներհատուկ է նան Համաձայն բնական-իրավական Ռուսաստանի Դաշնության գործող Մահմանադրությանը, իրավունքի նպատակըմարդու ի ծնե ն անօտարելիիրավունքներնու ազատություններն են՝ դրպեսբարձրազույն արժեք: տեսության` հրավունքի Համաձայն ազատական-իրավաբանական (ն իրավունքի նորմի) նպատակը մարդկանց կյանքում ազատության, ն արդարության առաջընթացնէ, այսինքն` ձնական հավասարության հավասարությանիրավական սկզբունքում արտահայտված բուն իրավունքի արժեքային հատկություններիու հիմունքների հաստատումը ն առաջընթացզարգացումը:

Իրավունքիմեկնաբանվողնորմի այդ բուն իրավականնպատակի(ն իրավականարժեքի) հաշվառումը՝ ակտի ընդունմաննպատակին իրավունքի նորմիիրագործմանժամանակի զործող օրենսդրությանիրավալոսնական- արժեքային հատկությունների հետ դրա փոխհարաբերություններում, որոշում է նպատակային մեկնաբանմանառանձնահաակությունը: Նպատակային մեկնաբանումնիր էությամբ արժեքային նպատակային մեկնաբանումէ, որը նպատակամղվածէ իրավունքի նորմի՝ որպես իր մեջ կարգավորիչուժ ն իրավական արժեքներ պարունակողիկարգավորչի, իրագործմանը: Դրան հարավաբանական-արժեքային մապատասխան,այսպիսի մեկնաբանումըկողմնորոշված է դեպի իրավունքի առաջընթացի ն գործող իրավունքի արժեքային-իրավական հատկությունների ու բնութագրերիզարգացմանընդհանուր ենթատեքստում մեկնարանվող նորմի արժեքային իրավական բովանդակության պարզաբանմանը: Իրավունքի նորմի այդ արժեքային իրավականբովանդակության՝ որպես ղրա որոնելի իսկական բովանդակության,իմաստավորումըն որոշումը մեկնաբանման ամբողջ գործընթացի էական հարադրությունն է: Ընդհանրացված ձնով այդ ճպատակային չափանիշի իմաստն ու նշանակությունը կարելի է ձնակերպել հետնյալ կերպ. նորմի տեքստային բովանդակությանկողմից թույլատրվող ն իրավական զարգացմամբ ձեռք բերված մակարդակինհամապատասխանողիրավունքի նորմի մեկնաբանման բոլոր տարբերակներից առավել համարժեքը, հիմնավորվածը, ճիշան ու հեռանկարայինն իրավունքի նորմի իրավաբանական-նպատակային իմաստով առավել առաջադիմական մեկնաբանումն է, այսինքն` մեկնաբանմանայն տարբերակը, որում.իրավունքի նորմի բովանդակությունըպարզաբանվել ն արտահայտվել է դրա իրագործման ժամանակի համար առավելագույնչափով բարձր արժեքամին-իրավականդիրքերից:

պրակտիկանհռոմեական իրավունքիժաՊատմական-իրավական մանակներից մինչն մեր օրերը հաստատում է այսպիսի մոտեցումըն մեկվկայում է այն մասին, որ իրավունքիդրույթներիառաջադիմական (այսինքն` զուտ իրաճաբանություննճերը,հենց արժեքային-իրավական ու հավական) իմաստով, հատկապես հեղինակավորիրավաբանների արհամարժեք մապատասխանբարձրագույնդատարաններիկողմից,

տացոլել են ինչպես գործող իրավունքիէությունը, այճպես էլ` դրա զարԻրավունքիայդպիսի մեկճագացմանն նորացմանպահանջմունքները:

բանությունները`

լ) սահմանված իրավունքիպատշաճ կայունության,հասարակա-

կաճ զարգացմաճճոր պահանջների,հիմճահարցերիու պահանջմունքհամատեղճերի հետ դրա ճկուն ն օպերատիվհարմարվողականության են. ման արդյունավետմիջոց 2) հասարակությանու պետությանմեջ հասունացած կոնֆլիկտների ն հակասություններիժամանակին լուծման խնայողականու համարժեք ձն են, իրավունքումն կյանքում նոր իրավաբանակա իրավաբանական զաղափարների,սկզբունքներիու արժեքների,ազատության,հավասաու նորմերի րության ն արդարության նոր` ավելի զարգացած, ձների ու փորձակված հաստատման ն գործնականում հուսալի ձնավորման աղբյուր են: 3.

տեսակները Իրավունքինորմերիմեկնաբանման-պարզաբանման

հայտնաԱկտի տեքստի նորմատիվբացատրությանգործընթացում բացահայտիրավադրույթների պարունակվող տեքստում այդ բերված վող նորմատիվիմասան իր ծավալով կարող է համընկնել կամ չհամընկնել տեքստի այդ իրավադրույթներիտառացի (բառային) արտահայտությանը: Մեկնաբանվողնորմի որոնվող իսկականնորմատիվբովանընդունվածէ անվանել՝ դակությանայդ հարադրությանպարզաբանումն Ըստ մեկնաբանման` տարբերվում ծավալի ըստ ծավալի մեկնաբանում: ընդարձակող տեսակ՝ են ակտի տեքստիմեկնաբանման երեք տառացի, ն սահմանափակող: Գրականությանմեջ սովորաբար տառացի մեկնան հաբանումն անվանվում է ճան համարժեք մեկնաբանում:Տառացիի մարժեքի այսպիսի նույնականացումըճիշտ չէ, քանի որ «համարժեքության» որակական չափանիշի պահանջին պետք է համապատասխանենիրավունքիմեկնաբանմանբոլոր տեսակներնու եղանակները: Տառացի մեկնաբանումնառկա է այն առավել տարածվածդեպքերում, երբ տեքսաի իրավադրույթինորմատիվիմաստը լիովին համընկԼյդպիսի դեպնում է դրա բառային-տեքստային արտահայտությանը: օրենսզրքի ընտանեկան քերից է, օրինակ` Ռուսաստանի Դաշնության «Ամուսնականպայմա41 հողվածի 2-րդ կետի դրույթը, համաձայն որի՝ նագիրըկնքվում է գրավոր ձնով ն ենթակա է նոտարականվավերացման»:

Սակայն հաճախ տեքստի իրավադրույթինորմատիվ իմաստը դրա տեքստային-բառայինարտահայտությունիցլայն է կամ նեղ: Այդ դեպքում պահանջվում է ընդարձակող(տարածող) կամ սահմանափակող նպատակ ունենալով համարժեք(ճիշտ ն ճշզրիտ) արմեկնաբանում` տահայտելու ակտի տեքստիհամապատասխանիրավական դրույթնեբի նորմատիվիմասուը: Ընդարձակող մեկնաբանումնանհրաժեշտէ այնտեղ, որտեղ տեքստի իրավադրույթիբուն նորմատիվիմաստըլայն է դրա բառային արտահայտությունից: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանաղդրության 55 հոդվածի 2-րդ մասը պարունակում է հետնյալ իրավադրույթը` «Ռուսաստանի Դաշնությունում չպետք է ընդունվեն մարդու ն քաղաքացու իրավունքներն ու ազատություններըվերացնող կամ նվազեցնող օրենքներ»: Այդ իրավադրույթիիսկական նորմատիվիմաստը լայն է ղրա բառային արտահայաությունից, քանի որ իրավադրույթում պարունակվող արգելքը տարածվում է ու միայն օրենքների, այլ ճան ենթաօրենսդրականակտերի վրա: Սահմանափակող մեկնաբանումը պահանջվում է այնտեղ, որտեղ տեքստի իրավադըույքի բուն նորմատիվիմաստն ավելի նեղ է ղրա բառային արտահայատությունից:Օրինակ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության30 հողվածի 1-ին մասով ամրազրված է հետնյալ իրավադրույթը՝ «Յուրաքանչ յուր ոք ունի միավորմանիրավունք, ներաոյալ՝ իրենցշահերի պաշտպանությանհամարարհմիություններստեղծելու իրավունքը»: Այստեղ ակնհայտ է, որ այս իրավադրույթիիսկական նորմատիվիմաստն ավելի նեղ է դրա բառային արտահայտությունից, քանի որ դրանում ամրագրվածմիավորմանիրավունքըչի տարածվում, մասնավորապես, երեխաներիվրա: 4.

Իրավունքինորմերիմեկնաբանման-բացատրման տեսակները

Ծեկնաբանման-բացատրմանիրավաբանական նշանակությունը կախված է մեկնաբանման սուբյեկտի կարգավիճակից: Դրա հիմնճավորմամբառանձնացվումէ մեկնաբանման-բացատրման երկու տեսակ՝ պաշտոնականն ոչ պաշտոնական: Պաշառնական մեկնաբանումը նման իրավազորությունունեցողպետական մարմնիիրակաճացրածմեկնաբանումնէ: Պաշտոնականմեկնաբանման ակտերը պարտադիր են համապատասխանիրավակիրառ սուբյեկտճերիհամար:

Նման

պարտադրականությանոլորտում պաշտոնականմեկնաբանդրույթները բաժանվում են նորմատիվին կաուզալի (պատճառականի): Նորմատիվ մեկնաբանմանդրույթները տարածվում են մեկնաբանվող նորմում ընղզրկված անձանց ն հարաբերություններիանորոշ շրջանակի վրա: Սակայն իրավակիրառմանհամապատասխան սուբյեկաների համարպաշչտոնապես-պարտադիր մեկնաբանմանդրույթը (կանոնը, «նորմը») չի կարելի շփոթել ոչ իրավունքի մեկնաբանվողնորմի, ոչ էլ, ընդհանրապես,իրավական նորմի հետ: Իրավամեկնաբանման դրույթը միշտ էլ միայն իրավունքի` արդեն իսկ առկա մեկնաբանվողնորմի, պատշաճ հասկացողությանկանոն է ն ոչ թն իրավունքի նոր նորմ: Կաուզալ (պատճառական) մեկնաբանման դրույթներըտարածվում են միայն տվյալ կոնկրետ դեպքի (կազուսի) վրա: Ըստ նման պարտադրականության աղբյուրի (իրավական հիմքի) սովորաբարառանձնացվումէ պաշտոնականմեկնաբանմաներկու տեսակ` օրինական ն աուտենտիկ: Սակայն, ինչպես ստորն կտեսնենք, այսպես կոչված, աուտենտիկ մեկնաբանումը դրա դրույթների պարտադրականության անհրաժեշտ աղբյուրի (իրավական հիմքի) բացակայության շնորհիվ ընդհանրապեսիրավաչափչէ, ն սխալ է պաշտոնական մեկնաբանումհամարելը: Օրինական մեկնաբանումըդրա համար օրենքով հատուկ լիազորված պետական մարմնի կողմից իրականացվողմեկնաբանումն է: Այսպես, Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրության 125 հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրական ղատարանը Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի, Դաշնության խորհրդի, Պետական Դումայի, ՌուսաստանիԴաշնության կառավարության, ՌուսաստանիԴաշնության սուբյեկտներիօրենսդիրմարմինների հարցումներով մեկնաբանումէ ՌուսաստանիԴաշնության Սահմաճադրությունը:Այսպիսի մեկնաբանումն օժտված է համապարտադիր իրավաբանականուժով: են դասվում (որպես Գրականությանմեջ օրինականմեկնաբանմանն դրա տարատեսակ) դատական պրակտիկայիհարցերով պարզաբանումները, որոնք ՌուսաստանիԴաշնության Սահմանադրության (126, 127 հոդվածներ) համաձայն`տալիս են Ռուսաստանի Դաշնության գերագույն դատարանը ն ՌուսաստանիԴաշնության բարձրագույն արբիտրաժայինդատարանը:Նման մեկնաբանությունն անհիմն է, քանի ման

Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությունն այդ դատական մարմիններին, ի տարբերություն Ռուսաստանի Դաշնության սահմանադրականդատարանի,չի լիազորել մեկնաբանելուորնէ նորմատիվ-իՊավականակտ, այլ միայն նախատեսելէ, որ դրանք պարզաբանումճեր են տալիս դատականպրակտիկայիհարցերով: Նշված բարձրագույնդատականմարմիններիայդ պարզաբանումները, ըստ էության, ռչ պաշտոնական(ոչ պարտադիր) մեկնաբանման տարատեսակներ են ն կրում են հանձնարարական բնույթ: Դրանք ուժով օժտելը փաստորեն իրավաբանական պաշտոնական-պարտադիր կնշանակեր ինչպես համապատասխան դատական մարմինների ճանաչում, որը հանկատմամբ օրենսդրականիրավազորությունների կասում է իշխանություններիբաժանմանսկզբունքին, այնպես էլ դատավորների անկախության ու նրանց` միայն ՌուսասատանիԴաշնության Սահմանադրությանը ն դաշնային օրենքին ենթարկվելու սահմանադրականսկզբունքի բացասում: Գրականության մեջ առւտենտիկ մեկնաբանում ասելով` նկատի է առնվում բոլոր իրավասահման(իրավաստեղծ)պետականմարմինների (ներկայացուցչական ու գործադիր) կողմից իրենց ընդունած նորմատիվ-իրավական ակտերի պաշտոնական,պարտադիր ուժով օժտված մարմիննեմեկնաբանումը,որն իրականացնումեն համապատասխան ն շրջանակում իրենց հայեցողությամբ: րը՝ իրենց իրավասությունների Այս դիրքորոշումը, ներառյալ` համապատասխան պրակտիկային հավանություն տալը, տիրապետողէ մեր գրականությանմեջ: Մինչդեռ ակնհայտ է, որ նման դիրքորոշումը(ն դա ծնող պրակտիկան) հակասում է ոչ միայն իրավունքին իրավականպետականության հիմնականհիմունքներին, այլ նան՝ գործող օրենսդրությանը,որն իրավաստեղծ մարմիններինչի օժսւում որնէ նորմատիվ ակտի (իր կամ ուոր

մեկնաբանումիրականացնելու րիշի) պաշտոնական-համապարտադիր որպեսպետականմարմիննեՄուտենտիկ մեկնաբանումը՝ իրավունքով: կրում րի ոչ իրավականպրակտիկայիարդյունք ու արտահայտություն, ն, օրինական է կամայական, ինքնիրավչական բնույթ ի տարբերություն մեկճաբանման`ոչ օրինական ու ոչ իրավական մեկնաբանումէ: Դա հենց այն կարնոր դեպքերից մեկն է, երբ այն, ինչն օրենքովուղղակի չէ պետականմարմնինկամ պաշտոնատարանձին, դա թույլատրված

նրան արգելվածէ, ինչն օրինականչէ, անօրինականն հակաօրինական սա բավականչէ, ու անհրաժեշտ է: Սակայն, թերնսմեր պայմաններում

-

պետական մարմիններինմանօրինակ գործունեության համար սահմանել օրենսդրականարգելք: Համապարտադիր նորմատիվ ակտի ընդունումն ու (իր ակտի կամ ցանկացած այլ ակտի) պաշտոնականպարաադիրմեկնաբանումըերկու միանզամայն տարբեր գործառույթներ են, ն իշխանությանբաժանման պայմաններում մեկ մարմինըչպետք է միաժամանակ օժտված լինի այդ երկու գործառույթներովու երկու համապատասխան իրավազորություններով: Իրավունքի պարտադիր մեկնաբանումը, ըստ էության, դատական գործառույթ է ն պետք է իրականացվիհատուկ դատական ատյանի (որպես կանոն, սահմանադրականկամ զերազույն դատարանի) կողմից: Ուստի, միայն օրինական դատական մեկնաբանումն է խրավաչավփ պաշտոնական-պարտադիր մեկնաբանում. պաշտոնական-պարտադիր մեկնաբանմանայլ տեսակների,ներառյալ նան՝ թույլատաուտենտիկի, րումը հակասում է իրավունքի ն իրավական պետականության տարրական պահանջներին: Ոչ պաշառնական մեկնաբանումներըօրենքով պարտադիրիրավաբանականուժով չօժտված մեկնաբանումներնեն: Ռչ պաշտոնականմեկնաբանումըբաժանվում է առօրեականի,մասնազիտականին վարդապետականի: Առօրեականմեկնաբանումնիրավունքի համապատասխաննորմի մեկնաբանումնէ ցանկացած սուբյեկտի կողմից` իր իրավահասկացողության ն իրավագիտակցության հիման վրա: Սասնագիտականմեկնաբանումընորմի մեկնաբանումն է համապատասխանիրավաբանականհարցերով մասնագիտորեն(ըստ ծառայության) զբաղվող իրավունքի սուբյեկտներիկողմից: Այդ սուբյեկտներն են` առանձին իրավաբան-պրակտիկները (դատավորները,դատանայխազները,քննիչները,փաստաբանները,իրավախորհրդատուները լոք), ինչպես նան պետական մարմինները(իրենց մասնագիտական իրավաբանականգործունեությանոլորտում): Ըստ իրենց իրավականիմաստի ն նշանակության`նման մասնազիտականմեկնաբանմանտարատեսակներիցեն ինչպես բարձրագույն դատական մարմինների պարզաբանումները,այնպես էլ մնացած բոլոր պետականմարմինների համապատասխանպարզաբանում-մեկնաբանումները (բոլոր, այսպես կոչված, աուտենտիկմեկնաբանումները): Վարդապետական մեկնաբանումն իրավաբան-գիտնականների կատարած իրավունքի նորմերի գիտական-իրավաբանական մեկնաբաէ

է: Այսպիսի մեկնաբանման արդյունքները (գործող օրենսդրութմեկնայան նորմերի գիտականբնութագրումը,գզիտական-գործնական բանությունները, փորձագիտականեզրակացություններըն այլն) հրանումն

"պարակվումեն համապատասխան մենագրություններում,գրքույկներում, հոդվածներումն հատուկ ժողովածուներում: Իրավաբանականվարդապետությունըմեկնաբանմանգործընթացի համար անշուշտ ունի առավել արմատականնշանակություն, քանի որ հենց մեկնաբանման իմաստի կանոնների ն դերի մասին իրավաբանական-վարդապետականուսմունքն է ընկած իրավունքի մեկնաբանման բոլոր ձների ու տեսակներիհիմքում: ձների (մասնագիտականն վարՄեկնաբանմանոչ պաշտոնական դապետական) զործնական նշանակությունը որոշվում է այսպիսի մեկնաբանման սուբյեկտների հեղինակությամբ, համապատասխան մեկճաբանումների զիտակցության ու կանխատեսող արժանահավատության բարձր մակարդակով:

Գլուխ 9. Իրավականհարաբերությունները 1. Իրավահարաբերության հասկացությունը: Իրավահարաբերությանօբյեկտը ն առարկան

Իրավահարարերություննիրավունքի սուբյեկտների փոլսհարաբեճնն է րությունների` իրավունքի իրականացվող նորմի սպյանհանջված նրանց կողմից կոնկրեա-որոշակիսուբյեկտիվ իրավունքներ ձեռք բերելու ն օգտագործելու կամ կոնկրետ-որոշակի իրավաբանականպարտականություն կատարելու գործընթացում: Իրավահարաբերությանօբյեկտըգործող օբյեկտիվ իրավունքիիրականացվող նորմի վերացական բովանդակություննէ, այսինքն՝ դրա հիպոթեզի, դիսպոզիցիային սանկցիայի համապատասխանվերացական դրույթները: Իրավահարաբերությանառարկանայն կոնկրետ սուբյեկտիվ իրաեն, ովունքներն ու կոնկրետ իրավաբանականպարտակամնություններն րոնց ձեռքբերման, իրականացմանն կատարման համար իրավունքի կոնկրետսուբյեկտները,անհրաժեշտիրավականպայմանների առկամեջ ու, իրայությամբ, մտնում են կոնկրետ իրավահարաբերությունների վունքի իրականացվող նորմի պահանջներին համապատասխան,կատարում են պատշաճ իրավաչափգործողություններ:

Օբյեկտիվիրավունքը (իրավունքնօբյեկտիվ իմաստով) պոզիտիվիրավունքի վերացական-համընդհանուրնորմերն են, որոնք իրավունքի, փաստորենտարբեր, սուբյեկտներիհամարնախատեսումեն ժնականորեն հավասար իրավաբանական պայմաններ ն հնարավորություններ կոնկրետ իրավահարաբերություններումիրենց իրավաչափ նպատակների ու շահերի իրականացման`հրենց կոնկրետ անհատական-որոշակի իրավունքների ձեռքբերման ն իրականացման,հրենց կոնկրետ անհատապես-որոշակիիրավաբանական պարտականություններիստեղծմաճ ու կատարմանհամար: Կոնկրետ իրավահարաբերությունների արդյունքում կոնկրետ սուբյեկտների կողմից տարբեր անհատական, միայն նրանց պատկանող այդ (ոնկրետ որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքներըն սուբյեկտիվ րրավաբանական պարտականություններըչպետք է շփոթել վերացական սուբյեկտի, վերացական իրավունքների ու պարտականությունների հետ, այսինքն` օբյեկտիվ իրավունքի վերացական սուբյեկտի ն վերացական իրավահարաբերության վերացական սուբյեկտի վերացականընդհանուր իրավական հատկություններիու բնութազրերի (վերացական իրավասուբյեկտության, իրավունակության, գործունակության, դելիկ-

տաունակության) հետ: Տերմինաբանականխառնաշփոթիցն վերացական սուբյեկտի վերացական- իրավական հնարավորություններըկոնկրետ:սուբյեկտի արդեն իսկ ձեռք բերված կոնկրետ իրավունքներիհետ շփոթելուց խուսափելու համար անհրաժեշտ է համապատասխանվերացական իրավունքներն ու պարտականություններն անվանել վերացական սուբյեկտիվ իրավունքներ ն պարտականություններ՝ ի տարբերություն կոնկրետ սուբյեկտների կողմից արդեն իսկ իրականումձեռք բերված ու նրանց պատկանող տարբեր մռնկրետ սուբյեկտիվիրավունքների ն կոնկրետիրավաբանականպարտականությունների: 2.

Իրավաբանական փաստերը

ծագման, փոփոխման կամ Կոնկրետիրավահարաբերությունների դադարեցմանհամար անհրաժեշտեն իրավունքիիրականացվողնորմի հիպոթեզումվերացական-ընդհանուր տեսքովսահմանված առկա կոնկրետ իրավական հիմքեր: Իրավունքի վերացական նորմի իրագործման պայմաններըսահմանող նման իրավականհիմքերը կոչվում են իրավաբանականփաստեր:

Իրավաբանականփաստերը,օրենքի համաձայն, իրավունքի նորմի իրագործման համար անհրաժեշտ իրավական հիմքի (պայմանի) իրանշանակություն ունեցող փաստերը (փաստացի հանգավաբանական մանքները) են: Իրավաբանականփաստերըբաժանվում են իրադարձություններին գործողությունների: Իրադարձություն եմ համարվում իրավունքի սուբյեկտների կամքից անկախ իրավաբանականնշանակությունունեցող երնույթներնու հանգամանքները(օրինակ` ծնունդը, մահը, տարերայինաղետը ն այլն): Ըրարքներըր(զործողության ն անգործությունը) մարդկանցվարքագծի զիտակցված-կամայինակտերն են: Արարքն իրենց իրավականբնույթով բաժանվում են իրավաչափերի ն ոչ իրավաչափերի (իրավախախտերի):Համաձայն օրենքի՝ ոչ իրավաչափ (իրավախախտ) բնույթ ունեն նան իրավունքի համապատասխան սուբյեկտների անգործության որոշ տեսակները, այն պայմաններում, երբ նրանք պետք է կատարենորոշակի ակտիվ իրավաչափ զործողություններ (օրինակ` բժշկի կողմից հիվանդին օգնություն ցույց չտալը, հանցազործության կատարմանիրավիճակում ոստիկանությանաշխատակցի պասսիվ վարքագիծը ն այլն): Արարքներն իրենց իրականացմանն արտահայտման ձնով բաժանվում են իրավաբանական ակտերի ու իրավաբանականվարմունքների: Իրավաբանական ակտեր ասելով` նկատի են առնվում իրավունքի սուբյեկտների գործողությունների տարբեր իրավաբանորեն որոշակի ձները (օրինակ` պայմանագիր կնքելը, ամուսնանալը, դատարան հայց ներկայացնելը, դատարանի կողմից զործով վճիռ կայացնելը ն այլն), որոնք ուղղված են որոշակի իրավական հետնանքներիու արդյունքների ձեռքբերմանը: Իրավաբանականվարմունքներնիրավունքիսուբյեկտներիտարբեր փաստացիզործողությունները(անգործությունն) են (օրինակ` ոչ սթափ վիճակում աշխատանքիզալը, խեղդվողին չփրկելը ն այլն), որոնք անկախ դրանք կատարող սուբյեկտներիկամքից` իրենց իրավաբանական ճշանակության ուժով հանգեցնումեն իրավականհետնանքների: Իրավահարաբերությանմեջ իրագործվող նորմի հիպոթեզի համաձայն, որպես կանոն, պահանջվում է ոչ թե մեկ, այլ մի քանի իրավաբանական նշանակություն ունեցող փաստերի առկայություն, որոնք իրենց համակցությանմեջ կազմումեն տվյալ կոնկրետիրավաիրագործման ի267

`

րավիճակի (իրավական դեպքի, գործի) փաստացի կազմը, ավելի կազմը: ճշգրիտ՝ իրավաբանական-փաստացի Համապատասխանիրավաբանականփաստերի (ամբողջ իրավաբանական-փաստացիկազմի) առկայության կամ բացակայության պատշաճ, դատավարականիրավունքովպահանջվողապացույցը կահրավաբանազավորումէ ցանկացած կոնկրետիրավահարաբերության Ընդ որում, որոշ ի(ն բաղկացուցիչմասը): կողմը կան-դատավարական է րավաբանականփաստերիառկայությունըենթադրվում (օրինակ՝ գործող օրենքի իմացության կանխավարկածը,անմեղության կանխավարզորկածը, չափահաս ֆիզիկականանձի քաղաքացիական-իրավական օբյեկտիիրավակիրառողսուբյեկտի կանխավարկածը, ծունակության վության կանխավարկածը ն այլն) քանի դեռ սահմաճվածկարզովչի ապացուցվել հակառակը: 3.

բովանդակությունը Իրավահարաբերության

Իրավահարաբերությանբովանդակություննօբյեկտիվ իրավունքիիրագործվող նորմի վերացական իրավաբանականբովանդակության արտահայտման կոնկրետացվածճեն է: Կոնկրետ իրավահարաբերության բովանդակություննարդյունք է՝ 2 համապատասխան իրավաբանականնշանակություն ունեցող կոնկրետ փաստացի հանգամանքների (իրավաբանական փաստերի) առկայության տեսքով ճորմի հիպոթեզիվերացական դրույթներիկոնկ"րետացման. գործունակ սուբ2) իրավահարաբերությանանհատական-որոշակի կոնկրետ ակտիվ յեկտների համապատասխանփոխհամաձայնեցված իրավաչափ գործողություններիտեսքովնորմի դիսպոզիցիայիվերացական հասցեատերերիփոխադարձվերացական իրավունքներին վերակոնկրետազման. ցականպարտականությունների 3) իրավահարաբերության անհատական-որոշակիիրավասու սուբյեկտի՝ տվյալ կոնկրետ իրավաիրագործողդեպքի լուծմանն ռւղղված համապատասխան կոնկրետ իրավակիրառ գործողության (որոշման, ակտի) տեսքով (պատշաճ դեպքում կոնկրետ անձանց կոնկրետ իրավախախտումներիհամար իրավաբանականպատասխանատվության համապատասխանկոնկրետ միջոցիսահմանմամբ)նորմի սանկցիայի վերացականդրույթներիկոնկրետացմաճ:

Այսպիսով, իրավահարաբերությանբովանդակությունըզուտ իրաբնույթ: վական է, կրում է ձճնական-իրավաբանական նշանակումէ իրահասկացությունը «Իրավականհարաբերություն» վունքը՝ որպես հարաբերություն,այնպես որ «հարաբերություն»տերմինում որնէ ոչ իրավականբան չկա: Իրավունքը` որպես հարաբերություն(իրավական հարաբերություն, ունի իրավական բովանդակությաննույն ծաիրավահարաբերություն), ն վալը կարգավորիչիրավականնույն մեխանիզմը,ինչ իրավականնորմը (իրավունքը՝ որպես նորմ): Այդ բովանդակությունըն այդ մեխանիզմը կազմված են նորմի կառուցվածքային բաղադրատարրերից(հիպոթեզից, դիսպոզիցիայից,սանկցիայից)ու դրանցկարգավորիչնշանակութ-

յուններից (գործառույթներից): Իրավական հարաբերությանտարբերություննիրավականնորմերից միննույն իրավականբովանդակությանն կարգավորիչմեխանիզմիարտահայտման երկու ձների տարբերություննէ: Այդ տարբերություննայն է, որ իրավական հարաբերություննիրավական կարգավորմանդինամիկ, կոնկրետ- իրավաիրազործողձեն է, իսկ իրավունքինորմը՝իրավական կարգավորմանստատիկ, վերացական-ընդհանուրձնը: Իրավական հարաբերությունըհանդես է գալիս որպես իրավունքի նորմի վերացական բովանդակությանկոնկրետացմանն իրագործման ընդհանուր- կարզավորիչընթացակարգայինձն: Այդ ձնի շրջանակնեպետք է ընթանանիրարում ն դրա պահանջներինհամապատասխան ու վունքի սուբյեկտների բոլոր գործողություններն փոխհարաբերությունները` նրանց իրավունքների ն պարտականություններիիրագործման գործընթացում:Բոլոր սուբյեկտներիբոլոր կոնկրետ իրավաիրագործող (ներառյալ` նան իրավակիրառող)հարաբերություններըպետք է իրականացվենիրավականհարաբերությանձնով: Գործող իրավունքի տեսանկյունից` իրավունքի նորմի իրագործումը վերահսկողութպաշտոնական-իշխանականկարգավորիչ-իրավական յունն է իրավունքիսուբյեկտներիվարքագծի իրականացվողնորմի պաճշգրիտ համապատասհանջներին նրանց փոխհարաբերությունների ուժի իրակախանության, այսինքն`իրավունքինորմի իրավաբանական ճացման (իրագործման)նկատմամբ: իրավունքի նորմիիրագորԻրավունքի սուբյեկտների տեսանկյունից` (իրենց հնարավորությունների ծումը նրանց կողմից իրենց իրավական է հրավունակության) օգտազործումն իրագործվողնորմի պահանջներին

-

համապատասխանող ակտիվ իրավաչափգործողություններիմիջոցով` իրենց իրավաչափ նպատակինհասնելու ն իրենց օրինական շահերը բավարարելու, իրենց անհատական-կոնկրետսուբյեկտիվ իրավունքները ձեռք բերելու ն իրագործելուու իրենց անհատական-կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավաբանականպարտականությունները կատարելու համար: 4.

Իրավահարաբերության սուբյեկտները(մասնակիցները): Ֆիզիկականն իրավաբանական անձինք

Իրավահարաբերության սուբյեկտները(մասնակիցները) իրավունքի իրագործվող նորմով նախատեսված իրավունակությամբ, գործունակությամբ ն դելիկտաունակությամբ օժտված իրավունքիսուբյետներեն: են Իրավունքի սուբյեկտներ իրավունքի բոլոր հասցեատերերը, բոլոր նրանք, ովքեր գտնվում են իրավունքիգործողության ներքո, իրավունքի կողմից ճանաչվում են որպես վերացական-իրավական անձինք, իրավունքի ն պարտականությունների հնարավորկրողներ` ազատ անհատները, տնտեսականկազմավորումները, հասարակականու կրոնական կազմակերպությունները, առանձին պետական մարմիններըն պետությունն ամբողջությամբ:Անազատ անհատները(ստրուկները)իրավունքի սուբյեկտներ չէին, նրանք համարվում էին իրավունքիօբյեկտներ (գույքի, աշխատանքիգործիքներին այլնի նման): «Իրավունքի սուբյեկտ» հասկացությունընշանակում է իրավունքի հասցեատիրոջո̀րպես իրավունքներիու պարտականությունների սուբյեկտ լինելու վերացական հնարավորությամբ օժտված իրավաբանական նշանակությունունեցող անձի, իհրավասուբյեկտության ճանաչում: Իրավունքիսուբյեկտները(անձինք, անհատները)իրավունքումբաժանվում են ֆիզիկականն իրավաբանական անձանց: Ֆիզիկականճանձինք բոլոր մարդիկեն՝ որպես իրավունքիսուբյեկտներ (քաղաքացիները, օտարերկրացիները, քաղաքացիություն չունեցող անձինք): Իրավաբանական անձինքբացի ֆիզիկականանձանցիցիրավունքի մյուս բոլոր սուբյեկտներնեն՝ բոլոր անտեսական,հասարակական, պետական ն այլ հաստատություններն ու կազմակերպությունները, որոնց

իրավասուբյեկտությունը, ինչպեսնան ձնավորման ն զործունեության են գործող իրավունքով:Բոհամապատասխան կարգը նախատեսված իրավաբանական անձինք, ֆիզիկականանձանց նման, իրենց բոլոր

լոր

հանդերձ, ենթարկվումեն իրավունքիբոառանձնահատկություններով ու լոր սուբյեկտներիհամար ընդհանուրգործող իրավունքի կոնկրետիդրա նորմերի իրագործմանպահանջներավահարաբերություններում րին: Բոլոր մարդիկ (ֆիզիկականանձինք) իրենց ծագմանպահից իրավունքի սուբյեկտներ են ինչպես գործող իրավունքի նկատմամբիրենց իմաստով, այնպես էլ իրավասուբյեկտության վերացական-ընդհանուր որպես պաշտոնաիմաստով` իրենց կոնկրետ իրավասուբյեկտության ծնե ն անօտարելի) իպես ճանաչված մարդու հիմնական,բնական (ի համակցությանիրականկրողներ: րավունքներին ազատությունների սուբյեկտներ են իրենց պաշիրավունքի անձինք Իրավաբանական պահից: հիմնադրման տոնական-իրավական արտահայտվումն կոնկրետացվումէ Անձի իրավասուբյեկտությունն

նրա իրավունակության,գործունակությանու դելիկտաունակության մեջ: Իրավունավություննիրավունքիսուբյեկտի վերացական ունակությունը (հնարավորությունը)է՝ ունենալու գործող իրավունքովնախատես«Իրաված համապատասխանիրավունքներն պարտականություններ: ու ծավալով վունակություն» հասկացություննիր իրավականիմաստով հասկացությանը. իրավունքի նույնական է «իրավասուբյեկտություն» եննշանակությամբ,որով նա է ծավալով այն սուբյեկտնիրավասուբյեկա իրավաունակէ: Բոլոր ֆիզիկականանձինք օժտված են բոռլորիհամար ու իրավունակությամբ, ինչը նրանց հավասար իրավասուբյեկտությամբ հավասարութիրավական հավասարության,ներառյալ` օրենքի առջն են յան արտահայտման ձնն է: Իրավաբանականանձինք օժտված է այն հատուկ որը պայմանավորված տարբերիրավասուբյեկտությամբ, համար դրանք ն իրականացման նպատակներով խնդիրներով,որոնց է ճատուկ հիմնադրվելեն: Այդ իմաստով,դրանցիրավասուբյեկտությունը Գործունակություննիրավունքիսուբյեկտի իրական ունակությունը

իրավահարաբերությունն (հնարավորությունը) է համապատասխան իրագործելիր իրավուրում իր ակտիվ իրավաչափգործողություններով ն իր սուբյեկտիվիրավունքները, նակությունը,ձեռք բերել իրականացնել պարիր համար ստեղծել ն կատարելիր սուբյեկտիվիրավաբանական :

տականությունները: Ֆիզիկական անձինք, օրենքի համաձայն, գործունակությունեն ձեռք բերում միայն որոշակիտարիքից հետո, որն անհրաժեշտէ իրա271

վական կարզավորմանհամապատասխանոլորտումգիտակցվածիրավաբանական նշանակություն ունեցող գործողություններկատարելու համար: Ռուսաստանի Դաշնությունում լիակատար գործունակությունը վրա է հասնում տասնութ տարեկանից:Իրավունքի տարբեր ճյուղերում սահմանափակգործունակությունըհանդես է զալիս տարբեր տարիքն րից: Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 26 հոդվածի, քաղաքացիականիրավունքում ճանաչվում է սահմատասնչորսից տասնութ տարեկան հասակի անչափահասների նափակ զործունակությունը:Վեցից մինչն տասնչորս տարեկան փոքրահասակճները,Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 28 հոդվածի համաձայն, իրավունք ունեն ինքնուրույն կատարելու միայն մանը կենցաղային գործարքներ: Հոզեկան խանգարմանհետնանքով իր գործողությունների նշանակությունը չհասկացոդ ն դրանք ղեկավարել չկարողացող ֆիզիկական անձը ղատարանիկողմից պատշաճ կարգով կարող է ճանաչվել անզործունակ: Նրա նկատմամբսահմանվում է խնամակալություն:Քաղաքացիական իրավունքընախատեսումէ նան ֆիզիկականանձի գործունակության դատական կարգով սահմանափակմանն նրա ճկատմամբ հոհնարավորություն:Խնամակալությունն ու զաբարձության սահմանման հոգաբարձությունը սահմանվումեն անզործունակկամ ոչ լրիվ գործունակ ֆիզիկական անձանց իրավունքներին շահերի պաշտպանության համար: Իրավաբանական անձանց գործունակությունը վրա է հասնում նրանց իրավունակությանհետ միասին, այնպես որ նրաճք օժտված են միասնականիրավազործունակությամբ: Դելիկտաունակություննիրավունքի սուբյեկտի իր կատարած իրավախախտման համար պատասխանատվությունկրելու ունակությունն է: Իրավունքի տարբեր ճյուղերում ֆիզիկականանձանց դելիկտաունակությունը վրա է հասնում տարբերտարիքից,այսպես, քաղաքացիական իրավունքում լրիվ դելիկտաունակությունըվրա է հասնում տասնութտարեկանից: Տասնչորսից մինչն տասնութ տարեկան անչափահասներն ինքնուրույն գույքային պատասխանատվությունեն կրում օրենքով իրենց թույլատրված գործարքներիկատարմանհամար: Փոքրահասակների գործարքներով գույքային պատասխանատվությունկրում են նրանց ծնողները, որդեգրողներըկամ խնամակալները:Քրեական պաենթակաէ այն անձը, որը հանցագործության կատասխանատվության

տարմանպահին դարձել է տասնվեցտարեկան: Առավել ծանը քրեական հանցագործություններիհամար քրեական պատասխանատվությունը վրա է հասնում տասնչորս տարեկանհասակից: «Իրավարանականանձ» հասկացությունն ունի համաիրավակամ ն ներառում է իրավունքի բոլոր ճյուղերում ֆիզիկական նշանակություն անձ չհամարվող իրավունքի բոլոր սուբյեկտներին:Ամբողջ իրավունքի համարայս սկզբունքայինդրույթը նշանակումէ, որ շփման իրավական տիպի ու հարաբերություններիիրավականձնի բոլոր մասնակիցները, այսինքն` իրավունքի բոլոր սուբյեկտները՝թեկուզն տարբեր, սակայն իրավունքինմիատեսակ ենթարկվողու իրավունքիհիման վրա գործող իրավական անձինք, այսինքն` առանձնահատուկ ձնով իրավաբանականացված անհատները, իրենց իրավականկարգավիճակին(իրավական դրությանը, մասնավոր ե հանրային իշխանականհարաբերությունների ու գորոլորտում նրանց օրենսղրորեն ամրագրվածիրավունակությանն ն ծունակությանը) համապատասխանիրավաբանականդերեր գործաանձնավոռույթներ իրականացնողորոշակի անհատականացումներ, `

րումներ են: Իրավական անձը (անձն իրավունքումկամ պարզապես անձը) վերացական-իրավական(այսինքն` էմպիրիկ տարբերություններիցիրավունքի հանընդհանուրոզով վերացարկված)երնույթ է, շփման իրավակերպար: կան տիպի բոլոր մասնակիցների վերացական-իրավական Դրանք բոլորն էլ իրենց տարբերություններովհանդերձ` իրավունքիհաարտահայտություն:Թե՛ յելու մեջ ունեն անձի վերացական-իրավական Ֆիզիկական անձինք, թե իրավաբանականանձինք իրավական անձինք են. ֆիզիկական անձը՝ որպես իրավունքիսուբյեկտ, ֆիզիկական

հրավական (այսինքն` իրավաբանականացված,իրավաբանական) անձն է, իսկ իրավաբանականանձը ոչ ֆիզիկական(սակայն իրավունքի համար եյակետային ֆիզիկական անձին դրա իրավաբանական-իանձն է: րավականերնույթին նմանեցված)իրավաբանական «Իրավաբանականանձ» կատեզորիայիհամաիրավականնշաճակությունն իրավունքիտարբեր ճյուղերումի հայտ է գալիս տարբեր ձներով: իրաՏվյալ կատեզորիանառավել զարգացածէ քաղաքացիական վունքի ոլորտում: Այստեղ իրավաբանականանձ ասելով` նկատի է առնվում կազմակերպությունը,որն իր սեփականության,տնտեսավարման կամ օպերատիվ կառավարմաններքո ունի առանձնացված գույք 15: Վ.Ս.

Ներսեսյանց

՝

է այդ նկատմամբ պատասխանատու իր պարտավորությունների ու ն գ ույքային է զույքով, կարող իր անունից ձեռք բերել իրականացնել անձնական ոչ գույքային իրավունքներ,կրել պարտականությունն դատարանումհանդես գալ որպես հայցվոր ն պատասխանող(տես

ու

օրենսգրքի48 հողվածը): ՌուսաստանիԴաշնությանքաղաքացիական Ռուսաստանի ԴաշՔաղաքացիական իրավահարաբերություններում կազմավորումնությանսուբյեկտները,տեղականինքնակառավարման հետ հանդես են մասնակիցների մյուս հարաբերությունների այդ ներն զալիս հավասար հիմունքներով,ն նրանց նկատմամբ՝որպեսքաղաքաօցիական իրավունքիսուբյեկտներ, կիրառվումեն քաղաքացիական րենսղրությամբ կարզավորվող հարաբերություններումիրավաբանական անձանց մասնակցությունըսահմանող նորմերը, եթե այլ բան չի

բխում օրենքից կամ տվյալ սուբյեկտներիառանձնահատկություննե օրենսգրքի124 հռդ(տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական

վածը):

անձը գործում է Քաղաքացիական իրավունքումիրավաբանական ու կանոնադրությա կանոնադրությանկամ հիմնադիր պայմանագրի հիման վրա: Իրավաբանակա պայմանագրի հիմնադիր միայն կամ սահանձի հիմնադիր պայմանագիրըկնքվում, իսկ կանոնադրությունը կողմից: է ( մասնակիցների) մանադրվում նրա հիմնադիրների Քաղաքացիական իրավունքումիրավաբանականանձն ստեղծված մարմիններում դրա պետական է համարվում արդարադատության

գրանցմանպահից: Քաղաքացիականիրավունքումն ամբողջությամբմասնավոր-իրավական մասնագիտացվածճյուղերում առանձնացված ու ճանաչված անձինք ունեն մասնագիտացված-ճյ ֆիզիկականն իրավաբանական քաղաքացիական-իրավ ղային բնույթ ու համապատասխանաբար ն հրավաբանականանձինք ֆիզիկական (մասնավոր-իրավական) կան են:

Սակայն ֆիզիկականկամ իրավաբանականանձի համաիրավական հասկացությունըչի հանգում այդ կատեգորիայիմիայն քաղաքա(հատուկ-ճյուղային)նշանակությանըն չի սահմացիական-իրավական ճափակվում միայն մասնավոր(գույքային ն անձնական ոչ գույքային) մասնավորիրավունքիոլորտով: հարաբերությունների, ոլորտում(հանրայինհարաբերությունների Հանրային-իշխանական իրավականմասնագիտացվածճյուղերում) իրավունքիբոլոր սուբ յեկտ274

իրենց հանրային-իրավական ներն ունեն համապատասխանաբար ն որպես իրավունքի սուբԱ յստեղ` մասնազիտացումը կարգավիճակը: յեկտներ, ֆիզիկական անձինք ասելով՝ նկատի են առնվում հանրայինհրավականֆիզիկական անձինք (ֆիզիկականանձինք իրենց հանրային-իրավականճանաչվածությամբ,նշանակությամբ, բնորոշումներով ու փոփոխություններով), այսինքն` օրենքով սահմանված հանրային-ի-

րավականկարզավիճակով(հանրային-իրավականմասնագիտացման, բնույթի ու նշանակության վերացականիրավունքներովն պարտականություններով)օժտված ֆիզիկականանձինք: Այստեղ` որպես իրավաբանական անձինք իրավասահմանն իրավակիրառ բնույթի վերացական իրավունքների ու պարտականություններիհամակցությունից կազմված հատուկ հանրային-իրավականկարգավիճակ (իրավասություն) ունեցող սուբյեկտներիտեսքովհանդես են գալիս հանրային-իրավական իրավաբանականանձը (տարբեր պաշտոնատար անձինք, պետական մարմիններնու պետություննամբողջությամբ): Հատուկ ուշադրության է արժանի տեսության մեջ ն հատկապես պրակտիկայումհաճախ անտեսվող այն սկզբունքային հանգամանքը, որ օբյեկտիվիրավունքում (գործող օրենսդրությանմեջ) իրավունքի բոլոր սուբյեկտների(ֆիզիկական ու իրավաբանականանձանց) իրավունքի բոլոր ճյուղերում ու ոլորտներում (ն մասնավոր, ն՛ հանրային իրակրում վունքում) սահմանված հրավունքներըն պարտականությունները են են վերացական-ընդհանուր բնույթ, արտահայտում վերացական սուբյեկաների վերացական ունակությունն ու հնարավորությունըձեռք բերելու ն իրականացնելու համապատասխան իրավունքներ ու պարտականություններ, այսինքն` դրանք սոսկ իրավունակություն(ֆիզիկա(իրավաբանականանկան անձանց) կամ. իրավագործունակություն ձանց) են, որոնք դեռ պետք է իրագործվենկոնկրետ իրավահարաբերություններումն երբնէ այս կամ այն անհատականորեն-որոշակիիրավունքի սուբյեկտի` ֆիզիկականկամ իրավաբանականանձի, իր կոնկրետ-որոշակի սուբյեկտիվ իրավունքը կամ սուբյեկտիվ իրավաբանական պարտականությունըչեն: Դա, մասնավորապես,նշանակում է, որ պաշտոնատար անձանց, պետականմարմինների ն ամբողջությամբ պետությանիրավասությունը(համապատասխանվերացականիրավաանիրավաբանական զորություններովօժտված հանրային-իրավական ձանց հատուկ իրավականկարգավիճակը)կռնկրետ որոշակի իրավահարաբերություններիմիջոցով ու շրջանակներում գործող իրավունքի

-

նորմերիիրագործման,իրավունքի բոլոր սուբյեկտներիհամար ընդհահամապատասխանիրագործման ենթակա (այճուր սպլահամջներին կամ իրավակիրառբնույթ ունեցող կոնկրետանսինքն՝իրավասահման իսուբյեկտիվ իրավունքին կոնկրետսուբյեկտիվ հատակամ-որոշակի վերածվելու ունակ) ճռանցհատուկ իրարավականպարտականության է: վագործունակությունն Տ.

տեսակները Իրավահարաբերության

դասակարգումըհիմնականում հաԽրավահարաբերությունների մընկնում է իրավունքինորմերի տարբեր տեսակներիբաժանմանհետ

առանձ(ըստ իրավունքիճյուղերի, ըստ կարգավորիչզործառույթների ն նահառկկություններիայլն): որոնք պայՍակայն առկա են ճան որոշ առանձճահատկություններ, սուբյեկտներիմիջն փոխմանավորված են իրավահարաբերությունների բնույթով: հարաբերությունների է իրավահարաբեվոխհարաբերությունն Իրավահարաբերությունը րության ճվազազույն այն երկու տարբեր սուբյեկտների(կողմերի)միջն, որոնք մարմնավորումեն իրագործվող նորմով նախատեսված փոխաօրինակ՝ վադարձ կապը (համաձայնեցված փոխհամաձայնությունը), ճառողի ու զճորդի, պատվիրատուին կատարողի,փոխատուի ու փոխառուի, գործատուի ն աշխատողի, հարկատուի ն հարկային մարմնի, ու պետական մարմնի(դաշտոնատար անձի), երկու տարքաղաքացու բեր պետական մարմինների(պաշտոնատարանձանց) ն այլնի իրա-

միջն: վունքներիու պարտականությունների ունի երկկողմ Այդ իմաստով, ցանկացած իրավահարաբերություն ն իրավունքի ամբողջությամբ նորմի բնույթ` իրավունքի իրագործվող բնույթինհամապատասխան: երկկողմ(տրամադրող-պարտավորեցնող) կարող են լինել նան իրաՍակայն նույն իրավահարաբերությունում երկուսից ավելի սուբյեկտ (կողմ): Օրինակ`հօգուտ վահարաբերության (տես ՌուսաստանիԴաշնության քաղապայմանագրով երրորդանձը՝ սուբհոդվածը) իրավահարաբերության քացիական օրենսգրքի ու են այլ ճան (կողմեր) ոչ միայն պարտատերն պարտապանը, յեկտնճեր երրորդ անձը` իր ինքնուրույն իրավականշահով, իրավունքներովն Երկուսից ավելի սուբյեկտ (կողմ) են մասպարտականություններով: ճակցում բնակարանիփոխանակությանտարբեր իրավահարաբերութ276

յուններում, հասւկապես, երբ առկա է բարդ (բազմակողմ) փոխաճակություն ն այլն: Ասվածի հաշվառմամբանհիմն պետք է համարել, այսպես կոչված, առանձնացումը: Ընդ որում, որմիակողմ իրավահարաբերությունների է պես օրինակ, վկայակոչվում նվիրատվության պայմաճազիրը՝որպես երկու սուբյեկտի տարրականիրավահարաբերություն,որում իբր կա միայն մեկ պարտականություն(նվիրատուինը)ն մեկ իրավունք(նվիրառուինը): Մակայն զործն այլ բնույթ ունի, քանի որ իրավունքիբոլոր սուբսուբյեկտներիյեկաներն ընդհանրապեսն իրավահարաբերությունների նը մասնավորապես, ներառյալ` նվիրատուն ն նվիրառուն, միաժամանակ, օժտված են ե իրավունքներով,ն պարտականություններով.մի կողմի իրավունքներինու պարտականություններինհամապատասխանում են մյուս կողմի իրավունքներնու պարտականությունները:Այսպես, համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի (տե՛ս 572-582 հոդվածները) նվիրատվությունըոչ թե նվիրատուի պարտականությունը, այլ նրա իրավունքն է ստանձնել (կամ չստանձնել) նվիրատվության համապատասխան կոնկրեա պարտավորությունը: Համապատասխանդեպքերումնվիրատուն պարտավոր է գրավոր ձնով պայմանագիր կնքել, իսկ որոշ դեպքերում նա իրավունք ունի վերացնել նվիրատվությունը: Նվիրառուն, իր հերթին, իրավունք ունի ինչպես ընդունել նվերը, այնպես էլ հրաժարվելդրանից. վերջին դեպքում, եթենվիրատվության պայմանազիրը կնքված է գրավոր ձնով, ապա նա պարտավոր է նվերն ընդունելուց հրաժարվելիս`նվիրատուինհատուցելվերջինիս պատճառած իրականվնասը: Գրականության մեջ ընդունվածէ նան իրավահարաբերությունների բաժանումը հարաբերականի ն բացարձակի"Ընդ որում, հարաբերաոկան ասելով` նկատի են ունենում այն իրավահարաբերությունները, են րոնցում որոշված երկու կողմը, իսկ բացարձակ ասելով` այն իրավահարաբերությունները, որոնցում որոշված է միայն մեկ՝ իրավազորկողմը: Որպես հատուկ բացարձակիրավահարաբերությունների առկայութան հիմնավորում((ամապատասխանօրինակներով)վկայակոչվումեն սեփականությանիրավունքը ն հեղինակայինիրավունքըքաղաքացիական իրավունքում, պետականմարմնի (պաշտոնատարանձի) հասարակական կարգի խախտումը կաճխելու իրավունքը վարչական իրավունքում: Ընդ որում, բացարձակիրավահարաբերություններիառանձպարտականություններեն դնում բոճահատկություննայն է, որ դրանք

-

լորի ն յուրաքանչյուրի վրա, ու իրավունքի մյուս բոլոր սուբյեկտները (դրանց անորոշ բազմությունը)պետք է կատարենայդ պարտականությունները, խոչընդոտներչհարուցեն բացարձակ իրավահարաբերությունների միակ իրավազորսուբյեկտներիհամար: Նման մոտեցման(ե համապատասխանաբար իրավահարարերութ յունները հարաբերականիու բացարձակիբաժանելու) կողմնակիցներն ակնհայտորենիրար հետ են շփոթումնախ՝վերացականիրավունքները ն պարտականությունները կոնկրետսուբյեկտիվիրավունքներիու պարտականություններիհետ, երկրորդըկ̀ոնկրետսուբյեկտիվիրավունքնեկոնկրետիրավունքը,հեղինակայինկոնկրեա իրը (սեփականության րավունքը)կոնկրետպետականմարմինների(պաշտոնատարանձանց) կոնկրետ իրավախախտումըկանխելու կոնկրետ իրավաբանական համապապարտականությունը(իրավունք-պարտակաճություններ հետ, որոնցշրջանակներումայդ տասխանիրավահարաբերությունների կոնկրետ սուբյեկտիվ իրավունքներըն իրավաբանականպարտականությունները կամ արդեն իսկ ձեռք են բերվել ու ստեղծվելեն, կամ էլ պետք է իրականացվեն ն կատարվեն:Այնպես որ, այստեղ իրար հետ շփոթվումեն նան միանգամայնտարբնրկոնկրետիրավահարաբերութուններ, որոնցիցմեկումկոնկրետսուբյեկտիվիրավունքներըն կոնկրետ իրավաբանականպարտականություններըձեռք են բերվում ու են: ստեղծվում են, իսկ մյուսներում՝իրականացվումն կատարվում դուրս (օբյեկտիվ իրավունքի Կոնկրետիրավահարաբերություններից վերացական-ընդհանուրդրույթների կոնկրետացման գործընթացից հնարավոդուրս) ո՛չ իրավունքիսուբյեկտներիվերացական-իրավական րությունները(նրանցվերացականիրավունակությունը,ներառյալ նան՝ ն պաշտոնատար անձանց վերացականիրապետականմարմինների են վասությունը)կարող վերածվելհամապատասխան կոնկրետսուբյեկտիվ իրավունքիու կոնկրետիրավաբանական պարտականությունների, ո՛չ էլ այդ կոնկրետսուբյեկտիվիրավունքներնու կոնկրետիրավաբակարող են իրականացվելն կատարվել ճականպարտականությունները նան` (ներառյալ կոնկրետ պետականմարմիններիու պաշտոնատար անձանց կոնկրետ իրավակիրառիրավազորությունների օգտագործուն իրավունքումամբողջութմը): Բոլոր իրավահարաբերություններում ու հայամբ մեկ սուբյեկտի իրավունքներին պարտականություններին ն են մյուս մապատասխանում սուբյեկտիպարտականություններըիրավունքները, այնպես որ, այսպես կոչված, բացարձակիրավահարաբե278

րություններ(այսինքն՝ մեկ եզակի իրավազորսուբյեկտովիրավահարաբերություններ)չկան ն ըստ սահմանման չեճ կարողլինել: ն իրավաբանական Գլուխ 10. Իրավախախտումը պատասխաճատվությունը Լ.

ն իրավաբանական Իրավախախտման հասկացությունը կազմը

Իրավունքըկարզավորումէ մարդկանցվարքագիծը(գործողությունը անզործությունը): Այն, ինչ կարգավորվածչէ իրավունքով(ներառյալ` մարղկային վարքագծիտարբեր ձներն ու տեսակները),չունի իրավաբանականնշանակություն (հրավաբանորեն անտարբերէ) ն չի հանզեցճում իրավաբանական հետնանքների: Մարդկանցվարքագծի(գործողությանն անգործության)իրավունքի կողմիցկարգավորված, այսինքն՝իրավաբանորեն նշանակալի ձներն ու տեսակները` կախված իրավունքի պահանջներինդրանց համապատասխանությունից ՕկՔԺկամ անհամապատասխանությունից, բաժանվում են երկու հիմնական տեսակի՝իրավաչավ ն ոչ իրավաչափվարքազծի: Իրավունքիսուբյեկտներիիրավաչափվարքազծիտարբերձներն ու տեսակներն իրավունքինորմերիգործողությանն իրազործմանգործընթացում քնճարկվել են նախորդ շարաղրանքում:Հատուկ ուշադրության արժանի է նան իրավունքի սուբյեկտների ոչ իրավաչափ վարքագծի հասկացության, տեսակներիու հետնանքներիիրավաբանական վերլուծությունը: Ոչ իրավաչափվարքագիծը՝որպեսիրավունքիպահանջներիխախտում, արտահայտվում է «ռրավախախատում» իրավաբանական-վարդապետականհասկացությանմիջոցով: Իրավախախտումըդելիկտաունակսուբյեկտի ոչ իրավաչափ (նակախրավական)հանրորեն վտանգավոր,մեղավորարարքն է (գործողությունը կամ անգործությունը),որի համար գործող իրավունքումնախատեսվածէ իրավաբանականպատասխանատվություն: Իրավախախտմանհիմնականիրավաբանական բնութագրերը(բնոեն` րոշումներն) հակաիրավական լինելը, հանրորենվնասակարությունը, գործողությանմեղավորությունը: Ընդ որում, արարքի հակահրավականությունասելով` նկատի է առնվում սուբյեկտի համապատասխան արարքով գործող իրավական ն

օրենքի (այսինքն` ձնական հավասարությանիրավական սկզբունքին համապատասխանող գործող պոզիտիվիրավունքինորմերի)պահանջճերի խախտումը: Հակաիրավական(ոչ իրավաչափ)արարքի հանրորեն վնասակարությունը մարդկանց փաստացի վարքազծիհամապատասխանտեսակների իրավաբանականգնահատականը(որակումը) է, իրավունքի՝ որպես հասարակության անդամներիվարքազծի համընդհանուր(համանշանակալի,ուստի ն համապարտաղիր) կարգավորչիտեսանկյունից` բոլորի համար միատեսակ արդարացի ձնական հավասարության սկզբունքով,որը ճախատեսվումէ իրավունքիբոլոր սուբյեկտներիհամար միասնական թույլատրություններիու արգելքների,նրանց շահերի համաձայնեցման, հաշվառման, իրականացմանն պաշտպանության ընդհանուրնորմատիվներ(կանոններ,նորմեր,ձներ): Հետնաբար, սուբյեկտների վարքագծում հանրորեն վնասակար է այն ամենը, ինչը վնաս է հասցնում իրավաբանորենորոշակի (զնահատված ու որակված) ն գործող իրավունքում (իրավականօրենքում) սահմաճված իրավունքի բոլոր սուբյեկտների ընդհանուրբարօրության (այսինքն՝ իրավաբանորենհանըօզուտհասարակականբարօրության), որի շրջանակներումիրավունքի առանձին սուբյեկտի անհատական (մասնավոր) շահերն ու հնարավորություններն ընդհանուրիրավական ձնով (ընդհանուր հիմքով, սկզբունքով ն նորմերով)բոլոր սուբյեկտների համար համապարտադիրիրավակարգիպայմաններումն համատեքստում համաձայնեցված են իրավունքի մյուս սուբյեկտների համապատասխան շահերի ու հնարավորությունճերի հետ: Այսպիսով, հանրային վնասակարություննիրավունքի սուբյեկտի հակաիրավականվարքազծիհատուկ իրավաբանական գնահատականը (որակումն) է, ոչ թե այս կամ այն փաստացիվարքազծիէմպիրիկ բնութագիրը:

Սեղավորությունը` որպես հակաիրավականգործողության իրավաբանական բնորոշում, արտահայտում է դրա զիտակցված-կամայի բնույթը: Իրավախախտմանիրավաբանական կազմըհակաիրավական վարքագծի հատկանիշներիհամակարգէ, որն անհրաժեշտէ դա որպեսիտավախախտումիրավաբանորեն որակելուհամար: Իրավախախտմանիրավաբանականկազմի բաղաղրատարրերը (մասերն) են` իրավախախտման օբյեկտը, օբյեկտիվ սուբյեկտը ն սուբյեկտիվ կողմը:

կողմը,

օբյեկար հասարակականհարաբերությունների Իրավախախտման ոլորտում սահմանված իրավականկարգավորմանհամապատասխան իրավակարգն է: Այսպիսով, իրավախախտմանօբյեկտը գործող իրավունքի կողմիցկարգավորվողու պաշապանվողանհատական ն ընդհանուր արժեքներնու բարիքներն են, որոնց վնաս է հասցվել համապագործողություններով: տասխան հակաիրավական Իրավախախտմանօբյեկտիվ կողմը հակաիրավական արարքը (գործողությունը կամ անգործությունն) է, դրա իրավաբանորենվտանգավոր արղյունքներն ու դրանց միջն եղած իրավաբանականնշանակություն ունեցող պատճառականկապը: իրավախախտմանօբյեկտիվ բնույթի որոշումը ոչ թե այս կամ այն փաստացի գործողության (կամ միջն եանգործության) ն համապատասխանփաստացի հեատնանքների կապերի վերացական հետաղած բոլոր պասւճառական-հետնանքային հատուկ-իրազոտումն է, այլ որոշակի հակաիրավականգործողության է (որպես հենց այդ վաբանականորակավորումը,որն իր մեջ ներառում գործողության բաղադրատարը) համապատասխան իրավաբանական վնասակար հետնանքը՝ որպես գործող իրավունքովնախատեսված որոշակի իրավախախտում: Իրավախախամանսուբյեկտը դելիկտաունակ ֆիզիկական անձը կամ կազմակերպություննէ: Ֆիզիկական անձանց յունն արտահայտումէ նրանց ունակությունը (նրանց տարիքին ն առողջական վիճակին համապատասխան) կատարելու գիտակցված-կամային գործողություններ,գիտակցելու իրենց գործողություններիիմաստն ու ղեկավարելու դրանք, այսինքն` լինելու այնպիսի գործողությունների (անգործության) իսկական հեղինակ, որոնք ճրան՝` որպես իրավապատասխանատվության խախտմանսուբյեկտի,կարող են մեղսագրվել

դելիկտաունակո

ձնով:

սուբյեկտիմեղսունակությունընշանակում է, որ. Իրավախախտման ճրա հակաիրավականգործողություններըսուբյեկտիվ առումով կրում են

մեղավոր բնույթ:

սուբյեկտիվ կողմը համապատասխանհակաիԻրավախախտման րավականարարքի մեղավորության(մեղավոր բնույթի) իրավաբանական ձնն է: Մեղքը, իրավաբանականիմաստով,ոչ թե այս կամ այն անձի ներքին սուբյեկտիվմտահղացումնէ, այլ որոշակի իրավախախտողի որոշակի արտաքնապեսօբյեկտիվացված ն արդեն իսկ կատարված (կամ անգործության)գիտակցականհակաիրավական գործողության է: կամայինբաղադրատարըն -

251:

-

Տարբերվումեն մեղքի երկու ճն՝ դիտավորությունը (մեղքիդիտավորձնը) ն անզգուշությունը(մեղքի անզգույշ ձնը): Դիտավորությունը կարողէ լինել ուղղակի ն անուղղակի: Ուղղակի դիտավորություննառկա է, երբ անձը գիտակցելէ իր գործողությունների(անզործության)հակաիրավականլինելը, կանխատեսել է համապատասխանհանրորեն վտանգավորհետնանքների վրա հասնելու հնարավորությունը ու ցանկացելէ կամ անխուսափելիությունն յալ

դրանք:

Անուղղակիդիտավորությանդեպքում անձը գիտակցելէ իր գործողությունների (անգործության)հակաիրավականլինելը, կանխատեսել է համապատասխանհանրորեն վտանգավորարդյունքներիվրա հասնելւ հնարավորությունը, չի ցանկացել, սակայն գիտակացաբարթույլ է տվել այդ արդյունքներըկամ դրանց վերաբերվելէ անտարբերությամբ Անգզգուշությունն արտահայտվում է թեթնամտությանկամ անփութության ձնով: /Թեթնեամտության դեպքում անձը կանխատեսելէ իր գործողությունների (անզործության) հակաիրավական (հանրորեն վտանգավոր)

հետնանքների վրա հասնելու հնարավորությունը,սակայն ինքնավստահ՝ առանց դրա համար բավարարհիմքերի, հույս է ունեցել կանխելու նման արդյունքները:

Անփութությանդեպքում անձը չի կանխատեսելիր գործողություննե(անգործության) հակաիրավական (հանրորեն վտանգավոր) հետնանքներիվրա հասնելու հնարավորությունը, չնայած անհրաժեշտ ուշադրության ու շրջահայացության ղեպքում նա պետք է ն կարող էր կանխատեսելայդ հետնանքները: Միայն այս կամ այն գործողության մեջ իրավախախտման իրավաբանական կազմի նշված չորս բաղադրատարրիառկայությամբտվյալ գործողությունըկարող է որակվել որպես որոշակիիրավախախտում: րի

2.

Իրավախախտումների տեսակները

Իրավախախտումներն ըստ իրենց հակաիրավական հատկություն-

ների

հասարակականվտանգավորության բնույթի բաժանվում են՝ ու հանցագործությունների զանցանքների: Հանցագործությունը գործող քրեականօրենքովպատժիսպառնալիքով արգելված՝ հանրորենվտանգավորմեղավորարարք է: ն

Ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնության գործող քրեական օրենսգիրքը (տես Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքիԼ4 հոդվածի 2-րղ մասը) հանրորեն վտանգավորությունասելով`նկատի ունի անձին, հասարակությանըկամ պետությանըվնաս պատճառելըկամ վնաս պա-

տաճառելու սպառնալիք ստեղծելը: Դրա հաշվառմամբ Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 14 հողվածի 2-րդ մասում սահմանված է հետնյալ կարնոր իրավադրույթը. «Հանցագործությունչի համարվում այն գործոդությունը(անգործությունը),որը թեկուզն ձնականորեն պարունակում է սույն օրենսգրքով նախատեսված որնէ գործողության հատկանիշները, սակայն իր նվազ կարնորության ուժով հասարակական վտանգավորությունչի ներկայացնում, այսինքն` անձին, հասարակությանը կամ պետությանը վնաս չի պատճառել ն վճասի պատճառման սպառնալիք չի ստեղծել»: Կախված հասարակականվտանգավորությանբնույթից ն աստիճանից` հանցազործություններըբաժանվում են տարբեր կատեգորխաների՝ ոչ մեծ ծանրության հանցագործություններ,միջին ծանրության հանցագործություններ, ծանը հանցագործություններու առանձնապես ծանը հանցազործություններ(տես Ռուսաստանի Դաշնության քրեական օրենսգրքի 15 հոդվածը): ՁԶանցանքեն համարվում, բացի հանցագործություններից,մյուս բոԶանցանքները, կախված սահմանված իրալոր իրավախախտումները: վակարզի ոլորտից ն խախտման բնույթից, բաժանվում նն` վարչական-

ու քաղաքացիական-իրավականների: ների, կարգապահականների կամ հասարակականկարգի, սեզանցանքըպետական Վարչական ն իրավունքներիու ազաքաղաքացու փականության ձների, մարդու տությունների նկատմամբոտնձզող հակաիրավական,մեղավոր (դիտավորյալ կամ անզգույշ) զործողությունը կամ անգործություննէ, որի համար օրենսդրությամբ նախատեսված է վարչական պատասխանա-

տվություն: Այսպես, ՌուսաստանիԴաշնությունում գործող Վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգիրքը վարչական զանցանքների ինչպիսիք են՝ վարչաշարքին է դասում այնպիսի իրավախախտումներ, միջոցնետրանսպորտային կան հսկողությանկանոններիխախտումը, րի վարորդների կողմից ճանապարհային երթնեկության կանոնների խախտումը, ջրօգտագործմանկանոններիխախտումը,անտառներում հրդեհային անվտանգությանկանոնների խախտումը,քաղաքներումն

-

բնակավայրերումշներ ու կատուներպահելու կանոններիխախտումընայլն։ Կարգապահականզանցանքնանձի կողմից կարգապահականկանոնակարգի,կանոններիհակաիրավականմեղավոր խախտումն է աշխատանքային, ծառայողական, ուսումնական, զինվորական՞կամ այլ գործունեությանոլորտում, որի համարճախատեսվածէ համապատասխան կարգապահականտույժ: Այսպես, համաձայն գործոդ աշխատանքայինօրենսդրության(տե՛ս ՌուսաստանիԴաշնության աշխատանքայինօրենսգրքի 130 հողվածը) ձեռնարկություններում, հիմնարկներում,կազմակերպություններումաշխատանքայինկարգուկանոնըսահմանվում է վարչակազմի ներկայացմամբ` աշխատանքային կոլեկտիվի հաստատած ներքին աշխատանքային կարգի պահպանության կանոններով:Ժողովրդականտնտեսության առանձին ճյուղերում (օրինակ` երկաթուղային տրանսպորտում) աշխատողների առանձինկատեգորիաներիհամար գործում են կարզապահության մասին կանոնադրություններ:Ներքին կարգապահության համապատասխանկանոններ են սահմանվում ուսումնական հաստատություններում,գիտական հիմնարկներումն այլն: Կարգապահականզանցանքների թվին են դասվում, օրինակ` այնպիսի իրավախախտումներ,ինչպիսիք են` աշխատանքից ուշանալը, անհարգելիբացակայությունը, աշխատանքիպաշտպանությանկանոնների խախտումը,ծառայողականպարտականությունները չկատարելը այլ

ն

այլն:

Քաղաքացիական-իրավական զանցանքը (դելիկտը) իրավունքի սուբյեկտի հակաիրավականարարքն է, որը խախտում է քաղաքացիական օրենսդրությամբսահմանվածիրավակարգը: Քաղաքացիականդելիկտներըքաղաքացիական իրավունքովկարգավորվող գույքային ն անձնականոչ գույքային հարաբերությունների ոլորտում տարբեր սուբյեկտներիիրավունքներիու օրինականշահերի խախտումնեն: Քաղաքացիականդելիկտներըբաժանվում են` պայմանազրայիննեն ոչ պայմանագրայինների: Պայմանագրայինդելիկտներ են` պայմանագրայինպարտավորությունները խախտելու, ղրանք չկատարելու կամ ոչ պատշաճ կատարելուհետ կապված դելիկտները(տե՛ս Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի 393 հոդվածը): Ոչ պայմանագրայինդելիկտներըկապված են ֆիզիկական անձին կամ րի

անձի գույքին պատճառվածվնասի ճրա գույքին կամ իրավաբանական (տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 1064 հոդվածը):

հետ

3.

հասկացությունը Իրավաբանական պատասխանատվության

խախտված նորմի՝ Իրավաբանական պատասխանատվությունը սանկցիայով նախատեսված ն իրավասու պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի կողմից պատշաճ դատավարական-իրավական կարգովիրավախախտողինկատմամբկիրառվողիրավականհարկաղրանքի միջոցն է: իրավախախտողիհաԻրավաբանականպատասխանատվությունն մար նրա հակաիրավականարարքի (գործողության կամ անգործության) անշահավետ հետնանքն է: Դա կրում է հարկադիր-իրավական բնույթ, սահմանվում է իրավակիրառ համապատասխան իրավասու սուբյեկտների կողմից ն անհրաժեշսւությանդեպքում իրականացվումէ պետական հարկաղրանքիմիջոցով: Անձին իրավաբանականպատասխանատվությանենթարկելնու իրավաբանականպատասխանատվության չափերի սահմանումը խախտված նորմի սանկցիայի իրագործմանն ուղղված ակտիվ իրավական գործողություններնեն: Այդ գործընթացում դրույթներըկոնկրետացվումն սանկցիայի վերացական-համընդհանուր են համար, կոնկրետ անհատականացվում կոնկրետ իրավախախտման անձի իրավաբանականպատասխամատվությանորոշակի չափի տեսքով: Խախտված նորմի սանկցիայի իրագործման ու իրավաբանական կոնկրետ միջոցների որոշման այդ ամբողջ գործընթացնընթանումէ (ն ճնով, որը իրավանհարաբերության պետք է ընթանա) համապատասխան կրում է իրավավերականգնողբնույթ: Բացի տուժող կողմից ն իրավա(ն դրա հետ միասին իրախախտողից այսպիսի իրավավերականգնող անհրաժեշտմասնակիցնիրավավակիրառար)իրավահարաբերության կիրառար գործունեությանիրավազորսուբյեկտն է` համապատասխան իրավասու պետական մարմինը(կամ պաշտոնատարանձր): Ընդ որում, այս կամ այն անձին իրավաբանականպատասխանակոնկրետ տվության ենթարկելու ն այսպիսի պատասխանատվության բոլոր սուբչափը որոշելու իրավապահպան իրավահարաբերության յեկտների միջն (ինչպես տուժողի ու իրավախախտողի,այնպես էլ

նրանց ն իրավակիրառսուբյեկտներիմիջն) բոլոր փոխհարաբերությունները կրում են իրավական բնույթ ու ենթարկվում են կոնկրետ իրավահարաբերություններումիրավունքիիրազործմանհամաիրավականպա-

հանջներին:

-

Իրավաբանականպատասխանատվությանընդհանուրիրավական նպատակը խախտված նորմի սանկցիայով նախատեսված իրավունքի պաշտպանության միջոցների իրագործման ճանապարհովխախտված իրավակարգիվերականգնումն է: Իրավավերականգնողիրավաբանական պատասխանատվությանիրավականբովանղակությունը(ոնկրետ, սուբյեկտիվ իրավաբանական պատասխանատվություննէ, որն իշխանական-իրավականձնով դրվում է իրավախախտողի վրա, ն որը նա պետք է կատարիկամավոր կամ, անհրաժեշտությանդեպքում՝ հարկադիր կարգով: Իրավախախտմանհամար իրավաբանականպատասխանատվությունը` որպես խախտված նորմի սանկցիայի կոնկրետացում,չպետք է շփոթել օրենսդրությամբնախատեսվածայն հարկադիր-իրավականմիջոցների հետ (օրինակ` գույքագրում, ձերբակալում, խուզարկում, հարկադիր բերման ենթարկել, կալանավորումն այլն), որոնք իրավունքի ին իրագործման գործընթացում (կոնկրետիրավահարաբերությունների րավակիրառ գործողությունների շրջանակներում) համապատասխան իրավական հիմքերի առկայությամբ անձի նկատմամբ կիրառում են իրավասու մարմինները (պաշտոնատար անձինք) տվյալ իրավական գործի պատշաճ քննության ու լուծման համար: Օրենսդրությամբնախատեսված հարկադրանքի այսպիսի միջոցներն օժանդակ (ապահովող) իրավական միջոցներ են, որոնք անհրաժեշտությանդեպքում թույլատրվում են օրենքով իրավակիրառ գործընթացի պատշաճ իրականացմանիրավաբանականպատասխանատվությանչափի սահմանման ու դրա գործնականիրագործման համար: 4.

Իրավաբանական պատասխանատվության տեսակները

Իրավախախտման տարբեր տեսակներինհամապատասխան` իրավաբանականպատասխանատվությունը բաժանվումէ հետնյալ հիմնական տեսակների`քրեական-իրավական,վարչական-իրավական,կարն քաղաքացիական-իրավական գապահական-իրավական պատասխաճատվության:Աշխատանքայինիրավունքումպատճառվածվնասի հա286

հատուկ տարատեմար` որպես իրավական պատասխանատվության է սակ, առանձնացվում նյութականպատասխանատվությունը: գործող քրեական Քրեական-իրավականպատասխանատվությունը է: Քրեական համար պատիժն հանցակազմի նախատեսված օրենքով է է բնույթ անձնական պատիժընշանակվում միայն դատավճռով,կրում ն կիրառվում է միայն պատշաճ քրեական-դատավարական կարգով` կոնկրետ հանցազործությունկատարելու մեջ մեղավոր ճանաչվածդելիկտաունակֆիզիակականանձի նկատմամբ: Ռուսաստանի Դաշնության զործող քրեական օրենսգիրքը(տե՛ս 44 հոդվածը) նախատեսումէ պատիժների հետնյալ տեսակները`տուգանք, որոշակի պաշտոն զբաղեցնելու կամ որոշակի գործունեությամբզբաղվելու իրավունքիցզրկում, հատուկ զինվորական կամ պատվավորկոչումից, դասային աստիճանից կամ պետական պարգններիցզրկում, պարտադիրաշխատանքներ, ուղղի: աշխատանքներ, սահմանափակումներզինվորականծառայությունում, գույքի բռնազրավում, ազատության սահմանափակում, կալանք, կարգապահականզորամասումպահել, որոշակի ժամկետով ազատազրկում,ցմահ ազատազրկում,մահապատիժ: Պատիժ նշանակելիս դատարանըհաշվի է առնում յան ն մեղավոր անձի հասարակական վտանգավորությանբնույթն ու աստիճանը, ներառյալ` պատիժը մեղմացնող ն ծանրացնող հանգամանքները, ինչպես նան նշանակված պատժի ազդեցությունը դատապարտվածիուղղման, ինչպես նան նրա ընտանիքի կյանքի

հանցազործո

պայմանն

րի վրա: Քրեական օրենսգիրքըճախատեսումէ հանցագործություն կատաազատելը՝ նրա գորրած անձին քրեական պատասխանատվությունից հետ ծուն զղջալու հաշտվելու, իրադրությանփոդեպքերում, տուժողի փոխության, վաղեմության ժամկետիավարտի կապակցությամբ(տես Ռուսաստանի Դաշնության քրեականօրենսգրքի 75-78 հոդվածները):

վարչական օրենսդրությամբ Վարչական պատասխանատվությունը նախատեսված վարչական տույժ է վարչական իրավախախտման (զանցանքի) համար: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնությունումգործող Վարչականիրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի վարչական պատասխահակաիրանատվությանենթակաչէ այն անձը, որը համապատասխան վական գործողություններըկատարել է անմեղսունակության,ծայրահեղ անհրաժեշտության ն անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում: Նա-

-

խատեսվում են ճան խախտողինվարչական պատասխանատվությունից ազատելուհնարավորություն`վարչականխախտման նվազ նշաճա-

կալիությանդեպքում: Վարչական իրավախախտումներ կատարելուհամար կարող են կիրառվել վարչական տույժերի հետնյալ տեսակները.նախազգուշացում, տուգանք, վարչական իրավախախտմանկատարման զործիք կամ անմիջական օբյեկտ համարվող գույքի փոխհատուցելիառգրավում կամ բռնագանձում (անհատույց առգրավում), տվյալ քաղաքացուն տրամադրված հատուկ իրավունքից (տրանսպորտային միջոց վարելու իրավունքից, որսի իրավունքից ն այլն) զրկելը, ուղղիչ աշխատանքներ,վարչական կալանք, օտարերկրյա քաղաքացուն կամ քաղաքացիություն չունեցող անձին ՌուսաստանիԴաշնության սահմաններիցվարչական

արտաքսում: Վարչական իրավախախտումներիհամար իրավաբանական պատասխանատվությունըսահմանվում է համապատասխանիրավասու պետական մարմինների ն պաշտոնատարանձանց (դատարանների, վարչական հանձնաժողովների, ներքին գործերի, մաքսային ծառայության, սանիտարականհսկողության ն այլ մարմինների)կողմից:

Կարգապահական պատասիխնանատվություն՝ կարգապահական տույժն է կարզապահական իրավախախտման(զանցանքի) համար: Կարզապահականտույժերի տեսակներն են` դիտողությունը, նկատողությունը, խիստ նկատողությունը,աշխատանքիցազատելը ն այլն: Մինչն կարգապահական տույժի կիրառումն աշխատողից պետք է պահանջվի գրավոր բացատրություն: Կարգապահական աույժը կիրառվում է զանցանքը հայտնաբերելուցհետո անմիջապես, սակայն դա հայտնաբերելուօրվանից մեկ ամսից ոչ ուշ ն կատարելուօրվանից վեց ամսից ոչ ուշ:

Կարգապահականպատասխանատվությունը կիրառում է այն ձեռնարկությանկամ հիմնարկի վարչակազմըկամ համապատասխանպետական մարմնիղեկավարը, որտեղ աշխատումէ կարգապահական իրավախախտումկատարած անձը:

Քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվություննիրավաքաղաքացիական իրավա-

բանական պատասխանատվություն է խախտման(դելիկտի)համար: են`

Քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվության տեսակներն մինչե իրավունքի խախտումը գոյություն ունեցող վիճակի վերա288

կանզնումըն իրավունքիխախտողկամդրա խախամանհամար սպառնալիքստեղծողզործողություններիկանխարգելումը,վիճահարույց գործարքն անվավերճանաչելը ու դրա անվավերությանհետնանքներիկիանձիքաղաքացիականիրառումը,ֆիզիկականկամ իրավաբանական ե րավունքները օրինականշահերը խախտող պետականկամ տեղական ինքնակառավարմանմարմնի ական անվավեր ճանաչելը, պարբնեղենով կատարելունհարկաղրելը,վնասների(իտականությունները րականվնասի ն բաց թողնված օգուտի) հատուցումը,տուժանքի բոնագանձումը, բարոյական վնասի փոխհատուցումը,իրավահարաբերության դադարեցումը կամ փոփոխումը, անհիմն հարստացումը վերադարձնելուպարտականությանսահմանումըն այլն: Քաղաքացիական իրավախախտումներիհամար իրավաբանական այս տեսակներիկիրառումնիրականացվումէ պատասխանատվության քաղաքացիականդատավարականօրենսդրությամբ սահմանված գործերի ընդդատությանը համապատասխան`ընդհանուր իրավասության դատարանի, արբիտրաժային դատարանի կամ միջնորդ դատարանի .

կողմից: Գործող օրենսդրությամբ նախատեսված դեպքերում խախաված քաղաքացիականիրավունքներիպաշտպանությունն իրականացվում է նան համապատասխան վարչական միջոցներով: Ընդ որում, վարչականկարզով ընդունված որոշումը կարող է բողոքարկվել դատարան: Վնաս պատճառած անձը (ոչ պայմանագրայինդելիկտի դեպքում) ազատվում է վնասի հատուցումից, եթե ապացուցում է, որ վնասն իր մեղքով չի պատճառվել: Օրենքով նախատեսվում են մճասի հատուցման մի շարք դեպքեր նան վնաս հատուցողի մեղքի բացակայությամբ: Այսպես, իրավաբանականու ֆիզիկականանձինք, որոնց զործունեությունը կապված է շրջապատի համար առավել վտանզավորությանհետ (տրանսպորտայինմիջոցների, մեխանիզմներիօգտագործում ն այլն) պարտավորեն մեղքի բացակայության դեպքում էլ հատուցել առավել վտանգավորությանաղբյուրով պատճառած վնասը, եթե չեն ապացուցում, որ վնասը ծագել է անհաղթահարելիուժի կամ տուժողի դիտավորության հետնանքով (տես ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքացիական օրենսգրքի1079 հոդվածը): Մի շարք դեպքերում(տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 1100 հոդվածը) իրականացվում է բարոյական վնասը պատփոխհատուցում` ճառողիմեղքից:

վնասի

19 Վ. Ս.

Ներսեսյանց

անկախ

օրենքըվճասի Բացի դրանից,միշարք դեպքերումքաղաքացիական դնում է վնասը չպատճառած անձի ձատուցման պարտականությունը վրա: Այսպես, անձին ապօրինի դատապարտելու,ապօրինի քրեական պատասխանատվությանենթարկելու, կալանքի կամ ուղղիչ աշխատանքների տեսքով ապօրինիվարչական տույժի ենթարկելուարդյունքում պատճառվածվնասը հատուցվում է կա՛մ ՌուսաստանիԴաշնության գանձարանի,կամ Ռուսաստանի Դաշնության սուբյեկտի գանձարանի, կամ համայնքային կազմավորմանզանձարանի հաշվին (տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 1070 հոդվածը): Տասնչորս տարեկան հասակի չհասած անձի (փոքրահասակի) պատճառած վնասի համար պատասխանատվությունըդրվում է նրա ծնողների(որդեզրողների)կամ խնամակալներիվրա, եթե նրանք չեն ապացուցում, որ վնասն իրենց մեղքով չի առաջացել (տես Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքացիականօրենսգրքի 1073 հոդվածը): Անհրաժեշտ պաշտպանությանվիճակում պատճառվածվնասը, եթե չեն գերազանցվելդրա սահմանները,ենթակա չէ հատուցման(տես ՌուսաստանիԴաշնությանքաղաքացիականօրենսզրքի1066 հողվածը): Աշխատանքային օրենսդրությունը նախատեսումէ աշխատողի նյունրա մեղքով ձեռնարկությանը, հիմթական պատասխաճմատվությունը նարկին, կազմակերպությանը պատճառված վնասի համար: Նման նյութական պատասխանատվությունը կարող է լինել սահմանափակ (աշխատողի աշխատավարձի որոշակի մասի չափով) կամ մի շարք դեպքերում`լրիվ (վնասի լրիվ չափով): ԼՇխատողի նյութական պատասխանատվությունը,իր իրավական բնույթով, պատճառված վնասի համար քաղաքացիական-իրավական է: Նյութական պապատասխանատվությանհատուկ տարատեսակ տասխաճատվության առանձնահատկություն՝ն պայմանավորված է նրանով, որ իրավախախտմանսուբյեկտի (աշխատողի)ն տուժող կողմի (ձեռնարկության, կազմակերպության, հիմնարկի) միջն գոյություն ունեն հատուկ հարաբերություններ`աշխատանքայինիրավահարաբե-

րություններ:

Վնասի հատուցումն աշխատողի կողմից միջին ամսական աշխատավարձը չգերազանցողչափով իրականացվում է ձեռնարկության, կազմակերպության,հիմնարկի վարչակազմիկարզադրությամբ:Վարչակազմիորոշմաննաշխատողիանհամաձայնությանդեպքում, ինչպես նան այն դեպքում,երբ վճասի չափը գերազանցումէ միջին ամսական

.Է

աշխատավարձը, նյութականպատասխանատվությանհարցը լուծվում է դատականկարգով: Վնասի հատուցումըկախված չէ վնասը պատճառելուգործողության (անգործության) համար աշխատողին կարգապահական, վարչական կամ քրեական պատասխաճատվությանենթարկելուց: 5.

Իրավաբանական սկզբունքները պատասխանատվության

Իրավաբանականպատասխանատվությանսկզբունքներն արտահայտում են դրա իրավականհիմքերը, պահանջները,իմաստը ն նշանակությունը: Իրավաբանական պատասխանատվության հիմնական սկզբունքներն են՝ իրավաչափությունը, օրինաչափությունը,հիմնավորվածությունը, իրավական ճնպատակահարմարությունը,անխուսավելիությունը, անհապաղությունը, միննույն իրավախախտմանհամար կրկնակի պատասխանատվության անթույլատրելիությունը, արդարությունը: Իրավաչափության սկզբունքը: Իրավաբանական պատասխանատվությունը` որպես հատուկ իրավական երնույթ ն հասկացություն, իր դրսնորման ու իրականացման ոլորտում պետք է համապատասխանի ձնական հավասարությանսկզբունքում արտահայտված իրավունքի բոլոր էական հատկություններին ն պահանջներին:Իրավաբանականպատասխամատվությանմյուս բոլոր բնութազրերը(սկսած դրա սահմանումից մինչն իրականացումը պայմանավորված են դրա իրավական բնույթով: Իրավաբանականպատասխանատվությունը,հենց որպես իրավական միջոց, իիավախախտմաննկառմամբ իրավականպատասխանի համարժեք ձն ն խախտված իրավունքիվերականգնմանպատշաճ իրավականմիջոց է: Իրավաբանականպատասխանատվությանիրավականբնույթի հետ են կապված ճան դրա կողմից իրականացվող բոլոր կարզավորիչ-իրավականգործառույթները` համար իրավական պատիրավախախտման ժի, ինչպես հենց իրավախախտողի,այնպես էլ իրավունքիմյուս սուբյեկտների գործող իրավունքի իրավաբանականուժի ու նոր իրավախախտումներկատարելու անթույլատրելիության մասին նախազզգուշացնելու (կանխելու) իրավականմիջոցի, իրավախախտողիկողմից իրավունքի մյուս սուբյեկտներիիրավունքներինն օրինականշահերին ու ամբողջությամբիրավակարգինհասցված վնասի փոխհատուցման(հա291

-

ու հասարակության տուցման) իրավականմիջոցի, իրավախախտողի ն մյուս անդամներիգիտակցության վարքագծի վրա օրենքի նկատմամբ պահպանմանոզով իրավաբանականհարգանքի ու դրա պահանջների առանձնահատուկ ձնի զործաներգործության դաստիարակչական ՞

ռույթները:

հրավական օրինակաԻրավաբանական պատասխանատվության նության սկզբունքընշանակում է, որ դա սահմանվում, կիրառվումն իրականացվում է իրավականօրենքի նորմերին խիստ համապատասսկզբունքը պահանջում է, որ իրախան: Իրավական օրինականության սահմանվի ու կիրառվի միայն վաբանականպատասխանատվություն հակաիրավական զործողության դելիկտաունակսուբյեկտի մեղավոր, համար: Քաղաքացիական իրավունքում առանց մեղքի պատասխանատվության թույլտվությանդեպքերը պայմանավորվածեն տուժողնե-

իրավականնպատակների իրավունքներիպատշաճպաշտպանության րով:

Իրավաբանական պատասխանատվությաննիմնավորվածությա սկզբունքը պահանջումէ գործի բոլոր հանգամանքներիհամակցության մեջ համակողմանի լիակատար ն օբյեկտիվ քննություն կոնկրետ իրավախախտողի, կոնկրետ իրավախախտմանհամար պատասխանա-

տվության պատշաճ, կոնկրետ չափի որոշման համար պատշաճ իրաճպատակով: Գործի վական հիմքի բացահայտմանու սահմանման կազմի առկայությունըկամ բացակայութլուծման ն իրավախախտման նշանակությունունեցող բոլոր յունը պարզելու համար իրավաբանական հանգամանքներըպետք է ապացուցվենօրենսդրորենսահմանված ղակարգով: Միայն այսպիսի իրավաբանորեն տավարական-իրավական ու դրանց օբյեկտիվ զնահատատվյալների ապացուցված փաստացի կանի հիման վրա համապատասխանիրավասու մարմինն իրավունքուորակումը ն որոշել իրավաբանական նի տալ դրանց իրավաբանական

չափը: պատասխանատվության նպատակահիռավական պատասխամատվության Իրավաբանական

հարմարության սկզբունքը նշանակում է դրա համապատասխանու յունն իրավունքի ճպատակներին,որնէ այլ ոչ իրավականնպատակով կրոնական, տնտեսա(օրինակ` քաղաքական,գաղափարախոսական, իրավաբանական պատասխական ն այլ նպատակահարմարությամբ) նատվության սահմանումն ու կիրառումըհակասում է դրա իրավական բնույթին, իրավունքի ն իրավականօրինականությանիմաստինու պահանջներին:

Իրավականճպատակահարմարության սկզբունքի հետ են կապված իրավաբանականպատասխանատվության բովանդակությանըն բնույթին առաջադրվողմի շարք ավելիկոնկրետպահանջները,ինչպիսիքեն՝ 1) հրավաբանական պատասխանատվությաննվազազույնի հասցճելը: Իրավաբանական պատասխանատվության հարկաղիրմիջոցների ծավալն ու բնույթն սկզբունքորենչպետք է գերազանցենայն նվազագույնը, որն անհրաժեշտ ու բավարար է իրավաբանականպատասխանատվությանիրավավերականգնող 0պատակինհաւնելու համար. 2) իրավաբանական պատասխանատվությանաննատակաճացումը ն կոնկրետացումնիրավախախտանձի, նրա մեղքի աստիճանի, կատարվածի ծանրության, մեղմացնող ու ծանրացնողհանգամանքներին այլնի հաշվառմամբ. 3) հրավաբանական պատասխանատվության առավելագույնսհնարավոր մարդասիրացումըդրա իրավավերականգնող նպատակիշրջա-

նակներում ն հիման վրա: Ընխուսավելիության սկզբունքըպահանջում է, որպեսզիոչ մի իրավախախտում (ն հատկապես հանցագործություն) չմնա առանց իրավախախտի համապատասխանիրավաբանական պատասխանատվության: Այս սկզբունքի իրագործումնիրավախախտումների ղեմ արդյունաու վետ պայքարի էական գործոն համապատասխանպետականմարմինների ն պաշտոնատարանձանց ամբողջ իրավապահպանու իրավակիրառգործունեությանհիմնական ցուցանիշ է: Անհապաղության սկզբունքը պահանջում է ժամանակի մեջ պատասխանատվության ենթարկելուվաղեմության ժամկետի սահմանճներում, հնարավորինս արագ իրավաբանականպատասխանատվության կիրառումըհամապատասխանիրավախախտողինկատմամբ: Միննույն իրավախախաման համար ձչրննակիիրավաբանական պատասխաճատվության անթույլապրելիությանսկզբունքն արտահայտում է իրավունքի կարնոր պահանջներիցմեկը` ոօռ Եւտ լո մշ մինճույն բանի համար չի կարող կրկնակիլինել: Սակայն այս սկզբունքին չի հակասում,օրինակ՝այն հանգամանքը,որ քրեական-իրավական կարգով պատժված անձինհամապատասխանդեպքերումկարելի է ենթարկել նրա հանցագործգործողությամբպատճառվածգույքային վնասի հատուցման քաղաքացիական-իրավական պատասխանատվության: Բացի դրանից,մինճույն հանցագործությանհամարքրեականպատասխանատվությունը կարող է իր մեջ ներառել պատժի մի քանի տե-

-

սակ (ազատազրկում,գույքի բռնագրավում ն այլն), որոնք ճախատեսված են խախավածքրեական-իրավական նորմի սանկցիայով: Արդարությանսկզբունքը կոնկրետիրավախախտմանհամարկոնկրետ անձի իրավաբանականպատասխանատվության բովանկոնկրետ դակության սահմանման հիմքերիու եդաճակճերիընդհանրացվածիրավականզնահատականնէ: Տվյալ սկզբունքը պահանջում է իրավահենց իրավական արդարության բանական պատասխամատվություն (արդարություն ձնական հավասարությանսկգբունքի իմաստով), ոչ թե որնէ այլ` ոչ իրավական(քաղաքական,բարոյական, գաղափարախոսական, կրոնականն այլ) արդարության իմաստով: Յուրաքանչյուր ոչ իրավական(ն արտաիրավական)արդարություն, ըստ բնորոշման, զուրկ է իրավականարղարության համընդհանրությունից ու բոլորի համար հավասար չափից, կրում է սահմանափակ(մասնավոր, խմբակային, կուսակցական, դասային, դասակարգային ն այլ) բնույթ ու, ըստ էության, մի մասի(մի խմբի) արտոճություննու կամայականություննէ բոլոր մնացածներինկատմամբ:

Գլուխ 11. Իրավականկարգըն իրավականօրինականությունը 1.

Իրավականկարզին իրավականօրինականությանհասկացությունը

Իրավական կարգը (իրավակարգը)իրավականկարգավորմանռլորիրավունքիսուբյեկաներիփոլսհարաբերությանկարգնէ: Վերացականընդհանուրձնով իրավականկարգը՝ որպես պատշաճ կարգ,սահմանվում է հասարակականհարաբերությունների իրավական կարգավորմամբ: Նման վերացականնշանակությամբիրավակարգնիրավականկարգավորմանառարկանէ, այսինքն՝ իրավունքի ստատիկ վիճակը,օբյեկտիվ իրավունքի վերացական ընդհանուր նորմերը, որոնք մարդկանց հարաբերություններիիրավաբանորենսլարտաղդիրկարգ են նախատեսում իրավական կարգավորմանայս կամ այն բնագավառում:Ըյդ իմաստով է խոսվում այս կամ այն իրավականգործի լուծման՝ օրենսդրությամբնախատեսվածն ամրագրվածիրավականկարգի, ճյուղային իրավակարգիկամ ամբողջությամբ իրավակարգի մասին ընդհանրատում

պես:

՛

իրավակարգից պետք է տարբերել վերացական-պարտադիր որպես կյանքում պատշաճ իրավակարզի պահրական իրավակարգը՝ հանջների իրական պահպանման արդյունք, որպես գործնականումօբյեկտիվ իրավունքինորմերի իրական զործողության,պատշաճ իրավական ձներով դրանց իրագործման, սուբյեկտիվ իրավունքների տեսքով դրանց կոնկրետացման ն իրականացման,սուբյեկտիվ իրավաբանական պարտականություններիտեսքով դրանց կատարման առկա Նման

հետնանք: Լյսպիսով, հրական իրավակարգ ասելով՝ նկատի է առնվում փասիտացի պահպանվող ն իրականում գործող վերացական-պարտադիր րավակարգը, այսինքն` օբյեկտիվ իրավունքի նորմերիպատշաճ պրակտիկ գործողությունը(իրագործումը): Իրավական օրինականություննիրավունքիբոլոր սուբյեկտներիկողմիցիրավական օրենքի պահանջների ճշգրիտ ն անչեղ պահպանումնու

կատարումնէ: Ընդ որում, իրավական օրենք ասելով` նկատի է առնվում ձնական հավասարությանսկզբունքին համապատասխանողօբյեկաիվ իրավունքը (ն, հետնաբար, դրանով նախատեսած վերացական-պատշաճ իրավակարգը): Ակնհայտ է, որ իրական իրավակարզըկարող էլինել սոսկ իրավականօրենքի ն համապատասխան իրավական օրինականության պահանջներիպահպանման արդյունք: Իրավախախա օրենքի պահպանումը, որքան էլ համընդհանուր ն ճշզրիտ լինի, ինքնին չի կարող ոչ իրավականօրենքը վերածել իրավականի նոչ էլ իրավունքը վերափոխել իրականիրավական կարգի: Երբ խոսքն իրավական պետության մեջ օրենքի գերակայությանն օրինականությանսկզբունքի տիրապետմանմավին է, նկատի է առնվում, իհարկե, ոչ թե ամեն մի օրենք, ոչ էլ ամեն մի օրինականություն, այլ հենց իրավական օրենքը ն իրավական օրինականությունըհակաիրավական (իրավախախտ,կամայական) օրենքի ու համապատասխանօրինականությանհետ իրենցհակասությանն հակադրությանմեջ: տեսության` իրավական Համաձայն ազատական-իրավաբանական կարգը կարող է լինել միայն իրավական օրինականության արդյունք, որն ազատ մարդկանց հանրային իշխանության`համապատասխան պայմաններում(այսինքն` իրականում զոյություն ունեցող պետության իրավականզարգացվածության պատմականորենձեռք բերված աստիճանի պայմաններում) իրավական օրենքի պահանջներիհամընդհանուր, ճշգրիտ ն անշեղ պահպանումն ու կիրառումնէ:

Իրավականօրինականությանն իրավակարգի հատկությունները,սկզբունքներնու երաշխիքները 2.

Իրավականօրինականությունը`որպես իրավունքի բոլոր սուբյեկտների կողմիցիրավականօրենքիպահանջներիանշեղ, պահպանման հատուկ իրավական վարչակարգ, հասարակականկյանքում իրական իրավականկարգի զործնական անհրաժեշտ իրավականձնը, պայմանըն միջոցն է: Իրավականօրինականությանվարչակարզըցանկացած իրականիրավակարգի անհրաժեշտ իրավական հատկությունը (հատկանիշը, ոն է, րակը) բաղադրատարըն քանի որ իրական իրավակարգնիրավունքի սուբյեկտների փոխհարաբերությանկարգն է (ն ամբողջությամբ օբյեկտիվ իրավունքի նորմերիգործողության ն իրագործմանկարգը) իրավական օրինականության վարչակարգով: Իրավական օրինականությունը, իր հերթին, օբյեկտիվ իրավունքի նորմերում ամրագրված վերացական պատշաճ իրավակարգիպահպանման ն իրագործմանհրավակաճ վարչակարգ է: Հատուկ պետք է ընդգծել այն սկզբունքային հանգամանքը,որ իրավունքի բոլոր սուբյեկտները(ոչ միայն պետական մարմիններնու պաշտոնատար անձինք, այլ նան՝ բոլոր ֆիզիկական ն իրավաբանական անձինք), անկախ իրենց իրավականկարգավիճակի տարբերություններից ն իրավունքի իրագործման գործընթացումնրանց դերից հասարակական կյանքում հրավական օրինականության, իրավական կարգի սահմանման ու գործունեության գործընթացի ձնականորեն-հավասար սուբյեկտներ են: Ինչպես արդարացիորեննշել է Ցիցերոնը. «քաղաքացիների ազատությունը պաշտպանելիսչկան մասնավորանձինք» (Պե46): տության մասին 11,«2, Իրավական օրենքի գերակայությանսկզբունքըենթադրումն իր մեջ ներառում է իրականում հաստատված իրավական օրինականության վարչակարգի ու իրականում գործող իրավակարզի մի ամբողջ շարք կոնկրետպահանջներ,բնութագրեր,բնագծեր ու հատկություններ:Իրավական օրինականությանն իրական իրավակարգիայդպիսիպահանջներիցու բնութագրերիցեն՝ իրավականօրինականությանն իրավական կարգի միասնություննիրավականօրենքի գերակայության ամբողջտարածքում (պետության ամբողջ տարածքում), իրավունքիբոլոր սուբյեկտների համար իրավականօրենքի, իրավականօրինականությանու

փաստացի

'

իրավակարգիսկզբունքներիդրույթներին պահանջներիհամապարտադիրությունը, իրավունքի բոլոր սուբյեկտներիիրավական ակտիվութիու իրավակարգի սկզբունքնիրականացնելիս, յունն օրինականության իոչ ն մղելիս պայքար դեմ րավախախտումներիկամայականության բոլոր զործոնների,շարժառիթներավականճպատակահարմարության անվերապահենթարկվելնիրավականօրինակարի ու նկատառումների ն նության իրավակարգիսկզբունքին ու պահանջներին,որոնք համարժեք իրավականձնով արտահայտումեն իրավականնպատակահարմարությանիսկականիմաստը ն զերակայությունը: սկզբունքիհաստատման ն դրա Իրավականօրենքի գերակայության են որոպահանջներիհետնողականպահպանմանհամար անհրաժեշտ շակի օբյեկտիվ պայմաններ, նպատակաուղղվածկազմակերպական ու ինստիտուցիոնալ միջոցառումներ,պատշաճ նորմատիվ-իրավական օճներ, միջոցներ ն այլն, որոնք իրենց համակցությանմեջ իրավական ու իրական իրավակարգիապահովման երաշխիքներ ըինականության են:

ն Այդ երաշխիքներըբաժանվում են իրավաբանականներիոչ իրա-

վաբանականների: Ոչ իրավաբանականերաշխիքներիթվին են դասվում հասարակության մեջ օբյեկտիվորենձնավորված այն սոցիալական,տնտեսական, պայմանները, հարաբերությունքաղաքական,գաղափարախոսական ն ածանցված ազդեցություն ու թեկուզ էական, ներն գործոնները,որոնք են թողնումիրավունքի ձնավորման, սահմանման ու իրագործմանամվրա: բողջ գործընթացի օԻրավաբանականերաշխիքներիթվին են դասվում իրավական րինականությանվարչակարգի ն իրավակարգիսահմանման, ամրապնդման ու իրական գործունեությանգործընթացիվրա անմիջականոբնույթիպայմաններըն գործոնները: բեն ներգործող իրավաբանական Իրավական օրինականությանն հրական իրավակարգիապահովման իրավաբանական երաշխիքներիհամակարգում ընդգրկվումեն` ու գործող իրավականօրենսդրությանբավարար չափով զարգացած ն մտքի իրավաբանական համակարզը, մշտապեսկատարելազործվող ու նվաճումզաղափարների իրավահասկացողության իրավաբանական զիտությանզարգացածվիճակը, ների վրա հիմնված իրավաբանական

ն վերապատրաստման զարգաիրավաբանկադրերի պատրաստման ու ի րավաբանամասնագիտական ցած համակարզը, հասարակական

-

իրաբարձրմակարդակը,քաղաքացիների, կան իրավագիտակցության ամն վաբանականանձանց, հասարակականկազմակերպությունների հասարակությանիրավականակտիվութբողջութամբքաղաքացիակաճ

յունը, իրավականնորմերիիրագործմանզարգացածդատավարական իիավաչափ իրավականձները, գործող իրավունքի պաշտպանության ու իրականխարգելման ի րավախախտումների աջակցման, վարքազծի պատշաճմիջոցներիկիրառման վաբանականպատասխանատվության արդյունավետ գործող համակարզը, իրավունքի բոլոր սուբյեկտների կողմից իրավական օրինականությանն իրական իրավակարզի սկզբունքի ու պահանջներիանշեղ պահպանմաննկատմամբհատուկ զարգացած կազմապետականն հասարակականվերահսկողության ն հասարակա(համապետական ձները կերպական-ինստիտուցիոնալ հսկողության,ընդհանուր ու կան վերահսկողության,ղատախազական իրավասության դատարաններիվեսահմանադրական-իրավական տարբերձները): րահսկողության գործոններիհամակցված գործողությունըկարող է այս բոլոր Միայն վարչակարգին իրականիրաապահովել իրավականօրինականության վակարզիկայուն գործունեությունը: գաղափարներնու հրավական Իրավական օրենքի գերակայության օրինականությանպահանջներնամրագրված են Ռոսաստանի Դաշ-

նության Սահմանադրությանմեջ: Այս առումով, սկզբունքայիննշանակությունունի այն հանգամանքը, որ Ռուսաստանի Դաշնության Սահմանադրությանմեջ պաշտոնապես ու ճանաչված մարդու ի ծնե ն անօտարելի իրավունքներն ազատութՍահմանադրության է յունները՝ իրավունքն (ելակետային, ըստ էության, մեջ պաշտոնապեսճանաչված, պոզիտիվացվածու բարձրագույնիրավաբանականուժով օժտված բնական իրավունքը),օրենքից(գործող իրավունքի բոլոր աղբյուրներից,ներառյալ` հենց Սահմանադրությունի Դա Սահմանադրությանըներդրա տարբերակմանհարադրությամբ: բնական-իիրավահասկացողության տիպի հատուկ իրավաբանական է, ռր օրենքը նշանակում րավականհայեցակարգիտրամաբանությամբ (Ռուսաստանի Դաշնությունումգործող ամբողջ պոզիտիվիրավունքը, ներառյալ ճան՝ բուն Սահմանադրությունը)պետք է համապատասխա նի իրավունքին(այսինքն` մարդու բնական ի ծնեն անօտարելիիրաՀետնաբար, այդպիսինէ իրավունվունքներին ու ազատություններին): ն իրավակարգի քի, իրավականօրենքի, իրավականօրինականության սահմանադրականհայեցակարգը:

Սահմանադրության մեջ պարունակվողիրավականօրենքի ն իրաանվիճելի վականօրինականությանհայեցակարզըՄահմանադրության է: Դրա հետ միասինՄահմանդրության բազմաթիվ առավելություններից առաջադեմդրույթներ ունեն հռչակագրայինբնույթ: Մեծ ճեղքված գոդրույթներին երկյություն ունի համապատասխանսահմանադրական րում օրինականությանու իրավակարզիիրականվիճակիմիջն: Այս ուղղությամբ դրական տեղաշարժերըպահանջումեն կատարել ն պետական-իրավական վերափոխումների(կուսոցիալ-տնտեսական ու որոշակի նվաճումներիհաշվառմամբ) տակված փորձի, սխալների ընթացքիանհրաժեշտ ճշգրտումներ,հասարակականհարաբերությունների բարեփոխմանընթացքումապահովել պետությանն իրավունքի դերի պատշաճ բարձրացումը,գործող Սահմանադրության հիման վրա հունով իրավականօդրա հետագա անհրաժեշտ կատարելագործման ն բինականության իրավակարգիսկզբունքներիամրագրումը:

Վ Ս.ՆԵՐՍԵՍՅԱՆՑ

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ

ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ

ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

դասագիրք Բուհական

Ստեփամյան ՎերստուգողսբբագրիչՄ̀. ձնավորումը՝Օ. Ղ.Թերզյանի Համակարզչային Գ.

Չափը՝ 60:84 1/16: Պատվեր՝33: Գինը՝ պայմանագրային: ՓԲԸ հրատարակչություն» «Նաիրի»

Երնան 9, Տերյան -