Քաղաքական համակարգի զարգացման հիմնախնդիրը անցումային հասարակությունում

«ՆՈՐԱՎԱՆՔ» ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՎԻՄՆԱԴՐԱՄ

է. Ա.

Գարությունյան

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ

ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

ԵՐԵՎԱՆ

-

Տ1. էլիտար ժողովրդավարությունեւ սոցիոմշակութայինպարտադրանքների շարժառիթները Քաղաքական համակարգըֆունկցիոնալ կախվածությանսկզբունքով ձնավորվածհասարակությանքաղաքականկազմակերպմանինստիտուցիոնալ եղանակ է, որի հիմնական խնդիրներից մեկը կայունության ու կարգավորվածության քաղաքականամենօրյաարտադրությանկազմաէ: կերպումն Կայունությանու կարգավորվածության ամենօրյա«քաղաքականարտադրության» կազմակերպման կարնոր պայմաններից մեկը ազգի հոգնոր-արժեքայինմիասնություննէ: Ինչպեսցույց է տալիս անցումային Հայաստանիփորձը, առօրյա կյանքում ն ներքաղաքականհարաբերություններում անկայունության ու կոնֆլիկտների պատճառներիցմեկը սոցիալականհամակարգիարժեքային-հոգնորճգնաժամնէ: Վերջինմի քանի տարիների ընթացքում էապես փոխվել է հասարակական-քաղաքական հարաբերություններիու կառուցվածքիիմաստայիննշանակությունը, էական տեղաշարժեր են կատարվել մարդկանցարժեքային կողմնորոշումների բնագավառում:Այդ ամենի հետնանքովայն, ինչ նախկինում կարնոր ն իմաստայինէր, կորցրել է իր գործառականնշանակությունը: ճգնաժամնարտահայտվումէ նան նրանում, որ սոցիալական կյանքնընթանում է անորոշությանռեժիմի պայմաններումն հասարակականու քաղաքականհամակարգերըմարդկանցչեն առաջարկումսոցիալիզացիայի հստակ ուղիներ ու միջոցներ: Շրջանառությանմեջ են դրվել նոր սոցիոմշակութայինարժեքներ,որոնց հոգեբանորեն,բարոյապեսու քաղաքականապեսմարդիկդեռես լիովին պատրաստ չեն: Անցումայինհասարակություններինբնորոշ հոգնորճգնաժամիէական բնութագրերիցմեկն այն է, որ անցյալի, որպես սոցիալական վարքի կարնորագույնդետերմինանտի,նկատմամբձնավորվում է ռնանշի զգացողություն ն այդ հիմքի վրա մշակվում է անցյալը հիմնովին մերժող ու արժեզրկողմեղադրականհատուկ գաղափարախոսություն:Ի հավելումն այդ ամենի, շրջանառությանմեջ են դրվում սոցիոմշակութայիննոր արժեքներ, որոնց օգնությամբ սոցիալ-քաղաքականընտրանին փորձում է

նվաճելքաղաքականդաշտը: Այսառնչությամբքաղաքականհամակարգի առջն ծառանում են լրացուցիչ խնդիրներ՝կապվածիր սոցիոմշակութային լեգիտիմության պրոբլեմի հետ: Բանն այն է, որ, ստանձնելով հոգնոր իշխանության գործառույթ,քաղաքական համակարգը,դրանով իսկ, իր վրա է վերցնումերկու փոխպայմանավորված պարտավորություններ. առաջին՝ազգայինկյանքիքաղաքականկազմակերպմանընթացքում հաշվի առնել ազգայինկեցության ն ինքնությանսոցիոմշակութայինարժեքները, ինչպես նան ներազգայինկյանքի ոչ քաղաքական կանոնակարգմանպատմականփորձը, երկրորդ՝արդիքաղաքակրթությանռացիոնալպահանջները(Ժողովրդավարություն,ազատականություն,մարդու իրավունքներն այլն) ազգային կեցության առանձնահատկություններիհետ համատեղելու միջոցով նպաստել«արդիականացված» ազգայինկերպարիձնավորմանը: Քննարկվող հարցի տեսանկյունիցհետամբողջատիրական երկրների ե ունեն քաղաքականհամակարգերըլուրջ բացթողումներ պատասխանատու են ոչ միայն իրենց երկրներիսոցիալ-տնտեսականու քաղաքական կյանքի կայունության ու անվտանգության,այլն սոցիոմշակութայինի համար: Անցումայինհասարակություններումպետականությանկայացման ու կերտմանքաղաքականնախագծերըհիմնականումկառուցված են քաղաքակրթությանարտաքինփորձի ն դրա մեխանիկականընդօրինակմանսկզբունքով՝հաշվի չառնելով ներազգայինկյանքիկազմակերպմանու կանոնակարգմանփորձն ու ավանդույթները: Վամաշխարհայինքաղաքակրթությանզարգացման արդի միտումների շրջանակներումսոցիոմշակութայինգործոնը նոր հնչեղություն է ձեռք բերել: Բանն այն է, որ հետխորհրդայինհասարակություններումձնավորվածքաղաքական համակարգերըարնմտյանհասարակությաննմանօրինակը ստեղծելու նպատակով,որպեսկանոն,հիմնականուշադրությունը ու Ժոկենտրոնացնումեն Ժողովրդավարությանգաղափարախոսության հաստատուղովրդավարության ատրիբուտներին համապատասխան թյունների(շուկայական կառույցներ, կուսակցականհամակարգ,սահմանադրություն, դատարանն այլն) ստեղծմանվրա: Տեղին է նկատել նան, որ անցումայինփուլերում այդ ինստիտուտների ձնավորումըհաճախ ընու է թանում ոչ թե սոցիալականարտադրության օրինականությանշրջա4

նակներում,այլ ազատականությանթյուր ըմբռնման՝թողտվության,անօրինականության, քաղաքական պատասխանատվությանբացակայության ն այլն: Ինքնին հասկանալիէ, որ համակարգայինփոխակերպումների հատկապեսառաջին փուլում ժողովրդավարությանատրիբուտներին բնորոշ ինստիտուտներըխիստ կարնոր դեր են կատարումնախորդ համակարգիգաղափարականու իրավաքաղաքականհիմքերը խարխլելու ն վերացնելուգործում: Ի դեպ, այս հարցերում այսօր Վայաստանին հետխորհրդայինմյուս երկրների քաղաքական համակարգերըառանձնապես լուրջ խնդիրներչունեն: Վազիվթե քաղաքականհավակնություններ ունեցող որնէ կուսակցությունգտնվի, որ մերժի շուկայական հարաբերությունների կամ բազմակուսակցականհամակարգի ինստիտուտը: Եղած վեճերն ու տարաձայնություններըսկզբունքային չեն ն ընդամենը առնչվում են կառավարմաննախագահական կամ պառլամենտականհան մակարգերիառավելությունների պետությանսոցիալականֆունկցիաների հարցերին: Բայց կարծել, թե ժողովրդավարությանու շուկայական հարաբերություններիօրենսդրականփաստումըարդեն ամեն ինչ որոշում ն լուծում է, միամտություն է: Վերակառուցվողհասարակություններիփորձը ցույց է տալիս, որ ոչ ժողովրդավարության գաղափարը, ոչ էլ Ժժողովրդավարության ինստիտուտներն ինքնին, առանց համապատասխանէթնոմշակութայինմիջավայրի ոչ միայն ցանկալի արդյունք չեն տալիս, այլն հարուցում են նոր պրոբլեմներ ու դժվարություններ ն, որպեսկանոն,արժեզրկվում: Այդ տեհամակարգեսակետիցանցումայինհասարակությունների քաղաքական ն րը նրանց միջուկը կազմող իշխանություններըիրենց իսկ կայացման ն ազգային ու պետականանվտանգությանհիմնախնդիրներըարդյունավետ լուծելու համար կանգնած են իրենց գործունեության ուղղվածության, ծրագրերիու խնդիրներիբովանդակությանվերանայմանպրոբլեմի առջն: Հարկ է նկատել, որ մեզանում ես Ժողովրդավարությունըմինչն վերջերս ընկալվել է որպես արժեք ն գրեթե նույնացվել ազատականության ն գիտատեխնիկական քաղաքակրթությանհետ: Պատահական չէ, որ հետխորհրդայինհասարակություններիքաղաքական համակարգերը, որպես կանոն,լուսանցքայինչդառնալու ն արնմտյանարդիականության տեսանկյունիցիրենց գոյության լեգիտիմությունը փաստելու մտահոգությամբ` միշտ հավաստում են ժողովրդավարականարժեքներին իրենց

հավատարմությունը:Բայց ժողովրդավարությունը ոչ միայն վերացական արժեք է, այլն սոցիալականիրականություն,ինչը անցումայինհասարակություններում հաճախ դրսնորվում է աղքատության, գործազրկության, իրավազրկության,անօրինականությանն նմանատիպայլ բացասական երնույթների տեսքով: Անշուշտ, կարելի է բազմաթիվ առարկայականու ենթակայականպատճառներբերել ն ապացուցել, որ դրանք անցումային շրջանին բնորոշ ժամանակավորերնույթներ են ն կապչունեն Ժողովրդավարության հետ: Բայց դա կլինի արդարացումն ոչ թե բացատրություն: Այդիսկ պատճառովէլ տրամաբանական հարց է առաջանում.ինչու՞հետու խորհրդային հետհամայնավարականորոշ երկրներում (Լեհաստան, Հունգարիա, Մերձբալթյաներկրներ) սոցիալ-քաղաքականու տնտեսական ճգնաժամերըավելի արագ հաղթահարվեցին,քան մյուսներում: Ինչու՞ Չինաստանում առանց քաղաքական համակարգի փոփոխության ազատականությանսկզբունքները ավելի արդյունավետ գործեցին, քան ազատականժողովրդավարությունըանվերապահորենընդունած հետխորհրդային երկրներում: Անկախարտաքին ու աշխարհաքաղաքական ինչ-ինչ հանգամանքներից,պատճառներըերկուսն են. Առաջին` արնելաեվրոպականվերոհիշյալ անցումային հասարակությունները, ունենալով համապատասխանփորձ ն ավանդույթներ,արագորեն ձնավորեցինժողովրդավարականքաղաքական հարաբերությունների հիմքերը՝ սոցիալական կառույցներ (իրենց շահերը գիտակցող սոցիալականխավեր ն համապատասխան հասարակականկազմակերպություններ), դրանով իսկ նպաստելովքաղաքացիական հասարակության սոցիոմշակութայինհիմունքներիձնավորմանը: Երկրորդ՝մասնավորապեսՉինաստանիփորձըցույց տվեց, որ ներազգային կյանքի կազմակերպմանժամանակցանկացածտիպիքաղաքական համակարգ շուկայական հարաբերությունները կարող է դարձնել տնտեսավարմանարդյունավետեղանակ,եթե հենվում է ուժեղ իշխանության, ազգային ավանդույթների, սոցիալական կառույցների փոխշահավետ համաձայնությանու ազգայինինքնությանըբնորոշ բարոյականկոդեքսի վրա: Ասվածիցհետնում է, որ ժողովրդավարությունըվերացականարժեքից գործող ն իր առավելություններըհաստատողարժեք է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ տնտեսությանազատականությունըհավասարակշռ-

վում է սոցիոմշակութայինկամ էթնոմշակութայինվերքաղաքականկարգավորիչներով: Փորձենք հենց այդ տեսանկյունից դիտարկել քաղաքական ն հոգնոր իշխանություններիտարանջատմանսկզբունքի իրական վիճակը փոխակերպվողհասարակություններիքաղաքական համակարգերի գործունեությանհամատեքստում: Իշխանության տարբեր թների տարանջատումը ն նրանցից յուրաքանչյուրի անելիքների ն խնդիրներիհստակեցումըքաղաքական ողջ համակարգիռացիոնալացման,հակակշիռներիինստիտուտիստեղծման ն հավասարակշռության հաստատման կարնորագույն պայմաններից է: մեկն Բայց քաղաքացիականհասարակություններինբնորոշ համընդհանուր այդ սկզբունքը անցումային հասարակություններում լիովին չի գործում: Ազգային կյանքի քաղաքական կազմակերպմանսկզբնական շրջանում ազգային ու պետականհամակարգերիգաղափարականու արժեքային կողմնորոշումներիհիմնահարցերըմղվում են առաջին պլան, ն քաղաքական համակարգը, որպես ազգային շահերի անվտանգության սուբյեկտ, հաճախ նան հարկադրված,մասնակցումն միջամտում է հասարակության սոցիոմշակութային նոր կողմնորոշումների ձնավորման գործընթացներին՝ ժամանակավորապես կատարելովնան հոգնոր իշխանության գործառույթ: Դասական իմաստովքաղաքական համակարգը պարտավոր է սահմանափակելհասարակականկյանքի վրա անհարկիմիջամտությունները, քանի որ մարդիկիրենց կողմնորոշումներիու պահանջմունքներիմեծ մասը կարող են բավարարելինքնագործունեության միջոցով՝օգտվելով ն քաղաքացիականհասարակության շուկայական հարաբերությունների ընձեռած հնարավորություններից:Մինչդեռ անցումային հասարակություններիքաղաքականհամակարգերը,որպեսկանոն, ղեկավարվում են էլիտարիզմին բնորոշ «սոցիոմշակութայինպարտադրանքների» սկզբունքով, գտնելով, որ արդի քաղաքակրթության զարգացման բարդ ու հակասականգործընթացներում հասարակության«պահպանողականմեծամասնությունը»չի կարող ճիշտ կողմնորոշվել ն ճիշտ որոշումներ կայացնել: Այդտեսակետիցհետխորհրդայինգրեթե բոլոր քաղաքական համակարգերըն հատկապեսնրա միջուկը կազմողքաղաքականիշխանությունները իրենց գործունեության հատկապես առաջին փուլում ղեկավարվում են «համոզմունքի էթիկայի» սկզբունքով ն ակամավերաճում

արնմտյան լիբերալիզմի սոցիոմշակութային ու քաղաքական իմպերատիվներիտարածմանու ներդրմանգաղափարայնացված ինստիտուտի: Պետականությանկայացման ն ազգային անվտանգությանտեսանկյունից անցումային հասարակությանքաղաքական համակարգի առջն ծառացածհրատապխնդիրներիցմեկըքաղաքական ու սոցիոմշակութային բարեփոխումների «անհրաժեշտության» ն «նպատակահարմարության» սահմաններիճշգրտումն է: Վերափոխումներիառաջինփուլում հիմնարարբարեփոխումներնորԲապես կանոն ընթանում են «անհրաժեշտության» տրամաբանությամբ: րեփոխումները իրագործողքաղաքական ընտրանինիր գործողությունների արմատականությունըպատճառաբանումէ «անհրաժեշտության» հետնյալ հիմնավորումներով. առաջին`Ժողովրդավարությանսկզբունքների ներդրումը կնպաստի խորհրդային համակարգից արագ ձերբազատվելուն ն բարեփոխումներըկդառնան անշրջելի, երկրորդ` կապահովվի արնմուտքի քաղաքական ն ֆինանսական աջակցությունը, երրորդ՝ բարեփոխումներըքաղաքական ընտրանու համոզմունքների արդյունքն են: Այլ կերպ ասած՝ քաղաքական ու սոցիոմշակութայինփոփոխությունները բխում են քաղաքական համակարգի «համոզմունքների էթիկայի»կոդեքսից: Բայց չմոռանանք,որ «համոզմունքի էթիկայի» սկզբունքներով էին գործում նան բոլշնիկները՝ ղեկավարվելով նան կոմունիզմի առասպելի գաղափարականմի ամբողջականձեռնարկից: Արմատականբարեփոխումներիվերոհիշյալ հիմնավորումները թեն տրամաբանականեն, բայց վերաբերում են ոչ թե ժողովրդավարությանը, այլ՝ ազատականությանը:Չինաստանիփորձը ցույց է տալիս, որ ազատականություն ու դրամատիրականհարաբերություններկարելի է հասն քաղաքացիականհասարատատել նան առանցԺժողովրդավարության կության: Ավելին, Չինաստանիմենատիրականքաղաքական համակարԳը յուրահատուկ գարանտ ու զսպաշապիկ է, որպեսզի ազատականությունը չվերաճի անօրինականությանն սոցիալականոչ լեգիտիմ շերտավորման:Այնպեսոր ազատականությունըինքնին ոչ թե ժողովրդավարություն է, այլ ժողովրդավարությանհաստատման նախապայման:Ազատականությունը ինքնին համակարգաստեղծժողովրդավարականարժեք չէ: Այն այդպիսինկարող է դառնալ կամքաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու դեպքում, երբ սոցիալական տարաբնույթ կառույցներն ու

կազմակերպությունները, որոնք նան քաղաքական պատվերով չեն ստեղծվելն չեն գտնվումքաղաքականուժերի հսկողությանտակ, օրենկարող են հակազդել ազատաքի իշխանության պաշտպանվածությամբ կանության«վայրի» դրսնորումներին,կամ էլ այն դեպքում,երբ ազատականությունն ու շուկայական տնտեսությունը վերահսկվում են որոշակի գաղափարականուղղվածությունունեցող ուժեղքաղաքական իշխանության կողմից: Նկատենք, որ համակարգայինբարեփոխումներիառաջին փուլում վերոնշյալ նախապայմաններընոր-նոր միայն ձնավորվում են ն քաղաքացիական հասարակությանը բնորոշ պաշտպանականմեխանիզմներչունեցող Ժողովրդիմեծամասնությունը,չզգալով Ժողովրդավարականնորմերիիրականառավելությունները,ակամա դառնում է բարեփոխումների ն դրանք իրագործող քաղաքական ուժերի ընդդիմություն: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը,կարելի է ասել, որ բարեփոխումների այս փուլում քաղաքականհամակարգերըկանգնածեն իրենց նախորդ գործունեությունիցածանցյալերկընտրանքիառջն: Առաջին՝եթե քաղաքական համակարգը շարունակելու է գործել «ազատականություն առանցժողովրդավարության»կարգախոսով,ապա ազգային-հանրային քիչ թե շատ տանելի կյանք ն հարաբերություններապահովելումիակ ելԺոքը ուժեղ քաղաքականիշխանությանստեղծումնէ: Վասարակարգի է ղովրդավարական լինելը որոշվում ոչ միայն հռչակվածսկզբունքներով, այլն կոնկրետմեթոդներով:Իսկ այդ մեթոդներըվերոհիշյալ կարգախոսի պայմաններումկարող են ն չհամապատասխանելժողովրդավարության սկզբունքներին,պայմանով,որ քաղաքական համակարգինպատակըներազգային համակեցությանքիչ թե շատ տանելի ն ընդունելի սոցիալական պայմաններիստեղծումնէ: Վակառակդեպքումազատականությունը ն դրամատիրականհարաբերություններիներկա վիճակը ձեռնտու է միայն քաղաքական ն սոցիալականընտրանուն:Երկրորդ`եթե քաղաքական համակարգիհոգնորիշխանությանվերջնականնպատակըժողովրդավարությանսոցիոմշակութայինարժեքներիգործարկումնէ, ապա սոցիալական արդարության մասին ընդհանուր հայտարարություններից պետք է անցնի ժողովրդավարությանհաստատման կարնորագույնպայմաններից մեկի` քաղաքացիական հասարակությանինստիտուցիոնալ համակարգիձնավորմանաշխատատարն ոչ անմիջականքաղաքական շահ ենթադրողքաղաքական գործունեությանը:Ասել, թե անցումայինհա-

սարակություններումքաղաքացիականհասարակությանինստիտուտները ընդհանրապես չեն գործում` սխալ կլինի: Պարզապես արմատական ազատականությանպայմաններում դրանք լուրջ դերակատարություն չունեն ն դրանցովավելի շատ զբաղվում են արեմտյանհամանման կազմակերպությունները,քան քաղաքականհամակարգը: Բայց արդյո՞քքաղաքացիական հասարակությանինստիտուցիոնալ կառույցների ձնավորման հարցը մտնում է քաղաքական համակարգի ֆունկցիաներիմեջ ն ի՞նչ առնչություն ունի հոգնորիշխանությանհետ: Քաղաքացիականհասարակությունըինքնաբերաբարստեղծվածսոցիալականկառույցներեն, որոնք անջատեն քաղաքականիշխանությունից: Բայց դրանքհանդիսանումեն ժողովրդավարությանսկզբունքներով ձնավորվածքաղաքականհամակարգին նրա առանձինինստիտուտների հիմքը: Իսկ դա նշանակում է, որ քաղաքականհամակարգը,եթե իհարկե նրա նպատակըերկրում Ժողովրդավարությունհաստատելնէ, չի կաԲացի այդ, ինքնակառավարրող չմասնակցել իր հիմքերիձենավորմանը: ման այդ կառույցները կայունության ու կարգավորվածության արտադրության կարնորօղակներ են: Ի վերջո, դրանք չափից ավելի քաղաքականացվածհասարակությանքաղաքացիացմանմիակ ն հուսալի մեխանիզմներեն: Մի կարնորհանգամանքնս: Քաղաքացիականությանհիմքը ոչ թե քաղաքականությունն է, այլ` հոգնորն ու սոցիոմշակութայինըն, հետնաբար, հոգնոր իշխանությանֆունկցիաներ ստանձնած քաղաքական համակարգըպարզապեսպարտավորէ իր ուշադրության կենտրոնում պահել այդ պրոբլեմը: Արդյունավետսոցիալ-քաղաքականհամակարգ ստեղծելու ն ներպեհաստատականու ներազգայինկայունություն ու կարգավորվածություն տելու վերոհիշյալ երկու հնարավորտարբերակներիցորն էլ ընտրվի որպես ազատականությանչափավորման միջոց կամ եղանակ, դրական արդյունք կարող է տալ միայն այն դեպքում,եթե այդ քայլերը համապատասխանում են տվյալ էթնոկեցությանսոցիոմշակութային առանձնահատկություններին:Նման դեպքերում ազգային կյանքի կանոնակարգման քաղաքական համակարգի ձեռնարկությունները արժանանում են «էթնոմշակութայինաջակցության»: Հասարակությանն քաղաքական իշխանությանփոխօտարվածության մասին խոսելիս որոշ վերլուծաբաններառանձնացնումեն հասարակու10

թյան ապաքաղաքականացվածության փաստը:Իրականություննայն է, որ անցումային փուլերում մարդիկ այնքան էլ չեն հավատում քաղաքական իշխանություններին:Բայց չհավատալը ն ապաքաղաքականացված լինելը տարբերբաներ են: Վենցայն փաստը,որ ազատականությանպայմաններում«խորհրդայինմարդը» քաղաքական համակարգիցբարեկեցություն Ա երջանկություն է ակնկալում, նշանակում է նա քաղաքական է ուզում: Ապրելակերպ,ուր մարդու ազատություննընկալապրելակերպ վում է որպեսքաղաքական համակարգինենթարկվելու «սրբազան իրավունք»: Խորհրդային տարիներին ձնավորված «պետական քաղաքացին» այսօր զրկվել է այդ իրավունքիցն արհամարհվածէ զգում: նախորդ քաղաքականացվածապրելակերպիհամակարգումքաղաքացին ինստիտուցիոնալ զանազան ենթահամակարգերիմիջոցով պետությանհասարակական ու քաղաքական կյանքին մասնակցելուպերմանենտ «հրաստանում: Ստեղծվելէր այսպեսկոչվածմասնակցությանԺողովրվեր»էր դավարության թվացյալ համակարգ, ուր «ենթարկվելու իրավունքը» փոխհատուցվումէր «մասնակցելուիրավունքով»: Բացի այդ, խորհրդային համակարգըստեղծել էր արդարությանսոցիալական ուտոպիա-Այդ համար «լեուտոպիան մարդկանցպահպանողականմեծամասնության գիտիմ» նշանակություն ուներ, քանի որ առնվազնհոգեբանորենբավարարված էր, որ նախաձեռնության,ձեռներեցության ն ինքնահաստատման այլ մղումները արգելող քաղաքականհամակարգըհաստատել էր «պարտադրվածհավասարությանապրելակերպ»: Պարտադրվածայդ ապրելակերպինմարդկանցմի զգալի մասը ենթարկվում էր, ն այն համարում մարդկանցսոցիալական վարքը կանխատեսելի ն հուսալի դարձնող սոցիոմշակութայինընդունելի համակարգ: Փաստորեն ստեղծվել էր ազատականությունը մերժող ուժի իշխանություն, որը «պարտադրվածհավասարության»սկզբունքի հիման վրա կազմակերպել էր տրանսնացիոնալ սոցիոմշակութային յուրահատուկ արտադրություն,որի շրջանակներումձնավորվումէր այդ համակարգին համակերպված,ազատություն ն մրցակցությունչընդունող ն չափավոր պահանջներունեցող խորհրդայինքաղաքացին Ինչպես արդեն նշեցինք, հետխորհրդայինհասարակություններիքաղաքական համակարգերըառարկայական ու ենթակայական մի շարք պատճառներովչեն կարող լիովին գործադրել քաղաքական ն հոգնոր

իշխանություններիտարանջատմանսկզբունքը ն ղեկավարվելովէլիտարիզմին բնորոշ սեփականուղու ն պատկերացումների ճշմարտության համոզմունքով, հասարակությանըպարտադրումեն որոշակի սոցիոմշակութայինարժեքներ: Ժողովրդավարությանսոցիոմշակութայինհիմունքներից մեկը անհաէ: Խորհրդային «կոլեկտիվ հատի առաջնայնությանկանխավարկածն վասարության պարտադրանքներին»փոխարինածայս սկզբունքը ինքնին առաջադիմականէ, եթե, իհարկե,չդառնաներազգայինկյանքի կարգավորմանգերակայականնորմ ն կիրառվի միայն իրեն սահմանվածշրջանակներում: Ամբողջ հարցն այն է, որ այդ սկզբունքը շրջանառության մեջ է դրվել դրամատիրականհարաբերություններիձեավորմաննախնական փուլում, երբ նոր կազմավորվողձեռներեց խավը շուկայական հարաբերություններէր ձնավորում, ուր գործընկերներըիրոք պետք է ներկայանայինորպես հավասարներն ոչ թե անձնականկախվածությանմեջ գտնվող սուբյեկտներ: Այսինքն` անհատի առաջնայնությանսկզբունքը ազատականության ն շուկայական հարաբերությունների նորմ է ն ոչ ավելին: Երբ շուկային բնորոշ ն լիովին արդարացվածսկզբունքը, որպես սոցիոմշակութայինհամընդհանուրարժեք, պարտադրվումէ նան կյանքի այլ ոլորտներին,դառնում է հասարակական հարաբերություններնու կապերը կազմալուծողգործոն: Հետխորհրդային հասարակություններիքաղաքական կյանքում այս սկզբունքընախապեսուղղված էր կենտրոնացված-բռնապետական կարգերի դեմ: Անհատի առաջնայնության սկզբունքը քաղաքական գործող արժեք էր հատկապեսայն Ժամանակ,երբ որպես «զենք» կիրառվումէր խորհրդային կարգերի դեմ, որը երկրի ու ժողովրդի անունից ոտնահարում էր մարդկանցիրավունքները:Պատմականմեկ այլ պայմաններումն այլ խնդիրներ լուծող վերոհիշյալ սկզբունքը, որը անցումային շրջանի քաղաքական ընտրանինդարձրել է հոգնոր առաջադիմությանայլընտրանք չունեցող համոզմունք, հակակշիռներիբացակայությանպատճառով դրսնորվումէ անպատասխանատու քաղաքական իշխանության,սոցիալապես անպաշտպանխավերի, սոցիալ-դարվինիզմի,սոցիալական ու քաղաքականկոնֆլիկտների տեսքով: Եվ այս ամենիհիմնականպատճառն այն է, որ բարեփոխումներիրագործողքաղաքականհամակարգերը, ընդունելով շուկայական հարաբերություններին ն քաղաքական

ընտրությանը բնորոշ անհատի առաջնայնության սկզբունքը, նույնքան ակտիվորենչնպաստեցին այդ սկզբունքին հակազդող մեխանիզմների (ժողովրդավարությունն քաղաքացիականհասարակություն) ձնավորմանը:Այդ տեսակետիցհետխորհրդայիներկրներիքաղաքական համակարգերըառավելապեսազատականնե, քան ժողովրդավարական: Ավելացնենք նան, որ հակազդողմեխանիզմներիարդյունավետ գործունեության պայմաններումանգամ արնմտյանհասարակություններըայսօր կանգնած են ներհասարակականկյանքը սոցիոմշակութային համախմբմանպրոբլեմի առջն: Գասարակականիառաջնայնությանարնելյան եւ անհատի առաջնայնությանարնեմտյան ծայրահեղդրսնորումները ներպետականկյանքի կազմակերպմանն կարգավորվածությանամենօրյա արտադրությանարդյունավետեղանակներչեն, եթեչունեն սոցիալական համակեցությանարժեքային ու բարոյահոգեբանականկայուն համակարգեր:Առանցբոլորի կողմից գիտակցվածու ընդունվածավանդական ծիսականվարքի, միայն արտաքինմիջոցներով (ուժեղքաղաքական իշխանություն) կամ ինքնագործունեությամբ(քաղաքացիականհասարակության հաստատություններ) հնարավոր չէ ապահովել համակարգի կայունությունն ու մարդկայինփոխհարաբերություններիկարգավորվածությունը: Այնտեղ, ուր կայունության սոցիոմշակութայինդաշտը (ընտանիք, ավանդույթներ,եկեղեցի ն այլն) լիովին չի մասնակցումհամակեցության պահպանմանը,միայնքաղաքականլծակներովհնարավորչէ հաստատել կայունություն ն օրգանականհամերաշխություն:Անցումայինհասարակություններինբնորոշ այն համատարածմտայնությունը,թե խորհրդային համակարգիփլուզումից հետո մարդկանցկյանքում քաղաքականությունը կմղվի երկրորդպլան, Ա ազատականնոր համակարգումմարդիկ իրենց սոցիալականէներգիանկուղղորդեն ինքնաիրացմանսոցիալտնտեսական ոլորտ, չարդարացավ:Հետամբողջատիրականհասարակությունների փորձը ցույց է տալիս, որ այսօր էլ քաղաքականհամակարգերը չեն ձերբազատվելայդ մտայնությունիցն կարծումեն, թե ազատականությունն ինքնինանհրաժեշտու բավարարպայմանէ մարդկանցպահանջմունքներըապաքաղաքականճանապարհովբավարարելուհամար: Իրականում շուկան ե անհատի ազատ գործելու իրավունքը կարող են նպաստել պահանջմունքների բավարարման ապաքաղաքականացված գործունեությանը,եթե ազատ

ազգային հարստությանսեփականաշնորհումնու ապապետականացումը ավարտվել է, օ ավարտվել է հասարակությանշերտավորմանդժվարինգործընթացը, ն մարդիկ հոգեբանորեն ընդունել ու համակերպվելեն իրենց սոցիալական տեղին ու դերին, » ձնավորվել ն ինքնավարգործառնումէ տվյալ համակարգիսոցիոմշակութային դաշտը, որը նան ակտիվորենմասնակցումէ հասարակական պահանջմունքներիձնավորմաննու դրանց ռացիոնալացմանը, » սոցիոմշակութայինարժեքները համապատասխանումեն ազգի ինքնությանը ն քաղաքական պարտադրանքներչեն: Դժվար չէ նկատել, որ վերոհիշյալ պայմաններիցն ոչ մեկը փոխակերպվողհասարակություններումլիովին չեն ձենավորվել:Իսկ դա նշանակում է, որ հոգնոր իշխանությանգործառույթստանձնած անցումային հասարակություններիքաղաքական համակարգերըհաճախ ղեկավարվում են մշակութային ու քաղաքակրթականայնպիսի կողմնորոշումներով ն դնում վերափոխմանայնպիսիխնդիրներ,որոնց լուծման ոչ էթնոմշակութային անհրաժեշտ նախադրյալներըկան, ոչ էլ` սոցիալ-տնտեսականու տեխնոլոգիական:Այդքանովէլ քաղաքական այդ համակարգերըերբեմն դրսնորումեն տոտալիտարիզմինբնորոշ վարք ն ազգայինկյանքի սոցիալ-տնտեսական կազմակերպման հիմնական գործառույթի փոխարեն կատարում ազատականությանգաղափարներիու նախագծերիներդրման-պարտադրմանգործառույթ`մշտապես հանդիպելով ներքնից եկող տարերային դիմադրության կամ, լավագույն դեպքում, անտարբերության: Պատահականչէ նան, որ քաղաքակրթականներմուծմանառաքելություն կատարողնմանատիպքաղաքականհամակարգերումիշխանության համակարգը նախորդումէ ընտրազանգվածի կամքին:Անցումային հասարակություններումանցկացվածընտրություններըհաճախ հաստատում են, որ ընտրազանգվածի կամքը ի վերջո ածանցյալ է ընտրական տեխնոլոգիաներից:Ավելացնենք, սակայն, որ այս երնույթը բնորոշ է արդի գրեթե բոլոր քաղաքականհամակարգերին: Ղեկավարվելով«համոզմունքի էթիկայի» սկզբունքով, ըստ որի ազգի պահպանողականմեծամասնությունըդեռես պատրաստ չէ իր ճակատագիրը տնօրինելու մենաշնորհին,էլիտար ժողովրդավարությանսկզբունքով ղեկավարվող քաղաքական ընտրանին հայտնվել է պարադոքսալ »

իրավիճակում: Մի կողմից, անցումային հասարակություններումքաղաքական համակարգըչի կարողչմիջամտելհասարակականկյանքին,քանի որ դեռնս չձնավորված ն անհրաժեշտ փորձ չունեցող քաղաքացիական հասարակությունըպատրաստ չէ ինքնագործունեությամբ բավարարել իր պահանջմունքները: Մյուս կողմից՝ քանի դեռ չի ձնավորվել «քաղաքական ազգը», չեն հստակեցվել ազգային շահերն ու անվտանգության հիմնախնդիրները,ի՞նչ երաշխիք, թե նույն միջավայրիցծնվածքաղաքականընտրանինավելի ճիշտ է ըմբռնումհասարակությանզարգացման օրինաչափությունները:Նման մտահոգության լուրջ հիմքեր կան, քանի որ էթնոկեցությունիցչբխող, բայց կենսակերպդառնալու հավակնություններ ցուցաբերող արմատականազատականությանբարքերը ինչ-որ իմաստովքաղաքական բռնության դրսնորումներեն համակեցությանազգայինսովորույթներիու հոգեբանությանվրա:Քաղաքական-քապեղաքակրթականայդ բռնության հետնանքով սոցիալական-ազգային տություն կառուցելու ծրագրերըշատ հաճախ վերաճում են ազատական հասարակություն կառուցելու ծրագրերի: Արդյունքում, որպես կանոն, ներքինքաղաքականությանմեջ վճռորոշ դեր են կատարումքաղաքակրթականարտաքինսոցիոմշակութայինարժեքները:Տեղի է ունենում «ներքին գաղութացում» ն հասարակությանըպարտադրվումեն մարդկային հարաբերություններիկարգավորմաննոր չափանիշներ ու արժեքներ: Ազատականությանծայրահեղ դրսնորումների արդյունքները ցույց են տալիս, որ հոգնոր իշխանությանհավակնություններդրսնորողքաղաքական համակարգերըիրենց կամքից անկախձնավորում են անկայունության մի նոր աղբյուր: «Ընդօրինակմանէքսպանսիան»,ձնավորում է ընդօրինակվածարժեքային կողմնորոշումներ,պահանջմունքներ,ճաշակ ու բարքեր, որոնք չեն բխում տվյալ էթնոկեցությանառանձնահատկություններից: Եթե այդ տեսանկյունիցդիտարկենքանցումայինհասարակություններիքաղաքական համակարգերիհոգնոր գործառույթները,կարելի է ասել, որ այդ համակարգերըինչ-որ տեղ վերաճել են ճորոշումներ կայացնող»մի յուրահատուկկենտրոնի,որի գործողություններըհաճախ չեն բխում սոցիալական համակարգիհնարավորություններից,շահերից, սոցիոմշակութայինկողմնորոշումներիցն այլն: Նման իրավիճակներում երկրի իրականպատմությունըն նրա ընթացքըքիչ չափով է պայմանավորված հասարակությանմեծամասնությանընտրությունից ու կամքից:

Փաստորեն էլիտար Ժողովրդավարությամբղեկավարվողքաղաքական ընտրանինդարձել է նոր գաղափարներու ծրագրերներդնող, իսկ հասարակությունը՝դրանք կատարողհամակարգ:Ազգայինկյանքի քաղաքական կազմակերպման նման եղանակը մեխանիկական-տեխնոկրատական է ն չի կարող նպաստելօրգանականկայունությանձնավորմաննու ամրապնդմանը:Նման սկզբունքովձենավորված պետությունն ու նրա քաղաքականհամակարգըայնքան ժամանակ կարող են պահպանելիրենց քաղաքական կազմակերպմանձնը, քանի դեռ տիրապետում են ազգին «ֆիզիկական քննադատության» ենթարկելու լծակներին: Մինչդեռ ազգային պետությանգոյատնման անհրաժեշտպայմանըազգի ներքին-բովանդակայինտիրապետումնէ: Ազգը պետք է ոչ թե պարզապեսենթարկվի քաղաքական կազմակերպմանայս կամ այն ձնին, այլ քաղաքական կազմակերպմանայդ ձենըճանաչի որպես իր հավաքականգոյության լավագույն եղանակ:

Տ 2. Սոցիոմշակութայինճգնաժամի առօրյա

դրսնորումները

Ազատականությանն անհատի առաջնայնության սկզբունքները հայ ժողովրդի գոյատնմանկենսափիլիսոփայությանըբնորոշ արժեքներ են: Թե սոցիոմշակութայինառանձնահատկություններով ն թե պատմական հանգամանքների բերումով ներազգային կյանքի կազմակերպման ու կարգավորմանհարցում վերոհիշյալ արժեքներըհայ Ժողովրդիկյանքում առանձնահատուկդեր են խաղացել: Այդ իսկ պատճառովէլ տրամաբանականհարց է ծագում. ինչու՞ ազգի քաղաքականկազմակերպմանպարագայում մեր ինքնության հարազատայդ արժեքներըառավելքան բացասական հետնանքներեն թողնում: Հայ ժողովրդի էթնոմշակութայինառանձնահատկություններիցմեկն այն է, որ ունի ներազգային կյանքի ինքնակազմակերպմանու ինքնակարգավորման«ազգային» այնպիսի ինստիտուտներ(ընտանիք, պատմական հիշողություն, ազգակցական կապեր, եկեղեցի, կորպորատիվ ավանդույթներն այլն), որոնք պետությանու քաղաքականհամակարգի բացակայությանպարագայումանգամպահպանելեն պետականությունը (համակեցությունը): Մինչդեռ ազատականպետության ձնավորումից ի վեր համակեցությանբնագավառումզգալի դեֆորմացիաներեն կատարվել: Ինչ-որ իմաստովկարելի է փաստել, որ մեզանում պետության ն պետականության զարգացման գործընթացներըհամարժեք չեն: Հարց է առաջանում,թե ինչու մեր ազգային ինքնությանըբնորոշ վերոհիշյալ արժեքները գործառնականտարբեր ու իրարամերժհետնանքներ են թողնում: Ի՞նչն է փոխվել, Ա ինչու՞ անհատականհաջողության դիրքային պայքարի կենսափիլիսոփայությունը պետականորեն պաշտպանված ազատականությանպայմաններումանհրաժեշտարդյունք չի տալիս: Պետականության բացակայության պարագաներում հայ ժողովրդի անհատականկենսագործունեությանն համակեցության կարգավորման ու կազմակերպման գործում առանձնահատուկդեր են խաղացել առօրյայում խորապեսարմատավորվածսոցիալական ու բարոյական ազգային արժեքները:Ինքնին հասկանալի է, որ ազգի քաղաքական կազմակերպմանպայմաններումսոցիոմշակութայինկարգավորմանայդ գործառույթը մեծապեսանցնում է շուկային ն իրավունքին:Նկատենք, սակայն,

անցումային հասարակություններում անորոշությունը, տնտեսական կյանքի կազմալուծումըն նմանատիպբազմաթիվայլ երնույթներմարդկանց առօրյան ինքնին դարձնում են հակաժողովրդավարական,ն շուկան ու իրավունքըհազիվ թե կարողանաննպաստելարադարացիսոցիալականկարգիձնավորմանը:Ավելին, նույնիսկ կայացածարնմտյանԺողովրդավարականերկրներումհամակեցությունըամբողջովինդրված չէ շուկայական կարգավորմանիրավասությանտակ: ԱրեմտյանԺողովրդավարության հիմնական սկզբունքը քաղաքացիականհասարակությանն պետության համարժեքությունն է: Քանի որ մեզանում քաղաքացիական հասարակությանբնորոշ կառույցները դեռես չեն ձնավորվել, ն մեր Ժողովրդավարությունը հաճախ նույնացվում է ազատականությանսկզբունքներին, այդ պատճառովէլ վերոհիշյալ սկզբունքը մեզանում նշանակում է «շուկայի ն ազատականպետությանհամարժեքություն»,ինչը լիովին հակասում է իրավական պետություններին բնորոշ քաղաքական ն տնտեսականիշխանություններիտարանջատմանսկզբունքին: Պատահականչէ, որ «ինչը չի արգելվում՝ թույլատրելի է» հայտնի սկզբունքը սեփականաշնորհմանհատկապեսառաջինփուլում այլակերպվեցամենաթողության: Ասվածիցհետնում է, որ համապատասխանփորձի ն սոցիոմշակութայինավանդույթներիբացակայությանպարագայումքաղաքակրթական ամենամեծ նվաճումներնանգամ կարող են դեֆորմացվել ու անցանկալի հետնանքներունենալ: Վերջին հաշվով քաղաքակրթության նվաճումները գործառնական որնէ դեր կարող են կատարել, եթե բխում են տվյալ էթնոկեցությանհիմունքներից ն գործառնումտվյալ էթնոմշակույթիշրջանակներում:Սոցիալական կյանքի կարգավորումիցպետությանհրաժարումըտարբեր համակարգերումտարբեր հետնանքներկարող է ունենալ: Ազգը որոշակի սոցիոմշակութայինքաղաքակրթության ծնունդ է ն յուրովի է ընկալում իրեն վերապահվածազատությունները,իրավունքներն ու պարտականությունները: Այդ տեսակետից,օրինակ, հետխորհրդայինմի շարք հասարակություններումարեմտյանազատականությանշատ արժեքներչունեինդրսնորմանանհրաժեշտպայմաններն այդ պատճառովէլ «սոցիոմշակութային ճառագայթման» ենթարկեցին այդ հասարակությունների համակեցությանավանդականսկզբունքները: Ազատականությանսոցիոմշակութային ճառագայթման հետնանքով որ

հայ քաղաքացին այսօր Ժողովրդավարությանն քաղաքակրթությանսոցիոմշակութայինշատ արժեքներ գնահատում է իր տնտեսականծանր պայմաններիհամատեքստում: Հանգամանքների թելադրանքով հասարակության մի զգալի մասը ղեկավարվում է գոյատնմանտնտեսական ն ապահովվածությունըդարձել են արժեքներով: Ժողովրդավարությունը երկու իրարամերժայլընտրանքներ:Քննարկվող հարցի տեսանկյունից ուշագրավ է, որ մարդիկԺողովրդավարությունը(մեր դեպքում`ազատականությունը)կապում են նորքաղաքական համակարգիհետ, իսկ ապահովվածությունը՝նախորդի:Ընդ որում, հոգեբանական-իռացիոնալմակարդակումսոցիալ-տնտեսականու հոգնոր ճգնաժամը կապվում է Ժողովրդավարությանհետ ն սոցիալապեսանպաշտպանխավերըերբեմն պատրաստ են «վերադարձնել»իրենց ազատություններնու իրավունքները ն «վերադառնալ» նվազագույն ապահովությաննախորդ բաշխման համակարգին,ուր մարդկանցկարգավիճակընախապեստրվածէր ն այն պաշտպանելու համար հարկ չկար մտնել մրցակցության դժվարին ու ջանք պահանջողամենօրյագործունեությանմեջ: Բայց ազատականքաղաքականհամակարգինկատմամբբացասականվերաբերմունքըմիայն տնտեսականանապահովությանարդյունք չէ: Սխալ կլինի մտածել, թե հայ քաղաքացին, որին բնորոշ է նան անհատականգոյատնմանկենսահնափիլիսոփայությունը(նախաձեռնություն,հարմարվողականություն, րամտություն, զսպվածությունն այլն), միայն տնտեսականանապահովության պատճառովկարող է հրաժարվել անկախությունիցն ազատություններից: Առավել նս, որ պետությունից տնտեսականաջակցության նրա ակնկալիքներըմիշտ էլ չափավորեն եղել: նրա ակնկալիքներնավելի շատ վերաբերում են օրինականությաննու սոցիալականարդարությանը: Պետական պաշտպանվածությունից զրկված հայ անհատը, հարյուրամյակներ շարունակ ապրելով սահմանայինիրավիճակներում,կարողացել է մշակել գոյատնմանանհատականկենսաձն: Աղետագենայս տարածաշրջանումհայկականոգին դրսնորել է նան դաժանհավաքվան քաղաքական կազմակերպումիբածություն ն կազմակերպվածություն, ցակայության պարագայումանգամ գործել է ներազգայինհամերաշխության սկզբունքով: Ի տարբերությունխորհրդայինշատ հանրապետությունների,մեզանում համակարգայինբարեփոխումներիշարժառիթները,ինչպես նան

շարժմանժողովրդավարականպատկերացումներըշատ ավելի անանձնականէին: Այն մի կողմից արտահայտումէր ազգային գաղափարախոսության պահանջատիրականուղղվածությունը(պատմականարդարություն), մյուս կողմից՝միտվածէր հասարակականկյանքում ազգային կենսաձնի վերահաստատմանը (սոցիոմշակութայինարդարություն): Անդրադառնալովքաղաքական ն հոգնոր իշխանություններիտարանջատմանսկզբունքին,հարկ է նշել, որ ազգիքաղաքական ն հոգնորկազմակերպումներըհակադրություններչեն: Պարզապեսանհրաժեշտէ, որ քաղաքականազգի ձնավորմանհիմքում ընկած լինեն ազգի հոգնոր ու սոցիոմշակութայինարժեքները:Քաղաքական հայրենիքը պետք է կառուցվի հոգնոր հայրենիքի հաստատուն հիմքերի վրա: Վերջին հաշվով պետականությունըոչ միայն ազգի քաղաքականկազմակերպմանձն է, ու ներազինչն ինքնին հասկանալիէ, այլն ազգային հավաքգոյատնճան ու ձն: Այս առնչությամբ դժվար չէ գային հոգնոր բարոյական դաշինքի նկատել, որ իշխող քաղաքական համակարգըմեզանում ելակետային սխալ է թույլ տվել: Այս տարիներիփորձըցույց է տալիս, որ քաղաքական համակարգըփորձում է ներազգայինժողովրդավարականհարաբերություններ ու կարգավորվածություն հաստատել վերնից ներքե՝ ազատական քաղաքական համակարգիձնավորման ե համապատասխանարժեքների տարածմանմիջոցովի վերջո ձնավորել նան հոգնոր ու սոցիալական համակարգեր: հաստատելու սկզբունքը ընկած Վերնիցներքն կարգավորվածություն է արեմտյան ն հատկապես ամերիկյանժողովրդավարությանհիմքում: Նույն սկզբունքը, բոլորովին այլ նպատակներով, գործադրվեց նան խորհրդայինհամակարգում:Նկատենք, սակայն, որ ն ԱՄՆ-ի ն ԽՍՀՄ-ի պարագաներումդրվածէր ազգ ձնավորելու, ավելի ճիշտ՝ միատարէթնիկ հիմքեր չունեցող դաշնության քաղաքացի ձնավորելու խնդիր: Ինքնին հասկանալիէ, որ հոգնոր ու սոցիոմշակութայինմիասնականհիմքեր չունեցող ամերիկյանազգային խառնարանումներպետականկյանքի կարգավորմանլավագույն ն արագ ներդրվողմիջոցը շուկայականհարաբերություններն ու անհատիառաջնայնությանսկզբունքն էր: ԽՍՀՄ-ը նույն խնդիրն ուներ, բայց գնաց գաղափարականու սոցիոմշակութայինպարտադրանքներիճանապարհով: Առաջադրվածխնդրի տեսակետից (վերազգայինքաղաքացի) երկու փորձնէլ պատմականոքաղաքակրթական

րեն հիմնավորվածէին՝ անկախնրանից,թե որ ուղին էր ավելի արդյունավետ ու կենսունակ: Արդարացի սոցիալական կարգեր հաստատելու արնմտաեվրոպականքաղաքականությունը (հատկապեսֆրանսիական) նս կառուցվածէ վերնից ներքն Ժողովրդավարությունհաստատելուսկզբունքի վրա: Այս դեպքում, սակայն, շարժառիթը այդ երկրների էթնոմշակութայինբազմազանությունըչէր: Քաղաքականհամակարգիֆրանսիական մոդելը,որի հիմքերիվրա հետագայումձնավորվեցինարեմտյանմոդեռն քաղաքական համակարգերը, էլիտարիստական է: Եթե ԱՄՆ-ի ձնավորմաննախաձեռնությունըգալիս էր նահանգներից,ապա ֆրանսիական հեղափոխությունները«մայրաքաղաքային» էին, ն նրանց ավանգարդը «հեղափոխականփոքրամասնությունն» էր (ընտրանին), որը, չհավատալով«պահպանողականմեծամասնության»բնազդներին,գնաց քաղաքականմիջոցներովսոցիոմշակութայինու հոգնոր նոր արժեքների պարտադրմանուղով: էլիտարիզմի սկզբունքներով կառուցվածքաղաքական համակարգը,որպես կանոն, մտահոգվածէ ոչ այնքան հասարակությանը իշխանության անհարկի միջամտություններիցպաշտպանությամբ,որքաննրանով,թե ինչպեսթուլացնիհասարակությանմեծամասնությանպաշտպանականու ապահովագրականմեխանիզմները,որպեսզի ազգայինու պետականշահերըառավել«ճիշտ» գիտակցող քաղաքական ընտրանինկարողանաազատ գործել: Վերադառնալովէլիտարժողովրդավարությանսկզբունքովղեկավարվող քաղաքական համակարգի «սոցիոմշակութային պարտադրանքների» քաղաքականությանը, պետք է նկատել, որ հոգնոր իշխանության պարտավորություններ ստանձնած Հայաստանի քաղաքական համակարգիառջն ծառացածխնդիրներըբոլորովինայլ են: Ինքնինհասկանալի է, որ մեր քաղաքականհամակարգըպետք է զբաղվի «քաղաքական ազգի» ձնավորման խնդիրներով, նպաստի ազգի ինքնության ու գոյատնման կենսափիլիսոփայությանարդիականացմանը,ազգային կերպարիստեղծմանըն քաղաքակրթությանշրջանակներիցդուրս չմնալուն: Բայց պետա-իրավականմիջոցներով ներազգային կյանքի կարգավորման խնդիրը լուծելիս հայոց քաղաքական համակարգըպետք է հենվի համակեցությանազգայինավանդույթներիվրա ն ոչ թե անտեսիու բացասի դրանք: Այսինքն` օգտագործի կայունության ու կարգավորվածության ամենօրյաարտադրությանկազմակերպմանազգայինպատմական

փորձը:Մինչդեռքաղաքականուժերի ու իշխանություններիգործունեությունը ոչ այնքանմիտվածէ ազգային ինքնությանարդիականացմանը, որքան նրա հիմնովին վերափոխմանը:Սոցիալ-տնտեսականու քաղաքական բարեփոխումներիփորձըցույց է տալիս, որ այնտեղ, ուր անտեսվում են ազգայինավանդույթներնու համակեցությանսոցիոմշակութային է «մշակութային բունտ», ձնավորվում կարգավորիչները,հասունանում են տվյալ քաղաքական համակարգըբացասող գաղափարներ:Վերջին հաշվով մշակույթը ոչ միայն Ժառանգությունէ, այլն այլընտրանքային իրավիճակներումճիշտ կողմնորոշվելումեխանիզմ: Կարելի է ասել, որ ներազգայինկայունության ու կապերիազգային առանձնահատկություններիանտեսման հաշվին ազատականությանու անհատի առաջնայնությանսկզբունքների կիրառումը սոցիոմշակութային ավանդույթներիվրաքաղաքականբռնությանյուրահատուկ ձն է, որն, ի վերջո, կարող է հանգեցնել «ներքին գաղութացման»:Ավելին, «նմանակման էքսպանսիան»ձնավորում է կյանքը կազմակերպողայնպիսի քաղաքականհամակարգ,որի հիմնականխնդիրըդառնում է հասարակության վրա սոցիոմշակութայինբռնություն գործադրելը: Վտանգնայն է, որ նման դեպքերում ազգը կորցնում է քաղաքական համակարգի ձնավորմանն նրանպահանջներներկայացնողսուբյեկտիիրավունքները-

Ազգիսոցիոմշակութայինկեցությունը ն, ընդհանրապես,հասարակականկյանքի գործունեությանձներըիրենցմշակութայինդրսնորումներով կատարում են «էթնոպաշտպանական գործառույթ»ն որոշ հանգամանքներում դառնում ազգի ինքնահաստատման,ինքնության դրսնորման ն միջոց: Նկատենք նան, որ էթնոմշակութայինկեինքնապաշտպանության ցությունը գործունեականկեցություն է ն ենթադրումէ սոցիալապեսկազմակերպվելու որոշակիեղանակ ու ձն: Եվ հակառակը,սոցիալապեսկազմակերպվելուեղանակնու սկզբունքներըենթադրումեն էթնոմշակութային որոշակի դաշտ ու պայմաններ:Տեղին է նկատել, որ շուկայականհարաբերություններնու անհատի առաջնայնությանսկզբունքը (ազատականության արժեքները) ինքնին սոցիալապես կազմակերպվելու եղանակներ չեն: Այդ արժեքները համակարգաստեղծգործոններ կարող են դառնալերկու դեպքում:Առաջին՝երբ ձնավորվումեն հակակշռողու հակազդողմեխանիզմներ՝քաղաքացիականհասարակությանայնպիսի սո22

ցիալականկառույցներ,ինչպիսիք են հասարակականտարբեր տեսակի հիմնարկությունները:Երկրորդ՝պահպանվում են ավանդականազգային սոցիալականկապերի ինստիտուտները(մեր դեպքում` ընտանիքը,համայնքը, ազգակցականկապերըն այլն): Վերոհիշյալ երկու պայմաններից արնմտառաջինը վերաբերում է սոցիալական կազմակերպվածության յան-ժողովրդավարականքաղաքացիական ինստիտուտին,իսկ երկրորդը՝ էթնիկ:Սրանք,անշուշտ, իրարամերժն հակադիրարժեքաբանական պայմաններչեն: Քաղաքացիականհասարակությունկառուցելու արնմտյան փորձն իսկ ցույց է տալիս, որ պետականու ազգային համախմբվածության ն համակեցությանկայուն հիմքեր ստեղծելու նպատակով այդ հասարակություններումմեծ ուշադրություն է դարձվում կրոնին,ընտանիքին, հայրենասիրությանըեւ այլն: Պատահականչէ, որ անհատի առաջնության սկզբունքը պաշտպանողամերիկյան ազատականկենսափիլիսոփայությանմեջ ընտանեկանհովվերգությունըհամակեցությանխորհրդանիշներիցամենաքնարականնէ ն հավակնում է դառնալնոր աշխարհի գաղափարախոսության անկյունաքարերից մեկը: Ժամանակակից արնեմտյան քաղաքակրթությունըթեն մեծ դժվարությամբ,բայց դեռնսկարողանում է աշխարհին պարտադրել անհատի առաջնայնությանսկզբունքը: Հետխորհրդային ն հետսոցիալիստական շատ երկրներում արնմուտքը գրեթե չհանդիպեց դիմակայության,քանի որ այդ երկրների քաղաքական համակարգերը«ինքնակամ» ենթարկվեցինընդօրինակման էքսպանսիայի:Բայց Չինաստանի ն ասիական մի շարք երկրների փորձըցույց է տալիս, որ ազատականությունըիրականհաջողություններ կարող է ունենալ նան սոցիալական կորպորատիվ համայնքների ու նրանց սոցիոմշակութայինավանդույթների պահպանման պայմաններում: Մինչն վերջերսարեմտյանհետազոտողներըսոցիալականհամակարգերի առաջընթացնու հաջողություններըանմիջապեսածանցումէինքաղաքականկառույցի տիպիցու պետաիրավականռեժիմից:Զբացառելով այդ հանագամանքը,հարկ է նշել, որ քաղաքակրթությաններկա փուլում ուրվագծվումէ մրցակցության նոր ոլորտ` սոցիոմշակութային: Ըստ էության, արնմտյանն արնելյան քաղաքակրթություններիմրցակցությունը գործնականումհանգում է այն հարցին, թե ո՞ր դեպքում ազատականությունը առավել ցանկալի արդյունքներ կտա. անհատի առաջնայնության

սկզբունքի՞,թե՞ կայուն սոցիոմշակութայինավանդույթներին ավանդական կորպորատիվկապերովհամախմբվածսոցիալականամբողջական կառույցների,որոնք անհրաժեշտությանդեպքում կատարում են նան քաղաքացիականհասարակություններինբնորոշ հաստատություններիգործառույթ: Հոգնոր իշխանությանգործառույթստանձնած Վայաստանիքաղաքական համակարգիայս տարիներիգործունեությունըորոշ իմաստովկարելի է բնութագրել«փախուստԱրնելքից»:Այդհամակարգիսոցիալ-քաղաքական ու տնտեսական ծրագրերը հաճախ սահմանափակվում են արնեմտյանինստիտուտների մեխանիկական ընդօրինակմամբ: Փորձը ցույց է տալիս, որ ժողովրդավարությանինֆրաստրուկտուրայիկառույցներն ու ինստիտուտներըավելի արագ են ստեղծվում,քան դրանց արդյունավետ գործառնությանհամար անհրաժեշտփորձը,կամքն ու համապատասխանմշակույթը: Մեր դժբախտություննայն է, որ հրաժարվեցինք անցյալից, բայց չընդունեցինք ներկան: Հոգեբանականմակարդակում այդ «սոցիոմշակութային դատարկությունը» դրսնորվում է «անցյալի ու ներկայի»,«մասնավորիու հասարակականի»,«առասպելի ն իրականության», «արդարության ն հնարավորության», «ապահովվածության ն անորոշության» անտինոմիաներիձնով: Վերոհիշյալ անտինոմիաները համակարգայինճգնաժամի առօրյա-իռացիոնալ դրսնորումներն են, ն քաղաքական համակարգըներազգայինճգնաժամի պատճառներըվերլուծելիս ե հաղթահարմանուղիները որոշելիս պետք է ուշադրություն դարձնի ոչ այնքան մակրոկառուցվածքների,որքան դրանց ամենօրյա դրսնորումներիվրա: Մասնավորապես. 1. Առօրյամակարդակումսոցիոմշակութայինճգնաժամիպատճառներից մեկը քաղաքական հեղինակությունների ն քաղաքական ուժերի արագ ն հաճախանհասկանալիհերթափոխումնէ: Զարգացմանամեն մի փուլ ծնում է իրեն բնորոշ հեղինակություններ:Քաղաքականտրանսֆորմացիաներիառաջինշրջանում իշխող ն ընդդիմադիրքաղաքական ուժերից շատերը օգտվում էին «յուրայինի» կարգավիճակից,ն քանի դեռչէին հասել քաղաքական իշխանության, համարվում էին հոգնոր իշխանություն ն հոգնոր առաջնորդներ:Սոցիալ-տնտեսականբարեփոխումներին սեփականաշնորհմանբացասականհետնանքներն ու անօրինականությունները չճաշակածհասարակությանմեծամասնությունըհավատումէր

ազատականությանն Ժողովրդավարության սոցիոմշակութայինիմպերան տիվներին դրանք պաշտպանողքաղաքականուժերին: Հաջորդ փուլում, երբ սկսվեց այդ իմճպերատիվների իրացման գործընթացը,քաղաքական գրեթե ողջ համակարգը «յուրայինից» վերածվեց «օտար» ն «քանդող» ուժի, որի հիմնական նպատակըքաղաքական իշխանության լծակներիօգնությամբ նան սոցիալական իշխանության հասնելն էր: Ժողովրդական ակնկալիքների դաշտում այսօր իշխում է «կառուցող» ն «արդարամիտ»քաղաքական ուժի ն ղեկավարիպահանջարկը:Փաստորեն իշխանությանփոփոխությանն լեգիտիմությաննոր ձների փնտրտուքը ընթանում է ոչ միայն ինստիտուցիոնալմակարդակում,այլն առաջնորդների:Այս առնչությամբուշագրավ է ռուսական փորձը: Թեն Ռուսաստանում քաղաքականհամակարգըԵլցինից հետո սկզբունքային փոփոխության չի ենթարկվել, բայց նրանց նոր պրեզիդենտըհասարակության մեծամասնության կողմիցընկալվում է որպեսկառուցողն սոցիալ-տնտեսական համակարգըվերականգնողառաջնորդն այդքանով էլ նպաստում իշխանությանլեգիտիմացմանը: 2. Վամակարգային փոխակերպումներիառօրյա մակարդակումսոցիոմշակութայինճգնաժամիպատճառներիցմեկն էլ սոցիալականընտրանու մասին պատկերացումներիփոփոխություննէ: Չմանրամասնելով պատճառները,նկատենք միայն, որ անցումային շրջաններում Ժողովրդականպատկերացումներումսոցիալականնոր ընտրանինդրականկերպար չէ ն շատ հաճախ ընկալվում է որպես անօրինականճանապարհով ազգային հարստությունըզավթած«վերնախավ»:Բացի այլ նկատառումներից, նան այս հանգամանքըհաշվի առնելով, օրինակ, Ռուսաստանի Դաշնության պրեզիդենտըորոշ օլիգարխների նկատմամբ խստություններ բանեցնելու ճանապարհով փորձում է փոխել սոցիալ-տնտեսական ընտրանու մասինբացասականպատկերացումներըն այդ խավիկարգավիճակը նս լեգիտիմացնել: 3. Առօրյամակարդակումքաղաքական համակարգիհոգնորճգնաժամի պատճառներիցմեկն էլ պատասխանատվությանինստիտուտիբացակայությունն է: Փոխարենը՝որպես կանոն, մեղադրվում է այս կամ այն ուժին «իշխանությանբերած» ժողովուրդը: Անշուշտ առողջ հոգի ունեցող ազգը չի կարող իր կենսափորձիցդեն շպրտել անցյալը ն պատասխանատվությանիր բաժինը:Բայց, որպեսզիիրականումաշխատիքաղաքա-

կան պատասխանատվությանինստիտուտը, անհրաժեշտ է ստեղծել իշխող քաղաքական ուժին ն նրա գաղափարախոսությունըհասարակությունից տարանջատողմեխանիզմներ,որպեսզի հնարավոր լինի ճշտել սխալներիինստիտուցիոնալ ակունքները,ն ամբողջմեղքը չբարդել հասարակությանվրա: 4. «Ընդօրինակման էքսպանսիայի»հետնանքով առօրյա մակարդակում դրսնորվող սոցիոմշակութայինճգնաժամի պատճառներիցմեկն էլ մարդկայինհարաբերություններիռացիոնալացումնու անդեմացումնէ: Գոյության ողջ պատմությանընթացքում հայ ժողովուրդը այդպես էլ չի անցել դասականհասարակարգերիլրիվ ն ամբողջականփուլերը: Բացի այդ, հայ ժողովրդի քանակական կազմը, արյունակցական-ազգակցական կապերի գրեթե համազգային ցանցը, ինչպես նան գյուղական համայնքներիգերակայությունըմարդկային հարաբերություններինհաղորդել է պատասխանատուկախվածությանհոգեբանականերանգներ: Այս յուրահատուկ ազգայինհարստությունըկարող էր դառնալ համազգային քաղաքական որակ, եթե համարժեք պատասխանատուկախվածության վերաբերմունքդրսնորերնան քաղաքականհամակարգնու նրա միջուկը կազմող իշխանությունը: 5. Ազատականությանարժեքների մեխանիկականընդօրինակման հետնանքով մարդկային առօրյա-փոխհարաբերություններումձնավորվում է իրականությանփոխբացառողերկու մոտեցումներ,որոնք նս դառնում են ճգնաժամիպատճառներ:Բանն այն է, որ միաժամանակգործում են հին ն նոր սոցիոմշակութայինդաշտեր (ե դրանց համապատասխան սոցիալականխավեր), որոնք նան գործառնում են տարբեր ռիթմով ու ուղղությամբ, ինչի հետնանքովկյանքը ընթանում է երկու տարբեր արագություններով: «Դանդաղ» ն «արագ» ժամանակներիմարդիկ միմյանց նկատմամբունեն ագրեսիվ կողմնորոշումներ:ճիշտ է, Վայաստանիպարագայումայդ կողմնորոշումներըչեն վերաճում սոցիալականբախումների, բայց չեն էլ նպաստում ներազգային համերաշխությաննու ինքնակազմակերպմանը:Ի հավելումն այդ ամենի, մեզանում այդպես էլ չստեղծվեցինպահանջներիու պահանջմունքներիձնավորմանն լեգիտիմացմանինստիտուցիոնալկառույցներ: Ցանկացածքաղաքական համակարգ պետք է ունենա մասսայականհավակնություններիինստիտուցիոնալացման միջանկյալ ներկայացուցչական օղակներ` քաղաքական ու

հասարակականկազմակերպություններ,որոնք «քաղաքակրթեն» մարդկանց հավակնությունները ն համապատասխանեցնենթե երկրի հնարավորություններին, թե ազգային ինքնությանը ն թե տվյալ պահանջները ներկայացնող խավերի իրական շահերին, դերին ու դիրքին: Քաղաքական համակարգըշատ ավելի արդյունավետկգործին կպահպանիիր լեգիտիմությունը, եթե մարդկանցհավակնություններիու պահանջմունքների ձնավորումըչթողնի ինքնահոսի: Ըստ էության մեր քաղաքականհամակարգըդեռնսչի մշակել ազգային շահերին ու ինքնությանըհամապատասխանհոգնոր-բարոյականքարոզչության հայեցակարգն հասարակության հետ հետադարձկապի գործուն մեխանիզմներ:Ավելին, ինքնահաստատման խնդիրներ ունեցող քաղաքական կուսակցությունները, շատ հաճախ շահարկելով մարդկանցսոցիալականծանր վիճակը, անիրագործելի խոստումներով հրահրում են այնպիսի պահանջներ, որոնք իրոք չեն համապատասխանում պետությանհնարավորություններին:Իր ներսում ընդդիմադիրքաղաքական համակարգը, ելնելով քաղաքական մրցակցության տրամաբանությունից, (մի դեպքում Ժամանակակից երնալու, մեկ այլ դեպքում` սոցիալական ուղղվածությունն ընդգծելու նկատառումներով),փաստորենլեգիտիմացնումէ այնպիսիպահանջներ ու պահանջմունքներ,որոնք հակասում են նույնիսկ քաղաքական համակարգի նպատակներին: 6. Առօրյա մակարդակումսոցիոմշակութայինճգնաժամիդրսնորումներից առավել վտանգավորէ պահանջներիու պահանջմունքների«սառեցումն» ու գոյատնման նվազագույն չափորոշիչներին հարմարվելու համընդհանուրհոգեբանությունը: Ինքնին հասկանալի է, որ նվազագույն պահանջմունքներին համակերպվածհասարակությունըքաղաքական համակարգինն հատկապեսիշխանությանըհանգիստկյանք է երաշխավորում: Բայց երբ ազգի մեծամասնությունըտնականԺամանակապրում է միայն հացիվ խնդիրներով, երկիրը կորցնում է զարգացման ներքին շարժառիթները,իսկ քաղաքական համակարգը՝զգոնությունը: Պարադոքսն այն է, որ կենցաղայինզսպվածություննու «ըմբռնումով» ապրելը աստիճանաբարվերաճում են հոգնորխեղճության: Ի դեպ,հետխորհրդային ն հետսոցիալիստականշատ երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ մարդկանցանարձագանքպահանջներըհաճախվերաճում են քաղաքականի, ն այդ երկրներիքաղաքականհամակարգերըստիպվածդիմում են

ն հասարաարհմիությունների,քաղաքացիականնախաձեռնությունների կական կազմակերպություններիօգնությանը, որպեսզի կարողանան մասսայի պահանջների«առօրյա լեզուն» քաղաքականացնելն հուզական դաշտիցտեղափոխելռացիոնալդաշտ: «Հոգնոր խեղճությունը» շարժիչի դեր կատարող պահանջմունքներ չունի, չունի նան հուզական ն ըմբոստ լեզու ն այդ պատճառովէլ մեզանում այդ լեզուն քաղաքականացնողու քաղաքացիականացնող ինստիԴա է տուտներիպահանջարկչկա: պատճառներիցմեկը, որ մեզանում քաղաքացիական հասարակությանձնավորումը չունի ներքին խթան: Ահա թե ինչու մեզանումքաղաքականհամակարգըօտարվածէ սոցիալական ինստիտուտներիցն միջնորդ իրավարարիկարիք չի զգում: Պետությունը ն իշխանություններըքաղաքացիականհասարակությանինստիտուցիոնալկառույցներիգոյության անհրաժեշտությունըզգում են այն ժամանակ, երբ հասարակությունըներքնապեսակտիվ է ն իր դժգոհություններով կարող է հրահրել սոցիալ-քաղաքականզանազան անկանխատեսելիշարժումներ:ԱյդտեսակետիցՀայաստանում,դժբախտաբար, քաղաքացիականհասարակությանձնավորմանսոցիալականն բարոյահոգեբանականլուրջ նախադրյալներդեռնս չկան: Ի հավելում դրան, խարխլվել են նան քաղաքացիականհամախմբվածության ազգային-ավանդականկառույցներիհիմքերը: Երկու կարնորիրողություններ,որոնք մեկ անգամես փաստում են, որ մեր քաղաքականհամակարգըազատականությունից իրականժողովրդավարությանանցնելու լուրջ խնդիրներ ունի: Անառարկելիիրողություն է, որ ազատականհասարակությունների քաղաքական համակարգերըմարդկանցչեն դիտում իրենց ճակատագիրը ն շահը գիտակցողքաղաքական կոլեկտիվ սուբյեկտ ն գտնում են, որ ժողովրդավարությունըմիայնընտրանունբնորոշպահանջմունքէ: Պետք է փաստել, սակայն, որ մեզանում հասարակության«ներփակվածդժգոհության» պատճառնայն չէ, որ իր փոխարենքաղաքականվճիռներէ կայացնում պրոֆեսիոնալքաղաքականփոքրամասնությունը:Կյանքը բաժանելով քաղաքականի ն առօրյայի, իրեն վերագրելով քաղաքական վճիռներ կայացնելու, իսկ զանգվածին՝կենցաղով ապրելու իրավունք, քաղաքական իշխանությունը կենցաղի կազմակերպմանպայմաններչի ստեղծում:Ներազգային կյանքի լրիվ ապակենտրոնացումըն առընթեր հոգսը դարձել են մարդու քաղաքացիական իրավունքներիվրա բռնու-

թյանյուրահատուկ դրսնորումներ:Եթե այդ տեսակետիցդասակարգենք սոցիալ-տնտեսականդժգոհությունների բացահայտ ու քողարկված շարԺառիթները,ապա պետականությանն ողջ քաղաքական համակարգի համար առավել վտանգավորկարող են լինել ոչ թե «ուտելու ն խմելու» անբավարարվածության պատճառովծագածհուզումները, այլ այն դժգոհությունները, որոնց շարժառիթը առօրյա կյանքում քաղաքացիական ու է: ազգային կոլեկտիվսուվերենության վերականգնումն Հետխորհրդայինհասարակություններիներկայացուցչական-ժողովրդավարականգաղափարախոսությունըն դրա հիման վրա կազմակերպված ընտրություններնու քարոզչությունը ցույց են տալիս, որ քաղաքական ուժերի մեծ մասը մարդուն դիտում է սոցիալական պատկանելիությունից ու համապատասխանսոցիոմշակութային չափորոշիչներից զուրկ ն միայն անձնական պահանջմունքներով ապրող «միայնակ մարդ», որին կարելի է իր կողմը գրավել նյութականինչ-ինչ խոստումներով: «Ազատ ընտրազանգվածի»ազատականգաղափարախոսությունը ելնում է գործնականնպատակներհետապնդողայն մտայնությունից,թե մարդկանցսոցիալականպատկանելությանն քաղաքական նախասիրուկապեր ն նրանց թյունների միջն չկան կայուն պատճառահետնանքային քաղաքական ուղեծիրը կարելի է փոխել այս պահի ինչ-ինչ նյութական խոստումներով: Մարդկանց սոցիոմշակութային կողմնորոշումները անտեսելու շարժառիթներըտարբերեն: Մի դեպքում՝որպեսհիմնավոր շարժառիթ օգտագործվում է այն փաստը, որ նախորդ կացութաձնի փոփոխության հետնանքով սոցիալական տեղաշարժերըն դրանց համապատասխանարժեքային կողմնորոշումներըդառնում են խիստ մոբիլ: Բայց հենց այդ պատճառով ուժերը պետքէ շահագրգռվածլինեն քաղաքական սոցիալական կայուն խմբերի ձնավորմամբ,որպեսզի ըստ այդմ էլ ձեռք բերեն սոցիալականկայուն հենարան:Մեկ այլ դեպքում՝ չկայացածքաղաքական ուժերը շահագրգռված են, որ մարդիկ հստակ չգիտակցեն իրենցսոցիալականպատկանելություննու շահը, մնան նվազագույնպահանջմունքներիմակարդակում,որպեսզիչհամախմբվենն իրենց սոցիալական միջավայրըչհամախմբենորպես սոցիալականուժ: Եթե նկատի ունենանք, որ քաղաքական համակարգըֆունկցիոնալ կախվածությանմեջ գտնվող ե քաղաքական ընդհանուր ծրագրի շրջանակներում գործող քաղաքական բարդ ինստիտուտ է, որի հիմնական

ֆունկցիան ներազգային կյանքում կայունության ու կարգավորվածությանքաղաքականարտադրության կազմակերպումնէ, ապա հասարակության սոցիալականտրոհումընրա համարչի կարողդառնալհեռահար նպատակ:Ի վերջո, քաղաքական համակարգինորմալ գործառնությունը մեծապեսպայմանավորվածէ իր տրամադրությանտակ առկահնարավորություններից`հասարակությանվրա ունեցած իշխանությունից, մարդկանց վարքի ու մտածողությանվրա ունեցածազդեցությունիցն այլն: Այդ հնարավորություններիցմեկն էլ հասարակությանհամախմբվածության աստիճաննէ: Վանրահայտփաստ է, որ 1. ՎՁասարակությունը է, այնքան հեշտ որքան ինքնակազմակերպված կլուծի իր պրոբլեմներըե քաղաքականհամակարգինկազատիլրացուցիչ ծանրաբեռնվածությունից, 2. Վամախմբված ու կազմակերպված հասարակությանպահանջներն ու պահանջմունքներըավելի հեշտ է վերածել քաղաքական պատվերի ն գտնել համապատասխան քաղաքականլուծումներ, 3. Սոցիալականայս կամ այն խմբին ու խավինմարդկանցկապվածության աստիճանընպաստավորպայմաններէ ստեղծումհասարակական կարծիքի դաշտի ձնավորմանհամար, առավել նս, որ ավանդույթներնու սովորույթներըորոշակի պայմանականություններեն, որոնք կենսունակ են միայն «հասարակականկարծիքի» ինստիտուտիգործունությանպայմաններում, 4. Ազգային ու պետականկյանքի ներքին կազմակերպվածությունը, վտանգներնզգալու ն կանխելու համազգային ընկալունակությունը ն, ի վերջո, հոգնոր ու բարոյական հուսալիությունը արտաքին անվտանգության ապահովմանկարնորնախապայմաններնեն: Ասվածիցհետնում է, որ օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվբազմաթիվպատճառներով հոգնոր իշխանությանֆունկցիաներ ստանձնած Վայաստանիքաղաքականհամակարգը՝երկիրը սոցիալ-տնտեսական,բարոյա-հոգեբանական ու գաղափարա-քաղաքականճգնաժամից դուրս բերելու, կայունության «քաղաքականարտադրություն»կազմակերպելու,ազատականությունից ժողովրդավարությանանցնելու ն, այդ ամենի արդյունքում, հայոց պետականությանհիմքերը վերականգնելու, ներքին ու արտաքին անվտանգությանհիմնահարցերըլուծելու նպատակով,լիովին պետք է վերանայի սոցիոմշակութայինքաղաքականությունը ն վերականգնիհա30

մակեցության ազգային ավանդույթները,սոցիալական ինստիտուտները ն դրանցհոգնորհիմքերը: Հայրենիքում ապրող մարդու ֆիզիկական գոյությունը համարժեք է չգոյության, եթե ղեկավարվում է օտար սոցիոմշակութայինպարտադրանքներով: Մեկ այլ առնչությամբՆժդեհը գրում էր, որ «Այդ չարիքի դեմ պայքարել հնարավորէ միայնցեղայինարժեքների,առաքինությունների ն սրբությունների խոր ճանաչումով ու վերապրումով,մի բան, որ հիմնավորեցի ն անվանեցիՑեղակրոնություն»:

ԳԼՈւԽ ԵՐԿՐՈՐԴ

Քաղաքականեվ տնտեսական իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը Տ 1. Քաղաքականն տնտեսական

իշխանություններիտարանջատման նախապայմանները Քաղաքական ն տնտեսական իշխանությունների տարանջատման հիմքում ընկածէ երկրում ընթացող սոցիալ-տնտեսականգործընթացների նկատմամբ քաղաքական համակարգի չեզոքության ապահովման սկզբունքը: Ի դեպ,քաղաքական ն տնտեսականիշխանություններիտարանջատման նախնական(ավատատիրությունիցկապիտալիստականհարաբերությունների անցման շրջան) շարժառիթըվերոհիշյալ երկու իշխանություններիֆունկցիաներիհստակեցումնէր, որի շնորհիվ աստիճանաբար ձնավորվեցմասնավորշահի սկզբունքով գործող «տնտեսականշուկան» ն ազգային ու հասարակականշահի սկզբունքով գործող «քաղաքական շուկան»: Կարելի է ասել, որ այդ նույն սկզբունքը գործում է նան հետխորհրդայինհասարակություններում:Անցումայինփուլերում Ժողովրդավարական հասարակությանձնավորումը նս ընթանում է երկու մակարդակներում: Մի կողմից՝ տնտեսականգործունեությունըտարանջատվում է քաղաքական ն ադմինիստրատիվիշխանությունիցն ըստ հնարավորության «ապապետականացվում»ն ենթարկվումշուկայի իշխանությանը, մյուս կողմից` «ազգայնացվում ու պետականացվում» են իշխանականքաղաքական ֆունկցիաները ն հանձնվում հարկադրանքիմոնոպոլ իշխանություն ունեցող պետությանը: Սակայն կայացածժողովրդավարական երկրներիփորձն իսկ ցույց է տալիս, որ արդի հասարակությունները այդպես էլ չկարողացան ստեղծել ապահովագրականմեխանիզմների այնպիսիհամակարգ,որն իսպառբացառերքաղաքական ն տնտեսական իշխանությունների«հանցավոր»մերձեցումը:Բավականէ նշել, որ արդի քաղաքական արտադրությանմեջ քաղաքականությամբզբաղվողների

համարպետականորենսահմանված«վճարը» համարժեքչէ այն ծախսերին, որ քաղաքական գործիչն ու քաղաքական ուժերը օգտագործումեն իշխանությունըպահելու կամ իշխանությանհասնելու համար ծավալած ընտրապայքարում:Այդ իսկ պատճառովէլ քաղաքական ն տնտեսական ընտրանինհաճախ փոխադարձ«ծառայությունների»պայմանավորվածությամբհամագործակցումեն՝ ստեղծելով փոխադարձհովանավորչության ալյանս: Այդ ամենի հետնանքով ընտրազանգվածիժողովրդավարական սուվերենության լեգիտիմությունը խախտվում է ֆինանսական ընտրանու կողմից, ինչի հետնանքով, ի վերջո, պետությունը նս կարողէ կորցնելքաղաքականորոշումներ կայացնելուսուվերենություննու լեգիտիմ մենիշխանությունը: Այդ տեսակետիցհետխորհրդայինգրեթե բոլոր հանրապետություններում,այդ թվում նան Հայաստանում,սեփականության ապապետականացմանգործընթացներըմասսամբ պահպանում ու դրսնորում են «իշխանությանապապետականացման» որոշ միտումներ: Եթե առաջինընպաստեցշուկայական հարաբերություններիձնավորմանը, ապա երկրորդը՝ անօրինականությանու կոռուպցիայիարմատավորմանը, դրանով իսկ խոչընդոտելով նան իրական շուկայական հարաբերություններիձեավորմանը:Քաղաքականու տնտեսականիշխանությունների փոխհովանավորչականմերձեցմանհետնանքովսպառողիցու պահանջարկից ձեռներեցի կախվածությանսկզբունքը աստիճանաբարվերաճում է քաղաքական իշխանությունը անձնական շահին ծառայեցնող չինովնիկիցկախվածությանսկզբունքի: Քաղաքականու տնտեսականիշխանություններիփոխհովանավորչական ալյանսը, ն դրա հետնանքովիշխանությանանլեգալ ապապետականացումըվտանգավորէ նան այն պատճառով,որ իշխանությանքաղաքական որոշումները վերածվում են «հատուկ» շուկայի ապրանքին ինչ-ինչ հանգամանքներումկարող են վտանգել ազգային ինքնիշխանությունը: Փոխհովանավորչականալյանսի ձնավորումը վերջին հաշվով բացասաբար է անդրադառնումթե շուկայականհարաբերություններին թե քաղաքական համակարգիձնավորման ու կայացմանվրա: Երկու դեպքում էլ խախտվումէ առաջարկիու պահանջարկիհարաբերակցությանհանրահայտ սկզբունքը: Հանրահայտփաստ է, որ ազատ մրցակցության տնտեսական շուկան գործունեությանայնպիսիդաշտ է, ուր իշխողիու թելադրողիդերում հան33

դես են գալիս նոր տիպի ու որակիպահանջմունքները:Այսինքն՝շուկայականհարաբերություններումմիակ «օրենսդիր» մարմինըսպառողնէ, որն իր պահանջարկով նպաստում կամ խոչընդոտում է ձեռներեցի կայացմանն ու հաջողություններին:Շուկայական տնտեսությանմեջ արտադրող-ձեռներեցիուժը կարող է վերաճել թուլության, եթե նա գործի հակառակ տնտեսական նպատակահարմարության: Այլ կերպ ասած, տնտեսվարողի հզորությունը սպառողներիպահանջարկիիմացությանմեջ է: Քաղաքական ն տնտեսական իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի խախտումըբացասաբար է անդրադառնումնան քաղաքական համակարգիձնավորման ու կայացման վրա: Բանն այն է, որ տարբեր սկզբունքներովգործող այդ իշխանություններիմերձեցմանհետեանքով քաղաքական շուկայում խախտվում են օրինաչափություններն ու սկզբունքները: Եթե տնտեսականշուկայում միակ «օրենսդիր» մարմինը սպառողնէ, ապա քաղաքականշուկայում՝ ընտրողը:Բայց, ինչպես ցույց են տալիս տարբեր երկրներումգործածվողու տարածված ընտրական տեխնոլոգիաները,ֆինանսական մեծածավալ ներդրումները քաղաքական համակարգինն նրա միջուկը կազմողիշխանություններին«լեգիտիմության» ավելի հուսալի երաշխիքներ են տալիս, քան ընտրազանգվածը: Նման դեպքերումքաղաքականշուկայում մասսայական«սպառողը» գրեթե չի մասնակցում «քաղաքական ապրանքի» գնագոյացմանը: Այն որոշում է սոցիալ-տնտեսականընտրանին,պետականբյուրոկրատական ապարատը, իսկ որոշ դեպքերում՝նան կլանայինհամակարգը: Ցանկացած քաղաքական համակարգ ունի «ֆինանսական ճառագայթման» օբյեկտիվհիմքեր: Բանն այն է, որ քաղաքական համակարգին բնորոշ է ներկայացուցչականհամերաշխությանսկզբունքը, ն նա չի կարող անտեսել առավել ազդեցիկ ու ակտիվսոցիալականխավերիշահերը: Բայց չպետք է մոռանալ, որ քաղաքական համակարգըառաջին հերթին պետք է ղեկավարվիազգային միասնությանսկզբունքով, ըստ որի սոցիալականառանձինխավերի շահերը ածանցյալ են ազգային ու պետական շահերից: Փաստորեն քաղաքական համակարգը մի դեպքում կատարում է տարանջատող գործառույթ,մեկ այլ դեպքում` ինտեգրող: Խնդիրը դրանց համատեղմանմեջ է: Այդ համատեղումըանհրաժեշտություն է, քանի որ հասարակությանզարգացմանպատմականհեռանկարը չի կարելի միակողմանիորենածանցելսոցիալականընտրանուշահերից:

Այլ կերպ ասած, քաղաքական համակարգըպետք է գործի որպես տարբեր սոցիալականծրագրերիու հեռանկարներիմրցակցությանկազմակերպման,իսկ հարկ եղած դեպքում նան մրցակցությանըչդիմացող ու ինչ-ինչ պատճառներովդեռես չկազմակերպվածու ինստիտուցիոնալ տեսք չստացած խավերի ու նրանց շահերի պաշտպանի հաստատություն: Այդպիսինէ արդյո՞քԳայաստանիքաղաքականհամակարգը: ՄանրամասնչանդրադառնալովՀայաստանում անցկացվածսեփականաշնորհման քաղաքականության առանձնահատկություններին, նշենք միայն, որ անցման առաջին փուլում քաղաքական իշխանության համարշուկայականհարաբերություններինանցնելըխիստքաղաքականացվածնպատակներէր հետապնդում: Բանն այն է, որ համակարգային տրանսֆորմացիաներիառաջինփուլում քաղաքականընտրանինավելի շատ հոգեբանականհենարանուներ,քան սոցիալական:Դեռնս ձնավորված չէր սոցիալականայն խավը, որի շահերը կապվածեն քաղաքական նոր ընտրանու հետ: Բնական ճանապարհովնման սոցիալական հենարանի ձնավորումըերկարժամանակկպահանջեր:Այդիսկ պատճառովէլ շրջանառությանմեջ դրվեց իշխանությանաջակցությանն հովանավորչության միջոցովսոցիալականնոր ընտրանու ձնավորմանգաղափարը: Փաստորեն համակարգայինվերակառուցումներիառաջին փուլում սեփականաշնորհմաննպատակըխիստքաղաքականացված էր: Մի կողմից այն ուղղված էր քաղաքական հին համակարգի տնտեսականհիմքերի վերացմանը,մյուս կողմից՝ քաղաքական նոր համակարգիսոցիալական հենարանի ձնավորմանը: Առաջին հայացքից թվում է, թե քաղաքական այդ պրագմատիզմըարդարացվածէր, քանի որ կարճ ժամանակահատվածում իրոք ստեղծվեցսոցիալականմի նոր խավ, որն իր տնտեսական դերով ու դիրքովպարտականէրքաղաքականնոր ընտրանուն:Դժվարչէ նկատել, որ քաղաքական վերնախավիգաղափարականբնեռացման ն հասարակությունիցօտարվելու այդ քայլերը չէին նպաստելուքաղաքական ազգի ձնավորմանը,ն պետականությանկազմակերպմանիշխանության գործառույթը վաղ թե ուշ վերաճելու էր սոցիալ-քաղաքականընտրանու քաղաքականկազմակերպմանգործառույթի:Բայց, ինչպես ցույց են տալիս անցումային հասարակություններում իշխանափոխությանգործընթացները,արտադրությանփոխարենվաճառքով ու վերավաճառքով

տնտեսականինքնաբավությանհասած սոցիալականընտրանինքաղաքական իշխանությանհամար միշտ չէ, որ «նվիրված» սոցիալականհենարանէ դառնում: Ինչպեստնտեսական,այնպես էլ քաղաքականշուկայում նրանք ղեկավարվում են խիստ պրագմատիկկողմնորոշումներովն հակվածչեն կուսակցականհավատարմության:Հենց այն պատճառով,որ ազգային հարստության սեփականաշնորհմանգործընթացումիշխում է քաղաքական հովանավորչությունը,ձնավորվում է սոցիալականընտրանու մի հատուկ շերտ, որն իր սոցիալականդերի ու դիրքի համար պարտական ու պարտավորվածէ զգում ոչ թե պետությաննու նրա տնտեսական քաղաքականությանը,այլ` իշխանության լծակ ունեցող նախկին ու ներկահովանավորիառջն: Ոչ բնականոնճանապարհովձնավորվածսոցիալական ընտրանին, որպես կանոն, ոչ մի քաղաքական ուժի համար կայուն հենարանչի դառնում:Նրանց համար ընդունելի է ցանկացածիհովանավորչությունը, հակառակ դեպքում նրանք հոգեբանորեն միշտ էլ պատրաստ են քաղաքականանակնկալ շրջադարձերին իրենց «կապիտալի» փախուստի կազմակերպմանը:Անցումային հասարակություններին բնորոշ այս երնույթը կարելի է անվանել սոցիալականոչ լեգիտիմ շերտավորում, ինչի հետնանքով մարդկանց մի խումբ տիրում է ինչ-որ բանի, բայց իրեն հոգեբանորենդեռնս տեր չի զգում: Այստեղիցբխում է երկու կարնոր հետնություն: Առաջին՝քանի դեռ հասարակությանսոցիալ-տնտեսականշերտավորումը չի ընթանումբնականոնճանապարհով,անօրինականճանապարհով հարստացածսոցիալական վերնախավիմի զգալի մասի քաղաքական հնարավորություններըգերազանցումեն նրանց բարոյականու ինտելեկտուալ ընդունակություններին:Այդ իսկ պատճառովէլ նրանք, որպեսկանոն,քաղաքականհամակարգին իշխանությանհետ կապվում են ոչ այնքան գաղափարական-աշխարհայացքային համոզմունքներով, որքան օգտապաշտ քաղքենու ժամանակավորհավատարմությամբ,ն ամեն անգամ,երբ ցնցվում են իշխանությանհիմքերը, նրանքքաղաքականնոր «տանիք» են փնտրում: Երկրորդ` ելնելով իր վիճակի երկվությունից, սոցիալ-տնտեսական ընտրանինինչ-որ պահից սկսածքաղաքականացվումէ ն արդենհաջորդ փուլում, օգտագործելովիր տնտեսական լծակները, ակտիվորենմասնակցում ու միջամտում է քաղաքականդաշտի ձնավորմանը:Նկատենք

նան, որ քաղաքականու սոցիալականընտրանուհամագործակցությունն

փոխադարձ«հավատարմությունը»հավասարաչափանհուսալի է: Այդ իսկ պատճառովէլ անցումայինհասարակությունների քաղաքականընտրանին նես,օգտագործելովիշխանության ընձեռածհնարավորությունները, աստիճանաբար ձեռք է բերում տնտեսականիշխանություն: Հաշվի առնելով անցումային հասարակություններինբնորոշ քաղաքական ն տնտեսականիշխանություններիմերձեցմանն նույնացման վերոհիշյալ միտումները, կարելի է ասել, որ քաղաքական համակարգերը կամաթե ակամակատարումեն հասարակությանտարանջատողգործառույթ: Ինչ խոսք, այդ գործելակերպըբնորոշ է ոչ թե ողջ քաղաքականհամակարգին,այլ նրա իշխանությանեկած թնին: Բայց, եթե հաշվի առնենք, որ այս տարիներինքաղաքական հիմնականուժերը այս կամ այն չափով ու ձնով արդեն ճաշակել են «իշխանության կուսակցության» արտոնությունները,կարելի է ասել, որ վերոհիշյալ երնույթըբնորոշ է քաղաքական ողջ համակարգին: Փոխակերպվողհասարակություններիփորձըցույց է տալիս, որ ընթացող սոցիալ-տնտեսական վերափոխումները խիստ բացասական հետնանքներ են թողնում հասարակությանսոցիալական նոր կառուցվածքի ձնավորման ու սոցիալական համագործակցությանգործընթացների վրա:Նկատի ունենալով այդ հանգամանքը,կարելի է նշել, որ այսօր Հայաստանի քաղաքական համակարգի առջե ծառացած ներկա է: կարնորագույնխնդիրներիցմեկը հասարակությանվերախմբավորումն Խնդիրն այն է, որ սոցիալականպետությունհռչակածքաղաքականհամակարգը պարտավոր է շուկայական հարաբերություններիպայմաններում անգամ, հատկապեսառաջին փուլում, պաշտպանելանապահով խավերի շահերը ն ղեկավարվել սոցիալական արդարության սկզբունքով: Նման քաղաքականությանիրագործմանհամարանհրաժեշտեն. Առաջին՝հասարակությանսոցիալական կառուցվածքըպետք է կազմված լինի ոչ թե ապահովփոքրամասնությունիցն անապահովմեծամասնությունից, այլ տարբերշահեր ունեցող սոցիալականխմբերից:Որ հասարակությունըմիշտ ն ամենուրեք կազմվածէ տարբերխմբերից,ինքնին հասկանալի է: Բայց այսօր Հայաստանում սոցիալական գրեթե բոլոր անապահովխավերի միակ շահն ու նպատակըգոյատնման խնդրի լուծումն է: Այդքանով էլ մեր հասարակությունըամբոխացվածէ: Ավելին, ու

այդքանովն այդ պատճառովէլ հասարակությունըչունի տարբերակված սոցիալ-գաղափարականու քաղաքական կողմնորոշումներ: Ինքնին հասկանալիէ, որ նման իրավիճակումքաղաքականորնէկուսակցություն չի կարող վստահաբարպնդել, թե սոցիալական որ խավն է իր կայուն հենարաննու գաղափարակիրը:Այս տեսակետիցքաղաքականռեժիմները իրարից տարբերվումեն նրանով, որ մի դեպքում ընդունում ո պաշտպանում է սոցիալականշահերի բազմազանությունը,իսկ մեկ այլ դեպքում՝ ոչ:

Երկրորդ՝ներազգայինկյանքի «"վերահամախմբման» համարանհրաԺեշտ է, որ քաղաքական համակարգը գիտակցի խմբային շահերի ն դրանք արտացոլի իր ծրագրերում: առանձնահատկությունները Երրորդ` ժողովրդավարությանն քաղաքական բազմակարծիքայնության իրականվիճակը որոշվում է ոչ թե ընդհանուրհայտարարություններով, այլ այն բանով, թե տարբեր սոցիալականխմբերկազմակերպվելու ն կարող ինչ հնարավորություններունեն, ինչքանով են կազմակերպված են արդյոք քաղաքականմիջոցներովպաշտպանելիրենց առանձնահատուկ շահերը: Այլ կերպ ասած, անհրաժեշտէ որպեսզի այդ խմբերիշահերը արտացոլվածլինեն կուսակցական-քաղաքական ներկայացուցչական համակարգում: Ասվածիցհետնում է, որ քաղաքականն տնտեսականիշխանությունների տարանջատմանսկզբունքի տեսանկյունիցկայունության ու կարգավորվածությանքաղաքականարտադրությունկազմակերպելունպատակովքաղաքական համակարգըն նրա միջուկը կազմող իշխանությունը պարտավորէ. 1. ճշգրտել ու համաձայնեցնելազգային ու պետականհամակարգերի հիմնարարշահերը, 2. Շահերի համաձայնեցմանու բալանսավորմանմիջոցով ինտեգրել սոցիալ-տնտեսականտարբերշահեր ունեցող խավերին, 3. Վրաժարվելսեփականսոցիալ-տնտեսականշահից ն չեզոք դիրք գրավել հասարակությաններսում ընթացող տնտեսականգործընթացների նկատմամբ: Դժվարչէ նկատել, որ սոցիալ-տնտեսականբնագավառումսրանք այն հիմնականմիջոցառումներնեն, որոնք կարող են նպաստել «քաղաքական ազգի» ձնավորմանը:Վերոհիշյալ սկզբունքների նկատմամբանցու-

մային հասարակությանիշխանություններիվերաբերմունքըցույց է տալիս, որ քաղաքական համակարգերըսոցիալական համագործակցությունը, տարբերխավերիինտեգրումը,անձնականշահերիցզատ նան հասարակականմիասնականշահերի ձնավորումըլիովին չի դարձրել «քաղաքական ազգի» ձնավորմանանհրաժեշտ նախապայման:Բանն այն է, որ «քաղաքական ազգին» բնորոշ է ոչ միայն միասնականքաղաքական-իրավականդաշտը, օրենքների ու նորմերիընդհանրությունը,այլն տնտեսականընդհանուրշահերը: Նկատենք նան, որ այնտեղ, ուր քաղաքական համակարգընպաստում է «քաղաքական ազգի» ձնավորմանը,այնտեղ հասարակությունըառավել արդյունավետմասնակցությունու ներդրում կունենաանվտանգությանհիմնախնդիրներիլուծման գործընթացներում: Երբ քաղաքականհամակարգըն, առավել ես, նրա միջուկը կազմող իշխանությունը«մոռացության» է տալիս իր այդ առաջնահերթպարտականությունը, անխուսափելիորենձնավորվում են «անտեսանելի ինստիտուտներ», որոնք երկրում ընթացողհամակարգայինփոփոխությունների ուղղորդման ու կարգավորմանգործառույթը վերցնում են իրենց վրա: Արդյունքում,որպես կանոն,նպաստավորպայմաններեն ստեղծվումստվերայինտնտեսությանն ստվերայինիշխանությանձեավորմանհամար: Քանի որ էլիտար ժողովրդավարությամբ ղեկավարվող անցումային փուլի քաղաքական համակարգերըփորձում են ազատականությանսկզբունքները(շուկայականհարաբերություններն անհատիշահերի առաջնայնություն) մեխանիկորեններդնել սոցիալական կյանքի կազմակերպման հիմքում, այդ իսկ պատճառովէլ հարց է առաջանում,թե քաղաքական համակարգի«չեզոքության» արնեմտյան մոդելը գործնականումայդպիսին է, թե ոչ, ե որքանովէ կիրառելի անցումային խնդիրներլուծող երկրներին: ԱմերիկյանհայտնիքաղաքագետԴ. Իստոնըներկայացուցչականքաղաքականհամակարգըմեկնաբանումէ որպեսյուրահատուկ «կիբեռնետիկականսն արկղ», որը չունի սեփականշահ, ն իրեն ներկայացրածհասարակական տարբեր խավերի պահանջներըընդունում, վերլուծում ն համապատասխանլուծում-որոշումներ է կայացնում չեզոք դիրքերից: Նման մեկնաբանմանտեսակետիցքաղաքականհամակարգըարտացոլման ն ոչ թե վերաբերմունքիհամակարգէ: Բայց արնմտյանքաղաքացիական հասարակություններիփորձնիսկ ցույց է տալիս, որ իշխանություն-

քաղաքացի ն իշխանություն-քաղաքացիականինստիտուտներփոխհարաբերություններումհակաժողովրդավարականբազմաթիվ սողանցքեր կան: Մի կողմից պարբերաբարխախտվումեն իշխանությանն քաղաքացիների միջն կնքված«համաձայնագրերը»,մյուս կողմից՝ մարդկանցշահերը պաշտպանողքաղաքացիական ինստիտուտներըաստիճանաբար վերաճում են էլիտարակումբներին, սեփականշահերից ելնելով, հաճախ գործարքիմեջ մտնում իշխանություններիհետ: Ինքնին հասկանալի է, որ Ժողովրդավարությանն քաղաքացիական հասարակությանփորձ չունեցող անցումային հասարակություններիքաղաքականհամակարգերըն իշխանություններըառավելքան կողմնակալ են ն հազիվ թե առաջիկայումղեկավարվենքաղաքական ու տնտեսական իշխանությունների տարանջատմանսկզբունքով: Առավել նս, որ տնտեուժեսականմիջոցներիսահմանափակությանպատճառով քաղաքական ու է րի պայքարիբացահայտ քողարկված խորքերում իշխում սեփականաշնորհվածիվերասեփականաշնորհմանմտայնությունը: Վանգամանք, որ ապակայունացնումէ տնտեսականհամակարգըն գրեթե լեգիտիմացնում քաղաքական ու տնտեսականիշխանություններիփոխշահավետհովանավորչություննու կոռուպցիան-:Պերմանենտ վերասեփականաշնորհման ն դրանից ածանցյալ`«իշխանությունը հարստանալու ն հաշվեհարդարիմիջոց է» քաղաքականգայթակղություններիցձերբազատվելուհամար, որպեսառաջինքայլ, անհրաժեշտ է. 1. կամ՝քաղաքական ու քրեական պատասխանատվության ենթարկել անօրինական ու հովանավորչականմիջոցներով սեփականատերդարձած քաղաքական ու սոցիալականընտրանուն, 2. կամ՝ մշակել յուրացրածֆինանսներն ու այլ կարգիմիջոցներըհայրենականարտադրությանմեջ ներդնելու իրավականպարտավորությունների համակարգն հայտարարելհամաներում:

Տ 2. Կարգավորվածության քաղաքական

արտադրությունն ինդուստրիալ ժողովրդավարություն

Կարգավորվածության«քաղաքական արտադրության»կազմակերպկարնորագույն նախապայմաններիցմեկը սոցիալականարդարության, ինչպես նան հասարակությանպահանջներիու պահանջմունքների նկատմամբքաղաքական համակարգի ընկալունակություննէ: Այս հանգամանքըառավել կարնոր է դառնում նան այն պատճառով,որ խորհրդային տարիներին ձնավորված«պետականքաղաքացին», առերնույթ ընդունելով ազատականությանսկզբունքներն ու խաղի կանոնները,իրականում իր կյանքի պայմաններիբարելավումն ու բարեկեցությունըակնկալում է իշխանություններիցու պետությունից:Պատահականչէ, որ անցման փուլերում հասարակությանկողմից քաղաքական համակարգին ն իշխանություններիններկայացվողսոցիալականպահանջների«մուտքը» խիստ ծանրաբեռնվածէ, ինչը հատկապեսբնորոշ է տնտեսապեսքայքայված ն աղքատ հասարակություններին: Նման իրավիճակներում կարնորվումէ այն հանգամանքը,թեքաղաքականհամակարգըինչպես է արձագանքումայդ պահանջներինն ինչ լուծումներ է առաջարկում:Եթե այս տեսանկյունիցդիտարկենք հայոց պետականությանկայացման ն քաղաքական համակարգի ու իշխանությունների առջն ծառացած հիմնախնդիրները,ապա քաղաքականհամակարգի,որպես ազգային շահերի անվտանգության«սուբյեկտի, կարնոր պարտավորություններիցմեկը մարդկանցպահանջմունքների ն հավակնություններիձնավորման պրոցեսի ուղղորդումնէ, ինչը նան ազգի սոցիոմշակութայինկերպարիարդիականացման կարնոր նախապայմաններիցմեկն է: Որ քաղաքական ն տնտեսական իշխանություններիտարանջատմանսկզբունքը անցումային համակարգերումլիովին չի գործում, ակնհայտփաստ է: Հասկանալի է նան, որ անգամ քաղաքականկամք դրսնորելու դեպքումհնարավորչէ արմատապեսփոխել իրավիճակը:Քաղաքական պայքարի այս տարիների փորձըցույց է տալիս, որ «սեփականատերիսեփականազրկման»արմատականկոչերը իրատեսականչեն ն ավելի շատ պոպուլիստականու շահադիտական նպատակներ են հետապնդում: Ստեղծվածիրավիճակում սոցիալականծայրահեղբնեռացումը այս կամ այն չափով հաղթաման

հարելու ն սոցիալականարդարությունհաստատելու առավել իրատեսական քայլն այն կլինի, որ իշխանություններըփորձենհասկանալ սոցիալական տարբեր խավերի պահանջմունքների ձնավորման առանձնահատկությունները,զարգացմանդինամիկանն մշակենդրանցբավարարման առաջնահերթությանքաղաքականություն: Հայաստանիսոցիալ-տնտեսականկյանքում ստեղծվածիրավիճակի առանձնահատկություններիցմեկն այն է, որ, օգտվելով քաղաքական ազատություններին շուկայական հարաբերություններիընձեռածհնարավորություններից,բարեփոխումներիհատկապեսառաջինփուլում հասարակությանգրեթե բոլոր խավերը դրսնորում են ավելի շատ հավակնություններ, քան ներում է նրանց տնտեսական,պրոֆեսիոնալ ն ինտելեկտուալ հնարավորությունները:Չունենալով անհրաժեշտփորձ ն չգտնվելով իշխանություններիցհավասար հեռավորությանվրա, հասարակության միջին շերտերը մտնում են տնտեսական «արկածախնդրության» դաշտ ն, որպես կանոն, ձախողվում՝ իրենց սխալների հատուցումը պահանջելով պետությունից ու իշխանությունից: Ընդ որում, հավակնությունսոցիալաների ու հնարավորություններիանհամապատասխանությունը են կան տարբերխավեր փորձում հաղթահարելտարբերճանապարհներով: Սոցիալականընտրանինայն լուծում է քաղաքականիշխանության հետ մերձենալու ն փոխշահավետհովանավորչականծառայությունների միջոցով, իսկ մյուսները հարկադրվածհամալրում են արմատականընդդիմությանսոցիալականբազան՝ աստիճանաբարհամակերպվելովնվազագույն պահանջմունքներիապրելակերպին:Պետք է նկատել, սակայն, որ սոցիալականբնեռացումըերկրի սոցիալ-տնտեսականվիճակի արտացոլումը չէ միայն: Այն նան վկայում է, որ քաղաքական ժողովրդավարությունը դեռես խորհրդանիշայինէ ն սոցիալապեսանպաշտպանմարդկանց մեծամասնությանհամար առարկայազուրկու դեմագոգիկիմաստ ունի: Բանն այն է, որ քաղաքականհավասարությունձեռք բերածմարդիկ հասկանալիպատճառներովձգտում են նան նյութական-փաստական հավասարության:Բայց հարցն այն է, որ հավասարքաղաքական ազատությունից չի բխում մարդկանցնյութականհավասարություն:Տնտեսական կյանքում շուկայական հարաբերություններըտալիս են միայն ինքնահաստատման ազատություն, որի համար,սակայն, անհրաժեշտ էքա-

ղաքականժողովրդավարությունը լրացնելու ամրապնդել ինդուստրիալ

ժողովրդավարությամբ:Իսկ դա նշանակում է, որ հավասարաչափկազմակերպվածու համախմբված պետք է լինեն ն ձեռներեց-սեփականատերը, ն աշխատավորզանգվածները:Կորպորատիվշահերը, կլանային համակարգը,քաղաքականհովանավորչությունըն նմանատիպայլ գործոններ արդեն իսկ այս կամ այն չափով սոցիալ-տնտեսականընտրանուն դարձնում են կազմակերպվածն սեփականշահը գիտակցածկառույց: Ավելին, անպատժելիությունը,հովանավորչությունը,ստվերային տնտեսությունը ն նմանատիպ այլ քաղաքականացվածմիտումներանցումային հասարակություններումայլես ոչ թե բարքեր են, որոնք դեռ հնարավորէ վերացնել համապատասխանքարոզչության միջոցով, այլ պետական համակարգիքաղաքական գործելակերպ,որը միայն քաղաքական մեթոդներով ն իշխանություն բանեցնելու միջոցով հնարավոր կլինի հաղթահարել: Անցումային ցանկացածհասարակությանըներքնապեսբնորոշ քաղաքականու տնտեսականիշխանություններիսերտաճումըհանգեցնում է նրան, որ քաղաքական ու տնտեսականարտոնյալ վերնախավիմոտ անձնականշահը գրեթե նույնացվում է օրենքը շրջանցելու ն անօրինական ճանապարհովսեփականությունն հարստությունստեղծելու ընդուԻ դեպ,ինչպեսցույց են տալիսշուկանակությաննու հնարամտությանը: յական հարաբերություններիձնավորմանգործընթացները,օրենքը շրջանցելու «գաղափարախոսությունը»դառնում է այդ կերպ մտածող մարդկանց տնտեսականհետագա ձեռնարկումներիձախողման պատճառ, քանի որ հայտնվում են նույն գործելակերպիցօգտվող ավելի «արտոնյալ» մարդիկ: Իսկ դա նշանակում է, որ տնտեսական հարաբերություններիբնականոնզարգացումըհնարավորչէ այնքանԺամանակ,քանի դեռ «արտոնյալ վերնախավի»անձնականշահերը դուրս են օրինականության շրջանակներից:Նույնը, սակայն, չի կարելի ասել հասարակության տնտեսապեսանպաշտպանմեծամասնությանհնարավորությունների մասին, որոնց պահանջներինկատմամբէլիտար ժողովրդավարությամբ ղեկավարվող քաղաքական համակարգերը նան հետնողական խլություն են դրսնորում: Պետականությանկայացմանկարնորցուցանիշներիցմեկը սոցիալական պայմաններիմարդկայնացվածության աստիճանն է: Ոչ քաղաքան կան ոչ էլ տնտեսականհամակարգերըչեն կարող օպտիմալ գործառ43

նել, եթե հասարակությանմեծամասնությանբազային պահանջմունքները մշտապեսգտնվում են սահմանայինանբավարարվածության մակարդակում՝վերաճելովգոյատնմանամենօրյա պայքարի: Նման իրավիճակներում իշխանությունները«ֆիզիկական տիրապետման»միջոցով կարող են, լավագույն դեպքերում, հաստատել մեխանիկական կայունություն: Մինչդեռ պետականությանքաղաքական կազմակերպմանանհրաժեշտ է: Բայց ազգի բովանդապայմանըազգի բովանդակային տիրապետումն է կային տիրապետումըհնարավոր միայն այն դեպքում,երբ՝ Առաջին` քաղաքական համակարգին ներկայացվող պահանջների «մուտքի պատուհանը»հավասարապեսբաց է սոցիալականտարբերշահեր ն գոյատնման տարբերխնդիրներունեցող խավերի համար: Ավելին, անցումայինփուլերում իշխանություններըպարտավորեն որոշ իմաստով կողմնակալ լինել շուկայական պայմաններին դժվար ադապտացվողն մրցունակությունչունեցող անպաշտպանխավերինկատմամբ:Վասարակության տարբերխավերիշահերի մեկնաբանումը, դրանց բալանսավորումը, հարկ եղած դեպքում նան գերակայություններիհստակեցումը պրոֆեսիոնալքաղաքական գործունեությանկարնոր բաղկացուցիչներից մեկն է: Երկրորդ`քաղաքական համակարգըօպտիմալ է, եթե պահանջների ճնշման տակկատարումէ խնդիրներլուծող քայլեր ու որոշումներ, որոնք նան հասարակականհնչեղություն ունեն ն շոշափում են ազգի ֆիզիկական գոյության ու պետականանվտանգությանհիմնահարցերը:Ավելին, անցումային հասարակություններիզարգացմաններկա փուլում քաղաքական համակարգի ն իշխանությունների առջն ծառացածխնդիրներից մեկը, որքան էլ պարադոքսալ հնչի, գոյատնմանհոգսով ապրող սոցիալական խավերիննյութական ն հոգնոր հավակնոտպահանջներու պահանջմունքներ «ներարկելն է»: Պետականությանու քաղաքականհամակարգիկայացմանտեսանկյունիցխիստկարնորէ, որ հենց հասարակության մեծամասնությունըկազմող աղքատ ու միջին խավերը ղեկավարվեն կյանքի ու ապրելակերպիայնպիսի չափանիշներով, որոնք գերազանցեն պետական համակարգի հնարավորությունները: Առաջընթաց պահանջներն ու պահանջմունքները ոչ միայն ցանկացած հասարակությանզարգացմանու կատարելագործման շարժիչ ուժերն են, այլն իշխաու նության քաղաքական ողջ համակարգիմոբիլիզացիայիգրավականը:

Ինչ խոսք, շատ ավելի հեշտ է կառավարելնվազագույն պահանջներ ու պահանջմունքներունեցող հասարակությանը,բայց երբ հասարակությունը արդեն իսկ տարերայնորենբաժանվածէ երկու ծայրահեղբնեռների ն կառավարությանհերթական բյուջեներրը չունեն սոցիալական հավակնոտ ուղղվածություն,մեծանում են հասարակությանլյումպենացմանսոցիալական դժգոհությունների նույնքան լյումպենացված դրսնորումների հնարավորությունները:Առավելես, որ տնտեսապեսքայքայվածանցումային հասարակություններումքաղաքական համակարգին ներկայացված պահանջների մեծ մասն առնչվում են գոյատնման խնդիրներին ն այդքանով էլ բնական են ու բանական:Դրանքհիմնականումտեղավորվում են սոցիալական պետության պարտավորությունների կոդեքսում (նվազագույնզամբյուղ, աշխատանք,արդարություն,օրինականությունն այլն): Երրորդ` ազգի բովանդակային տիրապետման տեսանկյունից մի կարնոր հանգամանք նս: Երրորդ հանրապետությանձնավորման առաջին իսկ օրերից հայ Ժողովուրդըդրսնորեց«ազգային-պետական»քաղաքացի դառնալուբարձր ինքնագիտակցություն՝պատրաստ դիմակայելու ոչ միայնարտաքին,այլն ներքին,հաճախնան ոչ առարկայական դժվարություններին:նա պետությանըմասսամբ«ազատել է» իր կենսական խնդիրներով զբաղվելու հոգսից ակնկալելով, որ պետության նվազագույն կենսականերակները կծառայենհամազգային խնդիրներին:Այդ տեսակետիցառանձնահատուկուշադրության է արժանի իշխանությունների հանդեպ ժողովրդականհանդուրժողականությունը:Սա չէ պատճառն, արդյոք, որ անձնականզոհողությունները սեփական հոգսը համազգայինբեռ չդարձնելու ազգայինբարոյականորակներըչգնահատող քաղաքական իշխանությունները«սոցիալականպետությունը» ընկալում են որպես սոցիալ-տնտեսականապակենտրոնություն:Մի հանգամանք, որ աստիճանաբարկազմալուծում է ներազգայինմիասնականկյանքը ն անհնարինդարձնումսոցիալականտարբերխավերիու շերտերիշահերի ու նպատակների միասնականացումը:Պարադոքսնայն է, որ անձնական կենսագործունեությունըմի կողմից դառնում է ընտանեկան-ազգակցական խմբերիգոյատնման ն ինքնաբավությանմիջոց ն այդքանովէլ արդարացված է, բայց, մյուս կողմից, խոչընդոտում համազգային շահերի ձնավորմանըն այդքանովէլ այդ խավերինդարձնումիրավազուրկու ան45

պաշտպան: Չորրորդ` ազգի բովանդակային տիրապետմանառնչությամբ խիստ կարնորվում է քաղաքական,հոգնոր ն տնտեսականիշխանությունների համագործակցության հիմնահարցը:Բանն այն է, որ քաղաքականհամակարգը չմիջամտելով հասարակությանհոգնոր արտադրությանը,պարտավոր է նրա հետ համագործակցել,ստեղծել հոգնոր ու աշխարհայացքային դաստիարակությանհամապատասխան ինստիտուցիոնալմեխանիզմներ, որպեսզի այդ միջոցներով ազդի մարդկանցպահանջներիու պահանջմունքներիձնավորմանվրա՝ դրանք ենթարկիքաղաքական լեգիտիմացման ն համապատասխանեցնիքաղաքական համակարգի նպատակներին:Այդ տեսակետից,օրինակ, Հայաստանիսոցիալ-տնտեսական կյանքում քաղաքականլեգիտիմություն չունեն ոչ աղքատ-գործազուրկ խավերի սոցիալական խեղճության հասնող նվազագույն պահանջմունքները,ոչ էլ սոցիալ-քաղաքականընտրանումի մասի ապրելակերպը:Երկու դեպքում էլ իշխանություններիու քաղաքականողջ համակարգի առջն դրված է իրեն ներկայացվածպահանջներիու պահանջմունքների ռացիոնալացմանեղանակներիու մեխանիզմներիկատարելագործմանխնդիրը: Խորհրդային համակարգում ցանկացած սոցիալ-տնտեսականպահանջ ու նախաձեռնություն դիտվում էր խռովարարություն:Այդ պատճառով էլ խորհրդային սոցիումը այդպես էլ չմշակեց իշխանություններին պահանջներներկայացնելու ն հաղորդակցվելուայն լեզուն, որի օգնությամբ հասարակությունըկարողանարհստակ ն կոնստրուկտիվ արտահայտել իր պահանջները:Հայտնվելով քաղաքական ազատությանմեջ ն չունենալով նոր իրողություններինբնորոշ պահանջմունքներիմշակույթ, մարդիկերբեմնդնում են այնպիսիարմատականպահանջներ,որոնց լուծումները քաղաքական հիմնավորում գրեթե չունեն: Ավելին, եթե հաշվի առնենքնան այն հանգամանքը,որ քաղաքականինչ-ինչ նկատառումներից ելնելով իշխանությանհամար պայքարող ուժերը հաճախիրենց խոստումներով հրահրում են արմատականպահանջներու պահանջմունքներ, ապա կարելի է ասել, որ քաղաքական համակարգը դեռես պատրաստ չէ հասարակականկյանքի կայունությունն ու կարգավորվածությունը դարձնելամենօրյաարտադրություն: Սոցիալականխոստումներիքաղաքականությունը,որին հասարակու46

թյունը այլես չի հավատում, ներքնապեսհակասականէ: էլիտարիզմի սկզբունքներով ղեկավարվողքաղաքականհամակարգըմի կողմից փորձում է հասարակությանըպարտադրելքաղաքակրթական-սոցիոմշակութային նոր ապրելակերպ,մյուս կողմից, չստեղծելով համապատասխան պայմաններ՝պահանջմունքներիձնավորումն ու բավարարումըթողնում է շուկայի ընձեռած հնարավորություններին:Մինչդեռ մարդկանց շահերը հավասարակշռելուն կոնֆլիկտները հաղթահարելու համար ավանդաբար լուրջ ջանքեր գործադրողքաղաքական իշխանության լեգիտիմությունը որոշվում է նրա գործունեությանօգտակարգործողությանգործակիցով ն ոչ թե շուկայով: Առավել նս, որ մեզանում շուկան չի ղեկավարվում քաղաքական ու սոցիոմշակութայինչեզոք չափորոշիչներով ու նորմերով: Ասվածիցհետնում է, որ արտաքին ու ներքին անվտանգության հիմնախնդիրներըլուծելու նպատակովքաղաքական ողջ համակարգը պետք է ղեկավարվիքաղաքակրթականսոցիալ-տնտեսականարժեքների ազգայնացման, սոցիալապես պաշտպանվածինքնաբավ տնտեսական հարաբերություններիհաստատման ն քաղաքականկառավարման ազգային-ավանդականձների գործադրմանսկզբունքով: Սոցիալ-տնտեսականոլորտում վերոհիշյալ խնդիրը լուծելու ն կայունությունն ու կարգավորվածությունը հասարակությանը ներքնապես բնորոշ ամենօրյա արտադրությունդարձնելու համար անհրաժեշտէ, որ Առաջին` իշխանությանը ներկայացվածպահանջներն ու պահանջմունքները լինեն բնականու բանական:Հարցը միայն այն չէ, որ այդ պահանջները համապատասխանեն սոցիալականհամակարգիառկա հնարավորություններին: Ինչպես արդեն նշվեց, հայ հասարակությանմեծամասնությանպահանջներնու պահանջմունքներըխիստ չափավոր են ն հիմնականումվերաբերում են առօրյա գոյատնմաննվազագույն նյութական պայմաններիապահովմանը:Պրոբլեմն այն է, որ խիստ ցածր է այդ պահանջների հոգնոր-որակական ցուցանիշը: Օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ տարբեր պատճառներովմեզանում պահանջմունքներըհանգում են այս կամ այն նյութականնվազագույնկարիքիբավարարմաննուղղված գործողության: Չի ձնավորվում նույնատիպ պահանջներ ու պահանջմունքներ ունեցող մարդկանցկազմակերպվածսոցիալականայն խավը, որը քաղաքական համակարգինկներկայացնիոչ թե կարիքի բավարարման, այլ` շահերի պաշտպանությանպահանջ:

Երկրորդ՝գործենտարբերսոցիալականշերտերիպահանջներըսոցիալականացնողն դրանք քաղաքականհամակարգիններկայացնողհասարակականու քաղաքականինստիտուտները:Վամակարգիօրգանական կայունությանապահովմանհամար իշխանության ն նրա քաղաքացիների միջն միջնորդօղակի առկայությունըերաշխիք է, որ մարդկանց առօրյա պահանջներըչեն վերաճիքաղաքական պահանջների, ն իշխանությունները գործ կունենանկազմակերպվածհասարակությանն ոչ թե ամբոխի հետ: Հասարակությանմեջ մարդկանցտեղն ու դիրքը որոշվում է քաղաքականշուկայում: Դրա համար,սակայն,անհրաժեշտէ, որ հասարակությունըբաժանվածլինի որոշակիշահերով համախմբվածխմբերի, որոնք նան վստահ լինեն, որ իրենց շահերի պաշտպանությունըհանձնված է համապատասխան գաղափարախոսությամբ ղեկավարվողքաղաքական ուժերի: Միայն այս դեպքում քաղաքական ուժի գոյությունն ու պայքարը կդառնա լեգիտիմ: Եթե այս տեսանկյունիցդիտարկենքանցումային հասարակություններիքաղաքականկյանքն ու գործունեությունը, ապա դժվարչէ նկատել, որ նրանցում գործող քաղաքականուժերը դասականիմաստովլեգիտիմչեն: Քանի որ անցումայինփուլերում սոցիաշահերիձնավորումըերկալականշերտավորումնու համապատասխան րատն պրոցես է, այդ պատճառովէլ գրեթե բոլոր քաղաքականուժերը նախընտրումեն խոսել վերացականշահերի ու արժեքներիմասինն քաղաքականպայքարը հանգեցնում են Բարու ն Զարի իռացիոնալպայքարի: Երրորդ` կայունության ու կարգավորվածությանտեսակետից գիտակցվածշահերի շուրջ մարդկանցհամախմբվածությունը ոչ միայն սոցիալական, այլե քաղաքական կազմակերպվածության, զանազան քաղաքականշահարկումներիցձերբազատվելուկարնոր պայման է: Բանն այն է, որ սոցիալական պատկանելիություննու շահերը գիտակցածքաղաքացին ներկայացուցչականժողովրդավարությանիր իրավունքները պաշտպանելիսն քաղաքականդաշտում կողմնորոշվելիսկանխատեսելի է ն կարելի է կռահել, թե նա որ քաղաքականուժի գաղափարակիրնու է: ընտրազանգվածն Չորրորդ` սոցիալապես չկազմակերպվածխավերին պաշտպանելով հանդերձ, քաղաքական համակարգըպարտավոր է նան իր ֆունկցիաներն ու ինստիտուտներըհամաձայնեցնել«հավակնություներիուտոպի48

այով» ղեկավարվող նոր սերնդի սոցիոմշակութայինպահանջմունքներին, նվաճինոր ձենավորվող սոցիալականխավերինվիրվածությունը,այն խավերի,որոնց պրոֆեսիոնալկողմնորոշումներըկապվածեն շուկայական հարաբերություններին ձեռներեցությանհետ: Այս առնչությամբ Հայաստանում մաքսիմում պահանջմունքներունեցող սոցիալականխավերի գործունեությանպայմաններիօրենսդրականհստակեցումը ոչ միայն տնտեսական, լուրջ խնդիրէ, քանի որ գործունեության այլն քաղաքական ու նախաձեռնությանպետականպաշտպանվածություն ու աջակցություն չստանալու դեպքում, նրանք այլ երկրներում են այդ պայմաններըփնտրում, իրենց հետ «տանելով» նան կենսամակարդակիու ապրելակերպի կատարելագործման նախաձեռնությունը դաշտը թողնելով ապրելու նվազագույնխնդիր լուծող պասիվ խավերին: Վինգերորդ`սոցիալական խիստ բնեռացման պայմաններումքաղաքական համակարգի կարնորագույնխնդիրներիցմեկն էլ, նոր խավերի հավակնությունների ն միջին խավերի առօրյա հոգսի միջն հակասություններիլուծումն է, առանցորի ծայրահեղայդ գոյավիճակներնու կենսակերպերը աստիճանաբար դուրս կգան ազգային ինքնության շրջանակներից: Քաղաքական համակարգի գործունեության արդյունավետությունը, ինչպեսարդեննշվեց, որոշվում է նրան ներկայացրածպահանջներիորակականու քանակականցուցանիշներովն այդ պահանջներիհանդեպ իշխանության ընկալունակությամբ ու լուծումների օպերատիվությամբ: Բայց քաղաքականհամակարգիկայացման,հետնաբարնան ազգի քաղաքական կազմակերպվածությանաստիճանը որոշվում է նան «աջակցության մուտքի» բովանդակությամբ:Քաղաքական համակարգը երկրի առջն ծառացած խնդիրները կարող է արդյունավետ լուծել միայն այն դեպքում, երբ հասարակությունը սահմանված կարգով պետությանը տրամադրումէ անհրաժեշտ նյութական միջոցներ: Ավելին, համակարգի է նան հանրուգործունեությանարդյունավետությունըպայմանավորված թյան կողմից իշխանություններինցուցաբերածքաղաքական ու բարոյական աջակցության աստիճանով: «Աջակցության մուտքի» արդյունավեէ քաղաքացիներիարժեքայինու տությունը մեծապեսպայմանավորված գաղափարականկողմնորոշումների մոտիվացիոն համակարգի բովանդակությունից:Ընդ որում, հարկ է նկատել, որ իշխանություններիգործու49

նեությանհանդեպցուցաբերվածաջակցությունըմիաժամանակարտացոլում է պետականհամակարգինմարդկանց քաղաքականապեսենթարկվելու շարժառիթները:Աջակցելու շարժառիթներըկարող են լինել արժեքային, նյութականն ստիպողական:Այդ տեսակետից,օրինակ անկախ պետականությանձեավորմանառաջինփուլում հայ հասարակության գրեթե բոլեր խավերը իշխանությանձեռնարկումներինգրեթե համազգայինաջակցությունցուցաբերեցինոչ թե այն պատճառով,որ հարկադրվածէին կամ շահադիտականինչ-ինչ ակնկալիքներունեին, այլ այն պատճառով,որ կիսում էին առաջադրվածհոգնոր-գաղափարական արն ժեքները/անկախություն,ազգայինարժեքներ,ազատություն այլն/: Քաղաքական համակարգին ցուցաբերվածնյութական ու քաղաքական ամեն մի աջակցությունկարող է դառնալամենօրյավերարտադրություն, եթե այն դառնում է հասարակականորենօգտակարքաղաքական որոշում: Բայց, ինչպես ցույց է տալիս փորձը, քաղաքականու տնտեսական իշխանությունների«փոխշահավետհամագործակցության» պարագայում, քաղաքական որոշումների կայացման վրա «ճնշման խմբերի» ազդեցությունը,որպեսկանոն, կողմնակալէ ն չի արտահայտումտնտեսապեսանպաշտպանխավերիշահերը: Որոշումներկայացնելու ինստիտուցիոնալ կառուցվածքըն այդ որոշումների կատարումըհայտնվում է խոշոր բիզնեսի ն այլ սոցիալական ուժերի ազդեցության տակ, ինչի համակարգի«աջակցությանմուտքի» գինը չի հատնանքով քաղաքական համապատասխանում որոշումների գնին: Հասարակությունըվճարում է ավելին, քան ստանում է: Եթե նկատի ունենանք նան այն հանգամանքը, որ մեզանում քաղաքացիական ինստիտուտները,որպես հասարակության առավել թույլ կազմակերպվածխավերի «ճնշման խմբեր» գրեթե չեն գործառնում,ապա կարելի է ասել, որ հասարակությանմեծամասնությունը քաղաքական համակարգինցուցաբերածաջակցությանըհամարժեք ազդեցությունչունի քաղաքականկուրսի վրա: Վավանաբարդա բնորոշ է բոլոր անցումայինհասարակություններին: Մի բան ակնհայտէ, որ մեզանումքաղաքականհամակարգինցուցաբերած աջակցությունը/հարկերի ու կոմունալ ծախսերիվճարում, զինվորական ծառայություն, օրինականության պահպանում, ընտրություններին մասնակցությունն այլն/ ե պատասխանգործողությունները/սոցիալական ապահովություն, օրենքի առաջ բոլորի հավասարությանապահո50

վում, կենսաթոշակներիբարձրացումն այլն/ չեն համընկնում: Ի լրումն այդ ամենի, հասարակականգիտակցությանմեջ իշխում է այն համոզմունքը, թե սոցիալ-քաղաքականընտրանինիր հնարավորություններից պակաս աջակցություն ցուցաբերելով պետական համակարգին/եկամուտների կեղծում, զինվորական ծառայությունից խուսափում ն այլն/, գործում ն ապրումէ արտոնյալ պայմաններում: Քաղաքական ու քաղաքացիական փոխհարաբերություններիփոխադարձ կողմնորոշվածությանն հասարակությանկենսականեռանդը կառուցողականհունի մեջ դնելու նախապայմանըսոցիալականարդարությունն է: Ազատության ն արդարության համամասնության խախտման դեպքում, երբ անցումային շրջանի արտակարգիրավիճակը նան դառնում է քաղաքական շահարկումներին ձախողումներիարդարացմանմիջոց, հասարակությանմի մեծ հատվածզրկվում է նյութական ու հոգնոր կյանքի պայմանների վերարտադրության հնարավորություններից ն ձնավորումքաղաքականհամակարգիհետ հարաբերվելուքաղաքական ու բարոյական նոր հիմունքներ` չմասնակցելու քաղաքականություն ն չմասնակցելուբարոյականություն: Երկրի սոցիալ-տնտեսական,բարոյա-հոգեբանականկյանքը միշտ էլ ենթակաէ ազգի առջն ծառացածխնդիրներիտրամաբանությանը: Այսօր է այդ խնդիրներիարդյունավետլուծումը ենթադրում կենցաղայինզսպվածություն, զոհողություն, միաբանությունն, որ ամենակարնորնէ, պետական կազմակերպվածություն: Ոչինչ այնպես չի կարող կազմալուծել ու պայթյունավտանգդարձնել ներազգային կյանքը, ինչպես համատարած զսպվածությանու զոհողություններիպայմաններումառանձինխավերի ու շերտերիարտոնյալկարգավիճակը:

ԳԼՈւԽ ԵՐՐՈՐԴ

Քաղաքականեվ օրենսդիր իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը Տ Ղ. Անցումայինհասարակության քաղաքականհամակարգիձնավորման

առանձնահատկությունները

Ժողովրդավարությունըոչ միայն մեծամասնությանիշխանություն է, այլն մեծամասնությանկամքի սահմանադրորենճշտված ռեժիմ: Իսկ դա նշանակում է, որ քաղաքական համակարգն ու քաղաքական ռեժիմը Բանն այն է, որ պետքէ լինեն ն ժողովրդավարականն սահմանադրական: հատկապես անցումային հասարակություններում մեծամասնությանիշխանությանն սահմանադրականկարգի միջն հաճախ ծագում են որոշ հակասություններ,ինչի հետեանքովքաղաքականհամակարգիգործունեությունը կարող է դուրս գալ սահմանադրականվերահսկողությանշրջանակներից: Քաղաքական համակարգի գործունեությունը բնութագրվում է երկու, հաճախ իրարամերժ, չափանիշներով` լեգիտիմությամբ ն արդյունավետությամբ:Ընդ որում, քաղաքական համակարգիօրենսդիր թնի գործունեության հիմնական չափանիշը լեգիտիմությունն է, իսկ գործադիր թնինը՝ արդյունավետությունը:Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս փոխակերպվողհասարակություններիքաղաքականկյանքի փորձը,վերոհիշյալ սկզբունքների միջն հաճախ ծագում են հակասություններու տարաձայնություններ, քանի որ իշխանության լեգիտիմության չափորոշիչներով ղեկավարվելու դեպքում միշտ չէ, որ հնարավորէ գտնել իրադրայինհրատապ խնդիրների արդյունավետ լուծման օպտիմալ եղանակը: Նման իրավիճակներումն օրենսդիր ն գործադիրիշխանություններըդրսնորում են սահմանադրականկարգը խախտելու պերմանենտ հակվածություններ: Դրա պատճառն այն է, որ սոցիալ-տնտեսականտրանսֆորմացիաների փուլը հասարակության մեծամասնությունըընկալում ն գնահատում է քաղաքականհամակարգիգործողություններինպատակահարմա52

րության տեսանկյունից,իսկ քաղաքական էլիտար փոքրամասնությունը՝ անհրաժեշտության:Ուշագրավ է, որ տարաբնույթայդ մեկնաբանությունը անցումայինհասարակությանըբնորոշ այնպիսիերնույթ է, որն արտահայտում է քաղաքականհամակարգիօրենսդիր ն գործադիրթների գործառութայինտարբերությունները:Գործադիրիշխանությունը, որպես կանոն, առաջնորդվումէ տնտեսականնպատակահարմարության օրինաչափություններով ն կամա թե ակամա ղեկավարվում փոքրամասնություն կազմող սոցիալականընտրանուշահերով, իսկ օրենսդիր իշխանությունը, որպես ներկայացուցչականժողովրդավարությանկրող, հաճախղեկավարվում է մեծամասնությանպատկերացումներովու տրամաբանությամբ:Այսհակասությանպատճառովէ, որ տրանսֆորմացիոնհասարակություններում պարբերաբարծագում են «օրենսդիր» ու «գործադիր» ճգնաժամեր: Այն հանգամանքը, որ անցումային հասարակություններումինստիտուցիոնալ-իրավականմեխանիզմներըարդյունավետչեն գործում ն քաղաքականհամակարգերումմեծանում է անձնականկախվածությանհարաբերություններ հաստատելու վտանգը, առանձնահատուկհնչեղություն է հաղորդումքաղաքականհամակարգիլեգիտիմությանն գործադիր իշխանությանանկախությանհիմնահարցերին: Իսկ դա նշանակումէ, ն որ քաղաքական տնտեսականիշխանությունների սերտաճման,անցումայինշրջաններինբնորոշ հեղափոխականռոմանտիզմին իշխանության մոնոպոլացման միտումների պարագայում սահմանադրական կարգը քաղաքական համակարգինկատմամբպետք է ղեկավարվի «անվստահության կանխավարկածի»սկզբունքով: Հետխորհրդայինհասարակություններում այդ սկզբունքըառավել է կարնորվումնան այն պատճառով, որ առաջին՝ նոր ընտրանինդեռեսչի ձերբազատվելխորհրքաղաքական դային քաղաքականությանարժեքայինհիմունքներից, ըստ որի «բարի նպատակներով» սահմանադրականկարգի շրջանցումը չի խախտում պետականորոշումների լեգիտիմությունը,երկրորդ`պահպանվել է նախորդհամակարգիդեմ պայքարի/հեղափոխականիրավիճակներինբնորոշ ն հաճախ արդարացված/ ոչ լեգիտիմ գործողություննեքաղաքական է րի իներցիան,երրորդ իշխում «սահմանայինիրավիճակներում»քաղաքական ընտրանուարտակարգլիազորություններին «պրագմատիկարկածախնդրություն»գործելաոճը,չորրորդ` սոցիալ-տնտեսականու քա53

ղաքականկորպորատիվշահերը ներկայացվում են որպես համազգային շահեր ն այլն: Վերոհիշյալ միտումներըվկայում են, որ անցումայինփուլերում գործում են քաղաքական համակարգիձնավորման ու գործառնությանորոշ օրինաչափություններ, որոնք նան կանխորոշում են օրենսդիր ն գործաբնույթը: դիր իշխանություններիվարքն ու փոխհարաբերությունների Այդ օրինաչափություններից մեկը իշխող փոքրամասնությանարտոնյալ համակարգի ստեղծումնէ: Դա հասարակությանքաղաքականկազմակերպմանառանձնահատուկեղանակն է, որի հիմքում ընկած է էլիտարիզմի սկզբունքը: Սկզբունք, որի կիրառականծանրաբեռնվածությունը մեծանում է սոցիալականհամակարգերիանցումային փուլերում: Բանն այն է, որ ճգնաժամային հասարակություններումծագում է համակարգի օպտիմալացման ու մոդեռնիզացմանքաղաքականության անհրաժեշտություն, որի նախաձեռնողնու իրագործողը,որպես կանոն, քաղաքաստանձող «գիտակից ու կազմակերպված կան պատասխանատվություն փոքրամասնությունն»է: Տրամաբանականէ նան, որ ճգնաժամայինիրավիճակներում «կազմակերպվածփոքրամասնության»քաղաքական իշխանությունըենթադրումէ Ժողովրդավարությանորոշ սահմանափակումներ ն սոցիոմշակութայինպարտադրանքներ, քանի որ հասարակության առջն ծառացածպետականությանվերականգնման,համակարգիմոդեռնիզացման ն ներհամակարգայինսոցիալ-տնտեսականորոշակիության հաստատման խնդիրներըպահանջումեն քաղաքականկամք ն վճռականություն: Կազմակերպվածու գիտակից քաղաքական փոքրամասնության իշխանությունը ամբոխացվածհասարակությանօրգանական համախմբվածությանվերականգնմանհարցում կարող է նպաստավորազդեցություն ունենալ: Պարզապես անհրաժեշտ է, որ քաղաքական էլիտան իր ինտելեկտուն ալ ու բարոյականորակներովգերազանցիպասիվ մեծամասնությանը կողմնորոշվածլինի դեպի ազգային շահը: Նկատենք նան, որ նման իրավիճակներում կարնոր է ոչ միայն էլիտայի արժեքային ու բարոյական որակը, այլն փոխակերպմանենթարկվողհասարակությանսոցիալական որակը /սոցիոմշակութայինդիմանկարը/: Անցումայինփուլերում սահմանադրական կարգիցշեղվելու քաղաքան կան էլիտայի պերմանենտհակվածությունը որոշ իմաստով նան պար54

տադրվածությունըծայրահեղդրսնորումներիցապահովագրելու համար անհրաժեշտ է, որ հասարակությանսոցիալականդիմանկարումիշխեն շուկայական հարաբերություններին բնորոշ որակներ գործնականություն, սառնասրտություն,նախաձեռնություն,ձեռներեցություն,օրինականություն ն այլն: Վտանգնայն է, որ նշված որակներիբացակայության պարագայումքաղաքականէլիտանկարող է գործել անհրաժեշտհակազդող ն զսպող սոցիոմշակութայինհսկողությունից անկախ:Նման դեպքերում քաղաքականընտրանին,մի կողմից, փորձում է բարեփոխումներն անցկացնելիր պատկերացումներինու քաղաքականհամոզմունքներին համապատասխան,մյուս կողմից` ըստ կորպորատիվշահի: Նկատենք նան, որ երկու դեպքում էլ իշխող փոքրամասնությանարտոնյալ համակարգը իր գործելակերպըարդարացնելիս ելնում է հետնյալ հիմնավորումներից. » սոցիալականծանր վիճակում հայտնված«պահպանողականմեծամասնությունը» անցումայինփուլում չի կարողօբյեկտիվգնահատելտեղի ունեցող գործընթացներիպատմականնշանակությունը ն չի կարող քաղաքականճիշտ ընտրությունկատարել, » իրենց ծրագրերըսոցիալականհարցերով ծանրաբեռնածն մշտապես ժողովրդի համակրանքինարժանանալուխնդիրունեցող քաղաքական ընդդիմադիրուժերը անկարողեն գլխավորել ու առաջ մղել բարեփոխումներիգործընթացը, » անցումային փուլերում քաղաքական ուժերի տարբերակումը, ն նրանց միջն գաղափարականու քաղաքականտարբերություններըպայմանականբնույթ ունեն, » անցումային հասարակություններումբարեփոխումներիրագործելու համար անհրաժեշտ է հենվել քաղաքական պատասխանատվություն ստանձողն ժողովրդիդժգոհություններըհաշվի չառնողհասարակության «գիտակիցու կազմակերպված»ընտրանուվրա: Փոխակերպվող հասարակություններինբնորոշ քաղաքականզարգացումների մյուս առանձնահատկությունըիշխանության մենաշնորհման ճանապարհովիրադարձություններինարագ արձագանքողքաղաքական իշխանության կենտրոնացվածհամակարգիձնավորումն է: Ներկայացուցչական ժողովրդավարությանըոչ միշտ բնորոշ այս երնույթը ունի առարկայականորոշ հիմքեր: Գաղափարականու քաղաքականմեկ հա-

մակարգիցմյուսին անցմանառաջինշրջանում հատկապեսընդդիմադիր չաքաղաքականուժերը հակվածեն երկրում ընթացող գործընթացները փից ավելի գաղափարականացնել:Մինչդեռսահմանայինիրավիճակներում գործող պետականկառույցը պետք է ունենա որոշումներ կայացնելու ճկուն համակարգ:Դժվարչէ պատկերացնել,թե դեռնսլիովին չկայացած քաղաքական ուժերի պարագայում կառավարմանպառլամենտական համակարգըմեզանում ինչ արդյունավետությամբկարող էր քաղաքական որոշումներկայացնել: Այդ առումով նախագահականհամակարգը անցումայինփուլերում կառավարմանառավելարդյունավետեղանակ է: Բայց իշխանությանկենտրոնացվածհամակարգըարդյունավետկարող է գործել այնքանժամանակ,քանի դեռ ունի քաղաքականկայուն հենարան, որը հարկ եղած դեպքում կարող է նան սահմանադրականկարգը շրջանցող կամ յուրովի մեկնաբանողօրենսդրական որոշումներ կայացնել: Վետխորհրդայիներկրների քաղաքական զարգացումները ցույց են տալիս, որ անցումայինխնդիրներլուծող հասարակություններում քաղաքական դաշտի ն իշխանությանքաղաքական հենարանի ձնավորման գործընթացներնընթանումեն այլ «օրինաչափություններով»:Մասնավորապես, հայտնի է, որ գաղափարապեսկազմակերպվածքաղաքական կուսակցությունները,որպեսկանոն, պահպանողական գործելակերպունեն, մինչդեռ համակարգայինփոխակերպումներիշրջանում իշխանությունը գաղափարապես«մոբիլ» քաղաքականհենարանիկարիք ունի, քանի որ «ռիսկայինհասարակություններում»ազգային կյանքի ներքին կազմակերպվածությունը,արտաքին ու ներքին հնարավոր ն իրական վտանգները զգալու ն կանխելու համակարգայինընկալունակությունը, ինչպես նան իրադարձություններինարձագանքելուարագությունըպետք է բարձր լինի: Սրանք իրողություններ են, որոնք հաճախ հակասում են քաղաքականու օրենսդրականիշխանություններիտարանջատմանդասական սկզբունքին: նախապատվությունըտալով որոշումների արդյունավետությանըն ոչ թե գործողություններիլեգիտիմությանը,անցումային շրջանի իշխող քաղաքական ընտրանինհակվածէ քաղաքական դաշտի ն քաղաքական հուսալի հենարանի ձնավորման նոր տեխնոլոգիաների փորձարկմանը, որի օգնությամբ «անսպասելիորեն» ձնավորվում է օրենսդրականմարմնում մեծամասնությունկազմող «իշխանությանկու-

սակցություն»:նկատենք, որ այդ ճանապարհովոչ միայն լուծվում է իշխող փոքրամասնությանքաղաքական հենարանի, այլն քաղաքական գործունեությանարդյունավետությանն լեգիտիմության համատեղման անհրաժեշտության հարցը: Անցումային շրջանի հատկապես առաջին փուլում քաղաքական ն օրենսդիր իշխանություններիփոխհարաբերությունների առանձնահատկություններիցմեկն այն է, որ ներկայացուցչական օրենսդիր իշխանությունը իր իշխանամետու ընդդիմադիրթներով պարբերաբարհակադրվում է գործադիր իշխանությանը: Այդ իսկ պատճառով էլ անցումային որոշ երկրներում/Ռուսաստան, Վայաստան ն այլն/ ն իշխող քաղաքական վերնախավըակտիվ միջամտում բացահայտ ու քողարկված միջոցներով փորձում է նպաստելհուսալի ու կանխատեսելի օրենսդրականորոշումներ կայացնող պառլամենտականմեծամասնության ձնավորմանը: Իշխանությանմենաշնորհմանճանապարհովկենտրոնացվածն «իշխանությանկուսակցության» օգնությամբ որոշումների լեգիտիմությունը ապահովող կառավարմանհամակարգը հստակ պատասխանէ տալիս նան այն հարցին,թեժողովրդավարականպետությանմեջ ու՞մ է պատկանում իշխանությունը:Ընդունելի չէ այն տարածվածտեսակետը,թե քաղաքականինստիտուտներիու հաստատություններիթիկունքում գործում են չբացահայտվածխորհրդավորուժեր, որոնք էլ հենց կանխորոշում են այդ ինստիտուտներիգործունեությանուղղվածությունը:Այդ «խորհրդավոր» ուժը հենց իշխող ընտրանին է, որին կարելի է բնութագրել որպես իրադրայինդասակարգ: Հաշվի առնելովքաղաքական ն օրենսդիր իշխանություններիգործունեությանգնահատմանտարբերչափորոշիչներիառկայությունը/արդյունավետություն ն լեգիտիմություն/,կարելի է ասել, որ փոխակերպվողհասարակություններինբնորոշ մյուս քաղաքականօրինաչափությունըիշխանությանտարբեր թների միջն պարբերաբարկրկնվող ինստիտուցիոնալ տարաձայնություններնու հակասություններնեն: Ուշագրավ է, որ քաղաքական ու գաղափարականպայքարիհիմնականթիրախըգործադիր իշխանությունն է: Այդ գրեթե օրինաչափ հանգամանքըվկայում է, որ իշխանության մենաշնորհման պարագայում գործադիր իշխանությանը վերագրվածէ երկակիգործառույթներ:Մի կողմից՝ պետականցածր կարգապահության,հովանավորչականու կլանային համակարգերիակտիվ

գործունեության պայմաններում գործադիր իշխանությունը վաղ թե ուշ դառնում է քաղաքական համակարգիամենախոցելիօղակը, մյուս կողմից՝ տնտեսականբարեփոխումներիպայմաններում այն դառնում է իշխող քաղաքական ուժերի անիրագործելիծրագրերի ձախողման պատասխանատվությանթիրախ: Պատահականչէ, որ թե Հայաստանում, ն թե հետխորհրդայինմյուս հանրապետություններումկառավարություններն ու նրանց նախագահներըհաճախակիփոխվում են: Ինստիտուցիոնալ այս երկվությանշրջանակներումգործադիրիշխանությանձնավորման հարցում կարելի է առանձնացնելերկու մոտեցում: Առաջին՝խորհրդարանում մեծամասնությունկազմող ուժը ստանձնում է երկրի զարգացման քաղաքականպատասխանատվությունը ն իր սոցիալ-տնտեսական ծրագրերիգործադրմամբգաղափարականացնումտնտեսությունը`դրանից բխող բոլոր հետնանքներով:Երկրորդ` խորհրդարանումմեծամասնություն կազմողքաղաքական ուժերը պաշտպանումեն ապագաղափարականացվածտնտեսությանմոդելը ն կազմում պրոֆեսիոնալներիկառավարություն: Միանգամիցնկատենք,որ քաղաքականնոր համակարգիձնավորման պայմաններում,երբ ընթանումէ նան «կյանքի ու մահվան» գաղափարական սուր պայքար ն սկսած բարեփոխումներիհաջողությաներաշխիքներ չկան, գործադիրիշխանությանձնավորմանվերոհիշյալ տարբերակները իշխող ընտրանու համար քաղաքականապեսնպատակահարմար չեն: Առաջինդեպքում գործադիրիշխանությունըկարողէ դառնալչափից ավելի քաղաքական լիազորություններ ունեցող մարմին, երկրորդ դեպքում կմեծանատարբերկորպորատիվշահեր ունեցող խմբերիազդեցության հավանականություննու հնարավորությունը: Հայաստանիքաղաքականհամակարգիձնավորմանսկզբնականշրջանում, երբ իշխանության բուրգի լիազորությունները դեռես ճշգրտված քաղաքաչէին, գործադիրիշխանությունըմի կարճ ժամանակահատված մարմին էր: Բայց քաղաքական համակարգի գործառույթների կան ճշգրտմանը զուգահեռ, գործադիրն օրենսդիր մարմիններիմիջն ծագեցին ինստիտուցիոնալհակասություններ,քանի որ քաղաքական պատասխանատվությունունեցող կառավարությունը ցանկանում էր նույն չափով ընդլայնել իր լիազորությունները:Ըստ էության դա վարչապետական հանրապետությունստեղծելու փորձ էր, որն ընդունելի չէր օրենսդիր

իշխանությանհամար: Պատահականչէ, որ այն օրերի խորհրդարանըոչ միայն մերժեց ըստ էության վարչապետականհանրապետությունստեղծելու գործադիրիշխանությանպահանջը,ն ոչ միայնչամրագրեցվարչապետի քաղաքական կարգավիճակը,այլն հիմնադրեց, այսպես կոչված, «նվազագույնքաղաքականհավակնություններովվարչապետի»ինստիտուտ, ինչը հետագայում լիովին վավերացրեց նան կառավարմաննախագահականհամակարգը: Անցումային շրջաններում ապաքաղաքականացվածգործադիր իշխանության մոդելը ունի ն առավելություններ, ն թերություններ: Չմտնելով մանրամասներիմեջ, նկատենքմիայն, որ այդ մոդելըբացառումէ երկիշխանությունը ն այդքանով էլ դրական է: Սակայն, ինչպես ցույց է տալիս փորձը, այս դեպքում երկիշխանությունըպահպանվումէ քաղաքական դաշտում, ն «իշխանությանկուսակցություն» դառնալու համարպայքարը վերաճում է գործադիրլծակներ ստանալու ն դրանցից օգտվելու պայքարի,առավել նս, որ նվազագույնքաղաքականհավակնությանգործադիրիշխանությունը«ազատված»է քաղաքականպատասխանատվությունից: Պատահականչէ, որ մինչն այսօր կառավարությանգործունեության արդյունքներիհամար որնէ քաղաքականուժ դեռնս քաղաքական պատասխանատվության չի ենթարկվել: Փոխակերպվող հասարակությունների քաղաքական համակարգի ձնավորմանմյուս առանձնահատկություննէլ այն է, որ նվազագույնքաղաքականհավակնություններունեցող գործադիրիշխանության գործունեության արդյունավետությունըմեծապես պայմանավորվածէ գաղափարականու քաղաքական նախընտրանքներչունեցող պետականբյուրոկրատականապարատիգոյությամբ, որը նան պետք է երաշխիքներունենա, որ իշխանափոխություններըչեն անդրադառնաիր կարգավիճակի վրա: Ցանկացածքաղաքականհամակարգունի իրականությանն իրադարձությունների ընկալման արժեքային կոդեքս` պրոբլեմային դաշտ: Եթե քաղաքական այս կամ այն որոշումը, որքանէլ այն ռացիոնալ լինի, հակասում է համակարգիարժեքայինկոդեքսին,համակարգըայն մերժում է: Այդ իմաստով ինստիտուցիոնալ տարաձայնություններիպարագայում պետականբյուրոկրատականապարատը հայտնվում է, այսպես կոչված, է գոր«լարվածությանդաշտում», քանի որ, մի կողմից՝ պարտավորված

ծել իր իրավասություններիշրջանակներումառկապրոբլեմների լուծման մյուս կողմից նա չի կարող անտրամաբանությանըհամապատասխան, համակարգիարժեքայինկոդեքսիպահանջները:Այդ տեսելքաղաքական իմաստովգաղափարականու քաղաքականնախընտրանքներչունեցող բյուրոկրատականապարատիգործունեությանռացիոնալությունը միշտ էլ սահմանայինռացիոնալությունէ: Իսկ դա նշանակումէ, որ իշխող քաղաքականհամակարգինկատմամբբյորոկրատականպարատիչեզոքության ն ոչ ստանդարտ պրոբլեմներին արագ արձագանքելու կարողության միջն ծագում են որոշակի հակասություններ ու անհամապատասխանություններ:Համակարգըմերժում է այն պաշտոնյային,որը չի ղեկավարվում ընդունվածարժեքայինկոդեքսով:Փորձը ցույց է տալիս, որ իշխանությանտարանջատմանսկզբունքի հռչակումը պետականապարատի գործունեությանռացիոնալացմանհամարանհրաժեշտ,բայց ոչ բավարար պայման է: Քաղաքական պրոցեսներիօլիգարխացման ն իշխանության մենաշնորհման պայմաններումիշխանականհարաբերությունները ղեկավարվում են ու կարգավորվում գաղափարականու քաղաքական նպատակահարմարության սկզբունքներով: Կառավարմանապարատիռացիոնալ գործունեությանհամար անհրաժեշտէ, որ պաշտոնյանլինի ազատ ն ենթարկվիմիայն ծառայողական պահանջներին,ունենա ծառայողականհստակ աստիճանակարգ,կարողանա հստակ գուշակել իր ծառայողականկարիերան ն այլն: Մինչդեռ ավանդական ու խարիզմատիկքաղաքական համակարգերումադմինիստրատիվապարատը մշտապես կախվածէ պետականհամակարգում իշխող «արժեքային կոդեքսին»հավատարիմլինել-չլինելու հանգամանքից: Փորձը ցույց է տալիս, որ անցումային հասարակություններիքաղաքական ու կառավարմանհամակարգերումքաղաքականիշխանությանն պետականբյուրոկրատականապարատիմիջն հաճախընթանում է չհայտարարվածներիշխանականպայքար: Չունենալով հստակ կարգավիճակ ն ստիպվածգործելով ընդունված«արժեքային կոդեքսի» շրջանակներում, բյուրոկրատականապարատը, ըստ անհրաժեշտության,հեշտուն արագ համակերպվելովփոփոխվողքաթյամբ կերպարանափոխվելով ղաքական իրավիճակներին,շահարկելով նան քաղաքական ն գործադիր իշխանություններիինստիտուցիոնալհակասությունները,դառնում է «ժամանակավորապեսկառավարող»միակ իրականուժը:

Անցումային փուլերում քաղաքական համակարգի գործունության առանձնահատկություններիցմեկն էլ այն է, որ իշխանությանքաղաքական հենարանի ն պետականբյուրոկրատականապարատիձնավորման հիմքում ընկած է յուրահատուկ «արժեքային կոդեքս», ինչի հետեանքով քաղաքական նոր համակարգի ձնավորման հատկապես սկզբնական փուլում հասարակությանոչ լեգիտիմ շեշտավորմանսկզբունքի տեխնոլոգիան կիրառվումէ նան քաղաքականկյանքում: Ըստ էության, տեղի է ունենում քաղաքական ոչ լեգիտիմ շերտավորում ն քաղաքական դաշտի ոչ լեգիտիմ ձնավորում, ինչը անհուսալի է դարձնում ողջ քաղաքական համակարգը:Փորձը ցույց է տալիս, որ գաղափարականու քաղաքական հենքի վրա չձնավորված, բայց իշխանության քաղաքական հենարանի գործառույթկատարողուժերը «հանգամանքներիփոփոխության»պատճառով ու առիթովկարող են ենթարկվել գաղափարական«անսպասելի» է տալիս, որ քաղաքական կերպարանափոխման: Այդ երնույթը ցույց իրադրությանփոփոխմանդեպքումքաղաքական ողջ համակարգին նրա միջուկը կազմող իշխանությաններքին դիմադրողականություննու հուէ անձնականու կլանային շասալիությունը մեծապեսպայմանավորված հերով: Այդ իսկ պատճառովէլ անցումայինհասարակություններումքաղաքական պատասխանատվությունստանձած «գիտակից ու կազմակերպված փոքրամասնությունը» չունի միասնական գաղափարական հիմք ն վաղ թե ուշ կարող է վերածվելքաղաքական օլիգարխիայի՝իրեն ու բնորոշ ներքին հակասություններով խարդավանքներով:Արդյունքում, որպես կանոն, քաղաքական ու իշխանականհամակարգերիառանձին օղակների միջն կապն ու համագործակցությունըենթարկվում է ոչ այնքան գաղափարականու ֆունկցիոնալ կախվածության,որքան իշխանության ներկայացուցիչների միջե հաստատված անձնական կախվածության հարաբերություններիտրամաբանությանը: Տրանսֆորմացիոն հասարակությունների քաղաքական էլիտան իշխանությանդերի ու նպատակներիմասին ստեղծումէ այնպիսիպատկերացումներ ու սկզբունքներ, որ այդ համակարգիմեջ ներառվողգաղափարական ու քաղաքականընդդիմախոսգործիչն անգամարագորենենթարկվում է քաղաքականու գաղափարականինքնությանտրանսֆորմացիայի: Նման մեկնարկայինգործելակերպիդեպքում համակարգիքաղաքական զարգացումներիուղղվածությունըշատ հաճախորոշվում է ոչ թե

կամ այն կուսակցության կամ քաղաքական միավորման հիմնադրույթների համաձայն, այլ իշխանությանծանրակշիռլծակ ունեցող որնէ գործչի կողմից: Տեղի է ունենում անցումային հասարակություններին բնորոշ մի երնույթ, երբ որոշ դեպքերում ոչ թե քաղաքական կուսակցություններն են ձնավորում ու առաջադրումքաղաքական ն, առավել նս, պետականգործիչներ, այլ հակառակը:Եթեմի կողմ թողնենք«գաղափարական կերպարանափոխման»բարոյականտեսանկյունը, ապա պետք է ընդունել, որ գաղափարականու քաղաքականինքնությունից զանգվածաբարհրաժարվելու երնույթն ընդամենըվկայում է, որ երկարԺամանակ իշխանության լծակներ ունեցող գործիչներից շատերը ընդունում ու համակերպվումեն գործողհամակարգիքաղաքականզարգացումներիներքին տրամաբանությանը:Իսկ այդ տրամաբանությունըերկիմաստէ: Անցումային փուլերում իշխանությունը հասարակությանըներկայանում է որպես ազգային անվտանգությանու շահերի պաշտպան,գործելով, սակայն, «գիտակիցու կազմակերպված փոքրամասնության»շահերի տրամաբանությամբ: Մի բան ակնհայտ է. քաղաքական ու գաղափարական ինքնությանկերպարանափոխման փաստնինքնինվկայում է, որ անցումային հասարակությունների քաղաքական համակարգի գաղափարական դիմադրողականությունըխիստ ցածր է: Անցումային հասարակություններիքաղաքական համակարգին բնորոշ վերոհիշյալ երնույթը վկայում է, որ կոռուպցիանմիայն տնտեսական դրսնորումներչունի: Այս առնչությամբգերմանացիհայտնիսոցիոլոգ Վեբերը նկատում է, որ ռացիոնալ պետականծառայողը,որպես կառավարման ֆունկցիոնալ էլեմենտ, ռացիոնալ իշխանությանատրիբուտ է, ն քանի դեռ քաղաքական համակարգըղեկավարվում է արժեքային ինչ-ինչ կոդեքսով, ամեն հերթականիշխանափոխությունիցհետո, եթե անգամ ընդունվել է պետական ծառայողի մասին օրենք, այդ համակարգը հայտնվում է ճգնաժամիմեջ ն ենթարկվումարմատականկադրային փոփոխության: Քաղաքական կոռուպցիան նվազագույնի հասցնելու մյուս պայմաննէլ այն է, որ ֆունկցիոնալ հստակությունմտցվիպետականծառայողների ե կուսակցականղեկավարներիգործունեությանմիջն: Ինքնին հասկանալիէ, որ կուսակցականֆունկցիոներըքաղաքական գործիչ է ն ցանկանալուդեպքում անգամչի կարողգործել որպես անկողմնակալ ու քաղաքականճնշումներից ազատ պետականծառայող: այս

էլիտար ժողովրդավարության սկզբունքներով ձնավորված հետխորհրդայինտրանսֆորմացիոնհասարակություններիքաղաքական հաէլ այն է, որ իշմակարգիգործունեությանմյուս առանձնահատկությունն խանությունը դժվարություններ ունի գաղափարականինքնահաստատման հարցում: Հաշվի առնելով գաղափարականգերիշխանությանհաստատման անհնարինությունը,առավել նս, որ հասարակության«պահպանողականմեծամասնության»համար լիբերալ բարեփոխումներնընկալվում են որպես տնտեսական կյանքի կազմալուծման հիմնական պատճառ,շրջանառությանմեջ է դրվում ապակենտրոնու ապագաղափարականացված հասարակությանհամակարգը:

Տ 2. Անցումայինհասարակության ներքին

հուսալիությանհիմնահարցը

երկրներըհետխորհրդայինշրջանում անցել են ներքաղաքական պայքարի մի շարք փուլեր: Առաջինփուլում պայքարի գաղափարականացումն անխուսափելիէր, քանի որ նորանկախերկրներըկանգնածէին իրենց զարգացման պատմականհեռանկարի հայեցակարգըճշգրտելու անհրաժեշտությանառջն:Գաղափարական ինքնորոշմանայս փուլում մի որոշ ժամանակ պայքարի հիմնական թիրախըկոմունիստականգաղափարախոսություննէր: Ի դեպ, գերմանացիհայտնի տեսաբան, ֆրանկֆուրտյան դպրոցի հայտնի ներկայացուցիչՅու. Վաբերմասըհանգամանորեն վերլուծելով կառուցվածքայինտրանսֆորմացիայիարդի գլոբալ պրոբլեմները, նկատում է, որ կոմունիստականիշխանության վերացումից հետո անհրաժեշտություն առաջացավ փոխել քաղաքական ուժերի /աջեր ձախեր/ գաղափարականպայքարի ուղղվածությունը,քանի որ կոմունիստականգաղափարախոսությանքննադատությունը այլնս որնէ հետաքրքրությունչի ներկայացնում:Նկատենք, սակայն, որ բազմակուսակցական համակարգիձնավորումից հետո էլ տրանսֆորմացիոն հասարակություններումքաղաքական ուժերի տարբերակումըորոշ իմաստով պայմանականբնույթ է կրում: Թե՛ Ժողովրդավարական ն թե՛ ազգայնական կոչվող ուժերն իրենց գործելակերպով, Սահմանադրության նկատմամբիրենց վերաբերմունքով,ինչպես նան «սոցիալիստական»ու «կապիտալիստական»հասարակականհամակարգերի իրենց պատկերացումներովգրեթե չեն տարբերվում:Համընկնումեն նան հասարակության«պահպանողականմեծամասնությանը»կառավարելուսկզբունքնեԱՊՀ

րը-

դաշտի ձնավորմանշուրջ տասնամյափորՎայաստանի քաղաքական ձը վկայում է, որ այդպեսէլ չձնավորվեցին«ազատ» ու «պետական»քաղաքացիներիկենսափիլիսոփայություններն արտահայտողայնպիսիքաղաքական կազմակերպություններ,որոնք կարողանայիննան գործնականում հաստատել իրենց գաղափարականդրույթների իրագործելիությունը: Հերթականու արտահերթ ընտրություններիարդյունքներըցույց են տալիս, որ քաղաքական հիմնականկուսակցություններըմրցունակ չեն: Ոչ առճակատբախումներիտանելու նրանցկոչերը, ոչ նախկինվար64

չախմբի դեմ պայքարի մեծ վաստակ ունենալու հիշեցումները, լիբերալիզմի կամ ազգայնականությանվտանգներով մարդկանցզգաստացնելու հորդորներըժողովրդի մեջ ցանկալի արձագանքչեն գտնում: Անշուշտ, այդ դեպքում ընտրական«նոր տեխնոլոգիաները»վճռորոշ դեր են կատարում:Բայց պակաս նշանակությունչունի նան այն հանգամանքը, որ տրանսֆորմացիոնհասարակություններում,ուր դեռեսչեն ավարտվել հասարակությանսոցիալականշերտավորմանտնտեսականու սոցիալհոգեբանականգործընթացները,քաղաքական կուսակցությունները չեն կարող ունենալ կայուն ու հուսալի սոցիալականհենարան:Առավել նս, որ գործեղ կուսակցություններիմեծ մասը, հավակնելովազգի անունից խոսելու ու գործելու մենաշնորհին, այդպես էլ չեն ուզում հասկանալ, թե կոնկրետ որ սոցիալականխավը որ կուսակցությունից ինչ պահանջ ու ակնկալիք ունի: Որոշ վերապահումովանշուշտ, բայց կարելի է ասել, որ տրանսֆորմացիոն հասարակություններումքաղաքական կյանքի գաղափարականացումըդարձել է մի կողմից՝ներիշխանականճգնաժամերին ազդեցությանոլորտներիհամարպայքարիմիջոց, մեկ այլ դեպքում՝իշխանության դեմ պայքարը կազմակերպելուեղանակ: Իրականում,քաղաքական ուժերի գաղափարականտարաձայնություններնարտահայտվածեն միայն նրանց ծրագրային փաստաթղթերում: Նման եզրակացության համար հիմք կարող է հանդիսանալայն անժխտելի փաստը,որ Վայաստանիպարագայում անցածայս տարիներինիշխանությանմասնակիցկամ քաղաքական հենարանեն դարձել գրեթե բոլոր քաղաքականկուսակցությունները, բայց ներքին քաղաքական կուրսը սկզբունքորեն չի փոխվել: Այս փաստիցկարելի է անել երկու հիմնականեզրակացություն:Կամ «սիմվոլիկայի» ոլորտում տարաձայնություններըմարտավարականնշանակություն ունեցող հնարքներեն՝ իշխող քաղաքականուժերինքննադատելու ն իշխանությանհասնելու նկատառումներով,կամ էլ, ինչպես ցույց է տալիս քաղաքականկյանքի փորձը, իշխանությանհասած ուժերը չեն կարող մնալ «սիմվոլիկայի» ոլորտում, ն հարկադրվածեն ենթարկվելգործադիր իշխանությանպրագմատիկտրամաբանությանպարտադրանքներին:Այլապես դժվար է հասկանալ,թե գաղափարապեսիրարամերժքաղաքական ուժերն ինչպես են դառնում միննույն իշխանությանն աջակից ու մասնակիցքաղաքականհենարան:

Ակնհայտփաստէ, որ հասարակությանգործառնությանկայունությունը ապահովում են այն ինստիտուտները,որոնք սոցիալական տարբեր են փոխհարաբերություններ,արտադրում ու խմբերի միջն հաստատում են տարածում համակեցությանարժեքայինկողմնորոշումներու գաղափարներ:Նման ֆունկցիա կատարողինստիտուտներիցէ նան քաղաքական բազմակուսակցականհամակարգը: Հարց է առաջանում,թե այդ գործառույթըորքանո՞վ է բնորոշ ՀՀ բազմակուսակցական քաղաքականհամակարգին:Ինչու՞Վայաստանումկուսակցականպլյուրալիզմը չի նպաստում համակեցությանռացիոնալացմանը: Ոչ հեռու անցյալում իշխում էր մի համատարածմտայնություն,թե բավական է ազատվել կոմունիստական կուսակցության մենիշխանությունից, ստեղծելբազմակուսակցական համակարգ,ն հասարակականկյանքը ինքնինկընթանաժողովրդավարական սկզբունքներինհամապատասխան: Ձնական իմաստով Հայաստանի քաղաքական համակարգը առանձնապեսչի տարբերվումարեմտյանքաղաքականհամակարգերից: Բայց որակականիմաստով ՀՀ քաղաքականուժերն ու կազմակերպությունները ներազգայինկյանքի կազմակերպմանու կարգավորմանգործում դեռնսչեն կատարումնույն դերն ու նշանակությունը:Որոշ իմաստով նրանք ինքնանպատակեն ն ազգային ու հասարակականշահերի մասին հիշում են ընտրությունից ընտրություն: Մեզանում հասարակությանմեծամասնությունըդեռես չի շփվում կուսակցականկառույցներիհետ ն իր շահերի ու արժեքային կողմնորոշումների պաշտպանությունը այդ կառույցների մեջ չի տեսնում: Եթե անգամ նրանցմիջն կապկա, ապա միայն միջնորդավորված՝կուսակցականմամուլի ն այլ լրատվամիջոցներիմիջոցով, որոնք նան միշտ չէ, որ տալիս են իրավիճակիադեկվատարտացոլումը: Վասարակությանմեջ գաղափարականխոր արմատներչունենալու պատճառովհաճախկուսակցություններըքաղաքականթատերաբեմից հեռանում են իրենց լիդերի ձախողմանհետ մեկտեղ:Այսօր արդեն միանշանակորենկարելի է ասել, որ անցումայինհասարակություններից շատերում բազմակուսակցականհամակարգըէապեսչազդեց հասարակական կյանքի ժողովրդավարացմանվրա: Բոլոր դեպքերում, նրանց գործունեությունը չարդարացրեց հասարակություն մեծամասնության սպասումները:Բանն այն է, որ ավանդական-փակհասարակությունիցԺո-

ղովրդավարական-բացհասարակությանանցմաններկա փուլում արմատապեսփոխվել է քաղաքականինստիտուտների,սոցիալականխմբերի ու անհատներիփոխհարաբերությունների բնույթն ու բովանդակությունը: են էապես փոխվել թե արտադրությանկազմակերպման,թե բաշխման համակարգի ն թե գաղափարականկողմնորոշումների համակարգերը: Երբեմնիկենսականկողմնորոշումներիհնարավորությունն «անհրաժեշտություն» չունեցող հասարակությունըհայտնվել է այնպիսիպայմաններում, որ գործնականումհնարավորչէ ընտրությունչկատարել:Հասարակական կյանքըդառել է այլընտրանքային,ինչը մարդկանցմեծամասնության համար ոչ թե դրական, այլ «վթարային»նշանակություն ունի: Ինքնին հասկանալի է, որ այլընտրանքայինայդ «քաոսում» առանձնահատուկ դեր կարող է կատարելքաղաքական բազմակուսակցականհամակարգը: Բայց ամբողջ հարցն այն է, որ փոխակերպվողհասարակություններում քաղաքականկուսակցություններիգաղափարականորոշակիությունն ու ներքինդիմադրողականությունըդեռեսխիստցածր է: Ցանկության դեպքում ամեն մի առանձինկուսակցության ներսում կարելի է գտնել երկրիքաղաքականու գաղափարական ողջ ներկապնակը:Ի լրումն այդ ամենի,ներկուսակցականտարաձայնությունները. արդենօրինաչափություն դարձած պառակտումներնու «քույր» կուսակցությունների ձնավորումըմարդկանցհնարավորությունչի տալիս ճիշտ կողմնորոշվել այլընտրանքայինգաղափարականայս քաոռսում:Եվ ինչպես կողմնորոշվի, երբ կուսակցություններիցշատերը խոսում են իրենց առանձնահատուկ գաղափարականորոշակիության մասին, բայց քաղաքական ամեն մի հերթականշրջադարձիԺամանակդրսնորում գաղափարականալլուրալիզմ, ըստ անհհրաժեշտության,արմատականկամ ազատականներկայանալու հավակնություն: Անցումայինհասարակությանքաղաքական կազմակերպությունների ներքին դիմադրողականությանու գաղափարականորոշակիության անբավարար վիճակի պատճառներիցմեկը ներկուսակցականփոխհարաբերություններիանձնավորվածբնույթն է: Ըստ էության, կուսակցությունները կառուցվածեն «անձնականկախվածության»հարաբերությունների ավատատիրական սկզբունքներով:Այդտեսակետիցկարելի է ենթադրել, որ քիչ թե շատ կոլեկտիվ պատասխանատվության կառավարմանհամաէ, եթե այդ սկզկարգի ստեղծմանցանկացածփորձ դատապարտված

բունքին ձգտող իշխանությունը պետք է գործ ունենա «անձնականկախվածության»սկզբունքով գործող կուսակցություններիհետ: Բանն այն է, որ «անձնական կախվածությունը»կլանային համակարգերինբնորոշ հարաբերություններիձն է: Այդ իսկ պատճառով էլ տրամաբանական հարց է առաջանում.կլանների դեմ պայքարի հավակնություններունեցող իշխանությունը, եթե այդ հավակնություններընան անկեղծ են, ինչպես կարողէ կառավարմանհամակարգըհամալրել կլանային սկզբունքներով գործառնողկուսակցություններիկողմից գործուղված«արհեստավարժ» կադրերով: Տրանսֆորմացիոն հասարակություններում եթե իշխանությունների կադրայինքաղաքականություննայս կամ այն չափով գտնվում է հասարակական հսկողության դաշտում, ապա կուսակցական առաջադրումներն ընդհանրապեսդուրս են հասարակականքննարկումներից:Հաշվի առնելով ներկուսակցականփոխհարաբերություններիբնույթը` տրամաբանական հարց է առաջանում. կուսակցությունների«արհեստավարժ» կադրերը որքանո՞վեն նարկայացնում հասարակությանբարոյական ն ինտելեկտուալ պոտենցիալը, որքանո՞վեն նրանք ղեկավարվում «համոզմունքների էթիկայով» կամ «պատասխանատվությանէթիկայով»: Այդ տեսակետից,որքան ռեֆորմացիայիկարիք ունի անցումայինհասարակության պետական համակարգը,նույնքան ն ավելի ռեֆորմացիայիխնդիրներ ունեն քաղաքական կուսակցությունները:Այն պահանջները, որ ընդդիմադիրու իշխանամետ ուժերը դնում են պետականհամակարգի առջն, նույն հաջողությամբ ն նույն տրամաբանությամբիշխանությունները կարող են ն արդենպարտավորեն պահանջել ուժերից: քաղաքական Տրանսֆորմացիոնհասարակություններումձնավորվում է մի ընդհանուր գիտակցություն,թե երկրի ու հասարակությանառջն քաղաքական միակ պատասխանատունիշխանությունն է: Կասկածչկա, որ իշխանության հիմնականգործառույթըերկրի ներքին ու արտաքինանվտանգության ապահովումն է: Բայց հենց այն պատճառով,որ իշխանությունը, ի վերջո, ձենավորվումէ քաղաքականուժերից, նշանակումէ, որ ցանկացած կուսակցությունունի պատասխանատվության իր բաժինը: Քաղաքական կազմակերպություններիգործունեություննամբողջապեսառնչվում է ազգային ու պետականանվտանգությանհարցերինն արդենայդքանովայն պետք է ոչ միայն բաց լինի, այլն վերահսկելի Քաղաքական կազմակեր-

պություններիգործունեությանռեֆորմացիանանհրաժեշտէ նան ներքաղաքականզարգացումներիտեսանկյունից:Վերջին հաշվով այդ կազմակերպություններըհասարակությանն իշխանությանկապի ու փոխհարաբերության միջանկյալ օղակներ են ն, այսպես կոչված, հասարակության սոցիալ-տնտեսականու քաղաքականպահանջներըիշխանությանըներկայացնող միջնորդներ: Անբնականէ, երբ համընդհանուրքննադատության թիրախդարձածիշխանությանգործունեությանդեմ պայքարող, իշխանությանդեֆորմացիայիպատճառներնու հետնանքներըմատնանշող քաղաքական կազմակերպություններընես ունեն նվազագույն հուսալիությանվարկանիշ:Երբ ժողովուրդըհավասարապեսչի ընդունումու չի հավատում ն իշխանություններին, ն կուսակցություններին,նշանակում է՝ մերժում է ազգիքաղաքականկազմակերպության ցանկացածձն: Հայաստանիքաղաքականկյանքում, օրինակ, իշխում է այն մտայնությունը, թե, ի տարբերություն պետական համակարգի, քաղաքական կուսակցությունների գործունեությունը մասնավոր ոլորտ է ն ենթակաչէ ոչ պետական, ոչ էլ, առավել նս, հասարակականվերահսկողության:Բայց չմոռանանք, որ կուսակցությունների գործունեություննանմիջապեսառնչվում է ազգային անվտանգությանը,հասարակականհամակարգի օպտիմալ գործառնությանը,ն այդքանովէլ այդ գործունեությունըպետք է լինի բաց ու վերահսկելի: Քաղաքականհամակարգումիշխանությունընույն դերն է կատարում, ինչ փողը՝ տնտեսականհամակարգում: Երկուսն էլ օժտված են պետական շինարարությանհզոր կարողություններովն քաղաքացիականհասարակությանմեջ առաջին հերթին ծառայում են պետականությանազգային կառույցին: Երկուսի արժեզրկումն էլ, սակայն, կործանարար հետնանքներ կարող է ունենալ երկրի սոցիալ-տնտեսական,հոգնոր ու քաղաքական կյանքի վրա: Տրանսֆորմացիոն հասարակություններում միջին զգացողություններին միջին հնարավորություններիտերքաղաքացին ամենից շատ հոգնում է ն հուսալքվում ներքին անորոշությունիցու ազգային գերխնդիրներիանհարկի շահարկումներից:Այս տեսակետից, օրինակ, ներկա փուլում հայ ժողովրդի համար տրանսֆորմացիոնխնու բարդություն ուդիրներիլուծումը լրացուցիչ ծանրաբեռնվածություն նի, քանի որ դրան հավելված են տրանսֆորմացիայիմեկնարկայինփուլից մնացածու տակավինչլուծված ներքին ու արտաքինքաղաքական

խնդիրները: Հենց այն պատճառով,որ Վայաստանըգտնվում է «ռազմաքաղաքական երկրաշարժերի»գոտում,քաղաքականհամակարգիներքին հուսալիության, արտաքին ու ներքին վտանգներըզգալու ն կանխելու համակարգայինընկալունակությանպրոբլեմներըձեռք են բերում առանձնահատուկքաղաքական հնչեղություն: Միայններքին անվտանգությանհուսալի նախադրյալներունեցող սոցիալականհամակարգը կարող է օպտիմալ լուծել արտաքինանվտանգությանհիմնախնդիրները:Ժամանակակից մրցակցայինաշխարհում պետականու ազգայինխնդիրներըլուծելու ն մրցունակլինելու համարանհրաժեշտէ ազգի քաղաքական կազմակերպմանայնպիսիձն, որն աչքի կընկնի ներքին կարգապահությամբ, օրինականությամբ,ազգային ու գործառութայինփոխադարձկախվածությամբն լեգիտիմությամբ: Տրանսֆորմացիոն հասարակություններիպատմական փորձը հաստատում է, որ անցումային փուլի դժվարություններիհաղթահարմանն բաց-ժողովրդավարականհասարակություններիստեղծմանճանապարհին, որպես միջանկյալ լուծում, անհրաժեշտ է կիրառել մոբիլիզացիոն քաղաքականություն: Մոբիլիզացիոն քաղաքականության անհրաժեշտությունը ծագում է այն ժամանակ,երբ հասարակությունըհայտնվել է ճգնաժամայինիրավիճակում ն նրա արմատականպահանջմունքների բավարարմանըռեալ վտանգ է սպառնում:նման իրավիճակներումբարձրանում է սոցիալականու քաղաքական լարվածությունը,ն անհրաժեշտություն է առաջանումմոբիլիզացնել համակարգիարտաքինու ներքին հնարավորությունները: Պետականու քաղաքականհամակարգիզարգացման ու գործառնության մոբիլիզացիոնմոդելը ներքինհնարավորություններին նյութական ու հոգնոր ռեսուրսներիկազմակերպմանու օգտագործման այնպիսի քաղաքականությունէ, երբ քիչ ծախսերով,բայց նպատակասլացգործունեության միջոցով կարելի է հասնել ազգայինու պետականկյանքի ներքին իմունիտետի բարձրացմանը:Առավել ես, որ անդիմադրողականության ցումային հասարակություններին բնորոշ տնտեսական ճգնաժամերի նկատմամբ ազգաբնակչության իմունիտետը խիստ ցածր է, քանի որ նրանք դեռնս ծանոթ չեն շուկայական հարաբերություններիօրինաչափություններին ե անպաշտպանեն: Չունենալով նյութական մեծ պաշար5

ներ ու մրցունակ արդյունաբերությունստեղծելու հնարավորություններ ու ժամանակ,առաջին հերթինանհրաժեշտ է համակարգիներսում հաստատել գործառութային որոշակիություն, կազմակերպվածազգային կյանք, եղած հնարավորություններինհամապատասխանն բոլորի համար հավասարսոցիալականզուսպ ապրելակերպն գործողությունների նպատակասլացհետնողականություն: Հայ Ժողովրդիգոյատնմաններքինպայմաններնարդենիսկ հատել են վտանգավորսահմանագիծը:Հետագաանկումը կանխելու առաջնահերթ քայլերը ենթադրում են կառավարմանկենտրոնացում,բաշխման արդարացի համակարգիստեղծում, կոշտ վերահսկողություն ն քաղաքական դաշտիհստակեցում:Սրանք անշուշտ, շուկայականհարաբերությունների օրինաչափություններչեն: Բայց ազգային ու հատկապեսպետական համակարգըճգնաժամից դուրս բերելու միակ ելքը մոբիլիզացիոն քաղաքականությանկիրառումն է: Պարզ է նան, որ սոցիալ-տնտեսական կյանքի մոբիլիզացիայի ծրագիրը չի կարող լինել երկարատնքաղաքական կուրս: Այն որոշակիփուլի քաղաքականությունէ ն պետք է առաջադրի այնպիսի խնդիրներ,որոնց լուծումը, ի վերջո, կհանգեցնիպետական միջամտությանհետագանվազեցման: Ինքնին հասկանալիէ, որ համակարգիներքին դիմադրողականության բարձրացման հարցում պետականվերահսկողության ուժեղացումը ենթադրում է շուկայական հարաբերություններիսահմանափակմանորոշ տարրեր:Նման քաղաքականությունըվտանգավոր չէ, եթե խնդիր լուծող քաղաքական ուժերը սկզբունքորոն լիբերալ գաղափարախոսության կողմնակիցներեն ն ղեկավարվում են ազգային շահերով: Նախորդ վարչախումբը, օրինակ, թեն քննադատվումէր չափից ավելի լիբերալիզմի մեջ, բայց հենց այն տարիներինայդպեսէլ նորմալ պայմաններչստեղծեց ժողովրդավարությանու շուկայականհարաբերություններիինստիտուտների ձնավորման ու կայացման համար: Ավելին, Ժողովրդավարության անվան տակ խաթարվեցիններազգայինսոցիալ-տնտեսականու բարոյահոգեբանական ոլորտների բնականոն զարգացումները: Պետական համակարգիներսում քաղաքական ճգնաժամերի, հերթական ու արտահերթ ընտրությունների ն ընդհանրապեսբարեփոխումներիառիթն ու պատճառը,ի վերջո, հանգում էր «իշխանությանհարցին»: Որոշակի պայմաններումն որոշակիգերխնդիրունեցող պետականհամակարգըկարող ,

է օպտիմալ գործառնելմիայն այն դեպքում, երբ աշխատում է նվազա-

գույն ծախսերովհասնել առավել արդյունքի: Բայց նկատենք, որ նման ռեժիմը կառավարմանհամակարգիարդյունավետությանքանակական ու տեխնիկական ցուցանիշ է: Տնտեսական ցանկացածմասնավոր ձեռնարկ կառուցվածէ այդ սկզբունքով: Պետականհամակարգիտեսանկյունիցքանակականայդ ցուցանիշը դեռեսերկրիքաղաքական ու տնտեսական անվտանգությանցուցանիշ չէ: Մոբիլիզացիոն քաղաքականությունըկարող է դառնալ համակարգի ներքին անվտանգությանցուցանիշ, եթե ունի հասարակականորենՕօգտակարգործողությանգործակից:Հակառակդեպքում,ինչպեսվկայում է մոբիլիզացիոնքաղաքականությանխորհրդային փորձը, այն կարող է հանգեցնելդիկտատուրայի:Այլ կերպ ասած, վտանգըոչ թե մոբիլիզացիոն քաղաքականությանմեջ է, այլ այդ քաղաքականությանշարժառիթների: Վետխորհրդայինշատ նորանկախհանրապետություններումքաղաքացիական հասարակությունձնավորելու խնդիրը,ինչպես նան հասարակության մոդեռնիզացիանառաջնահերթ նշանակություն չունեցավ: Փոխարենը`նկատվում է պետականբյուրոկրատականապարատի,իշխող քաղաքականընտրանումոդեռնիզացմանն ամեն տեսակիդժգոհություններինհակազդելու միտում: ամբողջակաՀամակարգիօպտիմալզարգացմանու գործառութային նության ամրապնդմանցանկացած ծրագիր որնէ նշանակություն ունի, եթե իրագործվումէ: Իսկ դա նշանակումէ, որ հարցըծրագիրիրագործող այս պետականօպտիմալ համակարգունենալ-չունենալու մեջ է: կՎարցին ծանտեսանկյունից նայելիս դժվար չէ ենթադրել, որ տրանսֆորմացիոն րագույն խնդիրներով ծանրաբեռնվածանցումային ամեն մի հասարակություն կանգնածէ կառավարմանհամակարգիօպտիմալացմանն համակարգիներքին դիմադրողականությանբարձրացմանանհրաժեշտության առջն: Քաղաքական,գաղափարական,մշակութայինու արժեքայինհնարավոր ագրեսիաներիվտանգընվազագույնիհասցնելու կարնոր պայմաններից մեկը ազգայինու պետականկյանքի որոշակիությունը պահպանելու համակարգի ներքին դիմադրողականություննէ: Տրանսֆորմացիոն հասարակություններումայդ որոշակիությունը հաճախ թվացյալ է: Այդ պատճառովէլ որոշ Ժամանակայդ համակարգերումընթացողգործըն72

թացներըշրջելի են: Ազգիներքին անվտանգությանհիմնականչափանիշէ, ը նրա քաղաքական ու պետականկառույցի պաշտպանվածությունն նրաքաղաքականկուրսի անշրջելիությունը, անկախնրանից, թե ինչ ուժեր են ղեկավարումայդ համակարգը:Բայց, ինչպես հաստատում են այս տարիներինդրսնորվածքաղաքական ճգնաժամերը, առնվազն հոգեբան նույնիսկքաղաքական որոշ ուժեր տինորեն ազգի մեծամասնությունը րոջ ն նախաձեռնողի զգացողությունչունեն, ն իշխանությանու նույնիսկ պետականհամակարգիհետ իրենց «կապվածությունը»դիտում են հանփաստ: գամանքներովպարտադրված Այդ երնույթի պատճառներիցմեկն այն է, որ բարեփոխումներիսոցիոմշակութայինարժեքներըհոգեբանականմակարդակումդեռես յուրացված ու ներանձնավորված չեն: Հասարակությանմեջ ոչ թե արժեքների սոսկականվերաիմաստավորումէ ընթանում, այլ գիտակցությաներկփեղկում: Շատերնիրենց «կորցրել» են քաղաքականբազմակարծիքայկնությանդաշտում: Քաղաքական ո՞ր կուսակցությանըապավինել, ո՞ր արժեքային ու գաղափարականչափորոշիչներըդարձնել կյանքի կողմնորոշիչ: Բացի այդ, թեն ծագել են նոր քաղաքականկողմնորոշիչներու համապատասխան կենսաշխարհներ,բայց պահպանվելեն այդ արժեքների հանդեպ նախորդ համակարգի անհանդուրժողականմտածողությունն ու հոգեբանությունը,մի երնույթ, որ դեռնս բնորոշ է հասարակուն նրաքաղաքականուժերին: Կարելի է ենթադթյան մեծամասնությանը րել, որ քաղաքական իշխանության ժողովրդավարականացումը, հետնաբար նան հասարակական հարաբերություններիկարգավորվածությունն ու կայունությունը առաջիկայում պայմանավորվածկլինի ոչ այնքան խորհրդարանականինստիտուտիկայացումից, որքան կյանքի բնականոնացումից:Բայց կյանքի բնականոնացումըհնարավորչէ իրագործել միայնքաղաքականմիջոցներով:Այդ քայլերը անհրաժեշտ,բայց ոչ բավարար պայմաններ են կայունության ու կարգավորվածության «քաղաքականարտադրություն»կազմակերպելուհամար: Գրեթե բոլոր անցումային հասարակություններիքաղաքական համակարգերըհասարակական կյանքի կազմակերպմանու բարեփոխումների իրագործման գործընթացներում ավելի շատ ուշադրությունեն դարձնումիրադրայինու հրատապ լուծումներ պահանջող խնդիրներիվրա ն ղեկավարվում մի չհիմնավորված լավատեսությամբ`թե սոցիալ-քաղաքականշուկան ի

վերջո կկարգավորվի Ժողովրդավարությանհիմնարար սկզբունքների կենսագործունեությունը: Սոցիալ-քաղաքականշուկան իհարկեկկարգավորի ն կարգավորումէ ժողովրդավարականու քաղաքացիականհարաբերությունների կենսագործունեությունը:Վստահաբար կարելի է ասել նան, որ ժողովրդավարությանսոցիոմշակութայինշատ արժեքներարդեն իսկ դարձել են կյանքի նորմ ու ապրելակերպ:Բայց չմոռանանք, որ շուկան տարերայինկարգավորիչէ ն հատկապեսանցումայինփուլերում չի կարող կանխել օրինազանց,իշխանությանտարբերթներիտարանջատման սկզբունքի խախտմանն սահմանադրական կարգիշրջանցման սոէ ղանցքերը:Հանգամանք,որ խիստմեծացնում համակարգայինտրանսֆորմացիաների«սոցիալականգինը»:

«ՆՈՐԱՎԱՆՔ»

ԳԻՏԱԿՐԹԱԿԱՆ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ

ՆՊԱՏԱԿՆԵՐՆ

ՈՒ ԱՆԵԼԻՔՆԵՐԸ

Ժամանակակիցաշխարհում սեփականներուժի առավելագույն կենտն համաշխարհայինհավասարակշռուրոնացումը, տարածաշրջանային թյան համակարգերումկուտակվածէներգիայիռացիոնալ ն նպատակային կիրառումըդառնում են ազգերի ն պետությունների առջն ծառացած կենսականհիմնահարցեր: Վայաստաննայսօր միջազգային ասպարեզում մրցունակ չէ բնական ռեսուրսների,տնտեսականընդհանուրվիճակի,ֆինանսականհամադրված կարողականությանչափորոշիչներով: Փոխարենը հայկական գործոնն ուշագրավ ն շահավետ դիրք է գրավում մտավորներուժի կարողականության կուտակմանիմաստով: Մտավորներուժի կուտակման ն ռացիոնալ կիրառմանհիմնահարցըբանալի է հայ ժողովրդի` ժամանակակից աշխարհումսեփականամբողջականներուժի գնահատման,տեղի ու դերի, հնարավորությունների հստակեցման համար: Համահայկական կազմակերպված մտավորներուժը կոչված է դառնալուայն հզոր լծակը, որը Վայաստանինհնարավորությունկտա տեղ գրավել համաշխարհային գործընթացներիվրա ազդելու կարողականությունունեցող երկրների թվում: Այսպիսովանհրաժեշտությունէ դառնում հայկականշարունակականության մոդելի մշակումը, որը հայ ժողովրդի ամբողջականպոտենցիալի պահպանմանու զարգացմանծրագիրնէ ն իր առանձինբաղադրիչներով օրգանապեսշաղկապվածամբողջություն է: Իրավիճակըն առաջիկա զարգացումներիհրամայականնառաջնահերթեն դարձնումհիշյալ հիմնահարցըիրականացնելուկոչված, սկզբունքային առումով որակապես նոր միավորի ստեղծմանանհրաժեշտությունը: Այդպիսինկարող է դառնալ «Նորավանք» գիտակրթականհիմնադրամը,որն իրենից ներկայացնելու է գիտական, մշակութային, հոգնոր ներուժի կազմակերպման,համադրման, կառավարման ն գործնական կիրառման մեխանիզմների մշակման կենտրոն: Համաշխարհայինփորձնունի նմանատիպկառույցներիարդյունավետ աշխատանքիբազմաթիվօրինակներ:Քաղաքակրթականմրցակցության

արդիփուլ զարգացածշատ երկրներ(Անգլիա,Ֆրանսիա,ԱՄՆ, ԳՖՀ, Ճապոնիա, Իրան, Չինաստան) թնակոխում են տասնամյակների,երբեմն հարյուրամյակներիպատմությունունեցող այդպիսի հաստատություններով: Այս կենտրոններիվրա են դրվում պետությանմտավոր ներուժիկազմակերպման,նորագույնգիտականմշակումներիօգտագործման,գիտական կառավարմանտեխնոլոգիաներիմշակման, պետականու հասարակական կյանքի բոլոր բնագավառներումդրանց կիրառմամբ,կադրերի պատրաստմանն վերապատրաստման գործառույթները: Այսպիսիհաստատություններիձեավորմանն արդյունավետգործունեությանհարուստփորձունի նան հայ ժողովուրդը: Պատմականշրջադարձային փուլերում, երբ առավել ցայտուն, երբեմն ավերիչ էին դրսնորվում քաղաքակրթություններիշփման ն փոխազդեցություններիգործընթացները, ի հայտ եկան Նորավանքի, Սանահինի,Գլաձորի, Տաթնի, Սսի համալսարանները՝որպես մտավոր ներուժի պահպանման,հոգնոր ն մշակութային արժեքների հավաքման, կուտակման ն վերարտադրմանազգային գենոֆոնդիհետագազարգացումնապահովողկենտրոններ: Վիմնադրամիհիմնականառաքելությունն է լինելու դառնալ այն փորձարարականկենտրոնը, որտեղից հայ իրականությանամենատարբեր ոլորտներ պետք է ձգվեն հայոց շարունակականություննապահովող ծրագրերնու դրանց իրականացմանմեխանիզմները:Այն միաժամանակ ն մտավոր կենտրոնի, վեր է ածվելու միջազգայինգիտահետազոտական որն ունակ կլինի արժանիորեններկայացնելմեր Ժողովրդինհամաշխարհային հանրությանը, դառնալով քաղաքակրթությունների լավագույն ձեռքբերուներիհամադրմանն երկխոսությանվայր: Վամալսարանիդասախոսներնու սաներըմիջնադարիհայ ուսուցչապետերիօրինակով կդառնանհայկականազգային նոր դպրոցիհիմնադիրներ, որոնք անկախպետականությանպայմաններումկլուծեն գլոբալ ներազդեցություններովթելադրվածնոր խնդիրներն առաջադրանքներ:

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ

ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ

Հիմնադրամնիրականացնելուէ հետնյալ հիմնականգործառույթները. « գիտականմտքի համախմբում, » գործունեություն, գիտահետազոտական 5`

ռազմավարականհետազոտություններիիրականացում, մասնագետների պատրաստում ն վերապատրաստում, կրթամեթոդական նոր մեխանիզմներիմշակում նե տարածում, տեղեկատվական ցանցի ստեղծում: » «

ա) Գիտական մտքիհամախմբումը ներառումէ հետնյալխնդիրները՝ » համապատասխան մթնոլորտիձնավորում, հանրապետությանն արտերկրի առաջատար մտավորականներիհամախմբում,գիտականնորագույն մշակումների փոխանակում, » գիտականկոնֆերանսներ,խորհրդակցություններ,քննարկումներ, » գիտա-քաղաքականհետազոտություններ:

բ) Գիտահետազոտական հայեցակարգային աշխատանքներ՝ պետության նպատակներին իրական հնարավորություններիգնահատում, զարգացման մոդելների ձնավորում, « գործադաշտերին գործամիջոցներիհստակեցում, » հայ ժողովրդի մարդկային,նյութական ն հոգնոր կարողության «գույքագրում» չորս միջոցներով՝մարդկային,կազմակերպական,ֆինանսական ն հոգնոր (մշակութային, քաղաքակրթական), « հասարակության միասնության մոդելի կառուցում, որի հիմքում կընկնենտարբերգաղափարական,քաղաքական,սոցիալ-տնտեսական, կրոնական,մշակութային ուղղվածություն ունեցող միավորներիգործունեության համակարգումը ն հասարակական համաձայնությանառկա հիմնախնդիրներիհստակեցումը, » հետազոտություններիարդյունքներիկիրառմանմեխանիզմների62»

տում,

կոնկրետ արդյունքներիգործադրմանառաջարկություններիներկայացում: «

Գ) Ռազմավարական հետազոտությունների իրականացում՝ ն ռազմավարության առաջնահերթություններիճշտում, « կոնկրետ նպատակներհետապնդողծրագրերիմշակում, տարբեր ոլորտներումգործողծրագրերին նրանց գործադրմանԺա»

«

մանակացույցերիհամադրմանմեխանիզմներիձնավորում, » մարտավարականնշանակությանխնդիրներիառանձնացումն

դա-

ա

սակարգում, օ յուրաքանչյուր ծրագրիենթատեքստումհնարավորհամախոհ ն հակադիր ուժերի տեղաբաշխմանքարտեզի կազմում ն գործունեությանմեխանիզմներիճշգրտում, » պետական անվտանգության բոլոր չափումներից բխող հատուկ ծրագրերիմշակում, վերջինիս արդյունքում պետական պատվերիմշակում ն իրականացմանմեխանիզմներիճշգրտում, » պետականկառավարմանօպտիմալ համակարգերիմոդելավորում:

դ) Կրթամեթոդականաշխատանքներն տեղեկատվականցանցի ստեղծում` օ հիմնադրամիիրականացրածհետազոտություններիհիման վրա մեթոդաբանականաշխատանքներիիրականացում, « դասախոսներին ուսանողներիվարժանքի(ոտլուոց)ծրագրերիիրականացում, « կրթականնոր մեխանիզմներիմշակում ն տարածումգիտակրթական հաստատություններում, » տարբերոլորտներիմասնագիտականկադրերիպատրաստումն վերապատրաստում, » ցանցի հայեցակարգիմշակում, տեղեկատվական-քարոզչական » քարոզչական համադրմանմեխանիզմներիձնավորում, համալսարանի իրականացրածաշխատանքներիմատուցում հանօ« րությանը, օ հանրությանը մատչելի գրադարանի, համակարգչային ծրագրերի ստեղծում, « գիտականնորագույն մշակումներինհանրությանծանոթացում:

ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ ԱՌԱՋԻԿԱ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

«Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի գիտական ուսումնասիրությունների ոլորտը կարելի է բնութագրել որպես հայագիտություն,որի բովանդակություննարդի փուլում էապես ընդլայնվել է, ներառելով մի շարք հասարակական գիտությունների (սոցիոլոգիա, քաղաքագիտու78

թյուն, պատմություն,փիլիսոփայություն,ազգագրություն, մշակութաբանություն, հոգեբանությունն այլն) հատույթումգտնվողհարցադրումներն դրանց համապատասխանլուծումներ: Եթե անցյալում հայագիտության ուղղվածությանվեկտորն ուղղված էր դեպի անցյալը, ապա ներկայումս սուր անհրաժեշտությունէ զգացվում վեկտորիսլաքն ուղղել ապագային: Բացի այդ, առաջանումէ հայագիտությանբովանդակայիննոր վեկտոր՝ միտվածհամակարգվածմարտահրավերներին համարժեքպատասխաններ գտնելուն: Անկախպետականությանպայմաններումհասարակությանմեջ աստիճանաբարձնավորվել է անհրաժեշտություն պարզաբանել,թե որո՞նք են մեր ազգային շահերը, նպատակները,առաջնահերթությունները21րդ դարում, ինչպիսի՞ռազմավարություն ն մարտավարություն է պահանջվում նրանց պաշտպանությանհամար երկրի ներսում ն միջազգային ասպարեզում: Այս իրողությամբէ պայմանավորվածհիմնադրամիգիտականուսումնասիրություններիթեմաների առաջնահերթությունը:Որպես հիմնական ընտրվեցիներկու փոխկապակցված հիմնախնդիրներ՝ ա. Վայկականգործոնիձնավորումը21-րդ դարում բ. Ազգայինն պետականանվտանգության համալիրհայեցակարգ

«Չայկականգործոնի ձնավորումը21-րդ դարում» թեման ներառում է հետնյալ խնդիրներիշրջանակը՝ « արդի գլոբալ գործընթացներըն ազգային պետությանգործառույթները, » ազգային շահեր, նպատակներ,առաջնահերթություններ.էություն, բովանդակություն, » հայկականշարունակականությանհայեցակարգը, » ազգային ն պետականշահ ըմբռնումների փոխհարաբերակցությունը, »«ազգային պետությունը, քաղաքացիական հասարակությունը ն Ժողովրդավարությունը, » ազգային համաձայնությանն միասնականությանգաղափարը որպես ազգայինպետության ներքինկայունության ն զարգացմանգրավական, վերջինիս հասարակական,քաղաքական,տնտեսական,հոգնոր ն ԱՀ

մշակութայինռեսուրսները, « Վայոց Ցեղասպանությանճամաչումը ն Պահանջատիրությունըորպես հայկական գործոնի կարնորագույն բաղադրամասեր, » Վայրենիք-Սփյուռք առնչությունների մոդելավորման հիմնախնդիրները, « Սփյուռքի ազգապահպանմանգործոններըն հայոց անկախ պետականության գործառույթները, »ՀՀ արտաքինքաղաքականության ն ռազմական դոկտրինայի հիմնադրույթները, » ազգային պետության կառուցման տնտեսականհիմնավորումները, » Գիտակրթականն մշակութայինքաղաքականությունը որպես ազգային պետությանձեավորմանկարնորագույն բաղադրամաս, » անկախպետականությանզարգացման ուղիներն ու հեռանկարները 21-րդ դարում: «Ազգայինն պետականանվտանգությանհամալիր հայեցակարգ»թեներառում է խնդիրներիհետնյալ շրջանակը. « ազգայինանվտանգությանհամալիր ծրագրիհիմնադրույթները, »«հագնոր-բարոյականանվտանգությանհիմնադրույթներ, » մշակութայինանվտանգությանհիմնադրույթներ, անվտանգությանհիմնադրույթներ, »«կրթական-դաստիարակչական » գիտատեխնիկականանվտանգությանհիմնադրույթներ, » տնտեսական(ֆինանսական) անվտանգությանհիմնադրույթներ, « կոմունիկացիոն անվտանգությանհիմնադրույթներ, » տեղեկատվականանվտանգությանհիմնադրույթներ, » բնապահպանականանվտանգությանհիմնադրույթներ, »«Ժողովրդագրականանվտանգությանհիմնադրույթներ, » առողջապահականանվտանգությանհիմնադրույթներ, սահմանամերձշրջանների անվտանգությանհիմնադրույթներ: օ«

ման

«Նորավանք» գիտակրթականհիմնադրամիհոգաբարձուներիխորհուրդ՝

Անդրանիկ Մարգարյան ՀՀ Վարչապետ ՄանուկԹոփուզյան ՀՀ կառավարությանաշխատակազմի -

-

ղեկավար-նախարար

ԿարինեԿիրակոսյան -

ՀՀ

կառավարությանաշխատակազմի

ղեկավար-նախարարիտեղակալ

Մկրտչյան ՀՀ Կրթությանն գիտության նախարար ՏիգրանՍարգսյան ՀՀ Կենտրոնականբանկի նախագահ ԱրաԱվետիսյան ՀՀ Կրթության ն գիտության նախարարիտեղակալ

Լնոն

-

--

-

Իրավաբանականհասցե՝ Երնան-10, Կառավարականտուն,

Գրասենյակիհասցե՝ Երնան, ԳարեգինՆժդեհի, Հեռ.

44-04-72, 44-04-73

Ֆաքս (374 1) 44-04-73 Ք-ոՂՁյ|:

ոօՅԿՁոն(Ձոուոօօ.ՇՕոՂ