Կաշվի և մորթու քիմիա և տեխնոլոգիա -1-ին մաս

Ս.Մ. ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, ՅՈՒ.Գ. ՄԱՐՄԱՐՅԱՆ

ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՔԻՄԻԱ ԵՎ

ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

(արտադրության հումքը, նախնական վերամշակման տեխնոլոգիան)

ԱՌԱæԻՆ ՄԱՍ

ԵՐԵՎԱՆ ՀՊԱՀ

ՀՏԴ ԳՄՊ Մ

37.252

Հաստատված է ՀՊԱՀ գիտական խորհրդի կողմից (19.12.09թ., արձ. 4)

Գրախոսներª

տեխն. գիտ. դոկտոր տեխն.գիտ.թեկնածու «Բիզոն» ՍՊÀ տնօրեն տեխն.գիտ.թեկնածու կենս.գիտ.դոկտոր

Բ.Մ. Մամիկոնյան ¼.Ա. Մինասյան Մ.Ա. Շահինյան Ա.Մ. Շահինյան Ռ.Ս. Մխիթարյան

Մասնագիտական խմ ագիր` պրոֆեսոր Յու.Գ. Մարմարյան Խմ ագիր` պրոֆեսոր Մ.Մ. Ôուկասյան

ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ Ս.Մ., ՄԱՐՄԱՐՅԱՆ ՅՈՒ.Գ.

Մ 350 Կաշվի ն մորթու քիմիա ն տեխնոլոգիա (արտադրության հումքը, նախնական վերամշակման տեխնոլոգիան): Առաջին մաս/Դասագիրք. Եր.: ՀՊԱՀ, 2010. 112 էջ: Դասագիրքը կազմված է գործող ուսումնական ծրագրերին համապատասխան: Նախատեսված է «Կաշվի ն մորթու տեխնոլոգիա», «Անասնա ուծություն» ն «Անասնա ուÅական սանիտարական ÷որÓաքննություն» առարկաներ ուսումնասիրող ուսանողների համար: Այն կարող է օգտակար լինել նան նշված ոլորտի գիտնականների, կաշվի ն մորթու արտադրության ու իրացման հարցերով զ աղվող մասնագետների ն աշխատողների համար:

ISBN 978-9939-54-236-2

ՀՏԴ 675 ԳՄՊ 37.252

 Ս.Մ. Մարգարյան, Յու.Գ. Մարմարյան, 2010  Հայաստանի պետական ագրարային համալսարան, 2010

ՆԱԽԱԲԱՆ Կաշվի ն մորթու արտադրությունը շատ կարնոր նագավառ է ն նպատակ ունի կենդանիների սպանդից ստացված հումքից ստանալ կաշի, մորթի ն մուշտակ, որը օգտագործվում է տար եր իրերի պատրաստման համար: Հայտնի է, որ կաշին ն մորթին օգտագործվում է կոշիկի, հագուստների, կաշվեգալանտերային ն այլ իրերի արտադրության համար: Կաշվից, մորթուց ն մուշտակից պատրաստված իրերը ունեն համալիր դրական հատկանիշներ, որոնք դժվար է ստանալ սինթետիկ եղանակով: Օրինակ, կաշվի ն մորթու ադսոր ցիոն ունակությունը, պայմանավորում է դրանցից պատրաստված իրերի հիգիենիկ հատկությունները, ջերմապաշտպանությունը, առաձգականությունը ն արձր ամրությունը` ապահովելով արտադրանքի արձր շահագործական արժանիքները: Որակական արձր հատկություններով օժտված ապրանքների անընդհատ աճող պահանջարկը աշխարհում, կաշվի ն մորթու արդյունա երության առաջ դնում է այնպիսի խնդիրներ, որ արտադրվող ապրանքները լինեն մրցունակ, ունենան արձր որակ, արտաքին գեղեցիկ տեսք, տեսականու մշտական նորացում ն ընդլայնում: Äամանակակից զարգացած գիտատեխնիկական առաջընթացը կաշվի ն մորթու արդյունա երությանը հնարավորություն է տալիս լուծելու իր առջն դրված խնդիրները ն հասնել դրանցից ստացվող ապրանքների որակի արմատական արելավման: Չնայած կաշվի ն մորթու արտադրությունը համարվում է հնագույններից մեկը, այնուամենայնիվ կաշվի ն մորթու քիմիան ն տեխնոլոգիան զարգացել են շատ դանդաղ: Վերջինս ացատրվում է նրանով, որ այդ հումքի կերպափոխման գործընթացը պատրաստի կաշվեղենի ն մորթեղենի շատ արդ է, սակայն դրանց մշակման որոշ գործընթացների էությունը երկար ժամանակ պարզա անված չէր: Կաշվի ն մորթու արտադրության ժամանակակից տեսությունը ավականին ամ ողջական է ացատրում դրանց տեխնոլոգիական արդ գործընթացները, մշակում դրանց կարգավորման ն կառավարման մեթոդները, նպատակ ունենալով ստանալու արձր որակի արտադրանք: Գործընթացների արդությունը ացատրվում է նրանով, որ կաշվի ն մորթու արտադրության հումքը ունի սպիտակուցային ծագում, այսինքն` նական արձրամոլեկուլյար միացություն է, տար եր գործառույթային խմ երով: Ֆիզիկաքիմիական գործընթացների ժամանակ սպիտակուցները ենթարկվում են քիմիական նյութերի տար եր ազդեցությունների, որոնք երում են դրանց որակական փոփոխությունների, որի արդյունքում էլ ձեռք են երում որոշակի հատկություններ:

Կաշվի ն մորթու տեխնոլոգիան, ինչպես ն ցանկացած գիտություն, գտնվում է անընդհատ զարգացման գործընթացում, որը երում է այս նական գիտության ինչպես տեսական ու կիրառական գիտելիքների հարստացմանը, այնպես էլ առաջանում են պահանջներ նոր մեքենաների ն ապարատների ստեղծման ու թողարկման աշխատանքներում: Ակնհայտ է, որ նոր` առաջավոր տեխնոլոգիաների ներդրումը արձրացնում է արտադրանքի մրցունակությունը ն արտադրության տնտեսական արդյունավետությունը:

ԳԼՈՒԽ 1

1. ՄԱՇԿԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

Մաշկը կամ մարմնի ընդհանուր ծածկույթը կենդանու արտաքին թաղանթն է: Մաշկը անմիջականորեն ենթարկվելով արտաքին միջավայրի ազդեցությանը, նա, առաջին հերթին, օրգանիզմի համար ծառայում է որպես պաշտպանիչ միջոց` ենթադիր փափուկ հյուսվածքները պաշտպանելով արտաքին միջավայրի վնասակար ազդակներից: Առատ նյարդավորման շնորհիվ մաշկային ծածկույթը հսկայական ընկալիչ դաշտ է, քանի որ նրանում կենտրոնացված են մեծ քանակությամ տար եր գրգիռներ (մեխանիկական, ջերմային, ցավի, քորի ն այլն) ընկալող, զգացող նյարդային վերջույթներ (ռեցեպտորներ): Այսպիսով, մաշկային ծածկույթը ծառայում է որպես մաշկային (շոշափելիքի) անալիզատորի հզոր ծայրամասային հատված: Ամ ողջական մաշկն անթափանց է միկրոօրգանիզմների, թունավոր ն վնասակար նյութերի համար, իսկ ճարպերն ու յուղն ի վիճակի են թափանցել մաշկի մեջ, որոնք կարող են օրգանիզմ փոխադրել իրենց մեջ լուծված նյութերը: Մաշկը մասնակցում է արտաքին միջավայրի հետ կատարվող ջրաաղային, ինչպես նան ջերմային փոխանակությանը: Ջրից ացի, քրտինքի հետ մաշկի միջով դուրս են գալիս տար եր աղեր` հիմնականում քլորիդներ, ինչպես նան` կաթնաթթու ն ազոտային փոխանակության վերջնանյութեր: Օրգանիզմի ջերմատվության մոտ 82 %-ը կատարվում է մաշկի մակերնույթով: Այդ գործառույթների խանգարման դեպքում կարող է առաջանալ օրգանիզմի գերտաքացում ն ջերմահարություն: Կենդանիներին շրջապատող միջավայրի ազմազանությունը ն նրանց ապրելակերպի տար երություններն իրենց կնիքն են դնում ինչպես մաշկային ծածկույթի ընդհանուր կառուցվածքի, այնպես էլ նրա առանձին մասերի վրա, այսպես` ձկների մաշկը ոլորովին այլ տեսք ունի, քան թռչուններինը, իսկ թռչունների մաշկը խիստ տար երվում է կաթնասունների մաշկից: Մի շարք կաթնասունների մաշկային ածանցյալ գոյացություն հանդիսացող մազային ծածկույթը ներկայացված է ավականին այլատարազ պատկերներով: Կաթնասունների մազերը լինում են մերթ շատ արակ ն նուր , մերթ հաստ (շոշափելիքի), իսկ եր եմն` շատ կոպիտ ն ամուր, ոզնու ն խոզուկների փշերի կարծրությամ , մերթ շատ կարճ, մերթ շատ երկար: Կաթնասունների մաշկային ծածկույթը, ացի սովորական աչքով տեսանելի մազերից, իր զանգվածում պարունակում է նան գեղձեր: Մաշկի գեղձային գոյացությունները, ըստ իրենց կառուցվածքի ն նշա5

նակության, նույնպես տար եր նույթի են: Նրանցից որոշը արտադրում են քրտինք, մյուսները` մաշկային ճարպ, երրորդները` հատուկ հոտավետ հեղուկ: Մինչն իսկ սննդառության այնպիսի մթերք, ինչպիսին կաթն է, մշակվում է մաշկային գեղձերի` կաթնագեղձերի կողմից: Զգացող նյարդային վերջույթները, որոնք ամ ողջությամ ձնավորում են մաշկային անալիզատորի ծայրային հատվածը, շատ խիտ տարածված են մաշկի մեջ ն ծածկված են վերնամաշկի ամենամակերեսային եղջերային շերտի թեթն զրահով: Մաշկի անալիզատորները, դատելով ըստ այն զգայունությունների, որոնք ստանում է օրգանիզմը նրանց միջոցով, տար եր են: Շոշափելիքի շնորհիվ շատ տեղեկություններ են ստացվում արտաքին այն առարկաների մասին, որոնց հպվում է մարմնի ընդհանուր ծածկույթը: Մաշկի անալիզատորի ազմակողմանիության մասին վկայում է նան այն, որ մաշկային ծածկույթն օժտված է քորը ն ցավը զգալու յուրահատուկ հնարավորությամ : Այդ զգացումները թեն պտկերացում չեն տալիս արտաքին գրգռիչի մասին, այց ոչ պակաս կարնոր դեր են խաղում օրգանիզմի պաշտպանության համար, քանի որ զգուշացնում են նրան վտանգի մասին, ճիշտ ցույց տալով այն տեղը, որն անսովոր գրգիռ է զգում: Բացի այդ, ընդհանուր ծածկույթը լավ հարմարված է մարմնում ջերմությունը կանոնավորելու համար, պարունակում է էներգիայի մեծ պաշար` ենթամաշկային ճարպի ձնով, ն թեպետ աննշան չափով, այց ն այնպես կատարում է շնչառության ն արտազատման գործառույթներ: Միննույն ժամանակ մաշկի ամենամակերեսային պաշտպանիչ շերտը, որպես արակ փափուկ եղջերային պատյան, ցամաքային կենդանիների օրգանիզմը օդային չոր միջավայրում զգալի չափով պաշտպանում է ջրի ուժեղ գոլորշիացումից, քանի որ նրա ացակայությունն անխուսափելիորեն կ երեր մարմնի փափուկ մասերի կողմից անհրաժեշտ խոնավության կորստին, հետնա ար ն օրգանիզմի կործանմանը: Վերը շարադրվածը ավական է հասկանալու համար, թե որքան մեծ է մաշկային ծածկույթի նշանակությունը տար եր կենդանիների կյանքի ընթացքում: Պարզ է նան մաշկի նական արտակարգ փոփոխականությունը, այսինքն` արտաքին միջավայրի փոփոխվող պայմաններին նրա հարմարվելու ընդունակությունը: Մաշկի այդ հատկությունը լայնորեն օգտագործվում է մարդու կողմից մի շարք գյուղատնտեսական կենդանիների նկատմամ , այն է` համեմատա ար կարճ ժամանակաշրջանում ստեղծված են ոչխարների րդատու տար եր ցեղեր, որոնք հնարավորություն են տալիս նրանցից ստանալու հիանալի ոչխարենիներ ն կտորեղեններ պատրաստելու համար որակյալ ուրդ: Կովերի կաթնատվությունը մարդու կողմից հասցված է այնպիսի չափերի, որոնցով չի կարելի չզարմանալ: Այստեղից ակներն է մաշկային ծածկույթի հսկայական նշանակությունը զուտ կիրառական տեսակետից:

2. ՄԱՇԿԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

Ողնաշարավորների` մասնավորապես կաթնասունների մաշկային ծածկույթը, որը աղկացած է էպիթելային ն շարակցական հյուսվածքներից, ունի ավական արդ կառուցվածք: Նրանում տար երում են իրենց կառուցվածքով ոչ միատեսակ շերտեր` 1) մաշկի էպիթելային շերտը կոչվում է վերնամաշկ կամ էպիդերմիս, 2) շարակցահյուսվածքային հիմը ձնավորում է մաշկահիմքը կամ ուն մաշկը (դերման), 3) օրգանիզմի ենթադիր մասերի հետ մաշկը միանում է ենթամաշկային շերտով կամ ենթամաշկային ջջանքով: Մաշկի մակերեսային շերտը` վերնամաշկը կամ էպիդերմիսը զուտ ջջային է ն ըստ կառուցվածքի, աղադրիչ մասերի ձնափոխությունների, հետնա ար ն ըստ կատարած ֆունկցիաների` ամենից արդն է: Այն կատարում է գլխավոր ու ակտիվ դեր: Հանդիսանալով ազմաշերտ տափակ, եղջրացող էպիթելի մի ձնը, վերնամաշկը հարմարված է պաշտպանիչ դերի կատարմանը` իր ավականին որոշակի հաստության ն հատուկ եղջերային նյութի` կերատինի առկայության շնորհիվ: Դրանից վերնամաշկի մակերեսային շերտը դառնում է եղջերային: Վերնամաշկի եղջերացած շերտով օրգանիզմն առաջին հերթին սահմանազատվում է արտաքին աշխարհից ն պաշտպանվում նրա ներգործությունից (նկ. 1): Վերնամաշկը խորքից դեպի մակերես միավորվում է 5 հիմնական շերտերում` հիմային, փշավոր, հատիկավոր, փայլուն ն եղջերային: Անմիջապես հիմային թաղանթի վրա, որը սահմանազատում է վերնամաշկը մաշկահիմքից, զետեղված են ջիջներ, որոնք կազմում են հիմային շերտը: Դրանց մեջ տար երում են հիմային էպիթելոցիտներ ն մելանոցիտներ` գունակիր ջիջներ, որոնց քանակական հարա երությունը կազմում է մոտավորապես 10:1: Հիմային էպիթելոցիտների մեջ առկա են նային ջիջներ, որոնք աժանվելով առաջացնում են դուստր ջիջներ: Վերջիններս մասնագիտանում են ն աստիճանա ար տեղափոխվում վերնամաշկի վերին շերտերը: Այսպիսով, հիմային շերտը կատարում է ծլունակ (ծնող) շերտի դեր: Դրա հաշվին վերնամաշկը մաշկի տար եր մասերում 10-30 օրվա ընթացքում նորոգվում է (ֆիզիոլոգիական վերականգնում): Մելանոցիտների ցիտոպլազմայում կան մեծ քանակությամ մելանինի հատիկներ:

Նկ. 1. Մազոտ մաշկի կառուցվածքի գծապատկերը: | – վերնամաշկ, || – մաշկահիմք, ||| – ենթամաշկային շերտ, |Մ – ծոցավոր մազ, Մ – ծածկող մազ, Մ| – մազի պատյան, Մ|| – ճարպագեղձ, Մ||| – քրտնագեղձ, |X – մազի հերթափոխումը: 1 – մազի ցողուն, 2 – մազի արմատ, 3 – մազի կոճղեզ, 4 – մազի պտկիկ, 5 – մազապարկ, 6 – մազի արմատի ունոց, 7 – ճարպագեղձը կտրվածքում, 8 – քրտնագեղձը կտրվածքում, 9 – մազը արձրացնող մկան, 10 – մազապարկի ծոցեր, 11 – նոր մազ, 12 – նյարդեր, 13 – մաշկի տար եր կառուցվածքի ռեցեպտորներ, 14 – զարկերակ, 15 – երակներ, 16 – ավշային անոթներ, 17 – անոթային հյուսակ, 18 – «հերթափոխվող» մազ, ա – վերնամաշկի եղջերային շերտ, – նրա հատիկավոր շերտը, գ – նրա արտադրող շերտը, մաշկահիմքի` դ – պտկաձն ն ե – ցանցաձն շերտը, զ – ենթամաշկային շերտի ճարպային հյուսվածքը:

Հիմային ջիջների վրա 5-10 շերտով տեղադրված են ազմանկյուն ջիջներ, որոնք կազմում են փշավոր ջիջների շերտը: Այդ ջիջների միջն լավ նկատվում են ազմաթիվ ցիտոպլազմային ելուններ: Հատիկավոր շերտը աղկացած է համեմատա ար տափակ ջիջների 3-4 շերտերից, որոնց ցիտոպլազմայում կան կերատոհիսզինի խոշոր հատիկներ: Դրանք աղկացած են պոլիսախարիդներից, լիպիդներից, սպիտակուցներից: Հատիկավոր շերտում կերատոհիսզինի առկայությունը վկայում է այն մասին, որ նրանց մեջ են սկսվում եղջրացման պրոցեսները:

Փայլուն շերտը նույնպես աղկացած է տափակ ջիջների 3-4 շերտերից, որոնց կորիզները ենթարկվում են կարիոռեքսիսի ն մահանում են, իսկ ցիտոպլազման սփռուն ձնով ներծծվում է սպիտակուցային նյութով` էլեիդինով: էլեիդինը չի ներկվում ներկանյութերով, այց լավ է եկում լույսը: Դրա շնորհիվ փայլուն շերտում ջիջների սահմաններն ու կառուցվածքը չեն նկատվում, իսկ ամ ողջ շերտը երնում է փայլուն գոտու տեսքով: Վերնամաշկի ամենամակերեսային` եղջերային շերտը աղկացած է եղջերացած ջիջների ազմաթիվ շերտերից` եղջերային թեփուկներից: Թեփուկները պարունակում են եղջերային նյութ` «փափուկ» կերատին ն օդի պղպջակներ: Կերատինը սպիտակուց է, որը հարուստ է ծծմ ով, այն շատ կայուն է տար եր քիմիական գործոնների նկատմամ : Մակերեսային շերտի եղջերացումը, որը կապված է այստեղ տեղադրված ջիջների մահացման հետ, ուղեկցվում է այդ շերտի պար երական փոխումով: Վերջինս թափվում է ն փոխարինվում նոր եղջերային շերտով, որը արձրանում է խորանիստ շերտերից: Պարզ է, որ արտաքին շերտի անջատման ընթացքը կենդանիների մաշկում ունի հսկայական նշանակություն, քանի որ դրա շնորհիվ մաքրվում է մաշկը կեղտոտություններից, մաշկի վրա ուն դրած մակա ույծերից ն այլն: Մազոտ կենդանիների վերնամաշկի անջատումը լինում է մասնակի, փոքրիկ, չորացած թեփուկների` թեփոտման ձնով, որոնք սովորա ար թափվում են մաշկից: Ընտանի կենդանիներին անփույթ, կեղտոտ շենքերում պահելու դեպքում թեփուկները կարող են կպչել իրար, մնալ մազերի միջն ն գոյացնել ավելի խոշոր կեղտեր: Վերջինները մաշկի վրա պահպանվում են երկար ժամանակ, խանգարում էպիթելի ն մաշկային գեղձերի նորմալ գործունեությանը ն հեշտությամ առաջացնում են մաշկի տար եր մասերի հիվանդություններ: Եղջերային շերտն ունի մեծ առաձգականություն ն վատ ջերմահաղորդականություն: Արտադրական գործընթացների ժամանակ վերնամաշկի հեռացումից հետո մաշկի վրա, որպես մաշկահիմքի արտաքին շերտի, մնում են այդ անհարթությունները (փոսիկներ, ցցվածքներ), որոնք մազանոթների ու ճարպագեղձերի տեղերի հետ միասին կազմում են կաշվի արտաքին տեսքը` պատկերը, որին անվանում են մերեա: Գործնականում կաշվի մերեայով է որոշվում, թե ի՞նչ կենդանուց է ստացված տվյալ մաշկահումքը: Մորթիների ն մուշտակների արտադրության ժամանակ, պահպանվում է վերնամաշկը, քանի որ դրա քայքայումը կ երի մազի ն մաշկահիմքի կապի թուլացմանը ն մազաթափմանը: Մաշկի երկրորդ շերտը` մաշկահիմքը կամ ուն մաշկը նեցուկային շարակցական հյուսվածքի մի տեսակ է: Նրա կոլագենային թելերի

ամուր խրձերը ձգվում են տար եր ուղղություններով` ոլորվելով ն խաչաձնվելով մեկը մյուսի հետ` ստեղծելով ամուր, խիտ հյուսվածք` հատկապես թելերի միջն առաջացած երանակցումների առկայության դեպքում (նկ. 2): Այստեղ գտնվում են նան մեծ քանակությամ առաձգական (էլաստիկ) թելեր: Բաղադրիչ մասերի այդպիսի փոխադարձ դասավորման ն զուգորդման միջոցով ստեղծվում է մաշկահիմքի արձր աստիճանի կայունություն ն ոլոր ուղղություններով ավականաչափ առաձգականություն ու ամրություն: Այստեղից հասկանալի է ն այդ շերտի գլխավոր մեխանիկական դերը` ծառայել որպես կայուն հիմք, որի վրա դասավորվում ն իր ֆունկցիան է ծավալում վերնամաշկը:

Նկ. 2. Կոլագենային թելերի փնջերի տիպերը 1. շեղանկյունաձն, 2. գալարաձն, 3. հորիզոնական ալիքաձն:

Կոլագենային թելերի գործվածքի ձնը ն նույթը պայմանավորված է կենդանու տարիքով, ցեղով ն նույնիսկ մաշկի տեղագրումից (տոպոգրաֆիայից): Մաշկահիմքը աժանվում է երկու շերտի` պտկիկային ն ցանցային, որոնք սակայն հստակ սահմանազատված չեն: Պտկիկային շերտը տեղադրված է անմիջապես վերնամաշկի տակ ն աղկացած է սնուցող դեր կատարող նոսր թելակազմ` շարակցական հյուսվածքից: Մաշկահիմքի ամենամակերեսային շերտի նուր կառուցվածքը թույլ է տալիս զարգանալու մեծ քանակությամ արյունատար անոթների ն նյարդային թելերի ցանցեր: Այդ ոլորը վերնամաշկի ջիջների խորանիստ շարքերի համար ապահովում են աշխատանքի արդյունավետություն ն հանգիստ հուն: Այդ շերտն իր անունը ստացել է շնորհիվ էպիթելի մեջ խրվող ազմաթիվ պտկիկների: Պտկիկային շերտի շարակցական հյուսվածքը աղկացած է կոլագենային, առաձգական, ցանցավոր արակ թելերից, ինչպես նան ջիջներից: Այստեղ հանդիպում են նան հարթ մկանային ջիջներ, որոնք տեղ-տեղ

հավաքված են խրձերի ձնով` կապված մազարմատների հետ: Դրանք մազերը արձրացնող մկաններն են: Բայց կան նան դրանց հետ չկապված մկանային խրձիկներ: Մկանային ջիջների կծկումը պայմանավորում է մաշկի փշաքաղվելը: Այդ դեպքում սեղմվում են արյունատար անոթները, ն քչանում է արյան հոսքը դեպի ուն մաշկը, որի հետնանքով իջնում է օրգանիզմի ջերմատվությունը: Ցանցային շերտն ապահովում է մաշկի ամրությունը: Այն կազմված է խիտ շարակցական հյուսվածքից, որը պարունակում է կոլագենային թելերի հզոր փնջերի ն առաձգական թելերի ցանց: Կոլագենային թելերի փնջերը հիմնականում անցնում են երկու ուղղությամ : Դրանցից որոշները ընկած են մաշկի մակերնույթին զուգահեռ, մյուսները` թեք: Սրանք միասին կազմում են ցանց, որի կառուցվածքը որոշվում է մաշկի ֆունկցիոնալ ծանրա եռնվածությամ : Առաձգական (էլաստիկ) թելերը հիմնականում կրկնում են կոլագենային թելերի փնջերի ընթացքը: Դրանք շատ են մաշկի այն տեղամասերում, որոնք հաճախակի են ենթարկվում ձգման: Մաշկի գրեթե ոլոր տեղամասերի ցանցային շերտում տեղակայված են մաշկային գեղձերը, ինչպես նան խոզերի մաշկի դեպքում մազարմատները: Մաշկահիմքի հաստությունը կախված է կենդանու տեսակից: Գյուղատնտեսական կենդանիներից խոշոր եղջերավորների մաշկահիմքն ամենից հաստն է, ոչխարներինը` ամենա արակը: Միննույն ցեղին պատկանող կենդանիների մաշկահիմքի հաստությունը նույնպես միատեսակ չէ` ծեր կենդանիներինն ավելի հաստ է, քան երիտասարդներինը, իսկ արուներինն ավելի հաստ է, քան էգերինը: Այսպիսով, մաշկահիմքի հաստությունը կախված է կենդանու հասակից, սեռից ն տատանվում է նան նույն կենդանու մարմնի տար եր հատվածներում: Մեջքի վրա այն ավելի հաստ է, քան փորի վրա, վերջավորությունների կողմային մակերեսների վրա ավելի հաստ է, քան նրանց ներսի մակերեսում: Մաշկահիմքը վերնամաշկի հետ միասին, որպես մաշկի ամենից սերտ միացած մաս, կենդանու սպանդից հետո օգտագործվում է որպես կաշվե ն մորթե-մուշտակի հումք: Մաշկի ամենախոր շերտը` ենթամաշկային շերտը կամ ենթամաշկային ջջանքը նոսր շարակցահյուսվածքային նորոշ կառուցվածքի մի նմուշ է, իր ոլոր աղադրիչ մասերով: Որքան մաշկահիմքը խիտ է ն կոպիտ, այնքան ենթամաշկային շերտը նոսր է, փափուկ ն դյուրաշարժ: Այն որպես կապ է ծառայում մաշկահիմքի ն ավելի խորը դասավորված կամային շարժման օրգանների համակարգի հետ: Ենթամաշկային շերտը մեղմացնում է մաշկի վրա տար եր մեխանիկական գործոնների ազդեցությունը, դրա համար էլ այն հատկապես լավ է զարգացած մաշկի այն տեղամասերում, որոնք ենթարկվում են ուժեղ մեխանիկա11

կան ներգործությունների: Ենթամաշկային շերտն ապահովում է մաշկի որոշ շարժունակությունն ավելի խորն ընկած մասերի նկատմամ ն ավականաչափ պաշտպանում է այն պատռվածքներից ն այլ մեխանիկական վնասվածքներից: աարպային հյուսվածքի առկայությունը ենթամաշկային շերտում սահմանափակում է ջերմատվությունը: Այս շերտը պատրաստի կաշվի կամ մորթու համար գործնական նշանակություն չունի, քանի որ մշակման ժամանակ, որպես մաշկափառ հեռացվում է ն, անցնելով վերամշակման գործընթացները, օգտագործվում է տար եր նպատակների համար: Վերամշակված մաշկափառից ստանում են` սոսինձ, ժելատին, երշիկների թաղանթներ, կաշիների ծածկութային ներկման թաղանթներ ն այլն:

3. ՄԱՇԿԻ ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Տար եր կենդանիների սպանդից ստացված մաշկահումքը ն դրանցից մշակված կաշիներն ու մորթիներն իրենց հատկանիշներով խիստ տար երվում են կախված մարմնում իրենց տեղադրությունից: Այսպես, օրինակ, նույն կենդանուց ստացված մորթին կամ կաշին առանձին մասերում տար երվում են իրենց հաստությամ , կոլագենային խրձերի խտությամ , ամրությամ , առաձգականությամ , դիմացկունությամ , օդա- ն ջրաթափանցելիությամ , ձգվելու ունակությամ ն այլ ֆիզիկամեխանիկական հատկանիշներով: Կաշվե ն մորթե հումքի կառուցվածքի այդ անհամաչափությունը պայմանավորված է կենդանու մարմնի տար եր մասերի գործառութային առանձնահատկություներով: Հետնա ար, կաշվի կամ մորթու այն մասերը, որոնց միագումար հատկությունները որոշակիորեն տար երվում են (հաստությամ , խտությամ , կոլագենային խրձերի ն էլաստիկ թելերի դասավորվածությամ , հյուսվածքի նույթով, մազածածկույթի հատկանիշներով ն այլն) կոչվում են տեղագրական մասեր (նկ. 3):

Նկ. 3. ա) խոշոր եղջերավորի կաշի, ) ձիու կաշի, գ) սկյուռի մորթի:

Նկար 3-ում պատկերված է խոշոր եղջերավոր անասունի (ա) ն ձիու ( ) կաշիների տեղագրական կառուցվածքի գծապատկերները: Խոշոր եղջերավոր անասունների կաշիները ընդունված է աժանել հետնյալ տեղագրական մասերի` մեջքամաս (1), վզամաս (2), գլխամաս (3), ազդրամաս (4), կողամաս (5) (նկ. 3, ա): Չափահաս ձիերի կաշիների տեղագրական աժանումը ավելի պարզ է` առաջամաս (1), հետնամաս (2), (նկ. 3, ): Նկար 3-ում պատկերված է նան սկյուռի մորթու տեղագրական կառուցվածքի գծապատկերը (նկ. 3, գ): Այն աժանվում է հետնյալ տեղագրական մասերի` ճակատամաս (1), դունչ (2), աչքեր (3), ականջներ (4), վզամաս (5), կրծքամաս (6), մնդավ (7), ուսեր (8), առջնի թաթեր (9), փորամաս (10), մեջքամաս (11), գավակ (12), ազդրամաս (13), հետնի թաթեր (14), պոչ (15):

Խոշոր եղջերավոր անասունի կաշվի կենտրոնական մասը զ աղեցնում է մեջքամասը, որը կաշվի ընդհանուր մակերեսի մոտ կեսն է ն օժտված է ամենահաստ ն խիտ կոլագենային հյուսվածքներով, հետնապես ն համարվում է կաշվի ամենաամուր մասը: Այստեղ կոլագենային խրձերի զգալի մասը մաշկի մակերնույթի նկատմամ ունի համարյա ուղղահայաց դասավորություն (60-70o թեքություն), հատկապես խոզի մաշկում այդ թեքության անկյունը ավելի է մոտենում ուղիղ անկյան: Ահա դրանով է պայմանավորված այդ տեղամասի մաշկից ստացված կաշիների ն մորթիների մաշվածադիմացկունությունը: Նույն կաշիների կամ մորթիների կողամասերը արակ են, կոլագենային խրձերը ն էլաստիկ թելերը թույլ են միահյուսված միմյանց, մաշկի մակերնույթի նկատմամ ունեն փոքր թեքություն` (5-200 անկյան սահմաններում): Կոլագենային խրձերի թեքության այդպիսի զգալի տար երությունը, մեջքամասի տեղագրական մասի նկատմամ , երում է կողամասերից ստացված կաշիների ն մորթիների համեմատա ար ցածր ֆիզիկամեխանիկական հատկանիշների դրսնորման, այն է` ամրության նվազում, առաձգականության արձրացում, մաշվածադիմացկունության պակասում ն այլն:

4. ՄԱԶԵՐ

Մազերը վերնամաշկի ջիջներից առաջացած եղջերացած, ամուր, այց ճկուն ն առաձիգ թելանման գոյացություններ են: Այդպիսի թելանման գոյացությունների չափազանց մեծ քանակը, դուրս գալով վերնամաշկի մակերեսի վրա, կաթնասունների մաշկային ծածկույթին տալիս է այդ դասին նորոշ մազոտ տեսք: Ընտանի կենդանիների մազերը խիտ պատում են ամ ողջ մաշկային ծածկը ն միայն նրա որոշ մասեր, ինչպես օրինակ` մատների մաշկային ամուր ծայրապնակները (սմ ակներ, կճղակներ, ճանկեր), փափկանները, եղջյուրները ն այլն զուրկ են մազերից:

Մազերը կարող են լինել տար եր հաստության, կառուցվածքի ն նշանակության: Կենդանիների սովորական մազերը կազմում են մազային հագուստը` ծածկը, որը որպես ջերմության վատ հաղորդիչ, հուսալի պաշտպանություն է ցուրտ եղանակին: Մազերի երկարությունը տատանվում է մի քանի միլիմետրից մինչն 1,5 մ, հաստությունը` 0,0050,6 մմ: Մազի կառուցվածքը: Մազերը մաշկի էպիթելային ածանցյալներն են, հետնապես ունեն վերնամաշկային ծագում: Մաշկի մակերեսի վրա դուրս եկած մազի ազատ թելանման մասը ստացել է մազի ցողուն կամ առանցք անունը, իսկ նրա մնացած հիմքային մասը, որը խորասուզված է վերնամաշկի հատուկ փոսիկի մեջ, կոչվում է մազի արմատ: Մազի ցողունը կազմված է կեղնային նյութից ն կուտիկուլայից: Երկար ն խոզանակավոր մազերի արմատը կազմված է թեփուկային, կեղնային, միջուկային նյութերից ն կուտիկուլայից, իսկ աղվամազերում` միայն կեղնային նյութից ն կուտիկուլայից: Մազի արմատի շուրջը էպիթելային ն շարակցական հյուսվածքներից ձնավորվում է ավականին արդ մազային պատյանը, որը կազմված է վերնամաշկի ածանցյալ հանդիսացող մազարմատային ունոցից ն մաշկահիմքի ածանցյալ մազապարկից: Մազի արմատը տեղադրված է մազարմատային ունոցում, որի պատը կազմված է ներքին ն արտաքին էպիթելային ունոցներից: Մազարմատային ունոցը շրջապատված է մաշկահիմքի շարակցահյուսվածքային ունոցով` մազապարկով: Մազարմատն իր հիմքում հաստանում է, որը կոչվում է մազի կոճղեզ: Նրա հետ միաձուլվում են մազարմատային ունոցի երկու էպիթելային շերտերը: Մազի ստորին ծայրում` մազի կոճղեզի մեջ է ներթափանցում արյունատար մազանոթներով ն նյարդաթելերով հարուստ շարակցական հյուսվածքը` ձնավորելով մազի պտկիկը: Մազարմատից նրա ցողունին անցման տեղում վերնամաշկը ձնավորում է ոչ մեծ խորացում` մազային ձագար: Դուրս գալով ձագարից` մազը հայտնվում է մաշկի մակերեսին: Մազի ձագարի մեջ ացվում են մեկ կամ մի քանի ճարպագեղձի ն քրտնագեղձի ծորաններ: աարպագեղձերից ցած` մազապարկերի մոտ, առանձին նուր խրձերի ձնով` թեք ուղղությամ , անցնում են մազերը արձրացնող մկանները: Մազային կոճղեզը ծառայում է որպես մատրիցա, այսինքն` մազի այն մասը, որից էլ իրականանում է վերջինիս աճը: Այն կազմված է էպիթելային ջիջներից, որոնք ընդունակ են ազմանալու: Մազի կոճղեզի ջիջները ազմանալով տեղաշարժվում են մազի արմատի միջուկային ն կեղնային նյութերի, կուտիկուլայի ն ներքին էպիթելային ունոցի մեջ:

Մազային կոճղեզի ջիջները, անցնելով միջուկային ն կեղնային նյութեր, մազի կուտիկուլայի ն ներքին էպիթելային արմատային ունոց, հեռանում են իրենց սնման աղ յուրից` մազային պտկիկի անոթներից: Դրանով պայմանավորված` այնտեղ կատարվում են անդարձելի փոփոխություններ, որի արդյունքն էլ մազի այդ հատվածների եղջերացումն է: Մազի արմատի աղադրիչ մասերը կոճղեզից ավելի հեռու` դեպի նրա ցողունի սկիզ ը ձգվող հատվածները դիտելիս աչքի է զարնում ջիջների աստիճանական եղջերացման, նրանց կենսունակության կորուստով: Բջիջները մահանում են ն վերածվում եղջերային թեփուկների, այնպես, որ մազի ցողունն ամ ողջովին գտնվում է համատարած եղջերացած վիճակում: Հետնա ար, այստեղ նկատվում է այն նույն պրոցեսը, ինչ որ մաշկային ծածկի` վերնամաշկի զանգվածում: Տար երությունը միայն եղջերային գոյացությունների ձնի մեջ է: Նրանք հանդես են գալիս մի դեպքում որպես մաշկի համատարած եղջերային պատյան, իսկ մյուս դեպքում` որպես եղջերային թելեր: Ասվածից հետնում է, որ մազի արմատի, նրա կուտիկուլայի ն ներքին էպիթելային ունոցի կառուցվածքը նրա տար եր մակարդակների վրա միննույնը չէ: Բջիջների առավել ուռն եղջերացումը տեղի է ունենում կեղնային նյութում ն մազի կուտիկուլայում: Արդյունքում նրանց մեջ գոյանում է «կոշտ» կերատին, որը ֆիզիկական ն քիմիական հատկություններով տար երվում է վերնամաշկի կերատինից: Կոշտ կերատինն ավելի ամուր է: Մարդու մոտ կերատինից առաջանում են նան եղունգները, իսկ կենդանիների մոտ` սմ ակները, ճանկերը, եղջյուրները, թռչունների կտուցները, փետուրները ն այլն: Մազի լայնական մասը դիտելիս այն կարելի է աժանել երեք շերտերի` մազի միջուկային նյութ (3), կեղնային նյութ (2), կուտիկուլա (թեփուկային շերտը) (1) (նկ.4):

Նկ. 4.

Մազի միջուկային նյութը լավ արտահայտված է միայն երկար ն խոզանակերպ մազերում, քստամազերում ն դրա տարատեսակներում: Աղվամազում այն ացակայում է: Միջուկային նյութը կազմված է ազմակող ջիջներից, որոնք մետաղադրամի սյունիկների ձնով դասավորված են միմյանց վրա: Նրանք պարունակում են տրիխոհիալինի ացիդոֆիլ փայլուն հատիկներ, օդի մանր պղպջակներ ն փոքր քանակությամ գունանյութի հատիկներ: Գունանյութը առաջանում է մազային կոճղեզի մելանոցիտներում, որոնք տեղադրված են անմիջապես մազային պտկիկի շուրջը: Միջուկային նյութում եղջերացումը դանդաղ է ընթանում, քանի որ մինչն ճարպագեղձերի ծորանների մակարդակը միջուկային նյութը կազմված է ոչ ամ ողջությամ եղջերացած ջիջներից, որոնցում հայտնա երվում են պիկնոտիկ կորիզներ կամ դրանց մնացորդներ: Միայն նշված մակարդակից վեր ջիջները ենթարկվում են լրիվ եղջերացման: Տարիքի հետ զուգահեռ միջուկային նյութում եղջերացման պրոցեսները ուժեղանում են, ջիջներում գունանյութի քանակը նվազում է, ավելանում է օդի պղպաջակների թիվը, մազերը սպիտակում են: Մազի կեղնային նյութը կազմում է նրա հիմնական մասը: Կեղնային նյութում եղջերացման գործընթացներն ընթանում են ուռն կերպով, առանց միջանկյալ փուլերի: Արմատի մեծ մասի ն մազի ամ ողջ ցողունի կեղնային նյութը աղկացած է տափակ եղջերային թեփուկներից: Միայն մազային կոճղեզի վզիկի շրջանում այդ նյութում հանդիպում են ձվաձն կորիզներով ոչ լրիվ եղջերացած ջիջներ: Եղջերացած թեփուկները պարունակում են կոշտ կերատին, արակ թիթեղիկների տեսքով կորիզների մնացորդներ, պիգմենտի հատիկներ ն օդի պղպճակներ: Որքան լավ է զարգացած մազի կեղնային նյութը, այնքան այն ամուր է, առաձգական: Կեղնային նյութը քայքայվում է միայն խիտ թթուների, հիմքերի ն ֆերմենտների ազդեցությամ : Մազի կուտիկուլան (թեփուկային շերտ) անմիջապես հարում է կեղնային նյութին: Մազային կոճղեզի մոտ այն ունի կեղնային նյութի մակերեսին ուղղահայաց գլանաձն ջիջներ: Մազային կոճղեզից ավելի հեռու հատվածներում այդ ջիջներն ընդունում են թեքված դիրք ն վերածվում միմյանց վրա կղմինդրի ձնով դասավորված եղջերային թեփուկների: Այդ թեփուկները պարունակում են կոշտ կերատին, այց ամ ողջովին զրկված են գունանյութից: Ներքին էպիթելային արմատային ունոցը հանդիսանում է մազային կոճղեզի ածանցյալ: Մազի արմատի ստորին աժիններում այն վերածվում է մազային կոճղեզի նյութի, իսկ վերին աժիններում` ճարպագեղձերի ծորանների մակարդակում, անհետանում է: Արտաքին էպիթելային արմատային ունոցը գոյանում է վերնամաշկի ծլող շերտից, որը շարունակվում է մինչն մազային կոճղեզ: Այս

շերտն աստիճանա ար արակում է ն մազային կոճղեզին անցման տեղում կազմված է ընդամենը ջիջների 1-2 շերտից: Արմատային մաշկահիմքի ունոցը մազի շարակցահյուսվածքային թաղանթն է: Նրա մեջ տար երում են արտաքին` երկայնաձիգ ն ներքին` օղակաձն թելերի շերտեր: Մազերը արձրացնող մկանները կազմված են հարթ մկանային ջիջներից: Մազերը արձրացնող մկաններն ընկած են այնպես, որ մաշկի մակերեսի հետ գոյացնում են ութ անկյուն: Յուրաքանչյուր մկան, իր ծայրով ներհյուսված լինելով մազապարկի մեջ, սկսվում է վերջինիս խորանիստ մասերից, արձրանում դեպի վերնամաշկը ն առաձիգ փոքրիկ ջլերով վերջանում մաշկահիմքի պտկիկային շերտում: աանապարհին նրանց մկանային փորիկը շրջապատում են ճարպային գեղձերը ն քրտնագեղձերի արտածորանները: Շնորհիվ իրենց այդպիսի դիրքի` մկանները կծկվելիս մազերի թեք դրված արմատները կարող են ուղղվել, հետնա ար, մաշկի մակերեսի վրա մազերի ցողունները արձրացվում են ն գրավում մաշկի նկատմամ ուղղահայաց դիրք: Միաժամանակ այդ մկանները, սեղմելով ճարպագեղձերին, օգնում են նրանց արտազատուկի դուրս երմանը ն փակում քրտնագեղձերի արտածորանները: Ուժեղ սառելիս մաշկի վրա առաջանում են կետավոր արձրունքներ, այսպես կոչված` «սագի մաշկ»: Այդ ժամանակ մկանների կծկման արդյունքում փակվում են քրտնագեղձերի արտածորանները, նրանց արտազատուկը դուրս չի գալիս մաշկի մակերեսի վրա, հետնա ար դադարում է արտազատուկի գոլորշիացումը ն մարմնի մակերեսի ավելորդ սառեցումը: Բացի դրանից, մազածածկ ունեցող կենդանիների մազերը ցցվում են որպես պատասխան դրսնորումներ արտաքին միջավայրից եկող զանազան գրգիռների նկատմամ : Մազափոխություն: Ինչպես վերնամաշկի եղջրային շերտի մի մասն է ժամանակ առ ժամանակ թափվում (թեփոտում), այնպես էլ մազերը, որոշ մեծության ն հաստության հասնելով, «ծերանում են», որի պատճառով «կյանքի» ընթացքում պար երա ար տեղի է ունենում մազափոխություն` ծերացած մազերը թափվում են ն փոխարինվում նորերով: Վերջիններն աճում են մազի արմատի ունոցի արտադրող շերտից: Կենդանիների մոտ այդ գործընթացը կոչվում է մազափոխում կամ մազաթափություն, որն առանձնապես ուժեղ չափով երնան է գալիս գարնան ն աշնան ամիսներին: Մազի «կյանքի» տնողությունը մի քանի ամսից մինչն մի քանի տարի է: Այսպես, երկար մազերը, օրինակ` ձիերի աշի, ճակատափնջի, պոչի մազերը համեմատա ար երկար ժամանակ են պահվում ն փոխվում են աստիճանա ար` 3-5 տարվա ընթացքում:

Մազաթափության պրոցեսը տեղի է ունենում մազային կոճղեզի ծերացման հետնանքով, եր վերջինիս ջիջները կորցնում են իրենց ազմանալու ունակությունը, ն աստիճանա ար եղջրանալով` պոկվում են պտկիկից: Դրանից հետո մազը մաշկից դուրս է հրվում, իսկ պտկիկը սկիզ է տալիս նոր մազի: Տար երում են մազաթափության չորս տեսակ` հասակային, որը տեղի է ունենում կյանքի առաջին տարվա ընթացքում, սեզոնային կամ պար երական, դա տեղի է ունենում գարնանը ն աշնանը: Տնական ն ախտա անական մազաթափություն: Տնականը տեղի է ունենում ամողջ կյանքի ընթացքում: Ախտա անական մազաթափությունը կարող է տեղի ունենալ կենդանիների թունավորումների, հիվանդությունների (ծաղիկ, քոս ն այլն) ն թերկերակրման պատճառով: Խոզերի մազերը ն ոչխարների ուրդը անորոշ ժամանակ փոխվում է շարունակ մազային կոճղեզների մաշվածության հետ միասին: Դա մազերի անընդհատ (պերմանենտ) փոփոխումն է: Վայրի կենդանիներին յուրահատուկ է մազերի խիստ պար երական փոփոխումը, այսինքն` ամեն տարի գարնանը ն աշնանը: Ընտանի կենդանիների մազափոխությունում այդպիսի խիստ աստիճանացում` ըստ տարվա եղանակների, գոյություն չունի, այց այնուամենայնիվ նրանց մոտ էլ ուժգին մազաթափում տեղի է ունենում գարնանը ն աշնանը: Սակայն նրանց մոտ տեղի է ունենում նան մազերի անընդհատ փոխում, այնպես որ, ընդհանուր առմամ արդյունքում առկա է լինում մազերի փոխման խառը եղանակ: Մազի ձնը որոշվում է երկարության փոփոխությամ ն մազի ցողունի ոլորման ձնով: Ըստ մազի ոլորման ձնի լինում է վեց տեսակի` ուղիղ, կորացված, կտրվածքով կամ եկվածքով, ալիքաձն, խցանաձն ն պարուրաձն: Մազի տար եր ձները հանդիպում են ոչ միայն տար եր կենդանիների, այլ նան` նույն կենդանու մաշկի տար եր տեղամասերում:

Նկ. 5. Մազի տարատեսակները:

Բրդոտ գազանների մոտ տար երվում են մազի հինգ տարատեսակներ` զգայնություն ունեցող (1), նույն առանցքով (2), շեղ առանցքով (3) միջանկյալ (4), աղվամազային (5), (նկ. 5): Մազի տար եր տեսակներ դասավորված են մարմնի տար եր մասերում ն մազածածկույթի որակի գնահատման համար մեծ դեր չեն խաղում: Նր ագեղմ ոչխարների մազածածկույթը միայն աղվամազ է: Նույն առանցքով մազերը ավական հաստ են ն առաձգական: Շեղ առանցքով մազերը նույնառանցք մազերից կարճ են, այց ավելի հաստ: Աղվամազերը կարճ են, շատ արակ ն կազմում են մազածածկույթի համեմատա ար խիտ շերտը: Միջանկյալ մազերը մազածածկույթում գրավում են միջանկյալ դիրք աղվամազերի ն շեղառանցք մազերի միջն:

ԳԼՈՒԽ 2

2. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

2.1. «Կաշի», «Մորթի» ն «Մուշտակ» հասկացությունները Կենդանիների մաշկային ծածկույթները հումք են ծառայում կաշվի ն մորթու արտադրության համար: Կաշվի մշակման ժամանակ մաշկից հեռացվում է մազերը, վերնամաշկը ն ենթամաշկային շերտը ն օգտագործվում է միայն մաշկահիմքը: Մորթու մշակման ժամանակ հեռացվում է ենթամաշկային շերտը ն ստորին մաշկահիմքի մի մասը: Մորթու արտադրությունում ձնափոխման է ենթարկվում ոչ միայն մաշկահիմքը այլ նան մազածածկույթը: Կաշի - Կենդանու մաշկի մաշկահիմքն է, որի թելանման կառուցվածքը հիմնականում պահպանվում է, այց կախված կաշվի նշանակությունից, դրա կառուցվածքային տարրերի ֆիզիկական, ֆիզիկամեխանիկական ն քիմիական հատկությունները փոփոխվում են: Մորթի - Կենդանու մաշկահումքն է մազածածկույթի հետ միասին, որի ենթամաշկային շերտը ն որոշ դեպքերում մաշկահիմքի մի մասը հեռացվում է, մաշկահիմքի թելանման կառուցվածքը հիմնականում պահպանվում է, այց կախված մորթու նշանակությունից դրա թելերի, ինչպես նան մազածածկույթի ֆիզիկական, ֆիզիկամեխանիկական ն քիմիական հատկությունները փոփոխվում են: Դրանցից պատրաստված հագուստները օգտագործվում են մազածածկը դրսից, մաշկահիմքը` ներսից: Մուշտակ - Կենդանու մաշկահումքն է մազածածկույթի հետ միասին, մաշկահիմքի թելանման կառուցվածքը, ինչպես մորթու դեպքում, հիմնականում պահպանվում է, այց մազածածկույթի մի մասը հեռացվում է (կտրվում): Կախված մուշտակի նշանակությունից դրա թելերի, ինչպես նան մազածածկույթի ֆիզիկական, ֆիզիկամեխանիկական ն քիմիական հատկությունները փոփոխվում են: Դրանցից պատրաստված հագուստները օգտագործվում են մազածածկը ներսից, հղկված մաշկահիմքը` դրսից: 2.2. Կաշվի դասակարգումը ն նութագրումը Կաշվի դասակարգման հիմքում ընկած է դրա ամենակարնոր հատկանիշը` կիրառական նշանակությունը: Այն է` կոշիկի համար կաշիներ, փոկաթամ ագործական կաշիներ, տեխնիկական կաշիներ, հագուստի գալանտերեայի կաշիներ: Այս կաշիների յուրաքանչյուր տեսակը ըստ նշանակության կարելի է աժանել առանձին մասերի.

- Կոշիկի համար կաշիներ` կոշկերեսի կաշիներ ն ներ անի կաշիներ: - Փոկաթամ ագործական կաշիներ` լծման կաշիներ, մարդկանց ն ձիերի հանդերձման համար կաշիներ («Մ» տիպի – մարդկանց հանդերձանքի համար, «Ձ» տիպի – ձիերին հանդերձելու համար, «Թ» տիպի թների ն նստատեղի համար կաշիներ, «Ա» տիպի - ասպանդակի համար կաշիներ): - Տեխնիկական կաշիներ` փոխանցման գոտիների համար կաշիներ, մեքենայի մասերի ն այլ տեխնիկական նպատակների համար կաշիներ: - Հագուստի-գալանտերեայի կաշիներ` հագուստի ն գլխարկների համար կաշիներ, գալանտերեայի կաշիներ (ձեռնոցի, գալանտերեայի ն ճանապարհի առարկաների համար): Բացի նշված կաշվի ընդհանուր դասակարգումից, այն կարելի է դասակարգել նան ըստ հումքի տեսակի, դա աղման մեթոդի, վերջնամշակման նույթի ն այլն: 2.2.1. Կոշիկի համար կաշիներ Կոշիկի տակամասի համար կաշիներ: Կոշիկի տակամասի կաշի ստանալու համար օգտագործում են խոշոր եղջերավոր անասունների, ուղտերի, խոզերի, ձիերի կաշիներ ն մշակում ուսական, սինթետիկ ն անօրգանական դա աղանյութերով, ինչպես նան դրանց համատեղումներով: Այդ կաշիներից ձնում են` ներ ան, միջատակ, զարդեզր, կրունկ, քթամաս ն կոշիկի այլ մասեր: Սովորա ար կոշիկի տակամասերի կաշին արտադրվում է նական տեսքով, այսինքն` այն գույնով, որը նա ձեռք է երում դա աղման ժամանակ կամ պարզեցումից հետո: Կախված ստանդարտ կետում կաշվի հաստությունից, կոշիկի տակամասի կաշին աժանվում է վեց կարգի: | կարգ` 5 մմ-ից ավել, ||-Մ կարգ` 35 մմ, Մ| կարգ` 2,63 մմ հաստության կաշիներ: Ներ անի կաշի - այն մեկուսացնում է մարդու ոտքի հենման մակերեսը, պաշտպանում է կոշիկի երեսամասերը մաշվելուց, ջրի ն փոշու թափանցումից ն այլն: Ներ անի կաշին ենթարկվում է տար եր ազդեցությունների` մեխանիկական, ֆիզիկական, քիմիական, որը երում է դրա մշտական քայքայմանը ն մաշվելուն: Թելով ն սոսնձով ամրացված կոշիկի ներ անը պետք է լինի քիչ կոշտ, համեմատա ար ճկուն կաշվից, քան մեխով ամրացվող ներ անը: Իսկ միայն սոսնձման մեթոդով ամրացված կոշիկի ներ անը համեմատած թելակարման մեթոդով ամրացված ներ անի, պետք է լինի էլաստիկ, ավարար ամուր, պակաս խտությամ , որպեսզի սոսինձը հեշտությամ թափանցի կաշվի ներսը:

Միջատակը կարելի է դիտարկել որպես միջին շերտ կոշկերեսի ն ներ անի միջն: Միջատակը անցնում է նույն փորձարկումները, ինչ որ ներ անը: Բացի այդ, միջատակը ենթարկվում է ջերմության, խոնավության ն քրտինքի ազդեցություններին, որի հետնանքով կորցնում է էլաստիկությունը, կոշտանում ն մգանում է: Դրա համար միջատակի կաշին պետք է լինի կայուն քրտինքի, խոնավության ն ջերմության ազդեցությունների նկատմամ : Միջատակը չպետք է պարունակի հեշտ լվացվող նյութեր: Կոշիկի երեսամասի համար կաշիներ: Կոշիկի պատրաստման գործընթացի ն դրա շահագործման ժամանակ երեսամասը ենթարկվում է տար եր ազդեցությունների: Այդ է պատճառը, որ կոշիկի երեսամասի կաշվին ներկայացվում է արձր պահանջներ: Այն է` կայունություն, ճկունության, ձգման, շփման, հարվածի, խոնավության, փոշու, քիմիական նյութերի, արձր ջերմաստիճանի նկատմամ : Կոշիկի երեսամասի կաշվի գինը պայմանավորված է ոչ միայն նշված հատկությունների ապահովմամ , այլն դրա գոլորշա- ն օդաթափանցելիությամ : Կաշվի պլաստիկությունը հնարավորություն է տալիս կոշիկի պատրաստման ժամանակ երեսամասի կաշին կաղապարի վրա վրաքաշելիս ընդունի համապատասխան ձն: Շնորհիվ կաշվի առաձգական հատկության, կոշիկը երկար ժամանակ հագնելիս պահպանում է իր ձնը ն տեսքը: Կոշիկի երեսամասի համար քրոմային դա աղված կաշիներ: Այս կաշիները ստանում են խոշոր եղջերավոր անասունի, խոզի, ուղտի, այծի, ոչխարի հումքատեսակների մշակմամ : Քրոմային դա աղմամ ստացված այծի կաշիները կոչվում են «շեվրո», իսկ ոչխարի կաշիները` «շեվրետ»: Քրոմային դա աղմամ ստացված կաշիները պետք է լինեն ոչ կոշտ, լրիվ դա աղված, հավասարապես ներկված ն յուղված, առանց երեսի թերությունների, ամ ողջ մակերեսով ունենա նույն հաստությունը, հարթ ախթարմայով, շոշափելիս լինի լցոնված: Կոշիկի թավշակաշի (զամշ) – Յուղային դա աղված կաշի է, որը ստանում են որմզդեղնի, ոչխարի ն վայրի այծի մաշկի մշակմամ : Թավշակաշին (զամշ) չունի երես, քանի որ այդ կաշվի երեսը արակ շերտով հանվում է մշակման ժամանակ: Զամշը ունի ցածր խտություն, ձգվող է, հավասարաչափ ներկված: Այն արտադրվում է նական գույնով կամ ներկված: Բարձր որակի զամշի երեսամասը ունի խիտ ն հարթ խավ, հավասարապես ներկված, արձր կայունություն չոր ն թաց շփման նկատմամ : Ամենալավ զամշը ստացվում է եղջերուի մաշկից: Կոշիկի լաքի կաշի: Մշակում են այծի, հորթի, հերվանիկի, կիսակաշվի, թեթն զանգվածով երինջի, ցլիկի, ձիու առաջամասի, մտրուկի

մաշկերից: Ամենալավ լաքի կաշին դա շեվրո լաքն է: Լաքի կաշվի որակը կախված է լաքապատված թաղանթի հատկություններից, որտեղ շատ կարնոր նշանակություն ունի կաշվի երեսամասի հետ թաղանթի ադհեզիոն ուժը: Բարձրորակ լաքի կաշիները ունեն հայելային մակերնույթ, գեղեցիկ արտաքին տեսք, կայուն են ազմածռելիության նկատմամ : Կոշիկի երեսամասի համար կաշի, ախթարմա նր ակաշվից: Այս կաշին ստանում են մշակման ժամանակ այն երկտակելիս, որտեղ կատարվում է երկտակում մաշկահիմքի ցանցավոր շերտից ն վերցվում ախթարմա նր ակաշին: Երկտակումը կարող են կատարել մերկակաշի վիճակում մոխրում, լվացում գործընթացից կամ քրոմային դա աղումից հետո: Մշակված ախթարմա նր ակաշին օգտագործում են ծանր կոշիկների, սպորտային կոշիկների, թավշակաշի (վելյուր) նր ակաշի ն այլ նպատակների համար: Այն պատրաստում են խոշոր եղջերավոր անասունի, խոզի, ձիու մաշկից: Նր ակաշին լինում է հարթ, կաշվենախշով ն թավշակաշվի (վելյուր) տեսքով, նական, ներկված տար եր գույներով: Ըստ հաստության նր ակաշին լինում է` արակ, միջին ն հաստ: Նր ակաշին պետք է լավ դա աղված լինի, ամուր, հավասարաչափ ներկված: Աստառի կաշի: Նախատեսված է կոշիկի աստառի մասերի համար: Այն ստանում են կոշիկի երեսացու կաշիների տեսակավորմամ ն խոտանմամ կամ հատուկ տեխնոլոգիական մշակմամ : Աստառի կաշիները աժանվում են ըստ դա աղման մեթոդի, գույնի, վերջնամշակման նույթի: 2.2.2. Փոկաթամ ագործական կաշիներ Փոկաթամ ագործական կաշիները օգտագործում են փոկերի, թամ երի պատրաստման, մարդկանց ն ձիերին հանդերձելու համար: Այդ կաշիները պետք է լինեն արձր խտությամ (հատկապես գոտիների համար), կայուն` քրտինքի, ազմածռելիության, ազմակի խոնավացման ն չորացման, արնի ճառագայթների, ցածր ջերմաստիճանի, շփման ազդեցությունների նկատմամ : Բացի այդ, այն պետք է անցնի երկարատն շահագործման ն պահպանի իր որակական հատկանիշները: 2.2.3. Տեխնիկական կաշիներ Տեխնիկական կաշիները ըստ նշանակության աժանվում են` փոխանցման գոտիների, մեքենաների մասերի ն այլ տեխնիկական նպատակների համար: Փոխանցման գոտիների համար կաշիները պատրաստում են միայն խոշոր եղջերավոր անասունի մաշկից մշակված մեջքամասի

կաշիներից: Դրանք պետք է լինեն ամուր, առաձգական, խիտ, հավասար հաստությամ , օդի հարա երական խոնավության փոփոխությունը չպետք է ազդի դրա երկարացման վրա: Մյուս տեխնիկական կաշիների նկատմամ պահանջները տար եր են ն կախված են կոնկրետ օգտագործումից: Օրինակ, մի դեպքում կարող է կաշվից պահանջվի արձր ամրություն ն խտություն (տակդիր, մագաղաթ), մյուս դեպքում` շատ փափկություն ն ծակոտկենություն (տեխնիկական զամշ): 2.2.4. Հագուստի-գալանտերեայի կաշիներ Հագուստի կաշիները սովորա ար ստանում են քրոմային դա աղված ոչխարի մաշկից: Այդ կաշիները կոչվում են «հագուստի շեվրետ»: Ի տար երություն կոշիկի, հագուստի, շեվրետը ունի մեծ փափկություն ն ձգելիություն: Գալանտերեայի կաշիները ստանում են ոչխարի, այծի, խոզի, շան մաշկի մշակումից, որը չի օգտագործվում կոշիկի երեսամասի համար: Այդ կաշիներին է վերա երում նան նու ուկը, թավշակաշին (վելյուր, զամշ), լայկան: Լայկան ստանում են ոչխարի, այծի, շան, մտրուկի մաշկից, օգտագործելով ալյումինային շի , նատրիումի քլորիդ, ալյուր ն ձվի դեղնուց: Գալանտերեայի կաշիները պետք է ունենան հավասարաչափ ն ամուր ներկվածություն, արտաքին գեղեցիկ տեսք ն ամուր արտաքին շերտ: Ձեռնոցի կաշիները նութագրվում են ձգելիությամ , պլաստիկությամ ն փափկությամ : 2.3. Մորթու դասակարգումը ն նութագրումը Մորթու դասակարգման հիմքում ընկած է առաջին հերթին տեսակի հատկանիշը, քանի որ տար եր տեսակի կենդանիների մորթիները միմյանցից խիստ տար երվում են: Միաժամանակ մորթին աժանվում է ըստ` մազածածկույթի վիճակի, գույնի, չափերի, թերությունների ն այլն: Բոլոր տեսակի մորթիները դասակարգող միասնական ստանդարտ չկա: Դա ացատրվում է նրանով, որ մորթու արտադրությունը մշակում է 50-ից ավել տեսակի մորթեհումք, որոնք կախված կենսա անական հատկանիշներից, խիստ փոփոխական են: Բացի այդ, պատրաստի մորթու որակի վրա ազդում են հումքի նախնական մշակումը ն վերջնամշակումը: Դրա հետ կապված մորթեղենը ն մուշտակեղենը ունեն մոտ 100 ստանդարտներ ն տեխնիկական պայմաններ, որտեղ տրված են այս կամ այն մորթեղենի դասակարգումը, հաշվի առնելով մազածածկույթի վիճակը, կաշվենյութի որակը ն այլ հատկանիշներ:

Մորթու արտադրության գործընթացում փոփոխվում է ինչպես մաշկանյութի, այնպես էլ մազածածկույթի հատկությունները: Մորթենյութը ձեռք է երում փափկություն, պլաստիկություն, ջրակայունություն, կայունություն ջերմության, քիմիական նյութերի ն միկրոօրգանիզմների նկատմամ : Մազածածկույթը ստանում է արտաքին գեղեցիկ տեսք իր արելավված հատկություններով: Ստորն երված է որոշ մորթիների տեսակների համառոտ նութագրերը: Մորթե ոչխարենի – ստանում են միատարր րդածածկով ոչխարների սպանդից, արտադրվում է մասնակի խուզված տեսքով, այն կարող է լինել նական կամ ներկված: Ոչխարենիների մազածածկույթը մաշկի հետ միասին անցնում է հատուկ մշակման, որի շնորհիվ այն ձեռք է երում փայլ ն մազածածկույթի վերին մասը ուղղվում է: աագարի մորթի – լինում են երկարամազ ( նական ն ներկված), խուզված (ներկված), խուզված ն մազահանված (ներկված): Գառնենի: Ներկված, հիմնականում սն գույնի մետաքսափայլ մազածածկույթով, որը կազմված է տար եր տիպի րդաթելերից: Կաշվենյութը մաքուր է, փափուկ ն պլաստիկ: Գառնենին լինում է 30 ն ավելի տեսակի: Ջրաքիսի մորթի - նական տեսքով, նութագրվում է` խիտ մազածածկույթով, տար եր գույնի (սպիտակ, արծաթագույն, մուգ-շագանակագույն ն այլն): Մորթին հանում են գուլպաձն ն մշակում: Մուշտակե ոչխարենի: Ստանում են տարասեռ րդածածկով ոչխարների սպանդից ն օգտագործում մուշտակ պատրաստելու համար: Ըստ դասակարգման մուշտակե ոչխարենիները աժանվում են` ռոմանովյան, ռուսական, մոնղոլական, կովկասյան, տափաստանային ն այլն: Առավել արձրորակ մուշտակներ ստացվում են ռոմանովյան ցեղի ոչխարենիներից: Մուշտակե ոչխարենին արտադրվում է նական ն ներկված, որը ըստ որակի աժանվում է չորս տեսակի: Բարձր տեսակը ունի խիտ, ամուր, լավ սանրված մազածածկույթ, կաշվենյութը ճարպոտ չէ, փափուկ է ն հավասարաչափ ներկված:

ԳԼՈՒԽ 3

3. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՄՔԸ

3.1. Հումքի հատկությունները ն նախնական մշակումը Կաշվի ն մորթու արդյունա երության հումքը համարում են ընտանի ն վայրի կենդանիներից ստացված մաշկը: Կաշվի արդյունաերության հումքի գլխավոր աղ յուրը անասնապահությունն է, որտեղ վերամշակվում են ընտանի կենդանիների համարյա ոլոր տեսակների մաշկը` խոշոր եղջերավոր անասունների, ձիերի, ավանակների, ուղտերի, ոչխարների, այծերի, խոզերի, եղջերուների մաշկային ծածկույթը: Վայրի կենդանիներից օգտագործում են վայրի այծի, վայրի վարազի, որմզդեղնի, մարալի, ծովային կենդանիների ն այլ մաշկահումքը: Մորթու արդյունա երության հումքը ստացվում է ոչխարա ուծությունից ն գազանա ուծությունից, ինչպես նան` ընտանի այլ կենդանիներից, ծովային կենդանիներից, ջրում լողացող որոշ թռչուններից: 3.1.1. Հումքի կարնորագույն հատկությունները Մաշկի որակը, որոշվում է հետնյալ հատկություններով` հաստությամ , մակերեսի հավասարաչափությամ , մակերեսով, զանգվածով, խտությամ , վերնամաշկի հաստությամ , ենթամաշկային շերտի հաստությամ , մազածածկույթի զարգացման աստիճանով, մաշկահիմքի պտկիկային ն ցանցավոր շերտերի հարա երությամ , տեղագրական մասերի զարգացման աստիճանով, քիմիական ն սպիտակուցային աղադրությամ , արատների առկայությամ , մազածածկույթի նույթով ն այլն: Մաշկի հաստությունը որոշում է կաշվի նշանակությունը ն 100 մ կաշի ստանալու համար հումքի ծախսը: Մաշկի հաստությունից է կախված կաշվի ամրության սահմանը, արտադրությունում մշակման գործընթացների տնողությունը: Կարնոր նշանակություն ունի մաշկի ամ ողջ մակերեսով հաստության հավասարաչափությունը: Որքան հավասարաչափ է հաստությունը, այնքան հարմար է կաշվի ն մորթու ձնումը: Բայց մաշկը նականից ըստ իր տեղագրական մասերի անհավասար է, այդ պատճառով արտադրական պրոցեսներում հաճախ հատուկ մեքենաներով (օրինակ քերող մեքենայով) մաշկի հաստությունը արհեստականորեն հավասարեցնում են: Խոշոր եղջերավոր անասունների (եզան) մաշկը ըստ հաստության ավականին անհավասարաչափ է` այն տատանվում է 1,9-3,58 մմ-ի սահմաններում: Մաշկի հաստությունը նվազում է երկու ուղղությամ , երկայնակի` ազդրամասից դեպի վզամաս (միջին սագիտալ հարթու26

թյամ ) ն լայնակի` ողնաշարից դեպի կողամասերը կամ փորատակը: Այս երկու ուղղությամ հաստության նվազումը ընդունված է անվանել մաշկի «վազքայնություն»: Վերջինս առանձնապես ուժեղ է արտահայտված խոզերի մաշկում: Մաշկի մակերեսը կարնոր դրական հատկանիշ է ն որքան մեծ է, այնքան արդյունավետ է դրա մշակելը ն ցածր է ինքնարժեքը: Կաշվի արտադրությունում 20 դմ2 մակերեսից փոքր մաշկահումքի մշակումը նպատակահարմար չէ: Մորթու արտադրության հումքը մակերեսով շատ տար եր է, այն տատանվում է լայն միջակայքում` 100 մինչն 20000 սմ2 : Զանգվածը կարնոր դեր է խաղում մաշկահումքի արտադրական խմ աքանակները հավաքելու համար: Յուրաքանչյուր խմ աքանակ կազմելիս աշխատում են հավաքել մոտ զանգված ունեցող կաշիներ կամ մորթիներ: Ոչխարի ն այծի մորթիները ունենալով մեծ քանակի ուրդ, իսկ խոզի կաշին` ճարպ, կաշվի գործարանները նման հումքը ընդունում են մակերեսով: Մաշկի խտությունը որոշում է դրա մշակման տնողությունը, գլխավորապես դրա մեջ տար եր նյութերի ներծծման (դիֆուզիայի) արագությունը: Այն ազդում է մաշկահիմքի ամրության սահմանի վրա: Վերնամաշկի (էպիդերմիս) հաստությունը մաշկի մշակման ժամանակ որոշակի ձնով ազդում է կաշվի կամ մորթու ելքի վրա: Որքան էպիդերմիսը արակ է, այնքան ելքը մեծ է: Մազածածկույթի աճման աստիճանը ազդում է մաշկահիմքի ելքի վրա: Որքան ուժեղ է աճած մազածածկույթը, այնքան ելքը փոքր է, քանի որ հումքի զանգվածի մեջ մտնում է նան մազածածկի զանգվածը: Բացի այդ, որքան խիտ է մորթու վրայի մազերը, այնքան մաշկահիմքի պտկիկավոր շերտի ամրությունը փոքր է: Ենթամաշկային շերտի հաստությունը կաշվի ելքի վրա ազդում է նույն կերպ ինչ որ վերնամաշկը: Բայց եթե նկատի ունենանք, որ ենթամաշկի ջջանքը կազմում է մաշկի կշռի 10-25 %-ը, իսկ վերնամաշկը` 1-1,5 %-ը, ապա հասկանալի է դառնում դրանց նշանակությունը կաշվի ելքի համար, նշենք, որ երկուսն էլ պատրաստի կաշվում ացակայում են: Մաշկահիմքի պտկիկային ն ցանցավոր շերտերի հարա երությունը ազդում է կաշվի հատկությունների վրա: Պտկիկային շերտը կազմում է ամ ողջ մաշկահիմքի 20-70 %-ը: Կաշվի ամրությունը ձգման ժամանակ պայմանավորված է ցանցավոր շերտով, իսկ փափկությունը` պտկիկավոր: Ինչպես մորթու, այնպես էլ կաշվի համար որակական վճռորոշ նշանակություն ունի մաշկահիմքի հյուսվածա անական կառուցվածքը կամ դրանց հյուսվածքների անկյան մեծությունը: Մեծ անկյան տակ հյուսվածքակառուցվածքով մորթիները կամ պատրաստի կաշիները առավել ամուր են ն որոշում են դրանց ֆիզիկամեխանի27

կական հատկությունները` ձգման ժամանակ ամրության սահմանը, հարա երական երկարացումը, մաշադիմացկունությունը ն այլն: Մաշկի քիմիական աղադրությունը կաշվի ն մորթու որակի վրա ուժեղ ազդող ն կարնոր գոծոն է, քանի որ ացի սպիտակուցներից, մաշկում գտնվում են նան զգալի քանակությամ ջուր, ճարպեր, որոնց քանակական ավելցուկը հակադարձ է սպիտակուցների քանակին, հետնապես ն մաշկի ու դրանից արտադրվող կաշվի կամ մորթու որակին: Մաշկի արատները: Հումքի որակի վրա խիստ կերպով ազդում է նան մաշկի վրա առկա արատների տեսակները ն դրանց քանակը, որոնցից մի մասը արտադրական գործընթացների ժամանակ չեն վերանում ն անցնում են պատրաստի կաշվին, տար եր չափով իջեցնելով կաշվի որակը (օրինակ, մաշկի վզածալվածքները գլխավոր արատներից են, ն դրանք արտադրական գործընթացներում չեն վերանում): Վերնում թվարկած հումքի որակը պայմանավորող շատ հատկություններ տար եր գործոնների ազդեցությամ զգալի չափով ենթակա են փոփոխման: Դրանցից կարնորներն են` կենդանու կյանքի պայմանները, կլիման, կերակրումն ու խնամքը, սեռը, հասակը, ցեղը, կենդանու սպանդի ժամանակը ն այլն: 3.1.2. Կենդանու ծագման ն կյանքի պայմանների գործոնները Կենդանու ծագման գործոններին են պատկանում` տեսակը, ցեղը, սեռը, հասակը (տարիքը), իսկ կյանքի պայմանների գործոններին` շրջակա միջավայրը, կլիման, կենդանուն պահելու, խնամելու պայմանները, կերակրումը ն այլն: Կենդանու տեսակը խիստ ազդում է մաշկի հատկությունների վրա: Յուրաքանչյուր կենդանու տեսակին յուրահատուկ է իր մաշկի նութագրական ն կառուցվածքի նորոշ հատկանիշները: Կենդանու ցեղը ազդում է մաշկի մակերեսի վրա, քանի որ յուրաքանչյուր ցեղի կենդանու զանգվածը ն մարմնի ծավալը նութագրական է, ն այն որոշում է մաշկային ծածկույթի մակերեսը: Տար եր ցեղերի կենդանիների մաշկի կառուցվածքը տար եր է: Հատկապես ոչխարների մոտ, կախված ցեղից, մորթիների հատկությունները խիստ տար երվում են: Օրինակ, նոսր մազածածկույթ ն կոպիտ ուրդ ունեցող ոչխարի մաշկահումքից ստացվում է համեմատա ար ավելի ամուր կաշի, քան նր ագեղմ ոչխարից, որը ծածկված է խիտ ն արակ մազածածկույթով: Կենդանու հասակը (տարիքը) ազդում է մաշկի մակերեսի մեծության, զանգվածի ն հաստության վրա, ինչպես նան հասակին զուգընթաց փոփոխության է ենթարկվում դրա միկրոկառուցվածքը: Տարիքով կենդանիների մաշկի խտությունը մեծ է ն քիչ փափուկ է, քան երիտասարդ կենդանիներինը:

Կենդանու սեռը զգալի չափով ազդում է մաշկի մեծության, հաստության, հավասարաչափության, նր ության ու ճկունության վրա: Սովորա ար, արական սեռի կենդանիների մաշկն ավելի խոշոր է, քան իգական սեռինը: Վայրի գազանների մորթիների որակական հատկությունները զգալիորեն ավելի արձր են, քան ընտանի կենդանիների մորթիներինը: Կախված աշխարհագրական ն եղանակային պայմաններից` մաշկը կարող է ունենալ վնասվածքային փոփոխություններ: Կլիման նույնպես ազդում է մաշկի որակի վրա` մասնավորապես հաստության, մակերեսի, մազածածկույթի խտության, ինչպես նան ենթամաշկային ճարպային շերտերի չափսերի վրա: Որոշ գազանների (նապաստակներ, աղվեսներ) կապված դրանց մորթիների հատկությունների տար երությունից, աժանում են ըստ որսի (ձեռք երման) շրջանի: Տար եր շրջանների որսը կարող է ունենալ գազանի մորթիների տար եր որակներ: Տարվա եղանակի փոփոխությունը երում է ազատության մեջ գտնվող վայրի ն ընտանի կենդանիների մաշկամազածածկույթի հատկությունների փոփոխության: Վերջիններս ամռան վերջում ն աշնանը, եր մազաթափությունը ավարտվում է, ունենում են արձր որակի մորթիներ` մաշկահիմքը դառնում է խիտ ն էլաստիկ: Եղանակի փոփոխականությունը հատկապես խիստ է արտահայտվում գազանների մորթիների որակի վրա, ինչպես օրինակ, գույնի փոփոխությունը, դրա ջերմամեկուսիչ հատկությունները, խտությունը, փայլը ն այլն: Կերակրումը մեծ ազդեցություն ունի մաշկի որակի վրա: Լավ կերակրված կենդանու մաշկն ունի մեծ զանգված ն լավ մազածածկույթ: Վատ կերակրված կենդանու մաշկն ունի արակ, փխրուն ն անհավասար մաշկահիմք: Կենդանու հիվանդության պատճառով մաշկը ենթարկվում է վնասվածքների, այսինքն, վատանում է մաշկի որակը, միջատները ն որդերը մաշկի վրա առաջացնում են տար եր արատներ: 3.1.3. Կենդանիների սպանդի ժամանակը, եղանակը ն ձները Խոշոր եղջերավոր անասունների սպանդի ամենալավ ժամանակը ուշ աշունը կամ ձմեռն է, իսկ ոչխարներինը` ամռանը, քանի որ աշնանը ճարպաշերտը շատ է հաստանում, որը ացասա ար է ազդում մորթու որակի վրա: Սովորա ար, մորթած անասունից ստացվում է ավելի արժեքավոր կաշի կամ մորթի, քան սատկածից: Սատկած անասունի մաշկը հարուստ է արյունային մնացորդներով, որը ացասա ար է ազդում դրա պահածոյացման, պահպանման, ինչպես նան մաշկի հյուսվածա անական կառուցվածքի ն ամրության վրա:

Մաշկի որակի համար անասունի մորթման ձնը ունի կարնոր նշանակություն: Լավ մաշկ ստացվում է այն դեպքում, եր կենդանու մարմինը լավ է արյունազրկվում: Արյունը մանրեների զարգացման համար նպաստավոր միջավայր է, հետնա ար, արյան հետքեր մորթու վրա չի թույլատրվում: Գերադասելի է նախապես կենդանուն շշմեցնել, որից հետո հնարավոր է կատարել սպանդ ն ապա կատարել արյունաքամում ն մաշկազերծում: Մաշկի որակի վրա ազդում է նան կենդանու հոգնածությունը: Այդ պատճառով մորթը պետք է կատարել կենդանին սպանդանոց տեղափոխելուց 24 ժամից ոչ շուտ: Մորթից առաջ անասուններին տաք ջրով լվանում են, մաքրում փոշուց ն այլ կեղտերից, որից հետո հատուկ շշմեցման սրահում ( ոքսում) դրանց շշմեցնում են էլեկտրական հոսանքով կամ փայտե թակով, որն ունի թիթեղյա գոտիներ: Շշմեցումից հետո անասունի հետնի ոտքերից հատուկ օղակի միջոցով մարմինը արձրացնում են գլխով դեպի ներքն ն կտրում պարանոցի հատվածի խոշոր արյունատար անոթները, որով ստեղծում են պայմաններ արյունաքամվելու համար: 3.1.4. Մաշկահանում (մաշկազերծում) Մաշկահանում նշանակում է կենդանին մաշկել, այսինքն` մաշկը անջատել մարմնից: Մաշկահանումը, որը հետնում է սպանդին ն արյունաքամմանը, շատ անով պայմանավորում է ստացվող մաշկի, հետնապես ն դրանից ստացվող կաշվի կամ մորթու որակը: Այն պետք է սկսել մարմինը սառելուց հետո ն այնպես հանել, որ մաշկի վրա չմնան ավելորդ մսի, ճարպի մասեր, ինչպես ն չառաջանան դանակահարված ն կտրված տեղեր, որոնք հաճախ առաջանում են ձեռքի դանակով մաշկելիս (մաշկահանելիս): Բացի ձեռքով մաշկահանումից, կան մեքենայացված եղանակներ` մաշկազերծում են հատուկ դանակների միջոցով կամ օդաճնշմամ (պննմատիկ) եղանակով: Կախված կենդանու տեսակից ն ստացվող մաշկի օգտագործումից, մաշկազերծումը կարելի է կատարել մաշկի սպիտակ գծի ուղղությամ , որն անցնում է միջին սագիտալ հարթության երկարությամ , կողային կտրվածքով, որը կոչվում է գուլպանման կամ խողովակաձն մաշկահանում ն այլն: Մաշկազերծման առավել ճիշտ ձներից կարելի է նշել այն, եր գլուխը մաշկի հետ կազմում է մի ամ ողջություն: Մանր կենդանիների մաշկահանումը, հատկապես մորթեղենի արտադրության դեպքում, կատարում են ոտքերի, գլխի ն փորի մոտ մաշկի վրա կտրվածք անելով: Գուլպաձն կամ խողովակաձն մորթահանումը կիրառում են թանկարժեք աղվամազամորթեղենի ստացման դեպքում` օրինակ, սնագորշ աղվեսի, սամույրի ն այլն: Խողովակաձն մաշկազերծելիս կտրում են

շրթունքաեզրերը, ապա քթի ն ականջի խեցու աճառները, որից հետո մաշկն աստիճանա ար ներքն ձգելով հասնում են գավակամասին (ազդրամասին), հեռացնում են ողնաշարի պոչի հատվածը ն դրա փոխարեն դնում փայտի ձողիկ: Թանկարժեք մորթեղենի դեպքում այնպես են մաշկում, որպեսզի թաթերը ն ճանկերը չվնասվեն: Մաշկազերծումից հետո մաշկը ենթարկվում է մաքրաքերթման ն ճարպազերծման: 3.1.5. Մաքրաքերթում ն ճարպազերծում Կենդանուց մաշկը հանելուց հետո այն ենթարկում են մաքրաքերթման ն ճարպազերծման: Այսինքն` մաշկից հեռացվում են կեղտերը, մազերին կպած գոմաղ ի մնացորդները, աճառների, եղջյուրների, ականջախեցիների, սմ ակների ն այլ մնացորդները: Այդ աշխատանքները կատարում են հատուկ կտրիչների, քերիչների, լվացող մեքենաների, փառազերծող ն քերող մեքենաների օգնությամ (խոզի մաշկից ճարպի հեռացում): Մինչն պահածոյացումը մաշկից փառը հեռացվում է: Այս ոլորի արդյունքում թարմ մաշկը կորցնում է իր զանգվածի 20-22 %-ը: Թարմ մաշկի փառազերծումը հնարավորություն է տալիս ստանալ ինչպես որակով կաշի կամ մորթի, այնպես ն փառ, ացի այդ, կրճատվում է հետագա մշակման աշխատանքները` նվազում կաշվեհումքի տեղափոխման, պահածոյացման ծախսերը: աարպի հեռացումը հատկապես կարնոր է մորթեղենի արտադրության համար, քանի որ դրա առկայությունը հումքում ն երկար պահելիս իջեցնում է մաշկահիմքի որակը, կեղտոտում է մազաշերտը ն դժվարանում է մորթու տեսակավորումը: աարպազերծումը կարելի է կատարել մեխանիկական ճանապարհով (քերումով), մշակելով մակերնութային ակտիվ նյութերով, թույլ հիմնային լուծույթներով, օրգանական լուծիչներով ն ջրային միջավայրում` էմուլգատորներով: 3.1.6. Պահածոյացում Կաշվի ն մորթեղենի մշակման ժամանակակից ն արտադրական ոլորտը այնպիսին է, որ կաշվի ն մորթեղենի գործարանները հնարավորություն չունեն թարմ մաշկը իսկույն ենթարկելու մշակման: Սովորաար, մաշկազերծումից հետո` մինչն արտադրական գործընթացների սկիզ ը, անցնում է որոշ ժամանակ, որը կարող է տնել մի քանի օրից մինչն մի քանի ամիս: Թարմ մաշկը, որը հարուստ է միկրոօրգանիզմների համար անհրաժեշտ սննդանյութերով (ճարպերով, շաքարներով, սպիտակուցներով, արյունով, խոնավությամ ն այլն), սպանդից հետո ենթարկվում է տար եր տեսակի միկրոօրգանիզմների հարձակման, որոնք 20-30 Շ

ջերմաստիճանի պայմաններում զարգանում են վիթխարի արագությամ ` երկրաչափական պրոգրեսիայով: Այդ մանրէները մորթու վրա հայտնվելիս սկսում են քայքայել հյուսվածքները, որի հետնանքով ընկնում է մաշկի որակը: Մաշկի քայքայման նշաններն են` վերնամաշկի լորձապատվածությունը, ախթարմայի գույնի փոփոխությունը, անդուր հոտը, մազարմատների թուլացումն ու մազաթափման երնույթները: Մաշկի որակի պահպանման նպատակով, մաշկազերծումից հետո այն ենթարկում են պահածոյացման կամ պահում այնպիսի պայմաններում, որտեղ միկրոօրգանիզմների զարգացումը արգելակվում է: Պահածոյացումը կարելի է կատարել մի քանի ձներով` սառեցմամ , չորացմամ , թացաղադրմամ , չորաղադրմամ , պիկելմամ , թթվեցմամ , ճառագայթմամ ն այլն: Սառեցում: Պահածոյացման այս եղանակը ամենապարզերից է, որի դեպքում մաշկը ցուրտ եղանակին ախթարման փռվում է դեպի դուրս ն ենթարկվում սառեցման: Սառեցված մաշկից սովորա ար ստացվում է թույլ հյուսվածքակառուցվածքով կաշի կամ մորթի, որը ացատրվում է միջֆի րիլային տարածություններում ընդարձակվող սառույցի կողմից հյուսվածքների քրքրման, լփոփացման երնույթով: Կան կարծիքներ, որ եթե սառեցված մաշկը դանդաղ ն զգույշ տաքացվի, ապա կստացվի նորմայից չշեղվող ն չձնափոխված կառուցվածքով մաշկ: Չնայած դրան, սառեցված մաշկն ունենում է մի քանի թերություններ` լինում է փխրուն, շուտ կոտրվող, տեղափոխման համար աննպատակահարմար, զ աղեցնում է մեծ տարածություն, ն իրեն նորոշող « իգլային ծեր» արատով` (որը հետնանք է խիստ ցածր ջերմաստիճանում ն ուժեղ քամու ժամանակ սառեցման), իսկ առաջացած սպիտակ ծերը չեն ենթարկվում դա աղման: Ըստ 1143-73 պետական ստանդարտի, մթերման կետերին արգելվում է հումքի պահածոյացումը կատարել սառեցմամ , միայն առանձին դեպքերում, որպես ժամանակավոր միջոցառում, թույլատրվում է այն իրականացնել մինչն մթերման կետերին հանձնելը: Հանձնելուց հետո մթերման կետերը պարտավոր են զգուշությամ ետ հալեցնել ն թաց աղադրմամ նորից պահածոյացնել: Նորմալ սառեցման ժամանակ հումքը կորցնում է իր զանգվածի մինչն 5 %-ը: Չորացում: Պահածոյացման այս եղանակը հին է ն պարզ, այց կատարման համար պահանջվում է որոշակի նախազգուշական միջոցներ, որոնցից կարնոր են ջերմաստիճանը` 20-35 0Շ, օդափոխությունը ն օդի հարա երական խոնավությունը` 45-60 %: Չորացման գործընթացում մաշկը պետք է ջրազրկվի հավասարաչափ, ինչպես մակերեսով, այնպես ն հաստությամ : Արնի տակ ն ընդհանրապես արագ ն անհավասարաչափ չորացման հետնանքով ստացվում է արատավոր հումք: Նորմալ պայմաններում չորացումը տնում է 2-ից (մանր մորթիների

համար) մինչն 4 օր ն ավելի (խոշոր կաշիների համար): Չորացմամ պահածոյացման դեպքում կարնոր պայման է մաշկի լավ ն հավասար փռվածությունը ու հաճախակի շուռ տալը կամ տեղաշարժելը: Այս եղանակից առաջացած հնարավոր արատներից են. եղջրացումը, ջարդվածքները, ցեցահարվածքը, կաշվեկերի արատները ն մկների կողմից կրծոտվածքները ն այլն, որոնք ավելի շուտ ի հայտ են գալիս պատրաստի, քան պահածոյացված հումքի վրա: Բրդոտ կենդանիների մեծ մասի հումքը պահածոյացվում է չորացմամ : Չորացումը կատարվում է հով տեղում, մորթին ուղղելով վահանակի կամ հարդարելով ուղղիչի (այն տար եր չափերի անկյունակ է) վրա: Չորացման գործընթացում տեղի է ունենում մաշկի նստեցում հաստությամ ն մակերեսով: Թարմ հումքի հաստությունը պակասում է սկզ նականի համեմատ 30-40 %-ով, իսկ մակերեսը` 15 %-ով: Լավ չորացված հումքում խոնավությունը մոտ 15 % է: Բոլոր հումքատեսակների դեպքում ( ացառությամ խոզի) ոչխարի, այծի հումքի մակերեսի ելքը կազմում է 90 %: Համաձայն 1134-73 պետական ստանդարտի չորացմամ կաշվեհումքի զանգվածի ելքը, համեմատած թարմ հումքի զանգվածի հետ կազմում է 40 %: Թաց աղադրում: Մաշկի պահածոյացումը կատարում են նատրիումի քլորիդով, նպատակ ունենալով դրանից հեռացնել առավելապես ազատ խոնավությունը ն մաշկի ամ ողջ հաստությամ ստեղծել նատրիումի քլորիդի հագեցած լուծույթ: Այսպիսի պահածոյացումը կոչվում է թաց աղադրում: Պահածոյացման այսպիսի աղադրման եղանակն ավելի տարածված ն նպատակահարմար ձն է: Պահածոյացումը երում է միջավայրի օսմոտիկ ճնշման, մաշկի սպիտակուցների ֆիզիկաքիմիական փոփոխության ն դրանց ակտիվ խմ երի ու նատրիումի քլորիդի միջն քիմիական փոխազդեցության: Այս ոլորը ստեղծում են ան արենպաստ պայմաններ միկրոօրգանիզմների զարգացման ն ֆերմենտների կատալիտիկ ակտիվության, որի արդյունքում ացառվում է վերջիններիս փոխազդեցությանը մաշկի սպիտակուցների հետ: Թաց աղադրում կատարելիս անհրաժեշտ է օգտագործել չոր, մաքուր աղ, որի խոնավությունը չպետք է անցնի 5 %-ից ն պետք է պարունակի նվազագույն քանակի խառնուրդներ (կալցիումի, մագնեզիումի ն այլ աղերի ն օրգանական նյութերի): Արգելվում է օգտագործել այնպիսի աղ, որը պարունակում է երկաթի մնացորդներ: Աղում այս միացությունների քանակը կարող է լինել ոչ ավել քան տոկոսի հարյուրերորդական մասի չափով: Ցանկալի չէ օգտագործած աղով նորից կատարել աղադրում: Իսկ եթե այնուամենայնիվ կատարում են, ապա անհրաժեշտ է այդ օգտագործած աղին ավելացնել հականեխիչ պատրաստուկներ: Լավ աղադրված մաշկը պետք է ունենա խիտ ն առաձգական մաշկահիմք, լինի խոնավ, այց ոչ թաց ն մազածածկույթը պետք է ամուր կպած լինի մաշկահիմքին:

Թաց աղադրումը իրականացվում է երկու ձնով` ա) մորթու մեջ աղի ներծծմամ , այսինքն` փռված վիճակում (մազածածկույթը ներքն) ախթարմայի կողմից աղելով, ) խիտ աղաջրում, որն անվանում են տուզլուկային, մաշկը պահում են որոշ ժամանակ ն հանելուց հետո նորից փռում դարակաշարի վրա, թողնում որ աղաջուրը հոսի, քամվի ն ապա ախթարմայի կողմից աղում: Մաշկի մեջ աղի ներծծման եղանակով աղելիս, աղի ծախսը կազմում է թարմ մաշկի զանգվածի 35-40 %: Աղադրած մորթիների մազածածկույթը դեպի ներքն, իսկ ախթարման դեպի վերն դարսում են դարակաշարի վրա մինչն 2 մ արձրությամ ն կախված մաշկի տեսակից, այդպես թողնում են 4-7 օր: Խիտ աղաջրում (տուզլուկային) մաշկի աղումը կատարվում է 26%-ոց ԽՁՇՇ-ի լուծույթում, 16-24 ժամվա ընթացքում, որի արդյունքում ստացվում է ավելի հավասարաչափ աղված ն դիմացկուն, քիչ կեղտոտված ն ծավորված հումք: Աղաջրի ջերմաստիճանը պետք է լինի օ օ օ 15 Շ (ոչ ավել 20 Շ-ից ն ոչ պակաս 10 Շ-ից) հեղուկային գործակից` (հ.գ.) 2,54,0: Տուզլուկային հեղուկից մաշկը կամ մորթիները հանելիս փռում են դարակաշարի վրա ն աղում ախթարմայի կողմից մաշկի զանգվածի 15-25 % չափով: Տուզլուկային եղանակով պահածոյացված հումքը, ի տար երություն աղի ներծծմամ պահածոյացված հումքի, պահելիս երկար է դիմանում ն չի փչանում, ամ ողջ մակերեսով հավասարապես պահածոյացված է, ունի ավելի քիչ քանակի արատներ, մերկակաշվի ն կաշվի լավ ելք (1-2 % ավելի): Տուզլուկային պահածոյացման թերություններից է աղի մեծ ծախսը, որը կազմում է թարմ հումքի զանգվածի 50-60 %, մինչդեռ աղի աճման եղանակով պահածոյացնելիս` 35-40 %: Միաժամանակ թերություն կարելի է համարել համեմատա ար մեծ աշխատատարությունը: Թաց աղադրման ժամանակ մաշկի վրա առաջանում են մի շարք արատներ` ախթարմայի կողմից կարմրություն, աղային ծեր, որոնց կանխման համար այժմ առաջարկվում են մի շարք միջոցառումներ: Այն է` նատրիումի քլորիդին ավելացվում է նատրիումի կար ոնատ, պարադիքլոր ենզոլ, ցինկի քլորիդ, նատրիումի հիդրոսուլֆիտ, կալիումի ֆոսֆատ, որաթթու, նավթալին, ալյումակալիումական շի , նավթ: Օրինակ, հորթի մաշկի պահածոյացման ժամանակ առաջարկվում է օգտագործել նատրիումի քլորիդի, նատրիումի կար ոնատի ն պարադիքլոր ենզոլի խառնուրդի հետնյալ հարա երությունը` 100:3:2: Կաշվեհումքի ոլոր տեսակների դեպքում ( ացի խոզի մաշկից) համաձայն 1134-73 պետական ստանդարտի թաց աղադրված մաշկի ելքը կազմում է` աղի աճման եղանակով 87 %, տուզլուկայինի դեպքում

83 %: Խոզի մաշկի դեպքում մակերեսի ելքը համապատասխանա ար կազմում է 95 ն 90 %: Չոր աղադրում: Ըստ էության այս պահածոյացումը թաց աղադրման համակցումն է չորացման հետ: Սկզ ում կատարում են հումքի աղում, օգտագործելով հումքի զանգվածի 20-25 % նատրիումի քլորիդ, հետո չորացնում են: Չոր աղադրման եղանակը նպատակահարմար է օգտագործել ամռան շոգ եղանակին` մանր հումքի պահածոյացման համար (ոչխար, այծ ն այլն): Սկզ նական մասնակի աղումը չորացման ժամանակ թույլ չի տալիս մաշկը եղջրանալու, կծկվելու կամ այլ արատներ ձեռք երելու, որը հետնանք է մաշկի վրա առաջացած աղաջրի չորացման գործընթացը աստիճանա ար կատարվելուն: ՈՒժեղ չորացման ժամանակ, աղը եր եմն յուրեղանում է միջհյուսվածքային տարածություններում ն մաշկի մակերեսի վրա, որի հետնանքով հյուսվածքները վնասում է ներսից ն թողնում արատների հետքեր: Չոր աղադրումով պահածոյացումը մաշկի հյուսվածքների հետ կատարվող փոփոխությունների ն առաջացող արատների տեսակետից, չորացման ն թաց աղադրման միջն գրավում է միջին տեղը: Ընդհանրապես, չոր աղադրումը չորացման եղանակի համեմատությամ ավելի լավ է, սակայն այս դեպքում մաշկը ստացվում է արձր հիգրոսկոպիկությամ ն հարա երական խոնավության թեթնակի արձրացման միջավայրում քրտնում է, տալիս է ջրահոսք, ենթարկվելով աղազրկման ն փչացման: Այս եղանակով պահածոյացված մաշկի խոնավությունը պետք է լինի 18-20 %: Համաձայն 1134-73 պետական ստանդարտի չոր աղադրված մաշկի զանգվածի ելքը պետք է կազմի թարմ հումքի զանգվածի 50 % ( ացի խոզի հումքից): Խոզի մաշկի համար ելքը ըստ մակերեսի կազմում է 88 %, իսկ ոչխարի ն այծի համար` 94 %: Պիկելում: Մաշկի մշակումը թթվի ն աղի լուծույթում կոչվում է պիկելում: Այն օգտագործում են մերկակաշվի պահածոյացման համար, այսինքն, մաշկն անցնում է թրջման-մոխրման ոլոր գործընթացները ն չունի մազածածկ: Պիկելմամ պահածոյացումը կիրառվում է հիմնականում ոչխարի ն այծի մերկակաշի ստանալու համար: Ամենատարածված պիկելի աղադրակազմը 15-20 % նատրիումի քլորիդի ն 2 % աղաթթվի կամ ծծմ աթթվի ջրային լուծույթի խառնուրդն է: Պիկելումը կատարում են համապատասխան թմ ուկներում, մեկ ժամ տնողությամ , որից հետո մերկակաշին տեսակավորում են, ապա տեղավորում տակառների մեջ: Բոր ոսնելուց խոսափելու համար հումքի երեսից ն տակից աղ են ցանում: Որպեսզի հումքը հնարավոր լինի ավելի լավ պահպանել, պիկելված մերկակաշին ենթարկում են քրոմային դա աղման:

Թթվեցում: Թթվեցմամ պահածոյացումը համեմատա ար ավելի մեծ կիրառություն ունի մորթեղենային արտադրանքների համար: Այս դեպքում խոշոր աղացված գարին կամ վարսակը խառնում են ջրի հետ, ավելացնում կերակրի աղ ն մորթին 20-30 oՇ ջերմաստիճանի պայմաններում թողնում այդ շփոթի մեջ ու ֆերմենտատիվ գործընթացների միջոցով ենթարկում խմորման: Թթվեցման ժամանակ տեղի են ունենում արդ կենսաքիմիական պրոցեսներ, որոնց ժամանակ օսլան ֆերմենտների ն կաթնաթթվային ակտերիաների ազդեցության տակ քայքայվում ն վերածվում է ածխաթթվի, կաթնաթթվի ն շաքարների, իսկ սպիտակուցային նյութերի քայքայումից առաջանում են ամինաթթուներ, ամոնիակ ն կենսագործունեության այլ վերջնանյութեր, որոնց ազդեցության տակ մաշկի կոլագենային հյուսվածքները ն այլ միկրոկառուցվածքները ենթարկվում են փոփոխության, վերածվելով ավելի արակ ն միմյանցից հեռացված մանրաթելերի ու ֆի րիլների, որոնք մորթուն հաղորդում են հատուկ փափկություն ն ճկունություն: Այդ հատկություններով նորոշ են լայկայի կաշին ն մորթեղենային ապրանքները: Պետք է նշել, որ գառնենիները առանց ացառության մշակվում են թթվեցմամ : Թթվեցմամ պահածոյացման համար յուրաքանչյուր ոչխարի կամ այծի մաշկի հաշվարկով վերցնում են 400 գ ալյուր (գարու կամ վարսակի) ն 200 գ կերակրի աղ, այն ջրի հետ խառնելով դարձնում են կիսելանման շփոթ ն դրա մեջ մորթին թողնում են 8-12 օր: Շփոթահեղուկում մորթին երկար չի կարելի թողնել, այլապես մազարմատները, ինչպես նան կոլագենային հյուսվածքները կարող են խիստ թուլանալ, որը վնասակար է մորթու ն կաշվի որակական հատկությունների անկման տեսակետից: Թթվեցումն իր հերթին կարելի է կատարել երկու ձնով` ա) շփոթի մեջ ընկղմամ , ) շփոթը քսելով մորթու ախթարմայի կողմից: Ներկայումս կիրավում է ընկղմման ձնը: Թթվեցմամ ստացվող մորթու որակը արձր է, արատները քիչ, այց գործընթացը շատ աշխատատար է, որը արձրացնում է արտադրանքի ինքնարժեքը: աառագայթում: Կաշվեհումքը ն մորթեհումքը ենթարկվում են ճառագայթման օգտագործելով -ճառագայթներ, որոնց աղ յուրը Շ060 իզոտոպն է: աառագայթումը կատարում են 18-20 0Շ-ում, օդում: աառագայթման կարելի է ենթարկել թարմ, թաց աղադրված ն չորացված հումքը: Թարմ կաշվեհումքը 1 կջոուլ/կգ չափա աժնով ճառագայթելիս կարելի է պահել 7 օր (առանց մանրէների ոչնչացման), իսկ 3 կջոուլ/կգի դեպքում, ճառագայթումից հետո կարելի է պահել 12 օր:

Եթե թարմ հումքը տեղավորենք պոլիէթիլենի պարկերի մեջ ն ճառագայթենք, ապա այդպիսի հումքը կարելի է պահել 7 ամիս ն ավելի: Եթե հումքը թաց աղադրենք ն ապա ճառագայթենք, այն կարելի է պահել 6 ամիս, որի ընթացքում միկրոֆլորան լրիվ ոչնչանում է: 3.1.7 Հումքի ախտահանում ն պահպանում Կենդանիների մոտ հանդիպում են մի քանի վտանգավոր հիվանդություններ` սի իրախտ (սի իրյան խոց), դա աղ, խլնախտ, խշխշան պալար (աղմկող գանգրենա): Առաջին երկու հիվանդությունները հանդիպում են ավելի հաճախ: Գոյություն ունի սի իրախտի երեք ձներ` մաշկային, թոքային ն աղիքային: Սի իրյան խոցի հայտնա երման համար օգտվում են Ասկոլի-Վալենտի մեթոդից: Եթե մաշկում առկա են սի իրյան խոց հիվանդության հարուցիչները, ապա կենդանուց վերցրած ն պատրաստված հատուկ շիճուկի միացումը սպիտակուցին տալիս է սպիտակ օղակ, որն առաջացնում է նստվածք: Այս փորձարկումը ավելի հուսալի է չորացրած հումքի դեպքում: Վարակված հումքը այրում են, իսկ եթե կասկած կա վարակվածության, ապա կատարում են ախտահանում: Ախտահանման համար հաճախ օգտվում են պիկելման եղանակից, գործընթացը կատարվում է 30 Շ ջերմաստիճանում 40 ժամ տնողությամ : Ախտահանումը կարելի է կատարել նան ճառագայթման եղանակջոուլ ), այց այն կարող է իջեցնել մաշկահիմքի ֆիզիկամեկով ( 25 կգ խանիկական հատկությունները, ն հետնա ար, կաշվի որակը: Այդ պատճառով նման դեպքերում ճառագայթման եղանակով ախտահանելիս, օգտագործվում է տար եր պաշտպանիչ հավելանյութեր: Պահպանման ժամանակ հումքի որակը պայմանավորված է մի քանի հիմնական գործոններով` օդի հարա երական խոնավությամ , ջերմաստիճանով, լույսով, օդափոխությամ , հիվանդությունների ն կրծողների նկատմամ կիրառվող անհրաժեշտ միջոցառումներով: Հատկապես, ջերմության ն խոնավության պայմանները տար եր եղանակով պահածոյացված հումքատեսակների համար տար եր են, որոնց չպահպանման դեպքում հումքի վրա առաջանում են մեծաքանակ արատներ: Չորացված ն թաց աղադրված հումքատեսակները պահվում են առանձին սենյակներում: Չորացված ն չոր աղադրված հումքատեսակները թույլատրվում է պահել նույն սենյակում, այց տար եր դարակների վրա:

Այն սենյակները, որտեղ պահպանվում է չոր հումք, հարա երական խոնավությունը պետք է լինի 50-65 %, իսկ ջերմաստիճանը` 10-30 0Շ, այդ դեպքում հումքի մեջ խոնավությունը կպահպանվի 12-20 %-ի սահմաններում: Թաց աղադրված հումքը պահվում է այնպիսի սենյակներում, որտեղ օդի հարա երական խոնավությունը 75-85 % է, իսկ ջերմաստիճանը` 5-20 0Շ ն ժամը մեկ անհրաժեշտ է կատարել օդոփոխություն: Հումքը պետք է զ աղեցնի պահեստային տարածության ն ծավալի ոչ ավելի քան 50 %-ը: Ջերմության ն խոնավության պայմանները կայունացնելու նպատակով օգտագործում են օդը սառեցնող ն խոնավացնող հարմարանքներ: Դարակների վրա կաշիները կամ մորթիները դարսելուց հետո ծածկում են առանձին մաշկով, որը կոչվում է ֆարտուկավորում, իսկ մյուս ձնը` կոչվում է կորդոնաձն: Վերջինիս դեպքում հումքի երեսը ծածկող յուրաքանչյուր կաշվի կամ մորթու վրա լցվում է 20-30 կգ կերակրի աղ: Երկու դեպքում էլ դարսակները լավ պահպանվում են գոլորշիացումից ն չորացումից: Դարսակների ներսը թացաղադրված մաշկի վրա շաղ են տալիս նատրիումի քլորիդի ն պարադիքլոր ենզոլի խառնուրդ, իսկ չոր հումքի դեպքում օգտագործվում է պարադիքլոր ենզոլը նավթալինի կամ նատրիումի հեքսաֆտորսիլիկատի հետ միասին: Աղյուսակ 1 Մորթեղեն հումքի համար երաշխավորվող հիդրոթերմիկ պահպանման պայմանները Պահպանման պայմանները Սենյակի ջերմաստիճանը, oՇ ա) սառեցնող հարմարանքով ) առանց սառեցման հարմարանքի Օդի հարա երական խոնավությունը, %

Թացաղադրված ն աղաթթվեցված հումք

Չոր, չորաղադրված ն թթվեցված հումք

05

010

20-ից ոչ արձր

-10Հ30

70-80

55-65

Թանկարժեք մորթեղենի հումքը նպատակահարմար է պահել սառեցնող սարքավորումներ ունեցող պահեստներում, որի ընթացքում անհրաժեշտ է դարսակների ներսում ստուգել ջերմաստիճանը ն խոնավությունը:

ԳԼՈՒԽ 4

4. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀՈՒՄՔԻ ՏԵՍԱԿԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՐԱԿԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

4.1. Հումքի ստանդարտները Կաշվի ն մորթու արդյունա երությունը հումքի մթերման ն հանձնման ժամանակ այն տեսակավորում է համաձայն պետական ստանդարտների: Կաշվեհումքի մթերումը կատարում են ըստ ՊՏՍՏ 1134-73-ի պահանջների, իսկ մորթիների հանձնումը` ՊՏՍՏ 382-76: ՊՏՍՏ 1134-73-ում երված են հումքի դասակարգումը, արտաքին տեսքն ու որակին ներկայացվող տեխնիկական պահանջները, ընդունման կանոնները, թարմ ն պահածոյացված հումքերի զանգվածի ն մակերեսի հարա երությունը: Յուրաքանչյուր հումքի ընդունումը կատարում են ըստ զանգվածի, ացի ոչխարի, այծի ն խոզի մաշկից, որոնք ընդունում են ըստ մակերեսի: ՊՏՍՏ 1134-73-ում ամրագրված են հումքի տեսակավորման կանոնները: Թարմ կաշվեհումքը աժանվում է չորս խմ ի: 1-ին խում վիժված ն կաթնակեր հորթերի կաշիներ` անկախ զանգվածից, մտրուկների կաշիներ` մինչն 5 կգ զանգվածով, ոչխարի ն այծի ոլոր չափերի մորթիներ, խոճկորների ն խոզի 3070 դմ մակերեսով մաշկ: 2-րդ խում - հերվանիկի, ձիերի, ուղտերի, ավանակների ն ջորու մինչն 10 կգ զանգված ունեցող կաշիները, ինչպես նան 70-120 դմ2 մակերես ունեցող խոզերի կաշիները: 3-րդ խում - խոշոր եղջերավոր անասունների, ձիերի, ուղտերի, ավանակների ն ջորիների այն կաշիները, որոնց զանգվածը տատանվում է 10-17 կգ-ի սահմաններում, այդ թվում նան գոմեշների, յակերի, որմզդեղների կաշիները, ձիերի առաջամասի ն հետնամասի կաշիները, անկախ դրանց զանգվածից, խոզերի 120-200 դմ2 մակերեսով կաշիները: 4-րդ խում - 17 կգ-ից արձր խոշոր եղջերավոր անասունների, ձիերի, ուղտերի, ավանակների, ջորիների, գոմեշների, յակերի, որմզդեղնիների կաշիները, խոզերի կաշիները` որոնց մակերեսը ավել է 200 դմ2-ից: Բոլոր խմ երի կաշիների զանգվածը որոշում են թարմ վիճակում: Ըստ որակական հատկանիշների կաշիները ն մորթիները աժանվում են չորս տեսակների, որոնք որոշվում են դրանց վրա եղած արատների քանակով ն տեղագրական առանձնահատկությամ : Հումքի եզրերում եղած նույն արատը երեք անգամով ավելի փոքր մեծությամ է գնահատվում, քան նույնը մաշկի կենտրոնում:

Չորրորդ տեսակին չ ավարարող մաշկահումքը դասվում է կտորտանք կաշվի կամ մորթիների շարքին: ՊՏՍՏ 1134-73-ում երված են հումքի փորձարկման մեթոդները` պիտակավորման, փաթեթավորման ն տեղափոխման կարգը: ՊՏՍՏ 382-76 ստանդարտում երված են հումքին ներկայացվող ոլոր պահանջները` մաքրաքերթման որակը, արտադրական խմ աքանակի ընտրման կարգը ն նորմաները, զանգվածը, մակերեսը, պահածոյացման աստիճանը, դրանց մանրէա անական վիճակը, մաշկի հաստության չափման կանոնները, ոչխարների րդի երկարությունը ն խոզի մաշկի ճարպի քանակը: Մորթու արտադրության համար առանձնացված հումքը տեսակավորվում է պետական ստանդարտներով ն կազմվում է հումքի յուրաքանչյուր տեսակի կամ տեսակների խմ ի համար: Մորթու արտադրության հումքի ստանդարտները պարունակում են հետնյալ աժինները` «Սահմանում», «Դասակարգում», «Տեխնիկական պայմաններ», «Ոչ ստանդարտ մորթիներ», «Պիտակավորում ն փաթեթավորում»: Մորթիները աժանում են` խոշոր, միջին ն մանր խմ երի: Բրդոտ մորթիները, որոնք ստացվում են ձմռանը, ունեն խիտ ն արձր մազածածկույթ, համապատասխանում են 1-ին տեսակին: Մորթիները, որոնք ձեռք են երվել ուշ աշնանը, գազանների որսի ժամանակ, ունեն ավելի քիչ զարգացած աղվամազ ն համապատասխանում են 2-րդ տեսակին: Գազանների մորթիները, որոնք ձեռք են երվել վաղ աշնանը, ունեն ցածր աղվամազ ն համապատասխանում են 3-րդ տեսակին: Երեք տեսակի տեսակավորման դեպքում մորթիների գնահատումը սահմանվում է հետնյալ կերպ. 1-ին տեսակը կազմում է 100 %, 2-րդ տեսակը` 75-80 %, 3-րդ տեսակը` 50 % ( նեռաղվեսի ն մշկամուկի համար` 60 %): 4.2. Հումքի արատները Հումքի արատները ազդում են դրա տեսակայնության վրա: Սակայն առանձին դեպքերում լինում են այնպիսի արատներ, որոնք հումքը դարձնում են նախատեսվող նագավառի համար անօգտագործելի: Հումքի վրա եղած արատներն ըստ դրանց առաջացման նույթի ն ժամանակի ընդունված է աժանել երկու խմ ի` 1. Կենսական արատներ, որոնք առաջանում են մինչն սպանդը: 2. Հետսպանդային արատներ, որոնք առաջանում են սպանդի կամ նախնական վերամշակման տեխնոլոգիաների խախտման ժամանակ: Կաշվի հումքի կենսական արատների տեսակարար կշիռը կազմում է ընդհանուր արատների 50-60 %, որը ացասական երնույթ է:

Մորթու ն մուշտակի հումքի տեսակայնության նվազումը հիմնականում պայմանավորված է հետսպանդային արատներով, որոնք առավելապես ծովային գազանների մորթիների դեպքում կազմում են ընդհանուր արատների 70-80 %-ը: 4.2.1. Կենսական արատներ Այս նույթի արատները մաշկի վրա առավելապես առաջանում են հիվանդությունների, մեխանիկական վնասվածքների, անասունների ոչ լիարժեք կերակրման, պահվածքի ն այլ պատճառներով: Բոռահարվածություն - Այս արատը լուրջ ն կենդանիների մաշկի վրա տարածված արատ է, որը հետնանք է ոռի ձվից դուրս եկած թրթուրների ծակոտման` մաշկի ամենաարժեքավոր տեղերում` ողնաշարի երկու կողմերում, թիակների ն ազդրամասերի միջն ընկած տարածությունում, 15 մմ տրամագծով անցքերի առաջացմամ : Բոռը ամռանը արտադրում է 550-800 ձու (ամենից հաճախ անասունի մաշկի արակ տեղերում` փորի մազերի հիմքում), որոնցից 3-12 օր հետո դուրս են գալիս մանր 0,5-1 մմ երկարություն ունեցող թրթուրներ: Դրանք մաշկի անցքերով կամ մազանցքերով ներս են թափանցում դեպի ենթամաշկային շերտը ն այնտեղ 9-11 ամիս սնվում են ու մեծանում, որ ոքում մաշկը ն, ծակելով այն, դուրս են գալիս, ընկնում գետնի վրա ն որոշ ժամանակից հետո վերածվում հասուն միջատի: Մաշկի վրա դրանք միջին հաշվով առաջացնում են 10-16, իսկ եր եմն էլ նույնիսկ 50-80 անցք: Բոռահարվածության դեմ դեռնս չկան պայքարի համալիր ու արմատական միջոցներ: Կենդանու մաշկը ոռի թրթուրներից մաքրում են քիմիական լուծույթներով, մշակմամ , կամ էլ եր եմն մաշկը արտաքինից մշակում են ֆենոլի, մկնդեղի, ծծմ աջրածնի ն այլ նյութերով: Չպետք է մոռանալ. որ անասնապահությանը ն կաշվի արդյունաերությանը մաշկային ոռերի հասցրած վնասը հասնում է մեծ չափերի, հետնա ար դրա դեմ պայքարի միջոցառումները ունեն պետական, տնտեսական կարնոր նշանակություն: Ծաղկահարություն: Այս արատը առաջանում է վարակիչ` ծաղիկ հիվանդության հետնանքով: Լինում են առողջացած կամ լցված ն չլցված միջանցիկ անցքերով ծաղկահարվածներ: Սկզ ում սպիտակ ծայնությամ փչանում է մաշկի կաշվենախշը, իսկ հետո` մաշկը դառնում է խիստ արատավոր: Վզածալվածքներ, կնճռոտվածքներ: Այս արատները շատ հաճախ ի հայտ են գալիս պարանոցի հատվածում, հատկապես ցուլերի ն անող կենդանիների մոտ: Բացի այդ, այն նորոշ է հերվանիկին (խոտակեր հորթեր), կիսակաշվին: Կաթնակեր հորթերի մոտ այն

արտահայտվում է կաթնա ծերի ոչ խոր կնճռոտվածքների տեսքով: Վզածալվածքները հումքը արժեզրկում են, ացի այդ, նման արատներով մաշկը մշակելիս, հնարավոր չէ դրանց վերացումը: Մակերեսային տզահարվածներ: Այս արատը ավելի շատ հանդիպում է այլ երկրներից ներմուծված կաշվեհումքի վրա, արտահայտվում է մաշկի մակերեսի վրա առաջացած փոսիկներով: Քարաքոս: Այս արատը առաջանում է սնկային հիվանդության հետնանքով, որը վնասում է մաշկի արտաքին շերտը կամ վերնամաշկը, ինչպես նան մազարմատները ն մազերն ընդհանրապես: Այդպիսի մաշկը պիտանի չէ կամ պայմանական է պիտանի արտադրության համար: Վնասված տեղերը նման են վերքատեղերի ն շատ դեպքերում շփոթում են դրանք: Վերքատեղեր: Մաշկի վրա լինում են առողջացած – սպիավորված ն չսպիավորված վերքատեղեր: Պատրաստի կաշվի վրա այդ արատը մեծ մասամ սպիատեղերով է ի հայտ գալիս: Այդպիսի կաշիները սովորա ար ծալելիս կամ ձգելիս ճաքճքվում են: Վերքատեղերը հետնանք են մաշկի մեխանիկական կամ հիվանդություններից առաջացած վնասվածքների: Քոսահարվածներ: Սա քոս հիվանդության հետնանքով առաջացած արատ է, որը վնասում է մաշկի արտաքին շերտը, փչացնում է դրա կաշվենախշը: Այդպիսի մաշկը կրիոլինի լուծույթով մշակելուց ն վնասազերծելուց հետո օգտագործվում է երեսը քերած կամ տաշած կաշվետեսակների արտադրության համար (նու ուկ, զամշ (թավշակաշի) ն այլն): Երեսազերծվածքներ: Առաջանում են տար եր պատճառներից` մեծ մասամ մեխանիկական վնասվածքներից, ճիպոտով ուժեղ հարվածելուց, մտրակելուց, եղջրահարվածներից ն այլ պատճառներից: Վնասվում է հիմնականում մաշկի արտաքին մասը կամ կաշվենախշը: Բացի թվարկած արատներից, որոնք իրենց ացասական հետնանքներն են թողնում ստացվող կաշվի որակի վրա, կաշվի ն մորթեղենի հումքի վրա լինում են նան մի շարք այլ արատներ, որոնք հիմնականում ազդում են մազածածկույթի վրա ն իջեցնում մորթեղենային հումքի որակը, սակայն պատրաստի կաշվի որակի վրա զգալի ազդեցություն չեն թողնում: 4.2.2. Հետսպանդային արատներ Հետսպանդային արատները կարող են առաջանալ տար եր պատճառներից` կենդանու սպանդի կամ գազանի որսի ժամանակ, ինչպես նան կենդանուն մորթելուց, մաշկահանումից, պահածոյացումից, մորթիների տեղափոխումից, պահպանումից ն այլն: Կենդանու սպանդից առաջացած արատներից են` պարանոցի միջաձիգ լայնական կտրումը, ոտնամաշկի կտրվածքները, կապտած ն

արյունազեղված մաշկը, արնոտված մազերը, կեղտոտված մաշկը ն այլն: Մաշկազերծման արատներն առաջանում են անփութության ն աշխատանքին չտիրապետելու հետնանքով, որն ավելի հազվադեպ է հանդիպում մսի կոմ ինատներից ն սպանդանոցներից ստացվող հումքի վրա, իսկ ավելի շատ` անհատական` տնայնագործական սպանդի ժամանակ: Վերջինիս դեպքում տեսակայնության իջեցումը կազմում է ընդունվող հումքի ավելի քան 20 %-ը: Մաշկահանման ժամանակ հաճախ հանդիպող արատներից են` մաշկի ոչ ճիշտ կտրումը, դանակահարվածները, որոնք իրենցից ներկայացնում են մինչն մաշկահիմք հասնող խոր կտրվածքներ, դանակակտրվածքներ: Դրանք մաշկի վրա ավելի խոր, ոչ միջանցիկ կտրվածքներ են, անորակ մաշկազերծումներ, որոնց վրա մնում են մսի, ճարպի, ջլամասերի մնացորդներ, միջանցիկ կտրվածքներով մաշկ, ոչ ամ ողջական մաշկ, չճարպազրկված, պոչում ն թաթամասերում ոսկորների առկայությամ մաշկ ն այլն: Պահածոյացման, պահպանման ն տեղափախման արատները թվով ավելի շատ են, որոնցից գլխավորներն են` կարմրությունը, աղային հետքերը, եղջրացումը, կոտրվող, ճաքվող, ծալվածքներ ունեցող մաշկը, մորթեկերվածքները կամ կաշեկերվածքները ն այլն: Կարմրություն: Մաշկի ախթարմայի կողմից տեղի է ունենում գույնի փոփոխություն, որն առաջանում է հումքի թացաղադրումից հետո սխալ պայմաններում պահելիս: Կարմրությունը առաջանում է մանրէների շնորհիվ ն առաջացած ծերը (հետքերը) ունեն տար եր չափեր ն ձներ` աց վարդագույնից մինչն կարմրադարչնագույն: Կարմրությանը նպաստում է ջերմաստիճանի (2223 oՇ) ն օդի հարա երական խոնավության (5590 %) արձրացումը: Այս արատի դեպքում կարմրած մաշկի արտաքին շերտը դառնում է անփայլ, պղտոր: Այդպիսի հումքից պատրաստված կաշին ամուր չէ, ունի փխրունություն ն դատարկություն: Աղային հետքեր ( ծեր): Մանր, կոշտ, անձն արատ է, մինչն 5 մմ տրամագծով, աց դարչնագույնից մինչն մուգ դարչնագույն, որը առաջանում է թաց աղադրման ժամանակ ն որը ավելի նութագրական է հորթի ն հերվանիկի մաշկի համար: Աղային ծերով վնասված տեղերում մաշկահիմքի կառուցվածքը ն հատկությունները փոփոխվում են: Աղային ծերի առաջացումը խիստ ազդում է կաշվի որակի վրա ն այն ացատրվում է տար եր կերպ` մանրէների ազդեցությամ , ինքնատարալուծմամ (ավտոլիզ), օգտագործվող նատրիումի քլորիդի, դրա մեջ պարունակվող աղերի խառնուրդների ն հականեխիչների առկայությամ , սպիտակուցների ճեղքման վերջնանյութերի փոխազդե43

ցությամ , ինչպես նան մաշկի հյուսվածքներում ֆիզիկաքիմիական փոփոխությամ : Աղային ծերի առաջացումը հիմնականում պայմանավորված է մաշկի վրա արյան հետքերով, աղերի խառնուրդով, մշակման հետնանքով (կերակրի աղի մեջ պարունակվող ՇՁՏՕ4, MgՇՇ2, F6ՇՇ3): Դրա համար անհրաժեշտ է հումքից ամ ողջովին հեռացնել արյան հետքերը ն օգտագործել մաքուր աղ: Այլ արատների նութագրերը երված են ՊՏՍՏ 1134-73-ում: 4.3. Հասկացություն հումքի արտադրական խմ աքանակի մասին Համաձայն ՊՏՍՏ 382-76-ի հումքի արտադրական խմ աքանակը, դա մշակվող մաշկի այն քանակությունն է, որոնք ունեն միատեսակ զանգված, մակերես ն հաստություն, պատկանում են նույն կենդանու տեսակին, պահածոյացվել են նույն եղանակով, ունեն նույն տեսակայնությունը, ձնակերպված են մի փաստաթղթով, որի մեջ արձանագրվել է հումքի որակը ն նշանակվում է որոշակի արտադրանքի արտադրության համար: Խմ աքանակի ծավալը կախված է սպառողի պահանջարկից: Խորհուրդ է տրվում կաշվի հումքի արտադրական խմ աքանակը ընտրել, ելնելով զանգվածային հաստությունից, որը նութագրում է զանգվածի աշխումը ըստ մակերեսի ն հաշվում են մաշկի զանգվածը (կգ), աժանելով դրա մակերեսի վրա (մ ): Զանգվածային հաստությունը, ավական կայուն ցուցանիշ է, որը հնարավորություն է տալիս արտադրության տար եր փուլերում ճիշտ որոշել հումքի վիճակը: Այն կախված չէ հումքի կամ կիսաֆա րիկատի հաստության ն խտության որոշման եղանակից ն հնարավորություն է տալիս ավտոմատ կերպով ստուգել խմ աքանակի համասեռությունը: Կաշիների կամ մորթիների զննումը ն տեսակավորումը կարելի է կատարել սեղանի վրա: Արտադրական խմ աքանակների տեսակավորումը ն համալրումը (լրակազմումը) խոշոր մսի կոմ ինատներում ն կաշվի գործարանների հումքային ազաներում, որտեղ մաշկն անցնում է նախնական մշակման, նպատակահարմար է իրականացնել հոսքային մեքենայացված կամ կիսաավտոմատ հոսքագծով (ПСК-1, КАС-9), որոնց օգտագործումը ացառում է ձեռքի աշխատատար գործողությունը: Կիսաավտոմատ հոսքագծի արտադրողականությունը մեկ հերթափոխում 3000 մաշկ է: Կաշվի ն մորթու արտադրության հումքը տեսակավորվում է ըստ արտադրության նշանակության: Արտադրական խմ աքանակը համալրվում է ըստ կենդանիների տեսակի, պահածոյացման եղանակի, չափերի, կաշվենյութի հաստության, րդայնության, մազածածկույթի

ներկվածության, տեսակայնության ն թերությունների: Թանկարժեք մորթիները մշակվում են հատով կամ ոչ մեծ խմ երով: Հումքի արտադրական խմ աքանակի չափերը որոշում են հիմնական ապարատների ծավալով ն արտադրողականությամ : Արտադրական խմ աքանակներով հումքի վերամշակումը ապահովում է կաշիների ն մորթիների միատեսակ մշակումը: Խմ աքանակներում կաշվի տեսակայնության որոշման համար, որը կազմված է տար եր տեսակի մաշկից, երվում են պայմանականորեն առաջնատեսակ միավորների, օգտվելով գործակիցներից (աղ. 2): Աղյուսակ 2 Հումքի տար եր տեսակի գործակիցների անցումը առաջնատեսակ միավորների Մանր հումք Հումքի Խոշոր ( ացառությամ տեսակը հումք ոչխարենու), ձիու ն խոզի | || |Մ

Ոչխարենի րդային

կիսարդային

կարճարդային

մուշտակի

Օրինակ, խմ աքանակում ունենք 500 մանր հումքի մորթիներ, որից` | տեսակի` 100, || – 200, ||| – 100, |Մ – 100: Մորթիների || տեսակի թիվը առաջնատեսակ միավորների վերածելու դեպքում կլինի` 200·85/100Հ170, ||| տեսակը - 100·60/100Հ60, |Մ տեսակը - 100·40/100Հ40: Հետնա ար, խմ աքանակի տեսակայնությունը, որը կազմված է 500 մորթուց կլինի` 100 (|)Հ170 (||)Հ60 (|||)Հ40 (|Մ)Հ370, իսկ առաջնատեսակ միավորների անցած մորթիների ելքը կկազմի` 370·100/500Հ74 %: Մորթու արտադրության հումքի ամ ողջ խմ աքանակի միացյալ ցուցանիշի սահմանման համար օգտագործում են այսպես կոչված գլխիկի վրա վերահաշվում կամ գլխիկի վրա հաշվանցում արտահայտությունը: Խոշոր չափի | տեսակի մորթին կոչվում է գլխիկ: Օրինակ, եթե խմ աքանակում ունենք 440 մորթիներ, որոնցից | տեսակը – առանց թերությունների 100 հատ մորթիներ են, || տեսակը – 200 հատ` միջին թերություններով են, ||| տեսակը 100 հատ քիչ թերություններով ն 40 հատ մորթիները` ոչ ստանդարտ: Գլխիկի վերածված տեսակայնությունը կլինի` 100 մորթիներ` | տեսակի են, հետնա ար կլինի 100 գլխիկ: || տեսակի – 200 հատ մորթի45

ները, 20 % զեղչի դեպքում (100-20Հ80) ն 25 % միջին թերության դեպքում (100-25Հ75): 200  80  75  120 գլխիկ 100  100 ||| տեսակը 100 մորթու համար, որոնք ունեն քիչ թերություն, ||| տեսակը 50 % զեղչի դեպքում ն 10% քիչ թերության համար կստանանք` 100  50  90  45 գլխիկ 100  100 40 հատ ոչ ստանդարտ մորթիները 75  խոտանի զեղչի դեպքում կլինի` 40  25  10 գլխիկ Այսպիսով, 440 տար եր տեսակների մորթիների տեսակայնությունը կկազմի 100Հ120Հ45Հ10Հ275 գլխիկ կամ 275  100  62,5 %:

4.4. Հումքի որակի գնահատումը Կաշվի, մորթու ն ոչխարի մուշտակի հումքի որակը գնահատվում է ինչպես օրգանալեպտիկ (զգայա անական) ճանապարհով, այնպես էլ` քիմիական ն հյուսվածա անական հետազոտությամ : Քիմիական անալիզ: Այն իրենից ներկայացնում է հումքի աղադրամասերի` խոնավության, մոխրի, սպիտակուցների ն ճարպերի քանակական որոշումը, րդի պարունակությունը: Պահածոյացված հումքի դեպքում որոշվում է նան նատրիումի քլորիդի, նատրիումի կար ոնատի, ալյումինային աղերի, ֆորմալդեհիդի, նատրիումի հեքսաֆտորսիլիկատի պարունակությունները: Համաձայն ՊՏՍՏ 13104-67 կատարում են հումքի զանգվածի ն աղով ռնվածքի (усол) որոշումը, իսկ ՊՏՍՏ 13105-67-ով` որոշում են պահածոյացման աստիճանը, այսինքն, նատրիումի քլորիդի, նատրիումի կար ոնատի պարունակությունները: Հյուսվածա անական հետազոտություն: Հումքի այս հետազոտությունը հանդիսանում է մանրադիտակի միջոցով մաշկի կառուցվածքային տարրերի փոփոխության որոշում (ՊՏՍՏ 13106-67): Մանրէակիր ( ակտերիակիր) մաշկի պտկիկավոր ն ցանցավոր շերտերում, եթե մանրադիտակի տեսադաշտում նկատվում է 30-40 ն ավելի մանրէ, ապա տեղի է ունենում կոլագենային թելերի իրարից հեռացում, իսկ հյուսվածքների ուժեղ քայքայում տեղի է ունենում, եր էլաստին թելերը լրիվ լուծվում են:

Մազի վիճակի ստուգումը կատարում են մանրադիտակի օգնությամ : Չվնասված մազը ունի խիստ արտահայտված ուրվապատկեր, թեփուկները պարզ արտահայտված են ն մազին տալիս են կղմինդրաձն մակերնույթ, որի կեղնային նյութը համասեռ է: Կուտիկուլայի վնասվածքի դեպքում, առանձին թեփուկներ թեքվում են ն մազի մակերնույթի հետ կազմում են տար եր անկյուններ (մանրադիտակի տակ դիտելիս այն երնում է անհավասարաչափ ատամնավոր գծապատկերով): Այս դեպքում մազը կորցնում է փայլը: ՈՒժեղ վնասվածքների դեպքում առանձին թեփուկներ քայքայվում են, ն դրանց տեղում երնում է մազի կեղնային նյութի մակերեսը:

ԳԼՈՒԽ 5

5. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀՈՒՄՔԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

5.1. Կաշվի հումքի դասակարգումը Կաշվի հումքը ընդունված է դասակարգել ըստ դրանց մեծության, հետնյալ հիմնական խմ երի` մանր, խոշոր ն խոզի հումքատեսակներ: 1. Մանր հումքին պատկանում են. ա) խոշոր եղջերավոր անասունների հորթերից ստացվող հումքը: Դրանցից են` մեռլածին, վիժված հորթերի փոքր մաշկը, կաթնակեր հորթերի, խոտակեր հորթերի` մատղաշի մաշկը, ) մտրուկամաշկը` վիժված – մտրուկի մաշկը, կաթնակեր մտրուկի մաշկը, խոտակեր մտրուկի մաշկը` մեկ տարեկան, գ) ոչխարի հումք` ռուսական ոչխարենի, տափաստանային ոչխարենի, որոնք ըստ րդի երկարության լինում են` րդային, կիսա րդային ն կարճա րդային, դ) այծի հումք` հացային, տափաստանային ն վայրի այծերից ստացվող մաշկահումք, ե) այլ տեսակի կենդանիների հումք` մատղաշ ուղտի, դելֆինի, փոկի ն այլ կենդանատեսակների մաշկ: 2. Խոշոր հումքին պատկանում են. ա) խոշոր եղջերավոր անասուններից ստացված մաշկատեսակները` կիսակաշի, արջառակաշի, երնջակաշի, եզների, ցուլերի, կովերի ն այլ կաշիներ, ) ձիերի ն ավանակների մաշկատեսակներն են` ձիակաշիներ (ձիու առաջամաս ն հետնամաս), ավանակի կաշի, գ) ուղտի կաշիներից են` ուղտակաշի ն ուղտի վզակաշի, դ) այլ տեսակի կենդանիներից ստացվող կաշիներին են պատկանում` խոշոր եղջերուի, ծովափղի ն այլ կաշիները: 3. Խոզերից ստացվող հումքին պատկանում են. ա) խոճկորների, ) մայր խոզերի, գ) արու խոզերի մաշկը: Տար եր տեսակի կաշիների մշակման համար կաշվի հումքի նշանակումը որոշվում է համաձայն ՊՏՍՏ 382-76-ի: 5.2. Խոշոր եղջերավոր անասունի մաշկը

Խոշոր եղջերավոր անասունները, համարվում են կաշվի հումքի կարնոր աղ յուր: Կախված մթերատվությունից, դրանք աժանվում են հետնյալ չորս հիմնական ուղղությունների. 1. մսատու, 2. կաթնատու, 3. մսակաթնատու, 4. աշխատանքային ( անող): Մսատու ցեղերից հատկապես տարածված են` ա) Շորթգորն կամ կարճաեղջյուր անգլիական տավարը, որոնց մաշկի զանգվածը հասնում է մոտ 35-40 կգ-ի կամ կազմում է անասունի կենդանի քաշի 6-7 %-ը: ) Հերեֆորդյան, որոնք ունեն շորթգորն ցեղին նորոշ հատկանիշներ: գ) Ղազախական, որը հատկապես ազմացվում է Կիրգիզիայում ն ունի մոտավորապես շորթգորնի մաշկի կես զանգվածը` 20-22 կգ: դ) Կալմիկական ցեղի տավարը, որոնք իրենց հատկանիշներով մոտ են ղազախականին (մաշկի զանգվածը 26-30 կգ): Կաթնատու ցեղի տավարից տարածված են` ա) Հոլանդական ցեղը, որոնց մաշկը արակ է ն ունի միջին մեծություն ու զանգված: ) Խոլմոգորյան ցեղը` որոնց մաշկն իր հատկանիշներով մոտ է հոլանդականին: գ) Յարոսլավյան ցեղ` մաշկը փոքր է, արակ, այց ամուր: դ) Կարմիր Գար ատովյան ցեղ` մաշկը փոքր է, ստացվում է ավելի լավ կաշի, քան խոլմոգորականից: ե) Տագիլյան ցեղ` մաշկը մոտ է խոլմոգորյանին: զ) Կարմիր տափաստանային ցեղ` ստացվում է արակ, այց լավ դիմացկուն, միջին մեծությամ կաշիներ: Բացի նշվածներից կան այլ ցեղեր, որոնցից ստացվում է մանր ն նուր մաշկ: Մսակաթնային ցեղի տավարից մեծ տարածում ունեն`  սիմենտալական ցեղը, որոնց եզան մաշկի զանգվածը հասնում է մինչն 50 կգ-ի,  շվից ցեղը ն նրա ածանցյալները, որոնց մաշկն ունի նույնպիսի հատկանիշներ, ինչ որ սիմենտալը,  եստուժական ն կոստրոմական ցեղերի կենդանիներից ստացվող կաշիները համեմատա ար ունեն մեծ մակերես: Վերջիններս ռուսական անասունների ազնվացված ցեղեր են` շվիցականի հետ արելավված,  կովկասյան գորշ, որոնց մաշկին նորոշ է շվից ցեղի հատկանիշները: Աշխատանքային կամ անող ցեղի տավարի մաշկը նորոշ է մկանային հարուստ կառուցվածքով, մեծ մակերեսով ն մեծ զանգվածով: Ամենից տարածվածը ուկրաինական մոխրագույնն է, որոնց մաշկը կազմում է կենդանի զանգվածի մոտ 8 %-ը: Մաշկի միջին ացարձակ

զանգվածը 32-33 կգ է, իսկ առանձին դեպքերում հասնում է մինչն 60 կգ-ի: Նշված չորս հիմնական ուղղություններում ընդգրկված խոշոր եղջերավոր անասուններից ստացվող կաշվի հումքը ըստ իրենց մեծության աժանվում են խոշոր ն մանր հումքատեսակների: Խոշոր հումքի մեջ նշանակալի տեսակարար կշիռ ունեն կիսակաշիները, եզան, ցուլի, երինջի, գոմեշի ն յակի կաշիները: Մանր հումքի հաճախ գործածվող տեսակներից են մեռլածին ն վիժված հորթերի մաշկը, կաթնակեր ն խոտակեր հորթերի մաշկը ն այլն: Մանր հումք (արգանդային): Մեռլածին կամ վիժված հորթի մաշկն է, անկախ զանգվածից: Այդ կաշիները պիտանի չեն մորթեղենի արտադրության համար: Մաշկի մակերեսը 4050 դմ2 է, հաստությունը ազդրամասում կազմում է 1,21,4 մմ: Մաշկը փխրուն է, որից պատրաստում են գալանտերեային կաշիներ: Հորթի (կաթնակեր հորթ): Դա հորթի մաշկն է, անկախ զանգվածից, չփոխված մազածածկույթով: Հորթերի մորթը կատարվում է գարնանը կամ ամռան սկզ ին: Հորթերի մաշկը մեծ մասամ պահածոյացվում է թացաղադրման եղանակով: Հորթի մաշկի մակերեսը` 4090 դմ2 է, հաստությունը` 1,32,5 մմ: Հորթերի մաշկից պատրաստում են կոշիկի երեսացու կաշիներ: Հերվանիկ (խոտակեր հորթ): Դա հորթի մաշկն է, թարմ վիճակում մինչն 10 կգ զանգվածով, մազափոխության անցումային ժամանակահատվածում: Մակերեսը 60-150 դմ2 է, հաստությունը` 1,5-3 մմ: Հիմնականում պահածոյացվում է թաց աղադրման եղանակով: Հերվանիկի մաշկը օգտագործվում է կոշիկի երեսացու կաշի ստանալու համար: Խոշոր հումք` կիսակաշի - ստացվում է մեկ կամ մեկ ու կես տարեկան արջառների մաշկից, որոնք թարմ վիճակում կշռում են 10-13 կգ: Մակերեսը կազմում է 120250 դմ2, հաստությունը` 2,53 մմ, որը տար եր տեղագրական մասերում խիստ տար եր է: Կիսակաշին օգտագործվում է քրոմային դա աղված երեսացու կաշիներ արտադրելու համար: Եր եմն կիսակաշվից պատրաստում են տեխնիկական կաշիներ: Ամորձատված կամ մեծ հորթերի մաշկը ստացվում է մատղաշի մաշկից, որոնց կշիռը թարմ վիճակում հասնում է 1317 կգ-ի, մակերեսը 200270 դմ2, հաստությունը` 3-4 մմ: Տար եր տեղագրական մասերում մաշկն ունի տար եր հաստություն, կաթնագծերը ուժեղ զարգացած են: Ամորձատված մատղաշի մաշկից պատրաստում են երեսացու քրոմային, ինչպես նան միջատակի կաշիներ: Եզան մաշկը ստացվում է ամորձատված արուներից, որոնք թարմ վիճակում ունեն ավելի քան 17 կգ զանգված: Ըստ զանգվածի եզան մաշկը աժանվում է` թեթն 1725 կգ զանգվածով ն ծանր 25 կգ-ից ավելի:

Ակնհայտ է, որ մաշկի զանգվածը, մակերեսի մեծությունը ն հաստությունը հաճախ պայմանավորված են ոչ միայն հասակային տար երություններով, այլն կենդանիների ցեղով: Սովորա ար, մաքրացեղ կենդանիների մաշկը տեղական ցեղի անասունների մաշկի հետ համեմատած 0,30,5 անգամով մեծ են լինում: Մաշկի մեծության հատկանիշի վրա ազդում է նան կենդանու խնամքի ն սնման պայմանները: Լիատարիք եզան մաշկի մակերեսը տատանվում է 300-570 դմ2 սահմաններում, հաստությունը կողամասում (փեշեր)` 2,02,5 մմ, ազդրամասում (գավակամաս)` 3,5-5,0 մմ, մաշկի երկարությունը տատանվում է 1,752,2 մ-ի սահմաններում, իսկ լայնությունը հասնում է 1,52 մ-ի: Կենդանին ամորձատելուց հետո մաշկը լրիվ կազմավորվում է, արատների քանակը, հատկապես կնճռոտվածքը, քիչ է լինում: Եզան մաշկը կոշիկի տակացուի (ներ ան) համար ամենատարածված ն արժեքավոր հումքն է: Այն օգտագործվում է նան թամ ագործական, տեխնիկական կաշիների արտադրության համար: Եզան արակ մաշկը օգտագործվում է միջատակի կաշիներ ստանալու համար: Ցուլի մաշկը ստացվում է չամորձատված խոշոր եղջերավոր անասունների արուներից, որոնց մաշկը թարմ վիճակում կշռում է 17 կգ-ից ավելի: Ինչպես եզան, այնպես էլ ցուլի մաշկը ըստ զանգվածի նույնպես աժանվում է թեթն` 17-25 կգ, ն ծանր մաշկի` 25 կգ-ից ավելի: Կախված զանգվածից, ցուլերի մաշկի մակերեսը տատանվում է 500-600 դմ2 սահմաններում, հաստությունը` 4,0-4,5 մմ է: Ցուլի մաշկն, ի տար երություն մյուսների, իր ծայրամասերում` վզամասում, գլխամասում ն կողամասերում, ունի հաստության զգալի տար երություն, ինչպես նան ուժեղ կնճռոտվածություն ու խորը ծալքավորվածություն: Ցուլի մաշկն ունի համեմատա ար թույլ հյուսվածա անական կառուցվածք` հարուստ է ճարպագեղձերով ն ծակոտկենությամ : Ցուլի մաշկից պատրաստում են կոշիկի տակացու, տեխնիկական ն միջատակի կաշիներ: Երինջի մաշկը (Կովի մաշկը) թարմ վիճակում ունենում են 13 կգ ն ավելի զանգված: Ըստ զանգվածի դրանք աժանվում են երեք խմ ի` թեթն` 1317 կգ, միջին ծանրության` 1725 կգ, ն ծանր` 25 կգ-ից արձր զանգվածով: Վերջինիս մեջ մտնում են երինջների խոշոր ն կովերի մաշկը: Կախված զանգվածից, դրանց մաշկի մակերեսը տատանվում է 200450 դմ2 սահմաններում, թեթնների հաստությունը` 2,54 մմ է, միջին ծանրություն ունեցողներինը` 34,5 մմ, ծանրերինը` 3,55,0 մմ: Այս մաշկի կոլագենային հյուսվածափնջերը ավելի արակ ն նուր են, քան եզան ն ցուլի մաշկային նույն կառուցվածքներինը: Ստերջ կովերի մաշկն ունի ավելի նուր կաշվենախշ ն տար եր տեղագրական մասերում հաստությունը հավասարաչափ է: Այսպիսի

մաշկից ստացվում են ավելի դիմացկուն կաշիներ, որոնք իրենց որակով գերազանցում են անգամ եզան կաշիներին: Բազմածին կովերի մաշկը, ընդհակառակը, իր որակով ավելի ցածր է, քան եզան մաշկը, ունի արակած կողամասեր, փոքրացած մեջքամասով: Կախված հաստությունից, կովի մաշկահումքը ունի օգտագործման տար եր նագավառներ. օրինակ, արակ մաշկը` մինչն 3,5 մմ հաստությամ , օգտագործում են քրոմային դա աղմամ կիսակաշվի ն այլ կաշիների արտադրության համար, 3,5 մմ-ից ավելի հաստ մաշկը օգտագործում են երինջի յուֆտ պատրաստելու համար, որը ամենաորակյալ յուֆտատեսակն է ռազմական կոշկեղենի երեսացուի համար: Միջին հաստության երինջամաշկն օգտագործում են տեխնիկական, թամ ագործական կաշիներ արտադրելու համար: Երինջի հաստ մաշկից պատրաստում են դիմացկուն ն նուր տակացուներ, միջատակի կաշիներ, ինչպես նան տեխնիկական կաշիներ: Բացառությամ տակացուի համար օգտագործվող երենջամաշկից, մնացած նագավառների համար օգտագործվող այս մաշկը մշակման գործընթացներում ենթարկվում են երկտակման (մաշկահիմքը աժանվում է երկու շերտերի` վերնի ն ներքնի (նր ակաշի)): Նր ակաշին օգտագործում են կոշիկի արտադրությունում ինչպես երեսացու, այնպես էլ աստառացու, ինչպես նան կաշվի գալանտերեայի արտադրությունում տար եր իրեր պատրաստելու համար: Գոմեշի մաշկը, ինչպես ն եզան մաշկը, աժանվում են տար եր հաստությունների: Ընդհանրապես, գոմեշի մաշկը, 0,4-0,6 անգամ ավելի հաստ է, քան եզան մաշկը: Գոմեշի մաշկի հյուսվածքային կառուցվածքն ավելի թույլ է ն փխրուն, որի պատճառով այն ավելի շատ օգտագործվում է տեխնիկական նպատակով, քան որպես տակացու: Յակի մաշկը ստացվում է Տի եթում, Մոնղոլիայում, Կիրգիզիայում ն այլուր ուծվող այս կենդանատեսակից: Յակի մաշկն ունի նույնպիսի հյուսվածքային կառուցվածք ն հաստության խմ եր, ինչ որ եզան մաշկը ն օգտագործվում է նույն նպատակների համար: Յակի մաշկը խոշոր եղջերավորների մաշկի հաշվեկշռում առանձնապես մեծ տեսակարար կշիռ չունի: 5.3. Ձիու մաշկը Ձիու մաշկը, որպես կաշվի արտադրության հումք, համեմատած խոշոր եղջերավորներից ստացվող հումքի, ունի փոքր նշանակություն` ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական տեսակետից: Ձիու մաշկն ըստ ձիերի ցեղերի ն ուծման գոտիականության, պայմանական կերպով կարելի է աժանել արնելյան, արնմտյան ն խառը ձների: Արնելյան ձիերը մեծապես հեծյալային են, իսկ արնմտյանները` լծկան կամ աշխատանքային: Արնելյան ձիերից աչքի են ընկնում արա52

ական, վազքի, կա արդինական, թուրքմենական ն այլ ցեղերը, իսկ արնմտյանից` անգլիական ցեղը: Աշխատանքային ձիերից գլխավոր տեղը պատկանում է օրլովյան վարգու ն ծանրաքարշ ձիերին, որոնք ազմացվում են Ռուսաստանի դաշնության շատ շրջաններում: Դրանք աժանվում են հյուսիսային անտառային ն հարավային տափաստանային տար երատեսակների: Աշխատանքային ձիերից ստացվող կաշիներն ունեն մեծ մակերես` 450 դմ2 ն խոշոր զանգված` 25 կգ: Ձիու մաշկը խոշոր եղջերավորների մաշկից խիստ տար երվում է ըստ տեղագրական առանձին մասերի հյուսվածքակառուցվածքի, որի համար էլ ձիու մաշկն ընդունված է մասնատել ոչ թե ըստ ողնաշարի երկարության, այլ ըստ լայնության` պարանոցի հատվածում աժանելով առջնամաշկի ն հետնամաշկի: Առջնամաշկն օժտված է համեմատա ար թույլ ն փխրուն հյուսվածքով, իսկ հետնամաշկը` հատկապես դրա ազդրամասը, ունի ամուր, խիտ հյուսվածքակառուցվածք, այդ իսկ պատճառով էլ օժտված արձր դիմացկունությամ : Ձիու մաշկի վզի ն կողամասերի տեղագրական մասերը ունեն կոլագենային հաստ խրձեր: Ձիու մաշկը, կախված ձիու ցեղից ն հասակից, աժանվում է մանր ն խոշոր հումքատեսակների: Ձիու մանր հումքատեսակն ընդգրկում է վիժված կամ արգանդային մտրուկների, կաթնակեր մտրուկների, մատղաշ մտրուկների ն երիտասարդ ձիու մաշկի: Ձիու վիժված կամ արգանդային մտրուկների մաշկն օգտագործում են ոչ թե կոշկեղենի, այլ կաշվի գալանտերեայի արտադրանքներ պատրաստելու համար: Թարմ վիճակում ունենում է 1-2 կգ քաշ ն 3060 դմ2 մակերես: Հաճախ, լավ մազածածկույթ ունեցող մտրուկամաշկն օգտագործում են նան որպես մորթեղենային հումք: Կաթնակեր մտրուկների մաշկը նորոշ է մայրական մազի առկայությամ ն մակերեսի 4090 դմ2 մեծությամ , տար եր զանգվածներով: Այս հումքը գլխավորապես օգտագործվում է մորթեղենի արտադրության մեջ, իսկ մազաշերտի թերություններ ունենալու դեպքում օգտագործվում է որպես կաշվի հումք: Դրանից պատրաստում են ձեռնոցի համար որպես արձրորակ լայկա կաշի ն քրոմային դա աղված երեսակաշիներ: Մատղաշ մտրուկի մաշկը մի փոքր ավելի մեծ է ն օժտված է ամրացած հյուսվածքներով, որի զանգվածը հասնում է մինչն 5 կգ-ի, մակերեսը` 80-130 դմ2 է, հաստությունը` 1,5-2,0 մմ: Այս մաշկի առջնամասի ն հետնամասի միջն առանձնակի մեծ տար երություն չի նկատվում ն դրանք հավասարապես օգտագործվում են որպես քրոմային դա աղմամ կոշիկի երեսացու կաշիներ ստանալու համար: Երիտասարդ ձիու մաշկն իր մակերեսով մեծ է, տատանվում են 120200 դմ2-ի սահմաններում, ունեն 5-10 կգ կշիռ, 1,52,5 մմ

հաստություն, օգտագործվում են որպես քրոմային երեսացու կաշիների ստացման համար: Հաճախ, այսպիսի մաշկի հետնամասը մշակելիս երկտակում են ն նր ակաշին օգտագործում են հիմնականում կոշիկի երեսացուի համար: Ձիու խոշոր հումքատեսակին դասվում է մեծահասակ ձիերի մաշկը, ձիու առջնամաշկը ն հետնամաշկը: Ձիամաշկը մեծահասակ ձիերի 1012 կգ ն ավելի զանգվածով մաշկն է: Ձիամաշկը աժանվում է թեթնների` 10-17 կգ ն ծանրերի` 17 կգ-ից ավելի: Մակերեսի մեծությունը հասնում է մինչն 400 դմ2, իսկ հաստությունը 1,54,0 մմ: Առջնամաշկը ն հետնամաշկը մշակում են առանձին արտադրական խմ աքանակներով: Ձիու առջնամաշկը մաշկի առջնի մասն է: Տար երում են թեթն առաջամաս` մինչն 12 կգ զանգվածով ն ծանր առաջամաս` 12 կգ-ից ավելի զանգվածով: Թեթն առաջամասի մակերեսը 160250 դմ2 է, հաստությունը` 2,53,3 մմ, իսկ ծանր առաջամասի մակերեսը 170300 դմ2 է, հաստությունը` 34 մմ: Մաշկի առաջամասը օգտագործում են կոշիկի երեսացու քրոմային կաշիներ պատրաստելու համար: Ձիու հետնամաշկը մաշկի հետնի մասն է: Տար երում են թեթն հետնամաս` մինչն 5 կգ զանգվածով ն ծանր հետնամաս` 5 կգ-ից ավելի զանգվածով: Թեթն հետնամասի մակերեսը 6090 դմ2 է, հաստությունը 33,5 մմ, իսկ ծանր հետնամասի մակերեսը` 90 դմ2-ից ավելի է, հաստությունը` 3,5 մմ-ից ավելի: Նախկինում ձիու հետնամասի մաշկից պատրաստում էին ուսական դա աղիչներով դա աղված կաշիներ, որոնք օգտագործվում էին երկարաճիտ կոշիկների երեսացուի համար: Ներկայումս հետնամասի մաշկից պատրաստում են տակացու ն միջատակի կաշիներ: 5.4. Ավանակի, ջորու ն ուղտի մաշկը Սմ ակավոր այլ կենդանիներից ստացվող մաշկից ոչ մեծ չափով օգտագործվում է նան ավանակների ն ջորիների մաշկը, որոնք իրենց ընդհանուր հատկություններով նման են մտրուկների մաշկին: Մեծահասակ ավանակների ն ջորիների մաշկի մակերեսը հասնում է 100200 դմ , սակայն դրանք ըստ զանգվածի չեն աժանվում: Ավանակների մաշկն ավելի խիտ է ն ամուր, քան ջորիներինը: Ընդհանուր հատկություններով ն հասակային փոփոխությունները նման են ձիու մաշկին միայն այն տար երությամ , որ այս դեպքում խիտ հյուսվածքները տարածվում են ամ ողջ ազդրամասով (գավակամասով): Ուղտի մաշկը ստացվում է երկու տար եր ցեղերից` միասապատավոր ն երկսապատավոր ուղտերից, որոնց մաշկին նորոշ է փխրուն, ծակոտկեն ն թույլ կառուցվածքը: Մաշկի կառուցվածքի վրա ացասա54

ար է ազդում նան այն հանգամանքը, որ մազափնջերի արմատները մաշկում շատ խորն են դասավորված: Մեծ ուղտերի մաշկն ունի մեծ մակերես ն սապատի պատճառով դրանց մաշկազերծում են մեջքամասի ն որովայնի երկարությամ , որը կիսելով աժանում են երկու կիսակաշիների: Ըստ հասակային առանձնահատկության, ուղտերի մաշկն ընդունված է աժանել` մատղաշ ուղտերի մաշկի, որոնց զանգվածը հասնում է մինչն 10 կգ, ն մեծահասակ ուղտերի մաշկի, որոնք ըստ զանգվածի աժանվում են թեթնների` 10-17 կգ, ն ծանրերի` 25 կգ-ից ավելի զանգվածով: Միջին ծանրության մաշկի զանգվածը կազմում է 1725 կգ: Թեթն ն միջին ծանրության մաշկից մշակում են միջատակի ն յուֆտի կաշիներ, իսկ ծանրերից` տակացու կաշիներ: Ուղտի վզամաշկը ըստ զանգվածի ն չափերի չի սահմանափակվում, այսինքն` անկախ զանգվածից մշակվում է ն ստացված կաշիները օգտագործվում են գալանտերեային արտադրանքներ պատրաստելու համար: Ուղտերի մաշկահումքը մեր հանրապետություն են ներմուծվում արտասահմանից, որի հումքից ստացվող կաշիների տեսակարար կշիռը կաշվետեսակներում աննշան է: 5.5. Ոչխարենիներ Ոչխարենիները ստացվում են ազմաթիվ ցեղերի պատկանող ոչխարներից: Դրանք օգտագործվում են որպես հումք` մորթու, մուշտակի ն կաշվի արատադրության համար: Սովորա ար, մորթեղենին ներկայացվող պահանջները չ ավարարելու դեպքում այն օգտագործվում է կաշվի արդյունա երության համար: Ոչխարի մորթիներին նորոշ են ոչ ուժեղ զարգացած վերնամաշկը, մանր ն հավասար աշխված կաշվենախշը` մանր ծակոտկենությամ ու հարթ մակերեսով, հյուսվածքների ճնշող մասը կազմում է պտկիկային շերտը, որը նր ագեղմ ցեղերի մոտ 50 % է, իսկ կոպտա ուրդ ցեղերի մոտ` 70-80 %: Կոլագենային խրձերը մեկը մյուսի հետ թույլ են շաղկապված ն հիմնականում դասավորված են հորիզոնական դիրքով, որի պատճառով էլ ոչխարից ստացված կաշիները դիմացկուն չեն, թույլ են, ունեն երկարաձգման մեծ հատկություն: Ոչխարի մաշկը միջհյուսվածքային տարածություններում ունի զարգացած ճարպագեղձային համակարգ, որը կաշվի վերամշակման գործընթացում լուծվում է ն հեռանում միջհյուսվածքային տարածություններից առաջացնելով ծակոտկիներ, ն հետնա ար, ջրաթափանց մակերեսային շերտ: Ոչխարենիները պատկանում են մանր հումքատեսակներին ն աժանվում են երեք խմ ի` ա) ռուսական ոչխարներից ստացված ոչխարենիներ,

) տափաստանային ոչխարներից ստացված ոչխարենիներ: գ) ռոմանովյան ն հյուսիսային կարճապոչավոր ոչխարներից ստացված ոչխարենիներ: Առանձին դեպքերում, ացի նշվածներից, տար երում են նան խառնացեղային ոչխարենիներ: իրենց մեջ ընդգրկում են ոլոր Ռուսական ոչխարենիները ցեղերից ստացված ոչխարենիները, ացի ռոմանովյան, հյուսիսային կարճապոչավոր ն դմակավոր ցեղերից ստացվող ոչխարենիները: Ոչխարենիների մակերեսը տատանվում է 6080 դմ2 սահմաններում: Ռոմանովյան ցեղն ստացվել է 18-րդ դարում, Ռուսաստանի հյուսիսում տարածված կարճապոչավոր ոչխարների երկարատն նպատակային ընտրության շնորհիվ: Այնուհետն այն տարածվել է նան Ռուսաստանի արնմտյան ն կենտրոնական մասերում: Ռոմանովյան ցեղի ոչխարներն օժտված են կենսա անական ն տնտեսական օգտակար մի շարք առանձնահատկություններով: Նրանցից ստանում են ամենա արձրորակ մուշտակե ոչխարենիներր, որը պայմանավորվում է րդածածկի յուրահատկությամ ` աղվամազի ն քստամազի լավագույն հարա երակցությամ , երկարությամ , հաստությամ , գույնով: Ի տար երություն այլ կոպտա ուրդ ցեղերի, ռոմանովյան ոչխարների րդում քստամազը սն է ն աղվամազից կարճ: Աղվամազը աց մոխրագույն է: Բրդում քստամազի ն աղվամազի հարա երությունը կազմում է 1:4-ից մինչն 1:10: Առավել թեթն ն տաք ոչխարենիները ստանում են 4-8 ամսական մատղաշից: Նորածին գառների րդածածկը սն է, որը երեք ամսականից հետո փոխվում է մոխրագույնի: Ռոմանովյան ցեղի ոչխարներին խուզում են տարեկան երկու-երեք անգամ, որը պայմանավորված է սեզոնային րդաթափությամ : Ռոմանովյան ցեղի ոչխարները միջին խոշորության են, արտադրող խոյերի կենդանի զանգվածը 65-70 կգ է, մաքիներինը` 45-50 կգ, րդատվությունը համապատասխանա ար` 2,5-3,4 ն 1,5-1,8 կգ: Մսամուշտակատու մթերատվության ուղղության ցեղերին են պատկանում նան հյուսիսային կարճապոչավոր` նոլինյան, կուլունդինյան կարճապոչավոր ոչխարները: Կարճապոչ ոչխարներից ստացվում են ավելի նուր ն ամուր հումք` քրոմային դա աղմամ շնրետ կաշիներ արտադրելու համար: Երկարապոչ ոչխարների մորթիները, ացի շեվրետ կաշիների արտադրությունից, շնորհիվ իրենց լավ մազածածկույթի, օգտագործում են նան մորթի ն մուշտակ արտադրելու համար: Ընդհանրապես ռուսական ոչխարենիներից պատրաստում են քրոմային դա աղմամ կոշկեղենի շեվրետ, հագուստեղենի շեվրետ, ֆիլտրացման կաշի, ֆոտոապարատների կաշի, լայկա կաշիներ ն այլն:

Ցածրորակ տեսակները օգտագործում են նան գալանտերային ն ձեռնոցի կաշիների արտադրության համար: Տափաստանային ոչխարենիները ստացվում են դմակավոր կոպտա ուրդ ոչխարների սպանդից, ինչպես նան մոնղոլական ոչխարներից: Սրանց ոչխարենու մակերեսը ավելի մեծ է, քան ռուսական ոչխարներինը, այն տատանվում է 7085 դմ2 սահմաններում: Մորթու ճարպոտ լինելու հետնանքով դրանցից ստացվող պատրաստի կաշիները լինում են թույլ, փխրուն, լավ երկարաձգվող: Այդ պատճառով շեվրետների արտադրության համար օգտագործում են մատղաշների ոչխարենին, որը դեռ ուժեղ ճարպակալված չէ: Մնացած ոչխարենիները օգտագործվում են մուշտակի, գալանտերեայի, կոշիկի աստառացուի ն ձեռնոցի կաշիներ արտադրելու համար: Խառնացեղ ոչխարներից ստացվող ոչխարենիները ունեն թույլ հյուսվածքակառուցվածք, փխրուն են, որոնց պատճառով դրանցից պատրաստում են քիչ քանակությամ շեվրետ, այց ավելի շատ` գալանտերեայի, ձեռնոցի ն աստառացու կաշիներ: Գրեթե նույնպիսի թույլ ն փխրուն ոչխարենիներ է ստացվում նր ագեղմ մերոնիսային ոչխարներից, որոնցից ավելի հաճախ պատրաստում են մորթե արտադրանքներ, քան կաշիներ: Սովորա ար, նր ագեղմ ոչխարներից ստացված ոչխարենիներից պատրաստում են գալանտերեայի, ձեռնոցի ն աստառացու կաշիներ: Գառնենիներ: Գառնենի է կոչվում գառներից ստացված մորթին, որն ունի րդաթելերի տար եր ձների ու չափերի գանգուրներ: Գոյություն ունեն մասնագիտացված գառնենիատու ցեղեր, որոնցից ամենատարածվածը ն առավել արժեքավորը կարակուլյանն է: Գառնենիները պատկանում են մորթիների այն տեսակներին, որոնցից պատրաստում են վերարկուներ, գլխակներ, օձիքներ ն այլն: Գառնենիները ստանում են 1-3 օրական գառների սպանդից: Այդ հումքը գնահատվում է մորթափառի ն րդածածկի համալիր հատկություններով: Գառնենու հիմնական տարրը գանգուրն է: Այն իրենից ներկայացնում է 1-1,5 սմ երկարության ծամիկ, որը սաղմնային զարգացման շրջանում, ելնելով գենետիկական առանձնահատկություններից, ձնավորվում է որպես գանգուր: Գանգուրը երկար չի պահպանում իր ձնը, այն խախտվում է ծնվելուց 1-3 օր հետո: Այդ պատճառով գառների սպանդը կատարում են այն ժամանակ, քանի դեռ գանգուրները չեն կորցրել իրենց ձնը: Գառնենիների հիմնական որակական ցուցանիշներն են` գանգուրի գույնը, ձնը, երկարությունը, լայնությունը, արձրությունը, խտությունը, գառնենու պատկերը, նկարը, փայլը, առաձգականությունը, մակերեսը, մորթափառի հաստությունը ն խտությունը: Կարակուլյան գառնենիներն ըստ գույնի լինում են սն, մոխրագույն, դարչնագույն, վարդագույն, սպիտակ, ոսկեփայլ ն արծաթափայլ:

Գանգուրներն ըստ ձնի աժանվում են 3 խմ ի` արժեքավոր` (ալիքաձն ն լո աձն), քիչ արժեքավոր ( աշիկներ) ն ցածրարճեք (օղակաձն, կիսաօղակաձն, խխունջաձն, խցանաձն): Ալիքաձն գանգուրներն ըստ երկարության, արձրության ն լայնության կարող են տար եր լինել: Երկար են համարվում 4-6 սմ ն ավելի երկարության ալիքները, միջին երկարության` 2-4 սմ ն կարճ` 1-2 սմ: Ըստ լայնության գանգուրները լինում են մանր (2-4 մմ), միջին (4-8 մմ) ն խոշոր (8 մմ ն ավելի): Առավել արժեքավոր են միջին լայնության գանգուրները:

Նկ. 6. Սն գառնենի

Նկ.7. Մոխրագույն գառնենի

Ըստ արձրության գանգուրները լինում են` արձր, հարթ ն կիսաօղակաձն: Բարձրարժեք են կիսաօղակաձն գանգուրները, որոնց արձրությունը ն լայնությունը հավասար են: Գառնենու ձնը գնահատվում է այն մակերեսով, որը ծածկված է արժեքավոր գանգուրներով: Այդպիսին համարվում է արձրաժեք ն պայմանականորեն նշանակվում է 3/3: Եթե հիմնական մակերեսը

ծածկված է արժեքավոր, իսկ ծայրամասերը` ցածրարժեք գանգուրներով, նշանակվում է 2/3, իսկ եթե արժեքավոր գանգուրները գտնվում են միայն գոտկատեղում ու գավակում, ապա գառնենու ձնը նշանակվում է 1/3: Գառնենու պատկերը կախված է գանգուրների դասավորությունից: Տար երվում են գանգուրների զուգահեռ, համակենտրոն ն խառը դասավորություն: Գանգուրների խտությունը որոշվում է գառնենու որոշակի մակերեսի վրա դրանց քանակով: Առավել խիտ գանգուրների դեպքում նրանք միանում են իրար ն գառնենու պատկերը չի երնում: Ցանկալի է գանգուրների միջին խտությունը: Տար եր մեխանիկական ազդեցությունների դեպքում գանգուրների առաձգականությունը կախված է դրանց ձնից ն դասավորությունից: Գանգուրների փայլը մորթուն տալիս է կենդանություն ն շքեղություն: Ցանկալի է լյուստրային փայլը: Մորթու հաստությունը ն խտությունը համարվում են գառնենու ապրանքային արժեքը պայմանավորող կարնոր ցուցանիշներ: Բարձրարժեք է համարվում թեթն, խիտ ն արակ մորթին: Հաստ մաշկը սովորա ար ավելի փուխր է լինում: Չափից ավելի արակ մորթին անցանկալի է: Գառնենու մակերեսը կարնոր ցուցանիշ է ապրանքային արժեքը որոշելիս: Ըստ մակերեսի գառնենիները լինում են խոշոր` (1100 սմ ն ավելի), միջին (900-1100 սմ ) ն մանր (500-900 սմ ): Գառնենու չափը որոշում են նրա երկարության ն լայնության արտադրյալով: Գառնենիները գնահատվում ն առաքվում են համաձայն մթերման գործող պետական ստանդարտների: 5.6. Այծենիներ Այծենիները, որպես կաշվի արդյունա երության հումք, շատ ավելի արձր են գնահատվում իրենց որակական հատկանիշներով, քան ոչխարների ն մյուս երեսացու կաշիների տեսակները: Այծենուց ստացվող քրոմային դա աղված շեվրոն շատ ավելի ճկուն, դիմացկուն ն գեղեցիկ արտաքինով երեսացու է կանանց կոշիկների, իսկ առանձին դեպքերում` տղամարդկանց ն երեխաների կոշիկների համար, քան այլ երեսացուները: Այծենուց ստացված կաշվի ամրությունը ն ճկունությունը ացատրվում է դրա հյուսվածքային կառուցվածքի առանձնահատկությամ , վերնամաշկի արակությամ , մաշկահիմքի պտկիկային ն ցանցային շերտերի համեմատական հաստությամ ն մի շարք այլ առանձնահատկություններով: Համեմատած ոչխարենու հետ, այծենու

ճարպագեղձերը քիչ են, որի հետնանքով պատրաստի կաշին ավելի խիտ է, ամուր ն դիմացկուն: Այծենու մորթու կոլագենային խրձերը համեմատա ար ավելի ամուր են, մի փոքր ավելի թեքման մեծ անկյունով, քան ոչխարենին, որը դրա ամրության հատկանիշներից մեկն է: Այծենուց ստացված կաշվի երեսը ոչխարենու կաշվի համեմատությամ կոշտ է, այց ավելի դիմացկուն, կաշվենախշն ունի խոշոր հատիկային կառուցվածք, որը կախված է հասակային փոփոխությունների հետ: Մինչն 60 դմ2 մակերեսով այծենուց ստացվում է ավելի որակյալ ն նուր մակերեսով կաշիներ, քան 60 դմ2-ուց ավելի մեծ մակերեսով այծենուց, որոնցից ստացված կաշիները համեմատա ար կոշտ են ն ունեն խոշոր հատիկավոր մակերես: Համաձայն ՊՏՍՏ-1134-73 ն ՊՏՍՏ 382-76 այծենիները դասվում են մանր հումքի շարքին, անկախ դրանց կշռից ն աժանվում են. ա) հացային, ) տափաստանային գ) վայրի այծերի ստացված այծենիներ: Ըստ մթերատվության ուղղության այծերի ցեղերը ն նրանցից ստացվող այծենիները կարելի է աժանել` 1. կաթնային (կաթնամսային), 2. աղվամազային, 3. րդատու: Հացային այծենիները ստացվում են կաթնատու ցեղերից, որոնք ազմացվում են հողագործական շրջաններում, հատկապես ՌԴ եվրոպական մասում ն որոշ չափով Սի իրի ոչ տափաստանային շրջաններում: Հացային այծենիները տափաստանային այծենիների համեմատությամ ունեն ավելի կարճ ն նոսր մազածածկ, այց ամուր մաշկահիմք, որից արտադրվում է քրոմային դա աղված շեվրո կաշի ն այծակաշի (ավելի մեծ մակերեսով կաշիներ): րդատու ն Տափաստանային այծենիները ստացվում են րդաաղվամազատու ցեղերից, որոնք տարածված են տափաստանային շրջաններում: Դրանք ունեն խիտ րդածածկ ն աղվամազաշերտ, այց ոչ արձր ամրությամ մաշկահիմքով մաշկ: Դրանցից քրոմային դա աղմամ ստացվում է համեմատա ար ոչ նուր շեվրո ն կոշիկի երեսացուի համար այծակաշի: Վայրի այծերի այծենիները իրենց մեջ ընդգրկում են տար եր տեսակի վայրի այծերից ստացվող այծենիները, ինչպես օրինակ` վայրի այծի, ջեյրանի, այծյամի, մշկայծյամի, վայրի ոչխարի ն այլ կենդանիներից ստացվող հումքը: Վայրի այծենիները, շնորհիվ մազաշերտի կոպիտ ու կոշտ լինելուն ն մաշկի մեջ շատ խորը թափանցված լինելուց, տալիս են ծակոտկեն ն ջրաթափանց կոշտ կաշիներ, որի պատճառով դրանցից հիմնականում պատրաստում են աստառացու կաշիներ:

5.7. Խոզի մաշկը Խոզի մաշկը, որպես կաշվի հումքատեսակ օգտագործվում է տար եր երկրներում ն երկրների հումքի հաշվեկշռում ունի տար եր տեսակարար կշիռ: Մեզ մոտ խոզա ուծության զարգացումը, ծառայում է մսի խնդրի լուծման, ինչպես նան կոշիկի հումքի պակասը լրացնելու նպատակներով: Հետնա ար, խոզի մաշկը զգալի դեր է կատարում կաշվի արդյունա երությունը հումքով ապահովելու գործում: Խոզի մաշկն ունի առանձնահատուկ կառուցվածք: Դրա վերնամաշկը ամենահաստն է, որը մաշկի ընդհանուր հաստության հետ համեմատած կազմում է 5%: Այն ունի շատ ուժեղ զարգացած մազարմատային համակարգ, որն անցնում է ամ ողջ մաշկահիմքի հաստությամ ու ստեղծում է միջանցիկ անցքեր ն կաշվին տալիս է արտաքին ծակոտկեն տեսք: Միջանցիկ մազանցքերը խոզի կաշին դարձնում են ջրին չդիմադրող, որի համար այն անցնում է հատուկ մշակման` անցքերի փակման գործընթացներ: Խոզի կաշվի որակի վրա ացասաար է ազդում նան հումքի վրա ուժեղ զարգացած ճարպագեղձային համակարգը, որի մշակումից հետո ստացած կաշին դարձնում է փխրուն: Չնայած այդ ոլորին, խոզի մաշկի կոլագենային խրձերը ազմապիսի ձներով միահյուսված են միմյանց, առաջացնելով մաշադիմացկուն մաշկահիմք: Մաշկի որակը, մեծությունը ն հաստությունը, ինչպես նան ֆիզիկամեխանիկական շատ այլ հատկություններ պայմանավորված են խոզի ցեղով ն սեռահասակային առանձնահատկություններով: Խոզի մաշկի հաստության չափանիշ է հանդիսանում դրա ականջների հաստությունը: Ըստ ստանդարտների խոճկորներից, մայր խոզերից ն արու խոզերից կամ վարազներից ստացված մաշկը աժանվում է երեք խմ ի: Խոճկորների մաշկից պատրաստում են գալանտերային ն ձեռնոցի կաշիներ: Խոճկորի մաշկի զանգվածը կազմում է 0,751,5 կգ, մակերեսի մեծությունը` մինչն 30 դմ2, հաստությունը` 1,52,0 մմ: Մայր խոզերի ն ամորձատվածների մաշկն իրենց քանակով ամենաշատն են ն համաձայն ՊՏՍՏ 1134-73-ի ըստ մակերեսի աժանվում են` փոքր մակերեսով 30-70 դմ2, միջին մակերեսով` 70-120 դմ2 ն մեծ մակերեսով` 120 դմ2-ից ավելի: Փոքր մակերեսով խոզենին անվանում են թեթն խոզենի, որոնց մաշկի զանգվածը տատանվում է 1,54 կգ-ի սահմաններում, միջին մակերեսով խոզենիների զանգվածը տատանվում է 47 կգ-ի սահմաններում, մեծ մակերեսով խոզենիները ծանր խոզերի մաշկն է, որոնց զանգվածը 7 կգ-ից ավել է: Առանձին դեպքերում խոզի մաշկի մեծությունը հասնում է 250 դմ2, իսկ զանգվածը` 9 կգ ն ավելին:

Կախված խոզի մաշկի զանգվածից, դրանց օգտագործման ուղղությունները տար եր են: Թեթն ն միջին զանգվածի մաշկն օգտագործում են քրոմային դա աղված երեսացու կաշիներ արտադրելու համար, ծանր մաշկը` յուֆտ, թամ ագործական կաշիներ արտադրելու ն այլ նպատակների համար: Առանձնապես ծանր (7 կգ-ից ավելին) ն հաստ մաշկը (4 մմ ն ավելի) օգտագործում են տակացու ն տեխնիկական կաշիների արտադրության համար: Վարազների մաշկը ծանր է ն ունի ամուր հյուսվածակառուցվածք, որոնք կշռում են ավելի քան 7 կգ, իսկ մաշկի մակերեսը հասնում է առավելագույն չափերի` 170250 դմ2: Այսպիսի մաշկը հաճախ երկտակում են ն օգտագործում տակացու ն տեխնիկական կաշիների արտադրության համար: 5.8. Եղջերուի մաշկը Եղջերուների մաշկն իրենց ընդհանուր հատկություններով նման են խոշոր եղջերավոր անասուններից ստացվող մաշկին: Դրանց տարատեսակների աժանման հիմքում ընկած է հասակային ն սեռական տար երությունները: Համաձայն ստանդարտի եղջերուների մաշկը աժանում են` ա) հորթի, ) մեծահասակ եղջերուների մաշկի: Հորթի մաշկը ստացվում կաթնակեր կենդանիներից մինչն խոտակեր հասակին հասնելը, որոնց մայրական մազերը թափվել ն նոր մազածածկ է աճում: Եղջերուների մաշկի հյուսվածքակառուցվածքում գերակշռում է նուր ն արակ կոլագենային թելերի փնջերը: Դրանք մեկը մյուսին հյուսված են թույլ կերպով ն մաշկը դարձնում են փխրուն, ոչ ամուր: Մինչն մեկ տարեկան եղջերուների մաշկը լավ հումք է հանդիսանում նական թավշակաշի (զամշ) արտադրելու համար: Լավ մազածածկույթ ունեցող մատղաշների մաշկն օգտագործում են նան մորթեղենային արտադրությունում: Պետք է նշել, որ յուղային դա աղմամ նական թավշակաշվի (զամշ) արտադրության համար միակ` ամենալավ հումքատեսակը եղջերուների մատղաշների մաշկն է: Դրա պատճառը կոլագենային խրձերի նր ությունն է, երեսամասից առաջացած խավաշերտը ն ազմածռման նկատմամ դրսնորած արձր դիմադրությունը: 5.9. Որմզդեղնի մաշկը Որմզդեղնիների մաշկը, ինչպես եղջերունիներինը, շատ տարածված չէ ն խոշոր անասուններից ստացված հումքի հաշվեկշռում քանակական տեսակետից առանձին տեղ չի գրավում: Որմզդեղնիների ուծման ն աճեցման գործով զ աղվում են հիմնականում անտառային գոտիներում նակվողները: Այդ կենդանատեսակից ստացված մաշկն իր հիմնական հատկություններով նման է եղջերունիների մաշկին, այց

մեծությամ ավելի խոշոր է ն ունի ծանր զանգված, քան եղջերունիների մաշկը: Որմզդեղնիների մաշկն օգտագործում են հաստ, այց փափուկ թավշակաշվի (զամշ) արտադրության համար, որը հանդիսանում է շատ դիմացկուն ն ճկուն կաշի: Ծանր զանգվածով որմզդեղնիների մաշկը, որոնք ավական հաստ են, օգտագործում են նան տակացուի համար: Այն շատ ճկուն է ն, որ ամենակարնորն է, օժտված է հիգիենիկ արձր հատկանիշներով` հատկապես օդաթափանցելիությամ ն գոլորշաթափանցելիությամ : Այս տակացուները անցնում են քրոմային դա աղում ն օգտագործվում հատուկ նշանակության արտադրատեսակներ պատրաստելու համար (հատուկ ն սպորտային կոշկեղեն): 5.10. Սողունների մաշկը Սողունների շատ տեսակներ կան, սակայն մաշկի մշակման համար գործնական նշանակություն ունեցողների անվանակարգը փոքր է, հիմնականում օգտագործում են կոկորդիլոսների, օձերի ն մողեսների մաշկը: Սողունների մշակված կաշիները գլխավորապես ունեն գալանտերեական օգտագործման նշանակություն, իսկ առանձին դեպքերում` հատկապես մեծ օձերից ստացվող մաշկը, օգտագործում են նան կոշիկի երեսացու կաշիների ստացման համար: Կոկորդիլոսի մաշկը ունի ազմաշերտ վերնամաշկ, իսկ օձերի ն մողեսների մաշկը` հաճախ փոփոխվող շերտ: Մաշկահիմքը աղկացած է հորիզոնական դասավորված կոլագենային խրձերից, որը սողունների մաշկին տալիս է երկարաձգման մեծ հնարավորություն: Ըստ իրենց երկարության, սողունների մաշկը աժանում են` փոքր, միջին ն խոշոր տեսակների: Կոկորդիլոսի մաշկը որպես կաշվի հումք մեծ նշանակություն ունեն Հնդկաստանում ն Բրազիլիայում (տարեկան մթերվում է մոտ կես միլիոն հատ հումք): Օձերի ն մողեսների մաշկը ոչ շատ մեծ քանակով հիմնականում մթերվում են Միջին Ասիական պետություններում ն մեծ քանակով` Հնդկաստանում: Մեծ մողեսների մաշկի երկարությունը հասնում է 1,5 մ, իսկ մակերեսը` 15 դմ ն օգտագործվում է կանանց կոշիկների երեսամասի համար: Նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում մթերվող օձամորթիներից են` կո րայի, գուրզայի, մեդյանիկայի, վիշապի ն մնացած այլ տեսակների մաշկը, որոնց տեսակարար կշիռը հումքի ազայում շատ փոքր է: Հնդկաստանում պատրաստվող օձակաշիները 2-3 անգամ մեծ են պիտոններից, որոնց երկարությունը հասնում է 25 մետրի: Ավստրալիայում պիտոնների երկարությունը ավելի քան վեց մետր է: Օձակաշիները մաշկահանում են սպանելուց մեկ օրից ոչ ուշ ն հանում են

խողովակաձն` տիկահանման ձնով: Սողունների մաշկի պահածոյացման հիմնական եղանակը թացաղադրումն է: 5.11. Ձկան մաշկը Որպես կաշվեհումք օգտագործում են ձկան շատ տեսակների մաշկը, այց արդյունա երական նշանակություն ունեցողներից գլխավորները հանդիսանում են երկարատամիկ ձողաձուկը, շերեփաձուկը, շնաձուկը, թառափը ն այլ ձկնատեսակներ: Ձկան մաշկի մեծ մասի վերնամաշկը ծածկված է (հատկապես ոսկրավոր ձկներինը) թեփուկաշերտով, որը պատրաստի կաշվի վրա թողնում է իր հետքը: Ձկան մաշկի վերնամաշկը ուժեղ զարգացած է ու ավական հաստ, մինչդեռ վերնամաշկը միմյանց հետ կապված է համեմատա ար նուր կոլագենային խրձերով: Մաշկահիմքում ճարպաշերտը գրեթե ացակայում է: Ձկան որսին պետք է անմիջապես հաջորդի մաշկի պահածոյացումը, քանի որ ձուկը սատկելուց հետո արագ ընթացող մանրէակենսաանական պրոցեսները շատ ուժեղ ազդում են մաշկի որակի վրա: Ձկան մաշկի պահածոյացումը չորացման եղանակով անթույլատրելի է, քանի որ կոլագենային խրձերը շատ ուժեղ կարճանում են ն դրանց հետագա վերականգնումը դառնում է անհնարին: Պահածոյացման լավ ձն է համարվում թացաղադրումը: Երկարատամիկի մաշկի երկարու2 թյունը 65150 սմ է, մակերեսի ընդհանուր մեծությունը` 2030 դմ : Շերեփաձկան երկարությունը մինչն 70 սմ է: Եթե երկարատամիկի ն շերեփաձկան մաշկը օգտագործում են հիմնականում որպես գալանտերային կաշիներ, իսկ որոշ դեպքերում որպես կանանց կոշկեղենի երեսացու, ապա շնաձկան կաշին` աշխատանքային ծանր կոշկեղենի երեսացուի համար, իսկ մատղաշներից ստացվող թեթն կաշիները` պայուսակների ն ճամպրուկների պատրաստման համար: Թառափ ձկան մաշկը ավականին մեծ է, միջին մակերեսը` 72 դմ2, հաստությունը` 23 մմ, երկարությունը` 2 մ է, իսկ լայնությունը մինչն 1 մ, մաշկի միջին զանգվածը 12 կգ է: Թառափի մաշկից ստացված կաշին օգտագործում են որպես թեթն ներ անացու, միջատակ, ինչպես նան հաստ երեսակաշիներ: Թառափի ամ ողջ մաշկի մակերեսը չի օգտագործվում, որի պատճառը դրա վրա գտնվող պաշտպանիչ ելունների (փշեր) առկայությունն է: Միջին մեծության լոքոների մաշկը կազմում է 40 դմ2, մոտ 1 մ երկարությամ ն 1 մմ հաստությամ : Այն օգտագործվում է գալանտերային կաշիներ ստանալու համար, որոնց երեսը հաճախ ենթարկում են արհեստական նախշազարդման:

ԳԼՈՒԽ 6

6. ԳԱԶԱՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԵՎ ՎԱՅՐԻ ԳԱԶԱՆՆԵՐԻՑ ՍՏԱՑՎՈՂ

ՄՈՐԹԵ-ՄՈՒՇՏԱԿԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ՈՐՈՇ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Մորթու արտադրության հումքի դասակարգումը Այլ կենդանիներից ստացվող մորթե հումքը աժանվում է` աղվամազայինի, մորթեղենայինի, ծովային կենդանիների մորթիների ն թռչունների մաշկի: Աղվամազային հումքը ստացվում է վայրի գազանների մորթիներից, որոնք ձեռք են երվում ձմռանը, որսի միջոցով կամ գազանաուծական տնտեսություններից: Դրանք ստացվում են հետնյալ կենդանիների մորթիներից` գայլ, ենոտ, գորշուկ, նապաստակ, կուղ , արջ, ջրաքիս, ընձառյուծ, նեռաղվես, լուսան ն այլն: Այդ հումքը կարող է լինել նան գարնանային, որոնց ձեռք երումը ձմռանը հնարավոր չէ: Այս տեսակին դասվում են նան կրծողների մորթիները: Դրանք ստացվում են հետնյալ կենդանիներից` ջրային առնետ, ճահճակուղ , մշկամուկ, արջամուկ, գետնասկյուռ ն այլն: Մորթեղենային հումքը նույնպես տար երում են` ձմեռային ն գարնանային: Ձմեռային մորթեհումք կարելի է ստանալ ճագարներից, կատուներից, շներից: Գարնանային մորթեհումքը ստանում են ոչխարի, այծի, ձիու ն ուրիշ կենդանիներից (տե°ս էջ 53-61): Ծովային կենդանիների մորթիները ձեռք են երվում գազանաորսությամ , ծովաորսությամ , որոնք օգտագործվում են մորթու արդյունա երության մեջ: Ծովային կենդանիների մորթիները հիմնականում լինում են` ծովարջի, ծովաշան կամ փոկի: Թռչունների մաշկը ստացվում է լողացող թռչուններից, որոնք ունեն խիտ, փափուկ, աղվափետրածածկ, որը իր որակով պիտանի է մորթու արտադրության համար: Այդ թռչուններից են` կարապը, ջրագռավը, սուզահավը, հավալուսանը ն այլն: Սկյուռի մորթի: Սկյուռները տարածված են ՌԴ-ն Եվրոպական մասի, ՈՒրալի ն Սի իրի անտառային ն անտառտափաստանային գոտիներում: Ռուսաստանի Դաշնության տարածքում աճող սկյուռի մորթիները ունեն տնտեսական մեծ նշանակություն, քանի որ այդ մորթիների մթերումը մյուս մորթիների շարքում գրավում է առաջնակարգ տեղերից մեկը: Սկյուռի մազածածկույթը շատ փափուկ է, խիտ, միջին արձրության, պոչը փափկամազ է ն երկար: Սկյուռը

մազածածկույթը փոխում է տարվա մեջ երկու անգամ` գարնանը ն աշնանը: Ամռանը մազածածկույթը ցածր է, գույնը աց շիկակարմրից մինչն սնից գորշ դարչնավուն գույնի: Ձմռանը մազածածկույթը խիտ է, ողնաշարի ուղղությամ ն կողամասերում մոխրագույն է, եր եմն շիկակարմիր ն գորշ դարչնավուն երանգով: Կախված տարվա եղանակից սկյուռի մորթու որակը խիստ փոփոխվում է` չափերը, փափկամազությունը, մազածածկույթի խտությունը ն կաշվենյութի խտությունը: Տար երում են սկյուռի մորթու գունավորման հետնյալ տեսակները` սնապոչ, մուգ պոչով, մուգ` գորշ դարչնավուն պոչով, կարմրապոչ, մոխրագույն պոչով: Սկյուռի մորթիները աժանվում են երեք տեսակի` | տեսակ - դրսնավոր, || տեսակ – կապտուկ, ||| տեսակ - ծավոր, խալով: Սկյուռի մորթահանումը կատարվում է խողովակաձն կամ գուլպաձն, պահպանելով դունչը, թաթերը ն պոչը: Միջին մակերեսը կազմում է 250400 սմ : Աղվեսի մորթի: Աղվեսները տարածված են ամ ողջ ԱՊՀ տարածքում, ացի Արկտիկայից: Աղվեսի մորթիների տնտեսական նշանակությունը մեծ է: Դրանք այն մորթիներն են, որոնք օգտագործվում են ինչպես ԱՊՀ-ի երկրներում, այնպես էլ արտահանվում են միջազգային շուկա: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում աղվեսները ազմացվում են ն դրանցից ստացվող մորթիները մշակվում են մորթու ֆա րիկայում` օրինակ Վանաձոր քաղաքի «Գեղմ-Լամա» ՍՊԸ մորթումուշտակի ֆա րիկայում: Աղվեսի մորթիները ունեն արձր փափկամազ, փափուկ ն խիտ մազածածկույթ: Մազերի մոտ 90 %-ը աղվամազային է: Կախված աղվեսի ազմացման աշխարհագրական վայրից, դրա մորթու մազածածկույթի գույնը փոփոխվում է: Ըստ մորթիների մազածածկույթի գույնի աժանվում է` սովորական (կարմիր), սն գորշդարչնավուն, արծաթավուն-սն, պլատինային, սպիտակ դնչով, ձյունասպիտակ ն այլն: աագարի մորթի. աագարի մորթին համարվում է հիմնական տեսակներից մեկը, որը մեծ քանակով վերամշակվում է ԱՊՀ-ում` հատկապես Ռուսաստանի Դաշնությունում ն Չինաստանում: աագարի մորթիները օգտագործում են նական տեսքով, ներկված ն խուզված: Մորթու մակերեսը տատանվում է 13001900 սմ2-ի սահմաններում: աագարի մորթուն նորոշ է լավ զարգացած, ամ ողջ մակերեսով մաշկահիմքի արտահայտված պտկիկավոր շերտը: Մորթու մազածածկույթը աղվամազային է: Կախված հումքի հատկություններից, ճագարի մորթիների մազածածկույթը աժանվում է` մորթիով, աղվամազային ն կաշվե-գալանտերային: Ծովային կենդանիների մորթիներ: Ծովարջի մորթիները օգտագործում են մշակված վիճակում, որի մազածածկույթը ներկում են սն

գույնի, ինչպես նան մշակում են նական մազածածկույթով ն պատրաստում տար եր արտադրատեսակներ` կանացի վերարկու, ժակետ, գլխարկ ն այլն: Կախված գազանի տարիքից ն սեռից ծովարջի մորթիները խիստ տար երվում են: Փոկի (ծովաշուն) մորթիները ստացվում են գլխավորապես Սպիտակ ծովից, Կասպից ծովից ու այլ ծովերից ն հիմնականում օգտագործվում են որպես մորթեղենի հումք: Փոկի տարատեսակները, ինչպես նան նույն փոկի հասակային տար եր խմ երը տալիս են տար եր որակի մորթիներ: Սպիտակ ծովի ն գրենլանդական փոկի մորթիները, ընդունված է աժանել հետնյալ հասակային տար երատեսակների` ելեկ, խախլուշա, կունժույ, ուտելգա, լիսուն, սերկա: Կասպիական փոկի մորթիները աժանվում են հասակային հետնյալ խմ երի` ելեկ, տուլուպկա, սիվար, մեծահասակ փոկերի մորթիներ: Ծովային մեծ փոկի մորթիներից են լախտակը (ծովային նապաստակ) ն սիվուչան (ծովային առյուծ), որոնք օգտագործվում են մորթեղեն պատրաստելու համար:

ԳԼՈՒԽ 7

7. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

7.1. Ընդհանուր դրույթներ Կաշվի ն մորթու արտադրության գործընթացը իրենից ներկայացնում է հումքի ն կիսաֆա րիկատի ազմաթիվ ն տար եր մշակման տեխնոլոգիաների համալիր, որը իրականացվում է որոշակի հաջորդականությամ : Հումքի մշակման տեխնոլոգիաները ըստ նույթի պայմանականորեն կարելի է աժանել երկու խմ ի` առաջին. մշակումներ, որոնց հիմքում ընկած է քիմիական ն ֆիզիկաքիմիական գործընթացներ ն երկրորդ` մշակումներ, որոնք հիմնված են մեխանիկական ազդեցությունների վրա: Առաջին խմ ի մշակումներին, որպես կանոն, ենթարկվում են հումքի կամ կիսաֆա րիկատի խմ աքանակները, դրա համար դրանց անվանում են խմ ային: Խմ ային մշակումները սովորա ար իրականացնում են մշակող հեղուկում հումքի կամ կիսաֆա րիկատի ընկղմամ ն կատարում են հատուկ ապարատներում ( արկաս. թմ ուկ, պարուրակաձն ապարատ ն այլն): Բացառություն է կազմում հումքի չորացումը ն խոնավացումը, որոնք իրենցից ներկայացնում են ֆիզիկաքիմիական գործընթացներ: Կան նան այնպիսի տեխնոլոգիաներ, որտեղ մշակվում է ոչ թե խմ աքանակը, այլ առանձին մորթիներ: Որոշ դեպքերում հումքը կամ կիսաֆա րիկատը մշակվում է երեսի կամ ախթարմայի կողմից տար եր աղադրակազմերով` խիտ լուծույթներով, սուսպենզիայով, էմուլսիայով կամ դիսպերսիայով ն այլն: Երկրորդ խմ ի մշակումները կատարում են մեքենաների կամ ագրեգատների միջոցով, որպես կանոն, առանձին մորթիները կամ կիսաֆա րիկատները: Այդպիսի մշակումները կոչվում են հատով: Ի տար երություն խմ աքանակային մշակման, այս դեպքում մշակման տնողությունը արտահայտում են ժամերով: Ներկայումս կաշվի ն մորթու արտադրության գործընթացը արդ իրավիճակում է, քանի որ դեռ չի իրականացվել այնպիսի տեխնոլոգիական մշակումներ, որոնք տվյալ ապարատից, առանց հումքի կամ կիսաֆա րիկատի եռնաթափման, մշակումը կատարվի միննույն ապարատում: Հատով մշակումների թիվը պետք է հասցվի նվազագույնի: Այս ամենին հասնելու համար անհրաժեշտ է կատարելագործել սարքավորումները ն տեխնոլոգիան, եր եմն նույնիսկ փոփոխել տեխնոլոգիական գործողությունների հաջորդականությունը: Սակայն միշտ անհրաժեշտ է նկատի ունենալ, որ ինչպես կաշվի, այնպես ն մորթու

արտադրությունում գործողությունների միջն գոյություն ունի սերտ կապ: Որնէ փոփոխություն կատարելուց առաջ քիմիկ-տեխնոլոգը պետք է անպայման նկատի ունենա, թե այդ փոփոխությունները ինչպես կազդեն այլ մշակումների ն կաշվի ու մորթու վերջնական համալիր հատկությունների վրա: Արտասահմանում մեծ ուշադրություն է դարձվում հեղուկային մշակումների ավտոմատ կառավարման սարքավորումների ներդրման վրա: Կաշվի արտադրության ոլոր գործընթացները ն գործողությունները կարելի է աժանել երկու փուլի` 1. նախապատրաստական կամ մերկակաշվի ստացման փուլ, 2. վերջնական փուլ` դա աղման, դաաղված կիսաֆա րիկատ կաշվի ստացման, վերջնամշակման, որը ավարտվում է պատրաստի կաշվի ստացմամ : Մորթու արտադրությունը ունի վերը նշված կաշվի արտադրության հետ որոշ ընդհանուր գործընթացներ: Բայց ունի նան զգալի տար երություններ, քանի որ մորթու արտադրության ժամանակ մազածածկույթը ն ախթարման մշակվում է համալիր ձնով ն պահպանվում մինչն պատրաստի արտադրանքի ստացումը (մորթեղեն): Անհրաժեշտ է նշել, որ վերը երվածը կաշվի ն մորթու արտադրությունների համար ունի ընդհանուր նույթ: Կախված հումքի տեսակից, կաշվի ն մորթու նշանակությունից, արտադրության ցանկացած մշակման տեխնոլոգիական սխեման կարող է ենթարկվել փոփոխության: 7.2. Կաշվի, մորթու ն մուշտակի արտադրության հիմնական հեղուկային պարամետրերը Կաշվի, մորթու ն մուշտակի արտադրության գործընթացների հիմնական պարամետրերին վերա երում են` հեղուկային գործակիցը, ջերմաստիճանը, ռեագենտի խտությունը, գործընթացի տնողությունը, մշակող հեղուկի «տարիքը» ն մեխանիկական ազդեցության ինտենսիվությունը: 7.2.1. Հեղուկային գործակից Հեղուկային գործակիցը (հ.գ.) ցույց է տալիս, թե մշակող հեղուկի ինչպիսի ծավալ է անհրաժեշտ (մ կամ լ) հումքի կամ կիսաֆա րիկատի միավոր զանգվածի մշակման համար (տոննա կամ կգ): Կաշվի, մորթու ն մուշտակի արտադրությունում հեղուկային գործակիցը վերա երվում է թարմ հումքի կամ կիսաֆա րիկատի զանգվածին, որը որոշվում է տեխնոլոգիական գործընթացների տար եր փուլերում:

Հեղուկային մշակման համար հ.գ.-ի մեծությունը կախված է ապարատի թողարկման հնարավորությունից, կիրառվող քիմիական ռեագենտների օգտագործման աստիճանից, տեխնոլոգիական նպատակների վրա ջրի ծախսից, տեխնոլոգիական գործընթացների ճիշտ ընթացքից, հոսքաջրերի ծավալից ն աղտոտվածությունից: Շարժվող ապարատներում մշակման ժամանակ հ.գ.-ի իջեցումը տնտեսում է ջրի ծախսը, իջնում է ծավալը ն հոսքաջրերի աղտոտվածությունը, արագանում է մշակումը: Այդ տեսակետից կաշվի արտադրությունում ավելի արդյունավետ են համարվում ցածր հ.գ. (0,10,3), եր եմն առանց հեղուկի օգտագործման (նախկինում դա անվանում էին «չոր» մշակում): Կաշվի արտադրությունում, շարժվող ապարատներում, մշակման ժամանակ սովորա ար հ.գ. տատանվում է 0,73,0 սահմաններում: Մորթու արտադրությունում, ի տար երություն կաշվի, հեղուկային մշակումները կատարվում են արձր հ.գ.-ով: Այս դեպքում հ.գ.-ի ընտրությունը կախված է հեղուկային մշակման նույթից ն մազածածկույթի հատկությունից, որքան նուր ն երկար են մազերը, այնքան արձր է հ.գ. (աղվեսի ն նեռաղվեսի հումքի մշակման ժամանակ հ.գ. կազմում է 2025): 7.2.2. Մշակման գործընթացի տնողությունը Գործընթացի տնողությունը ազդում է հումքի կամ կիսաֆա րիկատի մեջ ռեագենտի դիֆուզման, մաշկահիմքի շերտերում հավասարաչափ աշխվածության, ինչպես նան սպիտակուցի հետ կապման վրա: Սակայն դիֆուզիան ն սպիտակուցի հետ ռեագենտի կապվելը ընթանում է որոշակի ժամանակում: Միայն գործընթացի տնողության ազդեցությամ դժվար է հետնություններ անել, քանի որ ազդեցության գործոնները ազմաթիվ են, որոնցից են` հեղուկում ռեագենտի խտությունը, հումքի կամ կիսաֆա րիկատի վրա մեխանիկական ազդեցության ինտենսիվությունը, գործընթացի ջերմաստիճանը, մշակման նույթը ն այլն: Այս գործոնների օգտագործումը ազդում է գործընթացի վրա, որը ն երում է առանձին խմ աքանակների մշակման տնողության կրճատման` հետնա ար գործընթացի ինտենսիվացման: Մշակման տնողության անչափ երկարացումը որոշ գործընթացներում կարող է երել կիսաֆա րիկատի թելանման կառուցվածքի ամրության իջեցմանը, մորթու արտադրությունում կաշվենյութի ն մազի միջն կապի թուլացմանը:

7.2.3. Ռեագենտի խտությունը Ռեագենտի խտության մեծացումը արագացնում է կիսաֆա րիկատի մեջ նրա դիֆուզիան ն ինտենսիվությունը: Սակայն մշակող հեղուկը, ացի հիմնական ռեագենտից, կարող է պարունակել ուրիշ աղադրամասեր: Վերջիններիս ազդեցությունը կիսաֆա րիկատի կառուցվածքային տարրերի վրա, ինչպիսին հիմնական ռեագենտի ազդեցությունն է, անհրաժեշտ է հաշվի առնել: Այդ աղադրամասերը կարող են նպաստել կամ հիմնական ռեագենտի դիֆուզմանը կամ դանդաղեցնել գործընթացը: Հիմնական ռեագենտի խտության անչափ մեծացումը, առանց հաշվի առնելու մյուս աղադրամասերի ազդեցությունը, կարող է տեղի տալ կիսաֆա րիկատի մակերնութային շերտի վրա ռեագենտի ուժեղ սնեռումը, որի հետնանքով փակվում են դիֆուզիայի ոլոր ճանապարհները: Վերջինս կաշվի ն մորթու կիսաֆա րիկատի վրա կարող է առաջացնել տար եր արատներ: Հեղուկային մշակումների ընթացքում մշակող հեղուկի խտությունը նվազում է: Որոշ դեպքերում, որպեսզի չդանդաղի գործընթացը, մշակող հեղուկին ավելացվում է ռեագենտի լրացուցիչ քանակություն: 7.2.4. Ջերմաստիճանը Մշակող հեղուկի ջերմաստիճանի փոփոխությունը ազդում է գործընթացի տնողության, կիսաֆա րիկատի, ինչպես նան պատրաստի կաշվի ն մորթու հատկությունների վրա: Ջերմաստիճանի արձրացումը արագացնում է դիֆուզիան, մաշկահիմքի, կաշվենյութի կամ մազի մեջ ռեագենտի աշխումը ն կապվելը: Չնայած ջերմաստիճանի արձրացումը նպաստում է գործընթացի արագացմանը, սակայն անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ այն կարող է երել մշակվող հումքի փխրեցմանը ն սպիտակուցների ճեղքմանը, հետնա ար` վերջինիս կորստի: Բարձր ջերմաստիճանում գործընթացը երկար պահելիս կարող է հանգեցնել կիսաֆա րիկատի առաձգականության նվազմանը ն հետնա ար ցածր ամրության սահմանով կաշի կամ կաշվենյութի ստացմանը: Ընդհանրապես մշակող հեղուկի ջերմաստիճանը պետք է 20-25 Շ-ով ցածր լինի կիսաֆա րիկատի եփման ջերմաստիճանից: 7.2.5. Մշակող հեղուկի «տարիքը» Հումքի կամ կիսաֆա րիկատի մշակումը մեծամասամ տարվում է թարմ պատրաստված լուծույթում: Սակայն որոշ դեպքերում միննույն լուծույթը կարող է օգտագործվել կաշվի ն մորթու մշակման հաջորդական այլ խմ աքանակների համար: Այս դեպքում մշակող լուծույթում

(աշխատած լուծույթում) կարող են լինել տար եր նյութեր` լուծելի սպիտակուցներ, աղեր ն այլն: Մշակող հեղուկում այդ նյութերի ավելացումը կախված է թե քանի խմ աքանակ հումք կամ կիսաֆա րիկատ է մշակվել ն կապված է «տարիք» հասկացությունից: Այն մշակող հեղուկները, որոնցով անցկացվել են շատ խմ աքանակներ, դրանք համարվում են «ծեր»: Մշակող լուծույթի «տարիքը» ազդում է ինչպես մշակման գործընթացի, այնպես էլ պատրաստի արտադրանքի հատկությունների վրա: 7.2.6. Մեխանիկական ազդեցության ինտենսիվությունը Հումքի, կիսաֆա րիկատի, ինչպես նան մշակող հեղուկի վրա մեխանիկական ազդեցությունը դա ապարատի պտտումն է, որի մեջ ընթանում է մշակումը: Ապարատները կարող են լինել շարժվող իրանով (թմ ուկներ ն պարուրակաձն ապարատներ) ն անշարժ իրանով, որի մեջ կա շարժվող թիակաձն խառնիչ (գուռ- արկաս, արկաս): Մեխանիկական ազդեցությունը կտրուկ արագացնում է մաշկահիմքի ն մազերի մեջ ռեագենտների ներթափանցումը (դիֆուզիան): Բացի այդ, որոշ դեպքերում հնարավորություն է ստեղծվում հումքից կամ կիսաֆա րիկատից հեռացնել տար եր նյութեր (հանքային աղեր, պահածոյացման նյութեր, նական ճարպեր ն այլն): Այսպիսով մեխանիկական ազդեցությունը համարվում է հեղուկային մշակման ինտենսիվացման կարնոր գործոն:

ԳԼՈՒԽ 8

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

8. ՖԻԶԻԿԱՔԻՄԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

8.1. էլեկտրոլիտների ազդեցությունը կոլագենի վրա Կաշվի ն մորթու հումքի մշակման նախապատրաստական ֆիզիկաքիմիական գործընթացները ընթանում են էլեկտրոլիտների` աղերի, թթուների, հիմքերի լուծույթներում: Դիտարկենք այդ նյութերի ազդեցությունը հումքի վրա: Մորթու կոլագենը աչքի է ընկնում արձր ջրասիրությամ (հիդրոֆիլությամ ): Թարմ վիճակում մորթին պարունակում է մեծ քանակությամ խոնավություն` հիդրատացված խոնավություն ն ուռչեցված խոնավություն: Հիդրատացված խոնավությունը կապված է սպիտակուցի իոնացված խմ երի հետ (-ԽՒ3Հ, -ՇՕՕ- ն այլն) ի հաշիվ իոն-դիպոլ փոխազդեցության կամ սպիտակուցի պեպտիդային ն հիդրօքսիլ խմ երի հետ ջրածնական կապերով: Միջուկամագնիսական ռեզոնանսի օգնությամ ապացուցված է, որ ջրի դիպոլները կոլագենի եռպարուրաձն մասնիկների հետ կապված են միջմոլեկուլյար կապերով ն միացված ջրի կառուցվածքը մոտավորապես իր կապերի խիստ կողմնորոշմամ նման է սառույցի կառուցվածքին: Հիդրատացված խոնավությունը օրգանապես մտնում է կոլագենի կառուցվածքի մեջ ն որոշակիորեն կայունացնում է այն: Այդ է պատճառը, որ այդ խոնավությունը հնարավոր չէ հեռացնել մորթուց նույնիսկ մի քանի տասնյակ միլիոն պասկալ մեխանիկական ճնշմամ ն նրա դիէլեկտրիկ հաստատունը մոտ է սառույցի հաստատունին: Տարեր հետազոտողների պնդմամ հիդրատացված խոնավության քանակը` հաշված չոր սպիտակուցի զանգվածի վրա, կազմում է 20-60: Ուռչեցված խոնավությունը իրենից ներկայացնում է մորթու մեջ պարունակող խոնավության մնացած մասը: Սպիտակուցի պոլյար խմ երը ունակ են էներգիայի աստիճանա ար նվազմամ դեպի իրեն ձգել վեց մոլեկուլ ջուր, ուստի եթե մաշկը ընկղմենք նույնիսկ մաքուր ջրում, ապա այն կուռչի: Վերջինս ուժեղ է ուռչում հիմքի ն թթվի լուծույթներում: Ուռչեցված խոնավությունը սպիտակուցից համեմատա ար ավելի հեշտ է հեռացնելը, քան հիդրատացված խոնավությունը: Ուռչեցված խոնավությունը իր հատկություններով չի տար երվում սովորական ջրից:

Հիմնային ն թթվային միջավայրում տեղի է ունենում մաշկահիմքի սպիտակուցների լրացուցիչ ուժեղացված ջրավորում, որը կաշվի ն մորթու արտադրությունում գործնականում կոչվում է նաժոռ: Նախապատրաստական գործընթացներում դերմայի նաժոռի աստիճանը զգալի ազդում է պատրաստի արտադրանքի որակի վրա: Նաժոռի երնույթը ըստ դասական տեսության, համարվում է օսմոտիկան, որը ացատրվում է Դոնանի հավասարմամ : Թթվային ն հիմնային միջավայրում սպիտակուցը իոնացվում է (նկ. 6): Մորթու մաշկահիմքը դիտարկվում է որպես համակարգ, որտեղ ջուրը, ցածրամոլեկուլյար նյութերը ն դրանց իոնները ունակ են դիֆուզվելու ն որտեղ սպիտակուցի լիցքավորված կենտրոնները (խմ երը) ֆիքսված են, որի արդյունքում հնարավոր է միայն միակողմանի դիֆուզիա, այսինքն` օսմոսի երնույթ: Հետնա ար, արդյունքում առաջանում է օսմոտիկ ճնշում:

Նկ. 6. Լուծույթի միջավայրի քՒ-ից կախված կոլագենում լիցքերի փոփոխության գծապատկերը ա) թթվային միջավայր: ) իզոէլեկտրիկ կետ: գ) հիմնային միջավայր:

Եթե մաշկը ընկղմենք հիմքի լուծույթի մեջ, ապա վերջինիս իոնները կդիֆուզվեն մաշկահիմքի ներսը, մինչն հասնի հավասարակշռության վիճակի: Եթե արտաքին լուծույթի կատիոնների ն անիոնների խտությունը նշանակենք 2-ով, մաշկահիմքի ներսում անշարժ իոնների խտությունը ն դրանց համակշռող իոնները 2-ով, իսկ հիմքի իոնների խտությունը, որոնք անցել են մաշկահիմքի ներսը 7-ով, ապա հավասարակշռված վիճակը կարտահայտվի հետնյալ ձնով`

Համաձայն Դոնանի տեսության, հավասարակշռված վիճակում սխեմայի աջ ն ձախ մասերի համար պետք է պահպանվի իոնների կոնցենտրացիաների արտադրյալների հավասարությունը` 22Հ7(2Հ7): Օգտագործելով տարրական մաթեմատիկական եղանակը, կարելի է ապացուցել, որ մաշկահիմքի ներսում իոնների կոնցենտրացիաների գումարը (27Հ2) մեծ է արտաքին լուծույթում իոնների կոնցենտրացիաների գումարից (22): Ընդունենք, որ 2-ը քառակուսու կողմն է, իսկ 7-ը ն (7Հ2)-ը ուղղանկյան կողմերն են`

Համաձայն հավասարման պայմանների 22Հ7(7Հ2), այսինքն Տ1ՀՏ2: Անհավասարակողմ ուղղանկյան պարագիծը միշտ մեծ է հավասար մակերեսով քառակուսու պարագծից` 42<27Հ2(7Հ2), կամ 22<27Հ2: Հետնա ար, դերմայի ներսում կա իոնների ավելցուկ քանակ` 6Հ27Հ2-22: Մաշկահիմքի ներսում ավելցուկ իոնների շնորհիվ ջուրը կներծծվի նրա մեջ: Այդ ավելցուկի ազդեցությամ մաշկահիմքի ներսում առաջանում է օսմոտիկ ճնշում, որը ն նաժոռի առաջացման պատճառ է հանդիսանում: Թթվային նաժոռի առաջացման ացատրության համար երված դրույթները ընդունելի են, միայն մի տար երությամ , որ սպիտակուցը կունենա դրական լիցք ն համակշռող իոնը կլինի թթվային անիոնը, իսկ 2-ը ն 7-ը կլինեն թթվի իոնների կոնցենտրացիաների համապատասխան արտահայտությունները: Սակայն պետք է նշել, որ օսմոտիկ տեսությունը չի կարող լրիվ կերպով ացատրել նաժոռի առաջացման պատճառը: Կաշվի արտադրության պրակտիկան ցույց է տալիս, որ ջերմաստիճանի արձրացումը իջեցնում է նաժոռը, այց համաձայն օսմոտիկ տեսության, այն պետք է արձրանար: Ա.Ն.Միխայելովի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ մաշկահիմքի ներսում առաջացող օսմոտիկ ճնշումը մի քանի անգամ փոքր է նաժոռի գոյացման ժամանակ փաստացի ճնշումից: Նաժոռի առաջացման հիմնական դերը պատկանում է էլեկտրոստատիկ ուժերին:

Կոլագենի եռպարուրաձն կառուցվածքի ամինաթթուները, ունենալով լիցքավորված կողմնային շղթաներ, խտանում են որոշակի նեռացված գոտիներում, որոնք հաջորդվում են հիդրոֆո գոտիների հետ: Եթե մորթին մշակվում է էլեկտրոլիտի լուծույթում, ապա նրա հավասարակշռությունը խախտվում է: Թթվային միջավայրում, շնորհիվ կար օքսիլ խմ երի պրոտոնացման, այն դառնում է չլիցքավորված, իսկ դրական լիցքավորված ամինախմ երը սպիտակուցին հաղորդում են դրական լիցք, հիմնային միջավայրում` ընդհակառակը: Քանի որ հիմնային կամ թթվային միջավայրում սպիտակուցի կառուցվածքում պահպանվում են միատեսակ լիցքեր (նկ. 7), ապա դրանց միջն առաջանում է էլեկտրաստատիկ հետհրում, հեշտացնելով կառուցվածքային տարրերի ներսը ջրի ներթափանցմանը ն երելով դրանց դեֆորմացման` երկայնական ուղղությամ դրանց կրճատման ն լայնականի կտրուկ աճին: Միաժամանակ սպիտակուցի լիցքավորված կենտրոնները ուռն կերպով իրենց են ձգում ջրի նեռացված մոլեկուլները (դիպոլները) ն հետնա ար, առաջանում է իոն-դիպոլ փոխազդեցություն: Սա նս կարող է պատճառ հանդիսանալ մաշկահիմքի մեջ ուժեղ նաժոռի առաջացմանը:

Նկ. 7 Նաժոռի առաջացման էլեկտրաստատիկ գործոնների գծապատկերը:

Այսպիսով, նաժոռը համարվում է երեք գործոնների գումարային արդյունք` - օսմոտիկ ճնշումը առաջանում է մաշկահիմքի ն արտաքին լուծույթի միջն իոնների ոչ հավասարաչափ աշխվածության հետնանքով: - սպիտակուցի լիցքավորված խմ երի ն ջրի մոլեկուլների միջն իոն-դիպոլ փոխազդեցության: - համանուն լիցքավորված խմ երի էլեկտրաստատիկ հետհրումը, որը սպիտակուցի կառուցվածքային տարրերում առաջացնում է ձնախախտում (դեֆորմացիա): Մաշկահիմքի նաժոռը արտաքինից արտահայտվում է դրա հաստության, զանգվածի ն ծավալի կտրուկ աճով (տար եր տեղագրական

մասերում 30100): Ուժեղ նաժոռի դեպքում մաշկահիմքի կառուցվածքը դառնում է հոմոգեն ն ապակենման, որի արդյունքում ջուրը սպիտակուցի հետ առաջացնում է միացյալ համակարգ: Մաշկահիմքի նաժոռի հետնանքով այն դառնում է անչափ առաձգական: Արտաքին թթվային լուծույթին չեզոք աղի ավելացումը չի ուղեկցվում սպիտակուցի լրացուցիչ իոնացմամ , այլ լուծույթի մեջ տրված աղը երում է ավելցուկ անիոնների քանակի մեծացմանը, որը դադարեցնում է սպիտակուցի հիմնական խմ երի դիսոցումը, հետնաար, նվազում է նաժոռի էլեկտրաստատիկ գործոնը: 6Հ27Հ2-22 հավասարման մեջ 2-ի արժեքը նվազում է ն միաժամանակ աճում է 2-ը, հետնա ար 6-ի մեծությունը կնվազի, այսինքն` կնվազի նաժոռի օսմոտիկ գործոնը: Այսպիսով, թթվային լուծույթին (պիկելման գործընթաց) որոշակի քանակի չեզոք աղի ավելացումը կ երի կիսաֆա րիկատի մեջ նաժոռի առաջացման դադարեցման: Նաժոռի աստիճանը կախված է նան մշակող լուծույթի ջերմաստիճանից: Ջերմաստիճանի արձրացումը մի կողմից արձրացնում է օսմոտիկ ճմշումը (ՔՀՇՔT) ն դրա հետ կապված ուռչեցումը, իսկ մյուս կողմից` իջեցնում է սպիտակուցի լիցքավորված կենտրոնների ն ջրի դիպոլների միջն իոն-դիպոլ փոխազդեցությունը: Վերջին գործոնի գերակշռությունը, ջերմաստիճանի արձրացման դեպքում, պատճառ է հանդիսանում նաժոռի աստիճանի նվազեցմանը: Կոլագենի վրա թթվով ն հիմքով ազդելիս տեղի ունի սպիտակուցի ամինային ն կար օքսիլ խմ երի ն դրանց հետ քիմիական կապերի առաջացմանը, որի հետնանքով կոլագենի կառուցվածքում տեղի է ունենում էլեկտրավալենտ կապերի քայքայում: Այս գործընթացը որոշ դեպքերում դարձելի է: Օրինակ, ՇՁ(ՕՒ)2-ով մշակման դեպքում առաջանում է թույլ դիսոցվող միացություն, ընդ որում ՇՁ(||)-ը շրջափակում է երկու լիցքավորված կենտրոնները (-ՇՕՕ-), որոնցից մեկը պատկանում է մեկ պոլիպեպտիդային շղթային կամ երկու հարնան շղթաներին: Քիմիական կապվածության քանակական ընդունակությունը նութագրվում է թթվային կամ հիմնային տարողունակությամ : 8.2. Թրջում Թրջումը կաշվի ն մորթու արտադրության առաջին գործընթացն է, որի ժամանակ պահածոյացված հումքը մշակում են ջրով (ավելի հաճախ ջրին ավելացվում է նան տար եր հավելանյութեր): Թրջման նպատակները տար եր են. 1) դա տար եր եղանակներով պահածոյացված հումքի փափկեցումն է, այն դարձնելով թարմ վիճակի հումք, այսինքն, թրջում գործընթացից հետո հումքի խոնավությունը պետք է մոտ լինի մաշկազերծումից հետո թարմ մաշկի խոնավությանը: 2) մաշկահումքը մաքրվում է ավելորդ կեղտերից, արյան մնացորդներից ն

պահածոյացման նյութերի մնացորդներից, այդ թվում նան ջրում մաշկից մասնակի լուծվող սպիտակուցային նյութերից (ալ ումին, գլո ուլին): 3) մաշկի կոլագենային խրձերը ջրի հետ շփվելով, վերջինիս ադսոր ում են իրենց վրա, ապա ներծծում ն ուռչում, որը երում է մինչն կոլագենի հիդրատացման կամ ջրի հետ քիմիական փոխազդեցության: Արդյունքում, քիմիապես կապված ջուրը մտնում է վալենտային մակրոշղթաների միջն ն հեռացնում նրանց մեկը մյուսից, որը արտահայտվում է ուռչեցմամ ն մաշկի ծավալի ու զանգվածի մեծացմամ : Թրջման գործընթացի ճիշտ իրականացումը պետք է ապահովի հումքի հավասարապես ջրավորումը ամ ողջ հաստությամ ն մակերեսով, ինչպես նան նվազագույնի հասցնի կոլագենային սպիտակուցների կորուստը: Հումքը առավելագույն չափով պետք է մաքրվի պահածոյացնող նյութերից, արյան ն կեղտի մնացորդներից, միաժամանակ մաշկը անհրաժեշտ է զերծ պահել նեխման մանրէների ներգործությունից, մազաթափությունից (հատկապես մորթու ն մուշտակի արտադրության հումքի դեպքում): 8.2.1. Թրջման վրա ազդող գործոնները Թրջման գործընթացի վրա ազդում են մի շարք գործոններ, ինչպես օրինակ` հումքի պահածոյացման եղանակը, հումքի միկրոֆլորան, գործընթացի ժամանակ օգտագործվող մակերեսային ակտիվ նյութերը, հեղուկի ջերմաստիճանը, մշակման հեղուկային գործակիցը, մեխանիկական շարժման ինտենսիվությունը ն մի շարք այլ գործոններ: Թրջման գործընթացի վրա ազդող կարնոր գործոնը, դա հումքի պահածոյացման եղանակն է, որով էլ պայմանավորված է թրջման գործընթացի ռեժիմը: Սովորա ար հումքը հիմնականում պահածոյացվում է թաց աղադրմամ , որի դեպքում թրջման արդյունքին ավելի շուտ են հասնում` 3-4 ժամվա ընթացքում: Սակայն որպեսզի հնարավոր լինի հասնել հումքի ոլոր շերտերում հավասարապես խոնավացման, անհրաժեշտ է թրջման տնողությունը երկարացնել: Թաց աղադրված հումքի թրջումը իրականում տեղի է ունենում ոչ թե ջրում, այլ կերակրի աղի լուծույթում: Այդ աղի լուծույթի փոքր խտությունների դեպքում հումքը ուռչում է: Հումքի մեջ պարունակող աղը թրջման սկզ ում շատ ուռն կերպով անցնում է թրջող հեղուկի մեջ: Աղի որոշ քանակությունը (մոտ 2%-ը) շատ ամուր կապված է կոլագենի ակտիվ խմ երի հետ ն թրջման ժամանակ գործնականորեն հնարավոր չէ հումքից հեռացնել: Հումքը հավասարաչափ աղազրկելու ն ուռչելու նպատակով անհրաժեշտ է սկզ ում կատարել թրջում, ապա լվացում մաքուր ջրում: Այդ երկփուլ թրջում-լվացումը դրական է ազդում նան ալ ումիններից ն գլո ուլիններից հումքը լավ մաքրելու ն մանրէների գործունեությունը ճնշելու համար:

Չոր պահածոյացված հումքը չորացման գործընթացում լրիվ կորցնում է ուռչեցված ն մասնակի հիդրատացված խոնավությունը, որի պատճառով տեղի է ունենում կոլագենի ակտիվ խմ երի մոտեցում, որոնք մինչն հումքի չորանալը շրջափակված են լինում ջրի մոլեկուլներով: Հումքի չորացումը սովորա ար երում է սպիտակուցային նյութերի անդարձելի փոփոխության ն սպիտակուցային թելերի խտացման, այսինքն` կպչելուն: Հետնա ար, չոր հումքի ջրավորման գործընթացը դժվարանում է: Դրա համար չոր հումքը թրջում են ավելի երկար ժամանակ ն ավելացնում են թրջող հեղուկին համապատասխան մակերնույթային ակտիվ նյութեր, որը միջթելային տարածության նորմալ ջրավորման հետնանքով հանգեցնում է կոլագենի ակտիվ խմ երի իոնացմանը, նպաստում է էլեկտրավալենտ ն ջրածնական կապերի խախտմանը: Այդ ոլորը արագացնում է թրջման գործընթացը: Թրջումը արագ ընթանալու համար օգտագործում են այլ արագացուցիչներ` նատրիումի սուլֆիտ (ԽՁ2ՏՕ3), նատրիումի սուլֆիդ (ԽՁ2Տ) ն այլն: Օրինակ, կաշվի արտադրությունում հաճախ օգտագործում են 1 գ/լ նատրիումի սուլֆիդ, իսկ մորթու արտադրությունում` մինչն 20 գ/լ նատրիումի քլորիդ: Մակերեսային ակտիվ նյութերը համեմատա ար ավելի են արագացնում թրջման գործընթացը, դրանք մտնում են հումքի կառուցվածքային տարրերի մեջ ն մեծացնում դրանց թրջումը ջրով: Ընդհանրապես, հետագայում հոսքաջրերի կենսա անական մաքրումը հեշտացնելու նպատակով օգտագործում են կենսա անորեն քայքայվող մակերեսային ակտիվ նյութեր` սինտանոլ DՇ-10, սինտանիդ -5, սուլֆանոլ ՒП3 ն այլն: Թթվեցմամ պահածոյացված մորթու արտադրության հումքը թրջում են այնպիսի պայմաններում, որպեսզի թթվեցման արդյունքը հնարավորինս չանհետանա: Դրա համար թրջող հեղուկին ավելացնում են 30 գ/լ նատրիումի քլորիդ ն 1,5 գ/լ քացախաթթու: Թրջումը կա0 տարում են 30 Շ-ում: Հումքի միկրոֆլորան զգալի չափով կանխորոշում է թրջման գործընթացը: Այս գործոնի նկատմամ պետք է կիրառել հականեխիչներ, որոնք կասեցնում են մանրէների զարգացումը ն նեխման ու խմորման գործընթացները, որոնք քայքայիչ հետնանք են թողնում հումքի հյուսվածքների վրա: Մանրէների զարգացման գործընթացը զգալի չափով կասեցվում է նան թրջող հեղուկի ջերմաստիճանի իջեցմամ , ինչպես նան հեղուկի քՒ-ը 9-ից արձր ն 4-ից ցածր պահելով, որոնց ժամանակ մանրէները դանդաղորեն են զարգանում: Կաշվի ն մորթու արտադրություններում, որպես հականեխիչ, հաճախ օգտագործում են նատրիումի հեքսաֆտորսիլիկատը (ԽՁ2ՏիF6), որը ավական ակտիվ է չեզոք ն թույլ թթվային միջավայրում:

Թրջող հեղուկի ջերմաստիճանը վճռական դեր ունի տեխնոլոգիական գործընթացի վրա, հատկապես, հումքի սպիտակուցային հյուսվածքների քայքայման տեսակետից: Ապացուցված է, որ եթե հեղուկի ջերմաստիճանը 18 0Շ-ից արձրացվի ն հասցվի 32 0Շ-ի, ապա հեղուկում լուծված սպիտակուցի քանակը կաճի 2 անգամ: Նորմալ գործընթացի ջերմաստիճանը տատանվում է 18-22 0Շ-ի միջն: Մորթեղենային հումքի մշակման ժամանակ հեղուկի ջերմաստիճանը 18-20 0Շ է, այց առանձին դեպքերում, կարճ ժամանակահատվածում մշակելու նպատակով, խիստ վերահսկողության պայմաններում, թույլատրվում է նույնիսկ 37 0Շ: Թրջման տնողությունը կախված է. հումքի պահածոյացման եղանակից, թրջող հեղուկի ջերմաստիճանից, գործընթացում արագացուցիչների առկայությունից ն հումքի վրա մեխանիկական ազդեցությունից: Հեղուկային գործակցի մեծացումը ազդում է հումքից պահածոյացված նյութերի հեռացման վրա, որի արդյունքում լուծվող սպիտակուցների քանակը թրջող հեղուկում աճում է: Թարմ հումքի հեղուկային գործակցի մեծությունը տատանվում է` 2-ից 4,5-ի, իսկ օպտիմալը` 3,25-ի սահմաններում, ըստ հումքի ն ջրի կշռային հարա երության: Մորթեղենային հումքի մշակման դեպքում հեղուկային գործակիցը սահմանվում է 2 անգամ ավելի մեծ, քան կաշվի հումքի մշակման ժամանակ, իսկ առանձին դեպքերում այն կարող է հասնել 7-10 միավորի: Մեխանիկական ներգործությունը արերար է ազդում թրջման գործընթացի վրա: Այս տեսակետից գերադասելի է պտտվող (թմ ուկ, պարուրակաձն) կամ թիակավոր խառնիչներ ունեցող ապարատներ ( արկաս): Եթե հումքը փառազերծված է, ապա վերջինս հնարավորություն կտա հումքի ձգմանը, որը կնպաստի ջուրը հումքի մեջ անցնելուն: 8.2.2. Թրջման գործընթացի ոչ ճիշտ կատարման հետնանքով հումքի վրա առաջացող թերությունները Թրջման գործընթացի ժամանակ հումքի անհավասարաչափ ն ոչ լրիվ ջրավորումը կարող է մշակման վերջում հանգեցնել կաշվի երեսամասի ճաքճքմանը ն կոշտացմանը, իսկ եթե մորթեղենային հումքը անհավասարաչափ թրջվի, ապա դրա հետնանքները կարտահայտվի մորթու վատ ձգելիության վրա: Թրջման ժամանակ սպիտակուցային նյութերի անչափ կորուստը երում է պատրաստի կաշվի փխրունության` նույնիսկ կաշվի երեսի կնճռոտման (երեսաշերտի փքվածության) երնույթի: Մանրէական վնասվածքներով հումքի թրջման դեպքում առաջանում է կաշվի երեսազրկություն կամ երեսազերծվածություն: Այս երնույթը միկրոօրգանիզմների չափից ավելի զարգացման, վերնամաշկի ն

մազարմատների քայքայման հետնանք է: Այդ նույն երնույթներից մորթեղենային հումքի մոտ առաջանում է մորթու շատ վտանգավոր արատներ` մազաթափություն ն մազազերծվածություն: 8.2.3. Թրջման գործընթացի ստուգումը Թրջման գործընթացի ընթացքում վերահսկում են հումքի վիճակը ( ակտերիաներով վարակվածությունը), մշակման ռեժիմի հիմնական պարամետրերը (ջերմաստիճանը, հեղուկային գործակիցը, տնողությունը), ջրավորման աստիճանը ն թրջումից հետո, վերջում, ստուգում են կիսաֆա րիկատի առաձգականության աստիճանը: Նպատակահարմար է լա որատոր պայմաններում ստուգել հումքի շերտերում թրջման հավասարաչափությունը` այսինքն խոնավության ն հումքում նատրիումի քլորիդի պարունակությունը, թրջող հեղուկի քՒ-ը: Բացի այդ, թրջման գործընթացի ավարար չափանիշ է համարվում նան հումքի զանգվածի մեծացումը (թրջված հումքի զանգվածը): Թրջող հեղուկում ազոտային նյութերի պարունակության մեծ լինելը, ապացույցն է այն անի, որ հումքը ավական վնասված է: Թրջումից հետո հումքը պետք է ամ ողջ մակերեսով լինի փափուկ, կտրվածքը սպիտակ, առանց փայլի, խոնավության պարունակությունը` 67%-ից ոչ պակաս ն նատրիումի քլորիդի պարունակությունը` 2%-ից ոչ ավելի: 8.3. Մազազերծում Մազազերծումը դա մազերի ն վերնամաշկի աժանումն է մաշկահիմքից, որը ընթանում է երկու փուլով. 1. Քիմիական կամ ֆերմենտային (եր եմն հիդրոթերմիկ) ազդեցությամ մազերի ն վերնամաշկի կապերի թուլացումն է մաշկահիմքից: 2. Մեխանիկական եղանակով մազերի հեռացումն է մազազերծող մեքենայի միջոցով: Ներկայումս կիրառվող մազազերծման եղանակները մի քանիսն են` մորթու ախթարմայի կողմից ծածկում են մազազերծող (քսիչ) խառնուրդով, մազազերծում ֆերմենտների միջոցով (առավելապես ոչխարենու դեպքում): մոխրում առանց րդի պահպանման կամ րդի պահպանմամ ն այլն: Քանի որ մոխրումը ացի մաշկահիմքի հետ մազերի ն վերնամաշկի կապերի թուլացումից դիտվում է որպես ինքնուրույն գործընթաց, որի ժամանակ տեղի է ունենում մաշկահիմքի կառուցվածքի փոփոխություն, ուստի այն կդիտարկվի առանձին:

8.3.1. Մաշկահիմքի ն մազերի միջն կապերի թուլացման մեխանիզմը Վերնամաշկից մազերի թուլացման նպատակով կաշվեհումքը ենթարկում են կրի սուսպենզիայի (կրակաթ) ազդեցությանը կամ օգտագործում են այլ ազդակներ` կալցիումի հիդրօքսիդի ն նատրիումի սուլֆիդի խառնուրդ, ֆերմենտային ն օքսիդիչ նյութեր ն այլն: Մազազերծման նպատակը դա հումքից մազերի ն վերնամաշկի ամ ողջական հեռացումն է: Մաշկահիմքի մազերի կապերի թուլացման հիմքում ընկած է մազի հիմնանյութի` կերատինի դիսուլֆիդային կապի քայքայումը, որն ընթանում է հետնյալ կերպ`

Դիսուլֆիդային կապի խզումը կարող է տեղի ունենալ ՕՒ- ն ՏՒիոնների ազդեցությամ : Այդ իոնների առաջացումը տեղի է ունենում ջրային միջավայրում, նատրիումի սուլֆիդի հիդրոլիզի դեպքում: Դիսուլֆիդային կապի խզման հետնանքով առաջացած միացությունները քիմիապես ակտիվ են ն կարող են փոխազդել տար եր նյութերի հետ: Այդ ժամանակ հնարավոր է լանթիոնինային ածանցյալների առաջացումը.

ԲՇՒ2ՕՒ  Բ -ՇՒ2 –ՕՒ Հ Տ

Բ - ՇՒ2ՕՒ Հ ՒՏՇՒ2Բ Բ- ՇՒ2- Տ- ՇՒ2- Բ Հ Ւ2Օ

լանթիոնինային կապ Լանթիոնինային կապը շատ ամուր է ն դրա առաջացումը երում է մաշկահիմքի հետ մազի կապի ամրացմանը, որի շնորհիվ մորթուց մազերի հեռացումը դժվարանում է: Այս երնույթը կոչվում է մազի իմունիզացիա: Դիսուլֆիդային կապի խզման հետնանքով առաջացած սուլֆենային թթվի մնացորդը կարող է փոխազդել սպիտակուցի ամինախմ երի հետ, նույնպես առաջացնելով ավական ամուր կապեր: Որպեսզի մաշկահիմքից մազերի թուլացումը հեշտանա, անհրաժեշտ է թույլ չտալ նոր կապերի առաջացման ն լոկադայի ենթարկել (շրջափակել) այն նյութերի ակտիվ խմ երը, որոնք առաջանում են դիսուլֆիդային կապի հիդրոլիզի ժամանակ: Նատրիումի սուլֆիդը ակտիվ է փոխազդում սուլֆենային թթվի մնացորդների հետ:

Բ -ՇՒ2-ՏՕՒ Հ ԽՁ2ՏԲ - ՇՒ2-ՏԽՁ Հ այլ ծծում միացություններ Ամինները նույնպես կարող մնացորդների ակտիվ խմ երը:

են

լոկավորել

պարունակող սուլֆենաթթվի

Բ -ՇՒ2-ՏՕՒ Հ ՇՒ3-ԽՒ2Բ - ՇՒ2-Տ-ԽՒ- ՇՒ3Հ Ւ2Օ

Հումքի մազազերծումը կտրուկ արագանում է, եթե մոխրող հեղուկին ավելացնում են ամինամիացություններ: Այսպիսով, կարելի է ասել, որ վերականգնիչների ներկայությամ կրի ազդեցությունը հանգեցնում է դիսուլֆիդային կապերի խզման: Բացի այդ, կալցիումի հիդրօքսիդը լուծում է մուկոիդները, որոնք գտնվում են մաշկահիմքի ն վերնամաշկի միջն: Վերջինս նույնպես նպաստում է մազազերծմանը: Դիսուլֆիդային կապի խզումը կատալիզում է կալցիում իոնը: Գոյություն ունի կարծիք, որ նատրիումի սուլֆիդը ն ալկալին գործում են հակառակ հաջորդականությամ : Սկզ ում սպիտակուցի դիսուլֆիդային կապը վերականգնվում է նատրիումի սուլֆիդով` առաջացնելով սուլֆհիդրիլային խմ եր, իսկ հետո, եր խախտվում է դիսուլֆիդային կապը ալկալու ազդեցությամ , սպիտակուցը հեշտությամ քայքայվում է: Ներկայումս մազազերծման մեխանիզմը ացատրելու համար * առավելությունը տրվում է նուկլեոֆիլ տեղակալման տեսությանը: Համաձայն այդ տեսության, օրգանական միացություններում դիսուլֆիդային կապի խզումը իրենից ներկայացնում է երկաստիճան նուկլեոֆիլ տեղակալում. 1) Բ-Տ-Տ-Բ Հ Տ2- Բ-Տ-Տ- Հ ԲՏ2) Բ-Տ-Տ- Հ Տ2- ԲՏ- Հ Տ- - Տ___________________________ Բ-Տ-Տ-Բ Հ 2Տ2- 2ԲՏ-Հ Տ- - ՏՏ2- սուլֆիդ անիոնը զգալի հիմնային է ն ունի մազազերծող հատկություն, իսկ քՒ<12-ի դեպքում մազազերծում տեղի չի ունենում: Բարձր քՒ-ով մազազերծող համակարգերը, զգալի քանակի նուկլեոֆիլների առաջացման համար իդեալական պայման են: Որպես Տ-նուկլեոֆիլ կարող են ծառայել մի քանի նյութեր ա) դիթիոնիտներ Բ-Տ-Տ-Բ Հ Տ2Օ42- Բ-Տ- Տ2Օ42-ՀԲՏ) ցիանիդներ

Բ-Տ-Տ-Բ Հ ՇԽ- ԲՏՇԽ Հ ԲՏ*

Նուկլեոֆիլ կոչվում է այն իոնը կամ մոլեկուլը, որը փոխացդեցության ժամանակ տալիս է իր էլեկտրոնները կամ աժանում է այն այլ ատոմի միջուկի հետ:

Ցիան-անիոնը համարվում է ավական ուժեղ Տ-նուկլեոֆիլ ն ունակ է լուծել մազը: գ) թիոլներ Բ-Տ-Տ-Բ Հ 2ԲՏ Բ-Տ-Տ-Բ Հ 2ԲՏդ) ամիններ, որոնցից ինտենսիվ մազազերծում ցուցա երում է դիմեթիլամինը

Հարկ է նշել, որ թիոեթերային լանթիոնինային կապը Տնուկլեոֆիլով չի քայքայվում: Դիսուլֆիդային կապը կարող է խզվել նան որոշ օքսիդիչներով: Օքսիդացմամ մազազերծումը աչքի է ընկնում այն անով, որ այս դեպքում չի առաջանում թունավոր ծծմ աջրածին ն հոսքաջրերում չեն լինի սուլֆիդային միացություններ: Առաջարկվել է կաշվեհումքի մազազերծման մի եղանակ, որը ընթանում է թույլ թթվային միջավայրում քլորի (|Մ) օքսիդի կամ ակտիվ քլորի ներկայությամ : Քլորի օքսիդը մազի կերատինի դիսուլֆիդային կապը քայքայում է հետնյալ սխեմայով. 4Բ-Տ-Տ-Բ Հ 10ՇՇՕ2 Բ-ՏՕ3Ւ Հ 5ՇՇ2 կերատինսուլֆաթթու Քլորի օքսիդը կարելի է ստանալ անմիջապես աշխատանքային լուծույթում` նատրիումի քլորիտի թթվեցմամ : Նատրիումի քլորիտը նախորոք պատրաստվում է 40%-անոց հիմնային կայուն լուծույթի ձնով: Նատրիումի քլորիտի արձր խտության դեպքում ռեակցիան կընթանա հետնյալ կերպ.

5ԽՁՇՇՕ2Հ 4ՒՇՇ  4ՇՇՕ2Հ5ԽՁՇՇ Հ 2Ւ2Օ

Իսկ նատրիումի քլորիտի ցածր խտության դեպքում ն քՒՀ3-4-ի պայմաններում ռեակցիան ընթանում է այլ կերպ`

4ԽՁՇՇՕ2Հ 2ՒՇՇ  2ՇՇՕ2ՀԽՁՇՇՕ3 Հ ԽՁՇՇ Հ 2Ւ2Օ

Քլորի օքսիդը ծծում պարունակող ամինաթթուներին դարձնում է ջրալույծ ամինասուլֆաթթուներ, որի արդյունքում մազերը լրիվ լուծվում են: Ի տար երություն հիպոքլորիդի, քլորի (|Մ) օքսիդը մյուս ամինաթթուների վրա չի ազդում ն հետնա ար, չի վնասում դերման: Ֆերմենտային մազազերծման ժամանակ ֆերմենտների ազդեցությամ լուծվում են մուկոիդները, ալ ումինները ն գլո ուլինային

սպիտակուցները, որոնք զգալի չափով գտնվում են մազարմատներ ն մազապարկեր կազմող հյուսվածքների մեջ: Այսպիսով, մազարմատը, զրկվելով իր հյուսվածքները կազմող սպիտակուցներից, թուլանում է ն հեշտ հեռացվում մաշկի վրայից: 8.3.2. Մազազերծման եղանակները Գոյություն ունեն մազազերծման տար եր եղանակներ: Մազազերծում քսմամ , որն իրականացնում են հաջորդ փուլում` մոխրում գործընթացում: Այս եղանակը օգտագործում են մանր հումքից կոշիկի երեսացու կաշի արտադրելու համար: Մաշկահիմքից մազի կապի թուլացմանը կարելի է հասնել, եթե մորթու ախթարմայի կողմից քսվի նատրիումի սուլֆիդի ն կալցիումի հիդրօքսիդի կամ քլորիդի խառնուրդ: Հումքի մազածածկը ներս ծալելով ն թողնելով հանգստի վիճակում, հիդրօքսիլ ն սուլֆհիդրիլային իոնները դիֆուզվում են հումքի հաստությամ ն հասնում մինչն մազերի արմատները: Այնուհետն այդ իոնները փոխազդում են մազի ն մաշկահիմքի միջն սահմանային շերտի սպիտակուցային նյութերի հետ, թուլացնելով դրանց միջն կապը: Դրանից հետո, մեխանիկական ճանապարհով կարելի է հումքից հեռացնել մազածածկը ( ուրդը): Հումքի վրա քսած խառնուրդի նստեցման համար նախագծվել է հատուկ ագրեգատ, որի միջոցով ֆարսունկաներից նատրիումի սուլֆիդի լուծույթը փչվում է հումքի վրա (լուծույթը փոշեցրող հարմարանք) 0,4-0,5 ՄՊա ճնշման տակ: Այդ ժամանակ մաշկահիմքի ներսում նատրիումի սուլֆիդի հիդրոլիզից առաջացած հիդրօքսիլ ն սուլֆհիդրիլ իոնները իրականացնում են մազազերծման գործընթացը: Գործնականում հաստատված է, որ լուծույթում 125-135 գ/լ նատրիումի սուլֆիդի կոնցենտրացիան լիովին ավարար է, որպեսզի 45-65 րոպե հետո այծենուց ն ոչխարենուց ազատ հեռացվի րդածածկը (մազածածկը): Մազազերծող ագրեգատը կազմված է երեք հիմնական մասերից` անցումային մզող մեքենա, լուծույթի փոշեցրման խցիկ, լուծույթը նստեցված հումքի հանգստի խցիկ, որտեղ հումքը մնում է մինչն մազի ն դերմայի կապի թուլացումը: Մինչն մազազերծումը հումքը մզում են մինչն 62-64% խոնավության, որպեսզի խուսափեն մաշկահիմքում լուծույթի նոսրացումից: Մազազերծող հեղուկը ֆարսունկայից սեղմած օդով նստեցվում է հումքի ախթարմայի կողմից երկու անգամ, 50 վայրկյան ընդմիջումով, որից հետո հումքը փոխադրիչի օգնությամ տեղափոխվում է հանգստի խցիկ: Մազազերծման գործընթացի արագացման նպատակով խցիկում ջերմաստիճանը պահվում է 35-45 Շ, հարա երական խոնավությունը` 70-75 %-ի սահմաններում: Հումքը խցիկում մնում է 45-60 րոպե, որից հետո մազազերծող մեքենայի միջոցով անցնում է մազազերծման:

Ագրեգատի օգտագործումը թույլ է տալիս կրճատել մազազերծման տնողությունը, արելավել րդի (մազի) որակը, մազազերծման գործընթացը իրականացնել հոսքագծով ն արձրացնել արտադրության կուլտուրան: Քսման եղանակով մազազերծումը ունի առավելություն, քանի որ հումքի երեսամասից հեռացվում են ոչ միայն խոշոր րդաթելերը (մազաթելերը), այլ նան մանրը, որոնք հետագայում դժվարությամ են հեռացվում: Բացի այդ, հումքի երեսամասը ամրանում է ն ստացվում են ամուր երեսով կաշիներ: Սակայն այս եղանակը ունի լուրջ թերություններ: Քսուք խառնուրդով պատվելուց հետո մերկակաշին պարունակում է մեծ քանակությամ սուլֆիդներ, որոնք խանգարում են հետագա մոխրման համար օգտագործվող ստանդարտներին (սուլֆիդի այն քանակը, որը օգտագործվում է մերկակաշվի մոխրման ժամանակ): Մազազերծման քսման եղանակի կիրառումը հանգեցնում է պատրաստի կաշվի երեսի ելքի իջեցմանը, ացի այդ, գործընթացի ժամանակ անջատված ծծմ աջրածինը պահանջում է տեխնիկայի անվտանգության հատուկ միջոցառումներ: Մազազերծում րդի պահպանմամ օգտագործվում է յուֆտ ն կոշիկի տակացու կաշվի արտադրության ժամանակ: Այս դեպքում մազազերծումը ն մոխրումը համատեղում են ն գործընթացը կատարում են շարժվող ապարատում: Մշակող լուծույթը պարունակում է կալցիումի հիդրօքսիդ, ոչ մեծ քանակի նատրիումի սուլֆիդ, մակերնութային ակտիվ նյութեր (ՄԱՆ) ն կալցիումի քլորիդ: Մշակման տնողությունը պայմանավորված է կիսաֆա րիկատի մոխրման աստիճանով ն մաշկահիմքի ու մազի միջն կապի թուլացմամ : Շնորհիվ նատրիումի սուլֆիդի ցածր կոնցենտրացիայի ուրդը պահպանվում է: Մազազերծում առանց րդի պահպանման: Այս եղանակը ունի լայն կիրառություն կոշիկի երեսացու կաշվի արտադրությունում, հատկապես, ելկոզինի արտադրության համար մերկակաշվի նր ակաշվի օգտագործմամ : Այս դեպքում նատրիումի սուլֆիդի կոնցենտրացիան հասնում է 8-10 գ/լ-ի: Այն մշակող լուծույթի մեջ տրվում է երկու մասնա աժնով, իսկ հիմնայնությունը արձրացվում է կալցիումի հիդրօքսիդի ավելացմամ (3-4 գ/լ): էլաստիկ կաշիների արտադրության ժամանակ նույնպես օգտագործվում է մազազերծման մոխրման համատեղումը առանց րդի պահպանման, հաջորդա ար լրացուցիչ կատարելով թարմ մոխրում: Ֆերմենտային մազազերծում Դա մորթու վրա ֆերմենտներով ազդեցության գործընթաց է: Այս եղանակի արժանիքը կարնորվում է նրանով, որ լրիվ պահպանվում է ուրդը, մազազերծումից հետո մերկակաշին ունի արձր որակ ն պահպանվում է արտադրության արձր կուլտուրան:

Ֆերմենտային մազազերծումը նպատակահարմար է կատարել ոչխարենու համար, քանի որ այն ունի թանկարժեք ուրդ: Այս դեպքում օգտագործում են պրոտոսու ցիլին Г-3Х ֆերմենտային պատրաստուկը, որն ունի արձր պրոտեոլիտիկ ակտիվություն, հետնա ար, դրա ծախսը շատ փոքր է: Ֆերմենտային պատրաստուկները կարելի է օգտագործել ինչպես լուծույթում, այնպես ն քսուք խառնուրդում: Խառնուրդը մորթու ախթարմայի վրա քսելուց հետո պետք է անցնի հանգստի վիճակի tՀ38-40 0Շ ջերմաստիճանի ն 85-98 % հարա երական խոնավության պայմաններում: Հիմնային պրոտեինազան (Г-10Х) ունի օպտիմալ ակտիվություն, քՒՀ10,5-11,0 ն tՀ38 0Շ: Այն օգտագործում են խոզի մաշկի մազազերծման ժամանակ: Գործընթացը ընթանում է հ.գ.Հ2, ֆերմենտի 0,75 % ծախսով (հաշված հումքի զանգվածի վրա): 6-8 ժամ մշակելուց հետո խոզի մաշկի մազերը հետշությամ հեռանում են: Խոզի հումքի մշակման ժամանակ հիմնային պրոտեինազի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս համատեղել նախնական մշակման գործընթացները` թրջում, ճարպազերծում, մազազերծում: Այս դեպքում մշակման տեվողությունը կրճատվում է: Ընդհանուր առմամ եթե մոխրումը տանում են ֆերմենտային նյութերով, մշակման տնողությունը կրճատվում է: Եթե խոշոր եղջերավոր անասունի հումքի մազազերծումը կատարում են Г-10Х պրոտոսու ցիլին ֆերմենտով, ապա անհրաժեշտ է նախորոք մշակել կալցիումի հիդրօքսիդի սուսպենզիայով (ալկալիական մշակում), որի ժամանակ հումքից կհեռացվեն լուծելի սպիտակուցները, պոլիշաքարները: Դրա շնորհիվ հնարավորություն կստեղծվի ֆերմենտի մոտեցմանը մազապարկին, ունենալով միջավայրի օպտիմալ քՒ, որի դեպքում ֆերմենտը կգործի առավել ակտիվ: 8.4. Մոխրում Մոխրումը` կալցիումի հիդրօքսիդի սուսպենզիայում հումքի կամ մերկակաշվի մշակումն է, որը համարվում է կաշվի արտադրության կարնորագույն գործընթաց: Մոխրումը մաշկահիմքին հաղորդում է անհրաժեշտ դրական հատկություններ ն ապահովում վերջինիս քանակական ելքը: Մոխրման գործընթացը օգտագործում են ոլոր տեսակի կաշիների մշակման ժամանակ: Կաշվի արտադրությունում մոխրման նպատակը երկուսն են` մաշկահումքից մազի ն վերնամաշկի կապի թուլացում, որը ապահովում է դրանց ազատ` մեխանիկական հեռացումը ն մաշկահիմքի կառուցվածքի փոփոխություն, որի նպատակն է պատրաստի կաշվին հաղորդելու անհրաժեշտ հատկություններ:

Կոշիկի տակացու կաշվի արտադրության ժամանակ այդ երկու նպատակներին հասնում են միաժամանակ: Կոշկերեսի քրոմային դաաղված կաշվի ն յուֆտ կիսաֆա րիկատ կաշվի մշակման ժամանակ սկզ ում մորթին մազազերծում են վերը նշված եղանակներից որնէ մեկով, հետո այն ենթարկում են մոխրման: Մոխրման գործընթացի վրա ազդում է կրի սուսպենզիայի (կրակաթ) թարմության աստիճանը, քանի որ թարմ կրի սուսպենզիայի լուծույթով կարելի է մաշկահիմքի կառուցվածքը փոփոխել անհրաժեշտ ուղղությամ : Հաճախ օգտագործում են այսպես կոչված արագացված մոխրիչ, այսինքն, մոխրող կալցիումի հիդրօքսիդի սուսպենզիայի լուծույթին ավելացնում են նատրիումի սուլֆիդ: Ջրում կալցիումի հիդրօքսիդի լուծելիությունը շատ չնչին է (1,65 գ/լ): Կրակաթի սուսպենզիան իրենից ներկայացնում է հավասարակշռված համակարգ:

Մաշկահիմքի կողմից լուծույթից կալցիումի հիդրօքսիդի կլանումը հանգեցնում է հավասարակշռության տեղաշարժ դեպի աջ, այսինքն, նոր ՇՁ2Հ ն ՕՒ- իոնների առաջացման ուղղությամ : Այս հանգամանքը ստիպում է, որպեսզի կալցիումի հիդրօքսիդով մոխրումը ընթանա վերջինիս ացարձակ ավելցուկի պայմաններում: Մոխրող հեղուկում հումքի հետ միասին մասնակի տրվում է նատրիումի քլորիդ, հետնաար լուծույթում ստացվում է արդ համակարգ: Լուծույթում նատրիումի հիդրօքսիդի առկայությունը իջեցնում է կալցիումի հիդրօքսիդի լուծելիությունը: Սակայն հումքի մազազերծումը պայմանավորված է արագացված մոխրիչում ՕՒ- ն ՏՒ- իոններով: 8.4.1. Մաշկահիմքի փոփոխությունը մոխրման գործընթացում Կոլագենի հետ մոխրող հեղուկի աղադրամասերի քիմիական փոխազդեցությունը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ.

Եր մաշկահիմքը ընկղմվում է ալկալիական լուծույթի մեջ, նրա կառուցվածքի էլեկտրավալենտ կապերը խախտվում են ն հիմնական

խմ երի դիսոցումը դադարում է` -ԽՀՒ3 դրական լիցքավորված խում ը անցնում է -ԽՒ2 չլիցքավորված խմ ի, իսկ -ՇՕՕ- խում ը փոխազդում է ալկալու կատիոնի հետ` առաջացնելով կալցիումի թույլ դիսոցվող միացություն: Սպիտակուցի ամիդային խմ երը կարող են քայքայվել ն առաջացնել ամիոնիակ ն մոխրման գործընթացը երկար պահելիս արդյունքում տեղի կունենա մորթուց ամիդային ազոտի մեծ կորուստ: Ամոնիակի անջատումը կարելի է ներկայացնել հետնյալ կերպ.

Կաշվի գործարաններում մոխրման արտադրամասերից դուրս եկող ամոնիակի հոտը ացատրվում է վերը ներկայացված փոխազդեցությամ : Պետք է նշել, որ նաժոռի աստիճանը կախված է մոխրող հեղուկում (կրակաթում) օգտագործվող հիմքերի կամ ալկալիների նույթից: Օրինակ, մաքուր կրակաթով (միայն կրի լուծույթ) մոխրումը իջեցնում է նաժոռի աստիճանը, իսկ նատրիումի սուլֆիդի ն կծու նատրիումի լուծույթներում` այն արձրանում է: Մաշկահիմքի վրա կալցիումի հիդրօքսիդի ն նատրիումի հիդրօքսիդի ազդեցությունների տար երությունը առաջին հերթին ացատրվում է նրանով, որ կալցիումի հիդրօքսիդն ունի շատ սահմա2Հ նափակ լուծելիություն: Բացի այդ, ՇՁ իոնը ունի 2 օքսիդացման Հ աստիճան ն ի տար երություն ԽՁ -ի, կոլագենի հետ առաջացնում է թույլ դիսոցվող միացություն, իսկ կալցիումի որոշ մասը այնքան ուժեղ է կապվում կոլագենի հետ, որ հետագա մոխրազերծմամ այն դժվար է հեռանում մաշկահիմքից: Սպիտակուցի իոնացված խմ երի շրջափակումը կալցիումով երում է նաժոռի էլեկտրաստատիկ արդյունքի նվազեցմանը: Մոխրող հեղուկի ազմակի օգտագործումը հանգեցնում է լուծույթում աղերի, ամոնիակի, ամինների, սպիտակուցների քայքայման մնացորդների կուտակումների, որոնց առկայությունը նպաստում է նաժոռի աստիճանի իջեցմանը: Մերկակաշվի նաժոռը ունի շատ կարնոր նշանակություն այն կիսաֆա րիկատների համար, որոնք մերկակաշի վիճակում ենթարկվում են երկտակման: Վերջինս պայմանավորված է նրանով, որ մերկակաշվի առաձգականությունից է կախված պատրաստի կաշվի ստացումը: Այն պետք է լինի հավասարաչափ, կաշվի պահանջվող հաստությամ ն նր ակաշվի որոշակի ելքով:

8.4.2. Մաշկահիմքի միջթելային սպիտակուցների անցումը լուծույթ Մաշկահիմքի ցանցաին շերտի միջթելային սպիտակուցների հիմնական զանգվածը քիչ կայուն է, քան կոլագենը ն մոխրման գործընթացում այն անցնում է լուծույթ: Միջթելային սպիտակուցների հեռացումը երում է մաշկահիմքի թափանցելիության մեծացմանը ն դրա ծավալային ձնավորմանը, ինչպես նան մաշկահիմքի հաստությամ դա աղիչների դիֆուզիայի արագացմանը: Անկախ մոխրող հեղուկի նույթից (թարմ, հին կամ օգտագործված ն արագացված մոխրիչ), հումքի առավելագույն թափանցելիության կարելի է հասնել մոխրումից 7-8 օր հետո:

Նկ. 8. Հորթի թարմ մաշկի ցանցաձն շերտի ֆի րիլները

Նկ. 9. Հորթի հումքի մոխրման արդյունքում ուռչած մաշկի պտկիկավոր շերտի ֆի րիլները

Մոխրման գործընթացում կոլագենային թելերի փնջերը սկզ ում ուռչում են, հետո աժանվում: Այսինքն տարալուծվում են առանձին թելիկների, որի արդյունքում փնջերի ծավալը աճում է, իսկ միջփնջային լուսաշերտը անհետանում է: Մոխրման ժամանակ էլաստինային թելերը ավականին փոփոխության են ենթարկվում: Նկ. 8-ում ցույց է տրված հորթի թարմ մաշկի մաշկահիմքի ցանցային շերտի կոլագենային խրձի ֆի րիլների երկայնական կտրվածքի էլեկտրոնա-մանրադիտակային լուսապատկերը, իսկ նկ. 9-ում նույն հորթի պտկիկավոր շերտի ուռչած ֆի րիլներն են մոխրումից հետո: Նկ. 8-ից պարզ երնում է կոլագենի համար նութագրական ընդլայնական շերտավորման պար երականությունը, որը 64 Նմ է: Մոխրումից երկու օր հետո կրի-սուլֆիդի լուծույթում այդ ընդլայնական շերտավորումը անհետանում է, ֆի րիլները ուժեղ կերպով փխրեցվում են ն ընդլայնական ուղղությամ աժանվում սու ֆի րիլների: Վերջինիս չափերը տատանվում են 1,5 մինչն 15 Նմ, որոնք պարուրաձն են:

8.4.3. Մոխրման պրոցեսի վրա ազդող գործոնները Այս պրոցեսի վրա ազդում են տար եր գործոններ, տար եր աստիճանով: Ջերմաստիճանի արձրացումը կրճատում է մոխրման տնողությունը, այց օրինակ, 30 0Շ-ում ելքը փոքրանում է ն ացի այդ, այն ացասա ար է ազդում կաշվի որակի վրա: Ջերմաստիճանի շատ արձրացումը երում է սպիտակուցային նյութերի մեծ կորստի, ինչպես նան խիստ ազդում է նաժոռի գոյացման վրա, արագացնելով կոլագենի մեջ որոշ կապերի խզման (առաջին հերթին ջրածնական կապերի): Այս ոլորը ացասա ար են ազդում ինչպես մերկակաշվի, այնպես էլ պատրաստի կաշվի հատկությունների վրա: Մոխրման գործընթացի օպտիմալ ջերմաստիճանը համարվում է 23-26 0Շ-ը: Մոխրման գործընթացի ինտենսիվության վրա ուժեղ ազդող գործոններից է նան մեխանիկական ներգործությունը: Ապացուցված է, որ մոխրող հեղուկի պար երա ար շարժումը կամ շրջանառությունը կրկնակի անգամ արագացնում է այդ գործընթացը: Լուծույթի շրջանառությունը իրականացվում է` ա) ապարատի (թմ ուկի, արկասի, պարուրակաձն ապարատի) պտտման միջոցով, արկասի դեպքում` թիակաձն խառնիչով խառնելու միջոցով: Պտտումը եր եմն շատ ուժեղ է ազդում մաշկահիմքի արտակարգ ուռչեցման վրա: ) խտացված օդ փչելով մոխրող հեղուկի մեջ, որը համարվում է ավելի նպատակահարմար գործընթաց: Սակայն երկար, անընդհատ պտտումը կարող է ացասա ար ազդել կիսաֆա րիկատ մերկակաշվի վրա, հետնա ար, մոխրումը տարվում է ապարատի պար երա ար պտտման պայմաններում: Մոխրման գործընթացի վրա ազդում է նան մոխրող հեղուկի թարմության աստիճանը («տարիքը»): Օգտագործված կամ հնացած մոխրող հեղուկի մեջ առաջանում են մի շարք նյութեր (ամոնիակ, ամիններ, սպիտակուցների քայքայման մնացորդներ), որոնք ուժեղացնում են մոխրող հեղուկի ազդեցությունը մազաթուլացման վրա: Հին մոխրող հեղուկը զգալի չափով իջեցնում է նաժոռը, հատկապես տար եր աղերի քանակի ավելացման պատճառով (նկ. 9): Հաճախ մազաթուլացման գործընթացը ուժեղացնելու համար թարմ մոխրող հեղուկին խառնում են օգտագործված մոխրող հեղուկ: Մոխրման տնողությունը շատ կարնոր գործոն է, որը պայմանավորված է վերնում հիշատակված գործոններով ն ստացվող կաշվետեսակի օգտագործման նագավառով: Մոխրման տնողությունը ուղիղ համեմատական է սպիտակուցների քայքայման գործընթացի ն կաշվի ծակոտկենության աստիճանի ու ամրության իջեցման երնույթների

նկատմամ : Այս տեսակետից, այն խիստ վերահսկվող ն զգույշ կատարվող գործընթաց է: Եթե մոխրման տնողությունը մեծացնենք, ապա վերը նշված փոփոխությունները կընթանան ավելի խորը, որը կհանգեցնի սպիտակուցների քայքայման, կմեծացնի մաշկահիմքի ծակոտկենությունը ն կընկնի դրա ամրությունը:

Նկ. 10 Մոխրման ժամանակ մորթու ուռչեցման վրա տար եր աղերի ազդեցությունը` 1- նատրիումի սուլֆիտ: 2- նատրիումի քլորիդ: 3- կալցիումի քլորիդ: 4- նատրիումի սուլֆատ:

Մոխրման գործընթացի վրա նշանակալի ազդեցություն է թողնում նան լուծույթի սուսպենզիայի կայունությունը: Որքան հին է սուսպենզիան ն շատ են նրա մեջ սպիտակուցների քայքայման արգասիքները, այնքան կայուն է ն` ընդհակառակը: Սուսպենզիայի կայունության վրա ազդող մյուս գործոնը կրի դիսպերսայնության աստիճանն է: Ինչպես նշվեց վերնում, կալցիումի հիդրօքսիդի սուսպենզիան իրենից ներկայացնում է հավասարակշռված պոլիդիսպերսային համակարգ: Միջին դիսպերսայնության կրի դեպքում (մասնիկի dՀ0,6-1,6 մկմ) սուսպենզիայի կայունությունը կազմում է 3 ժամ: Սուսպենզիայի կայունությունը կարելի է արձրացնել լուծույթին հաճախ ավելացնելով մորթափառային սոսինձ կամ ժելատին: 8.4.4. Մոխրման ռեժիմի ազդեցությունը կաշվի հատկությունների վրա Պատրաստի կաշվի հատկությունների ձնավորման վրա զգալի է ազդում մոխրման ռեժիմը ն առաջին հերթին այնպիսի ցուցանիշների

վրա, ինչպիսիք են` ամրության սահմանը, հարա երական երկարացումը ն ծակոտկենությունը: Մոխրման տնողության մեծացումը երում է ամրության սահմանի ցուցանիշի իջեցմանը, աճում է ընդհանուր ն պլաստիկ երկարացումը: Ընդ որում կրակաթի մոխրող հեղուկը, ի տար երություն սուլֆիդի, հավասար պայմանների դեպքում տալիս է ավելի փափուկ կաշի: Մոխրման ռեժիմից է կախված կաշվի խտությունը, օդա- ն գոլորշաթափանցելիությունը, փափկությունը: Մոխրման տնողության մեծացումը նպաստում է հետագա դա աղման գործընթացում մաշկահիմքի կողմից քրոմի միացությունների կլանմանը: Տանիդային դա աղման ժամանակ, մոխրման տնողության մեծացումը նույնպես նպաստում է դա աղվածության թվի աճին: Կաշվի մակերեսի ելքը կախված է նան մոխրման ռեժիմից: Մերկակաշվի ուժեղ ուռչեցումը, կառուցվածքային տարրերի միջն կապերի քայքայումը, միջթելային նյութերի երկարացումը երում է դրա կապերի ն կառուցվածքի փոփոխության, ինչպես նան գծային չափերի անվերադարձ փոփոխության: Բացի այդ, մոխրման ժամանակ արդեն ձնավորված կաշվի առաձգական հատկությունները պայմանավորում են դրա հետագա վերջնամշակման մեխանիկական գործողությունները, որոնք նույնպես ազդում են կաշվի մակերեսի ելքի վրա: Այսինքն կաշվի հիմնական հատկությունները պայմանավորված են մոխրման ռեժիմի ճիշտ իրականացումից: 8.4.5. Մոխրման գործնական կատարումը ն ստուգումը Մոխրող հեղուկները լինում են` 1. Թարմ պատրաստված, որը նպաստում է նաժոռի ուժեղացմանը, 2. Մազազերծող (հեղուկ, որով արդեն մշակվել է մի քանի խմ աքանակ), որը թուլացնում է մազի ն մաշկահիմքի կապը: Մոխրման ռեժիմը կախված է մշակվող կաշվի տեսակից: Տար եր տեսակի կաշիների արտադրության ժամանակ օգտագործվում են մոխրման ռեժիմի հետնյալ հիմնական պարամետրերը: Կոշիկի տակամասի համար կաշվի մշակման ժամանակ մոխրումը իրականացնում են գուռերում, կախովի թմ ուկներում կամ պարուրակաձն ապարատներում (հ.գ.Հ 2,0-2,5): Մոխրող հեղուկը պարունակում է 10-12 գ/լ կալցիումի օքսիդ (ՇՁՕ), որպես արագացուցիչ ավելացվում է 0,6-0,8 գ/լ նատրիումի սուլֆիդ (ԽՁ2Տ): Մոխրման գործընթացի ջերմաստիճանը 27-30 0Շ է, իսկ տնողությունը 36-48 ժամ: Մոխրմամ հնարավոր է դառնում հասնել այն անին, որ թուլանում է մազի ն դերմայի կապը: Կոշիկի երեսամասի արտադրության ժամանակ սկզ ում կատարում են հումքի մազազերծում, ապա մոխրում կամ երկուսը միաժամանակ:

Առաջին դեպքում, կախված թե ի՞նչ ապարատում է տարվում մոխրումը, տնողությունը լինում է տար եր. կախովի թմ ուկում` 12 ժ., պարուրակաձն ապարատում` 22ժ., ջերմաստիճանը` 2510Շ: Մոխրող հողուկը պարունակում է 3-5 գ/լ ԽՁ2Տ ն 3-4 գ/լ ՇՁ(ՕՒ)2: Ապարատի պտտումը կատարվում է ռեվերսով, պար երա ար: Գործընթացի սկզ ից 5-10 րոպե ն 2 ժամ հետո անցկացվում է մոխրող հեղուկի քիմիական նյութերի կոնցենտրացիաների ստուգում, ապա անհրաժեշտության դեպքում, կարգավորվում է: Երկրորդ դեպքում, շնորհիվ նատրիումի սուլֆիդի առկայության, հնարավոր է հասնել մազազերծման: Կախված սուլֆիդի կոնցենտրացիայից կարող է մազածածկը պահպանվել ն հետո հեռացվել մեխանիկական ճանապարհով կամ լրիվ հիդրոլիզել, իսկ հետո հիդրոլիզի նյութերը կիսաֆա րիկատից հեռացնել լվացմամ : Եթե գործընթացը կատարում են կախովի թմ ուկում, ապա դրանից հետո մերկակաշին կրակաթում (ՇՁ(ՕՒ)2) ենթարկում են թարմ մոխրման, կոնցենտրացիան պետք է լինի 8 գ/լ, ջերմաստիճանը` 251 0Շ, իսկ տնողությունը` 18 ժամ, հ.գ.Հ1,5: Եթե պրոցեսը իրականացվում է պարուրակաձն ապարատում, ապա հ.գ. պետք է հավասար լինի 2-ի: Ապարատի պտտումը կատարվում է ռեվերսով պար երա ար: էլաստիկ կաշիների արտադրության ժամանակ, համաձայն տեխնոլոգիայի, նախատեսվում է թարմ մոխրման ժամանակը սահմանել 20 ժամ, հ.գ.Հ1,9, ջերմաստիճանը 23 0Շ, իսկ կալցիումի հիդրօքսիդի քանակը` 10 գ/լ: Խոզի մաշկի մազը հեռացնելուց հետո թմ ուկում մոխրումը կատարում են երկու փուլով հ.գ.Հ1,5: Առաջին փուլում մշակում են կալցիումի հիդրօքսիդի մեջ (11-13 գ/լ), որը տնում է 8-12 ժամ, որից հետո լուծույթը թափվում է: Իսկ երկրորդ փուլը տնում է 24-36 ժամ ն կրակաթի լուծույթին ավելացվում է կիսաֆա րիկատի զանգվածի 0,5 %-ի չափով ՄԱՆ: Բոլոր դեպքերում գործընթացի ջերմաստիճանը սահմանվում է 24-26 0Շ: Յուֆտ կաշվի արտադրության ժամանակ խոշոր եղջերավոր անասունների հումքի մազազերծմամ մոխրումը կատարում են հետնյալ կերպ: Մոխրումը իրականացնում են պտտվող ապարատում, tՀ27-300Շ, կախովի թմ ուկում ն պարուրակաձն ապարատում` հ.գ.Հ2-2,5: Մոխրող հեղուկի աղադրակազմը հետնյալն է` ԽՁ2Տ- 0,6-0,8 գ/լ: ՇՁ(ՕՒ)2 – 1518 գ/լ: ԽՁ2ՇՕ3- 1,5-2,5 գ/լ: Ապարատի պտտումը կամ ռեվերսով պտտումը սկզ ում կատարում են 4-6 ժամ անընդհատ, ապա` պար երա ար: Մոխրման տնողությունը 48-60ժամ է, որից հետո կատարում են մազահեռացում ն ապա թարմ մոխրում կրակաթում` 12 ժամ: Մոխրման գործընթացը պար երա ար ստուգվում է մոխրող հեղուկի մեջ կալցիումի հիդրօքսիդի, նատրիումի սուլֆիդի պարունակությու94

նը ն հեղուկի ջերմաստիճանը: Խորհուրդ է տրվում պար երա ար ստուգել մոխրող հեղուկում ազոտ պարունակող նյութերի քանակությունը, ընդհանուր հիմնայնությունը, քՒ-ը, ինչպես նան մերկակաշվում մոխրի ն կալցիումի օքսիդի պարունակությունը: Անհրաժեշտ է խնամքով ստուգել պտտման ռեժիմը, լուծույթի լավ խառնումը, քանի որ կալցիումի հիդրօքսիդի նստելու դեպքում պրոցեսը կընթանա անհավասարաչափ: 8.4.6. Մոխրման ոչ ճիշտ կատարման հետնանքով կաշվի վրա առաջացած թերությունները Մոխրման սխալ ռեժիմի հետնանքով կաշվի վրա կարող են առաջանալ այնպիսի թերություններ, ինչպիսիք են` երեսի շերտի ճաքճքում, կնճռոտում, փխրունություն, կնճռվածություն, փուչիկավորություն, ինչպես նան կաշվի ոչ ցանկալի ֆիզիկամեխանիկական հատկություններ (ամրության սահմանի ցուցանիշի անկում, անչափ երկարացում): Երեսի շերտի կնճռոտումը լուրջ թերություն է. այն կտրուկ իջեցնում է կաշվի որակը: Դրա հիմնական պատճառը հումքի երեսի ն միջին շերտերի անհավասարաչափ ուռչեցումն է: Առաջին հերթին երեսի շերտը ենթարկվում է մոխրող հեղուկի ազդեցությանը ն որոշ ժամանակ է պահանջվում որպեսզի հիմնային լուծույթը անցնի մաշկահիմքի ներքին շերտերը: Ջերմաստիճանի կտրուկ իջեցումը, շարժվող ապարատի (թմ ուկ, պարուրակաձն ապարատ կամ ուրիշ) ուժեղ պտտումը, հիմնայնության արձրացումը կամ լուծույթի կոնցենտրացիայի արձրացումը երում են երեսի շերտի ուժեղ ուռչեցման ն դրա ծավալի կտրուկ մեծացման, այն դեպքում եր մորթու ներսի շերտերը քիչ են ենթարկվում փոփոխության: Արդյունքում, մաշկահիմքի արտաքին շերտը կծկվում է, առաջանում են ծալվածքներ, կնճռոտվածքներ, որոնք կտրուկ վատացնում են կաշվի արտաքին տեսքը: Մոխրման գործընթացի արդյունքում առաջացած կնճռոտվածությունը դժվար է ուղղել, իսկ հաջորդական գործընթացները այն ավելի են ուժեղացնում: Փխրունությունը ն կնճռոտվածությունը հաճախ ի հայտ են գալիս փուչիկավորության հետ միաժամանակ: Դրանց հիմնական պատճառը այն է, որ մոխրման գործընթացում տեղի է ունենում սպիտակուցային նյութերի մեծ կորուստ ն միկրոկառուցվածքի աժանում: 8.5. Մոխրազերծում Հաջորդող գործընթացները կատարելուց առաջ մերկակաշին անհրաժեշտ է մոխրազերծել, այսինքն, հեռացնել կալցիումի հիդրօքսիդը ն հանել նաժոռը: Մոխրված մերկակաշին միջին հաշվով պարունա95

կում է կոլագենի չոր զանգվածի 4 %-ի չափով կալցիում, որից 1,7 %-ը քիմիական կապերով միացած է կոլագենի կար օքսիլ խմ երի հետ, իսկ մնացած մասը ադսոր ցված է մերկակաշվում ն մասամ գտնվում է մերկակաշվում ներծծված հեղուկում, լուծված վիճակում: Մոխրման տնողությունը մեծացնելիս մաշկահիմքում կոլագենի հետ կապված կալցիումի քանակը աճում է: Մոխրումից հետո լվացմամ հնարավոր չէ մերկակաշվից կալցիումը լրիվ հեռացնել: Դա ացատրվում է նրանով, որ կոլագենի հետ կալցիումական աղի առաջացումը երում է մաշկահիմքում կոլագենի կար օքսիլ խմ ի ն կալցիումի միջն կովալենտ կապի առաջացմանը: Բացի այդ, եթե նույնիսկ կալցիումը մասնակի իոնական կապերով միանա կոլագենի ֆունկցիոնալ խմ երի հետ, այն վատ դիսոցման պատճառով չի կարող լվացվել ն դուրս գալ մերկակաշվից: Մոխրազերծումը համարվում է արդ գործընթաց ն այն չի կարելի պատկերացնել որպես կալցիումի հիդրօքսիդի հեռացման ն վերջինիս չեզոքացման պրոցես: Մերկակաշվի հետ թթվի փոխազդեցությունը, որն անցել է ալկալիական մշակման, տեղի է ունենում ոչ միայն կալցիումի հիդրօքսիդի չեզոքացում, այլ նան թթվի միացում սպիտակուցի հետ, որին արդեն միացվել է հիմք: Վերջինս ընթանում է ըստ հետնյալ սխեմայի.

Այս ռեակցիայի ընթացքը, այսինքն` թթվի միացումը ամինախմ երին, ապացուցված է փորձով: Եթե պահանջվում է իրականացնել միայն մոխրազերծման գործընթաց, ապա մոխրազերծումը ընթանում է թմ ուկում կամ արկասում, 25-30 0Շ ջերմաստիճանում: Եթե մոխրազերծմանը պետք է հաջորդի փափկեցում գործընթացը ն այն կարելի է համատեղել, ապա մոխրազերծումը պետք է ընթանա 36-380Շ ջերմաստիճանում: Ջերմաստիճանի արձրացում չի թույլատրվում, քանի որ այդ պրոցեսին հաջորդում է փափկեցման գործընթացը ն ացի այդ, այն կարող է նպաստել նաժոռի սմքելուն: Մոխրազերծման արդյունքը առաջին հերթին պայմանավորված է նրանով, թե ի՞նչ նյութով է այն կատարվում, որից էլ կախված է մերկակաշվից հեռացվող կալցիումի քանակը: Մոխրազերծումից հետո մերկակաշվի քՒ-ը ունի կարնոր նշանակություն, այն նույնպես կախված է օգտագործվող մոխրազերծվող նյութի տեսակից:

Մերկակաշվից կալցիումի հիդրօքսիդի դուրս երման գործընթացը ացատրվում է իոնափոխանակմամ ` հետնյալ սխեմայով.

Մոխրազերծման համար ուժեղ թթուների օգտագործումը կհանգեցնի թթվային նաժոռի առաջացմանը, ն ացի այդ, մերկակաշվից մաշկահիմքի հաստությամ կալցիումի հեռացումը կկատարվի անհավասարաչափ. վերին շերտից կհեռանա ամ ողջությամ , իսկ ներքին շերտերից քիչ, որը միջին շերտերում կ երի չմոխրազերծման: Կաշվի արտադրության պրակտիկայում մոխրազերծման համար հաճախ օգտագործում են ամոնիումի սուլֆատ ((ԽՒ4)2ՏՕ4), քանի որ հիդրոլիզի արդյունքում առաջանում է ամոնիումի հիդրօքսիդ, որը մերկակաշվի նաժոռ չի առաջացնում, պահպանում է փափկությունը, իսկ առաջացած ամոնիումի հիդրօքսիդի քայքայմամ անջատված ամոնիակը հեռանում է: Քանի որ առկա է հավասարակշռված համակարգ, ուստի թթուն առաջանում է աստիճանա ար, այնքան որքան այն ծախսվում է գործընթացի վրա: Քանի որ գործընթացում անջատվում է գիպս, այն ացասա ար է ազդում կաշվի որակի վրա, դրա համար ամոնիումի սուլֆատը վերցնում են ավելցուկով: Այդ ժամանակ ամոնիումի սուլֆատի ն կալցիումի հիդրօքսիդի փոխազդեցությունը կընթանա կրկնակի աղի առաջացման ուղղությամ ((ԽՒ4)2 ՇՁ(ՏՕ4)2), որի լուծելիությունը, ի տար երություն գիպսի, 100 անգամ ավելի է: Կաթնաթթուն նույնպես ունի լավ մոխրազերծող հատկություն, այն կարելի է օգտագործել առանձին կամ ամոնիումի աղերի հետ համատեղ: Խորհուրդ է տրվում մոխրազերծման սկզ ում ն վերջում ստուգել հեղուկի քՒ-ը, ջերմաստիճանը, հ.գ. ն պտտման ռեժիմը, ինչպես նան մերկակաշվի կտրվածքի քՒ-ը ֆենոլֆտալեին ինդիկատորով: Կտրվածքում գունավորման ացակայությունը ցույց է տալիս, որ մերկակաշվի քՒ-ը 8,3-ից ցածր է, որը պատկերացում է տալիս մերկակաշվում կալցիումի հիդրօքսիդի պարունակության մասին: Եթե մերկակաշվում կալցիումը լինի թույլ դիսոցված միացության ձնով, ապա դա կտրվածքում ֆենոլֆտալեինի ազդեցությամ գունավորում չի առաջացնի: 8.6. Փափկեցում Փափկեցումը կատարվում է արձր ջերմաստիճանում, ջրային միջավայրում, ֆերմենտային նյութերով մերկակաշվի կարճաժամկետ

մշակման միջոցով: Արդյունքում մերկակաշվի երեսի շերտը ն կաշին ձեռք են երում փափկություն, պլաստիկություն ն դառնում է հարթ: Փափկեցման գործընթացի ժամանակ մերկակաշվից հեռացվում են սպիտակուցի միջթելային տարածությունում գտնվող քայքայված նյութերը ն այն դառնում է օդաթափանց: Կաշվի արտադրությունում, որպես փափկեցուցիչ օգտագործում են խոշոր եղջերավոր անասունների ենթաստամոքսային գեղձը, ինչպես նան տեխնիկական պանկրեատին: Այն ստանդարտ պատրաստուկ է ն ստացվում է քացախաթթվում ենթաստամոքսային գեղձի էքստրակտով, ապա փոշեցրմամ չորանոցում չորացնելով: Ենթաստամոքսային գեղձի հիմնական ֆերմենտը պրոտեինազն է, որին անվանում են տրիպսին: Բացի տրիպսինից ենթաստամոքսային գեղձի ֆերմենտային համալիրի մեջ մտնում են նան այլ ֆերմենտներ, օրինակ լիպազան: Որպես փափկեցուցիչ օգտագործում են նան պրոտոսու ցիլին Г3Х (BՁc. ՏubtիՇիs): Այն ունի պրոտեոլիտիկ ակտիվություն, լիպոլիտիկ ն էլաստոլիտիկ ազդեցություն ն նպատակահարմար է օգտագործել այլ պատրաստուկների հետ համատեղ: Մերկակաշվի վրա ֆերմենտի ազդեցության ինտենսիվությունը նութագրվում է դրա ակտիվությամ : Պատրաստուկի ֆերմենտատիվ ակտիվությունը նպատակահարմար է հաշվարկել 1գ պատրաստուկի հաշվով ն արտահայտել միավորներով (միավ/գ): 8.6.1. Փափկեցման տեսություն Գործնականում կաշվի արտադրության համար ավելի մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում կոլագենի վրա տրիպսինի ազդեցությունը: Եթե մաշկահիմքի կոլագենը նախնական ոչ մի մշակում չի անցել, ապա այն տրիպսինի ազդեցությանը չի ենթարկվում: Դա ացատրվում է հետնյալով. - քանի դեռ սպիտակուցի կովալենտ կապերը գտնվում են անփոփոխ վիճակում, դրանք խոչընդոտ են հանդիսանում ֆերմենտի ներթափանցմանը սպիտակուցի այլ ակտիվ խմ երի մեջ, մասնավորապես ամինա- ն պեպտիդային խմ երի մեջ: - կոլագենում մեծ քանակի պրոլինի կամ օքսիպրոլինի ն գլիկոկոլի միջն կապի արձր ամրությամ : - կոլագենի ձնա անական կառուցվածքով ն ֆերմենտի մոլեկուլյար զանգվածի մեծությամ : Կոլագենի նախնական մշակումը ՇՁ(ՕՒ)2-ով կամ ԽՁ2Տ-ի հետ խառնուրդով խիստ իջեցնում է կոլագենի կայունությունը տրիպսինի ազդեցության նկատմամ , ն հնարավորություն է ստեղծում ֆերմենտին

մոտենալու կոլագենի ամինա- ն պեպտիդային խմ երին ու փոխազդելու, առաջացնելով միջանկյալ միացություն, որն անկայուն է: Տրիպսինը կոլագենի հետ փոխազդեցության ժամանակ կարող է քայքայել պեպտիդային կապերը: Փափկեցման հետնանքով մերկակաշվի եփման ջերմաստիճանը գրեթե փոփոխության չի ենթարկվում: Բայց ենթաստամոքսային գեղձի մեջ գտնվող լիպազա ֆերմենտը տանում է ճարպերի էմուլգացման ն հիդրոլիզի: Փափկեցման գործընթացում տեղի է ունենում մաշկահիմքի միջթելային տարածությունում գտնվող սպիտակուցային նյութերի հեռացում ն դրանց միջնանյութերի ճեղքում: Շնորհիվ այս ոլորի, մերկակաշվի երեսի շերտը ազատվում է կոլագենի մեջ գտնվող ճեղքվող նյութերից, որը երում է մերկակաշվի երեսի շերտի կոլագենի կառուցվածքային տարրերի աժանման (հեռացումը), հետնա ար` մաշկահիմքը ստանում է էլաստիկություն ն ձգելիություն: Կարնոր է իմանալ, որ փափկեցման ժամանակ անհրաժեշտ է ժամանակին կանգնեցնել ֆերմենտի ազդեցությունը, հակառակ դեպքում ստացվող կաշին կլինի թույլ, խամրած: 8.6.2. Փափկեցման վրա ազդող գործոնները Միջավայրի քՒ-ը խիստ ազդում է ֆերմենտի վրա: Ենթաստամոքսային գեղձի ֆերմենտների համար օպտիմալ քՒՀ7,8-8,7, պրոտոսու ցիլինի համար (Г-3Х)` 8,1-8,7: քՒ-ի տատանումը նրա այս կամ այն կողմը, հանգեցնում է ֆերմենտի ակտիվության անկման: Համապատասխան քՒ-ի պայմաններում, մինչն 40 Շ ջերմաստիճանի արձրացման դեպքում, սկզ ում ֆերմենտի ակտիվությունը աստիճանա ար աճում է, իսկ 550Շ-ում դրա ակտիվությունը հասնում է առավելագույնի ն ֆերմենտը սկսում է քայքայվել: Փափկեցուցիչի չափա աժինը կախված է նրա ակտիվությունից, որը պետք է ապահովի փափկեցնող հեղուկի անհրաժեշտ ակտիվությունը: Փափկեցնող հեղուկի օպտիմալ նորմատիվային ակտիվությունը հետնյալն է` հորթի հումքի համար` 0,25: երինջի համար` 0,4-0,5: յուֆտ մերկակաշվի համար` 0,4: այծի կաշվի համար` 0,3-0,5: խոզի կաշվի համար` 0,4-0,5 մլ 0,1Խ ԽՁՕՒ: Փափկեցուցիչի կոնցենտրացիայի մեծացման դեպքում (ոչ ուղիղ համեմատական ձնով), փափկեցուցիչի ակտիվությունը աճում է: 8.6.3. Փափկեցման գործնական կատարումը ն գործընթացի ստուգումը Փափկեցման ժամանակ քՒ-ի օպտիմալ արժեքը 7,8-8,5 է, ջերմաստիճանը` 37-38 0Շ: Պրոցեսի տնողությունը կախված է մերկակաշ99

վի տեսակից: Փափկեցումը համեմատա ար տնական է շեվրո, խոզի մաշկից քրոմային դա աղված կաշվի, յուֆտ կաշվի ստացման համար: Փափկեցումը տարվում է թմ ուկում, հ.գ.Հ1-2 պայմաններում: Փափկեցման գործընթացի ավարտի կամ փափկեցման աստիճանի մասին այժմ ընդունված լա որատոր եղանակներ չկան: Գործնականում սովորա ար, ավարարվում են օրգանալեպտիկ փորձարկմամ . մերկակաշին ծալում են երկու տակ ն ծալվածքի վրայով սահեցնում ձեռքը, եթե ձեռքի տակ խորդու որդություն, կոշտ տեղեր չեն զգացվում, ուրեմն փափկեցումը ավարտված է: Փափկեցման գործընթացի ավարտը կարելի է ստուգել նան այլ կերպ, մերկակաշին այնպես են հավաքում, որ ստացվում է ձախ ձեռքում փուչիկանման կամ տոպրականման հավաքվածություն: Հավաքված վզիկում ձախ ձեռքի ուժեղ սեղմման հետ միասին աջ ձեռքով սեղմում են պարկի կամ փուչիկի ուռած մասը: Գործընթացը լավ կատարելու դեպքում փուչիկի մակերեսին երնում են օդի պղպջակներ, որը հաստատում է լավ օդաթափանցելիությունը կամ հյուսվածքների մեկը մյուսից անջատվածությունը: Առանձին դեպքերում, փափկեցման գործընթացի մասին դատում են փափկեցնող հեղուկում ազոտական նյութերի քանակի որոշմամ ` որքան ինտենսիվ է կատարվում փափկեցումը, այնքան ազոտական նյութերի քանակը հեղուկում արձրանում է: Ընդհանրապես, համապատասխան պրոցեսներից հետո կատարված գործընթացների մասին դատում են մի շարք ընդհանուր ցուցանիշներով, այսպես կոչված, մերկակաշվի ելքով, որն իրենից ներկայացնում է մերկակաշվի կշռի հարա երությունը (նախապատրաստական գործընթացներից հետո) թարմ հումքի կշռին, ազմապատկած 100-ով: Ըստ գերմանացի գիտնական Շրեդերի տվյալների, կախված գործընթացների կատարման եղանակներից, մերկակաշվի ելքը կարող է տատանվել 86-97%-ի սահմաններում: 8.7. Պիկելում Պիկելման էությունը – Լուծույթը, որը պարունակում է թթու ն չեզոք աղ, կաշվի ն մորթու արտադրությունում անվանում են պիկելի լուծույթ կամ պիկել, իսկ գործընթացը, որտեղ կիսաֆա րիկատի մշակումը կատարում են այդ լուծույթով` պիկելում: Պիկելումը նախադա աղման պրոցեսներից է, որը մինչն քրոմային դա աղումը մերկակաշվին հաղորդում է անհրաժեշտ թթվություն, առանց նաժոռի: Կաշվի ն մորթու հումքը պահածոյացվում է պիկելավորման եղանակով, իհարկե, կիսաֆա րիկատ հումքը մինչ այդ պետք է անցնի ոլոր նախնական պրոցեսները: Պիկելմամ պահածոյացված հումքը կարելի է պահել մի քանի ամիս, որը թույլ չի տալիս խոնավության ն ջերմության պայմաններում նեխելու-քայքայվելու:

Մերկակաշվի պիկելումը հնարավորություն է տալիս թթվեցված հումքը ազատ դա աղել, քանի որ դա աղանյութը կարող է առանց սպիտակուցի հետ փոխազդելու անցնել մերկակաշվի խորը շերտերի մեջ: Այսինքն, պիկելված հումքի մեջ քրոմային դա աղանյութերը մաշկահիմքը ներկում են ամ ողջ ծավալով: Վերջինս հնարավորություն է տալիս դա աղման գործընթացը տանել մինչն վերջ: Պիկելման պրոցեսը առավելապես կարնոր դեր է խաղում մորթեղենային հումքի նախապատրաստման ժամանակ, հատկապես կոլագենային խրձերի նուր կառուցվածքի առաջացման, փափկեցման, պլաստիկացման ն ազմա եկումներին ցուցա երած դիմադրության արձրացման տեսակետից: Կիսաֆա րիկատը պիկելի մեջ ընկղմելիս այն կլանում է թթուն ն աղը, ընդ որում աղը կլանվում է առաջին հերթին, որը հավասարապես աշխվում է կիսաֆա րիկատի մեջ: Աղը նույնիսկ սովորական պայմաններում շատ արագ թափանցում (դիֆուզվում) է մերկակաշվի մեջ: Թթուն տրվում է մերկակաշվի զանգվածի հաշվով, 1%-ից ոչ ավել, որի ժամանակ տեղի է ունենում թթվի ամ ողջ քանակության միացումը սպիտակուցին, հետնյալ կերպ.

Թթուն ավելցուկով տրվելու դեպքում այն սպիտակուցին միանում է մերկակաշվի զանգվածի 1,5 % հաշվով: Ավելի շատ քանակի թթու տալու դեպքում այն չի միանում սպիտակուցին, այլ կլանվում է մերկակաշվի կողմից: Նատրիումի քլորիդի դերը կայանում է նրանում, որ այն իջեցնում է մերկակաշվի նաժոռը: Կերակրի աղի նվազագույն քանակը պետք է կազմի մերկակաշվի զանգվածի 5-6%-ը: Մերկակաշվի պիկելումը տարվում է tՀ18-22 0Շ-ում, հ.գ.Հ0,7-0,8, տնողությունը` 3-7,5 ժամ: Մորթու պիկելումը ընթանում է 35-42 0Շ, հ.գ.Հ7-8: տնողությունը` 8-24 ժամ պայմաններում: Մորթիների մշակման վաննայի լուծույթ աղադրակազմը հետնյալն է` ԽՁՇԼ 40գ/լ, Ւ2ՏՕ4 կամ մրջնաթթու կամ քացախաթթու` 3-5գ/լ: Մերկակաշվի պիկելումը նպատակահարմար է տանել ոչ թե միայն Ւ2ՏՕ4-ով, այլ անհրաժեշտ է այդ թթվի օգտագործված քանակի որոշ մասը` 0,3 % փոխարինել մրջնաթթվով: Այսպիսի եղանակով պիկելավորման ժամանակ քրոմը ավելի հավասարապես է աշխվում կաշվի հյուսվածքներում ն արդյունքում ավելանում է սպիտակուցին միացած քրոմային դա աղիչի քանակը:

Պիկելման գործընթացը տարվում է հետնյալ կերպ. սկզ ում լցվում է կերակրի աղը, որից 10 րոպե անց լցվում է ջրով 10 անգամ նոսրացված ծծմ ական թթու, ապա 15 րոպե անց լցվում է մրջնաթթուն: Պիկելումը մերկակաշվին տալիս է ծավալի ձնավորման ն պահպանման հատկություն: Պիկելված մերկակաշվի կոլագենային նուր խրձերը կորցնում են մեկը մյուսին կպչելու-սոսնձվելու հատկությունը, դառնում են ճկուն, չորացնելիս նախկինի նման չեն կծկվում ն կուչ չեն գալիս, պահպանում են իրենց ծակոտկենությունը ն քիչ են ենթարկվում ձնափոխման: Պիկելումից հետո նշված հատկությունները ամ ողջությամ վերցրած, մերկակաշին դարձնում են լավ դա աղվող: 8.7.1. Պիկելման վրա ազդող գործոնները Պիկելման գործընթացը կախված է կիսաֆա րիկատի հաստությունից ն խտությունից, ինչպես նան պիկելի լուծույթի կոնցենտրացիայից, ջերմաստիճանից ն հեղուկային գործակցից: Կիսաֆա րիկատի հաստությունը ն խտությունը մաշկի տար եր տեղագրական մասերում միատարր չէ, այդ է պատճառը, որ թթվի ն աղի քանակը վերջինիս կողմից կլանվում է տար եր աստիճանով: Որքան մերկակաշին հաստ է ն խիտ, այնքան պիկելումը ավելի երկար է տնում: Այստեղ շատ կարնոր նշանակություն ունի մերկակաշվի մոխրազերծման աստիճանը ն հավասարաչափությունը: Եթե մերկակաշին պարունակում է հիմք, ապա պիկելի թթվի մի մասը կծախսվի դրա չեզոքացման վրա: Մորթու արտադրությունում պիկելման ռեժիմը ընտրվում է ըստ համապատասխան կիսաֆա րիկատի նութագրի, այսինքն, ըստ կաշվենյութի հաստության ն խտության: Եթե հումքը ունի երկար ն խիտ մազածածկույթ, պետք է հաշվի առնել, որ մազերը ավելի արագ են կլանում թթուն, քան մաշկահիմքը: Պիկելի աղադրիչները ն դրանց կոնցենտրացիան որոշակի դեր են խաղում պիկելման վերջնական արդյունքի վրա: Համաձայն ստանդարտ մեթոդիկայի, նատրիումի քլորիդի ծախսը պիկլեման ժամանակ կազմում է մերկակաշվի զանգվածի 5,5-7%, որը համապատասխանում է աղի սկզ նական կոնցենտրացիային` 80-150 գ/լ, իսկ ծծմ ական թթվի ծախսը կազմում է` 0,8-1,2%, ացի այդ ավելացվում է նան 0,3% մրջնաթթու: Ֆորմիատ իոնի առկայությունը նպաստում է հաջորդ պրոցեսում քրոմի կոմպլեքսային նյութերի հավասարապես տեղա աշխմանը մաշկահիմքի ամ ողջ հաստությամ , դրա մեջ քրոմի օքսիդի (|||) պարունակության արձրացմանը, որը արեհաջող կերպով ազդում է կաշվի որակի վրա:

Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ մորթու արտադրությունում պիկելման համար օգտագործում են ծծմ ական թթու ն քացախաթթու: Քացախաթթվով պիկելումը տար երվում է ծծմ աթթվային պիկելումից: Այսպես, օրգանական թթուները, մասնավորապես քացախաթթուն, ծծմ ական թթվի նույն կոնցենտրացիաների դեպքում ունի ավելի արձր քՒ: Քացախաթթուն ավելի դանդաղ ն աստիճանա ար (ոչ կտրուկ) է կլանվում մաշկահիմքի կողմից ն փոխազդում սպիտակուցի հետ: Կերակրի աղի ներկայությամ ծծմ ական թթվի կլանումը դանդաղում է, իսկ քացախաթթվինը` արագանում: Պիկելի լուծույթի նույն քՒ-ի դեպքում մաշկահիմքի կողմից քացախաթթվի ավելի մեծ քանակ է կլանվում, քան ծծմ ական թթվի ժամանակ: Այս ոլորը պայմանավորված է հումքի հատկությունների տար երությամ : Որպեսզի խուսափենք պիկելված մերկակաշվի չափից ավելի փխրեցումից, կաշվի պիկելումը պետք է տանել 18-23 Շ-ի պայման0 ներում, իսկ մորթու պիկելումը` 35-42 Շ: Փորձով ապացուցված է, որ 5-ից մինչն 35 0Շ միջակայքում պիկելում կատարելիս, այն չի ազդում կիսաֆա րիկատի կողմից թթվի ն աղի քանակի կլանման վրա, այց ազդում է պրոցեսի արագության վրա: Պիկելման տնողությունը կախված է մշակվող կիսաֆա րիկատի հաստությունից: Պիկելման տնողության մեծացումը, հատկապես արձր ջերմաստիճանում, երում է մաշկահիմքի ձգելիության մեծացմանը: Կոշկերեսի համար փափուկ, էլաստիկ կաշի ստանալու համար պիկելումը կատարում են 7,5 ժամում: Սովորա ար, կաշի ստանալու համար, պիկելումը կատարում են 2-5 ժամի ընթացքում (կախված հումքի տեսակից ն այլ գործոններից), իսկ մորթու պիկելումը` կարող է տնել 12-24 ժամ: Կաշվի արտադրությունում կիսաֆա րիկատի պիկելումը, կախված օգտագործվող աղադրիչների կոնցենտրացիայից, հեղուկային գործակիցը (հ.գ.) սահմանվում է 0,6-1: Քանի որ մորթու արտադրությունում թթվի ն աղի ծախսը մեծ է, ուստի հեղուկային գործակիցը ավելի է մեծանում (հ.գ.Հ7-8), որի արդյունքում մազածածկույթը պաշտպանվում է խավավորումից: 8.8. Թթվեցում Թթվեցումը, դա մորթե կիսաֆա րիկատի մշակումն է հացի կվասով, որը արդ կենսաքիմիական պրոցես է: Այն մորթու մշակման շատ հին մեթոդ է: Իսկ եր ի հայտ եկավ պիկելումը, թթվեցումը սկսեցին օգտագործել շատ հազվադեպ, մասնավորապես գառնենու ն սկյուռի մորթիների մշակման համար: Թթվեցման մեթոդը ունի շոշափելի առավելություններ` այն ապահովում է մշակված մորթիների արձր որակը, մորթու մաշկահիմքի պլաստիկությունը, մեխանիկական ամրությունը, 1դմ զանգվածի իջե103

ցումը: Բայց այս մեթոդը ունի զգալի թերություններ. գործընթացի երկարատնություն, ստուգման արդություն, սննդամթերքի օգտագործումը թթվեցման պրոցեսում: Ելանյութերի նութագիրը – մորթիների թթվեցման ժամանակ օգտագործվող ելանյութերն են` մանրացված հացահատիկը, ալյուրը, որոնք պարունակում են օսլա, շաքարանյութեր, ջջանյութ, պրոտեոլիտիկ ֆերմենտներ: Թթվեցման պրոցեսի համար կարնոր նշանակություն ունի օգտագործվող ալյուրի կամ թեփի որակը ն քիմիական կազմը: Գործընթացի համար կարնոր դեր ունեն երկու ֆերմենտներ, որոնք ազդում են ածխաջրերի ճեղքման ն սպիտակուցների վրա: Առաջինը վերա երվում է ամիլազին, որը նպաստում է օսլայից մալտոզաի ն ապա գլյուկոզի առաջացմանը: Երկրորդը` վերա երվում է ուսական ծագման պրոտեոլիտիկ ֆերմենտներին, որոնք ազդում են կոլագենի ն ժելատինի վրա, խզելով դրանց միջն առկա տար եր կապերը: Թթվեցման էությունը: Կոշտ մանրացված վարսակաձավարից պատրաստում են կվասի լուծույթ, որը խառնում են 400Շ ջրի հետ ն մակարդման համար պահում են 12 ժամ: Այնուհետն ավելացնում են նատրիումի քլորիդ ն որոշ քանակի ալյուր: Խառնուրդի թթվեցման արդյունքում առաջանում են մի շարք նյութեր, որոնք արդյունք են սպիտակուցների ն ածխաջրերի ճեղքման: Այդ նյութերն են` օրգանական թթուները (ավելի շատ կաթնաթթու, որը կազմում է 3-5 գ/լ) ն գազերը (ՇՕ2, Ւ2, Խ2 ն այլն): օրգանական թթուներ Օսլա

մալտոզա

գլյուկոզա

գազային նյութեր

Առավելագույն ազատ թթու առաջանում է խմորման սկզ ից 3-4 ժամ հետո: Կվասի լուծույթում թթուներից առավելագույն քանակը կազմում է կաթնաթթուն` 50-70%: Թթվեցման պրոցեսի վրա ազդող գործոնները – Կվասի լուծույթի քՒ-ը ազդում է ֆերմենտների պրոտեոլիտիկ ակտիվության վրա: Օպտիմալ քՒ-ը մոտ է 7-ին (չեզոք ն թույլ թթվային): Լուծույթում թթվի քանակի ավելացումից (օրգանական թթուների առաջացում) ն քՒ-ի իջեցումից ֆերմենտների պրոտեոլիտիկ ակտիվությունը նվազում է: Թթվեցման համար ջերմաստիճանը ունի կարնոր նշանակություն, քանի որ դրանից է կախված ֆերմենտի ակտիվությունը ն մանրէների զարգացումը: Կվասի լուծույթի օպտիմալ ջերմաստիճանը 37-400Շ-ն է: արձրացումը 400Շ-ից, Ջերմաստիճանի իջեցումը 300Շ-ից կամ ստեղծում է ոչ արենպաստ պայմաններ կաթնաթթվային մանրէների զարգացման համար: Թթվեցման համար նատրիումի քլորիդը ունի նույն դերը, ինչ որ պիկելման ժամանակ: Օրգանական թթուների ներկայությամ ԽՁՇԼ-ը

կանխում է նաժոռի առաջացումը: Ֆերմենտատիվ ն մանրէակենսա անական պրոցեսների վրա կերակրի աղը գրեթե ոչ մի ազդեցություն չի թողնում: 8.9. աարպազերծում աարպազերծման նպատակը ն մեթոդները: Կաշվի արտադրությունում ճարպազերծման է ենթարկվում կիսաֆա րիկատ այն հումքատեսակները, որոնք պարունակում են մեծ քանակի նական ճարպեր (ոչխարենի, խոզի մաշկ): Բնական ճարպերը գտնվում են մաշկահիմքերի մեջ ն տեղա աշխված են անհավասարաչափ` ինչպես մակերեսով, այնպես էլ հաստությամ : Բնական ճարպերի առկայությունը խանգարում է ներկման պրոցեսին: աարպազերծումը հնարավորություն է տալիս հեռացնելու ավելցուկ ճարպերը, որը հանգեցնում է կաշվի երեսամասի ադհեզիոն հատկությունների արձրացմանը ն արտաքին տեսքի արելավմանը: աարպազերծումը առավել կարնոր նշանակություն ունի մորթեղենի արտադրության համար: Մորթեհումքի մազածածկույթը ն մաշկահիմքը պարունակում են մեծ քանակի ճարպանման նյութեր, որոնցից անհրաժեշտ է ազատվել մշակման ժամանակ: Եթե ճարպազերծումը վատ է կատարվում, ապա ներկման պրոցեսը ընթանում է ան ավարար` թերություններով ( ծավորված): Մորթե ոչխարենիների մշակման համար կարնոր նշանակություն ունի ճարպազերծումը: Վերջինս ապահովում է րդածածկի փայլը, գույնը ն հավասարաչափ ներկումը: Հայտնի է ճարպազերծման մի քանի մեթոդներ: 1. Ադսոր ցիոն մեթոդ, այն հիմնված է արձր դիսպերսություն ունեցող պինդ ադսոր ենտների վրա (օրինակ, կավ): Կավի մանրագույն մասնիկները շրջափակվում են յուղի կաթիլներով ն հեռացնում այն: Այս մեթոդը շատ հին է ն ունի ցածր արտադրողականություն, այդ պատճառով ներկայումս գրեթե չի օգտագործվում: 2. Լուծիչներով աարպազերծում: Կիսաֆա րիկատից ճարպի հեռացումը լուծիչով իրականացվում է հերմետիկ ապարատներում, հետնյալ նյութերով` պերքլորէթիլեն, ուայտ-սպիրիտ, տետրաքլորէթիլեն ն ֆրեոն-113: Այս մեթոդի առավելությունը կայանում է նրանում, որ մաշկահիմքի ճարպազերծումը կատարվում է արձր որակով, կրճատվում է ցիկլի տնողությունը, ացառվում է լրացուցիչ գործողությունների կատարումը (մզում): 3. էմուլսիոն մեթոդ: Այս մեթոդը մեծ կիրառություն ունի ինչպես մորթու, այնպես էլ կաշվի արդյունա երությունում: Այն հիմնված է ՄԱՆ-երի լվացող հատկությունների վրա: Այդ նյութերից են` սուլֆանոլ ՒM-3-ը, «Նովոստ» փոշին կամ մածուկը ն այլն:

4. Ֆերմենտային մեթոդ: Այս մեթոդով ճարպազերծում են ոչխարենու րդածածկը հետնյալ ֆերմենտային պրեպարատներով` լիզին, լիպավամորին Г-3Х ն լիպոպրոտեիդլիպազա: աարպազերծման մեխանիզմը: Համաձայն Պ.Ա.Ռե ինդերի մորթու ճարպազերծման պրոցեսը ացատրվում է հետնյալ կերպ. կեղտոտված մազը իր մակերնույթի վրա ունի յուղի կաթիլ, հիդրոֆո նույթի կեղտի մասնիկ, որը ամուր կպած է մազի մակերնույթին: Այդ կեղտոտվածության կպչունության գործակիցը կարելի է նութագրել թրջման  անկյամ : ՄԱՆ-երի օգտագործումը երում է թրջման անկյան իջեցման ն այնուհետն լվացող լուծույթով կեղտոտված մակերեսի լրիվ թրջման, որի արդյունքում մազի մակերեսը ճարպազերծվում է (նկ. 11 ա, , գ):

Նկ 11. Մազի կեղտի մասնիկի ն յուղի լվացման գծապատկերը ա) չճարպազերծված մազ: ) ՄԱՆ-ի լուծույթում թրջված մազի մակերեսը: գ) մազի մակերնույթից յուղի մասնիկի ն կեղտի հեռացումը. 1-մազ: 2-յուղ: 3-կեղտ: 4-ՄԱՆ:

Լվացող նյութերի օպտիմալ կոնցենտրացիայի ն մեխանիկական ազդեցության դեպքում տեղի է ունենում մակրենույթի կեղտի ն յուղի մասնիկների լրիվ շրջափակումը լուծույթով, որը այնուհետն մեկուսացնում է այդ մասնիկները ն լրիվ մաքրում: աարպազերծման պրոցեսի գործնական կատարումը: Մորթե ոչխարենու ճարպազերծումը իրականացվում է մի քանի փուլերով: Առաջին ճարպազերծումը կատարում են «Նովոստ» պատրաստուկով, նատրիումի կար ոնատի ն ֆորմալդեհիդի ներկայությամ , 400Շ-ի ջերմաստիճանում, հ.գ.Հ10, տնողությունը` 45 րոպե: Մեխանիկական գործողություններից հետո կատարում են երկրորդ ճարպազերծումը, նույն լուծույթում, 1 ժամ տնողությամ , հ.գ.Հ7, tՀ420Շ-ի: «Նովոստ» պատրաստուկը ոլոր քՒ-ների դեպքում ունի լավ լվացող հատկություն, այն օգտագործում են 3-5 գ/լ կոնցենտրացիայով, որը օպտիմալ է ճարպազերծման համար: Խոզի հումքից քրոմային դա աղված կաշվի մշակման ժամանակ ճարպազերծումը կատարում են երկու անգամ: Սկզ ում ճարպազերծում են մազերը` մինչն դրանց հեռացումը: Որպես ճարպազերծող նյութ օգտագործում են 15-18 գ/լ նատրիումի կար ոնատ, որին ավելացնում են ոչ իոնոգեն ՄԱՆ:

Լուծույթի ջերմաստիճանը պետք է լինի 36-38 0Շ: Խոզի մաշկը ավական լավ է ճարպազերծվում լիպոլիտիկ ն պրոտեոլիտիկ ֆերենտների խառնուրդով (պրոտոսու ցիլին Г-3Х լիպավամորինի հետ): Քերված կիսաֆա րիկատը լրացուցիչ ճարպազերծում են ՄԱՆ-ով կամ կերոսինի էմուլսիայով: Կերոսինի ն ՄԱՆ-ի ծախսը համապատասխանա ար կազմում են կաշվի զանգվածի 3-5 % ն 1,5-2 %, որի դեպքում ջերմաստիճանը պետք է լինի 35-40 0Շ:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Каспарянц С.А., Хлудеев К.Д. Кожевенное сырье. М., Легкая и пищевая пром-сть, 1983. 2. Каспарянц С.А., Эткин Я.С., Желтов И.В. Импортное кожевенное сырье. М., Легкая индустрия, 1974. Յ. Химия и технология кожи и меха | Под. Ред. И.П.Страхова. М., Легпромбытиздат. 1985. 4. Флаэрти Ф.О., Родди В.Т. и Лоллер Р.М. Химия и технология кожи., М., Легкая индустрия, 1964. 5. Стефанович И.П. Технология меха, М., Легкая индустрия, 1967. 6. Единая технология приемки и хранения пушно-мехового сырья на перерабатывающих предприятиях меховой промышленности, М., Минлегпром СССР, 1981. 7. Мауль Г.Г., Кривошеева В.С. Закономерности распределения основных характеристик кожевенного сырья в партии.- Технология легкой пром.-сти. Изв. Вузов, 1982,  2, с. 49-51. 8. Казас В.М., Поелуева А.П. Меховое производство, М., Народное творчество, 2006. главл 1. 9. Абдуллин И.Ш., Абдулатипова И.Н., Островский А.В. Химия и технология кожи и меха. КазаньԵ Изд.-во КГТУ, 2001. 10. Химия и физика высокомолекулярных соединений в производстве искусственной кожи, кожи и меха | Г.П.Андрианова, И.С.Шестакова, Д.А.Куциди, А.А.Касьянова, М., Легпромбытиздат, 1987. 11. Михайлов А.Н. Коллаген кожного покрова и основы его переработки. – М.Ե Легкая индустрия. 1971. 12. Соколова Н.П. Технологические расчеты в меховом и кожевенном производстве. – Якутск. Изд-ва СО РАН. 2003. 1Յ. Головтеева А.А., Куциди Д.А., Санкин Л.Б. Лабораторный практикум по химии и технологии кожи и меха. – М.Ե Легкая и пищевая промышленность. 1982. 14. Մարմարյան Յու.Գ. ն ուրիշներ Անասնա ուծության հիմունքներ: «ԱՍՈՂԻԿ» հրատ., - Երնան, 2001: 15. Մարմարյան Յու.Գ. Անասնա ուծական մթերքների ն հումքի ապրանքագիտություն: «ԱՍՈՂԻԿ» հրատ., - Երնան, 2002:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԱԽԱԲԱՆ ...............................................................................................3 ԳԼՈՒԽ 1 1. ՄԱՇԿԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ .......................5 2. ՄԱՇԿԱՅԻՆ ԾԱԾԿՈՒՅԹԻ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ..........................................7 3. ՄԱՇԿԻ ՏԵՂԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ......................12 4. ՄԱԶԵՐ .................................................................................................13 ԳԼՈՒԽ 2

2. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄԸ ԵՎ

ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

2.1. «Կաշի», «Մորթի» ն «Մուշտակ» հասկացությունները...................20 2.2. Կաշվի դասակարգումը ն նութագրումը ........................................20 2.2.1. Կոշիկի համար կաշիներ...............................................................21 2.2.2. Փոկաթամ ագործական կաշիներ................................................23 2.2.3. Տեխնիկական կաշիներ ................................................................23 2.2.4 Հագուստի-գալանտերեայի կաշիներ............................................24 2.3. Մորթու դասակարգումը ն նութագրումը .......................................24 ԳԼՈՒԽ 3

3. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՄՔԸ

3.1. Հումքի հատկությունները ն դրա նախնական մշակումը................26 3.1.1. Հումքի կարնորագույն հատկությունները....................................26 3.1.2. Կենդանու ծագման ն կյանքի պայմանների գործոնները............28 3.1.3. Կենդանիների սպանդի ժամանակը, եղանակը ն ձները .............29 3.1.4. Մաշկահանում (մաշկազերծում) .................................................30 3.1.5. Մաքրաքերթում ն ճարպազերծում ...............................................31 3.1.6. Պահածոյացում.............................................................................31 3.1.7. Հումքի ախտահանում ն պահպանում .........................................37 ԳԼՈՒԽ 4

4. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀՈՒՄՔԻ ՏԵՍԱԿԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՈՐԱԿԻ

ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ

4.1. Հումքի ստանդարտները.................................................................39 4.2. Հումքի արատները...........................................................................40 4.2.1. Կենսական արատներ ...................................................................41 4.2.2. Հետսպանդային արատներ ..........................................................42 4.3. Հասկացություն հումքի արտադրական խմ աքանակի մասին......44 4.4. Հումքի որակի գնահատումը ...........................................................46 ԳԼՈՒԽ 5

5. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ՀՈՒՄՔԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

5.1. Կաշվի հումքի դասակարգումը .......................................................48 5.2. Խոշոր եղջերավոր անասունի մաշկը..............................................48 5.3. Ձիու մաշկը.......................................................................................52

5.4. Ավանակի, ջորու ն ուղտի մաշկը.....................................................54 5.5. Ոչխարենիներ...................................................................................55 5.6. Այծենիներ.........................................................................................59 5.7. Խոզի մաշկը .....................................................................................61 5.8. Եղջերուի մաշկը ..............................................................................62 5.9. Որմզդեղնի մաշկը ............................................................................62 5.10. Սողունների մաշկը .........................................................................63 5.11. Ձկան մաշկը ...................................................................................64 ԳԼՈՒԽ 6

6. ԳԱԶԱՆԱԲՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԵՎ ՎԱՅՐԻ ԳԱԶԱՆՆԵՐԻՑ ՍՏԱՑՎՈՂ

ՄՈՐԹԵ-ՄՈՒՇՏԱԿԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՄՔԻ ՈՐՈՇ ՏԵՍԱԿՆԵՐԻ

ՀԱՄԱՌՈՏ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Մորթու արտադրության հումքի դասակարգումը ..................................65 ԳԼՈՒԽ 7

7. ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ

ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

7.1. Ընդհանուր դրույթներ ......................................................................68 7.2. Կաշվի, մորթու ն մուշտակի արտադրության հիմնական հեղուկային պարամետրերը ...................................................................69 7.2.1. Հեղուկային գործակից .................................................................69 7.2.2. Մշակման գործընթացի տնողությունը .........................................70 7.2.3. Ռեագենտի խտությունը ................................................................71 7.2.4. Ջերմաստիճանը............................................................................71 7.2.5. Մշակող հեղուկի «տարիքը».........................................................71 7.2.6. Մեխանիկական ազդեցության ինտենսիվությունը......................72 ԳԼՈՒԽ 8

ՆԱԽԱՊԱՏՐԱՍՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

8. ՖԻԶԻԿԱՔԻՄԻԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐ

8.1. էլեկտրոլիտների ազդեցությունը կոլագենի վրա ...........................73 8.2. Թրջում ..............................................................................................77 8.2.1. Թրջման վրա ազդող գործոնները ................................................78 8.2.2. Թրջման գործընթացի ոչ ճիշտ կատարման հետնանքով հումքի վրա առաջացող թերությունները............................................................80 8.2.3. Թրջման գործընթացի ստուգումը.................................................81 8.3. Մազազերծում ..................................................................................81 8.3.1. Մաշկահիմքի ն մազերի միջն կապերի թուլացման մեխանիզմը .............................................................................................82 8.3.2. Մազազերծման եղանակները.......................................................85 8.4. Մոխրում ...........................................................................................87 8.4.1. Մաշկահիմքի փոփոխությունը մոխրման գործընթացում ...........88 8.4.2. Մաշկահիմքի միջթելային սպիտակուցների անցումը լուծույթ...90 8.4.3. Մոխրման պրոցեսի վրա ազդող գործոնները..............................91

8.4.4. Մոխրման ռեժիմի ազդեցությունը կաշվի հատկությունների վրա ..........................................................................................................92 8.4.5. Մոխրման գործնական կատարումը ն ստուգումը .......................93 8.4.6. Մոխրման ոչ ճիշտ կատարման հետնանքով կաշվի վրա առաջացած թերությունները...................................................................95 8.5. Մոխրազերծում ................................................................................95 8.6. Փափկեցում......................................................................................97 8.6.1. Փափկեցման տեսություն..............................................................98 8.6.2. Փափկեցման վրա ազդող գործոնները ........................................99 8.6.3. Փափկեցման գործնական կատարումը ն գործընթացի ստուգումը ...............................................................................................99 8.7. Պիկելում......................................................................................100 8.7.1. Պիկելման վրա ազդող գործոնները...........................................102 8.8. Թթվեցում........................................................................................103 8.9. աարպազերծում .............................................................................105 ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ..................................................................................108

Մարգարյան Սոկրատ Մանուկի Մարմարյան Յուրի Գիգոլի

ԿԱՇՎԻ ԵՎ ՄՈՐԹՈՒ

ՔԻՄԻԱ ԵՎ ՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱ

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Երնան 2010

1аркàðÿí Сократ Манукîâè÷ 1армарян Юрий Гиголович

ХИМИЯ И ТЕХНОЛОГИЯ

КОЖИ И МЕХА

ЧАСТЬ ПЕРВАЯ

Åðåâàí 2010

Ստորագրված է տպագրության 09.02.2010 թ.. Թղթի չափսը 60284 /16 , 7,0 տպ., 5,6 հրատ. մամուլ Պատվեր 32: Տպաքանակ 250:

ՀՊԱՀ տպարան, Տերյան 74