Խորհրդային Հայաստանը 1920-1991 թվականներին

թ»

Գորոաաի Ն

1ՐԱՊԵՏՅԱՆ

ապուրով,

վ

ուսումնական ձեռնարկ բուհերի համար

ԵՐԵՎԱՆ

Խ. ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԱՆՎԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ

ՄԱՆԿԱՎԱՐԺԱԿԱՆ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱՄԲԻՈՆ

մ. Ս. ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

է. Գ. ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

1920-1991

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Ուսումնական չեռնարկ բուհերի համար

ԵՐԵՎԱՆ

--

`

նախարարության կրթությանն գիտության ձեռնարկ ուսումնական որպես բուհական

ած է ՅՅ

ից՝

ԴԱ

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

Աբովյանիանվան

Խ.

են երաշխավորել Ձրատարակության

|

մանկավարժական խորհուրդը

հայկականպետական

գիտական համալսարանի ան ն պատսութ) համալսարանի Երնանիպետական ֆակուլտետիխորհուրդը

ՀՏԴ

944(479.25)(07)

Կ

ԳՄԴՑ3.3(23)97

:

խորինշնորհակալություն Հեղինակների խայտնում«Տաթն» գիտակրթական համալիրի տնօրենՍոկրատ հոչեռնաիկիհրատարակությունը համար: վանավորելու '

են

ՄԱՀ)

ճին`

ւ

Դո գիտ Մինաս)

Խմբագիր՝ պատմ. պրոֆեսորէ. Գ. |

նորագույն պատմությանխորհրդային ժամանակաշրջանի անաչառ լուսաբանումը ն սովորող երիտասարդությանըներկայացնելը կարնորագույն, սակայն բարդ ու դժվարին խնդիր է: Գաղտնիք չէ, որ այդ ժամանակաշրջանըվիթխարիտնտեսականու մշակութայինվերելքի, բայց ն ահավոր սխալների,քաղաքական բռնաճնշումներիու դրանցիցբխող ողբերգությունների ժամանակաշրջանէ: Զուգադրել այդ ամենը,գնահատել պատմական իրողությունները՝ պահպանելով անկողմնակալ մոտեցումը, խոստովանենք՝ հեշտ գործ չէ: Թերնս ընդունելի Է.ելակետայինայն դրույթը, թե նշված ժամանակաշրջանիձեռքբերումները չեն արդարացնում թույլ տրվաձսխալները, հանցագործություններն ու թերությունները, իսկ վերջիններս չեն նսեմացնում ձեռք բերվածը: Ձեռնարկում առանձին բաժիններով ներկայացված են Հայաստանի խորհրդայնացմանհանգամանքները,հետխորհրդայինվերականգնմանդժվարությունները, ինդուստրացումն ու կոլեկտիվացումը,հայ ժողովրդի մասնակցությունը Հայրենականպատերազմին,հետպատերազմյանտասնամյակների կյանքը: Մեր նորատնտեսական-մշակութային,հասարակական-քաղաքական գույն պատմությանայս կամ այն փուլը նկարագրելիսաշխատելենք զուգահեռաբար ներկայացնելտարբեր հիմնահարցերիշուրջ գոյություն ունեցող տեսակետներն ու մոտեցումները՝նշելով հրապարակիվրա եղած պատմագիտական այոց

գրականությունը:

Ձեռնարկը հետապնդում է ուսումնական նպատակներ ն նախատեսված

Գնորգյան, Կարապետյան, Հայաստանը Մ.Ս.

1920-1991

ն: Ուսումնա-

թվականներիա

թոտերի կաներ

ա

Կ

է. Գ.

է բուհերի ուսանողների,ուսումնական այլ հաստատություններումսովորողնե-

2007համար.-- Եր.. «Ցանգակ-97».

.0903020913. 2007

0003(01)-2007

(388

թ.

070-09944-1-271-6

Ս

ԳՄԴ 03.3(21)97

ողիսապոր 2607» Փ.«Շանգակ-97».2007

թ.

րի, ուսուցիչների, երիտասարդգիտաշխատողներին առհասարակընթերցող հասարակությանհամար: Կանխավշնորհակալություն ենք հայտնում բոլոր նրանց, ովքեր կունենան ձեռնարկիհետագա բարելավմանն ուղղված դիտողություններու առա-

ջարկներ:

Հեղինակներ

Բաժին երկրորդ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1921-1940

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Թեմա առաջին

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ(1921--1928 1.

2.

Յ.

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Եիկու խոսք

4.

ԿԱԱԿԿԿԱԿԿԱԿԱԿԱԿԿԱԿԱԿԱՆԱԿԿԱԿԱԱԱԿԱԿԱԿԱԿԿԿԴ

Վ.Լ

Բաժին

7.

առաջին

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1920--1922 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ԽորհրդայինիշխանությանհաստատումըՀայաստանում 1920 թ. դեկտեմբերի2-ի Երեանիհամաձայնագիրը Իշխանությանմարմիններիստեղծումը Վայհեղկոմի բռնաճնշումներիքաղաքականությունը

.

Թեմա

եիկիորդ

«Չեզոք գոտու» ազատագրումը ՎԴ Անն Ան 31 փետրվարյանապստամբությունը 3. Ապստամբության Ճնշումը Մու... աԱ

ՎԱՆԱԱԱԿ.

4. ԻրավիճակըԶանգեզուրում:ԻնքնավարՍյունիքի հռչակումը 5. Լեռնահայաստանիհռչակումը ՎԸԼԼԱ ԿԿ 73 6. Զանգեզուրյանուժերի հարձակումըԴարալագյազի(Վայոց Ձորի) վրա, ն Զանգեզուրի խորհրդայնացումը նրանց պարտությունը 7. Արցախյան հիմնահարցը1920-1921 թթ. ԿԱ ԱԱ ԱՆ 89 1. Լոռու

ոո...

ՎԱՆԴԱԿ

ՎԼ

ՎԸՎԸՎ

ՎԸ

ՎԱ

ոո...

ՎԸ.

ՎՆԱ

Վ.Վ

ՀԽՍՀ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ

1.-1921

Գիրը

թ. ո

ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ

ՎԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

1921--1923

Վ.Վ...

երկիոիդ

Ինդուստրացում Կհլեկտիվացումոու... ,

Թեմա

ոո.

Վոն.

ԱՎՎՆ ՎԼ

նեԱ ԱԱ ԱԱ ԱԱԱԱ ԱԱ

ԱԱ,

երիոիդ

-

Վասարակական կյանքը ն քաղաքականբռնաճնշումները 1920-1930-ական թվականներին 2. Խորհրդային նոր Սահմանադրությունը Վայաստանի (1937 թ.).....

Թեմա

ՎԱՂ

ԱԿ

ԿԱԱԿԱԿԱՎԱԳԱԿԱԿԱԿԱԿՂԱԿԱՂԱԿԱԿԱԿ

հոկտեմբերի13) մարտի 14)......... 1923 թ. հուլիսի 24)

........ՆՆՆՆՆՆՆՔԶԶԸ

(1938-1940 ԹԹ.) Թեմա

5. 8,

7.

հինգերորդ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Անգրագիտության վերացումը Բարձրագույնդպրոցիստեղծումը ............................., Գիտությանզարգացումըւ... ու... Մշակութալուսավորական աշխատանքը Խորհրդահայ գրականությունը

ԱԱԱԶԱԱ ւ. Ան

արվեստը Խորհրդահայ

ԸՆԿԱՆ

'

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ 1920-1940

1. Դպրոցականգործի կազմակերպումը

չորրորդ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՆԱԽԱՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

4.

2. Կարսի կոնֆերանսը(1921 թ. սեպտեմբերի26 3. Լոնդոնի կոնֆերանսը (1921 թ. փետրվարի 21 4. Լոզանի կոնֆերանսը(1922 թ. նոյեմբերի20

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ 1920--1930--ԱԿ

ախ

Յ.

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Մոսկվայի ռուս-թուրքականկոնֆերանսը:Մարտի16--ի պայմանաՎ

1. 2.

2.

ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

1,

1921 ԹՎԱԿԱՆԻՆ

ԻՐԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

2. 1921 թ.

երրորդ

,

ԿԱՆՆԵՐԻՆ

ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

Թեմա

Կ

Անդրկովկասյան ֆեդերացիայիստեղծումըն ԽՍՀՄ կազմավորումը ժողովրդականտնտեսությանվերականգնմանարդյունքները

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1920-ԱԿԱՆ ԹԹ. ՎԵՐՋԵՐԻՆ ԵՎ

1930-ԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

2.

,։

ՔՑԳ:ԿՄՈՂ

Թեմա

Թեմա առաջին

»

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1920-1921

1.

5. 6.

ԹԹ.)

Տնտեսականծանր վիճակը

«ԳԱԱԿԱԿԿԱԿԿԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԿԱԱԱԱ

ԽորհրդայինՌուսաստանի օգնությունը ......................... ԱնցումՆոր տնտեսական նէպ-ին քաղաքականությանը՝ Նեպ-ի առաջինարդյունքները .......................... ՎԽՍՀ առաջին Սահմանադրությունը

ՎԿԱԱՈՈՎՎՎԱՎՎԱԳԿՎԴՎՎ, 146

Լ...

ՄԼՆ

ՆՆ...

ԸՆ

ԼԸ

ԸԼԼԱՆ

Ան 227

3. 1946-1948 4. Թեմա

թթ. հայրենադարձությունը Գաղափարական-քաղաքական բռնաճնշումները

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՍՓՅՈՒՌՔԸ 1920-4940

6.

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Սփյուռքահայերիհայրենադարձությունը 1921-1925 թվականներին 2. Ֆրիտյոֆ Նանսենը ն հայ ժողովուրդը ՎՎԿ Ան236 3. Վայաստանիօգնության կոմիտեի(ՀՕԿ) գործունեությունը ձ. Սփյուռքահայերիհայրենադարձությունը1926--1940 թվականներին 5. Սփյուռքահայ մշակույթը Լ.Լ... ԱԱ

ԿԱԱԿԿԱԿԴ

Դպրոցը Մամուլը ո... Վ.Վ. Դ 249 ՛ Գրականությունը ւո. ԱԱ Ղ.

7.

թվականիզանգվածային աքսորը Վայոց եկեղեցին ւՎԼՄՓ ոո

ՈՎ

.ԱՂԱԱԹԱՂԱԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱ

կյանքը

"ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1956-1970

»

Վ.Վ

ՆՎ.

"

ԱԴԱ

Ղ

Անն

ԳԱԿՂԱԿԿԿԱՅՎԱԿԿԱԿԿԿԱՌԿԱԿԿԱԱԿԿ

ԱՂԱԱԿԱՂԱԿԱԿԱԳԱՅԱԿԱԱԱԿԱԱԿ

ՎՎ.Վ

ՎՎԿ

ո...

Բաժին

նԱԱԿԱԿԱԱԿԱՂԱԿԴ

1. 2. Յ. 4. 5.

երրորդ

դատապարտումը

ոու

բումը ԿԱ 2. Վայժողովրդի զավակներիմասնակցությունը 1941 թվականիպաշտպանողական մարտերին ԱԱ255 ն Յ. Հայկական դիվիզիաներիկազմավորումը մարտականուղին. 258 Վայկական76--րդ լեռնահրաձգայինդիվիզիա Հայկական89-րդ հրաձգայինդիվիզիա Հայկական409--րդ հրաձգային դիվիզիա Յայկական408--րդ հրաձգայինդիվիզիա Հայկական390--րդ հրաձգային դիվիզիա Յայկական261--րդ հրաձգայինդիվիզիա 4. Վամաժողովրդական Օգնություն ռազմաճակատին 5. Ստալինգրադին Կովկասիճակատամարտերում 6. Մասնակցություն1943-1944 թվականներիհարձակողականգործողություն283 ներին

ԱԱԿԱԿԱԿԿԱԿԿԱԿԱԿԱԿԱԿԿԿԱԿԱԳԱԱԿԿԿԿ

7. Պարտիզանական պայքարիշարքերում 8. Վայ ռազմիկները պատերազմի հաղթական ավարտիմարտերում 9. Սփյուռքահայությունըֆաշիզմի դեմ մղված պայքարում 10. Վայ մշակույթըՀայրենական պատերազմիժամանակաշրջանում ոու

ո

ՎՎԿ

Կ ԿնԱԱԿԱԿԿԱԿԱԶԱԿՎԱԿԿԱԿԱԿԿԱԿԱԿԱԿԿԱԶԿ

ԱԱԱԿԿԱԿԿԱԿԿԱՎԱԿԱԿԿԿԱԿԱԿԱԿ

դրանց

«

ԱՎԱՂ

"

ՂԱՌԿԱԳԱԱԱԱԿԱԹԱԱԱՂԱՆ

ԱՂԱ

Բաժին յոթերորդ

ԽՈԻՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

«

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

"

վեցերորդ

Բաժին

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ 1970-1980-ԱԿԱՆ

1. Արդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը,սոցիալ--քաղաքական կյանքըՈ. .՛Մ..։-"Մ..ՎՎԸՎՆՎՆՎԱՎՎԸ 2. Արցախյանշարժման նոր փուլը (1988-1991 թթ.)

«

ԱԱԿ

"

Վենե

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

մեծ պատերազմիսկիզբը: Հայ Ժողովրդիուժերի համախմՎայրենական

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Անհատիպաշտամունքի

.ԱՂԱԳԱԿԱԱԿԱԱԱԿԱԿԱԿԱԱ

Ա շինարարությունը Արդյունաբերությունը Գյուղատնտեսությունը ու... ոՄ,ւՂՎԼ. ննԱկն ԱնԱԿ 364 1962-1965 Վայրենադարձությունը թվականներին Ազգային զարթոնքըԱ քաղաքական այլախոհությունը

ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ ՄԵԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

1.

ԱԱԱԱԿԿԱՌԱԱԿԱԱԱՂ

ԿՎ,

Բաժին հինգերորդ

Ա

Ղասարակական-քաղաքական

Վ.Վ.

Վ.Վ

5. 1949

վեցերորդ

.......................Զ...

1. 2.

3.

Կրթությունը

Ն.Մ...

.

Գիտությունը

.՛Մ

ՎԸ.

ԼՎԱԼ

ՂՎԱ

ոու

Գրականությունը 4. Թատրոնըն կինոն 5. Երաժշտությունը 6. Կերպարվեստը

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ (1946-1991ԹԹ.)

ԱԿ

ԱնԱԱԿԱԿԱԱԿԱԱԿ

կն

ԼՎԱ

ԻԱՎՎՎԿԱՈԿՎԱՈՅՈՎԿՎԱՎԿՎՎԿՎԱԿՎ

ԱՎԱԿՈՎ

ԱԿԱԱնԱԱԱԱՌ

ԱՎԱՂԴԿԱՎՂՎՎՅԻՈԿՌՅ։

ոու.Մո ՎԱՎ ԱՎՎԸԸ .զՎ

Վ.Վ ՎՎՎՎԸՎ

ԱԼՎԱ ՎԱԱԼ ԿԱԶ ճարտարապետությունը Վ.Վ ԱԿ ԱԱ նԱԿԱԱԱ Կ 424 ՓԼ

ԱՎՎԸ

ո...

7.

նս

...ՄՎ'ՎԼՎԼՎԼՄ,"ՎԼՎԼՎՎՎԼՎՎՎԱԼՎ

ոո.

ՂԱՂԱԿԱԹԱՅԱՅԱԳԱԿԱԱՂ

ՎՎԿ

ՎԸ

ԼԼ

ԱԱԿԼԱԱԿԱԶԱԱՅԱՅԱՆ

ԱԱԱԱԱԶԱԶԱՅԱԱՆ

Վ.

ոո

ոու

ՎԱՎ

Վ

ԱՂՎԱՆ

Բաժին

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԱՌԱՋԻՆ 1. 2.

Բաժին

չորրորդ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

,

1. 2.

(1945-4955 ԹԹ.)

ՏԱՍՆԱՄՅԱԿՈՒՄ

Տնտեսության վերականգնումը Վայկականտարածքների հարցը

Մո

ոո

Վ.Վ.

ոու,

Վ.Վ

ՎԸՎ ՎԱՎ Անն

Վ.Վ.

Վ.Վ

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ

3.

ԱԿԱ Ան Ան319

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

Կրթականգործը Մամուլը Գրականությունը

Մոզ,

,

Նո

ութերորդ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

ՎՆ.

ՎՎԿ ԱԱ ԱԱ

ՎԼ, ԱԼԼԱ ՎԱ

ԱԿԱԴ

ԱԱԱԱԱԱՅԱԱԱԱԱԱԱԱԱԿ

Լ

ոո...

:

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

ԿԱԱԱՂԱԶԱԹԱԳԱԶԱԱԱԿԱԹԱՅԱԿԱԱԿ

ԱԱԱԱԱԿԿԱԿԱԱԿԴ

ԱԱԱ

4.

5.

Պատմագրությունը Արվեստը. ,.......ՎՆՀՆ

Գրականություն

Գոթ

ազա

ՆԸ ԸԱԱԿ ԱԱ ԱԱ Ա ԱԱ ԱԱԱԱ ԱԱԱ ԱԱԱ Աաաա Անն

ԱՎ.

Կ

կուսական

Տ

ԱԱ

ԿԱՂԱԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԱԿԱԿԱԿԱԱԱԿԱԿԱԱԿ

առազին ցշաժին

«5 անա

ՄՈԹԱԹԳԹՈԹՈԴՅա

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

`

1920-1921 ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

առաջին 1920-1922

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Թեմա

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

1.

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Խորհրդային իշխանության հաստատումը Հայաստանում

թ. հայ-թուրքական պատերազմում Հայաստանի ծանր պարտությունից հետո արնելահայության ֆիզիկական գոյությունը նույնպես հարցականիտակ դրվեց: Ֆիզիկականբնաջնջմանուրվականը հառնեց նան ԱրնելյանՀայաստանիտարածքումկուտակվածեղեռնից մազապուրծ արեմտահայբազմահազար գաղթականության առջն: Ալեքսանդրապոլի խայտառակպայմանագրիհամաձայն` Վայաստանն էր թուրքերի ողորմածությանը,ն ամբողջ անվերապահորենհանձնվում հայ ժողովրդի հետ ֆիզիկական հաշվեհարդարն ավարտելու համար Սուրմալուի ու Ալեքսանդրապոլիգավառները գրաված քեմալական զորքերին մի վերջին ցատկ էր պակասում միայն: Օրհասական նման վիճակից դուրս գալու միակելքը Հայաստանում խորհրդայինիշխանության հաստատումն էր, որիռեալ հնարավորությունը,ի բարեբախտություն հայ Ժողովրդի, տվյալ պատմականպահինառկաէր, ն որի անհՀայ ժողովրդի րաժեշտությանը,մեր համոզմամբ,ոչ ոք չէր կասկածում: համար կենսականորենանհետաձգելի այդ խնդրի իրականացմանն էլ Ռուսաստանն ու ձեռնամուխ եղան Խորհրդային հայ կոմունիստները: 1920 թ. Մայիսյանապստամբությանպարտությունիցհետո Հայաստանի կոմունիստականկազմակերպություններնանցան ընդհատակ: Նրանց հետագա աշխատանքըղեկավարելու նկատակովՌԿ(բ)Կ ծ

Կենտկոմի Կովկասյան բյուրոյի նախաձեռնությամբ1920 թ. ամռանը Թիֆլիսում ստեղծվեց Հայաստանի կոմունիստական կազմակերպությունների Արտասահմանյան բյուրո, որը քիչ անց տեղափոխվեց արդեն խորհրդայինԲաքու: 1920 թ. հունիսի 30-ին ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում ընդունեց Հայաստանում ն Ադրբեջանում կոմունիստական կուսակցություններ ստեղծելու մասին՝ իբրն մարզային կազմակերպություններ, որոնք պետք է ենթարկվեինԿենտկոմիԿովկասյանբյուրոյին: թ. սեպտեմբերին Կովկասյան բյուրոն հաստատեց մւոտան ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի կազմը, որի մեջ Իսահակ Դովլաթյանը, Ավիս Նուրիջանյանը, Վայկազ Կոստանյանը,Սահակ Տեր--Գաբրիելյանը, Աղասի Խանջյանը: Նոյեմբերին Կենտկոմի կազմի մեջ մտան նան ՍարգիսԿասյանը ն ԱլեքսանդրԲեկզադյանը: Հայաստանի խորհրդայնացման նախապատրաստմանգործում կարնոր դեր խաղաց 1920 թ. սեպտեմբերինԲաքվում կայացածՀայաստանի կոմունիստականկազմակերպությունների կոնֆերանսը: 1920 թ. նոյեմբերին խորհրդայինիշխանության համար Հայաստանի աշխատավորությունըհամընդհանուր պայքար ծավալեց: Բանվորների, գյուղացիների Ա զինվորների շրջանում տեղի էին ունենում զանգվածային հեղափոխականելույթներ, ամենուրեք հնչում էր երկրում խորհրդային իշխանություն հաստատելու պահանջ:: Այդպիսի ելույթներ են տեղի ունենում Ալեքսանդրապոլում,Շիրակի մի շարք (Մասիս) կայարանում,Նոր Բայազետում,Շագյուղերում, Ուլուխանլու րուրում, Դիլիջանում,Իջնանում, Շամշադինում ն այլուր: 1920 թ. նոյեմբերի սկզբին ՌԿ(բ)ԿԿենտկոմիԿովկասյան բյուրոն Բաքվում քննարկում է Վայաստանիդրության հարցը: կեսեՆոյեմբերի րին Բաքվում ԿՀ(բ)Կ Կենտկոմի Կովկասյանբյուրոն քննարկում է Հայաստանի դրության հարցը: Նոյեմբերի կեսերին Բաքվում ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմին նրա Արտասահմանյան բյուրոյի անդամներիցկազմվում է ՀայաստանիՌազմահեղափոխականկոմիտե հետնյալ կազմով՝ Սարգիս Կասյան (նախագահ),Սահակ Տեր--Գաբրիելյան,Ասքանազ Մռավյան, Ավիս Նուրիջանյան,Ալեքսանդր Բեկզադյան, Իսահակ Դովլաթյան: Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար է հաստատվում Գնորգ Ալիխանյանը(ակադեմիկոս Ա. Սախարովի կնոջ՝ Ե.

1920 թ. նոյեմբերիվերջին Վայհեղկոմը,հայկականհատուկ գունՄ. Վելիկանովին Պ. Կու11-րդ Կարմիր բանակիորոշ զորամասեր՝ տեղափոխվումեն Ղազախ: րիշկոյի հրամանատարությամբ, 1920 թ. նոյեմբերի29-ի վաղ առավոտյանՀայաստանիՌազմակոմիտեն, անցնելով հայ-ադրբեջանականսահմանը, հեղափոխական մտնում է ՔարվանսարաԻ̀ջնան: Հայհեղկոմի հետ Իջնան են մտնում նան հայկականհատուկապստամբական գունդը ն 11--րդ Կարմիր բաէ առանց որնէ կրակոցի,քանի նակի զորամասերը:Իջնանը գրավվում գունդն անցոր սահմանագլխինկանգնած ռազմամիլիցիոներական դը ե

Վրաստանում,

Բոների հայրը):

կողմը: ապստամբների է Վայաստանի Նույն օրը ՎայհեղկոմըԻջնանում հրապարակում էր. «Հաասված որտեղ ուղղված դեկլարացիա, աշխատավորությանն ու ժողովրդիկամքով ցանկությամբ յաստանիապստամբաշխատն"վոր կուսակցությունըայսօր(բոլշնիկների) Հայաստանի կոմունիստական է Խորհրդային վանից Հայաստանըհայտարարում Սոցիալիստական Հանրապետություն:Այսօրվանից ԽորհրդայինՀայաստանի կարմիր ժողովրդինճնշողների դադրոշը պաշտպանելուէ նրա աշխատավոր մեծ ռնոլյուցիան ն սոցիալիստական րավոր լծից»: (Հոկտեմբերյան ՓաստաթղբեՀայաստանում: սովետական իշխանությանհաղթանակը ՎԽՍՀ 403-406): ԳԱ, Երնան, 1960, էջ րի ն նյութերի ժողովածու, Դեկլարացիայումնկարագրվումէր նախորդկառավարությունից մնացած ծանր ժառանգությունըա̀նօթնանհայերի անթիվ-անհամար գնդեր,քաղաքներնավեր, շեներն ամայի ու անմարդաբնակ,երկաթուժողովրդի լավագույն զավակները ղիները` քարուքանդ, կանգ առած, արդյունք անմիտ ու սահմանավեճերիու ազգամիջյան ընդհարումների ու կական, աղի արքմահաճ պատերազմներումսրախողխող. ողբ են ու հոսում մյուսը: Դաշծայրից մի Հայաստանի ցունքներ, որ լսվում արտաքինքաղաքականությունը նակցականկառավարության որակե էլ բնուներքին քաղաքականությունն լով իբրն ավանտյուրիստական՝ թագրվումէ որպեսբիրտ, ապիկարու վայրենի,որի հետնանքովերկիրն ցասմանբռնկումը,որ մայիամայացել է ու ավերվել: «Ժողովրդական բնույթ.-- ասվում ապստամբության սին ստացավհամաժողովրդական է դեկլարացիայում,---խեղդվեցարյան այն հեղեղներում,որոնցիցչէին կշտանումգազանացածմաուզերիստները»(նշվ. ժողովածու, էջ 404): առաջին Համոզմունք էր հայտնվում, որ հաղթականինտերնացիոնալի ուհետ գոյություն Հայաստանում կանհետանա ընդմիշտ հնչյունների

նում է

`

"

ն

նեցողազգային պառակտումների ուրվականըն տեղիկտա ժողովուրդների եղբայրության: Հայտարարվում էր, որ աշխատավորության ձեռքը կանցնենՀայաստանի ամբողջհողերը,անտառները, ջրերը, հանքերը, մեծ ու փոքր գործարանները: Հաստատ համոզմունքէր հայտնվում,որ ԽորհրդայինՌուսաստանը անհապաղօգնություն ցույց կտա՝ հաց ու ճոթեղեն հասցնելով, ն Ադրբեջանի ընդմիշտկվերանանՀայաստանի միջն եղած վիճելի հարցերը,որոնք պատճառ են դարձելերկու երկրներիբանվորների ու գյուղացիներիարյան հեղեղներթափվելուն: է, որ դեկլարացիայում Ուշագրավ խոսքկա նան Սերիպայմանագրի ն «աշխատավորական» Թուրքիայիմասին,որն արտահայտում է ժամանակինտիրող բոլշնիկյան տեսակետը:«Հայաստանի Հեղափոխական կոմիտենլի է հավատով,---ասվում է դեկլարացիայի վերջին մասում,--- որ նա վայելում է նան Տաճկաստանի (այսինքն՝Թուրքիայի Մ. Կ., է, Գ.) աշխատավորության համակրանքը... Հավատումենք, որ իմպերիալիստական լծից ազատագրվողժողովրդականՏաճկաստանը,մեզ նս իր հետ Սերիդաշնագրի հակառակորդ համարելով,մեզ եղբայրական ձեռք է մեկնելուայժմ,երբ մենք տապալեցինքմեր թշնամուն ն նրա հետ միասինկռիվ ենք մղում Անտանտայիգիշատիչների դեմ: Մենք համոզված ենք նան, որ ոչ թե հաղթողիսուրն է թելադրելու ԽորհրդայինՀայաստանիու աշխատավորական Տաճկաստանի միջն կայանալիքհաշտության պայմանները, ու այլ ԽորհրդայինՀայաստանի աշխատավորականՏաճկաստանի ազատ ժողովուրդներիեղբայրականհամերաշխությունն ու համաձայնությունը (նշվ. ժողովածու,էջ 405)»: Դեկլարացիայի վերջում էր, որ ներկածանր պայմաններում ու՛լուրջ րոպեին Հայհեղկոմնընդունում է իշխանության ողջ պատասխանատվությունը, կոչ էր արվում Հայաստանի ժողովրդական ուժերին՝ աջակցությունցույց տալ բանվորագյուղացիական իշխանության թշնամիներիդեմ կռվելու գործումն բոլորին հրավիրում էր խորհրդայինանդուլ, ստեղծագործաշխատանքի:Դեկլարացիանստորագրել էին Հայհեղկոմի նախագահՍ. Կասյանը ն հեղկոմիմյուս բոլոր |

ընդգծվում

անդամները: Նոյեմբերի30-ին

ՀայհեղկոմըմտավԴիլիջան,որտեղից հեռագիր ուղարկեցՎ. Ի. Լենինին ն խնդրեցօգնություն: Նույն օրը Վայհեղկոմը հանդես եկավ Հայաստանի աշխատավորներին ուղղված դիմումով, որով հայտնումէր, որ Վայաստանի կոմկուսի Կենտկոմը,հանձինս

հայտարարելով իրենց,կազմել է Վեղափոխական կոմիտե՝ Հայաստանը Յանրապետություն: ՍոցիալիստականԽորհրդային Դեկտեմբերի 1--ին 11--րդ բանակի20--րդ դիվիզիայի 58--րդ բրի(Իջնան), իսկ 60-րդ բրիգադըշարժվեց դեգադը մտավ Քարվանսարա պի Դիլիջան--Ղարաքիլիսա(Կիրովական,Վանաձոր)՝քեմալականների հնարավորառաջխաղացումըկասեցնելունպատակով:Այդզորամասեապստամբությանմասնակիցներից րի կազմում էր գտնվում Մայիսյան կազմված հայկական գունդը, որը կազմավորվելէր 1920 թ. կեսերին Բաքվում:Նրա թվակազմըհասնում էր 1500-ի: Յայաստանմտած կարմիր զորամասերիհրամանատարնէր Մ. Վելիկանովը: Դիլիջանիցկարմիր զորքերը շարժվեցին երկու ուղղությամբ՝դեպի Երնան ն Ղարաքիլիսա: Երնանյանխճբավորումըգլխավորումէր Երմոլենկոն,իսկ ՂարաՔիլիսայինը՝ Պ. Կուրիշկոն (Ծ. Աղայան,Հոկտեմբերը ն հայ ժողովրդի պայքարը, Երնան, 1982, էջ 343): ազատագրական Ինչպեսնշում է ակադեմիկոսԳ. Գալոյանը, ՎայաստանիՀանրապետության բանակըկարմիր զորքերինոչ մի վայրում որնէ դիմադրություն ցույց չտվեց, որովհետն բանակիգլուխ կանգնած էր ռազմական նախարարգեներալԴրոն (ԴրաստամատԿանայան),որը որոշակիպայէր Հայաստանումխորհրդայինկարգեր հասմաններովհամաձայնել տատելուն (Գալուստ Գալոյան, Յայաստանըն մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., ՀՀ ԳԱԱ հրատ., Երնան, 1999, էջ 365): 1920 թ. նոյեմբերի 30-ին այաստանի Հեղկոմը ողջույնի հեռագիր ուղարկեց Վ. Ի. Լենինին՝ Հայաստանում խորհրդայինիշխանուԱյնտեղասվածէր. «Թող հայտնի լիթյուն հռչակելու կապակցությամբ: նի համաշխարհայինհեղափոխությանառաջնորդին,որ Դիլիջանի ու Քարվանսարայիշրջանների գյուղացիները,զայրացածդաշնակցական ն երկրումխորակառավարությանհանցագործքաղաքականությունից Վայաստանի դրոշը: ապստամբության բարձրացրին ցող անարխիայից, ստանձնեց այդ տարերային կոմունիստականպարտիանիսկույն նեթ Ա շարժման ղեկավարությունը ստեղծեց ՀայաստանիՌնկոմ` ՀայասՍոցիալիստականԽորհրդային Ռեսպուբլիկա տանը հայտարարելով Եվ կատարելովնրանց կամքը՝ մենք առաջ ենք շարժվում այն կատարսոցիաազատարարը՝ յալ հույսով, որ Արնելքիճնշված ժողովուրդների լիստականմեծ Ռուսաստանիհերոսական Կարմիրբանակը,մեզ իրական օգնությունցույց կտա մեր այս դժվարինպայքարում:Հայաստանի ենք Ժողբոլոր բանվորներիու գյուղացիներիանունից մենք խնդրում -

կոմխորհին ցույց տալ այդ օգնությունը (նշվ. ժողովածու, էջ 406)»: էր՝ Կարմիր բանակի մուտքը Հայասփաստաթուղթն`Վանհրաժեշտ տան օրինականացնելուհամար: Միջազգային իրավունքի տեսակետից Հայաստանի խորհրդայնացմանը իրավաբանականտեսք տալուն է նպատակաուղղվածՀայաստանի Հեղկոմի 1920 թ. նոյեմբերի 30-ի «Բոլորին, բոլորին, բոլորին» դիմումը՝ՎայաստանըՍոցիալիստականԽորհրդայինՌեսպուբլիկա հայտարարելու մասին, ն այդ առումով այն երկրորդկարնոր փաստաթուղթնէ դեկլարացիայիցհետո: Այնտեղասված է, որ Վայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմը,հետնելով Վայաստանիապստամբաշխատավոր զանգվածների անհողդողդ կամքին` հանձինս իրենց առանձնացրել է Հեղափոխականկոմիտե՝Վայաստանըհայտարարելով «Սոցիալիստական ՍովետականՌեսպուբլիկա»: Դիմումը Յայաստանի բանվորներին, գյուղացիներին ն բոլոր ազնիվ քաղաքացիներին երաշխավորում էր խաղաղ աշխատանքայինկյանք, եղբայրական դաշինք հարնանների հետ, հաղորդակցում Խորհրդային հանրապետություններիմեծ ընտանիքին: Խոստացվում էր, որ ավերված Վայաստանըկկարողանաբուժել հին կառավարությունիցծանր ժառանգություն ստացած խոր վերքերը (Նշվ. ժողովածու, էջ 407-408): 1920 թ. դեկտեմբերի նաստացվեց ց ՌԽՖՍՀ Ժողկոմխորհի ղ ր հեռագիրըՎայաստանիՌազմահեղափոՍ. գահ Կասյանի անունով, որտեղ ասված էր. «Հանձինս Ձեզ՝ ողջունում եմ իմպերիալիզմիճնշումից ազատագրված աշխատավորականԽորհրդային Հայաստանին:Չեմ կասկածում, որ դուք կգործադրեքբոլոր ջանքերը՝ Վայատտանի, Թուրքիայի, Ադրբեջանի աշխատավորներիմիջն եղբայրականհամերաշխությունհաստատելու համար (նշվ. ժողովածու,էջ 408)»: Ինչպես նկատել է ակադեմիկոս Գ. Գալոյանը, այդ նշանակում էր, որ ԽորհրդայինՌուսաստանըճանաչում էր Խորհրդային Հայաստանը(Գ. Գալոյան, Վայաստանըն մեծ տերությունները1917-1923 թթ., Երնան, 1999, էջ 368): Ուրեմն ն Վ. Լենինի սույն հեռագիրընույնպես պետք է դիտել իբրն Վայաստանիխորհրդայնացմանհաջորդ կարնորագույնփաստաթուղթը:

Նման

'

-

ն ախտո կոմրտեի խական

1920 թ.

2-ի Երեանի համաձայնագիրը դեկտեմբերի

1920 թ.

գտնվող նոյեմբերի30--ին Երնանում

ՌԽՖՍՀ լիազոր ներ-

ւթյանն առաջարկեցառանց

1-ին Դեկտեմբե ան ելայհեղնոմին: ԱԳԻ ինեսկսվեցինմի կողմից Լեգրանի, մյուս ներկայացուցիչներ Երնանում անկողմից լիազորված կողմից` բանակցությ միջն: ՄիՏ երտերյանի Համբարձում ազգին ան) Դրոյի(Դրաստա Դիլիջան՝Կարմիրբանակիհրամաեր հեռագրեց աժամանակ Լ Արիք առաջարկելով դադարեցնել առաջխա կոմին՝ ավարտը: նատարությանը բանակցությունների Գ մին ղացումըդեպի միջն ստորագրվեցհամաձայնագիր. 2 կոձերի կնքված իբրն համճաձայնագիր՝ Ն կայացվել Դեկտեմբերի ւցա (Ց6Ո/Ի2Բ Ռուսաստանիմիջն Խորհրդային բյուրի անի Խորհրդային քօտօոօԱ/Ք

կայացուցիչԲորիս

իշխանո դիմադրության

Բ.

ն

ն

Բ.

ն

ԵՐ

|

ն

է

Ր

որը:

Հայու

ն

ՍՇՈՎՑՇԵՅՔ

ՕԲՄԲ6քԵՇոՅո ՀԱՏ

ՈՕՑՅՈՅ 6ՇՕ8671ՇԿՕՄ

ՌՕԽՄԵՑԻՐՕ8,ՇքՅՅՅՒՆ

1957, օք.

որոնքթելադրված հողվածները, այնագրի բնույթ ունեին: Սակայ: ԷԲ

ՀԱԱ

էին Բ.

441):

Լեգրանի

գրում է Գ. Գալոյա-

ուեահեղություիո Գր» ես

կողմից,վերջնագրի

ճիշտ էր, որովհետնավելորդ ար) նը, դրա ստորագրումը Գ., 311-312): Վամաձայնաայլ ճանապարհչկար (Գ. նից խուսափելու կացածէր ութ հոդվածներից: էր անկախսոհայտարարվում

գիրը ին

ին հոդվածովՀայաստանը

հանրապետություն: տական համագուԽորհուրդների հոդվածովմինչե Հայաստանի գիալիոտ որին կոմիտե, կազմվումէր Ռազմահեղափոխական հ րում Հայաստանում: մարի ամբողջ խանությունն ԱՐՑ Ու ի, կառավարություն Ռուսաստանի Խորհրդային Աո ՀրՍԽ վածով տարածքներէր ճանաչում թման կազմի մեջ մտնող մարզիմի մասը, Զանգեզուրիգավառը, աի անԿարսիԹիֆլիսի Երնա իհորն այն մասերը, որոնք մինչն մի մասը նահանգի ավառի էինՀայաստանին: որդ

ր

Ղա-

ԳԱ

ն

23-ը պատկանում հոկտեմբերի հայկականբանակի հոդվածով Չորրորդ իշխա խորհրդային էր մինչն Հայաստանում կազմը ազատվում պատասխանատվությո գործողությունների կատարած հռչակումը |

հրամանա

ունի

Հինգերորդհոդվածովդաշնակցությանն Հայաստանիմյուս սոցիալիստականկուսակցություններիանդամները որնէ բռնաճնշման չէին ենթարկվելուկուսակցական պատկանելության համար: Վեցերորդհոդվածով Ռազմահեղափոխական կոմիտեի մեջ մտնելու էին կոմունիստականկուսակցությաննշված հինգ անդամներն երկուանդամներձախ դաշնակցականների խմբից՝կոմկուսիհամաձայ-

նությամբ:

Յոթերորդ հոդվածով Խորհրդային Ռուսաստանիկառավարությունը անհապաղմիջոցներէր ձեռնարկելուռազմական ուժեր կենտրոնացնելու ուղղությամբ, որոնք անհրաժեշտէին ՀՍԽՀ անկախությունը պաշտպանելուհամար: Ութերորդհոդվածով համաձայնագրիստորագրումից հետո ՀՀ հեռանում ն իշխանությունը կառավարությունը էր իշխանությունից, Ժամանակավորապես՝ մինչն Հեղկոմի ժամանումը,անցնում էր զինվորական հրամանատարությանը (Շ6օքետոՌՕԳ/ԽԹՒՈօՑ, օք. 441-442): Համաձայնագիրն անստորագրելուց հետո ՀՀ կառավարության Ս. Ա. դամներ Վրացյանը, Հովհաննիսյանը,Ա. Խոնդկարյանը, Հ. Տերտերյանըն Դ. Կանայանըստորագրեցիննան իշխանությունիցհրաժարվելու ակտ, որտեղ նշվում էր, որ իրենք հրաժարվումեն իշխանությունից՝ նկատի ունենալով արտաքին հանգամանքների շնորհիվ երկրում ստեղծվածկացությունը:Նշվում էր նան, որ ամբողջ իշխանությունը հանձնվումէ զորաբանակի ընդհանուրհրամանատար նշանակված ռազմականնախարարԴրոյին: ԴաշնակցականպատմագրությունըԵրնանի համաձայնագիրը դիտել է իբրն դաշնակցականների կողճից իշխանությունը կամովին բոլշնիկներինհանձնելու, իսկ խորհրդահայպատմագրությունը՝ իբրն ակտ: Մեր կարծիքով` երկու դաշնակցականների կապիտուլյացիայի դեպքումէլ առկա է ծայրահեղ մոտեցումը:Անվիճելիէ, սակայն, որ տվյալ իրադրությանմեջ Հայատտանիխորհրդայնացումն այլընտրանք չուներ ն անխուսափելիէր: Ինչպեսիրավամբնշում է Գ. Գալոյանը,դեկտեմբերի2--ի համաձայնագիրըն վերոհիշյալ ակտը հետփաստային իրավականձնակերպումներ էին, որոնք պայմանավորված էին 1920 թ. նոյեմբերի29-ին Հայհեղկոմիկողմից Հայաստանում խորհրդայինիշխանությանհռչակումով (Գ. Գ., էջ 373): Ինչնիցե, այդ փաստաթղթերով ամբողջանումն ավարտվումէր Վայաստանի խորհրդայնացման գործընթացը:

Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատմամբ հայ ժողովրդիբազմադարյանպատմությանմեջ սկսվեց որակապես միանգամայն նոր դարաշրջան՝սոցիալիզմի դարաշրջանը, որը հարատնեց շուրջ

տարի:

Այսպիսով`Հայստանի խորհրդայնացմանգործընթացըպայմանավորվածէ հինգ փաստաթղթերով.1. 1920 թ. նոյեմբերի29--ի Հայհեղկոմի Դեկլարացիան, որով Հայաստանը հռչակվեց Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետություն,2.. Վայհեղկոմի 1920 թ. նոյեմբերի 30-ի ողջույնի հեռագիրը ՌԽՖՍՀ ԺողկոմխորհինախագահՎ. Ի. Լենինին, որով օրինականացվումէր Կարմիրբանակիմուտքը Հայաստան, 3. Վայհեղկոմի 1920 թ. նոյեմբերի 30-ի «Բոլորին, բոլորին, բոլորին» դիմումը, որով Հայաստանի խորհրդայնացումը հայտարարվումէր ի լուր աշխարհի,4. Վ. Ի. Լենինի 1920 թ. դեկտեմբերի2--ի ողջույնի հեռագիրը Հայհեղկոմի նախագահՍ. Կասյանին,որով ԽորհրդայինՌուսաստանըփաստորենճանաչում էր Խորհրդային Հայաստանը,5. 1920 թ. դեկտեմբերի2-ի Երնանի համաձայնագիրը ն իշխանությունից հրաժարվելու Ակտը,որի համաձայն ՀՀ կառավարություննիշխանությունը հանձնեց Հայհեղկոմին: "

2.

Իշխանության մարմինների ստեղծումը

Խորհրդային իշխանության հաստատման պահին երկրի քաղաքական ն տնտեսականվիճակը անմխիթարականէր. նորաստեղծհանրապետությանտարածքիկեսից ավելին բռնազավթվածէր թուրք նվաճողների կողմից, Լոռու «Չեզոք գոտուն» տիրացել էին վրաց մենշնիկներիը: իսկ Զանգեզուրը դեռնս չէր խորհրդայնացել: Ծայրահեղորեն քայքայված էր ժողովրդականտնտեսությունը,շարունակվումէր պարենային սուր ճգնաժամը,մոլեգնում էին սովն ու համաճարակը,երկիրը լցված էր բազմահազարանօթնան գաղթականներով: Օրվա առաջնահերթխնդիրը կառավարմանհին պետականհամակարգիվերացումն ու երկրում խորհրդայինիշխանությանմարմինների ստեղծումն ու ամրապնդումնէր: Պետական իշխանությանանդկոմիրանիկ մարմինը դարձավ ՀայաստանիՌազմահեղափոխական կարգադրություններին տեն,կրճատ`Հայհեղկոմը, որի դեկրետների, հրամաններիհիման վրա էլ կառավարվումէր Խորհրդային Վայաստա-

Վ7

.

նի սոցիալ-տնտեսականն քաղաքականկյանքը: Հայհեղկոմիառաջին նախագահնէր նշանավոր բոլշնիկ Սարգիս Կասյանը (1876--1937): Աշխատավորներիշահերը, հեղափոխականկարգը պաշտպանելու, ինչպես նան պետական իշխանության ընտրովի մարմինների՝բանվորների, գյուղացիների ն կարմիրբանակայինների պատգամավորներիխորհուրդներիստեղծումընախապատրաստելուհամարտեղերում ստեղծվեցին հեղափոխական կոմիտեներ`հեղկոմներ, որոնք իշխանության նշանակովիժամանակավորմարմիններէին: Կազմավորվեցին 9 գավառային, 30 շրջանային,ինչպես նան գյուղական հեղկոմներ:Գավառային հեղկոմները կազմակերպումէինշրջանային,իսկ վերջիններս՝ գյուղական հեղկոմներ: Հեղկոմները գործեցին շուրջ մեկ տարի, որից հետո նրանց փոխարինեցինընտրովի խորհուրդները: Հայհեղկոմի,Երնանժամանելու մասինպատմագրությանմեջ նշեն վում տարբեր ամսաթվերդ̀եկտեմբերի4, 5, 6: Իրականում1920 թ. դեկտեմբերի4--ին Երնան ժամանեցինմիայնՀեղկոմի նախագահ Սարգիս Կասյանըն ԱվիսՆուրիջանյանը,որը Վեղկոմիդեկտեմբերի5-ի թիվ 1 հրամանովնշանակվեցհանրապետությանռազմականգործերիկոմիսար: Դեկտեմբերի9-ին Երնան ժամանեցին Հեղկոմի անդամներԻսահակ Դովլաթյանը ն ԱլեքսանդրԲեկզադյանը: Դեկտեմբերիվերջերին Մոսկվայից Երնան ժամանեց Ասքանազ Մռավյանը, իսկ Սահակ Տեր-Գաբրիելյանըմնաց Մոսկվայում՝իբրն ՎԽՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ: Պետականկյանքի տարբերբնագավառներիղեկավարումնիրականացնելուհամարՀայհեղկոմնստեղծեց հետնյալ ժողովրդականկոմիսարիատները՝1. ներքին գործերի, 2. արտաքինգործերի, 3. հողագործության, 4. ռազմական, 5. լուսավորության, 6. արդարադատության, /. ֆինանսների,8. պարենավորման,9. աշխատանքի,10. առողջապահության, 11. սոցիալական ապահովության ն ճանապարհների, 42. փոստի ն հեռագրի: Առանձնահատուկլիազորություններտրվեցին ճերքին գործերի ժողովրդականկոմիսարիատին:Այդ կապակցությամբ1920 թ. դեկտեմբերի 14-ին հրապարակվեցՀայհեղկոմիդեկրետըներքինգործերի ժողովրդական կոմիսարիատիիրավասության մասին: Այնտեղ ասված էր, որ ներքին գործերի ժողովրդական կոմիսարիատըհանդիսանում է ՀՍԽՀ բարձրագույն վարչականմարմինը, որի միջոցով Հայհեղկոմը կառավարումէ երկիրը: Այնուհետն սահմանվում էին ներքին գործերի ժողովրդականկոմիսարիատիպարտականությունները՝ իշխանության

կազմակերպումը տեղերում, երկրիամբողջվարչականկազմիկենտրոնացումը, բոլոր տեղականվարչական հաստատություններիվրա վարչականհսկողությունը: ենԴեկրետովներքին գործերիժողովրդական կոմիսարիատին ՀՍԽՀ ն թակաէին դարձվում բոլոր տեղական, գավառական քաղաքային հեղկոմները,այդ թվում նան Երնան քաղաքի Հեղկոմը: Հեղկոմների բոլոր հրամաններն ու որոշումները պիտի հաստատվեիններքին գործերիկոմիսարիատի կողմից: Կոմիսարիատը Հայհեղկումիհամաձայնությամբ իրավունք ուներ հեռացնել ն նշանակել տեղական հեղկոմների բոլոր անդամներին(Հոկտ. սոց. մեծ ռնոլյուցիան..., Փաստաթղթերի ժողովածու, էջ 426): Ներքին գործերի ժողովրդականկոմիսարէր նշանակված Հայհեղկոմիանդամ ԻսահակԴովլաթյանը(1887-1938): ՆերքգործժողկոմԻ. Դովլաթյանի1920 թ. դեկտեմբերի13--ի հրամանով վերացվեցիննախկիննահանգապետությունները, քաղաքային ինքնավարությունները, գավառական կոմիսարները,նախկին ներքին գործոց նախարարությանարտակարգլիազորները, միլիցիայի տեսուչները, նահանգական ատյանները, հանրապետությանմիլիցիայի պահեստը(ժողովածու, էջ 425): Հայհեղկոմի 1920 թ. դեկտեմբերի 21--ի դեկրետով չեղյալ հայտարարվեց «Ռուսական կայսրության Վավաք օրինացը», որի փոխարեն, տեղականպայմաններինհամապատասխան, կիրառվելու էին ՌԽՖՍՅ օրենքները՝ այն փոփոխություններովու լրացումներով, որ կմտցնեիճ Հայհեղկոմըն այլ իրավասու իշխանությունները (ժողովածու, էջ 444): Գայհեղկոմի1920 թ. դեկտեմբերի 6-ի հրամանովնախկինկառավարության հիմնած բոլոր դիվանագիտական ներկայացուցչություններն ու արտասահմանյան միսիաները կորցրեցին իրենց լիազորությունները,որոնք պետք է փոխարինվեինխորհրդայինմիսիաներովու լիազորներով: Կարնոր էր ԳայաստանիՆերքին գործերիժողկոմի 1921 թ. հունվարի 21-ի հրամանըդասերի ն քաղաքացիական աստիճաններիվերացմանմասին: Ըստ այդ հրամանի՝Հայաստանումգոյություն ունեցող դասերը ն քաղաքացիներիդասային բաժանումները, դամայինարտոնություններըե սահմանափակումները, դասային կազմակերպությո ները ն հիմնարկությունները, ինչպես ճան քաղաքացիականբոլոր աստիճաններըվերացվումէին:

.

Հրամանի 2-րդ կետով ազնվականի, վաճառականի,կալվածատիրոջ կոչումները, բեկերի,խաների,իշխաններին այլոց տիտղոսները վերացվում էին, ն Վայաստանի ամբողջ ազգաբնակչությանհամար սահմանվումէր մի ընդհանուր՝ՀայաստանիՎանրապետության քաղաքացու կոչում (ժողովածու,էջ 465): Խորհրդայնացումից հետո չափազանցկարնորէր երկրի պաշտպանության,Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր բանակի ստեղծման

հարցը:

|

`

ՀՍԽՀ բանակի հրաթ. դեկտեմբերի2-ին հրապարակվեց ն ՌՍՖՍՀ մանատարի կոմիսարիստորագրածհրամանը՝Հայաստանի

Կարմիրբանակըվերակազմելումասին: Ըստ դրա՝ բանակըանվանվում էր Խորհրդային Հայաստանի Կարմիրբանակ: Բանակի ստորաբաժանումը սպաների, ենթասպաներին շարքայինների վերացվում էր, այԱրգելվում էր խիզախությանհասինքն՝ վերացվումէին աստիճաննեիը: մար շքանշաններ կամ տարբերանշաններկրել, բացի Կարմիրդրոշի շքանշանից: Բանակիամեն մի աշխատողանվանվումէր՝ ըստ իր գրաված պաշտոնի:Զորամասերումոչ մի կոմիտեչպիտի լիներ: Բոլոր կարմիրբանակայիններըմ̀արտիկից մինչե հրամանատարը, պարտավոր էին հեղափոխական խիստ կարգապահությունպահպանել: Վրամանի5-րդ կետով զորամասերումնշանակվումէին քաղաքականկոմիսարներ,որոնց պարտականություննէր զորամասիքաղաքական ղեկավարությունը:Զորամասերիպետերիհրամաններըպետք է քաղաքականկոմիսարիստորագրությամբ,առանց որի: վավերացվեին հրամաններըչպետք է կատարվեին(ժողովածու,էջ 411--412): Ռազմականգործերի ժողկոմ նշանակվեց Հայհեղկոմի անդամ ԱվիսՆուրիջանյանը (1896-1937), որի 1920 թ- դեկտեմբերի12-ի հրամանով հիմնվեց ՀՍԽՀ Կարմիր բանակիՔաղաքականվարչություն: Քաղվարչության վարիչ նշանակվեցՀովսեփ Լազյանը: Քաղաքական բոլոր կոմիսարներիննշանակելուէրքաղվարչությանվարիչը(ժողովածու, էջ 424): Անհետաձգելիխնդիրէր արդարադատության բնագավառիկարԱրդարադատությանժողկոմ նշանակվեց գավորումը: փորձված կուսակցական գործիչ Սարգիս Բաղդատյանը (1887-1949), որի 1920 թ. դեկտեմբերի18--ի հրամանովլուծարվեցինհին դատարանները: Դրան հետնեց արդարադատության ժողկոմիդեկտեմբերի22--ի հրամանըժոստեղծման մասին:Նահանգական,գավաղովրդականդատարանների

ռական ն քաղաքայինհեղկոմներին առաջարկվումէր հույժ շտապ կարգով արդարադատության կոմիսարիատներկայացնելժողովրդական դատավորներիթեկնածուներիցուցակը, իսկ բոլոր արհեստակցական միություններին՝ժողովրդականատենակալներիցանկը՝ միությունների անդամների5 հոգուն մի ատենակալի.հաշվով: Հատուկ կետով նշվում էր, որ ժողովրդականդատավորն ատենակալկարող են լինել միայն աշխատավորները, որոնք պետք է լսրտահայտենու գործադրենխորհրդային իշխանությանգաղափարները, բայց ոչ երբեք շահագործողները (ժողովածու,էջ 437, 446-447): 1920 թ. դեկտեմբերի19-ին հրապարակվեց Հայհեղկոմիդեկրետը` Գերագույն հեղափոխական տրիբունալ հիմնելու ն նրա գործառույթներըսահմանելու մասին:Դեկրետիսկզբում ուղղակիորենասվում էր, որ ՀԽՍՀ տարածքում հիմնվում է հեղափոխական ռեպրեսիայի (այդպեսէ տեքստում Մ. Կ., է. Գ.) արագաշարժ,ճկուն ն միննույնժա--մանակբավականաչափ ահեղ մի ապարատ՝Գերագույնհեղափոխական տրիբունալ՝հետնյալգործերը վարելու համար. ա) Հակահեղափոխական գործողությունները`դավադրություններ, ապստամբություններ,դավաճանություն,ագիտացիան պրոպագանդա, խորհրդայինիշխանությանմասին սուտ տեղեկությունների ե լուրերի տարածում: բ) Վաշվառման ենթարկվածապրանքներին առարկաներիխոշոր

սպեկուլյացիա:

գ) Պաշտոնականհանցագործություններ՝ հափշտակումներ, կեղծումներ, մասնակցությունսպեկուլյացիային,կաշառակերություն, շորթողություն, իշխանազանցություն, իշխանությանչարաշահում, որոնք հանրապետությանը հասցրել են էականն գանձարանին՝ զգալի վնաս: դ) Խորհրդային աշխատողներիկողմից իշխանության բացահայտ վարկաբեկում(ժողովածու,էջ 441): Գերագույն հեղափոխական տրիբունալըգործելու էր Վայհեղկոմին կից, իսկ արդարադատության ժողկոմատինկից ստեղծվեցհեղափոխականտրիբունալ: Առանձինդեկրետովեկեղեցինանջատվեցպետությունից, դպրոցը՝ եկեղեցուց: ՀայհեղկոմինախագահՍ. Կասյանի 1920 թ. դեկտեմբերի6-ի հրամանովՀՍԽՀ սահմաններումհակահեղափոխության, շահադետության (սպեկուլյացիայի)ն պաշտոնեականհանցագործության դեմ պայ21

քարելու համար հիմնվեց Արտակարգհանձնաժողով`Այվազյանիճախագահությամբ, որի տեղակալ նշանակվեց Ամատունին: Արտակարգ

Հանձնաժողովինկից հաստատվեցՀատուկ բաժին՝Կարմիրբանակում կատարվողհակահեղափոխական հանցանքներիդեմ պայքարելու համար (ժողովածու, էջ 417): Խորհրդային կարգերի հաստատումիցհետո Վայաստան վերադարձանշուրջ 100 հազար ադրբեջանցիներ: Հայհեղկոմի 1920 թ. դեկտեմբերի6-ի դեկրետով Խորհրդային Հայաստանիսահմաններում պետականլեզու հայտարարվեցհայերենան ադրբեջաներենը եցօանարն երում՝ նան ե ե նը, ջանաբնակ վայրերում` (ժողովա .

ՀԸհացի

լ

ը

յ

ղացիականազգաբնակչությանհողազուրկ ն սակավահողմասը հողաբաժիններովապահովելու ն գյուղատնտեսությամբզբաղվել ցանկացողներին հողեր բաշխելու նպատակով, ինչպես նան հանրապետության բոլոր կարիքները բավարարելու համար արքունական, նադելի, եկեղեցական,վանքային, վակուֆային, մեչետային,իրավաբանական անձերի ն մասնավորհողերը դառնում են ՎՍԽՀ սեփականություն:Նշված հողերը հանձնվում են գյուղատնտեսության կոմիսարիատին ենթակա Պետականհողային ֆոնդին: Գյուղատնտեսությանկոմիսարիատին պարտադրվումէր իրականացնելհողերի կանոնավոր բաշխումը (ժողովածու, էջ 448): Հայհեղկոմի 1921 թ. հունվարի 10-ի դեկրետով պետականացվում են հանրապետության անտառները,իսկ հունվարի 11-ի դեկրետով ազգայնացվում են ՀՍԽՀ ալքերը, այսինքն՝ բոլոր օգտակար հանածոները, հանքային ջրերը, հանքային ցեխերը,աղի ն դառնաղի լճեն են րը դրվում գյուղատնտեսությանկոմիսարիատի հանքային բաժնի է մշակեր դրանց շահագործման կատրամադրությանտակ, որը

նոնները:

պետք

Վունվարի 31--ի դեկրետով, առանց որնէ հատուցման, պետական սեփականությունեն հայտարարվում հանրապետությանսահճաններում գտնվող բոլոր ջրերը,այսինքն՝ գետերը, լ լճերը, լճակները, - ճահիճի է. Մ. ն Կ., ները,աղբյուրները,քյահրիզները(ջրհորները Գ.) ջրանցքները, ինչպես նան ոռոգմանամբողջհամակարգը:Հիշյալ ջրերը հանձնվում են գյուղատնտեսության կոմիսարիատիջրաբաշխմանբաժան---

մունքի տնօրինությանը,որի վրա է դրվում ջրաբաշխմաննոր կանոզների մշակումը (ժողովածու, էջ 459, 470): Աշխատավորներիսոցիալական ապահովությանգործը կերպելու համար Հայհեղկոմն ստեղծեց աշխատանքի ն սոցիալական ապահովությանժողովրդականկոմիսարիատ,ժողովրդականկոմի սար նշանակվեց Հայկազ Կոստանյանը (1897-1938), որը 1928-1930 թթ. եղել է ՎԿԿ Կենտկոմիառաջինքարտուղար: Հայաստանի ժողովրդական տնտեսությունը սոցիալիստական հիմունքներով վերականգնելուն զարգացնելու նպատակովՀայհե ղկոե Դ7ԿԿ հիմնեզ Ժ 2' ին մը 2 կանոնավորեր ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ: Այն պետք կան տնտեսությունն ու պետականֆինանսները, որի համար պեւրք է մշակեր երկրի տնտեսությանկարգավորմանընդհանուր ծրագիրը ու համաձայնեցներտնտեսական հիմնարկների թյուգործունեու

կազ մա-

Ն`թունվարի ՄԴ

իուժողուրդ դար է դից

նորմերը, ն առնետրի զանազան ճյուղերիհարկադրականհամաձայյնե բերության

միջոցներ կիրառել: ժողտնտխորհըկազմվում էր Հեղկոմի նշանակած նախագպիից, հինգ անդամներից ն աշխատանքի, պարենավորման,ֆինանսներ հաղորդակցության ն գյուղատնտեսությանժողկոմատների մեկակական ներկայացուցիչներից: Այն ուներ բաժիններ, ենթաբաժիններ ն հանձնաժողովներ(ժողովածու, էջ 466): Մասնավորձեռնարկություններիազգայնացումըտեղի ունեցավ հիմնականում1921 թ. ապրիլիցհետո: Ֆինանսներիժողովրդականկոմիսարիատի (ժողկոմ՝ Ե. Երզնկյան) 1920 թ. դեկտեմբերի28-ի կազմակերպվեցՀՍԽՀ պետականբանկը: ն լուսավորության Մեծ ուշադրություն դարձվեց գործին, որի համար հիմնվեց լուսավորության ժողովրդականկոմիսարիատ: Լուսավորության ժողկոմ նշանակվեցնշանավոր կուսակցական ն պետականգործիչ, հետագայում հայ ականավորպատմաբան,ակադեմիկոս Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյանը (1887-1972): Նա ծնվելէ Շուշիում, ավարտել տեղի ռեալական ուսումնարանը, այնուհետն Մյունխենի. (Գերմանիա)համալսարանը, ստացել փիլիսոփայության դոկտորի աստիճան: 1906-ին մտել ՌՍԴԲԿ շարքերը:1918-1919 թթ եղել է Մոսկվայիէազարյան ճեմարանի պրոֆեսոր: 1920 թ. Լեգրանի

ցում

ն այլ

հրամանով

կրբության

-

թթ. եղել է ՀԿԿ միսիայի կազմում եղել է Հայաստանում: 1921-1927 ենթարկվել կերպով թ. անհիմն Կենտկոմիգլխավոր քարտուղար: է է բռնաճնշման,կալանքիցազատվել 1943-ին, 1954--ինլիովին արդարացվել է: Նշենք, որ նման ճակատագիրեն ունեցել Հայհեղկոմին առաջին կառավարության գրեթե բոլոր անդամները,որոնցից շատերը զոհ են դարձել պաշտամունքիժամանակաշրջանի կամայակաանհատի

:

նություններին:

դեկտեմբերի 17-ին Հեղկոմի նախագահՍ. Կասյանի ն լուսժողկոմ ՎովհաննիսյանիստորագրությամբհրապարակվեցՀայպատկանող հեղկոմի դեկրետը հոգնոր հաստատություններին մշակութա-կրթական հիմնարկներիպետականացմանմասին:,Դեկրետում ասվում էր, որ ՀՍԽՀ-ում գտնվող ազգություններիհոգնոր հասհիմնարկությունտատություններինպատկանողմշակութա--կրթական ները` դպրոցները, հնագիտական Ա ազգագրական թանգարանները, ու տպարանները,իրենց ամբողջ շարժականն մատենադարաններն անշարժ գույքով համարվում են պետական սեփականությունն փոտնօրիխանցվում են լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի

թ. Ա.

նությանը:

`

Նույն օրը հրապարակվեց լուսժողկոմ Ա. Հովհաննիսյանիհրամասին:Դրանով գործերի վերակազմության մանը մշակութա--կրթական առաջարկվումէր մշակութա-կրթականբոլոր մասնավորհաստատություններին, դպրոցներին,մանկապարտեզներին,գրադարան--ընթերակումբներինն ցարաններին,թատրոններին,կինեմատոգրաֆներին, այլ միություններին(դպրոցական,գրական-գիտական,հրատարակչական, թատերական, երաժշտականն այլն) ու ձեռնարկություններին կրպակներին)երեք օրվա ընթաց(տպարաններին,գրախանութներին, քում հաշվառման ենթարկվելտեղական հեղկոմների լուսավորության (ժողովածու, էջ 430-431): բաժանմունքներում էր պարենավորման ժամանակի ամենահրատապպահանջներից հարցի շուտափույթ կարգավորումը:Այդ նպատակովՀայհեղկոմի 1920 ժողովրդաթ. դեկտեմբերի14-ի դեկրետովհիմնվեց պարենավորման կ արգովդրվեց որի ղեկավարումըհամատեղության կան կոմիսարիատ, արտաքինգործերի ժողկոմ Ալ. Բեկզադյանի վրա: Պարենայինճգնաժամըմեղմելու նպատակովՀայհեղկոմըհարկադրվածէր 1920-1921 թթ. ձմռանը դիմել ուննոր գյուղացիներիհացի պաշարներիմասնակի բռնագրավումներին սահմանել հացի առնտրի

|

ւ

պետական մենաշնորհ: Այդ միջոցառումներըփաստորեն նշանակում էին ռազմական կոմունիզմիքաղաքականության կիրառումը,որը, սակայն, լայն չափեր չընդունեցու կարճ տնեց: Ռազմականկոմունիզմիքաղաքականությունը ԽորհրդայինՌուսաստանում կիրառվեցհարկադրաբար՝քաղաքացիականկռիվներին օտարերկրյառազմական ինտերվենցիայիտարիներին: Ռուսաստանի 1920 թ. դեկտեմբերի էլ ՎՀայհեղկոմը նմանակությամբ 8--ինդեկրետհրատարակեց հանրապետությունում ռազմականկոմունիզմմտցնելու մասին: Դրան հետնեցԽորհրդայինՀայաստանիպարենժողկոմի1920 թ. դեկտեմբերի18-ի հրամանը, որտեղ ասված էր, որ պարենավորման մթերքներիբաշխմաննորմաներիորոշումը, ինչպես նան բռնագրավման, տեղափոխման,ստացման ն, արտահանման իրավունքըպատկանում է միայնպարենժողկոմին, առանցորիթույլտվությանոչ մի պետականհիմն անհատ, նարկություն,ինչպեսն մասնավորհաստատություն իրավունք չունի այդ ուղղությամբորնէ գործ անելու: Այն նույն օրերին Վայհեղկոմի հրատարակածմի շարք դեկրետներով ռազմականդրությանմեջ հայտարարվեցին հանրապետության երկաթուղիները,ավտոտրանսպորտը, ն այլ բնագավառներ: փոստ-հեռագրատունը, ռադիոկայանը Վայաստանում ռազմական կոմունիզմի քաղաքականության հարցը հանգամանորեն քննարկել է խորհրդահայ պատմաբան Բ. Օհանջանյանը՝«Սովետական Հայաստանը ժողովրդական տնտեսության վերականգմանժամանակաշրջանում (1921--1925)» (Երնան, 1982 թ.) մենագրությանմեջ: Բացառելովռազմականկոմունիզմիանհրաժեշտությունը հայ իրականության մեջ՝ նա գրումէ, որ Հայհեղկոմինախագահ Ս. Կասյանը ն ՎամԿ(բ)Կ.Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գ. Ալիխանյանըսխալմամբկարծում էին, որ եթե Ռուսաստանում ռազմական կոմունիզմԷ մտցվել, ապա նույնը անհրաժեշտաբարպիտիմտցվի նան Հայաստանում:Հայհեղկոմիդեկտեմբերի8-ի դեկրետըհանրապետությունում ռազմականկոմունիզմմտցնելու մասինԲ. Օհանջանյանըհամարում է Խորհրդային Վայաստանիայն ժամանակվա ղեկավարների լուրջ սխալներիցմեկը, որը չափազանց թանկ նստեց հանրապետության վրա: Նա գտնում է, որ եթեԽորհրդայինՀայաստանումղեկավարները հաշվի առնեին հանրապետությանառանձնահատկությունները, ապա ռազմականկոմունիզմիքաղաքականությանը երբեքչէին անցնի: Հ. էլչիբեկյանինն Ս. Հակադրվելովխորհրդայինպատմաբաններ Հակոբյանին,որոնք գտնում են, թե ռազմական կռմունիզմըՎայաստա25

նում տնել է մոտ կես տարի (՛.

էլչիբեկյան,ՈւրվագծերՍովետական

Օհանջանյանըգտ1921 թ. կռիվներնսկսվելունպես, այսինքն՝ նում է, որ քաղաքացիական առաջ արդեն վերջ էր տրվել այդ սխալ քա փետրվարի18-Ղ-ից Հաայսինքնռ̀ազմականկոմունիզմիքաղաքականությունը նությանը, ն կես ամիս է ոչ թե մոտ կես տարի, այլ երկու յաստանումշարունակվել

Երնան, 1954, պատմության, Հայաստանի

էջ 71),

(Բ. Օհանջանյան,էջ 43):

Բ.

Արայկոմունիզմի ամրապնդմանհամարմղած Ան կատարեցինհեղկոմները:Այդ Արամեի պայքարում ՏինԱնրկվերստինշեշտում է, ռազմական կապակցութ ԱԻ րա ԱԱր Հայաստանում թե ամրապնդեց, կոմունիզմի դա Ք ոթյոՒ կա էջ 53): խորհրդայինկարգերը(Բ. այլ զգալի ր թուլացրեց քաղաքականությունը Հայաստանում զգալի

ղաքակա-

ք

ԱՐԲ

ը

ՎկայակոչելովԱ. Հակոբյանի «ՍովետականՀայաստանը ղովրդական տնտեսության վերականգնմանժամանակաշրջանում այն (1921-1925)» (Երնան, 1955 թ.) մենագրությանմեջ արտահայտված կիրառտեսակետը, թե ռազմական կոմունիզմիքաղաքականության ն ման ընթացքումՀայաստանումթույլ տրվեցին մի շարք շեղումներ նրանով,որ շատ դեպքերում,խախսխալներ, որոնք արտահայտվեցին տեղականաշխատողնեսկզբունքները, տելով ռազմականկոմունիզմի ավելցուկները,այլ պարենային գյուղացիների րը վերցնում էին ոչ թե մեջ՝ ավելին, որը դժգոհությունէր առաջացնումմիջակգյուղացիության քաղաքաէ կոմունիզմի ռազմական այն համարում Բ. Օհանջանյանը փորձն ավելացնում,որ հենց այդ դժգոհուարդարացման կանության նպապրովոկացիոն օգտագործեցին թյուններնէլ դաշնակցականներն ժո-

նխանո

է սխալներիհամար Օհանջանյանըքննադատում Նմանատիպ տեսաորն իր Ս. Խարմադարյանին, նան ԽՕ8օԱ ՕՇՔ Ոտքտատ կետներն արտահայտելէ "Ճքխտոօեռտ (Բքօ88Ի 1955) աշխատություՈՕուդտետ

ՑԿՕԵԾԽԱՎՏՇԵՕՄ

(1921-1922)" կոմիտեներըՀայաս«Ռազմառնոլյուցիոն որը նում ն Ս. Սահրադյանին, գրում է, թե թ.) աշխատությունում տանում (1917-1922)» (Երնան,

խորհրդահայ պատմաբան

չի մնացել ակադեմիկոսԾ. Աղայանը, որը «Վոկտեմբերյանռնոլյուցիան ն հայ ժողովրդիազատագրումը»(Երնան, 1957 թ.) աշխատությունումնույնպես է ռազմական կոմունիզմիքաղաքականության կիրառԾ. Աղայանըգրում է նան հետնյալը. «Շատ անգամ միջոցավանտյուրիստական երը, միշարք լեռնային շրջաններումհանդես էին գալիս խորհրդային րը, իշխանությանանունից, բռնություններ էին գործադրում գյուղացիների մտնում էին գյուղ իբրն ռնկոմի կոմիսար ն թալանում գյուին րին: Իսկ նրանցից էին դաշնակցական խմբան ասում՝ տեսնո՞ւմ եք՝ բոլշնիկներն ինչպես են ի այլն» (Ծ. Աղայան,նշվ. աշխ., էջ նան այլ հեղինակներ: Այսօր, իհարկե, դժվար է կամ վիճարկել նման է, որ փաստ փաստերի դրանք, 1920 թ. դեկտեմբեէ դեմ Ս րի 18-ին հրապարակվելէ կոմի չարագործներիդեմ այտ չարագործները պայքարելու ներկայա բ ուխուժում մասնավոր ն ր Խորհրդային միլիցիային հրամայվում էր անվան տակբռնություն կաներին տեղում գնդակահարել: Կամ՝ 4921 է ՀԽՍՀ Արտակարգ Ն դաշնակների գաղտնի րանց դեմ պայքարելու գործիչների քայքայիչ գո Ա միջոշվումմ էր, որ վերջին ժամանակներս ցառումներիմասին: գլուխ բռնագրավումներ ն խուզարկություններ: նկատվում են Հայտնվում էր, որ անօրինական խուզարկություններկաւռարողները .

ն Օհանջանյանի քննադատությանշրջանակից դուրս

կր ոու մ զոնԻրագործադրելով իրենց Սենմր վրա, նրանք

գալիս հետո

դաց

ար աոգերիստները Ը Գոգ Գան փաբեր մասին հիանին ե խոմու 6 հայուն, ժամանակ բայց ար տեղոմը միջո րտ ձեռնարկել որոշակի

Հային

Եր ոը մասին: ասված Նրանում

Խորհրդային իշխանությանրքի

արդարացրեց

Բ.

որ

ոչ

Օ.,

բ

45): (Բ. Օ., էջ 43տակներով

ռազմականկոմունիզմիքաղաքականուԸստ Բ. Օհանջանյանի՝ նան արդարացնելուանհիմն փռրձ է կատարում թյունը Հայաստանում ողովրդական Վ. Ներկարարյանը, որը«այաստանի կոմպարտիանժ(Երնան, ժամանակաշրջանում» տնտեսությանվերականգնման ու մեջ գրում Է, որ չնայած թույլ տված սխալներին թ.) աշխատության որոնք օգտագործառաջացածդժգոհություններին, թերություններին, ռազմական Հայաստանում վեցին թշնամու կողմից, այնուամենայնիվ, իրեն, հիմնականում քաղաքականությունը կոմունիզմի ությունում հանրա ն րապետությունու հ կարգերը այն խորհրդային ո

ը

Կրակ ատար խը բար ացիների արարներ

թալան:ի զարկություն: Անն տարող

'

րամ վարի 9-ին թ փետ Ար կում հանձնաժողովի Հատուկարան

ԱԳՆի ամանը վ ոոամանում

ինքնա

.

կդիտվեն իբրն բանվորագյուղացիական իշխանությանթշնամիներ ն կգնդակահարվեն (ժողովածու,էջ 440, 474): Անդրադառնալովխորհրդահայ պատմաբան Վ. Ղազախեցյանի «Սովետական Հայաստանի գյուղացիության պատմություն (1920-1929)» (Երնան,1975 թ.) աշխատությանը,Բ. Օհանջանյանըգտնում է, որ հեղինակը պաշտպանում է երկու հակադիր տեսակետ. մի կողմիցցույց է տալիս, որ ռազմականկոմունիզմիքաղաքականությունը Հայաստանում չպետք է կենսագործվեր, մյուս կողմից արդարացնում է այդ քաղաքականությունը(Բ. Օ., էջ 54): Ամփոփելովասելիքը՝ Բ. Օհանջանյանը գտնում է, որ ռազմական կոմունիզմի քաղաքականությունը Վայաստանում իրականացվել է 1920 թ. դեկտեմբերի 8-ից մինչն 1921 թ. փետրվարի 13-ը, ն սխալ այն երկարաձգելմինչն 1921թ. հունիսի վերջերը: Այնուհետն նա կարէ ծիք հայտնում, որ Վայաստանումկիրառած այդ քաղաքականությունը ոչ թե ռազմականկոմունիզմ էր, ինչպես Ռուսաստանում, այլ սննդամթերքներիսոսկ բռնագրավումներ,որը ճիշտ քաղաքականություն չէր, ն այն չպետք է կիրառվեր: Այդ կարծիքը Բ. Օհանջանյանըամրապնդումէ Ա. Մյասնիկյանին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմիառաջինքարտուղար Ս. Լուկաշինի ելույթներով (Բ. Օ., էջ 56-57): Այդ տեսանկյունով, գնահատելով3. էլիբեկյանի վերջին՝ "ՕՐ Բ68.ՕԽ/08 ո Շ08678ի/" (ԷքօՑՅԻ, 1978) աշխատությունը,Բ. Օհանջանյանը հավանություն է տալիս հեղինակի այն եզրակացությանը,թե նէպը Վայաստանումպետք է կիրառվեր խորհրդային կարգերի հաստատման հենց սկզբից: Բարձր է գնահատվում նան պատմ. գիտ. դոկտոր Գուրգեն Գեղամյանի«Սոցիալ-տնտեսական փոփոխությունները Հայաստանում նէպի տարինենրին» (Երնան, 1978 թ.) աշխատությունը, որտեղ արխիվային նոր նյութերի հիման վրա հեղինակը հանգում է այն ճիշտ եզրակացության,թե բռնագրավումների (ռազմական կոմունիզմի) քաղաքականությունը Հայաստանումչպետք է կիրառվեր: Հանրապետությանպետականկյանքում կարնոր նշանակություն ունեցան Հայհեղկոմի 1921 թ. հունվարի 4-ի դեկրետը՝պետականվերահսկողությունը ՎԽՍՀ Բանվորագյուղացիական տեսչության վերակազմելու մասին: Նրանում ասվում էր, որ Բանգյուղտեսչությանըվերաեն ժողովրդական կոմիսարիատի բոլոր իրավունքներն ու պահվում Պետք է կազմվեր Բանգյուղտեսչության պարտականությունները: կոլեն հասարակական գիա: Պետական կառավարման,տնտեսական կազ-

է

գործունեությունը վերահսկելուն պետք.է մասնակից դարձվեինաշխատավորականլայն զանգվածները: Բանգյուղտեսչության առջն դրվում էին հետնյալ խնդիրները. ա) Խորհրդայինհիմնարկություններումպայքարելբյուրոկրատիզվերահսկոմի ու քաշքշուկի դեմ, ուժեղացնելնախնականն փաստական ղությունը, կազմակերպելթռուցիկվերստուգումներ,հսկել կենտրոնական իշխանությանդեկրետներիու որոշումներիիրագործումը: բ) Հսկել ամեն տեսակգանգատներիընդունումը ն նրանց կանոնավոր ընթացքը, տեսչությանը կից ստեղծել հատուկ բյուրո` պաշտոնատար անձանց անկանոնգործողությունների,զեղծումների ու իրավազանցումներիվերաբերյալհայտերն ընդունելու համար: գ) Քննարկման ներկայացնել խորհրդային իշխանության մարանտնզուգահեռականությունը, միններիպարզեցման,աշխատանքում տեսվարությունը, գրասենյակայինքաշքշուկները վերացնելու վերաբերյալ առաջարկությունները: դ) Զանցառությունների Ա հանցանքների համար առաջարկներ անել՝ պաշտոնատարանձանցպաշտոնիցհեռացնելու մասին: Բոլոր տեսակի նախկին առողջապահական հիմնարկներըամբողջովին ենթարկվումէին առժողկոմի իրավասությանը:Առողջապահության ժողովրդական կոմիսարի տեղակալ է նշանակվում բժիշկ Գրոն: Ներկա հրամանըզանցառող պաշտոնյաներնու քաղաքացիները ենթակաէին հեղտրիբունալիդատին(ժողովածու, էջ 446): Կոմիսարիատի աշխատանքըշուտով սկսումԷ ղեկավարելՍ. Համբարձումյանը: դիմեց՝ թուրքաՀայաստանիՀեղկոմը մի շարք միջոցառումների ն Կարսի մարզի, Ալեքսանդրապոլի կան զորքերի կողմից գրավված նրա գավառի բնակչությանըոչնչացումիցփրկելու նպատակով: Ալեքսանդրապոլիգավառում թուրքական օկուպացիոն զորքերի կամայականությանմասին է պատմում ՎՀՍԽՀ արտգործժողկոմատի 1921 թ. հունվարի 7-ի հեռագիրը Թուրքիայի արտաքինկոմիսարին, ՌԽՖՍՀ արտգործժողկոմԳ. Չիչերինին: Հեռագրումասվում պատճենը՝ է, որ «ՎՂՍՍՌկառավարությանստացած ստույգ տեղեկություններիհագավառում ն չեզոք գոտում Թուրքականզորմաձայն՝ Ալեքսանդրապոլի քերի օկուպացիոն ջոկատը անընդհատ բռնություններ, կողոպուտ ն սպանություններէ կատարում նշված վայրերի խաղաղ բնակչության նկատմամբ:Ամենուրեքխլվում ն Թուրքիա են տարվում ՎՍՍՌ պետական գույքը, կողոպուտի են ենթարկվումմասնփվոր բարիքնու տնտե-

մակերպությունների րի կերպութ)

.

են սությունը,քշվում են գյուղացիներիանասուններըն բռնագրավվում վերջինպաշարները:Թուրքիատանելու համար բնակչության պարենի կենտրոնացվումէ շրջակա գյուղերից խլված Նալբանդ կայարանում հացահատիկիհսկայական պաշար, որի հետնանքով այդ գյուղերի Ամբողջաշխատուբնակիչներըսովամահությանեն դատապարտվում: է իր հարազատ բերվում դուրս ուժով բնակչությունը տղամարդ նակ ծանր ն ձմեռ ուղարկվում հագուստով ժամանակմիայն թեթն վայրերից ն պարտադիրաշխատանքի:Աղբուլաղի Համամլուի շրջաններումզինված ասկյարներիառանձին ջոկատներներխուժումեն հայկականգյուղերը, կատարումեն կողոպուտներ,սպանություններն բռնություններ կանանց նկատմամբ:Դեկտեմբերի26--ին՝ Քավթառլու գյուղը թուրքահամար կանջոկատիկողմիցգրավվելուցհետո, ջոկատիտեղավորման ինը երիտասարդ կոմունիստներաշխատրամադրվածբանվորներից տանքի վերջում գազանաբարոսպանվել են գյուղի մարագներիցմեկում: Նրանց դիակներըտեղափոխվելեն սայլով, որից հետո սայլապանը նույնպես սպանվել է: Ալեքսանդրապոլ քաղաքում մեկ սպանված ձերբակալելն գնասկյարիդիմաց թուրքականհրամանատարությունը դակահարել է 10 հայ միլիցիոներների:Հեռագրի վերջում Թուրքիայի պահանջվումէ թուրքական Ազգայինմեծ ժողովի կառավարությունից գաօկուպացիոնզորքերն անհապաղ դուրս բերել Ալեքսանդրապոլի հետադադարեցվեն որ շուտափույթ կարգադրել, սահմաններից, վառի ն գա բռնություններըհայ խաղաղ բնակչությաննկատմամբ պատժել մեղավորանձանց (ժողովածու, էջ 456)»: Հաջորդ օրը նշված հեռագրինհետնեց ՎԽՍՀ արտաքինգործերի որտեղ ժողկոմ Ալ. Բեկզադյանինոտան Թուրքիայի արտգործժողկոմին, մեծ կաժողովի է Ազգային տարակուսանք հայտնվում, որ Թուրքիայի ռավարությունըհնարավոր է համարում վիճելի հարցերըկարգավորեպայմանագրի լու համար ելակետ ընդունելն հենվել Ալեքսանդրապոլի է թուրքական թե իբր համարվում, վրա: Նոտայում քիչ համոզեցուցիչ զորքերի օկուպացրած շրջաններումվաղօրոք անցկացվածհանրաքվեի հետնանքովայդ շրջաններիբնակչություննարտահայտվելէ ԹուրՀԽՍՀ կառավարությունը քիային միանալու օգտին: Միաժամանակ մեծ հույս է հայտնում,որ Թուրքիայի Ազգային ժողովի կառավարություօկրուգից ն չի մերնը չի հապաղիիր զորքերը հանել Ալեքսանդրապոլի ժի անհապաղկարգադրությունանել էրզրումի շրջանում կենտրոնացված հայ ռազմագերիներինազատելու ն հայրենիք վերադարձնելու

ուղղությամբ, որոնք գտնվում են ծանր պայմաններումու ենթարկվում են դաժանհարկադիրաշխատանքների(ժողովածու, էջ 457-459):

թ. հունվարի 19-ին Թուրքիայի արտգործնախարարիժամանակավորպաշտոնակաւռարԱհմեդՄուխտարինէ հանձնվում ՎԽՍՀ արտգործժողկոմԱլ. Բեկզադյանի ճոր նոտան, որն ավելի խիստ էր ու նոր փաստերով լրացված: Ի լրումն նախտրդների,այնտեղ ընդգծվում էր, որ Ալեքսանդրապոլքաղաքից վերջին երեք ամսվա ընթացքում թուրքերը տարել են տառացիորենամեն ինչ՝ գյուղատնտեսականմեքենաները,շոգեքարշերը,հեռագրականու հեռախոսայինապարատները, ավտոմոբիլային մասերը, շարժական գույքը ն այլն: Նշվում էր, որ 18-50 տարեկանամբողջ աշխատունակ արական բնակչությանըքշել են, խլել նրանց հագուստները ն փոխարենըպարկերիցկարված հաու բռնություններըվերածգուստներ են տվել: Կարսում կողոպուտներն են իսկականջարդի: Միայն չորրորդ գավառամասումգրանցված է վել սպանությունների200 դեպք, իսկ ամբողջ Աչեքսանդրապոլի գավառում են գյուղ: ամայացված Նոտայի վերջում վերստինպահանջվում էր Թուրքականօկուպան ցիոն զորքերն անհապաղդուրս բերել Ալեքսանդրապոլի Կարսիգավառիհյուսիսարնելյան շրջաններից:

գավառից

Հայհեղկոմի բռնաճնշումների քաղաքակամությունը Վերցնելով իշխանությունը` Հայաստանի Հեղկոմը անմիջապես ժամանակներինհարիր, սակայնոչնչով դիմեց գուցե ն հեղափոխական չարդարացված քաղաքական բռնաճնշումների: Այսպես՝ 1920 թ. դեկտեմբերի2--ին Բ. Լեգրանը Ս. Օրջոնիկիձեին հեռագրով հաղորդում է, որ 1 բանակի հրամանատարականկազմին ն դաշնակցականներին երաշխավորվածէ անվտանգությունն որ ինքը կարգադրել է ձերբակալել միայն Հ. Օհանջանյանի կառավարությանվարած քաղաքականուՎՀ նախավերջինվարչաթյան անմիջականպատասխանատուներին: պետ Հ. Օհանջանյանը դաշնակցականներիայն հոսանքի առաջնորդն էր, որ մերժում էր Խորհրդային ՌուսաստանիՕգնությունըն կողմնակից էր ամենամեծ զիջումների գնով թուրքերի հետ հաշտություն կնքելուն: Եվ ահ, Լեգրանի կազմածցուցպկի համաձայն,ձերբակալման ենթակա Հ. Օհանջանյանը, նրա էին ինքը՝ գլխավորածկառավարությանանդամներ Սարգիս ԱրտաշեսՉիլինգարյանը,դոկտոր Տեր--Մի-

կրարատյանը,

3)

քայելյանը, Ռուբեն Տեր-Մինասյանը,Գեորգ Ղազարյանըն Արշակ Ջամալյանը:Ձերբակալվելուէին նան նահանգայինկոմիսարԲենը, քաղաքական գործիչՀամազասպը,քաղաքականոստիկանությանպետ Լնոն Քալանթարյանը,արտակարգդատարանիքննիչ Ղասաբյանը,բանտապետ Մացակը, արտակարգ դատարանիդատախազԲաղդասարովը, Նաջարովը, ԲախշիԻշխանյանը:Արխիվային հակահեղափոխականներ Գ. Գալոյանըգրում է, որ ձերհիման վրա ակադեմիկոս մի փաստաթղթի բակալություններըկատարվումէին ոչ թե դատարանիորոշմամբ, այլ Լեգրանի՝հենց նույն դեկտեմբերի2--ին ստորագրած«Հրամանաթղթի» հիման վրա, որում ասված էր. 1. ԱնհապաղձերբակալելՎայաստանի հին կառավարության(Օհանջանյանիկաբինետի)բոլոր անդամներին: 2. Միջոցներձեռնարկել կից ցուցակումնշված անձանցանհապաղ ձերբակալման համար: ն զինվորականբոլոր իշՎանձնարարվումէր քաղաքացիական ամեն կերպ ն բոլոր քաղաքացիներին՝ խանություններին Վայաստանի հեկ պատժվեն իսկ խանգարողները աջակցել ձերբակալություններին, ժամանակներիօրենքներով: ղափոխական Ինչպես գրումէ Գ. Գալոյանը, Լեգրանի ձեռնարկածայս քայլերը ամբողջովինհակասում էին այդ նույն օրը Դրոյի ն Տերտերյանի հետ ստորագրածհամաձայնագրիոգուն ն, ըստ էության, չեղյալ հայտարարում այն: Այդ լուրջ սխալը խոր դժգոհությունառաջացրեցերկրում ն խմորումների:Լեգրանն ուղղակի իրասկիզբ դրեց հակախորհրդային նման քանի որ երկրում իշխանությունը քայլերի դիմելու, չուներ վունք հանձնված էր ոչ թե իրեն, այլ զորաբանակիընդհանուրհրամանատար Դրոյին (Գ. Գալոյան, Գայաստանըն մեծ տերությունները1917-1923 թթ., Երնան, 1999, էջ 374): Գ. Գալոյանընույնպեսգտնում է, որ երբ Ս. Կասյանիգլխավորած Հայհեղկոմը դեկտեմբերի 3-ի լույս 4-ի գիշերը ժամանեց Երնան, դեկտեմբերի2-ի համաձայնագիրըմոռացությանտրվեց: Ոչ մի դաշնակցական Հեղկոմի կազմումչմտցվեց, չկատարվեց բանակի հրամկազմին քաղաքականկուսակցություններիանդամներինբռնաճնշմանչենթարկելու խոստումը: Քաղաքականկյանքից մեկուսացվեցնան ռուսամետ հոսանքի առաջնորդԴրոն, որին երկու ն կես տարի անարդար հալածանքներիենթարկելուցհետո կուսակցությանԱնդրերկոմի1923 թ. հուՀեղինակի լիսի 23-ի որոշմամբթույլատրվեց մեկնել արտասահման: հետ դաշՌուսաստանի եղել. կարծիքով՝Դրոյի վարքագիծըերկդիմի չի "

նակցելու գաղափարիննա չի հանգել միայն 1920 թ. դեկտեմբերինԱ անգլիականմի դիվանագետիբնորոշմամբմեծ համակրանք է ունեցել բոլշնիկների հանդեպ: Գ. Գալոյանի համոզմամբ` Դրոյի նկատմամբ խորհրդայինիշխանությանդիրքորոշումնէր սխալ, որի պատճառով նա ոչ միայն հեռացավխորհրդայինիշխանությունից,այլե դարձավնրա թշնամիներից մեկը: Ինչ վերաբերում է Լեգրանին, որն անձամբ ձգտում էր գոնե մասամբ կատարել դեկտեմբերի2--ի համաձայնագիրը,ապա'Գ.Գալոյանը գալիս է այն եզրակացության, որ ձերբակալություններիվերաբերյալ Լեգրանիհրամանըտրվել է Օրջոնիկիձեիանմիջականճնշման տակ (Գ. Գ., էջ 375): Հայհեղկոմիբռնաճնշումներիու բռնագրավումների քաղաքականության վերաբերյալ մեր կարծիքով հասկանալիպատճառներովչափազանցված նկարագրություններունի ՀՀ վերջին վարչապետ Ս." Վրացյանը: Նախ կարծում ենք` շատ կարնոր է նրա վկայությունը՝ խորհրդայնացմանպահին երկրիքաղաքականուժերի վերաբերմունքի մասին: «Թուրքը առաջանում էր,--- գրում է նա,--- իր հետ բերելով ավեր ու կոտորած:«Մեր մեծ դաշնակիցները» մատը մատին չէին խփում օգ, նելու համար իրենց ուժասպառ «փոքր դաշնակցին»`պղատոնական խոսքերիցզատ: Ո՞ւր էր փրկության լաստը: Եվ հետզհետե հայության սրտերում վայ պարտվածներին սկսեց նորից տեղ գրավել «Խաչապաշտ ռոԼլսը»:Հ. Օհանջանյանիկառավարությունըմեծամասնությամբշարունակումէր հակառուսմնալ: Նան հայ սոցիալ--դեմոկրատական խմբակը՝Բախշի Իշխանյան,ԴավիթԱնանուն: էսեռները բացասական էին դեպի բոլշնիկները, դրական`ռուսն ու Ռուսաստանը: Հայ ժողովրդականկուսակցությունը՝ քաղաքների այդ անջիղ կազմակերպուկես բերանանկախություն,մյուս կեսով ռուսասիրությունէր քաթյունը, ն հայ Ռուսաստանը նկատում էին Վայաստանի րոզում: Ռամկավարները դատի մահացու թշնամի: Դաշնակցության շարքերում էլ վարանում ու շփոթ էր տիրում: Մի մյուս մասը՝ «լեզու գտնել» Խ. Ռուսաստանիհետ.. Հայաստան բայց ռուսի փոխարեն. Սպասում գա ռուսը, ն մուտք գործեց Հեղկոմը հետը մի քանի հարյուր քոսոտ (բանակային ձիերի մեջ քոս հիվանդությունէր տարածված Մ. Կ., է. Գ.) կարմիրբանակայիններու հայ բոլշնիկներ՝ Ս. Կասյան, Ա. Մռավյան, Ա. Նուրիջանյան, Ա. Գովհաննիսյան,արյունկզակԱթարբեկյանն ուրիշներ: Հեղկոմն

հակառուս, մասը՝ որ էին,

Ս.

իրեն պահում էր իբրն հաղթական կերպովմուտք գործող մի ուժ, որ իր ոտքերի տակ պատրաստ էր տրորելու պարտվածթշնամուն: Հեղկոմն առաջինիսկ օրերից թշնամականդիրք բռնեց դեպի երկրի ոչ բոլշնիկ տարրերըն իրեն պահում էր ճիշտ այնպես, ինչպես պահում է թշնամի երկիրը մտնողնվաճող մի բարբարոս ուժ (Ս. Վրացյան, Հայաստանի էջ 524--543): Հանրապետություն,Երնան, 1993, Ս. Այնուհետն Վրացյանըվկայում է, որ Լեգրանի հետ ստորագրված 6--ին կազմվեցն անմիդաշնագիրըհայտարարվեցչեղյալ: Դեկտեմբերի ջապես գործի անցավՉեկան, ու սկսվեցին ձերբակալությունները:ԲանտարկվեցիննախկինվարչապետՀ. Օհանջանյանը,նախկիննախարար Ռ. Չիլինգարյանը (Ռ. Դարբինյան), խորհրդարանի անդամնեի բժ. Հ. Վ. Բաբայանը, Գ. Վարշամյանը, Տեր-՛Դավթյանը, Վ. նՆավասարդյանը,

|

:`

ԵրնանիքաղաքայինխորհրդիանդամԱ. Աստվածատրյանը, սոցիալ--դեԲ. պարագլուխ Իշխանյանը,խմբապետՀամազասպը մոկրատների նուրիշներ: Քիչ ավելի ուշ բանտ նետվեցինխորհրդարանինախագահԱվ. Սահակյանը,նախարարներիօգնականներ բժ. Տեր-Միքայելյանը, Թ. Տոշյանը, խորհրդարանիանդամբժ. Ա. Դազարյանըն ուրիշներ: Դեկտեմբերիվերջերին ցուցակագրվեցին հայկական բանակի բոլոր սպաները ն 70 բարձրաստիճանզինվորականներաքսորվեցին

յանը, Երնանիքաղաքագլուխ Մ. Մուսինյանը ն հարյուրավոր այլ մարդիկ: Բանտարկյալները պահվում էին անտանելիպայմաններում, գնդակահարության մշտականսպառնալիքիտակ (Ս. Վ., էջ 543): Միաժամանակ, ըստ Ս. Վրացյանի,Երնանում ն ամբողջ երկրում կատարվումէին անկանոն ն անհաշիվբռնագրավումներ: Մերկարծիքով՝ շատ է ծայրահեղացնում իշխանությունից զրկված հանրապետո թյան վերջինվարչապետը գրելով, թե գրավում էին ամեն ինչ՝ բնակարան, կարասիներ, հագուստ, ուտելիք, ձի, տավար, հավ ու հավկիթ, մինչն իսկթել ու ասեղ: «ԺողովուրդըՌուսաստանից էր սպասում օգնություն,--- Գրում է նա,--- այժմ իրենիցէր խլվում հացի ն վերջինպատառը ուղարկվում Ռուսաստան: Հայաստանից բեռնակիրինքնաշարժե «Ընկեր Լենինին» կամ «Կարմիրբանակին»նվեր էր ուղարկվում պետական պահեստների ն ժողովրդից բռնագրավված պաշարը՝սպիտակ ալյուր, խտացրածկաթ,կակաո,շաքար, կոշիկի կաշի, հագուստեղեն այլն (Ս. Վ., էջ 544)»: Ի լրումն սեփական Ս. Վրացյանըխոսքը նկսրագրությունների, տալիս է խորհրդահայկուսակցականն պետականգործիչ, բոլշնիկ պատմաբան Բագրատ Բորյանին,. որը "Ճքխետտ,

ԽԹՂՄԱՅՔՕՈՒՅՔ

ոէոոօրճո/տ յ ՇՇՇՔ" (Խ.-Ո., 1928-1929,հ. 2, էջ 126) գրքում այդ կապակցությամբ գրել է. «Հեղկոմը ձեռնարկեց անխնա ն վճռականբռնագրավումների, առանց խտրությանն առանց դասակարգային սկզբունքի,առանց հաշվի առնելու Գյուղացիության ընդհանուրտնտեսական դրությունը ն նրա հոգեբանական վիճակը:Բռնագրավումը տեղիէր ունենում անկազմակերպ ձնով, ծրագրվածու հեղափոխական-դասակարգայինբնույթ չուներ ն կատարվում էր անհարկիբռնություններո ու Առանցկազմակերպված կարգապահ մեքենայի,առանցնախնական քարոզչական պատրաստության ն առանց հաշվի առնելու երկրի յուրահատուկ պայմանները՝հեղկոմըկարգախոսէ ուղղում՝ Ա բռնագրավել պետականացնել պարենը քաղաքներում մասնավորմարդկանցիցն հացի պաշարը գյուղացիներից:Անկարգկերպով գրավվում ու պետականացվումէր ամեն ինչ՝ զինվորականհագուստներ, րի գործիքներ, մասնավորն ամեն տեսակ բրնձի աղորիներ,անխտիր

ն

Բաքու:

Հունվարի 10-ին Ռուսաստան աքսորվեց Դրոն՝ իր զինակից հետ: սպաների Հունվարի 24--ին Ռուսաստան աքսորվեցինՎայաստանիբանակի մնացած սպաները՝1200 հոգի, որոնց մեջ էին սպարապետ ՆազարբեկՁմռան Հախվերդյանը, Ղամազյանը: յանը, գեներալներ Սիլիկյանը, ու անասելի ցրտին ձյունին, շրջապատվածռուսական հրացանավորու գնդացրավորպահակներով,հետիոտն, հայկական բանակիզինվորականները քշվեցին անծանոթ ուղղությամբ (Ս. Վ., էջ 543): Ըստ ԱրմենակՄանուկյանիվկայակոչած տվյալների՝ 1921 թ. Հայաստանի զինվորականներիցարտաքսվեցինն Ռուսաստանի Ռյազան քաղաքի համակենտրոնացմանճամբարներում արգելափակվեցին շուրջ 1400 սպաներ, որոնցից մի մասը հետագայում վերադարձավ: Նրանց մեջ էին 15 գեներալ ն 25 գնդապետ: Երեսունականթվականներին վերադարձածներից շատերը կրկին դատապարտվեցին(Արմենակ Մանուկյան, ՔաղաքականբռնաճնշումներըՀայաստանում1920-1953 թթ., Երնան, 1999, էջ 171):

.

Վրացյանիհետագա նկարագրությամբ երկրիբոլոր կողմերում

ու խուզարկություններ անվերջ ձերբակալություններ էին տեղի ունենում: Հայաստանի բանտերըբերնեբերանլցվեցին կալանավորներով: նան Լնոն Շանթը, Բանտարկվեցին Հովհ. Քաջազնունին,Նիկոլ Աղբալ-

արհեստա

ներից,

ջրաղացները, սափրիչի գործիքներ,մեղվի փեթակներ,սպիտաառանցնկակեղեն,հագուստ, քաղաքացիներիտան կահկարասիները՝ տի ունենալու նրանց դասակարգայինվիճակը ն այլն... Բնական է, որ հիմնականպատճառնեբռնիմիջոցներըեղան երկրիապստամբության րը» (Ս. Վ., էջ 544): Չհամաձայնելով Բ. Բորյանի եզրակացությանը` խորհրդահայ պատմաբանԱրամայիս Մնացականյանը, որը բռնագրավումներինե փետրվարյանապստամբությանպատճառներիկապակցությամբմեջբերումներկատարելով հենց Ս. Վրացյանիգրքից՝ ՀայաստանիՀանրան հաահավորվիճակի, պետական պետությանսոցիալ--՛տնտեսական սարակականպահեստներիդատարկ լինելու մասին, եզրակացնում է, Ռուսասոր Վայաստանիպահեստներըդատարկելուն կենսամթերքներ տան արտահանելումասինպնդումներըհորինվածքեն (Ա. Ն. Մնացականյան, Ընդդեմ պատմության դաշնակցական նենգափոխության, Երնան, 1976, էջ 22): Այնուհետնխորհրդահայպատմաբանըգրում է, որ Հեղկոմի բռնագրավումներիքաղաքականությունն ուղղված էր հարուստների, շահագործող տարրերիդեմ, որոնցից խլվելու էր տարիներով թալանվածըու բաժանվելուէր գաղթականներինու տեղացի չքավորներին:Ցույց տալով, որ ՎեղկոմըՎայաստանիցոչինչ չի արտահանել Ռուսաստան՝ ոչ հաց, ոչ վարսավիրիգործիքներ, ոչ փեթակներ,Ա. ընդգծում է այդ ծանր ժամանակաշրջանումՌուսասՄնացականյանն տանի՝ Խորհրդային Հայաստանին ցուցաբերածառաջին օգնությունը՝ երեք միլիարդռուբլի նպաստ,40 վագոն հացնայլն (Ա. Մ., էջ 26-29): Ցույց տալով, որ խորհրդայինիշխանությանդիրեկտիվնէր՝ Հայաստան մտնող զորքին ն նոր ստեղծվող հեղկոմներին՝բնակչության նկատմամբլինել վերին աստիճանիկոռեկտ, թույլ չտալ ոչ մի բռնաճնգնդակաշում, իսկ հեղափոխականօրինականությունըխախտողներին հարել տեղն ու տեղը՝ Ա. Մնացականյանն,այնուամենայնիվ,գտնում է, թե հնարավորէ, որ ինչ-որ տեղ առանձինաշխատողներշեղվել են այդ սկզբունքներից Ա կատարել սխալ քայլեր, բայց դրանք ժամանակին բացահայտվումն ուղղվում էին:Նա գտնում է նան, որ այդպիսիմասնակի շեղումները չէին կարող շոշափել ժողովրդի շահերը կամ փոխել խորհրդայինիշխանությանքաղաքականությանհիմնականուղղությունը (Ա. Մ., էջ 33): Ինչ էլ որ լիներ, կարծում ենք, որ նկարագրվածանկանոնբռնագերանգրավումները,եթե անգամ դրանք ազատենք չափազանցության

կամայականություններով ուղեկցվողբռնարարքներ էին, որոնք չէին կարողչառաջացնել բնակչության որոշակի խավերիարդարացի դժգոհությունը: Այն չէր կարողչօգտագործվելնան 1921 թ. փետրվարյան ապստամբության կազմակերպիչների կողմից,որի մասին էլ կլինի ստորն:

բոլոր

խոսք

:

Թեմա

.

ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿ

երկրորդ

ԹԱՄՆՐՅԱՒՆԸ

ԴՍՑԱՍՏ

1. Լոռու

«Չեզոք

գոտու»»

ազատագրումը

Լոռու «Չեզոք գոտին» առաջացել էր 1918 թ. վերջին տեղի ունեցած պատերազմի հետնանքով: Պատերազմի ավարտին՝ 1919 թ. հունվարի9-17-ը, Թիֆլիսում անգլիական

հայ-վրացական

օկուպացիոն զորքերի հրամանատար գեներալՍտյուարտինախագահությամբ կայացավ հայ-վրացական հաշտությանկոնֆերանս,որտեղ վիճելի տարածքները հայտարարել «Չեզոք գոտի» ն այնտեղամերիկյան, անգլիականու ֆրանսիականներկայացուցիչներից ստեղծվածխառը վարչությունը ղեկավարելուհամար նշանակելանգլիականգեներալ-նահանգապետ, որը գոտին պետք կառավարեր ն ՎրասՀայաստանի է տանի նշանակածկոմիսարների օգնությամբ(Ս. Տ. Ալիխանյան,ՍովեՌուսաստանիդերը հայ ժողովրդի ազատագրման գործում, տական Երնան, 1966, էջ 274): «Չեզոք գոտու» մեջ էին մտնում նախկին Բորչալուի գավառի Ալավերդու,Ուզունլարի(Օձուն) ն Վորոնցովկայի (Տաշիր) շրջանները՝

որոշվեց

վրացիներնայդ Հետագայում Գյուղերով:

53-ի՝ նոր գրավումների միջոցով:

|

`

գյուղերի թիվը հասցրին

1920 թ. սեպտեմբերին սկսված հայ-թուրքականպատերազմի ընթացքում, երբ հոկտեմբերի 30-ին Կարսն ընկավ թուրքերի ձեռքը, օգտվելովԱնտանտի զորքերի հեռանալուցն ՀՀ ծանր վիճակից,Լոռին զավթելու նպատակով Վրաստանիմենշնեիկյան կառավարությունն առաջարկեց13 կառավարությանը՝ թույլ տալ վրացական

զորք

"

մտցնել

«Չեզոք գոտի»` իբր Թուրքիայիկողմից Վրաստանին սպառնացող վտանգը կանխելու համար: Կարճատն բանակցություններից հետո 1920 թ. նոյեմբերի 13-ին կնքվեց հայ--վրացականհամաձայնագիր,որի հիման վրա վրացական զորքերը մտան «Չեզոք գոտի»: Այդպիսով. վրացմենշնիկներըգրավեցինԼոռու «Չեզոք գոտին»:Նրանք սպառնալիքների միջոցով հարկադրումէինհայ բնակչությանըվրացականքաղաքացիություն ընդունել: հաստատումիցհետո, Հայաստանումխորհրդայինիշխանության շարունակելով առաջխաղացումը, վրացական զորամասերը հասան մինչե Շահալի կայարանը,զավթեցին Ջալալօղլին (Ստեփանավանը), Լորուտը, Աթանընայլ գյուղեր: Գրավված շրջաններում տեղի էին ունենում ամեն տեսակի սանձարձակություններ ու բացահայտ կողոպուտ: Զինաթափման պատրվակով վրացիները հայկական գյուղերում կատարումէին խուզարկություններ, գյուղացիներից խլում զանազանմթերքներ: Վրացական 7000-անոց օկուպացիոն զորքը պահվում էր Լոռու հայ գյուղացիներից բռնագրավվածպարենիհաշվին: Հայաստանում խորհրդայինիշխանությանհաստատվելուց հետո Վրաստանիմենշնիկյանկառավարությունըզանազանպատրվակներով տանողերկաթգիծը:1920 թ. փակումէր դեպիԽորհրդայինՎայաստան դեկտմբերի7-ին Խորհրդային ՎՂայաստանի կառավարությունըհատուկ նոտայով դիմում է Վրաստանիկառավարությանը՝առաջարկելովզորքերը դուրս բերել «Չեզոք գոտուց», բացել երկաթգիծը ն բանակցություններ սկսել` վիճելի տարածքայինհարցերը խաղաղճանապարհով կարգավորելուհամար: Սակայնվրացականկողմը մերժում է այդ առաջարկը ն կալանքի տակ առնում Թիֆլիսի կայարանում կանգնածՀայաստանում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Բ. Լեգրանի միսիայի գոնը՝ 32 աշխատակիցներով(Ս. Ալիխանյան,էջ276): Դեռնս 1920 թ. դեկտեմբերի2--ին Գ. Կ. Օրջոնիկիձեն նում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչ Շեյմանին հանձնարարում է Վրաստանի կառավարությունից տրանզիտի իրավունք ստանալ` Խորհրդային ԱդրբեջանիցԽորհրդային Հայաստան ուղարկվող ապրանքատար գնացքների համար: Շեյմանը պատասխանում է, որ վրացիները մերժումը պատճառաբանումեն երկաթգծում առաջացած փլվածքներով: Օրջոնիկիձեն առաջարկում է Բաքվից վերանորոգող թողնելով այդ գնացք ուղարկել, սակայն վրացիները, անպատասխան

վա-

Վրաստա-

առաջարկը,ի լրումն երկաթգծի,փակում են նան հեռախոսայինու հեռագրական գիծը: «Նորոգումը» ձգձգվում է մինչն դեկտեմբերի18-ը որից հետո, մեկ գնացք բաց թողնելուցհետո, վրացիներըվերստինփակում են երկաթգիծը:Նրանք իրենց գործողություններնարդարացնում էին 31 կառավարության հետ կնքածնոյեմբերի13-ի համաձայնագրով: 1920 թ. դեկտեմբերի 13-ին Վ. Լենինը Կրեմլում ընդունում է ն պահանջում բաց թողնել ՎրաստանիներկայացուցիչՄախարաձեին ԽորհրդայինՌուսաստանից դեպի Հայաստան ուղարկվող գնացքները (Ս. Ալիխանյան, էջ 278): 1920 թ. դեկտեմբերի18-ին ՀայհեղկոմըՎրաստանի կառավարությանը հղած նոր նոտայովհրաժարվումէ ճանաչել նոյեմբերի13-ի ն առաջարկում վրացականզորքերը հետ համաձայնագիրը քաշել «Չեու զոք գոտուց» Վայաստանիցգրաված այլ տարածքներից: Մերժում ստանալով` Հայհեղկոմըդեկտեմբերի29-ին նոր նոտա է ներկայացնում, որը նույնպես արդյունք չի տալիս: Լոռու «Չեզոք գոտում» տիրող դրության մասին որոշակի պատկերացումէ տալիս 1920 թ. դեկտեմբերի17-ին Ղարւսքիլիսայիգավառային հեղկոմի անդամի ուղարկած զեկույցը ՎԽՍՀ արտաքին գործերի ժողկոմին: Փաստաթղթումհայտնվում է, որ դեկտեմբերի1-10-ը հրավիրվել է երեք գյուղացիականհամագումար,որտեղ գյուղացիությունը պատրաստակամությունէ հայտնել միանալուԽորհրդային Հայաստանին, իսկ ապստամբության դեպքումօգնել պարենովու կենդանիուժով: է Տեղեկացվում նան, որ գյուղերում ստեղծվել են կոմբջիջներ՝ Վորոնցովկայից միչն Շահալի: Ինքնապաշտպանության անվան տակ դրանց են զինված ուժեր՝ յուրաքանչյուր գյուղում 50-200 կից կազմակերպվել մարդ, որոնց ընդհանուրթիվը հասնում է 2500 մարդու: Փաստաթուղթըտեղեկացնումէ նան, որ գյուղացիությունըհրաժարվում է վրացականզորամասերին որնէ օգնություն ցույց տալուց, ն այդ հողի վրա հաճախակիընդհարումներեն լինում: Օրինակ՝ Շնող գյուղում դեկտեմբերի12-ին փոխհրաձգությունէ տեղի ունեցել գյուղացիների ն վրացականայսպես կոչված «Ժողովրդական Գվպրդիայի» միջն, այդ առիթովվրացականզրահագնացք է եկել Սանահին:Ուզունլար գյուղում շարունակվում են հալածանքներնու ձերբակալությունները: Սանահինիցմինչն Շահալի վրացիներըերկաթուղայինծառայողներին աշխատեցնումեն իբրն ռազմագերիներ:

Փաստաթուղթըկարնոր տեղեկություն է պարունակումայն մասին, որ դեկտեմբերի12--ին բռնվել է վրացականհրամանատարության գաղտնիհեռագիրը,որից պարզվել է, որ նրանքմտադիրեն իրենց զորքերը շարժել Հայաստանիտարածքիխորքը: Հաղորդվում էր նան, որ Շահալիի կամուրջները (Զամալուի ն Սատանի)ականապատվածեն: որ իրենց կազմակերպություններընախաՀՎավաստիացնելով, են զեկուցողը հայտնում էր, որ ապստամբությանը՝ պատրաստված են Հայհեղկոմիարտակարգհրահանգին(Հոկտեմբերիրենք սպասում մեծ ռնոլյուցիան..., ժողովածու, էջ 431--432): յան սոցիալիստական Նույն օրը՝ դեկտեմբերի 17--ին, Ղարաքիլիսիայիգավառի Նովո-Պոկրովկա գյուղի բնակիչներն ստորագրումեն համախոմական, որով խնդրում են Խորհրդային Հայաստանինն ՌԽՖՍՀ-ին, որի հպատակներն են իրենց համարում` ազատել իրենց «դեմոկրատական» Նման ժողովներ են տեղի ուՎրաստանիլկտի ուզուրպատորությունից: նենում նան Վորոնցովկայում,Պրիվոլնոյեում, Նովո-Միխայլովկայում, ռուսականՋալալօղլիում, Գյառգյառումն այլ գյուղերում: 4920թ. դեկտեմբերի28-ին Բ. Լեգրանը Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությաննէ ներկայացնում զեկուցագիր`«Չեզոք գոտու» հարցում Խորհրդային Վայաստանի ձեռնարկած միջոցառումների ն դրան ի պատասխանվրացականզորքերի՝ դեպի Ղարաքիլիսաշարժվելու մասին: Հայաստանում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցիչնառաջարկում էր պարտադրել Վրաստանինը̀նդունելու Խորհրդային Ռուհակառակպարագայումզորք մտցնել «Չեսաստանիմիջնորդությունը, զոք գոտի»: «Չեզոք գոտում» զինված ապստամբություննախապատրաստելու նպատակովՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի Կովկասյանբյուրոն այնտեղ է ուղարկում կուսակցականղեկավար աշխատողներԳ. Առուստամյանին,Ս. Լիսինին ն ուրիշների: Կովկասյան բյուրոյի ցուցումով Հայաստանի Կ(բյ)Կ Կենտկոմը 1920 թ. դեկտեմբերի20-ին Ղարաքիլիսայումկազմակերպումէ ապստամբությանշտաբ՝ Կովկասյանբյուրոյի ներկայացուցիչՀովսեփ Լազշտաբն ամբողջ «Չեզոք գոյանի գլխավորությամբ: Ապստամբության է Դսեղի,ՈւզունլաՎորոնցովկայի, գավառամասերի՝ բաժանում տին» են ն րի, Ջալալօղլու Շնողի, ստեղծվում գավառամասայինընդհատակյա հեղկոմներ:

|

:

1921 թ. հունվարին Ղարաքիլիսայումտեղի է ունենում Լոռու բոլշնիկների կոնֆերանսը, որի աշխատանքներըղեկավարում էր Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի ն Հայհեղկոմիանդամ ԱսքանազՄռավյանը: Կոնֆերանսիավարտից հետո հրավիրվում է հատուկ խորհրդակցություն, որը մշակում է ապստամբությանմանրամասնպլանը, ն այն իրականացնելուհամար գավառամասերինէ ամրացնում ռազմական գործի մասնագետների: 1921 թ. փետրվարի7-ին կազմակերպվումէ Լոռու ռազմահեղափոխականկոմիտեն՝ Հովսեփ Լազյանի նախագահությամբ:Անդամներն էին Սիմոն էվոյանը ն Սեդրակ Սարգսյանը: Սահմանվածճիշտ ժամանակին՝1921 թ. փետրվարի 11-ի լույս 12-ի գիշերը Լոռու «Չեզոք գոտում» ապստամբություննսկսվեց: հրետանային ուժեղ կրակով ավերում Վրացական զորամասերը են Վորոնցովկա, Պրիվոլնոյե ն շրջակա գյուղերը: Ապստամբության շտաբը օգնության խնդրանքովդիմում է Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ բանակիօգնությանը:Գ. Օրջոնիկիձեի կարգադրությամբ11--րդ բանակիզորամասերը փետրվարի 12--ին անցնում են «Չեզոք գոտու» սահմանը: Ապստամբությանօրերին Լոռու ապստամբությանշտաբըՂարաքիլիսայից տեղափոխվեց Սանահին: Շտաբի առաջնահերթխնդիրը վրացիներիկողմից ականարկվածՋամալուի (Շահալիի) երկաթուղային կամուրջըփրկելն էր: Կամրջիպաշտպանությանմասին Օրջոնիկիձեն անձամբ Հ. Լազյանին խիստ կարգադրությունէր արել, որովհետե կամրջիռազմավարականնշանակությունըբացառիկէր: Նրա պայթեցմամբ ոչ միայն ԽորհրդայինՎայաստանըերկարժամանակովկկտրվեր Դրսի աշխարհից, այլ մեծ չափով կվտանգվերՎրաստանիխորհրդայնացման գործը, որը նախապատրաստվումէր «Չեզոք գոտու» ազատագրմանըզուգահեռ: Ամբողջությամբականապատվածկամրջի վրա վրացականհրամանատարությունը սահմանել էր հատուկ պահպանություն:Ականների լարերը հասցված էին մինչն կամրջի ծայրին գտնվող տնակը, որտեղ շուրջօրյա հերթապահումէին սպաները: Կամրջի պահպանություննանձամբ վերահսկումէր Վրաստանիռազմականնախարարը: Հովսեփ Լազյանիմտահղացմամբ հաջողվում է կամրջի պարետ-կապիտանՇատիլովիցթույլտվություն ստանալ՝ կամրջիմոտ բու41

ֆետ բացելու մասին: Բուֆետապան է նշանակվում փորձառուհեղափոխական Արտաշես օգնական՝ՍեդրակԳնորգյանը: Ձնանալով իբրն գյումրեցի անգրագետ խանութպան՝ Ս. Ստեփանյանըբուֆետը լցնում է ոգելից խմիչքներով:Մտերմանալովսպաների հետ՝ «բուֆետպաններին»հաջողվում է ամենայն մանրամասնությամբ ուսումնասիրել ականների տեղերը, պայթեցման մեխանիզմը, պահակախմբիկազմը ն այլ գաղտնիքներ: Նրանց խիզախության շնորիվ ապստամբություննսկսվելուց մի քանի ժամ անց Շահալիի կամուր4 Դ փրկվեց պայթյունից ու անվնաս կերպով գրավվեց: Ջամալուի կամրջի փրկության ջոկատը Ա. Ստեփանյանի ղեկավարությամբ զինաթափեց 400 մարդուց բաղկացած վրացական կայազորին, ձերբակալեց պահակներինու կտրատեցականներիէլեկտրալարերը: Այնուհետն առանց մեծ զոհեր տալու ապստամբներըգրավում են Շահալին, Կուրթանը,Գյուլագարակը, Ալավերդին,Վորոնցովկան,Հաղպատը ն երկաթուղայինմյուս կայարաններնու գյուղերը: Ապստամբական ջոկատներումընդգրկված էր 10000 մարդ, իսկ վրացականզորքերի թիվը հասնում էր 7000-ի: Լոռու «Չեզոք գոտում» սկսված ապստամբությունը 3--4 օրվա ընգերի վերցրին թացքում ավարտվեց հաղթանակով, ապստամբները շուրջ 3000 զինվոր ու սպա: Այդ նույն ժամանակ Բորչալուի գավառում սկսված զինված ապստաճբությունն արագորեն տարածվեց ամբողջ Վրաստանում՝Գորիում, Դուշեթում, Գուրիայում, Աբխազիայում,Աջարիայում,ՎարավայինՕսեթիայում ն այլուր: 1921 թ. փետրվարի16--ինԲորչա(ուի գավառի Շուլավեր (հետագայում՝ Շահումյան քաղաք) գյուղում կազմակերպվեցՎրաստանիՀեղափոխականկոմիտեն, որը գլխավորեց զինված ապստամճբությունը: Ապստամբներինօգնության եկան Խորհրդային Ռուսաստանի 11-րդ բանակի զորամասերը: Վրաստանում սկսված ընդհանուր զինված ապստամբությունն ավարտվեց հաղթանակով: 1921 թ. փետրվարի 25-ին ՎրաստանիմայրաքաղաքԹիֆլիսում հռչակվեց խորհրդայինիշխանություն: Շատ չանցած խորհրդային իշխանություն հաստատվեց ամբողջ Վրաստանում: Վրաստանում խորհրդայինիշխանությանհաստատումը ոչ միայն կարնոր նշանակություն ունեցավ Հայաստանում բռնկված փետրվար-

Ստեփանյանը,

«2

յան հակախորհրդայինապստամբությանճնշման գործում, այլ վերջ դրեց Խորհրդային կայաստանիտնտեսականշրջափակմանը: 2. 1921 թ.

փետրվարյան ապստամբությունը

թ. փետրվարյան իրադարձությունների պատճառների, բնույթի ն հարակից այլ հարցերի գնահատականըհայոց նորագույն պատմության ամենավիճահարույց հիմնահարցերից է: Ինչպես իրավամբ նշում է նորագույն հետազոտող, պրոֆեսոր Արամ Սիմոնյանը, դաշնակցությանպատմագրությունըկայուն տեսակետունի. այն նախօու րոք կազմակերպված չի եղել, այլ ծագել է տարերայնորեն, հանկարծակի:Բոլշնիկյան պատմագրությունը, ընդհակառակը, գտնում է, թե այն դաշնակցության կողմից նախապատրաստվել է Հայաստանի խորհրդայնացումից անմիջապես հետո: Հետազոտողիկարծիքով` ճշմարտությունը,անշուշտ, այս երկու տարբեր տեսակետների միջնէ (Արամ Սիմոնյան, Զանգեզուրի գոյամարտը1920-1921 թվականներին, Երնան, 2000, էջ 412): նա նան այն տեսակետն է հայտնում, թե քաղաքացիական կռվի մեջ շահագրգռվածէին ն՛ դաշնակները, ն՛ կոմունիստները(Ա. Ս., էջ 413): ԱկադեմիկոսԳալուստ Գալոյանը, որը փետրվարյան ապստամբությունը բնորոշում է իբրն հակախորհրդային խռովություն, ցույց է տալիս, որ արդեն 1921 թ. հունվարի սկզբներինԽորհրդային Ռուսաստանի կառավարությանը հայտնի էր, որ դաշնակցականները արտաքին ուժերի օգնությամբ հակախորհրդայինհեղաշրջում էին նախապատրաստում Հայաստանում:Այդ շրջանում Թիֆլիսը վեր էր ածվել Անդրկովկասի հակախորհրդայինուժերի հավաքատեղիի,որոնց գործունեությունըկոորդինացնում էին անգլիականգործակալները(Գ. Գ., էջ 415): Նա կարծիք է հայտնում նան, որ փետրվարյանխռովության նախապատրաստման համար մեծ ջանքեր էին թափել քեմալականները,որոնք ոչ առանց հիմքի ակնկալում էին, որ իշխանությանվերադարձածդաշնակցականները կճանաչեին Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը,որը մերժվել էր Խորհրդային կայաստանիկառավարությանկողմից (Գ. Գ:, էջ 425): Այսօր մի կողմ է թողնվել նան վերջին շրջանում պրոպագանդվող այն ոչ գիտական տեսակետը, թե փետրվարը համաժողովրդական ապստամբություն էր՝ ուղղված խորհրդային իշխանության դեմ ն

պատրաստված

կարծիքով

ձնավորվելէ մեր միանգամայն ճիշտ այն մոտեցումը,թե դա եղբայրասպանքաղաքացիականպատերազմէր, որտեղ նույն ժողովրդի զավակներըկոտորում էին միմյանց(Ա. Ս., էջ 432): Փետրվարյանխռովության նախօրյակինՀայաստանում իրաղդսրվել էր՝ կապվածռազմականկոմունիզմիքարությունը բավականին կիրառմանընթացքում թույլ տրված մի շարք կոպիտ ղաքականության սխալների ու շեղումների հետ, որոնք, հիրավի, առաջացրել էին ժողովրդի որոշակիշերտերի խորը դժգոհությունը: թ. նոյեմբերի30-ին, Խորհրդային այսինքն՝Գայաստանում իշխանություն հռչակելու հաջորդ օրը, կայացվում է դաշնակցության կենտրոնականմարմնի` բյուրոյի հետնյալ որոշումը. «Բյուրոն հեռանում է Վայաստանից՝ թողնելով իր ներկայացուցիչըն հրահանգումէ ընկերներինիրենց տեղական պայմաններիհամաձայն գործել ն գաղտնի պահպանելկուսակցության գոյությունը» (Մեջբերումն արված է ըստ Բոստոնի«Հայրենիքի», 1925 թ., հ. 12 (36)-ի, էջ 92): Վերոհիշյալորոշմանհիման վրաէլ 1920 թ. դեկտեմբերիկեսերին Երնանում կագմակերպվում է դաշնակցությանգաղտնի կոմիտե` Ս. Վրացյանիգլխավորությամբ:Կոմիտենգաղտնիկապեր է հաստատում Բաշ-Գյառնիում, Դարալագյազում,էջմիածնում,Աշտարակումն այլուր կենտրոնացածհակախորհրդային ուժերիհետ: Հաշվի առնելով լարված իրադրությունըՌ̀Կ(բ)Կ ԿենտկոմիԿով1921 թ. հունվարիվերջերինՀակասյան բյուրոյի հանձնարարությամբ յաստան է գալիս Կովկասյան ռազմաճակատումԽորհրդայինՌուսաստանի Չեկայի լիազոր Գնորգ Աթարբեկյանը:Նրա նախաձեռնությամբ ձերբակալվում են դաշնակցությանմի շարքակտիվգործիչներ: Կողմնակալ չլինելու համար վկայակոչենքՍ. Վրացյանին, որը գրում է. «Դեկտ. 1-ին ՀՀ դաշնակցությունըորոշեց, որ քաղաքացիական բարդություններիառիթ չտալու համար, բյուրոյի անդամներըհեռանան երկրիցն Գայաստանումմնա միայնՍ. Վրացյանը,իբրն կուսակցության ներկայացուցիչ ն վերջին կառավարությաննախագահ... Մեկից ավելի անգամներ ՄՍ.Վրացյանըդիմումներտարավ Չեկայի պետ Աթարբեկյանին,Հեղկոմի նախագահԿասյանին, Հեղկոմի անդամ Ա. Մռավյանին, զինվորական կոմիսար Ավիսին` հորդորելու համար նրանց, որ վերջ տան հալածանքներին,այլապես երկիրը կարող է մատճվել քաղաքացիական կռիվներիքառսի... Ամեն անգամ էլ ւպատասխանըեղավ նույնը. Գայասւտանը պետք է անցնի քաղաքացիական

կռիվների բովից, պետքէ բուրժուազիայիարյունը հոսի պրոլետարիատի վերջնական հաղթանակըապահովելու համար: Եվ արյունը հոսեց» (Ս. Վ., էջ 558): Ս. Վրացյանը նկարագրումէ, թե ինչպես բանտերըբերնեբերան բռնագրավումներնու ապօրինություննելցվեցին ձերբակալվածներով, հասան, ն նոր միայն գավառներումառաջ եկան րը ծայր աստիճանի խուսագաղտնի խմբակներ, որոնցգլուխ անցան բանտարկությունից փած տեղականգործիչներ՝խմբապետներկամ զինվորականներ: Նաչի ժխտում, որ մայրաքաղաքումէլ կազմվել էր նման մի մարմին՝Վայրենիքի փրկությանկոմիտե անունով:Ըստ Ս. Վրացյանի՝այդ բոլոր գաղտնի, իրարից անկախկագմվածխմբակներինպատակնէր ժողովրդիպաշտպանությունը Հեղկոմի գործայյալների բռնություններից:նա ընդգծում է, որ դա զուտ ժողովրդական,տարերայինմի շարժումէր՝ ինքնապաշտպանության բնազդիցմղված: ԱյնուհետնՍ. Վրացյանըգրում է, թե փետրվարի9--10--ի գիշերային զանգվածայինձերբակալությունները՝շուրջ 200 մարդ, անսկարագրելի հուզում առաջացրինմայրաքաղաքում ու գավառներում:Երկրի զանազանկողմերում, իրարից անկախ՝ծայր առան տարերայինըմբոստացումներհեղկոմի իշխանության դեմ: Տեղական այս շարժումները Երնանի Հայրենիքի փրկությանկոմիտեի միջոցով հետզհետեմիացան ն ընդհանուր բնույթ ստացան: 1921 թ. փետրվարին Կոտայքի շրջանի Զառ գյուղում ԵրեանիՓրկության կոմիտեինախաձեռնությամբտեղի է ունենում խորհրդակցություն, որտեղ որոշվում է ընդհանուրապստամբությունբարձրացնել(Ս. Վ., էջ 560): Զինված ելույթի առաջինփորձը դաշնակցականներըկատարեցին դեռնս 1921 թվականիհունվարի 22--ին Բաշ-Գյառնիում գնդապետ Կուռո Թարխանյանիգլխավորությամբ: Կուռոն՝ Ստյոպա (Թարխանյանը, Դրոյի կողմից նշանակվել էր Խորհրդային Վայաստանի Կարմիր բանակի շտաբի օպերատիվբաժնի պետ: Նա ընդհատակյա Փրկության կոմիտեիանդամէր ն նշանակվելէր խռովությանմասնակիցբոլոր զինված խմբերիընդհանուրհհրամանատար՝ ՍպարապետՍուրեն անունով: ԳրավելովԲաշ-Գյառնին՝նրանք փորձեցին շարժվել Երնանի վրա, սակայն այդ ելույթը մի քանի օրվա ընթացքում ճնշվեց: Չնայած դրան՝ Երնան, որից էլ Կարմիր բանակի ուժերին հրամայվեց վերադառնալ

հիմնադաշնակցության օգտվելով՝ Բաշ-Գյառնիում կենտրոնացվեցին կան ուժերը, ն այն դարձավ ապստամբությանշտաբը:

Ապստամբությունն սկսվեց 1921 թվականի փետրվարի 13-ին: Հակախորհրդայինուժերի թիվը հասնում էր շուրջ 5000 մարդու: Երնանի վրա հարձակում նախապատրաստելու համար այդ օրերին Գարեգին Նժդեհի հանձնարարականներով Զանգեզուրից Բաշ-Գյառնի է անցնում խմբապետԲաշգյառնեցիՄարտիրոսը(Մարտիրոս Աբրահամյան), որը քաղաքը գրավելու ն իրենց բանտարկված ընկերներինազատելու հղացած պլանի մասին հայտնում է Բաշ--Գյառնիում գտնվող գնդապետ Սուրեն Թարխանյանին (Կուռո), գնդապետ ԳարեգինՍարգիսբեկյւասնին, խմբաապետ Խնկոյին ն ուրիշների: Փետրվարի 16--ին ապստամբներըգնդապետ Կուռոյի ն խմբապետ Մարտիրոսի. Բաշ-Գյառնիիցանսպասելիհարգլխավորությամբ են ձակվում Կոտայքի շրջանումտեղակայվածԽորհրդայինՀայաստանի Կարմիրբանակիուժերի վրա, որի հրամանատարնէր Մ. Մոլկաչանովը, ն խորհրդային ուժերը ստիպված էին նահանջել հյուսիս: Ապստամբներըշարժվում են Քանաքեռի ն էլարի ուղղությամբ: Ապստամբների 600 հոգուց կազմված մեկ այլ ջոկատ հարձակվում է Շորբուլադի ուղղությամբ: ՎայաստանիԿարմիր բանակի 2--րդ գնդի զորամասերը (գնդի հրամանատար`Ֆիշիլնիչ) ծանր կորուստներեն կրում ն նահանջում դեպի Աղբաշ: Քանաքեռը գրավելուց հետո Կոտայքի ապստամբներըշարժվում են Երեանի վրա: Փեւորվարի 16-17-ին Երնանի մատույցներում տեղի ունեցան կատաղի մարտեր, որտեղ կարմիր զորամասերըծանր պարտություն կրեցին, իսկ խորհրդայինզորճերիարեմտյան խմբավորման հրամանատարԵրմոլենկոն զոհվեց: Այդ նույն օրերին՝ փետրվարի16--17-ին, Արագածիլանջերիցդեպի Երնան են շարժվում Թալինիշրջանի ապստամբները,որոնք հիմնականում արնեմտահայեր թթ. էին: Նրանց առաջնորդումէին 1915-1916 Սաինքնապաշտպանականկռիվներում աչքի ընկած խմբապետներ սունցի Մուշեղը (Մուշեղ Ավետիսյան),Չոլոն, Մորուք Կարոն,Կարո Սասունին ն Ասլան Ստեփանյանը:Նրանք պարտությանեն մատնում հայկականԿարմիրբանակի 2--րդ բրիգադիզորամասերինն գրավում էջմիածինը,Աշտարակըն Փարաքարը: Փետրվարի17--ի երեկոյանապստամբական ուժերը բոլոր կողմերից շրջապատումեն Երնանը:

Փետրվարի 14-ին Գ. Նժդեհի հրամանովՍյունիքի զորաՅապոնի (Հովհաննես Պարոնյան), Մեսրոպի ն մասերը խմբապետներ Սիսիանի ուժերի հրամանատարի ԴլխավորությամբՍիսիանիցհարձակվում են Վայոց ձորի (Դարալագյազ)վրա: Դարալագյազիկենտրոն Քեշիշքենդում (Եղեգնաձոր)տեղաայված Կարմիր բանակի 24-րդ դիվիզիայի 180-րդ գնդիգումարտակներիցմեկը չկարողացավդիմադրել Կոզլովն ու Բեիսկ գումարտակիհրամանատարներ հարձակվողներին, լովը զոհվեցին: Մեծ կորուստներտված գումարտակիհիմնանան մասը գերի հանձնվեց: Ջախջախվեցիննան Սիսիանին ԴարալագյազիկոմուՎահան նիստներիցկազմված ջոկատները: Զոհվեցին կոմունիստներ Տեր-Ղազարյանը, ԱրզումանՀարությունյանը,Մկրտիչ Մկրտումյանը. ՀովակիմՊողոսյանը,Սուրեն Տեր-Ստեփանյանը,Գրիգոր Ասատրյանը էջ 408): ն շատ ուրիշներ (Արամ ուՓետրվարի16--ին ամբողջ Վայոց ձորը գտնվում էր Սյունիքի ժերի ձեռքին: Այդ առթիվ փետրվարի20-ին Գորիսում հրատարակվ սպարապետՆժդեհի գլխավորշտաբի հաղորդագրությունը: Ի դեպ, Արամ Սիմոնյանըկասլ չի տեսնում Սյունիքի ուժերի կողն մից Վայոց ձորի գրավմանն բուն Հայաստանում`Կոտայք, Թալին միջն: Նա գրում է, թե Վայոց ձորի բռնկված ապստամբության այլուր, գրավմանօրերին ԳորիսիցՎայոց ձոր է գալիս Նժդեհը՝ տեղյակ չլինելով մասին: Իմանալով այդ մասին՝ նա մեծ փետրվարյանապստամբության ուրախությունէ ապրում ու Քեշիշքենդից ողջույնի նամակ է ուղարկում դա համոզեցուցիչչէ: Ա. ՍիԵրնան (Ա. Ս., էջ 423): Մեր պատկերացմամբ գտավ գաղտնի մոնյանն ինքն է գրում, որ Նժդեհը նպատակահարմար ՀայասԽորհրդային ուղարկել մ ի ուղիներով Զանգեզուրից քանիսին նպատակով: ծավալելու տան՝ այնտեղ հակախորհրդային աշխատանք «Դրանցիցմեկը բաշգառնեցիխմբապեսՄարտիրոսնէր,--- գրում հետո՝ դեկտեմխորհրդայնացումից է Ա. Սիմոնյանը,---որըՎայաստանի Ռուբերի 2-ին, դեպի Զանգեզուր էր ուղեկցել զինվորականնախարար Լնոն ն Քալանթարյապետ բեն Տեր-Մինասյանին պահեստիմիլիցիայի նույնպես նին: Եվ ահա Նժդեհը ն ՌուբենՏեր-ՄինասյանըՄարտիրոսին խորհուրդ են տալիս վերադառնալհայրենի Բաշ-Գյառնի»(Ա. Ս., էջ 411): Մեր կարծիքով՝այդ հարցում ավելի ճիշտ է խորհրդահայպատուժերի փետրվահակախորհրդային մագրությունը,որը զանգեզուրյան դիւռել է րի 13-ի հարձակումը Դարալագյազիվրա միանշանակորեն Հակոբյան,Հասկսելու ազդանշան (Արշավիր իբրն ապստամբությունն Դեռես

Սիմոմյան,

յաստանի բանվորների ն գյուղացիների հաղթանակը 1921 թվականի Երնան, 1960, էջ 50 ն այլն): քաղաքացիականկռիվներում, ՀԽՍՀ տարածքում գտնվող խորհրդայինզորամասերը,որոնց գլխավոր հրամանատարն էր Մ. Մոլկաչանովը, տեղաբաշխված էին հետնյալ կերպ. Աջ խմբավորումը՝6 գումարտակ, 14 հրանոթ, մեկ հեծյալ վաշտ, որի հրամանատարնէր 2--րդ հոաձգային բրիգադի հրամանատարԵրմոլենկոն, դասավորված էր Դանագիրմազ սար-Բաշ-Ապարան-Օշական-Սարդարապատ--էջմիածին կայարանշրջանում: Ձախ խմբավորումը՝6 գումարտակ, 8 հրանոթ, որի հրամանատարն էր 1-ին հրաձգային բրիգադի հրամանատարՄիրիմանյանը, գտնվում էր Ղամարլու--Ավշար-Դավալուշրջանում: Դարալագյազի ջոկատը՝ մեկ գումարտակ, 4 հրանոթ, որի հրամատարն էր ծպտված-նավելի ուշ բացահայտվածդաշնակցականՄելիք-Մուրադյանը,տեղավորվածէր Քեշիշքենդում: Նոր Բայազետի խմբավորումը՝մեծ գումարտակ, մեկ լեռնային մարտկոց, տեղադրված էր Բայազետում: Բանակիօժանդակ մասերը՝6 գումարտակ, 12 հրանոթ, 5 հեժյալ որի հրամանատարնէր 3--րդ հրաձգայինբրիվաշտ,2 զրահագնացք, գադի հրամանատար Տիմչենկոն, տեղավորված էր Երնան-Քանաքեռ-Ներքին Ախտա-Ելենովկա շրջանում: Չունենալովհետախուզականտվյալներհակառակորդիուժերի ն նրանց դասավորությանվերաբերյալ`խորհրդայինզորքերի հրամանատարությունըչկարողպցավ վերախմբավորումկատարել ն ապստամբության սկզբին հզոր բռունցք ստեղծել Գրամանատարությունը միայն փետրվարի15-ինտեղեկություն ստացավ, որ Բաշ--Գյառնիում կազմակերպված է ապստամբությանշտաբ, որտեղ գտնվում են բավականին մեծ թվականկազմ ունեցող ապստամբական ջոկատներ:Սակայննույնիսկ այդ ժամանակ էլ հրամանատարությանըդեռնս հայտնի չէր, որ ապստամբներիխմբավորումներ կան նան Աշտարակի,էջմիածնի շրջաններում, Վերին ն Ներքին Նեջրլու գյուղերում՝ Երնանից 12 կմ հարավ-արնմուտք, որ Երնանում կար թաքնվածջոկատ՝ պարեքաղաքի տի օգնական նույնՍարգսյանիգլխավորությամբ,որ Դարալագյազում պես կային դաշնակցական զինված խմբեր: Երնանըշրջապատվելուցհետո քաղաքում գտնվող Կարմիր բանակի զորամասերի հրամանատարությունը,կուսակցական ն պետա|

կան մարմինները ձեռնարկում են մի շարք միջոցառումներ.առանձին ջոկատներեն կազմվում կոմունիստներիցն կոմերիտականներից, ինչպես նան Երնանում կայացածկարմիրբանակայինների առաջինկոնֆեու ռազմաքաղաքական րանսի պատգամավորներից դպրոցիունկնդիր-

է մեկնում178-րդ գունդը, զինաթափէ արներից: ՇահթախթիցԵրնան վում սակրավորգունդը, որը գտնվում էր դաշնակցականների ազդեցության տակ: ն Վերին Աղբաշի շրջանում տեղի Փետրվարի 17-ին Շոռբուլաղի են ունենում համառ մարտեր,որի արդյունքում ապստամբներըմեծ կորուստներ են տալիս ու նահանջում:Նույն օրը ուժեղ կռիվներ են տեղի ունենում նան Քանաքեռում: Կարմիր զորամասերին օգնելու համար նույն փետրվարի17--ին ԵրնանիցՔանաքեռ է մեկնում մի ջոկատ՝ Երմոլենկոյի գլխավորությամբ: Սակայն ջոկատը Քանաքեռի տակ շրջապատվում է ապստամբներիկողմից ն չորսժամյա մարտերիընթացքում ամբողջովինոչնչացվում, իսկ ինքը՝ Երմոլենկոն,սպանվում: Փետրվարի17--ին կատաղիմարտերեն մղվում նան Կոնդիշրջակայքում ն Գրազդանգետի կամրջի համար: Փետրվարի 18--ի վաղ առավոտյանուժեղ կռիվներ էին ընթանում արդեն Երնանի փողոցներում:Աշտարակի, էջմիածնի ն Քանաքեռիկողմից Երնան էին հասնում ապստամբական նորանոր ուժեր, մինչդեռ Շահթախթից դեպի Երնան մեկնած Կարմիր բանակի 178-րդ գունդը ն մեքենավարի «Ազատամարտ»զրահագնացքիհրամանատարի սաբոտաժի պատճառով ուշանում էր: ճիշտ է, սաբոտաժի կազմակերպիչներն ի վերջո հայտնաբերվեցինն ոչնչացվեցին, սակայն գունդը տեղ հասավ մի քանի ժամ ուշացումով, որըվճռական նշանակությունունեմեծ մասն ցավ: Քաղաքի արդեն գտնվում էր ապստամբներիձեռքում, իսկ Կաիմիրբանակի զորամասերըհետ էին քաշվել ու կենտրոնացել քաղաքի երկաթուղայինկայարանիշրջակայքում: Ուժերը պահպանելու, Երնան--Ղամարլու-Ջուլֆա երկաթգիծը պահելու ն հետագամարտերըշարունակելու նպատակովՀայաստանի Կարմիր բանակի հրամանատարությունը որոշեց թողնել Երնանը: Փետրվարի18--ին Կարմիրբանակի զորամասերը178--րդ գնդի,«Ազատամարտ»ն «Մուսայելյան» (նախկին«Վարդանզորավար») զրահագնացքներիպաշտպանության տակ սկսեցիննահանջելդեպիՂամարլու: Նրանց հետ էին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմը,Հայհեղկոմըն ՀԽՍՀ մի շարք հիմնարկներ` իրենց աշխատակիցներով:Նահանջողներն ունեին 1664

մարդ հետնակ, 70 հեծյալ,

երեք շոգեքարշ, հրանոթ,

վագոն,որոն-

Նույն օրը նրանք հաու ռազմամթերքով: ցից 11-ը՝ բեռնվածպարենով առաջին հրաձգային սան Ղամարլու, որտեղ գտնվում էր Հայկական կոմիսաէր գնդապետՄիրիմանյանը, բրիգադըն որի հրամանատարն

նկատառումներով

Մխչյանը: Տակտիկական բանակի րը` կոմունիստԼիպարիտ 19-ին Կարմիր հետ քաշվելովնան Ղամարլուից՝փետրավարի

Վեդի--Ե նգի-

Ղարաբաղլար--Դաշլու-Բեյուկ ամրացան զորամասերն

Վեդի գծում: Սկսվեց շրջանում ջա--Կարալար-Քիչիկ Կարմիր բանակիզորամասե-

Ղամարլու Վեդիի

ուժերով շրջապատված ապստամբական

մեջ Ինչպես վկայումէ շրջապատման րի 45-օրյա պաշտպանությունը: միջոցով Բաքվի ռադիոկայանի ընկած ուժերի կոմիսար Սվիրիդովը, առաջադծածկագիր Ս. իրենք ստացել էին Օրջոնիկիձեի մինչն իշխանությունը օգնարանքը՝ամեն գնով պահել խորհրդային կան ուժերի հասնելը:

մարտական

Հայկոմկումի ան հիմնարկները, կառավարակ ԿենտՀայհեղկոմը, զինվո-

ՍարգիսԼ ուկաշին (Սրապիոնյան), կոմը (գլխավորքարտուղար՝ երկաթուղային են Ավշարի մոտ կանգնած տեղավորվում հ

րականշտաբը

հարավ-արնելք:

կմ 16-ի լույս 17-ի փետրվարի Երնանիցնահանջելու նախօրյակին՝

Երնանից40 վագոններում՝

«ն

կացնահարում գիշերը, բոլշնիկներըԵրնանի բանտում Սոս" խմբապետներ, նշանավորհրամանատարներ, բանտարկալների՝ գնդապետ"1: այդ բվում՝ Վամազասպ Սրվանձտյանին, վորականներ, Լ Մակեդոնին,Արտուշ խանին,բանվորՍերգոյին ղանյանին,խմբապետ էր չունեցող զազրելիարարք այլոց: Դա, անշուշտ, որնէ արդարացում մեկը. ողբերգություններից կովին բայց ն քաղաքացիական իրենց ապստամբության էինլինումՄայիսյան վրեժխնդիր մունիստները պետք անց Լ դաշնակցականները զոհերի ի հատուկոմունիստներին` արված ժայռերից ցած գլորեինկիսամեռ որը արարք, ընկերների. իրենց ցումնԵրնանիբանտումկացնահարված հեղափոէ ին այդպիսին նույնչափ նողկալի էր ու զազրելի:Սակայն... համար: իշխանության ժամանակները.կռիվ էր գնում խական մտան Երնան Փետրվարի18-ին տարբերկողմերից զորամասը, Ասլան Ստեփանյանի կան ուժերը՝ Զանգվիկամրջիկողմից կողմից` գնդապետՍուրեն որն շտապեց դեպի բանտ, Քանաքեռի էին Հակոբ օգնականներն իր զորամասով,որի Թարիխանյանն խմբաբաշգյառնեցի (Իրազեկ)ն ԵփրեմՍարգսյանը, են

բնորոշ

համար, քիչ

շուրջ

պետ Մարտիրոսը (Աբրահամյան), բուլանուխցի խմբապետ Ղազար Թարխանյանը(Դալի Ղազար),Նորքի կողմից՝բաշգյառնեցիխմբապետ Խնկոն (Ասատրյան), Կոնդի կողմից՝ վանեցի Փանոս Ժամհարյանի խմբերը: Զինված ապստամբներիհիմնականմասն արնմտահայերէին: Երնան ձտած ապստամբներն առաջին հերթին հարձակվեցին բանտիվրա ն ազատ արձակեցինկալանավորներին:Բանտից ազատվեցին Հովհ. Քաջազնունին, Համո Օհանջանյանը, Նիկոլ Աղբալյանը, Լնոն Շանթը ն ուրիներ: հետո ապստամբներըստեղծեԵրնանը գրավելուց անմիջապես ցին կառավարություն՝ Վայրենիքիփրկության կոմիտե անունով, որը գլխավորում էր ՀՀ վերջին վարչապետՍիմոն Վրացյանը:Նա նան արտաքին գործերի, գյուղատնտեսությանն պետական գույքերի վարիչն էր: Զինվորականգործերի վարիչ ԱրշակՀովհաննիսյանը, նշանակվեց ներքին գործերի՝ Կարո Սասունին, ելեմտական՝Համբարձում Տերտերյանը, արդարադատության՝ Ա. Խոնդկարյանը, պարենավորման՝ նախ Հ. Տեր-ՀՎակոբյանը(Իրազեկ), ապա Վ. Մինախորյանը:Բանակի ընդհանուր հրամանատարնշանակվեցգնդապետԿուռո Թարխանյանը՝Սպարապետ Սուրենը (Ս. Վրացյան,էջ 561): Կազմվեց նան Վասպուրականիզինվորական մարմին, որի մեջ մտան 1915 թ. Վան-Քաղաքամեջիինքնապաշտպանությանղեկավար Հայկակ Կոսոյանը, Փանոս Ժամհարյանը, Սամվել Մեսրոպյանը,Արմենակ Մաքսապետյանըուրիշներ: երկուսը դարձաննան Հայրենիքի փրկության կոմիտեի անդամներ: Կազմվեց Վասպուրականիզորագունդը` Ասլան Ստեփանյանիգլխավորությամբ:Ստեղծվեցին նան մշեցիների ու սասունցիներիջոկատներ: ակտիվ մասնակցությունը փետրվարյան խռոԱրեմտահայերի վությանը բացատրվումէ նրանով, որ նրանց ներշնչում էին, թե բոլշնիկներն իրենցդարավոր թշնամու՝ թուրքերի բարեկամնու դաշնակիցնեն, որոնք պատրաստվումեն ԱրեմտյանՎայաստանընվիրաբերել թուրքերին: Այդդեպքում հետաքրքիր է, թե ինչ էր ասվում նրանց, երբ քիչ անց այդ նույն թուրքերին Ալեքսանդրապոլիպայմանագրի վրա հհմնված բարեկամությանհավստիացումներ ն օգնության խնդրանքներ էր անում ինքը՝ Հայրենիքիփրկությանկոմիտեն: Գրավվածգավառներում ն շրջաններում նույնպես կազմակերպվում են Վայրենիքիփրկությանշրջանային կոմիտեներ:

ն

Վերջին

կոտասնյակներով

ապստամբա-

Տեր-Հակոբյանը

յ

Փետրվարյանխռովությաննակտիվ մասնակցությունունեցան սպեցիէսէռները, կադետները(Հայ ժողովրդականկուսակցություն), խռովությունը Հնչակյանները համարեցին ֆիկները, ռամկավարները: համարեց անտեա յն Անդրանիկն իսկ զորավար արկածախնդրություն, հերոսն զգուշացնումէր, որ այն ղի: Դեռ մեկ տարիառաջ ժողովրդական կամ դեյուրե ճանաչեցինՀաֆակտո որոնք դե բոլոր պետությունները, յաստանը,արտաքինհամբույր է միայն, որ նվիրեցիննորածինհանրան երբ իրենց միմիայնաշխարհինխաբելու նպատակով, պետությանը՝ պատկաեն էլ Ռուսաստանին, ո րին ամեն ինչ զոհելու պահանջի, .

շահը

վերջին խոսքը (Ա. Սիմոնյան,էջ 421): ուժերինչհաջողվեց ամենուապստամբական Այնոււսմենայնիվ, Խորհրդայինիշխանությունը պահպանվեց րեք գրավել իշխանությունը: ՇամԻ ջնանում, Դիլիջանում, Վեդիում,Ղարաքիլիսայում, Ղամարլուում, Լոռիում: ազատագրված շադինումն մենշնիկյանտիրապետությունից Հայաստանիհյուսիսայինշրջաններումխորհրդայինիշխանուուժերի դեմ պայքարը կազմաթյունը պահպանելուն ապստամբական 26--ին Դիլիջանումկազմափետրվարի թ. կերպելու նպատակով գավառներիռազմահեղափոխակերպվում է Դիլիջան-Ղարաքիլիսա Հեղկոմի կազմի . գլխավորությամբ: կան կոմիտե`Գնորգ Աթարբեկյանի Ե. Ասքանազ Մռավյանը, Շամախյանը,Գ. մեջ էին.ԳնորգԱլիխանյանը, | Թովմասյանըն. Ա. Պոլյանսկին: հեԳրաված իշխանությունըպահելու համար ապստամբները ռանկարչունեին, որովհետնհիմնականումանկանոնապստամբական ն Կարմիր ուժերը չէին կարող դիմագրավելմեծաքանակ լավ զինված ն, բացի այդ, որը մեր կարծիքովամենաբանակի զորամասերին, չէր խանդավառված կարնորնԷ գրավվածշրջաններիբնակչությունը կռիվնեարյունահեղ որ գիտակցելով, քաջ սկսված ապստամբությամբ՝ հայությունից:Մեծապես ընկածէր րը նոր զոհեր են խլելու բազմատանջ ոգին, ապստամբզորամասերը ն նան ապստամբների բարոյական սպայությունըբարոյապեսլքված էին ու ծայրահեղընկճված: իշխանությունըհենման կետեր չուներ նան դրԱպստամբների սում ն լիովինմեկուսացածէր: Թուրքիանհետնում էր իրադարձությունորպեսզիվերջապեսթաների իր համար բարենպաստզարգացմանը, չեզոք ր Պարսկաստանը հ արցը, ղի հայկականհողայինպահանջների տալու, ցույց օգնություն գործնական ն տրամադիրչէր ապստամբներին բառացիորեն Վրաստաննէլ դիտողի դերում էր: Յարկ ենք համարում

նում է

։

։

մասին, որը չափազանց մեջ բերել Ա. Սիմոնյանի խոսքն Ադրբեջանի կարնորենք համարումփետրվարյան խռովությանվերջնականգնահատականը տալու տեսակետից: «Ադրբեջանի իշխանությունները,--էին սպագրում է նա,--- կարծեսհենց փետրվարյանհեդափոխությանն սում, որպեսզիՌուսաստանի օգնությամբիրենց օգտին լուծեն Հայաստանի հետ ունեցած հողային հաշիվները, «անուղղելի» հայերից խլեն ն ԱդրբեջանինմիացնենՆախիջնանի,Լեռնային Ղարաբաղին Զանգեզուրի «վիճելի» տարածքները»(Ա. Ս., էջ 428): Ցույց տալով, որ փետրվարյանխռովության պարագլուխները տեսնում էին հայ--թուրքաՀայաստանիհետագա գոյության երաշխիքը կան տանելի հարաբերություններհաստատելու մեջ, Ա. Սիմոնյաննընդարձակմեջբերումներէ կատարումՎՓԿ «ԱզատՀայաստան» պաշտոնաթերթիխմբագրականից, որի խմբագիրնինքը՝ Ս. Վրացյաննէր: Յարկ ենք համարում այն բերել ամբողջությամբ, ցույց տալու համար, թե մարդկանց ինչպիսի անկման կարողէ հասցնել դասակարգայինկույր ատելությունը: Եվ այսպես` այդ օրերին հիշյալ թերթը ոչ ավել, ոչ պակաս գրել է. «Իրերի պատմականբերումովԱնդրկովկասիժողովուրդների քաղաքականազատությանիրական պաշտպանըկարող է դառնալ միայն Տաճկաստանը: ՈրովհետնՏաճկաստաննէ այն միակ իրական մերձավորագույնքաղաքական ուժը, որ անմիջապեսկենսապես շահագրգռվածէ Անդրկովկասիժողովուրդներիկատարյալազատագրությամբ բոլշնիկյան Ռուսաստանիխեղդող լծից ն որը ի վիճակի է այս պահինիրականօգնությունհասցնելիրենց ազատությանհամար հերոսաբար կռվող Անդրկովկասիժողովուրդներին»:Սա չի՞ նշանակում, արդյոք, որ ապստամբները շատ ավելի են հավատացել «հեղափոխական» Թուրքիային, քան բոլշնիկները: Այնուհետ խմբագրականը շարունակում է. «Իր ազատագրականպայքարի այս տաժանելի օրերին հայ ժողովուրդըքաղաքական իճաստությունպիտիունենա թոթափելու իրենցանցյալի դառն հուշերն ու ավանդություններըն ոչինչ չխնայելու հայ ն թուրքժողովուրդների,Հայաստանին Տաճկաստանիբարեկամությունը հաստատելուհամար: Թուրք ժողովրդի, Տաճկաստանիգործուն բարեկամությամբէ միայն, որ հայ ժողովուրդըպիտի դուրս գա ճերկա ծանր տագնապից,ն թուրք ժողովրդի հետ միասինէ, որ հայ ժողովուրդը պիտիկարողանա վերջապեսձեռք բերել տնականխաղաղությունն տնականապահովություն:Ուրիշ ճանապարհ չկա...» («Ազատ Հայաստան», 1921, 15 մարտի,ԱրամՍիմոնյան,էջ 430): ց

Հարկ էնշել, որ Վրացյանըն ընկերներըպարզապեսսխալ պատկերացումունեին իրենց շուրջ ծավալվող իրադարձություններիմասին, որովհետնՎՓԿ տեղեկատուբյուրոն նույն փետրվարի 7--ին հրապարակեց հաղորդագրություն,որտեղ հայտարարվում էր, թե ամբողջթրքությունն իրենցհետէ ն բոլշնիկների դեմ: Որ Հայաստանի բանվորներն ու աշխատավոր գյուղացիները ն նրա հենարանըչդարձան՝ ցույց խանդավառվածչէին խռովությամբ են տալիս արխիվայիննյութերը: Այսպես՝ երբ խռովությունն սկսվեց, ներքին Ախտայի(Հրազդան)շրջանի Ռնդամալ ն Քարվանսարա(Աթարբեկյան) գյուղերի բնակիչները զինվածդիմադրությունցույց տվեցին ապստամբականուժերին ն եռօրյա մարտերից հետո միայն նամհանջեցին Ելենովկա(Սնան) ու շուրջ 300 հոգի միացանԿարմիրբանակին: Թալինիշրջանի ութ գյուղերի գյուղացիներըհրաժարվեցինապստամբներինկռվող ուժեր տրամադրել,որի մասինգրում է շրջանային Փրկությանկոմիտեիներկայացուցիչը: Գրությանհեղինակընշում է նան, որ երբ կամավորզինվորագրումնապարդյունանցավ, իրենք որոշեցին բռնի կերպով հավաքագրել20-30 տարեկաններին:Այդ մեթոդովնրանց հաջողվում Է 8 գյուղերից հավաքագրել ընդամենը41 հոգու, որից զինված պահակներիուղեկցությամբէջմիածինեն հասցվումընդամենը25 հոգի, իսկ մնացածները ճանապարհինփախչում են: էջմիածնիշրջանային ոստիկանապետըմարտի 18-ին ՎՓԿ գավառային նախագահին գրում է, որ Սամաղարգյուղից հավաքվածկամավորների կեսիցավելին գիշերը փախել են ն օգնականուժ է խնդրում: Թալինի շրջանի Գյոզլու գյուղի քահանանմարտի23-ին էջմիածնիգավառայինՀՓԿ-ին գրում է, որ ամբողջշրջանում տեղի են ունենում հակաապստամբական ելույթեն ներ, մարդիկհրաժարվում զինվորությունից՝ասելով, որ չեն ցանկանում իրենց եղբայրներիու հարազատներիդեմ կռվել: Մարտի 1-8-ը ռազմաճակատներումհարաբերականհանգիստ էր, ն կողմերը նախապատրաստվումէին նոր մարտերի: Մարտի 6-ին «Ազատ Հայաստան»թերթը հրապարակումէ «Լինենք անողոք» ազդու վերնագրով խմբագրականը,որտեղ ասված էր. «Հայրենիքի փրկությանկոմիտեն, որ հանձնակատարնէ այսօրվա ըմբոստ գյուղացիության ն աշխատավորության, իբրն դիկտատոր,հանուն մեր բարձրագույն շահերի, պիտի լինի այսուհետն... խիստ, անողոք բոլոր նրանց նկատմամբ, որոնք հանդգնություն կունենան որնէ

պ

կերպ այս ու այն կողմը շուռ տալ մեր ազգային քա ղաքական կյանքի անիվը»(Ա. Ս., էջ 423): Հայրենիքիփրկությանկոմիտեն մեծ հույսեր էր կապում մենշնիկյան Վրաստանի օգնությանհետ, սակայն 1921 թ. փետրվարի 25-ին խորհրդայնացավ, օգնությանհույսը կտրվեց:Ընդհակառ կը՝ Վրաստանի խորհրդայնացմամբ այնտեղգտնվող Կարմիրբանակի ուժերն օգտագործվեցին Փետրվարյան ապստամբությունըճնշելու

Վրաստանը

նպատակով: Ս.

Վրացյանը կապերհաստատեց Թուրքիայիարնելյան

հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիրի Երնանի

դին բեյի հետ ն վերջինիսմիջոցով 1921

թ.

ճակատ

ներկայացուցիչ Բահաէ

մարտի 18-ին Թուրքիայի

մեծ ժողուլի կառավարությանը Ազգային ներկայացրեց հետնյալդիմու-

մը՝ օգնություն ստանալու մասին.

«...ՎԶայաստանի կառավարությունը խնդրումէ

ԹուրքիայիԱզգա-

երկու ազգերի փոխադարձ կառավարությանը, հանուն

յին մեծ ժողովի շահի, ըստ կարելույնշուտ՝ 1.

Վերադարձնել Երնան Տաճկաստանում գտնվոդհայ զինվորա-

կան ռազմագերիներին: 2.

Որոշ պայմաններովհայ բանակին ռազմամթերքն առաջին հերթին ռուսական երեք գծանի հրացանիկամ տաճկականմաուզերի փամփուշտներ տալ ն կամ Ռոսիու Լեբելի համակարգի հրացաններ: Եվ 3. Հաղորդելմեզ, թե արդյո՞ք Ազգայինմեծ ժողովի կառավարությունը հնարավորէ գտնում Յայաստանին զինվորականօժանդակություն հասցնելն եթե կարողէ՝ ինչ չափով ու ն ինչ ժամաեղանակով

նակամիջոցում»:

Սույնդիմումն անելով՝Հայաստանի կառավարությունը հիմնվում բարեկամական հարաբերությունների վրա, որոնց հիմք են դրված Ալեքսանդրապոլի դաշնագրից սկսած ն որոնք "խանգարվածէին բոլշնիկյան իշխանության ժամանակ: Խորին հարգանքներով՝ Հայաստանի կառավարության նախագահ(Հոկտ. սոց. մեծ ռնոլյուցիան...Ժողովածու,էջ 505--506): Դրանից բացի՝ Ս. Վրացյանըօգնության խնդրանքովԹուրքիայիկառավարությանն է ուղարկում նս մի քանի նամակներ: ՍակայնԹուրքիայից այդպես էլ ոչ մի օգնություն չեկավ, որովհետն թուրքերըչէին վստահում դաշնակցականներին: Քեմալականները միամիտ չէին, որ Մոսկվայումիրենց օգտին վերջացածռուս-թուրքական կոնֆերանսիցհետո (նկատիունենք Մոսկվայի 1921 թ. մարտի է այն

16-ի

ջ

պայմանագիրը Մ. Կ., է. Գ.) իրենք իրենց համար դժվարություններ ստեղծեին:Նրանց հաշիվներիմեջ Փրկության կոմիտեինօգնելու հարց. հեռանկարչուչկար, որովհետնհամոզված էին, որ ապստաճբությունը նի ն չի կարող պարտությամբչվերջանալ: ՀայրենիքիՓրկության կոմիտենդիմում է նանԱՄՆ-ի, Անգլիայի, Ֆրանսիային Իրանիօգնությանը՝բայց ապարդյուն.ոչ ոք մտադիրչէր օգնել ապստամբներին:

3.

Ապստամբությանճնշումը

Փետրվարյանապստամբությունըարագորենճնշելու նպատաԵլենովկով Ղամարլու--Վեդիի,ինչպես նան Ելենովկա-Նոր-Բայազետ, կա-Ախտա-Երնանն Ղարաքիլիսա-Համամլու (Սպիտակ)--Ապասկսվում են Կարմիր բանակի ուղղություններով րան-Աշտարակ-Երնան գործոս ջոկատներիհարձակողական զորամասերի պարտիզանական

ղությունները:

Ղամարլու--Վեդիիշրջանում գտնվող Կարմիր բանակիզորամասերի կազմում ստեղծվում է կոմունիստականհատուկ ջոկատը՝Ն. Յանիշնսկու հրամանատարությամբ: 1921 թ. փետրվարի24-ի լույս 25-ի գիշերը Կարմիր բանակի էր Մ. Մալկաչանովը,զինկոմը`Ի. զորամասերը,որի հրամանատարն Սվիրիդովը, Ղամարլու--Վեդիիկողմից անցնում են հարձակման,որի նպատակնէր գրավել Երնանը: Համառ մարտերովԿարմիր զորքերը հասնում են մինչն Երնանի մերձակա Վերին Շենգավիթ, Աղջաղշլադն ուժերը դիմում են հակաՉարբախգյուղերը: Սակայն ապստամբական հարձակման, ն փետրվարի28-ին Կարմիրբանակիզորմասերըհետ են Վեդի--Ենգիջա-Խոր քաշվում ն ամրանում րապ-Թայթանգծում: կենտրոնացած Այդ նույն ժամանակ Դարալագյազում րի ուժերը Դարմարլու-Վեդիումգտնվող կարմիր զորքերի թիկունքին հարվածելու ն ապստամբականուժերին միանալու նպատակովմարտի ճանապարհը 4-ին հարձակվումեն Վեդիի ուղղությամբ:Սակայննրանց ադրբեջանական փակումէ ԽորհրդայինՆախիջնանումկազմավորված Շ ադլինսկուհրամանատարուջոկատը՝ Աբաս-Կուլի պարտիզանական թյամբ: Կարմիր Տաբոր կոչվող այդ ջոկատը, որը բաղկացածէր

.

Ղարաբաղլար-ԲեյուկՎի-

Զանգեզու-

:

ադրբեջանցիներից,մինչն վերջ պաշտպանեցխորհրդայինզորամասերի թիկունքը ն թույլ չտվեց դարալագյազյան միուժերին՝ անալու ապստաճբներին: Մարտի 8-ին Երնանի կողմից ապստամբականուժերը խոշոր ձեռնարկեցին Քյուչուկ-Վեդի գյուղի ն Խոր Վիրապի ուղհարձակում ղությամբ,սակայնհանդիպելովհայկականառաջին բրիգադի հարվածներին` նահանջեցին: Մարտում ծանր վիրավորվեց բրիգադի կոմիսար Լիպարիտ Մխչյանը, որը մահացավ ապրիլի 16-ին Երնանում: Մարտի9-ին Ղամարլուի ռազմաճակատիԿարմիրբանակիհրամանատարությանըհաջողվեցվերականգնելռադիոկապըԹիֆլիսի ու Բաքվիհետ ն լուր ստանալ, որ 11-րդ բանակի զորամասերը Ելենովն կա--Ախտայի ուղղություններով շարժվում են Համամլու-Ապարանի դեպի Երնան: Մարտի 12-ին Ալեքսանդրովկա-Նոր Բայազետ ուղղությամբ հարձակում են սկսում Ելենովկայում գտնվող Կարմիր բանակի զորամասերը՝ Գ. Աթարբեկյանիգլխավորությամբ ն երեկոյան գրավում են Նոր-Բայազետը: Դեպի Երանոս նահանջած ապստամբականուժերը մարտի 16-ին վերագրավում են Նոր Բայազետը,բայց նույն օրն էլ այնտեղից դուրս են մղվում ու նահանջում դեպի Երանոս-Ղարանլուղ (Մարտունի):Նոր Բայազետիկռիվներինխորհրդային ուժերի կազմում Է տեղի բնակչությունը: ակտիվորենմասնակցել Հաղթահարելով ձմեռային սառնամանիքիհարուցած դժվարությունները` Կարմիր բանակի զորամասերը Վեդի-Ղամարլու, Վամամլու-Ապարանի ն Ելենովկա-Ախտա ուղղություններով համառորեն շարժվում էին դեպի Երնան: Նժդեհի զանգեզուրյան ուժերը մի քանի անգամ փորձեցին Դարալագյազի ն Նոր Բայազետի կողմից ճեղթել ճակատը ն միանալ երնանյան ուժերին, սակայն այդ ջանքերը արդյունք չտվեցին: Մարտի 20-ին 11-րդ բանակի ռազմական խորհրդի անդամ Ս. Օրջոնիկիձեն նամակ ուղարկեց Հայրենիքի փրկության կոմիտեի նախագահ Ս. Վրացյանին՝առաջարկելով վերջ դնել անիմաստ, աննպատակ ն ժողովրդի համարկործանարար պատերազմինու զենքը վայր այդ օրերին Թիֆլիսից Երնան է գալիս դնել: Նրա հանձնարարությամբ հայոց բանաստեղծՀովհ. Թումանյանը՝նույն առաջարկնանեԱմենայն Հ. Թումանյանըենլու: Սակայն այդ առաջարկներըմերժվում են, է թարկվում տնային կալանքի:

հարձակվող

իսկ

Ն

Մարտի25-ից սկսած՝ բոլոլ։ կողմերիցսկսվում է կարմիր զորքերի ն պարտիզանականջոկատնելի ուժգին գրոհը Երնանի վրա: Մարտի 26-ին Ելենովկա-Ախտա-Երնանուղղության Կարմիր բանակի զորամասերըգրավում են Կարաջորան, Նուռնուս, ԹիզխարաբԱն այլ գյուղեր, իսկ մարտի 28--30-ին հասնում էլար: Ուժգին կռիվներ են տեղի ունենում

գծում: էլար-Արամուս-Գյամրեզ

Համւայմլու-Ապարան-Աշտարակ-Երնան ուղղության կարմիր զորքերը մարտի 26-ին գրավում են Ղաչաղան,Վորնթավն Չոթուր գյուղերը, իսկ մարտի 27-ին թեժ մարտերից հետո գրավում են Սպիտակի (Փամբակի) լեռնանցքը: Մարտի 29--ին նրանք մտնում են Ապարան,իսկ ապրիլի 1-ին՝ Աշտարակ: ուժերը, որոնք այլես ի վիճակիչէին դիմադրելու "Ապստամբական հյուսիսից Ա հյուսիս-արնմուտքից հարձակվող խորհրդային ուժերին, փորձում են Ղամարլու--Վեդիի շրջանների վրայով անցնել Դարալագյազ, ուստիուժեղ գրոհ են սկսում այդ ուղղությամբ: Միաժամանակթիկունքից նոր հարձակում են ձեռնարկում ապստամբների դարալագյազյան ուժերը, սակայն այդ գրոհներընույնպես հետ են մղվում: Մարտի երրորդտասնօրյակումՎեդի--Ղամարլուի գտնշրջանում վող Կարմիր բանակի զորամասերի համար ստեղծվել էր ծանր վիճակ. իսպառ վերջացել էին ռազմամթերքին պարենիպաշարները:Այդ ծանր վիճակի մասին հաջողվում է Արարատկայարանի ռադիոյով հայտնել Թիֆլիսում գտնվող Ս. Օրջոնիկիձեին: Վերջինիս կարգադրությամբ մարտի 25-ին, օդերնութաբանական ծանր պայմաններում անցնելով մոտ 350 կմ տարածություն, խորհրդային ինքնաթիռը Թիֆլիսից Արարատյան դաշտ է հասցնում 47 կիլոգրամ (5000 հատ) ոսկի, որով շրջակա բնակավայրերիցն Իրանիցպարենամթերքէ ձեռք բերվում: Այդ մասին ավիացիայի մարշալ Ս. Ա. Կրասովսկին հետնյալն է պատմում. «Նախիջնանիշրջանում դաշնակները շրջապատեցինմեր մեկին:Մարտիկներըհերոսաբարետ էին մղում թշնամու դիվիզիաներից գրոհները, բայց դրությունը կրիտիկականդարձավ՝խորհրդայինփողը այստեղ չէին ճանաչում,հացն ու միսը դիվիզիանդժվարությամբէր հայթայթում բնակչությունից՝դրանք փոխանակելով ձիերի ու լծասարքերի հետ: Այդ ժամանակ 11--րդ բանակիռազմխորհուրդըորոշում ընդունեց հինգ փութ ոսկի ուղարկելինքնաթիռով»:11--րդ բանակիօդային ուժերի պետ Մ. Զեմբլնիչինկարգադրվումէ կատարել առաջադրանքը:Վերջինս առաջին.կործանիչ հրամայում ավիադիվիզիոնիհրամանատարին

է անհապաղ

«Դե-Հեվիլենդ» ինքնաթիռը,կատանախապատրաստել Ռս-

ն Կուդրինի վրա: րումը դնել օդաչուներՎսեվոլոդ Մելնիկովի Բորիս Այստեղ եկավ կին թռիչքադաշտ բերեցինմարդատար մեքենաներով: զգույշ լիորը օդաչուներինպատվիրեց նան անձամբ Ս. Օրջոնիկիձեն, թիկունքը:Ոսկին բարձեցին նել, քանի որ թռչելու են հակառակորդի Մի քանի ժամ հետո դիվիզիայիցհայտնեցին,որ ինքնաինքնաթիռին: Վ։ Մելնիկովըն Բ. Կուդրինը: փայլուն թիռը բարեհաջող տեղ է հասել: լիակատար հասցված տեղ բեռը խնդիրը՝ իրենց կերպով կատարեցին կարմիրզորքերի հրամաանվնասվիճակում,որի համար Վայաստանի նրանց: հայտնեց սրտագին շնորհակալություն նատարը 350 կիլոմետրան Վաշվի առնելով բարձր լեռների խոր կիրճերի Վ. բանակի ռազմխորհուրդը նոց թռիչքի արտակարգդժվարությունը. իսկ շնորհակալություն, Մելնիկովինն Բ. Կուդրինինհայտարարեց Կարմիր հանձնվեցին նրանց թ. մայիսի 1-ին Թիֆլիսի օդակայանում Երնան, ավիացիայում, Կյանքը դրոշի շքանշաններ(Ս. Ա. Կրասովսկի, 1974, էջ 67-68): մղված թեժ կռիվներիցհետո՝ 1921 թ. ապԵրնանիշրջակայքում ջոկատնեն րիլի 2--ին, 11-րդ բանակիզորամասերը պարտիզանական 3-ին ապրիլի կողմից մտան Երնան,իսկ րը Քանաքեռի ն Աշտարակի մտեն 4-ին Երնան կարմիր հեծելազորը մտնում է էջմիածին:Ապրիլի շրջանում45-օրյա համառ մարտերմղած հայնում Վեդի-Ղամարլուի Ապրիլի7--ին խորհրդայինուժեկականԿարմիրբանակիզորամասերը: ապրիլի 9-15-ը՝ Ղարանլուղի (Մարրը մտնում են Բաշ-Գյառնի,իսկ ն (Վայոց ձոր) շրտունի), Բասարգեչարի(Վարդենիս) Դարալագյազի է խորհրդային իշխանություն: ջաններ,որտեղվերահաստատվում անդամները կոմիտեի ԵրնանումմնացածՀայրենիքիՓրկության վրայովնան որոշեցինԲաշ--Գյառնիի հրավիրեցին խորհրդակցություն համար: հանջել Վայոց ձոր՝ այնտեղիցԶանգեզուր անցնելու մտան Երնան, նրանց զորքերը Ապրիլի 2-ին, երբ խորհրդային ՀՓԿ-ի ձերբակաառաջին գործը նույնպես եղավ բանտերիցազատել Չեկայի կողորոնց թիվը չէր զիջում փետրվարին լած կոմունիստներին, տվյալների՝ թվին:Ըստ նրա բերածարխիվային մից ձերբակալվածների բանտումկային 4921 թ. մարտի5-ի դրությամբԵրնանիկենտրոնական Բան600 բանտարկյալներ: բանտում՝ շուրջ 800, իսկ զինվորական էջմիածնի,Կոտայ լեփ-լեցուն էին նան Աշտարակի, տարկյալներով հաստատվածէր համար Նրանց բանտերը: Ախտայի,Նոր Բայազետի

նույնքան սոսկալի բանտայինռեժիմ, ինչպիսին Չեկայի բանտարկյալներինն էր (Ա. Ս., էջ 442--443): ՓրկությանկոմիտեիարտակարգդատարանինախագահԱրծրունին, որը նոր էր-փոխարինել ԱվետիսՕհանջանյանին,մարտի25-ին Ս. Վրացյանիցբանավորկարգադրությունէ ստանում՝ առավելակտիվկոմունիստներինն կոմերիտականներին շտապ հանել բանտիցն տեղափոխել Բաշ--Գյառնի:Նույն օրը Կենտրոնական բանտիցդուրս են բերվում 52, իսկ Զինվորականբանտից՝ 11, ընդամենը63 «դավաճան» ու «մարու 150 զինվածպահակների դասպան»բանտարկյալներ ուղեկցությամբ են քշվում Բաշ--Գյառնիիուղղությամբ: Դրանք կուսակցականն պետական գործիչներ շարքային կոմունիստէին,Կարմիրհրամանատարներ, ներ: Նրանց թվում էինՆ. Օլթեցյանը,Մ. Միկիչյանը,Ռ. Պողոսյանը,Վ. ՍաԽ. Խաչյանը, Կ. Տեր-Գաբրիելյանը,Գ. Ներսիսրոյանը, Ա. Բուդաղյանը, ն յանը ուրիշներ: Բանտարկյալները մնացին6 օր: Բաշ-Գյառնիում Խորհրդային ուժերի կողմից Երնանը գրավելուց հետո շուրջ 500 ապստամբզինվորներն մոտ 8000 քաղաքացիականանձինք բռնեցին Զանգեզուրտանող ճանապարհը:Նրանց թվում էին Հովհաննես Քաջազնունին, ՍիմոնՎրացյանը,Նիկոլ Աղբալյանը,Լենոն Շանթը, Ռուբեն Դարբինյանը,ՍիրականՏիգրանյանը, ճարտարապետԱլեքսանդրԹամանյանը,երգիծաբանԼեռ Կամսարըն ուրիշներ: Խորհրդայինիշխանությունիցփախչողներիմի հոծ զանգվածէլ շարժվեց դեպիՄարգարայիկամուրջը՝Թուրքիաանցնելու համար,սակայն թուրքերընրանց ուստի նրանք վերադարձանու ցրվեցին իրենց գյուղերը: Զանգեզուր նահանջողՀայրենիքի Փրկության կոմիտեն իր հետ վերցրեցկառավարական արխիվներիմի փոքր մասը ն պետականգանձը՝ հայկականդրամը ու չեկեր, խորհրդային դրամներ, տարադրամ: Հայկականդրամներըտեղավորվածէին 15 արկղերում՝ 9 միլիարդ400 միլիոն ռուբլի, խորհրդայինդրամները կազմումէին 650 միլիոն ռուբլի, մեկ արկղ ոսկյա իրեր, արտասահմանյանվալյուտա՝ դոլլարներ, ֆունտ ստեռլինգ, ֆրանկներ նայլն (Ս. Վ., էջ 628-632): 1921 թ. վերջերինտարագրված հայկական կառավարությունըներկայացրեց հաշվետվություն: Այդ փաստաթուղթը զետեղված է Ս. Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետությունը» գրքի հավելվածում: Լիովին համակարծիքենք Ա. Սիմոնյանի հետ, որը գտնում է, որ Փրկության կոմիտեն բարոյական իրավունք չուներ ու սո-

չընդունեցին, .

`

քայքայված

ված երկրից դուրս տանելու վերջին միջոցները, որն ուրիշների գնահատմամբ մեղմացուցիչ ոչ մի հանգամանքչունեցող ոճիր էր: 1921 թ. ապրիլի 6-ին Հայհեղկոմի նախագահ Ս. Կասյանը ն ռազմժողկոմԱ. Նուրիջանյանը, հիշյալ թալանի մասին հեռագրելով Ս. Օրջոնիկիձեին, որը պատրաստվում էր այցելել Երնան, նրանից խնդրում են իր հետ Հայաստանբերել առնվազնմեկ միլիարդ խորհրդային ռուբլի (Ա. Ս., էջ 445): 1921 թ. ապրիլի 17-ին Երնան եկավ Ս. Օրջոնիկիձեն: Ապրիլի 20-ին նա, Հայհեղկոմի անդամները, 11-րդ բանակի հրամանատար Հեկկերը Ա ուրիշներ գնացին Երնանի կենտրոնականբանտ, որն այս անգամ լցվել էր շուրջ 1000 ձերբակալված դաշնակցականներովու ապստամբությանայլ մասնակիցներով: Ս. Օրջոնիկիձեն ն նրա ուղեկիցները մտան բանտ ն անձամբազատ արձակեցին բոլոր բանտարկյալներին: Տեղի ունեցած միտինգում Ս. Օրջոնիկիձենխստորենքննադատեց Ս. Կասյանի գլխավորած ՅՀայհեղկոմին,որը թույլ էր տվել կոպիտ սխալներ ն դրանով իսկ նպաստել Փետրվարյան ապստամբության առաջացմանը:Նույն օրը Վայհեղկոմը քննության առավ Հայաստանի բանակիաքսորված ու բանտարկվածսպաների հարցը ն որոշում ընդունեց Հայկականբանակիբոլոր նախկին սպաներինազատել ճամբարներիցու բանտերից:Այդ որոշմանմասին հաղորդվեցՄոսկվա:Երկու օր անց՝ ապրիլի22--ին, Մոսկվայիցպատասխանստացվեց,որ Ռուսաստան աքսորված նախկին հայկական բանակի սպաներին թույլատրված է վերադառնալ հայրենիք: Փորձելով տալ փետրվարյանապստամբության ընդհանուրգնահատականը՝Ա. Սիմոնյանը գրում է. «1921 թ. Փետրվարյան ապստամբությունը դժվար է գնահատել միաժամանակ(հավանաբարվրիպակէ, առմամբ,ավեպետք է կարդալմիանշանակ Մ. Կ., է. Գ.): Ընդհանուր լի ճիշտ՝ մեծ վերապահումներով,ապստամբությունը արդարացի էր, բարոյական, բայց արդյունքներիտեսակետից՝անցանկալի...»: Իր դրական ու բացասական կողմերով հանդերձ՝ 1921 թ. Փետրվարյան ապստամբուբյունը հայ ժողովրդի նորագույնպատմության անջնջելի հետքն է՝ հերոսականու ողբերգականդրսնորումներով(Ա. Ս., էջ 450-451): նկատելի է, որ նորագույնհետազոտողը(մենք այդ հանգամանքը շեշտում ենք՝ նկատի առնելով, որ խորհրդահայ հեղինակների գնահատականներըկարող են դիտվել իբրն միակողմանի,գաղափարականմամլիչի ազդեցությանհետնանք ն այլն)ջանքերէ գործադ---

րում պահպանել ն հավասարակշռությունը պատմական ճշմարտության

ժամանակիտիրող մատյայնության միջն, որը, սակայն, նրան ոչ միշտ է ղաջողվում: Օրինակ՝ որ այդ ապստամբությունըարդյունքներիտեսակետիցանցանկալի էր՝ պարզ է, հասկանալին ընդունելի, բայց որ այն միաժամանակ էլ բարոյական էր ու արդարացի՝ այնքան էլ հասկանալի չէ: Կամ՝ որ այդ ապստաճբությունըողբերգական էր` հասկանալիէ, բայց որ այն միաժամանակ նան հերոսական հասկանալի չէ, մանաէր՝ վանդ պարզ չէ, թե ո՞ր կողմից էր այն հերոսական: Այդ կապակցությամբ թերնեսարժե հիշատակելխորհրդահայ պատմաբանԱր. Ն. Մնացականյանի 1921 թ. փետրգնահատականը: վարին Մոսկվայում հրավիրված ռուս-թուրքական կոնֆերանսին՝ ԽորհրդայինՀայաստանիներկայացուցիչների խանմասնակցությանը գարելը Փետրվարյանխռովությանղեկավարների կողմիցնա որակում է իբրն դավաճանական գործելակերպ:Հիշենք, որ կոնֆերանս էր ուղարկվել ԽորհրդայինՀայաստանի պատվիրակությունը, որի կազմում էին արտգործժողկոմԱլ. Բեկզադյանը ն Մոսկվայում ՀայաստանիներկայացուցիչՍ. Տեր-Գաբրիելյանը: Նրանք կոնֆերանսինէին ներկայացրել քարտեզներ,վիճակագրական նյութեր.ն այլ փաստաթղթեր, որոնք վերաբերումէին Կարսիմարզիհայ բնակչությանկազմին ու նրա իրավականպահանջներին: Կոնֆերանսիհամապատասխան հանձնաժողովը քննել ու նախապատրաստել էր Հայաստանի սահմաններին գաղթականներիվերադաձի բարենպաստլուծման հարցերը:Սակայն, ինչպես գրում է Ար. Մնացականյանը, հենց կոնֆերանսիբացման օրը ստացվում է սն գույժ՝ ՀայրենիքիՓրկության կոմիտեի հենախագահի ռագիրը,որով հաղորդվումէր, թե Հայաստանում Հեղկոմը տապալվել է, իշխանություննանցել է Փրկության կոմիտեին,որը պաշտպանում է Ալեքսանդրապոլի դաշնագրիկետերըհայ-թուրքական սահմանիմասին, ուստի Ա. Բեկզադյաննու Ս. Տեր--Գաբրիելյանն իրավունք չունեն մասնակցելու կոնֆերանսին:Միանգամայնիրավացի է խորհրդահայ պատմաբանը՝եզրակացնելով, թե այդ հեռագիրըզինեց թուրք դիվասագետներինու զինաթափ արեց հայ ժողովրդի շահերի իրական արտահայտիչներին(Ա. Մնացականյան, Ընդդեմ պատմությանդաշնակցական նենգափոխության, Երնան,1976, էջ 71): ԱկադեմիկոսԳ. Գալոյանը,ելնելով իրականփաստերից, միանգամայն իրավացիհիմքովգտնում է, որ Փետրվարյանխռովությունը չէր կարողիր բացասական կնիքը չդնել ն՛ Լոնդոնի դաշնակցայինխորհր62

դաժողովի, ն Մոսկվայում այդ օրերին ընթացող ռուս-թուրքական բանակցությունների վրա, երբ շոշափվում էր Հայաստանիհարցը: Լոնդոնի խորհրդաժողովի փետրվարի 26-ի նիստին հրավիրվել էին հայ պատվիրակներՊողոս Նուբար փաշան, Ավետիս Ահարոնյանը,գեներալ Հակոբ Բագրատունին ն Լոնդոնում ՀՀ գործերի նախկին հավատարմատար հայազգի Մալքոլմը: Ընդգծելով, որ խորհրդաժողովին հայկականպատվիրակության ներկայացրած ծրագրիհիմքը Սերի պայմանագիրնէր՝ Գ. Գալոյանը մի շատ պարզ ու միակ պատասխանըպարունակող հարց է տալիս` ինչպիսի՞լրջությամբ կարող էին դաշնակից տերությունների ներկայացուցիչներըվերաբերվելհայերի պահանջներին, երբ այդ օրերին իրենց երկրի տերը համարող ՀՓԿ նախագահՍ. Վրացյանը Լոնդոնի խորհրդաժողովինտեղյակ էր պահել, որ Հայաստանը մերժում է Սերի պայմանագրիհիման վրա բանակցությունների մեջ մտնել թուրքերի հետ: Այդ օրերին Լոնդոնում ստացվել էր Ս. Վրացյանի հեռագիրն այն մասին, որ իր կառավարությունն ընդունում է ԱլեքՀՎ սանդրապոլի պայմանագիրը: Իսկ պատվիրակությաննուղարկած զեկուցում-նամակում Ս. Վրացյանն ուղղակի ցուցում էր տալիս, թե խորհրդաժողովի որոշումները Վայաստանիվերաբերյալ ընդունելի պիտի լինեն Թուրքիայի համար (Գ. Գալոյան, Վայաստանըն մեծ տերությունները1917-1923 թվականներին,Երնան, 1999, էջ 427-129): Իսկ 1921 թ. մարտի 14--ինԼոնդոնի խորհրդաժողովինուղարկած մեկ այլ հեռագրում Ս. Վրացյանըգրում էր, որ Վայաստանըցանկանում է խաղաղ ն բարեկամականհարաբերությումններ հաստատելԹուրքիայի հետ, ուստի խնդրում էր, որ Լոնդոնի խորհրդաժողովըփոխադարձ անվստահություն չառաջացներՀայաստանի ն Թուրքիայի միջն: Ինչպես բնականաբարեզրակացնում է Գ. Գալոյանը,Ս. Վրացյանըհույս էր տածում, որ նման դեպքում թուրքերը կկատարեինԱլեքսանդրապոլի պայմանագրի 5-րդ պահանջը ն զինված օգնություն կտրամադրեին ՀՓԿ-ին: Գ. Գալոյանի հստակ է ու որոշակի. «Լոնդոն եզրահանգումը ն ուղարկվածՎրացյանիհեռագիրը զեկուցում-նամակըկարող'էին ծառայել միայն այն ուժերին, որոնք ձգտում էին չեղյալ հայտարարելՍերի պայմանագիրը,ուժի մեջ պահել Ալեքսանդրապոլիպայմանագիրըն հրաժարվել Արնեմտյան Վայաստանին խոստացած ինքնավարություն տալուց» (Գ. Գ., էջ 430): Փաստերի վերլուծությունը Գ. Գալոյանին բերում է այն համոզման, որ Փետրվարյանխռովությունըծառայեցքեմալականների շահե63

հետնյալ նա վկայակոչոմէ Ալ. Մյասնիկյանի րին: Այդ կապակցությամբ «Տաճիկների հետ ավելի հաջող պայմաններ կարնոր գնահատականը. կարողէինք.կապել: Բայց չարագործներըխանգարեցին:Եթե չլիներ մենք այժմ ավելի լայն սահմանդաշնակներիվերջինավանտյուրան, մեջ ներ կունենայինք»:Նա գտնում է, որ անկախ պատմագրության գնահատականներից, տրվող իրարամերժ Փետրվարյանխռովությանը դեր խախիստբացասական է, խռովությունը այդ որ անժխտելիփաստ բահավերժ մեջ չկան «Քաղաքականության ղաց Հայաստանիհամար: Գ. է Գալոյան հավերժ թշնամիներ,---իր մտքերն ամփոփում րեկամներ էլ շարժվումեն նը,-- այլ կան մշտականշահեր, որոնց թելադրանքով գործիչները:Եթե նրանք խելոք են» երկրներնու նրանցքաղաքական

(Գ. Գ., էջ 439):

Իրավիճակը Զանգեզուրում: Րնքնավար Սյունիքի հռչակումը 4.

հռչակելու կապակցուիշխանություն խորհրդային Հայաստանում հրավիրվեց Բաքվի 1-ին, թ. դեկտեմբերի թյամբ հաջորդ օրը՝ հանդիսավորնիստ, որտեղ ԱդրբեջանիՀեղկոմի նախագահ խորհրդի Այնդեկլարացիան: Ադրհեղկոմի հրապարակեց ՆարիմանՆարիմանովը եղբայրագնալով ընդառաջ տեղ ասված էր. «ԽորհրդայինԱդրբեջանը, իշկան աշխատավորհայ ժողովրդի պայքարին՝ընդդեմ դաշնակների ն խանության,որոնք թափել ն թափում են Հայաստանի Զանգեզուրի անմեղ արյունը, մեր լավագույնկոմունիսյոների սահմաններում չի կարող երկու դարարումէ, որ այսուհետնոչ մի տարածքային հարց հայերի ն մուսուլմաններիփոխադարձ րավորհարնանժողովուրդների՝ գապատճառդառնալ.Զանգեզուրին Նախիջնանի արյունահեղության մասն վառների տարածքներըԽորհրդայինՀայաստանիանբաժանելի տրվումէ գյուղացիությանը աշխատավոր են, իսկ ԼեռնայինՂարաբաղի գործողությունները ինքնորոշմանլիակատարիրավունք, ռազմական Ադրբեեն, իսկ Խորհրդային Զանգեզուրիսահմաններումդադարեցվում ջանիզորքերը դուրս են բերվում(ԱրամՍիմոնյան,էջ 346)»: Նշված հանդիսավորնիստինմասնակցումէր Սերգո Օրջոնիկիձեն, որն իր ելույթում ասաց. «ԽորհրդայինԱդրբեջանը,որն այսօր ապացուցեցամբողջ աշ-. հանդես է գալիս ի դեմս ընկ. Նարիմանովի, |

հայտա-

՝

խարհին ն ամենից առաջ Հայաստանի բանվորներինու գյուղացիներին, որ միայն խորհրդայինիշխանությունն է ընդունակ լուծելու ազգահետ կապվածբոլոր անիծյալ հարցերը, որոնք առմիջյան թշնամանքի կա էին այստեղ ն որոնք շատ ու շատ են ամբողջաշխարհում... Մի ինչ որ Զանգեզուր, մերկ լեռներ, ոչ հաց, ոչ ջուր: Այնտեղ ոչինչ չկա: Մի ինչ--որ Նախիջնան՝ճահիճ, մալարիա ն ուրիշ ոչինչ: Մի ինչ-որ Լեռնային Ղարաբաղ: Ի՞նչ կա այդ Ղարաբաղում:Ոչինչ էլ չկա: Վերցրեք անպտուղ հողերը Հայաստանի համար: Կարծես թե Խորհրդային Ադրբեջանը ազատվումէ ավելորդ բեռից: Բայց ոչինչ: Այդ գավառներում, այդ անպտուղհողերումթաքնվածէ այսպես կոչված հայ--մուսուլմանական հարցի հանգույցը. այստեղ, Անդրկովկասում,այն հարցի, որը արհավիրքի աղբյուր դարձավ, այն հարցի, որը մուսուլմանականաշխատավորին նետում էր հայ աշխատավորիվրա՝ փոխադարձ ոչնչացման համար: 1905 թվականիցսկսած՝թափվում է այդ դժբախտԺողովուրդների արյունը: Վազարավորմարդիկ անգթաբար ոչնչացվում էին: Ես ինքս ականատեսեմ եղել, թե ինչպես էին դժբախտերեխաներին,որոնք ոչ մեկին վնասչեն տվել,.անդունդնետում, ն ինչպես էին դժբախտ, անպաշտպան կանանց ջրհորներ նետում, որպեսզի այնտեղ սոսկալի տանջանքներովնրանք մահանան: Այդպես են արել մուսուլմանները մուսավաթականներիառաջնորդությամբ ն հայերը` դաշնակների

առաջնորդությամբ»:

.

ղեկավարը Եվ ահա այսօր ԱդրբեջանականՀանրապետության է գալիս ն ասում. «Այդ սարսափելիհարցը այլես գոյություն չունի»: Այլես չկա թշնամանքմուսուլմաններին հայերի միջն: Մուսուլմանայսուհետն դառնում են հարաներն ու հայերը, այդ աշխատավորները, զատ եղբայրներ՝ խորհրդայինիշխանությանկարմիր դրոշի ներքո: Այստեղ ընթերցվածայդ ակտըմեծագույն կարեորությունունեցող ակտ է, պատմականմի ակտ, որը նախադեպըչունի մարդկությանպատմության մեջ (Ա. Ս., էջ 346-347): Հաջորդ օրը՝ դեկտեմբերի2--ին, Օրջոնիկիձենհեռագիրէ ուղարկում Լենինին՝ Հայաստանումխորհրդայինիշխանությանհաստատման ն Ադրբեջանի`Նախիջնանը, Զանգեզուրը ն Լեռնային Ղարաբաղը ԽորհրդայինՀայաստանինհանձնելու հայտարարությանմասին: Իր հերթին Հայհեղկոմի նախագահՍ. Կասյանը ողջույնի հեռագիր ուղարկեց Բաքու` Նարիմանովին՝եղբայրականհիացմունքհայտնելով նշված տարածքներըՀայաստանինհանձնելու կապակցությամբ: դուրս

Եթե Հայաստանում խորհրդայինկարգերի հաստատումը դրական արձագանք էր գտել ժողովրդի խավերում, ն նույնիսկ ՀՀ

տարբեր

մի շարք նախկինգործիչներ ցանկություն էին հայտնել համագործակ- . ցել Խորհրդային Հայաստանի կառավարությանհետ, ապա միանգամայն ուրիշ, տրամագծորենհակառակդիրք բռնեցինՆժդեհն ու զանգեզուրցիները: Զանգեզուրիապստամբուժերը որոշեցին մինչն վերջ պայքարել ԽորհրդայինՀայաստանիդեմ՝ ելնելով մի շարք հանգամանքներից: Դրանց մեջ գլխավորն այն էր, որ Նժդեհի համոզմամբ`քանի որ հայ-թուրքական պատերազմումբոլշնիկները ն քեմալականները դաշնակիցներ էին, հետնաբար ինչպես թուրքերը, այնպես էլ բոլշնիկները հայ ժողովրդի թշնամիներէին: Նժդեհը չէր ընդունում նան Ա. Չիլինգարյանի, Ռ. Տեր-Մինասյանի, Ս. Վրացյանին այլոց դիրքորոշումը՝ հայ ժողովրդի համար ոչ թե ռուսական, այլ թուրքականկողմնորոշում որդեգրելու հարցում: 1920 թ. դեկտեմբերի15-ին գալով Գորիս՝ Նժդեհը Զանգեզուրը հայտարարեցզինվորականդրության մեջ ն կոչ արեց զանգեզուրցիներին՝ լինել արթուն Ա աշխատել օրական. 24 ժամ (Ա. Սիմոնյան, էջ `

366--367):

զինվորաթ. դեկտեմբերի16--ին ԽորհրդայինՎայաստանի կան կոմիսար Ավիս Նուրիջանյանը ն կարմիր զորքերի հրամանատար Դրոն կոչ ուղղեցին Զանգեզուրի ապստամբներին՝գյուղացիությանը ն ասվածէր. «Թող հայտհրամանատարությանը,որտեղ մասնավորապես նի լինի բովանդակ Զանգեզուրին, որ Վայաստանըհայտարարվածէ խորհրդայինհեղափոխականհանրապետություն:Հին կառավարությունը նետել էր երկիրը արյան ու արցունքի անդունդը: Զանգեզուրիբարձունքներում կռվելով Կարմիրբանակիդեմ՝ դուք, այսպիսով,անգիտակցաբար խորացնում եք վիշտնու դժբախտությունըձեր ժողովրդի, որի միակ փրկությունըկախվածէ Կարմիրբանակին Խորհրդային Ռուսաստանի օգնությունից... Մենք համոզված ենք, որ մեր բոլորի հարազատ Հայաստանի մեջ... Խորհրդային Զանգեզուրը նս կմտնի Խորհրդային կառավարությանանունից մենք հայտնում ենք կռիվներին բոլոր մասնակցողներիամնիստիա՝համարելով այդ կռիվը կործանարարմեր ժողովրդի համար... Մենք կոչ ենք անում Զանգեզուրին՝կանգնել ԽորհրդայինՀայաստանիդրոշակի տակ, մերձենալ Ռուսաստանինն Խորհրդային Ադրբեջանին:Մենքազնվությամբ, բաց սրտով հայտարարումենք մեր ժողովրդին, որ կարմիր զորքի դեմ հետագա կռիվները ձեռնտու են

ճճ

միայն հայ ժողովրդի թշնամիներին:Խորհրդային Հայաստանիանունից մենք կոչ ենք անում Զանգեզուրին՝դիմել խաղաղաշխատանքի:Պահանջում ենք անմիջապես դադարեցնել ամեն տեսակիպատերազմական գործողություն ն ենթարկվել Հայաստանիխորհրդայինիշխանության: Սույն հրամանը խախտելը մեր կողմից կնկատվի իբրն թշնամական գործողություն՝ուղղված ԽորհրդայինՀայաստանին նրա դաշնակից ԽորհրդայինՌուսաստանիու նրա կարմիրզորքերիդեմ» (կոչի լրիվ տեսքը տե՛ս Ա. Սիմոնյան,էջ 367--368): Նշենք նան, որ Ս. Վրացյանըկասկածի տակ է առնում Դրոյի մասնակիցլինելը սույն կոչին (Ս. Վ., էջ 558): Իսկ Ա. Սիմոնյանըգտնում է, որ կոչը ավելի խորացրեց Նժդեհի ու Դրոյի միջն եղած հակասությունները, որոնք աստիճանաբար վերածվեցին անձնականբացահայտ հակակրանքի(Ա. Ս., էջ 369): 1920 թ. դեկտեմբերի կեսերիցԳարեգին Նժդեհի նախաձեռնությամբ նախապատրաստական աշխատանքներսկսվեցին Համազանգեզուրյան համագումար ուղղությամբ: հրավիրելու Վամազանգեզուրյանառաջին համագումարը բացվեց 1920 թ. դեկտեմբերի25-ին Տաթնի վանքում: Համագումարիններկա էին Զանգեզուրի 69 գյուղերից ընտրվածպատգամավորները,գավառի շրջանայինխորհուրդների15 ներկայացուցիչները՝118 մարդ: Նախագահ ընտրված Գեդեոն Տեր-Մինասյանը հրապարակեց համագումարիօրակարգը, որտեղ կենտրոնականըինքնավարՍյունիքի հռչակմանու նրա իշխանությանկազմակերպման հարցն էր: Պատգամավորներնիրենց ելույթներում արտահայտումէին այն տեսակետը,թե ԽորհրդայինՎայաստանինորաստեղծիշխանությունը տվյալ իրադրությանմեջի վիճակի չէ պաշտպան կանգնելու Զանգեզուէ գավառն ընդգրկելու հանրապետությանկազմի մեջ: Ելրին ն անզոր նելով այդ մեկնակետից՝նրանք առաջարկում էին Զանգեզուրն անջատված համարել ԽորհրդայինՀայաստանից,գավառը հայտարարելանկախ ինքնավար երկրամաս՝մինչն որ ամուր երաշխիքներ կստեղծվեն այն Վայաստանի կազմի մեջ մտցնելու համար: Համագումարն ընդունեց բանաձն, որի համաձայն որոշվեց. «Զանգեզուրը հայտարարելժամանակավորապեսինքնավար՝մտցնելով հանրապետական իրավակարգեր, լինելով անկախ, մինչն քաղաքականհնարավորությունկունենան միանալու իր մայր երկրի՝Վայաստանի հետ»:

ԻնքնավարՍյունիքի սահմաններնեն Զանգեզուրինախկինսահ-

մանները:

ինքնավար որոշում ընդունեց Համագումարը միաձայնությամբ համագումահամաձայն՝ մասին: Որոշման ձնի Սյունիքի կառավարման օրենսդրական բարձրագույն րը ճանաչվեց իբրն ինքնավարՍյունիքի մարմին՝պառլամենտ-խորհրդարան:. Խորհրդարաննընտրում էր ինքնավար Սյունիքի կառավարուվեց ամսով, բաղկացած9 մարդուց: Այն ություն` պրեզիդիում--դիվան՝ ներ 10 վարչություններ՝ներքին, արտաքինգործերի, պարենավորման, ֆինանսական,լուսավորության,առետրաարդյուարդարադատության, խնամանաբերական, հողային, ճանապարհների, հաղորդակցության,

տարության:

միաձայն որոշում ընդունեց` Գարեգին Նժդեհին Համագումարը

հրավիրելորպես Սյունիքի սպարապետ: Սյունիքը բաժանվեց6 շրջանների՝բուն Զանգեզուր, Տաթնի ձոր, Ղափան, Դարաբասիձոր, Սիսիանն Գենվազ: Յուրաքանչյուրշրջան ուներ իր գործադիրմարմինը՝3-5 հոգուց: Ինքնավար Սյունիքի յուրաքանչյուր գյուղ ուներ իր գյուղական կոմիսարը:Ընտրվեցնան 3 հոգուց կազմվածվերահսկիչ մարմին: Միաձայնորոշվեց ինքնավար Սյունիքի իշխանությանկենտրոնատեղի ընտրել Գորիս քաղաքը: Ինքնավար Սյունիքի հռչակման կապակցությամբ պետք է շեշտել, որ տվյալ պահինՍյունիքն ուրիշ ելք չուներ, քան ազդարարեԴա լու իր անկախությունըոչ միայն Ադրբեջանից,այլն Վայաստանից: քայլ էր, ինչպիսինը եղավ յոթ տասնամյակ նույնպիսի ստիպողական հետո ղարաբաղյան շարժման ուժով Ղարաբաղի համաժողովրդական անկախությանհռչակումը: Հանրապետության Մոսկվաուղնորվելու ճանապարհինԴրոն (ԴրաստամատԿանահունվարի 21--ին նա երկու. յան) մի քանի օր մնաց Բաքվում: Այստեղից նամակուղարկեց Զանգեզուր, մեկը՝ Նժդեհի, մյուսը՝ Զանգեզուրիգյուղացիականխորհրդի անունով: Նժդեհին հասցեագրվածնամակում Դրոն առաջարկումէր Սյունիքը հայտարարելխորհրդայինն դադարեցՂարաբաղում: նել ապստամբությունը Ավելի ընդարձակէր երկրորդ նամակը, որտեղ Դրոնգրում էր, որ երկու.ն կես տարվա դառը փորձը ցույց տվեց, որ հայ ժողովուրդը չի կարող իր հույսը կապել Եվրոպայիհետ: Այժմ Յայաստանըխորհրդաճ8

-

յին է, Ա հեղաւիոխականՌուսաստանիմիջոցով միայն հայ ժողովուրդը կարող է լուծել իր հողային հարցերը: Նամակի հիմնական պահանջը դարձյալ Զանգեզուրի խորհրդայնացումնէր: նամակագիրնընդգծում էր, որ Զանգեզուրիկողմից Խորհրդային Վայաստանըչճանաչելը խանգարելու է լուծել նախիջնանի,Շարուրի ն Ղարաբաղիհարցերը ն առիթ է դառնալու,որպեսզիթուրքերը իրենց զորքերը չհանեն Հայաստանից: Նա նան ավելացնում էր, որ Մոսկվայումթուրքերի հետ բանակցությունները կգան ապացուցելու, որ ԽորհրդայինՌուսաստանըպաշտպանելու է հայ աշխատավորությանշահերը: Նժդեհի հետ բանակցություններվարելու Ա նշված նամակները ճրան հանձնելու համար Հայհեղկոմը ն 11--րդ բանակի հրամանատարությունը ստեղծում է հինգ հոգուց բաղկացած պատվիրակություն՝ նախկին հնչակյան, կոմունիստ Գրիգոր Վարդանյանի գլխավորությամբ: Անդամներնէին Սամսոն Թյունինը, փոխգնդապետԱրմենակՕրբելյանը, ԱրտաշեսՀովհաննիսյանըն Շմավոն Քոչարյանը:Փետրվարի 2-ին պատվիրակությունըմտնում է Զանգեզուր:Նույն օրը ԳրիգորՎարդանյանը ն ԱրմենակՕրբելյանը հրավիրվում են Նժդեհի մոտ՝ զրույցի: Նժդեհը փաստորենհրաժարվեց11-րդ Կարմիր բանակիհրամանատարության հետ երկխոսությունիցն մերժեց Դրոյի առաջարկները:Երեք օր Գորիսում մնալուց հետո՝ փետրվարի5-ին, խորհրդայինպատվիրակությունը Բաքու մեկնեց՝ առանցորնէ արդյունքի հասնելու: 4921 թ. հունվարի վերջերին Հայհեղկոմը դիմում հղեց Զանգեզուրի գյուղացիությանը՝կոչ անելով վերջ տալ աննպատակդիմադրությանը ն ճանաչել Հայաստանի խորհրդային իշխանությունը:Խորհրդային իշխանությանդեմ կռիվներինմասնակցածներինխոստացվումէր կյանքի անձեռնմխելիություն: Կտրականապեսմերժելով Զանգեզուրը խաղաղ ճանապարհով խորհրդայնացնելուբոլոր առաջարկները՝Նժդեհը որոշեց ամեն կերպ աջակցել Ղարաբաղում խմբապետԹնան Ստեփանյանիգլխավորած հակախորհրդայինապստամբությանը:1921 թ. հունվարի վերջերին Թնանիխմբերումհաշվվում էր մոտ 800 մարդ: Նժդեհը անմիջականկան հետ Թնանի մեջ էր պի էր աշխատում բավարարել նրա բոլոր պա``

հանջները:

հունվարի վերջերին Թնանի զինված խմբերը հարձականցան, արագորենգրավեցին Դիզակի (Հադրութի) ու Վարանդայի (Մարտունու)շրջաններըն ընդհուպ մոտեցան Խանքենդին (Ստեփա1921 թ.

ման

նակերտ): Խորհրդային զորամասերը, տալով մեծ թվով սպանվածներ, ստիպվածէին նահանջել: 1921 թ. Թնանի ուժերը գրավեցինԼեռնային Ղարաբաղիմեծ մասը ն այդ տարածքներըմիացրինինքնավարՍյունիքին: Թնանի հակախորհրդայինապստամբությանհաջողության հիմնական պատճառըՂարաբաղիհայ ազգաբնակչությանմեծ մասիդժգոհությունն էր այն բանից, որ ռուսականԿարմիրբանակի հետ իրենց երկիր էին մտել նան Խորհրդային Ադրբեջանիկարմիր ասկյարները,որոնք Ղարաբաղնարդենիրենցն էին համարում: 1921 թ. ապրիլի 2--ին՝ Երնանը գրավելուց հետո, Ղարաբաղում ն տեղի տեղակայվածԿարմիր բանակիզորամասերը կոմունիստական գումարտակներնու ջոկատները հարձակման անցան Թնանի փոքրաՔիվ ջոկատներիդեմ, որոնց օգնության էր եկել Նժդեհի ուղարկած էքսպեդիցիոն զորամասը՝Տեր-Պետրոսյանի հրամանատարությամբ: Ղարաբաղիապստամբներիդեմ խորհրդայինուժերի ընդհանուր

մեծ րավեցին աղարը նրանք Թյանի մական ատված կետը:

հարձակումն

սկսվեց

թ.

ապրիլի

15-ին:

Նույն

օրը

երեկոյան

Գերակշիռուժերի Ճնշման տակ ապստամբներըթողեցին նան վերջին հենակետը՝Խծաբերդը ն ապրիլի 18-ի գիշերը, ճեղքելով շրջափակման օղակը, անցանԳորիսու միացանՆժդեհին:

յին իշխանությունըՎայոց ձորում: ԴեպիԶանգեզուր նահանջելուն այնտեղիցՊարսկաստանանցնելու նպատակովՀՓԿ կոչով Բաշ-Գյառնիումհավաքվեցմոտ 10000 մարդ՝ զինվորներ,մտավորականություն, պետականն հասարակական գործիչներ: Այդանկազմակերպնահանջըշուտով վերածվեցգաղթի:Զանգեզուրի բնակավայրեր հասնելու համարանհրաժեշտէր անմարդաբնակվայրերով ոտքով կտրել օրերի ճանապարհ:Հազարավոր մարդիկ թյան էին մատնված,չկար իշխանություն, կազմակերպողուժ: ընդունեց ներման դեկրետ, 1921 թ. ապրիլի 10-ինՀայհեղկոմն որը, սակայն, չէրվերաբերում«ՓԿ անդամներին, բարձրհրամանատարությանը ն խմբապետներին:Սակայն դեկրետը արդյունք չտվեց ն բոլշնիկներից սարսափահար փախչողներից ոչ ոք չվերադարձավ Երնան: «Փրկության կոմիտեն,-- գրում է Ա. Սիմոնյանը,---ի վիճակի չէր ղեկավարելու գաղթը, ընթացք տալու ն կանոնավորելունրա հոսքը, ձեռնարկելու միջոցներ՝ որնէ չափով թեթնացնելու մարդկանց տառա```

անտերու-

պանքը,որոնք չգիտեին, որ Երնանիցմինչն Արաքսգետի պարսկական ափըգնալու են ամբողջ մեկ ու կես ամիս, չէին պատկերացնում,որ Սովից չմեռնելու համար ստիպվածեն լինելու ճանապարհինմորթոտել իրենց հետ տարած բոլոր անասունները,այդ թվում՝ մի քանի հարյուր Ս., էջ 468): ահանջի ճանապարհինկոմունիստ բանտարկյալներըն գերի ռուս դաժանաբարոչնչացվեցին:Այսընկած կարմիրբանակայիննները պես` Երնանի դուրս բերվեցին 63 բանտարկյալներ,որոնց հասցրին Քեշիշքենդ: Ապրիլի 3-ին դեռես Բաշ--Գյառնիի մոտ ձորը նետեցին երեք ուժասպառ հիվանդների:Ապրիլի5-ին Վեդիի մոտ սվինահար արեցին Հայաստանի կոմերիտմիությանԿենտկոմի քարտուղար ԱրմենակԲուդաղյանին Ա բանվոր Տաճատ Թաղիանոսյանին:Մինչն Քեշիշքենդ հասնելը սպանվեցին նան վաշտի հրամանատարՌ. Պողոսյանը ն զինկոմ Ն. Օլթեցյանը: Քեշիշքենդում բանտարկյալներիխմբին միացվեցինես 40 բանտարկյալներ,որոնք այդ շրջանի հեղկոմների անդամներէին ու խորհրդային ակտիվ գործիչներ: Ապրիլի 13-ին բանտարկյալներինհասցրին Գնդնազգյուղը, որտեղ ժայռից ցած նետեցին 12 հոգու: Ապրիլի 14-ին Բազարչայում խմբինմիացվեցին 100 գերի ռուս կարմիրբանակայիններ: Դրանքայն 400 ռուս կարմիրբանակայի էին, որոնք գերի էին վերցվել փետրվարի13-ին՝ Դարալագյազի վրա

ձի6. ընտիր

բանտերից

բանտարկյալների

հոգու: Այսպիսով՝203 գերիներիցու ճւսնաբանտարկյալներից պարհին ոչնչացվում են 91-ը, երկու հոգու հաջողվում է փախչել, իսկ 110 բանտարկյալներինհասցնում են Տաթն: Այստեղ մնացած Նժդեհի կարգադրությամբ նրանցից104-ը ենթարկվումեն խոշտանգումներիու ցած են նետվումՏաթնի ժայռից (ՀԺՊ, ԳԱ, հ. 7, էջ 154): է գերիներին ու Նկատենք,որ Ա. Սիմոնյանիմոտ բացակայում մունիստ բանտարկյալներինժայռերից ցած նետելու պահը: Ըստ նրա տեղի են ունեցել միայն գնդակահարություններ,որից հետո դիակները նետել են ձորը (Ա. Ս., էջ 462-464): «Եվ այսպես,--- եզրակացնում է Ա. Սիճոնյանը,-- անողոք պատերազմում կույր վրեժխնդրությանզոհեր դառնում ն՛ կոմունիստները,ն՛ դաշնակցականները: ից ոչ ոք չէր շահում, բայց տուժում էր նրանց ծնած նելով ծաղկուն տարիքիիր զավակներին» (Ա. Ս., էջ 465): ղում՝

կո-

մո

Դաժանութ կորցժողովուրդը

Հետագայում՝ 1923թ.,

«Վայրենիք» ամսագրիթիվ 3--ում Ս. Վրացյանը, մեղքը ուրիշների վրա գցելու բացահայտ միտումով «Հայաստանի Վանրապետության պատմությունից»հոդվածում գրել է. «Մեր Զանգեզուրի ապստամբությանպատմությանմեջ մի սն էջ կա, այն է՝ 60 բոլշնիկ պատանդներիգնդակահարությունը,որ կատարվելէ զինվորական իշխանություններիկարգադրությամբկ արտակարգ հանձնախմբի նախագահիանփութության պատճառով: Այս դեպքը, սակայն, որի մեջ մեզ չի կարելի մեղադրել, մեծ վիշտ պատճառեցմեզ, որովհետն դա հակասում էր թե՛ մեր գործունեության,ն թե՛ մեր քաղաքական դավանանքներին: Հանցավորներըհանձնվեցին սակայն սխալը իհարկե, անկարելիէր»: Ի պատասխան դրան՝ ՀՎ«ՓԿարտակարգ հանձնախմբի(արտակարգ դատարան)նախագահԱվետիսՕհանջանյանըԹավրիզից Թիֆլիսում հրատարակվող «Զարյա Վոստոկա»թերթիխմբագրությանն է ուէ ղարկումմի նամակ, որը տպագրված թերթի թ. մայիսի 16-ի հաԱ. Ս. մարում: Օհանջանյանըվկայում էր, որ հենց Վրացյանիու նրա շրջապատիկարգադրությամբէ իրականացվել այդ ոճիրը: Նա հայտնում էր, որ երբ Ղարաքիլիսա(Սիսիան)գյուղում գտնվողՆժդեհը Վրացյանի ներկայությամբ հրամայել էր գնդակահարել պատանդներին,վերջինս չի համարձակվելգոնե մի խոսք ասել՝ փրկելու համարանմեղզոհերին, մինչդեռՆժդեհն անպայմաննրան կլսեր: Նամակագիրըվկայում է նան, որ գնդակահարությունըկատարվել է Տաթնի վանքի բակում՝Վրացյանի բնակարանից50 քայլ հեռավորությանվրա, որից հետո դիակներընետել են ձորը, իսկ Վրացյանը գտնվելիս է եղել այնտեղ, բայց ձնացել է համր, խուլ ն կույր (Ա. Ս., էջ 465): Հայրենիքի Փրկության կոմիտենիր ամբողջկազմով ն Ս. Վրացյանի գլխավորությամբՏաթն հասավ 1921 թ. ապրիլի 20--ին, երբ դեռ զորքի ու գաղթականության մի մասը գտնվում էր Զանգեզուրիճանա-

դատի,

ուղղել,

պարհին:

անց-

Ապրիլի21--ին ՎՓԿ--ն Տաթնի վանքում պաշտոնականնիստ կացրեց: ՈրոշվեցինքնալուծարելՀՓԿ--ն ն Զանգեզուրումունենալ երկու կառավարություն:ԴրանցիցմեկըինքնավարՍյունիքիկառավարությունն էր, իսկ մյուսը պիտի լիներ ՀայաստանիՎանրապետությանկառավարությունը, որի կազմավորումըհանձնարարվեց Ս. Վրացյանին: Երկրորդ կառավարությունըչպիտի խառնվեր ինքնավարՍյունիքի կառավարությաններքինգործերին,այլ կոչված էր ներկայացնելուՀՀ-ը

հայտարարվեց

Ղափանի արտաքին աշխարհի առաջ: Նրա կենտրոն հանքերը: Նպատակահարմար համարվեց կյանքի կոչել Ս. Վրացյանի նախաբոլշնիկյանկաբինետը,որը լրացվեց երկու նոր նախարարներով (Ա. Ս., էջ 469): Ի վերջո գաղթականությունը հասավ Արաքսի գետանցը՝ Պարսկաստան անցնելու համար: Գետանցը կապված էր մեծ վտանգների հետ: Արաքսը հատկապեսվտանգավոր էր Մեղրի գյուղի շրջանում, ուր կուտակվել էր բազմահազարանոցգաղթականությունը:Գարնանային հեղեղներիցվարարած գետը ժայռոտափերին զարնվելով՝ մոլեգնորեն էր սլանում էր առաջ: Կամուրջ գոյություն չուներ, անցումը.կատարվում որոնք էին տիկեպատրաստված «քելակ» կոչվող չորս լաստակներով, չէին խեղդվողները:Պարսկաստան րից ու տախտակներից,ուստի,քիչ անցնելու նպատակով Մեղրի հասած ակադեմիկոս Ալ. (Թամանյանը Ռուբեն Տեր--Մինասյանինախաձեռնությամբ փորձեցԱրաքսիվրա լաստագիծ(ոճքօԽ) անցկացնել,բայց անհաջող: Նման պայմաններումհազարավորգաղթականներիանցումըտնեց շուրջ երկու ամիս, որովհետն քելակի վրա կարելի էր նստել 2--3 հոգով միայն (Ա. Ս., էջ 471):

հռչակումը ապրիլի 26--ին Տաթնի վանքում հրավիրվեց ինքնա 5.

թ.

Լեռնահայաստանի

յ

Սյունիքի երկրորդ՝ արտակարգ համագումարը,որին 64 գյուղերից ներկա էին 95 պատգամավորներ:Համագումարի նախագահընտրվեց Սերգեյ Մելիք-Յոլչյանը: Զեկուցումով հանդես եկավ Գ. Նժդեհը, որը շեշտը դրեց սկսված սովը մեղմելուն ուղղված միջոցառումներիվրա: Համագումարը որոշեց՝ 1. Ինքնավար լեռնաշխարհ ազատ Սյունիքը հայտարարել անկախ պետություն ն այն վերանվանելԼեռնահայաստան,որի մեջ մտնում են Զանգեզուրը, Վայոց ձորը (Դարալագյազ) ն Լեռնային Ղարաբաղը: Գորիս քաղաքը համարելԼեռնահայաստանիմայրաքաղաք: 2. Համագումարըհայտարարել Լեռնահայաստանիվարչապետություն` նախարարներիխորհուրդ, իսկ կառավարությանանդամներին անվանել նախարարներ: 3. Վարչապետ ընտրել սպարապետին՝ վերապահելով նոր նրան կառավարությանկազմիընտրությունը: լ

որոշեց գնդապետՆժդեհին շնորհել զոՀամագումարը միաձայն րավարի (գեներալի) աստիճանն նրան պարգնատրել«Խուստուփյան արծիվ» երկաթեշքանշանով: Ապրիլի 27-ին Նժդեհը համագումարի հաստատմանն է ներկայացնում կառավարությանյոթ մարդուց բաղկացածհետնյալ կազմը. 1. Գ.Նժդեհ վարչապետն արտգործնախարար 2. Ս. Մելիք-Յոլ չյան ներքին գործոց նախարար 3. Հ. Տեր-Հակոբյան պարենավորման 4. Մ. Մինասյան խնամատարության 5. գով. Տնեճյան արդարադատությանն լուսավորության 6. Ավ. Օհանջանյան հաղորդակցությանն փոստ հեռագրի 7. Ս. Եղիազարյան ֆինանսների: 1921 թ. մայիսի 1--ին Լեռնահայաստանիկառավարությունըհրապարակեցդեկլարացիա, որով հայտարարում էր, թե իր առաջնահերթ խնդիրն է ապահովել Լեռնահայաստանի ինքնապաշտպանությունըն այն դարձնել ամուր հենակետ՝ մոտ ապագայում Մայր Հայաստանը թշնամի տարրերիցմաքրելու համար: Միաժամանակասվում էր, որ իրենք պիտի ջանան բարեկամական, բարիդրացիական սերտ հարաբերություններ հաստատել թուրք, պարսիկ ն տաճիկժողովուրդներիհետ: Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը միջոցներ էր ձեռնարկում, որպեսզի խաղաղճանապարհովԶանգեզուրը խորհրդայնաճա ն միացվի մայր երկրին: Այդ ճպատակով1921 թ. ապրիլի 23--ին Հայհեղկոմը հրապարակեց երկրորդդեկրետը,որով ազդարարումէր համներում, այսինքն ներումը տարածվում էր բոլորի, այդ թվում նան ՀՓԿ "անդամների վրա:Դեկրետի իրագործմանհամար ստեղծվեց հատուկ հանձնաժողով՝ ԱրտաշեսԿարինյանիգլխավորությամբ:Դեկրետնամենուրեք լայն արձագանքգտավ: ՄիաժամանակԵրնանից մի շարք առաջարկներուղարկվեցին Լեռնահայաստանիկառավարությանը՝ բանակցություններսկսելու մասին, ն վերջապես տվեցիր համաձայնությունը: Հայհեղկոմի որոշմամբ Լեռնահայաստանիհետ բանակցություններ վարելու համար ստեղծվեց5 հոգուց կազմվածպատվիրակություն՝ Արտաշես Կարինյանի ղեկավարությամբ:Կարմիր բանակի ներկայացուցիչն էր Վասիլի Մելնիկովը: Պատվիրակությանոչ կոմունիստանԱ-Դոն ն 3. Մելիքյանը: դամներէին ԴավիթԱնանունը,

Դարալագյազի

հասավ մայիսի3-ին պատվիրակությունը անոչ կոմունիստերեք Հերհեր գյուղը: Նույն օրը պատվիրակության էին, մեկնեներկայացուցիչներ դամները,որոնք մտավորականության տեղավորուր 10 վերստիվրա գտնվող Գնդնազ գյուղը, ցին-Վերհերից զորքերիհրաման ված էր Վայոց ձորի գավառապետ դաշնակցական 1921 թ.

շտաբը: Յապոնի նատար

հետո, ի վերջո, մայիսի9-ին Յապոձգձգումներից Միտումնավոր որ պատվիրակներին, նը հայտնումէ Հերհերումգտնվող խորհրդային Ղաէ նշանակված վայր կողմիցբանակցությունների կառավարության լաջուղ

գյուղը:

ն Վ. Մելնիկովը Մալիշկայից Մայիսի 10-ին Ա. Կարինյանը որ Ղալաջուղը հարմար վայր ուղնորվումեն Գնդնազ ն համար, սակայն նրանց հայտնումեն, որ ուրիշ չէ բանակցությունների գալով Գնդնազից, մայիսի տարբերակչկա: Մայիսի10-ի գիշերը դուրս Վ. Մելնիկովըհասնում են ՂաՍ. Կարինյանըն 41-ի վաղ առավոտյան աշխարհիցկտրլեռներով շրջապատված, լաջուղ, որը բարձրաբերձ որն ուներ 70-80 տուն: Այդ ված փոքրիկ գյուղ էր մի խոր ձորի մեջ, 30-ական թվականնեգյուղն այժմ գոյություն չունի, նրա բնակիչները ճանապարհորդության են այլ գյուղերում:Գիշերային րին վերաբնակվել չտեսնենԶանպատվիրակները նպատակնէր, որպեսզիխորհրդային Հինգ օր պատվիրակներ դասավորությունը: գեզուրի զորամասերի տակ: մնացինՂալաջուղում՝ուժեղ հսկողության Ռկ(բ)Կ ԿենտկոմիկողԱյդ օրերինմամուլում հրապարակվեցին առաջարկԱլ. Մյասնիկյանի մից Հայհեղկոմինախագահնշանակված կառավարությանը, ուղղվածԼեռնահայաստանի ներն ու պայմանները՝ համար: Առաջինպայբանակցությունների որոնք հիմք հանդիսացան մարմիններիլուծարումն ու իշխանության մանը Լեռնահայաստանի

հայսյարարում,

հպատակություն կառավարությանը հայտՀայաստանի Խորհրդային ապսէր խոստանում բոլորին՝ ընդհանուրներում նելն էր: Վայհեղկոմն Ալ. ու ղեկավարներին: տամբությանըմասնակցած շարքայիններին ուշադիր հետնում էր բանակցություններին: Մյասնիկյանը երեք հոՄայիսի 12-ին Ղալաջուղ հասավ Լեռնահայաստանի գլխավոԳեդեոն Տեր-Մինասյանի գուց կազմվածպատվիրակությունը՝ ն Մինաս Մինասյանը Անդամներնէին արտգործնախարար րությամբ:

Լնոն զինվորական

Միքայելյանը:

-.

Ղալաջուղի առաջին նիստըկայացավմայիբանակցությունների

առավոտյան: Նախագահում էր Գ. Տեր--Մինասյանը, որը հանդես եկավհայտարարությամբ: Նրանից հետո ձայնը տրվեց Ա. Կարինյանին: Նա նշեց, որ Զանգեզուրը ն փաստորեն նրանմիացածՂարաբաղը, մնալով անկախ, դառնում են գործիք իմպերիալիզմի համար,որն առաջին հերթինուղղվում է Հայաստանի դեմ, ուստի որպես նախնական սի 12-ի

պայման,

նում

նան

ն

խորհրդային իշխանությանհաստատումն է Լեռնահայաստահպատակեցումը ԽորհրդայինՀայաստանին: Բարձրացվեցին

ադրբեջանցի գաղթականների վերադարձին քոչի հարցերը: Առաջադրված բոլոր հարցերին Լեռնահայաստանի պատվիրակները լրջորեն առարկեցին:Նույն օրը՝ մայիսի12-ի երեկոյան, տեղի ունեցավ բանակցությունների երկրորդ նիստը, ուր նախագահումէր Ա. Նա հայտարարեց, Կարինյանը: որ եթե Լեռնահայաստանի կառավարությունը մերժի Զանգեզուրի խորհրդայնացման մասինպահանջը,ապա բանակցությունները կդառնան ավելորդ: Նրան պատասխանեցին, որ այդ հարցիպատասխանը կարող է տալ միայն Զանգեզուրիժողովուր-

դը՝ իր համագումարով: Լեռնահայաստանի պատվիրակությունը պատասխանիհամարերկուօր ժամանակխնդրեց, ուստի բանակցություներկու օրով: ները հետաձգվեցին Մայիսի 14-ին Լեռնահայաստանի կառավարությունը քննու առավ ԽորհրդայինՀայաստանի դայնացման մասին: Կառավարությունը

կարացին խին անգեզունի կտրականապես

Խորհրդային Հայաստանի կառավարության բոլոր

մերժեց

առաջարկներն ու

ն ընդունեց պահանջները պատասխան դեկլարացիա: Մայիսի 15-ին Լեռնահայաստանի պատվիրակությունը վերա-

դարձավՂալաջուղ՝իր հետ բերելով պատասխան ն բադեկլարացիան վերսկսվեցին: ԻնչպեսնկատումԷ Ա. Սիմոնյանը, նակցությունները կասկած չէր մնում, որ Նժդեհը հրահանգելէ վերջ տալ բանակցություններին, ե Լեռնահայաստանի կառավարությունը Ղալաջուղի բանակցություններում, ըստ էության, հրաժարվեց համաձայնության գալ խորհրդային կողմի հետ (Ա. Ս., էջ 512-513):

Եռօրյա բանակցություններից հետոԱ. Կարինյանի պատվիրա-

կությունըվերադարձավ Երնան` խոստանալով

շուտափույթ պատասխան տալ արված առաջարկներինու պահանջներին, սակայնպատասխան այլես չտրվեց:

մայիսի 18--ին ՎամԿ(բ)ԿԿենտկոմի պլենումը քննարկեց Հայհեղկոմը վերակազմելու ն նրա փոխարենԽորհրդային Վայաստանի կառավարությունժ̀ողովրդականկոմիսարների խորհուրդ կազմակերպելու հարցը: Մայիսի21--ին հաստատվեցԺողկոմխորհիկազմը. Ալ. Մյասնիկյան՝Ժողկոմխորհի նախագահ ն ռազմականգործերի ժողկոմ, Ասքանազ Մռավյան՝ արտաքին գործերի, Պողոս Մակինցյան՝ ներքին գործերի, Արտաշես Կարինյան՝ արդարադատության,Սարգիս Սրապիոնյան (Լուկաշին)` ժողտնտխորհի նախագահ, Արամայիս Երզնկյան՝ հողժողկոմ, Ալեքսանդր Բեկզադյան` պարենավորման ն արտաքին առնտրի, Սարգիս Խանոյան՝ ֆինժողկոմ, Աշոտ Հովհաննիսյան՝ լուսժողկոմ, Սաքո Վամբարձումյան՝առողջապահությանժողկոմ, Դրաստամատ Տեր-Սիմոնյան՝ փոստ-հեռագրի, Ալեքսանդր Շահվերդյան՝ աշխատանքի ն սոցապ, ՇաԱրշակ՛Խաչիկյան՝ բանգյուղտեսչության, Ամիրխանյան՝ Ա րտակարգհանձնաժողովի վարշ նախագահ: ԺողկոմխորհըԶանգեզուրի հարցում բռնեց հստակ գիծ՝ բուն հայկական հող է ն պետք է միացվի Խորհրդային Վայաստանին՝իբրն նրա անբաժան մաս, եթե հնարավոր է` խաղաղ միջոցներով, եթե ոչ՝ զենքի ուժով: 1921 թ. մայիսի 29-ին 11-րդ Կարմիր բանակը վերանվանվեց Կովկասյան առանձին բանակ, որի ռազմահեղափոխականխորհրդի կազմի մեջ մտան Ս. Օրջոնիկիձեն,Ս. Կիրովը, Ալ. Մյասնիկյանը, բանակի հրամանատարԱ. Հեկկերը ն ուրիշներ: 1921 թ. հունիսի 1-ին Գորիսում կայացած համատեղ նիստում Լեռնահայաստանի կառավարությունը`Նժդեհի վարչապետությամբն Վանրապետական Հայաստանիկառավարությունը՝Ս. Վրացյանիգլխավորությամբ, համաձայնությանեկան մեխանիկորենմիանալու նմեկ միասնական կառավարությունստեղծելու մասին: ԼեռնահայաստանըվերանվանվեցՎայաստան՝Գորիս մայրաքաղաքով: Հայաստանի նախարարների խորհրդինախագահ առաջադրվեցՍ. Վրացյանը, իսկ ռազմաԳ . կան ուժերի հրամանատար՝ Նժդեհը: Նոր կառավարությունը բաղկացած էր 11 նախարարներից՝Արշ. Հովհաննիսյան,Գ. Նժդեհ, Ս. Մելիք-Յոլչյան, Հ. Տեր-Հակոբյան, Սմբ. Եղիազարյան, Ավ. Օհանջանյան, Յովհ. Տնեջյան, Հ. Տերտերյան, Ա. Խոնդկարյան, Վ. Մինախորյան:Պետական վերահսկիչ նշանակվեց ԳեդեոնՏեր-Մինասյանը: Նախարարներից մեկն անկուսակցականէր, երկուսը` էսէռ,ութը՝ դաշնակցականներ: Չնայած իրավականառումովկառավարության ղեկավարդարձավ

թ.

այն

Ս.

Վրացյանը,սակայն Լեռնահայաստանիփաստականառաջնորդ շա-

րունակումէր մնալ Գ. Նժդեհը:

Պրոֆեսոր ԱրամՍիմոնյանըկատարում է մեր կարծիքովմի շատ կարնոր դիտարկում. նա գտնում է, որ Հայաստանի կառավարության ստեղծումը Զանգեզուրի բնակչության լայն զանգվածներիշրջանում մեծ ոգնորություն չառաջացրեց:Հոգնած ու տառապածգյուղացիներից շատերը կարոտովերազում էին խաղաղկյանքի մասին: Զորքի վստահելի հրամանատարներիցշատերը նույնպես հանդես եկան կառավարության դեմ: Զանգեզուր անցած ապստամբներիմի զգալի մասը նույնպես այլնս տրամադիրչէր կռվելու Կարմիր բանակի դեմ: Ահա թե ինչու Նժդեհը շրջում էր գյուղից գյուղ՝ բնակչության մեջ կռիվըշարունակելու տրամադրությունբորբոքելու նպատակով:Սակայն, չնայած ձեռնարկած միջոցառումներին,անցկացված զորակոչը սպասված արդյունքը չտվեց (Ա. Ս., էջ 526-527): Թիկունքն ամրապնդելունպատակովձեռնարկվեցիննան պատժիչ գործողություններ.Նժդեհը պատժիչ զորամաս ուղարկեց ռուս--մոլոկանական Բազարչայ ն Բորիսովկա գյուղերը, որոնց բնակչության համակրանքըԿարմիրբանակիկողմն էր: Բնակիչներիունեցվածքը բռնագրավվեց, իսկ ակտիվիստները ձերբակալվեցին ն ուղարկվեցին Տաթն, որտեղ բանտարկվածէին նան գերի կարմիրբանակայինները, տեղացիհայ բոլշնիկներ,ովքեր հարցաքննությանժամանակպահանջված ցուցմունքներչէին տալիս՝ նրանց ժայռից նետում էին ձորը, գնդա-

կահարում:

լ

Տեղի բոլշնիկյան բջիջը կազմակերպեց.բանտարկյալներիփախուստ վանքի խցերից,սակայն դա նկատվեց ն շատերը գնդակահարվեցին,իսկ ոմանց էլ հաջողվեց պարանով ցած իջնել ու ազատվել: Այդ դեպքերից հետո բազարչայցիմոլոկանները հեռացան Հյուսիսային

Կովկաս:

՛

՛

ցույց կազմակերպեԿառավարությանդեմ անհնազանդության ցին Սիսիանի շրջանի Ախլաթյանգյուղի բնակիչները, որտեղ գործում էր ընդհատակյա կոմբջիջ՝ Հակոբ Տանկանի գլխավորությամբ: Գյուղ մտած պատժիչ ջոկատը ճնշեց հուզումները, Հ. Տանկանը խուսափեց ձերբակալությունից, սակայն ձերբակալվեց, հարցաքննվեց ու գնդակահարվեցնրա հայրը: |

Դ

(Սինան Ղարաքիլիսա Պատժիչներըշուրջկալ կազմակերպեցին Գաակտիվիստ կոմբջջի տեղի սիան)գյուղում,որտեղգնդակահարվեց

րեգինԳյուրջյանը: կրվերջ դնելու նպատակով Վունիսի սկզբներինպատերազմին կառավաու Վ. Մելնիկովը:Գորիսի կին Վայոց ձոր եկան Ս. Կարինյանն ուղարկեց Գառնիկ Շահինյանին: րությունը նրանց հետ բանակցելու սակայն որոշվեց բանակցությունՀանդիպումըկայացավԳնդնազում, ները հետաձգել երկու

շաբաթով:

|

հակախոր Խորհրդայի

քայլեր էր ձեռնարկում Գորիսի կառավարությունը ուղղությամբն դիմեց անգամ դայինուժերի համախմբման ուժեմուսավաթական տարածքումդեռես պահպանված Ադրբեջանի

խաներին: քրդերինն պարսկական րին, ինչպեսնան Քուրդիստանի ջանքերը համախոհների ու ՍակայնՆժդեհի, Վրացյանի նրանց Ավելի ու ավելի շատ զանգեզուրցիսպասվածարդյունքըչէին տալիս: լուծելու կողմը: ճանապարհով ներ էին հակվում հարցը խաղաղ մպառսովամահության էր բառացիորեն կանգնել Զանգեզուրցին գաղթակաճան շուրջ էր կերակրել նալիքի առջն, նա ստիպված բնակավայրեզորամասերը երնանյան նությանը:Դեպի Արաքս գնացող անկարգություններ: զանգվածային րով անցնելիս թույլ էին տալիս զորամաս, անցնելով կազմված2500-հոգիանոց մի Արեմտահայերից գյուղերով ն Արնիքիհայկական Ղափանի բունԶանգեզուրի, Սիսիանի, հացը, մորթումոչխարները,ա) թալանումէր գյուղացու վերջինկտոր ամեն ինչ: Եղան նույնիսկ զինված ենթարկում ծերն ու հավերը, ավերի ու միջն:Գողթաարնմտահայզինվորների տեղացիների ընդհարումներ էին բռնել դիրքեր բնակիչներ նի շրջանիմի քանի հայկականգյուղերի են նան, որ իրենց զորամասիդեմ: Նրանք հայտարարում արնմտահայ հետ: Ալ. Հայաստանի շահը պահանջումէ լինել Խորհրդային նշվում էր, որ մի փաստաթղթում յանին ուղարկվածհետախուզական ամեն մի գյուղացու մոտ «հյուրընկալԶանգեզուրիորոշ շրջաններում նան որոնց կողմիցեղել են ված» են 8-10 մաուզերիստներ,

Մյասնիկ

դեպքեր: թյունների

բռնաբա

ՀայաստանիկառավարություԱյդ նույն ժամանակԽորհրդային գաղ-

անցած Պարսկաստան քայլեր է կատարում նը դիվանագիտական Գրիգոր հունիսին թ. ուղղությամբ: վերադարձնելու թականներին հայն է մեկնել հանձնարարվում Ջուլֆակազմակերպել

Վարդանյանին

գործը: Այնտեղնա րենադարձության

մնում է 23 օր ն ԽորհրդայինՀափախստականների: ԳնդնազումՆոր Բայազետից ն Կոտայքիցեկած ապստամբական

յաստան է տեղափոխում3250

վաշտերնանցնում են բոլշնիկներիկողմը: Տառապածերկրիբնակչությանբաղձանքըխաղաղություննէր ու շինարարական նրանք կարոտելէին մուրճ ու զնդանին, աշխատանքը. հանդ ու արտին, գիր ու գրքին: Զանգեզուրի ապստամբների ղեկավարները առաջվա նման հրաժարվումէին հպատակություն հայտնել Հայաստանի խորհրդայինկառավարությանը, քանի որ նրանք այդպես էլ հավատ չունեին, թե խաղաղճանապարհով Զանգեզուրը հանձնելով՝ այն չի անցնի Ադրբեջանի ենթակայության տակ: Ավելին,ինչպեսասվեց, Ս. Վրացյանը,Գ. Նժդեհը ն նրանց զինակիցներըհույսը չէին որ կարելի վերադառնալ Երնան ն վերահաստատելՀայաստանիանկախ պետականությունը: Հենց այդ մտքով Գորիսիկառավարությունը նախապատրաստական աշխատանքսկսեց ԽորհրդայինՀայաստանիվրա հարձակվելու

կորցրել,

համար: Թե՛

է

Զանգեզուրիժողովուրդը, թե՛ ՀՅԴ տեղական կազմակերպություններըն թե՛ զորքի հրամանատարությունը կողմնակիցչէին կռիվը շարունակելուն: Հարձակմաննախօրյակին ժոԴարալագյազի ղովրդի կողմիցհատուկ պատվիրակություն էր գնացել Գորիս ն կառավարությանըխնդրել նոր կռիվ չսկսել, այլապես իրենք կմիանան խորհրդայինզորքին, սակայն նրանց պատասխանումեն, որ կռիվն անպայմանսկսվելուէ: Դարալագյազիվրա հարձակման ՛նախօրյակինարնմտահայության ներկայացուցիչները Սմբատինախագահությամբ Թավրիզումժողով են գումարում, որտեղ որոշում են մեկընդմիշտվայր դնել զենքը ն ամեն կերպ Հայաստանի աջակցել Խորհրդային կառավարությանը: Այդ որոշումը ԽորհրդայինՎայաստանի կառավարությանը ներկայացնելու համարառանձնացվումէ պատվիրակություն, որի մեջ էին մշեցի Հակոբ ն վանեցի Հայկ Տեր--Զաքարյանը Կոսոյանը:Երնանի ճանապարհին՝ Ջուլֆայում, նրանք հանդիւում են Գրիգոր Վարդանյանին ն միասին հասնելով Երնան՝ ներկայանումեն արտգործժողկոմի պաշտոնակատար Ա. Կարինյանին:Հաջորդ օրը պատվիրակությանն ընդունում է Պողոս Մակինցյանը: Ն ույն ներքգործժողկոմ օրը` հունիսի 23-ին, նրանցընդունում է Ժողկոմխորհի նախագահԱլ. Մյասնիկյանը: Նրանց

հայտնվումէ, որ Խորհրդային Վայաստանիդռներըբաց յերիառջն:

են

արեմտահա-

|

Զանգեզուրյան ուժերի հարձակումը Դարալագյազի (Վայոց ձորի) վրա, նրանց պարտությունը ն Զանգեզուրի 6.

խորհրդայնացումը "

Հացի ն զինամթերքի պաշարներըհամալրելու ն հաջողության դեպքում առաջ շարժվելու ն Երնանըգրավելու մտադրությամբԳ. Նժդեհը մշակեցԴարալագյազի(Վայոցձոր) վրա հարձակվելու ն այն ամբողջությամբ գրավելու Օպերատիվպլան: Նրա կարգադրությամբՅապոնի (Յովհ. Պարոնյան) ուժերը, որոնց ընդհանուր թիվը հասնում էր 1900 զինվորի, 1921 թ. հունիսի 15-ի լույս 16-ի գիշերը Որոտանիլեռնանցքով հանկարծակիհարձակումսկսեցինՎայոց ձորում գտնվող խորհրդայինզորամասերիվրա: զորամասերն ընկան ծանր Անակնկալիգալով՝ Կարմիր բանակի դրության մեջ: Վարձակմանառաջին երեք օրերի ընթացքում զանգեզուրյան ուժերը հասան որոշակի հաջողությունների: Կարմիր բանակի հայկականբրիգադիառաջին գունդը օղակիմեջ առնվեց ու ոչնչացվեց, 700 կարմիրբանակայիններ գերի ընկան, շատերը անցանզանգեզուրցիների կողմը: Անկանոննահանջի դիմեց նան հայկական բրիգադի երկրորդգունդը: Կարմիր բանակի հրամանատարությունը շտապ միջոցներ ձեռնարկեց դրությունը շտկելու համար: Հունիսի 18--ին ՀայաստանիԺողկոմխորհի նախագահ Ալ. Մյասնիկյանըկոչով դիմեց Վայաստանիաշխատավորությանը՝նոր պատերազմիհետնանքներիողջ պատասխանատվությունը դնելով Զանգեզուրի կառավարությանվրա: Նա հաստատ համոզմունք էր հայտնում, որ շուտով Կարմիր բանակը կազատագրիոչ միայն Վայոց ձորը,այլն ամբողջ Զանգեզուրը: Հունիսի 16-ից մինչն 21-ը տնած վեցօրյա համառ մարտերում հայկականառաջին բրիգադընահանջեցմոտ 80 կիլոմետր՝տալով 900 գերի, որը խորհրդային ուժերի մեկ երրորդն էր: Սակայն Զանգեզուրի ուժերի այդ հաջողություններըկրում էին սոսկ ժամանակավորբնույթ: Տեղին է նկատում Ա. Սիմոնյանը,որ ամբողջ Կովկասը խորհրդայինէր` բացի Զանգեզուրից ն բոլորի համար

պարզ էր, որ այդպես երկարտնել չէր կարող: Յարձակումը Դարալագյազի վրա հնարավորությունընձեռեց խորհրդայինկողմին՝ խաղաղմիջոցներից հրաժարվելու ն Զանգեզուրի հարցը ռազմական ուժով լուծելու համար: Որքանո՞վ էր արդարացվածԼեռնահայաստանիզորքի ն երնանյան զորամասերի նոր հարձակումըՎայոց ձորի վրա,-- հարցնում է Ա. Սիմոնյանը,--- ն պատասխանում,որ այն ոչ մի արդարացում չուներ ու անիմաստ էր նախ այն պատճառով, որ արդեն պարզից էլ պարզ էր, որ Լեռնահայաստաննիր հոգնած ու պաշարազուրկզորաճասերով, բոլշնիկյան պրոպագանդայի ազդեցությամբ մտափոխված բնակչությամբայլես անզոր էր դիմագրավելուխորհրդային վիթխարի ռազմականմեքենայի ճնշմանը: Երկրորդ` արդեն սկզբունքորեն լուծված էր Խորհրդային Հայաստանինպատկանելուհարցը՝ շնորհիվՍյունիքի հերոսականժողովրդի մղած երկարատնու հաղթականկռիվների (Ա. Ս., էջ 555): Վայոց ձորն ամբողջությամբգրավելու հաջորդ օրն իսկ պարզվեց, որ այն իրենց ձեռքում պահելը պարզապես անիրագործելի է, ե տարած հաղթանակինհաջորդեցպարտությունը: Դեռնս 1921 թ. մայիսի կեսերին Ալ. Մյասնիկյանըն Ա. Հեկկերը համատեղմշակել էին Զանգեզուրի գրավմաննախնականռազմաօպերատիվպլան: Դրա հիման վրա Կովկասյանառանձինբանակիհրամա-. նատարությունըհունիսի 20--ին շտաբին հանձնարարեցմշակել վերջնականպլան: Կազմված պլանով նախատեսվեցԶանգեզուրի վրա ընդհանուր հարձակում սկսել միաժամանակբոլոր կողմերից: Զանգեզուրի վրա հարձակվելու համար ստեղծվեց երկու զորա-՝ խումբ՝ Ղարաբաղ--Զանգեզուրյանն Երնանյան: Ղարաբաղ-Զանգեզուրյանխմբավորմանմեջ մտան Կովկասյան առանձին բանակի առաջինկորպուսը ն այլ զորամասեր: Կորպուսի հրամանատարԱլ. Տոդորսկին միաժամանակ նշանակվեց խմբավորման հրամանատար,իսկ կոմիսարնշանակվեց Ի. Սվիրիդովը:Խմբավորումն ուներ 5175 սվին, 400 թուր, 12 թնդանոթ, 100 գնդացիր, 7 օդանավ: Խմբավորումը Զանգեզուրի վրա հարձակվելու էր միաժամանակ հյուսիսից, արնելքից ն հարավ--արնելքից: Խմբավորումըբաժանվեցերկու զորասյան,որոնցիցմեկիխնդիրն էր մինչն հունիսի 30-ը գրավել Խուդափերինիկամուրջը ն կտրել հակառակորդինահանջիճանապարհը դեպիՊարսկաստան:Երկրորդզորասյունը հուլիսի սկզբինպետք է գրավեր Գորիսըն Ղափանիհանքերը:

բանակի

:

Երնանյանխմբավորմանմեջ, որի հրամանատար նշանակվեցՄ. Վելիկանովը,մտնում էին հայկական հրաձգային բրիգադը ն հեծյալ գունդը, 11-րդ բանակի 20--րդ դիվիզիայի117, 178, 180-րդ գնդերը ն այլ զորամասեր:Այս խմբավորմանզորքերը Զանգեզուրի վրա պետք է հարձակվեինարնմուտքից ն հարավ--արնմուտքից: Երնանյանխմբավորումնիր հերթինբաժանվեցերեքզորասյուների: Առաջինզորասյունը՝ 1128 զինվոր, 27 գնդացիր, 2 զրահամեքենա, պետք է հարձակվերՎեդի-Վայոցձոր-Սիսիան-Գորիս գծով, Գորիսում միանարՂարաբաղից Զանգեզուր մտած զորքերին ն նրանց հետ միասինշարժվեր Ղափանիվրա: Երկրորդ զորասյունը՝ 2150 զինվոր, 6 հրանոթ, 80 գնդացիր, պետք է հարձակվերՆախիջնան-Բիչանակ-Սիսիան ուղղությամբ, որից հետո առաջին զորասյան հետ միասին շարժվեր Գորիսի վրա: Երրորդզորասյունը՝ 1208 զինվոր,45 գնդացիր,պետք է հարձակվեր Նախիջնան-Օրդուբադ--Մեղրիգծով ն կտրել Գենվազից Արաքսի վրայով Պարսկաստանտանող նահանջիճանապարհը: Զանգեզուրի վրա պետք է հարձակվերնան Ղարանլուղում գտնվող զորամասը, որը նույնպես մտնում էր Երնանյանխմբավորմանմեջ: Զանգեզուրի վրա հարձակվողկարմիրզորքերի զինվորների հանուր թիվը հասնում էր շուրջ 10000-ի: Ըստ Ա. Սիմոնյանի՝Զանգեզուրիզինված ուժերը 1921 թ. հունիսի կեսերինբաղկացած էին չորս զորատեսակներից.1. Տեղականկադրային զորամիավորումներ,որոնք առավել մարտունակէին. 2. Փետրվարյան ապստամբությունիցհետո Զանգեզուր անցած զորամասեր, որոնք սպառել էին իրենց ուժերը. 3. Արեմտահայխմբերը, որոնք խորհրդային դեմ պայքարը շարունակելը անիմաստ էին համարում. 4. իշխանության Աշխարհազորային գումարտակներ,որոնք հավաքված էին տեղի գյուղացիներից, որոնք նույնպես այլես ցանկություն չունեին դիմադրելու Կարմիրբանակինն պատրաստ էին առաջին իսկ հարմարպահինանցկացնելու խորհրդայինզորքերի կողմը: Ղարաբաղ--Զանգեզուրյան ռազմաճակատի ուղղությամբ սահմանամերձ Կոռինձոր, Դարաքյանդ,Տեղ, Խնածախ, Բայանդուր, Խոզնավար, Վերիշեն, Բուռուն գյուղերի բարձունքներում կառուցել էին պաշտպանականամրություններ, այստեղէր կենտրոնացվել մոտ 3000 կռվող, 11 հրանոթ, 27 գնդացիր: Մյուս երեք ճակատներում` Շա-

ընդ-

Վայոց ձորում գտնվող Լեռնահայաստանի խմբավորումը ն գրավեցին

զանգեզուրցիրուր--Վայոցձոր, Սիսիանին Օրդուբադիուղղությամբ 16 հրանոթ, գնդացիր: ներն ունեին 7100 սվին, 1600 թուր, զորք, որոնցից կանոնավոր 2500-անոց ՄեղրիումՆժդեհն ուներ Ա յստեղ հրամանատար600--ը՝հեծյալ, 2լեռնայինհրանոթ, գնդացիր: Ավետիսյանը: Մուշեղ Ղազոն, Քուրդ Ղազարը, Դալի ներն էին Սմբատը, ուժերի հրականոնավոր ոչ չկար, զորք Ղափանումկանոնավոր հրանոթ լեռնային ուներ որն ն մանատարնէր ԳեոասիմԱթաջանյանը, գնդացիր: զորք, որից Վայոց ձորի շրջանումկար 3000-անոց կանոնավոր Հրագնդացիր: ունեին մեկ հրանոթ, բացի, Յապոնի500 հեծյալ ները, էին Յապոնը, Կուռոն, գնդապետԿորոլկովը: մանատարներն զորք, 24 գնդաՍիսիանիշրջանումկար 1500-անոց կանոնավոր ն էին բաշգյառնեցիՄարտիրոսը սասունցի ցիր: Հրամանատարներն

Մուշեղը:

թիվը ԱյսպիսովԼ̀եռնահայաստանիզինված ուժերի ընդհանուր 16 հրանոթ, 100 գնդացիր: շուրջ 12000 էր, ունեին 1921 թ. հունիսի 20-ին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհինախագահ,ռազմաբանակիռազմհեղխորհրկան գործերիժողկոմ, Կովկասյանառանձին ն ռազմական Երնանյան խմբավորման դի անդամ Ալ. Մյասնիկյանը Զանգեզուրի ստորագրեցին Մ. հրաման Վելիկանովը հրամանատար վրա հարձակումսկսելու մասին: առաջինզորասխմբավորման 1921 թ. հունիսի 22--ին երնանյան զորաԶանգեզուրյան յան զորամասերըշարժվեցինԶանգեզուրիվրա: հետո նահանջեցին:Խորհրդային մասերը անկանոնդիմադրությունից Արփագյուղերը: Շուրջ զորքերը գրավեցինՎայոց ձորի Ամաղու, Չիվա, 3000 զինվոր ու սպա հանձնվեցինկարմիրներին: զորքերը մտան ՔեշիշՀունիսի 23-ի լուսաբացինխորհրդային շուրջ 1000 զինքենդ ն այնտեղ գերեցինԼեռնահայաստանիբանակի

վորների:

գյուղեԳրավվեցիննան Վերնաշեն, Գետափ, Գլաձոր, Մալիշկա նահանջեցինդեպի Գնդնազ ն Հերհեր: Շատին րը: Զանգեզուրցիները Սելիմի լեռնանցգյուղում առաջին բրիգադինմիացան Ղարանլուղից խորհրդայինուժերը գրավեքով Վայոց ձոր մտած զորքերը: Այնուհետն նրանք գրավեցին Գնդնազ, Հերհեր գյուղերը: Հունիսի 24-ի երեկոյան օրվա ընքանի մի Այդպիսով ցին նան Փաշալու ն Մարտիրոսգյուղերը: ջախջախեցին թացքում հայկականառաջին բրիգադիզորամասերը

հունիսի 15-21-ին թողած տարածքներիմեծ մասը: Հունիսի 29-ին կարմիր զորամասերն ամրացան Բազարչայի բարձունքներում,որը Զանգեզուրի սահմանագլուխն էր: Դա նշանակում էր, որ Վայոց ձորը ամբողջովինգրավված էր ն առջնում Սիսիանն էր: Ընդհատակից դուրս եկան ն խորհրդայինիշխանության վերահաստատմանըձեռնամուխ եղան Վայոց ձորի կոմունիստները: Վայոց ձորում կռիվները դեռ շարունակվում էին, երբ Նախիջնան քաղաքից դեպի Զանգեզուր շարժվեց Երնանյան խմբավորման երկրորդ զորասյունը ն ամրացավ Բիչանակ սարի վրա, որտեղից նույնպես երնում էր Սիսրանիհամայնապատկերը: Դեռես հունիսի 23-ին Երնանյանխմբավորման երրորդ զորասյուգծով նը Նախիջնան-Օրդուբադ-Մեղրի շարժվել էր Գենվազիվրա: Այստեղ զանգեզուրցիներըուժեղ դիմադրության էին նախապատրաստվել: ջոԱյստեղ էր նան Մուշեղ Ավետիսյանիգլխավորած արնճմտահայերի կատը, նրա օգնականն էր ՂազարՔոչարյանը: Գենվազը ոչ միայն զանգեզուրցիների թիկունքն էր, այլն այնտեղով էր անցնում դեպի Պարսկաստան նահանջի ճանապարհը, ուստի զանգեզուրցիներըուժեղ դիմադրություն ցույց տվեցին, սակայն ստիպվածհետ քաշվեցին ն ամրացան Գենվազիարնմտյան լեռնալանջերում: Յունիսի 29-ին կարմիր զորամասերը գրավեցին Անգեղակոթը, որտեղ առաջին ն երկրորդ զորասյուները միացան: Երեկոյան կարմիր գրավեցին Բարձրավանն Շաղաթ գյուղերը: զորամասերը Սիսիանում մնացած ուժերը Կուռո (քԶարխանյանի գլխավորությամբ կենտրոնանալովԱխլաթյանգյուղի շրջանում՝ Գորիսից օգնություն էին սպասում: Վերջապեւ հունիսի 30-ի լուսաբացին Ղափանից նրանց օգնության եկավ Գերասիմ Աթանջանյանիհարյուրակը: Նրանք միացյալ ուժերով հարձակվեցինԱխլաթյանգյուղը գրաված կարմիրնեոի վրա, սակայն պարտություն կրեցին ու նահանջեցին:Նահանջը կանխելու համար Գորիսի կառավարությունը դիմում էր խստագույն պատիօների, բայց ապարդյուն: Չէր օգնում նան «կացինավոր բոլշնիկների» մասին տարածվողքարոզչությունը ն նահանջը շարունակվումէր: Ընդհատակիցդուրս եկած կոմունիստներըակտիվորենաջակցում էինկարմիրզորքերին, նրանցօգտին մեծ քարոզչություն ծավալում: Հուլիսի 1-ին Երնանյան խմբավորմանառաջին ն երկրորդ զորասյուները միացյալ ուժերով գրավեցին Սիսիանի կենտրոն Ղարաքի`

այնուհետն Ղալաջուղ, Ուզ, Վաղուդի գյուղերը, որով ն գործողությունները Սիսիանումավարտվեցին: ռազմական Նույն օրը Նժդեհը Գորիսում անցկացրեցնախարարներիխորհրրտեղ որոշվեց դի Օիստ, նի որտեղ թողնել Գորիսը: Գորիսը թողնել որոշվեց Երնանյանխմբավորմանզորքերը արնմուտքիցարդեն հասել էին Լեռնահայաստանիմայրաքաղաք Գորիսի մատույցներին,երբ 1921 թ. հուլիսի 2-ի լուսադեմին Ղարաբաղ--Զանգեզուրյանխմբավորմանզորամասերը արնելքից նույնպես անցան հարձակման: Խմբավորումը կենտրոնիցհարվածեց Տեղ գյուղին, ձախ թնից՝ Կոռնիձոր, աջ թնից՝ լուրջ դիամդրությանհանդիԽնածախ-Խոզնավարգյուղերին: Առանց Խնպելու խմբավորմանուժերը գրավեցին Տեղ, Կոռնիձոր, Քարաշեն, ձորեսկ գյուղերը: Խորհրդային ուժերը համառ դիմադրության հանդիպեցին Չալ Բորանի ն Քաչալդաղի բարձունքներում: Սակայն հուլիսի 2-ի ուշ երեկոյանՂարաբաղ--Զանգեզուրյանխմբավորմանհիմնական ուժերը գրավեցին Խնածախ, Բայանդուր, Խոզնավար գյուղերը ն տեղական կոմունիստական ջոկատի մարտիկների ուղեկցությամբ մտան Լեռնահայաստանի կենտրոն` Գորիս: Ա. Տոդորսկու կորպուսի կողմից քաղաքը գրավելուց երկու ժամ անց Գորիս մտավ նան Երնանյան խմբավորմանհայկական հեծյալ գունդը: Երնանյանխմբավորմանուժերը Գորիսիվրա հարձակումէին սկսել ԳորիսիշրջանիԵռաբլրի սարահարթից: Այդպիսով` Գորիսի գրավմամբ Ղարաբաղ--Զանգեզուրյան ն Երնանյանխմբավորումներիզորքերը միացան: Նժդեհը նրա կառավարությունըհետ քաշվեցին Ղափան: Հուլիսի 4-ին կարմիր զորքերը մտան Տաթն: Հաջորդ օրը բուն Զանգեզուրը՝Գորիսիշրջանը, լիովին գրավվեց:Հուլիսի 3--ի հրամանով Ալ. Մյասնիկյանըպահանջեց վերաբերմունքդրսնորել մարդասիրական Զանգեզուրիբնակչությաննկատմամբ,չդիմել բռնությունների, զգույշ լինել, կապ պահպանելմիմյանց հետ, քանի որ դեռնս նոր մարտերէին սպասվում(ժողովածու, էջ 542): ն նույն օրը հրավիրեցկաՀուլիսի 4-ին Նժդեհը հասավ ռավարության անդամներիխորհրդակցություն:Նա հայտարարեց, որ Ղափանումինքը ջարդելու է թշնամուն, ուստի Հանքերից հեռանալու մասին խոսք անգամ լինել չի կարող: Սակայն որոշվում է Երեանիպետականգանձարանիցբերածտարադրամըփոխադրել Մեղրի,հինգ միլիարդ հայկականնոր դրամներըթաղել հողում, իսկ 100 միլիոն հայկա120 միլիոն ռուբլին ն եղած ոսկի տարադրական ռուբլին, խորհրդային

լիսա

գյուղը,

ն

Հանքեր

ծ6

մը պահել իրենցմոտ: Որոշվում է Կապարգողթիտարբեր վայրերում թաքցնել նան զենքի ու զինամթերքիմի մասը: Ը մասնակցությամբ Հանքերում տեղի ունեի ն ճակատների ին պետերիժոլով: ՀակառակՆժդեհի սպասածի՝ժողովականների ընդհանուր տրամադրություննէր ընդունել խորհրդայնացումը: Ժողովըորոշեց բոլշնիկյան ուժերին տեղի տալ առանց կռվի:

զդերի ավոսի ովարաԱի րկայացուցիչների :

կոնիջապես րոր աղի վերջին նիստ զու Ր է իսի Տ-ին

ունենում

կառավարության

ն անցնելՄեղրի: շվում թողնել Ղափանը լ իր զորամասերըգրավեցին Զեյվա, Տանձակար ե իսկ հուլիսի 6--ին՝ Եղվարդ, վեր, Ագարակ,Խդրանց, Ուժանիսգյուղերը: Նույն օրը խորհրդային ուժերը ն Ղափանիշրջանի բնակիչներիցկազմառանց դիմադրությանգրավեցին րին Խոտանան,Ներքին Խոտանան, Դովուս, Խլաթաղ, կ ռաջաճոր, Նորաշենիկ, Շրվենանցգյուղերը ն մոտեցանՀանքերին: 6-ին Նժդեհը հրահանգեցկառավարությանը՝ անհապաղ հե ռանալ Հանքերից,քանի որ հարնանԱգարակիբնակիչներըաղուհացով էին ընդունել Կարմիր բանակին: Սկսվեցխուճապ, ն կառավարությունը երկու ժամից հեռացավ դեպի Մեղրի:Նժդեհը ճակատներէ ուղարկում վերջին հրահանգը՝քաշվել ճակատներիցն ցրվել գյուղերը: ն նրա ուղեկիցներընույնպես ուղղություն վերցրինդեպի Նժդեհը Մեղրի՝բարձրանալովԽուստուփն ի վեր: ճանապարհին Նժդեհը հուլիսի 7-ին գրեց Խորհրդային ՀայաստանիՀեղկոմինուղղված մի գրություն, որի մեջ շարադրեց իր նկատառումները Հայաստանի քաղաքական ու տնտեսական ն Զանգեզուրի բարեփոխումների նկատմամբ ղ

ջովատները Աափարի Իզիստական դոմինի

Հայաստանի կողմիցվարվելիքցանկալի քաղաքականուԽորհրդային թյան վերաբերյալ:Սակայնառաջ շարժվող խորհրդային զորքերի հրամանատարությունը այլես մտադիրչէր որնէ գործ ունենալ Նժդեհի հետ, ն նրանցհամարարդեն ընդունելիէր միայն մեկ պայման՝ անվերապահ

կապիտուլյացիա: Հուլիսի 7-ի կեսօրին

խորհրդայինզորքերը մտան Հանքեր' ն Բաղաբարջ, Վաչագան, Բեխ, Քաջարան, Փխրուտնայլ գյուգրավելով ուղղություն վերցրինդեպիՄեղրի: ղերԽուստուփի սարալանջերով Պուլիսի8-ին Գորիսում Զանգեզուրիարտակարգկոմիսարնշանակված Դրաստամատ Տեր-Սիմոնյանը,զորաբանակի հրամանատար Տոդորսկինն զինվորականկոմիսար Սվիրիդովըստորագրեցին հրա87

ման՝ ուղղված

Զանգեզուրի բնակչությաննու Ղարաբաղ--Զանգեզուրյան խմբավորման Հրամանում ասված էր, որ կարմիր «զորամասերին: զորքերի հարվածների տակ Նժդեհի գլխավորած հակահեղափոխությունը փախչումէ Պարսկաստան, ուստի առաջնահերթխնդիրըԶանգեզուրում խորհրդայինիշխանության հաստատման միջոցառումներնեն (Ա. Ս., էջ 597-598): Հուլիսի 7-ի երեկոյանՆժդեհի կառավարությունը հասել էր Մեղրի: Արաքսիափինխռնվել էր հսկայականբազմություն՝Պարսկաստան անցնելու համար: Պարսկականիշխանությունների հետ համաձայնություն ձեռք բերվեց՝ յուրաքանչյուր գետն անցնողի համար վճարել կես ոսկի: Վճարողը Ս. Վրացյանիկառավարությունն էր: Նժդեհը Մեղրիգյուղից ամեն կերպարագացնումէր գետանցումը: Հուլիսի 9-10-ին Երնանյան խմբավորման ուժերը, կոտրելով Մեղրի-Օրդուբադ ճակատում ցույց տրված դիմադրությունը,երեք ուղղություններով առաջացանդեպի Գենվազիկենտրոն Մեղրիգյուղը՝ ճան այլ գյուղեր: Ամբողջ նապարհինգրավելով Նյուվադի, Շիվանիձոր Լեռնահայաստանըփաստորեն գրավվածէր -բոլշնիկյան ուժերի կողմից, իսկ հայ զորքի ու փախստականների մնացորդներըխռնված էին Արաքսիափին: Հուլիսի 9-ին Նժդեհինհայտնեցին, որ Կարմիր բանակիզորամասերին հրամայվածէ անպայման գերի վերցնել Լեռնահայաստանիկառավարությանանդամներինն առավել հայտնի դաշնակցականգործիչներին, ուստի նա կառավարությանըհրահանգեց նույն գիշերն Արաքսը:Այդ օրը Նժդեհը նույնպես անցավ Արաքսը: Հուլիսի 13-ին խորհրդային զորքերը բոլոր կողմերից գրոհեցին ԳենվազիկենտրոնՄեղրիիվրա ու գրավեցինայն: Զանգեզուրըամբողջովին գրավվածէր: 1921 թ. ապրիլից սկսած Արաքսիվրայով Պարսկաստանեն ան8042 ցել մարդ: 1921 թ. հուլիսի 15-ին Կովկասյան 1-ին կորպուսի զինկոմ Ի. ՍվիրիդովըԳորիսից հեռագրով Ալ. Մյասնիկյանին հայտնում էր, որ Զանգեզուրումհեղափոխականկարգը վերականգնվածէ: Հուլիսի 20-ին հրապարակվեցՀՍԽՀ Ժողկոմխորհինախագահն ռազմժողկոմԱլ. Մյասնիկյանիհրամանը, որով նա շնորհակալությունէր հայտնում մարտիկներինն հրամանատարներին՝ զանգեզուրյան կռիվներում ցուցաբերածանձնազոհությանհամար: աչքի ըն-

անցնել

Մարտերում

ն քաղաշխատող կած մի մեծ խումբ մարտիկներ, հրամանատարներ պարգնատրվեցինկառավարականպարգններով: Կովկասյան առանձին բանակի հրամանատար Հեկկերը, Կովկասյան կորպուսի հրամանատար Տոդորսկին, 20-րդ հրաձգայինդիվիզիայի հրամանատար Վելիկանովը, ՀՍԽՀ հրաձգային բրիգադիհրամանատարՄիրիմանյանը պարգնատրվեցինՀՍԽՀ Կարմիր դրոշի շքանշանով: Պատմությունը «պարգնատրեց» նան պարտվողներին, արձանագրելով, որ դա պարտություն չէր, այլ հաղթանակ, որովհետն նան զանգեզուրցիներիհերոսական պայքարի շնորհիվ էր, որ Զանգեզուրը մնաց Խորհրդային Հայաստանիսահմաններում: 7.

1920-1921 Արցախյան հիմնահարցը

թթ.

նշանավոր բանաստեղծ ն հրապարակախոսՍերգեյ Գորոդեցկին ասել է. «Առանց Ղարաբաղի տերը լինելու անկարելի է պաշտպանել Հայաստանիսիրտը՝ Արարատյանդաշտավայրը» («Կավկազսկոյե սլովո», 23.03.19): հող: Արցախըերբեք ն ոչ մի դարումչի եղել ադրբեջանական 1813 թ. Արցախըկամավորմտավ Ռուսաստանիկազմի մեջ: 1867 թ. ստեղծվեց Ելիզավետպոլինահանգը, որի մեջ էին Արցան Զանգեզուրը: խը 1917թ. Փետրվարյան հեղափոխությունիցհետո Ժամանակավոր կառավարությունըԱրցախը, Գանձակը, Ախալքալաքը ն Շարուր--Նախիջնանըճանաչեց որպես հայկականտարածքներ: Անդրկովկասյան հանրապետությունների ստեղծումիցհետո ամբողջ նախկին ԵլիզավետԹուրքիան ստիպեցՀՀ կառավարությանը՝ պոլի նահանգը ճանաչել մուսավաթականԱդրբեջանի տիրապետու300 թյուն ն Զանգեզուրը,Արցախըն Գանձակիհայկականգավառները՝ մաս: հազար հայ բնակչությամբ,հայտարարվեցինԱդրբեջանի 1918 թ. հուլիսի 22-26-ին Շուշիում անցկացվեցՂարաբաղիհայության առաջին համագումարը` յուրաքանչյուր գյուղից մեկական հրավիրվեց այդպիսի 9 պատգամավոր:Մինչն 1920 թ. մայիսի նս: համագումար Ռուս

վերջը

Առաջին համագումարըԼեռնային Ղարաբաղը անհայտարարեց կախվարչաքաղաքական միավոր,ընտրեցՂարաբաղի հայոցԱզգային խորհուրդ:ՄերժվեցԱդրբեջանինենթարկվելուպահանջը: 1918 թ. Բաքվի կոմունայի անկումիցհետո (սեպտեմբերի 15) Արցախի վիճակը ծանրացավ,այն կտրվեց Բաքվից ու Զանգեզուրից: Դեռնս 1918 թ. օգոստոսին էնվերիեղբայր Նուրի փաշան գրավոր պահանջեց ընդունել, որ ՂարաբաղըԱդրբեջանի անքակտելիմասն է: 1918 թ. սեպտեմբերին հրավիրվեցինՂարաբաղիհայության 2-րդ, 3-րդ համագումարները, որոնք մերժեցինայդ պահանջը:Թուրքերը ն մուսավաթականներն ամեն կողմից շրջապատեցինՂարաբաղը: Հույս ու հավատ էր ներշնչում Անդրանիկը, որը 1918 թ. օգոստոսի 3-ից մինչն 1919 թ. ապրիլի 1--ը՝ 8 ամիս, Գորիսում ն Սիսիանումէր ն սերտ կապիմեջ էր Ղարաբաղիհետ, սակայնչկարողւսցավ մտնել Ղարաբաղ: Այդօրերին Ղարաբաղիգավառներում ստեղծվեցինզորակայաններ ն նշանակվեցին հրամանատարներ: 3 000 մարդ: ՍեպԶորակոչվեց տեմբերի22-ին թուրքական բանակը մտավԼեռնային Ղարաբաղ՝ րելով Ասկերանիշրջանի Նախիջնանիկ,Խրամորթ, Խանաբադ,Քարագլուխ ն այլ գյուղեր, շարժվեցին դեպի Շուշի: Սկսվեց հայ գյուղացիության փառապանծ հերոսապատումը'Ղարաբաղի թուրքական նվաճողներիդեմ: 1918 թ. սեպտեմբերի24-ին Թուրքերը մտան Շուշի: Նրանք լուծարքի ենթարկեցինՂարաբաղիկառավարությունը, ձերբակալեցին մտավորականների, այդ թվում ՂարաբաղիԱզգայինխորհրդի նախագահ Եղիշե Իշխանյանին,նետեցինբանտ: Շուշին անձնատուրեղավ, բայց Արցախիգավառներըմնացին անառիկ: Թուրքերը որոշեցին գրավել Վարանդան՝ Թուրք-թաթարական 400-անոց զորամասըդուրս եկավ Շուշիից ն հոկտեմբերի17-ին գիշերեց ՎարանդայիՄսմնա գյուղում: Քյազիմ բեյի այդ ջոկատին ջարդելու գործը հանձնարարվում է Ասլանիկին՝Ասլան Մուրադխանյանին: Ոտքի են կանգնում Վարանդայի Ավետարանոց, Թաղավարդ,Սղնախ,ճՃարտար, Մաշադիշեն(Կոլխոզաշեն)ն այլ գյուղերի 250 գյուղացիներ: Ասլանիկը փակում Է բոլոր ճանապարհները: տնում Է ճակատամարտը հոկտեմբերի 18-ի ամբողջ օրը, թուրքերիցփրկվում են 60 հոգի: Թուրքերը 700-անոց նորջոկատեն ուղարկում Մսմնա,բայց սրանք հետ են շպրտվում: Դրանիցհետո թուրք-թաթարներըթողնում են Ղարաբաղը: 1919 թ. Ասլանիկըդավադիր գնդակիցզոհվեց Հադրութի մոտերքում:

ավե-

՝

կումԱն փորարիճեցին Աա ինել Բաքու եկան Անտանտի նեկայացուցիչները: Բաքվի գեներալ--նահանգապետնշանակվեցգեարհամարտի

երալ

ավարտից հետո Անդրկովկա-

Թոմսոնը: Մուսավաթընրան տվեց 4500 զորք՝ Ռուսաստանի դեմ: 30000 զինվոր՝ Անդրկովկասում:Անգլիացիներնէլ Անգլիանինքը ուրքերի օրինակով որոշեցին պահանջել Ղարաբաղի հայությունից՝ Ադրբեջանիիշխանությունը: Այդ օրերին Անդրանիկըարցախիների խնդրանքովշարժվում է դեպի Ղարաբաղ, անցնում է Զաբուխը բացում դեպի Շուշի: Բայց ահա Ավդալլար գյուղում նրան է հասնում Թոմսոնի հեռագիրը՝կւսնգնեցնելզորաշարժը, Անդրանիկը ն նրա պավճռում է սպասել: Հաջորդ օրը բերում են Թոմսոնի նամակը Է Գորիս: Թոմսոնը սպառնում էր ՓահանջովԱնդրանիկըվերադառրքում րիզի կոնֆերանսով:Ղարաբաղըկտրականապեսմերժեց Թոմսոնի պահանջը՝ ենթարկվելու մասին: Ի պատասխան,Թոմսոնի երաշխավորությամբ, 1919 թ. հունվարի 15-ին մուսավաթականԽոսրով բեկ ՍուլթաԱրցախի գեներալ--նահանգապետ ն Շուշի եկավ փետրվարի10-ին: Երկու ամիս անց՝ ապրիլին, Թոմսոնին փոխարինեց գնդապետ Շատելվորդը, որը հայտարարեց, որ պաշտպանելու Է Սուլթանովիբոլոր հրամանները: 1919 թ. փետրվարի12--21--ին տեղի ունեցավ Արցախի հայության 4-րդ համագումարը,որը բողոքեց Սուլթանովիննշանակելուդեմ: Ադրբեջանըամեն կերպ ձգտում էր անգլիացիների օգնությամբ Անդրանիկինհեռացնել Զանգեզուրից, որը 1919-ի ապրիլի 2--ին Անգեղակոթիցմեկնեց էջմիածին: Ապրիլի կեսերին Արցախ է ժամանում Շատելվորդը ն հայոց Ազգային խորհրդից պահանջում իր ներկայությամբ լուծել մուսավաթական Ադրբեջանինհպատակվելուհարցը: Շտապ կերպով հրավիրվում է 5-րդ համագումարը, ապրիլի 23--29--ին: Նիստերից մեկին մասնակցեցին Շատելվորդը ն Սուլթանովը: Բոլոր 48 պատճամավորները նորից անհողդողդ մերժում են: 1919 թ. ամառվանիցսկսվեց ծանր ժամանակաշրջան:Օգոստոսին տեղի ունեցավ 7--րդ համագումարը, որը անգլիացիներիճնշմամբ որոշում ընդունեց Ժամանակավորհամաձայնության գալ Ադրբեջանի կառավարության հետ, մինչե Փարիզի կոնֆերանսը կվճռեր Արցախը Վ`այաստանիհետ վերամիավորելու հարցը:

ուներ

ճանաչել նճանապարհ

ն

նովը նշանակվեց

Ադրբեջանի նախարար,գեներալ Մեհմանդարովը ն ռազմական

նրա օգնական Շիխլիննկիններխուժում էին

Զաննախապատրաստում գեզուր, նրանք լրիվ շրջափակել էին Արցախը:Զենքի կոչեցին մինչն 35 տարեկանը:1919 թ. սեպտեմբերի 20-ին նրանք հարձակվեցինԽոզնավարի, Բայանդուրին Տեղի վրա, բայց հետ շպրտվեցին: Նոյեմբերի5-ին Շիխլինսկինկատարեցերկրորդհարձակումը Գորիսի վրա,սակայն հայերը նրանց չորս օրում ջախջախեցին: 1919 թ. նոյեմբերի 23-ին Թիֆլիսում Հայաստանին Ադրբեջանի միջն ստորագրվեց համաձայնագիր, որով ռազմական գործողությունները դադարեցվեցին: 1920 թ. փետրվարի մարտի5-ը տեղի ունեցավ 8-րդ համագումարըՎարանդայի Շոշ գյուղում: Նորից մերժեցինենթարկվելուանարդար պահանջը,պահանջեցին կատարելօգոստոսյան համաձայնագիրը, արտահայտվեց հետ վերամիավորվելու ՄայրՀայաստանի օգտին: Արցախիդեմ ադրբեջանականհարձակումնսկսվեց 1920 թ. մարտի 22-ի երեկոյան:Մարտի27-ին ն 28-ին Քյաթուկ գյուղի կողմիցթշնամու վրա է գրոհում Դալի Ղազարի350--անոցջոկատը:Ասկերանիուղղությամբ հայկականշտաբի պետն էր Հարություն Թումյանը, որը վկայում է, որ այդ ուղղությամբ թշնամին ուներ 30 հազարզորք: Հայերը կռվում էին 300 կմ-ի վրա՝ սահմանի ամբողջ երկայնքով: ՄարտիրոսԱրզումանյանըհիանալիէր կազմակերպում պարենավորման գործը: Ապրիլի 2-ին Ասկերանի ճակատում կռիվներըամենաթեժնէին: Բայց ահա ապրիլի 3--ը դարձավսն օր՝ թշնամինճեղքեց ճակատըն շարժվեց դեպի Շուշի: Դալի Ղազարըխնդրում է իրեն փամփուշտհասցնել: Քյաթուկ են բերվում դեռես 1918 թ. Մսմնայիճակատմնմարտում խլված երկու հրանոթները:Դիպուկ հրետանավոր Գասպարըանակնկալկրակ է բացում: Դալի Ղազարըստիպվածէր նահանջել,որովհետն թուրքերի թիվը հասնում է մի քանի ւտասնյակ հազարի:Ջոկատընահանջում է, իսկ ինքը մնում է մինչն վերջին փամփուշտը, որով էլ վերջ է տալիս իր կյանքին: Խանքենդիուղղությամբ գնդապետ Զ. Մեսյանի400--անոց ջոկատը գրավում է Խանքենդը,զինաթափում մուսավաթականներին: Դիզակի ուղղությամբ հրամանատարն էր Հովակ Ստեփանյանը՝ 450 հոգով, որոնք կարողանումեն ճանապարհ բացել դեպի Զանգեզուր: Շուշիում Սուլթանովըպատրաստվումէր մեծ շուքով նշել 1920-ի Նովրուզ-Բայրամը՝ ամանորը:Նրանք հարձակվումեն քաղաքի հայկական թաղամասիվրա, հրդեհում, կոտորում, թալանում են: Այդ սարսա---

փելի օրը՝ճարտի 23--ին, սպանվում են հազարավորտղամարդիկ,կանայք, երեխաներ:Կոտորվածներիթիվը հասնում էր 10 հազարի: ՀՀ կառավարությունը վճռեց անհապաղ օգնության հասնել Արցախին, նախ դաշնակիցտերություններինտեղեկացրեց ընդհանուր վիճակին: Այնուհետն Զանգեզուրում գտնվող զորամասերին կարգադրեց պատրաստվել Արցախ մտնելու: Դաշնակիցների ներկայացուցիչների միջնորդությամբԹիֆլիսում շտապ կերպով հրավիրվեցԱնդրկովկասի երեք հանրապետություններիկոնֆերանս, որը քննության առավԱրցախի հարցը: Ադրբեջանը փորձեց ծւսխողել, թույլ չտալ դաշնակիցների ներկայացուցիչներինԱրցախմտնելու: Այլես հապաղելը կլիներ դավաճանություն Արցախին: եվ ՀՀ-ն կառավարության կարգադրությամբ 1920 թ. ապրիլի 17-ին Զանգեզուրի կողմից Վարանդա մտան Դրոյի ն Ղափանի կողմից Դիզակ մտւնն Նժդեհի զորամասերը: Ազատարարներին ընդունեցին ցնծությամբ: Եվ այսպես` երկար պայքարից ու տառապնքներից հետո Արցախը վերամիավորվեց մայր հայրենիքի հետ: Նահանգապետ Սուլթանովը անգամ չփորձեց դիմադրություն ցույց տալ ն գերադասեց շրջափակվածմնալ Շուշիում: Այդ օրերին կազմվեց Արցախի ժամանակավոր որի մեջ տարբեր կուսակցություններից:Կառավարությանառաջին նիստում՝ ապրիլի23-ին, որոշվեց պաշտպանել մայր հայրենիքի հետ վերամիավորվելու ողջ արցախահայության պահանջը: 1920 թ. ապրիլի 25-ին ՎարանդայիԹաղավարդ գյուղում կայացած 9-րդ համագումարը ընդունեց հետնյալ որոշումը, 1. Չեղյալ հայտարարել 7-րդ համագումարի կողմից Ադրբեջանի կառավարության հետ կնքված ժամանակավորհամաձայնությունը՝ ելնելով նրանից, որ այն խախտվել է Շուշիի վրա հարձակմամբ ու կոտորածով.2. Հռչակել Լեռնային Ղարաբաղիմիացումը Հայաստանի Հանրապետությանը՝որպես նրա անբաժանմաս. 3. Խնդրել 33-ն Մոսկվայում գտնվողպատվիրակությանը՝ համագումարի որոշման մասին հայտնել Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությանը: Արցախիժամանակավոր կառավարությունը որոշում է պաշտոնապես ընդունել 33 դրոշը, զինանշանը, օրհներգը, դրամը, ենթարկվել Զանգեզուրի նահանգապետությանը: 1920 թ. ապրիլի 29-ին ն 30-ին՝ Ադրբեջանիխորհրդայնացումից ն հետո, հեղկոմներ ստեղծվեցինՇուշիում, Կարյագինոյում, Աղդամում ն Սուլայլուր: Կարմիր բանակը մոտենում էր Արցախի`սահմաններին,

կառավարություն, մտան

ւ

թանովըորոշեց դիմակավորվել.ապրիլի 29--ին նա ստեղծեց Ղարաբաղի հեղկում ն իրեն հռչակեցնրա նախագահ: ԱրցախահայերըՍուկթանովի դեմ հեռագրեր ուղարկեցին Լենինին,Ադրբեջանիհեղկոմի նախագահՆարիմանովին:Մայիսի14-ին Սուլթանովըհեղկոմը լուծարեց, ինքը ձերբակալվեցն տարվեց Բաքու, սակայն ոչ թե պատժվեց, այլ ազատվեց ն ապահով անցավ Պարսկաստան: Ադրբեջանիխորհրդայնացմամբմարդիկ սպասում էին, որ վերջ կտրվի զավթողական քաղաքականությանը Զանգեզուրի ն Արցախի նկատմամբ, սակայն այդպես չեղավ. պայքարը թնակոխեցնոր, ավելի դժվարինփուլ: 1920 թ. ապրիլի30-ին Խորհրդային Ադրբեջանի Մ. ՀուսեյնովըՎայաստանիկառավարությանըհղեց հետնյալ հեռագիրը. «Ադրբեջանի Խորհրդային Հանրապետությանկառավարությունը,հանձին Հեղկոմի, պահանջումէ՝ նախ մաքրել ձեր զորքերից Ղարաբաղիու Զանգեզուրի տարածքը,երկրորդ՝քաշվել դեպի ձեր սահմանները,երրորդ` դադարեցնել ազգամիջյան կոտորածները: Հակառակ դեպքում ԱՍԽՀ Հեղկոմը իրեն կհամարիՀՀ-ն հետպատերազմական դրության մեջ: Վերջնագրիպատասխանիհամարտրվումէ երեք օր»: Մայիսի1-ին ստացվում է երկրորդ հեռագիրը,որը ստորագրել էին Օրջոնիկիձեն,Կիրովը,Մեխոնոշինըն Լնանդովսկին.«ՌԽՖՍՀ անունիցՎայաստանիկառավարությանըառաջարկումենք անհապաղդադարեցնել ամեն տեսակի ռազմականգործողություններըԽորհրդային Ադրբեջանի տարածքում ն ձեր զորքերը դուրս բերել նրա սահմաններից:Դա պետք է կատարվի այս առաջարկություննստանալուց հետո՝ քսանչորս ժամվա ընթացքում: Վակառակ պարագայում այք կիրագործվի Ռուսաստանի Կարմիր բանակիուժերով, ն դրա հետնանքներիհամար ողջ պատասխանատվությունն ընկնում Է Գայաստանի կառավարության վրա»:Սա նշանակումէր, որ Արցախնառանցայլնայլության համարվում էր ուրիշի տարածք: Հայաստանիկառավարություննիր հերթինհեռագրովհայտնեց, որ Ադրբեջանի կառավարությունըոտնահարում է Ղարաբաղի ն Զանգեզուրիաշխատավորներիիրավունքներնու կամքը: 1920 թ. մայիսի սկզբին 11--րդ բանակի 32--րդ հրաձգային դիվիզիայի զորամասերըԵվլախիցշարժվեցին դեպի Արցախ՝առանցհարցնելու արցախահայությանկամքն ու ցանկությունը: Այդ օրերին Կարմիր բանակի պատվիրակությունը Սահակ Տեր-Գաբրիելյանի գլխավորությամբ ՎարանդայիՂարաբուլաղգյուղում հանդիպում ունեցավ Դրոյի

արտգործժողկոմ

պահանջեցհայկական զորամասերըդուրս բեկտրականապես որ այդ պահանջըհակասում հայտարարեց, Դրոն րել Արցախից: է Ռուսաստանի հայտարարածազգերի ինքնորոշման սկզբունքին,քանի որ վերամիավորվելէ մայր հայրենիքիհետ: արցախահայությունը ն Սակայն Դրոն ստիպվածէր մայիսի 25-ին թողնել Արցախը վեհամաԳորիս: Յաջորդ օրը Թաղավարդումկայացած10--րդ րւսդառնալ գումարը Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց խորհրդային,ստեղծեց նախագահությամբ: հեղկոմ՝ Սաքո Վամբարձումյանի . համաձայնագիր 1920 թ. օգոստոսի 10-ին՝ Սերի օրը, Թիֆլիսում ն կնքվեց ԽորհրդայինՌուսաստանի Վայաստանի՝Հանրապետության են վիճելի տարածքնեմիջն, ըստ որի՝ խորհրդայինզորքերը գրավում րը` Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը ն Նախիջնանը՝ մինչն դրանց, լուծումը: հետագա ճակատագրիվերջնական Իսկ Նարիմանովը այդ ժամանակ Ղարաբաղում պաշտոնները Արցախը այն ժամանակ բաժանված էր տալիս էր ադրբեջանցիներին. ն Ջեբրաիլի, Շուշիի Ջիվանշիրի գավառներիմեջ, որոնք տարածվում էին մինչն Արաքս, ն հայերը այդ ձնով գերակշիռտոկոս չէին կազմում: էին Ա. Միկոյանը,Լնոն Միրզոյանը, Նարիմանովինպաշտպանում Ա. Ղարագյոզյանըն ուրիշ հայ գործիչներ, որոնք հայ Հ. նազարեթյանը, ժողովրդի ազգային շահերը զոհաբերում էին իրենց կարիերիստական ձգտումներին: Նարիմանովիգործակալ Ասադ Կարանը իր նամակումխոստովանում է, որ ինքը 200 միլիոն ռուբլի էր սւոացել` հայ կաշառելու համար, սպանություններիհամար: 1920 թ. սեպտեմբերինքեմալական թուրքերը, ՌԽՖՍՀ-ը հանդես Սերի պայմանագիրը,ներխուժեցին դերում: եկավ հաշտարարի Վայաստանի Հանրապետությանզինված ուժերը անկարող էին նոդիմադրել թուրքերին:Օրհասականայս պահն ավարտվեց1920 թ. որով Արցախիհարցը` յեմբերի 29--ին Հայաստանիխորհրդայնացմամբ, կոմկուսի Կենտկոմի Ադրբեջանի 30-ին Նոյեմբերի մտավ: նոր փուլ Ադրհանձնարարվեց ն նիստում համատեղ քաղբյուրոյի կազմբյուրոյի հեղկոմի նախագահ Նարիմանովին`հեղկոմի: անունից հռչակագիր Հակազմել ու մատնանշել, որ ԽորհրդայինԱդրբեջանին Խորհրդային տարածքայինվեճերը: յաստանի միջն վերանում են բոլոր տեսակի, ստանալով Որոշման մեջ ասված էր. «Ադրբեջանի կառավարությունը,

հեւո ն

պաշտոնյա արհամար

Հայաստան:

ասպտամբած գյուղացիների անունից Հայաստանըսոցիալիստական խորհրդայինհանրապետություն հայտարարելուուրախալի լուրը, ողջունում է եղբայրական ժողովրդի հաղթանակը:Այսօրվանից Հայաստանի ն Ադրբեջանիմիջն եղած սահմանայինվեճերը հայտարարվում են վերացած: Լեռնային Ղարաբաղը,ԶանգեզուրըԱ Նախիջնանը համարվում են այաստանի ՍոցիալիստականՀանրապետությանմասը»: Դեկտեմբերի1--ին Բաքվի խորհրդիհանդիսավորնիստումՆարիմանովը հռչակում է հեղկոմի հռչակագիրըՀայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատման առթիվ. «Այսուհետն տարածքային ոչ մի հարց չի կարող պատճառ դառնալ երկու դարավոր հարնան ժողովուրդների՝ հայերի ն մուսուլմաններիփոխադարձարյունահեղությանհամար»: Այդ նիստում ելույթ ունեցավնան Օրջոնիկիձեն, որը պատմական իրադարձություն համարեց Ադրբեջանի հեղկոմի դեկլարացիան, որի համաձայն Լեռնային Ղարաբաղը,Զանգեզուրը ն Նախիջնանըանցնում էին Հայաստանին: ՍակայնՆարիմանովի ստորագրած հռչակագրում, որը տպագրվել է «Կոմունիստ» թերթում, կատարվել է «ուղղում», այսինքն՝ արցախցիները կարող են իրենց հարցը վճռել հանրաքվեիմիջոցով: Սա աճպարարությունէր: 1921-ի հունիսի 3-ին տեղի ունեցավ ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի պլենումը, որին մասնակցում էին Օրջոնիկիձեն,Ֆիլիպ Մախարաձեն, Նարիմանովը,Ա. Մյասնիկյանըն ուրիշներ: Միաձայնորոշում է ընդունվում «ՎայաստանիՀանրապետությանդեկլարացիայում նշել, որ Լեռնային Ղարաբաղըպատկանում է Վայաստանին»:ՍրանովՆարիմանովի հանրաքվենի չիք էր դառնում: 1921--ի հունիսի 12-ին Խորհրդային Հայաստանի ընդունած ՆԱ հունիսի 19-ի «Խորհրդային Հայաստան» թերթում հրապարակվածդեկրետումասված է. «ԱՍԽՀ Հեղկոմի դեկլարացիային Հայաստանի ու Ադրբեջանիսոցիալիստականխորհրդային հանրապետությունների կառավարությունների միջն եղած համաձայնության հիման վրա հայտարարվումէ, որ Լեռնային Ղարաբաղըայժմյանից կազմում է Հայաստանի ՍոցիալիստականԽորհրդային Հանրապետությանանբաժան մասը»: Այդ օրերին Հայաստանի կառավարության կողմից Ա. Մռավյանը նշանակվեցարտակարգ լիազոր Ղարաբաղում: Նա Թիֆլիսից Ադրբեջանի ներկայացուցիչ Ալիհեյդար Կարանի հետ մեկնեցՂարաբաղ: ՍակայնԵվլախ կայարանում Կարանը Մռավյանին առաջարկեցգնալ Բաքու ն այնտեղ Նարիմանովի հետ պարզել հարցերը:Մռավյանըմերժեց ն միայնակմեկնեց Շուշի, ուր նրան ընդու96

նեցինցնծությամբ:Մի քանի օր հետո նա վերադաձավԹիֆլիս ն «Կարմիրաստղ» թերթում գրեց. «Մեր միսիան դեպի Ղարաբաղնպատակունի այդ կցումը մեր երկրին դարձնել իրական ն անմիջականներկայությամբկանոնավորելՂարաբաղիներքին կյանքը... Ղարաբաղնու ԶանգեզուրըԽորհրդային Վայաստանիշարքը կլինեն...»: Սակայն հունիսի վերջին, հուլիսի սկզբին Նարիմանովըբացեց ն պնդեց, թե Լեռնային Ղարաբաղը պետք է մնա Ադրխաղաքարտերը բեջանիկազմում: Հունիսի 26--ին Օրջոնիկիձեն ն Կիրովը հեռագրումեն Նարիմանովին՝շտապ հրավիրելքաղբյուրո ն Ժողկոմխորհ ն 27-ին լուծել Ղարաբաղիհարցը. «Լեռնային Ղարաբաղիհարցը լուծելիս պետք է ղեկավարվել այսպիսի սկզբունքով. ոչ մի հայկական գյուղ չպետք է միացվի Ադրբեջանին, ինչպես ն

ոչ

միացնել Հայաստանին»:

մի մուսուլմանական գյուղ չի կարելի

Սակայն Նարիմանովը Ա նրա գործակիցները անտեսեցին այդ ցուցումը ն գործեցին դրան հակառակ:1921 թ. հունիսի 27-ին Ադրբեջանի կոմկուսի Կենտկոմի քաղբյուրոն ն կառավարությունըհամատեղ նիստում որոշում ընդունեցին Ղարաբաղըչհանձնել Հայաստանին՝ իբրն հիմնավորում այդ ապօրինի որոշման մեջտեղ բերելով այսպես հակոչված տնտեսականգործոնը: Վակառակդեպքում հետնանքների մար Նարիմանովը հրաժարվում է պատասխանատվությունից: Սա ահաբեկչություն էր: Շտապ կարգով 1921 թ. հուլիսի 4-ին հրավիրվեց ՌԿ(բ)Կ Կովկասյան բյուրոյի արտակարգ նիստ, որին մասնակցելուհամարՆալչիկից Թիֆլիս ժամանեց ՌԽՖՍՀ ազգությունների գործերի կոմիսար Ստալինը:Ձայների մեծամասնությամբորոշվում է Լեռնային Ղարաբաղը թողնել Խորհրդային Հայաստանի կազմում: Նարիմանովըբողոքեց այդ որոշմանդեմ: Վաջորդ օրը հրավիրվեց նոր նիստ, որը վերանայեց երեկոյաննիստում ընդունված հիշյալ որոշումը ն համաձայնեցընդունել Նարիմանովի առաջարկը: Որոշման մեջ ասվում է, որ. «Ելնելով մահմեդականներին հայերի միջն ազգային խաղաղությանանհրաժեշԼեռտությունից ն վերին ու ստորին Ղարաբաղի տնտեսական կապից՝ ԽՍՀ նային Ղարաբաղը թողնել Ադրբեջանական սահմաններում` նրան լայն ինքնավարություն՝վարչականկենտրոնունենատալով մարզային լով ինքնավարմարզի կազմի մեջ մտնող Շուշի քաղաքը»: Այս որոշումն ընդունվեց Ստալինի ճնշման տակ:Որոշումից խիստ դժգոհ էին թե՛ արցախցիները,ն թե՛ ՀայաստանիկոմկուսիԿենտկոմը, որի 1921 թ. հուլի97

սի 16-ի նիստի որոշման մեջ հստակորեն ասված է, որ Վայաստանի Կենւոկոմը համաձայն չէ Կովկասյանբյուրոյի 1921 թ. հուլիսի 5-ի որոշման հետ: Կավբյուրոյի հուլիսի 5-ի նիստի բնութագիրը տվեց Ալ. Մյաս1922 նիկյանըայաստանի կոմկուսի1--ին համագումարում՝ թ. հունվարի կեսերին. «Ադրբեջաննասում էր, որ եթե ՀայաստանըպահանջիՂահայտարարեցՄյասնիկյանը: ապա նավթ չենք տա»,--րաբաղը, Հուլիսի 5-ի որոշումը միանգամայնապօրինիէր, որովհետն Անդրերկրկոմըերբեք էլ իրավասու չէր նման կարնորհարց վճռել: Չէ որ նա կարող էր կարծիք հայտնել օրենսդրականմարմին չէր ն ամենաշատը հարցի վերաբերյալ:Ընդամենըութ հոգուց բաղկացած Կավբյուրոն ի՞նչ իրավունքով, առանց հաշվի առնելու հայ ժողովրդի կարծիքը,՛առանց Ղարաբաղի հայության ներկայացուցիչներիմասնակցության, նման ապօրինիորոշում ընդունեց ն Արցախըհանձնեց Ադրբեջանին: Արցախահայությունը բողոքի բազմաթիվ հեռագրերով պահանջեց վերանայելայդ ապօրինի,անբարո որոշումը, սակայն Ադրբեջանի կառավարությունըն կոմկուսի Կենտկոմիմի շարք ներկայացուցիչներ ուղարկվեցինՂարաբաղ՝տարհամոզելու հայ բնակչությանը:Այդ հարցում հատկապես ՛ակտիվ էին գործում Ադրբեջանի նախարարների նախախորհրդի նախագահի տեղակալ ն արհմիություններիխորհրդի գահ Լնոն Միրզոյանըն ռազմածովայինկոմիսարԱլիհեյդարԿարանը: Սա սպառնումէր ուժ գործադրել: Թուրք պատմաբանները(Գուլին, Քոչարլի ն ուրիշներ), վկայակոՀաղորդիգյուղում կայացած չելով 1921 թ. Օգոստոսի1--ին Վարանդայի խորհուրդներիարտակարգհամագումարի ինչ--որ որոշում, պնդում են, թե արցախահայերըհամաձայն են եղել: Իրականում նման որոշում չի եղել: ԱյդտեղԼնոն Միրզոյանը փորձել է համոզել, բայց հակահարված է ստացել: 1922--23 թթ. արդենԱդրբեջանիԿենտկոմիառաջինքարտուն Բաքվի քաղկոմի ղար Ալիհեյդար Կարանը ն երկրորդ քարտուղար Լնոն առաջին քարտուղար Միրզոյանը բազմիցս եկել են Ղարաբաղ, փորձել համոզել, անգամ ուժ են գործադրել, բայց հաջողության չեն հասել: Միայն 1922-ի նոյեմբերինայս երկուսը Շուշիում հրավիրում են Արցախիբոլոր խորհուրդներինախագահներինու քարտուղարներին, համոզում, որ Արցախը Բաքվից է նավթ ստանում, Ռուսաստանի հետ կապված է Ադրբեջանիվրայով, իսկ Հայաստանի հետ հաղորդակցության ճանապարհներչունի, երեք օր շարունակ «մշակումեն», ուժ գործադրում, ն դրանից հետո միայն ձայների շատ փոքր առավելությամբ 9`

-

որոշում են Արցախըթողնել Ադրբեջանիկազմում` ինքնավարմարզի իրավունքով:Բնակչությունը խիստ վրդովվումէ, որովհետն նրանքնանման բան չէին լիազորել: խագահներին Վերջապեսորոշվում է Արցախիլեռնայինշրջաններըմիավորելն

ստեղծելառանձինհայկականմարզ, որի 94,494-ը հայեր էին: 1922 թ. դեկտեմբերի15-ին ԱդրբեջանիկոմկուսիԿենտկոմինախագահության որոշմամբստեղծվեցԼեռնայինՂարաբաղի գործերիկոմիտե, որի նախագահ նշանակվեց Արմենակ Ղարագյոզյանը,որը հլու-հնազանդկատարումէր Բաքվի հրահանգները: 1923 թ. հուլիսի 7-ին ԱդրբեջանիԿենտգործկոմի նախագահի տեղակալԿասումովիստորագրությամբ հրապարակվեց դեկրետ «Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավարՄարզ կազմելու մասին»: Մարզիժամանակավորհեղկոմինախագահդարձավ Ա. Ղարագյոզյանը: 1924 թ. հուլիսին «ԽորհրդայինՂարաբաղ»թերթում հրապարակվեցմարզի սահմանադրությունը՝ գրված ն հաստատված Բաքվում, որն ամբողջությամբ անտեսում էր արցախահայության Ա իրավունքները այն հայտարարում էր Ադրբեջանի բաղկացուցիչմասը:Տարածքըկազմեց 440 հազար հեկտար՝248 բնակավայր: 1923-ին սեպտեմբերի 20-ին Խանքենդը,որը Վարարակնբնակավայրնէր, վերանվանվեց Ստեփանակերտ, որը ն դարձավ մարզի կենտրոնը: Մարզիանվանումից դուրս թողնվեց հայկականբառը, սահմաններից դուրս թողնվեց Արցախիհյուսիսը` պատմական Գյուլիստանը (Շահումյանիշրջան), ն Խանլարի մասը: Սահշրջանի ամենաբերրի մաններնայնպեսգծեցին, որ Լեռնային Ղարաբաղը անջատվեցԽորհրդային Վայաստանից:

:

Թեմա

ՀԽՍՀ

երիորդ

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՎԱՐՑԻ ՔՆՆԱՐԿՈՒՄՆԵՐԸ

1. 1921

թ.

1921--1923

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Մոսկվայի ռուս-թուրքական կոնֆերանսը: Մարտի 16-ի պայմանագիրը

նոյեմբերի 27-ին ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմիքաղբյուրոն համաձայնություն տվեց Մուստաֆա Քեմալի առաջարկությանըՄ̀ոպլվայում հրավիրելու մասին: Ինչպես արդեն ռուս-թուրքականխորհրդաժողով հայտնի է, 1920 թ. ամռանը Մոսկվայում տեղի ունեցած ռուս-թուրքական բանակցություններիարդյունքում մշակվեցռուս-թուրքականպայմանագրի օգոստոսի 24-ի նախագիծը, որն այդպես էլ պայմանագրի հասկացնումէր ՄոսկվաՄերժելով այդ նախագիծը՝ չվերածվեց: Քեմալը է Ալեքսանդրային, որ ինքն ավելին սպասում, որտեղկենտրոնականը պոլի պայմանագրիճանաչումն էր ԽորհրդայինՌուսաստանիկողմից: 1920 թ. դեկտեմբերի8-ին Թուրքիայի կառավարությունըհայտկազմը՝Յուսուֆ Քեմալ, Ռինեց Մոսկվաուղարկվող պատվիրակության զա Նուրի, ՄոսկվայումԹուրքիայի դեսպանԱլի Ֆուադ: Դեկտեմբերի9-ին ԽորհրդայինՌուսաստանիկառավարությունը առաջարկը՝Մոսկվանոտայով ողջունեց Թուրքիայիկառավարության յում ռուս-թուրքական խորհրդաժողովանցկացնելու մասին:Նոտայում միաժամանակ(նշվում էր, որ անհրաժեշտ է հայկական ն ադրբեջանական կառավարություններիներկայացուցիչներիմասնակցությունը,քանի որ այդ պետություններիհետ առկա են տարածքայինն այլ հարցեր: ՍակայնԹուրքիայի կառավարությունըոչ միայն վճռականապես դեմ դուրս եկավ խորհրդաժողովինՀայաստանի ներկայացուցիչների մասնակցությանը, այլե պահանջեց,որ Ռուսաստանի արտգործժողկոմատի կոլեգիայի անդամ, հայազգի Լեոն Կարախանը չմասնակցի խորհրդաժողովիաշխատանքներին: Դեկտեմբերի15-ին Ռուսաստանի կառավարությանըներկայացրածթուրքականկառավարությաննոտայում ուղղակիհարց էր տրվում, թե ինչպիսի՞նէ լինելու Մոսկվայի դիրքը հայկական հարցում: Նոտայում ընդգծվում էր, որ Ալեքսանդրապոլիպայմանագիրը ոչ թե բռնի

թ.

հաշտությունէ, այլ հիմնված է ժողովուրդներիինքնորոշմանիրավունքի վրա, ն իրենք անեքսիայիեն ենթարկելսոսկ թուրքականբնակչություն ունեցող տարածքները, բնակչություն,որի նկաւոմամբդաշնակները թույլ են տվել Մոսկվայում արդեն հայտնի գազանությունները:Նոտայում անհանգստություն էր հայտնվում, որ Մոսկվան ցանկանում է վերանայելհիշյալ պայմանագիրըն Գայաստանինվերադարձնելթուրքականբնակչությամբտարածքները: Դեկտեմբերի19-ին, պատասխանելովթուրքականնոտային, Չիչերինը գրում էր, որ Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն հաշտությունը պետք է հիմնված լինի ժողովուրդների ինքնորոշմանվրա, որ Խորհրդային Հայասւոանի կառավարությունը արմատապեսփոխել է իր քաղաքականությունըՀայաստանում բնակվող մահմեդականներինկատմամբ: Նա հույս էր հայտնում, որ թուրքականբանակն անհապաղկմաքրի Ալեքսանդրապոլիշրջանը ն բոլոր այն կետերը, որոնք գտնվում են Կարսիշրջանից հյուսիս ն արնելք: Ինչպես փաստացիորենցույց է տալիս ակադեմիկոսԳ. Գալոյանը,ռուս-թուրքական կոնֆերանսի նախապատրաստմանշրջանում ես Խորհրդային Ռուսաստանինքաջ: հայտնի էի քեմալական Թուրքիայի հակախորհրդայինն հակառուսական դիրքորոշումը: Այդ դիրքորոշմանը քաջատեղյակէր նան Վ. Լենինը, որը Խորհուրդների8--րդ համագումարի կուսակցական ֆրակցիայի դեկտեմբերի 21-ի փակ նիստում ասել է. «Հայաստանի վրա թուրքական հարձակումը մեր դեմ էր ուղղված, Անտանտըմեզ համար փոս էր փորում, ն ինքն էլ ընկավ այնտեղ, որովհետն մենք ձեռք բերեցինք Խորհրդային Հայաստան: Թուրքիան ղեկավարում են կադետներ, օկտյաբրիստներ,նացիոնալիստներ, որոնք պատրաստ են մեզ ծախել Անտանտին»:Թուրքերիքաղաքական այդ նենգ կերպարանքըհայտնի էր խորհրդային ղեկավարներին,սակայն, ինչպես գրում է Գ. Գալոյանը, Խորհրդային Ռուսաստանըչէր կարող պատերազմի մեջ մտնել Թուրքիայի հետ, որովհետնմտավախություն ուներ, որ պատերազմումքեմալականներինկմիանայինԱնտանտի տերություններըն առաջին հերթինԱնգլիան:«Այս իրականվտանգից խուսափելու համար,--- գրում է Գ. Գալոյանը,--- Խորհրդային Ռուսաստանըդիմում էր զիջումների ի վնաս Հայաստանին բուն Ռուսաստանի շահերի: Իսկ Մուստաֆա Քեմալն աշխատում էր ձեռքից բաց չթողնել ի շահ Թուրքիայի ստեղծված այդ բացառիկհնարավորությու-

եհյան կոմիտեն հայտարարեց իշխանությունն իր ձեռքը վերցնելու ն

նը» (Գ. Գալոյան, Հայաստանը ն մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., 1999, Երնան, էջ 413): Հարցին վերաբերող ժամանակաշրջանում ռուս-թուրքական հարցին վերաբերող թուրքակ կաշրջ ն րաբերություններ առհասարակ իրատեսորեն գնահատելու «ռուս-թուրքական մերձեցման»իմաստըճիշտ ընկալելու առումով բանալի նշանակություն ունի մեծավաստակպատմաբանիհետնյալ միտքը. «Դարերի փորձը ցույց է տվել, որ Ռուսաստանի ն Թուրքիայի շահերն այնքան հատման կետեր ունեն, որ դժվար է ենթադրել, թե երբնիցե '

վրա կհասնի դրանց ներդաշնակությունը:Ինչ վերաբերում է Արեմտյան Վ`այաստանի հարցում ռուս-թուրքական հակասություններին, ապա դրանք առ այսօր մնացել են անհաղթահարելի»(Գ. Գ., էջ 413):" Մենշնիկյան Վրաստանըչհրավիրվեց մասնակցելու ռուս-թուրքական բանակցություններին, քանի որ մտավախությունկար, որ նա կարող էր Անտանտիլրտեսի դեր խաղալ: Ընդունելով Ռուսաստանիկառավարության1920 թ. դեկտեմբերի 31-ի առաջարկը՝ Մոսկվայում կայանալիք ռուս-թուրքական բանակցություններին մասնակցելու համար, Հայաստանի կառավարությունը Ա. Բեկզադյան Մոսկվաուղարկեց պատվիրակությունհետնյալ կազմով. Ա. (պատվիրակությանղեկավար), Կարինյան(ՄոսկվայումՎայաստանի կառավարությանմշտական ներկայացուցիչ),Ս. Տեր--Գաբրիելյան: Սակայն Հայաստանի պատվիրակներին թույլ չտվեցին մասնակցել բա-

նակցություններին:

փետրվարինՄոսկվայում ռուս-թուրքական խորհրդաժողով հրավիրելու մասին լուրը ստիպեց դաշնակիցներին հրավիրել իրենց խորհրդաժողովը, որը նախատեսվեց Լոնդոնում` փետրվարի էին Մեծ Բրիտանիայի, 21-ին,որին մասնակցելու ԻտալիՖրանսիայի, այի, Ճապոնիայի, Հունաստանի, Բելգիայի, Գերմանիայի, Թուրքիայի ներկայացուցիչներըն հայ պատվիրակները:Թուրքական պատվիրակությունը գլխավորում էր Բեքիր Սամի բեյը: Լոնդոնի խորհրդաժողովիփետրվարի26--ի նիստում ելույթ ունեցավ Բեքիր Սամի բեյը, որը նիստի մասնակիցներինկոչ արեց ճանաչել Ազգայինմեծ ժողովի ուխտը ն չեղյալ հայտարարել Սերի պայմանագիրը, հայ-թուրքական սահմանները ճանաչել ըստ Ալեքսանդրապոլի 1921 թ.

.

պայմանագրի:

փետրվարիկեսերին Հայաստանում սկսվեց հակախորհրդային ապստամբություն:Ս. Վրացյանի գլխավորածՀայրենիքի փրկու1921 թ.

/02

վկլեքսանդրապոլիպայմանագիրըճանաչելու մասին: Անտարակույս,փետրվարի խռովությունը չէր կարող իր բացասական կնիքը չդնել Լոնդոնի ն Մոսկվայի բանակցություններիվրա, երբ շոշափվում էր Վայաստանիհարցը: Թուրքական պատվիրակությունը Մոսկվա ժամանեց 1921 թ. փետրվարի 18-ին, իսկ ռուս-թուրքական պաշտոնական բանակցություններն սկսվեցինփետրվարի26--ին: Քեմալը ցուցում էր տվել թուրքական պատվիրակությանը` ամեն կերպ ն ձգտել միայն հայ-թուրքական տարածքային հարցերը քննարկելուց ռազմաքաղաքականդաշինք կնքել Ռուսաստանի հետ` համարելով, որ տարածքային հարցերն արդեն լուծված են Ալեքսանդրապոլի պայմա-

Մուստաֆա

խուսափե

նագրով: Խորհրդաժողովիառաջին լիակազմ նիստը բացեց Գ.

Չիչերինը հայտարարելով,որ այն նոր դարագլուխ է բացում Արնելքի ժողովուրդների պատմության մեջ, պարսավեց Սերի պայմանագիրը,գովաբանեց Ռուսաստանի «բարեկամ ն դաշնակից» հեղափոխականԹուրքիային, որի ժողովուրդը պետք է լինի իր տան տերը: Պատասխան խոսքով հանդես եկավ Յուսուֆ Քեմալ բեյը, որը հավատացրեց, որ աշխարհագրական, պատմական, տնտեսական ու քաղաքականպայմանները Թուրքիային ուղի են ցույց տվել դեպի Ռու|

սաստան: Հետագա նիստերը շարունակվեցինքաղաքական,իրավաբանական ն խմբագրական հանձնաժողովներում:

Սահմանային հարցերի լուծմանը խորհրդաժողովն անդրադարձավ 10-ի լիակազմ նախագահումէր Յուսուֆ Քեմալ բեյը: Ելույթ ունենալով առաջինը՝Չիչերինը հայտարարեց, որ Ռուէ Թուրքիայի սաստանը ժողովիընդունած ուխտը, ճանաչում Ազգային սակայն ընդգծեց, որ այն որոշակի պետք է ենթարկվի:Նա անառարկելիորենընդգծեց Բաթումի՝ որպես սեծովյան նավահանգստի, կենսական անհրաժեշտությունը ողջ խորհրդային երկրի հա-

նիստում, որը

մարտի

ուղղումների

բացառի ար.

դեկտեմբերի14-ին Չիչերինը, պատասխանելով Լենինի հարցումներին՝նշել էր, որ Կարսը Բաթումի բանալին է, ուստի խիստ կարնորում է այն Վայաստանին թողնելը: Մինչդեռ (Թուրքիան ամեն գնով ձգտում էր տեր դառնալ Կարսին: Իսկ այն պայմաններում, Դեռնս

թ.

երբ Վայաստանումիշխանության տեր դարձած Հայրենիքի փրկության կոմիտեն թուրքերին առաջարկել էր հայ-թուրքական հարաբերություն-

ների հիմքում դնել Ալեքսանդրապոլիպայմանագիրը,Ռուսաստանը վարանում էր քննարկման դնել Կարսը Հայաստանին վերադարձնելու հարցը՝ մտավախություն ունենալով, որ դա կարող է ամրապնդել դաշնակցականներիդիրքերը: Այդ էր պատճառը,որ Ռուսաստանը հրաժարվեց Կարսը Հայաստանին վերադարձնելու պահանջից: Հայաստանի սահմանների վերաբերյալ Չիչերինը հայտարարեց, որ Հայաստանին մնում են Աղբաբայի ն Ղզըլ--Դաղի լեռները, ինչպես նան Ալեքսանդրապոլիհաշտությամբ Հայաստանին թողնված տարածքը: Չիչերինը խոստացել էր թուրքերին, որ ռուսական կառավարությունը չի պնդի, որպեսզի Հայաստանի սահմաններնանցնեն Արփաչայից արնելք ն Արաքսիցհարավ: երկաթգծի պաշտպանությունն Ալեքսանդրապոլ--Նախիջնան ապահովելու նւպատակովռուսական կողմը «խնդրում էր» Թուրքիային՝ հայ-թուրքական սահմանի երկայնքով 8 կիլոմետրանոց լայնության շերտով զորքեր չպահել ն ամրություններ չկւսռուցել: Յուսուֆ Քեմալը դրան համաձայնեց՝համարելով դա մեծ զիջում, քանի որ այդ շերտը ձգվում էր 80-100 կմ երկարությամբ: Թուրքերի համար հատուկ հետաքրքրություն էր ներկայացնում Նախիջնանիհարցը: Նրանք առաջարկեցին քննարկել Նախիջանիի ինքնավարությանհարցը՝ Ադրբեջանի հովանավորությանտակ: Խորհրդային Ռուսաստանի արտաքին քաղաքական փաստաթղթերում միանշանակ ընդունվում էր, որ Նախիջնանը Հայաստանի անբաժանելի մասն է: Սակայն վիճակը բարդանում էր նրանով, որ Ալեքսանդրապոլիպայմանագրովայն զիջվել էր Թուրքիային, իսկ Հայրենիքի փրկության կոմիտեն այդ չարաբաստիկ պայմանագիրըհայտարարել էր իբրն հայ-թուրքական հարաբերություններիհիմք: Նման պայմաններում խորհրդայինկողմը կարնորում էր, որ բոլոր դեպքերումՆախիջնանըգոնե չանցներ Թուրքիային: Կոնֆերանսում քննարկվեց նան Ախալքալաքի ն Ախալցխայի հարցը: Խորհրդային կառավարությանպահանջով Վրաստանիխորհրդայնացումիցհետո (1921 թ. փետրվարի25) թուրքական զորքերը դուրս բերվեցին այդ տարածքներից: 1921 թ. մարտի 16-ին՝ ժամը 22--ին, ստորագրվեց «Պայմանագիր Ռուսաստանի ն Թուրքիայի միջն», որը ՌԽՖՍՀ կողմից ստորագրել էին 10Չ

Արտաքին գործերի կոմիսար Գեորգի Չիչերինը ն ՀԿԳԿ անդամ Ջելալ-էդդին Կորկմասովը, Թուրքիայի կողմից` ժողտնտեսության կոմիսար, Ազգային ժողովի պատգամավորՅուսուֆ Քեմալ բեյը, լուսավորության ժողկոմ, պատգամավոր,դոկտոր Ռիզա Նուրի բեյը, (Թուրքիայի Ազգայինմեծ ժողովի անդամ Ալի Ֆուադ փաշան: Ներածական մասում պայմանագիրնանվանվածէր բարեկամության ն եղբայրության պայմանագիր: Ռուս-թուրքական պայմանագիրը բաղկացած էր 16 հոդվածնեն րից Յ հավելվածներից (պայմանագրիլրիվ տեսքը ն հավելվածները տե՛ս Հ. Գ. Ազատյան, Բախտորոշ պայմանագրեր, Երնան, 2002, էջ 117-123): համաձայնում էին չճանաչել ոչ մի Առաջին հոդվածով կողքերը հաշտության պայմանագիր,եթե դրանք կողմերից որնէ մեկին ուժով են հարկադրելընդունել: ՌԽՖՍՀ կառավարությունըհամաձայնում էր չճանաչել Թուրքիային վերաբերող ն նրա կառավարության կողմից չճանաչված որնէ միջազգային ակտ: Դա նշանակում էր, որ Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունըչէր ճանաչում Սերի պայմանագիրը: Հոդվածում ասվում էր, որ Թուրքիայի հասկացության տակ սույն պայմանագրումհասկացվում են այն տարածքները, որոնք մտցված են 1920 թվականի հունվարի 28--ի թուրքականԱզգային ուխտի մեջ: Դա էլ նշանակում էր, որ Խորհրդային Ռուսաստանը իրավաբանորեն հրաժարվում էր 1917 թ. դեկտեմբերի31-ին իր իսկ ընդունած «Թուրքահավեց վիլայեթնեյաստանի մասին» դեկրետից, ն ԱրեմտյանՀայաստանի րը ճանաչվում էին որպես թուրքական տարածքներ: Հոդվածի երրորդ հատվածով որոշվում էր (Թուրքիայի հյուսիսարնելյան սահմանը, որն անցնում էր Արդահանին Կարսի սանջակների հյուսիսային վարչականսահմանագծիերկարությամբ՝Արփաչայն Արաքս գետերի հնահունով՝ մինչն Ստորին Կարասուի գետաբերանը: Դա նշանակում էր, որ առանց հայ ժողովրդի կամքը հարցնելու Թուրքիային էին զիջվում նան 1920 թ. հայ-թուրքական պատերազմիժամանակ զավթվածտարածքներիմեծ մասը: Երկրորդ հոդվածով Թուրքիան Վրաստանին էր «զիջում» Բաթումի մարզը: Երրորդ հոդվածով նախատեսվումէր, որ Նախիջնանի մարզը կազէ ներքո, պայմելու ինքնավար տարածք՝Ադրբեջանիխնամակալության մի երրորդ պեմանով, որ Ադրբեջանըայդ խնամակալությունըչի զիջի 105.

1924 թ. փետրվարի9-ին կազմավորտության, այսինքն՝ Հայաստանին: վեց Նախիջեւսնիինքնավարհանրաւպետությունը՝Ադրբեջանիկազմում: վերաբերում էին սնծովյաննեղուցների շաՄնացած հագործման, կապիտուլյացիաներիռեժիմի վերացման, իրենց երկրներում ,մեկը մյուսի դեմ թշնամական կազմակերպություններիգործունեության արգելմանը, երկաթուղային, հեռագրային ս հաղորդակցության այլ միջոցներին, գերիների փոխանակմանը, տրանզիտային առնտրին, հյուպատոսական կոնվենցիակնքելուն ն այլն: Թուրքիայի պնդմամբմտցվեց 15-րդ հոդվածը, ըստ որի՝ Ռուսաստանի կառավարությունըպատրաստվում էր դիմել քայլերի, որպեսզի Անդրկովկասի հանրապետություններըԹուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրում անպատճառ ճանաչեին ռուս-թուրքական պայմանագրի այն հոդվածները,որոնք վերաբերում էին իրենց: Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը ռուս-թուրքական պայմանագիրըվավերացրեց մարտի20-ին, իսկ Թուրքիայի Ազգային ժողովը՝ հուլիսի 22-ին: Մարտի 31-ին Անդրկովկասի հանրապետությունների կառավարությունները Մոսկվայից ստացան ռուս-թուրքական պայմանագրով նախատեսվածսահմանների քարտեզը: Անգլիային Ֆրանսիայիքաղաքական շրջանակներումայն կարծիքը հայտնվեց, թե այն ուժեղացնում է Ռուսաստանիդիրքերը Կովկասում: Իրականումմարտի 16-ի պայմանագիրըքեմալականԹուրքիայի խոշոր հաղթանակնէր, քանի որ նա կարողացավհասնել ոչ միայն Սերի պայմանագիրը չեղյալ հայտարաբրելուն,որը (Թուրքիայինվերածում էր մի թույլ պետության, քառակուսի կիլոմետր 24՛հազար այլնտեր դառնալ տարածքի, պատկանում որը էր Հայաստանի Հանրապետուզավթած թյանը: Պայմանագրումխոսք անգամչեղավ ԱրեմտյանՎայաստանիգոյության մասին, մոռացությանտրվեց ավելի քան կես դարի ընթացքում նրա ազատագրմանհամարհայ ազատամարտիկներին ռուս զինվորների թափած արյունը: Հայաստանը զրկվեց Նախիջնանից, Կարսի մարզից՝ Օլթիի, Արդահանի,Սարիղամիշի,Կաղզվանի գավառներից,Սուրմալուի գավառից: Գ. Գալոյանը միանգամայնտեղին վկայակոչում է արդեն շատ տարիներ անց Ալ. Խատիսյանի հուշերի հրատարակիչ Շավարշ Թորիկյանի խոսքերը,որը գրել է, թե երբ հետադարձակնարկենք նետում մեր պատմությանվրա, կարելի է թերնսասել, որ նախատեսելով մեր ճակատագրիանխուսափելիհոլովույթը, ավելի շուտ պետք էր հա-

հոդվածները

հետ ն այդպիսովխուսափել 1920 թ. ձաձայնվել մեր հյուսիսի դրացու մի կարնոր մասի ու Ռուսահայաստանի հայ-թուրթականպատերազմից կանխորոշեցայն ներքին կորստից:1921 թ. մարտի 16-ի պայմանագիրը գոյություն ուներ լարվածությունը, որ տասնամյակներ շարունակ ն որը վերջին հաշվով հարաբերություններում հայ-ադրբեջանական կնքուՊայմանագրի հանգեցրեցվերջին արյունահեղընդհարումներին: ՌուսաստաԽորհրդային մից հետո եռապատկվեցԹուրքիայինտրվող 1921 թ. ընթացքումԹուրքինի նյութականու ռազմականՕգնությունը. 58 միլիոն փամփուշտ, 327 ային տրվեց ավելի քան 33 հազար հրացան, ոսկով: Այդ օգգնդացիր,54 հրանոթ,130 հազար արկ, 6,5 միլիոն ռուբլի նան հետագա տարիներին: նությունը շարունակվեց ընդունվեցդժգոհուՀայաստանում Մարտի 16-ի պայմանագիրը բողոք ներկայացկառավարությունը թյամբ: Խորհրդային առանց իր մասնակցությանտարեց Ռուսաստանի կառավարությանը՝ Այդ առիթովԳ. Չիչերինը րածքայինհարցեր լուծելու կապակցությւսմբ: Մոսկվայում Հայաստանի կառավարության ուղարկեց գրելով, որ պայմանագրայի ներկայացուցիչՍ. Տեր--Գաբրիելյանին՝ է թուրքերին,այլ՝ ամենանվեր սահմանը ոչ թե ոչնչով չարդարացվող ՄիաժամանակՉիչերինը դաժան ու երկարատնպայքարի արդյունք: որը,.չնայածիր առաջարմեղադրումէ հայկականպատվիրակությանը, որն, անշուշտ, դատակին, խուսափել է իր հետ կապի մեջ լինելուց, ճիշտ է Գ, Գալոյանը՝գրելով, որ պարտելիէ: Այդ առիթովմիանգամայն պարտավորէր հենց բանակցությունկառավարությունը Հայաստանի որ առանց իր մասնակհայտարարությամբ, ների սկզբում հանդես գալ շոշափելու է որը ցության կնքվող ռուս-թուրքականպայմանագիրը, Գ. էջ 458): Հայաստանիշահերը, ինքը չի ընդունի(Գ. այնուամեպայմանագիրը 1921 թ. մարտի16--ի ռուս-թուրքական հայտարարվեց նայնիվ, ունեցավ այն դրականհետնանքը, որ չեղյալ պայմա2-ի հայ-թուրքական 1920 թ. դեկտեմբերի Ալեքսանդրապոլի մնալ: Չպետք է նագիրը. որից թուրքերը շարունակումէին կառչած Ռուսաստանի վճանտեսնել այն իրողությունը,որ առանց Խորհրդային միայնակչէր կարող ռական դիրքորոշմանԽորհրդայինՀայաստանը 1921 թ. ապհավակճություներին: դիմադրելԹուրքիայի զավթողական ամենակտրուկհաէ րիլի 4-ին Չիչերինը հրահանգել Օրջոնիկիձեին՝ ամեն մի հրեշավոր կահարվածտալ Ալեքսանդրապոլի ն ուղղակի հայտարարել թուրքերին,որ Ռուսաստանը վկայակոչմանը

Վայաստանի

պատասխան

պայմանագրի

մի բանի առջն կանգ չի առնի, եթե կրկնվեն ԱլեքսանդրապոլիպայմանագիրըՀայաստանինստիպողաբարճանաչել տալու փորձերը: Իսկ ապրիլի 6-ին Չիչերինը գրել է Օրջոնիկիձեին. «Ալի Ֆուադը (Մոսկվայում Թուրքիայի դեսպանը Մ. Կ., է. Գ.) ինձ խոստացել է անհապաղ ազատելԱլեքսանդրապոլը:Նրան իսկույննեթ հաղորդում եմ Կարաբեքիրի խուլիգանության մասին՝ մաւռնանշելով, որ Թուրքիայի ն ԽորհրդայինՀայաստանիմիջն պատերազմըկնշանակիպատերազմԹուրքիայի ն Խորհրդային Ռուսաստանի միջն»: Իսկ ապրիլի 8-ին Թուրքիայի կառավարությանըԽորհրդային Ռուսաստանի կառավարության ներկայացրածնոտայում ուղղակի ընդգծվում էր որ Ալեքսանդրապոլիպայմանագի կատարման ցանկությունըհավասարազորէ Մոսկվային պայմանագրի վերացմանը:Թուրքիան վճռականորենչէր ցանկանումազատել Ալեքսանդրապոլըն ռուս-թուրքական պայմանագրովՀայաստանին թողնված մյուս տարածքները:Կարծում ենք, որ սույն հանգամանքը մտածելու առիթ կտա այն անհիմն մտայնության հետնորդներին,թե` քանի որ ռուս-թուրքական ն հայ-թուրքական պայմանագրերում է Թուրքիայի հետ Հայաստանի նույն սահմանագիծը, ապա միննույն է՝ թուրքերը գրաված տարածքներից դուրս կգային նան Ալեքսանդրապոլի պայմանագրիհիման վրա: Տեղին ենք համարում պարզապես հիշել որ թուրքը դարերիընթացքումորնէգրավածտարածքից ն ոչ մի կամովին դուրս չի եկել: Չիչերինի կտրուկ պահանջներինթուրքերը տալիս էին խուսափողական պատասխան՝հայտարարելով,թե իրենց զորքերը Ալեքսանդրապոլից դուրս կբերվեն, եթե հանգամանքները թույլ տան: Ուստի հրահանգ տվեց 11-րդ Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը Կարմիր բանակի հրամանատարությանը՝ զորքերը շարժել դեպի Ալեքն սանդրապոլ, միայն թ. մայիսի կեսերին թուրքականզորքերը դուրս բերվեցինԱլեքսանդրապոլիգավառից: Խորհրդային պատմագրության մեջ մինչն 1970-ական թվականները պարզապեսաշխատել են «սահել» Մոսկվայիպայմանագրիվրայով: Այսպես`Ս. Ալիխանյանը գրում է, թե 1921 թ. մարտի 16-ին ՌԽՖԱՀ-ի ն Թուրքիայի միջե կնքվեց բարեկամության պայմանագիր ըստ որի,թուրքերըպետք է անհապաղազատեինԱլեքսանդրապոլը Տ. Ալիխանյան,ՍովետականՌուսաստանի դերը հայ ժողովրդի տագրմանգործում, Երնան, 1966, էջ 367): Տպավորություն է ստացվում որ Մոսկվայի պայմանագիրնստորագրվել էր հենց միայն ոչ

նշված

անգամ

(Ս. ազաԱլեքսանդրա'

հահամ ար: Կամ՝ համոզիչ չեն հնչում Ա. Եսայանի գոլն ազատագրելու կոնֆերանսի 1921 թ. Մոսկվայի ռուս-թուրքական վաստիացումները՝ իրասուվերեն ժողովրդի ՌԽՖՍՀ-ի կողմից հայ ժամանակաշրջանում նկատմամբ հայ Ժողովրդի վունքներիու շահերիպաշտպանության, միջազՎայաստանի Եսայան, (Ա. մասին հոգատարության սուցաբերած 1967, էջ 239): դրությունը1920-1922, Երնան,

պային-իրավական

պայմանաՄոսկվայի կոնֆերանսըն կնքված ռուս-թուրքական 7-րդ է ԳԱ Հայ ժողովրդիպատմության

գիրը հպանցիկհիշատակված որ ընդգծվիՍ. Վրացյահատորում,այն էլ կարծեքթե լոկ նրա համար, բացասաՀայրենիքիփրկությանկոմիտեի խաղացած նի գլխավորած կնքմանգործում:Կես էջանոցայդ շարադրանկանդերը պայմանագրի

վերջերինՄոսկվայում փետրվարի (դրանք ընդբանակցությունները խորհրդա-թուրտական վերսկսվեցին պետք է Մ. Կ., է. Գ.), որի ընթացքում հատվել էին 1920 թ. օգոստոսին վերաբերող հարցեր: ու քննվեիննան Անդրկովկասին Հայաստանին ժամանել նան

նշվում է, քում ընդամենը

որ 1921 թ.

էր

մասնակցելու համար Մոսկվա Կոնֆերանսին Բայց հենց այդ օրերին պատվիրակությունը: Հայաստանի Խորհրդային որ Հայաստամասնակիցներին,

Վրւսցյանըհայտնումէ կոնֆերանսի կոմիտեն ն գլուխ է անցել Հայրենիքի փրկության նում իշխանության իրավասուչէ քննությանառնելու Հայաստանի հետնաբար կոնֆերանսը էր: ՕգտագործելովՍ. հարցերը, որը ն հենց թուրքերիցանկությունն են ընդունելԱլեքսանդրաՎրացյանիդիմումը՝թուրքերը պահանջում վարել Հաեն բանակցություններ ն հրաժարվում պոլի պայմանագիրը հետ: Ս. Վրացյանըայդ օրերին նման բոպատվիրակության յաստանի հեռագիր է ուղարկումնան Լոնդոնի կոնֆերանսին վանդակությամբ Վերջում ավելացվումէ, որ Հեռագիրը մեջ է բերվում ամբողջությամբ: իր աշխատանքնե Մոսկվայի կոնֆերանսըմարտի 16-ին ավարտեց. միջն ն Ռուսաստանի Թուրքիայի կառավարությունների Խորհրդային կորցպայմանագիրը կնքմամբ,որով Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ՀԽՍՀ ԳԱ պատմություն, իր ուժը: Եվ էլ ուրիշ ոչինչ (Հայ ժողովրդի

Ս.

րեց

140): հրատ., հատոր 7, Երնան, 1967, էջ

շարադվերաբերյալփոքր-ինչ ավելի ընդարձակ Հիմնահարցի դ ասագրբուհական պատմության Հայ ժողովրդի է պարունակում րանք ապստամնույնպես ընդգվումէ փետրվարյան Այստեղ քի՛4--րդհատորը: կողմը դերը, նշվում, որ խորհրդային բացասական բությանխաղացած օրինական ժողովրդի հայ եռանդուն կերպով առաջ էր քաշում

ոս 0 դոլՁ մոնով 41"Շ 3) տսմոմ(ո նսինը վըծվլովծսոմլ դըյսմնմզց մոռճոովցտոծոսստղ Վսնոնտոլ տշդքոմսդտ «ռյվո դվ(ոնմկմսո|մըոսծօղ վմծոդորքո մսշսո| դո(ժստվծտդտիվն մս

(92

,

ւ

ւգ:

'Այսգտ(ով տղվ վ/ովժմզսը) Ղ դոո/9-սմ/ոմնՂ» ցտքժսրտկղմոմ դտ(ժսդ մսդովնցմ ՛3 Ամզդմողգասղվ 1 0ժվցմտղդոտ դդտքմոմվսԾ ըաձզղմը -ջ "զսողիսո մդղս(8ստՀղբոմվ «ոկոճոոնոծ ցվրոնմվմսով ռվ/ մդղս/8սիսսո| ցո(օսնոնող ՛Շ "ոզսդտտոոհոէ

-տո

դորտոտոռով

վտնոտՀռսմի 'ըոքոդԵեք ցոլմոիմտզփ"ՕՂաԹյսիսնո| «ոնմվմսոլոով վդտտ մտոտվ ց տիօնզտո տոտիոդզմումցո

-ցոտ

ցտղտոզտդտ.Սմզգդտրքոհ դվմզմճսզջԱմս 'մըոսժ ԱմմզմմյաՑ 2 -Պիոսը Ղ սնդս-լ դվծոոդե ոտոոս

դտ(սց`տկոժոնտժ

իսժդողտզս վստոմնդտոժզղիը -ցղ վմծտդտոքոր ոմս3 1ոլղտզս Վ ուսմ գո(սծկոդՀոն "է "իսմղցստջտտո մդողձվոլոՂ 'մ1զդծդո դվ( տտ

ողտոսգվցո:

դվդոոծզմմնը մգոմոմկած 1 ՄԵմոր վոմտոոիսմետգորքու -«ովճմոսօյմստիտե վսմտքմոսրՂ ղով իսդոմն ողմդիսմղդծոձնսմոտ (06241'Շ:32 Ամըյստովորտոնըո մս 'դվցոմ 0(տ ղիտտծդռ ող մդողծվվող Ծվոտտոտ(ու.ցվլոնմվմսով

'տոծոոմ

Տոքտտրով մվ իսգցմսԵոմվդղզմսդոի իտոտվ 'Ադւս(Գսդտղոժտնոծ փզցտթոմցովցտտոո(ոէ «ոնսղտղվ 'դտվժմ-սը)ցլոկտր մոն 'մդոոծ ցողտտվեոռտիվն մորով Վ տշվը մգողձվոլող ը1սմզդդոծմՀ մս

1 դրի

'ցզվոոը օո(ոց4 դոկոնղդովոը ԱՍՀկոմղԵ 2սմս ՄԱԱԱԴԱԱՆԽԻԱՌՎՎԱ վոս| 'մստիտե Սեմտո վցտղծվովողՂ դ(տ ըոսդտ զ 0սմնտտՀղՀմդոդվնդէ վբյսժ հոո|ը Ղ վճողոճտոլը .ՄԵմոր -որմսր 'տզվ վմզդդոոծմՀ 1 ըսի հ 1ոռվոծոը վբնսդ դոկ: -ոզ 'մեմոբ վոմոո Սմզցծդտվտ դոգոցոք օգոտցգոտ -քենդ: :մզ ցծմոովնսդծտրողմղցդ1ս(44սմտիքն

վրտո|ծ

վմզդըսօծոդտըկտո

ցվ/ոժցոմոտ -տվը Ղ մսղմողոցղոտ մծմով '0ՈՂմՎ «661 դոժստոուշո :4գ8 -դոմղգցսղ վոոիղոսը մս '4 0յսՀ0 ՈՂ Ց4

շ26.-026Լ

ըլսո

Ղ մդոտոտորսՍ դտղոմմասԳ-քով Սմզդդւս(8:սմզժոմտվ

Սգո աոմվսԾ հվնյ դողտտզղիսո»

մսոզգսմիո 1ղղմոծժողլ դտ(ժմվո

օտիծդհ՛ս դմզդողոմ դ մվլորոս Սմզմծտցորրոո դոսմտիտց (ովոնմվմսոլ -ղՓցսկ վոմո Ղ վրոիկոսո ձզը դւոքժսմԵտրտոիո "նդւսդցոմղիծվմ "0տՂմզ "026 (886-986 81 բզազտտտով դ1ս1մ -Ո) ժոո(օգստշղքոմկդո -Ավիովմր 'ցտ(դտքոսեմը ժույ դում նմսմմզ 'իսմզդմոկդոնղզվ տսնտնոով նտփոոպգտ Ղ դորդղըմը ողոտմսիտդոռն ո-սՈովժմ՞սը) "ողոմտնոմ դվ/ոնմվմսով ձոսու ոլույ տոտխոդզմոմդոռվլոծետծվը նմսմղմղ 'մռո(81սմնոմվ ԳԱԿ" տն վղտդվնզվտու :մոտր վը վդտտոտ(ովույմր 1 տսիմտտճտմ

"ոցըսուս

ըոսոտղիսի

'մցոտոտ(ովտոտողմըդՈովըՀս ոռը դոտ վօ) դոկոմմՀասծ Ղ 'մմզցծդով -ոհ դվրոճցօոմոտվծոմոնմտ վնմիսնսք (ով դվծղիռաս: իսժդողտղվ ՈոմՆ :ոյսմգդդոցրոր տոտաոգդղմոմդտ մոռոտվ վընսղ դգվոոնմսմսոլ վրոի 'ձղը դո Թյսմնոմվ նմոմ դվոոԵծտծվը ծզիժդկ մմվետգոնրո -կոսՈ մս 'Ղոդ 1 ըյւսիշղ :ծըզըվոծող վցոտտոռո-սլ)դվլ ոոսդտը մցոտկտիծճ 816. Ղյովո մըսմս '(մրտժսվտցմ մոծով շ6ջ Ղ մոտ 84սօտմոտտող նոոժ 9 66: .մմզդե:սմդօվդվինմըմս վցովոնմը 'վոմոդ) մմղցժցոմոտ տմդ ցվծտգդըդվրովմմյքյ) իսմետդտոքոր օտիժող օոմծոուսկօ դվ-ց9 վտմոը '8 լշ-6: Ղձվըվոովմմ:սթյ Ղ վփոտոռո՛սլ ուս(ոիղոսո մս ՂոսԵ ոյւսմմԵտԱՂ :մդոքդոոյսեմը Ո 1գօմոնոմ 'ող դւս(8սկոտտոտծվվ 1զիտստդվմզմծտցտոքրոթ -նդտ 1 «դղզմսցքո1ւ» վոմող ղ վորոիկոսո Ա (ՀԵԼ-ԼԵԼ 41'0461 Լ6Լ) նմսմմս3 "վ '01ս/8Յսրտոփ վնմիսնսք (ու 'դո/(դ1ս14 'ՌՈՂԱՂ'(9961--/ Համո ՛Ս ՛Չ) ծվստիտե նտ դվծղիշտմ տղվ դվ-2- վլվմիոռտ մմղզժմսԵ մս 'մզ իսճծռտվոտտո դոկոժմյծ ռտղկտսջիվցտտոտուսլ դվրոնմվմսոլ դրովո ղ 6վստիտԵ վսնոոտմնդտոժմղը մըւսմզմ ոմյսն վմզմմսԵ դսվծոդ -1սղօ մլ ըւսիԵջԵց մդղս/8սմոտոգտրոմս դտկոծմ:յածՑ 'վմեոդորրող վմցոմնոմոԶ վոտիկոսղ հտսողկտվմս 'Վ ըւսիցենդմ ըուսձճմզի :«Օվրովոցոմգ:ս դվ/ովՆեռր(ովը մղդվլկ Հստցսզօ ՈՍ ոյս -ողցտծ ժցռվյ:1զիոյոմ տղվ վմղժմ:յսՑժռղը մորով վցոմ ն(ղ :Եզը զոմն «սյզմռոիմղդ 1ղցօմոնոմզի ցվլ ուսիմոքոմվ ողոոդողոտմտհդփոռդտոոք -ՕՂս(Բսծդոցոոմտզվ Եղբ բնսրոիկոսըղ մմզեմոք Օտիդջցտվ6օզմվ ռվլ 1ղիտմԵմմզ8մյսժ զմդկ դվլ մզմծտդորոթ դտոլոտտոհռտով դզնմո դմղդկտցՀոՆ :տգվ վտոտփ օտիմտտող 1ղտոռ վիչով Ժռվլ օտիհվտո `» ժռղը նղտո(ր` ՛ըշստովդվնմսկմսո| վիժոց '0վ-լ լ վ/վմոռ '9 26.1 յ1ղիտոդ մս 'Ադս(Յսմտոծոմ 1որյտզվ վզօվղվռսծմՕ՛Ո 1տ/Աղմոմզի1ս1 -ղձվԵ դվրովմմս6յ դոկողտոզղմմռվինմը Ղ մդովոնմը 'Աոմոո ուսդծո/ -ողմզդ 1 ՕՀս(սմմմմոտղվ վկոշսմլ) :մրո(8:սմսիտդգտիսվկ վդոծղմմնը Յօտմոտտմոիտդծդվ ծզիմոմոտ(քոս մեմոռ վլողձվոիողՂ հով "իսոյսմ -Ետտոետ վստիտԵ վլսոտմնցոոծճզլը ց/ովո 1զիմոմոիտմ ըոյսմղծմով իտնղ օտիովտո Ամդւս(սմոիտսող դվրոնմվմսո|վտո՛ս դվրոճօոտմոտտ դվրոնմվմսոյոկով օտիկդսմ ուստնոտծդսմի'մոոքոդԵջ 'ԱռղսԹսիսսո| մյսո դվրոժվղստի Ղ դվոոդզմոթ 'մոռտմզգցսկ նսծոոժցԱմոմոսղվոծ -Հսծ բղսցսնդս7 1 Օտ 'ըսմժծոձդմ վոցտմդՓցսդվլոիհոսը դվլ ողստ մս 'Ամզցցոռ(որ տոռփոցղմոմցոցո ոզ ըոսիՀշղ :0վմդսոմզմոմղի ցողն -սքմզը վմզմմյսՁ4մզ ոսովնցով դրողտո 'մմզցձգովտիո դվրոժցոմոտ

1990-ական թվականներինմեզանում արհեստականորեն բորն հակախորհրդային հակառուսական մտայնությանբնորոշ է պատմաբան արտահայտություն ԵրվանդՍարգսյանի «Դավադիրգործարք. Վայաստան,Ռուսաստան,Թուրքիա, Երնան, 1995» գիրքը: Ըստ հեղինակի՝ Հայաստանիհեղկոմի ղեկավարներն իրենց ագիտացիայովկազմալուծեցինհանրապետության բանակըն դրանով իսկ դյուրացրեցինթուրքական զորքերի առաջխաղացումը (Ե. Ս., էջ 8): Նա. գրում է, որ փետրվարի 19-ին Ն. Նարիմանովընամակ է ուղարկում Վ. Լենինին, որտեղ զգուշացնում է, որ եթեհարցերըհայերի օգտին վճռվեն, վտանգկա, որ թուրքերը Անգլիայիգիրկը: կնետվեն Ի դեպ, Ե. Սարգսյանիմոտ ուշադրության արժանի նշում կա, որ Բորիս Լեգրանի ն Մոսկվա ժամանած հայկական պատվիրակության ղեկավարԱլեքսանդրԲեկզադյանի պահանջովփետրվարի26--ին սկսված խորհրդային կոնֆերանսըպետք է կոչվեր հայ-թուրքական թուրքկոնֆերանս`ԽորհրդայինՌուսաստանին Խորհրդային Ադրբեջանի մասնակցությամբ, քանի որ պիտիքննարկվեինթուրք զավթիչներիկողմից օկուպացվածԽորհրդայինՀայաստանիտարածքներին հայ-թուրքական սահմանի հարցերը: Սակայն 1921 թ. փետրվարի 18-ին Երնանում տեղի ունեցավ պետականհեղաշրջում, իշխանության գլուխ անցան դաշնակները՝ Սիմոն Վրացյանիգլխավորությամբ: Թուրքական պատվիրակությունը, օգտվելով դրանից, վճռականապես հրաժարվեց Հայաստանիհետ համատեղկոնֆերանսից:Ե. Սարգսյանի կարծիքով գործարքին քիչ չի նպաստել 1921 թ. փետրվարինդաշնակներիհեղաշրջումը ն Ս. Վրացյանիերկու հեռագրերը, որոնցիցմեկը ուղարկվել է 1921 թ. մարտի12-ին՝ ՌԽՖՍՀ արտգորթժողկոմԳ. Չիչերինին, մյուսը՝ մարտի 26-ին՝ Լոնդոնի կոնֆերանսին,որոնցից մեկով հայտնվում էր, որ խորհրդայինիշխանությունը տապալված է, ն Ալ. Բեկզադյաննիրավունք չունի ներկայացնելուՀայաստանը, իսկ մյուսով խնդրում էր, որ Լոնդոնի կոնֆերանսիորոշումները առիթ չտան փոխադարձ անվստահության Թուրքիային Վայաստանի միջն (Ե. Ս., էջ 185--186): Ե. Սարգսյանը վկայակոչումԷ Ա. Բեկզադյանիխոսքերը,թե ինքը լիովին հաստատում է, որ այսօր Կարսն էլ իր շրջաններով ն Նախիջնանիու Սուրմալուիգավառներնէլ կցված կլինեին Խորհրդային Հայաստանին,եթե տեղի չունենար դժբախտ դեպքը (փետրվարի 18-ի արկածախնդրությունը): «Այդ օրը Չիչերինի մոտ էի,--- գրել է Ալ. Բեկզադյանը:-- Գրեթե ստացել էի նրա հավանությունը` Կարսն ու հիշյալ բոքված

.

նահանգներըմեզ վերադարձնել,երբ ստացվեցնախկին հանրապետութիսնվարչապետՍ. Վրացյանիչարաբախտ հեռագիրը» (Ե. Ս., էջ 186): Ինքը՝ Ս. Վրացյանը,հետագայում, արդեն 82 տարեկան հասակում ասել է. «Խորհրդարանըերկիրը կամովին է հանձնել բոլշնիկնեբին. Մենք պետք է ավելի խոհեմ լինեինք, ավելի շրջահայաց պետք է այգ քայլը ըրած ըլլայինք մայիսյան ընդվզումների օրերին, Վայաստանը հանձնած ըլլայինք բոլշնիկներուն: Հայաստանի տարածքը ավելի ընղարձակկըլլար՝ Ղարս, Արդահան, Իգդիր...էհ, ինչ ըսիմ, ինչպես արգարանամ...» (Ե. Սարգսյան, էջ 187, տե՛ս Ռուբեն Զարյանի հուշերը՝ « այաստանի Հանրապետություն»օրաթերթ, 24 նոյեմբերի, 1993 թ.) 1921 թ. ռուս-թուրքական կոնֆերանսի առնչությամբ Մոսկվայի տարբեր գաղտնազերծված արխիվներում հետազոտական աշխատանք է կատարել պատմաբանՌեմ Ղազանչյանը: Արխիվային նորահայտ նյութերի հիման վրա Ռ. Ղազանչյանը ցույց է տալիս, որ Գայաստանումխորհրդայինիշխանության հաստատումը 1920 թ. նոյեմբերի 29--դեկտեմբերրի2--ին՝ արմատապեսփոխեց ՈԽՖՍՀ վերաբերմունքընրա նկատմամբ, որովհետե Հայաստանը դադարեցԱնտանտիդաշնակից լինելուց ն դարձավ Ռուսաստանի կողմից գլխավորվող միասնականխորհրդայինտարածքի բաղկացուցիչ մաս: Այդ նույն ժամանակ Թուրքիան ավելի ու ավելի էր հեռանում ՈԽՖՍԴ-ից դեպիԱնտանտը,որը հայտնի էր խորհրդայինկառավարությանը: 1920 թ. դեկտեմբերի5-ին ՌԽՖՍՀ արտգործժողկոմատը Թուրքիայում իր ներկայացուցիչԲուդու Մդիվանուն հեռագրում է հետնյալ դիրեկտիվները. «Վայաստանիխորհրդայնացումը հարկադրում է նշանակալի չափով փոխել դիրքորոշումը: Ցուցում տվեք թուրքերին, որ հենց իրենց շահերի տեսակետիցցանկալի է սատարել Հայաստանում խորհրդային իշխանությանը՝ նրա հանդեպ պահպանելով չափավոր ն բարեկամականգիծ: Թուրքերի կողմից վերոհիշյալ պայմաններըպահպանելու դեպքում մեր հրամանատարությունըԿովկասում կշարունակի զենք տալ, ինչպես ճան նրանց աստիճանաբար ոսկի կտրվի: Դրան հետնում է Չիչերինի հեռագիրը Օրջոնիկիձեին.» «Խոսե՞լ է արդյոք ՄդիվանինԱնկարայիկառավարության Հայաստանի նկատմամբթուրքերի տակտիկանարմատապեսփոխելու անհրաժեշտության մասին՝ընդգծելով, որ ՌԽՖՍՀ կառավարությունըդրանվերաբերում է ծայր աստիճան լրջորեն»:

հետ՝ Խորհրդային

Ելնելով վերոհիշյալ կոնցեպցիայից`քննարկվող ժամանակաշրջանում խորհրդա--թուրքական հարաբերություններիգլխավոր գործոններն էին թուրքերինհետ պահել նրանց կողմից զայաստանի դեռնս չզբաղեցրածմասերըգրավելուց, պարտավորեցնելնրանց՝ զորքերը հետ | քաշել ն ճանաչել Վայաստանիանկախությունը(Ռ. Ղ., էջ 107): Ռ. Ղազանչյանը փաստեր է բերում այն մասին, որ դեռնս 1920 թ. հոկտեմբերիսկզբինՌուսաստանիղեկավարությունըչէր բացառում իր. միջամտությունը Վայաստանիկողմում: Այդ ժամանակ Լեգրանին ուղարկված արտգործժողկոմատիդիրեկտիվում ասվում էր, որ քանի դեռ թուրքերը չեն շարժվում դեպի, Հայաստանիխորքը, դեռ նրանք մնում են Սարիղամիշ--Շահթախթ քանի գծում, միջամտելու առանձին առիթչկա, բայց եթե նրանք առաջ գնան, հարկ կլինի ինչ-որ բան անել: Դիրեկտիվումնշվում էր նան, որ Հայաստանըվերջին ժամանակներսավելի շատ է վերածվումԱնտանտիհարձակողականքաղաքականությանգործիքի, բայց իրենք (Ռուսաստանը --Մ. Կ., է. Գ.) չեն կարող թույլ տալ թուրքերին՝ խեղդելու նրան: Սակայն հետագայում,--- շարունակում է Ռ. Ղազանչյանը,-- երբ Առաջինհանրապետությանկառավարությունըթույլ չտվեց խորհրդային զորքեր մտցնելԹուրքիայի հետ սահմանը, որոնց դեմ թուրքերը չէին համարձակվիկռվել, ն այն բանից հետո, երբ դրա հետնանքով թուրքերը օկուպացրինՌուսականՀայաստանիմեծ մասը ն թուրքական Հայաստանի հետ դեկտեմբերի2--ին կնքեցին Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը՝ օրինականացնելովնախկին Ռուսական կայսրության հողերի այդ պայմաններում` համաշխարհային նե քաղաքացիազավթումը կան 7-ամյա պատերազմիցհետո ՌԽՖՍՀ-ը չէր կարող զենքի ուժով թուրքերից հետ գրավել զավթված տարածքները, որը նրա համար հղի էր ռազմականուժից վեր բարդություններով, ուստի հարկադրված էր հույսը կապել Մոսկվայի կոնֆերանսում տարածքայինհարցերի լուծման հետ: Բացի այդ, վտանգ կար, որ թուրքերը կարող են նետվել Անտանտիգիրկը: Ռ. Ղազանչյանը նշում է, որ կոնֆերանսինմասնակցելու համար միննույն գնացքով Մոսկվաժամանեցիննան Հայաստանին Ադրբեջանի պատվիրակությունները: Սակայն իրադրությունը խիստբարդացավ՝ 'կապված Հայրենիքի փրկության կոմիտեի հայտարարության հետ՝ ՀԽՍՀ պատվիրակությունըթուրքերի հետ բանակցելու լիազորություններից զրկելու մասին, ինչն անհապաղօգտագործեցինթուրքերը՝ կտ---

բականապեսհրաժարվելովհայերի հետ բանակցությունների սեղանի չուրջ նստելուց: Այդ պատճառով էլ ՌԽՖՍՀ առաջարկով Ադրբեջանը նույնպես չմասնակցեցբանակցություններին, որն այդպիսովքառակող մից, ինչպես նախատեսել էր Ռուսաստանը, վերածվեց երկկողմի՝ ռուս-թուրքականի: Ռ. Ղազանչյանըցույց է տալիս, որ դրությունն ավելի էր բարդանում զուգահեռաբար Լոնդոնի կոնֆերանսում Անտանտիերկրներիհետ քեմալականներիկողմից վարվող բանակցություններիհետնանքով, որը որոշակի վտանգ էր ներկայացնումնախ ն առաջ Հայաստանի համար: Այդ հանգամանքը պարտադրում էր ռուսական ղեկավարությանը՝ օպերատիվկարգով լուծել Թուրքիայի հետ վիճելի հարցերը: Այդ էր պատճառը, որ մարտի 10-ին՝կոնֆերանսիՔաղաքականհանձնաժողովի աշխատանքներիսկսման օրը, Չիչերինը ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմինն անձամբ Լենինին ուղղած նամակներումպահանջում էր՝ ինչ գնով էլ լինի քուրքերի հետ շուտափույթ վերջացնել ամեն ինչ: Վերոհիշյալփաստերիցելնելով՝ Ռ. Ղազանչյանըեզրակացնում է, որ Արդահանը,Սուրմալուն ն Կարսը թուրքերին զիջելը չէր մտնում ՌԽՖՍՀ պլանների մեջ ն չէր ծագում նրանից, այլ նրան պարտադրված էր հանգամանքներիուժով, Թուրքիայի հետ շուտափույթ պայմանագիր ստորագրելու Ա դրանով իսկ Անդրկովկասյանհանրապետությունները թուրքական ագրեսիայից պաշտպանելու անհրւսժեշտությամբ (Ռ. Ղ., էջ 112): Ռ. Ղազանչյանիկարծիքով՝ ՌԽՖՍՀ-ը, որը պատասխանատուէր Հայաստանիխորհրդայնացման համար, չէր կարողինքնամեկուսացվել ն չփորձել թեկուզ ն «հայերի թիկունքում» վերացնել նրանց կյանքին վտանգը՝ նույնիսկ տարածքայինմեծ կորուստներիգնով: սպառնացող Եվ հենց դրանով պետք է բացատրել Մոսկվայի2--րդ ռուս-թուրքական կոնֆերանսում ռուսական կողմի պնդմամբ տարածքային հարցերիքննարկման փաստը, երբ հայկական պատվիրակությանըթուրքերիպահանջով չթույլատրվեց մասնակցելու բանակցություններին(Ռ. Ղ., էջ 113): Նա գտնում է, որ «Լոնդոնյան գործոնի առկայությունըմշտապես հարկադրումէր ՌԽՖՍՀ կառավարությանը ոչ միայն գնալ զիջումների, այլն Թուրքիայի հետ բանակցություններնարագ ավարտելու ն ցանկացած պայմաններով պայմանագիրստորագրելուն, որը թուրքերի պահանջով անվանվեց պայմանագիր ոչ միայն «բարեկամության», այլն «եղբայրության»մասին»:

Վկայակոչելով Չիչերինի՝ 1921 թ. 17-ի նամակը՝հասցեագրված Լենինին, Ռ. Ղազանչյանըապացուցում է, որ Մոսկվայիպայմանագիրն իրականում ստորագրվել է մարտի 18-ին, բայց թվագրվել մարտի 16-ով՝ հետին ամսաթվով,որովհետն դեռ հայտնիչէր, թե ինչ պայմանագիր է ստորագրելու ԿրասինըԱնգլիայիհետ: Ըստ Ռ. Ղազանչյանի` այն հանգամանքը, որ 1921 թվականին Թուրքիան աճեն կերպ ձգձգում էր ռուս-թուրքական պայմանագրի ստորագրումը, քանի դեռ չէր ստացել Ռուսաստանիհավաստիացումը՝ զենքով ն դրամովօգնելու մասին, այդ փաստըմեկ անգամ ես հաստատում է, թե որքան բարդ էին ընթանում բանակցությունները Մոսկվայում, ն որ ոչ ոք հայկական տարածքներըչի «նվիրել» ու չի «տվել»"թուրքերին. առաջացած գործոններովպայմանավորվածդ̀րանք «անցել» են նրանց... Ըստ էության Ռուսաստանի համար այդ բանակցությունները երկրորդ Բրեստն էին, երբ հակառակ կողմը պայմաններէր թելադրում (Ռ. Ղ, էջ 117): է այն անհողդողդ դիրքորոշումը, որ տագրում պայմանագրի ստորագհետո ընդունեց խորհրդայինկառավարությունը՝Ալեքսանդրարումից

պոլի գավառը թուրքերից մաքրելու հարցում: Ընդունելով, որ, անշուշտ, այնօրյա խորհրդայինղեկավարների գործունեությանմեջ եղել են ոչ քիչ սխալներ ն ցավալի վրիպումներ՝

կապվածտխրահռչակհամաշխարհայինհեղափոխությանն այլ պլանների հետ՝ Ռ. Ղազանչյանը մի բան, սակայն, անվիճելի է համարում՝ չի եղել ն չէր կարող նրանց գործողության մեջ լինել հայատյացություն, Հայաստանըոչնչացնելու պլաններ,հայ ժողովրդի շահերի «դավաճանություն» ե «արհամարհանք», նրա դեմ «ռուս-թուրքական համատեղ հայկական տարածքներից հրաժարում` հանուն գործողություններ», Թուրքիայի «փրկության» կամ «համաշխարհայինհեղափոխության»ն այլն, ն այլն (Ռ. Ղ, էջ 119): Եվ իհարկե, նա «տխմարությանգագաթնակետ» է որակումայն պնդումները,թե իբր Ռուսաստանի բոլ շնիկյան կառավարությունը Կարսը, Արդահանը, էրզրումը թուրքերինտվեց՝ հայերին ոչնչացնելու մաքուր աշխատանքիդիմաց, կամ որ ՍտալինըՉիչեհեռացրեց Թուրքիայի հետ բանակցություններից: Նրա համոզրինին նման մամբ՝ տեսակետների սնանկությունը բավարարչափով հերքված են Հ. է շատ գիտնականների աշխատություններում (հիշաւտտակվում

Ավնտիսյանի, Գ. Գալոյանի, է. Զոհրաբյանի, Ա. Խեյֆեցի աշխատույունները)րը) ն լրաց լրացուցիչփփաստարկումների կարիք չի զգացվում:

իյ

ն

Կարսի կոնֆերանսը (1921 թ. սեպտեմբերի 26 հոկտեմբերի 13) 2.

Մոսկվայի 1921 թ. մարտի 16-ի ռուս-թուրքական պայմանագրի կնքումովփաստդրենԱլեքսանդրապոլիպայմանագիրըվերացավ՝չնայած այդ մասին պայմանագրումհատուկ կետ չկար: Պայմանագրիստորագրումիցհետո Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունն առաջարկեց դրա հիման վրա համապատասխան պայմանագրերկնքել Անդրկովկասյանհանրապետություններիհետ: Մոսկվայում գտնվող անդրկովկասյանհանրապետություններիներկայացուցիչների մասնակցությամբմշակվեց պայմանագրինախագիծ ն Չիչերինի բացատրականգրության հետ միասին ուղարկվեց Թիֆլիս: Թուրք-անդրկովկասյան կոնֆերանսին նախապատրաստվելու յան երեք հանրապետություններիներկայացուցիչներիխորհրդակցություն: Խորհրդակցությանը Հայաստանիցմասնակցում էր Ալ. Բեկզադյանը, Վրաստանից՝ Մ. Օրախելաշվիլին, Ադրբեջանից՝Մ. Հուսեյնովը, ինչպես նան ՌԿ(բ)Կ ԿԿ անդամ Գ, Օրջոնիկիձեն ն Անդրկովկասում ՌԽՖՍՀ

լիազոր ներկայացուցիչ Բ. Լեգրանը: Խորհրդակցությունում որոշվեց, որ Թուրքիայի հետ առաջիկա կոնֆերանսում Վայկական, Վրացական ն ԱդրբեջանականԽՍՅ-ները հանդես կգան միասնաբար` որպես մեկ պայմանավորվողկողմ: էդ. Զոհրաբյանիկարծիքով՝ նման որոշման պատճառը ոչ միայնԹուրքիայի զավթողական ձգտումներին կոլեկտիվ հակահարված հասցնելու անհրաժեշտություննէր, այլե արդեն ուրվագծվող Անդրֆեդերացիան. Անդրկովկասի հանրապետություններն ի վերջո պետք է միավորեին նան իրենց արտաքին քաղաքականությունը (էդ. Զոհրաբյան, Սովետական Ռուսաստանը ն հայ-թուրքական հարաբերությունները, Երնան, 1979, էջ 253): Խորհրդակցությունը գտավ, որ բանակցությունների հիմքում պետք է դրվի Մոսկվայիպայմանագիրը:Որոշվեց նան, որ կոնֆերանսը կարող է գումարվել Բաքվում, Թիֆլիսում կամ Կարսում, որտեղառա117

կոմ Ասքանազ Մռավյանը, անդամներից էր ներքգործժողկոմ Պողոս

ջին հերթին պիտիքննարկվենՀայաստանի, հետո Վրաստանին ապա Ադրբեջանիհետ կապվածհարցերը: 1921 թ. օգոստոսի 26-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմըքննարկեց կոնֆերանսիննախապատրաստվելու հետ միասին հարցըն կառավարության կազմեց հուշագիր, որի մեջ շարադրված էին կոնֆերանսիքննարկմանը ներկայացվողքաղաքական, տնտեսական,առնտրական, վերաբնակեցման, վնասներիփոխհատուցմանվերաբերյալհարցերը: Հուշագրում առաջարկվում էր Սուրմալուի գավառի Կողբի շրջանը թողնել ԽորհրդայինՀայաստանին,որովհետն Նախիջնանիերկրամասը Ադրբեջանինտալուց հետո Կողբի աղահանքերը միակն էին,որտեղից Հայաստանըկարող էր աղ ստանալ ն ապրանքափոխանակություն կատարելարտասահմանիհետ: ՀուշագիրնառաջարկումէրՆախիջնանիերկրամասինկատմամբ հովանավորությանիրավունքը հանձնել ԽորհրդայինՀայաստանին: Առաջարկվումէր Թուրքիային որոշակի տոկոս տալու պայմանով Հայաստանինիրավունք վերապահելտնտեսականշահագործման ենթարկելու Օլթիի քարածխի, Կաղզվանի մկնդեղի, Կողբի աղահանքերը, Սարիղամիշի անտառները՝եթե դրանք մնայինԹուրքիայիսահմաններում: Թուրքիայի հետ առենտրական համաձայնությանհիմքում պետք է դրվեին ապրանքներիանմաքս փոխադրման,ազատ ներմուծման, արտահանման ն տրանզիտի,ինչպես նան ճի շարք արտադրությունների կոնցեսիաներիիրավունքը: Թուրքիայիհետ առանձին համաձայնությունպետք է կայացվեր երկուստեք վերաբնակեցվողների մասին, որոնց համար պետք է ապահովվեին անհրաժեշտպայմաններ: Կարսի կոնֆերանսիննախապատրաստվելու հարցը քննարկվեց նան ՌԿ(բ)Կ Կովկասյանբյուրոյի 1924 թ. սեպտեմբերի3-ի նիստում: Որոշվեց խստորենպահպանելՄոսկվայիպայմանագրի շրջանակները, ցուցադրել Անկարայիհետ կովկասյան հանրապետությունների համերաշխությունը Անտանտիդեմ մղվող. պայքարում, հարց բարձրացնել արոտավայրերիցն Կաղզվանի շրջանի աղահանքերիցօգտվելու, Ճորոխի շրջանի պղօձի կոնցեսիաներիմասին: Առանձինկետով շեշտվում էր` ոչ մի դեպքում թույլ չտալ կովկասյան հանրապետությունների առանձինելույթներ, բոլոր հարցերում լինել միասնական: Կարսի կոնֆերանսըսկսվեց 19231 թ. սեպտեմբերի26--ին: Խորհրդային Հայաստանի պատվիրակությաննախագահնէր

արտգործժող-

ակինցյանը: Կային նան խորհրդականներ: Ա. Մռավյանըիր հետ Կարս էր բերել մեկական արկղ դեղորայք, պահածոներն կոնյակ: Բացելով կոնֆերանսը՝ թուրքական պատվիրակությաննախագահ Քյազիմ Կարաբեքիրը առաջարկեց երեք հանրապետությունների հետ պայմանագրերկնքել առանձին-առանձին,որը մերժվեց: Կարսում ես թուրքերը դեռ շարունակում էին կյանքի կոչել Ալեքսանդրապոլիդաշնագիրը: Մոսկվայի պայմանագրով գծված սահմանները բավականին ընդհանուրբնույթ էին կրում, ուստի Կարսիկոնֆերանսը պետք է լրացներ այդ բացը: Այդ նպատակովստեղծվեց սահմանագծայինհանձնաժողով, որի մեջ ԽորհրդայինՎայասւտանըներկայացնում էր Վլադիմիր Թամրուչին: Սահմանագծի մի շարք տեղամասերի շուրջ համաձայնություն չկայացվեց ն որոշվեց հարցի լուծումը թողնել կոնֆերանսին: Անիի ն Կողբի պատկանելությունը վիճելի չէր. դրանքգտնվում էին Թուրքիային անցածտարածքներում:Սակայն անդրկովկասյանպատվիրակությունները, ընդառաջելով Հայաստանին, որոշեցին հարց հարուցել նշված վայրերը Հայաստանին վերադարձնելումասին: Կարաբեքիր փաշան հայտարարեց, որ թուրքական պատվիրակությունը սկզբունքորեն դեմ չէ Անին վերադարձնելուն, բայց պետք է այդ մասին հարցում անի կառավարությանը: Իր ելույթում Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Յակով Գանեցկինընդգծեց, որ Անիիավերակների վերադարձի հարցը էական է ոչ միայնՀայաստանի,այլն ամբողջ Անդրկովկասիհամար: Սակայն հետագայում պարզվեց, որ թուրքերը խիստ անհաշտվողական են ն հրաժարվեցինզիջել ոչ միայն Անիի ավերակները,այլե Կողբի աղահանքերի կոնցեսիաները: Կարսի կոնֆերանսում քեմալական պատվիրակությանանհաշտ ու անզիջում դիրքի պատճառովսահմանների ուղղման վերաբերյալԽորհրդային կայաստանիպատվիրակության ն ոչ մի առաջարկչընդունվեց: Չհաջողվեց լուծել նան Ալեքսանդրապոլիդեպոյիթուրքերի կողմից թալանված գույքը վերադարձնելու հարցը: Կարսիպայմանագիրնստորագրվեց 1921 թ. հոկտեմբերի13-ին: Այն բաղկացած է 20 հոդվածներիցն 2 հավելվածներից: ՀԽՍՀ կողմից

պայմանագիրըստորագրեցին Ա. Մռավյանըն

Պ.

Մակինցյանը,Վրաս-

տանի կողմից՝ Շ էլիավան ն Ա. Սվանիձեն, Ադրբեջանիկողմից՝ Բ. Շահ-

կողմից՝ Քյազիմ Կարաբեքիրըս թախթինսկին, Թուրքիայի

պատվիրաանդամներ, ՌԽՖՍՀ կողմից` Լատվիայում լիազոր ներկայացուցիչՅակով Գանեցկին: Մի հետաքրքիրփաստ է ներկայացրելԳ. Գալոյանը: Նա գրում է, թե կասկածիցվեր էր, որ Կարսի բանակցություններումԽորհրդային Ռուսաստանիպատվիրակությունըպիտի ղեկավարերԱնդրկովկասում Ռուսաստանիլիազոր ներկայացուցիչնշանակված Բորիս Լեգրանը: ՍակայնՄուստաֆաՔեմալի պահանջով,ինչպես Մոսկվայի ռուս--թուրքական, այնպես էլ Կարսի բանակցություններին Լեգրանին թույլչտրվեց մասնակցել, որովհետե նրան համարում էին հայամետ գործիչ: Սույն հանգամանքըմենք ընդգծում ենք այն պատճառով, որ ի թիվսայլ գործիչների, մեզանում այսօր երբեմն-երբեմնհանիրավիմեղադրանքներ են հնչում նան Բ. Վ. Լեգրանի հասցեին: ՌԽՖՍՀ Տեղեկանալով,որ Կարսի բանակցություններում պատվիրակությանղեկավար Յա. Ս. Գանեցկին, նշանակվել ոչ թե է ինքը, այլ Բ. Լեգրանը խիստ վիրավորվեց, նամակով դիմեց Գ. Չիչերինին ն ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմին՝պահանջելովիրեն ազատել ԱնդրկովկասումՌուսաստանի լիազոր ներկայացուցչի պաշտոնից ն ընդհանրապեսարտգործժողկոմատիհամակարգից:Իհարկե, նրադիմումը չհարգվեց, դրությունն էլ չփոխվեց: Չնայած Կարսի պայմանագրի նախագիծը հարազատ էր ռուս-թուրքական պայմանագրիոգուն, սակայն այն չբացառեց վիճաբանությունները:Ճիշտ է, Կարսիպայմանագրիշատ հոդվածներբառացիորեն կրկնում էին Մոսկվայիպայմանագրի համապատասխան հոդվածները, ն այդ առումով Կարսիպայմանագիրըչէր դիտվում որպես ինքնուրույն միջազգայինիրավականակտ: Կարսիպայմանագրիառաջինհոդվածովփաստորենպաշտոնապես չեղյալ էր հայտարարվում Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրըն այն ուղղված էր Սերի պայմանագրիդեմ: Պայմանագրիերկրորդհոդվածով Անդրկովկասիհանրապետություններըճանաչեցին, որ Թուրքիա հասկացությանտակ հասկացվում են այն տարածքները,որոնք մտցվածեն 1920 թ. հունվարի28--ի թուրքական Ազգայինուխտի մեջ: Այդ նշանակում էր հրաժարում Թուրքիայի նկատմամբտարածքային որնէ պահանջից, ուստի պայմանագրի երկրորդհոդվածըառաջին հերթին ուղղված էր Վայ դատի դեմ:

կության երեք

այլ

բայց

Անընդունելի է ՄուստաֆաՔեմալի՝ 1922 թ. մարտի 1--ին թուրքական մեջլիսում արած հայտարարությունը, թե Կարսի պայմանագիրը նշանավորումէ Արնելքում իրենց փաստականվիճակի իրավականճանաչումը ն կրկին վկայում Սերի պայմանագրիգործադրման անհնարինությունը ն այն, թե «այսպես կոչված կայկական հարցը Կարսի պայմանագրում գտավ իր ամենաճիշտ լուծումը»: Ի դեպ, Մ. Քեմալի վերը նշված ելույթին անդրադարձել է դեռես Մ. Արզումանյանը՝ ընդգծելով, որ ճախ՝ Հայկական հարցը «այսպես կոչված» չէ, այլ իրական հարց՝ բարձրացվածմիջազգայինիրավունքի աստիճանի,երկրորդ՝այն երբեք չլուծվեց ն դեռ մնում է բաց (Մ. Արզումանյան, Արհավիրքիցվերածնունդ, Երնան, 1973, էջ 392): 3.

(1921

թ.

Լոնդոնի կոնֆերանսը փետրվարի 21 մարտի 14)

'

Մերձավորարնելյանհարցի շուրջ դաշնակիցների միջն ծագած քննարկելու, Սնրի պայմանագիրըվերանայելուն տարաձայնությունները Մոսկվայումկայանալիք ռուս-թուրքական կոնֆերանսինհակակշռելու նպատակով1921 թ. փետրվարի21 մարտ 14--ին Լոնդոնում կայացավ խորհրդաժողով,որին մասնակցումէին Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, ճապոնիան,Հունաստանը ն Բելգիան: Հրավիրված էին նան Գերմանիային Թուրքիայի ներկայացուցիչները:Լոնդոն էին ուղարկվել թուրքական երկու` Կ. Պոլսի ն Անկարայիպատվիրակությունները,սակայն կոնֆերանսիբացումից անմիջապեսհետո Կ. Պոլսի պատվիրակությունը հրաժարվեցիր լիազորություններից:Նրա ղեկավարՌեշիդ փաշան հայտարարեց, որ թուրքական միացյալ տեսակետըկարտահայտի ԱնկարայիպատվիրակությանղեկավարԲեքիր Սամի բեյը: Իսկ թուրքականտեսակետըհետնյալն էր. 1., Արնելյան Թրակիայի վերադարձը Թուրքիային, այսինքն՝ թուրք--բուլղարական 1913 թ. սահմանի վերականգնում. 2. Կիլիկիայի ն նրանից արնելք ընկածտարածքների`Ուրֆա ն այլն, վերադարձըԹուրքիային. Յ. Ալեքսանդրապոլի պայմանագրովգծվածսահմանիպահպանում. 4. Զմյուռնիայի (Իզմիր) մարզի Թուրքիային: վերադարձը

կոնֆերանսում

ներկայացվածթուրքական ծրագիրըարԼոնդոնի տահայտումէր «Ազգային ուխտի» բոլոր հիմնականսկզբունքները, այսինքն՝ չէր ճանաչում հայերի ինքնորոշման իրավունքը ն օրինականացնում էր Կարսի նահանգը ն Հայաստանիայլ տարածքներիզավթումը: Լոնդոնի կոնֆերանսում Հայաստանին առնչվող հարցերի քննարկմանը թույլատրվել էր Փարիզի խորհրդաժողովիհայ պատվիրակների՝ ՀՀ պատվիրակությաննախագահԱվետիսԱհարոնյանին Արնմտյան Հայաստանի ու Կիլիկիայի հայության շահերը ներկայացնողհայ Ազգային պատվիրակությաննախւսգահ Պողոս Նուբար փաշայի մաս-

նակցությունը:

Մուստաֆա Քեմալը Անգլիային ու Ֆրանսիային վախեցնում էր Մոսկվայի բանակցություններով,իսկ Խորհրդային Ռուսաստանինակնարկումէր, որ նրանիցռազմական,ֆինանսականն դիվանագիտական օգնությունչստանալու դեպքում պատրաստ է անցնել Անգլիայիկողմը: դեռ չբացված` Սերի Այդ էր պատճառը,որ Լոնդոնի խորհրդաժողովը պայմանագիրն ստորագրած դաշնակից գլխավոր պետությունները մրցում էին իրար հետ՝ Քեմալին զիջումներ անելու ն նրան իրենց կողմը գրավելու հարցում: Անգլիականկողմը հուշագիր ներկայացրեցՎիլսոնյան սահմաններիցհրաժարվելու ն հետնյալ հոդվածըմտցնելու մասին. «Թուրքիան ճանաչում է Երեանի հայկական հանրապետությանանկառուսական սահմաններումն հրաժարխությունը նախապատերազմյան է վում Կարսի, Ալեքսանդրապոլի ն Արդահանիշրջանների նկատմամբ բոլոր պահանջներիցի ճանաչումն այն բանի, որ Հայաստանըհրաժարվում է պահանջներիցթուրքական վիլայեթների նկատմամբ»:Հոդվածի հաջորդ ենթակետերը նախատեսում էին/ Կիլիկիայում հայկական ինքնավարության ստեղծում ն այնտեղ հայ գաղթականներիվերադարձ (Ժողովածու, էջ 696): Սակայն այս առաջարկը նս մնաց թղթի վրա: Լոնդոնիխորհրդաժողովիփետրվարի26-ի նիստում ելույթ ունեճանաչել ցավ Բեքիր Սամի բեյը, որը կոչ արեց նիստի մասնակիցներին՝ ն «Ազգային ուխտը» չեղյալ հայտարարել Սերի պայմանագիրը:Նա խորհրդաժողովիններկայացրեցնան թուրքական կառավարությանվերը նշված պահանջները,որոնց դեմ որնէ մեկը հանդես չեկավ: Դաշնակիցները հույսեր էին փայփայում, որ եթե թուրքերը համառորենպնդեն իրենց պահանջները,ռուս-թուրքական ռազմականընդհարումըկդառնարանխուսափելի:Նշում է նան, որ Լոնդոնի խորհրդաժողովըմեծ աշխուժություն էր առաջացրել սփյուռքահայությանշրջանում ն, մասնա122

վորապես,անգլիահայ ն ամերիկահայգաղութներում, որտեղ սին հույսեր էին փայփայում, թե դաշնակիցները հարություն էին տալու Սերի պայմանագրին:1921 թ. փետրվարի 24--ին ԱՄՆ-ում գործող Հայ-Ամերիկյան կոմիտեն,որի կազմում էին 35 ամերիկացինշանավորկոնգրեսգործիչներ, հուշագիր ներկամեններ, հասարակական-քաղաքական որ հայերը համաշխարԸնդգծելով, խորհրդաժողովին: յացրեց Լոնդոնի հային պատերազմումԱնտանտի դաշնակիցներէին, հուշագրի հեղինակները պահանջում էին Անգլիայի, Ֆրանսիային Իտալիայի կառա-

վերաբերմունքցույց տալ վարություններից՝ համապատասխան Հայաստանին՝ապահովելով Սերի դաշնագրով նախատեսվողսահմանները՝ 1921 թ. փետրվարի26--ին առավոտյան 11-ին Լոնդոնում արտգումարված դաշգործնախարարլորդ Քերզոնի առանձնասենյակում լորդ Քերէին Անգլիայից՝ նակցայինկոնֆերանսին,որին մասնակցում զոնը` նախագահող,Ֆրանսիայից՝Բերտելոն, Իտալիայից՝կոմս Սկորբարոն Հայաշին, Թուրքիայից՝ Բեքիր Սամի բեյը, ցան, Ճճապոնիայից` նան Պողոս Նուբար փաշան, ԱվետիսԱհարոնյանը, հահրավիրվեցին յազգի Մալքոլմը, գեներալ Հ. Բագրատունին: Լորդ Քերզոնը հայտարարեց, որ Գերագույն խորհուրդը տեղեցանկանումէ Սերի պայկացվել է, որ հայկականպատվիրակությունը կապակցումանագրի վերաբերյալ այժմ վարվող բանակցությունների թյամբշարադրել իր հայեցակետը:Ներկա նիստը հրավիրվածէ, որպեսհնարավորություն ընձեռվի շարադզի հայկականպատվիրակությանը րելու իր տեսակետը ներկա իրադրությանվերաբերյալ: Կոնֆերանսը ն կզեկուցի Գերագույն խորհրդին: Սակունկնդրի պատվիրակությանը կայն կոնֆերանսնառաջինհերթին պիտի իմանա երկու բան, այն Է՝ ո՞վ. է հայերի անունից խոսողը ն հանուն ում է նա դիմում կոնֆերանսին: Ըստ կոնֆերանսի բրիտանական քարտուղարի գրառումների՝ Պողոս Նուբար փաշան պատասխանելէ, որ պատերազմիսկզբից ի նան վեր ինքը ներկայացրել է Թուրքիայի հայերին: Կազմված է Երեանի հանրապետությանպատվիրակությունԱ̀. Ահարոնյանի նախագահությամբ,որը նույնպես կխոսի, բայց ինքը հանդես կգա իբրն նախագահ: Այնուհետն Պողոս Նուբարն երկու պատվիրակությունների Սերի պայմանագիրնէ: Հայկական հիմքը ասաց, որ հայկականծրագրի է պահանջում պահպանել պայճանագիրնայնքապատվիրակությունը Հանով, որքանով այն վերաբերումէ Հայաստանին:Այնփաստը, որ յաստանինխորհրդայինկարգեր են պարտադրվել, չպետք է ետ պահի

տերություններին՝ երկրիմյուս մասերը, այն է՝ թուրքական չորս վիլայեթներն ազատագրելուց... իշտ է, անշուշտ, որ չորս վիլայեթներն օկուպացվածեն քեմալականզորքերի կողմից, բայց դաշնակիցները ճնշում գործ դնելու տարբեր միջոցներունեն, որոնք կարող են օգտագործել էվակուացումնապահովելու համար... Անհնար է պատկերացնել, որ մի պատերազմիցհետո, որն այսքան շատ ժողովուրդներիվերականգնեց իրենցերկրներում,հայերը, ովքեր սոսկալի տառապանքներ են կրել ն ովքեր մարտնչելեն դաշնակիցներիկողքին, այն միակ ժողովուրդն են լինելու, որի համար սեփական երկրում նույնիսկ մեկ անկյուն չի կարող Ա. Ահարոնյանն ասաց, որ ինքը հանդես է գալիս Սերի պայմանագրով ճանաչված հայկականպետության անունից, որի օրինական կառավարությունըհենց նոր վերականգնվել է ժամանակավոր խորհրդայինռեժիմի անկումիցհետո (նկատի ունի 1921 թ. փետրվարյան ապստամբությունը Մ. Կ., է, Գ.)... Շարունակելովխոսքը՝Ա. Ահարոնյաննասաց, որ քեմալականների ներխուժումըՀայաստանիրականումուղղված էր Սերի պայմանագրի ն դաշնակիցների դեմ: Դա ապացուցվում է պարտությունից հետո Հայաստանինպարտադրվածառաջին իսկ պայմաններով, որպեսզի Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվիՍերի պայմանագրից...Սակայն Թուրքիայի ոչ բոլոր հայերն են բնաջնջվել: Նրանցից մոտ 300000--ը ապաստան են գտել Կովկասում ն սպասում են այն պահին, երբ կկարողանանվերադառնալիրենց տները: Ա. Ահարոնյանը չի ժխտում, որ կառավարությունը բաԵրբնանի նակցությունների մեջ է մտել քեմալականներիհետ, բայց իրեն դեռ Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրըկնքելուց առաջ հրահանգեն տվել չճանաչել այդ անխուսափելիպայմանագիրը ն մերժել այն: Վերջում Ա. Ահարոնյանը է, որ Սերի պայմանագիհայտարարում րը տրվել էր հայերին իբրն փոխհատուցում այն տառապանքների,որ կրել էին հինգդարյա հալածանքների, երեսուն տարվա պայքարի ն վեց տարվա պատերազմիու կոտորածների ընթացքում: Սերի պայամանագրի 218-րդ հոդվածն ապահովում է օսմանյան տարածքում այն գերեզմանատների պաշտպանությունը,որտեղ դաշնակիցզինվորներնեն թաղված. հայերի համար Թուրքահայաստաննինքը մի լայնածավալ գերեզմանոցէ, մի սրբազան հողակտոր,որը պահանջելուցիրենք երբեք չեն դադարի: Ավելին՝ թող դաշնակիցները չմոռանան, որ եթե մեկ ու

վերապահվել:

նճեն ԱԱ իլինԱոված ոանուը Արարում կր Ար ' հայերը բնավ Թուրքահայասչեն հանդարտվի,մինչն Հի 7 1 ան չվերադարձվինրանց: հողը ռնս մնում են երկու

են

որ

ր

"

միլիոն հա-

իմ Քերզոնը հայկական պատվիրակություններին ուղղեց երկու հարցերը. » որո՞նք Վայաստանիանհրաժեշտ սահմանները,որոնք խնդում

հետնլա

են

ր

են

պատվիրակությունները. երկու

2.

Որո՞նք են մարդկային ն դրամական այն: աղբյուրները, որոնք տրամադրել Հայաստանը՝ իր անկախությունը ձեռք բերե-

կկարողանա տատար: լու համար:

նեց, որոր նախագահ Պողոս Նուբար փաշան պատասխանեց, Գ Վիլսոնի 22-ին, Վաշինգտոորոշման մասին(այն կայացել թ. նոյեմբերի էր Մ. Կ., է. Գ.) հայկանում հրապարակվել էր 1921 թ. հունվարի 2-ին չի տեղեկացվել: Հայերն իրենք երբեք Տրապիկան պատվիրակությանը զոնը չեն պահանջել, ինչպես նշված է Վիլսոնյան սահմաններում:Հայերի պահանջը միայն Տրապիզոնի վրայով դեպի ծով ելք ունենալն է: Ինչ վերաբերում է Վիլսոնի սահմանագծի մնացած մասերին, իրենք պատրաստ են հարմարվել: Շնորհակալությունհայտնելով Պողոս Նուբարին՝ լորդ Քերզոնը խնդրեց Ա. Ահարոնյանին՝տեղեկացնել Մուստաֆա Քեմալի ն Հայաստանի միջն կնքված պայմանագրիմասին, նախքան այդ երկրի խորհրդայնացումը: Նա հարցրեց, թե ի՞նչ է պարունակում այդ պայմանագիրը, ի՞նչ սահմաններ է անցկացնում Հայաստանի ն Թուրքիայի միջն: Պայէ հայկական պատվիրակության կողմից: Այն մանագիրը ճանաչվո՞ւմ է կնքվել թուրքերի կողմից Հայաստան ներխուժելուց առա՞ջ,թե՞ հետո (խոսքը Ալեքսանդրապոլիպայմանագրիմասինէ --- Մ. Կ., է. Գ.): Պատասխանխոսքում Ա. Ահարոնյանըվերստին վկայակոչեց այն հրահանգները,որ նա ստացել էր իր կառավարությունից՝ Կարսի անկումից հետո: Նա ընդգծեց, որ պայմանագիրը պարտադրվելէ ուժով ն կտրականապես մերժվում է հայերի կողմից: Ինչ վերաբերում է սահմաէ նագծին, ապա ինքը ճշգրիտ չգիտի այն, որը մոտավորապեսանցնում ն Արփաչայ գետով, մինչն նրա Արաքսի մեջ թափվելը, իսկ Կարսը Կաղզվանը զիջվել են Թուրքիային: Արաքսից այն կողմ սահմանը շրջվում է դեպի արնճմուտքն ընթանում Երնանի

,

երկայնքով:

Կիլիկիայում հայերի անվտանգությունը երաշխավորող խառը ժանդարմերիա ստեղծելու հարցի քննարկումից հետո հայկական պատվիրակություններըհեռացան (Ջ. Կ., ժողովածու, էջ 697-704): Ա. Ահարոնյաննիր հուշերում նշում է, որ կոնֆերանսում իրենց ունկնդրությունըտնեց մեկ ժամ տաս րոպե: «Տպավորությունս այնպես է այդ ունկնդրությունիցհետո,--- գրում է Ա. Ահարոնյանը,---որ անգլիական կառավարությունը ն մասնավորապեսԼորդ Քըրզընը շարունակում են ուժգնորեն պաշտպանել Վայաստանը: Կարծում եմ, որ ստիպված կլինենք Ուիլսընի գծած սահմաններիցքիչ ներս քաշվել: Խորապես հավատացած եմ, որ Ալեքսանդրապոլի այդ ոճրային դաշնագիրըոչ մի դաշնակից չպիտի ընդունի» (Ավետիս Ահարոնյան,Սարդարապատից մինչն Սեր ն Լոզան, Երնան, 2001, էջ 152): Գայ դիվանագետն,անշուշտ, հեռու էր իրականությունըճիշտ գնահատելուց: ԱնդրադառնալովԼոնդոնի խորհրդաժողովին`ակադեմիկոս Գ. ԳալոյանըՔերզոնի պահվածքը որակում է իբրն լարախաղացություն, որովհետն հենց ինքն էր Ստոքսի միջոցով 1920 թ. վերջերինխորհուրդ տվել Ալ. Խատիսյանին՝ մերժելու ռուսների հետ լեզու գտնելու տարբերակը ն պայմանագիրկնքելու քեմալականներիհետ: Նա հիշեցնում է նան, որ այն ժամանակ, երբ Ա. Ահարոնյանը,պատասխանելովՔերզոնի հարցերին,ընդգծում էր, որ Ալեքսանդրապոլիպայմանագիրըուժով

պարտադրվելհայերին ու կտրականապեսմերժվում է նրանց կողմից,. այդ օրերին Լոնդոնում ստացվել էր «ՓԿ նախագահՍ. Վրացյանիհեռագիրն այն մասին, որ իր կառավարությունն ընդունում է Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը: Ս. Վրացյանը ՀՀ պատվիրակությաննուղարկածզեկուցում--նամակում պահանջ էր առաջադրում, որ Հայաստանի վերաբերյալ խորհրդաժողովիորոշումները ընդունելի պիտի լինեն թուրքերի համար: Իսկ մարտի 14-ին Լոնդոնի խորհրդաժողովինուղարկած հեռագրում Ս. Վրացյանըխնդրում էր, որ իր որոշումներովխորհրդաժողոանվստահություն չառաջացներ Վայաստանին Թուրքիվը փոխադարձ այի միջն: «Սակայնպարզ է,--- եզրակացնումէ Գ. Գալոյանը,--- որ բոլոր դեպքերում Լոնդոն ուղարկածՎրացյանիհեռագիրը ն «Ձեկուցում--նամակը» կարող էին ծառայելմիայն այն ուժերին, որոնք ձգտում էին չեղյալ հայտարարել Սնրի պայմանագիրը,ուժի մեջ պահել Սլեքսանդրապոլի պայմանագիրը ն հրաժարվել ԱրեմտյանՀայաստանին խոստացած ինքնավարությունտալուց» (Գ. Գ., էջ 430): է

կոնֆերանսումդաշնակիցները,հրաժարվելով Սերի առաջարանկախ Հայաստանստեղծելու գաղափարից, պայմանագրով «Հայկոչված այսպես կեցին Թուրքիայի արնելյան մասերում ստեղծել լիգան: Ազգերի էր կական օջախ` Ւ/օոո6», որի սահմանները որոշելու ԱՄՆ-ի առաջարկով իսկ որ իրենց մատնեցին, Նրանք մոռացության սահմանները: Հայաստանի էր գծել նախագահՎուդրո Վիլսոննարդեն «Լոնդոնի կոնԻնչպես հետագայումգրել է Հովհ. Քաջազնունին՝ ու արձաֆերանսում առաջին անգամ պաշտոնապեսարտասանվեց էր հիմնովին:Այես նագրվեց«Էօոոծ» բառը: Սերիդաշնագիրըմոռացվել ինքնավարնահանգխոսքը անկախհայ պետությանմասին չէր, ոչ իսկ օջախի ուրիշի տան կասկածելի ների, այլ ինչ--որ ազգայինՒ/օոոծ-ի, մի չունի այլես, Երնան, 1993, էջ 52): մեջ» (13 դաշնակցությունը անելիք մեկը փորձումէր համոզել Մինչդեռանգլիացիդիվանագետներից Ա. Սհարոնյանին, թե իբր Ւօոոծ-ը մի փորձ է՝ դուրս շորթելու հայկական ասես` կարելի է հողերը թուրքերից:Այնուհետնինչ բովանդակություն պետությունէ (մ. դնել ԻՇտ6-ի գաղափարիմեջ,որովհետնդա նույնպես 2001, էջ Ահարոնյան,Սարդարապատից մինչն Սերն Լոզան,Երնան, թ. մարտի որն ավարտվեց Լոնդոնի խորհրդաժողովում, Քեմալի կաճանաչեցինՄուստաֆա 14-ին, դաշնակիցտերությունները ն որպես Թուրքիայի օրինական կառավարություն, ռավարությունը` Դա Քեմալի այլես չպնդեցին ուժի մեջ պահելու Սերի պայմաԸՇագիրը: առավել խոշոր հաղթանակնէր, որը հարձակող դիվանագիտական Մոսկվայումընթացող ռուս--թուրպատվիրակներին՝ կան դարձրեցնրա Լոնդոնի

158):

քական կոնֆերանսում: հիմնականմիտքն ու նպատակըՔեմալին Լոնդոնի կոնֆերանսի այդ հնարավորուՌուսաստանի դեմ ուղղելն էր, իսկ քեմալականներն ԽորհրդայինՌուսաստանի հետ սկթյունը մեծապես օգտագործեցին առավելագույն զիջումներ կորզելու սած

բանակցություններում

համար

այն չարդարացԼոնդոնի կոնֆերանսըանհաջողությամբավարտվեց, ձգտող իմհետ համաձայնության ոչ էլ նրանց րեց ոչ քեմալականների, նան բոլշնիզմի դեմ շրջաններիհույսերը: Ձախողվեց պերիալիստական

Ֆեկովկասյան պայքարելունպատակովԹուրքիայի գլխավորությամբ պլանը: դերացիաստեղծելու քեմալականների

Լոզանի կոնֆերանսը 1923 թ. հուլիսի 24) նոյեմբերի 20 4.

(1922

թ.

Արնմտյանտերությունների մերձեցումըքեմալականԹուրքիային հատկապեսուժեղացավ հունա-թուրքական պատերազմի ավարտից հետո, որից Թուրքիան դուրս եկավ հաղթանակով՝1922 թ. հոկտեմբերի 11-ին ստորագրված Մուդանիայի (Թուրքիա) զինադադարով, որն էլ դարձավԼոզանի կոնֆերանսի նախերգանքը:Զինադադարըկնքվեց մի կողմիցԱնգլիայի,Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Հունաստանի,մյուս կողմից՝ Թուրքիայի միջն: Զինադադարովնախատեսվում էր հունականզորքերի անհապաղ դուրսբերում Արնելյան Թրակիայիցն դաշնակիցներիզորքերի ժամանակավոր ներկայություն Ստամբուլում ն նեղուցների շրջանում` մինչե հաշտության պայմանագրի կնքումը: Մուդանիայիզինադադարըուժի մեջ մնաց մինչն 1923 թ. Լոզանի հաշտությանպայմանագրիկնքումը: 1922 թ. սեպտեմբերի23-ին Անգլիայի,Ֆրանսիայի ն Իտալիայի կառավարությունները հատուկ հուշագիր ուղարկեցինՄուստաֆա Քեմալին, որով թուրքերին հրավիրում էին կոնֆերանսի՝Թուրքիայի, Հունաստանի ն դաշնակիցտերություններիմիջն վերջնականհաշտության պայմանագիրկնքելու համար:Կոնֆերանսինպետք է մասնակցեինմի կողմից Անգլիան, Ֆրանսիան, Իտալիան, Հունաստանը,ճապոնիան, Ռումինիան, Վարավալավիան, մյուս կողմից՝ Թուրքիան: ԱՄՆ--ըպետք է մասնակցերդիտորդիկարգավիճակով: Կոնֆերանսընախատեսվածէր անցկացնելՇվեյցարիայիԼոզան կուրորտայինքաղաքում: Խորհրդային Ռուսաստանը Լոզանի կոնֆերանսին հրավիրվեց միայն սնծովյան նեղուցների հարցի քննարկմանըմասնակցելուիրավունքով: Նման խտրականության դեմ Խորհրդային Ռուսաստանիկառավարությունըբողոք ներկայացրեց,որը, սակայն, հրավիրող տերությունների կողմից հաշվի չառնվեց: Այնուամենայնիվ,կազմվեց խորհրդային միացյալ պատվիրակությունԳ. Չիչերինի գլխավորությամբ,որի կազմի մեջ մտան սնծովյան երկրներ Ռուսաստանի,Ուկրաինայի ն Վրաստանիներկայացուցիչները: Լոզանի կոնֆերանսիհիմնականհարցերն էին Թուրքիայի հետ հաշտության պայմանագրիմշակումը ն սնծովյան նեղուցների ռեժիմի սահմանումը:Առանձինհարցերի քննարկման ժամանակկոնֆերանսին թույլատրվեցին Ալբանիայի, Բելգիայի, Բուլղարիայի, Իսպանիայի,

Պորտուգալիայի,Նիդեռլանդների, Նորվեգիայի ն Շվեդիայի պատվիրակները: Լոզանի կոնֆերանսը բացվեց 1922 թ. նոյեմբերի 20-ին՝ լորդ Քերզոնի նախագահությամբ:Ստեղծվեցիներեք հանձնաժողովներ՝ քաղաքական,իրավաբանականն տնտեսական: Թուրքական պատվիրակության նախագահ, Թուրքիայի արտգործնախարար Իսմեթ փաշան հենց սկզբից պահանջեց Թուրքիայի նախապատերազմյանսահմանների պահպանում, որը նշանակում էր Սնրի պայմանագրիլիակատար վերանայում: Հայ ազգային գործիչները եռանդագիննախապւստրաստվելէին Լոզանի կոնֆերանսին՝դաշնակիցների օգնությամբ Հայկական հարցը լուծելու նպատակով: Հայ ազգային պատվիրակության նախագահ Գաբրիել Նորատունկյանը ն արդեն գոյություն չունեցող Վայաստանի Վանրապետության պատվիրակության նախագահԱվետիս Ահարոնյանը համաձայՕության եկան գործել միասնաբար: Նրանք հանդիպումներ ունեցան զանազան երկրների պետական գործիչներիհետ: Վայ ազգային գործիչները մեծ հույսեր էին կապում հատկապեսԱնգլիայի ու Ֆրանսիայի հետ, բաց վերջիններիս պետական գործիչները, այն էլ երկրորդական

կարգի, որնէ էական խոստում չտվեցին: Այնուհետն հայ ազգային գործիչները դիմեցին Անգլիայի, Ֆրանն սիայի Իտալիայի կառավարություններին`Լոզանի կոնֆերանսին մասնակցելու թույլտվություն ստանալու համար, սակայն մերժում ստացան: Նրանց պատասխանեցին, որ կոնֆերանսում Հայկական հարցը չի դրված, այլ նա մտնում է ազգային փոքրամասնությունների հարցի մեջ, ուստի անհրաժեշտության դեպքում հայկական պատվիրակությանըհատուկհրավիրագիր կուղարկվի: Այնուամենայնիվ, ազգային պատվիրակության կողմից Լոզան մեկնեցին Գ. Նորատունկյաննու Գ. Սինապյանը, ՎՀ պատվիրակության կողմից՝ Ա. Ահարոնյաննու Ալ. Խատիսյանը: Նրանք Լոզանում միացան ն ստեղծեցինընդհանուր գրասենյակ՝ հայգրող Լնոն Բաշալյանի ղեկավարությամբ, որը դարձավմիացյալ պատվիրակությանխորհրդականը: 1922 թ. նոյեմբերին հայկական միացյալ պատվիրակությունը կոնֆերանսին ներկայացրեց հուշագիր` հայկական պահանջներիճասին: Հուշագրում տրվում էր հայկական հարցի ընդհանուր պատկերը, նշվում, որ պատերազմիհետնանքով բոլորից տուժել են հայերը՝

ընդհանուր :`

շատ

քաղաքակիրթ աշխարհի համակրանքնու սարսափը, այլն այն, որ նրանցտվել են հատուկհավաստիացումներ` նրանցապագայի վերաբերյալ (ՃքԽԲեօՇատտ ՑՕօՈքօՇ Ի /1)օՒղօկօօօտ ԽՕՒԻՓՏ6քճու 1138ր6-

2,5 միլիոն արնմտահայերից1 միլիոն 250 հազարը ոչնչացվել է, 700

հազարը՝ գաղթել, 150 հազարը գտնվում է Կ. Պոլսում, 130 հազարը՝ Թուրքիայի տարբեր մասերում, շատերը բռնի իսլամացվել են: Արնմտահայերը կրել են 10 միլիարդ ֆրանկի նյութական կորուստ: Հուշագրի վերջում հայկական պատվիրակությունըներկայացնում էր Թուրքիայի հայկական հողերի վրա հայկական օջախ ստեղծելու պահանջ, որտեղ արտագաղթածարնմտահայությունըկկարողանաանվտանգ տեղավորվել`պահպանելով իր ֆիզիկականգոյությունը ն մշակույթը: Առաջարկվումէր հարցի լուծման երեք տարբերակ՝հայկական օջախ Վիլսոնյանսահմաններով՝ելքով դեպի Սն ծով, հայկականվիլայեթներիկցում ՎայաստանիՀանրապետությանըն ծայրահեղդեպքում՝ հայկականօջախի ստեղծում Կիլիկիայում: Հայկական պատվիրակությունըներկայացնումէ հետնյալ վիճակագրականտվյալները հայերի թվի վերաբերյալ. աշխարհում՝3 միլիոն 4000, որից խորհրդային երկրում` 2 միլիոն 195000, Թուրքիայում՝ 281000, Եվրոպայում`206000, Ասիայում, Աֆրիկայումն Ավստրալիայում՝ 194000, Ամերիկայում՝128000: Հայ դատի արդարացիլուծման համար կոնֆերանսին դիմումներ ուղարկեցին ռուս Անդրեյ Մանդելշտամը, ՆորվեգացիՖրիտյոֆ Նանսենը, ամերիկացիՄոնգոմերին,անգլիացիԲեքստոնըն ուրիշներ: Կոնֆերանսին հատուկ դիմում ուղարկեց Վայասերներիմիջազգայինլիգան, որն ստեղծվել էր 1920 թ. ն որի կենտրոնըԺննում էր: Դիմում ուղարկեցին նան 100-ից ավելի ֆրանսիացի նշանավոր գործիչներ, գիտնականներ ն գրողներ, այդ թվում՝ ԱնատոլՖրանսը, Անտուան Մեյեն, Ռենե. Պինոնը նուրիշներ: Գ. Սինապյանը ն Լ. Բաշալյանը հանդիպեցիննան Իսմեթ փաշայի հետ, որն ասաց, որ հայերի հողային պահանջներն լուծվածեն արդեն Արնելյան Վայաստանում: Լոզանի կոնֆերանսում ազգային փոքրամասնությունների ն մասնավորապեսհայկական հարցի մասին հատկապեսխոսվեց 1922 թվականիդեկտեմբերիկեսերին: Դեկտեմբերի12-ին Քերզոնը քաղաքական հանձնաժողովում, որի նախագահն ինքն էր, դաշնակիցների անունից հռչակեց համապատասխան դեկլարացիա:Մասնավորեցնելով իր խոսքը հայերի մասին՝ Քերզոնն ասաց. «Նրանք արժանի են հատուկ ուշադրությանոչ միայն այն պատճառով,որ սերունդներիընթացքում ենթարկվելեն դաժան տառապանքների,որոնք առաջացրել են

ԳՓԻՄՇ

/3

ոքօ7օ:օոօ8.

16., 1926,

տտ.

5)»: Այնուհետն Քերզոնն ասաց, որ թուրքական կառավարությունը պետք է ընդառաջիհայ փախստականների վերադառնալու խնդրանքինն նրանց համար Թուրքիայում «ազգային օջախ» ստեղծելու պահանջին:Նա ավելացրեց, որ դրա համար օ.

Երնանյանհանրապետության տարածքըաղքատ էու գերբնակեցված, իսկ այնտեղ հաստատված ռեժիմը շատ հայերիզզվանք է ներշնչում: Քերզոնըգտնում էր, որ հայկական«ազգային օջախ» կարելի է ստեղծել Թուրքիայի ասիականմասում՝ հյուսիսարնելյան նահանգներում, կամ հարավարնելյան սահմաններում՝Կիլիկիայում:Կերջում Քերզոնը փաղաքշաբարավելացնում է, «Մենք երջանիկ կլինեինք լսելու թուրքականպատվիրակության տեսակետը՝ տվյալ հարցիվերաբերյալ»: Դայասերձնանալու, բայց ն միաժամանակ թուրքերին հաճոյանալու նույն ոգով հանդեսեկան ֆրանսիացի Բառերնու իտալացիԳարրոնին: Հանդես գալով պատասխանխոսքով`քեմալական պատվիրակության ղեկավարԻսմեթփաշաներկար ու բարակ խոսեց այն մասին, որ իբր հայերը դարեր ի վեր Օսմանյան կայսրությունումապրել են «ազատ ու երջանիկ»,ն եթե մի բան էլ կատարվելէ նրանցնկատմամբ, ապա դրա հանցավորը Ռուսաստանն ու իրենք՝ հայերը: է «Այդպիսով,--սանձարձակորեն եզրակացնում նա,--- բոլոր աղետներիպատասխանատվությունը, որոնց ենթարկվելէ հայ տարրը օսմանյան կայսրությունում, ընկնում է հենց իր վրա, քանի որ ու թուրք ժոկառավարությունն բոլոր դեպքերում ու հալածականմիջոցների ռեպրեսիաների ղովուրդը են դիմում միայն այն ժամանակ,երբ նրանց համբերությունը վերջնականապեսհատել է... Թուրքերը երբեք չեն անտեսել ոչ մուսուլմանական տարրերի իրավունքները, մինչե որ նրանք չեն չարաշահել այն երկրի մեծահոգությունը, որտեղ ազատորեն ապրել են դարեր շարունակ» (ՂքԽՔԻՇԵ/ՈԶՑ 8օոքօօ 8 //038ԻՇԿօա ԿՕհՓօքծումտ 6. 131): տ, Իր ելույթում Իսմեթփաշան կեղծում է նլսն Թուրքիայում ապրած հայերի թիվը` հայտարարելով, որ այն եղել է ոչ թե երեք միլիոն, այլ 1 միլիոն 290000 մարդ: Նրանցիցմնացել են բեկորներ, որոնք, եթե ցանկանում են, կարողեն ապրել Թուրքիայում` ենթարկվելով նրա օրենքներին: Սակայն փաշան կտրականապես դեմ է արտաքսվածների զանգ-

է

.

.

ները նրանանժխտելի իրավունք են տալիս պահանջելու իր հայրենիքը՝ որքան էլ այն համեստ լինի, իսկ եթե առայժմ դա հնարավոր չէ, ապա ոնե պետք է ստեղծել ազգային օջախ Թուրքիայում գտնվող հայկական տարածքներում: Դայ պատվիրակներիելույթներից հետո նրանց հարցեր տվեցին՝ պարզաբանելուհամար հայ ազգային օջախի սահմաններնու կարգավիճակը: Ա. Ահարոնյանըցուցադրեց մի քարտեզ, որտեղ Հայկական օախի սահմանն էր Ռիզե-Հասանկալե-Մուշ-Վանա լիճ՝ մինչն Պարսկաստան գծով՝ դուրս թողնելով էրզրումը ն ներառելով այն տարածքները, որ թուրքերը գրավել էին Արնելյան Յայաստանից: Նախատեսվում էր ազգային օջախում տեղավորվել 5-6 հարյուր հազար հայ փախստականների:

|

վածային վերադարձին,առավել նս Թուրքիայում հայկական կամ որնէ այլ ազգային օջախ ստեղծելուն: Իսկ 1922 թ. դեկտեմբերի13-ի նիստում Իսմեթ փաշան ուղղակի հայտարարումէ, որ Թուրքիան իր արնելյաննահանգներումկամ Կիլիկիայում ոչ մի կտոր հող չունի, որ բնակեցվածչլինի թուրքական մեծամասնությամբն որը հնարավոր լինի անջատել մայր--էհայրենիքից: Երբ Քերզոնն ասաց, Թուրքիայինման մեծ երկրում մի՞թեհնագտնել համար, Իսմեթը պատասխանեց,որ րավոր չէ մի անկյուն հայերի մեծ կան Թուրքիայից ավելի երկրներ: Ազգայինփոքրամասնությունների հարցերի քննարկման համար նախաստեղծվեց հատուկ ենթահանձնաժողով՝իտալացիՄոնտանյայի

ւ

թե

անցնում

հարցերով: Սակայն թուրքական պատվիրակությանանդամ Ռիզա Նուր բեյը պահանջեց այդ հարցը հանել ենթահանձնաժողովի օրակարգից՝ հայտարարելով,որ միննույն է, թուրքերը նման հարցով չեն զբաղվի: Ընդունելով հայ ազգային պատվիրակությաննախագահԳաբրիել Նորատունկյանին՝Իսմեթ փաշան չխորշեց հայտարարել, թե հայերը կարիք չունեն ազգային օջախի, որովհետն մինչն համաշխարհային պատերազմըամբողջ Թուրքիան նրանց համար հարազատտունէ եղել, ն եթե պատերազմիժամանակ եղան որոշ անախորժություններ,ապա դրա հանցավորներըիրենք՝ հայերն են ն նրանց գրգռողները՝ռուսները: 1922 թ. դեկտեմբերի 16-ին հայկական պատվիրակությունըդիմեց կոնֆերանսին՝խնդրելով,որ գոնե իրեն լսեն: Դրադեմ թուրքերը կտրականապեսբողոքեցին, ն որոշվեց հրավիրել ազգայինփոքրամասնությունների ենթահանձնաժողովիմասնավորդռնփակ նիստ ու լսել հայերի հաղորդումը: Այն տեղի ունեցավ դեկտեմբերի26--ին, որտեղ կարճ զեկուցման համար ձայնը տրվեց Գաբրիել Նորատունկյանին:Նա իրավաբանություն ն քաղաքագիտություն էր ուսանել Փարիզի Սորբոնի համալսարանում, երկար տարիներ աշխատել էր իբրն Թուրքիայի առնտրի, հասարակականաշխատանքներինախարար,իսկ 1912--1913 թթ.՝ Թուրքիայի արտաքինգործերի նախարար:Պողոս Նուբար փաշայից հետո 1922-1923 թթ. արնմտահայ ազգային պատվիրակությաննախագահն Նա էր: հիմնավորեց Թուրքիայի հյուսիսարնելյան վիլայեթներում կամ Կիլիկիայում հայկականօջախ ստեղծելու անհրաժեշտությունը: Այնուհետն ելույթ ունեցավ Ավետիս Ահարոնյանը, որը հակահարված տվեց Իսմեթ փաշային ու ասաց, որ հայերի բոլոր զոհաբերություն.

որնէ որոշում չընդունեց: Նիստի նախագահ Հ. Ռումբոլդտը հայտնեց հայ պատվիրակներին,որ նրանց ասածները գրի առնվեցին ն անհրա-

ժեշտության դեպքում նրանց նորից կհրավիրեն: Սակայն հայկական պատվիրակությունըայլես որնէ նիստի չհրավիրվեց: 1923 թ. հունվարի 6-ին կայացավ ազգային փոքրամասնությունների ենթահանձնաժողովի նիստը, որտեղ հայկականհարցի շրջանակներն ավելի սեղմվեցին. ազգային օջախի փոխարեն, որը Թուրքիան ոչ մի կերպ չէր ընդունում, առաջ քաշվեց պարզապես Թուրքիայի որնէ անկյունում հայերի հավաքման գաղափարը:Ինչպես հետագայում նշել է Ա. Խատիսյանը, այդ էր այն վերջին պահանջը, որ թուրներկայացվեց Քերին՝ Անկախու միացյալ Հայաստանիփոխարեն(Ա. Խատիսյան, Հայաստանի Հանրապետության ծագումնու. զարգացումը, էջ 401): Սահամեստ կայն ի պատասխան այդ պահանջի` թուրքական պատվիրակության անդամ ՌիզաՆուր բեյը դուռը շրխկացնելով դուրս եկավ դահլիճից: (Թուրքական պատվիրակությունը խստորեն առարկում է նան դրա դեմ: Նույնը եղավ նան հունվարի 9-ի նիստում, որից հետո ենթահանձնաժողովի նախագահՄոնտանան հունվարի 10-ին հայ պատվիրակներինհայտարարեց, որ հայկականօջախի հարցն այս կոնֆերանսում սպառված ու այլնս հույս չկա, որ նա կմտնի դաշնագրի մեջ: է Այնուամենայնիվ,1923 թ. հունիսի 20--ին Ա. Ահարոնյանըն Գ. Նորատունկյանըհեռագիր հղեցին ֆրանսիական կառավարությանը՝ պահանջելով Լոզանում չստորագրել որնէ պայմանագիր, որը չէր լուծելու հայկականհարցը:

աժիննոկիոր ու այլնս Սակայն բոլոր նման կարգի հեռագրերն խնդրագրերն գեկոնֆերանսը ավելորդ էին. փաստնայն էր, որ վերջիվերջոԼոզանի տահարցը: Լոզանը դարձավհայկականհարցի րեզմանեց

հայկական

Լոզանի կոնֆերանսըհաղընդգծել, ամանակ կնքված հուլիսի Թուրքիային. թանակ հաշտությանպայմանագրով նը Կը ձգձված ճարպիկ պետությունները կաի րաիստական Աաաա Կնքված տաշտութաղեցինհայկական

Ան

պետք է

բերեց ն

որ

թ.

24-ին նրա

ճանաչվեց Օրա ու օսմանյան պարտքր կապիտուլյացիաներն

1921 -1 940

հետ

վարչութ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

:

Թեմա

ու

հարցը: դիվանագիտությամբ չկար հայերիմասին: ոչ մի հիշատակություն թյան պայմանագրում մոռահետո տերությունները, արնմտյան Լոզանի կոնֆերանսից հանձնեցին Ազգեցության տալով հայկականհարցը, նրա ուրվականը րի լիգային:

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

առաջին

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

(1921-1928 ԹԹ.)

1.

Տնտեսական ծանր վիճակը

Առաջին համաշխարհայինպատերազմը,դրան հաջորդած թուրքական արշավանքներըն ապա քաղաքացիականկռիվները աղետալի չափերով քայքայեցին Հայաստանի տնտեսությունը, հայ ժողովուրդը մարդկայինն նյութական ահռելի կորուստներ կրեց: Այսպես՝ 1919 թվա1913 թվականիհամեմատուկանին արդյունաբերականարտադրանքը թյամբ իջել էր 12, էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը՝3 անգամ: Հիմնովին քայքայվել ու կանգ էին առել Ալավերդու ն Ղափանիպղնձաձուլական ձեռնարկությունները, գինու ն կոնյակի արտադրությունը:Անտանելի վիճակի էին հասել երկաթուղիներնու խճուղիները.շարքից դուրս էին եկել երկաթուղագծերը, երկաթուղայինկամուրջները,շոգեքարշերը, վագոնները,թուրքերը հիմնահատակ ավերել ու թալանել էին Ալեքսանդրապոլի դեպոն՝ Վայաստանինզրկելով շոգեքարշիու վագոնների վերանորոգմանհնարավորությունից: Ծայրահեղ անկում ապրեցգյուղատնտեսությունը: 1913 թ. համեմատությամբ քառակի չափով կրճատվել էին գանքատարածությունները՝ 345,7 հազար հեկտարիցիջնելով 82,7 հազարի, անգործածելիէր դարձել ոռոգման համակարգը:Հինգ անգամպակասել էր հացահատիկային մշակաբույսերի արտադրությունը,40 անգամ՝ բամբակինը,9 ան135

8,5 անգամ՝ անասնակերինը ն այլն: Հայաստանի գամ` կարտոֆիլինը, գյուղատնտեսության ամբողջ արտադրանքըպակասել էր մոտ վեց ան-

թվում` անասնապահականարտադրանքինը` 6,5 անգամ էջ 168): Թալանվել ու դատարկվել էին երկրի պետական պահեստները, աներնակայելի խառնաշփոթէր դրամական համակարգում` երկիրը տառացիորենողողված էր արժեզրկված թղթադրամներով,զգացվում էր հացի, նավթի, աղի ն այլ առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ սուր պակաս: Երկրում կար շուրջ 200 հազար գաղթական,որբանոցներում՝50 հազար երեխա: Մինչն 1922 թվականըորոշ գավառներում շարունակվում էին սովը, համաճարակայինհիվանդությունները: Տնտեսական այս հիրավի անագորույն վիճակի պակասը լրացնում էին երկրում դեռես մնացած հակախորհրդայինուժերի գործողությունները: Իշխանությունից ն անձնականհարստությունիցզրկվածները պայքար էին տանում խորհրդային իշխանության դեմ, դիմադրում էին նրա միջոցառումներին,համախմբում դժգոհ գյուղացիներին, կազմակերպումզինված ելույթներ, զանազանահաբեկչականակտեր, պետական միջոցների հափշտակություններ: Նման գործողությունները խորհրդայինիշխանությանկողմից որակվեցորպես բանդիտիզմ: Ձեռնարկված միջոցառումներիշնորհիվ բանդիտիզմըՀայաստանում շուտով վերացվեց: Խորհրդային իշխանությանառջն ծառացած էր երկիրը տնտեսական քայքայվածությունից դուրս բերելու հրատապ խնդիրը,որին հասնելու համար անհրաժեշտ էր վերականգնել գյուղատնտեսությունը, արդյունաբերությունը,տրանսպորտը, ամոքել պատերազմիվերքերը: Հայկոմկուսի ղեկավարության նախաձեռնությամբ1921 թվականի կեսերին գրեթե բոլոր գավառներում հրավիրվեցինգյուղացիական համագումարներ, որտեղ որոշումներ են ընդունվում տքնաջան աշխատանքով ամրապնդել երիտասարդխորհրդայինիշխանությունը,վերականգնել քայքայված տնտեսությունը:

գամ,

այդ

(ՀԺՊ,հ. 7,

:

2.

Խորհրդային Ռուսաստանի օգնությունը

Խորհրդային Հայաստանի տնտեսության վերականգման առաջին շրջանում գլխավոր հարցը պարենայինճգմաժամի ու սովի վերացումն էր, խնդիր, որը միայնակ պարզապես հնարավորչէր լուծել: Հայաստանում խորհրդային իշխանություն հաստատելու հենց առաջին օրերից ՌԽՖՍՀ ժողկոմխորհը կոնկրետմիջոցներ ձեռնարկեց Խորհրդային Հայաստանին նախնական տնտեսական օգնություն հասցնելու ուղղությամբ (Ս. Տ. Ալիխանյան,ՍովետականՌուսաստանի դերը հայ ժողովրդի ազատագրմանգործում (1917-1921 թթ.), Երնան, 1966, էջ 255): Նախ ն առաջ ցուցում տրվեց 11-րդ բանակի ֆոնդից առանձնացնել50 վագոն հացն շտապ ուղարկել Հայաստան՝մինչն Հյուսիսային Կովկասիցհացի էշելոնների տեղ հասնելը: Հայաստան ուղարկելու համար առանձնացվեցիննան աղ ն նավթամթերքներ:Դեկտեմբերի սկզբին ՌԽՖՍՀ պարենժողկոմատը Հայաստանի համար առանձնացրեց մանուֆակտուրայի, լուցկու, շաքարի, օճառի, թեյի ն այլ անհրաժեշտ ապրանքներիֆոնդեր: Սակայն այդ բոլորը անմիջաՎրասպես Հայաստան փոխադրելնանհնար էր, որովհետն մենշնեիկյան տանը ճանապարհըփակել էր: 1920 թ. դեկտեմբերի 13-ին ՌԽՖՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահ Վ. Ի. Լենինը ընդունեց Հայհեղկոմի անդամներ Ասքանազ Մռավյանինն Սահակ Տեր--Գաբրիելյանին,որոնք պատմեցին Խորհրդային Հայաստանիտնտեսականծանր կացության ն մենշնիկյանՎրաստանիկողմից կիրառվող շրջափակման, թուրքերի՝ Ալեքսանդրապոլից դուրս չգալու մտադրությանմասին: Լսելով նրանց՝Լենինը նախ խոստանումէ, որ թուրքերը կազատեն Ալեքսանդրապոլնու երկաթուղին,իսկ տնտեսական օգնության մասին ասում. «Թեն մենք ինքներսդժվարինդրությանմեջ ենք, բայց Խորհրդային Հայաստանինամեն կերպ կօգնենք»: Նույն օրը Ժողկոմխորհըորոշում է ընդունում Խորհրդային Հայաստանինֆինանսականառաջինօգնությունը ցույց տալու մասին: Խորհրդային Հայաստանին բաց է թողնվում երկու միլիարդ ռուբլի խորհրդայինթղթադրամ՝ոսկու հաշվով 600 հազար ռուբլի (ՀԺՊ, հ. 7, էջ 172. ըստ Ս. Ալիխանյանի՝երեք միլիարդ, էջ 257): Ա. Մռավյանը,ֆինժողկոմատից ստանալու| դրամը, դեկտեմբրի մնում է Մոսկվայում՝ 15-ին մեկնում է Երնան, իսկ Ս. Տեր-Գաբրիելյանը իբրն Խորհրդային Հայաստանի լիազոր ներկայացուցիչ:

13-ին Լենինը իր Նույն դեկտեմբերի

կանչում մենշնիկյան Վրաստանի ներկայացուցիչ Մախարաձեին ն պահանջում արգելքներ չհարուցել Վայաստան ուղարկվողգնացքներիդեմ: Դեկտեմբերի18-ին 35 վագոն ցորենով, 5 վագոն գարիով ն 5 ցիստեռննավթովբեռնված գնացքըմտավԵրնան:ԴեկտեմբերիընթացքումԱդրբեջանից Հայաստան մուտք գործեց 48 ցիստեռննավթ, 50 վագոն հաց ն այլ մթերքներ:Այնուհետն ՌԽՖՍՀ կառավարությունըՅայաստան ուղարկեց մեծ քանակությամբմանուֆակտուրա,արդյունաբերական ապրանքներ,հացահատիկ, գյուղատնտեսականգործիքներ,մշակույթիպիտույքներ,դեղորայք: Ինչպես երնում է Մոսկվայում լիազոր ներկայացուցիչ Ս. Տեր--Գաբրիելյանի՝ ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմինուղղած նամակից, Ա. Մռավյանի մեկնելուց հետո նա պահանջագիր է կազմել ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի անունով՝ Վայաստանիներկու միլիոն արշին մանուֆակտուրա, 1,5 միլիոն մարդու հաշվով 6 ամսվա դեղորայք, ոսկով մեկ միլիոն ռուբլու սննդամթերք,ամսական200-250 հազար փութ հացահատիկմատակարարելու ն Լազարյան ճեմարանի գրադարանը տեղափոխելու մասին: Պահանջագիրըպաշտպանել ն ստորագրել են Ս. Կիրովն ու Գ. Օրջոնիկիձեն, իսկ ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմըորոշել է հաստատել այն ն իրականացումը հանձնարարելէ Ս. Տեր-Գաբրիելյանին(Ս. Ալիխանյան,էջ 259): Հիշյալ ծրագիրն իրականացնելու նպատակովՌոստով կայարանում Հայաստանին տրամադրվումէ օրական 10 վագոն: Պահանջագիր է ներկայացվում նան Ուկրաինայից 20-25 հազար փութ շաքար ստանալու վերաբերյալ, որը նույնպես բավարարվումէ: Դրանից բացի, Խորհրդային Ռուսաստանիկառավարությունըխնդրում է ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմին՝ պահանջագիրներկայացնել անհրաժեշտ չափով գյուղատնտեսական գործիքների վերաբերյալ: Ինչպես եզրակացնումէ Ս. Ալիխանյանը,ՌԽՖՍՀ Ժողկոմխորհը1 ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմըոչինչ չեն խնայել հայ աշխատավորությանն Հայաս տանի մատակարարման հարցերը լուծելու են մեծագույն պատասխանատվությամբ,սրտագինհոգատարությամբ,արագ ն օպերատիվ կարգով (Ս. Ա., էջ 259): ՌԽՖՍՀ կառավարության բաց թողած մթերքները, հացը ն ապրանքներըուղարկվում էին Բաքու՝ Վրաստանիվրայով Վայաստանտեղափոխելու համար: Սակայն շուտով Վայաստանինօգնություն ցուցաբերելու հարցը մեծ դժվարությունների հանդիպեց: Մենշնիկյան Վրաստանը, մեկ

մոտ է

գնացք բաց թողնելուց հետո, կրկին փակեց երկաթգիծը,իսկ Աղստաֆա--Երնանխճուղին ձյան պատճառովանանցանելիէր: Հայաստանին պարեն մատակարարելու մեկ հնարավորությունկար՝ Իրանից գնել Սապարենամթերքն այն Նախիջնանիվրայով հասցնել Հայաստան: կայն դրա համար անհրաժետէր ոսկի: Գ. Չիչերինի, Բ. Լեգրանին Գ. Օրջոնիկիձեիմիջոցովտեղեկանալով այդ մասին՝Վ. Ի. Լենինը հարցը մտցնումէ ՌԿ(բ)Կ ԿենտկոմիՔաղբմաէ յուրո: Քաղբյուրոն1921 թ. մարտի 2-ին ստեղծում Վայաստանի նան Հայհեղկոմի տակարարմանհանձնաժողով, որի մեջ մտնում էին Հանձնաժողովը ու Ս. Ա. Տեր--Գաբրիելյանը: Բեկզադյանն անդամներ ըստ որի ՂՎայաստանին Ա. պահանջագիրը, է Բեկզադյանի քննարկում 1200000 բնակչու275 հաց` փութ հազար ամսական անհրաժեշտ էր օրական շնչին յուրաքանչյուր 300000 համար՝ թյան ն որ է եզրակացության, այն 100 գրամ հաշվով: Հանձնաժողովը գալիս ամէ ՀյուսիսայինԿովկասիցՀայաստանինհնարավոր մատակարարել է սական ընդամենը50 հազար փութ հաց, իսկ մնացածը կարելի ձեռք է բերել Մակուի խանությունում՝ոսկով: Յանձնաժողովըորոշում Յայասհամարժեքտարադրամ ռուբլուն տանին տրամադրելոսկով 1,5 միլիոն համար 650--700 հազար փութ հացի գնում: ն ապահովել Վայաստանի 1921 թ. ապրիլի 4-ին Ժողկոմխորհըընդունում է համապատասխ ն որոշում՝ Մակուի խանությունումՀայաստանիհամար հաց այլ մթերքԱյնուոսկով: ռուբլի 1,5 միլիոն ներ գնելու նպատակովբաց թողնել իր ներկայացուհետն Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունն համար անհրաՀայաստանի խանություն՝ Մակուի ցիչներն ուղարկեց

գաղթականների

ժեշտ գնումներ կատարելու նպատակով:

ԽորհրդայինՀայաստանիտնտեսականվիճակնավելի վատթաժամանակաշրջանում: ապստամբության րացավ 1921 թ. փետրվարյան կոմիտենիր հետ փրկության Քանի որ ԵրնանիցհեռանալիսՀայրենիքի դրամառուսական հայկական, բոլոր արժեքները՝ տարել էր պետական Ս. Նուրիջանյանըհետարադրամը,Ս. Կասյանը նիշերը ն օտարերկրյա ն իր հետ Երնանբերել առնվազն ռագրով խնդրումեն Գ. Օրջոնիկիձեին՝ է: ռուբլի: Այդ խնդրանքընս բավարարվում մեկ միլիարդ խորհրդային Ալ. Մյասնիկյանըհրապարակել է 1921 թ. ապրիլ--դեկտեմբեր ամիսներինԽորհրդայինՌուսաստանից ստացածօգնությանվերաբերթղթադյալ հետնյալ թվերը. 1,5 միլիոն ռուբլի՝ ոսկով, մեկ միլիոն ռուբլի րամ ոսկու հաշվով,

միլիոն արշին

300 հազար մանուֆակտուրա,

փութ հաց, 100 հազար փութ սերմացու, 50 հազար փութ ձուն, 20 հազար փութ շաքար, 2 հազարւիութ բամբակիսերմ, 20 հազար կոմպլեկտ պատրաստիհագուստ, 10 հազար կտոր գյուղատնտեսականգործիք ն մեքենա, 10 ավտոմոբիլ, 10 սավառնակ, մեկ տպարան, մեկ լիտոգրաֆ, մեկ ձիթհանգործարան, 10 վագոն բժշկական իրեր, երկու հազար փութ թուղթ, 1000 ձի, մի քանի արհեստանոց, էջմիածնի Մատենադարանը, Լազարյան ճեմարանի ամբողջ ունեցվածքը, անհրաժեշտ քանակի

նավթ ն նավթամթերքԱդրբեջանից: Հայաստանի խորհուրդների 5-րդ համագումարում տված զեկուցման մեջ Ս. Լուկաշինն ասել է. «Մենք անցյալ տարի ապրել ենք Ռուսաստանիօգնությամբ` այնտեղից ստանալով մոտ 5 միլիոն ոսկու արժողությամբ ապրանքներ, այն էլ մի այնպիսի ժամանակ, երբ Ռու-. սաստաըըունեցել է սով՝ բառիս բուն նշանակությամբ»(Ս. Ա., էջ 268): Խորհրդային Ռուսաստանիօգնությունը Հայաստանին շարունակվում է նան հետագա տարիներին: 1922 թ. գարնանացանիհամար Հայաստանին բաց է թողնվում անհրաժեշտ քանակությամբ սերմացու, իսկ նույն թվականի հոկտեմբերին բամբակագործության զարգացման համար բաց է թողնվում 1,5 միլիոն ռուբլի՝ ոսկով: Միայն Հայաստանի գյուղատնտեսության զարգացման համար մինչե 1924 թվականը Խորհրդային Ռուսաստանը բաց է թողել 10 միլիոն ռուբլի վարկ (Ս. Ա., էջ 271): 3.

Անցում նոր տնտեսական քաղաքականությանը՝ նէպ-ին ՛

'

թ. վերջերին Խորհրդային քաղաքացիական կռիվներըհիմնականում ավարտվել էին, ջախջախվել էին Անտանտի արեք արշավանքները, չափով ամրապնդվել էին խորհրդային երկրի միջազգայինդիրքերը: Ռազմականկոմունիզմի քաղաքականությունը, որը հարկադրաբար վարվում էր օտարերկրյառազմականինտերվենցիային քաղաքացիական պատերազմի տարիներին, այլես չր համապատասխանում խորորդային երկրի խաղաղ զարգացման

Ռուսաստանում

որոշ

Բաղաքացիպահանջներին:

ական պատերազմիավարտիցհետո գյուղացիություննսկսեց դժգոհել ռազմական կոմունիզմի քաղաքականությունից ն առանձնապես պարենմասնատրումից:'յանքը պահանջում էր փոխել այդ քաղաքակա740

թույլատրել հացի ազատ նությունը, վերացնել պարենմասնատրումը, գյուղի ու քաղաքի միջն: առետուր ն ապրանքափոխանակություն 1921 թ. մարտին Մոսկվայում տեղի ունեցավ ՌԿ(բ)Կ 10-րդ հատնմագումարը, որը որոշում ընդունեց ռազմականկոմունիզմից նոր

պաանցնելու, պարենմասնատրումից տեսականքաղաքականությանն սահբանաձնը ընդունած Համագումարի րենհարկինանցնելու մասին: մանում էր, որ պարենհարկըավելի քիչ պիտի լինի, քան պարենմասնատրումնէր: Պարենհարկը պետք լիներ պրոգրեսիվ,համապատաստնտեսուխաներ գյուղացիական տնտեսությունների եկամուտներին` թյան մեջ անձերիքանակի, անասունների գլխաքանակիհաշվառմամբ: Չքավոր գյուղացիականտնտեսություններըմասամբ կամ ամբողջովին տնտեազատվումէին պարենհարկից,իսկ սակավ ուննոր կամ միջակ սությունները հարկը վճարելու էին ցածր դրույքով:Նէպ--ը ուներ երկակի բնույթ. մի կողմից որոշ կարճատն նահանջ՝ կապիտալիստական տարրերիորոշ աշխուժացմանթույլտվություն, իսկ մյուս կողմից՝ պրոամրապնդմանհամարանհրաժեշտ նալետարիատի դիկտատուրայի խադրյալներիստեղծում, բանվոր դասակարգի ն գյուղացիությանդաշինքի ամրապնդում,սոցիալիզմիկառուցմանապահովում: խնդիրն էր երկրում ժողովրՆէպ--ի գլխավոր ստրատեգիական հիմքի կառուցումը, իսկ դրա դական տնտեսության սոցիալիսւտական համար անհրաժեշտ էր ունենալ զարգացածինդուստրիա:Նէպ--ի կենսագործմանկապակցությամբառանձնապեսընդգծվում էր կոռպերացիայի զարգացմանանհրաժեշտությունը,որը հեշտացնումէր միլիոնաամբողջ բնակչությանհետագա միվոր բնակչությանկազմակերպումը,

է

ավորումը: Անդրկովկասումն նրա մասը կազմող Վայաստանումնոր տնտեկոնկրետուղիները նշված իրականացման սական քաղաքականության են Վ. Ի. Լենինի 1921 թ. ապրիլի 14-ի «Ադրբեջանի,Վրաստանի,Հայաստանի, Դաղստանի,Լեռնականներիռեսպուբլիկայի կոմունիստ ընկերՀաներին» ծրագրային նամակում, որն իր հետ 1921 թ. մայիսի սկզբին մայաստան բերեց Ա. Մյասնիկյանը:Նամակը շուտով հրապարակվեց պլան: Նամակում Լենինը Կովկասի մուլում ն դարձավ աշխատանքային անում հասկանալիրենց հանրապետություննեկոմունիստներինկոչ էր ն նույնությամբ չընդօրինակելՌԽՖՍՀ րի առանձռնահատկությունները իրականացնելԱրնեմուտքի ապրանքափոխանակություն տակտիկան, Նա հետ: էր տալիս ժողովրխորհոձրդ երկրների կապիտալիստական 4)

դական տնտեսության վերականգնումն սկսել գյուղատնտեսությունից՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով ոռոգմանն էլեկտրիֆիկացմանվրա: Լենինը ուշադրություն էր հրավիրումնան ազգային խաղաղությունն ժողովուրդների ինտերնացիոնալբարեկամություն հաստատելու հարցի վրա, որը դիտվում էր իբրն սոցիալիզմի կառուցման կարնորագույն պայմանններիցմեկը: Ամփոփելովիր մտքերը՝ նամակի վերջում Լենինը Կովկասի կոմունիստներիցպահանջում էր կիրառել Ռուսաստանի կոմունիստներիփորձի ոգին, իմաստը, դասերը, այլ ոչ թե տառը: 1921 թ. գարնանից Հայաստանում նույնպես սկսվեց անցումը նոր տնտեսականքաղաքականությանը՝նէպ--ին, ձեռնարկվեցիննախնական որոշ միջոցառումներ:Դրանիցառաջինըպարենժողկոմատի1921 թ. ապրիլի 16-ի հրամանն էր «Պարենային բռնագրավումներիվերացման մասին», որտեղ ասված էր, որ հրամանիհրապարակմանօրվանից վերացվում են բոլոր տեսակի պարենի բռնագրավումներնու կայուն գները շուկայում: Դրան հետնեց ապրիլի 29-ի հրամանը «Բռնագրավումների ամբողջական վերացման մասին», ըստ որի արգելվում էին ամեն տեսակի բռնագրավումներն ու խուզարկությունները՝ թաքցրած ապրանքներըհայտնաբերելու նպատակով:Հեղկոմի անունից հայտաոարվում էր, որ հրամանի զանցառուներըկենթարկվենամենախիստ պատասխանատվության՝ ռազմահեղափոխականժամանակի օրենքների համաձայն: 1921 թ. հունիսի24--ին հրապարակվեցՀԽՍՀ Ժողկոմխորհիդեկրետը «Պարենտուրքիմասին»: Ըստ այդ դեկրետի`հանրապետության յուրաքանչյուր քաղաքացի, որն զբաղվում էր հացահատիկի,տեխնիկական ն արդյունաբերական բույսերի մշակությամբ, ինչպես նան կ մեղվաբուծությամբպարտավորէր պարենմասանասնապահությամբ նատրմանփոխարենպետությանը վճարել պարենհարկ:Պարենհարկը սահմանվեց նվազագույն չափով, այն պիտի լիներ պրոգրեսիվ: Դեկրետը սահմանում էր, որ պարենհարկըտալուց հետո գյուղացու տրամադնա տակ րության էր մնումամբողջ ավելցուկը, որը կարող էր ազատ կերպով վաճառել: Դեկրետը փաստորեն օրենսդրորեն ռազմական կոմունիզմը նէպ-ի փոխարինելը: Դեկրետին հաջորդեցին նս մի քանի լրացուցիչ դեկրետներ, որոնցով ռազմական կոմունիզմի մնացորդներըվերացվեցինն ամրապնդվեցիննէպ-ի սկզբունքները: Հայաստանում ռազմականկոմունիզմի ն նէպ-ի քաղաքականության հիմնահարցերըհանգամանորեն քննարկված են պատմ. գիտ.

հաստատեց

|

փոԳեղամյանի«Սոցիալ-՛տնտեսական նէպ-ի տարիներին(1921-1936)» արՀայաստանում նմո նէպ-ի կենսագործումը Գիտնականը ժեքավոր մենագրությունում: ե ուժենահանջի է համարում բաժանելերկու փուլի. տակահարմար հարձակման (1921-1929),2. ամբողջ ճակատով

դոկտոր, պրոֆեսոր Գուրգեն

փոխությունները

1.

րի վերախմբավորման

(1930-1936):

է սոցիալ-տնտեսաներկայացնում Հեղինակը հանգամանորեն Հայասքաղաքականությունը կան վիճակը ն ռազմականկոմունիզի նա հանգում է այն եզրատանում: Փաստականնյութի վերլուծությամբ թե չի կարելի համարել այն տեսակետը, որ հիմնավորված

կացության, էր, որ Հակիրառումով ռազմականկոմունիզմիքաղաքականության ամկարգերիգոյությունը,նրա ապահովվեցխորհրդային յաստանում ն հայտնումէ այն համոզմունք ու հետագա զարգացումը րապնդումն ու հաղթանակը,նրա ամրապնդումն հասարակարգի թե խորհրդային հերթին Հայաստանումապահովվեցառաջին հետագա զարգացումը շնորօ գնության ու նյութական Ռուսաստանիռազմական Խորհրդային հիվ (Գ. Գեղ., էջ 37):

նէպ-ին անցնելը ոչ միայն պատմա ՓաստորենՀայաստանում միակ ճիշտ ուղին էր, միակ կանորենանհրաժեշտէր, այլե փրկության ավերված՛ու կոխելացի միջոցը՝ տնտեսությունը վերականգնելու, գոյուֆիզիկական ազգաբնակչության

ղոպտվածերկիրը շենացնելու, հաճար: թյունը պահպանելու

Նէպ-ի առաջին արդյունքները

4.

առաջին տարվա

թյան վերականգման տնտեսու Ժողովրդական հաջող կազնի ն ապա բերքահավաքի

գարնանացա

գլխավորխնդիրը

Հայաստանի կառ

Խորհրդային էր: Այդ նպատակով մակերպումն գյուղացիությանը ն գավառների րությունը:միայն Երնանի էջմիածնի տվեց 71 հազար փութ սերմացու:

համար անհրայ

հաջող կազմակերպելու Աշխատանքները

ետո

Հայաստանըենթարկել վարչական նոր Խորհրդային թյուն զգացվեց դեկրետով ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի 1921 թ. հուլիսի 20-ին Բաժանման: Երնանի,էջմիածնի,Ալեքսանդրապո 8 գավառներ՝ կազմակերպվեցին Դարալագյազ Լոռու, Իջնանի,Նոր Բայազետի, լի, Ղարաքիլիսայի,

որոնց մեջ մտնում էին գավառակներ: Դրանց խորհրդայնացվածԶանգեզուրը՝ 6 գավառակներով,ն հանրապետու: թյունն ունեցավ 9 գավառ՝ 39 գավառակներով: Պարենտուրքի առաջին գանձումը հանրապետությունումհաջող անցավ, ն 4921 թվականինհավաքվեց 175 հազար փութ հացահատիկ: Սակայն երաշտի պատճառով 1921 թ. պարենհարկի պլանը գերակա33

ավելացավ նան

տարվեց: Վերականգմանաշխատանքներինօժանդակելու համար 1921 -

թ.

սեպտեմբերին Երնեանումհիճնվեց Հայաստանի օգնության կոմիտե՝ ՀՕԿ, որի կենտրոնականվարչության նախագահ ընտրվեց ամենայն հայոց բանաստեղծՀովհաննես Թումանյանը: ՀՕԿ-ը դիմեց սփյուռքահայությանը՝Գայաստանինօգնություն ցույց տալու կոչով: ՎՕԿ-ի մասնաճյուղեր ստեղծվեցինՎրաստանում, Ադրբեջանում, Ռուսաստանում, Ուկրաինայում, Միջին Ասիայում,Իրանում, Գունաստանում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Եգիպտոսումն այլ երկրներում: Մինչն 1923 թ. վերջը ՀՕԿ-ի մասնաճյուղերից ստացվեց 42 հազար փութ ալյուր, 30 հազար փութ սերմագու, հագուստ, կոշիկ, դեղորայք: Վիճակըբարդանումէր նրանով, որ 1921 թ. երաշտի,քաղաքացիական կռիվների,ինչպես նան ռազմականկոմունիզմի քաղաքականության խեղաթյուրումների պատճառով Ռուսաստանի ն Ուկրաինայի մի շարք նահանգներում ն հատկապես Մերձվոլգյան շրջաններումսով էր սկսվել: 1921-1922 թվականներինսովյալների թիվը հասնում էր 32 միլիոն մարդու: Ի թիվս մյուսների, Խորհրդային Հայաստանիաշխատավորները ես իրենց սուղ միջոցներից հատկացումներ կատարեցինսով՛ յալների օգնության ֆոնդին: Վերականգնմանշրջանի սկզբում հարկ եղավ հաղթահարել նան այլ կարգի դժվարություններ:1921 թ. սեպտեմբերինհրապարակվեց ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի դեկրետըգյուղի ներքին հողաբաժանմանմասին: Նոյեմբերին դեկրետ հրապարակվեց բամբակագործության զարգացման մասին, ն երկու տարով ազատվեցինպարենբամբակագործները հարկից: 1921 թ. Վորոնցովկայում (Տաշիր) կազմակերպվեցկաթնաանասնապահական ֆերմա, Երնանում` պետական սերմնաբուծարան, շերամապահությանկայան: Լայն ծավալ ընդունեցին ոռոգման աշխատանքները:1922 թվականի հոկտեմբերինսկսվեց Շիրակի ջրանցքի կառուցումը, նոյեմբերի 29-ին շահագործման հանձնվեց էջմիածնի Լենինի անվան 23 կիլո144

100 հա հող: 1923 մետր երկարությամբջրանցքը, որը ոռոգելու էր

թ.

անվան մայիսին շահագործման հանձնվեց Երնանի Շահումյանի ջրանցքը,1924 թ. ապրիլին՝էվջիլարի (Արազափ)ջրանցքը: 1921 թ. հուունեցան ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի Խոշոր նշանակություն էին նիսի 3-ի ն ճոյեմբերի24-ի դեկրետները,որոնցով ուժեղացվում է Գայպետառը, 1921--ին կազմակերպվում Հայկոոպիաշխատանքները: ու ամբողջ պետականառնտուրը: ծավալել որը կոչվածէր միավորել աշխաունեցավ գյուղատնտեսության 1922 թ. նոյեմբերինտեղի գյուղատնտեսության տողներիառաջին համագումարը, որը քննարկեց գյուբնագավառիբոլոր կարնոր հարցերը ն միջոցառումներմշակեց ուղղությամբ: բարձրացման 1921 թ. օգոստոսինԵրնանումտեղի ունեցավ Հայաստանիարհմիություններիառաջին համագումարը, որտեղ ընդգծվեց արհմիուգործում: տնտեսությանվերականգնման թյուններիդերը ժողովրդական կոմե1921 թ. օգոստոսինԵրնանում տեղի ունեցավՀայաստանի առաջինհամագումարը,որը համախմբեցերիտասարդուրիտմիության

ղատնտեսության

թյան ուժերը:

գործում զգալի դեր կատարեզարգացման Գյուղատնտեսության սովխոզները(խորհտնտեսությունցին պետականտնտեսությունները՝ 4 սովխոզներ՝ ները): Արդեն 1923-ին Հայաստանում գործում էին Երնանի, Կոտայքի, էջմիածնի,Ախթալայի: «Արարատ» տրեստը: 1922 թ. կազմակերպվեց քաղաքի բանվորների 4922 թ. ստացվեց Իվանովո--Վոզնեսենսկ հիմնադրվումէ Ալեքորով նվերը՝տեքստիլ գործարանիսարքավորում, սանդրապոլիտեքստիլ գործարանը: կառու1923 թ. սկսվեց Երնանի առաջին հիդրոէլեկտրակայանի

ցումը:

հուլիսին ՀԽՍՀ Կենտգործկոմըսահմանեց ՀԽՍՀ Աշխատանքայինկարմիրդրոշի շքանշան: Սակայն, այնուամենայնիվ,1921--1923 թթ. Գյուղատնտեսության բազմաթիվդժվարություններ ն արդյունաբերության բնագավառներում դեռես մնում էին չհաղթահարված: 1923 թ.

Ընտրություններից հետո Ալեքսանդրապոլում,Երնանում ն այլ քազաքներում ու գյուղերում տեղի են ունենում տեղական խորհուրդների նիստեր, որոնք քննարկում են օրվա հրատապ հարցերը, ընդունում որոշումներ: 1922 թ. հունվարի 26--ին Երնանում իր աշխատանքներնսկսեց ճայաստանիկոմունիստականկուսակցությանառաջին համագումարը, որը լսեց ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Սարգիս Լուկաշինի (Սրապիոնյան,1883-1937, Կենտկոմիառաջինքարտուղարն էր 1921 ք. մայիսից) հաշվետուզեկուցումը: Նա նշեց, որ անցած մեկ տարում թույլ են տրվել որոշակի սխալներ`քիչ զիջումներ են արվել ժողովրդական զանգվածներին,հին բանակի սպայությանարտաքսմանգործում թույլ են տրվել ծայրահեղություններ ն այլն: Վամագումարում քննարկվեց նան Անդրֆեդերացիայիկազմակերպման հարցը, որի մասին զեկուցեց ժողկոմխորհր նախագահ Ա. Մյասնիկյանը: Համագումարից հետո Կենտկոմի պլենումը ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար ընտրեց Աշոտ Գարեգինի Հովհաննիսյանին, որն այդ պաշտոնում մնաց մինչն 1927 թվականը: 1922 թ. հունվարի 30--ից մինչն փետրվարի4--ը Երնանում տեղի ունեցավ բանվորների, գյուղացիների նե կարմիրբանակայինների պատգամավորների խորհուրդներիառաջին համագումարը, որին մասնակցում էին 252 պատգամավորներ,որոնցից 212-ը հայեր էին, ռուսներ՝ 21, ադրբեջանցիներ՝ 14, քրդեր՝ 2, մեկական՝լեհ, հույն, ասորի: Պատգամավորներից17-ը կին էին, գյուղացի՝ 154, բանվոր՝40, ծառայող՝ 24, զինվորական՝34: Խորհուրդների համագումարըքննության առավ ՀԽՍՀ կառավարության հաշվետվությունը (զեկուցող՝ Ա. Մյասնիկյան), ՀԽՍՀ Սահմանադրությանընդունման, Անդրֆեդերացիայիկազմակերպման,տնտեսական քաղաքականության,կոոպերացիայի,սոցիալական ապահովության ն այլ հարցեր: 1922 թ. փետրվարի 3-ին Խորհուրդների 1--ին համագումարը հաստատեցՀԽՍՀ առաջին Սահմանադրությունը, որը բաղկացած էր 5 հատվածից,ուներ 12 գլուխ ն 89 հոդված: Սահմանադրությունըօրենսդրորենձենակերպեց խորհրդային իշխանության հաստատումը Հայաստանում: Այն կազմված էր ՌԽՖՍՀ 1918 թ. Սահմանադրության դրույթներիհիման վրա, սակայնհաշվի էին նան առնված տեղական առանձնահատությունները: հի

5. ՎԽՍՀ

առաջին Սահմանադրությունը

Հայաստանումխորհրդային իշխանությանհաստատումից հետո ստեղծվեցին հեղկոմներ,որոնք իշխանության ժամանակավորն նշանակովի մարմիններ էին: 1921 թ. հունիսի 20-ին հրապարակվեցՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի դեկրետըգ̀ավառային, գավառակային ն գյուղական նշվում էր, որ հեղկոմների հեղկոմներ ստեղծելու մասին: Դեկրետում է խնդիրն տեղերում իրականացնելխորհրդային իշխանությունըն նախապատրաստել խորհուրդների ընտրությունները՝մինչե նոր սահմանադրությանհիման վրա ընտրովի մարմիններիստեղծումը: 1921 թ. աշնանը, երբ երկիրը թեակոխեցխաղաղ շինարարության ժամանակաշրջան, անհրաժեշտություն դարձավ իրենց պատմական խնդիրը կատարած հեղկոմները փոխարինել իշխանության ընտրովի մարմիններով՝բանվորների,գյուղացիների նե կարմիրբանակայինների խորհուրդներով: պատգամավորների 1921 թ. նոյեմբերի 20-ին հրապարակվեց ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի խորհուրդներիգործադիրկոմիտեների դեկրետը«Պատգամավորական ն խորհուրդներիհամագումարներիմասին» ժամանակավորկանոնադրությունը, որը սահմանում էր խորհուրդներիհամագումարներիպատգամավորների ընտրության կարգը: Իշխանության բարձրագույն մարմին էր համարվում պատգամավորներիխորհուրդը: Երնան ն Ալեքէր ընտրել պատգամավորսանդրապոլ քաղաքներում նախատեսվում ների քաղաքային խորհուրդներ, մնացած վայրերում՝գավառային,գավառակայինն գյուղական խորհուրդներ: Գանրապետությանպետական իշխանությանբարձրագույնմարմինը համարվում էր ՀԽՍՀ խորհուրդների համագումարը, իսկ համագումարների միջն ընկած ժամանակաշրջանում՝համագումարիընտրած Կենտրոնականգործադիր կոմի.

.

տեն՝ ԿԳՆ-ն:

Խորհուրդների ընտրությունները նախապատրաստելու ն անցկացնելու նպատակով ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի 1921 թ. նոյեմբերի 19-ի կենտրոնականհանձնաժողով: որոշմամբստեղծվեց հանրապետական Ընտրական հանձնաժողովներկազմակերպվեցիննան քաղաքներում ու գավառներում: 1921 թ. դեկտեմբերինն 1922 թ. հունվարի առաջին կեսին ԽորհրդայինՎայաստանիքաղաքներում, գավառներում ու գյուղերում տեղի ունեցան պատգամավորներիխորհուրդների առաջին ընտրություննե146

Առաջին գլխում շարադրվածէին խորհրդայինիշխանությանհիմնական սկզբունքները, ընդգծվում էր, որ ամբողջիշխանությունըպատկանում է բանվորների, գյուղացիների ն կարմիրբանակայինների պատգամավորներիխորհուրդներին: Հռչակվում էր բոլոր ազգերի իրավահավասարություն: Հողը, նրա ընդերքը, անտառները, բանկերը, երկաթուղին, գործարանները հայտարարվում էին սոցիալիստական սեփա-

կանություն:

Սահմանադրությունըաշխատանքը պարտադիր էր համարում բոլոր քաղաքացիների համար` սահմանելով «Ով չի աշխատի, նա չի ուտի» սկզբունքը: Շահագործող դասակարգերը էին քաղաքականիրավունքներից: ՀԽՍՀ Սահմանադրությունըեկեղեցին անջատում էր պետությունից, դպրոցը` եկեղեցուց, բոլոր աշխատավորներինտալիս էր ձրի կրթություն, նիստեր, ժողովներ, միտինգներ, ցույցեր կազմակերպելու, մամուլն ազատորեն օգտագործելու իրավունք: Սահմանադրությունըչեղյալ էր հայտարարոմնախկինհանրապետության կառավարությանկնքած բոլոր միջազգայինպայմանագրերը: Իններորդ հոդվածի համաձայն` կազմվում էր ՎԽՍՀ Կարմիր բանակը, զինվորականծառայությունըպարտադիրէր համարվումբոլորի համար: Սահմանադրությունըվերացնում էր հին դատարանըն արդարադատությունը հանձնում էր նոր՝ ժողովրդականդատարանին:Տասնմեկերորդ հոդվածը օրենսդրորեն ամրապնդումէր պրոլետարիատիդիկ-

ՀԽՍՅ

տատուրան:

զրկվում

Երկրորդ հատվածը նվիրված էր խորհրդային իշխանության կենտրոնականու տեղական մարմիններին: Վանրապետությանիշխանության գերագույն մարմինըհամարվում էր բանվորների,գյուղացինեպատգամավորներիխորհուրդի համարի Ա կարմիրբանակայինների գումարը, որը գումարվելու էր տարին մեկ անգամ: Համագումարն ընտրում էր Կենտրոնական գործադիր կոմիտե, որն իշխանությանգերագույն մարմիննէր համագումարների միջն ընկած Ժամանակամիջոցում: Կենտգործկոմըընտրում էր նախագահություն Ա կազմում կառավարություն` Ժողկոմխորհ:Կենտգործկոմի նստաշրջանները հրավիրվում էին չորս ամիսը մեկ: Սահմանվում էին հետնյալ ժողովրդական կոմիսարիատները`արտաքին գործերի, ներքին գործերի, արդարադատության, ժողովրդական լուսավորության, ռազմական, ֆինանսների, հողագործության, պարենավորման,արտաքին առնտրի, սոցիալական ապահո148

վության, փոստ-հեռագրի, առողջապահության, բանգյուղտեսչության, աշխատանքի ու հաղորդակցությանճանապարհների:Կառավարությանը կից ստեղծվում էր նան Ժողովրդական տնտեսության խորհուրդ՝

ժողտնտխորհ: Խորհրդային իշխանության մարմիններումբանվոր դասակարգի ղեկավարդերն ապահովելու նպատակովսահմանվում էր, որ գյուղական վայրերում պատգամավորէր ընտրվում 1000-ից, իսկ քաղաքներում՝ 200--ից մեկը: Սահմանադրության երրորդ հատվածը նվիրված էր ընտրական իրավունքինն ընտրություների կարգին: Ընտրելունընտրվելու իրավունք ունեին 18 տարեկան դարձած ՀԽՍՀ բոլոր աշխատավորքաղաքացիները: Այդ իրավունքիցզրկվում էինոչ աշխատավորական տարրերը՝վարձու աշխատանքիցօգտվողները,առետրականները,հոգեորականները, նախկին կառավարությանծառայողները,դատապարտյալները: Չորրորդ հատվածը վերաբերում էր պետական բյուջեին, հինգերորդը՝պետականզինանշանինու դրոշին: ՀԽՍՀ առաջին Սահմանադրության ընդունումը կարնորագույն պատմականիրադարձությունէր հայ ժողովրդի կյանքում, որովհետե դա առաջին Սահմանադրությունն էր նրա բազմադարյանպատմության ողջ ընթացքում: Խորհուրդների առաջին համագումարնընտրեց Կենտրոնակա գործադիր կոմիտեիառաջին կազմը՝ բաղկացած 75 անդամներիցն 17 թեկնածուներից:Կենտգործկոմիառաջին նախագահ ընտրվեց Սաքո որն այդ պաշտոնում մնաց մինչն 1925 թվականը, Համբարձումյանը, իսկ 1925-1929 թթ. եղել է ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահը: Նա նշանավորգործիչ էր, մասնագիտությամբ բժիշկ: բոլշնիկյան ւ

6.

Անդրկովկասյանֆեդերացիայի ստեղծումը ն ԽԱՀՄ կազմավորումը

ՀայաստանիԽորհուրդներիառաջին համագումարիքննարկած կարնորագույն հարցերից մեկն էլ Անդրկովկասյանխորհրդային հանրապետություններիֆեդերացիայիստեղծման հարցն էր: Դեռնս 1918 թ. հունվարին Խորհուրդների համառուսաստանյան 3-րդ համագումարն ստեղծել էր առաջին խորհրդային ֆեդերացիան՝

ՌԽՖՍՀ-ը: Պատմական անհարժեշտություն էր դարձել նան Անդրկովկասի երեք խորհրդային հանրապետություններիմիջե պետական դաշինքի հաստատումը`ԱնդրկովկասյանՖեդերացիայի ստեղծումը, որը պետք է միավորերՀայաստանի,Վրաստանին Ադրբեջանիուժերն ու միջոցները: ԱնդրկովկասյանՖեդերացիայի ստեղծմանանհրաժեշտությունը պայմանավորված էր տնտեսական ու քաղաքական մի շարք հանգամանքներով: Ֆեդերացիայիստեղծումը պետականդաշինքիայն ձնն էր, որը հնարավորությունկտար միավորել հանրապետություներիներքին տնտեսականբոլոր միջոցները, ռազմական ուժերը, հաղթահարել ազգային մեկուսացվածություննու թշնամանքը: Անհրաժեշտությանբերումով Անդրֆեդերացիայիստեղծման ուղղությամբ առաջինքայլերն արվել էին դեռնս երկրամասումխորհրդային իշխանությանհաստատման առաջինամիսներին:1921 թ. ապրիլի20--ին համաձայնագիրկնքվեց Հայաստանի, Վրաստանի ն Ադրբեջանիերկաթուղիներըմիավորելումասին, որով ստեղծվեցայդ հանրապետությունների տարածքներովանցնող երկաթուղիներիմեկ ընդհանուր ցանց: 1921 Թթ.հունիսի 25-ին Անդրկովկասիերեք խորհրդայինհանրապետություններիմիջե ստորագրվեց արտաքինառնտրի միավորման

համաձայնագիր:

Քննարկելով Անդրֆեդերացիայիստեղծման հարցը՝ Հայաստանի Խորհուրդների առաջին համագումարըորոշեց. «Վայաստանիբանվորների, գյուղացիների ն կարմիր զինվորների առաջին համագումարը... հանձնարարումէ ՎայաստանիԿենտգործկոմին՝ գործնականբոլոր միջոցները շտապորեն կատարել`ֆեդերացիանշուտով իրականացնելու համար»: Նման որոշումներ ընդունեցիննան Վրաստանիու Ադրբեջանի Խորհուրդների համագումարները: 1922 թ. մարտի 12-ին գումարվեց Հայաստանի,Վրաստանին ԱդրբեջանիԿենտգործկոմներիլիազորկոնֆերանսը,որտեղ համագործակցությանպայմանագիրկնքվեցքաղաքական, տնտեսական ու ռազմականդաշինքի մասին: ԴրանովկազմակերպվեցՀայաստանի,Վրաստանի ն Ադրբեջանիպետական միությունը, որն սկզբնականշրջանում կոչվում էր ԱնդրկովկասյանԽորհրդային ՍոցիալիստականՀանրապետություններիՖեդերատիվՄիություն՝ԱԽՍՀՖՄ: Կնքված պայմանագրում ասված էր, որ ԱԽՍՀՖՄ բարձրագույն իշխանությունըԱդրբեջանի,Յայաստանի ն Վրաստանի կառավարու150

.

թյունների կողմից հավասար թվով ընտրվածներկայացուցիչների լիիրավ կոնֆերանսնէ, որի գործադիրմարմինըՄիութենականխորհուրդն է: Միութենականխորհուրդիիրավասությաննեն անցնում ռազմական գործերը, ֆինանսները, արտաքին քաղաքականությունը, արտաքին առնտուրը, հաղորդակցությանճանապարհները,կապը,պայքարը հակահեղափոխությանդեմ ն տնտեսականքաղաքականության ղեկավարությունը: Ստեղծվեց նան Բարձրագույնտնտեսականխորհուրդ:Կարգ սահմանվեց, որ հանրապետությունների ներկայացուցիչներըհերթականությամբ պետք է նախագահեինՄիութենականխորհուրդում: Միութենականխորհրդին Բարձրագույնտնտեսական խորհրդինախագահ հաստատվեց Ա. Մյասնիկյանը: 1922 թ. դեկտեմբերի10-13-ը Բաքվում կայացավ բանվորների, գյուղացիների ն կարմիրբանակայինների պատգամավորներիխորհուրդների Անդրկովկասյանառաջին համագումարը, որը որոշեց

ԱԽՍՀՖՄ-ն

վերակազմել միասնական հանրապետության: Դրանով ձնավորվեց ԱնդրկովկասյանԽորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետությունը` ԱԽՖՍՀ-ը: Համագումարը հաստատեց ԱԽՖՍ3Հ Սահմանադրությունը ն ընտրեց Անդրֆեդերացիայի գերագույն մարմին՝ԱնդրկովկասյանԿենտգործկոմ,որը կազմեց Անդրֆեդերացիայի կառավարություն՝ Անդրժողկոմխորհ:Անդրկենտգործկոմի նախագահության նախագահներընտրվեցինՍ. Աղամալիօղլին,Ս. Գամբարձումյանը ն Մ. Ցխակայան:Անդրժողկոմխորհի նախագահհաստատվեց Մ. Օրախելաշվիլին, տեղակալներ`Մ. Հուսեինովը ն Ա. Մյասնիկյանը: ԱԽՖՍՅ Սահմանադրության համաձայն՝այն խնդիրները,որոնք հավասար չափով շոշափում էին հանրապետությունների շահերը ն նրանցմիավորում մեկ տնտեսական-քաղաքականհամակարգի մճեջ՝հանձնվեցին Անդրֆեդերացիայի կառավարությանը: Մնացածբոլոր խնդիրները՝ ներքին գործերը, արդարադատությունը, ժողովրդական լուսավորությունը, մշակութայինշինարարությունը,առողջապահությունը,սոցիալական ապահովությունը ն այլն, թողնվեցին առանձին հանրապետությունների տնօրինությանը: Անդրֆեդերացիան հիմնված էր հանրապետություններիկամավոր համաձայնության,փոխադարձվստահությանն ինքնուրույնության վրա ն խթանումու պաշտպանում էր երկրամասիբոլոր Ժողովուրդների զարգացումը: Անդրֆեդերացիայիստեղծումը նան կոմունիստական կուսակցության ազգային քաղաքականության հաղթանակն էր, որով

նոր էջ բացվեց Հայաստանի, Վրաստանին Ադրբեջանիխորհրդային հանրապետություններիպատմության մեջ: Խորհրդային Ռուսաստանի օգնությամբ այդ հանրապետությունները համատեղ ջանքերով մեծ հահասան ջողությունների սոցիալիստականշինարարությանբոլոր բնագավառներում, թեկուզ Ա իրենց ինքնիշխանությունըպահպանում էին ձնականորեն:Անդրֆեդերացիան գոյատնեց մինչն 1936 թվականը: Անդրֆեդերացիայի ստեղծման կապակցությամբ Ալ. Մյասնիկյանն ընտրվեց նորաստեղծ ՌԿ(բ)Կ Անդրերկրկոմի(Կովբյուրոյի փոխարեն) քարտուղար ն նրա փոխարեն 1922 թ. հոկտեմբերի17-ին ԽորհրդայինՅայաստանիռազմական գործերիժողովրդականկոմիսարնշանակվեց Ռուսաստանում քաղաքացիական կռիվների լեգենդարհերոս Գայը՝ Հայկ Բժշկյանը, որը քիչ անց դարձավհանրապետությանզինվորական կոմիսար: Նա հանրապետությունումաշխատեց հինգ ամիս ն 1923 թ. մարտին կրկին մեկնեց Ռուսաստան, որտեղ էլ 1937-ին ենթարկվեցբռնաճնշմանու զոհվեց: ԽՍՀՄ կազմավորումը: 1918-1921 թթ. ընթացքումխորհրդային ազգային հանրապետությունների միջե հաստատված համագործակցությունը հանգեցրեց Խորհրդային ՍոցիալիստականՀանրապետությունների Միության ստեղծման գաղափարին,որուվհետննման րումը դարձել էր պատմականանհրաժեշտություն: 1922 թ. հոկտեմբերի6-ին ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմիպլենումն Վ. Ի. Լենինի առաջարկությունը՝ԽՍՀՄ ստեղծելու անհրաժեշտության մասին: Մինչ այդ Լենինը խիստ քննադատությանէր ենթարկել Ի. Վ. Ստալինիառաջ քաշած «ավտոնոմիզացիայի»սխալ դրույթը, ըստ որի՝ ազգային խորհրդայինհանրապետություններըավտոնոմիայի՝ինքնավարության իրավունքով պիտի մտնեին ՌԽՖՍՀ կազմի մեջ: Մինչդեռ Լենինը գտնում էր, որ բոլոր խորհրդայինհանրապետությունները, այդ թվում նան ՌԽՖՍԴՀ-ը, միայն լիակատար իրավահավասարության հիմունքներով կամավորպիտի միավորվեինԽՍՀՄ-ի մեջ: Խորհրդային Հայաստանի բանվորների, գյուղացիների ն կարԽորհուրդների 2-րդ համամիրբանակայիններիպատգամավորների գումարը, որը կայացավ Երնանում՝ 1922 թ. նոյեմբերին, քննության առավ նան ԽՍՀՄ կազմավորմանհարցը ն հավանություն տվեց Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելոռուսիայի ն Անդրկովկասիմիջն պետական դաշինք կնքելու, այսինքն` ԽՍՀՄ ստեղծելու գաղափարին:Նման .

ճիավոընդունեց

որոշումներ ընդունեցին նան Ադրբեջանիու ՎրաստանիԽորհուրդների համագումարները: Խորհուրդների Անդրկովկասյան առաջին համագումարը լսեց ԽՍՀՄ կազմավորման հարցը ն հավանությունտվեց այդպիսի միություն ստեղծելուն: Համագումարն ընտրեց Խորհուրդների Համամիութենական առաջին համագումարի 91 պատգամավոր:Հայաստանից նրանց թվում էին Ա. Մյասնիկյանը,Ս. Լուկաշինը (Սրապիոնյան), Ս. Տեր--Գաբրիելյանը, Ս. Համբարձումյանը, Ի. Դովլաթյանը, Հ. Հովսեփյանը, Ռ Դաշտոյանը ն ուրիշներ: ԽՍՀՄ ստեղծման անհրաժեշտության 1922 թ. դեկվերաբերյալ նան տեմբերին համապատասխանորոշումներ ընդունեցին Ուկրաինայի Խորհուրդների 8-րդ ն Բելդռուսիայի Խորհուրդների 4--րդ համագումարները: 1922 թ. դեկտեմբերի23-27--ը Մոսկվայում կայացավ Խորհուրդների համառուսաստանյան 10-րդ համագումարը, որը լսեց ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմիհանձնաժողովիզեկուցումը ԽՍՀՄ կազմակերպմանմասին ն հավանություն տվեց դրան: 1922 թ. դեկտեմբերի29-ին կայացավ ՌԽՖՍ3, Ուկրաինայի, Բելոռուսիայի ն Անդրֆեդերացիայի լիազոր պատգամավորների կոնֆերանսը, որը հաստատեց ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի հանձնաժողովի մշակած ԽՍՀՄ կազմման մասին դեկլարացիային պայմանագրինախագծերը: թ. դեկտեմբերի 30-ին Մոսկվայում բացվեց ԽՍՀՄ Խորհուրդների 1--ին համագումարը: Այն քննարկեց ԽՍՀՄ կազմավորման մասին դեկլարացիան ն պայմանագիրը (զեկուցող՝ Ի. Ստալին) ն ընդունեց դրանք: Դեկլարացիանսահմանում էր, որ ԽՍՀՄ-ը իրավահավասար ժողովուրդների կամավոր միություն է, Ա յուրաքանչյուր հանրապետությունազատորեն իրավունք ունի դուրս գալու միությունից: Պայմանագրի համաձայն՝ ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտան այդ ժամանակ գոյություն ունեցող չորս հանրապետությունները՝Ռուսաստանյան ֆեդերացիան, Ուկրաինան, Բելոռուսիան ն Անդրֆեդերացիան:Պայմանագրում նշված էր ԽՍՀՄ գերագույն մարմինների կառուցվածքը, նրանց իրավասությունները, խորհրդայինքաղաքացիուն թյան իրավունքը այլն: Հայկական ԽՍԴՀ-ր՝լինելով Անդրֆեդերացիայիիրավահավասար անդամներիցմեկը, նրա միջոցով մտավ ԽՍՀՄ կազմիմեջ:

միասնական

հունվարին Խորհուրդների համամիութենականերկրորդ համագումարըհաստատեց ԽՍՀՄ Սահմանադրությունը, որի համաձայն յուրաքանչյուր միութենականհանրապետությունազատ կերպով կարող էր դուրս գալ ԽՍՎՄ կազմից: Սահմանվումէր, որ ԽՍՀՄ գերագույն մարմինը Խորհուրդների համամիութենականհամագումարն է, իսկ համագումարներիմիջն ընկած ժամանակամիջոցում՝ԽՍՀՄ Կենտրոնականգործադիր կոմիտեն,որը բաղկացած էր երկու պալատից՝Միության ն Ազգությունների խորհուրդներից: ԽՍՀՄ կազմակերպումով սկսվեց խորհրդային հանրապետումի նոր շրջան: թյունների,այդ թվում Ա ՀԽՍՀ-ի պատմության 1924 թ.

7.

ժողովրդական տնտեսության վերականգնման

արդյունքները

Խորհրդային Հայաստանի աշխատավորները անցած հինգ տարիների խաղաղ ստեղծագործականաշխատանքիշնորհիվ 1925 թվականին հիմնականումավարտեցինժողովրդական տնտեսությանվերականգնումը: Գյուղատնտեսության բնագավառում ցանքատարածությունները հասան 1913 թ. մակարդակի85,5 տոկոսին,իսկ 1919 թ.հաանգամ (Շօպ/ոտօ/Վ6ՇԿՕ6 մեմատությամբ ավելացան 3,5 ո՛., ԲքճՔՅո, 1940, 6Շք. Շ1քօՕՈ7ՔՈԵՇԼՑօ ՃքեխՃԻՇ«օմՇՇԲ. 1920-1940 64): Գյուղատնտեսականարտադրանքիծավալը մոտեցավ նախապատերազմյան մակարդակին, լայն աշխատանքներտարվեցին հողերի / ոռոգման ուղղությամբ: 1925 թ. հունիսին շահագործման հանձնվեց Շիրակի ջրանցքը, որի հանդիսավոր բացումը վերածվեց համաժողովրդականտոնախմբության: Ջրանցքը, որի շինարարություննսկսվել էր 1922-ին, ուներ 30 կմ երկարություն ն ոռոգելու էր շուրջ 10 հազար հեկտար հողատարածություն: Ջրանցքի բացմանըներկա էին խորհրդայինմյուս հանրապետությունների ներկայացուցիչները,ինչպես նան Ազգերի լիգային կից աշխատանքի միջազգային բյուրոյի հանձնաժողովը՝ նորվեգացի աշխարհահռչակ բնեռախույզ Ֆրիտյոֆ Նանսենի գլխավորությամբ: Իր մեծ ելույթում հայ ժողովրդի ուր իշխում բարեկամը նշեց, որ այնտեղ, էին քաոսը, թշվառությունը Ա սովը, հաստատված է կարգ ու կանոն ն հասարակությանօրգանիզմըզարգանում է՝ շնորհիվ կառավարության

:

ձեռներեցության:Նա հույս հայտնեց, որ այդ ջրանցքին կհետնեն ուրիշ ջրանցքներ ու շինարարությանօբյեկտներ: Տնտեսության վերականգմանըզուգընթաց աճում էին պետության կողմից կապիտալ ներդրումները հանրապետությանգյուղատնտեսության մեջ: Խորհրդային իշխանությունը մեծ օգնություն էր ցույց տնտեսական տալիս չքավոր ն միջակ գյուղացիությանը`1924--1925 տարում նրանց բաց թողնելով 4,5 միլիոն ռուբլու պետական վարկ ն պակասեցնելովգյուղատնտեսականհարկը: Սակայն սոցիալիստականվերափոխումներըգյուղում ընթանում էին դասակարգայինպայքարի սրման պայմաններում:Կուլակությունը ն հակախորհրդային այլ տարրեր ամեն կերպ խոչընդոտումէին այդ վերափոխումներին՝չխորշելով նան ահաբեկչական գործողություններից: գավառի ներքին Աղջաղալա Դրա բնորոշ օրինակներից է՛էջմիածնի Խուշոյանի սպանությունը Մանուկ քարտուղար գյուղի գյուղխորհրդի 1925 թ. հուլիսին: Նման ահաբեկչական ակտեր կատարվեցիննան Բասարգեչարում,Դարալագյազում,Կոտայքում ն այլ վայրերում: Գյուղատնտեսությանվերականգնմանու հետագա զարգացման գործում խորհրդային իշխանություններըկարնոր նշանակություն էին կոոպերացմանը: 1924 թ. օգոստոսին տալիս գյուղատնտեսության ե ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհը Կենտգործկոմըորոշում ընդունեցինհանրապեկոոպերացման,այսինքն՝ մանր գյուղատության գյուղատնտեսության ցիականտնտեսություններնաստիճանաբարկոլեկտիվ տնտեսությունների մեջ միավորվելու մասին: Այդ աշխատանքներըկազմակերպելու նպատակովստեղծվեց Հայգյուղկոոպ, որը գյուղացիներին միավորում էր այգեգործական, բամբակագործական, ծխախոտագործական, անասնաբուծական'նայլ կոոպերատիվներիմեջ, ապահովում նրանց գյուղատնտեսականգործիքներով, սերմացուով, պարարտանյութով, ֆինանսական միջոցներով: Գյուղատնտեսականկոոպերատիվներին վարկավորելու նպատակով 1924 թ. մարտին հիմնադրվեց ՀԽՍ- գյուղատնտեսականբանկը: Արդեն 1925 թվականինգյուղատնտեսական կոոպերացիայիմեջ էր հանրապետությանգյուղացիական տնտեսությունների 14 տոկոսը: Լայն աշխատանքէր կատարվումգյուղատնտեսությանմեքենայացման ուղղությամբ: 1925 թ. գարնանը ստեղծվեց Խորհրդային Հայաստանիառաջին տրակտորայինպարկը:

1921-1925

թթ. հսկայական աշխատանքկատարվեց նան հանրա-

պետության արդյունտբերության վերականգնման բնագավառում: Այդ տարիներին ոչ միայն վերականգնվեցինհին արդյունաբերականձեռնարկությունները,այլն ստեղծվեցինմի շարք նոր՝ տեքստիլ, քիմիական, շինանյութերի ն էլեկտրաէներիգիայի արդյունաբերության ճյուղեր: ն Երնանի Սարդարապատի վերականգնվածբամբակազտիչ գործարաններիարտադրականբազայի վրա հիմնադրվեցԵրնանիձեթ--օճառի գործարանը,որը 1926-ին տվեց առաջինարտադրանքը:1925 թվականին Լենինականիտեքստիլ ֆաբրիկան արտադրեց 10 տոննա զանազան գործվածք,շուրջ 100 հազար մետր սպիտակեղենիկտորեղեն: Նույն թվականինհիմնադրվեցԵրնանի ծխախոտիֆաբրիկան: 1924 թվականից սկսվեցին հանրապետությանարդյունայեոության գլխավոր ճյուղի՝ պղնձարդյունաբերությանվերականգնման աշխատանքները:Այդ նպատակով միութենականկառավարությունըտրամադրեց երկու միլիոն ռուբլի, ինչպես նան նոր մեքենայականսարքավորումներ: Որոշակի աշխատանք տարվեց պղնձարդյունաբերությունը ն բանվորականկադրերով ապահոորակյալ ինժեներատեխնիկական վելու ուղղությամբ: Անդուլ աշխատանքիշնորհիվ 1924 թ. նոյեմբերի 7-ին Ղափանում (Կապան)վերսկսվեցպղնձիձուլումը, որը դադարել էր 1916 թվականից:Պղնձարդյունաբերության մյուս կենտրոնում՝Ալավերդում, 1924-1925 տնտեսական տարում արդյունահանվեց50 տոննա հանքաքար: Այնուամենայնիվ,պղնձարդյունաբերության արտադրանքը միայն 1937-ին հասավ նախապատերազմյան մակարդակին ԽՃ Խ"ՉԵԱ/ 806Շ20380618օ0 (Թքօրիօ6 ՃքխՔոՇաօտ ՇՇՔ ՃքխոԹթիտտ

ՇՈՅԵՕՑՈԼԲՈԵԿՕՐՕ

ՈՇք/ՈՕոՅ, ԷքճՑՅԻ, 1928, 6. 42): Հանրապետությանէներգետիկ բազան ընդլայնելու նպատակով սկսվեց նոր էլեկտրակայաններիկառուցումը: 1925 թ. հիմնադրվեցին Երնանի ն Լենինականի (Գյումրիի) Ա Ղամարլուի (Արտաշատ) շրջանային էլեկտրակայանները: Արդեն 1925-1926 տնտեսական տարում էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը նախապատերազմյանիցավելի էր շուրջ 3,5 անգամ: Վերականգնմանլայն աշխատանքներէին ընթանում ալրաղացների կառուցման, գինեգործության, փայտամշակման, շինանյութերի,գրահրատարակչության, ն .

բերականայլ ճյուղերում:

երկաթուղայինտրանսՀիմնարար աշխատանքներկատարվեցին պորտի վերականգնմանբնագավառում.վերանորոգվում էին վագոնու կամուրջները: ներն ու շոգեքարշերը,ավերված երկւսթուղագծերն 1925-1926 տնտեսական տարում Վայաստանիժողովրդական տնտեսությանմեջ աշխատումէին 27 հազարից ավելի բանվոր-ծառա-

յողներ՝ 1913 թվականիշուրջ 5 հազարի դիմաց: 1924 թ. փետրվարի5-ին ԽՍՀՄ Կենտգործկոմին Ժողկոմխորհի դեկրետովիրականացվեցդրամականռեֆորմ. ստեղծվեց միասնական դրամական համակարգ, ն շրջանառության մեջմտավ ոսկով ապահովված չերվոնեցը: Դրամականռեֆորմը մեծապես նպաստեց դրամաշրջանառությանըերկրումն տնտեսության առողջացմանը:Այն հնարավոբնագավառումբնամթերայինհարրություն տվեց գյուղատնտեսության իջեցնելով հարկերի չափերը: կից անցնել դրամականհարկի՝ ժողովրդականտնտեսությունը վերականգնելու ն. կանոնավոր հունի մեջ դնելու հետնանքով բարելավվեց նան աշխատավորության ու հանյութականդրությունը, աստիճանաբարտեղի էին տալիս սովն մաճարակները,գործազրկությունը,մտցված էր 8-ժամյա աշխատանբանվոր-ծառայողների քային օր: 1925 թվականինհանրապետության թիվը 1923 թվականի համեմատությամբ կրկնապատկվեցհ̀ասնելով վիճակը, ընդշուրջ 27 հազարի: Բարելավվեց մտավորականության ցանցը: լայնվեց բուժհիմնարկների ն պարտադիրսոցիալաԵրկրում մտցվեց ձրի բուժսպասարկում շինարաբնակարանային աննախադեպ կան ապահովություն:Սկսվեց մոտ շենքեր` րություն: Կառուցվեցին երեք հազարից ավելի բնակելի 61,5 հազար քառ. մետր ընդհանուր մակերեսով: Աճեց հանրապետու1926 թյան բնակչությանթիվը. 1922 թվականի 780 հազարի դիմաց թվականինայն հասավ շուրջ 880 հազարի:

կաթնամթերքների արդյունա-

Թեմա

երկրորդ

ԴԱՑ

ՎԱԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԹԱԿԱՆ ԹԹ.

ԽՈՐՀՐ

-

1.

ՎԵՐՋԵՐԻՆ

Ինդուստրացում

Ժողովրդական տնտեսության վերականգնումն ավարտելուցհեխորհրդային երկիրըթնակոխեցզարգացման նոր՝ երկրի սոցիալիստական ինդուստրացման ժամանակաշրջանը, որի գլխավորխնդիրը սոցիալիզմինյութատեխնիկական բազայի ստեղծումն էր: Դա նշանակում էր խոշոր մեքենայական արդյունաբերության ստեղծում ն դրա հիտո

ման վրա Գյուղատնտեսության 1925 թ.

վերակառուցում:

դեկտեմբերին ՀամԿ(բ)Կ14-րդ համագումարը հաստատեց երկրիինդուստրացման պլանը: Սոցիալիստական ինդուստրացումը դարձավխորհրդային երկրում իրականացվող քաղաքականության Գլխավորգիծը: Ինդուստրացնել երկիրը՝նշանակում էր նոր գործարաններ, հան-

ն այլ քավայրեր, էլեկտրակայաններ ձեռնարկություններ կառուցելու

ճանապարհով հասնելայն բանին, որ համախառնարտադրանքի մեջ արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը գերազանցերգյուղատն-

-

տեսականին: Երկրի տեխնիկատնտեսական հետամնացությունը արագորեն վերացնելունպատակով որոշվեց ինդուտորացումն սկսել ոչ թե թեթն արդյունաբերությունից, ինչպես դա արվում էր կապիտալիստական երկրներում,այլծանըարդյունաբերությունից, այն հաշվով,որ ԽՍՀՄ-ը ն մեքենաներ սարքավորումներ ներմուծողերկրիցդառնարդրանքարտադրող երկիր: Դա նշանակումէր՝ ինդուստրացումն սկսել մետալուրգիայի, մեքենաշինության, քիմիայի, էլեկտրիֆիկացիայի զարգացումից: Դա վիթխարիպլան էր, որն իրականացնելու համարհսկայական միջոցներու աներնակայելի ջանքեր էին անհրաժեշտ: Ինչպեսիրավացիորեն նշում է պրոֆ. Վլ. Ղազախեցյանը, քաղաքականության փոփոխությունն ուներ նան իր խորքայինպատճառները: Դա. սոցիալիստական շինարարության ուղիների ու եղանակների հարցում երկրիղեկավարության ունեցածպատկերացումներն էին սոցիալիս159

տական շինարարության կազմակերպումըվերնից, պետության կողմից (Վլ. Ղազախեցյան,Հայաստանը 1920--1940 թթ., Երնան, 2006, էջ 348): Փաստորեն, ԽՍՀՄ ղեկավարությունը, հանձին Ստալինի ն նրա մերձավորգործակիցների,ընտրեց նէպ-ից հրաժարվելու ուղին, որը նշանակում էր ուժեղացնել ճնշումը գյուղացիության, առաջին հերթին ուննոր կուլակային տնտեսությունների վրա, զարկ տալ կոլտնտեսությունների ու սովխոզների կազմակերպմանը,կուլակային հացի արտադրությունը սոցիալիստական տնտեսությունների (կոլտնտեսություններ, սովխոզներ) հացի արտադրությամբ փոխարինելու համար: Ընտրված ուղին դարձավ պետական-կուսակցական քաղաքականություն: Միաժամանակտեղի ունեցավ երկրի կառավարմանուժեղ կենտրոնացում միութենական մարմիններիձեռքում, սահմանափակվեցին ն ինքնիշխանությունը:Իսկ կահանրապետություններիիրազունքները ռավարմանկենտրոնացումըզուգակցվեց վարչահրամայականեղանակի հաստատման հետ: Վերջապեսհամընդգրկունպլանային կառավարումը, որ հաստատվեցառաջինհնգամյակով,ուներ դիրեկտիվբնույթ: Երկրի սոցիալիստականինդուստրացմանպահանջներիցմեկն էլ արդյունաբերական ձեռնարկությունների լայն ցանցի ստեղծումն էր

խորհրդայինհանրապետություններում: Ողջ խորհրդայիներկրիինդուստրացումնսկսելու պահին Խորհրչնայած ժողովրդականտնտեսությանվերականգնդային Վայաստանը, ման ժամանակաշրջանումունեցած որոշ առաջընթացին,դեռնս շարունակում էր մնալ հաճեմատաբար հետամնաց, գյուղատնտեսականշրջան: Բավականէ ասել, որ 1926 թվականին Խորհրդային Յայաստանի բնակչության թիվը 881 հազար էր, որի միայն 19 տոկոսն էր բնակվում (ՇՕ0867Շ6Յ8ՃքԽ6ԻՄՑ քաղաքում, իսկ 81 տոկոսըգյուղի բնակիչներէին ՅՁ 40 Ռ67. ՇՐՅՐՈՇՎՈՎԾՕԿՈՄ օԾՕքոտո.Բքօ88ի, 1960, օ. 17): Այսպիսով` 1928--1929 թթ. ԽՍՀՄ-ը թնակոխում էր զարգացման նոր ժամանակաշրջան,երբ երկրի սոցիալիստական շինարարության մեջ կատարվելու էր բեկումնային արագացում, արմատական խություններէին տեղի ունենալու սոցիալ-տնտեսական ն մյուս հարաբերություններում: Երկրի զարգացման ընթացքումայդ թռիչքի անհրաժեշտությունը ն կազմակերպումըՍտալինը հիմնավորումէր նան կապիտալիստականշրջապատմանչափազանցրածվտանգով: ԽՍՀՄ-ի մոտակա տարիների զարգացման խնդիրները իրենց արտահայտությունըգտան առաջին հնգամյա`(1928-1932 թթ.) պլա-

փոփո

որն ընդունվեց

ՀամԿ(բ)Կ 16-րդ կոնֆերանսի ն ԽՍՀՄ կողմից: ԱմենամյապլանավորուԽորհուրդների 5-րդ համագումարի մից հնգամյակիանցնելը կապված էր մեծածավալ, հատկապեսիննում,

թ.

դուստրիալ շինարարության,երկարաժամկետաշխատանքներիհետ, որպիսիքդուրս էր գալիս միամյաժամկետի սահմաններից: Փաստենք, որ նախատեսվելէին երկրի ինդուստրացմանարագ տեմպեր, արտադրությանմիջոցների արտադրությանգերապատիվ` զարգացումով: Միաժամանակ իրականացվելուէին մեծագումար կապիտալ ներդրումներ (առաջին հնգամյակում նախորդհինգ տարիների նշվ. Վլ.Լ Ղազախեցյան, ավե համեմատությամբ " մոտ 2,5 անգամ զախեց) ը ետ) աշխ., էջ

350) ապրիլին հաստատվեց

հնգամյա պլանը, որը հնգամյա պլանների բաղկացուցիչ մասն էր: ՀԽՍՀ առաջինհնգամյա պլանը ելնում էր հանրապետությանինդուստրիալ զարգացման, կոլեկտիվացմանն մշակութային հեղափոխության խնդիրներից:Նախատեսվում էր զարգացնելլեռնահանքային, քիմիական, շինանյութերի արդյունաբերությունը,էլեկտրիֆիկացումը, ոռոգման համակարգը,գյուղատնտեսականհումքը վերամշակող արդ1929

թ. ն ԱԽՖՍՀ

ԽՍՀՄ

ՀԽՍՀ

Նառուցվելու էին ծանր ինդուստրիայի մի քանի խոշոր ձեռնար-

ունաբերությունը:

կություններ՝ Ալավերդու ծօմբաթթվի, պղնձարջասպի Ա պղնձաձուլական գործարանները,Ղափանիհարստացուցիչֆաբրիկան, Ղարաքիլիգործասայի (Կիրովական՝Վանաձոր) քիմիական պարարտանյութերի րանը,Դավալուի (Արարատ)ցեմենտիգործարանը,Քանաքեռհէկը: Հիշյալ կառույցների մի մասի, շինարարությունն սկսվեց 1929-1930 թվականներին: Ինդուստրացմանհամար պահանջվում էին մեծ կապիտալ ներդրումներ: Այդ հարցը խորհրդային իշխանությունը լուծեց իր ներքին հնարավորություններիհաշվին, մեծագույնլարումովն երկրի բոլոր ժողովուրդներիզոհողությունների գնով: Այդպես եղավ, քանի որ տալիստական երկրները հրաժարվում էին ֆինանսական օգնություն ցույց տալ ԽՍՂՀՄ--ին: Խորհրդային Հայաստանի արդյունաբերության զարգացման գործում վճռորոշ էր էներգետիկբազայիստեղծումը: Ինդուստրացման տարում՝ 1926 թվականին,շահագործման հանձնվեց հանրաառաջին պետության ինդուստրիալ ձեռնարկությունների առաջնեկը` Երնանի

կապի-

հիդրոէլեկտրակայանը, որի շինարարությունը սկսվել էր դեռես 1923--ին: Շիրակի ջրանցքիվրա դեռես 1925 թվականինսկսվել էր Լենինականի ՀէԿ--ի կառուցումը, որն ավարտվեց1928--ին: Առավել նշանակալի երնույթ էր Ձորագետի ՀէԿ-ի կառուցումը, որի շինարարություննսկսվեց 1927-ին: Այն էլեկտրաէներգիաէր մատակարարելու Հայաստանի հյուսիսային շրջաններին: Իր ինժեներատեխնիկականբարդ կառուցվածքով ու ճնշումայինհզորությամբԶորահէկը առաջինն էր Խորհրդային Միությունում, իսկ նրա ամբարտակի փականն ամենախոշորն էր աշխարհում: Ձորահէկի շինարարությունը ղեկավարում էր անվանի ջրային ինժեներ Հովսեփ Տեր-Աստվածատրյանը, որը մինչն այդ ղեկավարել էր Շիրակի ջրանցքի կառուցումը: ՀԽՍՀ Կենտգործկոմի1928 թ. նոյեմբերի26-ի որոշմամբ նա հանրապետությունում առաջինը պարգնատրվեցԱշխատանքայինկարմիր դրոշի

շքանշանով: Միաժամանակ գյուղական

ո

ՀԷԿ-եր գործարկվեցին Ղարաքիլի(Վանաձոր),Նոր Բայազետում (Գավառ), Մեղրիում, Իջնանում ն

'

էներգետիկ բազայի ստեղծումը հնարավորություն կտար հանրապետությունումզարգացնելու լեռնահանքայինն քիմիական արդյունա-

բերությունը: Հանրապետությանարդյունաբերությանհիմնական ճյուղի՝ պղն|

ձարդյունաբերության վերականգնումը,որը շարունակվեց մինչն առաջին հնգամյակիվերջերը, ուներ միութենականնշանակություն: Նրա վերականգնումն ու զարգացումն ապահովելու համար կազմակերպվեց ժողտնտխորհին «Վայպղինձ» տրեստը, որը գոյություն ուն հանձնվեցին Զանգեն 1928-1929 ամլուղի Ալավերդուհանքերը: թվականներին ն պղնձիձուլումը հասավ նախապատերազմյան անքաքարի մակարդակիկեսին: Ինդուստրացման ժամանակաշրջանում հանրապետությունում հիմնվեց արդյունաբերության նոր ճյուղ` քիմիական արդյունաբերությունը: 1927 թվականինշահագործման հանձնվեց Երնանի կարբիդի գործարանը,որն առաջիննէր Խորհրդային Միությունում ն որի արտադրանքն ուներ միութենականպահանջարկ:

ենթակա ԽԱՄ Ի մինչ" Իրանը:Շահագործման գորի: հանույթը

քարերի ն շիՀատուկ ուշադրությունդարձվեց շինարարական ն հետախուզտուֆ, բազալտ, պեմզա այլն, պաշարների նանյութների՝ սկսմ ասշտաբներով միութենական 1926-ից ու մանն շահագործմանը:

վեց տուֆի պաշարներիհետազոտությունն նրա հատկությունների Տուֆի հարուստ պաշարներհայտնագիտականուսումնասիրությունը: ու

1928 թվականին Հայաստանի բերվեցինԱրթիկումն այլ շրջաններում: 1928 թ. ցուցահանՆդեսում: Փարիզի միջազգային տուֆը ցուցադրվեց Արթիկի միութենականմակարդակովերկու որոշումներ ընդունվեցին ն արդյուտուֆի մեջ լայնորենօգտագործելու տուֆը շինարարության երմասին: Սկսվեց Լենինական-Արթիկ զարգացնելու նաբերությունը գեղեցիկ գծի կառուցումը:Յայաստանի կաթգծին էլեկտրահաղորդման հ անրապետությունէ ր ինչպես այլ ն բազմերանգ տուֆը արտահանվում

ներ, այնպեսէլ արտասահման:

առանձնահատուկուշադրություն Այդ նույն ժամանակաշրջանում հետախուզմանը:Խորհրդային հանքավայրերի դարձվեցպեմզայինոր պեմզայի պահանջիմիակ ճատակարաՄիությանարդյունաբերության Անհէր: Պեմզա էր ներմուծվումնան արտասահմանից: րը Վայաստանն կառուցել դերաժեշտությունառաջացավԱնի կայարանիցերկաթուղի պի պեմզայիհանքեր:

անթվականներինկառուցվեց Երնանի Ձերժինսկու արտադրումէր գործարանը,որը հիմնականում վան մեխանիկական գործիքներ: գյուղատնտեսական գործարկվեցին առաջին տարիներինԵրնանում Ինդուստրացման կաշվի երկու գործարաններ: շինաԼայն ծավալ ստացավ Լենինականիտեքստիլ գործարանի մանվածգործարանի հանձնվեցին րարությունը:1928 թ. շահագործման ու տրիկոտաժի բաժանմունքները: գուլպայի քային, գործվածքային, 1926 թ. հոկտեմբերի 22--ին Լենինականումտեղի ունեցավ ուժեղ ու գյուղերին: երկրաշարժ,որը մեծ վնաս հասցրեցքաղաքին շրջական ն խորհրդայինմյուս հանրապետուկառավարության Միութենական ժամանաթյունների օգնությամբերկրաշարժիհետնանքները կարճ դառնումէր կաշրջանումվերացվեցին:Լենինականըաստիճանաբար Այնտեղ կենտրոն: տեքստիլ արդյունաբերության հանրապետության 1926 թ. Իսկ գործարաններ: երկու խոշոր բամբակազտիչ կառուցվեցին գործարանը: վերջերինԵրնանումկառուցվեցձեթ--Օճառի

1926-1929

Ինդուստրացման առաջինտարիներին լուրջ ուշադրություն դարձվեց որակյալ բանվորների ն ինժեներատեխնիկականկադրերի պատրաստմանը:1926--1929 թթ. Երնանում, Ալավերդիում ն Լենինականում բացվեցին Ա զանաուսումնարաններ զան դասընթացներ,որոնց ընդհանուր թիվը հասավ 21-ի՝ շուրջ 2000 սովորողներով: Միջին որակավորմանտեխնիկականկադրեր էին պատԻնժերաստումԵրնանի ն Լենինականիինդուստրիալտեխնիկումները: ներականկադրեր էր պատրաստում ԵՊՀ տեխնիկականֆակուլտետը: Ինդուստրացմանտարիներին շեշտակիորեն աճեց Հայաստանի բանվոր դասակարգը. 1929 թվականին բանվորների ն ծառայողների թիվը հասավ 55 հազարի ("Շ08676ԵՅ8 Ճքոո տտՅՀՁ 40 Ո,

ՇՅՈՇՈ/ՎԾՇԵՈՒ

ՇԾօքոտ, 6. 157. Տե՛ս նան 6. Գրիգորյանց, Վայաստանի բանվոր դասակարգը40 տարում, Երնան, 1960, Գ. Խաչատրյան, Հայաստանի սոցիալիստական ինտելիգենցիայի կազմավորումնու զարգացումը,Երնան, 1968): 1927 թ. նոյեմբերինտեղի ունեցավ Համե(բ)Կ 5--րդ համագումարը, որը տնտեսական շինարարությանգլխավոր խնդիրըհամարեցսոցիալիստականարտադրողականուժերի զարգացումը, գունավոր մետաղների,հանքայինշինանյութերի,էլեկտրիֆիկացիայի,քիմիական ն տեղականարդյունաբերությանծավալումը: (Ինդուստրացմանմասին առավել մանրամասն տես նան Փ. Ենգոյան, Հայաստանի կոմպարտիայի պայքարը ռեսպուբլիկայի ինդուստրացման համար, Երնան, 1965, Պ. Ոսկերչյան, Սովետական Հա1920-1940, յաստանի արդյունաբերությունը Երնան 1965, Վլ. 1920--1940 Ղազախեցյան,Հայաստանը թթ., Երնան, 2006 թ.:: ՀԿ(բ)Կ 8-րդ համագումարը խնդիր դրեց 1932 թվականին անպայման ավարտել ն շահագործմանհանձնել Ղարաքիլիսայիքիմիական ն Դավալուի ցեմենտի գործարանները, Ձորագետի ն Երնանի ԱԿ-երը, արագացնել Քանաքեռհէկի կառուցման աշխատանքները: "ղանավորվեց 1932-ին սկսել Ալավերդու պղնձաձուլականգործարանի, Ղափանի հարստացուցիչ ֆաբրիկայի, Օխչի գետի վրա կառուցվող ափանի էլեկտրակայանիշինարարությունը: Ծրագրվեց նան հնգամյակի վերջին տարում պղնձի արտադրությունը հասցնել հինգ հազար տոննայի, որի համար անհրաժեշտ էր սկսել Ղափանի ն Ալավերդու ապղնձահանքերի վերակառուցմանաշխատանքները:Լայն թափ էր հանան ղորդվելու լեռնահետախուզականաշխատանքներին:

ֆաբրիկագործարանային

էչ:

Կարնոր նշանակությունտրվեց Մեղրիի, Դիլիջանի, Իջնանի, Շագյուղական էլեկտրակայանների քիի շինարարությանը,Լենինականի տեքստիլ ֆաբրիկայիընդարձակմանը,մսի կոմբինատիկառուցմանը ն այլն: Վանրապետությունումլայն մասշտաբներ ընդունեց սոցիալիստական մրցությունը ն հարվածային շարժումը: Առաջին հնգամյակի տարիներին հանրապետությունում շահագործման հանձնված նորակառույցներիթվում էին Ձորագէսը, Երնանի երկրորդավտոմատէլեկտրակայանը, Լենինականի հիդրոկայանիերկրորդ հերթը, Երնանի Ձերժինսկու անվան մեխանիկական, իսկ հետագայում մեքենաշինական գործարանը, ֆերմենտացիոն ֆաբրիկան, Երեանի ն Լենինականի կարի նոր ֆաբրիկաները, Մինջնան-Ղափան Ղարաքիլիսայի կղմինդրի ն աղյուսի գործարանը, Դիլիերկաթուղին, ջանի, Ստեփանավանիէլեկտրակայաններըն այլն: Ավարտինէին մոտենում Քանաքեռի խոշոր հիդրոկայանի,Ղարաքիլիսայիքիմիական կոմբինատի, Դավալուի ցեմենտի գործարանի, Երնանի ծխախոտի ֆաբրիկայի, Հոկտեմբերյանի բամբակազտիչ գործարանի, Երնանի տրամվային մի շարք այլ օբյեկտների շինարարությունը: Հնգամյակի տարիներին խոշոր արդյունաբերությանարտադրական միջոցները 1928 թ. համեմատությամբ1932 թվականինաճեցին համախառնարավելի քան երեք անգամ: Խոշոր արդյունաբերության 3 անգամ: տադրանքնաճեց 4,5, մանրարդյունաբերությանը՝ 1932-1933 թթ. ընթացքում ավարտվեց Ձորագէս-Ղարաքիլիսա, Ձորագէս-Ալավերդիէլեկտրահաղորդագծերիշինարարությունը,սկսվեց Քանաքեռ--Համաճլու--Ղարաքիլիսա հաղորդագծիշինարարությունը: Այդ հաղորդագծերիընդհանուր երկարությունը կազմեց 140 կիլոմետր: Հնգամյակի վերջում հանրապետության ժողովրդական տնտեսության համախառն արտադրանքը 1927-1928 տնտեսականտարվա 58 տոկոսի: Դա նշանակում է, որ հետամնացագրարա21,5-ից հասավ յին երկրից Ղայաստանը դառնում էր ինդուստրիալ--ագրարայիներկիր: Առաջացանինդուստրիալնոր կենտրոններ` Ղարաքիլիսան,Արթիկը, ն այլ

Դավալուն:

-

Առաջին հնգամյակի ժամանակաշրջանում Խորհրդային Հայաստանի բանվորների ն ծառայողների թիվը առավել քան կրկնապատկվեց` հասնելով 94 հազարի: Զգալիորեն բարձրացավ արտադրության մեջ զբաղված կանանցտոկոսը՝ 19,6-ի փոխարեն անցնելով 31 տոկո164

սից: Ֆաբգործուսների,մասնագիտականտեխնիկականդպրոցների, մասնագիտական դասընթացներիմիջոցով արմատապեսբարելավվեց բանվորներիորակական կազմը:Կարճատնզանգվածայինդասընթացների միջոցով գյուղատնտեսության համար պատրաստվեց ն վերապատրաստվեցշուրջ 46 հազարմարդ: Եթե հնգամյակիսկզբում հանրապետությանբուհերում սովորում էին 1366 ուսանողներ, ապա հնգամյակի վերջում դրանց թիվը հասավ 3526-ի: Տեխնիկումներումսովորողներիթիվը 1852--իցհասավ7555-ի, բանֆակներում սովորողներինը՝659--ից 2644--ի: Լայն ծավալ ստացավ գյուտարարականն ռացիոնալիզատորական աշխատանքը:1932-ին գրանցվեց 850 գյուտարարական առաջարկ: Շատ առաջավորբանվորներ առաջ քաշվեցին զանազանղեկավար աշխատանքների: Ղանրապետությանբանվորների ն ծառայողների 94 տոկոսը ընդգրկվածէին արհմիություններիմեջ: Լուրջ տեղաշարժերկատարվեցինաշխատավորների նյութական ն կենցաղայինպայմանների գործում: Կրկնակի բարձրաբարելավման ցավ բանվոր-ծառայողներիաշխատավարձը:Պետությունը հսկայական միջոցներ էր հատկացնում լուսավորության, կուլտուրականսպասարկման, առողջապահության, սոցիալականապահովության, բնակարանային շինարարությանբնագավառներում: Նպատակադրված աշխատանքէր տարվում գործազրկությանվերացման,աշխատանքային պայմաններիբարելավման, աշխատաժամանակի կրճատման,արտադրության անվտանգության ապահովմանուղղությամբ: Առաջին հնգամյակի արդյունքում Խորհրդային Հայաստանը, որը մինչն այդ հետամնաց ագրարային երկիր էր, դուրս եկավ արդյունաբերական զարգացման լայն ճանապարհ`դառնալով առաջավոր արդյունաբերության, խոշոր կոլտնտեսություններին առաջավոր մշակույթի երկիր: հԻԻ

Առաջինհնգամյակումծավալված ժողովրդականտնտեսության տեխնիկականվերակառուցումըշարունակվելու էր 2-րդ հնգամյակի տարիներինես (1933-1937 թթ.): Նոր հնգամյակիհիմնականտնտեսական-քաղաքական խնդիրը տնտեսության տեխնիկականվերազինման ավարտումնէր:

ԽՍՀՄ բոլոր ազգային հանրապետությունները ես մշակեցին իրենց 5-ամյա պլանները: 1932 թ. վերջերին մշակվեց այկական ԽՍՀ ժողովրդականտնտեսության զարգացմաներկրորդ 5--ամյա պլանը: Նրանում ընդգծվում էր ծանր արդյունաբերության` գունավոր մետալուրգիայի, քիմիական ն արդյունաբերության էլեկտրաէներգիայիարտադրությանզարգացման անհրաժեշտությունը:Խնդիր էր դրվում կրկնապատկել պղնձի արտադրությունը,ընդարձակելշինանյութերի`տուֆի, պեմզայի, մարմարի, բազալտի, ցեմենտի, կրի արտադրությունը, Դավալուում կառուցել նոր տեսակիցեմենտիգործարան, Երնանում կազմակերպելկղմինդրի, Արթիկում`ջերմաբետոնայինբլոկների արտադրություն,Դսեղում կառուցել հրակայուն աղյուսի գործարան: Հնգամյակի վերջում` 1937-ին, հանրապետությանէլեկտրակայանների կարողությունը պետք է կազմեր 585 հազար կիլովատ-ժամ: Լուրջ ուշադրություն էր դարձվելու թեթն ն սննդի արդյունաբերությանը: Նախատեսվում էր Լենինականում կառուցել մանվածքայինն գործվածքայիներկու խոշոր գործարաններ,վերակառուցել Երնանի կաշվի գործարանը,շահագործմանհանձնել Լենինականի մսի կոմբինատը,կառուցել Սարդարապատիպահածոների գործարանը: Հնգամյա պլանով պետք է ավարտվեր նան հանրապետության գյուղատնտեսությանսոցիալիստական վերակառուցումը:1933 թվականիվերջին արդեն կոլտնտեսություններիմեջ էր ընդգրկվածգյուղացիական տնտեսությունների 38,2 տոկոսը, որոնց ձեռքում էր ամբողջ ցանքատարածությունների39,6 տոկոսը: 1935 թ. հունվարինԵրնանում բացվեցՎԽՍՀ Խորհուրդների8--րդ համագումարը,որը հանրագումարիբերեց Հայաստանիժողովրդական տնտեսության նվաճումները: 1935-ին մեծ հանդիսավորությամբնշվեց Խորհրդային Հայաստանի 15-ամյակը, որին մասնակցեցԽՍՀՄ Կենտգործկոմինախագահ Մ. Կալինինը: Այդ նույն թվականից էլ Հայաստանի աշխատավորությունն ընդգրկվեցամբողջ խորհրդայիներկրում ծավալված ստախանովյան շարժման մեջ: Այդ ամենի շնորհիվ 1935-1937 թվականներին հանրապետության արդյունաբերության բոլոր ճյուղերում աշխատանքի արտադրողականությունընկատելիորենբարձրացավ:

.

|

Ստախանովյան շարժումը լայն տարածում գտավ նան գյուղատնն տեսությանմեջ տրանսպորտում: ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմին Կուսակցական վերահսկողության հանձնաժողովի (ԿՎՀ) 1933 թ. միացյալ պլենումի որոշմամբԽՍՅՄ բոլոր ՄՏԿ--ներինն սովխոզներինկից ստեղծվեցին քաղաքական բաժիններ` քաղբաժիններ: Քաղբաժիններըկուսակցական ղեկավարմանարտակարգօրգաններ էին, որոնց առջն խնդիր էր դրված արմատապեսբարելավել քաղաքական ն տնտեսական աշխատանքը գյուղում, ուժեղացնել կուսակցականհսկողությունըկոլտնտեսությունների ու սովխոզներինկատմամբ,վճռական պայքար տանել կուլակայինտարրերիդեմ ն սոցմրցությունծավալել բոլոր կոլտնտեսություններում:Քաղբաժիններին կից ստեղծվեցին թերթեր, որոնք խոշոր աշխատանքկատարեցին հաջողությունների պրոպագանդմանն թերություններիբացահայտմանու քննադատության գործում: Յայաստանումքաղբաժիններ կազմակերպվեցին Սարդարապատի, Ուլուխանլուի (Մասիսիշրջան), Վաղարշապատի(էջմիածին), Վեդիի, Լենինականի, Ախտայի(Հրազդան) ն Ստեփանավանի ՍՏԿ--ներում՝ չհաշված սովխոզներինը: Քաղբաժնիպետը միաժամանակՄՏԿ-ի դիրեկտորիտեղակալնէր քաղաշխատանքիգծով: ժողովրդականտնտեսությանվերակառուցումըիրականացնելու գործում վճռական նշանակությունուներ արտադրական կադրերի պատրաստումն ու նրանց տեխնիկականուսուցումը: Այդ կապակցությամբ վերանայվեցինբոլոր բուհերի ու տեխնիկումներիուսումնական պլաններն ու ծրագրերը,մտցվեցպարտադիր արտադրականպրակտիկա, ստեղծվեցինմասնագիտականթեքումներով նոր ինստիտուտներ ու ֆակուլտետներ, վերակառուցվեցին բանֆակներնու ֆաբրիկա--գործարանային ուսումնարանները:1936 թվականինհանրապետության արդյունաբերական ձեռնարկությգւններում ստեղծվեցին 560 տեխնիկականմինիմումիխմբակներ,ն շուրջ 14 հազարբանվորներից5500-ը հանձնեցին մինիմումներ:Հնգամյակիընթացքում ուսումնական հաստատություններըժողովրդականտնտեսությանը տվեցին 3242 բարձրագույն ն 5772 ձիջնակարգտեխնիկականկրթությամբմասնագետներ: Առաջինհնգամյակիհամեմատությամբ դրանց թիվը կրկնակիաճել էր: Բացի այդ, ՄՏԿ-ներում ու սովխոզներումկազմակերպվեցին մեու որակավորման խանիզատորների ն դասընթացներ:Երնանում Լենինականում կազմակերպվեցին կոլտնտեսությունների նախագահների, ն հաշվապահներիերկարատն տնտեսվարների ուսուցման դպրոցներ:

'

1937.թ. երկրորդ հնգամյա պլանի կատարումն ավարտվեց, որի արդյունքում ԽՍՀՄ-ը վերացվեց խոշոր ինդուստրիալերկրի: Զարգացման տեմպերիառումով այն առաջ անցավկապիտալիստական գլխավոր երկրներից,արդյունաբերությանարտադրանքիծավալով Եվրոպայում գրավեցառաջին տեղը: Հնգամյակի տարիներինԽՍՀՄ-ումշարք մտան արդյունաբերա4500 կան նոր ձեռնարկություններ, արագ աճեց ծանր արդյունաբերությունը: Գամախառն արտադրանքիմեջ 1937 թ. արտադրությանմիջոցների արտադրությանտեսակարարկշիռը կազմեց 57,8 տոկոս: Վնգամյակիվերջում ավարտվեցգյուղատնտեսությանսոցիալիստականվերակառուցումը,ն 1937 թվականինԽՍՀՄ ամբողջ գյուղախցիական տնտեսությունների93 տոկոսըընդրկվածէր կոլտնտեսությունների մեջ: 1932 թ, համեմատությամբ ՄՏԿ--ների թիվը ավելացավ 2,5 անգամ: Խոշոր առաջընթաց տեղի ունեցավ նան կՀայաստանում: Հնգամյակի վերջում հանրապետության ժողովրդական տնտեսության պատկերը լիովին փոխվեց: Խոշոր չափով ընդլայնվեց էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը: 1937-ին Հայաստանում արդեն գործում էին հանրապետական ու տեղական նշանակության 48 էլեկտրակայաններ,որոնց ընդհանուր կարողությունը կազմում էր 76,8 հազար կիլովատ--ժամ: Դրա շնորհիվ հնարավորդարձավ ծանր արդյունաբերությանվերակառուցումը: 1936-ին շահագործման հանձնվեցԱլավերդուպղնձի կոմբինատը, մետաղաձուլական,պղնձարջասպիգործարանները, Ղափանում կառուցվեց հարստացուցիչգործարան: Խոշոր տեղաշարժեր կատարվեցին շինանյութերի արտադրության մեջ: Շահագործման հանձնվեցին Դավալուի ցեմենտի, Երնանի բազալտի, պեմզաբլոկների, գրանիտի ս մարմարի գործարանները, ընդարձակվեցինԱրթիկ-տուֆի ն Անի-պեմզայի արտադրությունները: Հնգամյակի ընթացքում վերակառուցվեցինն ընդարձակվեցին Երնանի մեքենաշինական ս Լենինականի մեխանիկականգործարանները, յուրացվեցին արտադրանքի նոր տեսակներ: 1937 թվականին ծանր արդյունաբերության տեսակարար կշիռը հանրապետությունում կազմեց 84 տոկոս: Զարկ տրվեց թեթն ու սննդի արդյունաբերության ձեռնարկությունների շինարարությանը: Լենինականում հիմնադրվեցին մանվածքային, կարի ու կոշիկի գործարանները, վերակառուցվեցին ու ընդարձակվեցինԵրնանի կարի, կոշիկի, կաշվի, մետաքսի գործարան168

ները, մսի կոմբինատը, «Արարատ» տրեստի ձեռնարկությունները, կրկսապատկվեց պահածոների գործարանիարտադրանքը:Աճեց մսի, յուղի, հրուշակեղենի, պանրի արտադրանքը:

:

Վնգամյա պլանի հաջող կատարման արդյունքում Հայաստանը ղարձավ ինդուստրիալառաջավոր հանրապետություն:Առաջինհնգամյսկում Վայաստանումկառուցվեց ն շահագործման հանձնվեց 18 արդյունաբերական ձեռնարկություն, իսկ երկրորդում՝ 26 ձեռնարկություն: Զգալի չափով բարձրացավ աշխատավորների նյութական բարեկեցությունը ն կուլտուրական մակարդակը: Լայն ծավալ ստացավ բնակարանային ն կոմունալ շինարարությունը, կառուցվեցին հազարավոր բնակելի տներ: Հնգամյակիտարիներինքաղաքներում ու բանվորական ավաններում շահագործման հանձնվեց 483 հազար քառակուսի մետր բնակելի տարածություն: Աճեցին սոցիալական ապահովության միջոցներն ու կենսաթոշակները, հիվանդանոցների մահճակալների թիվը 1600--ից հասավ 2214-ի: Աճեց նան հանրապետության բնակչության թիվը: 2.

Կոլեկտիվացում

|

Խորհրդային երկրի արդյունաբերության համեմատությամբ, որն ինդուստրացմանշնորհիվ զարգանում էր հզոր տեմպերով, գյուղատնտեսությունը չափազանց դանդաղ էր զարգանում ու հետ էր մնում: Ցածր էր բերքատվությունը, ցածր մակարդակիվրա էր տեխնիկական զինվածությունը, բարձր էր ձեռքի աշխատանքի մասնաբաժինը, սահմանափակ էր ապրանքային հացի արտադրությունը: Գյուղատնտեսության նման վիճակը գրեթե անհնարին էր դարձնում ամբողջ ժողովրդական տնտեսությանհետագա զարգացումը: 1927 թ. դեկտեմբերին որոշում ընդունվեց գյուղատնտեսության կոլեկտիվացմանմասին: Կոլեկտիվացնելգյուղատնտեսությունը՝նշանակում էր ժամանակակիցտեխնիկայիբազայի վրամանր գյուղացիական տնտեսությունները միավորել խոշոր սոցիալիստականտնտեսությունների մեջ: Գյուղատնտեսությանկոլեկտիվացումը դիտվեց իբրն կոմունիստական կուսակցության գլխավոր խնդիրըգյուղում: Միաժամանակ հարկ է նշել, որ ճիշտ չեն այն թե իբր պատկերացումները ՀամԿ(բ)Կ 15-րդ համագումարը հռչակեց կուրս, քանի

կոլեկտիվացման .

իրականում համագումարի ժամանակ խոսքը գնում էր կոռպերացիմասին: Համագումարըգյուղացիաայի տարբեր ձների «զարգացման կան տնտեսություններիկոոպերացմանժամկետներ,ձներ ու եղանակներ:չի սահմանել: Ընդհանուր առմամբկուսակցության15-րդ համագումարը չի կարելիանվանել «գյուղատնտեսությանկոլեկտիվացման համագումար»: Այդ հարցերը, ճիշտ է, կարեոր տեղ են գրավել համագումարի աշխատանքներում, սակայնընդունվածորոշումներիմեջ հիմնական տեղը հատկացվում էր երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման համալիր պրոբլեմներին: Գյուղատնտեսությանսոցիալիստականվերակառուցումը՝ կոլեկտիվացումը,դժվարագույն խնդիր էր, քանի որ այն կապված էր միլիոնավոր մանը, անհատական տնտեսությունների հետ, որոնց արտադրությունը հիմնված էր մասնավոր սեւփականությանվրա: Այն կարելի էր իրականացնելմիայն համառ ու տեական աշխատանքով, աստիճանաբար: Վ. Լենինը գտնում էր, որ կոտորակվածմանր տնտեսությունից հասարակականարտադրությաննանցնելը մի քանի անգամ կբարձրացնի աշխատանքի արտադրողականությունը, կխնայի մարդկային աշխատանքը, գյուղացիներին ընդմիշտ դուրս կբերի խավարից, կմոտեցնի մշակութային կյանքին ն նրանց քաղաքացիների հետ կդնի հավասար որ

վիճակում:

Խորհրդային Հայաստանում նույնպես սկսվեց գյուղատնտեսության կոլեկտիվացմանգործընթացը: Սակայն Հայաստանում կային մի շարք առանձնահատկություններ.սակավահողություն, մեծաթիվ գաղթականության առկայություն, Առաջինհամաշխարհայինպատերազմի հետնանքով տնտեսական փլուզման ե այլ պատճառներով այստեղ գյուղացիականտնտեսություններնավելի թույլ էին, մեծ էր չքավորների տեսակարարկշիռը, թույլ էին նան միջակ գյուղացիների տնտեսու-

թյունները: 1928 թ.

հունվարինն հունիսինտեղի ունեցած ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի պլենումներըխնդիրդրեցին գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման աշխատանքներնուժեղացնելու նպատակովզարկ տալ պարզ տիպի արտադրական Գյուղի սոցիալիստականվերակակոոպերատիվներին: էր հենց կոոպերացիայի միջոցով, որը ռուցումը նախապատրաստվում դիտվում էր իբրն սոցիալիզմին անցնելու առավել հասարակ, հեշտ ու գյուղացու համար մատչելի ճանապարհ:Կոռպերացիանաստիճանաբար ն ճիշտ ձնով աշխատանքի սոցիալիստական ձներ էր սերմանում

գյուղում, գյուղացիներին քայլ առ քայլ ներգրավում էր սոցիալիստա կլան շինարարությանմեջ: Կոոպերացիանզարգացնելունպատակով նրանց տրամադրվում էին արտոնություններ,տեխնիկատնտեսական, ֆինանսավարկային,մշակութայինօգնություն: Կոոպերացիայիամենապարզ ձեր սպառողականկոոպերացիան էր, որը 1928-1929 թթ. արդեն ընդգրկումէր գյուղացիականտնտեսությունների ավելի քան երկու երրորդը: կոոպերացիան Խորհրդային Հայաստանումգյուղատնտեսական հետո, երբ ձնավորթվականից հատկապես զարգանալ սկսել էր

միությունը՝ կոոպերատիվների վեց Հայաստանիգյուղատնտեսական Հայգյուղկոոպը:Ստեղծվեցին վարկային, մատակարարման,մթերման, ն այլ կոոպերատիվներ:1928 թ. հուլիսի 1--ի դրուվաճառահանման մեջ ընդգրկված էին 61650 տնտեսությամբ 265 թյուններ, որը կազմում էր Վայաստանիգյուղացիականտնտեսությունների 38,5 տոկոսը: Գյուղատնտեսությանկոլեկտիվացման նախապատրաստման որը գյուղատնտեսագործում կարնոր դեր խաղաց կոնտրակտացիան, այն էր, երբ կան մթերքներիմթերմանհամակարգէր: Կոնտրակտացիան կոնտրակտ՝պայպետականն կոոպերատիվկազմալլերպությունները տնտեմանագիրէին կնքում անհատական ն կոլեկտիվգյուղացիական սությունների հետ, որի համաձայն վերջիններսպարտավորվումէին սահմանված գներով, որոշակի ժամկետներում, նշված քանակությամբ մթերքներ հանձնել ու հաճապատասխանորակով գյուղատնտեսական պետությանը:Ներկա գյուղացիականտնտեսություններիգյուղատնտեսական արտադրանքիիրացմանբնագավառումտիրող գրեթե ճգնաարժե, թերնս, հիշատակել, որ ժամային իրավիճակիկապակցությամբ (պայմա1926-1928 թվականներին Հայաստանումկոնտրակտավորած ն շվեյբոժոժի բրդի, խաղողի, ցանքը, ամբողջ բամբակի նագրված) էր ցարականպանրի ամբողջ ապրանքայինարտադրանքը(Հայգյուղկոոպի գործունեությանհաշվետվությունը,Երնան, 1928, էջ 19): Ավելացմատեխնիկային գյուղմեքենաների նենք նան, որ գյուղատնտեսական տակարարումնիրականացվումէր Հայգյուղկոոպի ն գյուղատնտեսական բանկի միջոցներով: 1926 թվականիցԽՍՀՄ Ժողկոմխորհիորոշմամբստեղծվեց չքաերկարատնվարկան վոր միջակ գյուղացիական տնտեսությունների

կոոպերատիվները

վորմանֆոնդ:

Սակայն, այնուամենայնիվ, Հայաստանի գյուղատնտեսությունը տեխնիկապեսշարուճլակումէր հետամնացմնալ: 1929 թ. հոկտեմբերի 1-ի դրությամբ Հայաստանում կար ընդամենը 228 տրակտոր, վարը հիմնականումկատարվումէր արորով: Գյուղատնտեսության կոլեկտիվացման նախապատրաստման գործում զգալի դեր կատարեցինառաջին սովխոզներնու կոլտնտեսությունները: 1929 թվականին հանրապետության սովխոզների թիվը հասավ 14-ի, որոնք ունեին այգեգործական, անասնապահականն դաշտավարականուղղություն: Նոր սովխոզներիթվում էին Դիլիջանի, Սեմյոնովկայի, Արագածի, Լենինականի,Զոդի ն այլ սովխոզներ: Մինչն Համկ(բ)Կ 15-րդ համագումարը(1927 թ.), Վայաստանում 8-9 կոլտնտեսություն ն կոմունա: գոյություն ուներ ընդամենը Առաջինսովխոզների ն կոլտնտեսություն-կոմունաներինշանակությունն այն էր, որ նրանք աստիճանաբարշոշափելի ն տեսանելի էին դարձնում կոլեկտիվ տնտեսություն վարելու առավելությունները անհատականիհամեմատությամբ: 1928 թվականինչքավոր գյուղացիների ն բատրակներիժողովներում ու կոնֆերանսներումառաջին անգամ առաջարկություններեն արվում կոլտնտեսություններ կազմակերպելու մասին: Կոլտնտեսությունը դիտվումէր իբրն կուլակների շահագործումից ազատվելու ն նոր տեխնիկա կիրառելու միակ միջոց: Արդյունքում կազմակերպվեցինմի քանի տասնյակ կոլտնտեսություններ,ն 1928 թ. հոկտեմբերի1--ի դրությամբ նրանցթիվը հասավ75-ի՝ շուրջ 1500 տնտեսությամբ: 1928 թ. նոյեմբերին կայացավ հանրապետության կոլտնտեսականների առաջին համագումարը, որն ամփոփեցկոլտնտեսային շարժման առաջին արդյունքները:Համագումարը որոշեց կազմակերպելՀայաստանի կոլեկտիվտնտեսություններիմիություն՝ կոլտնտկենտրոն: Մոտենում էր 1929 թվականը` զանգվածայինկոլեկտիվացման `

ժամանակաշրջանը:

թվականին կոլեկտիվացման բնագավառումի հայտ եկան բացասականերնույթներ: Դրանցիցմեկը որոշ դեպքերում միջակ գյուղացու նկատմամբ վարվող սխալ քաղաքականություննէր: Տեղական իշխանություններիմեղքով համեմատաբարքիչ թվով միջակներ էին ընտրվել խորհուրդներում, նրանց մի մասն անարդարացիորենզրկվել էր ընտրականիրավունքից,նրանց անհրաժեշտ չափով չէին ընդգրկել կոլտնտեսությունների մեջ: Երբեմն կոլտնտեսությունները կազմա-

նախապատրաստաառանց անհրաժեշտ կերպվել էին հարկադրաբար՝ վարվել էր նան կան աշխատանքներտանելու: Միջակի նկպտմամբ հ. 7, էջ 286): (ՀԺՊ, սխալ հարկայինքաղաքականություն թափ էր ստաՀայաստանումգնալով Կոլտնտեսայինշարժումը էին տասնյակ նոր կոլտնտեսություններ:Մեկ նում, կազմակերպվում 1929 թ. հոկտեմբեր, տարվա ընթացքում՝1928 թ. հոկտեմբերիցմինչն ստեղծվեցին 170 նոր կոլտնտեսություններ)զգալիորեն աճեց հին անդամներիթիվը: 1929 թ. հոկտեմբերի 1-ի կոլտնտեսությունների թիվը հասավ 245-ի, դրությամբ Վայաստանումկոլտնտեսությունների Դա կազմում էր բոորոնց մեջ ընդգրկվածէին 6300 տնտեսություններ: լոր գյուղացիականտնտեսություններիչորս տոկոսը: Ըստ հաշվետվություննիրի՝ կոլտնտեսայինշարժման բնագավառում առջնից գնում էր Ղուրդուղուլիի (Արմավիրի)շրջանը, ուր կոլեկտիվացումը հասնում էր 17,5 տոկոսի, իսկՄեծՇահրիար (ՅոկտեմԱղջարխ(Արնիկ), Զաֆարաբադ կոլտնբեր),Արմթլու (Տանձուտ), Քյալագարխ(Շենավան) գյուղերում Դա նշանակումէր, ավելին: ւոոկոսից մտել մեջ էին տեսությունների 1929 թ. երկրորդ կեսին արդեն ծաոր Հայաստանիորոշ շրջաններում շարժում: վալվել էր զանգվածայինկոլտնտեսային 1929 թվականըխորհրդայիներկրի պատմությանմեջ մտավ որն պես մեծ բեկման տարի, որովհետե ինդուստրացման կոլեկտիվացման բնագավառներում ձեռք բերվեցինորոշակի հաջողություններ: տեղերում Սակայնոգնորված ձեռք բերված հաջողություններով՝ տեմպեր վերցրին,որը ժակոլեկտիվացմանբարձր իշխանությունները ժամանամանակին չկանխվեցվերադաս մարմիններիկողմից: Կարճ բարձ տոկոսի հասնելու սխալ գիծը լայն կամիջոցումկոլեկտիվացման տարածումգտավ: Ընդհանուր երնույթ դարձավ 1930 թվականիընթաց1930 թ. քում կոլեկտիվացումըհիմնականումավարտելու ձգտումը: հունվարին Հայաստանիկոմկուսի Կենտկոմը սխալ որոշում ընդունեց՝ գարնանացանը ամբողջ հանրապետությունում ցումը հիմնականումավարտած: Ինչպես ամբողջ Խորհրդային Միությունում,այնպես էլ Հայասշտապողակապայմաններում տանում, համատարածկոլեկտիվացման խախտկոպտորեն սխալներ, լուրջ տրվեցին նության հետնանքով թույլ սկզբունքը, գլխավոր՝ կամավորության գործում վեց կոլեկտիվացման էր: թույլ տրվեց վարչարարություն,որն անթույլատրելի

(Նալբանդյա

(Գետաշեն):Սարդարա

դիմավորել կոլեկտիվ

թ. 6-ին որապարակվեց փետրվարի գյուղատնտեսական արտելիկանոնադրությունը, որը, սակայն, հստակորեն չէր սահմանում կոլտնտեսության մեջ մտնող գյուղացու ունեցած

արտադրության միջոցների ն անասունների համայնացման կարգը,կոլտնտեսականներին հատկացվողտնամերձհողերի չափը ն այլն: Դրա հետնանքովտեղերումիշխանությանմարմնի աշխատողները թույլ էին տալիս կոպիտ խախտումներ՝ համայնացնում էին ոչ ապրանքային անասունները, արտադրականնշանակություն չունեցողշենքերը այլն: Զանգվածային հեւտ սերտորեն կոլեկտիվացման կապվածէր կուլակության՝ որպես դասակարգիվերացման քաղաքականությունը, որն

ն

օրտնսդրորեն ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի ձնակերպվեց ն Ժողկոմխորհի փետրվարի1-ի որոշմամբ:Այն թույլ էր տալիս

թ.

բռնագրավել կուլակների արտադրության միջոցները,իսկ իրենց աքսորել: Սակայնսույն որոշման կենսագործման ընթացքում էլ թույլ տրվեցին մի շարք լուրջ խախտումներ, որոշ դեպքերումայն կիրառվեց նան միջակգյուղացիության նկատմամբ:

Կոլտնտեսային շարժման բնագավառում1930 թ. սկզբներինթույլ տրված սխալներնառաջացրինմիջակն չքավոր գյուղացիների մի մասի դժգոհությունը, որն օգտագործվեցթշնամական տարրերի կողմից: Ղամարլուի(Արտաշատ), ն այլ շրջաններում Ապարանի տեղի ունեցան ահաբեկչական ակտեր, իսկ Դարալագյազի (Վայք), Վեդու (Արարատ),

Մարտունու,Շամշադինի ն այլ շրջաններում կազմակերպվեցին բանդիէին կոլտնտեսությունների անասնակերի դեզերը, շարքից հանում կենդանի քաշող ուժը, փչացլում գյուղատնտեսական գործիքներըե՛այլն: Շատ դեւպքերումթշնամական տարրերը համոզում էին միջակ գյուղացիներին՝ կոլտնտեսություն մտնելուցառաջ մորթել սեփականանասունները, որի հետնանքով հանրապետության մեծ վնասներ կրեց: անասնագլխաքանակը 1928 թվականի համեմատությամբ խոշոր եղջերավոր տական ելույթներ:Չարագործները այրում

35,6, պակասեց խաքանակը

անասունների գլ-

իսկ մանը եղջերավորինը՝ 45,4 Կոլեկտիվացման առաջին շրջանում հիմնական

գյուղատնտեսությաննյութատեխնիկական բազայի

տոկոսով:

դժվարությունը

հետամնացությունը էր: Նման բազայի ստեղծումն ուներ առաջնակարգնշանակություն: Այդ խնդիրըլուծելու

նպատակով Խորհբդայիներկրի ղեկավա-

բության որոշմամբկառուցվեցին Ստալինգրադի (Վոլգոգրադ), Խարկոմի, Չելյաբինսկի

Սարատովի Ռոստովի, լորակտորային,

ն այլ

գյու-

ղատնտեսականմեքենաշինության գործարաններ: 1929 թ. նոյեմբերին կայացած ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի պլենումի որոշմամբ գյուղ ուղարկվեցին. կազմակերպչական-քաղաքականաշխատանքի փորձ ունեցող 25 հազար բանվորներ: Խորհրդային Գայաստանում քսանհինգ հազարականների թիվը հասավ 970-ի: Խորհրդային Հայաստանի գյուղատնտեսությունը անցյալից ծանրժառանգություն էր ստացել: 1913 թ. համեմատությամբ1919-ին գյուղատնտեսության համախառնարտադրանքըկրճատվել էր մոտ 6 անգամ. ցանքատարածությունները345,7-ից հասել էին 82,7 հազար հեկտարի, ոռոգման տարողականությունըկրճատվել էր 60-70 տոկոսով, խոշոր եղջերավոր անասուններիգլխաքանակըպակասել. էր 2,7, 3,5 անգամ, գութանների քանակը նվամանր եղջերավորներինը՝ զել էր 70, արորներինը՝78 տոկոսով: Զգացվում էր գյուղգործիքների, մեքենաների,սերմացուի խիստ պակաս (է. Գ. Գնորգյան, Գայաստանի գյուղատնտեսության նյութատեխնիկականբազան 1920--1930-ական թթ., Երնան, 1994, էջ 13): Հայաստանիգյուղատնտեսությաննյութատեխնիկական ստեղծման հարցում նախ մեծ գործ կատարեցին մեքենավարձակալական կայաններըն ապա՝ մեքենաօգտագործմանընկերությունները:Արդեն 1929 թ. վերջին հանրապետությունում կար «Ֆորդզոն», «Ինտերնացիոնալ», «Քեյ», «Պուտիլովեց» մակնիշների 163 տրակտոր, մինչդեռ նախախորհրդայինՎայաստանումոչ մի տրակտոր չկար:Նույն ժամանակ հանրապետությանդաշտերում աշխատում էին 14967 գութան, 147 բամբակի ն 486 հացահատիկային շարքացան, 586 կուլտիվատոր, 39 կալսիչ, 383 քամհար, 241 հնձող մեքենա ն այլ գյուղատնտեսական տեխնիկա(է. Գ., էջ 58): Սակայն օգտվելով մեքենաների բարձր գներից՝ ուննոր գյուղացիներն իրենց ձեռքում էին կենտրոնացնումհիմնական գյուղատնտեսական տեխնիկան: ԽՍՀՄ Աշխատանքին պաշտպանության խորհրդի 1928 թ. դեկտեմբերի21--ի որոշմամբ սահմանվեցին տրակտորներիվաճառքի նոր պայմաններ, ըստ որի, տրակտորներըայդուհետն հատկացվելու էին բացառապես խորհտնտեսություններին (սովխոզներին), կոլտնտեսություններին ու կոոպերատիվ կազմակերպություններին: Ահա այս ճանապարհովկուսակցությունը սահմանափակումէր անհան հիմք ստեղծում կուտական ուննեորտնտեսությունների զարգացումը լակաթափությանհամար:

մոտ,

բազա

Փաստորեն, խոշոր գյուղատնտեսության տեխնիկական բազայի ստեղծումըոչ թե նախորդեցկոլեկտիվացմանը, այլ նրան զուգահեռ ընթացավ: Այսինքն՝հանրապետության գյուղատնտեսության նյութատեխնիկականբազան հիմնականումստեղծվեցհամատարած կոլեկտիվացձան գործընթացումն դրանիցհետո: Գյուղի տեխնիկական ն սոցիալական վերակառուցումը ծավալվեցինմիաժամանակ, որպես միասնական գործընթացիերկու կողմեր, սակայն սոցիալական վերակառուցումը տեխնիկականից շուտ ավարտվեց(է. Գ., էջ 79): Մեքենատրակտորային շարասյուների փորձի ընդհանրացման հիման վրա, որոնք գործում էին մինչ, համատարած կոլեկտիվացման անցնելը, երկրում ծնունդ առան մեքենատրակտորային կայանները: ՄՏԿ-ներիցանցի լայն զարգացման վերաբերյալկարնորորոշում ընդունեց ՀԱՄԿ(բ)Կ17-րդ կոնֆերանսը, որը կայացավ1929 թ. ապրիլին: ՄՏԿ-ների ն մեքենատրակտորային շարասյուների միջն կային տարբերիչգծեր՝ եթե առաջիններըպետությանսեփականությունն էին, սակայն աշխատում էին կոլտնտեսությունների Ա մասամբ էլ անհատ համար, ապա երկրորդներըկոոպերատիվ գյուղացիների միավորումներ էին, որոնք ֆինանսավորվում էին գյուղատնտեսականկոոպերացիայի կողմից:Մեքենատրակտորային իբրն կոուկերատիվ շարասյուները՝ միավորումներ, երկարատնգործունեությանդեպքում ավելի մեծ արդյունք կարող էին տալ: ՄՏԿ-ները1931 թվականինունեին 168 տրակտորն սպասարկում էին 153 կոլտնտեսությունների, որոնցում ընդգրկվածէր ամբողջ ցանքատարաժծության 35,5 տոկոսը` 28,9 հազար հեկտար վարելահող:

ԽՍՀՄ ԺԿԽ-ի 1931 թ.

հունիսի 28--ի որոշմամբ ստեղծվեցին մեքենախոտհնձողկայաններ,որոնց նպատակնէր ապահովել խոտհունձիմեքենայացումը,նպաստելանասնապահական շրջաններիկոլեկտիվացմանը: Հայաստանումմեքենախոտհնձող կայաններստեղծվեցինՄարտունիում ն Աղբաբայում(Ամասիա): Մեքենախոտհնձող կայանները երն 1934 թ. կար չգոյատնեցին վերածվեցինՄՏԿ--ների: ՄՏԿ-ների ն կոլտնտեսությունների միջե կնքված ամենամյա պայմանագրերըհաճախ ձնականբնույթ էին կրում Ա հսկողությունից դուրս էին մնում, չէին բխում ռեալ իրաականությունից: Արդյունքում ՄՏԿ-ն պայմանագրովքամում էր կոլտնտեսության միջոցները,ն հաճախ շատ կոլտնտեսություններ ի վիճակիչէին օգտագործելու ՄՏԿ-ի տեխնիկան,վարձատրելումեխանիզատորին (է. Գ., էջ 97):

Կոլեկտիվացմանբնագավառումգլխավոր՝կամավորությանսկզիունքի խախտման հետնանքով գյուղացիության շրջանում ծագած իրավացիդժգոհությունները, թույլ տրված սխալները վերացնելու նպատակով ձեռնարկվեցին մի շարք կարնոր միջոցառումներ: 1930 թ. փետրվարի20-ին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը հրավիրեց երկրամասային ն նահանգականկուսակցական կազմակերպություններիխորհրդակցություն, որը դատապարտեց կոլտնտեսային շարժման մեջ դրսնորված շտապողականությունը:Կարնոր նշանակությունունեցավ 1930 թ. մարտի 2-ին հրապարակված գյուղատնտեսական արտելի նոր կանոնադրությունը, որը պարզաբանումէր գյուղացիների արտադրականմիջոցռերի համայնացման հարցերը: Գյուղատնտեսական արտելի մեջ համայնացվելուէին գյուղացու բանդղանասունները,գյուղատնտեսական մեքենաները,տնտեսականշենքերը: Դամայնացմանենթակաչէին բնակելի կառույցները, տնամերձ հողամասը, մանը անասունները, թռչունները ն տնամերձմշակելու գործիքները:Կոլտնտեսականնիրավունք էր ստանում ունենալ մեկ կով: ՄիութենականԿենտգործկոմիե ժողկոմխորհի որոշմամբ 1930 թվականի ընթացքում կոլտնտեսություններինտրամադրվեց 500 միլիոն ռուբլու վարկ, որը կարնորագույն նշանակություն ունեցավ կոլտնտեսային շինարարությունը խթանելու ն նրան նոր թափ հաղորդելու

գործում:

Խորհրդային Հայաստանում կուլակաթափման ասպարեզում ու վրիպումները վերացնելու տրված անհանդուրժելի սխալներն առումով կարնորագույն նշանակությունունեցավ ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի նախագահությունում 1930 թ. ապրիլի 15-ին կայացած քննարկումը: Կենտկոմի նախագահության հանձնարարությամբհանրապետության ն կառավարությունն ստեղծեցին հատուկ հանձնաժոԿենտգոիծկոմը ղովներ՝ ապակուլակացմանգործում թույլ տրված սխալների հարցեոով զբաղվելու համար: Հանձնաժողովների կատարած տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ 1930 թ. ապրիլ--մայիս ամիսներին միջակ գյուղացիության նկատմամբ թույլ տտրված սխալները հիմնականումվերացվեցին: Հանրապետությանութ շրջաններում ապակուլակացված446 տնտեսուճանաչվեցին որպես միջակ թյուններից 256-ը, այսինքն՝ կեսից ավելին, ն նրանց բոլոր իրավունքները աշխատավորականտնտեսություններ նան վերականգնվեցին:Բացահայտվեցին աղաղակողանօրինականություններ: Այսպես` պարզվեց, որ Ալավերդու շրջանում կուլակաթափ-

թույլ

մնսվիրենց բնակավայրերումն Վ., էջ 209):

տնտեսություններնէլ միջակ էին: Դարալագյազիշրջակուլակաթափված22 տնտեսություններիցմիայն մեկն էր կուլակային: Ամբողջությամբչեղյալ համարվեցՂափանիշրջանի մի քանի գյուղերի կուլակաթափումը: Իջնանի շրջանում միջակ էին կուլակաթափվածների 93, Շամշադինի շրջանում՝.80 տոկոսը ն այլն (ՎԺՊ, հ. 7, էջ վերացվեցինբազմաթիվ ոչ կեն309): Վերադաս մարմիններիորոշմամբ սունակ կոլտնտեսություններ`հատկապես նախալեռնայինն լեռնային շրջաններում` Թալինում, Վեդիում, Ազիզբեկովում, Քեշիշքենդում, Աղբաբայում, Ապարանում,Բասարգեչարում, Ալավերդում, Մարտունիում, Նոր Բայազետում ն այլուր: 1930 թ. փետրվարի դրությամբ եղած 665 կոլտնտեսություններիցնույն թվականիհունիսի վերջին մնաց ընդամենը 380--ը: Միաժամանակկազմակերպվեցիննոր ն նույն թվականիդեկտեմբերինդրանց թիվը հասավ 458-ի: Ձեռնարկվածմիջոցառումներիշնորհիվ կոլտնտեսային րության հետագա ընթացքը կանոնավորվեց: Կուլակության` որպես դասակարգի վերացման հիմնախնդիրը փաստականհարուստ նյութի հիման վրա քննարկված է Գուրգեն Գեղամյանի «Սոցիալ-տնտեսականփոփոխություններըՀայաստանում նէպ-ի տարիներին(1921--1936)» (Երնան, 1978) աշխատությանմեջ: Հեղինակըգրում է, որ Անդրերկրկոմի1930 թ. փետրվարի8-ի որոշմամբ երկրամասի համար սահմանվեց կուլակության երեք կարգ: Առաջին կարգի մեջ մտնում էր կուլակությանհակահեղափոխականմասը, որը զենքը ձեռքին պայքարել էր խորհրդայինիշխանությանդեմ, իսկ կոլեկտիվացմանշրջանում բացահայտորենհանդես էր գալիս այդ քաղաքականության դեմ: Սախատեսվում էր, որ ապակուլակացումից հետո նրանք պատասխանատվության պիտիենթարկվեին,իսկ նրանց ընտանիքի անդամներըտվյալ գյուղի հասարակությանընդհանուր ժողովի որոշմամբ ե գավգործկոմի հաստատումից հետո պիտի արտաքսվեին հանրապետությանսահմաններից: Երկրորդ կարգի մեջ մտնում էին թշնաբար տրամադրված,սակայն բացահայտ պայքարի դուրս չեկած, մեծ կարողությանտեր կուհետո պետք է արտաքսվեինհանլակները, որոնք ապակուլակացումից րապետության հեռավոր շրջանները՝ հիմնականումԿրասնոսելսկն Բաված

բոլոր

նում

Ապակուլակացման վերաբերյալորոշման մեջ հատուկընդգծված

էր, որ այն պետք է կիրառել միայն համատարածկոլեկտիվացման շրթաններում, որտեղ գյուղացիության շուրջ 7 տոկոսն ընդգրկված էր կո-

լեկտիվացմանմեջ: Մնացած շրջաններում պետք է իրականացվերկուէսկության սահմանափակմանքաղաքականություն: Սահմանվում էր նան, որ վերացվածկուլակային տնտեսությունները չպիտի գերազանսնին գյուղացիությանթվի 3--5 տոկոսը: Խորհրդային Հայաստանի կուլակների հիմնական մասը պատկանում էր երրորդ կարգին, որոնք խորհրդայինկարգերի դեմ բացահայտ պայքար չէին մղել ն խոշոր տնտեսականհզորություն չունեին: Սակայն, ինչպես նշում է Գ. Գեղամյանը,համատարածկոլեկտիվացման հետո նրանցմեծ մասը՝հաճւսխառանց շիջանում ապակուլակացումից ինդհանուր ժողովներիորոշման, արտաքսվեց իրենց որը գյուղացիության մեջ դժգոհություններիտեղիք տվեց: Կուլակությունըորպես դասակարգվերացնելու ժամանակառանձին տնտեսությունների նկատմամբթույլ տված ավելորդ խստությունները չարիքի փոքրագույնն էին: Հիմնական սխալը, որ զանգվածային բնույթ էր կրում մեր հանրապետությունում՝միջակ գյուղացիական տնտեսություններիապակուլակացումնէր, որը լուրջ հետնանքներկարող էր ունենալ: 1930 թ. ապրիլին հանրապետությանԿենտզործկոմի ն ժողկոմխորհիհատուկ հանձնաժողովները զբաղվեցին թույլ տրված սխալներիհարցով, ն չեղյալ հայտարարեցին Ալավերդու, Ղուրդուղուլու, Ղափանիշրջանների ապակուլակացումը: թվականներիսկզբներին հանրապետությունում նո1930-ական րից տարածվեցայսպես կոչված «բանդիտական շարժումը»: Բանդիտները հիմնականում կուլակային տարրերն էին, որոնց երբեմն հարում Լին միջակ ն չքավոր գյուղացիները: Բանդիտիզմըբավականին տարածված էր Մարտունու, Վեդու, Թալինի, Ղամարլուի շրջաններում, Զանգեզուրի, Լոռու, Դարալագյազիգավառներում: ՂՎայտնի էին Սարտիկովներին Բալա Սարգսի բանդաները՝Լոռիում, Մարուքի,Կարոյի ն Այվազի խմբերը`Թալինում, Լագզոյի խումբը`Դավալուում, Պարույրի բանդան՝Դարալագյազում նայլն (Գ. Գ., էջ 213): Բանդիտականշարժմանը մասնակցողգյուղացիների զգալի մասը, ինչպես նան նրանց լուռ կամ բացահայտհամակրողներիմեծ մասը միջակ կամ նույնիսկ չքա-

կոլտնտեսություններ, շինարա-

սարգեչար:

Երրորդ կարգի մեջ մտնում էին մնացած բոլոր կուլակային տնտեսությունները, որոնց ապակուլակացումիցհետո թույլատրվում էր

շնչապատկան հողամաս ստանալ (Գ.

բնակավա

վոր գյուղացիներ էին, որոնց նկատմամբհամատարածկոլեկտիվացման ժամանակբռնություններ էին թույլ տրվել: Առաջնորդվելով,«Որքան մոտենում է սոցիալիզմի հաղթանակը, այնքան ուժեղանում է դասակարգայինպայքարը» վերադաս մարմինների կողմից առաջ քաշված սխալ դրույթով՝տեղականխորհրդայինն գնահատման աշխատանքների կուսակցականկազմակերպությունների չափանիշըդարձավթշնամիներինմերկացնելնու ջախջախելը:Սկսվեց աջ ու ձախ կուլակներ հայտնաբերելու ն դատելու մոլուցքը: Դատավորն ու դատախազըուղղակի շրջում էին գյուղերում՝ կուլակ «որսալու» համար: Վատկապես շատ էին ձերբակալվում գյուղխորհուրդների ն կոլտնտեսություններինախագահներ,կուսբջջի քարտուղարճեր ն այլ ղեկավար աշխատողներ, որոնք իբր թե կուլակների քաղաքականություն էին վարում: Տնտեսական ամենափոքր անհաջողությունը քաղաքական գնահատականէր ստանում: Կոլտնտեսայինարտադրությունը միանգամիցչդրսնորեց իր առավելություններըմասնավորինկատմամբ ն սկզբնականշրջանում բարձր արդյունքներ չտվեց: Ուստի հաճախ, զանազանօբյեկտիվ ն սուբյեկտիվպատճառներովչկարողանալովինչպես հարկն է կազմակերպելկոլտնտեսային արտադրությունը,տեղերում ձախողումներիմեղքը սկսում էին բարդել երեակայականթշնամիների վրա ն երբեմն նեղ, անձնականն թայֆական հարաբերություններից ելնելով՝ պատճառ դառնումանհարկիզոհերի: Այդ երնույթըգնալով մեծ չափեր էր ընդունում: Այդ էր պատճառը, որ 1933 թ. գարնանը ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմըպահանջեց տեղականկազմակերպություններից՝ վերջ դնել ապօրինիձերբակալություններին: Անշուշտ, անհատի պաշտամունքիձնավորման տվյալ պայմաններում կատարածբազմաթիվապօրինություններըբավականինծանր անդրադարձանմեր երկրի տնտեսական ն հասարակական-քաղաքական առաջընթացիվրա: Արմատականփոփոխություններկատարվեցինգյուղատնտեսության բնագավառում: 1937 թվականին կոլտնտեսությունների մեջ ընդգրկվեցինՀայաստանիգյուղացիական տնտեսությունների88,7 տոկոսը: 1932 թվականի893 կոլտնտեսություններիփոխարեն1937 թվականին Հայաստանումարդեն կային 1074 կոլտնտեսություններն 16 սովխոզներ,որոնցումկենտրոնացվածէր հանրապետությանցանքատարա3Ձ 40 ՈՅ, էջ 70): ծությունների92,6 տոկոսը (ՇՕ861ՇԵՅ8Ճքխ6ԹԻտՔ

Գյուղական էլեկտակայանների կառուցման շնորհիվ էլեկտրիֆիկացման ենթարկվեցին68 կոլտնտեսություններ,մինչդեռ հնգամյակից առաջ այդպիսիներիթիվն ընդամենը28-ն էր: 1932-ի 45,4-ի դիմաց 1937 թ. հանրապետությանբոլոր կոլտնտեսությունների համախառն եկամուտը կազմեց 181,1 ռուբլի: Կառուցվեցին մի շարք ջրհան կայաններ,վերակառուցվեցին էջմիածնի ն Շիրակի ջրանցքները ն 1932-ի 119,2 հազարի փոխարեն Խ37 թ. հանրապետությանոռոգելի տարածություններըավելացան 40 հազար հեկտարովու կազմեցին 160,6 հազար հեկտար: Հայաստանիգյուղատնտեսությանմեջ տիրապետողդարձավսոն գյուղացիների գիալիստականտնտեսաձնը, աճեց նոր՝ բանվորների միջավայրիցդուրս եկած սոցիալիստականմտավորականություն:

Թեմա

երրորդ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

1920-4930-ԱԿԱՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Քաղաքական բռնաճնշումները:ԽՍՎՄ ներպետական կյանքի թերես ամենաայլանդակերնույթն է, որը չի կարող որնէ արդարացում ունենալ: Հանդես գալով թաքնվածդասակարգայինթշնամուն հայտնաբերելու ն խստորենպատժելու քողի տակ՝ այդ բռնաճնշումներնընդունեցին շատ ավելի լայն չափեր ու հասան խորհրդայինժողովրդիբոլոր շերտերին՝ամեն ինչ խժռող մսաղացի մեջ ներքաշելով բանվոր մարդկանց, գյուղացի աշխատավորներին,մտավորականությանը,կուսակցական ու պետականաշխատողներին, զինծառայողներին՝ամենաստորինիցմինչն ամենավերինաստիճանները: Քաղաքական բռնաճնշումներնունեին խորը սոցիալական ու քաղաքական պատճառներ: Դրանք պայմանավորվածէին խորհրդային երկրում առկա տնտեսական շինարարության ն քաղաքականկյանքի բարդություններով,դասակարգայինպայքարի սրմամբ, ներքաղաքական անկայունությամբ,կապիտալիստական շրջափակմանվտանգով ն այլ իրողություններով:

դեկտեմբերին Լ. Տրոցկին հանդես եկավ «Նոր կուրս» հոդվածով, որտեղ պնդում էր, թե վերնից ոչ մի դեմոկրատիա՝ ժողովրդավարությունչի կարող լինել, որ կուսակցությունը պետք է պետական ապարատը վերցնի իր հսկողության տակ, սակայն չպիտի խառնվի տնտեսականհարցերին: Սակայն նրան մեղադրեցին «հակաբոլշնիկյան ռնիզիոնիզմի ն հակալենինյան թեքման մեջ», իսկ տրոցկիստականօպոզիցիան՝ ընդդիմությունը, որակվեց որպես մանրբուրժուականթեքում: 1920-ական թվականներինտեղաշարժեր եղան նան հանրապեկյանքում: Կառավարողկոմուտության հասարակական-քաղաքական նիստական կուսակցության հաստատած միակուսակցական համակարգիպայմաններումանհանդուրժողականվերաբերմունքդրսնորվեց հայ ազգային-քաղաքական կուսակցությունների նկատմամբ, ն վերջիններս, ենթարկվելով քաղաքական բռնաճնշումների, հարկադրված էին դադարեցնել իրենց գործունեությունը հանրապետությունումն երբեմն էլ նրա սահմաններից դուրս: Այսպես՝1923 թ. հուլիսին սոցիալ--դեմոկրատական 3Հնչակյանկուսակցության ԱնդրկովկասյանԿենտրոնական կոմիտեն որոշում ընդունեց վերացնել կուսակցությանտեղական կազմակերպություններըն դրանք միաձուլել կոմունիստականկուսակցության մեջ: 1923 թ. նոյեմբերին Երնանում բացվեց նախկին շարքային դաշնակցականներիհամահայաստանյան այսպես կոչված «ինքնավերացման» համագումարը,որի առիթով Հայաստանում ինքնաբացահայտվեցին այդ կուսակցությանավելի քան չորս հազար անդամներ: 1924 թ. տեղի ունեցավ նան Դաշերիտմիության ինքնավերացման համագումապատ. խմբարը (1 Յ դաշնակցությունը ն Խորհրդային իշխանությունը, Վ. Ն. Ղազախեցյան: Երնան,1999,էջ 130-150, 162-Ղ 87): գիրն կազմող՝ Ինչպեսնշում է Վայաստանումքաղաքական հետազոբռնաճնշումների տող ԱրմենակՄանուկյանը, հենց այդ համագումարներիմասնակիցների ցուցակներն էլ հետագայում հիմք հանդիսացան ՊԱԿ-ի համար՝ նրանց բռնաճնշումների ենթարկելու համար (Արմենակ Մանուկյան. Քաղաքական բռնաճնշումները Հայաստանում 1920--1953 թթ., Երնան, 1999, էջ 37--38): Նույն հեղինակը նշում է նան, որ դաշնակցությունն իսկապես չէր ընդունում կոմունիստական վարչակարգը, ընդհուպ մինչն 1930 թվականը ընդհատակյա գործունեություն էր ծավալել Վայաստանում ն արտասահմանից՝ մասնավորապեսԻրանից, աշխատանքներէր Դեռնես 1923

ՅԳասարակականկյանքը ն քաղաքական բռնաճնշումները 4920-1930-ական թվականներին Դ.

Հ-այաստանի առաջին հանրապետության շրջանում` կապված թ. բոլշնիկների կազմակերպածմայիսյան ապստամբությանճնշման հետ, անհաշտ հակամարտությունսկսվեց կառավարողդաշնակ1920

ցականկուսակցությանն բոլշնիկների միջն: Այդ հակամարտություներն ավելի խորացան 1921 թ. փետրվարյան ապստաճբությունից հետո, որոնք իրենցկնիքը թողեցիներկրի հետագաքաղաքականկյանքիվրա: Հայաստանում դաշնակցականներիդեմ զանգվածային քաղաքական հետապնդումներնսկսվեցին խորհրդային իշխանության հաստատման առաջին իսկ ամիսներին: Դրա առաջին արտահայտությունը նախկինհայկական բանակիշուրջ 1400 սպաներիարտաքսումն էր ՌուսաստանիՌյազան քաղաք: Արտաքսվածների թվում էին 13 գեներալ ե 15 գնդապետ(ԱրմենակՄանուկյան, Քաղական կյանքը Վայաստանում 1920-1940 թթ., ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երնան, 2002, էջ 19): Նրանց մեջ էին ՀՀ զինված ուժերի գլխավոր հրամանատար Թ. Նազարբեկյանը, գեներալ--լեյտենանտԳամազովը, գեներալ Ա. Բեյ-Մամիկոնյանը, գնդապետներՄելիք-Աղամալովը, Բաբաջանովեղբայրները, Մելիք-Շահնազարովը ն ուրիշներ: Վ. Ի. Լենինի մահից հետո (1924 թ. հունվարի 21) խորհրդային երկրիղեկավարին կոմունիստականկուսակցությանառաջնորդիտեղն զբաղեցնելու համար անհաշտ պայքար սկսվեց Իոսիֆ Ստալինի ն Լն Տրոցկու միջն: Առաջնորդիթեկնածությանհարցը քննարկվում էր նան

ԽորհրդայինՀայաստանում:

`

Պայքարն ավարտվեցԻ. Ստալինիհաղթանակով,որը տրոցկիզմը հայտարարեց իբրն թշնամական գաղափարախոսություն,իսկ Լ. Տրոցկուն վտարեց նախ Մոսկվայից,իսկ 1929--ին՝ ԽՍՀՄ-ից: Լ. Տրոցկին արտասահմանումԱս շարունակեց պայքարը Ի. Ստալինի դեմ, ուստի ՆԳԺԿ աշխատակիցները1940 թ. օգոստոսին կազմակերպեցիննրա սպանությունը Մեքսիկայում: Ի. Ստալինի կողմնակիցների ն ընդդիմության միջն բանավեճն ընթանում էր մեկ երկրում սոցիալիզմ կառուցելու հնարավորության, պրոլետարիատի դիկտատուրայի հաստատման, միջակ գյուղացիության հետ բանվոր դասակարգիդաշինքի, համաշխարհայինբանվորական շարժմաննաջակցելու ն այլ հարցերի շուրջ:

թ.

կազմակերպում խորհրդային իշխանության դեմ: Իբրն դրա վկայություն՝ հեղինակըհիշատակում է այն փաստը,որ 1929 թվականինՀԽՍՀ ՆԳԺԿ մարմիններըՎայաստանումբացահայտել էին մի մեծ ճյուղավորված, ընդհատակյա դաշնակցական կազմակերպություն, որը հակախորհրդային գործունեություն էր իրականացնում հանրապետությունում (Ա. Մանուկյան, նշվ. աշխ., էջ 39): Նշված տարիներինԽորհրդայինՎայաստանումպայքար է մղվել նան տրոցկիզմի դեմ: Ըստ Ա. Մանուկյանի հաշվարկների` ավելի ուշ՝ 1930-ական թվականներին,տրոցկիստ լինելու մեղադրանքով Հայաստանում բռնաճնշման է ենթարկվել 109 մարդ (Ա. Մ., էջ 38): Քաղաքական կյանքի նման պայմաններում տեղիունեցան կուսակցականզտումներ, ն միայն 1929 թ. ՀամԿ(բ)Կշարքերից դուրս մնացին 170 հազարանդամներ: Քաղաքական գործընթացներին զուգընթաց ԽՍՀՄ կյանքում երնում են նան զանգվածային բռնաճնշումների առաջին դրսնորումները: Դրանք իրենցանմիջականարտահայտություննէին ունենում ԽՍՀՄ

հանրապետություններում: Հայաստանի կոմունիստական կուսակցությունը նս, բնականաբար, առաջնորդվում էր ՀամԿ(բ)Կ-ից իջնող հրահանգներով: Կուսակցական կազմակերպություններում քննարկվում էին կենտրոնում ընդունված որոշումները նե դատապարտում տրոցկիստական-զինովնական բլոկի գործունեությունը: Սակայն ավելի շատ այդ ամենը դրսնորվում էր հատկապես դաշնակցության, մասամբ էլ սպեցիֆիկների, էսէռների ու հնչակյաններիդեմ կատարվածքայլերով: Հայաստանում ես հանդես են գալիս Տրոցկու գաղափարներն ընդունող կոմունիստներ: 1927 թ. հուլիսին տեղի ունեցավ ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմիպլենում, որտեղ տեղական տրոցկիստների ղեկավար եռյակը` Ռ. Սաֆրազբեկյան,Գ. Փիրգալյան, Պ. Ղազարյան, հանդես եկավ հայտարարությամբ` ընդդիմանալով զեկուցող Ս. Համբարձումյանի դրույթներին: Հայտարարությունըտպագրվեց «Խորհրդային Հայաստան» թերթում, սակայն ընդունելություն չգտավ լայն զանգվածների մեջ, իսկ հիշյալ եռյակը խստորենդատապարտվեց: ՄիաժամանակՀայաստանիկոմկուսի ներսում խմբակայինպայքար էր ընթանում, որն արտահայտվում էր դիմումների հղումով ՀամԿ(բ)Կ ղեկավարությանը,որոնցում քննադատում էին Հայաստանի կոմկուսի ղեկավարության«թույլ աշխատանքը» գաղափարախոսաբոլոր

ն այլն: Դրա բնորոշ օրինակ է Ա. Եսայածին Հ. Բանուսհյանի 15 էջանոց նամակը ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմ, որտեղ ՀամԿ(բ)Կ. մեղադրվում են Աշոտ Հովհաննիսյանը Կենտկոմը, նրա քարտուղար ազգայնամոլության, տրոցկիզմի մեջ: Աշոտ Հովհաննիսյանը որակվում Լ իբրն սպեցիֆիկ, որը 1914-1916 թթ. աշխատել է էջմիածնի վանքում, ԿԿ քարտուղար Երեմիա Բակունցը իբր եղել է Լեռնահայաստանի կառավարությանանդամ, իսկ Ժողկոմխորհի նախագահ Սաքո Համբարձումյանը ռեակցիայի շրջանում եղել է Շուշիի պատվավոր քաղաքացի բժիշկ, սպեցիֆիկ է եղել նան Ս. Լուկաշինը ն այլն: Այդ պայքարի արդյունքում նշված անձինք հեռացվեցին իրենց պաշտոններից:Կան նմանօրինակ բազմաթիվ այլ փաստեր ես, որոնց բոլորի վրա հարկ չկա առանձին-առանձինկանգ առնել: Նշենք միայն, որ սովորաբար նման նամակներիարդյունքը լինում մարդկանցկուսակցությանշարքերից վտարումը, ապա բանտարկությունը, աքսորը ն ի վերջո՝ ֆիզիկական

կան ճակատում

ձր

ոչնչացումը:

մարմիններինհայտնի էր դարձել, որ գյուղխորհրդի նախագահ Մանուկ Խուշոյանիսպանությունը, ինչպես նան մի քանի այլ ահաբեկություններ իրականացրել են դաշնակցականները(ՀՅ դաշնակցությունը ն խորհրդային իշխանությունը: Փաստաթղթերին նյութերի ժողովածու, պատ. խմբագիր ն կազմող՝ պրոֆ. Վ. Ն. Ղազախեցյան, Երնան, 1999, էջ 198--208): 1927 թ. սեպտեմբերին ձերբակալվեց ն Ռուսաստան աքսորվեց սպեցիֆիկների կուսակցության ղեկավար Դավիթ Անանունը (ԴանիելՊՔՎ

յան):

մարտին դատապարտվեցին15 մենշնիկ երիտասարդներ, որոնց ղեկավարնէր Սուրեն Մխիթարյանը: Որպես նախկին մենշնիկներ դատապարտվում են Արամայիս Երզնկյանը, Քադնոս Ավդալբեկյանը, Նշան Մակինցը: Որպես նախկին էսէռներ դատապարտվում են Ս. Մարկոսյանը, Պետիկ Թորոսյանը, ՎրանտԳալիկյանը, էդուարդ Չոփուրյանը, իրավաբանԳրիգոր ՉուբաՄ. Կ., է. Գ.): րը (Ղ. Չուբարի հայրը Խորհրդային երկրի առաջինդեկրետներիցմեկով եկեղեցին ան-ջատվել էր պետությունից, ն որդեգրվել էր ընդգծված բացասական վերաբերմունք կրոնի ն եկեղեցու նկատմամբ: խոր արմատներ Սակայն կրոնական գաղափարախոսությունը ու կոմուուներ ժողովրդիմեջ, ուստի խորհրդայինիշխանություններն

թ.

--

ստիպված էին երկարատն մղել կուսակցությունը 17-ին ԽորհրդայինՎայաստանումհրապադեկտեմբերի

նիստական նրա դեմ:

պայքար

թ.

րակվեց դեկրետ՝ հոգնոր հաստատություններին պատկանող մշակութային հիմնարկություններիպետականացման" մասին: Նշված հիմնարկություններն անցան լուսժողկոմատիտնօրինության տակ: Դեկտեմբերի 31-ին լուսժողկոմատիհրամանով արգելվեցին կրոնական առարկաների դասավանդումըն կրոնական ծեսերի կատարումը դպրոցներում: Փետրվարի սկզբներինբռնագրավվեցինէջմիածնի վանքի շենքերի ն ունեցվածքի մի մասը, այդ թվում՝ ճեմարանի շենքերը: 1921 թ. նոյեմբերի 17-ի որոշմամբ հոգնորականներըզրկվեցին

ընտրելու--ընտրվելուիրավունքից: 1922 թ. փետրվարի 2--ին Խորհուրդների 1--ին համագումարում ընդունված Խորհրդային Հայաստանի առաջին Սահմանադրության 6-րդ հոդվածովեկեղեցին անջատվեցպետությունից,իսկ դպրոցը՝եկեղեցուց: Եկեղեցին զրկվեց սեփականությանիրավունքից, ն սկսվեցին շարժական ն անշարժ գույքի բռնագրավումներնու եկեղեցապատկան դրանք պետականսեփականություն հռչակելը: Մեկ այլ որոշմամբ եկեղեցին փաստորեն դրվեց ՆԳԺԿ մարմիններիվերահսկողությանտակ (Ա. Մ., էջ 68-69): Խորհրդային Ռուսաստանում ուղղափառ եկեղեցին ենթարկվում էր ավելի ուժեղ հալածանքների: Այսպես՝ միայն 1922 թ. հունվարի 6-ի դեկրետիհիման վրա եկեղեցիներիցբռնագրավվեցշուրջ 300 կգ ոսկի, 400 տոննա արծաթ, 64 կգ մարգարիտ,16 կգ ադամանդ, իսկ 1923-ին պատրիարքՏիխոնը, որը փորձեց բողոքել` ձերբակալվեց(Ա. Մ., էջ

69-70):

Հայաստանում ես նշված տարիներին եկեղեցիները փակվում էին, իսկ նրանցգույքը բռնագրավվումէր: 1939 թ. մարտին Խորեն արքեպիսկոպոս ՄուրադբեկյանըՀԽՍՀ ՆԳԺԿ-ին ներկայացրեց րավվածեկեղեցիներիմի մեծ ցուցակ: Հայաստանում ես լայն ծավալ էր ստանում անաստվածներիշարժումը: Սակայն Ռուսաստանի համեմատությամբ Հայաստանում էջմիածնի նկատմամբ վերաբերմունքըծայրահեղական չէր: Դրա վկայությունն է 1932 թ. Խորեն Ա. Մուրադբեկյանիկաթողիկոսընտրվելու փասհեւո (Ա. Մ., էջ 81): տը, որը հայտնի կապերիմեջ էր դաշնակցականների

բռնագ-

դեկտեմբերի7--ին Ռուսաստանի Ժողկոմխորհիորոշմամբ ն սաբուռաժիդեմ պայքարող ստեղծվեցՉեկան՝ հակահեղափոխության լամառուսաստանյան արտակարգ հանձնաժողովը, որը մինչն իր մահը` 1926 թվականը,գլխավորում էր Ֆ. Ձերժինսկին: Նրա կոլեգիայի մեջ էր նան հայազգի բոլշնիկ Վառլամ Ավանեսովը: 1920 թ. դեկտեմբերի6--ին հանրապետությանհեղկոմի դեկրետով ստեղծվեց ՀԽՍՀ արտակարգհանձնաժողովը: Նրա առաջին նախաՄ. Կ., է. Գ.), իսկ.1921 թ. գահն էր Այվազյանը(այլ տվյալներ չկան թվականըՉեկայի նախագահնէր Շավարշ Ամիրհունվարիցմինչն 1917 թ.

--

խանյանը:

Չեկան վերանվանվեցՊետական Վամառուսաստանյան իսկ վարչություն՝ քաղաքական ՊՔՎ, Հայաստանումայդպես վերանվանվեց 1926-ին: 1925 թ. ՀԽՍՀ ԿԿ-ի որոշմամբ ստեղծվեցին Չեկայի հատուկ բաղկացածերեք մարդուց: Դա հնարավորություն խորհրդակցություններ՝ իրականացնելուհամար: էր ստեղծումքաղաքականբռնաճնշումներ Ըստ Ա. Մանուկյանի տվյալների`1920-1930թվականներինՀայաստանիՉեկայի ն ՊՔՎ--ի կողմից քաղաքական դրդապատճառներով է 1246 մարդ, որից 44-ը գնդակահարվել է, 300-ը դատապարտվել ազատվելեն, մնացածներըստացել են 1-10 տարիկալանք (Ա. Մ., էջ 89): 1920-ական թվականներինձերբակալվածներիմեծ մասը նախկին դաշնակցականգործիչներ կամ ընդհատակյա դաշնակցական անդամներ էին: 1924 թ. ձերբակալվում են կազմակերպությունների կազմակերպությանհինգ անԵրնանի ընդհատակյադաշնակցական դամներ, 1927 թ. էջմիածնում ձերբակալվումեն դաշնակցականընդհա59 անդամներ: տակյա կազմակերպության է 12 հոգուց բաղկացածդաշ1928 թ. Երնանումբացահայտվում Միքայել Մելիք-Մուրադովիգլխավոնակցականկազմակերպություն`

թ.

րությամբ:

վերջին Երնանումձերբակալվում են ընդհատակյադաշ35 անդամներ՝ԳրիգորՄոկացու գլխանակցականկազմակերպության վորությամբ:Քիչ անց էջմիածնում ձերբակալվում է 33 մարդ: 1923 թ. գարնանը սահմանը գաղտնի անցնելու փորձ կատարելիս ձերբակալվումեն 10 մարդ: է Արթին 1924 թ. փետրվարինԲաշ-Գյառնիում վնասազերծվում ն խումբը: (Արտյուշա)Քոչարյանի 11 հոգանոց բանդիտակ 1929 թ.

մայիսին Դարալագյազում ձերբակալվումէ Լնոն Բալայանի գլխավորած ընդռատակյա դաշնւսկցականխումբը, որոնք բանդիտական հարձակումներ էին կատարում բնակչության վրա (Ա. Մ., էջ

թ.

91-93):

1920-ական թվականներին ձեռնարկած միջոցառումները հիմք ծառայեցին 1930-ական թվականների լայնածավալ քաղաքական բռնաճնշումներն իրականացնելուհամար' 1930-ական թվականներիբռնաճնշումները ԽՍՀՄ-ում չափազանց կարնոր երնույթ են երկրի ճակատագրում,որի անկողմնակալ վերլուծությունը դեռ չի տրված: Հետագայում՝ 1954 թ. փետրվարին,Ն. Ս. Խրուշչովին տրվեց մի տեղեկանք, որն ստորագրել էին ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազՌ. Ռուդենկոն, ներքին գործերի նախարարՍ. Կրուգլովը ն արդարադատության նախարարԿ. Գորշենինը: Ըստ այդ տեղեկանքի՝ 1921 թվականիցմինչն 1954 թ. փետրվարի1-ը հակահեղափոխականհանցագործությունների համար դատապարտվելէ 3 միլիոն 777 հազար 380 մարդ, որից գնդաՕ1 կահարության՝642980-ը (Շ. «Յքո-խ/քՅՅ. ՇՕ8Թ1օԵՅՔ ԼլտՑ/ՈՅՅԼԼ/Ք: ՒՅԿՁՈՅՄօ ԹՅու«օտ Ոօ6օԱԵԼ. ԷՀԵՈՒՅ ոԹօքոՅՔ. իՈ/օՇԵՑՅ,2002, օք. 417): Ըստ նույն հեղինակի՝ 1930 թվականին ստեղծվեց Գուլագի համակարգը (17/714Ր ՈՅՑԻօ6 3ոքճՑոՈՔԻտ6 118Ր6քօտ)ներառում էր հատուկ բնակավայրերը(աքսոր), երեք տարուց պակաս դատապարտն ճամբարները: Հետագայում գուլագի վածների համար գաղութները: համակարգիմեջ մտցվեցին ԲԻՌ-երը (Ծ:օքօ /տօոքՅՅտՄ6ՈԵՒԵՍ:քՅ6Օ), որոնք զբաղվում էին հարկադիրաշխատանքիդատապարտվածներով՝ աշխատավարձի 25 տոկոսի չափով: Հայրենական պատերազմի նախօրյակին ԲԻՌ-երում գրանցված էին 1 միլիոն 264 հազար դատապարտյալներ, որոնց 97 տոկոսը աշխատում էին իրենց հիմնական աշխատավայրում:1938 թվականին Գուլագի ճամբարներում գտնվել է 104826, իսկ 1947-ին՝ 427653 կալանավոր, այսինքն՝ բոլոր կալանավորների 54,3 տոկոսը: Ս: Կարա--Մուրզայիհամոզմամբ Գուլագի ճամբարները «Մահվան ճամբարներ»չէին ն մահացությանտոկոսը հավասարէր ազատության մեջ գտնվողներիտոկոսին՝3 տոկոս: ՄիայնԵժովի՝ներքինգործերինախարարնշանակվելուց հետո, որը կարգադրեցպակասեցնելկալանավորների սննդի բաժինը, մահացության տոկոսը բարձրացավ մինչն 5,7-ի (Ս. Կ., էջ 17): --

Պատերազմի սկզբից մինչն 1944 թ. հունիս Կարմիր բանակ զորակոչվեցին975000 կալանավորներ,որոնք զինծառայության համար պիտանիճանաչվեցին: Այդ առումուլ Ա. Սոլժենիցինիպատմությունները 43 միլիոն գնդակահարվածների մասին՝ հեղինակիարտահայտությամբ են Կ., 417): (Ս. էջ անհեթեթություններ Ս. Այնուհետն Կարա-Մուրզաններկայացնումէ նշանավոր ամերիկացի պատմաբանսովետոլոգներ Ստիվեն Կոենի ն Ռ. Կոնկվեստի տվյալները, ըստ որի՝ իբր 1939-ի վերջերին ԽՍՀՄ-ի բոլոր բանտերում ն համակենտրոնացման ճամբարներումեղել են 9 միլիոն կալանավոր, մարդ, այսինքն՝ ն ցույց տալիս, որ իրականումայդ թիվը եղել է 1850258 թիվը աճերիկացիհեղինակները 5 անգամ չափազանցրել են իրական '

(Ս. Կ., էջ 418): է նան վերակառուցման ակտիվիստներից Հեղինակըքննադատում մեկին՝ Ռոյ Մեդվեդնին,որը նույնպես 1988-ին գրում էր, թե 1937-1938 են ենթարկվել 5-7 միլիոն մարդ թթ. իր հաշվումներովիբր բռնաճնշման ն «ուղղի--աշխատանքային ճամբարների»խիտ ցանցը ծածկել էր ամՍ. Կարա--Մուրզանգրում է, որ ընդամենը կար բողջ երկիրը: Այդ առիթով թիվը ավելացել է 175486 52 ճամբար, իսկ 1937--ին կալանավորների մարդով,որից 58--րդ հոդվածով՝80598 մարդ: 1938-ին ճամբարներում թիվն ավելացել է 319 հազարով,որից հակահեղափո կալանավորների Մ. Գորբաչովին խականի հոդվածով`169108 մարդ: Իսկ Ռոյ Մեդվեդնեը

կանգնածմարդ էր, ԽՍՀՄ ժողովրդականպատգամավոր: Ս. Կարա-Մուրզանհակադրվումէ ԽՄԿԿ Կենտկոմի կուսակցական հանձնաժողովիանդամ, Ս. Կիրովիսպանությանգործը ն 30-ական հանձգործերը հետաքննող թթ. քաղաքականդատավարությունների նաժողովի անդամՕ. Շատունովսկայային,որը 1990-ին «Արգումենտի հուի ֆակտի» թերթում գրել է «1935 թ. հունվարի 1-ից մինչն 1941 թ. հազար «ժողովրդի թշնամի»: նիսի 22--ը ձերբակալվել է 19 միլիոն մեծ մասը զոհվել է: Մնացածների գնդակահարվել միլիոնը Նրանցից ԽՄԿԿ Ս. է Կարա-Մուրզան՝ է ճամբարներում»:Ինչպես եզրակացնում գործիչը բռնաճնշումների մասշտաբներըգիտակցաբարձրաստիճան անգամ, ն այդ այն դեպքում,երբ բար չափազանցումէ ավելի քան տաս իրական թվերն արդեն լայնորեն հայտնի էին: Օրինակ՝ հայտնի էր, որ 1934 թ. հունվարի 1--ից մինչն 1947 թ. դեկտեմբերի31--ը Գուլագի ճամորոնցմեծամասնություբարներումմահացել է 963 հազար 766 մարդ, թրեականներ(Ս. Կ., էջ այլ էին, թշնամիներ» նը ոչ թե «ժողովրդի

մոտ

418-419): Այդ բոլոր կեղծիքները Ս. Կարա-Մուրզան որակում է իբրն ԽՍՀՄ-ի դեմ մղվող հոգեբանականպատերազմիփոքրիկ դրվագներ: Ամփոփելովասածը՝ Ս. Կարա-Մուրզանգտնում է, որ դա պայքար էր Ա որ բռնաճնշումներըքաղաքացիականպատերազմիշարունակությունն էին, որը տարբեր ձներովշարունակվեցերեք տասնամյակ(էջ 425): "1930-ական թվականներին գաղափարական պայքարը կոմունիստականկուսակցության ներսում ավելի անզիջում բնույթ ստացավ: 1930 թվականին տեղի ունեցած ՀամԿ(բ)Կ 16--րդ համագումարում Ի. Ստալինը նշեց, որ ուժեղացել է մահացող դասակարգերիպայքարը խորհրդային իշխանությանդեմ: 1929 թ. վերջերին սկսված համատարածբռնի կոլեկտիվացումը հանդիպեցուժեղ դիմադրության: 1930 թ. սկզբներից սկսվեց զանգվածային կուլակաթափությունը:Մինչե 1932 թվականըկուլակաթափվեցին ն աքսորվեցին ավելի քան 382 հազար գյուղացիական ընտանիքներ: Սկիզբ առան «ժողովրդի թշնամիների»բացահայտումներ ու բռ-

նությունները:

մարտի2-ին Ստալինը հանդես եկավ «Գլխապտույտ հաջողություններից» հոդվածով, որտեղ խիստ քննադատեց տեղական մարմիններին`կոլեկտիվացման գործում թույլ տված սխալների համար: Մարտի 14-ին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը ընդունեց «Կոլտնտեսային շարժման մեջ կուսակցական գծի շեղումների մասին» որոշումը, որով պահանջվում էր վերջ տալ բռնի կոլեկտիվացմանը: 1934 թ. դեկտեմբերի 1--ին Ս. Կիրովը Լենինգրադում սպանվեց: Շատերն այդ սպանությունը վերագրում էին Ստալինին, սակայն վերջերս հայտնաբերվել ն հրապարակվել են՛բավականին համոզեցուցիչ փաստեր, որոնք ապացուցումեն, որ այդ սպանությունըտեղի է ունեցել խանդիհողի վրա (Ա. Մ., էջ 193): Ս. Կիրովի սպանությունը ազդանշանդարձավ ԽՍՀՄ-ում զանգվածային բռնությունների համար, որն իր գագաթնակետին հասավ 1937-1938 թվականներին: Ըստ նորագույն ուսումնասիրությունների՝ այդ թվականներինբռնադատվելէ մեկ միլիոն 400 հազար մարդ: ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի նախօրյակինստեղծված Պ. Պոսպելովի հատուկ հանձնաժողովըիր հաշվետվությանմեջ նշել է, որ 1935-1940 թթ. երկրում հակախորհրդային գործունեության մեղադրանքով ձերբակալվել են մեկ միլիոն 635 հազար մարդ,որոնցից688503--ը գնդակահարվելեն: 1930 թ.

.

մեկում Վերջին շրջանի մոսկովյան հրատարակություններից ներԽՍՀՄ պատմությունը փում է, որ 1920-1930-ական թվականներին այդ որ ն անաչառ չի լինի, եթե հաշվի չառնվի, կայացնելնամբողջական ն խնդիրտարիներիներկիրն ուներ լուրջ տնտեսական քաղաքական հսն վերականգնումը ներ: Արդյունաբերությանգյուղատնտեսության կայականկաճք ու ջանքերէր պահանջում,որին իսկապեսխանգարում էին թե՝ դրսից, թե՛ ներսից: Հեղափոխություննապրած, քաղաքացիադիմակայածերկիրը կան կռիվներինու Օտարերկրյաինտերվենցիային Առկա էր նան արտաձեռք... «ուժեղ» օբյեկտիվորենձգտում էր դեպի գործուսահմանից հրահրվող ընդհատակյակազմակերպությունների մենահաստատելու նեությունը: Այդ ամենը նպաստումէր Ստալինին՝ 5. հղումը` տիրություն (տես Ա. Մանուկյանի 104-րդ էջում արված 20 8., Խ/., 1995, էջ 246): ՈԽ/ՀՔՈՓԵԿԾ փ րք., /6օղօքոի 61666188, Ստալինը իր զեկուցհամագումարում 1934 թ. ՎամԿ(բ)Կ 17-րդ Սկրիպնիկի բացահայտված նան Ուկրաինայում ման մեջ կանգ առավ ուղղուբոլոր ն խմբի վրա խնդիր դրեց պայքարել ազգայնամոլական թեքումներիդեմ, թույլ չտալ, որ դրանք թյունների ազգայնամոլական Դրանով փաստորենհրահանգ էր ն վտանգ: աճեն դառնանպետական փնտրել Ա գտնել նման «պետրվում բոլոր հանրապետություններում տականվտանգ» կրողներինն ճնշել նրանց: Նշված ժամանակաշրջանիստալինյան քաղաքականությո Այստեղքաղաքաարձագանքգտավ նան ԽորհրդայինՀայաստանում: իբր դաշնակցությ կան կյանքումտիրում էր այն մտայնությունը,թե էր ներկայացնում վտանգ համար իրական իշխանության խորհրդային նշ-

30--ական թվականներին: մասնակցումէին 61 հայ պատՀամԿ(բ)Կ 17-րդ համագումարին մարգամավորներ,որոնցից 15--ը՝ Հայաստանից:ՀամԿ(բ)Կ ղեկավար Ա. միններումընտրված8 հայերից 7--ը՝ բացի Միկոյանից,ենթարկվեցին Կենտբռնաճնշման:Դրանք էին ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ անդամ, Ղազախստանի առաջին կոմի առաջին քարտուղար, Ադրբեջանի Կենտկոմինախկին խիստ քարտուղար Լնոն Միրզոյանը,որն, ի միջի այլոց, հարցում, դեր է կատարել Ղարաբաղը Ադրբեջանիկազմում թողնելու Խորհրդայինվերահսկիչհանձնաժողովի անդամ Հմայակ Նազարեթյանը, որը Կովբյուրոյի 1921 թ. հուլիսի 5-ի նիստումքվեարկեց Ղարաբա կազմում թողնելու օգտին, ՏաջիկստանիԿենտկոմի

նան

բացասա

ղը

Ադրբեջանի

Սուրեն Շադունցը, Ռուբեն Մկրտչյանը (Լենինգառաջին քարտուղար րադ), Գրիգորի Խախպնյանը ՍւսրգիսԴանիելյանը(Դոնեցկ): (Մոսկվա), Բռնաճնշմանենթարկվեցիննան հանրապետությունիցդուրս աշխատող համագումարի 22 այլ հայ պատգամավորներ: Այդ տարիներինբռնաճնշվածների մեջ էին նան Գայը (Հայկ Բժշկյանց), Գնորգ Ալիխանյանը,Լնոն Կարախանըն շատ ուրիշներ: Ըստ "/67օքոտ ՔՕՇՇտտ" (Ոօղ քօր. Խ. ԼԼ/ԽտոօԲ8, Շ. ՔՅՅԿտԻՅ. Շ-Ո., 1997, օ. 371) տվյալների՝ ԽՍՀՄ--ում 30-ական թվականներինբռնաճնշումների է ենթարկվել 6--7 միլիոն մարդ (Ա. Մ., էջ 109): Ա. Մանուկյանի հաշվարկներով 1930-1933 թթ. Վայաստանում ու բռնադատվածներիմեջ մեծ թիվ էին կազմում կոլտնտեսականներն կուլակները՝3877 մարդ: Կուլակաթափմանպատրվակով բռնադատվեցին նան 89 հոգնորականներ:Ընդհանուրառմամբ, ըստ 33 ԱԱՆ (Ազգային անվտանգության նախարարության) արխիվի տվյալների, 1929-1933 թթ. համատարած կոլեկտիվացմանշրջանում բռնությունների են ենթարկվել 5615 մարդ: Բռնաճնշումներն իրականացվումէին որոշումներով(Ա. Մ., էջ 115): հիմնականումՀատուկ խորհրդակցության Չեկայի.Հատուկխորհրդակցություններնստեղծվեցին1925 թվականին ն բաղկացածէին երեք հոգուց, որոնց նշանակում էր ՎԽՍՀ Կենտգործկոմի նախագահությունը: Խորհրդակցություններինիրավունք էր տրված ՀԽՍՀ-ից մինչն երեք տարի ժամկետով վտարել պետությանհամար վտանգավորմարդկանց: Այդ խորհրդակցություններըդարձան հետագայիՆԳԺԿ եռյակներինախատիպը(Ա. Մ., էջ 85): Խորհրդային Հայաստանում ես, կապված համատարած կոլեկտիվացման հետ` աքսորվեցին ն վտարվեցին կուլակ ճանաչված գյուտեղի էին ունենում բռնությունղացիները: ՄիաժամանակԽՍՀՄ-ում ներ մտավորականությաննկատմամբ,որոնք առավել մեծ թափ ստացան Ս. Կիրովի սպանությունից հետո: Ինչպես գրում Է Ա. Մանուկյանը՝ նշված ժամանակաշրջանում Հայաստանում հասարակական,քաղանկատմամբբռնարարքներ քական գործիչների ն մտավորականության Աղասի Խանջտեղի չէին ունենում՝ ԳամԿ(բ)Կ ԿԿ առաջին քարտուղար յանի դիրքորոշմանշնորհիվ, որը սկզբնական շրջանում կարողանում էր ընդդիմանալ Լ. Բերիայի ճնշումներին. Նա ընդգծված դրական վերաբերմունք ուներ հայ մտավորականությանն մասնավորապես Ե. ՉաԱ. Բակունցի. րենցի, Վ.Ալազանի,Ն. Ստեփանյանի նայլոցնկատմամբ Մ., (Ա. էջ 116):

1936 թ. ԽՍՀՄ կառավարությունը կայաստան ուղարկեց հանձնաժողով` Վեյնբաումի գլխավորությամբ, որը «լուրջ թերություններ» բացահայտեց տնտեսության բնագավառում:Մասնավորապեսհանձնաժողովը պարզեց, որ Վայաստանումկառուցվել էին մի շարք տեղական նշանակությանտնտեսականօբյեկտներ: Հետնություննայն էր, թե իբր այաստանի ղեկավարությունըցուցաբերում է տեղական՝ազգայնամոլական մոտեցումներ ն հանրապետությանշահերը վեր է դասում ԽՍՀՄ ընդհանուր շահերից: Դա նշանակում էր, որ օղակը սեղմվում էր ազգային նկարագիր ունեցող, ժողովրդի կողմից սիրված ու հարգված ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոճի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանի շուրջ: Իրականումդժգոհությունը Ա. Խանջյանից նրանում էր, որ նա «պատշաճ ձնով» չէր պայքարում երկիրը «հեղեղած» հակախորհրդայինտարրերի դեմ, Ա նրա ղեկավարությանտարիներին հայ մտավորւսկանության ն ղեկավար կադրերի շրջանում չէին կիրառվել զանգվածային բռ-

նություններ:

գարնանը Հայաստանում նս սկսվում է կուսակցական փաստաթղթերիփոխանակման կամպանիա,որն ավելի է սրում ներքաղաքականիրավիճակը:Հայաստանումկուսակցությունից հեռացվումէ 3220 մարդ: Վամեմատությանհամար նշենք, որ այդ թիվըՎրաստանում 7293 էր, Ադրբեջանում՝ 11113: 1936 թ. մայիսի 26--ին ՎամԿ(բ)Կ բյուրոյի նիստում Ա. Խանջյանը ստիպված համաձայնվումէ տրոցկիզմի մեջ մեղադրվողլուսավորության ժողկոմ, մարքսիզմ-լենինիզմի ինստիտուտի դիրեկտոր Ներսիկ Ստեփանյանիձերբակալմանը: 1936 թ. հուլիսի 3-ին Ա. Խանջյանը մեկնում է Թբիլիսի՝ մասնակցելու ՎամԿ(բ)Կ Անդրերկրկոմիբյուրոյի նիստին: Ինչպես վկայում են նրա կինը՝Ռոզա Վինդզբերգըն թիկնապահՍանոյանը,նա հետը վերցրել էր կնոջը պատկանող«Լիգնոզե» մակնիշի փոքրիկ ատրճանակը: ՀՀ ազգային անվտանգության արխիվում պահպանվող ԽՍՀՄ զինվորականդատախազությանգնդապետ Ա. Վիտինսկուկազմած մի տեղեկանքիհիման վրա Ա. Մանուկյաննայն համոզմունքն է հայտնում, որ Աղասի Խանջյանը 1936 թ. հուլիսի 9-ին սպանվել է ՀամԿ(բ)Կ Անդրերկրկոմի ղեկավար Լ. Բերիայի աշխատասենյակում (Ա. Մ., էջ 123-126): Իշխանությունները պաշտոնապեսհայտարարեցին, թե իբր Ա. Խանջյանն ինքնասպանություն է գործել: նրա թաղման օրը` հուլիսի

թ.

12-ին, Երնանում անցկացվում է կուսակտիվի ժողով, ուր ելույթ ունեցած 23 հոգի Ա. Խանջյանին մեղադրում են դավաճանության,ազգայնամոլության, տրոցկիստՆ. Ստեփանյանինհովանավորելունայլ մեղքերի մեջ: ն Ա. Խանջյանի «ինքնասՆ. Ստեփանյանի ձերբակալությունը պանությունը» դարձան զանգվածայինհալածանքներիազդանշանՀա-

յաստանում:

Ողբերգական վախճան ունեցավ Հայաստանի բոլշնիկյան կութթ. ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի սակցության հիմնադիրներից մեկը՝ 1928-1935 նախագահՍահակ Տեր-Գաբրիելյանը: Նա ձերբակալվեցՄոսկվայում, որտեղ աշխատում էր ԽՍՀՄ թեթն արդյունաբերությանժողկոմատումն ուղարկվեց Երնան՝ իբրն հայկականազգայնամոլականկազմակերպության կենտրոնի ղեկավար: 1937 թ. Օգոստոսի21--ին Ս. Տեր--Գաբրիելյանը դուրս նետվեց ՆԳԺԿ 3-րդ հարկի պատուհանից, կամ ավելի ստույգ՝ նրան դուրս նետեցին ՆԳԺԿ աշխատակիցներԻ. Գնորկովը նԵ.

Նիկողոսովը:

Բռնությունների զոհ դարձան ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի նախկին քարտուղարներ Գնորգ Ալիխանյանը, Սարգիս Սրապիոնյանը(Լուկաշին), ԱշոտՀովհաննիսյանը,Հայկ Հովսեփյանը, Հայկազ Կոստանյանը,Աղասի Խանջյանը, Ավիս Նուրիջանյանը, Ա. Մարգարյանը, Ս. Վարդանյանը, ՀԽՍՀ ժողկոմխորհի նախկին նախագահներՍաքո Համբարձումյանը, Սահակ Տեր-Գաբրիելյանը, ԱրմենակԳուլոյանը, Մ. Դանիելյանը,ՎԽՍՀ Կենտգործկոմի նախկին նախագահներՍերգո Մարտիկյանը,Գնորգ Հանեսօղլյանը, Ա. Անանյանը, լուսժողկոմներ Ներսիկ Ստեփանյանը, ԱրտոԵղիազարյանը, Լնոն Արիսյանը, Ա. Վարդապետյանը,ՀԼԿԵՄ քարտուղարներ Ս. Մոկացյանը,Ա. Յուզբաշյանը, ֆինժողկոմներՎ. Երեմյանը, Հ. Յաղուբյանը, հողժողկոմ Գումեդինը ն շատ ուրիշներ: Բռնության ենթարկվեցին նան Հայհեղկոմի առաջին նախագահ Սարգիս Կասյանը, ՌՍԴԲԿ հնագույն անդամներ Դանուշ Շահվերդյանը, Ռուբեն Դաշտոյանը,ԱրամայիսԵրզնկյանը ն ուրիշներ: 1936 թ. օգոստոսի 20-ին Թբիլիսիում հրատարակվող «Զարյա Վոստոկա» թերթում տպագրվեց է. Բերիայի «Փոշիացնել, հողմացրիվ անել սոցիալիզմի թշնամիներին» վերնագրով:հոդվածը, որը զարկ տվեց բռնություններիսաստկացմանը: 1936 թ. օգոստոսի 22--ին ձերբակալվեց Ամասիայիշրջկոմի առաԸնձակ Տեր-Վահանյանը, որը տրոցկիստՎաղարշակ ջին քարտուղար

ռեր-Վահանյանիեղբայրն էր: 1937 թ. հուլիսի 8-ին դատարանը նրան դատապարտեց գնդակահարության: 1937 թ. դեպտեմբերի16-ին Մոսկվայում ձերբակալվեց ն Երնան տեղափոխվեց Հայաստանիմշտական ներկայացուցչիպաշտոնակատար Երվանդ Խոջամիրյանը: Նա գնդակահարվեց1938 թ. հուլիսի 18-ին:

Տաս

տարվա ազատազրկման ենթարկվեց Մոսկվայի Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստիտուտիունկնդիր Ադո Ադոյանը: 1938 թ. մայիսի 6-ին խոշտանգումներիցբանտում մահացավ Ա. Գալոյանը: Բանտում է մահացել նան Ա. Երզնկյանը: 1936 թ. նոյեմբերին ձերբակալվեցՀԽՍՀ Ժողկոմխորհինախագահի նախկինտեղակալ Արսեն Եսայանը ն գնդակահարվեց: 1938-ին գնդակահարվումէ ՀՕԿ-ի Փարիզի մասնաճյուղի ղեկավար Հայկազ Լնոն Ղարագյոզյանիհայրը: Ղարագյոզյանը՝կինոդրամատուրգ Ա. Խանջյանի փոխարենՀԿ(բ)Կ Կենտկոմիառաջին քարտուղար դարձավ Ա. Ամատունին, որը հնազանդորենկատարում էր Լ. Բերիայի ցուցումները: Նրա օրոք քաղաքական բռնաճնշումներըՀայաստւսնում մոլեգնեցին նոր թափով:

թ. սեպտեմբերին Երեան ժամանեցԽՍՀՄ ՆԳԺԿ քննչական խումբը՝ Լիտվինի գլխավորությամբ,որը Ստալինիցհանձնարարություն Լր ստացել բացահայտելՍ. Տեր--Գաբրիելյանի ինքնասպանության գորօը ե մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկել: Այնուրետն

Երնան են ժամանում

ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմիքաղբյուրոյի անդամ Անաս-

Միկոյանըն Կենտկոմիղեկավար կուսակցականմարմիններիբաժնի վարիչ Գ. Մալենկովը:Երնանում նրանց է միանում Լ. Բերիան:Նրանք են 1937 թ. սեպտեմբերի15--ին սկսված ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմասնակցում մի պլենումին: Պլենումը տնեց մինչն սեպտեմբերի23-ը, որի արդյունքում Կենտկոմիքարտուղարներ Ա. Ամատունինն Ստ. Ակոպովըազատվեցին իրենց պաշտոններից,հեռացվեցինկուսակցությունից ն ձերբակալվեցին: Կենտկոմիկազմիցհանվեցինն ձերբակալվեցիննան Հայաստանի ԺողկոմխորհինախագահԱ. Գուլոյանը,Խ. Մուղդուսին,ԳնորկոՆ. Կուրսելը, Հ. վը, Կոստիկյանը, Ար. Դաստակյանը, Յուզբաշյանը: ՎԿ(բ)ԿԿենտկոմիառաջին քարտուղար ընտրվեցԹբիլիսիի քաղկոմի քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանը:Նա այդ պաշտոնում աշխատեց մինչն 1953 թվականըն Ստալինիմահից հետո ազատվեց աշխատանքից: տաս

Լիտվինի կազմած զեկուցագրիհամաձայն հոկտեմբերին են Հայաստանի27 ղեկավարներ, մեկ ամսվա ընթացքումձերբակալվել ընդա100 պատասխանատու աշխատողներ,936 դաշնակցականներ` են Մ., 114): էջ (Ա. մենը 1183 մարդ, որոնցից 500-ը գնդակահարվել 1937 թ. հուլիսի 29-ին ձերբակալվումէ Սնան--Զանգու շինարարության ղեկավար, հայտնի ջրային ինժեներ Հովսեփ Տեր-Աստվահամար» գնդակագործունեության ծատրյանը ն «հակախորհրդային 1937 թ.

պատկանելու հարվում՝ հունվարին էսէռական կուսակցությանը

թ.

ն

ծավալելու մեղադրանթշնամականգործունեություն կազմակերպված Գ. Տեր-3ՀակոբյաՎ. Սադոյանը, Գ. քով ձերբակալվեցին Աղամալյանը, Պ. Թարվերդյանը,Մ. Շահպարոնյանը, Ա. Նալբանդյանը,Խ. Կեմչյանը, հանցանքն ապանը, Ս. Մարկոսյանը:1956 թ. նրանք արդարացվեցին՝ ցուցված չլինելու պատճառով: Ինչպես իրավամբ եզրակացնում է Արմենակ Մանուկյանը, Հայաստանումթողեցինիրենց բացա1930--ական թթ. բռնությունները պատսական ազդեցությունը:Ընդհատվեց ազնիվ, նվիրվածկադրերի

րաստմանգործընթացըն ճանապարհբացվեց բոլոր տեսակի պնակաբարճլեզների,քծնողների,մարդկայինն ազգայինդեմքըկորցրածների Մ., էջ 149): րացմանու ղեկավարպաշտոններգրավելու համար (Ա. կարճարխիվի նախարարության ՀՀ Ազգայինանվտանգության հիման ված գործերի ֆոնդում կատարվածուսումնասիրությունների է, որ 1930--1938 թթ. Հայաստանում վրա Ա. Մանուկյանը եզրակացնում է զոհ դարձել14904 մարդ, որոնցից8837-ը ստալինյանբռնությունների 1937-1938 Մասնավորապես թվականներին: է 1936-1938 բռնադատվել է ենթարկվել 8104 մարդ (Ա. Մ., էջ 149-150): թթ. բռնությունների են ենթարկվել 1939 թվականինՀայաստանումբռնաճնշումների են 5-ը գնդակահարվել արձակվել, 765 մարդ, որոնցից 462-ը ազատ են 1--20 դատապարտվել են մնացածները բանտում, են, 5-ը մահացել տարվա բանտարկության:

Ամփոփելովարխիվայինտվյալները՝ Ս. Մանուկյանըեզրակացստալինյանբռնաճնշումների թթ. Հայաստանում նում է, որ 1930-1940 8620-ը գյուղացիներէին, 18000 մոտ Դրանցից մարդ: զոհ են դարձել (գիտնականմտավորականներ 733--ը՝ 1322--ը` բանվոր--ծառայողներ, 395-ը՝ ներ, գրողներ, արվեստագետներ), ՆԳԺԿ աշխատակիցներ, 88-ը 161-ը՝ ներ, 242-ը՝` զինվորականներ,

բժիշկներ ն այլն: Դա մեծ աղետ էր առանց այն էլ փոքրաթիվ բնակչություն ունեցող հանրապետության համար: Բռնադատվածներից 12806-ը հայեր էին, 1092--ը՝ ադրբեջանցիներ, 591--ը՝ ռուսներ, 95-ը՝ քրդեր, 71--ը՝ եզդիներ ն այլն: 1920--1940 թթ. տարբերքաղաքական մեղադրանքներովՀայաստանում բռնաճնշումների են ենթարկվել41 իրավաբաններ՝ դատարանների ն դատախազությանաշխատակիցներ:Դրանցից 26--ը բռնությունների են ենթարկվել 1937-1938 թթ.: 1936 թ. հայ գրողներից ն գրականագետներիցձերբակալվեցին Ա. Բակունցը, Գ. Մահարին,Վ. Թոթովենցը, Պ. Մակինցյանը,Դր. Սիմոնյանը, Վ. Նորենցը, Գ. Վանանդեցին,Վ. Ալազանը: 1937 թ. ձերբակալվեցին Ե. Չարենցը, Զ. Եսայանը, Կ. Միքայելյանը, Թ. Ավդալբեկյանը,Խ. Ավդալբեկյանը, Մ. Արմենը, Ա. Վշտունին, Վ. Անանյանը,Հ. Գաբրիելյանը, Ե. Չուբարը ն ուրիշներ (ԱրմենակՄանուկյան, Քաղաքական բռնաճնշումները Հայաստանում 1920-1953 թթ., Երնան, 1999, էջ 82-83): Արվեստի գործիչներից բռնադատվել են թատերական գործիչ Մկրտիչ Զանանը, Հայկինոյի տնօրեն Դանիել Դզնունին, կինոռեժիսոր Ամասիա Տեր-՛Մարտիրոսյանը, պարուսույց Վահրամ Արիստակեսյանը, ճարտարապետներիմիության նախագահ Գնորգ Քոչարը, ճարտարապետ Միքայել Մազմանյանը,քանդակագործ ԵրվանդՔոչարը, երաժշտագետ Ռոբերտ Աթայանը ն ուրիշներ (նույն տեղում, էջ 98--113): Հոգնորականներից բռնադատվել են 175-ը, որոնցից 64-ը՝ 1937-1938 թթ.: Ա. Մանուկյանընշում է, որ տարածվածայն կարծիքը, թե կաթողիկոս Խորեն Ա. Մուրադբեկյանըզոհ է դարձել իշխանությունների կողմից կազմակերպվածահաբեկչությանը, փաստորեն չի հաստատվում (նշվ. աշխ., էջ 122): (Յոգնորականության բռնաճնշումների մասին տե՛ս նան Արմենակ Մանուկյան, Հայ առաքելականեկեղեցու բռնադատված հոգնորականները1930-1938, ըստ ՊԱԿ-ի փաստաթղթերի, Երնան, 1997): Պրոֆեսիոնալ զրպարտիչների մատնագրերի հիման վրա պետանվտանգության մարմինները «հայտնաբերում էին» վնասարարական կազմակերպություններե հաշվեհարդար տեսնում հարյուրավոր անմեղ մարդկանցհետ: Այդ եղանակով հակահեղափոխական, վնասարարական կազմակերպություններ«հայտնաբերվեցին»Ստեփանավանի ազնվացեղ անասունների սովխոզում, ՀԽՍՀ հողժողկոմատում,

ուսուցիչներ-մանկավարժ-

19.

հիմք: Կազմվեց 220 հոգուց կազմված խմբագրականհանձնաժողով,

Օրվա ընթացքում ուղղումներ ու լրացումներ մտցրեց 38 հոդվածներում: Դեկտեմբերի5-ը դարձավ ԽՍՀՄ Սահմանադրությանօր: Սահմանադրությունըհաստատեց «Յուրաքանչյուրից` ըստ ընունակությունների, յուրաքանչյուրին՝ ըստ աշխատանքի»սկզբունքը: Այն ազդարարումէր, որ ԽՍՀՄ-ը բանվորներին գյուղացիների սոցիալիստականպետություն է, որի հիմքը ժողովրդականտնտեսության սոէ՝ արտադրականմիջոցների ու գործիքնեցիալիստականհամակարգն րի սոցիալիստականսեփականությունը: ԽՍՀՄ-ի քաղաքականհիմքը աշխատավորների պատգամավորների խորհուրդներն են, որոնց ն պատկանումէ ամբողջ իշխանությունը: Ըստ նոր Սահմանադրության՝խորհրդային երկրի պետականիշխանության բարձրագույն մարմինը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդնէ՝ կազմված Միության խորհրդից ն Ազգությունններիխորհրդից, որոնք ընտրվումեն ԽՍՀՄ քաղաքացիների ուղղակի ընտրությամբ: Սահմանադրությունըբոլոր քաղաքացիներինտալիս էր աշխատանքի, հանգստի, կրթության, բուժսպասարկումիցօգտվելու ն թոշակավորվելու իրավունք: Կինը բոլոր բնագավառներումուներ տղամարդուն հավասարիրավունքներ: Յուրաքանչյուր քաղաքացի ուներ խղճի, խոսքի ն մամուլի, ժողովների ու միտինգների,փողոցային երթերի ու ցույցերի ազատություն, հասարակականկազմակերպություններիմեջ միավորվելու,անձի անձեռնմխելիությանիրավունք: Սահմանադրություննարգելում էր մարդու կողմից մարդու շահագործումը: Այն տալիս էր նան խորհրդայինքաղաքացիներիպարտականություններին բարոյական նորմերի հակիրճ ձնակերպումը, ըստ որի՝ յուրաքանչյուր քաղաքացու սրբազան պարտականուաշխատանքը թյունն էր: Հիմնականօրենքը պահանջում էր ազնվաբարվերաբերվել. դեպի հասարակական պարտքը, սրբությամբ պահպանել պետական օրենքները, սոցիալիստականհամակեցությանկանոնները, լինել կարգապահ, ամրապնդել սոցիալիստական սեփականությունը:Հռչակվում էր նան, որ սոցիալիստական հայրենիքի պաշտպանությունը յուրաքանչյուր քաղաքացու սրբազան պարտքնէ: Սահմանադրության հռչակած ընտրական համակարգը, որը խորհրդայինգաղափարախոսությանկողմից ներկայացվում էր իբրն աշխարհում ամենադեմոկրատականը, ոչ մի սահմանափակումչէր ընդունում սոցիալականծագման կամ դիրքի, սեռի, ազգայինԱ ռասայաորը 3

դրանց մասնակիցներիկեղծ դատավարություններ, կազմակերպվեցին շատերը գնդակահարվեցին: արդյունքում որոնց Քաղաքական բռնաճնշումները շարունակվեցիննան Հայրենական պատերազմիցհետո ն վերջ գտան միայն 1953-ին՝ Ի. Ստալինի

մահով: 2.

Խորհրդային Հայաստանի նոր Սահմանադրությունը (1937 թ.)

թվականի Սահմանադրության ընդունումիժ հետո ՍտեղծԽՍՀՄ--ում տեղի էին ունեցել արմատականփոփոխություններ: վել էր սոցիալիստականհզոր ինդուստրիա,գյուղում հաստատվել էր կոլտնտեսայինկարգ, ամբողջերկրում հաստատվելէր արտադրության համիջոցների սոցիալիստականսեփականություն,որը խորհրդային սարակությանհիմքն էր: Երկրում լիկվիդացվելէին շահագործող տարրերը ն մնացել էին բանվոր դասակարգը,գյուղացիությունըն աշխատավորականմտավորականությունը: Նոր պայմաններումԽՍՀՄ առաջին Սահմանադրությանդրույթտեղի ունեցած փոփոխություններն այլես չէին համապատասխանում ներին: Նոր Սահմանադրության ընդունումը. դարձել էր կենսական

անհրաժեշտություն:

Խորհուրդների7-րդ համագումարը 1935 թ. փետրվարի հաշվի առնելով երկրում 6-ին որոշեց կազմել նոր Սահմանադրություն՝ տեղի ունեցած փոփոխությունները:Ընտրվեց 31 հոգուց կազմված սահմանադրականհանձնաժողով,որը ձեռնամուխ եղավ նոր սահմաԽՍՀՄ

նադրությաննախագծի մշակմանը: 1936 թ. հունիսի 12-ին նոր Սահմանադրությաննախագիծը քննարկման համար: Քնպարակվեց մամուլում` համաժողովրդական նարկումը տնեց 5,5 ամիս, արվեցին բազմաթիվ առաջարկություններ: Քննարկման արդյունքները ամփոփվեցինտեղական խորհուրդների

հրա-

արտակարգ համագումարներում: 1936 թ. նոյեմբերի25-ին Մոսկվայում բացվեց ԽՍՀՄ Խորհուրդների8--րդ արտակարգհամագումարը,որը քննարկեց նոր սահմանադրության նախագիծը:Դեկտեմբերի1--ին ընդունված որոշման մեջ հավանություն տրվեց ներկայացվածնախագծինն այն ընդունվեցորպես

.

կան, զբաղմունքի ն այլ հատկանիշներիառումով: Սահմանվում էր, որ պետականիշխանությանմարմինները ներքնից վերն ընտրվում են ընդհանուր, ուղղակի ընտրությամբ ն գաղտնի քվեարկությամբ: Թեկնածուի առաջադրման իրավունքը վերապահվումէր հասարակական կազմակերպությունների ն աշխատավորներիընկերություններին: Պատգամավորը պարտավոր էր իր կատարածաշխատանքիմասին հաշվետվություն տալ ընտրողների առջն: Ընտրողներն իրավունք ունեին ցանկացած ժամանակ հետ կանչել իրենց վստահությունը չարդարացրած պատգամավորինու նրա փոխարեն ուրիշին առաջադրել: ԽՍՀՄ Խորհուրդների 8-րդ արտակարգ համագումարի որոշձամբ Անդրֆեդերացիան լիկվիդացիայի ենթարկվեց` որպես իր դերն արդեն կատարած ն Վայաստանի,Վրաստանիու ԱդրբեջանիԽՍ3--ները նոր Սահմանադրությանհամաձայն` որպես միութենականհանրապետություններ, ինքնուրույն կերպով մտան ԽՍՀՄ կազմիմեջ: Կազմվեցին նան միութենականնոր՝ Ղազախականն Կիրգիզականհանրապետությունները: 1937 թ. վերջին ԽՍՀՄ կազմի մեջ կային 11 միութենական, 22 ինքնավար հանրապետություններ,8 ինքնավարմարզեր ն 10 ազգային օկրուգներ: Միութենականհանրապետություն կազմելու համարանհրաժեշտ էր, որ տվյալ հանրապետությունը տարածքայինառումով լիներ ծայրամասային ու սահմանակիցլիներ որնէ օտար պետությանհետ, որպեսզի Սահմանադրությամբ տրված իրավունքի համաձայն ցանկացած պահին հնարավորություն ունենար դուրս գալ ԽՍՀՄ կազմից: ՀայկւսկանԽՍՀ-ը տարածքայինառումով գտնվումէր ԽՍՀՄ հարավում ն սահմանակից էր Թուրքիային ու Իրանին,ինչպես նան Վրացական ու ԱդրբեջանականԽՍՎՀ-ներին:Սահմանադրությամբ պահանջվում էր նան, որ հանրապետությունըայս կամ այն ազգության անունով կոչելու դեպքում տվյալ ազգությունը մեծամասնությունկազմի, իսկ 1939 թ. մարդահամարիտվյալներով հայերի թիվը հանրապետության բնակչության 82,8 տոկոսն էր կազմում: Պահանջվում էր նան, որ միութենականհանրապետությանբնակչությունըմեկ միլիոնից պակասչլիներ: Եթե 1926-ին հանրապետությունը881290 էր, ապա 1936-ին այն հասավ մեկ միլիոն 280 հազարի: Այսպիսով՝1936 թ. ՅԽՍԴՀ-ըուներ բոլոր պայմանները՝ ԽՍՀՄ-ի մեջ իբրն սուվերեն հանրապետությունմտնելու համար:

կազմի մեջ մտնելու կապակցությամբԽորհրդային Հայաստանը պարտավորվում էր ստեղծել իր սեփականՍահմանադրությո Դեռես 1936 թ. հունիսին, ԽՍՀՄ Սահմանադրությաննախագծի հրապարակումիցանմիջապեսհետո, ՎԽՍՀ Կենտգործկոմինստաշրջանի որոշմամբ ստեղծվեց Սահմանադրականհանձնաժողով(նախագահ՝ Ա. Խանջյան), որը մշակեց Սահմանադրության նախագիծ:Համաժողովրդականքննարկման համար հոկտեմբերինայն հրապարակվեց մամուլում: 1937 թ. փետրվարի22--ին ՀԽՍՀ Կենտգործկոմըհավանություն ԽՍՀՄ տվեց Սահմանադրությանհիման վրա ձտեղծվածՀԽՍՀ Հիմնական օրենքի նախագծին:Այն քննարկվեց բազմաթիվ աշխատանքային կոլեկտիվներում,տեղի ունեցսյնբազմամարդմիտինգներու ժողովներ: Իբրն կանոն՝այն ժամանակներում նման փաստաթղթերնու նախագծեու պաշտլպանուրը արժանանում էին ջերմ, միահամուռ հավաքության թյան: Ժամանակի ոգին էր այսպիսին: «Խորհրդային Հայաստանի ՍահմանադրությունըԽՍՀՄ-ի Սահմանադրությանմսիցու արյունից է,-- գրել է հայ մեծ բանաստեղծԱվետիքԻսահակյանը:Հայկական ԽՍՀ Սահմանադրությունըդարերով շահագործված մեր ժողովրդին հռչակում է տեր ն տնօրեն վեհապետականբոլոր իրավունքներովիր հայրեՕիքի մշակույթի ե աշխատանքի»(ՀԺՊ, հ. 7, էջ 280): 1937 թ. մարտի20-ին իր աշխատանքներըվերսկսեցՎայաստանի Խորհուրդների 9--րդ արտակարգ համագումարը, որտեղ ՀԽՍՀ նոր Սահմանադրության նախագծի մասին զեկուցումով հանդես եկավ Կենտգործկոմինախագահ Գ. Հանեսօղլյանը: Մարտի 23-ի որոշմամբ համագումարը հաստատեց ՀԽՍՀ նոր Սահմանադրությունը:Որոշվեց նան Անդրֆեդերացիանհամարել վերացված: ՀԽՍՀ նոր Սահմանադրությունըամրապնդում էր այն արմատական փոփոխությունները,որոնք տեղի էին ունեցել հանրապետության տնտեսության, մշակույթի ն հասարակական-քաղաքական կյանքի ԽՍՀՄ

բնագավառներում:

Սահմանադրությունըհաստատեց, որ Հայկական ԽՍՀ-ը բանվորների ն գյուղացիների սոցիալիստականպետություն է, որի քաղաքական հիմքը աշխատավորներիպատգամավորների խորհուրդներն են, իսկ տնտեսականհիմքը՝ արտադրությանմիջոցներիսոցիալիստական սեփականությունը: '

Սահմանադրությունըքաղաքացիներին տալիս էր աշխատանք ստանալու իրավունք, իսկ ծերության Ա անաշխատունակության դեպքում ապահովումնյութական միոցներով, նախատեսում ձրի բուժսպասարկում: Աշխատավորներնապահովվում էին ձրի բնակարաններով: Տրվում էր նան ձրի կրթություն, պարտադիր ընդհանուր կրթություն: Սահմանադրությունըպարտավորեցնումէր բոլոր քաղաքացիներին՝ հարգել սոցիալիստական համակեցությանկանոնները,պաշտպանել սոցիալիստական սեփականությունը, ազնվորեն ծառայել ԽՍՀՄ զինված ուժերում: Բոլոր քաղաքացիներինտրվում էր խոսքի, մամուլի, ժողովների, միտինգների,երթերիու ցույցերի ազատություն: Հատուկ նշվում էր, որ ՎԽՍՀ-ը իրավահավասարհանրապետուէ ն կամավորկերպով է մտել ԽՍՀՄ կազմի մեջ: Նոր ՍահմանադԲյուն րությունը արտացոլումէր հանրապետությանառանձնահատկությունները, ընդգծում ազգային մշակույթի ու լեզվի զարգացման, մյուս բոլոր ազգերի ու ժողովուրդների հետ փոխադարձ հարաբերությունների կարնորությունը,հանրապետությունումբնակվող բոլոր ազգերի՝հայերի, ադրբեջանցիների,ռուսների, քրդերի ն այլոց իրավահավասարությունն ու բարեկամությունը: Ընդգծվում էր ճան, որ Հւսյկական ԽՍՀ-ը ոչ թե ֆեդերատիվ,այլ ունիտար, սուվերեն պետություն է, որի կազմում չկան ինքնավար կազմավորումներ:Նշվում էին նան մի շարք այլ առանձնահատկություններ, որոնք հատուկ էին միայն ՎԽՍՀ-ին: ՎայկականԽՍՀ Սահմանադրությունըիր հիմնականկառուցվածու ու ամբողջովինելնում էր սկզբունքներովհամապատասխանում քով ԽՍՀՄ Սահմանադրության հիմնական դրույթներից,քանի որ թե ԽՍՀՄ ն թե Վայկական ԽՍՀ Սահմանադրությունների տնտեսական ու քաղաԽՍՀՄ սահքական հիմքերընույնն էին: բոլոր հանրապետությունների մանադրություններումէլ օրենսդրորենամրապնդվածէր կոմունիստական կուսակցությանղեկավար դերը: ԽՍՀՄ Կենտգործկոմինստաշրջանը 1937 թ. հուլիսի 9-ին հաստատեց «ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի ընտրություններիկանոնադրությունը», որի համաձայն մտցվում էր ընտրության նոր ձե՝ գաղտնի, ուղղակի ն հավասար:Եթե նախկինումընտրություններնանցկացվումէին ըստ աշխատավայրի, ապա այժմ դրանք տեղի էին ունենալու ըստ քաղաքացիներիբնակավայրի:

կայացան Գերագույնխորհրդիընտրությունները 96,6 տոկոսը: ընտրողների մասնակցեց գեկտեմբերի 12-ին, որին 30 տոկոսը՝ գյուղացիէ ին, նրանցից 40 տոկոսից ավելին բանվորներ ներ ն մոտ 30 տոկոսը՝ մտավորականներ: մասնակցեց շուրջ 591 Հայկական ԽՍՀ-ից ընտրություններին 95,2 տոկոսը: հազար մարդ, կամ ընտրողների ընտրվեց 29 Հայկական ԽՍՅՀ-ից Գերագույն խորհրդի կազմում խորորոնցից 4-ը՝ Միության,25-ը՝ Ազգությունների պատգամավոր, Հալաբյանը, Կարո Անաստաս Միկոյանը, հրդում: Դրանց թվում էին ն ուՀարությունյանը,Արամ Փիրուզյանը Գրիգոր Մացակ Պապյանը, ԽԱՀՄ

թ.

|

րիշներ:

տեղի ունեցան ընտրությունները Գերագույն խորհրդի նախախորհրդի Գերագույն 4938 թվականիհունիսի 12-ին ընտրվեց խորԳ երագույն ժողկոմխորհ: գահությունն կազմեց կառավարություն՝ Պապյանը նախագահ ընտրվեց Մացակ հրդի նախագահության 1954 թվականը:Ժողկոմ(1901-1962), որն այդ պաշտոնումմնաց մինչե խորհի նախագահհաստատվեցԱրամՓիրուզյանը: ՀԽՍՀ

,

շրջանային, ն 18 ավանային գյուղական քաղաքային--շրջանային, ընտրվեց

Ամբողջ հանրապետությունում

քային, 4 խորհուրդներ:

քաղա-

ն ապահովումէր երաշխավորում Սահմանադրությունը անկաՀԽՍՀ-ի, ինչպեսնան բոլոր ազգային հանրապետությունների տնտեսական ն մշակութայինշիխություննու սուվերենիրավունքները բոլոր ոլորտներում: նարարության . հասինքնիշխանությունը, Հայկական ԽՍՀ սուվերենությունը՝ որտեղ ասված էր, որ ՀԽՍ:-ը տատվումէր նրա Սահմանադրությամբ, 6գգծով փոխադարձ ն պաշտպանության տնտեսական,քաղաքական հանրապետություն մյուս ազգային միավորվում նության նպատակով էմտնում է ԽՍՀՄ-ի մեջ՝ նրա կազմից ն կերպով կամավոր ների հետ ազատորենդուրս գալու իրավունքիվերապահումով: տաունի իր որոշակի Սահմանվում էր, որ հանրապետությունն հարցը որոշում են ինու նրա փոփոխման րածքը, որն անձեռնմխելիէ մարմինը`Գերագույն քը՝ ժողովուրդը ս նրա պետականբարձրագույն

ԽՍՀՄ

խորհուրդը:

ՀԽՍՀ

Գերագույնխորհրդի նախագահը ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի մեկն էր, իսկ ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահի'տեղակալներից մտնում էր ԽՍՀՄ նախագահը կառավարության կազմիմեջ: Միութենականորնէ հանրապետության պահանջի դեպքում ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդըպարտավորէր արտահերթնստաշրջան

հրավիրելն առաջադրված հարցի մասին հանրաքվե հայտարարել: Միութենականհանրապետությունները կարող էին նան օրենքների նախագծեր ԽՍՀՄ Գերագույն ներկայացնել խորհրդիքննարկմանը, պահանջելայս կամ այն օրենքի փոփոխություններ ու լրացումներ: ԽՍՀՄ բոլոր քաղաքացիների համար հանրապետությունների սահմանները որնէ արգելք չէին ստեղծում, նրանք կարող էին ազատ երթնելյել ողջ տարածքում ն ապրել ու աշխատել իրենց ցանկացած

վայրում:

Հանրապետության պետական բարձրագույնինքնուրույն մարմիններնէին ՎԽՍՀ Գերագույնխորհուրդըն նրա նախագահությունը,

ժողկոմխորհը՝ իր ժողկոմատներով ու գերատեսչություններով, դատան գերագույն խազությունը դատարանը: ՀԽՍՀ-ն ուներ իր մայրաքաղաքը, պետականզինանշանը,դրոշը

ն

պետականօրհներգը: ԽՍՀ

մայրաքաղաքը Երնանն էր, պետական զինանշանի հեղինակը՝ ՄարտիրոսՍարյանը, պետականօրհներգի հեղինակներն էին կոմպոզիտոր ԱրամԽաչատրյանը ն բանաստեղծ Սարմենը:Պետական դրոշը կարմիրէր՝ մեջտեղումկապույտ շերտով, իսկ վերին ձախ անկմուրճ-մանգաղի յունում պատկերնէր՝ բանվորագյուղացիական դաշին՛ քի խորհրդանիշը: ՀԽՍ3 Գերագույնխորհուրդն ընտրվում էր չորս տարի ժամանակով՝ վեց հազար բնակչիցմեկ պատգամավորի հաշվով: Պատգամավորության թեկնածու կարող էր առաջադրվել հանրապետության 21 տա-

րին լրացած յուրաքանչյուր քաղաքացի՝ առանցռասայական ու ազգային խտրության,սեռի ու դավանանքի, կրթությանցենզի, նստակյացության, սոցիալականծագման,գույքային դրության, անցյալում գործու-

նեությանհանգամանքների հաշվի առնման: Գերագույնխորհրդինստաշրջանը հանդիսանումէր հանրապետության իրավականիշխանության բարձրագույնձնը, որի նիստերը հրավիրվումէին տարեկան երկու անգամ: Անհրաժեշտության դեպքում ԳԽՄՂՀ Գերագույնխորհրդի նախագահության, կամ պատգամա-

վորների թվի մեկ երրորդի պահանջով կարող էր հրավիրվել արտահերթ նստաշրջան: ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը բաղկացած էր մեկ պալատից, որի կազմում ընգրկված էին մյուս ազգությունների ներկայացուցիչները: Նոր Սահմանադրությունը օրենսդրական ֆունկցիան վերապահում էր միայն Գերագույն խորհրդին:Օրենքներն ուժի մեջ էին մտնում միայն Գերագույն խորհրդի նստաշրջանում ձայների մեծամասնությամբ հաստատվելուց հետո: Պատգամավորըպարտավոր էր հաճախակիհանդիպումներ ունենալ ընտրողների հետ, լսել նրանց պահանջներն ու առաջարկները, օգնել նրանց: Գերագույն խորհուրդն ուներ մշտական գործող հանձնաժողովներ՝ մանդատային ն բյուջետային: Առաջինը ստուգում էր պատգամավորների լիազորությունները, երկրորդը վերահսկում էրԺողկոմխորհի կողմից ներկայացվածպետական բյուջեի կատարումը:Անհրաժեշտության դեպքում կարող էին ստեղծվել նան ժամանակավորհանձնաժոՏ

ղովներ:

Պաւոգամավորըկարող էր հարցադրում ներկայացնել պետական գործադիր մարմիններին,որոնք պարտավոր էին երեք օրվա ընթացքում պատասխանել:նա օգտվում էր նան անձեռնմխելիությանիրաենթարկվել վունքից` չէր կարող դատական պատասխանատվության կամ ձերբակալվել առանց Գերագույն խորհրդի, կամ նրա նախագահության համաձայնության: ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը բաղկացած էր նախագահից, նոա երկու տեղակալներից, քարտուղարից ն նախագահության 11 անդամներից: ՀԽՍՀ պետական իշխանության բարձրագույն գործադիր մարմինը Ժողկոմխորհն էր: Այն կազմվում էր Գերագույն խորհրդի կողմից Ն հաշվետու էր նրա առջն: Ժողկոմխորհըկազմված էր նախագահից, նախագահի առաջին տեղակալից ն տեղակալներից, պետական պլանային հանձնաժողովի նախագահից,ժողկոմներից ն պետական կոմիտեների նախագահներից: Ժողկոմխորհը Մոսկվայում ուներ մշտական

ներկայացուցչություն:

թ. Սահմանադրությամբ տեղական մարմինները՝ բանվորնեն կարմիրբանակայինների գԳյուգյուղացիների պատգամավորների րի, խորհուրդներըվերաղական, ավանային, քաղաքային ու շրջանային՝

կազմվեցին աշխատավորների

Տեպատգամւսվորների խորհուրդների:

ղական խորհուրդների նստաշրջանները գումարվումէին տարեկան 4--6 անգամ: Առաջիննստաշրջանում ընտրվում էր գործադիրկոմիտե: ՀԽՍՀ

մա ր

թ.

Սահմանադրությունը տվյալ պատմաշրջանի հա-

կարնորագույն փաստաթուղթ էր: ,

Ը

Թեմա

չորրորդ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ՆԱԽԱՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ (1938-1940

ԹԹ.)

1939 թ.

մարտինտեղի ունեցավՀամԿ(բ)Կ18-րդ համագումարը որը հաստատեց ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության զարգացման րորդ հնգամյապլանի (1938-1942 ՔԹ-)

եր-

դիրեկտիվները: Արդյունաբերական արտադրանքիաճը հնգամյակում կազմելուէր 92 տոկոս: Նախա-

տեսվում էր զարգացնել մեքենաշինությունը, նը, ստեղծել նոր բազա՝ «Երկրորդ Բաքու» նավթարղյունաբերության

ածխարդյունաբերությու-

2,1 անգամ ավելացնել

էլեկտրակւսյանների ընդհանուր հզորությունը,

առաջ մղել քիմիականարդյունաբերությունը: Նախատեսվում էր նան ընդարձակել թեթն ն սննդի արդյունաբերությունը, ծավալել բնակարանային ն

ՀայկականԽՍՀ-ում

մշակութային շինարարությունը:

արդյունաբերությունը, վերակառուցվեր մետաղամշակությունը մեքենաշինությունը ն շինանյութերի պետք է ընդարձակվեր քիմիական

արտադրությունը:

Նախատեսվում էր ամբողջապես ավարտելՔանաքեռհէկի շինարարությունը, սկսել Գյումուշհէկի նեՍնանի ստորերկրյաէլեկտրակայա-

նի շինարարությունը:

Գյուղատնտեսության բնագավառում աճելուէր ՄՏԿ--ների,խոշոր ջրանցքներիցանցը, որի հիման վրա ընդլայնվելու էր ու

այգեգործու-

թյունն

բանջարաբուծությունը: Բոլոր կոլտնտեսություններում ստեղծվելուէին անասնապահական ֆերմաներ:

մարտինավարտվեցՍ. Կիրովիանվան գործարանի ն սկսվեց նարարությունը սինթետիկկաուչուկի արտադրությունը: Շարք մտան Կիրովականի Ալ. Մյասնիկյանի անվան քիմիական "րանի մի շարք արտադրամասեր, գործարկվեցԱլավերդուծծմբաթթվի թ.

շի-

գործա-

|

գործարանը:1937--ի Ո) ունակ բերության աճը կազմեց 43 տոկոս: Երնանի Ձերժինսկու անվան մեքենաշինական գործարանը արմւստապես վերակառուցվեց ն դարձավ խոշոր մեքենաշինականձեռնարկություն: 1938-ին ավարտվեց Լենինականի ենթակայանի կառուցումը, որը էլեկտրական էներգիայով ապահովեց տեղի արդյունաբերական արա

ե ամբ 1939-ինին քիմի քիմիական համեմատությամբ

:

-

ձեռնարկությունները:

ընթացքում շահագործման հանձնվեցին ԼենինաԵրնանի ալրականի մանվածքային գործվածքային ֆաբրիկաները, ղաց կոմբինատը, Այրումի պահածոների գործարանը, Քանաքեռհէկի 5-րդ ն6-րդ ագրեգատներըն նրանց միացնող326 կմ բարձրավոլտհաղորդագծի կառուցումը, շարք մտան 7 գյուղական էլեկտրակայաններ: Նշված ժամանակաշրջանումժողտնտեսության բոլոր ճյուղերում աշխատում էին շուրջ 700 բարձրագույն կրթությամբ մասնագետներ: Ստեղծվեց արհեստագործականուսումնարանների ն ֆաբրիկա-գործարանային դպրոցներիլայն ցանց: Հանրապետությանամբողջ արդյունաբերությանհամախառնարտադրանքը 1937-ի համեմատությամբ 1940-ին աճեց 68 տոկոսով, էլեկտրաէներգիայի արւռադրությունը 2Ք8,6 միլիոն կիլովատ--ժամից հասավ 305,5 միլիոնի: Միայն խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններում աշխատում էր 25 հազար բանվոր: (Յքօրիօ6 03816180 ՃքԽՔԵՇԵօՔ ՇՇՔ. ԷքօՔՅէ, 1957, 6. 22, 26): 1937-ի 71,6-ի դիմաց 1939-ին ժողտնտեսությանմեջ արդյունաբերական արտադրանքիտեսակարարկշիռը կազմեց 77,7 տոկոս: 1940-ին արդեն կոլեկտիվացված էր Հայաստանի գյուղացիական տնտեսությունների 98,3 տոկոսը,ն բոլոր ցանքատարածությունների 99,9 տոկոսը պատկանում էր կոլտնտեսություններին (Օ1ռքօղոօծ 1938-1940

թթ.

ն

ՃքԽՔԱՇԿօՔ ՇՇՔ, 6. 55):

Հնգամյակի առաջին տարիներին հանրապետության կոլտնտեսություններում կառուցվեցին 516 անասնապահական ֆերմաներ, ն 1940-ին դրանց թիվը հասավ 3248-ի: Զարկ տրվեց խաղողագործությաննու պտղաբուծությանը: Եթե 1-ին ն 2-րդ հնգամյակներումստեղծվել էր 2300 հեկտար խաղողի նոր (ՀԺՊ, հ. 7, էջ 402): այգի, ապա միայն 1939--ին ստեղծվեց 2100 հեկտար

03810180

ՀԽՍՀ

Գերագույնխորհրդին Ժողկոմխորհի1939 թ. սեպտեմբերի 3-ի որոշմամբ կազմակերպվեցին ն շրջանայինհոհանրապետական ղային հանձնաժողովներ, որոնց խնդիրն էր բացահայտել հողօգտագործման բնագավառումթույլ տրված խախտումները, հողերի շռայլումն ու կողոպուտը:Դրա շնորհիվ կոլտնտեսականներից վերցվեց 22,273 հեկտար հող, որն ապօրինաբարնրանց էր տրվել իբրն տնամերձ հողամաս ն վերադարձվեցկոլտնտեսություններին: Երրորդ հնգամյակիառաջին տարիներինշահագործմանհանձնվեցին մի շարք ջրանցքներ:1940 թ. հունիսինշարք մտավ Նալբանդի 47 կմ էր: Այն ջրանցքը, որի երկարությունը ոռոգելի դարձրեց2650 հեկտար հող: ՋրանցքըկառուցվեցՍպիտակիշրջանի կոլտնտեսությունների միջոցներով:Նրա ջրերը ոռոգելու էին նան Սպիտակի շրջանի շաքարի ճակնդեղիդաշտերը: 1939 թ. շահագործման հանձնվեցԴալմայի ջրանցքը: 1940-ին հանրապետության ջրանցքներիերկարությունը հասնում էր 502,5 կիլոմետրի,որոնք ոռոգում էին 77,647 հեկտարհող: Արմատականմիջոցառումներ ձեռնարկվեցին բամբակի,ծխախոտի, շաքարի,ճակնդեղի,խորդենու մշակությանուղղությամբ: Գործերըլավ չէին հատկապեսհացահատիկային մշակաբույսերի մշակության բնագավառում,որն ամենահետամնացն էր: Բնագավառն այդ վիճակիցհանելու համար որոշվեց ստեղծել 16 սերմնաբուծական

կոլտնտեսություններ:

Առաջընթացտեղի ունեցավ անասնագլխաքանակի ավելացման ասպարեզում: Սակայն այդ բնագավառումկային մի շարք դժվարություններ, որոնք բնորոշ էին ամբողջ երկրիճ: ՀինգովավելացավՄՏԿ-ների թիվը՝ 1937-ի 27-իփոխարեն՝ 32, որոնք սպասարկումէին հանրապետության կոլտնտեսությունների: 1939 թ. Մոսկվայում բացվեց Համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսը:1940-ին Հայաստանից ցուցահանդեսինմասնակցեցին407 կոլտնտեսություն,6 սովխոզ, 2 ՄՏԿ, 107 ֆերմա, գյուղատնտեսության3995 0առաջավորներ (ՇօատՅոՇՐՈՎԾՇԽՕՑ

ՃքԽՔԻԵՇԵ«օր ՇՇԲՔ, էջ 91): Երրորդ հնգամյակիտարիներին շարունակում էր բարձրանալ աշխատավորների կենսամակարդակը: Բանվորներիմիջին աշխատավարձն աճեց 25 տոկոսով,իսկ կոլտնտեսականների դրամական եկամուտներնավելացան2--3 անգամ: 1938--1941 թթ. Դայաստանի քաղաքօ1ք0/76ՈԵ018օ

ներում կառուցվեց 247 հազարքառակուսի մետր բնակելի տարածություն: Գազարավորկոլտնտեսականներ դուրս եկանգետնափորկացան րաններից կառուցեցին նոր բնակարաններ: Գյուղերում կառուցվեցին բուժարաններ, ակումբներ, դպրոցներ, մանկապարտեզներ: Ավելանում էր կենսամթերքներիարտադրությունը: Եթե 1937-ին 1559 տոնարտադրվելէր 344 տոննա յուղ, ապա 1940-ին այն կազմեց նա, պանրիարտադրությունը748--ից հասավ 1876 տոննայի: 1937-ի 51 հիվանդանոցի (2000 մահճակալ) դիմաց 1939-ին հանրապետությունումկար 65 հիվանդանոց՝2950 մահճակալով: ՀԽՍՅՀ-ում տեղի էր ունեցել բնակչության աճ. 1221334 մարդուց 1940 թ. այն հասել էր 1,3 միլիոնի (Աէճքօռուօ620388680

ՃքԽՔԻՇԽՕՄ

ՇԸԲ, էջ 3): Զարգանում էին Գայաստանիքաղաքները: Երնանից բացի, բարգավաճում էին Լենինականը, Կիրովականը, Ալավերդին, Արթիկը, էջմիածինը,Ղափանը,Գորիսը,Նոր Բայազետը: 1940 թ. նոյեմբերին մեծ հանդիսավորությամբ նշվեց Հայաստանում խորհրդային իշխանությանհաստատման 20--ամյակը: Այդ տարի-. ներին Հայաստանըհետամնաց ագրարայիներկրից վերածվել էր զարգացած ինդուստրիաունեցող հանրապետության:Երկրում կառուցվել էին 25 խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկություններԵ̀րնանի սինթետիկ կաուչուկի կոմբինատը,ԿիրովականիԱլ. Մյասնիկյանիանվանքիմիական գործարանը, Երեանի մեքենաշինականգործարանը, ԼենինականիՄայիսյանապստամբությանանվանտեքստիլ կոմբինատըն այլն: Միայն խոշոր արդյունաբերության մեջ աշխատում էր 25000 բանվոր: 1913 թ. համեմատությամբ 72 անգամ ավելացել էր էլեկտրաէներգիայի Բանվոր-ծառայողների թիվը հասել էր 142200-ի: արտադրությունը: Արդյունաբերական արտադրանքի տեսակարարկշիռը կազմում էր 78 տոկոս: կանրապետությունում կար 1078 կոլտնտեսություն,14 սովխոզ, 32 ՄՏԿ (ԱՅքօղիօ6 20382680 ՃքԽԲԻՒՇԻօրՇԸՇՔ, էջ 55): Բ

Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմի նախօրյակին կապիտալիստական խոշոր երկրները բաժանվել էին երկու հակադիրխմբավորումների. մեկի մեջ էին Գերմանիան,ճապոնիան ն Իտալիան,մյուսի մեջ՝ ԱՄՆ-ը, Անգլիանն Ֆրանսիան: Աշխարհը վերաբաժանվելունպա209

տակովառաջինխմբավորումը բացահայտորեննախապատրաստվում էր համաշխարհայիննոր պատերազմի: 1938 թ. սկզբներինֆաշիստական Գերմանիանառանց լուրջ դժվարության փաստորեն զավթեց Ավստրիան,իսկ նույն թվականիաշնանը, օգտվելով Մյունխենյանհամաձայնությունից,ներխուժեց Չեխոսլովակիայի Սուդետականմարզ: 1938 թ. ճապոնական զորքերը, խախտելով խորհրդային երկրի սահմանը,ներխուժեցինԽասան լճի շրջանը, սակայնԿարմիրբանակի հարվածներիտակ հետ շպրտվեցին:1939 թ. մայիսի 11-ին ճապոնացիները Խալխին գոլ գետի մոտ ներխուժեցինՄոնղոլական ժողովրդական տարածքը, սակայն խորհրդա--մոնղոլական հանրապետության միացյալ զինված ուժերը ջախջախեցիննրանց ու ՄԺՎ տարածքը մաքրեցին

ագրեսորներից:

օգոստոսի 23-ին ԽՍՀՄ կառավարությունըԳերմանիայի կնքեց չհարձակվելու պակտ, որով պատերազմիվտանգը խորհրդային երկրից որոշ ժամանակովհեռացվեց: 1939 թ. սեպտեմբերի1-ին Գերմանիանպատերազմսկսեց Լեհաստանիդեմ, որից հետո Անգլիանն Ֆրանսիանպատերազմհայտարարեցին Գերմանիային:Երկրորդհամաշխարհային պատերազմնսկսվեց: Տասնյոթ օրվա ընթացքում գրավելով Լեհաստանի ողջ տարածքը գերմանական զորքերը մոտեցան Արեմտյան Ուկրաինային ն թ.

հետ

գայում փոխգնդապետԳրիգոր Հայրապետյանը,դասակի հրամանատարի օգնական, հետագայում մայոր Իսահակ Մանասյանը (Կլիմենտ արությունյան, Հայ ժողուլրդի մասնակցությունըերկրորդ համաշխարհային պատերազմին(1939-7945 թթ.), Երնան, 2001, էջ 42-43): Կարապետ Սիմոնյանը ծնվել է 1918-ին, Թիֆլիսում: 1942-ին ավարտել է Թբիլիսիի հրետանային ուսումնարանը: Ֆիննական պատերազմում եղել է տանկի հրաձիգ--ռադիստ:Հերոսի կոչման արժանացել է Կարելական պարանոցում Մաներհայմի գծի ամրությունների ճեղքման ժամանակ (1939 թ. դեկտեմբեր) ցուցաբերած խիզախության համար: Հայրենական պատերազմի ժամանակ կռվել է Հյուսիսային Կովհետո ծառայել է հրակասում, ստացել մայորի կոչում: մանատարականկադրեր պատրաստող զորամասում (ՀՍՀ, հ. 10, էջ 376, Կ. Հ., էջ 42-43): Միքայել Պարսեղովը ծնվել է 1899 թ. ԼՂԻՄ-ի Մարտունու շրջաթթ. կռվել է Առաջին համաշխարնի Կոլխոզաշեն գյուղում: 1916-1917 1918-1920 թք. հային պատերազմի Կովկասյան Կարմիր բանակի կազմում կռվել է Միջին Ասիայում՝խորհրդայինիշխանության հաստատման համար: 922--ին ավարտել է Տաշքենդի հրետա1 նային ուսումնարանը, 1936-ին՝ Մ. Ֆրունզեի անվան ռազմականակադեմիան: 1937-ից Լենինգրադի զինվորական օկրուգի հրետանու պետն էր: Խորհրդա-ֆիննական պատերազմում հրետանային դիվիզիայի է էր, մար 1940 թ. մարտի 21-ի հրամանագրով արժանացել է Խորհրդային Միությանհերոսիկոչման: սկզբին Կինի զինվորական հրետանու պետն էր, այնուհետն Վարավարնեմտյան ռազմաճակատի հրամանատարի տեղակալ, իսկ 1942-ի հունվարից՝ 40-րդ բանակի հրամանատար: 1942-ի ամռանը նշանակվել է Հեռավորարնելյանռազմաճակատի հրետանու հրամանատար, մասնակցել ճապոնիայի ջախջախմանը: 1948-ին ավարտել է Գլխավոր շտաբի Կ. Վորոշիլովի անվան զինվորական օկրուգի ռազմականակադեմիան:1954-ից Լենինգրադի Կ. հրետանու հրամանատարնէր, 1962--ից՝ Կալինինի անվան հրետանային ակադեմիայի հրամանատարական ֆակուլտետի պետը: Պարգնատրվել է Լեճինի 3, Կարմիր դրոշի 4, Սուվորովի 2--րդ աստիճա-

Պատերազմից

ռազմաճակատում:

մասնակցել Մաներհայմի գծիճեղքմանը, որի հաԱրեմտյան Բելոռուսիային, որտեղ բնակվում էինմիլիոն ուկրաինացի- հրամանատար 3 միլիոն բելոռուսներ: ներ

ն

Դեռնս

քաղաքացիական պատերազմի տարիներին Լեհաստանըզավթել էր այդ չոարածքները: 1939 թ. սեպտեմբերի 17-ին խորհրդայինԿարմիր բանակը՝ գերմանական զորքերի առաջխաղացումըկասեցնելու նպատակովմտավ Արնեմտյան Ուկրաինային ԱրեմտյանԲելոռուսիայի տարածքը: 1939 թ. նոյեմբերին սկսվեց խորհրդա--ֆիննական պատերազմը, որն ավարտվեց1940 թ. մարտին՝Կարմիրբանակի հաղթանակով:ԽՍՀՄ խորհրդի 15-ի նագրով կարմիրբանակային ԿարապետՍիմոնյանըայդ պատերազմում խիզախությանու հերոսության համարարժանացավԽորհրդայինՄիության հերոսի կոչման: Նա հայ ժողովրդի զավակներից առաջին Խորհրդային Միության հերոսն էր: 1940 թ. մարտ--ապրիլ ամիսներին նույն կոչմանն արժանացանդիվիզիայի հրամանատար, հետագայում Միքայել Պարսեղովը, կրտսեր լեյտենանտ, հետագեներալ-գնդապետ

Գերագույն նախագահության թ.հունվարի հրամա-

ի

Ղայրենական պատերազմի

օկրուգ

նի շքանշաններով: Մահացել է 1964-ին Լենինգրադում(ՀՍՀ, հ. 9, էջ... Կ. Հ., էջ 42-43): Արցախցիներ են նան Գ. Հայրապետյանն ու Ի. Մանասյանը, որոնք նույնպես մասնակցել են Վայրենականպատերազմին:Նրանք ԽորհրդայինՄիությանհերոսի կոչմանն են արժանացել Վիբորգիշրջանում ծավալված մարտերի համար՝ 1940 թ. ապրիլի 7--ի հրամանագրով: Նրանցից առաջինը մահացել է 1998-ին Երնանում,երկրորդը՝ 1974-ին Բաքվում (Կ. Հ., էջ 42--43): 1939-ին ԽՍՀՄ-ը փոխօգնության պայմանագրերկնքեց Լատվիայի, Լիտվայի ն էստոնիայի հետ, որի հիման վրա 1940-ի գարնանը Կարմիրբանակիզորամասերը մտան այդ երկրներ: Նրանց օգնությամբ Մերձբալթյաներկրների բուրժուական կառավարություններըտապալ207,

վեցին:Լատվիայում, Լիտվայում ն էստոնիայումխորհրդայինիշխանությունը վերականգնվեց:1940 թ. օգոստոսին ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդի նստաշրջանըԼիտվական,Լատվիականն էստոնականխորհրդայինՍոցիալիստականՀանրապետություններինընդունեցԽՍՀՄ-ի կազմիմեջ: Դեռնս 1918-ին Ռումինիան ԽորհրդայինՌուսաստանիցզավթել էր Բեսարաբիանն Հյուսիսային Բուկովինան: 1940 թ. հունիսի26--ին ԽՍՀՄ կառավարությունը հրապարակեցհայտարարություն` այդ տա-

րածքները վերադարձնելու մասին: Ռումինիայիթագավորը պարտավորվեց չորս օրվա ընթացքում այնտեղից հանել իր զորքերը: Ազատագրված տարածքներից կազմվեց նոր` Մոլդավական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը, որը նույնպես մտավ ԽՍՀՄ կազմի մեջ: 1940 թ. ապրիլին ֆաշիստական Գերմանիանգրավեց Դանիան, Նորվեգիան, Բելգիան, Հոլանդիան ն ներխուժեց Ֆրանսիա: 1940 թ. հունիսի 22-ին Պետենի կառավարությունը կապիտուլյացիայիենթարկվեց: Ֆրանսիայի զգալի մասը՝ Փարիզ մայրաքաղաքով,օկուպացվեց գերմանացիների կողմից: Գրավված երկրներում ֆաշիստները գազանաբար ոչնչացնում էին հրեա ազգաբնակչությանը: Այդ կապակցությամբ ինչպես շատ վայրերում, այնպես էլ Երնանում տեղի ունեցավ մտավորականությանհանրահավաք, որտեղ իրենց զայրույթի խոսքն ասացին ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստուհի Հայկանուշ Դանիելյանը, ակադեմիկոսՀովսեփ Օրբելին, ասմունքի վարպետՍուրեն Քոչարյանը, կոմպոզիտորՀարո Ստեփանյանը,գրող Ստեփան Զորյանը, վաստա-

կավորարտիստՎաղարշՎաղարշյանը:

Պաշտպանության կարիքներով պայմանավորված աշխատանքային կարգապահությունն ամրապնդելու նպատակով ԽՍՀՄ ժողկոմխորհը 1938 թ. դեկտեմբերի20-ին որոշում ընդունեց աշխատանքային գրքույկներ մտցնելու մասին, իսկ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը սահմանեց Սոցիալիստական աշխատանքիհերոսի կոչում, ինչպես նան «Աշխատանքայինարիության համար» ն «Աշխատանքային գերազանցությանհամար» մեդալներ: 1940 թ. հունիսի 26-ին ընդունվեց «Ութժամյա աշխատանքայինօրվա, յոթնօրյա աշխատանքային շաբաթվա անցնելու ն ձեռնարկություններիցու հիմնարկներից բանվորներիու ծառայողներիինքնագլուխ հեռացումը արգելելու մասին» հրամանագիրը: Երրորդ հնգամյակի երեք ն կես խաղաղ տարիներն ընդհատվեցին ԽորհրդայինՄիության վրա ֆաշիստականԳերմանիայիուխտադրուժ հարձակմամբ: Խորհրդային բոլոր ժողովուրդները, այդ թվում ն հայ ժողովուրդը թնակոխեցինպատմության նոր փուլ` Հայրենական պատերազմի ժամանակաշրջանը:

Թեմա

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

հինգերորյ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

1920-1940

Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատմամբնոր դարաշրջան սկսվեց հայ ժողովրդի հոգնոր-մշակութայինկյանքի բնագա-

վառում:

1920-1940

թվականներինԽորհրդային Հայաստանում իրականացվեց խոշորամասշտաբմշակութային շինարարություն, որի պատմությունը բաժանվում է երկու փուլի: Առաջին փուլն սկսվում է Հայաստանում խորհրդայինիշխանությանհաստատմամբ ն ավարտվում 1930 թվականին, երբ արդեն հնարավոր դարձավ ոանրապետությունում մտցնել ընդհանուր պարտադիրուսուցում: Այդ փուլում մշակութային շինարարության հիմնականխնդիրն էր մշակույթը մատչելի դարձնել ժողովրդական ամենալայնզանգվածների համար: Դրան հասնելու համար խորհրդայինիշխանության առաջին իսկ ամիսներինիրականացվեցին մի շարք արմատական միջոցառումներ. վերացվեցլուսավորու213

թյան հին համակարգը,դպրոցն անջատվեցեկեղեցուց, ազգայնացվեցին կրթական-մշակութային հիմնարկները,սկսվեց անգրագիտության

վերացմանգործը, ստեղծվեցին առաջին բուհերը: Մշակութային շինարարությաներկրորդփուլն սկսվեց 1930 թվականի սկզբներից, որի հիմնական խնդիրը սոցիալիստականնոր մշակույթի զարգացումն էր լայնությամբ ն խորությամբ: Խորհրդային Հայաստանում մշակութայինշինարարություննսկսվեց անասելի ծանր պայմաններում.բնակչության 80 տոկոսիցավելին անգրագետէր, երկրում չկար ոչ մի բարձրագույն ուսումնական հաս-

տատություն:

ւ

թ. սկզբներին ստեղծվեց Խորհրդային Հայաստանի լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատը, որի առաջին ժողկոմ հաստատվեց ապագայի անվանի պատմաբան, ակադեմիկոս Աշոտ Հովհաննիսյանը: Լուսժողկոմատի վրա էր դրված դպրոցների, մտավորական կադրերի պատրաստման,գրականությանն արվեստի, հրատա-

րակչականգործի անմիջականղեկավարումը: 1920 թ. դեկտեմբերի6-ի Հայհեղկոմի դեկրետովհանրապետության սահմաններումպետական լեզու ճանաչվեց հայերենը:Նույն թվականի դեկտեմբերի 17-ին Հեղկոմի Ա լուսժողկոմի դեկրետով ազգայնացվեցին կրոնական հաստատություններինպատկանող մշակութա--կրթականհիմնարկները՝դպրոցները, հնագիտականն ազգագրաթանգարանները, մատենադա նները: կան թանգար դար րն ու լ տպարանները: րը, Դպրոցներումարգելվեցին կրոնական առարկայի դասավանդուո `

անները

Կ2

Տ ԽՍըր Աոռվարի, հնա ա

անհ ի վեստական ժեերի պանու հտական Ա աո իսկ վարի Տիդեկրետով եկ ազգայնացվեցիր Մ բվար ժողով թ. փետ

եղա

մի

դեկրե

եղծվե ե

ղով,

լուսժողկոմատիտնօրինությանըհանձնվեցինէջմիածնի Մատենադարանը, թանգարանը տպարանը:

ն

1.

-

Դպրոցական գործի կազմակերպումը

ժողովրդական կրթությանառաջնահերթ խնդիրըմինչն տասնյոթ տարեկան բոլոր երկսեռ երեխաների ձրի ն պարտադիր ընդհանուր ու պոլիտեխնիկականկրթությանիրագործումնէր:

Վայաստանում խորհրդային դպրոցի ստեղծումն ընթանում էր ծանր պայմաններում, անբավարար էին դպրոցականշենքերը, չկային դասագրքեր,զգացվում էր ուսուցիչների խիստ պակաս: 1921 թ. հոկտեմբերին ՎայաստանիԺողկոմխորհը դեկրետ ընդունեց այլ նպատակներովօգտագործվողդպրոցականշենքերն անհապաղ ազատելու ն դրանք լուսժողկոմատի տնօրինությանըհանձնելու

մասին: ,

թ. հունվար-ապրիլ ամիսներին Հայաստանի գրեթե բոլոր գավառներում տեղի ունեցան ուսուցչական համագումարներ, որտեղ ուսուցչությանը կոչ արվեցակտիվորեն ներգրավվել խորհրդային նոր դպրոցիստեղծմանաշխատանքներին: 1921 թվականին ՀԽՍՀ լուսժողկոմատը որոշում ընդունեց Հայաստանում ստեղծել երկու հիմնականտիպի դպրոց՝ տարրական նյոթնամյա: Այնուհետն որոշում ընդունվեց դասավանդումը մայրենի լեզվով անցկացնելուն ձրի ուսուցում մտցնելու մասին: ուսումնաՁեռնարկված միջոցառումների շնորհիվ 1921-1922 կան տարում Հայաստանումդպրոցների թիվը հասավ 506-ի՝ 47,7 հազար աշակերտներով:Իսկ 1925-1926 տարում արդեն ուսումնական գործում էր 758 դպրոց՝ 76,9 հազար աշակերտով

`

`

ԱԻ Ա

» հունիսին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի պլենումը քննարկեց դպն որոշում ն ընդունեցքաղաքային ինարա ության հարցը Ղ ր

ր ոցական

Ե

ա

ոՀ ոտ

Ը:

ն տիպեր սահմանելու նելու մ մասին:Նպագյուղական դպրոցների հիմն Նպա հիմնական տակահարմարհամարվեց քաղաքներում ունենալ եռաստիճանդպրոցներ՝ տարրական, յոթնամյա, լրիվ միջնակարգ, իսկ գյուղականվայրերում հիմնականտիպ ճանաչվեց տարրական դպրոցը: նան աշխատանքային գյուղերիտ դպրոցներ: Բացվեցին 1921-1928 թվականներինհանրապետությանգյուղականվայրերում կառուցվեց 108 դպրոցականշենք, իսկ 1929-1932 թվականներին հանրապետությունում կառուցվեց դպրոցական շենք, որոնցից 379-ը՝ գյուղերում: 1932-1933 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում էր 1099 դպրոց, որոնցից 782-ը տարրական,302-ը՝ յոթնամյա ն 12-ը՝ միջնակարգ:Դրանցում սովորում էին 179 հազար աշակերտներ: 1930 թ. Օգոստոսի 14--ին ԽՍՀՄ Կենտգործկոմըն Ժողկոմխորհը որոշում ընդունեցին ընդհանուր պարտադիրտարրական կրթության

ն

`

մասին: Նույնանման որոշում Հայաստանումընդունվեց 1930 թ. հոկտեմբերի5-ին: Առաջինաստիճանիդպրոցներում ընդգրկվեցդպրոցահասակ երեխաների98 տոկոսը: Ընդհանուր պարտադիր ուսուցման անցնելու կարնորագույն պայմաններիցմեկը դպրոցը մանկավարժականկադրերովապահովելն էր, մինչդեռ 1922 թվականին Հայաստանի դպրոցներում ուսուցիչների թիվը պահանջվածիցերեք անգամ պակասէր: 1924 թ. տեղի ունեցավ Վայաստանի ուսուցիչների առաջին համագումարը, որտեղ զեկուցումով հանդես եկավ ժողկոմխորհինախագահ Ս. Լուկաշինը: Ընդունված որոշումներով գյուղական ուսուզիչների սոցիալականվիճակը զգալիորեն բարելավվեց: 1930 թ. Վայաստանիկառավարությունըհաստատեց հանրապետության վաստակավորուսուցչի պատվավորկոչում, որին առաջինն արժանացավՍիմակ Սահակյանը: 1921 թ. հոկտեմբերինբացվեցԵրնանիժողովրդականհամալսա-. րանը, որի կազմում էր նան մանկավարժականֆակուլտետը, իսկ 1922 ուս. տաթ. հոկտեմբերին՝մանկավարժականինստիտուտը:1924-1925 է այն րում կրկին միանում պետականհամալսարանին, իսկ թ. վերածվում Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական ինստիտուտի,2002 թվականից՝համալսարան: Տարբեր ժամանակներում մանկավարժական տեխնիկումներ բացվեցին Երնանում, Լենինականում, Ստեփանավանում, Գորիսում, Դիլիջանում,Նոր Բայազետում (Գավառ): 1927-1928 ուս. տարում Վայաստանի դպրոցներում աշխատում էին 2598 ուսուցիչներ, որի միայն 10 տոկոսն ուներ բարձրագույն

կրթություն:

հանրապետությանուսուցիչների թիվը հասավ 4500--ի: հանրապետությունում պարտադիր տարրական կրքությունը լիովին իրագործվեց, որը նեհնարավորւթյուն տվեց անցնել յոք1933-1934 նամյա պարտադիր կրթության: Արդեն թթ. հանրապետությունում գործում էր 377 յոթնամյադպրոց, իսկ քաղաքներումանցումը յոթնամյա պարտադիր կրքության՝ ավարտվեց: 1938-1940 թվականներիընթացքումհանրապետությունումկա460 ռուցվեցին դպրոցականշենքեր՝ 97 հազար աշակերտականտեղերով: Դրանցից399--ը կառուցվեցինգյուղական վայրերում: 1932 թ. 1932 թ.

1940-1941 ուսումնական տարում արդեն հանրապետությունում կար 1155 դպրոց, որոնցից 2Ք5-ը՝ տարրական,572-ը՝ յոթնամյա ն 325--ը՝ միջնակարգ: Աշակերտներիընդհանուր թիվը հասավ 326617--ի: Գյուղական վայրերում գործողդպրոցներիթիվը հասավ 1020-ի: 1932--1936 թթ. ընորոշումներ, որոնդունվեցին մի շարք կուսակցական--կառավարական (4-րդ դատարրական երեք տիպեր՝ հաստատվեցին դպրոցների ցից ն սարան), ոչ լրիվ միջնակարգ (7-րդ դասարան) միջնակարգ (10-րդ

դասարան):

.

2.

վերացումը Անգրագիտության

'

,

Մշակութային շինարարության հաջորդ կարնորագույն խնդիրը հանրապետությանչափահաս բնակչության անգրագիտության վերացումն էր: 1921 թ. սեպտեմբերի21-ին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհնընդունեց դեկրետ անգրագիտության վերացման մասին: Այն կենսագործելու նպատակով հանրապետությանլուսժողկոմատին առընթեր ստեղծվեց անգրագիտությանվերացման արտակարգհանձնաժողով: Արտակարգհանձնաժողովըորոշեց առաջին հերթին անգրագիծավալել 16-35 տարեկան բանտության վերացման աշխատանքները վորների Ա գյուղացիներիշրջանում: Գրագիտությանուսուցումը տարվում էր անգրագիտությանվերացմանկետերում,որի տնողությունը3-6 ամիս էր: 1922-1923 ուս. տարում Հւսյաստանումգործում էին անգրագիտության վերացման 316 կետեր՝ 6400 սովորողներով: Հաջորդ ուսումնական տարում այդ կետերիթիվը հասավ 429-ի՝ 85000 սովորողներով: 1924 թվականին ստեղծվեց անգրագիտության վերացմանն աջակցող ընկերություն, որը հետագայում անվանվեց «Կորչի անգրագիտությունը» ընկերություն:Ընկերությունը կոչ արեց տեղերում ստեղծել բջիջներ, բաժանմունքներ,գրագիտության կետեր: Ընկերությանը անդամագրվեցինհազարավոր աշխատավորներ, լուսավորության ն մշակույթի աշխատողներ:Ընկերության կենտրոնականխորհրդի մեջ մտան գրող ՍտեփանԶորյանը, հասարակական գործիչներԿարո ՂաՎարդանուշ Տարախչյանը Դավթյանը, Սերիկ զարյանը, ն ուրիշներ:

Լիկկայանների՝անգրագիտությանլիկվիդացման կայաններում ընդգրկվեցին 16-39`տարեկանները: Եթե 1921--1923 թթ. հաշվարկնե1000 րով Հայաստանում մարդուց գրագետ էր 169-ը, ապա 1926 թ. մարդահամարիտվյալներովգրագետներիթիվը հասավ 252--ի: 1926 թ. Հայաստանում բնակվում էին 16-39 տարեկան 312844 մարդ, որից գրագետ էին 120944--ը, այսինքն՝ 38,6 տոկոսը, որը չափազանցցածր էր (ՀԺՊ, հ. 7, էջ 436): Անգրագետներիգերակշիռ մասը բաժին էր ընկնում գյուղական բնակչությանը: 1928 թ. լուսժողկոմը «Կորչի անգրագիտությունը» ընկերության հետ միասին մշակեց անգրագիտությանվերացման հնգամյա պլան, 215000 ըստ որի՝ լիկկայաններումընդգրկվեցին 16-49 տարեկանները՝ մարդ: Լայնորեն ծավալվեց մշակութայինարշավը, որի մեջ ընդգրկվեցին հասարակականաշխատողներ:Նրանք բացում էին դպրոցներ, լիկկայաններ,գրադարաններ, ակումբներ, անցկացնում զրույցներ ու դասախղսություններ: Այդ շարժման արդյունքում 1928-1932 թթ. լիկկայաններում ընդգրվեցին 500 հազար մարդ, այսինքն՝ հանրապետության բնակչության 60 տոկոսը: Մեծ ուշադրություն նվիրվեց ազգային փոքրամասնությունների գրագիտության բարձրացմանը:Հայաստանի բնակչության 84,6 տոկո1,7 տոկոսը՝քրդեր, 0,3 տոսը հայեր էին, 8,8 տոկոսը՝ադրբեջանցիներ, ն կոսը՝ հույներ ասորիներ:Ադրբեջանցիների94 տոկոսը ագրագետ էր: Մինչն խորհրդայնացումըՀայաստանումչկաո ադրբեջանական ն ոչ մի դպրոց, ադրբեջանականբնակչության կրթության գործը հանձնված էր մզկիթներին, իսկ քրդերն առհասարակ չունեին իրենց գիրը: 1922 թ. լուսժողկոմատին կից ստեղծվեց ազգային փոքրամասնություններիբյուրո, իսկ ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ--ի բյուրոյին կից՝ ազգային փոքրամասնություններիկոլեգիա: Ձեռնարկվածմիջոցառումներիշնորհիվ 1923 թվալյանին Հայաստանումարդեն կար 56, 1925 թվականին`114 ադրբեջանականդպրոց: Մի քանի շրջաններում ստեղծվեցինհայ--ադրբեջանականխառը դպրոցներ: 1924 թ. դեկտեմբերինԵրնանում իրենց համագումարն անցկացրին ասորի ն եզդի ուսուցիչները: 1924 թ. Երնանի գավառում կար 18 ադրբեջանական, 5 ռուսական, Յ ասորական, 1 հունական, իսկ էջմիածնիգավառում՝2 ադրբեջանական,1 եզդիական դպրոցներ:Նույն 1924 թ. Երնեանումկար նան ադրբեջանական ուս. մանկատուն՝ 60 երեխաներով:1925-1926 տարում էջմիածնի գավառում ազգայինփոքրամասնությունների համարգործում էր 12 դպրոց``

աշակերտներով: 1926-1927 թթ. անցում կատարվեց լատինականի վրա հիմնված ադրբեջանականնոր այբուբենին: 1929 թ. Հայաստանի կառավարությանջանքերով ստեղծվեց քրդական այբուբեն: 1931 թվականին Երնանում բացվեց քրդական մանկավարժականտեխնիկում: 1934--1935 ուս. տարում ազգային փոքրամճասնություններիդպրոցներում լրիվ ընդգրկված էին դպրոցահասակ բոլոր երեխաները: Պայկական մանկավարժական ինստիտուտում կազմակերպվեց ադրբեջանականբաժին: Անտարակույս, կային նան դժվարություններ, սակայն դրանք այնքան էլ Վայաստանիկառավարությանմեղքով չէին: Օրինակ՝ չկային ազգային լեզվով դասավանդող ուսուցիչներ, ն այդ գործը կատարում էին մոլլաները, իսկ ադրբեջագցիները էին, որ իրենց ուշադրություն չեն դարձնում: 1936 թվականին «Կորչի անգրագիտությունը»ընկերությունը վերացվեց, ն 1930-ական թվականների վերջերին Խորհրդային Հայաստանը դարձավբարձր գրագիտության երկիր:

բողոքում

3.

Բարձրագույն դպրոցի ստեղծումը

Խորհրդային Հայաստանում բարձրագույն կրթությամբ մասնագիտական կադրերի պատրաստումը տնտեսական ն քաղաքական կարնորագույն խնդիրէր: Հանրապետության կյանքում խոշորագույն իրադարձություն էր Երնանի պետական համալսարանի հիմնադրումը: 1920 թ. դեկտեմբերի 17-ին լուսժողկոմի հրամանով ստեղծվեց հանձնաժողով՝նոր, Ժողովրդական համալսարանիհիմունքները մշակելու համար: Դեկտեմբերի 28-ին հանձնաժողովի աշխատանքը համարվեց ավարտված ն որոշում ընդունվեց համալսարանի կազմակերպման մասին: Հաստատվեց Երնանի ժողովրդական համալսարանի ժամանակավորկա|

համալսարան էին ընդունվում բանվորներն Առաջին հերթին

նոնադրությունը:

ու

գյուղացիները: Ուսուցումն անվճար էր, իսկ հետագայում հասւոատվեց 50 ուսանողականթոշակ: ն հասաՀամալսարանն ուներ երկու ֆակուլտետ՝ բնագիտական ռեկտոր րակագիտական:Առաջին նշանակվեց պատմաբան

մեծանուն

Վակոբ (1873-1952): Մանանդյանը

Նա ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոսէր, սուլորել է Ենայի, Լայպցիգի,Ստրասբուրգի,Պետերբուրգիհամալ սարաններում: Նրա աշխատությունները գիտականկարնոր ավանդ են ոչ միայն Հայաստանի,այլն Անդրկովկասին ՄերձավորԱրնելքիերկրներիպատմության բնագավառում: Եթե 1921-1922 ուսումնական տարում համալսարանում սովորում էր ընդամենը255 ուսանող, ապա հաջորդտարում նրանցթիվը հասավ 463-ի, 1925-26 ուս. տարում՝ 1160-ի, իսկ 1929 ուս. տարում անցավ 1300-ից: Կարնոր միջոցառում էր բանվորականֆակուլտետների՝ բանֆակների ստեղծումը: Հայաստանում ստեղծվեցին 11 բանֆակներ՝ 2600 ունկնդիրներով:Մինչն 1932 թվականըբանֆակներնավարտեցին 300 բանվոր ու գյուղացի, որոնք ըստ մասնագիտությանաշխատանքի էին անցնում ժողովրդականտնտեւությանտարբեր ճյուղերում: Ավարտածներիմի մասը շարունակում էր կրթությունըբուհերում: Հանրապետության երկրորդ բուհը դարձավ 1923 թ. հիմնադրված Երնանի կոնսերվատորիան: Այդ գործում մեծ դեր խաղացնշանավոր կոմպոզիտորն մանկավարժՌոմանոս Մելիքյանը: 1928 թ. Երնանում բացվեց Անդրկովկասյան անասնաբուժա-

կան-անասնաբուծական ինստիտուտը: 1930 թվւսկանինԱնդրֆեդերացիայի կառավարությանորոշմամբ Երնանիպետականհամալսարանըլուծարվեց, իսկ նրա հաճապատասխան ֆակուլտետների հիման եցինգյուղատնտեսավրա կազմակե

կան

Կրի

տությո

բացնեցին քիմի րր պարհային, աին" Նոնա տախուզաման, Գրան ուսումնական նագիտական

գյուղատնտես, 100 անասնաբույժ---անասնաբույծ, 250 տնտեսագետ, 10 արվեստի աշխատող (Շօտճոտօ7/ՎԾՇԿՕՇ 61քօ/76ՈԵՇ7Ր8Օ ՊՔաոՒԹԲԾԴՕՕԲ, 1920-1940, Բքծթո, 1940, էք 114): շ

ւ

այլ

բ

հաստատություններ:

սրջ

րգ

,

1932-1933 Ուսումնական տարում հանրապետությունում գորէին 9 բուհեր՝ 3500 ուսանողներով ն 65 տեխնիկումներն ուսումնարաններ՝7600 սովորողներով (Փ/ՈԵո/քԻօ6օ7քօհ6ՈԵՇ180..., էջ 63): 1935 թ. Երնանում ն Լենինականումբացվեցիներեկոյանմանկավարժական ինստիտուտներ ն Երնանի ռուսական մանկավարժական թթ. ընթացքում հանրապետությանբուհերը ինստիտուտը: 1933-1940 դպրոցներինտվեցին շուրջ 2000 ուսուցիչներ, իսկ պատրաստեցինլուսավորության բնագավառի

ծում

ւ իտերնիկանա առետրա-կոր,

ն բժշկական ինստիտուտները: պերատիվ,մանկավարժական Սակայն 1933-ին համալսարանը վերաբացվեց: 1930-ական թվականներին ստեղծվածբուհական համակարգը մասնակիփոփոխություններով գոյատնում է առ այսօր: 1931--1932 ուսումնական տարում հանրապետությունում գործում էին ութ բուհեր, որոնցում սովորում էին 3400 ուսանողներ (ՀՍՈԵՐ/ՔԻՕՇ օ1քօ76ՈԵօ78օ ՃքոՔԻօեօտ ՇՇՔԲ. ՔքտտՅհ, 1962, էջ 163): 1928-1932 թթ. ընթացքում Վայաստանիբուհերը տվեցին 1500 մասնագետներ,որոնցից 430 մանկավարժ, 300 բժիշկ, 120 ինժեներ,

խալ

1920-ական թվականներինԵրնանում բացվեցին գեղարվեստականն արդյունաբերականտեխնիկումները: Հանրապետությունում բացվեցին նան երեք մանկավարժական տեխնիկումներ, որոնցիցմեկը՝ ադրբեջանական: աերաաե 1931-1932 ում ու ուսումնական տարում արդեն հանրապ ն հաստատուկար տեխնիկում միջնակարգ մասնագիտականայլ թյուններ, որոնցում սովորում էին 6700 ուսանողներ: Երնանում, Լենինականում, Կիրովականում,Ստեփանավանում,Գորիսում, էջմիածնում, Դիլիջանում արդեն գործող տեխնիկումներիկողքին կան, մեխանիկական,

սովորում էին

ան

ակազս.

Կր

արի

ասնագետներ. 1940-1941

բուհերում հանրապետության

ուսումնական տարում հագարից ավելի, իսկ Կի պրոֆեսորադասախոսական բար

Նոր ումննրում րորակ

ոու

ա

ւ

հասցրեց մաս ամանը հարա ենթարկվեցին

Կրթականգործի բռնաճնշումների պաշտամունքը, ու գիտնականներ:

երբ 4.

ն

մեծ

շատ դասախոսներ

Գիտության զարգացումը

Գիտության զարգացման ուղղությամբ կատարված առաջին նշանակալի քայլը էջմիածնի մշակութապատմական ինստիտուտի ստեղծումն էր:

առաջին խոշոր գիտական կենտրոնը ՀԽՍՀ Հանրապետության գիտության ն արվեստի ինստիտուտնէր, որը կազմակերպվեց1925 թ. սկզբին:Ինստիտուտըգործում էր ակադեմիականսկզբունքներով. նրա մեջ մտնում էին երեք տարով ընտրված իսկական ն թղթակից-անդամներ: Ինստիտուտիբարձրագույն մարմինը նրա անդամներիընդհանուր ժողովն էր: Կար նան ինստիտուտի խորհուրդ, ինչպես նան գիտության տարբերճյուղերի գծով բաժանմունքներ:Ինստիտուտիխնդիրնէր հանրապետությունում զարգացնել բնական, տեխնիկականն հումանիտար գիտությունները: Այն ուներ բնական-մաթեմատիկական, պատմահասարակական ն արվեստի բաժանմունքներ: Ինստիտուտիիսկականանդամներէին հայ անվանի գիտնականներ ն արվեստիգործիչներ: Դրանց թվում էին բժիշկներ Գ. Արեշյանը, Վ. Արծրունին, մեխանիկ Ա. Հակոբյանը, կենսաբան Ա. Հովհաննիսյանը, քիմիկոսներ Լ. Ռոտինյանը,Ս. Ղամբարյանըն ուրիշներ: Պատմահասարակականբաժանմունքի անդամներ էին պատմաբաններ Հ. Մանանդյանը,Լեոն (Ա. Բաբախանյան),Աշ. Հովհաննիսյանը, Մ. Աբեղյանը, 8. Խանզադյանը, Արտ. Կարինյանը, Ա. գրականագետներ Տերտերյանը, հնագետ-ազգագրագետներԵ. Լալայանը, Ա. Քալանթարը, լեզվաբաններ Հ. Աճառյանը, Գ. Ղափանցյանը, տնտեսագետ Դ. Ազատյանը,փիլիսոփա ՊՀ. Գյուլիքեխվյանը, արվեստի բաժանմունքում էին ճարտարապետներԹ. Թորոմանյանը,Ա. Թամանյանը, Ն. Բունիաթյանը, ռեժիսոր-դերասան Ա. Բուրջալյանը, Մ. Մանվելյանը, Լ. Քալանթարը, գրողներ Ե. Չարենցը, Դ. Դեմիրճյանը, նկարիչ Մ. Սարյանը, կոմպոզիտորներԱ. Սպենդիարյանը,Ռ. Մելիքյանըն ուրիշներ: 1933 թվականինհանրապետությունում գործում էին նան 33 ինքնուրույն գիտահետազոտականհիմնարկներ: 1928 թ. Երեանի պետական համալսարանին կից բացվեց ասպի-

րանտուրա:

թվականինկազմակերպվեցԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի հայկական ֆիլիալը՝ Արմֆանը, որի, նախագահ հաստատվեց նշանավոր երկրաբան Ֆ. Յու. Լնինսոն-Լեսսինգը: 1941 թ. Արմֆանի կազմում գործում էին 11 գիտահետազոտականհիմնարկներ` 180 գիտաշխատողներով,այդ թվում` 16 գիտության դոկտոր ն 23 թեկնածու: 1938 թվականինԱրմֆանինախագահնշանակվեց նշանավորարնելագետ, ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելին:

թվականինԲ. Բ. Պիոտրովսկու ղեկավարությամբսկսվեցին Կարմիր բլուրի՝ ուրարտական Թեյշեբաինի ամրոցի պեղումները: Հին մտավորականությանկողքին աճեց նան աշխատավորական խավերիծոցից դուրս եկած նոր մտավորականությունը:

5.

Մշակութալուսավորական աշխատանքը

թվականիկեսերից հանրապետությունում ծավալվեց հսկայական մշակութալուսավորական աշխատանք, որի գլխավոր նպատակն էր աջակցել ծառացած քաղաքական ն տնտեսականխնդիրների

իրականացմանը:

.

Քաղաքական ն մշակութային դաստիարակության կարնոր միջոցներից էր մամուլը: Խորհրդայնացման առաջին իսկ օրերին Հայաստանում փակվեցին մինչն այդ հրատարակվող բոլոր թերթերը, ազգայնացվեցին մասնավոր տպարանները: 1920 թ. դեկտեմբերիցԵրնանում հայերեն լեզվով սկսեց հրատարակվել Հեղկոմի ն Կոմկուսի Կենտկոմի օրգան «Կոմունիստ» թերթը: 1928 թվականին արդեն Հայաստանում հրատարակվումէին 9 անուն թերթ ն 22 անուն ամսագիր:Կազմակերպվեց նան շրջանային թերթերիհոատարակում, ստեղծվեց բանվորագյուղացիականթղթակիցներիբազմամարդ ջոկատ: 1932 թվականին արդեն լույս էր տեսնում 59 անուն թերթ ն 19 անուն հանդես՝ 400 հազար ընդհանուր տպաքանակով: 1920-ական թթ. Հայաստանում լույս էին տեսնում «Խորհրդային Հայաստան», «Աշխատանք»,«Մաճկալ», «Բանվոր», «Ավանգարդ»հայերեն, «Ռիա թազա» քրդերեն ն «Կըրզլ--Շաֆակ»ադրբեջաներենթերթերը: թվականին կազմակերպվեց պետական հրատարակչություն՝ Ղայպետհրատը,որը իրականացնումէր քաղաքական գրականության Ա դասագրքերի, հայ ն ռուս դասական հեղինակներ Ալ. Շիրվանզադեի, Գ. Սունդուկյանի, Հովհ. Թումանյանի, Լ. Տոլստոյի, Ա. Չեխովի, Ա. Պուշկինի, Մ. Գորկու ն այլոց երկերի հրատարակումը:Մշակութային շինարարության առաջին փուլի ավարտին հրատարակվել էր 650 անուն գիրք՝ 2 միլիոն 650 հազար տպաքանակով: Չափազանց կարնոր գործ էր գրադարանայինցանցի ընդլայնու1921 մը: թվականին ստեղծվեց Հայաստանի հանրային գրադարանը,

հետագայում կոչվեց Ալ. Մյասնիկյանիանվան: 1925 թ. այդ գրադարանում արդեն կար 200 հազար գիրք: Գյուղական վայրերում հիմնվում էին խրճիթ-ընթերցարաններ, որոնք ձճշակութալուսավորական աշխատանքիկարնորկենտրոններէին: 1932 թվականինՀայաստանումարդենգործումէր 470 գրադարան: 1922 թվականինստեղծվեցքաղաքական գլխալուսավորության վոր վարչություն: Մշակութալուսավորականկարնոր աշխատանք էին կատարում ակումբները:1932 թ. Վայաստանում կար 90 ակումբ: Մեծ ուշադրություն էր դարձվում հակակրոնական պրոպագանդային, որի ընթացքում, սակայն, թույլ տրվեցին լուրջ շեղումներ ու թերություններ: Սկզբնականշրջանում ոչ թե գիտաաթեիստական աշխատանք էր տարվում,այլայդ գործը կատարվումէր զանգվածաբար, շատ հաճախ բռնի միջոցներով փակվում էին եկեղեցիները, կիրառվում էին թեմաներովլույս տեհարկադրականմիջոցառումներ:Վակակրոնական սան գրքեր ու գրքույկներ, սկսեց հրատարակվել անաստվածներիընկերությանամսագիրը: Մշակութալուսավորականաշխատանքիկարնոր կողմերից մեկն էլ կանանց շրջանում տարվող աշխատանքն էր, որի նպատակն էր նրանց ներգրավել ակտիվ աշխատանքիմեջ: Կանանց համար ստեղծվեցին տղամարդկանցհավասար գործունեության պայմաններ, նրանց տրվեց բարձրագույն կրթություն ստանալու իրավունք, մտցվեց տղաների նաղջիկների համատեղ ուսուցում, ստեղծվեցինկանանցբաժիններ, 1921 թ. անցկացվեցկանանց համահայաստանյան համագումար,հիմնվեց «Հայաստանի աշխատավորուհի» ամսագիրը, ընդարձակվեցմանն մանկապարտեզներիցանցը: Կանայք սկսեցին առաջակամճսուրների տար դեր խաղալ լուսավորության ն առողջապահությանասպարեզներում: Մեծ աշխատանքտարվեց նան ադրբեջանուհիներին քրդուհիների շրջանում: 1983-1940 թթ. ընթացքում ավելացավթերթերիթիվը: Արդեն 1940 թվականինլույս էր տեսնում 58 անուն թերթ՝ 235 հազար տպաքանակով: Ամսագրերիթիվը 20-ից հասավ 40-ի՝ 505 հազար տպաքանակով: Մեծ թափովընդլայնվումէր գրքերի հրատարակման գործը: 1933 թ. Հայաստանումլույս ընծայվեց507, իսկ 1940 թվականին՝700 անուն գիրք: Գրքերի հրատարակման աճին զուգընթաց ընդլայնվում էր գրադարանայինցանցը: 1932 թվականին Հայաստանում կար 338 գրադաորը

:

։

.

րան, որոնցից 269--ը՝ գյուղերում: Գրքային ֆոնդը կազմում էր 332 հազար օրինակ: 1940 թ. գրադարաններիթիվը հասավ 908-ի, որոնցից 784-ը՝ գյուղերում, իսկ գրքային ֆոնդը հասավ 711 հազարի: Կարնոր դեր էին խաղում թանգարանները: 1935 թ. պետական մշակութապատմականթանգարանի բազայի վրա ստեղծվեցին պատմական, գրական, թատերական ն արվեստի թանգարանները: 1940 թվականինՀայաստանում գործում էին 11 թանգարաններ: Գյուղում մշակութաքաղաքականաշխատանքի հիմնական օղակը կոլտնտեսայինակումբներնէին: 1940 թվականինհանրապետությունում կային 897 ակումբներ, որոնցից 737-ը՝ գյուղերում: 1930-ական թվականներին մշակութալուսավորական աշխատանքի կարնոր միջոցներիցմեկն է դառնում ռադիոն: 1933 թվականին ՀԽՍՀ ժողկոմխորհին կից կազմակերպվեց ռադիոհաղորդումների ն ռադիոֆիկացմանկոմիտե: 1940 թվականինհանրապետությունումարդեն կար 38 հազար ռադիոկետ: 1939 թվականին նշվեց «Սասունցի Դավիթ» հայկակական ժողովրդականէպոսի 1000-ամյակը: ԽՍՀՄ ԳԱ-ն ռուսերեն լեզվով հրատարակեցէպոսը՝ ակադեմիկոսՀովսեփ Օրբելու ներածականով:Մոսկվայում տեղի ունեցավ էպոսի հազարամյակին նվիրված հանդիսավոր երեկո, իսկ Երնանում հրավիրվեց ԽՍՀՄ գրողների միության արտակարգ պլենում: էպոսի հոբելյանը դարձավ ԽՍԴՀՄ բոլոր ժողովուրդների բարեկամությանն մշակույթի տոն: 6.

Խորհրդահայ գրականությունը

Հեյաստանիխորհրդայնացումիցհետո հայ նշանավորգրողներ

Հովհ. Թումանյանը, Հովհ. Հովհաննիսյանը, Ավետիք Իսահակյանը, Ալ. Շիրվանզադեն,Նար-Դոսը, Դ. Դեմիրճյանըկողմնորոշվեցին խորհրդային իշխանության կողմը: 1921-1925 թթ. խորհրդային իշխանության պաշտպանությամբհանդես եկան արտասահմանումգտնվող հայ մտավորականներԵ. Օտյանը, Վ. Թեքեյանը, Ա. Չոպանյանը,Լ. Բաշալյանը, Զ. Եսայանը, Տ. Կամսարականը ն ուրիշներ: Դ`րապարակ իջավ հայ գրականությաննոր սերունդը՝ Ե. Ձարենց, Ա. Վշտունի, Ա. Բակունց, Գ. Մահարի, Վ. Ալազան, Ն. Զարյան, Վ. Նո-

:

րենց, Մ. Արմեն, Հ. Սիրաս, Ս. Տարոնցի, Սարմեն, Գ. Սարյան, Արաքս ն

ուրիշներ:

թ. հոկտեմբերի 4-ին Իսահակյանինհասցեագրած մակում Հ. Թումանյանը գրում էր, որ «...գրականությունն ու գեղարվեստը երբեք էսքան ուշադրության առարկա եղած չեն մեր աշխարհում»: 1920-ական թվականներինՀայաստանում լայն ծավալ ստացավ պրոլետարականգրական շարժումը, հանդես եկան պրոլետարական գրական խմբակներ: 1922-ին կազմավորվեց Երեքի խմբակը՝ Ե. Չաիր դեկլարացիան՝գրարենց, Գ. Աբով, Ա. Վշտունի, որը հրատարակեց կան առաջին մանիֆեստը: Այն առաջադրում էր գրականությունըհեղաշրջելու, նոր արտահայտչաձներմշակելու, գրականության ն արդիականությանկապիխորացմանպահանջ, որը դրականէր: Սակայն. խորապես սխալ էր «երեքի դեկլարացիայի» պահանջը` նախահեղափոխական գրական ժառանգությունն ամբողջությամբ մերժելու մասին, որը տեսակետներին: տուրք էր ռուսականպրոլետկուլտի աղանդավորական 1923 թ. կազմակերպվեցպրոլետարական գրողների ասոցիացիան, որը, չնայած թույլ տված սխալներին,դրականդեր կատարեց պրոլետարականմիջավայրիցգրականերիտասարդսերնդի առաջ քաշման

առումով:

Ա.

նա-

հիննադրվեցպրոլետարականգրողների«Նոյեմբեր» միությունը, որը պաշտպանեց ազգայինգրականությանավանդներիվրա հենվող ն ժողովրդականկյանքով սնվող ռեալիստականգրականությունը: 1926 թ. ստեղծվեցՎայաստանիպրոլետարականգրողների միությունը, իսկ 1929 թվականինկազմակերպվեցՀայաստանի խորհրդային գրողների ֆեդերացիան: Նոր գրականությանստեղծմանպահանջով հանդես եկավ Եղիշե Չարենցը, որն արտահայտվեց 1921 թ. հրատարակված«Ամենապոեմ» ստեղծագործությանմեջ: Այստեղ արտահայտվածէ այն գաղափարը, որ բանաստեղծներից մեծագույնը Ժողովուրդն է, նյութական ն հոգնոր բոլոր արժեքների ստեղծողը, բոլոր էպոսներիհեղինակը: Նա մշակեց նոր ելակետ` պատմականանհատի ն ժողովրդական զանգվածների վերաբերյալ: փոխհարաբերության 1922 թ. Ալեքսանդրապոլից ոչ հեռու գտնվող Կապսգյուղում սկսվեցին Վայաստանում սոցիալիստական շինարարության առաջնեկի՝ Շիրակի ջրանցքի կառուցման աշխատանքները: 1924 թ. բանաստեղծ Հակոբ Հակոբյանը,այցելելով շինարարությանվայրը, գրեց «Բոլշնիկ է 1925 թ.

Շիրկանալը»պոեմը: Նրան հետնեցինԳ. Սարյանը,Սարմենը,Ն. Զարյանը, Գ. Մահարին,Մ. Արմենըն ուրիշներ: Ստեղծվեցշիրկանալյան պոեզիան, որը, չնայած ակնհայտ սխեմատիզմին, բանաստեղծությունը

մոտեցրեցսոցիալիստական շինարարությանը: Տվյալ ժամանակաշրջանի պոեզիայում արւոացոլվում էր ճան գյուղի զարթոնքը(Ա. Վշտունի,Ն. Զարյան, Գ. Մահարի,Վ. Ալազաննուրիշներ): Արձակի բնագավառումհանդես եկան Ա. Բակունցը,Ստ. Զորյանը, Մ. Արազին,Վ. Թոթովենցը, Դ. Դեմիրճյանը,Ե. Չարենցը,Մ. Արմենը ն ուրիշներ: 1930-ական թթ. խորհրդահայգրականությանզարգացման տիրապետող մեթոդը սոցիալիստականռեալիզմն էր: Լայնորեն արտահայտվեց նան հնի ու նորի պայքարի, ինչպես նան խորհրդայինհայրենասիրությանմոտիվը:Այլ կերպ ասած՝ գրականություննանմիջականորեն արձագանքումէր բուռն ընթացող կյանքի պահանջներին: Ւ

Խորհրդահայ արվեստը

Հայաստանում խորհրդայինկարգերհաստատվելուցհետո թատրոնը արժանացավ պետական հոգատարության: 1922 թ. հունվարի 25-ին Գ. Սունդուկյանի «Պեպո» պիեսի բեմադրությամբսկսվեց Երնանի պետական թատրոնի գործունեությունը:Թատրոնը դարձավ

ժողովրդականլայն զանգվածներիգեղարվեստական դաստիարակության լավագույն օջախ: պետական թատրոնի առաջին Գլխավոր ռեժիսոր Լնոն Երնանի Քալանթարյանի ղեկավարությամբ թատրոնում աշխատումէին անվանի դերասաններՀասմիկը,Միքայել Մանվելյանը,Իսահակ Ալիխանյանը, Արուս Ոսկանյանը,Հրաչյա Ներսիսյանը,Վահրամ Փափազյանը,Համբարձում Խաչանյանը,Օլգա Գուլազյանը,Վաղարշ Վաղարշյանը,Ավետ Ավետիսյանը, Մկրտիչ Ջանանըն ուրիշներ: Հայ բեմին գաղափարականնոր լիցք հաղորդեցին Չարենցի «Կապկազթամաշա», Դ. Դեմիրճյանի«Քաջ Նազար», Շիրվանզադեի «Մորգանիխնամին»կատակերգությունների բեմադրությունը: Մի շարք պիեսներիբեմադրությամբ աչքի ընկավ ռեժիսորԱրշակ Բուրջալյանը:

1925. թ.

վերադարձավհայթատրոնիվետերաններից հայրենիք

մեկը՝ Յովհաննես Աբելյանը: Թատերական կյանքում մեծ դեր կատարեց 1928 թ. հիմնադրված Լենինականի պետական թատրոնը` երիտասարդ ռեժիսոր Վարդան Աճեմյանիղեկավարությամբ: 1928 թ. կազմակերպվեցպետականշրջիկ թատրոն՝Ամո Խարազյանի ղեկավարությամբ: Պետական թանգարաններբացվեցին նան Կիրովականում, Ղափանում, Ստեփանավանում,Արտաշատում,Ալավերդիումն այլուր: 1929 թ. հիմնադրվեցպատանի հանդիսատեսի թատրոնը,այնուհետն տիկնիկային թատրոններԵրնանում ն Լենինականում: Հանրապետությունում գործում էին նան ադրբեջանական ն քր-

դականթատրոններ: Երնանիպետականթատրոնումմեծ աշխատանքկատարեցինգլխավորռեժիսորԱրմենԳուլակյանը,բեմանկարիչՄիքայել Արուտչանը: 1937 թ. հիմնադրվեցԵրնանիռուսականթատրոնը: Մինչն Հայրենական պաւոերազմը Հայաստանում գործում էին 36 թատրոններ: Խորհրդահայ մշակույթի մեջ ուրույն տեղ էր գրավումկինոարվեստը: 1920-ական թվականներինհիմնադրվեցազգային կինեմատոգրաֆիան: նախախորհրդային Հայաստանում կար ընդամենը երկու մասնավորկինոթատրոն:1920 թ. դեկտեմբերինարդեն լուսժողկոմատի նախաձեռնությամբՀայաստանի տարբեր շրջաններում շրջիկ ապարատների միջոցով սկսեցին ցուցադրել կինոնկարներ, իսկ մի քանի տարի անց Երնանում ն հիմնադրվեցին «Պրոլետար», «Նաիրի» ն «Շիրակ» կինոթատրոնները: 1923 թ. Ժողկոմխորհիորոշմամբ ստեղծվեց Պետլուսկինո ընկե-

Ալեքսանդրապոլում

րությունը:

թ.

էկրան բարձրացավ«Խորհրդային Հայաստան» առաջին

կինոնկարը:

ցուցադրվեց հայկական կինեմատոգրաֆիայիառաջնեորից հետո երկու տարվա ընթացքում էկրան բարձրակը՝ «Նաճուսը», ն ցան «Զարե» «Խասփուշ», «Շոր ն Շորշոր» կինոնկարները,որոնց հեղինակը նոր կազմակերպվածՀայկինոյի գլխավոր ռեժիսոր, հայ ազգային կինոյի երախտավորՀամո Բեկնազարյանն էր: Նկարահանվեցին նան «Զամալու» ն 3-4 այլ ֆիլմեր:

թ.

թվականին «Գիքոր» կինոնկարով ամփոփվեց Հայկինոյի համր շրջանը: 1935 թվականին էկրան բարձրացավ հայ ազգային կինեմատոգրաֆիայի գլուխգործոցը՝«Պեպո» առաջինհնչուն ֆիլմը, որը Հ. Բեկնազարյանի, Հր. Ներսիսյանի, Ս. Ավետիսյանի,Հ. Խաչանյանի, Հասմիկի, Դ. Մալյանի, Ա. Գուլակյանի, ֆիլմի կոմպոզիտորԱրամ Խաչատրյանի մեծագույն հաջողությունն էր: Ֆիլմը երկու ամիս շարունակ ցուցադրվում էր Մոսկվայի կինոթատրոններում: «Պեպոյից» հետո էկրան բարձրացան «Զանգեզուր», «Սնանի ձկնորսները», «Լեռնային արշավ» Ֆիլմերը: Ստեղծվեցին նան սմաստավավերագրական,մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր: նախապատերազմյանշրջանում ընդուսնուր առմամբ ստեղծվեցին 40 գեղարվեստական ն շուրջ 70 մաստավավերագրական ու մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր: Հանրապետության բոլոր քաղաքներում ու շրջկենտրոններումկառուցվեցին մշտական գործող կինոթատրոններ: Խորհրդային Հայաստանում աննախընթաց վերելք ապրեց երաժշտականկյանքը: 1921 թ. դեկտեմբերին հիմնադրվեց երաժշտական ստուդիան, որի հիմանվրա 1923 թ. բացվեց հայ երաժշտականառաջինբուհը՝ պետական կոնսերվատորիան:Այդ գործում ակտիվդեր խաղաց կոմպոզիտոր Ռոմանոս Մելիքյանը: 1926 թ. կազմակերպվեց ռադիոհաղորդումների պետականկոմիտեի ժողգործիքների անսամբլը` Արամ Մերանգուլյանի ղեկավարուԲունիի ղեկավարությամբ: ժոթյամբ ն ժողգործիքների նվագախումբը՝ ղովրդական երգերի հավաքման ուղղությամբ մեծ աշխատանք կատարեց կոմպոզիտոր ՍպիրիդոնՄելիքյանը: Վերածնունդ ապրեց գուսանական արվեստը, նոր երգեր ստեղծեց գուսան Շերամը (Գրիգոր Տալյան, 1857--1938): 1925 թ. կազմակերպվեց հետագայում Կոմիտասի անվան կվար1934

տետը:

1924 թ. Ղայաստանեկավ հայ մեծ կոմպոզիտորԱլեքսանդրՍպենդիարյանը:Նա գրեց «Երնանյանէտյուդները» ն «Ալմաստ» Օպերան:

Խորհրդային Հայաստանում շարունակեցին ստեղծագործել կոմպոզիտորներ Անուշավան Տեր-Ղնոնդյանը, Նիկողայոս Տիգրանյանը, Ռոմանոս Մելիքյանը:

1935 թ. կազմակերպվեցՀայաստանիկերպարվեստի թանգարանը: 1923 թ. դեկտեմբերին Երեանում կազմակերպվեց Հայաստանի

հունվարի 20-ին «Ալմաստ» օպերայի ներկայացմամբ բացվեց Ալ. Սպենդիարյանիանվան օպերայի Ա բալետի պետական թ.

թատրոնը:

'

1935 թ. բեմադրվեց Ա. Տիգրանյանի «Անուշ» օպերայի վերամշակված տարբերակը:Երկու տարում կայացավ«Անուշի» հարյուր ներկայացում:

Նշանավորերգչուհի Հայկանուշ Դանիելյանինառաջինը շնորհվեց ԽորորդայինՄիության ժողովրդականարտիստուհու կոչում: Նշանավոր երգիչ էր Շարա Տալյանը: 1932.թ. կազմակերպվեց Հայկական ֆիլհարմոնիան: 1938 թ. ստեղծվեց Թաթուլ Ալթունյանիգլխավորած Հայկական ժողովրդական երգի ու պարի պետականանսամբլը, որը լայն ժողովրդականություն ձեռք բերեց: Վաղարշակ Սահակյանիղեկավարությամբկազմակերպվեց սանական երգի անսամբլը: 1938 թ. Արտեմի Այվազյանիղեկավարությամբկազմակերպվեց ՂՎայաստանի պետականէստրադայիննվագախումբը: 1939 թվականին Մոսկվայում կայացավ հայ արվեստի առաջին տասնօրյակը:Այդ կապակցությամբՍպենդիարայանի անվանօպերայի Կ բալետի պետական թատրոնը պարգնատրվեցԼենինի շքանշանով, իսկ Վայֆիլհարմոնիան՝Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով: 1932 թ. կազմակերպվեցՀայաստանի կոմպոզիտորների միությունը: Ստեղծագործականասպարեզիջավ հայ կոմպոզիտորների նոր սերունդը՝ Արամ Խաչատրյան, Հարո Ստեփանյան,Կարո Զաքարյան, Աշոտ Սաթյան, ՎազգենՏալյան, ԱրտեմիԱյվազյան ն ուրիշներ: Ա. Խաչատրյանի «Գայանե» բալետը առ այսօր համարվում է խորհրդայինլավագույն բալետը: աննախընթա Զարգացման Գ խընթաց շրջ ան մտավ հայկական կերպար

գու-

.

՝

-

վեստը:

1921 թ. հուլիսին Երնանում բացվեց Հայ կերպարվեստագետների միության ցուցահանդեսը, որը համախմբեցտարբեր երկրներումցրված հայ նկարիչներինու քանդակագործներին: Դրանիցհետո Հայաստան տեղափոխվեցին Մ. Սարյանը, Ս. Աղաջանյանը,Գ. Գյուրջյանը, Վ. Գայֆեճյանը, արվեստաբանԳ. Լնոնյանը: 1922 թ. Երնանում հիմնադրվեց գեղարվեստականդպրոց, իսկ 1923 թ. Ալեքսանդրապոլում՝ գեղարվեստականստուդիա:

կերպարվեստիաշխատողներիընկերություն՝ակադեմիկոսԱլ. (Թամանյանի նախագահությամբ:Նրա տեղակալն էր Մ, Սարյանը:Ընկերությունը կազմակերպեցմի շարք ցուցահանդեսներ: 1932 թ. կազմակերպվեց խորհրդայինկերպարվեսՀայաստանի տագետներիմիությունը, որի մեջ մտան խորհրդահայ բոլոր նկարիչներն ու քանդակագործները: Խորհրդահայ նկարչության զարգացմանգործում առանձնապես մեծ է մեր ժամանակներիմեծագույն նկարիչ ՄարտիրոսՍարյանիդերը: ճանաչված նկարիչներ էին Եղիշե (Թադեոսյանը,Սեդրակ Առպքելյանը, Ստեփան Աղաջանյանը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Գաբրիել Գյուրջյանը: ՎԽՍՀ ժողովրդական նկարիչ, քանդակագործ Սերգեյ Մերկուրովը Երնանում կանգնեցրեց Ստ. Շահումյանի (1931 թ.) ն Լենինի (1940 թ.) մոնումենտները: թ. արտասահմանից Երնան եկավ քանդակագործ Արա

Սարգսյանը:

.

ժողովրդական նկարիչ Հակոբ Կոջոյանը նկարազարդեց «Սասունցի Դավիթ»էպոսը (1922 թ.): Խորհրդահայ ճարտարապետությանառաջատարնէր ակադեմիկոս Ալեքսանդր Թամանյանը: 1924 թ. նա ստեղծեց Երեանի գլխավոր հատակագիծը:Ա. Թամանյանի երեք նշանավոր ստեղծագորժճություններն են Երնանի առաջին հիդրոէլեկտրակայանի, օպերայի ն բալետի թատրոնի ն ՎԽՍՀ կառավարականտան շենքերը: Նշանավոր ճարտարապետներէին Ն. Բունիաթյանը,Մ. Գրիգորյանը, Կ. Վալաբյանը,Մ. Մազմանյանը,Գ. Քոչարը, Ս. Սաֆարյանըե ուրիշներ: 1932 թ. ստեղծվեցճարտարապետներիմիությունը: Վայ ճարտարապետներիուժերով Երնանում, Լենինականում, Կին ընդհանրապեսհանրապետությանողջ տարածքումվեր րովականում խոյացան բազմաթիվհոյաշեն կառույցներ: ՃարտարապետՆ. Բունիաթյանինախագծով բնակելի երեք շենքերի համալիր կառուցվեց այժմյան Մ. Մաշտոցի պողոտայի վրա՝ Խորենացուփողոցից մինչն գլխավոր պողոտա: 1933-1939 թթ. երեք բնակելի շենքերի խումբ կառուցվեցներկայիսՏիգրան Մեծի պողոտայում

(Մ. Գրիգորյան, Ս. Աաֆարյան): Ազգային ճարտարապետությանհիաեն նալի նմուշներ մինչն կայրենւսկանպատերազմըԵրնանում կառուցված Կենտրոնականհանրախանութը(Ա. Ահարոնյան,Մ. Մազմանյան, Հ. Սարգսյան, Գ. Քոչար), բժշկական ն գյուղատնտեսական ինստիտուտները (Ս, Սաֆարյան),գրքի պալատը (Մ. Մազմանյան, Հ. Մարգարյան), «Մոսկվա» կինոթատրոնը(Տ. Երկանյան, Գ. Քոչար), «Արարատ» տրեստի մառաններիհամալիրը (Գ. Քոչար, Ռ. Իսրայելյան), «Դինամո» ստադիոնը(Դ. Մարգարյան) ն այլն: Սշակվեցին նան գյուղական բնակավայրերինախագծեր,որոնցով կառուցապատվեցին տասնյակ գյուղեր: Հայ ճարտարապետների նվաճումները խոշոր ներդրում էին խորհրդահայմշակույթի պատմությանմեջ: |

հազար, Ռումինիայում,Տրանսիլվանիայում ն Բեսարաբիայում՝43 հան Կիպրոսում՝ 79 հազար հայեր: զար, Հունաստանում 1922 թվականի տվյալներով Եգիպտոսում, Սուդանում ն Հաբեշստանում բնակվում էին 28 հազար, Պարսկաստանում՝50 հազար, Հնդկաստանում,Ճճավայումն Ավստրալիայում՝12 հազար, եվրոպական երկրներում` Ֆրանսիայում, Անգլիայում, Իտալիայում Հունգարիայում, Ավստրիայում, Չեխոսլովակիայում, Վարավսլավիայում,Բելգիայում՝ 36 հազար հայեր (ՀԺՊ, հ. 7, էջ 540--541): 1925 թ. տվյալներով միայն Ֆրանսիայում բնակվող հայերի թիվը հասավ 45 հազարի, ն ֆրանսահայ գաղութը Սիրիայից ու ԱՄՆ--իցհետո գրավեց երրորդ տեղը: Պաղեստինում ն Միջագետքում(Իրաք) բնակվում էին 10-15 հա'

հայեր: Թուրքիայում մնացել էին 281 հազար հայեր, որից 150 հազարը՝ Կ. Պոլսում, 131 հազարը՝ գավառներում: Այսպիսով՝ 1920--1922 թթ. տվյալներով սփյուռքահայության ընդհանուր թիվը կազմում էր շուրջ 870 հազար մարդուց մինչն 1200000 մարդ: Սփյուռքահայության գլխին դամոկլյան սրի պես կախված էր օտարացմանվտանգը: Սփյուռքում իրենց գործունեություննէին շարունակում հնչակյան, ն դաշնակցության կուսակցությունները: ռամկավար-ազատական Գաղթօջախներումկարնոր դեր էին խաղում հայրենակցականմիությունները: Ակտիվորենգործում էին արաբկիրցիների,մալաթիացիների, սեբաստացիների, խարբերդցիների,կեսարացիների,երզնկացիների հայրենակցական միությունները: Սփյուռքում կարնոր գործունեություն էին իրականացնումբարեգործական, մշակութային, մարզական ն այլ կազմակերպությունները, հրատարակվումէին հայկական թերթեր, ամ-

զար

Թեմա

ՀԱՅԿԱԿԱՆ

ՍՓՅՈՒՌՔԸ

վեցերորդ 1920-1940

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Հայոց 1915-1916 թվականների Մեծ եղեռնի հետնանքով բնաջնջվեցինավելի քան մեկ ու կես միլիոն արեմտահայեր,իսկ հարյուր հազարավորհայեր էլ փրկություն գտան Սիրիայում, Եգիպտոսում, Հունաստանում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում ն այլ երկրներում: Սփռվելով աշխարհով մեկ՝ արնմտահայության տարագիր այդ զանգվածները ստվարացրին արդեն իսկ գոյուն ձնավորվեցին թյուն ունեցող նախկին հայկական գաղթօջախները ՀայկականՍփյուռքը: ԱմենաստվարածավալըՍիրիայի ն Լիբանանի հայկական գաղութն էր, ուր ապաստանել էր շուրջ 150 հազար հայություն, որից 90 18 հազարը՝ 8 հազարը՝ Դամասկոսում: հազարը՝ Հալեպում, Բեյրութում, Մեծությամբ երկրորդըԱՄՆ-ի հայկական գաղութն էր: ԱՄՆ-ում, ն ԼատինականԱմերիկայիերկրներում ապրում էին շուրջ Կանադայում 128 հազար հայեր, որից 125 հազարը՝ ԱՄՆ-ում: 1925 թ. Լատինական Ամերիկայի հայերի թիվը հասավ հազարի, իսկ Բուենոս Այրեսը դարձավ սփյուռքահայնշանավորկենտրոն: Երրորդ տեղը գրավում էին Բալկանյան երկրների՝ բուլղարահայ, ռումինահայ ն հունահայ գաղութները: Բուլղարիայում ապրում էին 46

Արար Գնի: '

:

Չափազանցկարնոր էր հայկական եկեղեցու դերը, որը Սփյուռլայն ցանց ուներ: Հայաստանիխորհրդայնացումըփրկության խարիսխ դարձավ երկրում կուտակված բազմահազար հայ գաղթականության համար: 1921 թ. հուլիսին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհինկից ստեղծվեց Գաղթականական գործերի գլխավոր վարչություն` Գաղթվար, ժողովրդական կոմի-

քու մ

սարիատի իրավունքներով:Գաղթականներին սեւիական տնտեսություններով ապահովելու նպատակով հատկացվեց 30 միլիոն ռուբլի: Ստեղծվեց նան Արեմտահայ բյուրո՝ Գրիգոր Վարդանյանիգլխավորությամբ: Բյուրոն պետք է զբաղվեր ՀԽՍՎ տարածքում բնակվող արնմտահայերիհարցով: ՎԽՍՀ ժողկոմխորհի դեկրետով 1921 թ. գարնանից հողագործության ժողկոմատը տեղացիներիհետ համահավասար հող հատկացրեց գաղթականներին:Նրանց հատկացվեց պարեն, հացահատիկ, գյուղատնտեսական գործիքներ, սերմացու, անասուններ, բնակարաններ, վարկեր ն այլն: Ընդարձակվեցինձրի գույքավորման շինարարական,

սննդակայանները,որբանոցները: Գւսղթականությաննյութական ծանր դրության թեթնացմանգործում խորհոդային իշխանությանը զգալի օգնություն ցուցաբերեցին ՀՕԿ-ը, Ամերկոմը(Մերձավոր Արնելքի օգնության ամերիկյան կոմիտեն), անգլիականկոմիտեն՝Լոնդոնի քաղաքագլխի ֆոնդը ն բարեգործական այլ կազմակերպություններ: Խորհրդային Հայաստանը դեպի իրեն էր ձգում սփյուռքահայությանը: Լոզանի կոնֆերանսը վերջնականապեսցրեց արնեմտյանպետուռյուններից սփյուռքահայ շրջանների բոլոր ակնկալիքները:Կոնֆերանսում Վայկականհարցը փոխարինվեցլոկ հայկականօջախի ն գաղթականներին իրենց նախկին բնակավայրերըվերադառնալու թույլատվություն տալու հարցով, որը նույնպես ձախողվեց: 1923 թ. հուլիսի 24-ին Լոզանում ստորագրվեց մի որտեղ խոսք անգամ չկար պայմանագիր, հայերի մասին: Արեմտյան խարդախ դիվանագետներըհայ գաղթակասության հարցը ձենականորենփոխանցեցինԱզգերի լիգայի տնօրինությանը:Սփյուռքահայությանըմնում էր հաստատուն կերպով դիմաշրջվել դեպի Վայաստան: 4.

Սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը 1921-1925 թվականներին

Հայաստանումխորհրդայինիշխանությանհաստատումից անմիջապես հետո սփյուռքահայությանմեջ ծայր առավ «Դեպի տուն, դեպի հայրենիք, դեպի Խորհրդային Հայաստան» շարժումը, որը գնալով մեծ

չափեր ընդունեց: Հայրենիք վերադառնալու խնդրանքովԽորհրդային Հայաստանի կառավարությանանունով էին բազմաթիվ դիու մումներ խնդրանքներ: Վատկապես շատ դիմումներ էին ստացվում Միջագետքում (Իրաք) ապաստանած հայ տարագիրներից,որոնք հիմնականում վասէին ն այստեղ էին հանգրվանել 1918 թվականին: պուրականցիներ Նրանց էին միացել նան Խոյի, Սալմաստի, Ուրմիայիհայերն ու նեստորականասորիները: Միջագետքիանգլիական իշխանությունները գաղթականներին,որոնց թիվը հասնում էր 18--19 հազարի, տեղավորել էին Բաղդադից ոչ հեռու գտնվող Բաքուբա ավանում: Անգլիացիները նրանց ձրի աշխատեցնում էին, տալիս չնչին նպաստ, ն գաղթակայաններում մոլեգնում էինսովն ու համաճարակները: Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունը կոչ արեց Միջագետքի ն առհասարակ համայն աշխարհով մեկ սփռված հայերին` վերադառնալ հայրենիք՝ Խորհրդային Հայաստան ն անցնել աշխատանքի: Վայրենադարձությունըկազմակերպված ձնով իրականացնելու համար կառավարությաննառընթեր ստեղծվեց ներգաղթի հանձնաժողով` Ժողկոմխորհի նախագահի տեղակալ ն լուսժողկոմ Ասքանազ Մռավյանիգլխավորությամբ: Ելնելով Միջագետքում բնակվող տարագիր հայության անասելի ծանր կացությունից՝ Խորհրդային Հայաստանի կառավարությունըձեռնամուխ եղավ նրանց հայրենադարձությանկազմակերպմանը:Նրանց ընդունելու ն տեղավորելու հարցը քննարկվեց 1921 թ. դեկտեմբերի 13-ի Ժողկոմխորհինախագահության նիստում ն որոշվեց

ստացվում

ստեղծագ

շտապ

միջոցներ:

ձեռնա

ժաման

թ. դեկտեմբերի կեսերին ՄիջագետքիցԲաթում առաջին շոգենավը՝ մոտ երեք հազար գաղթականներով:1922 թ. հունվարի 10-ին Բաթում ժամանեց Միջագետքից ներգաղթող հայերի երկրորդ շոգենավը՝ նորից շուրջ երեք հազար մարդ: Միջագետքում մնացած հայ գաղթականությանզգալի մասը՝ ավելի քան 9000 մարդ, Հայաստան ներգաղթեց 1921 թ. վերջերին ն 1922 թվականի սկզբներին: Միջագետքից ներգաղթած հայերը հիմնականում տեղավորվեցին Վեդու (Արարատ), Ղամարլուի (Արտաշատ), Բասարգեչարի (Վարդենիս) ն Ալեքսանդրապոլի(Գյումրի) շրջաններում, ստացան հող, լծկաններ, գյուղատնտեսականգործիքներ, սերմացու, բնակարաններ,

Ղետագայում

վարկեր, շինանյութն այլ օգնություն: ԿառուցվեցինՆոր Արաբկիրը,Նոր Բութանիանն այլ ավաններ: 1923 թվականին իրականացվեց մոտ 1000 հոգու ներգաղթը Թուրքիայից ն Պարսկաստանից: Հատկապես ծանր էր Հունաստանում գտնվող հայ տարագիրների վիճակը: թ. հունվարին հունական կառավարությանհրապարաազատվումէին աշխատանկած օրենքով բոլոր օտարահպատակները հայ քից: Հույն գաղթականներինտեղավորելու պատճառաբանությամբ տարագիրներըերկրի տարբեր շրջաններից տեղափոխվումէին անմշակ վայրեր: Ծանր վիճակ էր ստեղծվել նան Թուրքիայում մնացածհայերի համար: Նման պայմաններում ՎԽՍՀ ժողկոմխորհի միջնորդությամբ1924 նախագահությունըորոշում կաթ. մարտի 3-ին Անդրկենտգործկոմի 1924-1925 թթ. ընթացքում Հունաստանից, Միջագետքից ն յացրեց Թուրքիայից Խորհրդային Հայաստան տեղափոխել10000 հայ գաղթականների: Միայն 1924 թվակառինԽորհրդային Վայաստաններգաղթեցին 4167 հայ գաղթականներ: 1925 թվականի ընթացքում Բաթումով ն Ջուլֆայով Վայաստան 5018 հոգի:Նրանց հիմնականում տեղավորեցինԱրազնճերգաղթեցին

դայանիշրջանում: թվականների ընթացքում Խորհրդային Այսպիսով` 1921-1925 Հայաստան ներգաղթեցշուրջ 20 հազար մարդ: 1926 թ. հունվարինՎԽՍՀ ժողկոմխորհը, նկատիունենալով ներգաղթողներիտեղավորմանհետ կապված դժվարությունները, որոշեց ժամանակավորապես դադարեցնել ներգաղթը: Հայրենադարձությունըպատմականխոշոր նշանակություն ունեցող իրադարձությունէր: 2.

Ֆրիտյոֆ Նանսենը

ն

հայ ժողովուրդը

Նորվեգացի աշխարհահչակբնեռախույզ, հայ ժողովրդի մեծ բարեկամ Ֆրիտյոֆ Նանսենի մասին նրա հայրենակից Հարալդ Սվերդրուպն ասել է. «Նանսենը մեծ էր որպես բնեռախույզ,ավելի մեծ որպես գիտնական նէլ ավելի մեծ որպես մարդ» (Ս. Վ. Արզումանյան,Նանսենը ն Յայաստանը,Երնան, 1977, էջ 7):

Նանսենըծնվել է 1861 թ. հոկտեմբերի10--ին ՆորվեգիայիմայՕսլոյում: Ավարտելէ Օսլոյի համալսարանիբնագիտական ֆակուլտետը: 1882 թ. մասնակցում է «Վիկինգ» գազանորսականնավի արշավախմբին,հասնում Գրենլանդիայի ափերը: 1882 թ. մայիսի 2--ին՝ դոկտորականդիսերտացիան պաշտպանելուց չորս օր հետո, Ֆ. Նանսենը Օտտո Ավերդրուպին չորս այլ ուղեկիցների հետ ճանապարհվեցդեպի Գրենլանդիա:Նրանք 38 օրվա ընթացքում դահուկներով.ու սահնակներովԳրենլանդիայի արնելյան ափից անցան արնեմտյանափը՝ սառցադաշտի ամենաբարձրկետի (2716 մ) վրայով:Դա մեծ սխրանք էր: 1889 թ. մայիսին նանսենականներըվերադարձանՆորվեգիւս, ուր Նանսենը ճանաչվեց իբրն ազգայինհերոս, խիզախ վիկինգների արժանի հետնորդ: Գրենլանդականարշավը Նանսենին բերեց նան միջազգայինհամբավ, նա արժանացավշվեդական ն անգլիականբացառիկպարգնների:Ամուսնանալով՝Նանսենը խզեց իր կապերը եկեղեցու հետ՝ գտնելով, որ կրոնըոչ մի կապ չունի գիտության հետ: Եվ երբ հետագայում նրան առաջարկեցին դառնալ Նորվեգիայի թագավոր,նա հրաժարվեց,քանի որ, ըստ Սահմանադրության,թագավորը հավատացյալ պիտի լիներ: 1893 թ. հունիսին Նանսենը 13 հոգանոց արշավախմբով«Ֆրամ» հատուկ կառուցվածնավով մեկնում է Նորվեգիայից դեպիՀյուսիսային բնեռ: ճանապարհորդությունըտնեց շուրջ երեք տարի:Նավի հատակը ձվաձն էր՝ սեղմող սառույցների մեջ վեր բարձրանալու համար: Նավի կապիտանն էր Օտտո Սվերդրուպը: Սեպտեմբերիննավը հասնում է Նորսիբիրյան կղզիների հյուսիսարեմտյան մասը ն ապա լողացող սառուցների ուղեկցությամբ շարժվում է առաջ: Սակայն պարզվում է, որ նախատեսված դրեյֆը կանցնի Հյուսիսային բնեռիցբավականինհեռու` հարավով, քանի որ նավը կպել էր սառույցներին: Ուստի Նանսենը դիմում է նոր սխրանքի. 1895 թ. մարտին, երբ «Ֆրամը» գտնվում էր հյուսիսային լայնության 84505" վրա, նա լեյտենանտ Յալմար Յոհանսենի հետ միասին իջնում է նավից ն 2 նավակով,3 սահնակովու 28 շներով շարժվում դեսյի բնեռ: Երկու ամիս նրանք անընդհատ շարժվում են դեպի հյուսիս ն հասնում 86514" զուգահեռականին: Սակայն պարենին շների պակասության պատճառով նրանք չեն հասնում Հյուսիսային բնեռ, թեն մնում էր ընդամենը400 կմ: Վետագայում՝ 1909-ին, առաջինը Հյուսիսային բնեռ հասավ ամերիկացի Ռոբերտ Պիրին: Ֆ.

րաքաղաք

.

Նանսենը ն Յոհանսենը շրջվում են դեպի հարավ-արնմուտք ն 3 ամիս հետո հասնում-ֆրանց-Իոսիֆի երկիրն ու ձմեռում այնտեղ: Ընդհանուր առմամբ նրանք սառույցների վրա անցկացրին 15 ամիս: 1896 թ. օգոստոսի 14-ին անգլիացի ճանապարհորդՋեքսոնի արշավախմբի հետ միասին նրանք վերադարձանՆորվեգիա: Մեկ շաբաթ անց վերադարձավ նան «Ֆրամը», որը ներկայումս կանգնած է իբրն թանգարան: Նանսենի ու նրա արշավախմբիհամար կազմակերպվեցհաղթական ընդունելություն. նա դիտվում էր իբրն ազգային դյուցազն: 1898 թ. Նանսենն ընտրվեց Պետերբուրգի գիտություններիակադեմիայի պատվավոր անդամ: 1897-ին լույս տեսավ նրա հրաշալի գիրքը՝ ««Ֆրամը» բնեռայինծովում»: 1913 թ. ռուսների հրավերով նա մասնակցում է Սիբիրյանարշա-

վախմբին:

Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակաշրջանում Նանսենը ծավալեց մարդասիրական լայն գործունեություն, ակտիվորեն մասնակցեց Ազգերի լիգայի աշխատանքներին:1921 թվականին նա նշանակվեց Ազգերի լիգայի գլխավոր կոմիսար գաղթականների տեղավորմանգծով: 1921 թվականինուժեղ երաշտ սկսվեց Պովոլժիեում, Հյուսիսային Կովկասում ն Ուկրաինայում: Սկսվեց սով, որն ընդգրկեց խորհրդային երկրի30 նահանգներ՝30 միլիոն բնակչությամբ: Նանսենը ընդունեց Միջազգային Կարմիրխաչի նախագահ Գուստավ Ադորի առաջարկը՝գլխավորելու Ռուսաստանի սովյալներին օգնելու միջազգային հանձնաժողովը: Նանսենյան միսիան գործեց 1921 թ. սեպտեմբերիցմինչն 1923 ն փրկեց միլիոնավոր մարդկանց կյանքը: ԽՍՀՄ թ. օգոստոսը ժողկոմխորհըշնորհակալականուղերձ հղեց Մեծ մարդասերին: 1922 թ. դեկտեմբերինՖ. Նանսենն արժանացավ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի:Նա մահացավ 1930 թ. մայիսի 13--ին ն թաղվեց իր տան բակում: Ֆրիտյոֆ Նանսենը հատուկ հոգածություն դրսնորեց հայ գաղթականության նկատմամբ:Նրա առաջնահերթհոգսը դարձավ տարբեր երկրներում դեգերող հայ փմիախստականներին համապատասխան փաստաթղթերովապահովելը, որը նրանց կտար քաղաքացիության որոշ իրավունք: Այդ նպատակովՆանսենի նախաձեռնությամբ1922 թ. հունիսին Ժննում հրավիրվեցհատուկ կոնֆերանս, որտեղ Մեծ մարդասերնառաջարկեցփաստաթղթազուրկգաղթականներիհամար սահմա238

նել առանձին վկայական:Առաջարկնընդունվեց, ն անձնական վկայականը պատմությանմեջ մտավ «Նանսենյան անձնագիր» անունով: Դա անձնագրի նոր տեսակ էր, որի մեջ փակցված էր դրոշմանիշ՝ Նանսենի

լուսանկարով ն «Ազգերի լիգա» մակագրությամբ:Վկայականը լրացվում էր երկու՝ տվյալ երկրի լեզվով ն ֆրանսերեն: «Նանսենականների» ընդունեցին 52 երկրներ: իրավականությունն Նանսենյան անձնագիր կարելի էր ձեռք բերել տարեկան5 ֆրանկ մուծելու պայմանով:Հավաքված գումարն օգտագործվում էր սուր կարիքի մեջ գտնվող գաղթականներինօգնելու համար: Ստեղծվեց նան գաղթականներինաշխատանքովապահովելու մարմին: դի1922 թվականինԱրեմտահայ ազգային պատվիրակությունը մեց Ազգերի լիգային` Նանսենյան անձնագրերը հայ գաղթականների Ռրոշ քաշքշուկից հետո Ազգերի լիգայի վրա տարածելու խնդրանքով 12-ի որոշմամբ հաստատեց Նանսենի նաթ. հունիսի խորհուրդը խաձեռնությունըի̀նքնության վկայագրեր տալու հայ գաղթականներին: Նախատեսվումէր Նանսենյան անձնագրեր տալ բոլոր հայրենազուրկ հայ գաղթականներին,որոնց թիվը 320 հազար էր, ընդ որում խիստ կարիքավորներնայն պիտի ստանային ձրի: Ինչպես իրավամբ նշում է Մ. Արզումանյանը,նանսենականներինկապիտալիերկրներում չէին համարում լիիրավ քաղաքացիներ, ուստի նրանց մեծ մասն ապրում էր հայրենիք վերադառնալու ն լիարժեք անձնագիր ստանալու նվիրականհույսով (Մ. Արզումանյան,Նանսենը ն Հայաստանը, Երնան, 1977, էջ 118--119): 1924 թ. սեպտեմբերի 25--ին Ազգերի լիգան որոշեց գաղթականական գործերի գլխավոր կոմիսարՖ. Նանսենի գլխավորությամբ կազմել հատուկ հանձնաժողով,որը տեղում կուսումնասիրերԽորհրդային Հայաստանում հայ գաղթականներինտեղավորելու հարցը: Վանձնաժողովի կազմի մեջ մտան ֆրանսիացի գյուղատնտեսԺժ. Կարլը, անգլիացի ջրաշինարար ինժեներ Չ. Դուպուիսը ն իտալացի ինժեներ Պ. Սավիոն: Հանձնաժողովի քարտուղարն էր նորվեգացի կապիտանՎ. Քվիսլինգը, ն որը հետագայում դարձավ Նորվեգիայի ֆաշիստների պարագլուխը 1945 թ. գնդակահարվեց: Նանսենին աջակցում էր Նորվեգիայում ԽՍՀՄ Ա. դեսպան Կոլլոնտայը՝ առաջին կին դեսպանն աշխարհում: 1925 թ. մարտի 26-ին ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում կայացրեց չառարկել Նանսենի միսիայի գործունեությանը:

Նանսենի հանձնաժողովիճանապարհորդություննընթացավՄիջերկրականնՍն ծովերի վրայով: 1925 թ. հունիսի 14-ին նրանք ժամանեցին Բաթում, հաջորդ օրը՝ Թիֆլիս, իսկ հունիսի 16-ին Թիֆլիսից գնացքով մեկնեցին Հայաստան ն հունիսի 17-ին ժամանեցին Երնան: Նանսենին դիմավորեցԺողկոմխորհինախագահիտեղակալ Ա. Մռավյանը, նրան անմիջապեսընդունեց Ժողկոմխորհինախագահ Ս. Համբարձումյանը: Նույն օրը բանակցություններ սկսվեցին Ժողկոմխորհին հանձնաժողովի ու Նանսենի հանձնաժողովի կից Գաղթականական միջն: Նիստը նախագահումէր Ա. Մռավյանը:Մասնակցում էին նան հողժողկոմ Ա. Երզնկյանըն այլ մասնագետներ: Հայկականկողմը հայտէ գործն սկսել Սարդարապատի(Հոկտեմնեց, որ նպատակահարմար բերյան, ներկայիսԱրմավիրիմարզ) դաշտից, որտեղ կա 43000 անջրդի

հողատարածք:

Հաջորդ օրը՝ հունիսի 18-ին, Նանսենի հանձնաժողովը ներքին գործերի ժողկոմ Հ. Դուրգարյանի, ակադեմիկոսԱ. Թամանյանի ն այլ մասնագետների ուղեկցությամբ ավտոմեքենաներով մեկնեց Սարդարապատի դաշտ: Նրանք այցելեցին Արմավիրմայրաքաղաքիավերակները, եղան Մոլլա-Բայազետ (Բաճբակաշատ)գյուղում, որի 3500 բնակիչներից 2000--ին թուրքերը կոտորել էին: Նույն օրը նրանք վերադարձան Երնան: Երեկոյանճաշկերույթի ժամանակ Նանսենը հիացավ հայկականծիրանով: ՝ուճիսի 19-ին Ժողկոմխորհումտեղի ունեցավ երկու հանձնաժոՆիստից հետո ղովների 2--րդ նիստը՝ Ա. Երզնկյանի նախագահությամբ: պետական հյուրերը եղան պատմությանթանգարանում, համալսարանում, դիտեցինԵրնանի բերդը:Նանսենին շնորհվեց Երեանի պետական համալսարանիդոկտորին գիտխորհրդիպատվավորանդամիկոչում: Հունիսի 20-ին Նանսենի հանձնաժողովը շարունակեց Սարդարապատի դաշտի ուսումնասիրությունը, քննարկեց ոռոգման ջրանցք լլառուցելու հնարավորտարբերակները: գնացքով մեկնում են Հունիսի 21-ին հյուրերը Սարդարապատից Լենինական՝մասնակցելուՇիրակի ջրանցքի բացմանարարողությանը: Ներկա գտնվելով ջրանցքի փականիմեխանիկականբարձրացմանըն ելույթ ունենալով այդ հիրավի համաժողովրդականտոնախմբության ժամանակ` Նանսենը մասնավորապեսասաց. «Ես ինձ բախտավորեմ զգում, որ ներկա եմ այսօրվա մեծ հանդեսին:Հայ ժողովուրդնամենից պատերազմից:Այն բազմաթիվավեշատ է տառապել համաշխարհային

րածություններիհետքերը,որը նկատելիեն ձեր երկրում(նա Լենինականը համեմատել էր Պոմպեյի հետ՝ այն տարբերությամբ,որ վերջինս ենՄ. Կ., է. Գ.) թարկվել էր բնական աղետի, իսկ առաջինը՝թուրքական ապացույց են դրան: Սակայն հայ ժողովրդի ջանասիրությունըն եռանդն այժմյան խաղաղ պայմաններումմեծ գործեր կարող են կատարել, ես հավատացածեմ, որ այս ջրանցքին պիտի հետնեն ուրիշ ջրանցքներն շինարարությանուրիշ Օրինակներ:Կեցցե հայ ժողովուրդը, կեցցե Շիրկանալը (Մ. Արզումանյան, Նանսենը ն Հայաստանը, Երնան, 1977, էջ 177-179): Իսկ երբ ջուրը հոսեց ջրանցքով, շատերի հետ միասին Նանսենը նս ոգնորված ջուրը նետեց իր լայնեզր գլխարկը»: 1925 թ. հունիսի 25-ին տեղի է ունենում հանձնաժողովներինդր հանդիպում, ուր Նանսենը հաղորդում է, որ Սարդարապատիոռոգման է մեծ ծախսերի հետ, որն իրենք չեն կարող հայթայծրագիրը կապված թել, ուստի առաջարկում է կազմել Երեանի շրջակայքիհողերի ոռոգման ծրագիր, որը կարելի է իրականացնելԶանգվի ջրերի միջոցով: Հունիսի 28-ին հյուրերը մեկնեցին էջմիածին, ուր նրանց ընդունեց կաթողիկոսը: Նա գրառում թողեց Մատենադարանիայցելուների մատյանում: Հունիսի 30-ին հյուրերն այցելեցին Երնանի ՀԷԿ--ը, որը եզակի կառույց էր, եղան «Արարատ» գինու գործարանում: Նանսենին հիացմունք պատճառեցհայկականմուսկատը: Հուլիսի 1--ին տեղի է ունենում հանձնաժողովծերի3--րդ միացյալ նիստը՝Ժողկոմխորհինախագահ Սաքո Համբարձումյանինախագահությամբ: Նանսենը հայտնեց, թե իրենք նպատակահարմարեն գտնում սկսել Ղռերի, Սն ջրի ն Զանգիբասարիհողերի յուրացումը՝ 33 հազար դեսյատին, որտեղ կարելի կլինի տեղավորել 25-30 հազար գաղթականների: Առաջին հերթին ծրագրվում էր բերել Հունաստանի 10 հազարն Կ. Պոլսի հագար գաղթականներին,որոնք գտնվում էին առավել ծանր պայմաններում: Օրագիրն իրականացնելու համար պահանջվում էր 9 միլիոն ռուբլի: Նանսենըհայտնում է նան, որ հույս կա հայ գաղթականների համարօգտագործել եվրոպականբանկերումպահվող այն գումարը, որը թուրքականկառավարությունըբռնագրավելէր հայերից՝ցեղասպանությանիրականացմանժամանակ ն 1916 թվականինիբրն ավանդ դրել Բեռլինի բանկում, իսկ պատերազմիցհետո այդ գումարներըգրավել էինդաշնակիցները,մասնավորապես՝Անգլիան(Մ. Ա., էջ 187):

յացուցիչը: Փաստորենարնեճտյան տերությունների ներկայացուցիչն միտումնավոր կերպովձախողումէին Նանսենյան Նանսենըխիստ վրդովվածէր Ազգերիլիգայի ծրագիրը: հակամարդկային վարմունքից,բայց նրան լսող չկար: 1927 Քհունիսի 16--ին ԱզգերիլիԳայի խորհրդինիստում Չիլիի պատվիրակՊ. բը

Նույն օրը Նանսենը իր գլխավորած հանձնաժողովիանունից ներկայացնումէ պլան-հուշագիր՝ հայ գաղթականությանհարցերի վե-

րաբերյալ:

ընտրվումէ ՀՕԿ-ի մշտականպատվավորանդամ: Նա անձնականբարեկամականկապեր հաստատեցԱ. Երզնկյանի, Մ. Սարյանի ն այլոց հետ: Վերջինս ստեղծեցՆանսենի երկու դիմանկար, որոնք ներկայումս պահվում են նրա թանգարանում: Նանսենը Երնանից մեկնեց 1925 թ. հուլիսի 2-ի երեկոյան: Հայ ժողովուրդը երկաթուղային կայարանում նրան ցույց տվեց սրտառուչ ճանապարհում: «Նանսենը խորապեսզգաց, ապրեցու ձուլվեց հայ Ժողովրդին»,---գրում է Մ. Արզումանյանը(նշվ. աշխ., էջ 203): 1925 թ. հուլիսի 28-ին ժննում Նանսենը Ազգերիլիգային ներկայացրեց հատուկ զեկուցագիր՝ հայ գաղթականների տեղավորմանմասին: Երնանինմերձակա Ղռերի,Սն ջրի ն Զանգիբասարի(նախկինՄաՄ. Կ.) 33 հազար դեսյատինհողերը ոռոգելու ն այստեղ սիսի շրջան 15 հազար գաղթականներտեղավորելու համար Նանսենյանհանձնաժողովը պահանջում էր 9 միլիոն ռուբլու փոխառություն՝15-20 տարի ժամկետով: Արտասահմանյան հայկական կազմակերպությունները ամեն կերպաջակցում էին Նանսենին: 1925 թ. սեպտեմբերի12--ին Ազգերիլիգայի պլենար նիստում լսէ վում Ֆ. Նանսենի զեկուցումը հայ գաղթականներիտեղավորմանհարցի մասին: Նա ներկաներինհիշեցնում է հայ ժողովրդի տառապանքների, դաշնակիցներիհամար նրա թափած արյան, վերջիններիսբազմաթիվ անկատարխոստումներիմասին: 15-ին պլենար նիստըսոսկ ի գիտություն ընդունեց Սեպտեմբերի Նանսենիզեկուցումը ն միաձայնորոշեց գլխավոր կոմիսարիառաջարկությունը հանձնել5--րդ՝Հումանիստական հանձնաժողովիքննարկմանը: Վերջինսէլ որոշում կայացրեցհարցի մանրամասնուսումնասիրումը հանձնարարել 9 հոգուց կազմված ենթջահանձնաժողովին: Սկսվեց անպտուղքննարկումների մի երկարատնշրջան, որը տնեց մինչն 1929 թվականը:Այդ ընթացքումԱնգլիայիֆինանսներինախարարՈւ. Չերչիլը հայտարարեց,թե իրենք չեն կարող պաշտպանել առաջարՆանսենի Պամսն ասաց, որ իր կակությունները,իսկ Ֆրանսիայիներկայացուցիչ ռավարությունըկարող է փոխառությաներաշխիք տալ, եթե լինի նա, Անգլիայի երաշխավորությունը: Նույնը կրկնեց նան Իտալիայի ներկա-

Վիլլեկասնուղղակիորեն քաղաքականնկատառումներով չէ փոխառությո հնարավոր տալ Հայաստանին, քանի որ նա խորհրդային է ն կազմում է ԽՍՀՄ-իմի մասը: Նույն ոգով էր արտահայտվել Ազգերի լիգայի ֆինանսական հանձնաժողովի նախագահը՝ ասելով, որ եթե Վայաստանում մնացա լիներ ոչ Խորհրդային իշխանությունը, պահանջվածգումարը թայթվերմեկ օրվա մեջ (Մ. Ա., էջ 254, 260): 1928 թ. սեպտեմբերին Ազգերիլիգայի խորհրդումՆանսենըխոր զայրույթով հանդես եկավ հատուկ ն նշեց, հայտարարությամբ

Ֆ. Նանսենն

ասաց, որ

կհայ

,

որ հայ գաղթականներին տրամադրվելիք փոխառությունը ծախողվեց արնեմտյան

տերությունների հանցանքով:

Հուսախաբված Նանսենը1927-1929

թթ.

տարբեր երկրներում

մասնավոր հանգանակություններ կազմակերպեց հայ

--

գաղթականն

օգտին: Նրան աջակցում էին հայ նշանավոռհասարակական գործիչ Լեոն Բաշալյանը,ՀԲԸՄ նախագահՊողոս Նուբւսրըն ուրիշներ: 1929 թ.

սեպտեմբերի 21-ին Ֆ. Նանսենընզգերի լիգայի ընդհանուր ժողովին՝Ասամբլեային առաջարկեց վերջ տալ հայկականդատի Լ. հայ գաղթականներին ԽորհրդայինՀայաստանումտեղավորելուհարցի ապարդյուն Քննարկումներին:

Խորհրդային Հայաստանում գտնվելուց հետո Ֆ. Նանսենըգրեց ն «Հայաստանը Մերձավոր Արնելթը»գիրքը: Գրքի գերմաներեն կրում է «Խաբվածժողովուրդ» տարակությունը վերնագիրը: Հայ ժողովրդի պատմականճակատագրի մասին ջերմ սիրով ու նուրբ դիտողականությամբ գրված այդ գիրքը Մեծ մարդասերն ավարտում է հետնյալմտքերով.«Եվ վերջապեսդա սոս կ մի կոտորված, տա-

հրա-

նավթաբեր տարածութ եվրոպական քաղաքակ

..

բայց ղանդավորփոքրիկ ազգ էր, որը չուներ կամ ոսկու հանքեր»: Վայ հայերին,որ երբնէ քաշվել են թյան մեջ: Ավելիլավ կլիներ, եթե Հայաստան անունըերբեք արտասանված չլիներ եվրոպական որնէ դիվանագետի կողմից: Բայց հայ ժողովուրդը երբեք չի լքել իր հույսը: Նրանք շարունակելեն աշխատելու սպասել... սպասել տարեցտարի:

թաջաբ

ՀՕԿ-ը հրատարակում էր «Վրավիրակ»ն «ՀՕԿ-ի տեղեկատու» ամսագրերը: Պարբերականներէին հրատարակում նան Թիֆլիսի ու ն

անսեն, Գայաստանը Նրանք դեռ սպասումեն». (Ֆ.Ն Սարգիս թ արգմանությունը՝ Արնելքը: Անգլերենիցհայերեն Երնան, 1993, էջ 176):

Մերձավոր

Ալեմյանի,

ոճրագործների երիտթուրքական նկատմամբ Արնեմտահայության լինելը բացահայկանխամտածված ցեղասպանութան իրականացրած Նանսենի նշված բարեկամՖրիտյոֆ հավաստի վավերագրիարունի պատմագիտական աշխատությունն ն պատմագրուպատմության ժեք (ՎԳԱԱ«Հայոց ցեղասպանության 6. Մհեր Կա6. 2002, թիվ 2002, թիվ թյան հարցեր» ամսագիր, Երնան, աշխաՖ. Նանսենի «Հայաստանըն ՄերձավորԱրնելքը» րապետյան, արժեքը, էջ 44--50): պատմագիտական

մեծ տելու առումով հայ ժողովրդի

տության 3.

օգնության կոմիտեի(ՀՕԿ) գործունեությունը Վայաստանի լ

Հա-

ՀՕԿ-ը՝ Երնանումկազմակերպվեց 1921 թ. սեպտեմբերին մեծ դեր խաղաց սփյուռքահայույաստանիօգնությանկոմիտեն,որը ու գործում: ամրապնդման թյան հետ կապերիհաստատման ԽՍՀՄ գրեթե բոլոր հաՀՕԿ-ի մասնաճյուղեր ստեղծվեցին ստեղծվեՔիչ ավելի ուշ ՀՕԿ-ի մասնաճյուղեր յաշատ քաղաքներում: Արնելքի,ԱՄՆ--ի, Վարավացին Ֆրանսիայի,Բալկանների,Մերձավոր գաղթօջախներում: յին Ամերիկային այլ հայկակական նախագահ Կ. 1921 թ. նոյեմբերին Պոլիս մեկնեց ՀՕԿ-ի առաջին մոտ 50 հայմիավորեց Հովհ. Թումանյանը, որն այնտեղ բանաստեղծ

բարելավ-

կազմակերպություն: զանգվածային

200--ից ավելի մասնաճյու-

Սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը 1926-1940 թվականներին |

|

կազմակերպություններ:

ուներ բին արդենՀՕԿ-ը արտասահմանում ղեր՝ շուրջ 10000 անդամներով:

Գաղութահայությայն

4.

ու մշակութային կականբարեգործական ուղարկեցգա1-ին ՅՕԿ-ը շրջաբերական 1921 թ. դեկտեմբերի Խորհրդային կոչ անելով ամեն կերպ նպաստել ղութահայկենտրոններ՝ վիճակի ն գաղթականության վերաշինությանը Հայաստանի կազմակերպվել այդ կոչին՝ ամենուրեք սկսեցին մանը: Արձագանքելով հայրենիքիօգտին: Երու նվիրատվություններ հանգանակություններ հասավ ալյուր, հագուստեղեւ, ՊԴոն ոն կու ամիս անց Գայաստան ն այլ օգնություն:ՎՕԿ-ը դարձավհայրենիքի դրամ, գյուղգործիքներ 1930--ական քք. սկզ-

հետ կապող

Սոսկվայի, ինչպես նան արտասահմանյաներկրների մասնաճյուղերը: Կարեոր նշանակություն ունեցան ՀՕԿ-ի կենտրոնականվարչության նախագահ Ա. Երզնկյանի ն քարտուղար Գր. Վարդանյանիուղնորությունները արտասահմանյան երկրների հայկական գաղթօջախներ: մեջ օգտակար աշխատանք էին կատարում ՎՕԿ-ի մասնաճյուղերի ստեղծած մշակութային միությունները, գրադարանները,ակումբները,թատերական,երգի ինքնագործ խմբերը: Փորձելով ՀՕԿ-ի կազմակերպություններըհակադրել Խորհրդային Վայաստանինն հաջողությունչունենալով՝ դաշնակցությունըթշնամական դիրք գրավեց նրա նկատմամբ. ահաբեկչության ենթարկվեցին ՀՕԿ-ի մի շարք գործիչներ, որոնք դրականորեն էին տրամադրված Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ: Անհատի պաշտամունքի պայմաններում 1937 թ. դեկտեմբերին ՎՕԿ-ը լուծարվեց, իսկ նրա շատ ղեկավար գործիչներ ձերբակալվեցին: Չափազանց կարնոր դեր խաղացած առաջադիմականայդ կազմակերպությունըդադարեցրեցիր գործունեությունը:

Սփյուռքահայության ներգաղթը շարունակելու գործում մեծ դեր սկսեցինխաղալ սփյուռքում ստեղծվածհայրենակցականմիություննեոը: Խորհրդային կառավարությունը հարգեց Ամերիկայում գործող Արաբկիրցիների հայրենակցականմիության խնդրանքը ն թույլատրեց Երնանի հյուսիսարնմտյանծայրամասում կառուցել «Նոր Արաբկիր» ավանը, ուր պետք է հավաքվեին բոլոր նախկինարաբկիրցիները: Նոր Արաբկիրը,որը նախագծելէր ակադեմիոկսԱլ. Թամանյանը, հանդիսավորությամբհիմնադրվեց Հայաստանի խորհրդայնացման 5-րդ տարեդարձիօրը՝ 1925 թ. նոյեմբերի 29--ին: Արդեն 1928 թվականի վերջերին Նոր Արաբկիրումկառուցվել էր 51 տուն ն բնակիչներիթիվը հասել էր 762--ի: Նույն ժամանակամիջոցումՀունաստանիցներգաղթածիզմիրցիների, ադաբազարցիների,սեբաստացիների, բյութանիացիների հայրե'

"

էր ըմբռնել դրանց պատճառներըն դրսնորում էր

նակցական միությունը Երեանի հարավարնելյան արվարձանում՝Թոխմախան լճի մոտ, հիմնադրեց Նոր Բութանիա ավանը:̀ 1925 թ. մարտին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհինառընթեր գաղթականական հանձնաժողովըընդառաջեցՍեբաստիայիվերաշինաց միությանը՝ թույլատրելով Խորհրդային Հայաստանում հիմնել գորգագործական արհեստանոց ն այնտեղ տեղափոխելմոտ 1200 գորգագործ սեբաստացիների: Բավարարվեց նան Նոր Սեբաստիաավանհիմնադրելու մասին խնդրանքը (1928): Հիմնվեցին նան Նոր Մալաթիա(1927 թ.), Նոր Խարբերդ (1930), Նոր Կեսարիա (1934), Նոր Երզնկա, Նոր Տիգրանակերտ, Նոր Տարոն, Նոր Թոմարզա, Նոր Արմաշ, Նոր Յոզղատ, Նոր Ամասիա, Նուբարաշեն ավանները: ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի որոշմամբ հայրենակցականմիությունների կողմից Խորհդային Վայաստանում կատարվողշինարարականաշխատանքների ղեկավարումըդրված էր ՎՕԿ--իԿենտրոնականվարչության

վրա:

1926--1929

թթ. ընթացքում սիայից ներգաղթեց5863 մարդ:

Հունաստւսնից,Թուրքիայից

ն

Ֆրան-

Սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը նոր թափ ստացավ Կենւոգործկոմին ժողկոմխորհի 1931 թ. օգոստոսի 10-ի որոշումից հետո: Կազմակերպվեցներգաղթի հատուկ հանձնաժողով՝Կենտգործկոմի նախագահիտեղակալ Ա. Երզնկյանիղեկավարությամբ:Այդ որոշման հիման վրա 1932-1933 թթ. Հունաստանից, Բուլղարիայից ն Ֆրանսիայից Խորհրդային Վայաստան ներգաղթեցին8007 հոգի: 1936 թվականին Ֆրանսիայից հայրենիք եկան նս 1800 հայեր: 1926-1936 թթ. անհատական վիզաներով տարբեր երկրներից Ա հատկապես ԱՄՆ-ից Հայաստան ներգաղթեցին6926 մարդ: Այսպիսով` 1926-1936 թվականներինԽորհրդային Հայաստան ներգաղթեցին 22593 հայեր, իսկ 1921--1925 թվականներինեկել էին 19688--ը: Ընդհանուր առմամբ 1921-1936 թվականներինօտար ափերից հայրենիք վերադարձան 42286 տարագիր հայեր: Խորհրդային կառավարությունը միլիոնավոր ռուբլիներ տրամադրեց ներգաղթըկազմակերպելու,հայրենադարձներինտեղավորելու, հողով, բնակարաններով,աշխատանքով ապահովելու նպատակի ՀԽՍՀ

համար:

Չնայած որոշակի թերություններին,անհարմարություններինու դժվարություններինհ̀այրենադարձներիհիմնական զանգվածը ճիշտ

|

համբերատարությո

ւոոկունություն: Նոր ներգաղթկազմակերպելուհարցը հատուկ քննության առնվեց 1936 թ. հուլիսի 21-ի ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի ն ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհի նիստում: Հանձնարարվեց Խորհրդային Հայաստանիկառավարությանը՝ մինչն 1937 թ. ամռանըիրականացնելմի շարք շինարարականաշխատանքներ, հայրենադարձներիավաններում կազմակերպված կոլտնտեսություններին տրամադրել մի շարք արտոնություններ: 1936 թվականից սկսած` հայրենադարձների կոլտնտեսություններնու մենատնտեսները չորս տարի ժամանակովազատվեցին պետական բոլոր տուրքերից ու գյուղատնտեսականհարկերից: Այդ ամենի նպատակնէր 1937-1938 թթ. ավելի զանգվածային հայրենադարձություն կազմակերպել ՄերձավորԱրնելքից, Բալկաններից, Ֆրանսիայիցե այլ երկրներից: Սակայն միջազգային նախապատերազմյան լարված իրավիճակը ե անհատի պաշտամունքի անհնարինդարձրինայդ ծրագրի կատարումը,ն հայրեդրսնորումները նադարձությունը վերսկսվեցմիայն Հայրենականպատերազմիավարտից հետո: ն

5.

Սփյուռքահայ մշակույթը

Սփյուռքահայությանը վիճակվածէր մաքառումներովպահպանել իր լեզուն, ազգային դեմքը, հիմնել դպրոցներ, զարգացնել ազգային գրականություննու արվեստը: Սփյուռքահայ կյանքի բնորոշ կողմերից մեկը հայրենակցական շարժումն էր: Ստեղծվումէին տասնյակ կազմակերպություններ՝ կապված կորսվածծննդավայրիանվան հետ: Վանեցիները,կեսարցիները,

խարբերդցիները, մալաթիացիները, կարինցիները,տիգրանակերտցիները, այնթափցիները, սեբաստացիները, արաբկիրցիները,մարաշցիները ն շատ ուրիշ տեղավայրերինախկին բնակիչներ հիմնում էին իրենց հայրենակցական միությունները:Մինչե 1920-ական թվականների կեսերը հայրենակցականմիություններիթիվը հասավ հիսունի: Հայրենակցական միություններըմեծ դեր կատարեցինՍփյուռքի պահպանման գործում, օգնություն կազմակերպեցինկարիքավորներին, հրատարակեցին ժողովածուներ,գրքեր, դասագրքեր:

Ի տարբերություն նշված հայրենակցական միությունների, որոնք ունեին տեղային մասշտաբներ,գոյություն ուներ Հայկականբարեգործական ընդհանուրմիությունը՝ՀԲԸՄ-ն, որն ընդգրկումէր ողջ Սփյուռքը: ՀԲԸՄ--ն հիմնադրվել է 1906 թվականիապրիլի15--ինԿահիրեում, եգիպտականմեծահարուստ ն. հասարակական-քաղաքականգործիչ Պողոս Նուբար Փաշայի՝ Նուբարյանի (1851-1931) նախաձեռնությամբ: Միության նպատակնէր նյութապես. օգնել հայ ժողովրդի կարիքավոր հատվածներին,նպաստելհայերի կրթության գործին, իսկ հետագայում՝ հայրենիքիմշակութայինու տնտեսական վերելքին: ՀԲԸՄ նախագահներեն եղել Պողոս Նուբարը (1906--1930), Գալուստ Կյուլպենկյանը (1930-1932), Զարեհ բեյ Նուբարը (1932-1940) ն ուրիշներ: 1954--ին ՀԲԸՄ ցմահ նախագահ է ընտրվել Ալեք Մանուկյանը, որը մահացելէ 1996 թվականին: 20 երկրներումուներ 170 մասնած1977-ին միությունը աշխարհի յուղ: 1977-ին միությանմիջոցները կազմում էին մոտ 40 միլիոն դոլար:

տրամադրել 1926

Լենինականի երկթ. ներգաղթին Խորհրդային Հայասրաշարժից տուժածներին, է տան, 1,5 միլիոն դոլար հանգանակելհօգուտ 1946-1948 թթ. ներգաղթի: 1960-ական թվականներինմիությունը ԱՄՆ-ի ու Կանադայիհայկական համայնքներումհիմնադրեցամենօրյա դպրոցներ:Հայաշատ գաղութներում ՀԲԸՄ--ն ուներ ակումբներ, գրադարաններ,պարախմբեր, Միումարզական,կանանցկազմակերպություններ: երիտասարդական, թյունն ունի իր հրատարակչությունը,լույս է ընծայում գրքեր, պարբերականներ:Նրա միջոցներովպահվում են 31 վարժարաններ: ՅԲԸՄ--ն ունի մի շարք հիմնադրամներ,որոնց մեջ առանձնակի նշանակություն ունի Ալեք Մանուկյան հիմնադրամը՝5 միլիոն դոլար: 1930-ական թթ. ՀԲԸՄ Մելքոնյան հիմնադրամով Երնանում ստեղծվեց համանուն հրատարակչություն, որը լույս ընծայեց մի շարք մեծարժեք հայագիտականաշխատություններ: ՀԲԸՄ-ն

միջոցներ

է

թ.

Դպրոցը Սփյուռքահայ կազմակերպությունների առաջին հոգսը մատաղ սերնդիկրթությունն ու դաստիարակություննէր: Մերձավոր Արնելքի մի շարք երկրներում՝ Իրան, Եգիպտոս, Սիրիա, Լիբանան, Իրաք, բացվեցինտասնյակ դպրոցներ՝նախակրթարա248

նից մինչն լրիվ միջնակարգ: ՍակայնՖրանսիայում ն Ամերիկայումդպրոցական գործի կազմակերպումըգնալով դժվարանումէր, որովհետն օտարացումըարագ թափով էր ընթանում: Կենսունակ օջախ էր Եգիպտոսը,որտեղ Կահիրեն Ալեքսանդրիա քաղաքներում գործում էին մի քանի հայկական դպրոցներ: Դրանցից ամենահինը Գալուստյան վարժարանն էր, որը հիմնադրվել էր 1854 թվականին: 1924 թ. Կահիրեիցոչ հեռու Յելիոպոլիս քաղաքում բացվեց Նուպարյան ազգային վարժարանը,որտեղ կրթվում էին 250 հայ աշակերտներ: Կահիրեում գործում էր Պերպերյան նշանավորվարժարանը,որն ուներ 110 սովորող: Ալեքսանդրիայում գործում էինՊողոսյան, Պալյան վարժարանները: Սիրիայում, Իրաքում ն հայկական դպրոցներն ավելի շատ էին: Բեյրութում 20-ական թթ. վերջերին գործում էին տասից ավելի հայկականդպրոցներ,որոնցից էին Եփրեմյան,Մեսրոպյան,Հայկազյան, Սահակյանվարժարաները: 1930-ական թթ. բացվեցին Բուրջ Յամուդի ազգային վարժարանը, Թորգոմյան, Գասարճյան, Կիլիկյան, Արաբյան,Ռուբինյան, Մխիթարյանվարժարանները: Բուլղարիայի Ռուսչուկ քաղաքի հայկական վարժարանումսովորում էին 200-ից ավելի աշակերտներ,Պլովդիվի վարժարանում՝ 800 աշակերտ: Սփյուռքահայ կյանքում նկատելի դեր կատարեց Կիպրոսի

Լիբանանում

Մելքոնյան վարժարանը: 1930 թ. ՄխիթարյաններըՍերում (Ֆրանսիա) Մուրադյան վարժարանը: Ամերիկայում գործումէին միայնկիրակնօրյահայկականդպրոցներ:

վերաբացե

Մամուլը Սփյուռքահայ կյանքի էական կողմերից մեկը մամուլն էր: 1927 թվականինՍփյուռքում արդեն լույս էր տեսնում 55 անուն թերթ ու հանդես: Ամերիկայումսկսեց հրատարակվել«Լրաբեր» թերթը, որը հայրենիքի ձայնը հասցնում էր այդ հեռավոր ափերը: Կարնոր դեր էր կատարում Փարիզում լույս տեսնող «Երնան» թերթը:Բուլղարահայ գաղութում հայտնի էր կոմունիստական«Նոր աշխարհ» ամսաթերթը,որը տարածվում էր նան Հունաստանում:

1922 թ. Հունաստանի Սալոնիկ քաղաքում լույս տեսավ «Երկունք» հնչակյան թերթը,իսկ 1923-ին ռամկավարներընույն քաղաքում լույս ընծայեցին «Նոր ալիք» թերթը, որոնցում լուսաբանվում էր Խորհր-

դայինՀայաստանիկյանքը:

1926 թվականից Աթենքում սկսեցին հրատարակվել «Հաղթանակ» դեմոկրատականն «Աշխատանք» կոմունիստականթերթերը: Վիեննայում հրատարակվում էր «Արեգ» գրական պարբերակա`

նը: Խորհրդային դիրքորոշումունեին Եգիպտոսի «Արնը», որին աշխատակցում էին Ե. Օտյանը, Վ Թեքեյանը, Փարիզի «Ապագան», որին աշխատակցումէին Ա. Չոպանյանը,Զ. Եսայանը,ամերիկյան «Պայքարը», հնչակյանների«Երիտասարդ Հայաստանը»: Ռումինիայում լույս էր տեսնում «Նավասարդ» հանդեսը` Հակոբ Սիրունու խմբագրությամբ, որը Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ բարյացակամորենտրամադրվածմտավորական էր: Դաշնակցությանօրգանն էր «Հայրենիք» օրաթերթը, իսկ 1922 թվականի վերջերից սկսեց հրատարակվել «Հայրենիք» ամսագիրը: Դաշնակցականօրգաններ էին նան Կահիրեի «Հուսաբերը», Փարիզի

«առաջը», Աթենքի «Նոր օրը» ն այլն: Դաշնակցական պարբերականները անհաշտ թշնամանքով էին տրամադրված Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբն, պետք է ասել, որ մինչե Հայրենական պատերազմի սկիզբը նրանց ազդեցություննուժեղ էր: Մխիթարյանների «Բազմավեպը», որը հրատարակվում էր 1843-ից, ձայնակցում էր ազգայնականմամուլին ն վերապահ դիրք էր բռնել Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ, իսկ Վիեննայի հայ կաթոլիկների օրգան «Հանդես ամսօրյա»--ն ուներ հայագիտականուղղվա-

:

ծություն:

Դարասկզբին Ամերիկայում լույս էր տեսնում «այաստանի կոչնակ» շաբաթաթերթը, որտեղ հրատարակվում էին խորհրդահայ բոլոր նշանավորգրողների գործերը: 1929 թ. Արշակ Չոպանյանը Փարիզում վերսկսեց «Անահիտ» հանդեսի հրատարակությունը, որը նա սկսել էր 1898-ին ն ընդհատել

1911-ին:

Փարիզում Սիմոն Վրացյանը հրատարակում էր «Վեմ» հանդեսը: էին նան, զանազան տարեցույցներ, որոնց մեջ ՂՎրատարակվում հատկապեսնշանավորէր Թեոդիկի «Ամենուն տարեցույցը», որի ստվար

թթ. Կ. Պոլսում, հետագայում՝ հատորները լույս են տեսել 1907-1923 Փարիզում ն ընդհատվել 1929--ին՝ հեղինակիմահվան պատճառով:

Գրականությունը 1920-ական թվականներինՍփյուռքում շարունակում էին ստեղծագործել Տիգրան Կամսարականը,Լենոն Բաշալյանը, Երվանդ Օտյանը, Զապել Եսայանը, Համաստեղը, Հակոբ Օշականը, Վազգեն Շուշանյանը, Կոստան Զարյանը, ԱվետիսԱհարոնյանը, Լնոն Շանթը: Սփյուռքահայ գրողների երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչներ էին Շահան Շահնուրը, Զարեհ Որբունին, Հ. Զարդարյանը: Բանաստեղծություններ էին տւվագրում Վազգեն Շուշանյանը, նուրիշներ: Լնոն Սյուրմելյանը, Կարապետ՛Սիտալը Ստեղծագործում էին արնեմտահայգրականությանականավոր ներկայացուցիչներ Վահան Թեքեյանը, Արշակ Չոպանյանը, Սիպիլը, Անայիսը, Վահան Մալեզյանը: Հետագա տասնամյակում ասպարեզ ՍեՎահե Վահյան, Միսաք Մանուշյան, իջան նոր ստեղծագործողներ՝ մա, ՄարիԱթմաճյան,Հակոբ Գույումճյան, Մուշեղ Իշխան ու ուրիշներ:

Թատերական արվեստի նշանավոր ներկայացուցիչներէին Հովհաննես Աբելյանը,ՎովհաննեսԶարիֆյանը,Սիրանույշը, Աննա Բուդաղյանը, Տրդատ Նշանյանը, ԱրմանԿոթիկյանը,Մկրտիչ Զանանը Ն շատ ուրիշներ: Սփյուռքում տնական գործունեություն ունեցող թատերախմբեր չստեղծվեցին, տրվում էին մեծ մասամբ շրջիկ ներկայացումներ: Խիստ աննպաստ պայմաններում էր գտնվում սփյուռքահայ երաժշտությունը: Հիանալի երգիչ էր Արմենակ Շահմուրադյանը, մեծ աշխատանք կատարեցկոմպոզիտորԳրիգոր Սյունին: Ուրույն զարգացում ունեցավ կերպարվեստը`նկարչությունն ու քանդակագործությունը:Կերպարվեստիներկայացուցիչներէին էդգար Շահինը, Փանոս Թերլեմեզյանը, Հովսեփ Փուշմանը, Վարդան Մախոխյանը, Արշակ Ֆեթվաճյանը, Երվանդ Քոչարը, Արա Սարգսյանը, Ալեքսանդր Սարուխանը,Հակոբ Գյուրջյանը ն ուրիշներ:

Ցուցում տրվեց համախմբել երկրի բոլոր ուժերը՝թշնամուն ջախջախելու համար, ամրապնդել Կարմիր բանակի թիկունքը, բոլոր ձեռնարկությունների աշխատանքը վերակառուցել ռազմաճակատիկարիքներին համապատասխան, թշնամու գրաված վայրերում ծավալել պարտիզանականպատերազմ: Ընդգծվում էր, որ վճռվում է խորհրդային պետության կենաց ն մահու հարցը՝ խորհրդային ժողովուրդները պետք է լինեն ազա՞տ,թե՞ պետք է դատապարտվենստրկության: Հունիսի 30--ին ստեղծվեց Պաշտպանության պետականկոմիտե, որի ձեռքում կենտրոնացվեցամբողջ իշխանությունը երկրի ներսում: 1941 թ. հուլիսի 3-ին ռադիոելույթովհանդես եկավ Պաշտպանունախագահ Իոսիֆ Ստալինը, որը վերստին պետականկոմիտեի թյան շարադրեց կոմունիստականկուսակցության, խորհրդայինժողովրդի ն մում:

ՀԱՑ ՍԵԾ

1.

ՀԱՅՐԵՆԱԿԱՆ

ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ

ձայրենական մեծ պատերազմի սկիզբը: Հայ Ժողովրդի ուժերի համախմբումը "

1941 թվականի հունիսի22-ին ֆաշիստականԳերմանիան,դրժելով դեռես 1939 թ. օգոստոսի 23-ին ԽՍՀՄ-ի ն Գերմանիայիմիջն կնքված չհարձակման պայմանագիրը՝

հանկարծակիորեն հարձակվեց ԽորհրդայինՄիությանվրա: Գերմանականզինված ուժերի գլխավոր հրամանատարությունը վաղօրոք մշակել էր այդ հարձակման«Բարբարոսա»պլանը: Այն այդպես էր կոչվել գերմանականկայսր Ֆրիդրիխ Բարբարոսայի (Շիկամորուս) անունով: Գերմանականբանակի թվակազմը հասնում էր 8,5 միլիոնի: Խորհրդային երկրի վրա նետվեց 190 դիվիզիա (մեկ դիվիզիայում հաշվվում էր 18-20 հազար զինվոր), 3500 տանկ, 50000 հրանոթ ու ՛ ականանետ,4900 ինքնաթիռ: Հունիսի 22-ին խորհրդայինկառավարությունը հայտարարություն հրապարակեց Հայրենական պատերազմնսկսվելու մասին ն կոչ արեց ողջ խորհրդայինժողովրդին`թշնամու դեմ ելնել Հայրենական պատերազմի:«Մեր գործն արդար է: Թշնամին կջախջախվի:Հաղթանակը մերը կլինի»,--- այսպես էր ավարտվումայդ պատմական հայտարարությունը ("Ղքոտոճ",22 հունիսի, 1941 թ.): 1941 թ. հունիսի29-ին ԽՍՀՄ ժողկոմխորհըն ՀամԿ(բ)ԿԿենտկոմը ընդունեցինորոշում,որում շարադրված էին խորհրդային կառավարության, կոմունիստական կուսակցության,Կարմիրբանակին խորհրդային ողջ ժողովրդիծրագրայինխնդիրներըՀայրենական պատերազ-

պատերազմում(ռադիոելույզինված ուժերի խնդիրները Վայրենական թի լրիվ տեքստը տե՛ս Ի. Ստալին, ՍովետականՄիությանՀայրենական մեծ պատերազմի մասին, Հայպետհրատ, Երնան, 1950, էջ 9-19): Խորհրդային Հայաստանի ուժերի մոբիլիզացումը կատարվումէ ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմիառաջինքարտուղար ԳրիգորՀարությունյանի ղեկավարությամբ, որը Անդրկովկասյան ռազմական օկրուգի խորհրդի անդամ էր: Խորհրդային Հայաստանըհաջողությամբ կատարեցնյութատեխնիկական ն մարդկային ռեզերվներ մոբիլիզացնելու առաջադրանքը: Շարքայինն հրամանատարականկազմի մոբիլիզացիոնպլաններըկատարվեցինհամապատասխանաբար100 ն 109 տոկոսով: 1941 թ. հունիս-սեպտեմբեր ամիսներին ռազմաճակատ ուղարկվեցին մի քանի հազար կոմունիստ ն կոմերիտական: Կամավոր կերպով բանակ էին մեկնում կոմունիստներ, անկուսակցական բանվորներ, կոլտնտեսականներ, մտավորականներ: Բոլոր արտադրականձեռնարկություններում ն հիմնարկներում ստեղծվեցին հակաօդայինինքնապաշտպանությանխմբակներ, մտցվեց բոլոր քաղաքացիների ընդհանուր պարտադիր ռազմականուսուցում: Վանրապետությանբոլոր քաղաքներումու շրջաններումստեղծվեցին ժողովրդական աշխարհազորի վաշտեր, կործանիչ գումարտակներ` Հիմնվեց Վայկական ԽՍՀ Ժողկոմխորհի նախագահիտեղակալի ռազմաճակատիթինոր պաշտոն, որը միաժաձանակ Անդրկովկասյան կունքի պետի տեղակալ էր:

ՀԽՍՀ

Ժողկոմխորհըմիջոցառումներ մշակեց հանրապետության մետաղամշակմանձեռնարկություններում զենք ն զինամթերք արտադրելու համար: 1941 թ. հուլիսի 10-ին Հայկական ԽՍՀ-ն ստացավ առաջին մեծ պատվերը՝ պատրաստել միլիոն հազար կտոր զինվորականհագուստ: Արդյունաբերական ձեռնարկություններին հանձնարարվում է արտադրել կապի միջոցներ՝ լսափողեր,հեռախոսագծերիապարատներ, մեկուսիչներ ն այլն: Հետագա ամիսներին հանձնարարվում է պատրաստել հեծելազորի համար անհրաժեշտ սարքեր, ռազմական կառույցների համար՝ գործիքներ ու շինանյութեր, ավիացիայի համար` հատուկ սարքավորումներն անհրաժեշտ պարագաներ:Ռազմաճակատի համար աշխատում էին քիմիական,հանքային, գունավոր մետաղների, էլեկտրաէներգիայիարդյունաբերությունը: Պատերազմի առաջին ամիսներին իրենց աշխատանքըվերակառուցեցին Երնանի Ձերժինսկու անվան հաստոցաշինական, մեխանիկական գործարանները, պղնձագործները,ԿիրոՂափանին Ալավերդու վականի քիմիական կոմբինատը, Երնանի էլեկտրամեքենաշինական, Կիրովի անվան գործարաններըն շատ այլ ձեռնարկություններ: Կարնոր խնդիրներ դրվեցին նան գյուղատնտեսության առջն: Մասնավորապեսխնդիր դրվեց 1942 թվականին երկրին տալ 25 000 տոննա բամբակ, 30000 տոննա շաքարի ճակնդեղ ն այլ մթերքներ: Կարմիր բանակին օգնելու գործին ներգրավվեց նան հանրապետության ողջ մտավորականությունը: Հազարավորինժեներներ, տեխնիկներ, բժիշկներ, ուսուցիչներ, անասնաբույժներ, գյուղատնտեսներ, գիտության, արվեստի, գրականությանգործիչներ մեկնեցին ռազմաճակատ: Թիկունքում մնացած մտավորականությունընույնպես լծվեցհայրենիքի պաշտպանությանգործին: Ձմռան մոտենալու կապակցությամբհանրապետությունումհաջողությամբ կազմակերպվեցռազմաճակատ տաք հագուստ ուդարկելու գործը: 1941 թ. աշնանը Հայաստանի աշխատավորներըպաշտպանության ֆոնդ մուծեցին 29 միլիոն ռուբլի: Թիկունքի աշխատանքըլիովին վերակառուցվեցպատերազմիպահանջներինհամապատասխան:

2.

Վայ ժողովրդի զավակների մասնակցությունը

մարտերին թվականի պաշտպանողական

Պատերազմիառաջինշրջանումթշնամուուժերը գերակշռումէին, ռեսուրսները գերազանցումէին խորհրդայինրա ռազմատնտեսական էր: նին, ուստի Կարմիրբանակըդաժան մարտերմղելով նահանջում

քաղաշԽորհրդայինբանակիմարտիկները,հրամանատարները, տոկունուխատողներըպատերազմիառաջին օրերից դրսնորում էին իսկ հայ զինվորներնանբաժանէին նրանցից: թյուն Ա անձնազոհություն, Բրեստի սահմանամերձ շրջանը պաշտպանողԿարմիրբանակի նետեցին տասը չորս հրաձգայինդիվիզիաներիդեմ գերմանացիները Բրեստ քաղաքի միջնաբերդիկայադիվիզիա, որից չորսը՝ տանկային: հերոսական դիմադրությունը սակայն մեջ ընկավ, զորը շրջապատման էր կաշարունակեցշուրջ մեկ ամիս: Ամրոցի պաշտպանության:պետն Ե. ՖոմիպիտանԻ. Չուբաչնը, քաղգծով տեղակալը՝գնդայինկոմիսար նը: Կայազորիմեջ կային մի քանի տասնյակ հայ զինվորներ: էր գնդի կոմերիկազմակերպիչներից Բրեստի պաշտպանության Ի դեպ, Մաթնոսյանը: տական բյուրոյի քարտուղար, կոմունիստՍամվել Ս. Մաթնոսյանը,աշխատելովիբրն խորհրդայինժամանակաշրջանում արշավախմբիպետ` բանսարԶոդի ոսկու հանքերի երկրաբանական Կասկածի ն կությունների զոհ դարձավ ենթարկվեց հալածանքների: Նրա փաստը: տակ առնվեց նան Բրեստի ամրոցի հերոս լինելու երկար տարիներանց միայն: անունը վերականգնվեց Ամրոցի հերոսների մեջ էին նան Սոս Նուրիջանյանը, Գուրգեն Խաչատրյանը,Թորգոմ Ղուկասյանը, Արամայիս Բաղդոյանը,Շմավոն Վահան ԳրիգորյաԴավթյանը,Սուրեն Գնորգյանը, Միսակ Հակոբյանը,

բարի

նը ն ուրիշներ:

Թշնամուն ավելի քան երկամսյա հերոսական դիմադրություն որոնք ցույց տվեցին Ուկրաինայիմայրաքաղաք Կինի պաշտպանները, թողեցինքաղաքը: Նրանց միայն 1941 թվականիսեպտեմբերի20-ին Օկմեջ էին հայ ժողովրդի բազմաթիվ զավակներ:Կինի զինվորական էր րուգի, ապա Հարավարնմտյանուղղության հրետանուպետն գենեՄիքայել Պարսեղովը, որը դեռնս խորհրդա-ֆիննարալ--լեյտենանտ հե1940 թ. արժանացելէր Խորհրդային Միության կան պատերազմում նան 12-րդ բանակի րոսի կոչման: Կինի մատույցներում աչքի ընկան հրաձգայինդիշտաբի պետ, գեներալ-մայոր Բագրատ Առուշանյանը,

վիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Քրիստափոր Ալավերդյանը, Հարավարեմտյանռազմաճակատիշտաբի պետի տեղակալ ն օպերատիվ բաժնի պետ, գեներալ--մայորՀովհաննեսԲաղրամյանը: քաղաքի հերոսականպաշտպանությանըմասնակցելու Պերեմիշլ համար զորամասի հրամանատար Մաթնոս Մադաթյանըպարգնատրվեց Կարմիր դրոշի շքանշանով: Ուկրաինայի ն Բելոռուսիայի պաշտպանությանհամար մղված մարտերում աչքի ընկան օդաչուներ Պատրիկ Գազազյանը ն Լազր Չափչախյանը:Նրանցից առաջինը պարգնատրվեց Կարմիր դրոշի, երկրորդը՝Լենինի շքանշանով: Օդեսայի հերոս պաշտպանների շարքերում էին ծովայիններ Կարլոս Ղուկասյանը, Գեորգ Շատվորյանը,գնդի հրամանատարԼենոն Տատյանը, գումարտակի հրամանատարԱմբիոսԿուրղինյանը, գնդապետ ՀմայակՄեհրաբյանը: Հայ մարտիկներըսխրագործություններով աչքի ընկան նան Լենինգրադիանօրինակհերոսականպաշտպանության ժամանակ:Դրանցից էր գնդացրային ստորաբաժանմանհրամանատարԱշոտ Ղազարյանը, որն արժանացավ ԽորհրդայինՄիությանհերոսի կոչման: «Պրավդա» ն «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթերը գրեցին 19-ամյա շարքայինՎամլետՄաքսապետյանիսխրանքներիմասին, որը պարգնատրվեցԿարմիր աստղի շքանշանով ն ստացավսպայի կոչում: Լենինգրադի հերոս պաշտպաններիցէր եղեգնածորցի,քաղղեկի տեղակալ ԱրգամՊետրոսյանը, որի սխրագործությանմասին 1947 թ. հուլիսի 20-ին գրեց:«Պրավդան»: Կարմիրբանակայինհամազգեստով ծպտված հիտլերականներինհաջողվեց/գերի վերցնել վիրավոր ընկերոջը տեղափոխողԱ. Պետրոսյանին ն ենթարկել անլուր տանջանքների. հիտլերականներընրա կրծքին շիկացած հնգաթն աստղ հպեցին, պոկեցին մազերը, բայց ոչ մի տեղեկություն կորզել չկարողացան:Գնդակահարությանպահին սեփականգերեզմանըփորելու համարիրեն տրված բահով Ա. Պետրոսյանը կարողացավ ոչնչացնել դահիճներին, փախչել ու միանալիր զորամասին: Վրետանայինմարտկոցի կապավորԱլեքսանդր Կասպարովը սողալով մոտեցավթշնամու հեռախոսագծերինն կտրատեց երեք կիլոմետր երկարությամբհեռախոսալար,որի համար պարգնատրվեցԿարմիր աստղի շքանշանով:

Սակրավոր Սերգեյ Գրիգորյանըճարպկորեն բարձրացավ յուրայիններիդիրքերի վրա կրակ տեղացող գերմանականտանկիաշտարակի վրա ն կացնով ոչնչացրեց տանկի անձնակազմին: «Կոմսոմոլսկայա Դավթի պրավդա» թերթը Սերգեյ Գրիգորյանին անվանեց «Սասունցի կրտսեր եղբայրը»: Լենինգրադի պաշտպաններիթվում էր գրոհող օդաչու, մայոր Նելսոն Ստեփանյանը,որն ստանում է փոխգնդապետիկոչում ն նշանակվում գրոհային ավիագնդի հրամանատար: 1942-ին նրան շնորհվեց ԽորհրդայինՄիությանհերոսի կոչում: էրմիտաժիգիտական ն մշակութային արժեքները պահպանելու համար Լենինի շքանշանի արժանացավ նրա տնօրենը՝ ակադեմիկոս Հովսեփ Օրբելին: Հերոս լենինգրադցիներիկողքին էր հայ թատրոնի մեծերիցմեկը՝ աշխարհահռչակդերասան Վահրամ Փափազյանը, որի կինը՝ Գալինան, թշնամու ռումբի պայթյունից զոհվեց նրա կողքին: Հայրենական պատերազմի առաջինշրջանի ամենախոշոր իրադարձությունը1941-1942 թթ. ձմռանը տեղի ունեցածՄոսկվայիպաշտպանությունն էր, որին մասնակցեցինհայ ժողովրդի հազարավորզավակներ: Այստեղ անօրինակ սխրանք կատարեց հրետանային գնդի հրամանատար, մայոր Հայկ Ղազարյանը: Նրան հանձնարարված էր հրետանայինկրակով աջակցել տանկային մի զորամասի գործողությունները: Սակայնգերմանացիներնանակնկալգրոհով շրջապատման օղակի մեջ վերցրին նշված տանկայինզորամասը: Տեսնելով այդ՝ մայոր Հ. Ղազարյանըշտապ կարգով հրետանավորներիցկազմեց հեծյալ ջոկատ, հարձակում ձեռնարկեց ն ճեղքեց պաշարմանօղակը՝ փրկելով տանկիստներինու ինքն էլ հերոսաբարընկավ մարտում: Մձսկվայի ճակատամարտումանձնվիրություն դրսնորեցին նան Վարավարնմտյանուղղության հրամանատար, գեներալ--լեյտենանտ Միքայել Պարսեղովը, նրա տեղակալ, գեներալ--մայոր Իվան Վեքիլովը, դիվիզիայի հրամանատարներ,գնդապետներՍարգիս Մարտիրոսյանը ն Հայկ Մարտիրոսյանը, Ստեփան Գինոսյանը: Վերջին երկուսը պարգնատրվեցին Կարմիր դրոշի շքանշանով, իսկ Ս. Գինոսյանին շնորհվեց գեներալ--մայորիկոչում: Աչքի ընկնող սխրանքներկատարեց մայոր Ներսես Բալոյանը, հրամանատար: որը հետագայում դարձավգնդապետ ն դիվիզիայի `

դրանց վերականգնումնունեցավ կարնոր ռազմական ն քաղաքական

Մոսկվայի տակ վերածվեց1941--1942

զորքերի ջախջախումը գերմանաֆաշիստական թշձմեռային հարձակման,որի ընթացքում Դա Երկքաղաք ն 11 հազար բնակավայր: զորքեընթացքումգերմանական

թթ. եց 60

պատերազմի որդհամաշխա հային էր, որի մեջ իր ներդրումնունեցավ ր արտությունն րի առաջին:. րորդ

ոա

'

ծանր պար

նան հայ

ժողովուրդը:

կշանակություն: Հայրենականպատերազմի առաջին շրջանում միայն Անդրկովկասյանհանրապետություններումկազմավորվեցին21 ազգային դիվիգիաներ:Բացի այդ՝ Հայաստանի, Վրաստանին Ադրբեջանիտարածքներում կազմավորվեցինկամ վերակազմավորվեցինքսանից ավելի դիվիզիաներ ու բրիգադներ,որոնց ազգային կազմը հիմնականում բաղկացած էր հայերից, վրացիներից ու ադրբեջանցիներից:

Հայկական 76-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիա

'

3.

կազմավորումը Վայկականդիվիզիաների ն

ուղին դրանց մարտական

հորդաները,որոնք հաղթարշավովէին Գերմանաֆաշիստական խորհրդային հանդիպեցին երկրներով, Եվրոպայի անցել Արեմտյան առաջինօրերին հենց պատերազմի նակի համառ դիմադրությանը կրեցին:ԽՍՀՄ բոլոր ժողովուրդներն կորուստներ կայական նենգ թշնամուդեմ մարդու նման ոտքի կանգնեցին բահս-

ն

ու

կազմում

ազգուն

ռուս

թյուններըմեկ համաժողովրդական ժողովրդի գլխավորությամբ Սակայնայդ ամենը ձեռք էր Բրու հայրենիքը: իրենց առաջին գնով: Միայն պատերազմի ծանր կորուստների ավելի կորուստ: 19 մարդուց Կարմիրբանակնունեցավերկու միլիոն կազմեցինշուրջ 4, 5 1-ի տվյալներովայդ կորուստները թ. դեկտեմբերի

պատերազմում

պաշտպանեցին միլիոնմարդ:

ԽԱՆ

,

կոմիտ պետական նոյեմբերի13-ին ԽՍՀՄ Պաշտպանության զորամինոր ազգային կազմում որոշում է ընդունումԿարմիր բանակի կազպիտի ավորումներստեղծելու մասին: Այդ զորամիավորումները ռեսուրսն մարդկային նյութական մավորվեինհանրապետությունների պիտի ն ուսուցումը ների հաշվին, իսկ մարտական քաղաքական գործը: կարնոր ա յդ կհեշտացներ վեր մայրենիլեզվով, որը չափազանց խորհրդիառաջին 1944 թ. փետրվարի1-ին ԽՍՀՄ Գերագույն զորային ազգային ընդունեց օրենք գումարման10-րդ նստաշրջանը միութենայուրաքանչյուր համաձայն մասին, որի կազմավորումների զորայինկազմաուներ իր հանրապետական

րն

կան հանրապետություն միութենական վորումը: Մինչն 1938 թ. մարտի 7--ը զորամիավորումները, ազգային սեփական թյուններնունեին իրենց իրողությունը,ն որով ն ընդգծվում էր նրանց ինքնիշխանության

հանրաաոու՝

հրաձգային

նպատակահարմարությունից |

ն

Ելնելովանհրաժեշտությունից

1941 թ.

Դիվիզիան կազմավորվել է 11-րդ բանակի կազմում եղած հայկական առանձին գնդի ն հայկական նախկին բանակային կորպուսի՝ խորհրդայինիշխանությանկողմն անցած անձնակազմիհիման վրա: 1920 թ. հուլիսին Գանձակում 11--րդ բանակի 20-րդ դիվիզիայի ստեղծվեց 750 հոգուց բաղկացած հայկական հավաքական գունդ՝ հիմնականում Մայիսյան ապստամբությանմասնակիցներից ն հեղափոխության կողմն անցած զինվորներից: Գունդն ուղարկվեց Բաքու՝ 32-րդ դիվիզիանհամալրելու համար: Բաքվում 32--րդ դիվիզիայի կազմում ստեղծվեց հայկական առանձինհրաձգային գունդ: 1920 թ. նոյեմբերի 12-ին գունդը 20-րդ դիվիզիայի կազմում Գանձակիկողմից շարժվեց դեպի Հայաստան` ռազմահեղափոխական խորհրդի լիազոր Ավիս Նուրիջանյանի հրամանատարուՂաթյամբ ե Հայաստանը խորհրդային հռչակվելուց հետո թ. դեկտեմբերի4--ին մտավԵրնան: զախ-Իջնան-Դիլիջան ուղիով 1920 թ. դեկտեմբերի բանակի Երնանյան խմբավորման 11-րդ 2-ի հրամանովհայկականգնդի ն հայկական նախկինզորամասերիհիման վրա ստեղծվեց Խորհրդային Կարմիր բանակ: Նրա կազմում կար երեք հետնակ բրիգադ՝ յուրաքանչյուրում երեք գունդ, 20 բեռնատարավտոմեհեծյալ ն հրետանային գնդեր, 10 քենա, 1 օդանավ, 2 զրահագնացք՝ «Ազատամարտ»ն «Մուսայելյան»: 1921 թ. փետրվարյանհակախորհրդայինապստամբության ժամանակ Խորհրդային Հայաստանի Կարմիր բանակիզորամասերը նահանջեցինդեպի Արտաշատ: 1921 թ. նոյեմբերի 20-ին այաստանի բանակը վերաԿարմիր կազմավորվումէ մեկ հավաքականբրիգադիմեջ՝19 հազարմարդ անձ-

Պայաստանի

մարդատար,

նակազմով: Բրիգադն ուներ երկու հրաձգայինն երկու հեծյալ գնդեր, մեկ հրետանայինդիվիզիա: 1922 թ. սեպտեմբերի5-ին Կովկասյան բանակիհրամանատար խորհրդիանդամ Ս. Օրջոնիկիձեի Ա. Եգորովի ն ռազմահեղափոխական հրամանովհայկականհավաքականբրիգադիհիմքի վրա կազմավոր1935 թվականինայն կոչվում է վում է հայկական հրաձգայինդիվիզիա: դիվիզիա: Կ. Վորոշիլովի անվան 76--րդ հայկական լեռնահրաձգային է շքանշանով: դրոշի Կարմիր պարգնատրվել 1936-ին դիվիզիան Հայկական հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար նշանակվեց ԴիվիզիայումկամանախկինգնդապետԱնդրեյ Մելիք--Շահնազարովը: սպաներ: վոր ծառայում էին հարյուրից ավելի նախկին պաշտոնումԱ. Մելիք--Շահ1931 թ. դիվիզիայի հրամանատարի նազարովինփոխարինեցՀակոբ Աթոյանը: զոհ դարձաննան հայկա1937-1939 թթ. անհիմն բռնությունների թվում ն դիվիզիայի որոնց կան դիվիզիայի շատ հրամանատարներ, հրամանատարՀակոբ Աթոյանը: ժողկոմի հրամա1938 թ. մարտի 37-ի ԽՍՀՄ պաշտպանության Նույն թվավերակազմավորվեցին: նով ազգային զորամիավորումները ու ստորաբաժանումները վեկանինմայիսին դիվիզիայիզորամասերն են րատեղաբաշխվում

րածքում:

ինքնավար հանրապետության Նախիջնանի

տա-

թ. հուլիսի 16-ի հրամաԿարմրադրոշ լեռնա76-րդ հայկական Վորոշիլովի անվան նով 1940 թ. հուէ անվանումը: հրաձգայինդիվիզիանկորցնում իր ազգային Կ. Ի. լիսին դիվիզիայի հրամանատարէ նշանակվում գեներալ-մայոր

ԽՍՀՄ

ժողկոմի 1940 պաշտպանության

Կ. Ե.

Գորյունովը:

Մինչն Հայրենականպատերազմիսկիզբը դիվիզիան պաշտպահարավայինսահմանները: էր Դիվիզիանպատերազմինախօրյակինտեղաբաշխված խորհրերտեղամասում` դա-իրանականսահմանի Նորաշեն-Նախիջնանի կաթգծի երկայնքով: Հունիսի 22--30--ին դիվիզիանսկսեց համալրվել հայերով, որոնք կազմեցիննրա անձնակազմիկեսից ավելին: Հունիսի 26-ին դիվիզիադիրքեր գրավեցինԱրաքս գետի ձախ յի զորամասերըպաշտպանական

նում էր ԽՍՀՄ

ափին:

1941 թ. օգոստոսի 2Ք-ին, 1921 թ. խորհրդա-իրանականպայմանագրի համաձայն խորհրդայինզորքերը Ջուլֆայի մոտ անցան սահմահը ն մտան իրանականՋուղա քաղաքը: Այդ զորախմբի կազմում էր նան հայկական 76-րդ լեռնահրաձգային դիվիզիան: Օգոստոսի 30-ին դիվիզիայի զորքերը հասան Թավրիզ՝ 5 օրում կտրելով 160 կմ ճանապարհ: Դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ--մայոր Կ. Ի. Գորյունովը սշանակվեցԹավրիզի կայազորի պետ: Սակայն ռազմաճակատումստեղծված ծանր կացությունը հարկադրեց բարձր հրամանատարությանը՝76-րդ դիվիզիան հետ կանչել Իրանից ն ուղարկել գործող բանակ: Սեպտեմբերի27-ին Ուկրաինական ԽՍՀ Պոլտավայի մարզում 38--րդ բանակի կազմում դիվիզիան կՅարավարեմտյան ռազմաճակատի մարտերիմեջ մտավ թշնամու դեմ: Մինչն 1941 թ. վերջը դիվիզիայի զորամասերը պաշտպանականծանր մարտեր էին մղում Խարկովի ուղղությամբ: 1941 թ. դեկտեմբերի9-ին դիվիզիանլեռնահրաձգայինիցվերա-

կազմավորվումէ հրաձգայինի: 1942 թ. հունվար-՛ապրիլ ամիսներին 76--րդ հրաձգային դիվիզիան Հարավարնմտյանռազմաճակատի 21--րդ բանակի կազմում մասնակցում է մարտերին,իսկ մայիսի 11--ից՝ Խարկովի հարձակողական գործողությանը: Այնուհետն դիվիզիայի զորամասերը ծանր մարտերով ապահովում են 21-րդ բանակի նահանջը: 1942 թ. հուլիսի սկզբներինդիվիզիան անցնում է Դոն գետի ձախ ափը ն հուլիսի վերջերից մասնակցում Ստալինգրադի ճակատամարտին: Հռկտեմբերի4--ին դիվիզիայինհաջողվում է հենակետ գրավել երկաթուղային կայարանում, որը մեծ նշանակություն է ունենում 1942 թ. նոյեմբերի 19-ի գլխավոր հարձակման ժամանակ: Դրա արդյունքում նոյեմբերի23-ին Կալաչ քաղաքից հարավ--արնմուտքընկած շրջանում ն Ստալինգրադյան ռազմաճակատներիզորքերը շրՀարավարնեմտյան ջապատմանօղակի մեջ վերցրին գերմանական 330-հազարանոց խմճբավորումը: Դրանում կարնոր ավանդ ունեցավ հայկական 76--րդ հրաձգային դիվիզիան, որը ԽՍՎՄ պաշտպանության ժողկոմի 1942 թ. նոյեմբերի 23-ի հրամանով ստացավ գվարդիականկոչում ն վերանվանվեց Կ. Ե. ՎՈրոշիլովի անվան 51--րդ գվարդիականկարմրադրոշ հրաձգային

|

Այդ կապակցությամբնոր համարներ ստացան նան դիվիզիա:

դիվիզիայի գնդերը, գումարտակները մյուս ստորաբաժանումները: Մանշտեյնի տանկային բանակին չհաջողվեց արնմուտքիցճեղն քել շրջապատմանօղակը օգնության հասնել ֆելդմարշալ Պաուլյուսին: 1943 թ. հունվարի 10-ին սկսվեց խորհրդայինզորքերի հզոր հարձակումը՝ շրջապատվածթշնամուն ոչնչացնելու համար: Այդ մարտերին ակտիվորեն մասնակցում էր նան հայկական 51--րդ գվարդիականդիվիզիան: 1943 թ. փետրվարի 2-ին հակառակորդիշրջապատված խմբավորումները գերի հանձնվեցին: 1942 թ. հուլիսի 17-ին սկսվաձ Ստալինգրադի պատմականճակատամարտնավարտվեց խորհրդայինզորքերի փայլուն հաղթանակով, որը արմատական բեկման սկիզբ դրեց Հայրենական պատերազմում: Ստալինգրադյանհաղթանակը կարնոր նշանակություն ունեցավ նան հայ ժողովրդի համար. ճակատամարտիօրերին Թուրքիան ԽորհրդայինՀայաստանիսահմանների մոտ կենտրոնացրել էր 26 դիվիզիա ն ներխուժման համար սպասում էր գերմանացիներիհաղթանակին: Սասթակայն վերջիններիս խայտառակ պարտությունն ու ջախջախումը հետ փեցրեց թուրքերին, որոնք անմիջապես սահմանից քաշեցին իրենց դիվիզիաները,իսկ պատերազմի վերջում երեսպաշտորենպատերազմ հայտարարեցինԳերմանիային: Ստալինգրադյան փառապանծ հաղթանակը կերտողների թվում էր նան 51-րդ գվարդիականհայկական դիվիզիան, որը երկու անգամ արժանացավ Գերագույնգլխավոր հրամանատարԻ. Վ. Ստալինիշնորհակալությանը, իսկ 1943 թ. հունիսի 19-ին պարգնատրվեց Լենինի շքանշանով: Ճակատամարտում ռուսներից ն ուկրաինացիներից հետո հայերը թվակազմովգրավում էին երրորդ տեղը: Ստալինգրադիպատմականճակատամարտիցհետո հայկական 51-րդ գվարդիականհրաձգայինդիվիզիանՎորոնեժյանռազմաճակատի 6-րդ գվարդիականբանակի 23-րդ գվարդիականհրաձգային կորպուսի կազմում ակտիվորեն մասնակցեցԿուրսկի ճակատամարտին, որը տեղի ունեցավ 1943 թ. հուլիսի 5-ից մինչն օգոստոսի 23-ը: Հայ գվարդիականներըկռվումէին Օրյոլ--Կուրսկ-Բելգորոդ աղեղի հարավային մասում: Կուրսկի հաղթականճակատամարտիցհետո 51-րդ դիվիզիան կռվում էր Կալինինիմարզի մի քանի շրջանների ազատագրմանհամար:

ն

հունիսի 23-ից մինչն հուլիսի 4-ը 51-րդ դիվիզիան բահակի գեներալ Հովհաննես Բաղրամյանիգլխավորած 1--ին Մերձբալքյան ռազմաճակատի6-րդ գվարդիական բանակիկազմում հարձակողական մարտեր էին մղում հյուսիսային շրջաններում: Բելոռուսիայի Դիվիզիանանցավ 250 կմ, հաղթահարեց4 ջրային արգելք, ազատագրեց շուրջ 200 բնակավայր,այդ թվում՝ Պոլոցկ քաղաքը: Արնմտյան Դվինան հաջողությամբ գետանցելու համար 51--րդ դիվիզիայի 15 մարտիկներարժանացանԽորհրդային Միության հերոսի կոչման,որոնց թվում էր եֆրեյտոր ԱրամայիսՍարկիսովը: Վիտեբսկիմարզում թշնամու ջախջախման գործողություններին ակտիվորենմասնակցելու համար ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի 1944 թ. հուլիսի 10-ի հրամանով 51--րդ դիվիզիային տրվում է «Վիտեբսկյան» պատվավորանվանումը, իսկ հուլիսի 23-ի հրամանովՊոլոցկ քաղաքի ազատագրման մարտերում աչքի ընկած դիվիզիայի 154-րդ Լոռու, 156-րդ ն 158-րդ գվարդիականգնդերն ստանում են «Պոլոցկյան» պատվանունը: Դիվիզիան մասնակցեց նան Լատվիայի ն Լիտվայի ազատագրմանը, որտեղ ն դիմավորեցհաղթանակը: Այսպիսով`հայկական51--րդ գվարդիականհրաձգային դիվիզիան Հայրենականպատերազմիընթացքումանցավ ավելի քան 12000 կիլոմետր մարտական ուղի, ոչնչացրեց թշնամու մոտ 50000 զինվոր ու սպա, գերի վերցրեց 15 հազար մարդ, ազատագրեց 1000-ից ավելի բնակավայր:Դիվիզիանվեց անգամ արժանացավԳերագույնգլխավոր հրամանատարիշնորհակալությանը:Դիվիզիայիշուրջ 20 հազար զինվորներ ու սպաներպարգեատրվեցինմարտականշքանշաններովու մեդալներով, 26 հոգու շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում, 7-ը դարձանՓառքի երեք աստիճաններիշքանշանակիրներ:Դիվիզիայի պատվիրակությունըհինգ անգամ այցելեց Խորհրդային Հայաստան:. 89-րդ դիվիզիա: Դիվիզիանիր առաջին մկրտություննստացավ Թերեք. գետի ափին: Գրոզնի քաղաքի պաշտպանության մարտերում դիվիզիանկրեց ծանր կորուստներ,1942 թ. սեպտեմճբերի 30--ին դուրս բերվեց 9--րդ բանակի ռեզերվ ն ռեզերվում մնաց մինչն հոկտեմբերի 17-ը: Այստեղնրանց այցելեց ԽորհրդայինՀայաստանիպատվիրակությունը՝ ՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանի գլխավորությամբ: թ.

-

Ռեզերվում դիվիզիան ստացավ նոր համալրումներ, փոխվեց

'

հրամանատարությունը:

,

հոկտեմբերի 14--ին դիվիզիայիհրամանատարիպաշտոփոխգնդապետԱնդրանիկ Սարգսյանին փոխարինեց գնդապետ ԱրտաշեսՎասիլյանը: 1942 թ. հոկտեմբերի 17-ին դիվիզիան դուրս բերվեց բանակիռեզերվիցու պաշտպանականդիրքեր գրավեց Գրոզնիքաղաքի մատույց1942 թ.

նում

ներում:

1943 թ. հունվարի 2--ին դիվիզիայիզորամասերըազատագրեցին Մալգոբեկ քաղաքը: Հունվարի 10--ից մինչն փետրվարի 9-ը դիվիզիայի զորամասերը 58-րդ բանակի կազմում առաջ են շարժվում Գեորգինսկ-Միներալնիե Վոդի-Ստավրոպոլ--՝Տիխորեցկ երթուղով: Սակայն փետրվարի9--10-ին դիվիզիան ենթարկվումէ գերմանական տանկերի գիշերային դարանակալ հարձակմանըն ծանր կորուստներ կրում: Անհավասար մարտում զոհվում են դիվիզիայի հրամանատար,գնդապետ Արտաշես Վասիլյանը, 390-րդ գնդի հրամանատար, մայոր Գարեգին Իսախանյանը,400-րդ գնդի հրամանատարիքաղգծու| տեղակալ, մայոր Սուրեն Բաղդասարյանըն շատ ուրիշներ: Դիվիզիայի հրամանատար է նշանակվում գնդապետ Նվեր Սաֆարյանը: 1943 թ. փետրվարի 19-ին 58-րդ բանակիհրամանատարության հրամանով 89--րդ դիվիզիան երթով հասնում է Ազովի ծովի ափին գտնվող եյսկ քաղաքը ն փետրվարի25-ից պաշտպանական դիրքեր գրավում Տագանրոգյան ծովածոցի երկայնքով: Այստեղ դիվիզիան մնում է մինչն Օգոստոսի վերջերը: 1943 թ. օգոստոսի վերջերին դիվիզիայիզորամասերըերկաթուղով փոխադրվում են հարավ ն սեպտեմբերի սկզբներին Հյուսիս-Կուլկասյան ռազմաճակատի18-րդ բանակի կազմում ելման դիրքեր գրավում Թամանյան թերակղզու մերձակայքում: 1943 թ. սեպտեմբերի9-ից մինչն հոկտեմբերի4-ը 89-րդ դիվիզիայի զորամասերը հարձակողական մարտեր էին մղում Թամանյան թերակղզու ազատագրման համար: Դիվիզիայի մարտիկներին հաջողվում է մեկը մյուսի հետնից ճեղքել 7 շերտերից բաղկացած թշնամու պաշտպանականկապույտ գիծը: Կովկասի ճակատամարտի այդ եզրափակիչ փուլին արժանվույնս մասնակցելու համար դիվիզիայի բոլոր զորամասերն արժանացան Գերագույն գլխավորհրամանատարիշնորհակալությանը,բազմա-

քիվ սպաներ ու մարտիկներ պարգնատրվեցին մարտական շքանշաններով ու մեդալներով: Դիվիզիայի երեք մարտիկներ՝ ավագ սերժանտսեր Հունան Ավետիսյանը,Սուրեն Առաքելյանըն շարքային սակրավոր ըւսհան Կարախանյանը հետմահու՝ 1944 թ. մայիսի 16-ի հրամանագրով արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման: Նրանցից առաջիներկուսն իրենց մարմնով փակել էին թշնամու դզօտներիհրակնատները, իսկ վերջինը կյանքի գնով ականազերծելէր իր մարտական ընկերների ճանապարհը, պայթեցրել թշնամու կրակակետերը: Թամանյան թերակղզին ազատագրելու մարտերում ցուցաբերած արիության համար Գերագույն գլխավոր հրամանատարի 1943 թ. հոկտեմբերի 9-ի հրամանով հայկական 89-րդ դիվիզիային շնորհվում է «Թամանյան» պատվանունը:

,

,

Թամանյան թերակղզու ազատագրումից հետո Թամանյան դիվիզիան նոյեմբերի 21--25-ին Կերչի նեղուցով փոխադրվում է Կերչի թերակղզի ն մասնակցում նրա ազատագրման կռիվներին: Այդ մարտերում ցուցաբերած խիզախությանհամար դիվիզիան ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1944 թ. ապրիլի 24-ի հրամանագրով պարգնատրվումէ Կարմիր աստղի շքանշանով: 1944 թ. ապրիլի 12--ից մինչն մայիսի 12--ը Թամանյան դիվիզիան Մերձսնծովյան բանակի կազմում մասնակցում է Ղրիմի թերակղզու ն Սնաստոպոլի ազատագրմանը, որի համար մայիսի 24-ի հրամանագրով պարգնատրվում է Կարմիր դրոշի շքանշանով, իսկ 390-րդ ն 400-րդ գնդերին Գերագույն գլխավոր հրամանատարի հրամանով շնորհվում է «Սնաստոպոլյան»պատվանունը: Գորնայա լեռան շրջանում կատարած սխրանքներիհամար ավագ սերժանտներ Այդին Հարությունյանին, Վարդգես Ռոստոմյանին, Վարություն Մկրտչյանին, լեյն Սիմոն Բաղդասարյանին1945 թ. տենանտներ Խորեն Խաչատրյանին մարտի 24--ի հրամանագրով շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի

կոչում:

1944 թ. օգոստոսի 30-ից Թամանյան դիվիզիայի զորամասերը Ղրիմից երկաթուղով փոխադրվում են Լեհաստան ն սեպտեմբերի 12-ին մտնում Առաջին Բելոռուսական ռազմաճակատի 33--րդ բանակի 16--րդ հրաձգային կորպուսի կազմի մեջ: 1945 թ. հունվարի 5-ին դիվիզիան տեղափոխվումէ Վարշավայից հարավ, Վիսլա գետի ձախ ափին գտնվող Պուլավիի հենակետը, որտեղ մղում է տեղական նշանակության մարտեր:

թ. հունվարի 29-ին Թամանյան դիվիզիայի զորամասերը մտան մարտերով ֆաշիստական Գերմանիայիտարածքը: Փետրվարի

16-ին Օդերի Ֆրանկֆուրտից 3,5 կմ հարավ դիվիզիան գետանցում է Օդերը ն հենակետ գրավում նրա ձախ ափին: Երկուսուկես կիլոմետր երկարությամբն 800 մետր լայնությամբ այդ կարնոր մարտավարական նշանակություն ունեցող հողակտորըդիվիզիայի մարտիկներըհերոսաբար պաշտպանում են երկու ամիս՝ մինչն ապրիլի 16-ը: 1945 թ. ապրիլի 16-ից մինչն մայիսի 2--ը հայկական89--րդ Թամանյան դիվիզիանԱռաջինԲելոռուսական ռազմաճակատի3--րդ հարվածային բանակի 38--րդ հրաձգային կորպուսի կազմում ակտիվորեն մասնակցում է Բեռլինի գրավմանը: Բեռլինի ճանապարհինդիվիզիայի զորամասերը գրավում են Օդերի Ֆրանկֆուրտ քաղաքները, որի համար գումարտակի հրամանատար, մայոր Հրանտ Բաբայանին շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում: Ապրիլի 29-ին դիվիզիան մարտեր էր մղում Բեռլինի փողոցներում: Քաղաքի կենտրոն շարժվելիս դիվիզիայի գրոհային ջոկատները Վումբոլդ-Հայն այգում հանդիպեցինգերմանականկայազորի կատաղի դիմադրությանը,որն ամրացել էր երկաթբետոնե հզոր ամրություններ ունեցողբերդում: Սակայնմայիսի 2--ի կեսօրին կայազորն անձնատուր եղավ, գերի հանձնվեցինհինգ հազարից ավելի գերմանականզինվորներ: Բեռլինի գրավմանհամար ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության մայիսի 28-ի հրամանագրով Թամանյան դիվիզիան պարգնատրվեցԿուտուզովի 2--րդ աստիճանի շքանշանով: Բեռլինի գրավումից հետո էլ դիվիզիան շարունակեց իր հաղթական ուղին դեպի արնմուտք ն մայիսի հաղթանակիօրը դիմավորեց էլբայի աջ ափին: Այսպիսով՝1942 թ. օգոստոսի 8-ից մինչն 1945 թ. մայիսի 9-ը Հայկական 89-րդ Թամանյան կարմրադրոշ, Կուտուզովի 2--րդ աստիճանի ն Կարմիր աստղի շքանշանակիր հրաձգային դիվիզիան անցավ 7250 կմ, որից 3640-ը՝ մարտերով: Դիվիզիան ազատագրեց 900 բնակավայր ու 30 քաղաք, ոչնչացրեց հակառակորդիշուրջ 11 հազար, գերեց շուրջ 9,5 հազարզինվոր ու սպա, մեծ քանակությամբթշնամական տեխնիկա,ձեռք բերեց հսկայականռազմավար: Դիվիզիայի ավելի քան 12000 մարտիկներ ու սպաներ պարգնատրվեցինմարտական շքանշաններով ու մեդալներով, նրան-

9-ի

սից 9-ը արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, 8-ը Փառքի երեք աստիճաններիշքանշանի:

հունիսի սկզբին ստացվեց ԽՍՀՄ զինված ուժերի գլխավոր շտաբի հրամանը՝89--րդ դիվիզիանկազմացրելումասին: Դիվիզիդիմեց Առաջին Բելոռուսականռազմաճաայի հրամանատարությունը լատի ռազմականխորհրդին`դիվիզիան չկազմացրելու խնդրանքով: Ռազմաճակատիքաղվարչության պետ, գեներալ-լեյտենանտՍերգեյ Գալաջնի (Վալաջյան)ն ՎԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Ի. Ստալինը բեկանեցդիվիզիանցրեՀարությունյանիմիջնորդությամբ

թ.

մասին հրամանը: 1945 թ. օգոստոսի կեսերից մինչն սեպտեմբերիկեսերը 89-րդ ՀաԹամանյան դիվիզիանԳերմանիայիցերկաթուղով տեղափոխվեց ու Քանաքեռում՝ յաստան ու տեղաբաշխվեց էջմիածնում, Երնանում մեջ: 45--րդ օկրուգի զինվորական մտնելով Անդրկովկասյան է ր Մինչն 1946 թ. հունվար դիվիզիայի հրամանատարն գեներալ-մայոր Նվեր Սաֆարյանը,որից հետո մինչն 1951 թ.՝ գեներալ--մա1951-1952 թթ.՝ գեներալ--մայոր,Խորհրդայոր Հայկ Մարտիրոսյանը, 1953-7956 թթ.` գենեԿարապետյանը, յին Միությանհերոս Ասքանազ լու

բանակի

րալ--մայոր Սերգեյ Միանսարովը: 1956 թ. ամռանը ԽՍՀՄ զինված ուժերի կազմում գոյություն ունեն դիցող ազգային դիվիզիաներըկազմացրվեցին, 89-րդ Թամանյան վիզիաննույնպես դադարեցրեցիր գոյությունը: Հայկական 89-րդ հրաձգային դիվիզիա

Պաշտպանությանպետականկոմիտեի1941 թ. նոյեմբերի ժողկոմի նոյեմբերի 23-ի 22-ի որոշմամբ ն ԽՍՀՄ պաշտպանության ռազմաճակատի45-րդ բանահրահանգի համաձայն՝ Անդրկովկասյան 15-ից Երնանումսկսեց կազմավորվել474--րդ կի կազմումդեկտեմբերի հիմնականումհամալրվում էր ՀաԴիվիզիան հրաձգայինդիվիզիան: նան յաստանիմարդկայինն նյութական ռեսուրսներիհաշվին, ինչպես ստանում Լեռնային Ղարաբաղից ու մարդկային համալրումներ էր Վրաստանիհայաշատ վայրերից: 1942 թ. հունվարի 5-ին այն կոչվեց Հայկական 89-րդ հրաձգային դիվիզիա: Նրա կազմում էին 390-րդ, 400-րդ, 526-րդ հրաձգայինն 531-րդ հրետանայինգնդերը: Նրա մեջ կործանիչ,ականանեմտնում էին նան հակատանկային--հրետանային ԽՍՀՄ

ն բուժսանիտարական տայինդիվիզիաներ, մոկապի գումարտակներ, տոհրաձգայինհետախուզական, քիմիական պաշտպանության,ավտոմոբիլայինառանձին վաշտեր,վարժականգումարտակն օժանդակայլ ստորաբաժանումներ:Դիվիզիայիառաջին հրամանատարն էր գնդա-

պետ

Զաքյանը: Սիմոն

թ. փետրվարինՍ. ԶաքյանընշանակվեցՂրիմում կազմավորվող Հայկական390-րդ հրաձգայինդիվիզիայի հրամանատար: Փետրվարի23--ին Հայկական89--րդ հրաձգայինդիվիզիայիհրամանատարնշանակվեց փոխգնդապետ ԱնդրանիկՍարգսյանը:Դիվիզիայի կոմիսարնշանակվեցՎասիլի Չումակովը,որին մարտի23-ին փոխարինեցԱրիստակեսՀայրապետյանը: Քաղբաժնի պետն էր Ազիզ Կիրակոսյանը,շտաբի պետը՝ փոխգնդապետ Արտաշես Ղազարյանը:Գնդերի հրամանատարներն էին ճայորներՄիքայել Սիրունյանը,Սուքիաս Ասլանյանը,Սեպուհ Խանգյանը, Խաչիկ Պայազատյանը: Առանկապիտան ձին ստորաբաժանումների հրամանատարները նույնպեսհայեր էին: 1942 թ. հունվարի 12-ին հայերեն լույս տեսավդիվիզիայիքաղբաժնի «Կարմիրզինվոր» թերթը: 1942 թ. հունիսի 1--ին դիվիզիայումավարտվեցերդմանարարողությունը, իսկ հուլիսի 16-ին Լենինի հրապարակում(այժմ՝ Վանրապետության հրապարակ)հանդիսավորպայմաններումՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդինախագահության նախագահ Մացակ Պապյանըմարտական դրոշներհանձնեցդիվիզիային նրա գնդերի հրամանատարներին: Ռազմաճակատմեկնելուց առաջ հաստիքով նախատեսված 12807-ի փոխարեն89--րդ դիվիզիանիր կազմում ուներ 11732 մարդ ՛ որի 99,1 տոկոսըհայեր էին: Կ. Վարությունյանը ճշգրտված ու հետաքրքիր տվյալներ բերել 89-րդ դիվիզիայիզինվածության մասին, ըստ որի պատկերըհետնյալն էր. նախատեսված 7000 «Մաուզեր» տիպիհրացանի փոխարենդիվիզիան ուներ նույն քանակությամբհին համակարգի հրացաններ,339 սնայպերական հրացանիփոխարեն՝100 հատ, 655 ավտոմատի րեն՝ 635 հատ, 114 հաստոցավոր գնդացրի փոխարեն՝ 24 հատ, 352 ձեռքի գնդացրիփոխարեն՝101 հատ, 279 հակատանկային հրացանի փոխարեն՝140 հատ նայլն: Զգալիորենպակաս էր դիվիզիայի հրետանայինզինվածությունը, կապիմիջոցները,ավտոմեքենաները, պողպատե սաղավարտները, Քիկնոց--վրանները ն այլն (Կ. Հ., էջ 209--210):

է

փոխա-

նան

Չնայած տարբեր զինատեսակներիու ռազմական գույքի գրեթե կիսով չափ պակասին՝45--րդ բանակի ստուգող հանձնաժողովըգտավ,

դիվիզիանպատրաստ է ռազմաճակատմեկնելու: Մինչդեռ,ինչպես իրավացիորեն նշում է Կ. Հարությունյանը, սպառազինության`գնդացիրներ, սնայպերականն հակատանկայինհրացաններ, գնդային ականանետներ, հակատանկայինն զենիթայինհրանոթներ,տրանսպորտին կապի միջոցների կիսով չափ կամ անբավարար համալրվածությունը հետագա մարտերի ընթացքում անպայման ազդելու էին դիվիզիայի կրակային հզորության, զորամասերի հստակ կառավարման վրա (Կ. Հ., էջ 210): Ռազմաճակատ մեկնելու հրամանը, որն ստորագրել էր 45--րդ բանակի հրամանատար, Ռեմեզովը,տրվեց 1942 թ. օգոստոսի 6-ին: Դիվիզիայի զորամասերը Երնանի երկաթուղային կայարանիցգնացքակազմերովմեկնում են Գրոզնի: Դիվիզիանմտնում է Անդրկովկասյանռազմաճակատի24--րդ բանակիկազմի մեջ ն դիրքեր գրավում Թերեք գետի աջ ափին: որ

|

գեներալ--լեյտենանտ

Հայկական 409-րդ հրաձգային դիվիզիա Այս դիվիզիան սկսեց կազմավորվել Ստեփանավանում, ԽՍՀՄ

օգոստոսի 9--ի որոշմամբ ն գերագույն գլխավոր հրամանատարության զորակայանի օգոստոսի 26-ի հրահանգի համաձայն: Դիվիզիանկազմավորվում էր Անդրկովկասյանռազմաճակատի 45--րդ բանակի կազմում: 1941 թ. սեպտեմբերիվերջերին արդեն տարբերազգություններից կազմավորված դիվիզիան հետիոտներթարշավով տեղափոխվեցնախ Կիրովական,ապա՝ Լենինական: 1942 թ. փետրվարինդիվիզիան վերակազմավորվեցիբրն ազգային միավորում ն կոչվեց Վայկականհրաձգային դիվիզիա: Այլազգի զինվորները տեղափոխվեցինայլ զորամասեր: Դիվիզիայիհրամանատարնէր գնդապետ ԱրտաշեսՎասիլյանը,իսկ դիվիզիայի կոմիսար նշանակվեց գումարտակային կոմիսար Արշալույս Հայրապետյանը:Հայերով փոխարինվեցիննան գնդերի ն ստորաբաժաՄասնավորապես684--րդ հրաձգայինգննումների հրամանատարները: դի հրամանատարնշանակվեցմայոր Սահակ Դանիելյանը: 1942 թ. փետրվարի23-ից հայերեն սկսեցհրատարակվելդիվիզիայի «Մարտականդրոշ» թերթը, որի խմբագիրնէր ՀարությունՄկրտչ-

ՊՊԿ

թ.

յանը, քարտուղարը` Գարեգին Բեսը (Սարինյան), գրական աշխատող՝ Վախթանգ Անանյանը: երեքնէլ հետագա հայ անվանիգրողներ: Մինչե դեկտեմբեր դիվիզիան գտնվում էր Ախուրյանի ափին, պաշտպանումէր խորհրդա--թուրքականսահմանը ն մասնակցում նրա ամրացմանաշխատանքներին:1941 թ. նոյեմբերի դրությամբ դիվիզիայի անձնակազմըբաղկացածէր 11 945 հոգուց, որը նախատեսվածհաստիքից 583 մարդով ավելի էր: Սակայն հաստիքով նախատեսված114 հաստոցավորն 352 ձեռքի գնդացիրների փոխարենդիվիզիան ուներ 67 ն 113 հատ: Կիսով չափ պակաս էին հրահամապատասխանաբար

նոթները:

:

բանակային հատուկտեսչականհանձնաժողովը Այնուամենայնիվ, գտավ, որ դիվիզիանպատրաստ է մեկնելռազմաճակատ:Ռազմաճակատ մեկնելուց առաջ Արտաշես Վասիլյանը նշանակվեց 89-րդ հայկական հրաձգայինդիվիզիայիհրամանատար,իսկ նոյեմբերի17-ից 409-րդ դիվիզիայիհրամանատարնշանակվեցգնդապետ Վ. Ֆ. Գլադկովը: 1942 թ. դեկտեմբերի 2-ին 409-րդ դիվիզիան Լենինականից 17 գնացքակազմերով մեկնեց գործող բանակ ն Մոզդոկի տակ մտավ Անդրկովկասյան44--րդ բանակիկազմի մեջ: Դեկտեմբերի15-ից դիվիզիան մարտերիմեջ մտավ հակառակորդիդեմ: Այդ պահին դիվիզիան իր կազմում ուներ 13 837 զինվոր ու սպա, որից 13 460-ը՝ հայեր (Կ. 3., էջ 214): 409-րդ դիվիզիան գործող բանակ մեկնեց 1942 թ. դեկտեմբերի 2-ին՝ Լենինականից: Անդրկովկասյանռազմաճակատի44--րդ բանակի կազմում դիվիզիան դեկտեմբերի 15-ից սկսած մղեց մեկամսյա պաշտպանական մարտեր՝կրելով ծանր կորուստներ: 1943 թ. հունվարի սկզբներինմյուս միավորումներիհետ միասին Հայկական409--րդ դիվիզիանանցավ հարձակման՝ մինչն մարտի վերջը անցնելով շուրջ 1000 կիլոմետր մարտականուղի՝ Թերեքից մինչն Կուբան: ԴիվիզիանազատագրեցՉեչենո-Ինգուշական ԻԽՍՀ-ը, Ստավրոպոլի ն Կրասնոդարի երկրամասերիբազմաթիվքաղաքներ ու գյուղեր՝ Նովոպավլովսկայա,Պրոխլադնի,Գեորգինսկ,ՄիներալնիեՎոդի, Սուվո-

սկզբին Վայկական409--րդ դիվիզիաներկաթուղով փոխադրվեցԴոնիՌոստովի,այնուհետն հուլիսին՝ Խարկովի մարզ: 1943 թ. ապրիլի

թշնամուավիացիՍեպտեմբերի20-ին դիվիզիայիզորամասերը ն

Դնեպր գետը մարտետակ գետանցեցին ռմբակոծության հասան Կրիվոյ Ռոգ քաղաքիմատույցները: րով բանակիկազմումհատ409-րդ դիվիզիան7-րդ գվարդիական մղված մարտերում,որն կապես աչքի ընկավԿիրովոգրադքաղաքի

սպիումեղ

հրամահունվարի 7-ին: Գերագույնգլխավոր 8-ի հրամանովՀայկական 409-րդ կատար Ի. Ստալինի հունվարի պատվանունը: «Կիրովոգրադյան» շնորհվեց հրաձգայինդիվիզիային հրամանատար նշա7-ին 409-րդ դիվիզիայի 1944 թ. փետրվարի մնաց մինչն Ե. Գրեչանին,որն այդ պաշտոնում փակվեցգեներալ--մայոր

ազատագրվեց

թ.

ավարտը: պատերազմի Վայրենական մասնակցեց

Կիրովոգրադից հախոշոր երկաթուղայինհանգույցների րավ-արնմուտք ընկած երկո թ. մարտի 29-ի հրամանագրով որի համար ազատագրմանը, ԲոգդանԽմելնիցկու 2--րդ աստիճանիշքանշանով: պարգնատրվեց ունեցավ նան ՅասԴիվիզիան կարնոր մասնակցություն դիվիզիայիմարտիկնեԱյդ ընթացքում գործողությանը: Կի Քիշիննյան 2000 զինվոր ն 2 գեներալ: րը գերեցինթշնամու թշնամուն՝սեպտեմբ Ռումինիայիտարածքումհետապնդելով սահմանը, ապա ակտիվ դուրս եկավ Հունգարիայի դիվիզիան վերջերին ն (1944 թ. հոկտեմբերի16-28) ունեցավ Դեբրեցենյան մասնակցություն 1945 թ. փետրվարի13) Բուդապեշտյան(1944 թ. հոկտեմբերի Դիվիզիան ակտիվորեն

--

գործողություններին:

ուկրաիհոկտեմբերի9-ին 409-րդ դիվիզիանԵրկրորդ 53-րդ բանակի27-րդ գվարդիական հական ռազմաճակատի պաշտճեղքեց հակառակորդի լին կորպուսիկազմումՀունգարիայում ափին: Տիսսանս հենակետ գրավեց նրա աջ գետանցեց սլանությունը, ավելի շարժվեց առաջ 10-22-ը դիվիզիանմարտերով փոկտեմբերի հիտլերաոչնչացրեցշուրջ 300 բնակավայր, բան 120 կմ, գրավեց ռազմավար: մեծ քանակությամբ կանների,վերգրեց

հրաձգ

4944 թ.

կորպուսիկազ-

բանակի25--րդ հրաձգային գվարդիական Սուվորովի2--րդ աս667-րդ գունդը պարգնատրվեց մում: Դիվիզիայի ստորաբաՄիայնդեկտեմբերամսին դիվիզիայի տիճանիշքանշանով: ու սպա:

ունը: Ի-րդ

շուրջ մանումները ոչնչացրինհակառակորդի

զինվոր

Դիվիզիանկարնոր դեր խաղաց Սլովակիայի մայրաքաղաքԲրատիսլավայիազատագրմանժամանակ:1945 թ. ապրիլի 4-ին Բրատիսլավան ազատագրվեց: Գերագույն գլխավորհրամանատարի1945 թ. մայիսի 17--ի հրամանով 409--րդ դիվիզիայինշնորհվեց «Բրատիսլավյան»պատվանունը: Բրատիսլավայի ազատագրումից հետո 409-րդ դիվիզիան ակտիվորեն մասնակցեց արնեմտյանՉեխոսլովակիայի ազատագրմանը: թ. ապրիլի 6-ին դիվիզիան, գետանցելով Մորավան, անցավ Ավստրիայիսահմանը: Հաղթանակիօրը՝ 1945 թ. մայիսի 9-ը, դիվիզիանդիմավորեցՉեխոսլովակիայում,ուր վերադարձելէր Ավստրիանազատագրելուցհետո: Մինչն մայիսի 13-ը դիվիզիան մասնակցումէր կապիտուլյացիայից խուսափող գերձանաֆաշիստական առանձին հրոսակախմբերի

ոչնչացմանը: Մինչն հունիսի 7-ը մտավ Ավստրիա:

"`

մնալով Չեխոսլովակիայում՝ դիվիզիանկրկին

Մոսկվայում Հաղթանակի զորահանդեսի օրը՝ 1945 թ. հունիսի 24-ին, 409-րդ դիվիզիայի զորամասերը նվագախմբիքայլերգի հնչյունների տակ հանդիսավոր քայլքով անցան Վիեննայիգլխավոր փողոցներով՝ արժանանալով 7-րդ բանակի հրամանատարիշնորհակա-

լությանը:

Այնուհետն դիվիզիան անցավ Հունգարիա, որտեղ էլ բանակի հրամանատարի1945 թ. հուլիսի 2-ի հրամանովկազմացրվեց: Հայկական 408-րդ հրաձգային դիվիզիա ԽՍՀՄ

ՊՊԿ 1941 թ.

օգոստոսի 9-ի որոշմամբ ն ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի օգոստոսի 11-ի հրահանգով Վաղարշապատում(էջմիածին), ապա Երնանում սկսվեց 408--րդ հրաձգային դիվիզիայիկազմավորումը, որը մտնում էր Անդրկովկասյանռազմաճակատի45-րդ բանակի կազմի մեջ: Սկզբնականշրջանում դիվիզիան կազմավորվում էր ոչ իբրն ազգային միավորում: Դիվիզիան բաղկացած էր 3 հրաձգային, 1 հրետանայինգնդերից,առանձին գումարտակներից,դիվիզիոններից, զենիթային մարտկոցից,մոտոհետախուզական,ավտոմոբիլային վաշտերից ն օժանդակ այլ ստորաբաժանումներից:

1941 թ. հոկտեմբերի դրությամբ դիվիզիայի անձնակազմը բաղկացած էր 13 534 մարդուց, որից հայեր էին 2 164-ը (Կ. Հ., էջ 215): Դիվիզիայիհրամանատար նշանակվեց գնդապետ Պ. Ն. Կիցուկը, Ի. Ն. Գրիշինը: կոմիսար՝ Մինչն 1942 թ. մարտ ամիսը դիվիզիայի հիմնականխնդիրնէր երթային վաշտեր ու գումարտակներպատրաստել ռազմաճակատուղարկելու համար: Այդ նույն ամսին էլ դիվիզիանվերակազմավորվեցիբրն ազգայինմիավորումն կոչվեց Վայկականհրաձգային408--րդ դիվիզիա: Նրա անձնակազմի97 տոկոսը կազմեցին հայերը: Դիվիզիայիառջն խնդիր դրվեց պաշտպանել խորհրդայինսահմանը Արաքս գետի ափին՝ Արարատյանդաշտում, միաժամանակնախապատրաստվելռազմաճակատ մեկնելու: Սահմանիհատվածն ընկած էր Անիի ու Դվինիմիջն: 1942 թ. մարտի 15-ից սկսեց հրատարակվելդիվիզիայի «Հանուն հայրենիքի» հայերենթերթը, որի խմբագիրն էր ավագ քաղղեկ Արշավիր Հակոբյանը`հետագայում պատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր:Թերթի պատասխանատուքարտուղարն էր ավագքաղղեկ Սուրեն Հակոբյանը՝ հետագայումպատմ.գիտ. դոկտոր,պրոֆեսոր, Խ. Աբովյանիանվան հայկական պետական մանկավարժականինստիտուտի հայոց պատմութվականներին:Քիչ ավելի ուշ նրան թյան ամբիոնի վարիչ 1964-1976 փոխարինեց Գնորգ Հայրյանը՝ հետագայի բանասիր. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր: Քաղբաժնի պետի տեղակալն էր հետագայում համալսարանի ռեկտոր, ֆիզմաթ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր, ավագ քաղղեկ Գարեգին Պետրոսյանը: Քաղբաժնի պրոպագանդիստէր ավագ քաղղեկ Մկրտիչ Ներսիսյանը, որը հետագայում դարձավպատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀաԳԱ ակադեմիկոս,ակադեմիայի փոխնախագահ, համալսայաստանի րանի ռեկտոր: Ստորաբաժանումներիցմեկի կոմիսար նշանակվեց ավագ քաղղեկ ԵրվանդԽալեյանը՝ հետագայում ՀԽՍՀ հեղափոխությանթանգաՀայրենական պատերանի տնօրեն, ԳԱ պատմության ինստիտուտի րազմի պատմությանկաբինետիվարիչ, պատմ. գիտ. թեկնածու: Սպառազինությանառումով դիվիզիանլիովին համալրված չէր: Այսպես՝նախատեսված114 «Մաքսիմ» հաստոցավորգնդացրի փոխարեն դիվիզիան ստացել էր ընդամենը44-ը, 18 ականանետիփոխարեն՝ Ց-ը, 352 ձեռքի գնդացրի փոխարեն`107--ը, 339 սնայպերականհրա273

ցանի փոխարեն` 105-ը, 279 հակատանկային հրացանի փոխարեն՝ 136--ը, 6 զենիթային հրանոթի փոխարեն՝2--ը, 30 հակատանկայինհրա-. նոթի փոխարեն՝9-ը, 12 հաուբիցային հրանոթի փոխարեն՝6--ը, 76 միլիմետրանոց 32 հրանոթիփոխարեն՝ 19 ն այլն (Կ. Հ., էջ 219-220): 1942 թ. սեպտեմբերի 11--18-ին դիվիզիայի զորամասերը երկաթուղով փոխադրվեցինՓոթի, որտեղից նավերով՝Տուապսե: Այնուհետնե երթային արշավով դիրքեր գրավեց Նովոռոսիյսկիշրջանում: դիվիզիան Դիվիզիան մտավ Անդրկովկասյանռազմաճակատի Սնծովյան խմբավորման 47-րդ բանակի կազմի մեջ, որի հրամանատարն էր գեներալ--լեյտենանտ,հետագայում Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Ս.

Գրեչկոն:

:

|

408-րդ դիվիզիայի զորամասերը ռազմաճակատմեկնեցին 1942 թ. սեպտեմբերիկեսերին ն մտան Անդրկովկասյանռազմաճակատի Սեծովյան զորախմբի 47-րդ բանակիկազմում: Դիվիզիայիզորամասերը դիրքեր գրավեցինՆովոռոսիյսկի շրջանում: Յակառակորդն ամեն գնով ձգտում էր դուրս գալ Տուապսեի խճուղի՝ Անդրկովկասներխուժելու նպատակով: 1942 թ. սեպտեմբերի19-ին գերմանացիներնուժեղ հարձակում ձեռնարկեցին ն 6 կմ խորությամբ երկու սեպաձն թներով խրվեցին խորհրդայինզորքերի դասավորությանմեջ: Խորհրդային47--րդ բանակի հրամանատարությունըորոշեց շրջապատել ն ոչնչացնել այդ սեպերը: Այդ գործողության մեջ ներգրավվեցնան Հայկական408--րդ դիվիզիան: 1942 թ. սեպտեմբերի 25-ին խորհրդայինզորամասերն անցան հարձակման:Մարտերըտնեցին մինչն սեպտեմբերի27-ը, որի ընթացքում ռումինական լեռնահրաձգային դիվիզիանգրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց: Մեծ կորուստներ կրեց նան գերմանական19-րդ հետնակային դիվիզիան: Դրանից հետո Նովոռոսիյսկի ուղղությամբ գերմանական զորքերն անցան պաշտպանության,ն Անդրկովկասներխուժելու հիտ-լերյան պլանը ձախողվեց:Այդ գործում իր արժանի ավանդնունեցավ Հայկական 408-րդ հրաձգային դիվիզիան: Վատկապեսաչքի ընկավ 672-րդ գունդը՝ մայոր Տիգրան Սայադյանիհրամանատարությամբ,որը պարգնատրվեցմարտականԿարմիր դրոշի շքանշանով: Սխրանքներ կատարեց նան Ղրիմի մարտերումաչքի ընկած ավագ գումարտակային կոմիսարՍիմոնՍարգսյանը: Նովոռոսիյսկի տակ պարտություն կրելուց հետո գերմանացիներն իրենց ուժերը կենտրոնացրին Տուապսեի ուղղությամբ: Նրանց

հպատակնէր ճեղքել խորհրդային զորքերի պաշտպանությունը, գրավել Գելենջիկ ե Տուապսե նավահանգիստները, Նովոռոսիյսկ-Սոչի խոււղին ն սնեծովյանափի երկայնքով թափանցելԱնդրկովկաս: Ցուապսեն պաշտպանելու համար ուժեղացվեց 18-րդ բանակը, ոիի մեջ մտցվեց նան Հայկական 408-րդ դիվիզիան: 4-րդ բանակի հրամանատար,գեներալ Ա. Գրեչկոյի սեպտեմբե2ո ի գրամանով408-րդ դիվիզիայի զորամասերըմինչն հոկտեմբեբի Տուապսեի պաշտպանականշրջան, իի 2 ը նավերով փոխադրվեցին

հիտեղ անցան 18-րդ բանակի հրամանատար,գեներալ--լեյտենանտ Ֆ. Կամկովիենթակայության տակ: 4ոկտեմբերի3--ին 408-րդ դիվիզիայի հրամանատարՊ. Կիցուկը առաջադրանքստացավ շարժվել դեպի Փշիշ գետի հովիտը ն թույլ չտալ հակառակորդին՝այդտեղով անցնել Տուապսե: Դիվիզիայի մարտիկները հաջողությամբգրավեցին գետահովտում գտնվող բարձունքները: Դիվիզիանհաջողությամբ կատարում էր առաջադրանքը, սակայն թենրումգործող հարնան զորամասերի նահանջի հետնանքովհոկտեմբնրի 14-15-ին մեկուսացվեց բանակի հիմնականուժերից ն իր թիկունքային զորամասերից: 18-րդ բանակի հրամանատար Գրեչկոյի վկայությամբ` 408-րդ դիվիզիան վեց օր պահում էր 25--30-կիլոմետրանոց գոտին` հետ մղելով հարձակվողթշնամու բոլոր գրոհները (Կ. Հ., էջ 256): ոկտեմբերի 26--ին Վայկականդիվիզիայինհաջողվեց դուրս գալ )իջցապատումից՝ փրկելով դիվիզիայի դրոշը, անձնակազմիզգալի մասը ն մալոռականտեխնիկան:Հրետանայինդիվիզիոնիքաղղեկներ Բադալյանը ն ՍահակյանըպարգնատրվեցինԿարմիրաստղի շքանշաններով: դուրս եկած Հայկական 408-րդ դիվիզիայի զոՇրջապատումից բամասերըառաջավոր գծից փոխադրվեցինՏուապսե՝ 18--րդ բանակի սեզերվ հանգստի ն համալրման համար, որտեղ դիվիզիանվերակազմավորվեց7-րդ առանձին հրաձգային բրիգադի: 1943 թ. հունվարի սկզբին 7-րդ առանձին հրաձգային բրիգադը 47 րդ րանակիկազմում տեղափոխվեց Կրասնոդարի երկրամաս, որտեդ մայիսի սկզբներին վերակազմավորվեց 23--րդ հրաձգային դիվիգիայի Դիվիզիան աչքի ընկավ Դնեպրի գետանցման ժամանակ, արժանացավ«Կինյան» ն «Ժիտոմիրյան» պատվանունների, մասնակցեց է նոսստանի ազատագրմանը ն իր մարտական ուղին ավարտեց էլբա-

յի ափին:

390--րդ դիվիզիայի դիրքերը՝ հրամանատարություհեղի մտեղամասում ն թ. փետրվարի23-ի հրամանովդիվիզիայիհրաեր դմգոհ մնաց մանատար, գնդապետ Ի. Գ. Վինոգրադովըն կոմիսարը հեռացվեցին Հայնական կակա

յին

390--ոռրդ հոաձ հրաձգայինդիվիզիա

ՍԴաերաեոռի ըագանան րա Աաաա ԼՈՐ

ան

է, ո միակն

մ

եԽ

ե

-

ր

ո

Հոթ

քաղաքներում` որպես ոչ ազգային դիվիզիա ԽՍՀՄ ՊՊԿ 1941 թ. օգոստոսի 9-ի որոշմամբ բ ն Անդրկովկասյան զին ն օկ հրամանատարու րուգի րութ) օգոստոսի 19-ի հրամանով: Դիվիզիան մտն Խմ Ան ռազմաճակատի46-րդ բանակիկազմի մեջ: մտնում էին 3 հրաձգային,1 գնդեր, ին վաշտեր ու օժանդակ այլ ստո-

ն Ձ ուգդիդի

`

ոո

ի

Բ.

մգիԱա

օկ-

Դան հրետանային իմեջ հոիզիայի Կազ գումարտակներ,

ո

իա աժանումներ:

11524 մարդ,

նո) եմբերի մ կար դրությամ դիսիզիայում րի դրությամբ վի ւ. Ք հայեր՝ որից 1894--ը: Դիվիզիանուներ ձի, մինչդեռ հաստիքովնա213 աաա 76-ը: Վատ վիճակում էր ա այի սպառազինությունը: մպ դիզիզիայի զինությունը 1941 թ. նոյեմբերի 20-ին տեսչական հանձնաժողովը գտավ, որ դիվիզիան վատ է նախապատրաստված,ն անհրաժեշտ է շարունակել ձնավորման ու համալրման աշխատանքները:Սակայն ռազմաճակատում ստեղծված ծանր իրադրությունը հարկադրեց հրամանատարությանը՝ դիվիզիան այդ վիճակում ուղարկել գործող բանակ (Կ. Հ., էջ 222): 1941 թ. նոյեմբերի 24-ին 390-րդ դիվիզիան փոխադրվեցԹամանյանթերակղզի, որտեղ մտավ'Կերչիցայստեղ նահանջածն մարտերում հյուծված 51--րդ բանակիկազմի մեջ: Դիվիզիան մասնակցեց Կերչ-Թեոդոսյան դեսանտային գործողությանը, որի նպատակնէր պայմաններապահովել Ղրիմիազատագրման համար: Գործողությունն սկսվեց 1941 թ. դեկտեմբերի 25-ին: 51-րդ ն 44-րդ բանակների6 դիվիզիա,2 բրիգադ ն 2 լեռնահրաձգային գունդ դեսանտ իջեցվեցին Կերչ թերակզու հյուսիսարնելյան ափերին ն Թեոդոսիայի նավահանգստում: Դեկտեմբերի30-ին Կերչ ն Թեռդոսիա 2-ը Կերչ աղաքներն ազատա եցին,իսկ մինչն1942թ.թ. հուհունվարի

թ

փոխարոը՝ դա տիվիզի անայի

աողթովին թերակղզին մաքրվեց թշնամուց

--

հունվարի 28--ին 390--րդ դիվիզիան 51-րդ բանակիկազմում մտավ նոր կազմավորված Ղրիմի ռազմաճակատիմեջ, որի հրամանատարնէր գեներալ--լեյտենանտ Դ. Տ. Կոզլովը: Ստուգելով Ակ-Մո1942 թ.

զքաղեցրածպաշտոններից: 390-րդ դիվիզիայիհրամանատարնշանակվեց գնդապետՍիմոն ռաքյանը, ն սկսվեց դիվիզիայի վերակազմավորումըհայկականի: Դիվիզիան կոչվեց Հայկական 390-րդ հրաձգային դիվիզիա: Դիվիզիան համալրվեց հայ մարտիկներով,իսկ վրացի ն ադրբեջանցիմարտիկնեդիվիզիաները: ազգայիս դիվիզիաները: իրնց ազգային ցին իրենց ող ին տեղափոխվեցին 1942 թ. մարտի 13-ին լույս տեսավ դիվիզիայի«Հայկական սնայպեր» հայերեն թերթը, որի խմբագիրնէր ավագ քաղղեկ Գուրգեն Վովհաննիսյանը՝հետագայում գրականագետԳուրգեն Հովնանը: Դիվիզիայիկոմիսար նշանակվեցավագ գումարտակայինկոմիկոսար Թորգոմ Շահինյանը, քաղբաժնիպետ՝ ավագ գումարտակային առաՎԿԿ 1953--1960 Կենտկոմի թթ. ձիսար Սուրեն Թովմասյանը,որը հետո դիվիզիայիկազմի 90 էր: Վերակազմավորումից քարտուղարն ջին տռկոսը հայեր էին:

ապրիլի 1-ին դիվիզիա այցելեց ՀԽՍՀ կառավարական նախագահ Գերագույնխորհրդինախագահության պատվիրակությունը՝ էր նան մեջ Պատվիրակության Սացակ Պապյանի գլխավորությամբ: ՎԽՍՀ ԺողկոմխորհինախագահԱղասի Սարգսյանը:Նրանք դիվիզիայի զորամասերըհանձնեցինմարտականդրոշներ: 390-րդ դիվիզիան ակտիվորեն մասնակցեց նան Կոյ--ասանի ուղղությամբ մարտի 26-ին 51--րդ բանակի սկսած հարձակմանը:Սակայն խորհրդային զորքերին չհաջողվեց գրավել հակառակորդի Կոյ-Հասանի պաշտպանականհանգույցը, որոնք մարտի 31-ից հարկադրված էին անցնել էշելոնացված (շերտավորված) պաշտպանության: Հենց այդ օրն էլ` 1942 թ. մարտի 31-ին, իր հրամանատարական լլետում հակառակորդիռումբի բեկորից մահացու վիրավորվեցդիվիզիայի հրամանատար,գնդապետՍիմոն Զաքյանը, որը ապրիլի2--ին մլսհացավ: Խորհրդային Վայաստանիկառավարությանն Ղրիմի ռազմաճակատի հրամանատարության որոշմամբ նրա դին տեղափոխվեց Երնան ն թաղվեցԿիրովի անվան մանկականզբոսայգում: Ս. Զաքյանի

թ. :

գնրեզմանըպահպանվածէ առ

այսօր:

հրամանատարնշադիվիզիայի |յակվեց գնդապետ ապրիլի 17-են

թ.

390-րդ ՀմայակԲաբայանը:

Ապրիլիվերջերին դիվիզիա այցելեց Հայաստանի աշխատավոպատվիրակությունը՝ ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմիերկրորդքարտուղար ԱղասիՍարգսյանի գլխավորությամբ: Պատվիրակության կազմում էր Երեանիքաղկոմի ագիտացիայի Ա պրոպագանդայիբաժնի վարիչ, հետագայումպատմ. գիտ. դոկտոր, պրոֆեսոր Զավեն Գրիգորյանը: րության

րության

Խորհրդային զորքերին այդպես էլ չհաջողվեց կասեցնել հակատսկորդիհարձակումը: Մայիսի14-ին գերմանացիներըդուրս եկան Կերչի նեղուցի ափեիը ն հիմնականուժերից կտրեցիննահանջող խորհրդայինզորամասեհիմ չատերին: Այդ մարտերում աչքի ընկավ 390-րդ դիվիզիայի 789-րդ գունդը վինկոմ Սիմոն Սարգսյանի գլխավորությամբ: Գնդի մեջ ներառելով "

:

որը

ուղարկած մեկ վագոն նվերները՝մրգեր,գինի, հագուստ, դը իշնամուն հետ շպրտեց մոտ 5 կմ: Գունդը հյուսիսից ւիակում էր թշբաժանվեցզինվորներին(Կ. Հ, էջ 250): ամու առաջխաղացումըդեպի Կերչ: Դիվիզիայումհամերգներով հանդեսեկավ Հայաստանի Ի վերջո, գերմանացիներըմայիսի 14-ի օրվա վերջին ճեղքեցին ջազ-նվագախումբը: 1942 թ. մայիսի 7-ին ն դուրս եկան Կերչի արվարհակառակորդը անցավ հարձակման: խորհրդային զորքերի պաշտպանությունը Գերմանական ավիացիան 3-5 րոպե ընդմիջումներով ձանները: Դրությունը դարձավ անհուսալի, ուստի Գերագույն գլխավոր ձեռնարկում էր անընդհատ խմբայինհարձակումներ ռմբահարումՍեմիսոտկա,Արհրամանատարիթույլտվությամբ ն Հյուսիսկովկասյան ուղղության գլմա-էլ, Ագիբել, Ակ-Մոնա բնագիծը: Թշնամին ռազմաճակատի լւսվոր հրամանատար, Մ. Բուդյոննու հրամանով մինչն մայիսի մարշալ ձախ թնում ճեղքեց պաշտպանական գիծը ն շարժվեց թուրքական պատնեշ. 20. ին Ղրիմի ռազմաճակատիզորքերը դուրս բերվեցին Կերչի թերակղի ուղղությամբ: Միայնմայիսի 9-ին հակառակորդի ավիացիանիրակա(լուց նտեղափոխվեցին Թամանյան թերակղզի՝ նացրեց900 բռիչք՝ ռմբակոծելով Կերչի տափաստանային Թամանյան թերակղզի փոխադրվածներիմեջ էին նան Հայկական վայրերում պաշտպանվողխորհրդային 400-րդ հրաձգայինդիվիզիայիզորամասերի մնացորդները,որոնք կրել Թշնամու առաջացրած ձախ թնի ճեղքվածքըփակելունպատաէին անասելի, հսկայականկորուստներ,սակայն պահպանել էին իրենց կով 51-րդ բանակի Արմա--էլիշրջան տեղափոմարտականդրոշները: ԽՍՀՄ պաշտպանության ժողկոմի 1942 թ. հուխեց հայկական 390-րդ դիվիզիան: Առաջինընշված բնագիծ հասավ նիսի 14-ի հրամանովդիվիզիանկազմացրվեց: 789-րդ հրաձգայինգունդը, որին հաջողվեց կանգնեցնել թշնամու Դա առաջխաղացումը: հնարավորություն տվեց դիվիզիայիմնացածուՀայկական 261-րդ հրաձգային դիվիզիա ժերին՝ գրավել կրակային դիրքեր: Բանակիհրամանատարությունը փորձեցայնտեղ կենտրոնացնել նան այլ ուժեր, սակայն թշնամու ավիՀայկական 263-րդ հրաձգային դիվիզիան կազմավորվեց ացիայի ն ծանր հրետանու անընդմեջ կրակի հետնանքով Երնանում Անդրկովկասյան ռազմաճակատի հրամանատարության այդ ուժերը ծանր կորուստներ կրեցին:ՂՎրամանատարական կետում զոհվեց 51--րդ 1942 թ. հոկտեմբերի 28-ի հրամանի համաձայն: Հոկտեմբերի 17-ի բանազիհրամանատար, Վ. Ն. Լվովը ն մի գեներալ--լեյտենանտ հրամանով դիվիզիան կոչվեց Հայկական: Հայկական դիվիզիաներից շարք բարձրաստիճան (Կ. Հ., էջ 251): հրամանատարներ 261-րդը միակն էր, որ սկզբից մինչն վերջ չմասնակցեց մարտական Ծանր կորուստներ կրեց նան Հայկական390-րդ հրաձգային գործողություններին: Դիվիզիանմտնում էր Անդրկովկասյանռազմաճադ իվիզիան: Մայիսի9-ին Արմա-էլիշրջանում զոհվեցդիվիզիայիկոմիսար կատի45-րդ բանակիկազմի մեջ: Թորգոմ Շահինյանը,վիրավորվեց դիվիզիայի հրամանատար, Սկզբնական շրջանում դիվիզիայի հրամանատարները ռուսներ գնդա-. պետ որին փոխարինեց Բաբայանը, դիվիզիայի հրետանու էին, իսկ հետագայումդիվիզիայի պետ, նշանակվեցԲագրատ գնդահրամանատար պետ Բագրատ Դանիելյանը: Զոհված կոմիսարին փոխարինեց Միտոյանը, Կոմիսարն էր գումարւտակայինկոդիվիզիապա՝ ՆերսեսԲալոյանը: այի քաղբաժնի պետ, ավագ գումարտակայինկոմիսարՍուրեն ԹովԼնոն միսար ԱրամԿանանովը,քաղբաժնի պետը՝ Շահբազյանը:

ն

զորքերին: հրամանատարությունը

|

մասյանը:

1րո Ղ «ոնիտմփոոքոդոլսքսորսի» '«ոնեղզիեորողդոռմդ»'«ովտողիեվ» '«ոնիոմկ,» Ղոտդ 6զիկտմոխոոմվդ :մդտցՀո ՛4 Հջ6լ ողսզն 1զիկմտն Հս մզ տոկոտջորետս ղ իսղօ վղՈսժմե մլ )ղիմետոտ մկտրող մզդմղդդբդվ'մղցմսիդոմ 'մզդդոհտողտդտսհ'մղդդոտհոմսիտտը ԵմսՂեմմրով վդո(դոփղտր դսոլղՂ վդոիդոտՀվմյս տոճ Ղ 'Ադտ(լՍոտփզտր յսոնօ ոսմզվս'Ացո(կովտով ծվտղիր 'մդտ(Ատրոսմվտմողր'մ`ոՈսք դզմ -ՎԱլՍմսողգսմո 'մցտՈզվդոՆ «սդողրու վվչեմղ 'մդո/շմոնոՒԻ Հմոնտի դվ 1զմետմստո ոտ ոմղ 'Սդոխզգմըհսկող ըսիժ նտ 'նմոք 96.666 ծղովն իսչսդ-կտրող մնմսի ՛դվմզդղտիտԵմվ նսիսկ ըսստտկոօոտրետս -սնսք (ով դվմզմօ վմղտմտրոտոկտռ վոոկիսո Ղ վնտմեդվոտը .

ըուսմզտմորոտողոջք վոոռղիսդ ղ վնոմեգվոտղո

՛9

վտոդ :6վընսկ դո(8սմտտոդտրոմվ -ոՋոնրետս վոտկիսկմնդրդոծոցոտքմո վցողտտովողե մօմոմ մմզդ -ցոտող|շտ դոկոդորտչՀչտթ դո(81սմսիտտող| չո վղոտոորու դոկ :Աղդմոտտվփոոսվ դվծզիհտմղզկոոծոկըսդւս(8:ստղոտմդու -ոմսիդվծ

ոտտ կոտր

մզցդւս(Թյսողզտդտ

օտիծո՝ւսկտիլմսիտմտետվ դվծղիտտտոտվըոյսգտտոռրու :մղզգմյսո -ըոհցտո 'մղզդծսմոն 'մզցտտկդտը իվձճտրետմդվծղիոսփտնղտ դոտ -ոո(ոէ ծվոողիսդ դվրոովուսՈ Ղ 6վրոդվտոմիւՍ'6վնտմեցվողյ «դտտ :Առգսմսիտվոտվիռտ , -ոտրու դվրոնմվմսոլ» ծզիկմոնյս տոկտոնետս մդոդմտե 4 Շջնլ Ղ 6ղիծսստհ իսմղզդծսծվը վմղզցմսիտտոոշո դո(01ստղոոմդու Վմզժը դողտողտ -դտոն:ս/(Ե0սփ մոծով ֆց ցվմծետկտովդվղտդտմմվոմտղ դվոողտիմ շջֆտւ, ոմյսն ճվղդոյր մմղդդողտողտդտյսկ դոք4ստղոտմգու :ԱդսոոմոՀ դվոոկդտտ «դոտղտողտդտսկվցտտոտ(ոլ » դո(օսատ: դվծզիտ 1դ6յսստկ իսմզդծսձվը ծդղմվ դմղդցոկտողտգդտյսկ վոտկիսոՂ վնոմեդվյտտո -Ղոտմցտվ դվմղմօ դոտ(81սդտոտՀոփտ «դոտոտրու դվրոնմվմսոպ»ծ6զիղմտնստոկոս :ԱՅծտդԵետվոմեԵ զ ծղիծյսսոհ ըուսսդոտողվմտ1սնգսծողմղ դո(Ազմոզտհս.վրտիհոսրիմ վդոձմշ վտտշոտմը :մորտվ դոբօնդտո -զդծսծվը վմզդդոկոոզտդտսհ վնդսՓԺդոլ Թյսդոհտչոր ծղզիյտիտօմդտտողշտ դոլ Ժ շջֆճլ

:6սմդոօ-մղիդ մոծռտվօթ դվծղղկմոտնյս տոհոք -ոբեռս մմզդչվկտդմվմոնոժ դողմզ դրովոր:նդսՓ ցո/81սդեօ վղտդտմ մվրմոհ ծղիօնզտոդվիշով վմղդծսձվըդտկտդցդտդո(ժտստկոդց Ադնս/8յսմնոտմո վժմոծրոդվԵ դ վժղղե 6ղիղոօմտնդմ վլզիտ ուս-ԷՈՊպԷ դվողի նմսմդմղ '4 շջ6լ Աղսմոմողոտտը մ` ժմղոոնդդո մրո(ժսկտցոժ օզը դվտոկոտցործտս ռորոտղիսկմնդըԱ-ԼՈՊԼ ւոտմիվմզդո1ս(0ստղզոոմդովցվոոնմվմսո|դող -ոդոծղմմնը Ղ դտկոծոմիԻ 'դողտղրու ծղիմն դվիսձնսմոտիսըոյսՑ:յս6 վզտվոսղ ցտղտտգիոռոք(ժսդոթտՀոլ, մդս(Թսդտկոտմոփֆ գորբմոմ -տհոտտոո վմզժմսե նսծղտցոտը մդոտ(մսդտոտՀշչտիվոտղիսդ

դոջոր ցվտոկոցործոս

3 դւմ/4:սդԵօ

դողոնմիսնսքոոու զոհ ի ՔորոԷ

'

Է

«(Թ22-222 41 "Է `ոդ)վօ ֆ69 'տդզմժղըստ -իտ օշլ մող ըյսրտվեվիվՆ:ցոծտմվ դվրողդոտտկով տով օ9յ "տոր -ստիռ՛ ֆ0ՉՔ 'դոծոմվ 2609 'մղցժսդոմվ վփոչտրտմտ մղմմտտ 26 'մղդ -տղդոդողտ վփոչորոմտ մղմմոտ 09լ '"մզդմվծճտնդե վժսզօ ջճջ 'ցՕվ/ -ոժվողե 2լ 'մսիոծստոով լլլ. մզց1սդովեվիվն :դվմզմմսԵդողոժմմյսՑ օտիկոտ:յսհ դվփտ ծոռ վոժոմըղտտ օտիմովոկտվ վդոքմո մզ տոտմ -տոփ՛ Ղ ըւսդծո(տղմզդ մզՔՀս օղը դտվեվիվն մրո/8սօոտիդվեմվ :չտտկտցոցետսդվծզդղղըմղդղվվոծտս(ով 0000լ ծմյսՀ օտծոտո դոսԱ/Ժստոոմտորոդողտտմոն ըյսմղմմոՀ վրովեվիվՆ :ոսդստ 0լ մլ ՑջՑ միվժ վմզդո՛սլյ :ոսկստ 9'28 Ս-Քյ9չ դվլ մզրով 6վմս '6:սեսվ 6ՇջՑ օոծոկնտմ մլ մրետկողցցը մորով վտոկոցորեռոս 1Ղտոոտմտոտոփո մղղդդտտմոո՞սԵ դվլոճմղ ղ մմղդդորվտո դտկոտզո ՈԷՈՂ| 1զդոոտՀտփ մզդմվնդո|դտկոդովվ վրովեվիվՆ :Ադո(դոծմսկու դզտսը 'մդո(դս/ժսմու 1գրոՅվր'մդտքլտզոոմոդղ ԺվիտՆ 1զնղ ռղ մզգցմոտոդտքոսվվմղնդե :մդո(տղոռտմող դզկմոու"մգ -ՈտդիսԼդղՂԵեմմԵ դվլ 6վմղդմվեռմող|վմս 'ԱԺմղժդղզմզոոս«վժվդզմոով տմոր» վրովեվիվնծ6ղիկտմոտոմկս դվմզդմեղո84 ՇջՐլ ։Աղդոյսդոքտմոմստո հոնդրքօ դւսդով

մզդդսվեվիվն'մղտՀտի'մզղդոտմոոը:սԵ դվօդոստ զող ոզհշդվ ՛մզն -ցԵ դվՈոդտտզղմվ | Ղ դվ(տԵօոմվկԸ դվ| ոսդտը ձծղըվրտվեվիվՆ

Ղ

թերթերում: նամակում ընդգծվում էր, որ պատերազմում.վճռվում է ոչ միայն Խորհրդային Միության, այլն հայ ժողովրդի բախտը: Նամակը հայ մարտիկներինհիշեցնում էր թուրք բարբարոսներիձեռքով հայերի բնաջնջման ժամանակներըն Գերմանիայի ոճրագործքաղաքականությունը հայ ժողովրդի հանդեպ: Հայ ժողովուրդը կոչ էր անում իր զալլակներին՝ ամբողջ հոգով ատել թշնամուն ն ոչնչացնել նրան (ՀԺՊ, հ. 8, էջ 73-74): Ստալինգրադիճակատամարտումթշնամու դեմ ԽՍՀՄ մյուս ժողովուրդներիզավակներիհետ կողք կողքի մարտնչում էին հայ ժողովրդի հազարավոր զավակներ: Դրանց առավել ստվար մասը գտնվում էր 76-րդ լեռնահրաձգայինդիվիզիայի զորամասերում, որի մասինարդեն ասվել է: Շատ հայ զինվորներ ու սպաներ մարտնչում էին այլ, ոչ ազգային զորամիավորումներում: Ստալինգրադի ճակատամարտի մասնակից խիզախօդաչուներից էր Սերգեյ Բուռնազյանը: Միայն 1942 թ. ամռանը նա կատարեց198 մարտականթռիչք, անձամբ խփեց գերմանական10 ինքնաթիռ,արժանացավ Խորհրդային Միությանհերոսի կոչման: Ստալինգրադի ճակատամարտում ռազմական բարձր վարպետություն դրսնորեցին գեներալ-լեյտենանտ Հայկ Թումանյանը, գեներալ--մայորԱսքանազԿարապետյանը,գեներալ--մայորՍերգեյ Կարապետյանը, Դոնի ռազմաճակատի քաղբաժնի պետ, գեներալ--լեյտենանտ Սերգեյ Գալաջնը, հրետանու գեներալ--լեյտենանտԻվան Վեքիլյանը, կապիզորքերի գնդապետԱնուշավան Ստեփանյանըն ուրիշներ: Վերոսիմահով զոհվեց խիզախ օդաչու, կապիտանՎլադիմիրՄիկոյանը` խորհրդային ականավոր կուսակցական-պետակւանգործիչ Անաստաս Միկոյանիորդին: Ստալինգրադիմարտերից մեկումհերոսի մահով ընկավ հրետանային դիվիզիայի բուժքույր Սոնյա Մելքումյանը: Ստալինգրադիաշխարհազորայիններիշարքերում նույնպես կային բազմաթիվ հայեր: Դրանցից էր «Կրասնի Օկտյաբր» գործարանի դիրեկտորՊարույր Մաթնոսյանը,որը հմտորեն կազմակերպեց գործարանի էվակուացիանՈւրալ, իսկ ինքը մնաց այրվող գործարանում ն մինչն վերջ պաշտպանեց այն: Նա պարգնատրվեց Լենինի ն Կարմիր դրոշի շքանշաններով:

Ստալինգ:

ադի գործարաններից մեկի դիրեկտորնէր Նիկողայոս Օհանջանյանը, որը անձնվիրաբար կազմակերպեցու պաշտպանակասգծի կառուցումը: Հայ ժողովրդի զավակները անձնուրաց սխրանքներովաչքի ընկան Կովկասիհամարմղված ճակաւոամարտում: Կովկասյանճակատամարտի պատմությանմեջ փառապանծ էջեր գրեցին Հայկական ազգային 89-րդ, 409-րդ, 408-րդ դիվիզիաները, որոնց մարտականուղու մասին մանրամասնորեն խոսվել է վերնում:

ղեկավա

'

6.

Մասնակցություն 1943-1944 թվականների հարձակողականգործողություններին ՛

ն Կովկասիցբացի, 1942 թ. Ստալինգրադից աշնանից մինչն 1943 համառ մարտեր էին մղվում նան խորհրդա-գերմանական ռազմաճակատիայլ հատվածներում,որտեղ նույնպես հայ ժողովրդի զավակներըզգալի ավանդ ներդրեցին: Լենինգրադի պաշտպանությանակտիվ մասնակից էր հայ Ժողովրդի պանծա՝ ի զավակ,գեներալ--մայորԲենիամինԳալստյանը:Նա դիվիզիայիզինԼ մ էր, ապա նշանակվեցբանակիռազմականխորհրդի թ.

վերջերը

անդամ: Լենինգ ադցիները նրան համարում են իրենց քաղաքի հերոսներից մեկը: Նա զոհվեց 1942 թ. դեկտեմբերին,արկի պայթյունից, թաղված է Ննսկի Լավր գերեզմանոցում: 1943 թ. հունվարին Լենինգրադիբլոկադան ճեղքող զորամիավորումների շարքում էր 123--րդ հրաձգային բրիգադի առաջին գումարտակի հրամանատարիքաղգծով տեղակալ, մայոր Հայկ Մելքոնյանը, որը կռվի թեժ պահին փոխարինեց ն փայլուն զոհված հրամանատարին կատարեցառաջադրանքը: Լենինգրադի ռազմաճակատիքաղվարչությունը հրատարակեց առանձին գիրք՝ «Վայաստանիզավակները Լենինգրադի պաշտպաններ» խորագրով: ԽորհրդայինՀայաստանիքաջարի զավակներըակտիվմասնակցություն ունեցան Կուրսկի շրջադարձայինճակատամարտին: Գերմանացիներըխոշոր ուժեր էին կենտրոնացրելԿուրսկ-Օրյոլ հատվածում` նոր հարձակում սկսելու նպատակով: Սակայն Կարմիր `

բանակը ձախողեցթշնամու հարձակումը ն ամբողջ ռազմաճակատով ինքն անցավ հարձակման' Օրյոլի շրջանում գերմանացիներին կործանիչ հարվածներ հասցրեց 11-րդ գվարդիական բանակը, որի հրամանատարն էր գեներալ--լեյտենանտ Հովհաննես Բաղրամյանը (1897-1982: Նրա մասին մանրամասն տե՛ս Կլիմենտ Հարությունյան, Մարշալ Բաղրամյան, Երնան, 1997, էջ 134): ը Հ. Ք. Բաղրամյանընշանակվեց1-ին Մերձբալթ. աշնանը թյան ռազմաճակատի հրամանատար: Օրյոլ--Կուրսկ-Բելգորոդ շրջանում մղված դաժան մարտերում աչքի ընկան սակրայինզորամասիհրամանատարԳրիգոր Բաղրամյանը, հեժելազորային վաշտի հրամանատար Գուրգեն Արզումանյանը, տանկային դասակի հրամանատար ԱնդրանիկՄանուկյանը, մեքենայացված զորամասիհրամանատար,գվարդիայի փոխգնդապետՆավասարդ Հարությունյանը ն ուրիշներ: Սակրավորսերժանտ Վազգեն Մնացականյանըվնասազերծեց 1100 ական: Խորհրդային Յայաստան նվորներն արժանի մասնակցություն կցութ) -

:

'

"

:

Րրանա ցուցաբերեցին աոանրումը

ԱնդրանիկՂազարյանիղեկավարածմիավորուԳեներալ-մայոր

մը առաջիններիթվում անցավ Դնեպրգետը ն ամրացավճրա աջ ափին: Ս. Ղազարյանինշնորհվեց ԽորհրդայինՄիության հերուի կոչում: Դնեպրի կռվանցմանհամար Խորհրդային Միությանհերոսի կոչման արժանացան գնդացրորդ Երեմ Դանիելյանը, կապավոր Սուրեն Սարգսյանը,գնդիհրամանատար, ԼիոխգնդապետԳեդեոն Միքայելյանը, հետմահու՝ վաշտի հրամանատար,լեյտեճանտ ԱնդրանիկՄուրադյանը: Դնեպրի կռվանցման գործում արժանի ներդրում ունեցավ Հայկական 409--րդ հրաձգային դիվիզիան: 1943 թ. նոյեմբերին խորհրդային զորքերն ազատագրեցինԿինը, Լ Սարգիս Մարսչ բոսյանը կվեց Կինի կայազորի պետ: ՝

ի Աա աանանվե Ա ջոց

ր րդային

զորքորը

Հայրր

Ք բնրնց

շոր

աղ

4միլիինոր, 14հազար եջ: գրես ինքնա րնթացքի Թշնամին կոլ ա '

թիռ, իռ, 25 հա զար

հրանոթ: որանոթ:

Արմատական բեկման գործում արժանի ներդրում ունեցավ նան հայ ժողովուրդը: 1944 թվականինՀայրենականպատերազմըթնեակոխեց իր եզրա փակիչ փուլը: Այդ փուլի կարեորագույն խնդիրն էր թշնամուն լիովին վռնդել Խորհրդային Միության սահմաններից,ազատագրել Եվրոպան ֆաշիզմի լծից ն պատերազմնավարտել լիակատարհաղթանակով: ի

:

Գ Ա արուն թ.

հարձակման: Ան Գագան րվիխարի

նակն ան

հ

կմե մ նրվարությանբ

րությամբ

լոնց

թխար

ռազմականգործողություններ:Իրար ետնից ազատագրվեցինԼենինգրադի ն Ղրիմի մարզերը, Աջափնյա Ուկրաինան, Բելոռուսիան, Մերձբալթյան հանրապետությունները: Վերականգնվեց ԽՍՀՄ պետական սահմանը՝ Սն ծովի ափերից մինչն Բարենցի ծովը: Ռազմական գործոԳերմանիայիու նրա դաշնակիցներիտաղությունները րա ծքները: 1944 թ. հունիսին ԱՄՆ-ը ն Անգլիան դեսանտ իջեցրին Ֆրանսիայի հյուսիսում ն բացեցին երկրորդ ճակատը, որը նրանք երկար ժամանակ միտումնավոր կերպով ձգձգում ճգձգում էիէին: 1944 թվականին,երբ Կարմիր բանակը մտավ Ռումինիա ն Բուլղարիա, այդ երկրներում սկսվեց ժողովրդական ապստամբություն,Ն ֆաշիստական իշխանությունները տապալվեցին: Հաստատվեցին ժոկարգեր, ն այդ երկրները ղովրդադեմոկրատական րարեցինֆաշիստական Գերմանիային: Դեմոկրատականկարգերհաստատվեցիննան Հարավսլավիայում, Ալբանիայում,Լեհաստանում, Հունգարիայումն Չեխոսլովակիայում: 4 944 կապիտուլյացիայի ենթարկվեց Գեր ի դաշնակից ի կապիտուլյացիայի կվեց Գերմանիայի |

փոխադրվեցին

հայտա պատերազմ

Ֆինլանդիան: թ.

Այդ հաղթանակներիմեջ իր արժանի բաժինն ուներ Հայաստանը ն հայ ժողովուրդը:

Խորհրդայի

ջոցառումներ մշակեցին միութենական հանրապետությունների իրավունքների ընդլայնմանուղղությամբ: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի10-րդ դստաշրջանն օրենք ընդունեց պաշտպանությանժողովրդականկոմիսարիատը ն արտաքինգործերի ժողովրդականկոմիսարիատըընդհավերակազմեկուր միութենականից միութենական-հանրապետականի ՀԽՍՀ լու մասին: արտաքին գործերի առաջինժողկոմնշանակվեց կուԿարապետյանը սակցական-պետականգործիչ, ակադեմիկոս

Սահակ

(1906-1987),

որը

նանՀԽՍՀ Ժողկոմխորհինախագահիտեղակալնէր,

իսկ 1947-ից նշանակվեցՀԽՍՀ

նախարարների խորհրդի նախագահ: Կենտկոմիքարտուղար էր: Կարմիրբանակի 1944 թ. հարձակողական գործողություններին, ինչպես արդեննշվել էր, անձնվիրաբար մասնակցեցին Հայկական ազգային դիվիզիաները: Լենինգրադիռազմաճակատում131-րդ հրաձգայինդիվիզիայի հրետանու հրամանատարն էր գնդապետԳնորգ Բաղդասարյանը, որը պարգնատրվեցԿարմիր դրոշի շքանշանով ն նշանակվեց118-րդ հրաձգայինկորպուսիհրետանու պետ: 196-րդ հրաձգայինդիվիզիայիհրետանու հրամանատարն էր գնդապետ Սամվել Հարությունյանը: 168-րդ հրաձգային դիվիզիայիհրետանայինգնդի հրամանատարի քաղաքական գծով տեղակալնէր փոխգնդապետ Սարգիս Խա1840-1944

թթ. նա ՀԿԿ

չիկյանը:

հունվարի25-ին ավագ սերժանտներԴ. Մուրադյանի ն Ա. Մանիիհրանոթներիանձնակազմերը խփեցին «Վագր» տիպի տանկ ն երկուսն էլ զոհվեցին: Նրանց մասիննյութերը ցուցադրված են Լենինգրադի ռազմականթանգարանում: Հմուտ տանկիստէր կապիտան ԱլեքսանդրՄնացականյանը, որը միայնակոչնչացրեցիր տանկիվրա հարձակվածհինգ «Վագրերի»:Նա ստացավ ԽորհրդայինՄիության հերոսի կոչում: ռազմաճակատում նույն կոչմանն արժանացավ Կարելական Տ-34 տանկի հրամանատար, գվարդիայիկրտսեր լեյտենանտ Աշոտ թ.

Ասրյանը:

Սակրայինմոտոմեքենայացված զորամասի հրամանատարէր Անանյանը, ո րը պարգնատրվեցՀայրենական փոխգնդապետ Ավետիս պատերազմիառաջին աստիճանիշքանշանով: Ծանր վիրավորվելուցն ուոքը կորցնելուցհետո (1942 թ.) 1943 թ. ԽՍՀՄ ռազմածովային ուժերի ժողկոմի առաջին տեղակալնէր Հովհաննես Իսակովը:1944 թ. նրան շնորհվեց Խորհրդային Միությաննավատորմի ծովակալի(ադմիրալ)կոչում: 1965 թ. նրան շնորհվեց Խորհրդային Միությանհերոսի կոչում: Բալթյան նավատորմի ծովայինհրետանավորէր առաջին կարգի կապիտան,հետագայումփոխծովակալԱրտավազդ Սագոյանը,որը մասնակցել տակ գերմանականզորքերի ջախջախմանը: է Լենինգրադի

ողպրգնատրվելէ Լենինի, Կարմիր դրոշի երեք, Հայրենական պաւտերազմի առաջին աստիճանի, Ուշակովի շքանշաններով: Լենինգրադի մատույցներում աչքի ընկավ ականորս կատերի հրամանատար, լեյտենանտՀամբարձում Մարտիրոսյանը: Բալթյան նավատորմի ծովային ավիացիայում էին ծառայում կրտսեր լեյտենանտներ Հարություն Փորսուղյանը, ՄնացականՋանսուղյանը, անդրբնեռային ավիացիայում` օդաչու, կապիտան Ալեքսանդր Պողոսովը, որոնք աչքի ընկւսն իրենց սխրանքներով: Աջափնյա Ուկրաինայի ազատագրմանըմասնակցեցին բազմաթիվ հայ զորավարներ: ԱռաջինՈւկրաինականռազմաճակատիզորքերի կազմում էր գվարդիայի գնդապետ, հետագայում զրահատանկային Բաբաջանյանի հրամանատարությամբ զորքերի մարշալ Համազասպ գործող գվարդիական20-րդ տանկային բրիգադը: 1944-ին նրան շնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում, իսկ նրա բրիգադն ստացավ «Կարպատյան» անունը: Մինչ այդ Հ. Բաբաջանյանն ստացել էր Սուվորովի 2--րդ աստիճանի երկու ն մի շարք այլ շքանշաններ: 3-րդ Ուկրաինական ռազմաճակատում 3-րդ գվարդիական բանակի հրետանու հրամանատարնէր գվարդիայի գեներալ--մայորՆիկոլայ Վովհաննիսյանը:Նա մասնակցել է Լվովի, Յարոսլավի, Պերեմիշլի ազատագրմանը, Վիսլայի կռվանցմանըն Սանդոմիրիւվլացդարմի (հենակետ) ստեղծմանը: Նրա հրետանավորները ոչնչացրին թշնամու 127 տանկ ն մոտ 7000 զինվոր: 2-րդ Ուկրաինականռազմաճակատում գործող գեներալ--մայոր Սարգիս Մարտիրոսյանի գլխավորած 50--րդ կորպուսը կռվանցեց Հւրավային Բուգը, Դնեստրը, Պրուտը ն մտավ Ռումինիա: 1944--ի ապրիլին նա նշանակվեց 73-րդ կորպուսի հրամանատար, մասնակցեցթշնամու Յասսի-Քիշիննյան խմբավորման ջախջախմանը: Կորսուն--Շնչենկովյան ն Յասսի-Քիշիննյան գերմանականխմբավորումներիջախջախմանըմասնակցեցինտանկային զորքերի գեներալ--մայոր, Ստալինգրադյան տանկային բրիգադի հրամանատար Բագրատ Իսահակյանը,63-րդ բանակի զրահատանկայինզորամասհրի հրամանատար,տանկայինզորքերի գեներալ--մայորԲորիս Սուպյանը, 46-րդ բանակի հրաձգայինկորպուսի շտաբի պետ, գեներալ--մայոո Քրիստափոր Ժելաուխյանը, 20-րդ տանկային կորպուսի քաղբաժնի պետ, գնդապետ Ս. Պողոսովը՝

Ուկրաինայի համար մարտնչեցին նան հեծելազորայինդիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայորՏիմոֆեյ Դեդեօղլին, գեներալ--մա-

ՍերգեյՄիանսարովը: Ուկրաինայիհամար մղված մարտերում Խորհրդային Միության հերոսի կոչման արժանացանավագ սերժանտ ԱնդրանիկՄելքոնյանը, լեյտենանտ Ռուբեն Բաղիրովը, գնդացրայինջոկի հրամանատար Սերգեյ Սարխոշնը,69-րդ մեքենայացվածբրիգադի հրամանատար, գվարդիայիգնդապետԼնոն Դարբինյանը, հրամանատար,մագումարտակի յոր Գեորգ Հակոբյանը, գվարդիայի կապիտան Գարեգին Բալայանը, հրանոթիհրամանատարԱվագԱնտինյանըն ուրիշներ: Ռազմաճակատներումաչքի ընկան հայ բժշկասանիտարական աշխատողները:Լեհաստանում զոհվեց բժշկականծառայությանգվարդիայի մայոր Անուշավան Գալոյանը: Կելցեի գերեզմանատանը կանգնեցված է նրահուշարձանը: Ռազմաճակատումէին Սոնյա Սինոյանը, հոսպիտալիպետ Ռոզա Ջանջուտովան,բուժքույրեր ԱրաքսյաՀարությունյանը, Անժելա Միքայելյանը, Մարուսյա Հեքիմյանը, Սոնյա Չիլինգարյանը,բժշկական ծառայության լեյտենանտ Օֆելյա Պետրոսյանը ն շատ ուրիշներ: Ռազմաճակատներումհերոսաբար էին կռվում հայ օդաչուները: Լվովի շրջանում կործանիչ օդաչու Սուրեն Ավետիսյանըխոյահարեց գերմանականռմբակոծիչըն հերոսաբարզոհվեց: Հայ ժողովրդի զավակները բազմաթիվ սխրագործություններով աչքի ընկան Ղրիմիվերջնականազատագրման մարտերում: էլտինգենիհատվածում դեսանտ իջած 18-րդ բանակիկազմում էր փոխգնդապետԳրիգոր Բուլբուլյանի հրաձգային գունդը, որը ետ մղեց թշնամու տանկերի 14 հակագրոհները:Քաջարի հրամանատարը պարգնատրվեցԼենինի շքանշանով: Կերչի ազատագրմանմարտերումառանձնակիաչքի ընկավ Հայկական 89-րդ Թամանյան դիվիզիան, որը 1944 թ. ապրիլի 24--ի հրամանագրովպարգնատրվեցԿարմիր աստղի շքանշանով: Թամանյանդիվիզիանփայլեց նան Սնաստոպոլիազատագրման մարտերում:Դիվիզիանհատկապեսաչքի ընկավ Գորնայաբարձունքի համար մղված մարտերում: Այստեղ առանձնակի խիզախություն դրսնորեց մայոր Հրանտ Սիմոնյանի գումարտակը: Նրան օգնության հասավ կապիտանՀրանտ Բաբայանիգումարտակը: յոր

ՍնաստոպոլումդրսնորածխիզախությանհամարԹամանյանդիվիզիան պարգնատրվեցԿարմիրդրոշի շքանշանով, իսկ նրա 390-րդ ն 400-րդ գնդերն արժանացան «Սնաստոպոլյան» անվան: Հինգ հոգի արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, իսկ դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Նվեր Սաֆարյանը պարգնատրվեց Կուտուզովի2-րդ աստիճանիշքանշանով: Ի հիշատակ Սնաստոպոլի ազատագրման մարտերում զոհված հայ ռազմիկների` 1944 թ. օգոստոսին Գորնայա բարձունքի լանջին նրանցեղբայրականգերեզմանիվրա կանգնեցվեց հուշարձան: Ղրիմի ն Սնաստոպոլիազատագրմանմարտերում շատ հայորդիներ կռվում էին նան այլ զորամասերում: Պերեկոպի ուղղությամբ հարձակվող գվարդիական2--րդ բանակի կապիծառայության պետն էր գեներալ-մայոր Եվգենի Ասատուրովը: 315-րդ հրաձգային Մելիտոպոլյան դիվիզիայի հրամանատարն էր Խորհրդային Միության հերոս, գեներալ-մայոր Ասքանազ Կարապետյանը, որն ազատագրեցԱրմյանսկքաղաքը ու պարգնատրվեցԿարմիր դրոշի շքանշանով: 25/-րդ դիվիզիայի քաղբաժնի պետն էր գնդապետ Սիմոն Սարգսյանը, որի դիվիզիան աչքի ընկավ Սապուն--Գորայիձարտերում: Այստեղհերոսի մահով 77-րդ հրաձգային դիվիզիւսյի գումարընկավ տակի հրամանատար,կապիտանՀարություն Չաքրյանը: Նշված զորամասերում նույնպես կռվում էին բազմաթիվ հայ մարտիկներ: 'Ղրիմիազատագրմանըմասնակցեցինմեծ թվով հայ ծովայիններ` ԱրամայիսՀարությունյան, Զավեն Կարագաշյան:Տասնյակ հայ ծովայիններ գտնվում էին «Կրասնի Կավկազ», «ԿրասնիԿրիմ» հածանավերի, «Սնաստոպոլ» գծանավի ն այլ մարտանավերիանձնակազմերում՝ զենիթայիններՆիկոլայ Ղուկասյան, ՍպարտակՄանուկյան ն ուրիշներ: 1944 թ. ապրիլ--մայիսամիսներին Ղրիմում գործում էր Բալթյան նավատորմի47--րդ գրոհային ավիացիոն գունդը, որի հրամանատարն էր Խորհրդային Միության հերոս, մայոր Նելսոն Ստեփանյանը: Գունդը ջրասույզ արեց 28 տարբերֆաշիստականռազմանավեր,արժանացավ «Թեոդոսյան» պատվանվան: 1944 թ. ամռանը Կարմիր բանակը հարձակողական գործողություններ ծավալեց Մերձբալթիկայում ն Բելոռուսիայում, որտեղ իրենց պարտքնէին կատարում նան հայ ժողովրդի բազմաթիվզավակներ:Այդ գործողություններիհետ է սերտորեն կապված հայ ժողովրդի պանծալի

հարտուի (Դորպատ)ազատագրմանը, իսկ ինքը պւսրգեատրվեցերԿարմիրդրոշի շքանշանով:

հորդ

զավակ, ԱռաջինՄերձբալթյանռազմաճակատիհրամանատար,բանակի գեներալ, հետագայում Խորհրդային Միությանմարշալ Հովհաննես Խաչատուրի (Քրիստափորի)Բաղրամյանիանունը: Նրա ղեկավարած ռազմաճակատիզորքերը 3-րդ Բելոռուսական ռազմաճակատի(հրամանատար՝բանակի գեներալ Չերնյախովսկի) զորքերի հետ միասին 1944 թ. աճռանը ազատագրեցինԲելոռուսիայի մարզային կենտրոնՎիտեբսկը, հուլիսին կռվանցեցին ԱրեմտյանԴվինան ն ազատագրեցին Պոլոցկ, Դաուգավպիլս,Շյաուլյայ քաղաքները, 650 բնակավայր: Անցնելով ավելի քան 500 կմ՝ նրանք ազատագրեցինԼատվիայի մեծ մասը, Լիտվայի, Բելոռուսիայի, Լեհաստանի մի շարք շրջաններ Ա մոտեցան ԱրնելյանՊրուսիայի սահմաններին: 1944 թ. հուլիսի 29--ի հրամանագրով 3. Ք. Բաղրամյանինշնորհվեց Խորհրդային Միության հերոսի կոչում: Հոկտեմբերի սկզբին նոր հարձակում ձեռնարկելովՇաուլյայից Հ. Ք. Բաղրամյանիղեկավահյուսիս-արնմուտք ն հարավ-արնեմուտք՝ րած ռազմաճակատիզորքերը երկրորդ Բելոռուսականիմիավորումների հետ միասինճեղքեցին թշնամու պաշտպանությունը280 կմ լայնությամբ ն առաջ շարժվեցին 100 կիլոմետր: Հոկտեմբերի10-ին նրանք Կլայպեդաքաղաքի մոտ դուրս եկան Բալթյան ծովափ ն շրջապատման մեջ առան թշնամու 30 դիվիզիայից կազմված խմբավորումը: Շուտով ազատագրվումԷ նան Լատվիայի մայրաքաղաքՌիգան: Այդ ժամանակ հանձնվեցԽորհրդաէլ Հ. Բաղրամյանի ղեկավարածռազմաճակատին «Սասունն կառուցված յին Հայաստանի սփյուռքահայերի միջոցներով ցի Դավիթ»տանկայինշարասյունը: 1945 թ. ապրիլ--մայիս ամիսներինՀ. Բաղրամյանիգլխավորած զորքերը Երրորդ Բելոռուսական ռազմաճակատիզորքերի հետ միասին (հրամանատար՝մարշալ Վասիլեսկի)մասնակցեցինՔյոնիգսբերգ (Կալինինգրադ) բերդաքաղաքիգրավման օպերացիային: Մերձբալթյանառաջին ռազմաճակատի զորքերի կազմում էր գործում Վայկականգվարդիական51--րդ դիվիզիան,որն ստացավ«Վիտեբսկյան» անունը, իսկ նրա «Լոռու» գունդը կոչվեց «Լոռի-Պոլոցկյան»: Դիվիզիայից15 հոգի արժանացանԽորհրդային Միության հերոսի կոչման: Նրանց մեջ էր գնդացրորդ ԱրամայիսՍարգսյանը,որն իր կյանքը զոհաբերելով՝ փրկեց հրամանատարիկյանքը: հրաձգային դիվիզիայիհրամանատարնէր 146-րդ գվարդիական Կարապետյանը: Նրա դիվիզիան մասնակցեց Սերգեյ գեներալ--մայոր ր"

1944 թ.

սեպտեմբերի 22-ին ԵրրորդՄերձբալթյան ն Լենինգրադի ռազմաճակատի զորքերը ազատագրեցին էստոնիայիմայրաքաղաք ոալլինը: «Տալլինյան» կոչման արժանացանգնդապետներ Սահակ Դարբինյանի հրաձգայինն Սամվել Հարությունյանի հրետանայինգնդերը: 131--րդ հրաձգայինդիվիզիայիհրետանու հրամանատար Գեորգի Բաղդասարյանը արժանացավԿարմիրդրոշի շքանշանի: Մարտեիում զոհված գվարդիայիսերժանտ, հրետանավոր Սուրեն Ավետիսյան նկարըզետեղվեցԽորհրդայինՄիությանշատ թերթերում: Նոր սխրանքներկատարեցփոխգնդապետ Նելսոն նր, որին տրվեց «Բալթիկայիմրրկահավ» անունը: Նրա տակ Տալլինի ծովախորշըվերածվեցգերմանական շատ ռազմանավ րի իսկականգերեզմանոցի:1944 թ. օգոստոսին նրան երկրորդանգամ ներակայացրին ԽորհրդայինՄիությանհերոսի կոչման: Սակայն1944 ք դեկտեմբերի 14--ինԼիբավայիծովախորշիվրա հերոս օդաչուի կորօասնիչը խփվեցզենիթայինհրանոթիարկով: Պատերազմիերեք տարիկերի ընթացքումՆ. Ստեփանյանը կատարեց339 մարտականթռիչք, ոչնչացրեց գերմանական27 ինքնաթիռ, 13 ռազմանավ, 80 տանկ, 140 հրանոթ, 130 կրակակետ,40 վագոն, 5000 զինվոր: 1945 թ. մարտի6-ին զվարդիայիփոխգնդապետ Նելսոն Ստեփանյանին շնորհվեց Խորհրդային Միությանկրկնակիհերոսի կոչում: Մերձբալթիկայի, Բելոռուսիայի ն Լեհաստանիազատագրման մարտերում իրենց ավանդը ներդրեցինտասնյակ հայ զորավարներ: Դրանցից են 11-րդ գվարդիական կորպուսի հրամանատար, գենեԲագրատ Առուշանյանը,35-րդ մեքենայացված իալ-մայոր բրիգադի հրամանատար, գեներալ-մայոր Հմայակ Բաբայանը` հետմահու ԽորհրդայինՄիությանհերոս, հրաձգայինդիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայորԳրիգոր Գրիգորյանը, հրետանու գեներալ-մայորԿաիապետ Հախնազարյանը, բժշկական ծառայության գեներալ--մայո Մերձբալթիկայի ռազմաճակատի սանիտարական վարչության պետ ԱվետիքԲուռնազյանը, 43-րդ բանակիհրամանատարի տեղակալ,գեներալ--մայոր Հայկ Մարտիրոսյանը, դիվիզիայիհրամանատար, գեներալ-՛ճայորԻսահակԳասպարյանը, 49--րդ բանակի շտաբի պետ, գեներալ-՛մայորՍտեփանԳինոսյանըն ուրիշներ:

Ստեփան հարվածն

7.

կազմում ջոկատն անցնում է շուրջ 2000 կմ մարտական ուղի՝ Ժիտոմիր-Կին Ռովնո-Վոլինուղղությամբ՝ մինչն Լեհաստանի

Պարտիզանական պայքարի շարքերում |

թ. մայիսին Գերագույն գլխավոր հրամանատարությանն առընթեր ստեղծվեցՊարտիզանականշարժման կենտրոնականշտաբ: Պարտիզանականպայքարում իրենց ավանդը ներդրեցին նան հայ ժողովրդի զավակները: Նրանք մարտնչեցինՀյուսիսային Կովկասում, Ղրիմում, Ուկրաինայում, Բելոռուսիայում, Մերձբալթիկայում,Լենինգրադիմարզում, օկուպացված մյուս երկրներում: Հայ պարտիզանների մի մասը նախկին ռազմագերիներ էին, որոնք, փախչելով համակենտրոնացմանճամբարներից, միացել էին

պարտիզաններին:

Ուկրաինայում պարտիզանականջոկատներումմարտնչում էին 600 հայ պարտիզաններ, իսկ մի քանի ջոկատներ գերազանցապես կազմված էին հայերից: Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս Ս. Կովպակի պարտիզանական միավորուճում կային տասնյակ հայ պարտիզաններ՝գնդացրորդ Բագրատ Գալստյան, ջոկատի հրամանատար Սարգիս Ղազարյան, ռադիստ Վռամ Հովհաննիսյան, մարտիկներ Անդրոն Ապրեսյան, Տիգրան Մանգասարյան նուրիշներ: 1944 թ. սկզբին միավորումըվերակազմվեցն կոչվեց Կովպակի անվան Ուկրաինականառաջինպարտիզանականդիվիզիա՝Խորհրդային Միության հերոս, գնդապետ, հետագայում գեներալ--մայոր Պ. Վերշիգորայի հրամանատարությամբ:1944 թ. հունվարին դիվիզիային է միանում հայերից կազմված «Հաղթանակ» ջոկատը, որը մինչ այդ գործում էր ինքնուրույն: Այն դառնում է միավորմանվաշտերիցմեկը: Վաշտի հրամանատարէ նշանակվումՍերգեյ Հարությունյանը, կուսկազմակերպիչ՝ Հովհաննես Պետյանը: Դիվիզիայում հայերի թիվը հասնում էր հարյուրի: Միավորումըկատարում է շուրջ 4000 կմ մարտական արշավ՝ ԱրեմտյանՈւկրաինա-Լեհաստան-Արնեմտյան Բելոռուսիա: Հայկական ամենախոշոր պարտիզանականկազմավորումներից էր Ա. Միկոյանիանվան ջոկատը: 1943-1944 թթ. ջոկատը՝բաղկացած 250 հոգուց, գործում էր Խորհրդային Միության հերոս, գեներալ--մայոր Մ. Նաումովի պարտիզանականհեծյալ միավորմանկազմում: Ջոկատի հրամանատարնէր լեյտենանտ Արամայիս Հովսեւիյանը: Միավորման

շուրջ

Լյուբլին քաղաք: Ուկրաինայումն Բրյանսկիմարզում լայնորեն հայտնի էր պարտիզանականգումարտակիհրամանատար, Կարմիրդրոշի շքանշանակրր, կապիտանՍարգիսԱզարյանիանունը, որը 1943 թ. սեպտեմբերին հերոսաբարզոհվեց: Կիրովոգրադի մարզում (Ուկրաինա)պարտիզանականջոկատի հրամանատար էր Գալուստ Ստեփանյանը: Կապիտան Գրիգոր ՍարգսյանըՂրիմի հյուսիսի պարտիզանական միավորմանշտաբի պետն էրՍիմֆերոպոլիընդհատակի ակտիվ գործիչներից էր Հրանուշ Սխիթարյանը: Ղրիմում գեստապոյիձեռքն ընկան ն տանջամահ արվեցին Հայկ Մարտիրոսյանը, Սուրեն Պողոսյանը,Աշոտ Հարությունյանը: ԲելոռուսիայիԲրեստիշրջանում գործող պարտիզանական բրիգադի հրամանատարն էր Սմբատ Արզումանյանը, որը պարգնատրվեց Կարմիրդրոշի շքանշանով: Բելոռուսիայումգործող Չապանիանվան պարտիզանական բրիգադի հրամանատարն էր Խաչիկ Մաթնոսյանը: Նրա ղեկավարածբրիգադում կային 700 պարտիզաններ, որոնք խորտակեցին թշնամու 46 Գնացք, 61 կամուրջ, 35 ավտոմեքենա,վնասեցինմի քանի հազար կիլոմետր երկաթգիծ,ոչնչացրինթշնամու 1600 զինվոր: Բրիգադնակտիվորեն մասնակցեցՄինսկիազատագրմանը: Բելոռուսիայումգործող Ստալինիանվան պատրիզանական բրիգադի հրամանատարի տեղակալնէր Սերգեյ Կիտյանը: Բելոռուսական ընդհատակի անվանիհերոսներիցէր հրետանավոր ՀենրիկԶաքարյանը:Մոգիլեի ռազմագերիների հոսպիտալումնա 1941 թ. ստեղծեց «Անընկճելիներ» ընդհատակյա կազմակերպությունը Ձնանալովֆաշիստներինհավատարիմմարդ, նա նշանակվումէ Մոգիլեի ջերմաէլեկտրակենտրոնի հերթապահմոնտյոր,մասնակցումնրա կաթսայի պայթեցմանը,գերմանականշտաբից ձեռք բերում Մոգիլնի շրջանի օպերատիվքարտեզը: 1943 թ. փետրվարին գեստապոնկալանավորեց նրան: Հարցաքննության ժամանակնա խեղդեցփոխգնդապետ Լեյներին ն տեղնուտեղը գնդակահարվեց: Բելոռուսիայում մարտնչած շուրջ 200 հայ պարտիզաններ են զանազան պարգնատրվել ու շքանշաններով մեդալներով:

կան պարեկներին:Նրանք ոչնչացրին 518 հիտլերական, խորտակեցին

գնացք: Մ. ԲաղդասարյանըպարգնատրվեցԿարմիր դրոշի, Կարմիր աստղի շքանշաններով: Գոմելի մարզի պարտիզանականմիավորումներից մեկի հատուկ բաժնի պետն էր հին չեկիստ Գեորգի Խումարյանը: Թշնամու թիկունքում նույնպես հետախուզական դժվարին աշխատանք էին կատարում հայ ժողովրդի բազմաթիվզավակներ

Հայ պարտիզաններըմարտնչեցիննան Լենինգրադի ու Կալինինի մարզերում, Խորհրդային Միությանհերոս Ա. Գերմանի անվանբրիգադում:Նրանցից էին Արտեմ Սաղումյանը,Ժորա Ավչյանը, Սերգեյ Հովհաննիսյանը, Սարգիս Գասպարյանը, Մուրադ Մկրտումյանը, Զավեն

Համբարձումյանըն ուրիշներ: բրիգադում խիզախորեն Բրյանսկի շրջանում պարտիզանական հայ պարտիզաններ:Այստեղ պարտիզանականգլմարտնչում էին խավոր վիրաբույժն էր Ն. Աղաբաբյանը: Հեռավոր թռիչքներիվարպետ,օդաչու մայոր Ա. Կասպարովը28 վայրէջք կատարեց պարտիզանականշրջաններում,նրանց հասցրեց 91 տոննա բեռ, «մեծ երկիր» հասցրեց 420 վիրավորպարտիզանների: Հատուկ առաջադրանքներէր կատարում Խորհրդային Միության հերոս, օդաչու կապիտանԳոգա Աղամիրյանը:Նա բազմաթիվթռիչքներ է կատարել խորհրդային ն հարավսլավական պարտիզաններիմոտ, առաջին պարգնատրվել«Հայրենական պատերազմի ն մեդալով այլ շքանշաններով: աստիճանի Գերմւսնացիներիմոտ գերի ընկած օդաչու Արամ Կարապետյանը, որը աշխատումէր թշնամու օդանավակայանում,երկու այլ գերի օդանավերովօդ օդաչուների հետ կարողացավ երեք գերմանական բարձրանալն իջնել պարտիզաններիմոտ: Դա Մինսկի ազատագրման օրն էր՝ 1944 թվականիհուլիսի 3-ը: Հայ ժողովրդի զավակները քիչ չէին նան խորհրդայինհակահետախուզության մեջ: 1941 թ. աշնանը բանակի հրամանատարության հանձնարարությամբօկուպացված Ղրիմում հետախուզական աշխատանքի թողնվեց լեյտենանտ Հայկ Մարտիրոսյանը:Գեստապոյականի համազգեստովնա 1000 օր աշխատեցԹեոդոսիայի գերմանականպարետի մոտ` որպես թարգմանիչ: նրա կապավորն էր 15-ամյա քույրը՝ Թամարա Մարտիրոսյանը:1944 թ. փետրվարիննրանք ընկան գեստապոյի ձեռքը ն խոշտանգումներիցհետո գնդակահարվեցին: Լեհաստանում գեստապոյի գրասենյակումաշխատանքի էր անցել հետախույզ Արամ Միրզոյանը, որը հափշտակեց կարնոր փաստաթղթերն հանձնեց պարտիզաններին:Նա ընկավգեստապոյիձեռքը, նրան ազատեցին: սակայն պարտիզանները Մինսկի մարզում գործում էր Միքայել Բաղդասարյանիհետախուզական դիվերսիոնջոկատը: Նա ն իր ջոկատիանդամները գերմանական համազգեստովշրջում էին քաղաքներումն ոչնչացնում գերմանա-

պարտիզանին»

ն

8.

Վայ ռազմիկները պատերազմի հաղթական ավարտի մարտերում

Խորհրդային հողը ազատագրելուց հետո Կարմիր բանակը գերմանաֆաշիստականզորքերին ջախջախեց նան Բալկաններում, Հահավարնելյանն Կենտրոնական Եվրոպայում, ազատագրեց Ֆրանսիայի, Լեհաստանի, Չեխոսլովակիայի,Հունաստանի, Նորվեգիայի, Հոլանդիայի ժողովուրդներին,որոնք նույնպես ոտքի ելան հիտլերյան Գերմանիայի դեմ: ՖաշիստականԳերմանիայիջախջախումըմուտենում էր ավարտին: 1944 թ. դեկտեմբերինգերմանականզորքերը Արնմտյանռազմաճակատում` Արդենների շրջանում, անցան հարձակման ն ճեղքեցին ռազմաճակատիգիծը` ծանր վիճակի մեջ դնելով անգլո-ամերիկյան զորքերին: Անգլիայի վարչապետ Ու. Չերչիլը անհապաղ դիմեց խորհրդային հրամանատարությանը՝ խնդրելով անմիջապես հարձակում սկսել Արնելյան ճակատում ն այդպիսով փրկել անգլո--ամերիկյանզորքերին: Դաշնակցային պարտքին հավատարիմ՝խորհրդային կառավարությունը իր զորքերի հարձակումնսկսեց նախատեսվածից մեկ շաբաթ շուտ՝ 1945 թ. հունվարի 12-ին, 1200 կմ ճակատով: Խորհրդայինզորքերն ազատագրեցինԼեհաստանը, Հունգարիան, Ավստրիան,Արնելյան Պրուսիան, ԳերմանիայիարդյունաբերությանկենտրոնՍիլեզիան: Բելոռուսական ն Ուկրաինական ռազմաճակատներիզորքերը 1945 թ. փետրվարիսկզբին դուրս եկան Օդերի ն Նեյսեի ափերը, իսկ ապրիլինսկսեցին վճռականգրոհը Բեռլինի վրա: Ապրիլի25-ին Բեռլինի շրջապատումն ավարտվեց,իսկ մայիսի 2--ին այն գրավվեց: Մայիսի 8-ին ֆաշիստական Գերմանիան անվերապահ կապիտուլյացիայիեն295

թարկվեց: Խորհրդային Միության Հայրենական մեծ պատերազմը ֆաշիստական Գերմանիայիդեմ ավարտվեց: Թշնամուն սեփականհողում ջախջախելուգործում մեծ ներդրում ունեցան հայ ժողովրդիզավակները: Ուկրաինական2--րդ ն 3-րդ ռազմաճակատներիզորքերի շարքերում Հայկական 409-րդ Կիրովոգրադյան դիվիզիան առաջինների թվում հատեց ԽՍՀՄ սահմանը, մասնակցեցՌումինիայի,Բուլղարիայի, Հարավսլավիայի,Չեխոսլովակիայի,Հունգարիայի, Ավստրիայի ազատագրմանը, արժանացավ «Բրատիսլավյան» անվան, պարգնատրվեց Բոգդան Խմելնիցկու շքանշանով, յոթ անգամ արժանացավ Գերագույն գլխավոր հրամանատարիշնորհակալությանը: Դիվիզիան մարտերով անցավ ավելի քան 2000 կմ՝ Կովկասյան լեռներից մինչն Չեխոսլովակիա: 1945 թ. հունվարյան հարձակման ժամանակ Հայկական 89--րդ Թամանյանդիվիզիան առաջինԲելոռուսական ռազմաճակատիզորքերի կազմում մասնակցեցԼեհաստանի ն նրա մայրաքաղաք Վարշավայի ազատագրմանը: 1945 թ. փետրվարի15-ին կռվանցելով՝Օդերը, դիվիզիաներկու կիլոմետրճակատով ն 800 մետրխորությամբպլացդարմ գրավեց Ֆրանկֆուրտ քաղաքից հարավ, որը ծանր մարտերումիր ձեռքում պահեց երկու ամիսշարունակ: Այդ փոքրիկհողակտորըդարձավ Բեռլինի վրա հարձակմանկարնորագույն հենակետ: Դիվիզիան 3-րդ հարվածային բանակի կազմում մասնակցեց Բեռլինի գրոհին: (Թշնամու մայրաքաղաքի կենտրոնում մարտիկներըգրավեցին երկու խոշոր ամրոց: Բեռլինի գրավման մարտերումաչքի ընկած միավորումներիշար1945 թ. մայիսի 2-ի քում Գերագույն գլխավոր հրամանատարության են նան հրամանում նշված 89-րդ Թամանյան դիվիզիանն նրա հրամանատար, գեներալ--մայոր Նվեր Սաֆարյանիանունը: Դիվիզիան ստացավ իր 9-րդ շնորհակալությունը,պարգնատրվեց Կուտուզովի 2--րդ աստիճանի շքանշանով: 7333 մարտիկներ ստացան զանազան պարգնատրումներ, իսկ գումարտակի հրամանատար,մայոր Հրանտ Բաբայանը դարձավդիվիզիայի9--րդ Խորհրդային Միության հերոսը: Մայիսի 7-8-ին դիվիզիան էլբայի ափին մյուս դիվիզիաներիհետ միասին հանդիպեցդաշնակիցներիզորքերին: Մայիսի 9-ը դիվիզիան դիմավորեցՎիտենբերգքաղաքում:

դիվիզիայի

Բեռլինի գրավմանը շատ հայ մարտիկներ ու հրամանատարներ մասնակցեցինայլ միավորումներիշարքերում: Նրանցից էին դիվիզիաներ Ս. Կարապետյանը,Ի. Գասպարյաների հրամանատարներ, գեներալ որ, տանկայինզորքերի հրամանատար,Խորհրդային Միության հերոս, գնդապետ Հ. Բաբաջանյանը, Բելոռուսական առաջին ռազմաճակատի հրաքաղվարչությանպետ, գեներալ Ս. Գալաջնը, տանկային բրիգադի անատար Հ. Բաբայանը,ԽորհրդայինՄիությանհերոսներ Գ. Վարդումյանը, Ա. Ասրյանը,Ա. Ամատունին, Ս. Չիլինգարյանըն շատ ուրիշներ: Մայիսի 9-ին Պրագայի ազատագրմանըմասնակցեցինկորպուսի հրամանատար, գեներալ--մայոր, Խորհրդային Միության հերոս Ս. Սարտիրոսյանը, դիվիզիաների հրամանատարներ, գնդապետներ Բ. Սիտոյանը, Մ. Մադաթյանըն դւրիշներ: 1945 թ. օգոստոսի 8--ին խորհրդայինկառավարությունը, կատարելով իր դաշնակցայինպարտականությունները,պատերազմհայտարարեց Ճապոնիային: Խորհրդային զորքերը երեք շաբաթվա ընթացքում գլխովին ջախջախեցինԿվանտունյան մեկմիլիոնանոց բանակը ն ազատագրեցինՄանջուրիան, Հյուսիսային Կորեան, ՎարավայինՍախւսլինը ն Կուրիլյան կղզիները: Սեպտեմբերի2-ին ճապոնիւսն անվերապորեն կապիտուլյացիայի ենթարկվեց: Սեպտեմբերի 3-ը հայտարարվեցճապոնիայի դեմ Հաղթանակիօր: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմնավարտվեց: ճապոնական զորքերի դեմ մղված մարտերում իրենց սխրագործություններով աչքի ընկան նան հայ ժողովրդիբազմաթիվզավակներ: Նրանցից են ռազմաճակատիհրետանու հրամանատար, Խորհրդային Միության հերոս, գեներալ-լեյտենանտ Մ. Պարսեղովը, բանակի ռազմական խորհրդիանդամ, գեներալ--մայոր Հ. Թումանյանը, դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ա. Ղազարյանը, հեռավորարնելյան 2-րդ ռազմաճակատիհակաօդայինպաշտպանությանպետ, հրետանու գեներալ-մայոր Գ. Չայլախյանը, օդային բանակիհրամանատար,ավիացիայի մարշալ Ս. Խուդյակովը (Արմենակ Խանփերյանց), գնդապետներ Սուպյանը, Վայրապետովը,Հարությունյանը, փոխգնդապետՕգանեզովը, մայոր Գալստյանը ն ուրիշներ: Հայրենական մեծ պատերազմում Հայաստանի 112 զավակներ արժանացան Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, որոնցից7-ը՝ այհերոսի կոչման լազգիներ: Նելսոն Ստեփանյաննարժանացավկրկնակի (Քքօտ ՇՕ08676Շեօ՛օ Շ01038, Էք., 2005):

(Մ. Ու. ՃԽ/թՅԻ ԲԻ. ՃքԽՔԻՑ

--

Շուրջ 70 մարտիկներն հրամանատարներ պարգնատրհազար վեցին շքանշաններով ու մեդալներով:

Խորհրդայինզորավարներիշարքում իրենց արժանիտեղը գրաՔ. Բաղրամյանը, ավիացիայիմարշալ Ս. Խուդյակովը նավատորմի ադմիրալ(ծովակալ) Հ. Ս. Իսակովըն շուրջ 60 հայ վեցին մարշալՀ.

գենե-

րալներ:

ռազմիկներդարձան «Փառքի» երեք աստիճանների ասպետներ, որոնք իրենց արտոնություններով հավասարվումեն Միության հերոսներին: Մոտ 70 հազար զինվորներու հրամանատարներ ցին միութենական շքանշաններովն մեդալներով: Թիկունքում361 հազար մարդ պարգնատրվեց «Կովկասիպաշտպանությանհամար»,«Աշխատանքային արիությանհամար»մեդալներով: 9 հոգու շնորհվեց Սոցիալիստական աշխատանքիհերոսի կոչում՝ Անաստաս Միկոյան,Սն մետալուրգիայի ժողկոմ Հովհ. Թնոսյան հրետանայինգործարանիդիրեկտոր,հրետանու Համո գեներալ-մայոր Յոլյան, ավիակոնստրուկտոր, ավիացիայիգեներալ--մայոր ԱրտեմՄիկոյան, բժշկական ծառայության գեներալ--գնդապետ, ակադեմիկոս Լեռն Օրբելի, գնացքի պետ Նիկոլայ Նարինյան, ԽՍՀՄ հաղորդակցության ճանապարհների ժողկոմիտեղակալԲագրատՀարությունյան, ԼենինականիդեպոյիմեքենավարԱնդրանիկԽաչատրյան: Վայ ռազմիկներն պաշտպանեցին հայրենիքը ե անձնվիրաբար պատվով կատարեցին իրենց պարտքը՝ պատիվ հայ ժողովրդի:

Խորհրդային

պարգնատրվե-

ի

9.

Սփյուռքահայությունը ֆաշիզմի դեմ մղված պայքարում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմիտարիներինֆաշիզմի

սփյուռ-

դեմ մղված պայքարին ակտիվ մասնակցություն ունեցավ նան քահայությունը,որի թիվը հասնում էր 1,5 միլիոնի: 1941 թ. օգոստոսին հրապարակվեց Հայաստանիգիտության,

արվեստի ու գրականության նշանավոր գործիչների «Արտասահման-

յան երկրներիբոլոր հայերին»դիմումը, որտեղ կոչ էր արվում ամբողջ աշխարհիհայերին՝ համախմբել բոլոր ուժերը՝ հանուն ԽորհրդայինՄիությանպաշտպանության,հանուն մարդկությանվտանգավորթշնամու՝

ֆաշիզմի ոչնչացման:

Դիմումը լայն արձագանք գտավ բոլոր հայկական գաղթօջախներում Դաղութահայ բնակչության հիմնական զանգվածներըհամախմբվելին հակաֆաշիստական ճակատում: ԱւիյուռքջահայառաջադիմականկազմակերպություններըԽորհրդբսյին Միության հաղթանակի մեջ էին տեսնում հայ ժողովրդի հարատեմաներաշխիքը,Խորհրդային Հայաստանի հետ էին կապում տաբացիրհայության ապագան: ձատկանշականէ, որ 1941 թ. օգոստոսի 25-ի խմբագրականում ափյուռքահայությանվերաբերմունքի հարցին անդրադարձել է միութենական «Պրավդա» թերթը՝գրելով, որ ԽՍՀՄ սահմաններիցդուրս ապրող հայ ժողովրդի զանգվածներիամբողջ համակրանքը Խորհրդային Միությանկողմն է: մ Սփյուռքի դեմոկրատական մամուլը հաղթանակի հավատ էր ներշնչում սփյուռքահայությանը: Լիբանանի «Ժողովրդիձայն» թերթը գրում էր, որ վերջնական հաղթանակը Խորհրդային Միությանն ու նրա դւսշնակիցներիննէ լինելու: Իսկ ԱՄՆ-ում լույս տեսնող հնչակյան«Երիտասարդ թերթը Մոսկվայի պաշտպանության վճռորոշ Հայաստան» օրերին գրում էր, որ եթե անգամ նացիստները Մոսկվան գրավեն, միենույն է՝ վերջնականհաղթանակըվիճակված է Կարմիր բանակին: Սփյուռքիհակահիտլերյանուժերը համախմբվեցին«Ազգայինճակատի» մեջ՝ «Վայրենիքիհետ, նրաթշնամիներիդեմ» նշանաբանով:Հայ էին «Ամերիկահայազգաազգային ճակատի կազմակերպություններից յին խորհուրդը», «Ամերիկահայազգային միությունը», Ֆրանսիայի «Հայերի ազգայինճակատը»,«Սիրիայի ն Լիբանանի հայ ազգայինխորհուրդը», Եգիպտոսի «Հայ մշակույթիբարեկամների միությունը», Բուլղարիայի «Երնան» մշակութային ընկերությունը,Ռումինիայի «Վայաստանյան ճակատը», Իրանի» ԽՍՀՄ բարեկամներիմիությունը» ն այլն: թ. ստեղծվեց արտասահմանյան երկրների հետ ԽՍՀՄ մշակութային կապիընկերությունը՝ ԱՕԿՍ--ը: Արտասահմանի հետ մշակութային կապի ընկերություններ ստեղծվեցիննան հանրապետություններում,այդ թվում ն Հայաստանում: 1945-ից սկսեց լույս տեսնել Արտասահմանի հետ մշակութային կապի ընկերության՝ԱՕԿՍ-ի «Սովետական Հայաստան» ամսագիրը: Կարմիր բանակի հաղթանակներին զուգընթաց ազգային միասն ամրապնդվեցին: նական ճակատի կազմակերպություններնաճեցին Նրանց ղեկավարությամբսփյուռքահայությունը իր արժանի ավանդը ։

ներդրեց ֆաշիզմի դեմ մղված պայքարում: Այդ պայքարն արտահայտմի կողմից Հայրենիքին ն Կարմիր նյութական օժանդակություն կազմակերպելու, մյուս կողմից ֆաշիստական զավթիչների դեմ զինված պայքարին անմիջականորենմասնակցելումիջոցով: Պատերազմիհենց սկզբից գերմանականհրամանատարությունը մտադրվեցխորհրդայինռազմագերիներիցկազմակերպել ազգային լեգեոններ` դրանք ռազմաճակատ ուղարկելու ն այլ նպատակներովօգտագործելու համար: 1942 թ. կազմակերպվեցնան հայկականլեգեոնը: Այդ գործին մասնակիցդարձան նան մի խումբ հայ ազգայինգործիչներ (Դրո, ԱրտաշեսԱբեղյան,ԳարեգինՆժդեհ ն ուրիշներ): Լեգեոնի միջոցով նրանք ձգտում էին ֆաշիստականհնարավորճնշումներից պաշտպանել հայ ժողովրդին, եթե պատերազմն ավարտվեր Գերմանիայի

վեց

բանակին

հաղթանակով: Հայկական լեգեոնում

ստեղծվեց նան ընդհատակյահակաֆաշիստական հայրենասիրականկազմակերպություն,որը ղեկավարում էր քաղաքական աշխատանքըն փախուստիգործը: Ամերիկահայազգային խորհուրդը գտնվում էր Նյու Յորքում, որտեղ ակտիվ աշխատանք էին կատարում Պ. Թերզյանը, Ջ. Չանգալյանը ն ուրիշներ: Խորհուրդը մասնաճյուղեր ուներ Չիկագոյում, Բոստոնում, Դետրոյտում, Ֆիլադելֆիայում նայլուր: Խորհրդի կենտրոնականվարչությունը ն նրա մասնաճյուղերըկազմակերպումէին ճվիրատվություններ, այդ միջոցներով գնում ե Հայաստան էին ուղարկում դեղորայք, տաք հագուստեղեն ն այլն: 1944 թ. գարնանընրանք ԽՍՀՄ ազատագրված շրջանների բնակչության ուղարկեցին 25 հազար նվեր-ծանրոց՝ հազար դոլար արժողությամբ:Նրանք Հայաստան ուղարկեցին մեկ նավ հագուստեղեն: Ակտիվ գործունեություն ծավալեցին Հարավային Ամերիկայի հայկական գաղթօջախները:Այստեղ առաջադիմականկազմակերպություններ էին Ղայաստանիօգնության միությունը, Արգենտինահայմշակութայինմիությունը, Հւսյ երիտասարդական ֆեդերացիան ն այլն: Նման կազմակերպություններ կային նան Ուրուգվայում ն այլուր: Պատերազմի սկզբից նեթ Սիրիայում Ա Լիբանանում հաստատէ վում վիշիական պրոֆաշիստականռեժիմ, քանի որ այդ երկրները գտնվում էին Ֆրանսիայի տիրապետությանտակ: Սակայն այստեղ նս գործում էին առաջադիմականկազմակերպություններ:1945 թ. նրանք

համար

|

հայ ազգային

ճակատ՝Սիրիայի Լիբանանի սանդճեցին միասնական լ որհուրդ: միություգործումէր «Հայ մշակույթիբարեկամների ծաղրանկարիչ Վահան Թեքեյանը, նր». որի հիմնադիրանդամներնէին ն ուրիշներ: Սարուխանը,գեղանկարիչԱռաքել Պատրիկը դեղոնվեր--ծանրոցներ, Կարմիր բանակիհամար ուղարկեցին սննդամթերք: Պատերազմիվերջում բայթ, տաք հագուստ, ծխախոտ, Ա

|

Եգիպտոսում

մնթսանդր

արանք

ազգային խորհրդի, բոլոր օգտին կազմակերպվող որը դարձավԽորհրդայինՀայաստանի ձեռնարկներիկենտրոնը: նան Պաղեստինում,ԿիպրոԱզգայինխորհուրդներստեղծվեցին այլուր: Իրաքում,Իրանումն սում, Հորդանանում, սփյուռքի կարնոր ձեռնարկընթացքում 1943-1944 թվականների շարասյանհամար միջոցներից մեկը «Սասունցի Դավիթ» տանկային 1943 թ. հունվարին էր: Շարասյան Ֆոնդին ների հանգանակությունը: Ամենայն հայոց կաթողիկոսուառաջին մուծումը կատարեցէջմիածնի զարդեղեն,1000 անգլիական թյունը՝ 800 հազար ռուբլու թանկարժեք ռուբլի: ԿաթողիկոսԳնորգ Զ ֆունտ ստեռլինգ,60 հազար խորհրդային ամբողջ աշխարհի հավաՉորեքչյանը հատուկ կոնդակովկոչ արեց

սդդ

վերածվեցԵգիպտահայ կազմակերպությունը

հայերին՝մասնակցելու հանգանակությանը: ուղարկեց 150000 դոՇարասյանֆոնդին ամերիկահայությունն մուծել 173 հազար Բացի այդ, նրանք Կարմիր բանակիֆոնդին էին

տացյալ լար:

դոլար:

:

Հորդանանից, Գումարներ ստացվեցիննան Իրանից, Կիպրոսից, Եգիպտոսից: Սիրիայիցն Լիբանանից,Եթովպիայից,

ավարտեցին գործարաններն խորհրդային փետրվարին արտադրությունը տանկերի «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան 1944 թ. վերջերին119-րդ տանկային ն ուղարկեցինգործող բանակին: հայերեն աշտարակներին գնդինհանձնվեց Տ--34 տիպի տանկ, որոնց ռ ազմաճակաՈւկրաինական Դավիթ: գրվեց Սասունցի գլխատառերով տում գնդի կազմումշարասյունըմասնակցեց Պերվոմայսկի

թ.

տանկային հարձակողական գործողություննե ն Յասսիի ուղղություններով տան1944 թ. մայիսինտանկայինգունդը համալրվեց երկրորդ 1-ին ռազ22 տանկ: Շարասյունը Մերձբալթյան կային շարասյունով՝ հունիս-օգոստոսին բանակիկազմում ձաճակատի 6-րդ գվարդիական Շաուլյայի շրջան մասնակցեց Վիտեբսկի Պոլոցկի ազատագրմանը,

հակառակորդի պաշտպանության ճեղքմանը: 1944 թ. հուլիսի 23-ին «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը պարգնատրվեց Կարմիրդրոշի շքանշանով: Շարասյունը կռվում էր բանակի գեներալ 3. Ք. Բաղրամյանիհրամանատարությաններքո: Շարասյան հայ տանկիստներից էին Սարգիս Նահապետյանը, որը պարգնատրվեցԿարմիր աստղի շքանշանով, ՄիխայիլՍտեփանյանը, որը պարգեւստրվեց«Խիզախության համար»մեդալով: 135-րդ գունդը, որի կազմում էր «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյունը, արժանացավ գվարդիականի կոչման ն Կարմիր դրոշի նում

«Թռչող բերդ» օդանավի հրամանատարէր Ժիրայր.Գնորգյանը, Նա որը ռմբակոծել է Բեռլինը, Մյունխենը, Համբուրգը, Շտուտգարդը: մի քանի անգամ պարգնատրվելէ: Հերոսաբար էր կռվում ն անձամբ ԱՄՆ-ի նախագահ Ռուզվելտից պարգն ստացավ օդաչու Ժիրայր Զարզավաթյանը:Նա զոհվեց 1944 թ.

շքանշանի:

Իրանում սկսվում է հանգանակություն՝բանակի գեներալ Հ. Բաղրամյանի անվան տանկայինշարասյուն կառուցելու համար: Սակայն պատերազմնավարտվելու կապակցությամբայդ աշխատանքներըկիսատ մնացին: Ի:

Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիսկզբից ի վեր արտաապրող տասնյակ հազարավոր հայեր զորակոչվեցին դաշնակիցների բանակներըն կռվեցին Գերմանիայիու նրա դաշնակիցների բանակներիդեմ: ԱՍՆ--ի բանակումկային 18 հազար հայ ռազմիկներ՝շարքայինից մինչն բարձրաստիճանսպաներ: Ամերիկյանինժեներատեխնիկական զորքերի կազմում էր ծառայում կամավորզինվորագրված ճանին Պետրոսյանը, որն իր կատարած քաջագործությունների համար պարգնապցրվեց «Պղնձյա աստղ» շքանշանով: Նա ծանր վիրավորվեցԲելգիայում ն մահացավ հոսպիտալում: Լեյտենանտ էռնեստ (Երվանդ) Դերվիշյանը, որը կռվում էր եվրոպականռազմաճակատում,արժանացավամերիկյան հերոսի շքանշաի նի որով ամերիկյան բանակից ընդամենը պարգնատրվել են Ամերիկյանբանակում կռվում էին եղբայրներ Միհրան, Թորոս ն Հայկ ն Սարգիս Գավարճյանները: ՄիսակՍապունջյանները, Օդաչու լեյտենանտ Սեն Պարսամյանը կատարել է 33 մարտական թռիչք:

սահմանում

.

«Կոնգրեւ պատվո մեդալի», ոգի:

։

նոյեմբերին: Խիզախ օ՛յաչու էր 20--ամյա սերժանտ Չարլզ Տերտերյանը: Նա պարգնատրվեց«Կաղնու տերններիփունջ» երեք մեդալներով ն ամե«Օդաչուական աչքի ընկած ծառարիկյանավիացիայիամենաբարձրը՝ յությունների համար» շքանշանով: Հազարավոր հայ գինվորներկային Մեծ Բրիտանիային Ֆրանսիայի բանակներում: Մեծ թվով հայեր ընդգրկված էին կան պայքարում: Ֆրանսիական դիմադրության պայքարի պատմության մեջ կարնորագույնտեղ գրավեց պարտիզանականշարժումը: 1941 թվականից դիմադրությանշարժման մեջ էր բանաստեղծպարտիզան Միջոկատի սաք Մանուշյանը: Նա դարձավ միացյալ ինտերնացիոնւսալ հրամանատարգործում էր Փարիզում: Ջոկատը կատարեցմոտ 60 դիվերսիոն Ա ահաբեկչական գործողություն: Նրանք խորտակեցին 20 գնացք, սպանեցինգերմանականմի քանի դահիճ գեներալների: 1943 թ. նոյեմբերի16-ին ստոր մատնությամբգեստապոնձերբակալեց Մ. Մանուշյանինու նրա 22 ընկերներին:Տրիբունալը նրանց դաորն ի կատարածվեց 1944 թ. փետրտապարտեց գնդակահարության, վարի 21--ին Փարիզում: Ֆրանսիական ժողովուրդը Մ. Մանուշյանինհայտարարեցիր ազգային հերոսը, Փարիզի փողոցներիցմեկը վերւսնվանվեցնրաանվամբ: Տանջամահ արվեցին նան ԱրսենՉաքրյանը, ԱրփենԴավթյանը, ԱրփիարԱսլանյանը, Լուիզա Ասլանյանը (Լաս), Հայկ Դպիրյանը ն ուրիշներ: Մարսելի, Լիոնի, Գրենոբլի Հայ ազգային ճակատի կոմիտեները 1942-1944 թվականներինՖրանսիայի դիմադրությանֆոնդ մուծեցին 7 միլիոն ֆրանկ: Հազարավոր հայեր մարտնչում էին Ֆրանսիայի 16 պարտիզանականջոկատներումն դիմադրության խմբերում:

դիմադրական-

ն

-

Հայ ազգային ճակատի կոմիտեները մեծ աշխատանք տարան Ֆրանսիայի տարածքումգտնվող Հայկական լեգեոնիքայքայման ն հայ լեգեռնականներինդիմադրության շարժման մեջ ընդգրկելու ուղղությամբ: Հայ ռազմիկներիցկազմվեց երկու ջոկատ՝ կապիտանԲարդուղ Պետրոսյանին Վահան Օհանյանի գլխավորությամբ,որոնք մասնակցե-

ցին ազատագրականմարտերին: 1944 թ. օգոստոս-սեպտեմբերինՖրանսիայի ներքին դիմադրության ռազմականուժերի հրամանատարությունըհայ պարտիզանների վերոհիշյալ ջոկատներիհիման վրա կազմակերպեցառաջինխորհրդային պարտիզանականգունդը՝ նրա մեջ կենտրոնացնելովֆաշիստաԳունդը կան ճամբարներից փախած խորհրդային ռազմագերիներին: հաթ իվը Գնդի պարտիզանների հիմնականում բաղկացածէր հայերից: Ղասավ 2000-ի: Գնդի հրամանատարնշանակվեց մայոր Ալեքսանդր զարյանը, կոմիսար՝Լենոն Տիտանյանը, հրամանատարիտեղակալներ` Բարդուղ Պետրոսյանըն ՍտեփանՅաղջյանը, շտաբի պետ՝ Դավիթ Մի-

նասյանը:

Դիմադրականշարժման ալիքը տարածվեցնան Հունաստանում, Բուլղարիայում,Ռումինիայում ն Եվրոպայիայլ երկրներում: Հունահայ համայնքը բաղկացած էր 25 000 մարդուց, որոնցից շատերը կանգնեցին հույն պարտիզաններիկողքին: 1944 թ. օգոստոսին Աթենքում ապստաճբություն բռնկվեց, որի ազդանշանը տվեց քաղաքի հայկականթաղամասը:էսէսականներըշուրջկալ կազմակերպեցին ն գնդակահարեցին114 մարդ: ՛Վունաստանի պարտիզանականկռիվներումընկան շուրջ 300 հայ քաջորդիներ, որոնց թվում էին Վահրամ Սաքայանը, Անդրանիկն Երվանդ Ղուկասյանները, Սիլվեստրո Ղալեյանը, Սարգիս էմենջյանը, Սարգիս Բենլեյանը, ԱվետիսՅափնջյանըն ուրիշներ: Թեսալիայի Տրիկալա քաղաքի շրջանում գործող պարտիզանական ջոկատում պատասխանատուառաջադրանք էր կատարում Սիմոն Կրկյաշարյանը,որը պատերազմիցհետո ներգաղթեցԽորհրդային Հա-

յաստան:

Դիմադրությանշարժմանն ակտիվորենմասնակցեցինբուլղարահայերն ու ռումինահայերը,որտեղ ապրում էին ավելի քան 50 հազար հայեր: Ֆաշիստները Վառնայում գնդակահարեցինու ծովը նետեցին ԿարապետԽաչատրյանին, Հարություն Պողոսյանին ն նրանց ընկերներին: Սպանվեց նան Հակոբ Պարոնյանը:

.

Ամբողջ Բուլղարիային հւսյտնի դարձավ հերոսուհի պարտիզան կերմինեՌազգրադլյանի՝ Սաշկայի անունը, որը «Չավդար» պարտիզաճւսկան գումարտակիզինվոր էր: 18-ամյա հերոսուհին 1944 թ. հունիսին ընկավ բուլղարական ոստիկանությանձեռքը ն տանջամահ արվեց: 3-րդ Ուկրաինականռազմաճակատի կազմում մարտնչող բուլդարական բանակի շարքերում կային շուրջ 1000 բուլղարահայեր, որոնց թվում էր Սրեդնոգորսկիգնդի մարտիկԶոհրաբՂասաբյանը: Հայերը մասնակցեցինՀարավսլավիայի, Իտալիայի, Չեխոսլովակիայի, Գերմանիայիդիմադրականշարժմանը: Հարավսլավական պարտիզաններից՛էին Հարություն Հարությունյանը, Պարգն Սահակյանը,Ցոլակ Աֆրիկյանը ն ուրիշներ: Այստեղ հռչակված հերոսուհի էր Վարդուշ Սուքիասյանը՝Սուքիասիչը: Չեխոսլովակիայումպարտիզանականբրիգադիհրամանատարի տեղակալէր ԱրտեմՊետրոսյանը, հրամանատարէր ԱրթուրԲաբայանը: Լեհական «Զախովսկի» պարտիզանականջոկատի հրամանատարն էր Հենրիկ Թումանյանը: Ջոկատ էր ղեկավարում Սերգեյ Կուսիկյանը, որը դավաճանաբար գնդակահարվեց:Բժիշկ-պարտիզան էր Մուշեղ Սարգսյանը: Գերմանիաքշված հայ ռազմագերիներիմի խումբ դիվերսիաներ էր կատարում տարբեր վայրերում: Նրանցից էին Գնորգ Սարգսյանը, չայկազ Պողոսյանը, ՎաղարշակԱռաքելյանը: Իտալիայում հայտնի դարձանհայ պարտիզաններՄկրտիչ Դաշտոյանը ն ԳեորգՔոլոզյանը, որոնք զոհվեցինմարտում: ԻտալականկառավարությունըՄ. Դաշտոյանինհետմահու շնորհեց Իտալիայիազգային հերոսի կոչում ն պարգնատրեց«Զինվորականարիության» մեդալով: Այսպիսով`սփյուռքահայությունն իր արժանի ավանդը ներդրեց ֆաշիզմի դեմ հաղթանակիհասնելու պայքարում: 10.

Վայ մշակույթը Հայրենական պատերազմի ժամանակաշրջանում

Պատերազմըմի շարք դժվարություններ առաջացրեցժողովրդական կրթության բնագավառում:Դպրոցականշենքերի մի մասը հատկացվեց հոսպիտալներին:Դպրոցներումզգացվում էր վառելիքի պակաս, կրճատվեց դպրոցական պիտույքների արտադրությունը ն դա305

թվականիցտիեզերականճառագայթների ուսումնասիրմ բնսգավառում աշխատանքներըղեկավարում էին Աբրահամ ն Արտեմ Ալիյսանյանեղբայրները: Արագած լեռան վրա տեղադրվեց երեքտոնումնոց անփոփոխմագնիս: Գիտնականեղբայրներն ստացան առաջին կարգի պետականմրցանակ: տարիներինանդրադարձկատարվեցդեպի հայ ժո"Պատերազմի ղովրդի հերոսական անցյալը: մեծ 1942 թ. ակադեմիկոսՀովսեփ Օրբելին հիմնեց Հայրենական պատերազմիպատմությանկաբինետը: 1943 թ. նոյեմբերին ԽՍՀՄ կառավարությունը որոշում ընդունեց ԽՍ3ՅՍ ԳԱ Հայկականմասնաճյուղի հիման վրա ՀԽՍՀ գիտությունների սկադեմիա ստեղծելու մասին: Դա հայ գիտնականների ձեռք բերած նվաճումներին ծառայություններիճանաչումն էր: 1943 թվականին էլ ՀԽՍՀ կառավարությունըհաստատեց ՀԽՍՀ ԳԱ իսկականանդամներիկազմը:Հիմնադիր--ակադեմիկոսներ դարձան հանրապետության 23 գիտնականներ` գիտության տարբեր ճյուղերի ներկայացուցիչներ:Նրանցից էին ֆիզիկոսներ ԱբրահամԱլիխանովը, Արտեմ Ալիխանյանը, աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանը,քիձիկոս Վ. Իսագուլյանը, երկրաբանԿ. Պաֆենգոլցը, բիոքիմիկոս Հ. Բուըիաթյանը,կենսաբանՎ. Գուլքանյանը, ֆիզիոլոգ Խաչատուր Կոշտոյանը, բժիշկ Լնոն Վովհաննիսյանը,ֆիզիոլոգ Լեոն Օրբելին, ֆիզիոլոգ լյահակ Կարապետյանը,գրականագետներՄանուկ Աբեղյանը, Արսեն Տերտերյանը,լեզվաբաններՀրաչյա Աճառյանը,Գրիգոր Ղափանցյանը, ՍտեփանոսՄալխասյանը,պատմաբաններՀակոբ Մանանդյանը, Հովսեփ Օրբելին, հայ մեծ բանաստեղծԱվետիք Իսահակյանը(լրիվ ցուցահ, 8, էջ 179-180): կը տե՛ս 1943 թ. նոյեմբերի 25-ին ՎԽՍՀ Ժողկոմխորհը որոշում ընդունեց հանրապետության բոլոր գիտահետազոտական հիմնարկներըԳԱ կազմում կենտրոնացնելու մասին: Նորաստեղծ ակադեմիանդարձավ հանրապետության գիտականմտքի միասնականկենտրոնը: 1943 թ. նոյեմբերի 29-ին տեղի ունեցավ Ակադեմիայիառաջին ընդհանուր ժողովը: Այն բացեց ավագագույն ակադեմիկոս Ստ. Մալխասյանցը: Ակադեմիայի նախագահ ընտրվեց անվանի արնելագետ ձովսեփ Օրբելին (1887-1961): Նա այդ պաշտոնը վարեց մինչն 1947 թվականը:ՊատերազմիտարիներինԷրմիտաժիտնօրենն էր, իբրն վկա

սագրքերի հրատարակումը:Հազարավոր ուսուցիչներ զորակոչվեցին բանակ,ուսուցիչների թիվը կրճատվեց1300--ով: Դպրոցումսովորողնեգնարի թիվը կրճատվեց30 տոկոսով, որովհետնշատ դպրոցականներ ն փոխարինելուիրենց հայրերին եղբայրներին: ցին արտադրություն՝ Հայաստանումբացվեցին28 բաներիտ ն գյուղերիտ դպրոցներ: Պատերազմի չորս տարվա ընթացքում Հայաստանումշահագործման հանձնվեց ընդամենը12 դպրոցականշենք: Այնուամենայնիվ,ընդհապարտադիր ուսուցումը Հայաստանում իրականացվեց: նուր 1943-1944 ուսումնական տարում Վայաստանի1159 դպրոցներումաշ234 հազար աշակերտ: խատումէին շուրջ 12000 ուսուցիչ ն սովորում ուս. տարում,հանրապեԻսկ պատերազմիվերջին տարում՝1944--1945 12140 աշակերտով հազար դպրոց՝ տությունումգործում էին

ն

ուսուցչով:

Այսպիսով`խորհրդահայդպրոցը պատերազմիտարիներինդիմացավ լուրջ փորձություններինն կարողացավապահովել ընդհանուր պարտադիրուսուցման իրականացումը: Մեծ դժվարություններստեղծվեցին նան բուհականկրթության ն պրոֆեսորադասախոհամար: Բանակ զորակոչվեց ուսանողության թիվը կրճատվեց40 Դասախոսների սական կազմի մեծամասնությունը:

տոկոսով:

պատերազմիտարիներինհանրապետության Այնուամենայնիվ, բժիշկ, ինժեներ, ագրոնոմ, անասնաբույժ, բուհերը թողարկեցին ավարտեցին8400 մասնագետներ: ուսուցիչ ն այլն, տեխնիկումներն

կազմակերպվեցինռուսականմանկավարժական, ն ֆիզկուլտուրայի ինստիտուտները: գեղարվեստաթատերական մշակութաՀայաստանի Խորհրդային տարիներին Պատերազմի հանրապեու իրադարձությունը յին կյանքի ամենախոշոր նշանակալի ակադեմիայիստեղծումն էր: տության գիտությունների աշխատանքնախապատրաստական ստեղծման Ակադեմիայի նախօրյակին: ներն սկսվել էին դեռնս պատերազմի Պատերազմի տարիներին աշխարհահռչակաստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանըառաջ քաշեց մութ միջավայրումլույսի սփռնշաման նոր տեսություն, որը ռազմականգործում ուներ կիրառական արժանացավառաջին կարգի նակություն: Այդ հայտնագործությունն 1943-1945

թթ.

պետականմրցանակի:

ՀԺՊ,

մասնակցել է Նյուրնբերգյան դատավարությանը:Թաղված է Սանկտ ՊետերբուրգիԲոգոսլավսկոյեգերեզմանատանը: Փոխնախագահներընտրվեցին Վ. Համբարձումյանըն Վ. Գուլ-

քանյանը:

Ակադեմիայի հալւարակականգիտությունների բաժանմունքը գլխավորում էր Գր. Ղափանցյանը: Պատերազմի վերջին երկու տարում աշխատանք տւսրվեց Բյուրականի աստղադիտարանի նախագծման ուղղությամբ: Հիդրոէներգետիկայիբնագավառում աշխատանքներըղեկավարում էր ակադեմիկոս Ի. Եղիազարյանը: Լայն հեռանկարներ բացվեցին հայագիտության զարգացման համար: Այդ բնագավառումծանրակշիռ ներդրում էին ակադեմիկոսՀակոբ Մանանդյանիաշխատությունները՝«Քննական տեսություն հայ Ժողովրդի պատմության», «Տիգրան Բ ն Հռոմը», «Ֆեոդալիզմը հին Հայաստանում»ն այլն: Բորիս Պիոտրովսկու «Վանի թագավորությունը»աշխատությունն արժանացավ ԽՍՀՄ առաջին կարգի պետական մրցանակի: Ստ. Մալխասյանցն ավարտեց քառահատոր «Հայերեն բացատրականբառարանը», որը նույնպես արժանացավպետական մրցանակի: Մեծ ներդրում ունեցան Հ. Աճառյանը,Գր. Ղափանցյանը,Մ. Աբեղյանը, Ա. Տերտերյանը: Գիտությանվերելքին, սակայն, նշանակալի չափով խանգարում էին անհատի պաշտամունքի դրսնորումները: Գրականություն: Պատերազմնսկսվելուն պես գործող շարքերը մտան շուրջ 40 գրողներ ու գրականագետներ:Սնաստոպոլի հերոս պաշտպաններիցէր բանաստեղծԹաթուլ Հուրյանը, որը զոհվեց 1942--ին: Հերոսի մահով ընկան ֆրանսիականդիմադրության մասնակիցներ՝բանաստեղծԳեղամ Աթմաճյանը՝Սեման, արձակագիրԼուիզա Ասլանյանը՝ Լասը, բանաստեղծՄիսաք Մանուշյանը: գրականությունը նվաճումներ ուՊատերազմի տարիներին նեցավ բոլոր ժանրերում: Ռագմակոչային քնարեգության դասական օրինակ է Ավետիք Իսահակյանի «Ռագմակոչը»: Ժողովրդի վրեժի կանչերն արտացոլեց բանաստեղծ Նաիրի Զարյանը: ԳեղամՍարյանըհայ զինվորներինէր հասցնում հայրենիքիխոսքը: Ն`

բանակի

ակտիվ

հայ

Յովհաննես Շիրազը 1942-ին տպագրեց «Բանաստեղծի ձայնը» գիրթը: Ռազմակոչային բանաստեղծություններով հանդես եկան Սողոմոկ Տարոնցին, Ազատ Վշտունին, Աղավնին, Գնորգ էմինը: Քնարական պոեմի գեղեցիկ նմուշներ էին Նաիրի Զարյանի «Ձայն հայրենականը» (1943), Գեղամ Սարյանի «Դեպի կառափնարանը» (1944), Վովհաննես Շիրագի «Բիբլիականը» (1944): Հրապարակախոսականշնչով աչքի ընկան զինվորական թղթակիցներ Հրաչյա Քոչարի, ՎախթանգԱնանյանի,Հարություն Մկրտչյանի, ՍտեփանԿուրտիկյանի,ԳարեգինԲեսի ն այլոց ռազմականակնարկները: Պատերազմի թեմաներով պատմվածքներ գրեցին Դերենիկ Դեդիրճյանը, ՍտեփանԶորյանը, Մովսես Արազին, Լյուսի (Թարգյուլը, Վմայակ Սիրասը: 1944-ին հրատարակվեց Դ. Դեմիրճյանի «Վարդանանքը», Ստ. Զորյանի «Պապ թագավորը», որոնք անցյալի օրինակներով արմատավորում էին վեհ հայրենասիրությանգաղափարը:Այդ ժաճանակաշրջւսկում պատմական նովելներ գրեց Վիգեն Խեչումյանը: Ստեղծվեցին հակաֆաշիստականբովանդակությունունեցող մի շարք պիեսներ: 1944-ին Ն. Զարյանը գրեց «Արա Գեղեցիկ»դիցապատմական ողբերգությունը, որտեղ շոշափված է հայ ժողովրդի նախնիճերիմղած պայքարը ազատության ն անկախությանհամար: Հայրենականպատերազմիժամանակաշրջանումստեղծված գեղարվեստականշատ արժեքներ մտան հայ գրականությանոսկե ֆոնդը: Արվեստ: Պատերազմը վերափոխեցքատերականխաղացանկը, բեմ բպրձրացան ֆաշիզմի դեմ խորհրդային մարդկանց հերոսական պայքարը պատկերող ներկայացումներ: 1942 թ. Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնը բեմադրեց Ա. Կորնեյչուկի «Ռազմաճակատ» պիեսը: Չնայած ծանր պայմաններին` հիմնադրվեց արվեստի երկու օջախ. Նրնանի Հ. Պարոնյանի անվան երաժշտական կոմեդիայի թատրոնը (1942) ն թատերական ինստիտուտը (1944): թ. Հայաստանում տեղի ունեցավ Շեքսպիրի ծննդյան 380-ամյակին նվիրված համամիութենական փառատոն ն գիտական կոնֆերանս, որը խոշոր երնույթ էր թատերական կյանքում: Բեմադրվեյին «Համլետը», «Օթելլոն», «Տասներկուերորդ գիշերը» ն այլ պիեսներ: Խաղում էին Վ. Վաղարշյանը, Հ. Ներսիսյանը, Գ. Ջանիբեկյանը,

զայրենիքն է կանչում», Արամ Մերանգուլյանի «Հայրենիք», Ա. Խայաւորյանի «ԿապիտանԳաստելլո», Աշոտ Սաթյանի«Մարտիկիերգը», մ Այվազյանի«Գեներալ Բաղրամյան», Մ. Միրզոյանի«Գեներալ Մարտիրոսյան» ն այլ երգերը՝ ՀայկականԽՍՀ պետականօրհներգ ստեղծելու նպատակովհայտարարվածմրցանակաբաշխությանառաջին մրցանակըշահեց Արամ ՀԽՍՀ պետական օրհներգը Խաչատրյանը (խոսք՝Սարմենի): առաջին անգամ հանդիսավորկերպով հնչեց 1944 թ. օգոստոսի 12-ին: Մոնումենտալ ստեղծագործություն է Արամ Խաչատրյանի Երկրորդ սիմֆոնիան՝ստեղծված 1943-ին: Սիմֆոնիայիգլխավոր թեման է «Որսկան ախպեր» ժողովրդականերգի մեղեդին: Աչքի ընկան նան Հարո Ստեփանյանի Առաջին սիմֆոնիան, Գ. Եղիազարյանի«Հայաստան» սիմֆոնիկ պոեմը ն այլ ստեղծագործություններ: Պատերազմի տարիներին մտահղացվեց Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկ» օպերան, որը, սակայն, բեմականացվեց1950-ին: 1945-ին բեմականացվեցԼ. Խոջա-էյնաթյանի Օպերան: «Նամուս» 1944-ին Թբիլիսիում կայացավ Անդրկովկասյան հանրապետություններիարվեստիտասնօրյակ: իրենց Պատերազմի տարիներին պարտքը ու քանդակագործները: կատարեցինՀայաստանի նկարիչներն Տարբեր քաղաքներից Երեան եկան նկարիչներ Դմիտրի ՆալՆ. Նիկողոսյանը, Ասլամազյան քույրերը, բանդյանը, քանդակագործներ Ս. Ստեփանյանըն ուրիշներ: տարիներին կազմակերպվեցին10 հանրապետաՊատերազմի կան ն 40 անհատական ցուցահանդեսներ: Նկարիչ Մհեր Աբեղյանը ստեղծեց «Հայրենական մեծ պատերազմ», «Վրեժ առ» ն այլ գրաֆիկական աշխատանքներ: Բազմաֆիգուր կոմպոզիցիա է Դ. Նալբանդյանի «Գնդապետ Զաքյանի վերջին հրամանը» մեծակտավ նկարը: Բնորոշ են նան նրա «Նամակ ռազմաճակատից», «Նվեր ռազմաճակաւոին»կտավները: Նշանակալի գործեր են ժողովրդականնկարիչ ՄարտիրոսՍարյանի «Ինքնանկարը», Հ. Իսակովի, Հ. Օրբելու դիմանկարները,«Նվեր ռազմաճակատիցվերադարձողներին»մեծածավալ նատյուրմորտը: ունեն Գ. Հայրենասիրականբովանդակություն Գյուրջյանի, Հ. ԿոՄ. Ասլամազյանինկարները: ջոյանի, էդ. Իսաբեկյանի, «

Ռուզաննա Վարդանյանը,Ա. Ավետիսյանը,Գ. Ավետյանը,Ց. Ամերիկյանը ն ուրիշներ:

Փայլատակեցասմունքի նշանավորվարպետՍուրեն Քոչարյանի

արվեստը: ն «Դա1944-ինՀայկինոն «Մի անգամ գիշերով» նկարահանեց

վիթ Բեկ» ֆիլմերը: Վերջինս կինոռեժիսորՅամո Բեկնազարյանիխոշոր հաջողություններից մեկն էր: Կարնոր երնույթ էր նան «Երկիր հայրենի» վավերագրականՖիլմի նկարւսհանումը (1945): Թշնամու շուտափույթ ջախջախմաննէր ի սպաս դրված երաժշտական արվեստը: Գործող բանակ մեկնեցին ն ռազմի դաշտերում զոհվեցին շատ կոմպոզիտորներ ու կատարողներ՝ Տ. Հովհաննիսյան, Գ. Մելիքյան, Ս. Տերտերյան, Ի. Նւսդիրյան, Ա. Պախուրյան, Մ. Չախալյան ն

ուրիշներ:

Լայն տարածում ստացան արտիստներին ստեղծագործական

կոլեկտիվներիելույթները ռազմաճակատում:Ռազմիկներիսպասված հյուրերն էին Թաթուլ Ալթունյանիղեկավարածերգի-պարիանսամբլը, ԱրտեմիԱյվազյանի ղեկավարածՀայաստանիպետականջազը: Փայլուն դրսնորումներունեցավ Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերային թատրոնիգործունեությունը՝ականավորդիրիժորՄիքայել Թավրիզյանիղեկավարությամբ:Պատերազմիտարիներինթատրոննիրականացրեց 14 նոր բեմադրություն: Հաջողությամբ ելույթներ էր ունենում Հայաստանի սիմֆոնիկ նվագախումբը:Երնանը առաջին քաղաքներից էր, ուր հնչեց Դմիտրի ՇոստակովիչիՅոթերորդ (Լենինգրադյան) սիմֆոնիան (դիրիժոր` Մ.

Թավրիզյան):

հաջողությամբբեմադրվեցին Գլինկայի «Իվան Սուսանին», Վերդիի «Օթելլո» օպերաները: Հայրենասիրականներկայացում էր Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Երկրորդ» հայկական առաջին օպերայի բեմադրությունը, որը կորսված էր համարվում: Ներկայացումն արժանացավ պետական մրցանակի: 1942 թ. բացված երաժշտական կոմեդիայիթատրոնում բեմադրվեցին կոմպոզիտոր ԱրտեմիԱյվազյանի«Ատամնաբույժնարնելյան», «Քաջ Նազար» կոմեդիաները: Մարտական հերոսական պաթոսով համակվեց երգարվեստը: Ստեղծվեցին Գ. Եղիազարյանի «Ատելության երգը», է. ՛Միրզոյանի Մեծ

հայրենասիրակ

Խորհրդահայ արվեստիգանձարանըմտան քանդակագործ Արա Սարգսյանի«Բարձունքի գրավումը», «Ի զեն, իմ ժողովուրդ», Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթնի քանդակները,ԱյծեմնիկՈւրարտուի«Կանայք Յայրենականմեծ պատերազմում» քանդակները:Առանձնապես մոմպոզիցիան,որն արտահայ

է խիզախ տում մատանու մեոմարասի»

Ճարտարապետության բնագավառում հանդես եկան աղբյուր-հուշարձանները: Առաջին աղբյուր-հուշարձանը կառուցվեց Փարաքարում: Հետագայում այդպիսիք կառուցվեցին Արտաշատում, Աշտարակում, Թալինում, Վեդիում,Ապարանում ն շատ այլ վայրերում: Պատերազմի տարիներին նախագծվեցն մասամբ իրականացվեց «Արարատ» տրեստի մառաններիշարունակությունը, իսկ դրանց առաջինհերթը կառուցվել է նախքանպատերազմը՝ճարտարապետներ Ռ. Իսրայելյանի ն Գ. Քոչարի նախագծով: Պատերազմիժամանակների խոշոր կառույց է «Վաղթանակ»կաՍ. Մամիմուրջը, որի ինժեներն է Ս. Գովնանյանը,ճարտարապետները՝ ջանյանը, Ս. Ասատրյանը, Ս. Սաֆարյանը, քանդակագործը՝ Արա

Սարգսյանը:

Կարնոր գործեր էին Բարեկամությանփողոցի բացումը, Բյուրականի աստղադիտարանի(ճարտարապետ՝Ս. Սաֆարյան) նախագծումը նայլն: 1943-ին վերաբացվեց պոլիտեխնիկականինստիտուտիճարտարապետականբաժինը: Պատերազմի ժամանակաշրջանի մշակույթի ընդհանրական գաղափարը հայրենասիրություննէր:

3/2

յ

վ/

է (0

),հն /է(

,

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ՏԱՍՆԱՄՅԱԿՈՒՄ

( 945-1955 ԹԹ.) 1.

՛

Տնտեսության վերականգնումը

Պատերազմը ահռելի վնասներ հասցրեց խորհրդային երկրին: Ավերվեցին ու հրկիզվեցին 1710 քաղաք, 70 հազար գյուղ, շարքից դուրս եկան 31850 արդյունաբերական ձեռնարկություններ,կողոպտվեցին ու ավերվեցին 1876 սովխոզ, 2890 ՄՏԿ, 98 հազար կոլտնտեսություն, 686000 կմ երկաթուղագիծ:Վնասը կազմեց 2 տրիլիոն 569 միլի-' արդ ռուբլի, 27 միլիոն մարդկայինզոհ: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի երկրորդ գումարման առաջին նստաշրջանը1946 թ. մարտին հաստատեց ԽՍՀՄ ժողովրդական տնտեսության վերականգնման ու զարգացման 1946-1950 թվականների մասին չորրորդ հնգամյա պլանի օրենքը: Չորրորդ հնգամյա պլանի հիմնական խնդիրնէր վերականգնել նրկրի տուժած շրջանները, վերականգնելու գերազանցել արդյունաբերության ու գյուղատնտեսությաննախապատերազմյանմակարդակը: Վայկական ԽՍՀ ժողովրդական տնտեսության վերականգնման ու զարգացման 1946--1950 թթ. չորրորդ հնգամյա պլանի մասին օրեն1946 թ. հուլիսին` հանրապետության Գերագույն քը հաստատվեց խորհրդի առաջինգումարման 11-րդ նստաշրջանում:Այդ պլանով նախատեսվում էր կառուցել նոր գործարաններ, ֆաբրիկաներ, էլ եկտրակայաններ, կրկնապատկել արդյունաբերականապրանքներիարտադբության նախապատերազմյանմակարդակը: Չորրորդ հնգամյակիտարիներինԽորհրդային Հայաստանում սկսեցին զարգանալ ծանր արդյունաբերության նոր ճյուղեր՝էլեկտրամե713

մոլիբդենի,հրակայունշինանՔենաշինությունը, հաստոցաշինությունը,

որոնք ունեին միութենականնշանակություն: յութերի արտադրությունը, բուռն զարգացմանշնորհիվ ԽորհրԾանր արդյունաբերության Սի շարք հանրապետություն: ինդուստրիալ դայինՎայաստանըդարձավ հիդրոգեներատորներ, ուժային տրանսֆորմատներ, արտադրանքներ՝ տուրբիններ,կոմպրեսորներ,մետաղահատհաստոցներ, էլեկտրասարմի շարք երկրներ: քավորումներարտահանվումէին արտասահմանյան Հայասու նան արդյունաբերությունը: թեթն սննդի Զարգանումէր

գործվածքները,կոշկեղենը, մեծ համմրգի ն բանջարեղենիպահածոները,գինիները, կոնյակները բավ ունեին ԽորհրդայինՄիությունում: զարգացմանտեմպերովԽորհրդայինՀայասԱրդյունաբերության

տանում արտադրվածբրդյա ն մետաքսյա

ւռանը էստոնիայիցու Լատվիայից հետո ԽՍՅՀՄ--ում գրավեցերրորդ տեղը: 1948 թվականինավարտվեցՔանաքեռի հէկի վերջին ագրեգատի

կառուցումը,ավարտվեց Ձորահէկի վերակառուցումը: 1945-ին սկսվեց Գյումուշի հէկի կառուցումը,որը ամենախոշորն էր Վայաստանում:Այն պետք է ավարտվերհաջորդ հնգամյակում: 1949 թ. հուլիսին շահագործմանհանձնվեց Սնանի ստորերկրյա

արտադէլեկտրաէներգիայի որով Վայաստանի հիդրոէլեկտրակայանը, նան Քանաքեռ--Սնան--Կի30 Կառուցվեց տոկոսով: րանքն ավելացավ գիծը՝ 121 կիլորովականբարձր լարվածությանէլեկտրահաղորդման

մետր երկարությամբ:

թ.

գործարկվեցՔանաքեռի ալյումինի գործարանի՝

Կանա-

զի առաջին հերթը:

էլեկտրասարքավորումների, Վնգամյակիտարիներինավարտկեց ավտոպահեստամասերի կոմպրեսորների,փոքր հիդրոտուրբինների, շինարարությունը: գործարանների Արթիկի տուֆի հանքավայրում հայտնաբերվեցինտուֆի նոր անսպառ պաշարներ, կառուցվեցինապակու, կղմինդրի, աղյուսի գործարաններ:

Հնգամյակի տարիներին շահագործմանհանձնվեցին Երնանի մահուդի գործարանը,Կիրովականիտրիկոտաժիֆաբրիկան,Քանաքեռի կոշիկի գործարանը,Երնանիկահույքի ն հախճապակուգործարանԵրնանի սառցաները, Կիրովականին Ղափանի մսի կոմբինատները,

րանը, յուղի-պանրի գործարաններՄարալիկում, Բասարգեչարում,

եհադեժդինոյում, Լենինականի հրուշակեղենի ֆաբրիկան, Սպիտակի շաքարի գործարանը: Չորրորդ հնգամյակի տարիներին կառուցվեցինԵրնանի կաբելի, լլեկտրամեքենաշինական, ալյումինի, հիդրոտուրբինների,պոլիվինիրացետւստ,ավտովերանորոգման, ճշգրիտ էլեկտրասարքավորումների, լ ենինականի հեծանիվի ն այլ խոշոր գործարաններ:Վանրապետությունում կառուցվեց, վերակառուցվեց ն գործարկվեց 220 նոր գործարան, Ֆաբրիկա, էլկտրակայան, արդյունաբերականւսյլ ձեռնարկություններ: թվականի կազմակերպվեց Անդրերկաթուղուչորրորդ՝ երնանի բաժանմունքը, Երնանի տրամճվւսյիգիծը երկարացվեց 15 կիլոմետրով, շարք մտավ տրոլեյբուսի գիծը, սկսեցին աշխատել մւսրդաշրջանների Լ գյուղետար ն բեռնաւոարտաքսիներ,,հանրապետության րհիմիջն հաստատվեց ավտոբուսային, հեռախոսային կապ: Չորրորդ հնգամյա պլանում մեծ տեղ էր հատկացված գյուղատնտեսությանը: Հատուկ ուշադրություն դարձվեց այդ բնագավառում լխախտումների,զանազան չարաշահումների վերացմանը, գյուղատնտեսության մեքենայացմանն ու էլեկտուսֆիկացմանը:Հայաստանում մեծ աշխատանք նոր ջրանցքների կառուցման, հների նոկատարվեց թ. ավարտվեց Ստորին Հրազդանի ջրանցրոգման ուղղությամբ: թի առաջինհերթի շինարարությունը, որով ոռոգելի դարձավհինգ հազար հեկտար հողատարածություն, իսկ Քասախի ջրերն օգտագործվեգին Աշտարակի շրջանի այգիների ոռոգման համար: Շարքմտան նան Կոտայքի ջրհան կայանը, Դալմայի, Սպիւոակի, Լոռու, Գառնիի, Ադիամանի ջրանցքները, որոնք ընդհանուր առմամբ ոռոգելի դարձրին շուրջ տասը հազար հեկտար հողատարածք: 1951 թ. սկսվեց Արզնի-Շամիրամ ջրանցքի շինարարությունը,Աշտարակի, Հոկտեմբերյանի, Վեդու շրջաններում կառուցվեցին ջրհան

կայաններ:

։

1950 թ. ԽՍՀՄ նախարարներիխորհուրդը որոշում ընդունեց Հայաստանը սեփական հացով ապահովելու մասին, որը պետք է կատարվեր խոտհարքներին ամառայինարոտավայրերիհաշվին: Այդ չհիմնավորված որոշումը մեծ վնաս հասցրեց հանրապետությանգյուղատնտեսությանը: Այն չլուծեց ն չէր էլ կարող լուծել Յայաստանը սեփականհացով ապահովելու խնդիրը:

Չնայած տեղ գտած լուրջ թերություններին, այնումենայնիվ, հնգամյակի տարիներինՀայաստանի գյուղատնտեսության բնագավառումձեռք բերվեցին զգալի հաջողություններ: Ընդլայնվեց հանրային ն մասնագիտացված խանութների, մթերային խանութների ն կրպակների, հասարակական սննդի օբյեկտների նան կոլտնտեսականներիդրամականեկացանցը: Կրկնապատկվեցին

չորրորդ

մուտները:

1950 թ. ՀԽՍՀ

տում

էին մոտ

դիմաց:

արդյունաբերության ն շինարարությանմեջ աշխահազար բանվոր-ծառայողներ՝1947 թ. 47 հազարի

1950 թ.

ամբողջ ժողովրդականտնտեսությանմեջ բանվորներին ծառայողների թիվը կազմեց մոտ 235 հազար, որը 1945-ի համեմատ մոտ 60 տոկոսով ավելի էր: Հետպատերազմյան տարիներինսկսվեց Հայաստանիքաղաքների, շրջկենտրոնների ն գյուղերի բարեկարգումը: Կառուցվեց 1 միլիոն 35 հազար քառ. մետր բնակելի տարածություն, 15 հազար անհատական բնակելի տուն: Ընդարձակվեցառողջապահականհիմնարկներիցանցը, կրկնապատկվեցհիվանդանոցայինմահճակալների,բուժաշխատողներիթիվը: Խորհրդային Հայաստանի բնակչության թիվը, չնայած պատե"րազմի ժամանակտված հսկայական կորուստներին,1951 թ. հունվարին հասավ 1 միլիոն 364,4 հազարի՝ 1939 թ. 1 միլիոն 281,6 հազարի

դիմաց:

19-րդ համագումարը հաստատեց5-րդ հնգամյա պլանի (1951--1955 թթ.) դիրեկտիվները: Հայկական ԽՍՀ հինգերորդհնգամյա պլանի համաձայն՝ հանրապետության արդյունաբերությանզարգացումը տեղի էր ունենալու միութենական միջին տեմպերից ավելի արագ: Այսպես՝ եթե ԽՍՀՄ արդյունաբերության ընդհանուր արտադրանքըհնգամյակի ընթացքում աճելու էր 70, ապա Հայկական ԽՍՀ արդյունաբերությունը աճելու էր 100 տոկոսով: 1950 թվականի համեմատությամբ հանրապետության արդյունաբերական արտադրանքնավելանալու էր 3 անգամ: Նախատեսվում էր ընթացքում ավարտել հնգամյակի Սնան-Հրազդան կասկադիամենախոշոր`Գյումուշի ն Արզնիի հիդրուլեկտրակայանների կառուցումը: 1952 թ. ԽՄԿԿ

Միջոցառումներ էին նախատեսվում հանրապետության գյուղատնտեսությանհետագազարգացման ուղղությամբ: 1956 թ. հունվարին տեղի ունեցավ ՀԿԿ 18--րդ համագումարը,որտեղ ամփոփվեցին5-րդ հնգամյապլանի արդյունքները: թ. հանրապետությունում գունավոր մետաղների համախառն արտադրանքը 1945 թ. համեմատությամբ ավելացել էր 8,2, իսկ 1950 թ. համեմատությամբ՝3,3 անգամ: Մեքենաշինության ն մետաղամշակության արտադրունքըհամապատասխանաբարավելացել էր 11 Լ: 2,6 անգամ: 1950 թ. համեմատությամբ գեներատորների արտադրությունը ավելացել էր 255, տրանսֆորմատորներինը՝225, մետաղահատ հաստոցներինը՝307 տոկոսով, կոմպրեսորներինը՝4,2 անգամ (Է թօրոօ6 05806180 ՃքԽԲԻՇեօտՇՇՔ, էջ24-25, 30-32): որի հաԶարգացումէր ապրել քիմիականարդյունաբերությունը, մախառնարտադրանքը1946 թ. համեմատությամբ աճել էր 5,7 անգամ, իսկ 1950 թ. համեմատությամբ՝251 տոկոսով: Զարգացել էր նան էներգետիկտնտեսությունը: Եթե 1945 թ. նրա արտադրանքը կազմում էր 450 միլիոն կվտ/ժ, 1950--ին՝ 949,3 միլիոն կվտ/ժ, ապա 1955 թ. այն հասել էր 2217,7 միլիոն կվտ/Ժ-ի (ՇՕ867ՇԵՅՔ ՃքԽ6ԻՄՔ 38 40 ՈՅ, էջ 62): Դա նշանակում է, որ մեկ շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրանքի չափով ՀՎԽՍՀ-ն առաջ է անցել Ֆրանսիայից, Իտալիայից, Իսպանիայից. Թուրքիային գերազանցում էր 30, Իրանին՝մոտ 100 անգամ: Մեծ չափերով աճել էր թեթն ն սննդի արդյունաբերությունը: 1950 թ. համեմատությամբ հանրապետությանտեքստիլ արդյունաբերության համախառնարտադրանքը1955 թ. ավելացել է 201, կարի արդյունաբե155 տոկոսով: րության արտադրանքը՝143, սննդի արդյունաբերությանը՝ Հնգամյակի տարիներին զարգացում ապրեցին երկաթուղային է ավտոմոբիլային տրանսպորտը,մի քանի անգամ ավելացան բեռնաւիոծավալները, ընդարձակվեխադրումներին ուղեորափոխադրումների ցին ու կատարելագործվեցինկապի միջոցները: Աճեց բանվոր-ծառայողներիթիվը: Եթե 1940 թ. արդյունաբերության աշխատողներիթիվը 34,5 հազար էր, 1950-ին՝ 69,1 հազար, ապա 1955--ին այն հասավ 98,3 հազարի, որից 79,2 հազարը բանվորներէին: մակարդակը:ԻնԱճել էր նան բանվորներիմշակութա--՛տեխնիկական

աշխատողների թիվը ժեներատեխնիկական մաց թ. հասավ 8310-ի:

թ. 5634

հազարի դի-

Արդյունաբերության մի շարք բնագավառներում առկա էին նան լուրջ թերություններ: Անբավարար էր տեխնիկականզարգացման մակարդակը, թերագնահատվում էին արտասահմանյանտեխնիկայի նորագույն նվաճումները, մասնագիտացման չէին ենթարկվել կահույքի, տրիկոտաժեղենի,կոշկեղենի ն արտադրության մի շարք այլ ճյուղեր: Լուրջ թերություններու դժվարություններկային գյուղատնտեսության բնագավառում: "Անբավարարվիճակում էր գյուղատնտեսության մեքենայական բազան, թույլ էր աշխատանքը բերքատվության ն մթերատվության բարձրացմանուղղությամբ: Ամբողջությամբվերցրած՝ գյուղատնտեսությունը հետ էր մնում: Գյուղատնտեսության վիճակը բարելավելու միջոցառումներիցէր մանր կոլտնտեսություններիմիավորումը ն նրանց խոշորացումը, որը ողջ խորհրդային երկրում իրականացվեց 1950-ական թվականների սկզբին: Խոշորացման հետնանքով 1043-ի Հայաստանում կար 666 կոլտնտեսություն: Ընդլայնվեց գյուղատնտեսության բազան: 1952--ին ՄՏԿ-ների թիվը Հայաստանում հասավ Ք3--ի՝ 1950--ի 46-ի դիմաց: Տրակտորային պարկը աճեց 50 տոկոսով, կոմբայններիքանակը 285-ից հասավ 4785-ի, ապրանքատար մեքենաներինը՝ 1612-ից 2628-ի: Ցանքատարածությունները 1950-ի 444,4 հազար հեկտարի դիմաց 1952-ին հասան 516,8 հազար հեկտարի: Հացահատիկայինցան304,3 քատարածությունները հազարի դիմաց 1952-ին հասել էին 378 հազար հեկտարի, այսինքն՝ ավելացել էր մոտ 75 հազար հեկտարով: Դա, ինչպես արդեն նշել ենք, համարվեց սխալ ն հետագայում ուղղվեց: Որոշ չափով բարելավվել էր անասնապահության վիճակը, ավելացել անասնագլխաքանակը: Անասնաբուծության արտադրանքը 1950-ի համեմատությամբ1952-.... ավելացել էր. մսինը՝ 37,7, կաթինը՝ 28,3, բրդինը՝ 36,8, ձվինը՝ 81,2 տոկոսով: Չնայած որոշակի հաջողություններին՝ գյուղատնտեսությունը դեռնսչէր ապահովում իր առջն դրված խնդիրների կատարումը՝ Հինգերորդ հնգամյակի տարիներին տեղի ունեցավ աշխատավորների նյութական կենսամակարդակի հետագա բարձրացում:

փոխարեն 1957-ին

տեխնիկական

Զորս անգամ տեղի ունեցավ զանգվածայինսպառմանապրանք-

սերի գների իջեցում: Ընդարձակվեցհիվանդանոցներին առողջապահական այլ հիմնարկներիցանցը: 1950-ի 6467-ի դիմաց 1955-ին հիվանդանոցայինմահճակալներիթիվը հասավ 9327-ի, բժիշկների Քիվը՝

2575-իմց՝ 3356-ի: Կառուցվեց ն շահագործման հանձնվեց 611 հազար քառ. ձետր բնակելի տւսրածություն,տեղի ունեցավ քաղաքների ե քաղաքատիպ ավանների աճ: տարիներինՀայաստանիհազարավոր երիտասարդՀՎնգամյակի Խորհրդային Միության խոշոր կառույցների` Կույմասնակցեցին ններ բիշնյան, Ցիմլյանսկայայի,Կամայի, Գորկու, Մինգեչաուրի, Ուստ.Կամենոգորսկի, Ստալինգրադի, Կախովկայի, Նովոսիբիրսկի ն այլ հիդրուջրանցքի շինարարությանը: լնկտրակայանների,Վոլգա--Դոն

աշխատեցի

հայ երիտասարդն Խաարվոր հողերի

1954-1959

թթ.

խամ ն խոպան `

2.

յուրացման

շրջաններում:

Վայկական տարածքների հարցը

Երկրորդ համաշխարհայինպատերազմիավարտին Սփյուռքի ն շրջանում բարձրացավ ԽորհրդայինՀայաստանիմտավորականության Արեմտյան Հայաստանը ն Կարսի մարզը Խորհրդային Հայաստանին վերադարձնելու հարցը: Հայկական գաղթօջախներում ստեղծվեցին ազգային խորհուրդներ,որոնց աշխատանքը համակւարգում էր դեռնս 1944 թ. մարտին Նյու Յորքում ստեղծված ամերիկահայազգային խորհուրդը: Նրա ատենապետն էր ՌԱԿ ղեկավար Պետրոս Թերզյանը: Ֆրանսահայ ազգային խորհրդի նախագահնէր Արշակ Չոպանյանը: Ազգային խորհուրդներ կազմակերպվեցիննան Սիրիայում, Լիբանանում, գործում էր Հունաստանում, Պաղեստինում, Ուրուգվայում: ԱՄՆ-ում ն դաշնակցականՀայկական ազգային կոմիտե՝ Ռուբեն Դարբինյանի Սիմոն Վրացյանիղեկավարությամբ: Հայրենականպատերազմն սկսվելուց չորս օր առաջ ստորագրբարեկամությանպայմանագիր՝10 տարով: գերմանա-թուրքական վեց դիվիզիա էր կենտրոնացրել Անդրկովկասիսահթ. Թուրքիան մանագլխին ն հատկապես Խորհրդային Հայաստանի սահմանի երկայնքով, ն ԽՍՀՄ-ը ստիպված էր սահմանի վրա-պահել18 դիվիզիա:

օգոստոսի ծանր օրերին թուրքական զորքերը մոտեցան Արաքս ն սկսեցին զինավարժություններ անցկացնել: Սակայն Ստալինգրադի մոտ ն Կովկասի նախալեռներումգերմանական զորքերի գլխովին ջախջախումըձախողեցին թուրքերի ռազմատենչ պլանները: 1944 թ. Օգոստոսի2--ին Թուրքիան խզեց դիվանագիտականհարաբերություններըԳերմանիայի հետ, իսկ 1945 թ. փետրվարի 23-ին պատերազմհայտարարեցԳերմանիայինն Ճապոնիային: 1925 թ. դեկտեմբերի 17-ին խորհրդա--թուրքական բարեկամուն թյան չեզոքության պայմանագրի ժամկետը լրանալու կապակցությամբ 1945 թ. ԽՍՀՄ կառավարությունըԹուրքիային ծանուցեց հիշյալ պայմանագրիդենոնսացիայիչ̀եղյալ հայտարարելու մասին: Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարության հիմնական դիրքորոշումը հետնյալն էր. 1. Բարձրացնել Թուրքիայի կողմից բռնազավթված հայկական հողերը Խորհրդային Վայաստանինվերադարձնելուհարցը. 2. Կազմակերպելաշխարհասփյուռհայերի հայրենադարձությունը պատմականհայրենիք. 3. 1921 թ. անարդարացիորեն Խորհրդային Ադրբեջանինանցած հայկական հողերը վերադարձնել Խորհրդային Հայաստանին (Ամատունի Վիրաբյան, Հայաստանը Ստալինից մինչն Խրուշչով, Երնան, 2001, էջ 37): 1945 թ. ապրիլի սկզբին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանըն արտաքին գործերի ժողկոմ Սահակ Կարապետյանը մեկնում են Մոսկվա՝ իրենց հետ տանելով Ստալինին ն Մոլոտովինհասցեագրված մի շարք գրություններ՝` սփյուռքահայության մեջ աշխատանքներկազմակերպելու, Իրանի,Սիրիայի,Լիբանանի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատելու, ԱՄՆ-ի, Եգիպտոսի, Ֆրանսիայի ԽՍՀՄ դեսպանատներում հայկական հարցերի գծով խորհրդականիպաշտոն հիմնելու, Վայաստանիկառավարությաններկայացուցիչներին Իրան, Լիբանան, Ռումինիա ն Բուլղարիա գործուղելու, սփյուռքահայերիհամար «ՍովետականՀայաստան» անունով ամսագիր հրատարակելումասին («Գրիգոր Հարությունյան. կյանքը ն գործունեությունը», Երնան, 2000, էջ 159--163): Շուրջ մեկ ամիս մնալով Մոսկվայում՝Գ. Վարությունյանըն Ս. Կարապետյանըհանդիպեցինխորհրդայինղեկավարներիհետ, ստացան համապատասխանցուցումներ: Հավանաբար նրանց խնդրանքով էլ թ.

այզ

գետին

:

օրերին Ստալինն ընդունեց կաթողիկոս Գնորգ Զ Չորեքչյանին (Ա

վ|., էք 3/7):

թ. հուլիսի 6-ին Գրիգոր Հարությունյանը նամակով դիմեզ Ստալինինն բարձրացրեց Թուրքիային անցած հայկական տարածքնե. րի հարցը: Նամակում ընդգծվում էր, որ անհրաժեշտ է պահանջել վերա. կանգնելու 1914 թ. սահմաններնու նախկին Կարսի մարզն ու Սուրմա. լուի գավառը հանձնել Վայաստանին,որի հետ կապվում է նան արտա. սահճանում ապրող հայերի վերաբնակեցումը(Ա. Վ., էջ 42): 1945 թ. հուլիսի 17-ից մինչն օգոստոսի 2--ը Բեռլինում կ այացավ մնծ տերությունների որին մասնակցում էին պատվիրա. կոնֆերանսը, կությունների ղեկավարները. Ստալին` ԽՍՀՄ, Տրումեն՝ ԱՄՆ, Չերչիլ Սեծ Բրիտանիա(հուլիսի 28-ից՝ էտլի): Կոնֆերանսին մասնակլցումէիկ նան արտաքին գործերի նախարարներ Մոլոտովը, Բերնսը, Իդենը | ԽՍՀՄ դեսպան Գրոմիկոն, Մեծ Բրիտա. նրանցտեղակալները, ԱՄՆ-ում ն զինվորականգե. կիայում ԽՍՀՄ դեսպան Գուսնը, դիվանագիտական բատեսչություններիղեկավարներ: ԽՍՀՄ-ի, ԱՄՆ-ի ն Մեծ ԲրիտանիայիկառավարությունԸերիղե. կավարների նամակագրության մեջ կոնֆերանսը պայմանականորեկ կոչվել Լ «(Օերմինալ»: Խորհրդային կառավարության առաջարկությամբ կոնֆերածսի վոյը ընտիվեց տապալված Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինը, սպ. կայն, թանի որ այն լիովին ավերվածէր, ապա կոնֆերանսըտեղի ունե. վավ Բնոլինի մերձակայքում` Պոտսդամում` անվնաս մնացած Ցեցիլի. ենհոֆ պալատում: Խորհրդային պատվիրակությունը Ի. Վ. Ստալինի գլխավորու երամը գնացքով Բեռլին ժամանեց հուլիսի 16-ին: ''ոտսդամի կոնֆերանսիպաշտոնականբացումից մեկ Օր առայ: հուլիսի 16-ին, ժամը 18-ին, տեղի ունեցավ զրույց ԽՍՀՄ արտաքիլ գորձերի ժողկոմ Վ. Մոլոտովի ն Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գործերի հախարարԱ. Իդենի միջն: Օգտագործելովհիշյալ զրույցի գրւառումնկ. Շօօ:յ հմ րը, որը զետեղված է "ՇօՅՅՇա/տ

ԽՅ«ՈՄԻՃՁՔՕՈՒԵ|,

հՕափզոքօեւտք" (ԽՄ0ՕՇՃՑՅ, 1984) փաստաթղթերի ժողովածուում (ե Վ/ 30) ակադեմիկոս Հր. Սիմոնյանը ներկայացնում է նրա բովանդպ. կությունը:Զրույցի ժամանակքննարկվել է երկու կարնոր հարց. 1. Բու ֆորի ն Դարդանելի նեղուցների, 2. թուրքերի կողմից 1920 թ. բռնագրա. ված հայկական հողերի հարցերը: Զրույցի ժամանակ Մոլոտուվնասուլ

: -

է, որ 1921 թ. թուրքերն օգտվեցին խորհրդայինպետության թուլությու-

նից ն նրանից խլեցին Խորհրդային Հայաստանիմի մասը: Հայերը ԽորհրդայինՄիությունում իրենց վիրավորվածեն զգում: Այդ պատճառներովէլ խորհրդայինկառավարությունը բարձրացրելէ Խորհրդային Միությանըօրինականորենպատկանողտարածքներն իրեն վերադարձնելու հարցը: Իդենը հայտարարում է, որ անգլիացիներն առաջներում երբեք չեն լսել ԹուրքիայինկատմամբԽորհրդային Միության ունեցած տարածքային պահանջներիմասին: Մոլոտովըպատասխանումէ, որ Թուրքիայինկատմամբ Խորհրդային Միությանտարածքային պահանջներիհարցը ծագել է այն պատճառով, որ թուրքերըխորհրդային կառավարությանն առաջարկելեն իրենց հետ կնքել դաշնակցային պայմանագիրն խորհրդային կառավարությանը հարցրելեն, թե ինչ պայմաններովնա համաձայնկլիներ անելու այդ բանը: Խորհրդայինկառավարությունը շարադրել է իր պայմանները: Իդենն ասում է, թե թուրքերը համաձայն չեն բավարարելու ԽորհրդայինՄիության տարածքային պահանջները: Մոլոտովնասում է, թե այն տարածքը, որին վերաբերումէ խոսքը, չի պատկանում թուրքերին: Նրանք անարդարացի են վարվել` այն խլելով ԽորհրդայինՄիությունից: Իդենը հարցնում է, թե արդյոք շա՞տ հայեր են բնակվումթուրքական տարածքում: Մոլոտովըպատասխանում է, որ նրանք այնտեղ կազմում են շուրջ 400-500 հազար:ԽորհրդայինՀայաստանումապրում է մոտ մեկ միլիոն հայ, իսկ ԽորհրդայինՀայաստանիտարածքիցդուրս՝ արտասահմանում, ավելի քան մեկ միլիոն հայ: Երբ հայերի տարածքը կըճդարձակվի,արտասահմանում բնակվողշատ հայեր կձգտենվերադառնալ հայրենիք:Հայերը շատ ընդունակն եռանդունմարդիկեն, հատկապես տնտեսականհարցերում: Թող թուրքերը վերադարձնենհայերին ԽորհրդայինՄիությանը.դա արդարացի կլինի: Իդենըշնորհակալությունէ հայտնում Մոլոտովինհաճելի զրույցի համար (Հր. Սիմոնյան, Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից,Երնան, 1991, էջ 531-533): Ի դեպ տողատակում Հր. ՍիմոնյանըՄոլոտովի վերջին՝ «Թող թուրքերը վերադարձնենհայերին ԽորհրդայինՄիությանը.դա արդարացի կլինի» արտահայտությունը որակում է իբրն խորհրդային հերթա322

կան դիվանագիտական խաղերից մեկը,քանի ո ր խոսքըգնում էր խլված տարածքները հայերինվերադարձնելու մասին(4. Ս., էջ 533.-ի տո. դատակ):Մենքգտնում ենք, որ Մոլոտովըհենց տարածք էլ նկատի ուննցել՝ նախապես Լ չափազանցելով Թուրքիայիտարածքում հայերի

է

բնակվ հասցնելով կես միլիոնի, քանիտվյալ պահին

թիվը շուրջ որ հայերովչբնակեցված տարածքների վ երադարձման խնդրի շատ ավելի դժվար առաջքաշումը կլիներ: ԱյսինքնՄոլոտովը նկատիէ ունեցել շուրջ կես միլիոնի հայերի վերադարձնելը Խորհրդային Միությանը՝նրանց բնակած

տարածքներով:

Այնուհետն,թուրքերի կողմից Հայաստանից խլված հողերի խնդիրն արծարծվում է բուն կոնֆերանսում, Թուրքիային վերաբերող հարցերի առնչությամբ` հուլիսի 22-ին, կոնֆերանսի 6-րդ նիստում (տե՛ս պելմնակից երեք տերությունների՝ ԽՍՀՄ-ի,ԱՍՆ--իՆ Մեծ Բրիտանիայի ղեկավարների Բեռլինի (Պոտսդամի) 1945 թ. կոնֆերանսը. հուլիսի 2.

17-օգոստոսիՓաստաթղթեր ի ժողովածու, Երեան, 1989, 183-184, ծանոթ.8, էջ 5911): Խոսք վերցնելով՝ Չերչիլը

էջ 166-168,

Ստալինի

ուշադրությունըհրավիրումէ Թուրքիային չահաբեկելու հարցիկարնորության վրա: Այնուհետն նա

ավելացնումէ, «Նկատի առնելով այն, որ Թուրքիան ԽՍՀՄ-ի հետ դաշինքկնքելուհարց է դրել` վերջինսառաջէ քաշել այդպիսի դաշինք կնքելու Ինձ համար պայմանները: միանգամայն է, պարզ որ եթե Թուրքիան խորհրդային կառավարությանը խնդրում է հարձակողական ն պաշտպանողական դաշինքկնքել, ապա խորհրդային

նը լավ առիթ է

կառավարությաներկայանում թե ինչպես հայտարարելու, է կարելի

բաՌուսաստանի միջն եղած ացրել են առաջադրվածպայմանները... Ուստին կկամենայի իմանալ,թե ինչպիսին է խորհրդային կառա-

րելավել Թուրքիային

վարության դիրքորոշումն այդ

հարաբերությունն

հարցում»:

Ստալինը այդ առթիվ խնդրումէ ձայնըտալ Մոլոտովըհայտնում է, ո ր Թուրքական

Մոլոտովին:

կառավարությունը, նա-

կարգավորել փոխադարձ պահանջները:

ապրիլի սկզբներին ԱՄՆ-ի նախագահՏրումենը պաշտոռապես հայտարարեց, որ խորհրդայինազդեցության տարածումը կասեվնելու համար ԱՄՆ-ն երաշխավորում է Հունաստանի ն Թուրքիայի տարածքայինամբողջականությունը:Նա ավելացրեց նան, որ Արնելյան ԱնատոլիայիսահմաններըԱՄՆ-ի սահմաններն են ն հարկ եղած դեպքում իրենք զենքի ուժով արգելք կհանդիսանան դրանց փոփոխման ամենն մի փորձի (3. Ս., էջ 538): 1953 թ. մայիսի30-ին խորհրդայինկառավարությունըԹուրքիայի կառավարությանըհայտարարեց,որ բարիդրացիականհարաբերուԵյունները պահպանելու ն խաղաղությունն ու անվտանգությունը ամհապնդելու համար Հայաստանի ն Վրաստանի կառավարությունները հնարավորհամարեցին հրաժարվել Թուրքիայի նկատմամբ տարածքային պահանջներից: Այդպիսով խորհրդային կառավարությունըհայտաբարում էր, որ Խորհրդային ՄիությունըԹուրքիայից ոչ մի տարածքային պահանջներչունի (նշվ. ժողովածու, էջ 591): 1945 թ. աշնանից հայկական հողերի հարցի լուծմանը ակտիվորեն սկսում է մասնակցել հայոց եկեղեցին: Նորընտիր Ամենայն Հայոց ԿաթողիկոսԳնորգ Զ--ն նոյեմբերի27-ին դիմումներ է հղում Ստալինին, Տրումենին ն էտլիին՝ խնդրելով հայկական հողերը վերցնել Թուրքիայից ու միացնել Խորհրդային Հայաստանին: Նոյեմբերի 25-ին «ՊրավԳրիդայում» հրապարակվեցՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար գոր Հարությունյանի «Խորհրդային Հայաստանի տարին» վերնագրով հոդվածը, որտեղ նույնպես նշվում էր, որ 1920 թ., օգտվելով Հայաստանի անօգնական դրությունից, թուրքական զորքերը զավթեցին Հայաստանի տարածքի զգալի մասը` Կարս, Արդահան, Սարիղամիշ ն քաղաքներով: Կաղզվան 1946 թ. փետրվարի 1-ին տեղի ունեցավ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավորությանթեկնածու Գր. Հարությունյանի հանդիպումն ընտրողների հետ, որտեղ նա հիմնականում խոսեց Թուրքիայի կողմից զավթված հայկական մարզերն իրենց իսկական տիրոջը՝ ԽորհրդայինՀայաստանին վերադարձնելու անհրաժեշտության մասին (ԱմատունիՎիրաբյան,նշվ. աշխ., էջ 44--46): Պոտսդամի կոնֆերանսի հետ մեծ հույսեր էր կապումհայկական սփյուռքը: ԱմերիկայիՀայկական ազգային խորհուրդը 1945 թ. հուլիսի 19-ին հեռագիր է ուղարկում երեք տերությունների ղեկավարներին՝ հայկականհարցը կոնֆերանսի օրակարգում ընդգրկելու խնդրանքով: ԷՍ4/ թ.

է շարու«Առկա է երկու հարց, որոնք հարկավոր կարգավորել,---

կնքումը նշանանակում է Մոլոտովը:--- Դաշնակցայինպայմանագրի մեր կում է, որ մենք պետք է համատեղ պաշտպանենք սահմանները. Թուրքիան`ոչ ԽՍՀՄ-ը՝ ոչ միայն իր, այլն թուրքականսահմանը,իսկ մասերում մենք միայն իր, այլե խորհրդայինսահմանը: Սակայն որոշ ենք համաանարդարացի սահմանը ԽՍՀՄ-ի ն Թուրքիայի միջն եղած ն րում: Եվ իրոք, 1921 թ. Խորհրդային Հայաստանից Խորհրդային ն ԱրդաՎրաստանիցԹուրքիան տարածք է խլել` դա Կարսի, Արդվինի Ահա թուրքերի կողմից խլված հանի մարզերի հայտնի տարածքն է: ես հայէ տարածքիքարտեզը (հանձնում քարտեզը):Այդ պատճառով համար հարկատարարեցի,որ դաշնակցայինպայմանագիրկնքելու ն խլված տարածքի վոր է կարգավորել Վրաստանից Հայաստանից տարածքը: այդ հարցը, նրանցվերադարձնել սնծովէ Երկրորդ կարնոր հարցը, որ մենք պետք կարգավորենք, էջ 167-168): յան նեղուցներիհարցն է» (նշվ. ժողովածու, ասել է. Հուլիսի 23-ին կայացածյոթերորդ նիստում Ստալինն վաչեն «...Յավատացնումեմ ձեզ, բուլղարականզորքերը թուրքերին է վախեցրել խեցրել: Թերնս սահմանները շտկելու առացարկությո՞ւնն վերականգնման սահմանի այն էր թուրքերին: Բայց խոսքը գնում պահամաշխարհային մասին, որը գոյությունէ ունեցել մինչն Առաջին առաջ տերազմը: Ես նկատիունեմ Կարսի շրջանը,որը պատերազմից ն որը պատեշրջանը, գտնվում էր Հայաստանիկազմի մեջ Արդահանի սահմանները Հին մեջ: կազմի րազմից առաջ գտնվում էր Վրաստանի ԽՍՀՄ-ի ն վերականգնելուհարցը չէր ծագի, եթե թուրքերը չդնեին կնքելու հարցը: Իսկ դաշպայմանագիր Թուրքիայի միջն դաշնակցային ենքպաշտպանել նակից լինել՝ նշանակումէ, որ մենք պարտավորվում է պաշտն պարտավորվում Թուրքիան Թուրքիայի սահմանը, ինչպես ն Արդահանի Կարսի որ պանել մեր սահմանը: Բայց մենք գտնում ենք, որ շրջանում սահմանը ճիշտ չէ, ն մենք Թուրքիային հայտարարեցինք, սահմաէ շտկել այդ եթե նա ուզում է մեզ հետ դաշն կնքել, հարկավոր է դաշինքիհարվերանում ապա սահմանը, նը, եթե նա չի ուզում շտկել ցը» (նշվ. ժողովածու,էջ 184): հարէ. «Ինչ վերաբերում է տարածքի Տրումենը իր ելույթում ասել ն ԹուրքիՄիությանը ցին, ապա այն վերաբերումէ միայն Խորհրդային էջ 186): ժողովածու, (նշվ. է միջե...» ային, ու պետք լուծվի նրանց |

Հեռագրում ասվում էր. «Մենք հավատում ենք, որ Դուք կընդունեք որոշում հայ ժողովրդի արդարացի պահանջները բավարարելու մասին: Հայերին պետք է տրվի հնարավորություն կրկին վերաբնակվել իրենց. պատմական հայրենիքում՝ հայկական նահանգներում, որոնք ներկայումս գտնվում են Թուրքիայի կազմում ն որոնք այժմ պետք է վերադարձվեն նրանցմիակ օրինականտիրոջը՝ ԽորհրդայինՎայաստանին» (ԱմատունիՎիրաբյան, նշվ. աշխ., էջ 52): Կոնֆերանսի հասցեով նմանօրինակ հեռագրեր են ուղարկվում նան հայկականտարբեր գաղթօջախներից: Սփյուռքից բազմաթիվհեռագրեր են ստացվում նան Խորհրդային Հայաստանիղեկավարությանհասցեով: Հեռագրեր են ստացվուճ ՎԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությաննախագահ Մացակ Պապյանի, արտգործժողկոմՍահակ Կարապետյանի (Ա., Վ., էջ 55): անուններով Հայկական սփյուռքում կազմակերպվածմիջոցառումներիշարքում կարնոր քայլ էր Վայկական համաշխարհային կոնգրեսը, որը գումարվեց Նյու Յորքում 1947 թ. ապրիլի 30--ից մայիսի 4--ը՝ Ամերիկայի հայ ազգային խորհրդի. նախաձեռնությամբ: Կոնգրեսին մասնակցում էին 22 երկրների 715 պատգամավորներ: ՀՀԴ-ն կոնգրեսին չէր մասճակցում: Կոնգրեսին հեռագրով ողջունել էին Խորհրդային Վայաստանի կառավարությունըն ԳեորգԶ կաթողիկոսը: Մայիսի 12-ին հուշագրով ԱՄՆ-ի պետքարտուղարիտեղակալ Դին Անեսոնին ն ՄԱԿ-ի քարտուղարություններկայացվեցկոնգրեսի հիմնական որոշումը՝ խնդրել ԱՄՆ կառավարությանը՝ՄԱԿ--իօրակարգ մտցնել հայկականհողային պահանջներիհարցը: Սակայն նույն թվականի ապրիլին ընդունված Տրումենի դոկտրինան,որը «կոմունիստական վտանգից»պաշտպանվելուհամար 400 միլիոն դոլարի օգնություն էր նախատեսումՀունաստանինն Թուրքիային ն երաշխավորումնրանց տարածքային ամբողջականությունը,ի չիք դարձրեց սփյուռքահայության ջանքերը: Ուստի միանգամայն իրավացիէ Ա. Վիրաբյանը`եզրակացնելով, որ (Թուրքիային պաշտպան կանգնած Արնեմուտքիտերությունները ս ԱՄՆ-ը նորից դարձան հայերի արդարացի պահանջների ոխերիմ քշնամիներ(Ա. Վ., էջ 57): Մոտալուտ հայրենադարձության պայմաններում, մանավանդ երբ պարզ դարձավ, որ Թուրքիայի բռնազավթածհայկական տարածքները չեն վերադարձվելու Հայաստանին, ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի առաջին քարտուղար ԳրիգորՀարությունյանը 1945 թ. նոյեմբերիննամակով դի326

մեց Ի. Ստալինին՝ Լեռնային Ղարաբաղը ն Նախիջնանը Հայաստանին միավորելու համար: Ղարաբաղի վերաբերյալ նամակը 1988-թ. հայտնաբերելն հրատարակել գիտ. դոկտոր Ամատունի Վիրաբյանը (Ա. Վ., էջ 82): Նամակում, որը գրվել է 1945 թ. նոյեմբերին Մոսկվայում, ասված է.

է պատմ.

«Իոսիֆ Վիսարիոնովիչ. Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, որը հարում է Հայաստանի տարածքին, 1923 թվականից մտնում է Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմի մեջ: Այդ մարզիբնակչությունը հիմնականում հայեր են: Ազգաբնակչության 153 հազարից 137 հազարը հայեր են: Լեռնային Ղարաբաղի գյուղատնտեսությունը համանման է Հայաստանի լեռնային մասի գյուղատնտեսությանը: Լեռնային Ղարաբաղի միացումը Հայաստանին մեծապեսկնպաստերնրա զարգացմանըն կբարելավերտնտեսության ղեկավարումը: Ազգաբնակչությանքաղաքական ն մշակութային սպասարկումը մայրենի լեզվով կզորեղանարՎայաստանիհանրապետական մարմինների ղեկավարմանդեպքում: Լեռնային Ղարաբաղի միացումը զայաստանինհնարավորությունկտար տեղական կադրերինշարունակելու բարձրագույն կրթությունը Հայաստանիբուհերում: Մյուս կողմից`Հայկական ԽՍՀ-ն կարող էր ազգային կադրեր ստանալ Լեռնային Ղարաբաղիմարզից, որոնք առանձնանում են իրենց գործնականությամբն ներկայումսբնականաբար չեն կարողլիովին օգտագործվել

Ադրբեջանում:

ա

"Ելնելով վերոհիշյալից Ա Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության ցանկությունից Վայաստանի Կոմկուսի Կենտկոմն ու Ժողկոմխորհը Կենտկոմի ն Միութենականկառավարության: ՀամԿ(բ)Կ քննարկմա են ներկայացնումԱդրբեջանական ԽՍՀԼեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզը Հայկական ԽՍԴՂՀկազմի մեջ որպես Ղարաբաղիմարզ մտցնելու հարցը: Այս հարցի դրական լուծման դեպքում ԳայաստանիԿենտկոմն ու ՂաժԺողկոմխորհը առաջարկ կներկայացնենԽՍՀՄ կառավարությանը՝ րաբաղի նախկին կենտրոնՇուշիի (որ ավերվել էր խորհրդային իշխանության հաստատումիցառաջ), վերականգնմանմասին: ՀայաստանիԿ(բ)Կ Կենտկոմի քարտուղար Գր. Հարությունյան նոյեմբեր, 1945 ք.»:

Սակայն նամակի քննարկումը Մոսկվայում անուշադրության

մատնվեց:

1947 թվականին, օգտագործելով հայրենադարձ հայերի

տեղավորմանփաստարկը, Գր. Հարությունյանըորոշումէ կրկինբարձրացնել Ղարաբաղի հարցը: Թույլտվություն ստանալու Ստալինից, 1947 թ. նոԶայեմբերի 22-ին Գր. Հարությունյանը ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմիքարտուղար ժամանակ վեն Գրիգորյանի հետ մեկնում է Մոսկվա: Ընդունելության Ստալինը պատասխանեց, որ նրանց պահանջը քննության կառնվի՝ պայմանով, որ նրանք միութենականկառավարություն մտնեն ԱդրբեՄ. Բաղիրովի հետ: Մոսկվա ժամանած ջանի Կենտկոմի քարտուղար Բաղիրովը առաջարկում է Գր. Հարությունյանին. «Ես Հայաստանից կտանեմ 120 հազար ադրբեջանցի,իսկ դուք ընդունեք ձեր 100 հազար հայերին» (Ա. Վ., էջ 83): Գր. Գարությունյանըստիպվածէր համաձայնել: 1947 թ. դեկտեմբերի3-ին Գր. Հարությունյանի ն Մ. Բաղիրովի ստորագրությամբնամակ է հանձնվում Ստալինին, որով երկու քարտուղարները խնդրումէին թույլ տալ Վայաստանից130 հազար ադրբեջանցիների ՎայաստանիցտեղափոխելԱդրբեջանիՔուռ-Արաքս ցածրավայր Մինգեչաուրի համակարգում աշխատելու համար, իսկ ազատված բնակավայրերումտեղավորել սփյուռքահայ հայրենադարձներին: 1947 թ. դեկտեմբերի 23-ին ԽՍՎՄ նախարարներիխորհուրդը հատուկ որոշում կայացրեց Հայկական ԽՍՀ-ից դեպի Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի Քուռ-Արաքսի ցածրավայր ադրբեջանականբնակչության վերաբնակեցման մասին: 1948 թ. մարտի 10--ին ընդունվեց երկրորդ որոշումը Ստալինի ստորագրությամբ, որով կոնկրետացվում էին ադրբեջանցի վերաբնակիչների արտոնությունները: Որոշումը Հայկական ԽՍՀ-ից դեպի Քուռ-Արաքսի ցածրավայրը մշտական բնակության տեղափոխվող կոլտնտեսականներին թույլատրում էր իրենց հետ տանել արտադրության բոլոր միջոցները՝ գյուղատնտեսական մեքենաներ, անասնագլն այլն: խաքանակ ՀայաստանիցԱդրբեջան տեղափոխվեց44 168 մարդ: Սակայն 1950-ից սկսած` տեղափոխվածադրբեջանցիներիմի մասը սկսեց վերադառնալՀայաստան: 1982--ին վերադարձողներիթիվը հասավ շուրջ 2 հազարի: Իսկ 1954-ին այդ թիվը հասավ 9000-ի: Ադրբեջանիիշխանություններնամեն կերպ օժանդակումէին վերադարձողներին: Մինչդեռ 1953-ին Գր. Վարությունյանին Ս. Կարապետյանի

գործունեությունը Նոյեմբերյանիշրջանի Լամբալու գյուղի վերաբնակեցման գործում բնութագրվեց իբրն «կուսակցության ազգայինքւսղաքակւսնության կոպիտ խեղաթյուրում» (Ա. Վ., էջ 91): Իսկ 1990 թ. Ադրբեջանից առաջադրված նախկին ԽՍՀՄ ժողպատգամավորներըԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանին դիմում ներկայացրին «այաստանի ադրբեջանակւսն բնակչության բռնի տելահանության մասին», նենգաւիոխելովփաստերը, գրում էին, որտեղ, «Հայրենական մեծ պատերազմի ավարտից հետո՝ 1948-1951 թթ., հայըննադարձված հայերի համար հողատարածություն ազատելու լկտի պեաստրվակով, Ստալինի ն Միկոյանինախաձեռնությամբ,Գայաստանից բռնի տեղահանվեցինավելի քան 100 հազար ադրբեջանցիներ, որոնցից շատերը, չդ մանալով ծանր փորձություններին, վախճանվեցին»: Կարծում ենք՝ մեպնաբանություններնւսվելորդ են: 3. 1946-1948

թթ.

հայրենադարձությունը

Ընդառաջելովսփյուռքահայությանհայրենիք գալու ցանկությանը ն ՎԽՍՀ ղեկավարությանմիջնորդությանը,ի նշանավորումն Հայաստանի խորհրդայնացման 25-ամյակի, ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհը 1945թ.նոյեմբերի 21--ին որոշում ընդունեց սփյուռքահայերի զանգվւսծայիններգաղթ կազմակերպելումասին: Ի կատարումն այդ որոշման, ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհը 1945 թ. տեմբերի 8-ին ստեղծեց արտասահմանիցներգաղթող հայերի ընդունման ն տեղավորման կոմիտե: Կոմիտեի նախագահն էր Բ. Աստվածատրյանը,տեղակալներ՝ Հ. Մարջանյան,նկարիչ Մ. Սարյան, անդամներ` արտգործժողկոմ Ս. Կարապետյան, բժիշկ Ա. Մելիք-Ադամյան, ներքգործժողկոմ Ի. Մաթնոսով: Ստեղծվեց նան վերաբնակեցման որի նախագահն էր Գ. Գնորգյանը: Սփյուռքահայ գաղթօջախներում նս ստեղծվեցիններգաղթիտեղական կոմիտեներ, որոնք ձեռնամուխ եղան հայրենիք վերադառնալ ցանկացողների ցուցակագրմանը (3. Ու. Մելիքսեթյան, Վայրենիք-սփյուռք առնչությունները ն հայրենադարձությունը 1920-1980 թք., Երնան, 1985, էջ 191): Ներգաղթի կոմիտեներ ստեղծվեցին Սիրիայում, Լիբանանում, Բուլղարիայում, Ռումինիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում,

դեկ-

վարչություն,

Իրանում, Իրաքում, Եգիպտոսում, Հունաստանում, Կիպրոսում, Լատինական Ամերիկայում՝Արգենտինայում, Բրազիլիայում, Ուրուգվայում ն

այլուր.

կություն: ՀԽՍՀ

ներգաղթ կոմիտեի 1946 թ. մարտի 3-ի որոշմամբ`Իրան, Սիրիա, Լիբանան, Հունաստան, Բուլղարիա ն Ռումինիա մեկնեցին հայրենադարձությանգծով երկուական ներկայացուցիչներ: Նախապատրաստականլարված աշխատանք էր ծավալվում նան Խորհրդային Հայաստանում: Այստեղ ներգաղթողների համար պատրաստվում էին բնակարաններ,ստեղծվում էին նրանց աշխատանքով ու նյութական միջոցներով ապահովելու պայմաններ: Ներգաղթողներին ընդունող կայաններ բացվեցին Բաթումիում, Ջուլֆայում, Երնանում, Լենինականում, Կիրովականում ն Արտաշատում:

նախարարներիխորհրդի 1946 թ. հունիսի 21-ի որոշմամբ տսխատեսվեց միայն 1946 թ. հայրենադարձների համար կառուցել Է1ոՍ00 քառ. մետր բնակելի տարածություն, որից 40 հազարը՝գյուղական վայրերում:Որոշվեցնան գոյություն ունեցող բնակֆոնդից առանձսազնել ն վերառճորոգել3000 քառ. մետր տարածություն, ինչպես նան 250 տնտեսությանհամար: Դրան կառուգել 3 նոր ավան՝ յուրաքանչյուրը զուգահեռ` սահմանվեց ներգաղթողներիհամար իրականացնելանհատական բնակարանայինշինարարություն:Այդ նպատակովհատկացվեց 40 միլիոն ռուբլու վարկ, որից 34 միլիոնը՝ գյուղատնտեսական, 6 միլիոնը՝ կոմունալ բանկիմիջոցով: Որոշվեց սեփականբնակարանկառուցող յուրաքանչյուր հայրենադարձիքաղաքներում տալ 30 հազար, գյուղական վայրերում՝ 25 հազար ռուբլիվարկ՝ 15 տարի ժամկետով,որն աստիճանաբար պիտի մարվեր 3-րդ տարվանից սկսած: Միջոցառումներ մշակվեցին նան անհատականբնակւսրանկառուցողներինանհրաժեշտ շինանյութերովապահովելու ուղղությամբ (Հ. Մ., էջ 209--210): Նկատի ունենալով հայրենադարձվել ցանկացողների չափազանց մեծ թիվը որոշվեց առաջին հերթին հայրենադարձներ ընդունել այն երկրներից, որոնցում հայ բնակչությունը գտնվում էր առավել ծանր վիճակում: 1946 թ. հունիսի 23--ին Բեյրութի նավահանգստից«Տրանսիլվանիա» շոգենավով Բաթումի ուղնորվեց հայրենադարձներիառաջինքարավանը՝ 1806 հոգի: Դրանով սկսվեց սփյուռքահայերի զանգվածային մեծ հայրենադարձությունը:Հունիսի 27-ին շոգենավը խարիսխ գցեց Բաթումիի նավահանգստում:Հայրենադարձներիառաջին քարավանի պետն էր բժիշկ Գնորգ Մանուշակյանը, որը կազմել Է մի հուզիչ օրագրություն: Այն պահպանվումէ Վ1 Ազգային արխիվում (3. Մ., էջ 212): Հայրենադարձներինդիմավորելու համարԲաթումի էին եկել Հայաստանի կառավարության, աշխատավորությաններկայացուցիչներ, ներգաղթողներիհարազատներ,գրողներ, մշակույթի գործիչներ: Հունիսի 29-ին հայրենադարձներիգնացքը Բաթումիից շարժվեց դեպի Խորհրդային Հայաստան: Այդ առթիվ Գ. Մանուշակյանը գրել է. «Գնացքի ՍովետականՀայաստանի սահմաններեն ներս մտնելը սրտահույզ դեպքերի պատճառ կդառնա: Շոգեկառքը կանգ կառնի: էրիկ մարդ, կին, երեխա, ծերունի վագոնեն դուրս կնետվին ն կհամբուրեն հայրենի սրբազան հողը: Արտասահմանենվերադարձողներըն մեզ դիիրար կհամբուրեն, մավորելու եկող եղբայրները լալով, հեծկլտալով ԽՍՀՄ

Ներգաղթողներիւսրձանւսգրումըմեծ թափով էր ընթանում հատկապեսՍիրիայում ն Լիբանանում: Միայն Հալեպում հիմնվել էր ցուցակագրման 21 գրասենյակ: Կարճ ժամանակամիջոցում այստեղ ցուցակագրվեցին շուրջ 75000 մարդ՝ 15500 ընտանիք, որը կազմում էր այդ շրջանի հայության 92 տոկոսը: 1946 թ. մայիսի 2-ի տվյալներով Լիբանանում ցուցակագրված ընտանիքներիթիվը հասել էր 14000-ի, որը լիբանանահայությանմոտ 90 տոկոսն էր: Հունաստանի շուրջ 30000 հայերից ցուցակագրվեցին 23000-ից ավելին (3. Մ., էջ 204--205): Զանգվածային ներգաղթի իրականացումը հսկայական նյութական միջոցներ էր պահանջում մի երկրից, որը նոր էր դուրս եկել դաժան ու ավերիչ պատերազմից: Այդ պատճառով էլ ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհին առընթեր ներգաղթի կոմիտեն դիմեց Հայկական բարեգործականընդհանուր միության՝ ՀԲԸՄ Նյու Յորքի կենտրոնականն Փարիզի եվրոպական վարչություններին՝ առաջարկելովգործուն մասնակցություն ունենալ հայրենադարձության կազմակերպման գործին: ՀԲԸՄ Նյու Յորքի կենտրոնւսկան վարչության նախագահ Արշակ Կարագյոզյանը հայտնեց ներգաղթի կոմիտեի նախագահ Բ. Աստվածատրյանին,որ իրենք ողջունում են հայրենադարձությանկազմակերպումը,սիրահոժար ընդունում են այդ գործին օգնելու առաջարկը ն որոշել են ձեռնարկել մեկ Մ., միլիոն դոլարի հանգանակություն(3. էջ 207): 1947 թ. ՀԲԸՄ կենտես րոնականվարչությունը հայտարարեց 0,5 միլիոն դոլարի հանգանա-

.

իրարմե ժողովուրդը չի ուզեր ն

բաժնվի, կուշանանք,շոգեկառքըկսուլե վերջապեսկքալենք»(Հ. Մ., էջ 213): Պուլիսի ցերեկվա ժամը 11-ին, հայրենադարձների առաջին գնացքըմտավ Երեանիկայարան,որտեղ տեղի ունեցավսրտառուչ դի-

2--ին՝

մավորում: 1946 թ. հուլիսի կեսերին

սկսվեց 1 100 ռումինահայերի հայրենա-

դարձությունը: 1946 թ. հուլիս-օգոստոսին

«Անիվա»,«Ռոսիա» Լ. «Վերխոյանսկ» շոգենավերովԽորհրդայինՀայաստանեկան 4 383 բուլլարահայեր: 1946 թ. ամիսներիընթացքում Հունաստանից հայրենիքեկավ 974 մարդ:

Իրանից՝ 20

սեպտեմբերհոկտեմբեր թ. ամենամեծ թվով

մարդ:

հայեր Ջուլֆայով Հայստան

եկան

Այսպիսով 1946 թ. հունիս-հոկտեմբեր ամիսներինԻրանից, Սիրիայից,Լիբանանից,Հուճաստանից, Բուլղարիայիցն Ռումինիա» յից Խորհրդային Հայաստան ներգաղթեց 10 801 ընտանիքկամ 50 945 մարդ: Խորհրդային Յայաստանիաշխատավորությունը որ տարագիր եղբայրներինու քույրերին ընդունեց Գրկաբաց,սիրուլ ու գուրգուրանքով, իսկ կառավարությունը նրանց համար ստեղծեցհնարավոր բոլոր պայմանները:Սակայն հայրենադարձների տեղավորման ու աշխատանքով ապահովելուգործում առկա էին մի շարք լու լուրջ դուարություն ներ, թույլ տրվեցին որոշ վրիպումներ 1946 թ. եկած հայրենադարձները տեղաբաշխվեցին հանրապե32

ի խաներ

-

տության քաղաքներում նշրջաններոմմ: Քաղաքներում տեղավորվե-

ցին 21704, այդ թվում` Երնանում՝ 14000, շրջկենտրոններում՝ 3994, կոլտնտեսություններում՝ 17863, սովխոզներում՝3185

մարդ:

Դայրենադարձներից աշխատունակ էին 20855-ը: Նրանցից 9405-ը

գյուղացիներ էին, 1138-ը՝ շինարար բանվորներ. 1483-ը՝ դերձակներ,1459-ը` կոշկակարներ, 672-ը՝ տեքստիլ բանվորներ,791-ը՝ վարորդներ,191--ը՝ ոսկերիչներ,4280-ըա̀յլ մասնագի տությունների բանվորներն արհեստավորներ, 343-ը՝ մտավորականներ, այդ թվում՝ 160 ուսուցիչներ, 61 բժիշկներ ն ատամնաբույժներ,39 դերասաններ, 32 նկարիչներե 15 ինժեներներ,19 քանդակագործներ, երգիչներ ն երաժիշտներ,12 գրողներ ն լրագրողներ,2 պրոֆեսորներ: Նրանք բղլորն էլ տեղավորվեցին հաճապատասխան աշխատանքի:

Հայրենադարձերեխաներիցհանրակրթականդպրոցներում սո-

վորում էին 7454--ը, բաներիտ դպրոցներում՝ 174--ը, գյուղերիտ դպրոցուսումնարաններում՝704--ը: 3833 ներում՝ 392-ը, արհեստագործական մարդ ընդգրկված էին անգրագիտության վերացման խմբակներում: 203-ը սովորում էին բուհերում, 94-ը՝ տեխնիկումներում:

ընտանիք տեղավորվեց բնակչության կողմից տրամադրված վերանորոգված սենյակներում, 936 ընտանիք՝ նոր կառուցված բնակարաններում(4. Մ., էջ 217): 1946 թ. վերջերին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմը ն ՀԽՍՀ նախարարների հատուկ հ այրենադարձներիվիճակը խորհուրդըկազմեցին բրիգադներ՝ մանրամասն ուսումնասիրելու համար: Այնուհետն ստեղծվեցին հատուկ հանձնաժողովներ` հայրենադարձների կենցաղային Կն աշխաուսումնասիրելունպատատանքայինպայմանները մանքամասնորեն կով: Հանձնաժողովներըպարզեցին, որ չնայած հայրենադարձներին բնակարանով նե աշխատանքով ապահովելու գործն ընդհանուր առմամբ բավարար է, սակայն տեղ են գտել նան մի շարք լուրջ թերություններ. առանձին հայրենադարձ ընտանիքներ տեղավորված էին ոչ հարմար բնակարաններում,գրանց որոշ մասը ժամանակին չէին ապահովվել համապատասխան աշխատանքով ն կարիք ունեին նյութական լուրջ օգնության: Առանձնապեսծանր էր Արտաշատի,էջմիածնի, Վեդու, Զանգիբասարի (Մասիս) շրջաններում տեղավորված իրանահայգյուղացիական տնտեսությունների վիճակը, որոնց մեծ մասը չքավոր էին, եկել էին նրանց տրամադրեց հաառանց որնէ ունեցվածքի: Ներգաղթ կոմիտեն գուստ, կոշիկ, օճառ, այլ ապրանքներ, իսկ ՀԽՍՀ նախարարների խորհրդի 1947 թ. փետրվարի 3-ի կարգադրությամբ նրանց հատկացվեց ամսական 35 տոննա լրացուցիչ ալյուր (3. Մ., էջ 219): Հայրենադարձներիտեղավորմանն նրանց կարիքները բավարարելու գործում առկա էին հետնյալ թերություններնու դժվարությունն 1. Որոշ թվով քաղաքաբնակհայրենադարձներտեղավորվելէին գյուղերում, սակայն երբեմն ինքնակամկերպով նրանք տեղափոխվում էին Երեան ն ընկնում բնակարանայինծանր պայմանների մեջ: 2. 1946-1947 թթ. խիստ ձմռան պայմաններում երբեմն չէր բավարարում վառելիքը: Յ. Լուրջ դժվարություններ կային պարեհայրենադարձներին նամթերքովապահովելու գործում:

-

4.

Որոշ դժվարություններ էին ծագել ոսկերիչ, վարորդ ն այլ մասնագիտությունների տեր հայրենադարձներին համապատասխանաշ-

խատանքովապահովելու գործում (Հ. Մ., էջ 220-221): Հայրենադարձների հիմնականզանգվածը գոհ էր հայրենիք վերադառնալուհամար ն ճիշտ էր ըմբռնում վերաբնակեցմանհետ կապված դժվարությունները: Սակայն հայրենադարձների որոշ մասի մոտ նկատվում էին բացասական տրամադրություններ,դժգոհություններ: Այդ պատճառով էլ նրանց շրջանում աշխատանք տանելու համար ԴԿ(բ)Կ Կենտկոմի ագիտացիային պրուպագանդայիբաժնում ստեղծվեց հայրենադարձների շրջանում տարվող աշխատանքներիսեկտոր: ՀԽՍՀ Վայրենադարձներին օգնելու նպատակով կառավարության ԽՍՀՄ խնդրանքով նախարարների խորհուրդը թ. չորրորդ եռամսյակում Գայաստանինհատկացրեցարդյունաբերականապրանքների ու պարենամթերքիլրացուցիչ ֆոնդ: Վայրենադարձներին նյութական Օգնություն էին տալիս նան այն ձեռնարկությունները, կոլտնտեսություններն ու սովխոզները, որտեղ որ նրանք աշխատում էին: 'ներգաղթածներին զգալի օգնություն էր տրամադրվում նան արտասահմանյանբարեգործականհաստատություններից ստացված մի-

ջոցներից:

Խորհրդայինկառավարությունը հայրենադարձների համարսահ-

մանեց լրացուցիչ մի շարք արտոնություններ:Այսպես՝ 1946 թ. հուլիսի 9-ի որոշմամբ, որը համատեղ կայացրել էին ԽՍՀՄ նախարարների

խորհուրդը, ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմն ու ՀԽՍՀ նախարարներիխորհուրդը, գյուղական վայրերում բնակություն հաստատած հայրենադարձները 2-5 տարի ժամանակովազատվում էիճ գյուղատնտեսական ն անզավակության հարկերից: Մեկ այլ որոշմամբ հայրենադարձմիայնակ Ա բազմազավակմայրերին նշանակվեց պետական նպաստ, իսկ հայրենադարձներինթոշակավորելիսարտասահմանում աշխատած ժամանակամիջոցըմտցվեց ստաժի մեջ: Բնակարաններկառուցելու համար հանրապետության28 շրջաններում հայրենադարձներիհամար բաց թողնվեց 40 միլիոն ռուբլի: 1946 թ. նոյեմբերի25-ի որոշմամբ 1600 ընտանիքներստացան հողամասերն վարկ՝ անհատականբնակարաններկառուցելու համար: ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդինախագահության 1946 թ. հոկտեմբերի 19-ի հրամանագրովԽՍՀՄ տարածք մտնելու պահից ներգաղթողներն ստանում էին այդ երկրի քաղաքացիություն:

Հաշվի առնելով որոշ երկրներում սփյուռքահայերիառանձնաչես ծանը վիճակը՝ խորհրդային կառւսվարությունըորոշում ընդունեց 1917 թ. ա հայրենիքբերել մի քանի հազար տարագիրներ՝ չնայած պահետո առաջացած որոշակի դժվարություններին: տերազմից ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի 1946 թ. դեկտեմբերի 3-ի որոշմամբ՝ 1947 թ. ՎայկականԽՍՀ պետք է ներգաղթեիննս շուրջ 63 հազար սփյուռքահայեր: Այդ որոշման հիման վրա ՀԽՍՀ նախարարներիխորհուրդը մշակեց կոնկրետ պլան, որով նախատեսվում էր 1947 թ. հայրեհիք տեղափոխել Իրանից՝20 հազար, Հունաստանից՝ 15 հազար, Սիրիւմյից, Լիբանանից, Իրաքից, Պաղեստինից ն Կիպրոսից՝ 15 հազար արանք բոլորը գալու էին Բեյրութով), Ֆրանսիայից՝ 7 հազար, Եգիպտոսից՝ Ց հազար, Հարավային երկրներից՝2 հազար, ԱՄՆ-ից՝ հազար մարդ: Որոշվեց կառուցել 147350 քառ. կիլոմետր բնակելի տարածություն, պետականվարկերի հաշվին կառուցել 8400 տուն, որից 4400--՝ քաղաքներում ն բանավաններում: Այդ նպատակովբաց թողնվեց 156 միլիոն ռուբլու վարկ: նախատեսվեց կառուցել 4 ճոր ավաններ: Ռրոշվեց նան 1947-ին Բուլղարիայից ն Ռումինիայից ներգաղթ չկատարել, որտեղ վիճակը համեմատաբար բարվոք էր, ն նրանց քվոտաները տւսլ Իրանին ն Հունաստանին, որտեղ սփյուռքահայերի վիճակն ամենավատթարնէր: Սակայն Իրանի կառավարությունն անսպասելիորեն արգելեց ն իրենց գույքի վաճառածն գործերը լուծարած իրանաարտագաղթը, հայերն ընկան ծանր դրության մեջ: Խորհրդային կառավարությունը արտակարգմիջոցների դիմեց՝ նրանց վիճակնինչ-որ չափով թեթնացնելու ուղղությամբ: Անկատարմնաց նան Արգենտինայի, Բրազիլիայի ն Ուրուգվայի հայերի հայրենադարձությունը,որովհետե նրանց կառավարությունները մերժեցին վիզաներ տալ այդ երկրների ներգաղթկոմիտեի ներկայացուցիչներին: Նման պայմաններում որոշվեց 1947 թ. որոշ թվով հայերի ներգաղթ կատարելնան Ռումինիայիցն Բուլղարիայից: թ. հուլիսից սփյուռքահայերի հայրենադարձությունը վերսկսվեց, ն մինչն տարեվերջ հայրենիք եկավ 8 521 ընտանիք՝թվով 35 401 մարդ, այդ թվում՝ Սիրիայից ն Լիբանանից՝ 2 525 ընտանիք՝ 12 985 մարդ, Հունաստանից՝ 3 478 ընտանիք՝ 13 241 մարդ, Ֆրանսիայից՝ է 518 ընտանիք՝ 5 260 մարդ, Եգիպտոսից՝486 ընտանիք՝ 1 669 մարդ,

Ամերիկայի

Պաղեստինից՝ 243 ընտանիք՝ 1 250 մարդ, Իրաքից՝ 177 ընտանիք՝ 856 մարդ, ԱՄՆ-ից՝ 88 ընտանիք՝ 151 մարդ, Չինաստանից՝ 6 ընտանիք՝16 մարդ (Հ. Մ., էջ 228-229): Ֆրանսահայերը հայրենիք մեկնեցին երկու խմբով, առաջինը՝ «Ռոսիա», երկրորդը` «Պոբեդա» շոգենավերով: Երկրորդ քարավանի մեկնումն իրականացվեց մեծ թերություններով. «Պոբեդա» շոգենավը Մարսել ժամանեց 40 օր ուշացումով, որի հետեանքով առաջացած հապճեպության հետնանքով մեկնողներիմի մասի բեռներն ուղարկվեցին, իսկ իրենք չկարողացան մճեկնել,կամ ընտանիքի անդամների մի մասը մեկնեց, իսկ մյուս մասին չհաջողվեց մեկնել ն այլն: 1947 թ. դեկտեմբերի 10-ին ԽՍՀՄ նախարարների խորհուրդը որոշում ընդունեց 1948 թ. արտասահմանյանհայերին Հայկական ԽՍՀ ընդունելու ն տեղավորելու մասին: Նախատեսվում էր ընդունել մոտ 15 000 հայրենադարձների,այդ թվում` Սիրիայից ն Լիբանանից՝ 5000, Եգիպտոսից՝ 2000, Ֆրանսիայից՝ 3000, Ռումինիայից՝1500, Բուլղարիայից՝ 1500, ԱՄՆ-ից ն ՎարավայինԱմերիկայից՝1000 մարդ: ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն, նկատի.ունենալով առաջացած դժվարությունները, որոշեց 1948 թ. ընդունել 10 000 մարդ: Այդ նպատակով որոշվեց շահագործմանհանձնել 84 000 քառ. մետրբնակտարածություն: Սակայն 1948-ին հնարավոր եղավ հայրենիք բերել ավելի պակաս թվով հայրենադարձների: Այդ թվականին Եգիպտոսից, Ռումինիայից ն Չինաստանիցհայրենադարձվեցինընդամենը897 ընտանիքներ՝ 3 092 մարդ: Հայրենադարձությունը անակնկալ կերպով դադարեցվեց, որի պատճառը Ստալինի հետնյալ հեռագիրն էր ԽՍՀՄ նախարարների խորհրդի նախագահ Գ. Մալենկովին. «Հայ ներգաղթողներիմեջ կան ամերիկյան հետախույզներ, որոնք նախապատրաստելեն դիվերսիա վրա»: Ստալինը նկատի ուներ սեպտեմբերի «Պոբեդա» ջերմանավի 1-ին «Պոբեդա» ջերմանավի վրա բռնկված հրդեհը: Իսկ մի քանի օր առաջ ջերմանավըհայրենադարձներիմի մեծ խումբ էր հասցրել Բաթումիի նավահանգիստ: Նույն օրը՝ 1948 թ. սեպտեմբերի 13-ին, Գ. Մալենկովը հետնյալ պատասխանհեռագիրն է ուղարկում Ստալինին. «Դուք, իհարկե, ճիշտ եք, հայ ներգաղթողներիմեջ կան ամերիկյան հետախույզներ, որոնք իրականացրելեն դիվերսիա «Պոբեդա» ջերմանավիվրա՝ Բաթումից

Օդեսա դուրս գալուց առաջ, հայերի ափ իջնելուց առաջ կամ այդ ընթացքում: Մենք կձեռնարկենքբոլոր միջոցները»: Իսկ հաջորդօրը՝սեպտեմբերի14-ին, Գ. Մալենկովը հեռագրում է Ստալինին.«ԽՍՀՄ նախարարներիխորհրդիսեպտեմբերի14--ի որոշմամբ արտասահմանյան հայերի ներգաղթը ԽՍՀՄ անհապաղ ն անմիջապես դադարեցվումէ. արգելվում է նրանց ընդունումը Հայաստան, անկախ նրանից, թե որտեղից են գաղթողները» (Ամատունի Վիրաբյան, էջ 79. տե՛ս նան «Գրիգոր Հարությունյան. կյանքը ն գործունեությունը», էջ 8-9): Այնուամենայնիվ, ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի միջնորդությամբ, 162 ամերիկահայերի,որոնք վաճառել էին իրենց ունեցվածքը ն ստացել խորհրդային քաղաքացիություն,թույլատրվեց «որպես բացառություն» 1949 թ. փետրվարինգալ Խորհրդային Յայաստան, որով ն մեծ հայրենադարձությունն ավարտվեց (Ա. Վ., էջ 80): Այսպիսով՝սփյուռքահայերիմեծ հայրենադարձությունըտեղի ունեցավ հիմնականում 1946-1948 թվականներին: Ներգաղթած ընտանիքներիընդհանուրթիվն է 20646, ընդամենը89750 մարդ (Հ. Մ., էջ 240): 1949 թ. օգոստոսին ՀԽՍՀ նախարարներիխորհրդին առընթեր ներգաղթկոմիտեն դադարեցրեց իր գործունեությունը: Ինչպես նշում Հ. Մելիքսեթյանը, 1946-1949 թթ. արտասահման12 յան երկրներից 89750 հայրենադարձներիտեղափոխմանն տեղավորմանծախսերըհիմնականումկատարելէ Խորհրդային այաստանի կառավարությունը:Որոշ գումարներ տրամադրել են սփյուռքահայ բարեգործական ն հայրենակցական հաստատությունները, վճարումներ են կատարել իրենք՝ հայրենադարձները,ինչպես նան հայրենիքի աշխատապյվորները: Միայն որպես ճանապարհածախս 1946-1949 թթ. ՀԽՍ3Հ կառավարությունըծախսել է 76,8 միլիոն ռուբլի (1. Մ., էջ 242): Հայրենադարձներիհամար պետական բնակարաններ կառուցելու, ինչպես նան անհատականբնակարանայինշինարարությունը վարկավորելու նպատակով.խորհրդայինկառավարությունը բաց է թողել 300 միլիոն ռուբլի՝ չհաշված կոլտնտեսություններիտրամադրածգումարները: Իսկ 1950-ական թվականների կեսերին ԽՍՀՄ կառավարությունը հայրենադարձներինազատեց վարկերի ամբողջ չմուծված գումարը ն գոյացած160 միլիոն ռուբլի տոկոսներըվճարելու պարտակա-

է

նությունից:

հայրենաառումով ու ազգապահպանման Ազգահավաքման Այն դրախոշոր նշանակություն: ունեցավ պատմական Մեծ

դարձությունն դեռնս գաղթաշխարհում մնացողների խոշոր դեր ունեցավ նան

կան

համար: Ինչպես պայքարիհետագա հաջողության ազգապահպանման

ն Լիբանանի հայերի ներգաղթի իրավամբարձանագրելէ Սիրիայի մի ազգայինպատմական կենտկոմը,հայրենադարձությունը ՀայասԽորհրդային շարժումէ, որն ավելի է հզորացնում խոշորագույն հողերի ազատագրուտանը՝ իբրն ամուր կռվան մեր բռնագրավված հային հայ պահեէ՝ սփյուռքում միջոցն թյանհամար ն ամենաազդեցիկ

այնպիսի

լու համար:

բռնաճնշումները 4. Գաղափարական-քաղաքական հետոկոմունիստական ավարտից Հայրենականպատերազմի գաղա|

|

վրա եղավ մտավորականության ձեռնամուխ կուսակցությունը ուժեղացնելուգործին: վերահսկողությունը փարական որոշում ընդունեց

օգոստոսի14--ին ՀամԿ(բ)ԿԿենտկոմը Այդ ամսագրերը մեն «Լենինգրադ» ամսագրերի մասին: «Զվեզդա» խորթ ԱեՄ.Զոշչենկոյի«կուսակցությանը էին Ա. Ախմատովայի ղադրվում առաԱմսագրերից մեջ: կրող գործերըհրատարակելու գաղափարներ» փակվեց: երկրորդը իսկ ջինն ստացավնկատողություն, Կենտկոմըմի շարքմիջոայդ որոշման, Ի կատարումն ՀամԿ(բ)Կ սխալներնու թերությունցառումներձեռնարկեց՝«մեր գրականության ուղղությամբ»: ները վերհանելուն դրանք վերացնելու տեղի ունեցավ" Երնանում 19-20-ին գրող1946 թ. սեպտեմբերի ՀամԿ(բ)Կ քննարկվեց մանրամասնորեն ժողով, որտեղ ների ընդհանուր հիշյալ ամսագրերիմասին: որոշումը Կենտկոմի «Երնան 23--ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմիբյուրոնընդունեց Սեպտեմբերի էր, նշվում Որոշմանմեջ քաղաքիգրողներիժողովի մասին»որոշումը: այն ստեղծագործությունները, ժողովումչեն քննադատվել գրողների 1946 թ.

:

,

որ

հայելու իրականությունը,

որոնցմեջ աղավաղված խորհրդային ժողովը չի սրել ուշադպատերազմը: Հայրենական մեջ է ներկայացված մեջ արգրականության րությունըամենալուրջ վտանգի`խորհրդահայ միտումներիվրա: են

բուրժուա-»ազգայնական տահայտված

ծուռ

Սեպտեմբերի25-ին բացվեց Վայաստանիխորհրդայինգրողների համագումարը, որն ընթացավՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի մատնանշած ուղիով Նշվեց գրաքննադատության անբավարար վիճակը, որովհետե մեծամասնությունն զբաղվել է անցյալով, մոռացուխյանմատնել խորհրդային թեմատիկան: Համագումարում ելույթ ունեցած մի շարք գրողներ ու քննադատներ ընդունեցին իրենց սխալները,պատրաստակամություն հայտնեցին ուղղել դրանք (Ա. Վ., էջ 116): Համագումարն ընդունեց ընդարձակորոշում, որը դուռ բացեց իշխանություններինհաճոյանալու ստեղծագործությունների առջն: Վ,Վամապատասխան ժողովներ գումարեցիննան թաւոերական կիսոգործիչները, կերպարվեստագետները,ցուցադրությունից հանվեցին մի շարք բարձրարվեստգեղարվեստականստեղծագործություններ: 1947 թ. հունիսի 10-25-ը ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի քարտուղար Ա. մժդանովինախագահությամբՄոսկվայում անցկացվեց փիլիսոփաների խորհրդակցություն:Ծավալվեց բանավեճ, որի ընթացքում թերագնահատվեց նախամարքսյանփիլիսոփայության դերը, այն դիտվեց իբրն

գրաքննադատների

անպետքություն: ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի որոշմամբ` 1947 թ. նոյեմբերի 11-13-ին Նրնանում հրավիրվեց փիլիսոփաներիլյնորհրդակցություն, որը նախագահում էր Կենտկոմիքարտուղար Զավեն Գրիգորյանը, որտեղ հնչեցին փոխադարձմեղադրանքներ,իսկ գիտականբանավեճըձախողվեց:Նոյեմբերի 25-ին Կենտկոմի բյուրոն անբավարար գնահատեց ՀԽՍՀ ԳԱ փիլիսոփայության սեկտորի գործունեությունը: Սեկտորը մեղադրվեց ձինՀայաստանի փիլիսոփայականհակամարքսիստականմտքի իդեալականացմանմեջ, ՎազգենՉալոյանի «ԴավիթԱնհաղթիփիլիսոփայությունը» աշխատությունըպիտակավորվեցիբրն հակամարքսիստական: Սուր քննադատությանենթարկվեցիննան փիլիսոփաներԱ. Ադամյանը, ւ Ասլանյանը,Ղ. Վարդապետյանը:Բաժնի վարիչ Հ. Ասլանյաննազատվեց աշխատանքից:Նույն ճակատագրին արժանացավնան բաժնի վարիչ նշանակվածԽ. Մոճմջյանը,որը տեղափոխվեց Մոսկվա, դարձավ խորհրդայիննշանավորփիլիսոփա: հետ հաշվեհարդարիցհետո Ա. Ժդանովն անՓիլիսոփայության յավ երաժշտության խնդիրներին:1948 թ. փետրվարի 10-ին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմնընդունեց «Վանո Մուրադելու «Մեծ բարեկամություն» օպերայի մասին» որոշումը, որտեղ նշվում էր, որ այդ օպերան արտահայ'

Ն

տիչ չէ, նրա մեջ չկա հիշողության մեջ մնացող ոչ մի արիա կամ եղանակ, որ ամբողջ երաժշտությունն աններդաշնակ է, կազմված է ականջ ծակող անկապհնչյունների հիման վրա, ն կոմպոզիտորՎ. Մուրադելին կանգնած է կորստաբեր ուղու վրա: Նշվում էր, որ նույն այդ կեղծ ուղու վրա են նան կոմպոզիտորներ Դ. Շոստակովիչը, Ա. Պրոկոֆեր, Արամ Խաչատրյանը, Ն. Մյասկովսկին ն ուրիշներ (Ա. Վ., էջ 121): Արձագանքելովայդ որոշմանը՝ Երնանում կայացան Հայաստանի կոմպոզիտորների,օպերային բալետի պետականթատրոնի, սիմֆոնիկ նվագախմբի,երաժշտական կոմեդիայի թատրոնի, պետական կոնսերվատորիայի կոլեկտիվների ժողովներ: Ժողովներն անցկացնում էր Կենտկոմիքարտուղար Զ. Գրիգորյանը:Ինչպես նրբանկատորենգրում է Ա. Վիրաբյանը,գաղափարականմամլիչի ներքո գտնվող հայ մշակույթի գործիչներ Ա. Տեր-Ղնոնդյանին, Ա. Այվազյանին, Ս. Շաթիրյանին, երգչուհի Հ. Դանիելյանին, Մ. Թավրիզյանին նայլոց այլ ելք չէր մնում, քան հավանություն տալ «պատմական որոշումներին» (Ա. Վ., էջ 122): 1948 թ. մայիսի 25-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմն ընդունեց որոշում, որտեղ նշվում էր, որ կոմպոզիտորներՀ. Ստեփանյանը,Վ. Արարատյանը, Դ. Կիրակոսյանը ն ուրիշներ հեռացել են Ժողովրդականն դասական երաժշտությանավանդույթներիցն ընտրելխորհրդայիներաժշտությաուղղություն: Ընդգծվումէր, նը խորթհակաժողովրդական, ձնամոլական որ օպերայի ն բալետի բնագավառում չեն ստեղծվել ժողովրդի կողմից ընդունված գործեր, կոմպոզիտորներիստեղծած երգերը չեն երգվում ժողովրդի կողմից, չեն ստեղծվել մատչելի սիմֆոնիաներ ն այլն, իսկ երաժշտական--տեսականմիտքը, գտնվելով ցածր մակարդակիվրա, չի կարողացել կանխել ձնամոլական ն հակաժողովրդականմիտումները երաժշտության մեջ, չի կանխել իրանա-՛արաբական-թուրքականհետամնաց երաժշտության ազդեցության ներթափանցումըխորհրդահայ երաժշտության մեջ (Ա. Վ., էջ 123): Մայիսի 25--ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում է ընդունում նան կերպարվեստի վերաբերյալ, որով ռեալիզմից հեռանալու ն մոդեռնիզմին ու ֆորմալիզմինտուրք տալու մեջ մեղադրվում են Ե. Քոչարը, Մ. ՍարՄ. յանը, Ասլամազյանը,Մ. Աբեղյանը,Է. Իսաբեկյանըն ուրիշներ: 1949 թ. հունվարի վերջին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմում տեղի ունեցավ խորհրդակցություն՝նվիրված խորհրդահայ դրամատուրգիայի դրությանը ն թատրոններիխաղացանկին:Զեկուցողը՝ Կենտկոմիպրոպագանդայի բաժնի վարիչ Հովհ. Մամիկոնյանը, նշեց, որ ձայաստանի թա340

ոերական աշխատողներիմիջավայրում ես կան «գեղապաշտ ձնամոլհեր»՝ Գ. Գոյան, Սարգիս Մելիքսեթյան, Ռուբեն Զարյան ն ուրիշներ: Կենտկոմիքարտուղար Զավեն ԳրիգորյանըՀայաստանիթատրոննեՈր այն բանում, որ նրանց թերագնահատխաղացանկում վում խորհրդայինժամանակակիցկյանքին նվիրվածպիեսները,իսկ թատերական ընկերությունը վերածվել է «գեղապաշտ ձեամոլների» քարոզչության վայրի: Այդ խորհրդակցությունը սկիզբ դրեց այսպես կոչված «կոսմոպոլիտների»՝ աշխարհաքաղաքացիների դեմ ուղղված հալածանքներին (Ա. Վ., էջ 124-125): ԳԿ(բյԿ Կենտկոմիբյուրոն 1949 թ. փետրվարի8-ին որոշում ընունեց խորհրդահայդրամատուրգիայի խաղացանկերի ն թատրոնների բարելավմանմիջոցառումների մասին: Մարտի 5-6-ին տեղի ունեցավ Վայաստանիգրողների միության ն թատերական աշխատողներիժողովը,որտեղ «անհայրենիքկոսմոպոլիտները» որակավորվեցինիբրն «մարդկային կերպարանքըկորցրած մոլի երկերեսանիներիբանդա»: Ելույթ ունեցողները`գրողների միության քարտուղար Վարդգես Համազասպյանը,Գուրգեն Բորյանը, Վաչե Նալբանդյանը, Նաիրի Զարյանը, Հրաչյա Քոչարը, Հովհ. Մամիկոնյանը խոսեցին«հայ կոսմոպոլիտների»լուրջ սխալներիմասին ն կոչ արեցին «դեն շպրտել սոցիալիստական արվեստի բոլոր թշնամիներին»:Կենտկոմի բյուրոյի որոշմամբ աշխատանքիցազատվում են արվեստի մի չարք աշխատողներ: 1949 թ. հունիսին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն անդրադառնում է նկարիչների գործունեությանը: ԱրվեստաբաններՌ. Ե. Մարտիկյանը րամփյանը, Ե. Հովհաննիսյանը, մեղադրվումեն կոսմոպոլիտականլուրջ սխալներ թույլ տալու մեջ: 1949 թ. հունիսի 30-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմիբյուրոն որոշում ընդունեց Հայաստանում լեզվագիտությանվիճակի մասին: Խիստ քննադատության ենթարկվեցՀԽՍՀ ԳԱ Ն. Մառի անվան լեզվի ինստիտուտի գործունեությունը: Հր. Աճառյանըմեղադրվեց հնդեվրոպականլեզվաԳիտությանդիրքերումկանգնածլինելու համար, որը վարկաբեկումէ Ն. Մառի ուսմունքը լեզվի մասին: Հ. Աճառյանը ե Գր. Ղափանցյանը ազատվեցինաշխատանքից: Վրացլեզվաբան, Մառիուսմունքի հակառակորդ Ա. Չիկոբավայի միջոցովՍտալինըտեղեկանում է այդ մասին ե հեռախոսազրույցունենում Գր. Հարությունյանիհետ, որից հետո Հ. Աճառյաննու Գր. Ղա-

զեղադրոց են

Հայաստանի

խորհրդահայ

փանցյանը վերականգնվում են աշխատանքում: Գր. Ղափանցյանի «Վայասան հայերի բնօրրանն է» աշխատությունը ներկայացվում է Ստալինյան մրցանակի: Կենսաբանությանոլորտում հալածանքների են ենթարկվում Ա. Թախտաջյանը, Մ. Զայլախյանը, Ա. Տեր-Պետրոսյանը ն ուրիշներ: 1952 թ. սեպտեմբերինտեղի ունեցավ ՀամԿ(բ)Կ 16-րդ համագումարը, որտեղ քննարկվեց այսպես կոչված «Միասնականհոսանքի» հայեցակարգը: Դրա վերլուծությանն էր նվիրված Կենտկոմի քարտուղար Զավեն Գրիգորյանի ելույթը: Ըստ նրա՝ հայ բուրժուականնացիոնալիստներըփորձում էին հայ հասարակությունըդիտել դասակարգա-

յին հակասություններիցն դասակարգայինպայքարիցդուրս` բուրժուազիայի շահերը ներկայացնելով որպես հայ ժողովրդի Այդ ճպատակովնրանք չարաշահում էին հայերի հայրենասիրաշահեր: կան բարձր զգացումները՝ առաջին պլան մղելով ազգային-ազատագրական պայքարը: Որպես օրինակ բերվում են Րաֆֆու «Կայծեր» « եդդին» եղծագործուվեպերը,Ռ. Պ ատկանյանի թ», «Ջ «Ջալալեդդին» վեպերը Խենթ», նյան ստեղծագործու Ըստ զեկուցողի թյունները, Գր. Արծրունու հրոապարակախոսությունը: այդ գիծը առանձնապեսեռանդագինէին անցկացնում ները, որի նպատակն էր թմրեցնել աշխատավորներիդասակարգային գիտակցությունըն հաստատել հայ բուրժուազիայի տիրապետությունը (Ա. Վ, էջ 150): Այնուհետն Կենտկոմիքարտուղարն անդրադառնումէ այն գիտնականներին, ովքեր ազգային հարցն անջատում են ընդհանուրքաղաքական հարցերից, այն դիտում իբրն ինքնուրույն հարց՝ դրանով իսկ գլորվելով բուրժուազիայի ն պրոլետարիատի համատեղ,միասնական գործողության՝ «միասնական հոսանքի» տեսությանդիրքերը: Զ. Գրիգորյաննառաջինհարվածն ուղղեց Աշոտ Հովհաննիսյանի դեմ, որն իբր նացիոնալիստական՝ազգայնամոլական հայեցակարգէ զարգացնում 24 դարի50-60-ական թվականներիհասարակականհոսանքների, մանավանդ բուրժուական լիբերալ ՍտեփանոսՆազարյանի ն հեղափոխական դեմոկրատ Միքայել Նալբանդյանի գնահատման հարցում: Զեկուցողը նկատի ուներ Ա. Գովհաննիսյանի«Մ. Նալբանդան. Անտ իպ երկերի» նրա ն «Նալբանդյանը ե երկերի»մեկնաբանությունները մեկնաբանությունները լքանդյանը ժամանակը» երկհատոր հիմնարար աշխատությունը: Նրա կարծիքով՝ «Միասնական հոսանքի» արատավոր հայեցակարգիազդեցության

համազգային

դաշնակցական-

սսր

`

զոսնորում էր նան Րաֆֆու «Կայ:չ'եր» վեպի հրատարակումը՝քաղաքականապես սխալ առաջաբանով: «Միասնական հոսանքի» դրսնեորումներհամարվեցին նան այլ

գործեր:

Ընդգծելով «Միասնակաւմ::։ոսանքի» քաղաքական կողմը Զ. Գրիյորյանը պարզաբանում է, որ Ի .:. բուրժուանացիոնալիստականպատԴագրությունը, կեղօսլով պատճ...կան իրականությունը, 224 2-րդ դարի Վեսի հասարակական-քաղաքս սն կյանքում ընդունում է միայճ երկու հոսանք` հետադիմական կղերւ. եռդալական ն առաջադիմականազգային-ազատագրական: Ազգւ:յին--ազատագրական ասելով նրանք ուսսկանում էին բուրժուական հղսանքը:Նրանք գիտակցաբարժխտում ին հեղափոխական-դեմոկրատականշարժման առկայությունը, որն արտահայտում էր հայ "շահերը: Դրանով բուրաշխատավորության ժուա-ազգայնականները ճգնում էին ապացուցել, որ հայ իրականության մեջ հեղափոխականդեմոկրատիզմի համար հող չի եղել: Իսկ նրանց հետնորդդաշնակցականներնէլ պնդում էին, թե իբր »Չ« դարում հայ իրականությանմեջ հող չի եղել սոցիալիստականհեղափոխության համար, ուստի խորհրդայինիշխանությունը դրսից է փաթաքվել հայ ժողովրդի վզին: Վետնաբարայն մարդիկ, ովքեր չեն ըմբռնում «միասնական հոսանքի» քաղաքական վնասակարությունը,օբյեկտիվորեն ջուր են լցնում բուրժուական նացիոնալիզմիջրաղացին: Ելնելով իր զեկուցման գլխավոր դրույթներից` Կենտկոմի քարԶ. Գրիգորյանըգիտականհիմնարկներին բուհերի աշխատողտուղար Կերի առջն խնդիր է դնում անդուլ պայքար մղել բուրժուական ազգայ«ականության ն մասնավորապես«միասնականհոսանքի» տեսության դեմ (Ա, Վ., էջ 152): Նշված հանձնարարականներըկատարելու նպատակով ՀԽՍՀ ԳԱ-ը 1952 թ. վերջերին կազմակսօրպեց գիտւսկան բանավեճեր` նվիրվաժ 2«ԿՍ/Ա-7Հ դարերի հասարակական-քաղաքական հոսանքների ն ազգային-ազատագրական շարժման ուսումնասիրման բուրժուա-ազգայսական հայացքների մերկացճանը: Բանավեճերիարդյունքները մասին ԳԱ գիտությունների բաժանմունքի քարտուղար, պատմության ինստիտուտիտնօրենԱբգար Հուհաննիսյանը դեկւռեմբերի26-ին նամակով հայտնում է Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գր. Հարությունյանին, որ երեք բանավեճերից առաջին երկուսն անցել են բավարարմա-

հասարակա

ակառեմիկոս--

Ը

կարդակով, իսկ 3-րդը, որն իր նշանակությամբ կենտրոնականնէր, փաստորենձախողվել է ԳԱ փոխնախագահՄկրտիչՆերսիսյանի մեղքով, որը չընդունեց «Վայ ազգային-ազատագրականշարժումները 2424 դարի 60-80-ական թվականներին»թեմայով իր դոկտորականդիսերտացիայում թույլ տված սխալները, որտեղ հեղինակը զարգացնում է այն ոչ մարքսիստական հայեցակարգը, թե հայկական ազգային շարժումը կրում է գյուղացիական-դեմոկրատական բնույթ ն նրանում գլխավոր դերը կատարում էր գյուղացիությունը: Գր. Հարությունյանի հանձնարարությամբպատմաբան-կուսաշխատողներ Ծատուր Աղայանը, Հովհ. Ինճիկյանը, Լենոն Բաբայանը, Վարդան Ավետիսյանը ն Աբգար Հովհաննիսյանը 1953 թ. հունվարին ԳԿԿ Կենտկոմ են ներկայացնում զեկուցագիր բանավեճի արդյունքների մասին, որտեղ մատնանշվում էին ՄկրտիչՆերսիսյանի,ՎարդանՊարսամյանի ն Վահան Ռշտունու «սխալ հայեցակարգերը»: Հաջորդ օրը Կենտկոմի բյուրոն քննարկեց այն ն ընդունեց «ՀԽՍՀ ԳԱ հասարակագիտականբաժանմունքի անցկացրածբանավեճերիմասին» որոշումը, որտեղ կրկնվում էին զեկուցագրի մտքերը ն ավելացվում էր, որ Վ. Ռշտունու ն Վ. Պարսամյանի աշխատություններըգրված են Լեոյի ն Աշոտ Հովհաննիսյանի բուրժուա-ազգայնականհայեցակարգերիազդեցության ներքո: Հանձնարարվում էր հետնողականորեն մերկացնել բուրժուա-ազգայնական հայացքներիդրսնորումներըպատմաբանների ն գրականագետներիաշխատություններում: Կենտկոմի որոշման ոգով հոդվածներ հրապարակեցին«Սովետական Հայաստան» ն «Կոմունիստ» թերթերը: 1953 թ. հունվարի 14-ին «Պրավդա» կենտրոնական թերթում տպագրվեց հայաստանյան թղթակից Գնորգ Հայրյանի «Վճռականապես արմատախիլ անել գիտական աշխատանքներումեղած թերությունները» հոդվածը, որտեղ հեղինակն անզուսպ կերպով մեղադրում էր ԱբգարՀովհաննիսյանին,Մ. Մկրյանին,Աշոտ Հովհաննիսյանին,ինչն Կենտկոմի քարտուղար պես նան մատնանշում Զավեն Գրիգորյանի գեղարվեստականգրականությանն արվեստի բաժնի վարիչ Հովհ. ՄաԱյդ հոդվածի հիման վրա ԳԱ միկոնյանի «ամենակոպիտսխալները»: պատմության ինստիտուտիտնօրեն Աբ. Հովհաննիսյանըն գրականության ինստիտուտի տնօրեն Մ. Մկրյանը ՀԿԿ Կենտկոմիբյուրոյի որոշմամբ ազատվում են աշխատանքից:Նրանց փոխարինումեն Հովհ. Մամիկոնյանը ն Սուրեն Երեմյանը:

փոխնախագահՄկրտիչ Ներսիսյանը գաղաւիարականճնշներքո հարկադրվածէր դիմել պատմության կողմիցարդարացված յուրատեսակ «կեղծ ուրացության». 1953 թ. հունվարի 13-ի «Սովետական Հայաստան» թերթում նա հանդես եկավ հայտարարությամբ,որով իր հասցեին արված քննադատությունը համարեց միանգամայն ճիշտ, ինդունեց, որ իր աշխատություններումհայ ազգային-ազատագրական շարժումը մեկնաբանել է որպես ժողովրդադեմոկրատական,մինչդեռ այն իր խնդիրներովու բնույթով բուրժուական է եղել. ռեակցիոննացիոնալիստներ Պատկանյանինն Րաֆֆուն պատկերելէ որպես առաջադեմ դեմոկրատներ,սխալ գնահատական է տվել մի շարք բուրժուանացիոճալիստական խմբակներիու նրանց գործիչներին, խիստ քննադատության չի ենթարկել Լեոյի, Աշոտ կովհաննիսյանիբուրժուանացիոնալիստականհայացքները ն այլն: Սակայն 1955-ին հրատարակած «Հայ ժողովրդի ազատագրականպայքարը թուրքական բռնապետության դեմ 1850--1870 թթ.» մենագրությանմեջ ն հետագա այլ աշխատանքներում գիտնականըհավատարիմմնաց իր գիտական սկզբունքներին: ԳԱ

փան

.

Դ

Պատերազմի հաղթականավարտիցհետո էլ բնակչությաննկատմամբ նախորդտարիներիբռնաճնշումները շարունակվեցին: Հենց պատերազմիտարիներինՀայաստանում քաղաքական մեղադրանքներով բռնադատվելէր շուրջ 5200 մարդ, որոնցից 466--ը գնդակահարվել էին

Մանուկյան,նշվ. (Արմենակ աշխ., էջ219-220): ԽՍՀՄ Խստագույն ռեժիմ

սահմանվեց վռրադարձողռազմագերիների նկատմամբ:Նրանց միայն 20 տոկոսին թույլատրվեց.վերադառնալտուն,15 տոկոսը կամ ուղարկվեց ճամբարներ, կամ արտաքսվեց5 տարով, մնացածները հարկադիր աշխատանքի երկրի ավերված շրջաններ: ԽՍՀՄ Պաշտպանության պետական կոմիտեի 1945 թ. օգոստոսի 18-ի գաղտնի նախկին ռազմագերի լեգեոնականները,վլաորոշմամբ սովականները, ոստիկաններըարտաքսվում էին երկրի հեռավոր շր-

ուղարկվեց

ընտանիքի: ջաններ տարով, առանց 1945-1952 ՀԽՍՀ-ում

դատապարտվել է 2946 մարդ` լրտեսության, դավաճանության,պետականսահմանն ապօրինաբարանցնեու դաշնակցական լու, հակախորհրդային մեղադրանքգործունեության ներով (Ա. Վ., էջ 156): թթ.

համար դատապարտվում էին հիմՀայրենիքի դավաճանության նականումնրանք, ովքեր ծառայել էին գերմանացիներիկողմից ստեղծված լեգեոններում կամ կամավոր անցել թշնամու կողմը: 1948 թ. ամռանը ձերբակալվեցին 1944--1945 թթ. Ֆրանսիայում ձեավորված Առաջին խորհրդային պարտիզանական գնդի նախկին հրամանատարներ Ալեքսանդրը Ղազարյանը, Բարդուղ Պետրոսյանը, Լնոն Տիտանյանը, Ստեփան Յաղջյանը ն Դավիթ մեղադրվում էին գերի ընկնելուց հետո հայրենիքին դավաճանելու ե Հայկական լեգեոն մտնելու մեջ, որտեղ որպես հրամանատարներ օառայել են 1942 թ. օգոստոսից մինչն 1944 թ. հուլիսը: Այնուոետն իբր նրանք փախել են լեգեոնից, ստեղծել «կեղծ» պարտիզանականգունդ: 1949 թ. հունիսի 7-11-ին 7-րդ բանակիռազմականտրիբունալը Ա. Ղազարյանին, Դ. Սինասյանինն 3. Յաղջյանին դատապարտեց25, իսկ Լ. Տիտանյանինն Բ. Պետրոսյանին`20 տարվա ազատազրկման(ԽՍՀՍ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը 1947 թ. մայիսի 26-ին վերացրել էր մահապատիժը): 1948-1949 թթ. ձերբակալվեցին հայկական ազգային լեգեոնում մոտ ծառայած մարդ, նրանցից երեքը, որոնք փախել էին լեգեոնից, մտել էին պարտիզանականջոկատ ն արժանացել ֆրանսիական շքանշանների՝ Հայկազ Վարդանյան, Ռուբեն Մանուկյան, Պարգն Մալխասյան, դատապարտվեցին25 տարվւս ազատազրկման(Ա. Վ., էջ 159): 1947-1948 թթ. սկսեցին տուն վերադառնալ 1937-ին 10 տարով դատապարտվածները: Սակայն ԽՍՀՄ պետանվտանգությաննախավճիռներով նրանք րարությանն առընթեր Հատուկ խորհրդակցության կրկին դատապարտվեցին:Նրանց մեջ էին Գուրգեն Մահարին,Վահրամ Ալազանը, Վաղարշակ Նորենցը, Կարո Ղազարյանը, Արտո Եղիազարյւսնը, Ադո Ադոյանը (Ա. Վ., էջ 160): Պատերազմի ընթացքում Սիբիր ն Միջին Ասիա աքսորվեցինՊովոլժիեի գերմանացիները,իսկ 1943--1944 թթ. գերմանականզավթիչների հետ համագործակցելու մեղադրանքով արտաքսվեցինԽՍՀՄ վեց այլ ժողովուրդներ՝Ղրիմի թաթարները,չեչենները, ինգուշները, կալմիկթթ. Արեմտյան Ուկրաիները, կարաչայները,բալկարները: 1945-1950 ն նայից Մերձբալթիկայիցարտաքսվեցին հարյուր հազարավոր բնա-

Մինասյանը: Նրանք

կիչներ:

հունիսի 2-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նւսխագահությունն ընդունեց գաղտնի հրամանագիր,ըստ որի՝ երկրի խեռավորշր1948

թ.

աններ պիտի աքսորվեին կոլտնտեսային ւսյն գյուղացիները. որոնք խուսափել էին կոլտնտեսություններումաշխատելուց ն հակահուսարւսլական, պորտաբույծկյանք էին վարել: Դրա նախաձեռնություննպատկանում էր ՈւկրաիանայիԿոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար Ն. Խրուշչովին: Հաջորդ օրը՝ 1948 թ. հունիսի 3-ին, ԽՍՀՄ նախարարների աշխատանքից խուսափող խորհուրդը կայացրեց «Գյուղատնտեսական վարող մարդանց հեն հակահասարակական, կյանք պարազիտային ռավոր շրջաններաքսորելու մասին» որոշումը: 1948 թ. հունիսի 10-ին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն քննարկեց այդ որոշումները ն մշակեց դրանք իրագործելու միջոցառումների պլան: 1948 թ. Հայաստանում հեռավոր շրջաններ աքսորվս'ծնէ՛րի թիվը կազմեց շուրջ 1900 մարդ (Ա. Վչ, էջ 160--164): 5. 1949

թվականի զանգվածային աքսորը

հունվարին ԽՍՎՄ պետանվտանգությաննախարարության հանձնարարությամբ Անդրկովկասիհանրապետություններումն Սն ծովի առափնյա շրջաններում խիստ գաղտնի պայմաններումսկսում են կազմվել նախկին դաշնակցականների, հայ լեգեոնականների ու նրանց ընտանիքիանդամներիցուցակներ՝ նրանց երկրի հեռավոր շրջաններ աքսորելու նպատակով: (ախարարու1949 թ. մայիսի 28-ին ԽՍՀՄ պետանվտանգության Ի. ստորագրեց Ստալինը 29-ին թյունն ընդունեց հրահանգ, իսկ մայիսի 2214--856 ԽՍՀՄ նախարարներիխորհրդիթիվ խիստգաղտնի որոշումը՝ «Վրացական,Հայկական ն ԱդրբեջանականԽՍՀ-ներից, ինչպես նան Սն ծովի առափնյա տարածքներիցարտաքսվողներիտեղափոխության, վերաբնակեցմանն աշխատանքիտեղավորմանմասին» (Ա., Վ., էջ 164): Նախատեսվումէր նան հիշյալ շրջաններում բնակվող թուրքերին վայր էր Թուրքերի համար վերաբնակեցման հույների վերաբնակեցում: ԽՍՀ ՋամՂազախական համար՝ ընտրվածՏոմսկի մարզը, հույների բուլի մարզը, հայերի համար՝ Ալթայիերկրամասը: զանգվածայինաքսորն իրականացնելու Հայ ազգաբնակչության ԽՍՀՄ նախարարությանմի պետանվտանգության համար Երնան եկան ղեկավարներ՝2--րդ վարչությանպետիտեղաշարք բարձրաստիճան Յու. Եդունուլի գլխավորությամբ: կալ, գեներալ--լեյտենանտ

թ.

հունիսի 11--ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմում տեղի ունեցավ խիստ գաղտնի խորհրդակցություն, որին մասնակցում էին քաղկոմների, շրջկոմների առաջին քարտուղարներ, ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի Ա ՊԱՆ-ի պատասխանատուաշխատողներ, Մոսկվայից ժամանած խումբը: Խորհրդակցությունը չէր արձանագրվում: Կենտկոմի առաջին քարտուղար Գր. Հարությունյանը ներկաներին հայտնեցհանրապետության«անբարեհույս տարրերին»խորհրդային կառավարության որոշմամբ Ալթայի երկրամասաքսորելու մասին: Կազմվածցուցակներիմասին հաղորդում արեց հանրապետությանպետանվտանգությաննախարարՍ. Կորխմազյանը:Նա նշեց նան գործողության ժամկետները, տրանսպորտի շարժման երթուղիները: Հունիսի 12-ին կազմվեցին կուսակցական ն խորհրդային այն ակտիվիստների ցուցակները, ովքեր պետք է մասնակցեին աքսորի գործողությանը:Հունիսի 13-ի երեկոյաննրանց համար քաղկոմներում ն շրջկոմներում անցկացվեցինգաղտնի խորհրդակցություններ, որտեղ տրվեցին անհրաժեշտ հրահանգներ: Պետանվտանգությանաշխատակիցները կցված ակտիվիստների հետ միասին արտաքսման գործողություններ պետք է իրականացնեին հունիսի 13-ի լույս 14-ի գիշերը: Արտաքսմանգործողությունը հանրապետությունումսկսվեց հունիսի 14-ի առավոտյան ժամը 4-ին ն ավարտվեց 6--7/-ին: նախապատրաստվելու համար աքսորվողներինտրվում էր 1 ժամ ժամանակ: Հունիսի 14-ի կեսօրին աքսորյալներին մեքենաներով հասցրին մոտակա երկաթուղային կայարանները, որտեղ նրանց սպասում էին բեռնատարգնացքակազմերը: Դրանք Ալթայի երկրամաս հասան 17 օր հետո միայն: Ըստ ՀՀ ՆԳՆ արխիվում պահպանված2 935 արտաքսվածների գործերի նրանց ընտանիքի անդամներիհետ միասին աքսորվածների թիվը կազմում է 13 272 հոգի (ԱրմենակՄանուկյան, նշվ. աշխ., էջ 2311): Զանգվածային արտաքսումներ կատարվեցինԽորհրդային Հայաստանի ամբողջ տարածքից: Երնանից աքսորվեց 461 ընտանիք,էջմիածնից՝ 182, Մարտունուց՝ 155, Աշտարակից՝152, Գորիսից՝ 148, Հոկտեմբերյանից՝126, Լենինականից՝117, Կիրովականից՝116, Ախուրյանից՝ 101, Ստեփանավանից՝97, Սիսիանից՝86, Արտաշատից՝85, Միկոյանից (Եղեգնաձոր)՝84, Ազիզբեկովից՝79, Արթիկից՝77, Կոտայքից՝73 ընտանիք: 60 ընտանիք արտաքսվեց Հրազդանից, Ալավերդուց, Սպի1949

թ.

տակից, Կապանից, Կալինինոյից, 40-50 ընտանիք՝ Սնանից, Դիլիջասիգ, Վեդիից, Թալինից, Նոր Բայազետից(Գավառ), Իջնանից, 20-30 ըն-

տանիք՝ Աղիանից, Ղուկասյանից, Վարդենիսից, Մեղրիից, Շամշադինից, Կրասնոսելսկից, 19 ընտանիք՝Նոյեմբերյանից, 13՝ Ամասիայից,8՝ Սասիսից, 7` Անիից (Արճենակ Մանուկյան, Քաղաքական բռնաճնշումթթ., Երնան, 1999, էջ 231-232): ները Վայաստանում1920-1958 Որոշ թվով հայեր աքսորվեցինՎրաստանից, Ադրբեջանից ն Սն ծովի ծովափնյա շրջաններից, որոնց թվաքանակիվերաբերյալ տվյալներ չեն պահպանվել: Աքսորվածներիմեջ էին նան որոշ թվով հայրենադարձ հայերի ընտանիքներ, որոնց թվաքանակըմեծ չէր: Ա. Վիրաբյանըիրավամբճիշտ չի համարում շրջանառվող այն մտայնությունը, թե իբր արտաքսվել են (Ա. Վ., էջ 168): ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության 1950 թ. ապրիլի 6-ի հրամանագրով արտւսքսված ժողովուրդներիհամար վերաբնակեցման ժամկետը համարվեց մշտական,առանց բնակության նախկին վայրը վերադառնալու իրավունքի, իսկ ինքնակամ հեռանալու համար իբրն պատիժսահմանվեց 20 տարվա տաժանակիրաշխաւոանք: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի 1949 թ. Օգոստոսի 24-ի հրամանագպետանվտանգության նախարար Սերգեյ Կորխմազյանը րով պարգնատրվեցԿարմիր դրոշի, իսկ նրա տեղակալներ Համբ. Հակոբյանը ն Գեորգի Մովսեսովը՝Յայրենականպատերազմիառաջին աստիճանի շքանշաններով:Զանազան պարգններստացան նան ՊԱԿ-ի այլ աշ-

հայրենադարձներ հազարավոր

խատակիցներ: 6.

ԳԴայոցեկեղեցին

Հայրենականպատերազմիտարիներինխորհրդային պետության վերաբերմունքըհայ եկեղեցու հանդեպ որոշ չափով բարելավվեց: 4943 Կենտթ. հոկտեմբերի29-ին ՎամԿ(բ)Կ ԿենտկոմըբավարարեցՀԿ(բ)Կ կոմի խնդրանքը ն թույլատրեց ՎԽՍՀ Ժողկոմխորհինկից ստեղծել հայ 1944-ի հունվարից սկսեց հրալուսավորչական եկեղեցու խորհուրդ: տարակվել «էջմիածին» ամսագիրը՝Մայր Աթոռիպարբերականը:

ԴԴ թ. հունիսի 1-ին ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմի բյուրոն հաստատեց հայ եկեղեց. գործերի խորհրդիկազմը՝ Սուրեն Հովհաննիսյան (նախագահ), Կ"սոռ Ղաֆադարյան, Հրաչյա Աճառյան: 5. տ. ապրիլի 19--ին Ստալինը ընդունեց կաթողիկոսականտեղապա:: Հռորգ արքեպիսկոպոսՉորեքչյանին ն բավարարեցնրա բոլոր խնդրա'.շկռրը՝ անցկացնել Ազգայինեկեղեցական ժողով ն ընտրել կաթողիկու. մերաբացել էջմիածնի հոգնոր ճեմարանը, վերադարձնել վանքեր»...ստեղծել տպարան, «էջմիածնում» տպագրել հայագիտական հոդվա ոլ: 4եճ5 թ. հունիսի 16-ին Ս. էջմիածին հոգնոր ճեմարանի դահլիում ճւ.ւված Ազգային եկեղեցական ժողովը, որին մասնակցում էին պատգա ձավորներ ԽՍՀՄ ն արտասահմանյանթեմերից, Ամենայն հայոց կաղ ոլոկոս ընտրեց Գնորգ Զ Չորեքչյանին: Եչ.կ պատերազմի նախօրյակին հանրապետությունում գործում ւին ընդամենը 4 եկեղեցի ն 2 վանք, ապա 1945 թ. փետրվարինՀԽՍՀ Ժողկուխորհը որոշեց վերաբացել 10 եկեղեցի ն 4 վանք: 1947 թ. Ժողկոմխորհի նախագահ Սահակ Կարապետյանիկարեկեղեցի ն արդեն գործում ադրությամբ վերաբացվեցինփ նս 3 կողեցի Դ 1948--ին ին Գոր

1ւՅ5

Ն վարք էին 22 ղեցի

թ. սկզբներին Գեորգ կաթողիկոսը երկու նամակ ուղարկեց անձամը: Ի. Ստալինին, որոնցից առաջինով խնդրում էր նրա համաձայնությունը՝Ազգային ժողովհրավիրելու Ա Հայ եկեղեցու սահմանադրությունը սաստատելու վերաբերյալ,իսկ երկրորդ նամակով խնդրում էր «էօմոառին» հանդեսը ն հոգնոր ճեմարանը փակվելու վտանգիցփրկելու հառար տրամադրել տարեկան 0,5 ճիլիոնռուբլու օգնություն: Սակայճ կաթողիկոսիերկու նամակներնէլ մնացին անպատասխան: 1654 թ. մայիսի 9-ին վախճանվեց կաթողիկոս Գնորգ Զ Չորեքչյանը: Ժաղման արարողությունը կայացավ մայիսի 27-ին: թ. սեպտեմբերի 30-ին էջմիածնում կայացավ Ազգային եկեղեզաւնւսնժողովը, որը Ամենայն հայոց կաթողիկոս ընտրեց Վազգեն եպիսկուվոս Պալճյանին: Հոկտեմ: արի2--ին Մայր տաճարում տեղի ունեցավ ԸՇորոնտիր կաթողիկոսՎազգեն Ա--ի օծումը:

Զ

Վայաստանումկար 23 գործող ն 298 չգործող եկեղեցի ե աղոբառուն: ճիշտ է, Վայ առաքելական եկեղեցին հնարավորություն ստացսոււգործունեություն ծավալել ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ

թ.

արտերկրում, սակայն, այնուամենայնիվ, հակակրոնականքարոզը շարունակում էր ծավալվել (Ա. Վ., էջ 195): Ամփոփելով քաղաքական բռնաճնշումների ենթարկվածներիվերաբերյալ տվյալները՝ ԱրմենակՄանուկյանը նշում է, որ 1940--1953 թք., ըստ ՀՀ ազգային անվտանգության արխիվի տվյալների, քաղաքական մեղադրանքներով Ղայաստանում դատապարտվել է 8 222 մարդ: Նույն արխիվի նյութերով 1949 թ. զանգվածայինաքսորումների է ենթարկվել 13 272 մարդ: Այսինքն՝նշված տարիներին Հայաստանում բռնաճնշումների է ենթարկվել21 494 մարդ: Ըստ նույն հեղինակի՝1920--1953 թթ. ձայաստանում բռնաճնշումէ ների ենթարկվել մոտ 42 000 մարդ-(ԱրմենակՄանուկյան, նշվ. աշխ., էջ 239): 7.

Ղասարակական-քաղաքական կյանքը

թ. մարտի 5-ին մահացավ խորհրդայինպետության ղեկավար, խորհրդի նախագահ, ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլնախարարների խավորքարտուղար Ի. Վ. Ստալինը: 1953 թ. հունիսի 26-ին ձերբակալվեցԲերիան, որի մասին ԽՄԿԿ Կենտկոմիանդամներնիմացանհուլիսի 2--ին, իսկ երկիրը՝ 10-ին: հուլիսի 1953 թ. հուլիսի 2-ին Մոսկվայում տեղի ունեցավ ԽՄԿԿ Կենտկոմի պլենում, որը քննարկեց «Բերիայի հանցագործ կուսակցական ն հակապետական գործունեության մասին» հարցը: Հաղորդումով հանդես եկավ Գ. Մալենկովը: Պլենումում հուլիսի 4-ին ելույթ ունեցավ նան ՀԿԿ Կենտկոմի առաջինքարտուղար Գրիգոր Հարությունյանը,որը Բերիային անվանեց կարիերիստ ն ավանտյուրիստ,հայտնեց, որ Անդրկովկասիկուսակցական կազմակերպությունների պատմության մասինգրքի հեղինակըԲերիան չէ, որովհետե նա ընդհանրապեսոչ մի գիրք չի կարդացել: Պլենումը տնեց յոթ օր: Պլենումը Բերիային հանեց Կենտկոմի կազմից ն հեռացրեց կուսակցությունից: ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի վճռով նա գնդակահարվեցիբրն «ժողովրդի թշնամի»: Վուլիսի 10--ին «Պրավդան» հրապարակեցինֆորմացիոնհաղորհեդագրություն՝Բերիային իբրն ժողովրդի ռացնելու մասին:

ԽՍՀՄ

թշնամի կուսակցությո

Կուսակցական կազմակերպություններ ուղարկվեց Կենտկոմի փակ նամակը, որը խորհրդայինհասարակությանկյանքում արմատական փոփոխություններիսկիզբը դրեց: Կենտկոմիփակ նամակի քննարկմամբՀայաստանում նույնպես սկսվեց ւսկտիվ քաղաքականգործընթաց,որը տարեվերջինհանգեցրեց հանրապետությանղեկավարությանփոփոխությանը: սկսՀուլիսի 15-ից Վայաստանիկուսկազմակերպություններում վեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմի փակ նամակիքննարկումները: Մասնավորապեսգրողների միությունում, պետականհամալսարանում,մշակույթի անունը կապում են Բերիայի նախարարությունումԳր. Վարությունյանի հետ: ԳրողներՀրաչյա Քոչարը, ՀմայակՍիրասը,Սիլվա Կապուտիկյանը, Նաիրի Զարյանը, Գր. Հարությունյանինմեղադրեցինմշակութային ու տնտեսական սխալ քաղաքականությունվարելու մեջ: Նա քննադատվում էր նան հայերենչխոսելու, կադրերինանձնական նվիրվածության սկզբունքովընտրելու համար: Գր. Հարությունյանին սուր քննադատության ենթարկեցին նան Երնանի պետական համալսարանում, ՀԿԿ Սպանդարյանի շրջկոմի պլենումում ն այլուր: Ի պատասխանայդ քննադատության, հուլիսի 17--ին հրավիրվեց ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի նիստ, որտեղ Գր. Հարությունյանի հասցեին արված քննատադականելույթները պիտակավորվեցինիբրն ազգայՎապշտապընդունվածայդ որոշումը ունական ու դատապարտվեցին: Ն. ԽՄԿԿ Կենտկոմ՝ Խրուշչովին, որը ն ճակատագրական ղարկվեց եղավ Գր. Հարությունյանիհամար: Հուլիսի 21-ին տեղի ունեցավ Հայպետհրատիկուսկազմակերորտեղ Գր. Վարությունյաննավելի սուր քննադատուպության ժողովը, թյան ենթարկվեց: Յուլիսի վերջին Երեան ժամանեց ԽՄԿԿ ԿենտկոմիհանձնաժոՉուրանի գլխավորությամբ, որն ուսումնասիրեց հուլիսի 17-ի ղովը՝. բյուրոյի որոշումը ն ներկայացրեցզեկուցագիր, որը հիմք դարձավ Գր. Հարությունյանինհետագայումաշխատանքիցազատելու համար: Օգոստոսի 15-ից Հայաստանիսկզբնականկուսակցականկազմակերպություններումսկսվում են հաշվետու-ընտրականժողովներ: ժոՍեպտեմբերի12--15-ը տեղի ունեցած ԵՊՀ կուսկազմակերպության ՎԿԿ է, կ տրԿենտկոմի ղեկավարությունը, որոշման նշվում ղովի մեջ որ լայն զանգվածներից,չի կարող ղեկավաված լինելով

կուսակցական

բնլ ՀԽՍՀ տնտեսական մշակութայինշինարարությանհետագազարգացումը (Ա. Վ., էջ 205): ՀԿԿ Կենւոկոմին Գր. սուր քննադատությամբհանդես եկան նան Երնանի հեռակա մանկավարժան

Հարությունյանի. գործունեության

կլանինստիտուտում,սինթետիկկաուչուկիգործարանում,Լենինականի նրկաթուղայինդեպոյում, Մարտունու կուսակցական կոնն ֆերանսում այլուր: ՆամակովՆ. Խրուշչովին է դիմում ՀԿԿ երկրորդքարՀ. Մարտիրոսյանը, որը ներկաէր եղել ժողովին տուղար համալսարանի ն ձախողվել: Այժմ նա հայտնում է. Ն. Խրուշչովին, որ ՎԿԿ Կենտկոմի բյուրոն դուրս է եկել նորմալ հունից Ա հայտնվել իրադարձությունների ետնում: Նա խնդրումէր արագացնել առկա իրավիճակիքննարկումը: Գր. Վարությունյանիդեմհանդես են գալիս նրա երեկվա զինակիցները՝Կենտկոմիքարտուղար Բերսաբե Գրիգորյանը,ԳԽ նախագահության նախագահՄացակՊապյանը ն ուրիշներ: ՎԿԿ Կենտկոմի ղեկավարության մեջ ձնավորվում է գաղտնի ընդդիմություն`Շմավոն Առուշանյան, Սուրեն Թովմասյան, Յակով Զարոբյան, Հովհ. Բաղդասարյան, Նունիկ Թուխիկյան,Ա. Բունիաթյան, որի նպատակնէր պաշտոնանկանել Գր. Հարությունյանին: Հոկտեմբերի1--ին Գր. Հարությունյանըդիմում է ԽՄԿԿ Կենտկոմ՝ արձակուրդստանալու խնդրանքով,սակայն պատասխանչի ստանում: Նոյեմբերի 14--ին ՎԿԿ Կենտկոմի բյուրոյի անդամներըկանչվում են Մոսկվա, որտեղ ԽՄԿԿ Կենտկոմիքարտուղարության նիստում Ն. Խրուշչովի նախագահությամբ կուսակցաքննարկվումէ Վայաստանի կան կազմակերպություններումտիրող դրությունը: ելույթից հետո Գր. Հարությունյանիդեմ ելույթունեցան Յա. Զարոբյանը, Ս. Թովմասյանը,Ա. Բունիաթյանը, Հր. Մարգարյանը, Ն. Թուխիկյանը:Գր. Հարությունյանը փորձեցպաշտպանվել, Ն. 1937 թ. սեպտեմբերյանպլենումիմասին,նրան Խրուշչովը, հիշեցնելով անվանեց Բերիայի դրածո: Եզրակացություն արվեց, որ Գր. Հարությունյանը չի կարող մնալ իր պաշտոնում: Յա. Զարոբյանը տվեց Ս. Թովմասյանիթեկնածությունը,Մ. Պապյանը՝ Հ. Բաղրամյանի կամ Ի. Թնոսյանի:Ն. Խրուշչովը վերջին առաջարկինդեմ արտահայտվեց: 1953 թ. նոյեմբերի28-ին իր աշխատանքնսկսեց ՎԿԿ Կենտկոմի պլենումը, որին մասնակցումէր ԽՄԿԿ Կենտկոմիքարտուղար Պ. Պոս-

շրջանային

Կենտկոմի

Չուրանի

սակայն

`

պելովը: Զեկուցումով հանդես եկավ Կենտկոմի քարտուղար Բերսաբե Գրիգորյանը,որը թվարկեցԳր. Հարությունյանիթույլ տված սխալները: Իր ելույթում Գր. Հարությունյանըչընդունեց իր հասցեին արված բացառությամբ մի քանիսի, համաձայնեց, որ ինքն մեղադրանքները` |

պաշտոնում: այլես չի կարող մնալ առաջինքարտուղարի ՝ Այնուհետնսկսվում են ելույթները: Բոլորը Գր. Հարությունյանին է գրում՝ամեն ինչում ն ամեն ինմեղադրումէին, ինչպեսԱ. Վիրաբյանն չի համար: Եվ դա ասում էին նան մարդիկ,որոնք մի քանի ամիս առաջ

պաշտպանումէին նրան: Նոյեմբերյան պլենումի մասին իր հիշողություններումահա թե ն խորհրդայինհճագույն ինչ է գրում նրա մասնակից, կուսակցական «1953 թ. նոյեմբերինտեղի ունեցավ աշխատող ՍտեփանՎարդանյանը. ՀայկոմկուսիԿենտկոմիընդլայնվածպլենումը... Նիստը, ի խախտումնկանոնադրությանպահանջների,բացեց Կենտկոմիվարչականմարմիններիբաժնիվարիչ Սուրեն Թովմասյանը: քարտուղար, ակադեմիկոսՊոսՁայնը տրվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմի բնութագրելովոր-. պելովին, որն իր հակիրճխոսքում Հարությունյանին քաղբներկայացրեց պես Լ. Բերիայի դրածո, նիստի մասնակիցներին յուրոյի որոշումը՝նրանզբաղեցրածպաշտոնիցազատելու մասին: Սկսվեց ամենաճղճիմը:Մեկը մյուսի ետնից ելույթներ ունեցան մարդիկ,որոնք մինչն այդ պատրաստ էին երդվել Գրիգոր ՀՎարությունյանի անունով: Բոլորը նրա դեմ: Չգտնվեց մեկը, որ համարձակվերբա-. երկար տարիներիղեկավարիմասին: րի խոսք ասել հանրապետության Թերնս բացառությունէր նախարարներիխորհրդիարդեն պաշտոնաելույթը: զուրկ նախագահՍահակ Կարապետյանի Նստած էր վերջին շարքերում: Երբ նրան ձայն տվեցին ն նա մոտենում էր ամբիոնին, դահլիճը աղմկեց՝ վիրավորականռեպլիկներ, թունախառնբացականչություններ: է Մի քանի րոպեից դահլիճը լռեց: Այդպես փորձառու հեծյալն սանձում անհնազանդ նժույգի խռովքը: Հռետորականարվեստինքաիրեն ջածանոթ,անուրանալիխելքով օժտված այդ մարդըկարողացավ ախտահարվածդահլիճը: Ելույթի ենթարկել ամբոխավարությամբ իմաստը հետնյալն էր. փնտրել այնտեղ, որտեղտրամաբաՀարկավոր չէ մեղավորներ նությունը անելիք չունի: Փոխվել են ժամանակները,պիտի փոխվեն նան ժամանակավրեպղեկավարները: Կարնորնայն է, թե ով ինչ .

`

հետնություններ է անելու ստեղծված իրավիճակից,որքանով Հայաստանիկուսակցականկազմակերպությունըկկարողանավերադասավոինլ իր ուժերը նոր պայմաններում առավել արդյունավետգործունեուեյան համար: Ինքնարդարացմանոչ մի փորձ: Սեփականարժանապատվությանգիտակցումիցսերված տղամարդկայինարիություն: Լռությունը չխախտվեց այնքան ժամանակ, քանի դեռ նա չէր զրաղեցրել իր տեղը վերջին շարքերում» (ՍտեփանՎարդանյան,ԳրիԿոր Հարությունյանից մինչե Կարեն Դեմիրճյան: Իշխանության միԵրնան, 2003, էջ 19--20): ջանցքներում.Հուշագրություն, Պլենումի վերջում ելույթ է ունենում Պոսպելովը, որը հայտնում է, թե Գր. Հարությունյանը Մոսկվայում հակակուսակցականհարձակում է գործել ԽՄԿԿ Կենտկոմիվրա՝ ասելով, թե իբր ամբողջ կուսակցությունը ժամանակին չի կարողացել ճանաչել: Բերիային, հետնաբար ինչ գործ ունի այդտեղ ինքը, որը նույնպես չի կարողացել ճանաչել նրան: Այդ պատճառովԽՄԿԿ Կենտկոմըանվստահությունէ հայտնել Գր. Հար րությունյանին: 1953 թ. նոյեմբերի 3Օ-ին ՀԿԿ Կենտկոմի պլենումը որոշում է ընՀԿԿ դունում Գր. Հարությունյանին ազատել Կենտկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից ն հանել Կենտկոմի կազմից՝որպեսքաղաքական վստահությունչվայելողի (Ա. Վ., էջ 209): Պլենումըորոշում է ընդունում աշխատանքից ազատել նան երկրորդ քարտուղար Հրանտ Մարտիրոսյանին, ն երրորդ քարտուղար ԽՄԿԿ Բերսաբե .Գրիգորյանին:Վերջինիս մասին Կենտկոմը ցուցում չէր տվել: Կենտկոմիպլենումը Կենտկոմի նոր քարտուղարներ է ընտրում Սուրեն Թռվմասյանին՝առաջինքարտուղար, Հրաչյա Մարգարյանինն Յակով Զարոբյանին: 1954 թ. հունվարի 7-ին ՎԿԿ Կենտկոմիառաջին քարտուղար Ս. Ն . առաԹովմասյանի՝ Խրուշչովին գրած նամակի հիման վրա, որով ջարկվում էր ՎԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությաննախագահ ՄացակՊապյանին ն նախարարներիխորհրդի նախագահ Անտոն Քոչինյանին ազատել զբաղեցրածպաշտոններից,առաջինինկատմամբ է, իսկ երկրորդը թողնվումէր տեղում: առաջարկը բավարարվում 1954 թ. փետրվարի14--ին բացվեց ՊԿԿ 17--րդ համագումարը,որտեղ Կենտկոմիհաշվետվությամբհանդես եկավ Սուրեն Թովմասյանը: |

:

:

.

|

:

|

Համագումարը նշեց, որ ԳԿԿ Կենտկոմինախկին ղեկավարություէ նը թույլ պայքարել բուրժուական գաղափարախոսության, մասնավորապես բուրժուական նացիոնալիզմիռեցիդիվների դեմ, անբավարար ուշադրություն է դարձվել ինտերնացիոնալիզմին խորհրդայինհայրենասիրությանպրոպագանդային: նշվեց նան, որ «ԽՍՀ նախարարներիխորհրդինախկին րությունը լուրջ սխալներ է թույլ տվել արդյունաբերությանԱ գյուղատնտեսությանղեկավարման հարցերում:Արդյունաբերությանէներգատար ճյուղերի զարգացումըտեղի է ունեցել առանցանհրաժեշտ չափով հաշվի առնելու հանրապետության էներգետիկ հնարավորությունները, Սնանա լճի ջրերն օգտագործվել են ոչ ռացիոնալ կերպով, որի հետնանքովտեղի է ունեցել ջրի հսկայականկորուստ,սխալ տեղաբաշխումներ են կատարվել արդյունաբերականնոր ձեռնարկությունների շինարարությանգործում, ձգձգվել է մի շարք հանքայինհանածոների արդյունաբերականյուրացումը ն այլն: . Գյուղատնտեսությանբնագավառումքողարկվել են գոյություն ունեցող լուրջ թերությունները, թույլ են տրվել աչքակապությունն հավելագրումներ: Առաջ է քաշվել հանրապետությունըսեւիականհացով ապահովելու սխալ հայեցակետը, ն նախատեսվելէ հացահատիկային 1951-1957 մշակաբույսերի ցանքատարածությունները թթ. ավելացնել 180 հազարհեկտարով՝ ն խոտհարքների,որի ի հաշիվարոտավայրերի է անասնապահությունը:Սխալ կերպով հետնանքով սահմանափակվել .պլանավորել է 1 հեկտարից ստանալ մինչն 25 ցենտներ ցորեն, երբ 1950 թ. այն կազմել է 6 ցենտներ: Այդ ամենիհետեանքով հանրապետության գյուղատնտեսությունըզգալի վնասներ է կրել: Համագումարում արծարծվեցնան գիտության ն մշակույթի բնագավառում թույլ տրված սխալների հարցը: ԳԱ նախագահ Վիկտոր իր ելույթում նշեց, որ կենսաբանական գիտությունՀամբարձումյանն ների շուրջ ծավալված բանավեճի հետնանքով տեղի ունեցան հալածանքներ. խոշոր կենսաբանՍ. Թումանյանը մահացավ, Ա. Ծախտաջյանը հեռացավհանրապետությունից, իսկ. մեղադրանքներիհեղինակ Բաբաջանյանի` գյուղատնտեսությանն օգնելու խոստումներից ոչինչ |

Ա

:

Վամագումարում խոսվեց նան 1936--1937 թթ. զանգվածային բռնություններիու 1949 թ. Ալթայի երկրամաս աքսորվածների գործե վերանայման,մեղավորներինպատժելու մասին, բայց

ոու

ընդունվեց:

թ.

մարտի 11-ին՝

ԽՍՀՄ

Գերագույնխորհրդիընտրություն-

ների նախօրյակին,Երնան եկավն ընտրողների առջն ելույթ

ունեցա ս

Րաֆֆու

Միկոյանը:նա հայտարարեց, որ անհրաժեշտէ հրատարակել ՈՌ.Պատկանյանի, Ե. Չարենցի երկերը:

,

՝

հեռացնում եանկագույն արնԱԱշարքե պապու մազյանին, աշխատանքիցազատվում են տե կա Գ որի ը, ար "Լ պետանվտանգության . Մուու Արոր աշխատակից դյասը: Նրանց տ ր րուցվում է քրեականԳործ: Ս. Թովմասյանի միշն Կենտկոմի քարտուղա սյա իջնորդությամբսկսէ նան

թ.ա

վ

յ

նրա

գ

լում

յումը:

մ

դ

ա-

թ անհիմն կեովաքսորվաե րիգործերի վերանարպով

լ

լ

`

չստացվեց:

Սուր ելույթ ունեցավ արձակագիր Հրաչյա Քոչարը:

Նա

առա-

ջարկեց փականքներիցազատել Րաֆֆու, Չարենցի ստեղծագործու-

թյունները:

`

|

պայմաններում

յ նինջ նրորը ժ7աժի

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

1956-1970

1.

Անհատի պաշտամունքի դատապարտումը

1956 թվականիփետրվարի 14-ին Կրեմլի մեծ դահլիճում բացվեց ԽՄԿԿ 20--րրդհամագումարը, որը հրավիրվել էր ժամկետից ութ ամիս շուտ. այն նպատակուներ ամփոփել Ստալինիմահից հետո տեղի ունեցած իրադարձությունները ն որոշել երկրի զարգացմանհետագա ուղիները: Համագումարնընդգծեց, որ սոցիալիզմը դուրս է եկել մեկ երկրի շրջանակներիցն դարձել համաշխարհայինհամակարգ,որն ընդգրկում 35ն է երկրագնդիտարածքի26, արտադրանքի38 տոկոսը: Համագումարն առաջ քաշեց տարբերերկրների`սոցիալիզմին անցնելու ձների բազմազանության ն սոցիալիստականհեղափոխության խաղաղ զարգացմանհնարավորությանդրույթը, շեշտեց, որ այդ ընդլայնվել են: հնարավորություններն անհաՀամագումարիաշխատանքներումկարնորտեղ տի պաշտամունքին նրա հետնանքների հաղթահարմանհարցը: Փետրվարի 25-ի առավոտյանփակ նիստում Ն. Ս. Խրուշչովը հանդես եկավ մասին» զեկուցումով: «Անհատի պաշտամունքին նրա հետնանքների պաշտամունքիսկզբնավորումը,զարԶեկուցողը ցույց տվեց անհատի գացումը ն հետնանքներըքսան տարիներիընթացքում: Նշվեց, որ անհատի պաշտամունքըսկիզբ է առել պատմական բարդ ն յուրահատուկ պայմաններում,երբ ԽՍՀՄ-ը գտնվում էր կապիտալիստականշրջափակմանմեջ, իսկ մյուս կողմից առկա էր ներքին բուրժուականնացիթշնամին՝տրոցկիստները,աջ Օպորտունիստները,

պահանջվումէր երոնալիստները:Նման դժվարին կաթյակարգապահություն,ղեկավարմանկենտրոնացում: Ն. Խրուշչովը նշեց նան, որ Ի. Վ. Ստալինը, որպես տեսաբանն խոշորկազմակերպիչ,մեծ ծառայություն է մատուցել սոցիալիզմիհաղքանակի գործում: ՌրպեսԽՄԿԿ Կենտկոմիգլխավոր քարտուղար՝ նա ն ժողովրդականություն: ձեռք բերեց մեծ հեղինակություն Սակայն խորհրդայինժողովրդի պատմականհաղթանակներըսխալ կերպովվեհագրվեցին Ի. Վ. Ստալինի անձնական արժանիքներին,որոնք ն գլխապտույտիհասցրինվերջինիս: Իրեն անսխալականհամարելով՝ Ի, սկսեց արհամարՆման պայմաններում հել կոլեկտիվղեկավարմանլենինյան սկզբունքը: աստիճանաբարձնավորվեցու զարգացավԻ. Վ. Ստալինի անձի պաշտամունքը:Նա թույլ տվեց բազմաթիվկամայականություններ,ընդհուպ մինչն պետությանշատ ղեկավարների,ռազմականգործիչների, գիտության ն մշակույթի աչքի ընկնող ներկայացուցիչների զանգվածային ծերբակալությունները: Ն. Խրուշչովը պատմեցզտումների ն հետաքննությանապօրինի մեթոդներիմասին, որոնց օգնությամբհազարավորմարդկանցիցկորզվել են անհավատալի «խոստովանություններ»: ԲացահայտելովՍտալինիանձի շուրջ ստեղծվածառասպելը՝զեկուցողը պսակազերծարեց նրան նան իբրն զորավարի, որը պատասխանատու է 1941--1942 թթ. սարսափելիպարտություններիհամար: Ստալինը մեղադրվեցնան կովկասյանժողովուրդներիաքսորի, մի շարք կեղծ դատականգործերի հարուցմանհամար: "ն. Վիրաբյանիիրավացի գնահատմամբ՝ Ն. Խրուշչովի զեկուցումը ստալինիզմիդատապարտմանհարցում կառուցված էր ընտրովի սկզբունքով, մակերեսայինէր Ա չբացահայտեց կոլեկտիվացման,ինդուստրացմանգործընթացներումթույլ տրված սխալներնու ծայրահե1932-1933 ղությունները, հանցագործություններիշարքից թթ. սոսկալի սովը (Ա. Վ.,էջ 221): հետո որոշվեց Զեկուցման փոխանակություն չծավալել: Նիստի նախագահող, ԽՍՀՄ նախարարներիխորհրդի նախագահՆ. Բուլգանինի առաջարկովհամագումարն ընդունեց «Անհատի պաշտամունքի ն նրա հետնանքների մասին» որոշումը, որը հրապարակվեցմամուլում: Որոշվեց նան զեկուցման տեքստըու-

Ստալինը

արդյունաբերության բնակչության գրավեց

ավարտից

Քացառեց

մտքերի :

`

ղարկել կուսակցական կազմակերպություններ`առանց

հրապարակելու:

մամուլում

մարտին ամբողջ երկրում սկսեցինքննարկել 20--րդ հասկսվեցինՆ. մագումարիորոշումները: Կուսկազմակերպություններում Խրուշչովի զեկուցման ընթերցումները: Մարտի7-ին ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոն որոշում կայացրեց կուս-. դռնփակժողովներ անցկացնելու մասին: կազմակերպություններում Հանրապետության կուսակցականակտիվիժողովում Կենտկոմի Ս. Թովմասյանը ներկայացրեցհամագումարի արդյունքքարտուղար ները: Նա նշեց նան, որ ժողովրդի թշնամի Բերիան մտադրվելէր ոչնչացնել Վայաստանիկոմկուսի կադրերին: Մի քանի օր անց տեղի ունեցավ ԵրնանիԿիրովյանշրջանի կուսակտիվի Ժողովը, որտեղ առաջ քաշվեցին ավելի սուր հարցադրումն էին ՀԽՍՀ ԳԱ ինստիտուտների ներ: ժողովին մասնակցում բուհերի բազմաթիվաշխատողներ: փորձեցբացատրել, ԱշոտՀովհաննիսյանը ժողովում ակադեմիկոս մեջ է: որ հարցըոչ թե Ստալինիանձի, այլ նրա ստեղծածհամակարգի նան Ելույթներ ունեցան հին կոմունիստներ Արմեն Անանյանը, աշՌաֆիկՄովսիսյանը, ՄամբրեԳարագաշը, ԵՊՎ դասախոս ՎԱՄԽ-ի Ստալինին պատասխոսեցին Նրանք խատակիցՀայրիկ Մուրադյանը: խանատվությանենթարկելու, հանրապետությաննոր ղեկավարության հին մեթոդներովաշխատելու ն այլ հրատապ հարցերիմասին: Ապրիլի4-9-ին տեղի ունեցավ Վայաստանիգրողների միության ժողովը: կուսկազմակերպության ԳրողներԲաղիշ Հովսեփյանը,ՆաիրիԶարյանը, Վրաչյա Քոչարը, գրականագետՍնակ ԱրզումանյանըբարձրացրեցինՀայոց Մեծ եղեռնի, հայոց լեզվի, Ղարաբաղը,Նախիջնանը, Ջավախքը Խորհրդային Հայաստանինմիացնելու, ԽՄԿԿ ԿԿ նախագահությանանդամներիպատասխանատվության, գյուղացիության ծանր վիճակի, սփյուռքահայությանվիճակի ն այլ հրատապհարցեր:Ն. Զարյանըն Հ. Քոչարը միաժամանակմեղանչեցին 1937-1938 թթ. Ակսել Բակունցի ն այլ դեմ իրենց գրած հոդվածներիհամար: Պետհամալսարանի կուսակցական ժողովում դասախոսներ Աշոտ Բաբախանյանը, Մովսիսյանը,Պողոս Պողոսյանը, ՄարՌաֆիկ տիրոս Կյուրեղյանը, ՌաֆիկՀարությունյանըառաջ քաշեցին մամուլի

թ.

գրողների

ազատության, Թուրքիային անցած հայկական տարածքների, Խրուշչովի զեկուցման հակասություններիհարցերը: ժողովում ԱրՆերքին գործերինախարարության հայտարարեց,որ Խրուշչովը, Մալենկովը,Բուլգատեմ նինը, Վորոշիլովը, Մոլոտովը Ա մյուս ղեկավարներընպաստել են անհատի պաշտամունքիստեղծմաննու ամրապնդմանը, երկար տարիներ գովերգել են Ստալինին, վախեցել են, թույլ են տվել մորթապաշտություն, փոքրոգություն,ուստի նրանք բոլորը պետք է պատասխանատվություն կրեն: Յամանման հարցեր շոշափվեցին նան գիտությունների ակադեմիայիպատմությանինստիտուտի,Երեանիպետական կոնսերվատորիայի, Խ. Աբովյանիանվան պետական բժշկական մանկավարժական, ինստիտուտների,16-րդ դպրոցի, Պետհրատի, Լենինականիմանկավարժական ինստիտուտի ն այլ կուսակցական կազմակերպություններում (Ա. Վ., էջ 224): Շուտով, սակայն, նկատիառնելով լայն թափ ստացած քննադատությունը, որոշում ընդունվեց Ն. Խրուշչովի զեկուցման քննարկումները դադարեցնելումասին: Որոշմանմեջ նշվում էր, որ առաձին «նեխած տարրեր» փորձում են քննադատություննօգտագործել ամեն կարգի զրպարտիչ հերյուրանքներին հակակուսակցական պնդումների համար, կասկածի տակ դնել կուսակցության քաղաքականության ճշմարտացիությունը: Այդ որոշման հիման վրա ՀԿԿ Կենտկոմի բյուրոն քննարկեց «Երնանի պետական համալսարանի կուսակցական ժողովում հակակուսակցական ելույթների մասին» հարցը: Ընդունված որոշմամբ՝

Կարապետյանը

կուսակցական

անսկզբունքայնությանն լիբերալիզմի մեղադրանքովաշխատանքից ազատվեց համալսարանիկուսկոմիտեի քարտուղարը, հանձնարարվեց քննարկել հակակուսակցական հարձակումներ թույլ տված երեք դասախոսներիհարցը: Ապրիլի 20-ին ՀԿԿ Կենտկոմը վերստին անդրադարձավ20-րդ համագումարիորոշումների քննարկման արդյունքներին ն նշեց, որ գրողների միության, պետհամալսարանի,Պետհրատի, Լենինականի մանկավարժականինստիտուտի, Կիրովյան շրջանի կուսակտիվիժողովներն անցել են ցածր մակարդակով:ժողովներում սուր քնճադատության էին ենթարկվելնոր ղեկավարներՍուրենԹովմասյանը ն Շմավոն Առուշանյանը՝ 1938--1939 թթ. բռնություններինմասնակիցլինելու,

գորիսցի-սիսիանցիսկզբունքովկադրերընտրելու, քննադատությունը. ճնշելու համար: Կենտկոմի բյուրոն գտավ, որ նրանցհասցեին մեղադրանքները մտացածինեն ն զրպարտչական: Ա. Բաբախանյանը ն Հ. Վարդանյանըհեռացվեցին կուսակցությունից,իսկ Ռ. Մովսիսյանը ստացավ խիստ նկատողություն: Կուսակցությունից հեռացվեցիննան Բաղիշ Հովսեփյանը,Սնակ Արզումանյանը, Պողոս Պողոսյանը,ԱրտեմԿարապետյանը, նկատողություն ստացան Սուրեն Շլեպչյանը, Նիկոլայ Շահնազարյանը, Սուրեն Այվազյանը,Ռաֆիկ Հարությունյանըն ուրիշներ (Ա. Վ., էջ 226): Նման մեթոդներովլռեցվվեց ազատ միտք արտահայտելու առաջին փորձը: ԽՄԿԿ 20-րդ համագումարի օրերին ՀԿԿ Կենտկոմիքարտուղար Սուրեն ԹովմասյանըԽՄԿԿ Կենտկոմումներկայացրեց 1949 թ. Ալթայ աքսորվածներինարդարացնելու առաջարկություն: ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ նման գործերի վերանայման համար ստեղծվեցին հանրապետականհանձնաժողովներ:Հայաստանում հանձնաժողովը գլխավորում էր Յակով Զարոբյանը: ԽՄԿԿ Կենտկոմնարդարացրեցն կուսակցության մեջ հետմահու վերականգնեցԱղասիԽանջյանին ն Սահակ Տեր--Գաբրիելյանին, իսկ ՀԿԿ Կենտկոմը՝Հակոբ Աթոյանին, Լեոն Արիսյանին, Աբրահամ Գուլոյանին, Ռուբեն Դաշտոյանին, ԱրամայիսԵրզնկյանին,Ներսիկ Ստեփանյանին, ԴրաստամատՏեր--Սիմոնյանին,Պետիկ Սիմոնյանին,Ալեքսանդր ն շատ ուրիշների: Սակայն Շահսուվարյանին այդ աշխատանքըմինչե. վերջ չհասցվեց(Ա. Վ., էջ 228): 1956 թ. ամռանը ն աշնանըԼեհաստանում ն Հունգարիայումտեղի ունեցան հակախորհրդային ելույթներ,որոնք ճնշվեցին զենքի ուժով: Դրանց հետնանքովՆ. Խրուշչովի դիրքերը թուլացան: Նրա դեմ կազմակերպվեց դավադրություն, որը խիստ գաղտնի ը պայմաններում գլխավորումէին Վ. Մոլոտովը նԳ. 1957 թ. հունիսի 18-ին դավադիրներըհրավիրեցինԿենտկոմի նախագահության արտահերթնիստ, որն ընթանում էր ուժեղ պաշտպանության տակ վերցվածԿրեմլում, տնեց չորս օր ն ընդհատվումէր միայն գիշերները: Նախագահությանորոշմամբ Ն. Խրուշչովը ազատվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմիառաջին քարտուղարի պաշտոնից: Նախագահողի տեղը գրավեց Բուլգանինը:Խրուշչովը մեղադրվումէր վոլյունտարիզմի, անձի պաշտամունքիմերկացմանուղղությամբ ձեռնարկածանմիտ

Մալենկովը:

Գոու ենր

ՍակայնՆ. Խրուշչովը վճռականորենհերքեց բոլոր մեղադրանքները, Ա նրան պաշտպանեցիննախագահության անդամներՄիկոյանը, նան. նախագահուՍուսլովը, Կիրիչեկոն: Խրուշչովին պաշտպանեցին թյան անդամության թեկնածուներԲրեժննը, Ժուկովը, Մուխիտդինովը, ձայնի Շվեռնիկը,Ֆուրցնան, որոնք, սակայն, ունեին խորհրդակցական հեէր բայց սկզբում պաշտպանում Խրուշչովին, իրավունք: Շեպիլովը տո անցավ հակառակորդիկողմը: Ն. Խրուշչովը հրաժարվեց ենթարկվել ընդունված որոշմանը: Նա հայտարարեց,որ միայն Կենտկոմի պլենումը կարող է իրեն ազատել պաշտոնից, որը ն իրեն ընտրել է առաջինքարտուղար: 1957 թ. հունիսի 22-19-ը տեղի ունեցած ԽՄԿԿ Կենտկոմիպլենումում Խրուշչովը հանդես եյյավկուսակցությունում տիրող դրության ներկայացրեց Մոլովերաբերյալ զեկուցումով: Հակառակ տեսակետը տովը: Սակայն բոլոր ելույթ ունեցողները պաշտպանեցին Խրուշչովին: ՍտեղծվածիրադրությանպայմաններումՄալենկովը,Վորոշիլովը, Բուլգանինը, Սաբուրովը ն Պերվուխինը հանդես եկան զղջման ելույթներով: Անդրդվելի մնաց միայն Մոլոտովը: Ընդունվեց բանաձն, որը դատապարտումէր նրանց վարքագիծը: կենտրոնացրեցողջ Պլենումից հետո Ն. Խրուշչովը իր կուսակցական ն պետական իշխանությունը՝ 1958-ին դառնալով նան ԽՍՀՄ նախարարներիխորհրդի նախագահ: |

ձեռքում

ն շինարարությունը 2. Արդյունաբերությունը

նքնե (1985-1980 - Աոա ցիոն ՄՊԿու ր ո»ո արտադրան

20-րդ համագումարիցհետո ՀԽՍԴՀ-ում ախտա ծավալվեցին 6-րդ հնգամյա պլանի ուղղությամբ: նշանակություն ու կան շարժումը: Վանրապետության եռ ' գյուտարարներին ռացիոնալիզատորներ ԽՄԿԿ

Կարնոր

Ա

տեսեր.

ԳԻՐ

գայն տարինտրին ա լյո հիր ինի, ուտեն

Վեցերորդ

ետությունում

հ

Ական արյու արեն

Քիմիա

զ

մոլիբդ

զար-

րտադր

,

հաստոցաշիէլեկտրատեխնիկական

Հատկապեսթափ ստացավ նական ն շինանյութերիարդյունաբերությունը:

Մեծ

չափով

ընդարձակվեց հանրապետու թյան էներգետիկբա-

Հնգամյակի առտջին երկու տարում կառուցվեցն շահագործման հանձնվեցերեսուն արդյունաբերական ձեռնարկություն: Այդ տարիներին Խորհրդային Հայաստանի արդյունաբերության զարգացումն ընթացավ հատկապես ճշգրիտ մեքենաշինության ստեղծման ն ընդլայնման ուղղությամբ: 1955 թ. համեմատությամբ` 1957 թվականին մեքեզան:

նաշինության արտադրանքըաճեց ավելի քան 40

տոկոսով,իսկ

գործիքաշինությունը՝5 անգամ: Ղայաստանը դարձավ ԽՍՀՄ զարգացած ու արդյունաբերական մշակութայինհանրապետություններից մեկը: 1958 թվականին ՀԽՍՀ-ում բանվորների Ա ծառայողների թիվը կազմում

էր 361 հազարմարդ: Հանրապետության արտադրանքը լայն ճանաչումգտավ ոչ միայն ԽՍՀՄ-ում, այլն-նրա սահմաններից դուրս: 1988 թվականին Հայաստանիարդյունաբերական արտադրանքի 104 տեսակներ արտահանվումէին արտասահմանյան32 երկրներ,այդ թվում՝ Արաբական ՄիացյալՀանրապետություն, Ղուրան» տան, Լիբանան,Բիրմա, Սուդան, Թուրքիա, Արգենտինա Հնդկաստան, Չինաստան, Կորեա, Վիետնամ,Ինդոնեզիա

արդյունաբերական

Մեքսիկա Իրան Ֆին-

լանդիա,Հարավսլավիա, Լեհաստան, Գերմանական Դեմոկրատական ն. այլուր: Հանրապետություն Արտահանվում էին հիմնականումմեքենաշինական,հաստոցաշինական ն էլեկտրատեխնիկական սարքեր:

Արտասահմանյան երկրներումբարձր էին գնահատվում Ղայաստանումարտադրված գեներատորները, տրանսֆորմատորները մետաղահատհաստոցները ն այլ արտադրատեսակներ: երկրներում լայնորեն հայտնի էր Երնանի

Խորհրդային Բազմաթիվ էլեկտրամեքենաշինական գործիքաշինական, ն բազմաթիվ Լենինականի, Չարենցավանի այլ գործարանների արտադրանքը:Մի շարք երկրների նում

պատվերովՀայաստաարտադրվում էր սինթետիկ կաուչուկ,պլաստմասսաներ պեռլիլո, ֆրեզերայինհղկման,

յուղաթ-

ներտաշհաստոցներ, ավտոմատ դիզելայինկայաններ, սինխրոնային գեներատորներ, հիդրավլիկ պոմպեր, պղնձարջասպ այլն: թու,

ն.

3. Գյուղատնտեսությունը Խորհրդայիներկրում գյուղատնտեսությունը ետ

էր մնում

ղովրդական տնտեսության ընդհանուր պահանջներից, որը

լուրջ

ժր-

դժվա-

րություններ էր ստեղծում ժողովրդականտնտեսությանմյուս ճյուղերի զարգացման համար: Արդյունաբերությանն գյուղատնտեսության մեջ առաջացելէր անհամամասնություն: Գյուղատնտեսության ետ մնալը հաղթահարելու ուղղությամբ իրականացվեցին մի շարք միջոցառումներ. 1983 թ. սեպտեմբերյան պլենումի որոշումներով կարգավորվեցինգյուղատնտեսական մթերքների մթերման ն գնման գները, իջեցվեցին կոլտնտեսականների կողմից հացահատիկի, բանջարեղենի, կարտոֆիլի, անասնաբուծական մթերքներիպարտադիրհանձնումներիչաւիերը, զգալիորեն ավելացվեցին գյուղատնտեսությանը հատկացվող գումարները, ամրապնդվեց գյուղատնտեսուգյուղատնտեսությանտեխնիկականբազան, փոխվեց թյան պլանավորմանկարգը, մտցվեց կոլտնտեսականներիամենամսյա ն եռամսյա ավանսավորումը,՛քաղաքից գյուղ մշտական աշխատանքի ուղարկվեցինհարյուրավորմասնագետներ: 1956-1958 թթ. Խորհրդային Հայաստանում մեծ աշխատանք կատարվեց ոռոգման համակարգիընդարձակմանուղղությամբ: Կառուցվեցին Սրզնի-Շամիրամ, Թալինի, զոտայքի ջրանցքները, որոնց շնորհիվ ոռոգելի դարձավավելի քան 32 հազար հեկտար անմշակ տարա-

ծություն:

,

Մոսկվայում բացվեց Համամիութենական գյուղատնտեսական ցուցահանդեսը, որի Վայկական ԽՍՀ տաղավարում ցուցադրվեցին հանրապետությանգյուղատնտեսության նվաճումները: ԽՍԴՄ Գերագույն խորհրդինախագահության 1958 թ. դեկտեմբերի 29-ի հրամանագրով Խորհրդային կայաստանըպարգնատրվեց Լենինի շքանշանով, որն այն ժամանակներում կառավարականբարձրագույն պարգնէր: Պարգեը հանձնեցԵրնան ժամանած ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդինախագահությաննախագահԿ. Ե. Վորոշիլովը: ԽՍՀՄ կառավարության՝ Հայաստանի աշխատավորներին ուղղված ողջույնի հեռագրում ընդգծվում էր, որ բարձրագույն պարգնը շնորհվում է գյուղատնտեսականմթերքների արտադրությունն ավելացնելու, այդ բնագավառում ձեռք բերած խոշոր նվաճումների համար: Վետպատերազմյան տարիներին Հայաստանի գյուղատնտեսությունը մեծ վնաս հասցրեց հանրապետությանըսեփական հացով ապահովելու մասին ԽՍՀՄ կառավարության որոշումը: Առանց հաշվի առնելու հանրապետությանհողատարածքային պայմանները`նախատեսկրճատման վում էր արոտավայրերի,խոտհարքների ն այգեգործության

հաշվին 1951-1953 թթ. հացահատիկիցանքատարածություններն ավելացնել 180 հազար հեկտարով,իսկ բերքատվությունը հասցնել 25 ցենտների(1950 թ. 6 ցենտներ էր)՝ դրանովապահովել հանրապետության պահանջները:Այդ անհիմնորշոմանկենսագործմանհետնանքով 50-ական թվականներին գյուղատնտեսականշրջանառությունից դուրս մոտ բերվեցին հազար հեկտար մեծ թեքությունունեցող արոտավայրերի ն խոտհարքներիքայքայված հողատարածությունները:ՍակավահողՀայաստանիհամար դա մեծ հարված էր: Գյուղատնտեսության մեջ դանդաղ էին ներդրվում գիտության ն առաջավոր փորձի նվաճումները, դանդաղ էր կատարելագործվումարտադրությունը: 1960--ական թթ. կեսերից ԽՍՀՄ գյուղատնտեսությունը նորից հայտնվեցճգնաժամայինվիճակում: Պետությունը հարկադրված սկսեց գյուղատնտեսականմթերքներ գնել արտասահմանից:Հայ գյուղացուն այլնս չէր բավարարումգյուղատնտեսությունիցստացածեկամուտները, ն իր կարիքներըհոգալու համար նա հաճախ դիմում էր արտագնացության:1965 թ. ԽՄԿԿ Կենտկոմը նորից քննեց գյուղատնտեսությունը ծանր վիճակից դուրս բերելու հարցերը: Սակայն ընդունած որոշումները չիրագործվեցին,որովհետե գյուղատնտեսությունն անհրաժեշտ նյութական միջոցներ չուներ, իսկ գյուղացիությունը շահագրգռվածչէր արտադրության բարձրացմամբ: -

Հ:

հունվարին Մոսկվայում տեղի ունեցավ ԽՄԿԿ 21--րդ արտահերթհամագումարը, որը որոշեց կուսակցությանգլխավոր խնդիրները առաջիկա յոթնամյակում (1959-1965 թթ.) Համագումարի հաստատած ստուգիչ թվերում որոշված էին միութենականհանրապետություններիհետագա զարգացմանխնդիրները: ՀԽՍՀ յոթնամյա պլանը ԽՍՀՄ յոթնամյա պլանի բաղկացուցիչ մասն էր: Այն հանրապետությանարդյունաբերությանաճի ավելի բարձր տեմպերէր նախատեսում,քան ԽՍՀՄ միջին տեմպերնէին: Այսպես՝եթե ամբողջերկրումարդյունաբերականարտադրանքնաճելու էր 80 տոկոսով, ապա Վայաստանումայն կազմելու էր 129 տոկոս: Լուրջ ուշադրություն էր դարձվումգունավոր մետալուրգիային, մեքենաշինությանը, մետաղամշակությանըն հատկապեսայնպիսի նոր ճյուղի զարգացմանը, ինչպիսին ռադիոէլեկտրոնայինարդյունաբերություննէ: Այն նան հանրապետությունումքիմիայի զարգացմանպլան էր: 1959 թ.

կ

Նախատեսվում էր ընդարձակել հանրապետությանէներգետիկ ու հիդրոկայաններ, րազան, կառուցել նոր ջերմաէլեկտրակայաններ միէլեկտրահամակարգին Հայաստանի ՀէԿ--ը ավարտելՄինգեչաուրի գծի շինարարությունը: ցնող էլեկտրահաղորդման անասՆոր հեռանկարներէին կանխանշվումհանրապետության ծխախոտաբանջարաբուծության, խաղողագործության, նապահության, մշակաբույսերիզարգացմանհամար: գործության,հացահատիկային Նախատեսվում էր բնակարանայինշինարարությանհետագա ծավալում, գիտությանն մշակույթի հետագա զարգացում: հանձնվեց Աթարբեկյանի 1959 թ. նոյեմբերի5--ին շահագործման Սնանա տնտեսվեց200 տարեկան լճից Դրանով հիդրոէլեկտրակայանը: միլիոն խորանարդմետր ջուր: -Աթարբեկյան բարձրավոլտ թ. ավարտվեց գծի շինարարությունը,որով Վաայստանըսկսեց էլեկտրահաղորդման էլելտաէներգիաստանալ Ադրբեջանից: Յոթնամյակիխոշոր կառույցներիցէր Ղազախ-Երնանգազամուհետո 1960 թ. փետրվարի ղը, որի շինարարություննավարտվելուց Երնան: Փետրվարի հասավ 10-ին Ղարաղաղի գազը Ադրբեջանից ԵրնանիԼենինի հրապարակում: 12-ին գազը բոցավառվեց խորհուրդը որո1961 թ. օգոստոսի 12--ին ԽՍՎՄ նախարարների Սնանա տեղափոխելու լիճ մասը մի շում ընդունեց Արփագետի ջրերի մասին, ն կարճ ժամանակսկսվեցինԱրփա-Սնանթունելի շինարարա-

Աղստաֆա--

կան աշխատանքները: 1960 թ. դեկտեմբերինՎայաստանի կենտկոմի պլենումը Ս. Հ. Թովմասյանինազատեց Կենտկոմիառաջինքարտուղարիպարտականություններից: Կենտկոմիառաջինքարտուղար ընտրվեց Յակով Զա-

րոբյանը:

անվանԼենինի շքանշամայիսի 6-ին Ալ. Սպենդիարյանի ն թատրոնիշենքում տեղի ուճակիր օպերայի բալետիակադեմիական նեցավ հանդիսավորնիստ` նվիրված Հայաստանումխորհրդայինիշխանությանհաստատման 40-ամյակին: Այդ առթիվ Երնան ժամանեց 1961 թ.

Կենտկոմիառաջինքարտուղար Ն. Ս. Խրուշչովը: Խորհրդային իշխանության40 տարում հանրապետությունում կառուցվել էին շուրջ 500 գործարան,ֆաբրիկա ն արդյունաբերական արդյունաբերություԽորհրդային այլ ձեռնարկություններ: ն էլեկտրամեքենաներ, հաստոցներ էր կը թողարկում "

ԽՄԿԿ

Հայաստանի

ժամանակակից

բարձր ճշգրտությանսարքեր, տարբեր քիմիկատներ,գունավոր մետաղներ, սինթետիկ կաուչուկ, կոշիկ, գործվածքներ,գինի, կոնյակ ն այլն: Արդյունաբերական արտադրանքիավելի քան 60 տեսակներ 1960 թվա57 երկրներ: կանինարտահանվումէին Եվրոպայի, Քառասուն տարում էին կառուցվել 30-ից ավելի Դայաստանում ու խոշոր միջին էլեկ.ոտրակայաններ: Մեկ շնչին ընկնող էլեկտրաէներգիայի արտադրությամբ ԽորհրդայինՀայաստանըառաջ էր անցել Ֆրանսիայից, Զապոնիայից,Իտալիայից: Մեկ շնչի հաշվով ՎՉայաստանում արտադրվում էր 15 անգամավելի էլեկտրաէներգիա, քան Թուրքիայում ն 41 քան Իրանում: ավելի, անգամ 1960 թվականինԽորհրդայինՀայաստանումկար 369 հիվանդանոց, ուր աշխատումէին 4,6 հազար բժիշկներ ն 11 հազար միջին բժշկական անձնակազմ: Անցած չորս տասնամյակներիընթացքում հանրապետությունում կառուցվեց 3 միլիոն 300 հազար քառ. մետր բնակտարածություն, 1,6 միլիոնքառ. մետր բնակարաններկառուցվեցինպետականվարկով ու բնակչության միջոցներով: 1960 թվականինհանրապետությանխճուղիներիերկարությունը հասավ 6,2 հազար կիլոմետրի,կառուցվեցինԼենինական-Արթիկ, Ղափան-Մինջնան,Երնան-Սնան երկաթուղագծերը: դարձան Երնանը,Լենինականը,Կիրովականը, կառուցվեցին մի շարք նորքաղաքներ: Վանրապետության ազգաբնակչությունն աճեց 2,5 անգամ: Խորհրդային Հայաստաններգաղթեցավելի քան 130 հազար հայ: 1961 թ. հոկտեմբերին Մոսկվայուձճ տեղի ունեցավ ԽՄԿԿ 22--րդ համագումարը:Համագումարն ընդունեց կուսակցության նործրագիր, որը կոչվեց կոմունիզմիկառուցմանծրագիր: 1963 թ. ապրիլին տեղի ունեցավ Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի6-րդ գումարման առաջին նստաշրջանը, որն ընտրեց Գերագույն խորհրդի նոր կազմ: Գերագույն խորհրդի նախագահությաննախագահընտրվեցակադեմիկոսՆագուշ Հարությունյանը:Նախարարների խորհրդի նախագահհաստատվեց ԱՍ.Ե. Քոչինյանը: 1964 թ. ԽՄԿԿ հոկտեմբերյանպլենումը զբաղեցրած պաշտոնից ազատեց Ն. Ս. Խրուշչովին: ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար ընտրվեցԼեոնիդ Իլյիչ Բրեժննը:

Ասիայի, Աֆրիկայի

Խոշոր քաղաքներ

Յոթնամյապլանի կատարման արդյունքներն ամփոփեցՀայաստանիկոմկուսի24--րդ համագումարը՝ 1966 թ. մարտին:Հաշվետու զեկուցմամբհանդես եկավ Կենտկոմիառաջինքարտուղար Ա. Ե. Քոչինյանը: Նոր՝ 1966-1970 թթ. հնգամյապլանի դիրեկտիվներիվերաբերյալ զեկուցումովհանդես եկավ ՎԽՍՀ նախարարներիխորհրդինախագա Բադալ Մուրադյանը: Յոթնամյակիտարիներինհանրապետությանարդյունաբերական արտադրանքնավելացավ 2,5 անգամ, ստեղծվեցին արդյունաբերության առաջատար նոր ճյուղեր՝ էլեկտրոնիկա, ռադիոէլեկտրոնիկա, սարքաշինություն,գործիքաշինություն,հաշվիչ մեքենաներիարտադրություն ն այլն: Հանրապետությունումկառուցվեցին300 նոր արդյունաբերական ձեռնարկություններ,արտադրամասերու տեղամասեր,յուրացվեց արտադրանքի600 նոր տեսակ: Յոթնամյակի վերջում Վայաստանի 55 արդյունաբերականձեռնարկություններաշխարհի69 երկրներարտահանեցին130 անուն արտադրանք՝ժամանակակիցհաստոցներ, մեքենաներ, սարքեր, գինի, կոնյակ,պահածոներ նայլն: Յոթնամյակի խոշորագույն. կառույցներ էին Աթարբեկյանի ն Երնանի հիդրոէլեկտրակայանները, Երնանիջերմաէլեկտրակայանը: 1966 թ. մայիսինՔաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը պարգնատրվեցԼենինի, Երեանի Կիրովիանվան սինթետիկկաուչուկի գործարանը` Աշխատանքային կարմիր դրոշի շքանշանով: Լենինի շքանշանի արժանացավ նան Երնանի Լենինի անվան էլեկտրամեքենաշինականգործարանը,որը եռապատկեցարտասահման արտահանվող արտադրանքիքանակը: 1966 թ. հունիսին Աշխատանքայինկարմիր դրոշի Լենինականի Մայիսյան ապստամբության անվան պարգնատրվեց տեքստիլ կոմբինատը: Յոթնամյակումորոշակի հաջողություններ ձեռք բերվեցին նան Հայաստանիգյուղատնտեսության բնագավառում:Խաղողի ն պտղատու այգիներնընդլայնվեցին27 հազար հեկտարով,ջրարբիացվեց144 հազար հեկտարխոտհարք: Գյուղատնտեսությանհամախառնարտադրանքըյոթնամյակիվերջին երկու տարում ավելացավ20 տոկոսով: Ազգային եկամուտն աճեց 76 տոկոսով, որը հնարավորություն տվեց ավելացնել ժողուլրդի բարեկեցությանըհատկացվողմիջոցները:

շքանշանո

պղնձամոլիբենային

Միջին հաշվով 26,2 տռկոսով աճեց աշխատավարձը:Կառուցվեց 4,3 միլիոն քառ. մետր բնակտարածություն: թ. հունվարի համեմատությամբ՝1965 թ. ՀԽՍՀ բնակչության թիվը հասավ 2,2 միլիոնի, այսինքն՝ ավելացավ 0,5 միլիոնով: Դա տեղի ունեցավ գերազանցապեսբնական աճի հաշվին, որը բնակչության բաէր: րեկեցության բարձրացմանարդյունք |

Ութերորդ հնգամյակի(1966-1970 թթ.) դիրեկտիվներըհաստատվեցին 1966 թ. ապրիլին:

Ընդլայնվելու էր Ղափանի կոմբինատը,Քահաքեռի ալյումինի գործարանում կառուցվելու էր փայլաթիթեղինոր տեսակներիարտադրություն: Խոշոր աշխատանքներէին կատարվելու Վոդի ոսկու հանքերիիրացմանուղղությամբ: Հիմնականում պետքէ ավարտվեր Հրազդանի կոմբինատիշինարարությունը: Զգալիորեն ընդարձակվելուէր քիմիական արդյունաբերությունը:Սինթետիկ կաուչուկի արտադրությունն ավելանալուէր 1,6, ավտոդողինը՝1,7, պլաստմասսաներինը՝ 1.8 անգամ: Վանքային ավելանալու էր Յ,7 անգամ:

լեռնաքիմիակ

արտադրությունն պարարտանյութերի

արտադրանքը Սեքենաշինության պետքավելանար է

անգամ,

մեքենաներինը՝ երկու, սարքերինը՝1.8 անգամ: Ավարտվելու էր օգտագոիծմամբ Երնան ավտոմոբիլային գործարանիկառուցումը:

տության ն տեխնիկայի նվաճումների ըստ ամենայնի աճ, գյուղատնապահովել արդյունաբերությանհետագա նշանակալի արագ ու կայուն տեմպերին դրա շնորհիվ ժոտեսության զարգացման էականբարձրացում: ղովրդի կենսամակարդակի արդյունաբերականարտադրանքի Նախատեսվումէր ԽՍՀՄ-ում Գյուղատնտեսականարտադրությանմիծավալը մեծացնել 1,5 անգամ: ջին տարեկանաճը կազմելու էր25 տոկոս: Կապիտալներդրումներըկազմելու էին310 միլիարդռուբլի, որը 47 տոկոսովավելի էր,քան 1961--1965` էր 38-41 տոկոսով, բնակչության թթ.: Ազգայինեկամուտը ավելանալու մեկ շնչին ընկնող ռեալ եկամուտըավելանալու էր 1,3 անգամ: Դիրեկտիվներումմեծ տեղ էր հատկացվածազգային հանրապետությունների տնտեսության, մշակույթի, գիտության ն սոցիալ--տնտեսականզարգացմանը: Ութերորդ հնգամյակիխնդիրները քննարկվեցին Հայաստանի ՄշակվեցինԽորհրդային Վայաստակոմկուսի 24-րդ համագումարում: տարբեր ճյուղերի զարգացման նի ժողովրդականտնտեսության ստուգիչ թվերը: Խորհրդային Հայաստանում արտադրանքի ծավալը ավելանալու էր 1,8 անգամ: Նախատեսվում էր լայնորեն զարգացնել հանրապետությանէներգետիկտնտեսությունը: վերջում ավարտվելու էր Արփա--Սնանհամալիրի շիՀնգամյակի նարարությունը,որի թունելի երկարությունը48 կիլոմետր էր: 1970 թ. հանրապետությունմուտք գործող գազի քանակը հասնելու էր տարեկան 5 միլիարդ խորանարդմետրի:

արդյունաբերական

արտաությունը,

լեռնաքիմիականկոմբինատըսկսելու էր ցեմենտի

Լ

տարիներին

ժողովրդականսպառման ապրանքների Հնգամյակի արտադրությունըավելանալու էր երեք, սննդի արդյունաբերությունը՝ 1,9, թեթն արդյունաբերությունը՝ 1,5 անգամ: Հիմնականում ավարտվելու էր շոգեքարշերիփոխարինումը ու ջերմաքարշերով, սկսվելու էր Իջնան-Աղստաֆա, րազդան-Մեղրաձոր, Սնան-Շորժա երկաթուղագծերիկառուցումը, էր ավելի քան 200 կմ Շարք էր մտնելու հազար նոր Կապիտալներդրումները նախորդ համեմատությամբ 1,5 անգամ: ավելանալու Գ/ուղատնտեսականմթերքների տարեկան մի35 տոկոս: ջին կազմելու էր աճը էր բանվորներին ծառայողների Նախատեսվում միջին աշխատավարձը բարձրացնելառնվազն20 տոկոսով: Մեծ ծավալ էր ստանալու բնակարանային շինարարությունը, ընդարձակվելուէր բուժսպասարկումը՝800 մահճակալով: 1967-1970 թթ. հանրապետությունումկառուցվեց ն շահագործման հանձնվեց285 դպրոցական շենք՝ 194 հազար սովորողիհամար: Զարգացում ապրեց նան գրականությունը,արվեստը, կինոն ու թատրոնը:

կովտրաքարշերով ավտոճանապարհ: գր ռուցվել հեռախոսահամար: էին

հնգամյակի

արտադրությա |

Ութերորդ հնգամյակի առաջադրանքներըամբողջությամբվերց-

րած հիմնականումկատարվեցին:

|

"

ս

4.

Վայրենադարձությունը

1962-1965

թվականներին

'

օգոստոսի12--ինԽՍՀՄ նախարարներիխորհուրդըորոշուս կազմակերպելումասին: հայերինոր հայրենադարձություն ընդունեց 1961 թ. օգոստոսի29-ին ՀԽՍՀ նախարարներիխորհրդինառընվերադարձողհայերի ընդունմանն տեղավորման .թեր արտասահմանից Ներգաղթողներինընդունելու համար կոմիտեն վերակազմակերպվեց: բնակելի շենքերի նոր զանգվածներկառուցվեցինԵրնանում,Լենինա1961 թ.

Ալավերդիում,Ղափանում,Հրազդանում: Բաքկանում, Կիրովականում,

ստեղծվեցինընդունման կետեր: Բաթումիի նավահանգիստներում 1962 թ. սկզբներին ԿիպրոսիցԲաթումի ժամանեց Միացյալ ների առաջին խումբը: Դրան հաջորդեց Արաբական ջերմանավով1962 թ. պետությունիցժամանած քարավանը: «Պիոներ» վերջին Փեհլնիից Բաքու ժամանեցիրանահայերիառաջինխումբը: 1962-1965 թթ. Խորհրդային Հայաստան եկան 1655 ընտանիք՝ 6949 սփյուռքահայեր:Ներգաղթըկատարվեց18 երկրներից:Սիրիայից եկան3363, Իրանից՝ 1959, ԱՄՆ-ից՝ 705, Կիպրոսից՝500 մարդ: ՄնաԱրգենտինայից, ցածներըներգաղթեցինԹուրքիայից,Եթովպիայից, ն րուգվայից այլ երկրներից: Ներգաղթածներիմեծ մասը՝ 1374 ընտանիք՝5372 մարդ, վորվեցին Երնանում, Լենինականում, Կիրովականում, Հրազդանում, Լուսավանում (Չարենցավան)ն այլ քաղաքներում,մնացածները՝գյուղական վայրերում: Նրանց հատկացվեցին բնակարաններ,կահույք, անվերադարձ դրամականօգնություն, 400 հոգու տվեցին ծերության կենսաթոշակ ն այլն:

վի

ն

հայրենադարձ- տաբներ: Սակայն հայ ժողովուրդն ազգային զարթոնք ապրեց 1965 Դանրա-

Ու-

տեղա-

5.

տական գաղափարախոսությանհետապնդածորոշակի սահմանափակություններով, բայց երբեք իսպառ չեն մարել: Ընդհակառակը՝իրերի բերումով ստեղծված նպաստավոր հանգամանքներում դրանք սուր բնույթ են ընդունել ն անգամ դրսնորվելանկասելի պոռթկումներիձնով: Դա սեփականպատմությանընթացքովպայմանավորված մեր ժողովրդի առանձնահատկություններից մեկն է: Խորհրդայնացումից հետո մեր ժողովրդի մեջ ազգային զգացողություններիբուռն աշխուժացում արձանագրվեցՀայրենական պատերազմիավարտիցանմիջապեսհետո՝ Պոտսդամիկոնֆերանսի նախապատրաստմանն անցկացմանժամանակաշրջանում, երբ դրվեց Թուրքիայի կողմից 1921 թվականինբռնազավթված հայկական տարածքները հայ ժողովրդինվերադարձնելուհարցը: Ազգային զգացողությունների բուռն վերելքի ժամանակաշրջան պետք է համարել, անշուշտ, նան 1946-1948 թ. Մեծ հայրենադարձությունը, երբ այդ զգացողություններն ընդունեցին համազգայինմասշ-

Ազգային

ն քաղաքական այլախոհությունը զարթոնքը

Խորհրդահայ մեջազգային զգացողություննեհասարակության

միշտեն պահպանվել:ճշմարիտ է՝ երբեմն դրանք հետին պլան են մղվել` պայմանավորվածազգային կյանքի բնագավառում կոմունիսրը

թվա-

կանին, երբ տքնաջանորեննախապատրաստվեց համազգային մակարդակովնշվեց Հայոց Մեծ եղեռնի50-ամյա տարելիցը: Այդ զարթոնքը նախապատրաստեցինՍիլվա Կապուտիկյանի «Քարավաններըդեռ քայլումեն», Պարույր Սնակի«Անլռելի զանգակատուն» ստեղծագործություններըԳ̀րիգոր Խանջյանի նկարազարդումներով, Յովհ. Շիրազն իրվիթխարիկերպարովու ստեղծագործությամբ, Սփյուռքի մամուլն ու գրականությունը ն առաջին հերթին բեյրութահայ «Զարթոնք» շաբաթաթերթը՝նրա խմբագիրԳերսամ Ահարոնյանի«Մեծ Երազիճամբուն վրա» գիրքը նէլի ուրիշ իրողություններ: Այդ օրերին դժվարությամբՀայաստան էին հասնում լեհ նշանավոր հրապարակախոսԲոգդանԳեմբարսկուհանրահռչակնամակները, որոնք մեքենագրականեղանակով բազմացվում ու տարածվում էին: Այդ օրերի մեծագործություն համարելխորհրդահայպատլպիտի մաբաններՄկրտիչՆերսիսյանի, Երվանդ Սարգսյանի,Ջոն Կիրակոսյանի, Արամայիս Մնացականյանի գործերի հրատարակումը, որոնք տասնյակհազարավորտպաքանակներով դառնում էին մեր ժողովրդի ու

սեփականությունը:

Հայրենիք--Սփյուռք

Այդ օրերի կամուրջն էր 1964-ին հիմնադրհետ ված Սփյուռքահայության մշակութային կապի կոմիտեն ու նրա 73.

նախագահՎարդգես Համազասպյանը,որին սփյուռքահայերն անվանում էին «Հայրենիքի դեսպանը Սփյուռքին Սփյուռքին դեսպանը Հայրենիքին մեջ»: Նախապատրաստականհսկայական գործնական աշխատանք կատարեցինհենց այդ ժամանակաշրջանումԵրնանում ստեղծված ազգային-հայրենասիրական գաղտնի կազմակերպությունները: Այդ ժամանակաշրջանում ազգային-հայրենասիրականգաղափարներով էին տոգորված մեր մտավորականությունը, սովորող երիտասարդությունը,բանվորներն ու կոլտնտեսականները՝ մեր ողջ ժողովուրդը: Այո, դա համազգայինզարթոնք էր: 1965 թվականիապրիլի 24--ին Վայաստանում ն Սփյուռքում անցկացվեցին հայուրավոր սգո ցույցեր ու միտինգներ: Սակայն ամենահուժկու ցույցը Երնանում կազմակերպված ու անցկացվածցույցն էր, որն սկսվեցառավոտյանու շարունակվեց մինչն ուշ երեկո: Այդ օրը փողոցներ ու հրապարակներդուրս եկան հարյուր հազարավորմարդիկ: Քաղաքի շենքերի, տրանսպորտայինմիջոցների վրա ուրվագծում էին Մասիսները՝ «Հողերը»: Մակագրությամբ: Այդ միակ բառը վանկարկվումէր ամբողջ օրվա ընթացքում: Դա Խորհրդային Միության պատմության մեջ առաջին զանգվածային ելույթներից էր: Ցուցարարարները միութենական ն տեղական իշխանություններից պահանջում էին պաշտոնապեսդատապարտելՀայոց ցեղասպանությունը, հասնել նրա միջազգային. ճանաչմանը ն պաշտպանել հայ ժողովրդի պատմական իրավունքները: Կեսօրին ժողովրդական զանգվածները կենտրոնացանԼենինի (այժմյան Հանրապետության)հրապարակում,որտեղ Կառավարական տրիբունայիցմեգաֆոններովհնչեցին բազում ելույթներու կոչեր:Հրապարակում կայացած միտինգը եզրափակվեցհզոր նստացույցով՝ ի տես «Արմենիա» հյուրանոցի պատշգամբներում խռնվածարտասահմանցիների:Դա առաջիննստացույցն էր մեզանում, որն, ի դեպ, հեւտագայում՝ Ղարաբաղյանշարժմանօրերին, բազմիցսկիրառվեց: ԵրեկոյանՕպերայի ն բալետի թատրոնի համերգայինդահլիճում ընթանում էր սգո կառավարականնիստ, որին ներկա էր նան Ամենայն հայոց կաթողիկոսՎազգենԱռաջինը:Նիստը ձայնասփռվումէր ռադիոյով, ն հրապարակումու նրա շրջակայքում խռնված ժողովուրդը լուռ լսում էր: Ժողովրդիպահանջներըհանրապետությանղեկավարությանը ներկայացնելու նպատակով ցուցարարաների կողմից ընտրված մի

մեջ,

երիտասարդներն

խումբ փորձեց մտնել օպերայի շենքը: Կատարվեց, սակայն, աննախատեսելին. ինչ-որ մարդկանցսադրանքովքարեր նետվեցինշենքի պատուհանների վրա: Կարծես թե ամեն ինչ նախապատրաստվածէր. փշրվող ապակիներիաղմուկին միախառնվեց նախօրոք այստեղ բերված հրշեջ մեքենաների հռնդյունը, որոնցից խողովակներովջրի շիթեր արձակվեցին այգում ն հրապարակումխռնված ժողովրդի վրա: Նույն պահին էլ ռետինե կարճ ու բավականին նուրբ մահակներովցուցարարներին սկսեցին ցրել ոստիկանները:Խորհրդային ոստիկանիձեռքում ռետինե մահակի երնալընորություն էր: Ինչնէ, ցույցը կոպտորենցրվեց, բայց այն շարունակվում էրքաղաքի այլ մասերում: Երնանյան համազգային ցույցը, որը հպարտության ն արժանապատվության զգացումներով էր։ համակել բոլորին, ցրվեց այդպես տգեղու անվայելուչ կերպով՝ դեմթշնամականզգացկառավարողների մունքներ սրտում: Ինչպես նշում է ԱրմենակՄանուկյանը,երնանյանցույցի կապակցությամբ «Վասարակականկարգը խախտելու» ն «Խուլիգանության» համար մի քանի օրով դատապարտվեցինելույթների որոշակի մասնակիցներ, սակայն քաղաքական դատավարություններ ն երկարաժամկետ դատապարտվածներ չեղան: «Կարծում ենք,--- այդ առիթով գրում է Ա. Մանուկյանը,--- որ դրա հիմնականպատճառներիցմեկն այն է, որ հանրապետության այդ տարիների ղեկավարությունը ն ելույթներին մասնակցածները (ինչպես նան չմասնակցածներիզգալի մասը) ունեին ազգային որոշակիորեն միանման մոտեցումներ, հատկապես անարդարացիորեն կորսված հայկական պատմական հողերի վերամիավորման հարցում(Արմենակ Մանուկյան, Քաղաքականայլախոհությունը Հայաստանում 1950--1988 թթ., Երնան, 2005, էջ 35): ՅաԸնդունված է ասել, թե ՀԿԿ Կենտկոմիառաջին քարտուղար 50-ամկով Զարոբյանը թ. աշխատանքիցազատվեցհենց Եղեռնի յակին նվիրված միջոցառումներին աջակցելու առիթով: Դա մասամբ կարող է ն ճշմարիտ լինել. ազգային զարթոնքի զգացումները խորթ չէին նան այնօրյա կուսակցական ու պետականշատ գործիչներիհամար. նրանք էլ հայ մարդիկ էին: Եղեռնի 50-ամյակի նշման արդյունքում 1967 թվականին Ծիծեռնակաբերդում վեր խոյացավ այսօր արդեն աշխարհահռչակհուշակոթողը, որը համայն հայության համար ուխտատեղի դարձավ: Հուշակո-

սերմանելով յուրաքանչյուրի

'

'

թողներ կառուցվեցին նան բազում այլ վայրերում, որոնք հայ մարդեն: կանց ազգային զգացումներիյուրատեսակարտահայտչամիջոցներ ու են Դրանք այսօր էլ սրբությամբպահպանվում կպահպանվեներկար: Հայոց Մեծ եղեռնի 50-ամյա տարելիցի նշումը որոշակի թափ հաղորդեց Խորհրդային այլախոհական

ծավալված Հայաստանում հակախորհրդային ծավալված: այլախոհական՝

շարժմանը: ԽՍՀՄ-ում

շար-

ժումըՑուրովի դրսնորվեց նան Հայաստանում. հայ ժողովուրդը իր գիտակցության մեջ կրում էր հայկական պատմական տարածքների . կորստյան չմարող գաղափարը, ն հենց այդ հողի վրա դրսնորվեցին հանրապետությունում սկիզբ: առած այլախոհական (հակախոիհրդային) կազմակերպությունները, որոնք, բնականաբար,առաջ էին քաշում նան անկախության ն ազատության կարգախոսներ: 1960-ական թվականներին ն դրանից հետո Հայաստանումհակախորհրդային գործունեության համար ձերբակալված անձինք դատապարտվածէին ՀԽՍՀ քրեական օրենսգրքի 65-րդ հոդվածի առաջին մասով ն 206 պրիմ հոդվածով, ըստ որոնց՝ քրեորեն պատժելի էր համարվում խորհրդային իշխանությունը քայքայելու նպատակով ն հասարակականկարգն արատավորող զրխորհրդայինպետական պարտչականհերյուրանքներտարածելը: Այդհոդվածներով1960-1970 թթ. դատապարտվելէ 37 մարդ (Ա. Մ., էջ 35): 1964 թ. օգոստոսին: 2-4 տարվա ազատազրկմանդատապարտվեցին Խաչատուր Ամիրջանյանը, Վիգեն Բաբայանը, Մերուժան Հովհաննիսյանը, Խաչիկ Սաֆարյանը (հետագայում՝ ժողպատգամավոր), Գրիգոր Եղյանը, ԿարապետՔիրամիջյանը, էդվարդ Կակոսյանը: Այդպես կազմվեց «Յոթի գործը»: Ինչպես նշված է դատավճռում, նրանք. ն հասնել իրենց համաձայնությանեն եկելստեղծելգաղտնի խմբակներ ազգայնական, հակախորհրդային նպատակներին:Նրանք պարբերա-. բար հավաքույթներ են կազմակերպել Երնանում, էջմիածնում, հեանտապնդել են Խորհրդային ՎայաստանըԽորհրդային Միությունից ն ջատելու անկախ Հայկականպետականությունստեղծելու նպատակ (Ա. Մ., էջ 36--Յ7): 1967 թվականի մայիսին 10 տարվա ազատազրկման դատապարտվեցին Սերգեյ Մելքոնյանը ն Ֆրունզե Մկրտչյանը: Վերջինս ստեղծել էր ««Մանիֆեստ» հայկական հասարակական կուսակցու376

թյուն» փաստաթուղթը,որտեղարծարծված է Խորհրդային Վայաստանը խորհրդայինՄիությունից անջատելու գաղափարը(Ա. Մ., էջ 38):.

թ. սեպտեմբերին երեք տարվա ազատազրկման դատապարտվեց Մատենադարանիկրտսեր գիտաշխատող Զավեն Հարությունյանը, որը մեղադրվեց հակախորհրդայինթռուցիկներտարածելու, Երնանի թիվ Յ դպրոցում աշակերտական«Հայոց պատանիների միություն» ստեղծելու ն ղեկավարելու մեջ: Միությունը մշակել էր ծրագիր ն կանոնադրություն: Խումբը կազմակերպվելէր հայոց պատմություն ուսումնասիրելու, հայ երեխաներինմիայն հայկական դպրոցում սովորելու, Ղարաբաղն ու ՆախիջնանըՀայաստանինմիացնելու կոչերը տարածելու համար: 1967 թ. նոյեմբերին վտանգավոր հրահրիչ «Քպղաքականապես թռուցիկներ տարածելու համար» դատարանի առաջ կանգնեցին Երնանի պետհամալսարանի4--րդ կուրսի ուսանող Սուրիկ Սարգսյանը, ավագ գիտաշխատող Ալբերտ Ղուբասարյանը, ռուսաց լեզվի ուսուցիչ Մկրտիչ Մովսիսյանը, ինժեներներ Արկադի Հայրապետյանը, Ռուբեն Սաֆարյանը,ՀայկոռպիապրանքագետՎանիկՍտեփանյանը,Մարտին Նալբանդյանը: 1966--1967 թթ. այդ խումբը ձեռք էր բերել տպագրական ն տարածել մեծաքանակ թռուցիկներ` Ղարաբաղն ու Նասարք խիջնանըՀայաստանինմիացնելու պահանջով:Նրանք դատապարտվեցին 1,5-2,5 տարվաազատազրկման: 1968 թ. մայիսին մեկ տարվա ազատազրկմանդատապարտվեց ԵՊՀ բանասիրականֆակուլտետի 2--րգ կուրսի ուսանող Լենոն Մնացականյանը, որը մեղադրվում էր անլեգալ խմբակ կազմակերպելու, «Նոր շարժում» ստորագրությամբ թռուցիկներ տարածելու համար, որոնցով պահանջում էին Հայաստանին վերամիավորել Նախիջնանն ու Ղարաբաղը: 1968 թ. նոյեմբերինտեղի ունեցավ «Հայ հայրենասերների միուԴատա8 թյուն» կազմակերպության անդամների դատավարությունը: րանի առաջ կանգնեցին ԵՊՀ պատմությանֆակուլտետի 2--րդ կուրսի ուսանող Հակոբջան Թադնոսյանը, Խ. Աբովյանի անվան հայկական ինստիտուտիպատմությանֆակուլտետի 3--րդ կուրմանկավարժական ֆակուլտետի 3-րդ սի ուսանող Ռուբեն Հովսեփյանը,ԵՊՎ պատմության կուրսի ուսանող էդիկ Ալեքսանյանը, հուշանվերներիֆաբրիկայիբանինստիտուտի վոր Ռուբիկ Վարդանյանը, գեղարվեստաթատերական 4-րդ կուրսի ուսանող Ռաֆիկ Ղարագյոզյանը, Արարատիքիմիական

տեխնիկումի 3-րդ կուրսիուսանող Միսակ Խաչատրյանը, մանկավարժական ինստիտուտի ֆակուլտետի 3-րդ կուրսի ուգեղարվեստական Վահան սանող Եղիազարյանը,որոնք դատապարտվեցին1--2 տարուց Յ մինչն ամսվա բանտարկության:Դատավճռումասված է, որ վերոհիշյալ ամբաստանյալները,համարելով, որ խորհրդային կառավարության ազգային քաղաքականությունը ոտնահարում է հայ ժողովրդի կենսական շահերը, 1967-1968 թթ. ընթացքում տպագրել ն տարածել են նյուեն թեր, որոնք բովանդակել խորհրդայինպետականու հասարակական կարգը, ԽՄԿԿ ն Խորհրդային կառավարությանարտաքին ն ազգային քաղաքականությունըվարկաբեկողզրպարտիչհերյուրանքներ:Ամբաստանյալ Հակոբջան Թադնոսյանը համալսարանում կազմակերպել է ավելի քան 20 հոգուց բաղկացած անլեգալ խմբակ:Նման խմբակներեն կազմակերպվել նան Խ. Աբովյանի անվան մանկավարժականինստիտուտում, Արարատիքիմիականտեխնիկումում,Արտաշատում,Լենինամիկանում: Այդ բոլոր խմբակները3. Թադնոսյանինախաձեռնությամբ ավորվել ու կազմել են «Վայ հայրենասերներիմիություն», իսկ 1967-ին կազմվել է նրա կանոնադրությունը:Կոչ էր արվում Թուրքիայից պահանջել հայկականհողերը,վերադարձնելՆախիջնաննու Ղարաբաղը:Կազմակերպությանմեջ ներգրավվածէր 40-50 մարդ: Նյութերից պարզվում է, որ կազմակերպությանանդամներըդեմ էին ԽորհրդայինՎայաստանը ԽՍՀՄ--ից անջատելու գաղափարին(Ա. Մ., էջ 41--43): 1960-ական թվականներիկեսերին Հայաստանումստեղծվում ն գործում է «Ազգային միացյալ կուսակցություն»ընդհատակյակազմակերպությունը: Այն ուներ ծրագիր, կանոնադրությունԱ երդմանտեքստ: Կուսակցության կազմակերպիչներնու ղեկավարներնէին Հայկազ Խաչատրյանը, Ստեփան Զատիկյանը ն Շահեն Հարությունյանը, որոնք 1969 թ. դատապարտվեցին 9, 4 ն 1 տարի ազատազրկման: Հայկազ Խաչատրյանը ծնվել է 1918 թվականինԵրնանում: Նա նկարիչ էր, Գայրենականպատերազմի մասնակից,Փառքի 3--րդ աստիճանի շքանշանակիր: ՍտեփանԶատիկյանըծնվել է 1946 թ. Երնանում. պոլիտեխնիկական ինստիտուտի5-րդ կուրսի ուսանող էր: Շահեն Հարությունյանըծնվել է 1937 թ. Երնանում.մանկավարժական տեխնիկումի5-րդ կուրսի ուսանող էր: Կուսակցությանառաջինքայլերից էր «Փարոս» անունով 200 օրինակ թռուցիկ պատրաստելըն 1967 թ. ապրիլի 24-ին Երնանումցրելը:

Կուսակցությանծրագրում նշված է, որ ԱՄԿ--ն քաղաքական,դեհասարակականկազմակերպությունէ, որի նպատակնէ մոկրատական, վերականգնելկորցրած պետականությունը,վերադարձնելհափշտակվաձ հայրենի հողը ն իր սուրբ հողի վրա նորից ստեղծել այն աշխարհահռչակ դրախտը,որը հիշատակված է Սուրբ Գրքում: մեծատառերովընդգծվում 6--րդ կետում ծրագրի Կուսակցության է էր, որ նրա հիմնականխնդիրն ազատագրելազգը օտարի լծից, դուրս Հայաստանը գերիշխանությունից, գալ Ռուսաստանիստրկատիրական հանրապետություն: չեզոք անկախ, քաղաքական դարձնել ազատ, էր ապագայում ստեղԾրագրի յոթերորդ կետով նախատեսվում ծել նան ԿիլիկիայիՀայկական Հանրապետություն: էրանողոք պայքար սկսել մոսկովՏասներորդ կետը նախայոեսում ն բռնություններիդեմ: կամայականությունների յան գերիշխանության, էր խաղաղ Ռուսաստանից պահանջվում Տասնմեկերորդ կետով ճանապարհովՀայաստանինվերադարձնելայն տարածքները, որ անօրինականկարգով տրվել են Ադրբեջանինն Վրաստանին: Տասներկուերորդ կետով պահանջվումէր ժամանակի կառավարությունից՝վերականգնելազգային բանակը: Տասնհինգերոդ կետով ԱՄԿ--ն իր սրբազան պարտքն էր համարում բողոքի ձայն բարձրացնելհայկականդատինարդարացիլուծում տալու համար ն եռանդուն պայքար ծավալել ԱրնմտյանՎայաստանի աշխարհիերեք միլիոնից ավելի ստեղծմանհամար, ուր կվերադառնան թափառականհայեր: Կուսակցությանօրգանն էր «Փարոս» անլեգալ թերթը, որի միակ համարը՝230 օրինակ,տպագրվեցն տարածվեց1967 թ. հոկտեմբերին: Այնտեղտպագրվածէին Հ. Խաչատրյանի,Ստ. Զատիկյանի նՇ. Հարությունյանի հոդվածները,որտեղ հարձակումներէին կատարվումկոմունիստականգաղափարներիդեմ, իսկ հայ ժողովրդի վիճակը ներկայացվում էր իբրնգաղութայինն կեղեքվող: 1968 թվականից կուսակցությանղեկավար դարձավ Պարույր Հայրիկյանը:1967-1975 թթ. ԱՄԿ-ի գործով տեղի ունեցան16 դատավարություններն ավելի քան 50 հայրենասերներդատապարտվեցին վեց ամսից մինչն տասը տարվա կալանքի ու աքսորի: ԱՄԿ մեջ մտնողների համար Եղեռնի զոհերի հուշահամալիրում կատարվումէր երդման ծիսականարարողություն: `

Անտարակույս,ԱՄԿ անդամներիթվաքանակըմեծ չէր, սակայնայդ մեծ էր, նա խմբի ազդեցությունըբեվականին ակնահայտորեննրաթռուցիկու ներն թերթերըորոշակիտարածում էինգտել հանրապետությունում: 1969 թ. փետրվարինՎԽՍՀ Գերագույնդատարանիքրեական գործերի դատական կոլեգիան 6-15 տարվաազատազրկման դատապարտեց մեկ այլ ընդհատակյակազմակերպությանյոթ անդամների:Դրանք էին կազմակերպության տեխղեկավարՀովիկ Վասիլյանը՝ միջնակարգ նիկականկրթությամբ,ուսուցիչ ԱսատուրԲաբայանը,բանվորԳնորգ Հեքիմյանը, վարորդ ՍարգիսԹորոսյանը,բանվոր ԱղասիԱնտոնյանը,ինժեներ Շիրակ Գյունաշյանը, բանվոր Լնոն Առուշանյանը:1965 թվականի գարնանիցնրանք պատրաստելն տարածելեն հակախորհրդային,դաշնակցականլիդերներիհոդվածներ,իսկ 1968 թ. գաղտնի տպարգրելեն «Հանուն հայրենիքի» անունով ամսագիր՝343 Օրինակ:Նրանց առաջնորդողը անկախՀայաստանստեղծելու գաղափարնէր: Դեռնս 1967 թվականին բացահայտվեց «Շանթ» անունով գաղտնի կազմակերպությունը:Այդ առումով նախազգուշացվում է Պարույր Հայրիկյանը,որը խոստանում է հրաժարվելիր հայացքներից,սակայն խոստումըչի կատարում: 1968 թ. ապրիլի 24-ին Ծիծեռնակաբերդում Արշակյանի, Նավասարդյանին այլոց հետ Պ. Վայրիկյանըկազմակերպումէ ազգայնական բովանդակությանռադիոհաղորդումներ:Մինչն կալանավորվելը՝ 1969 թ. ապրիլի8-ը, Պ. Վայրիկյանըվարումէ ակտիվ ընդհատակյագործունեություն՝ նպատակ ունենալով Հայաստանը անջատել ԽՍՀՄ-ից ու ստեղծելու անկախՀայկական պետություն: 1960-1970 թթ. Վայաստանում «հակախորհրդային» գործունեության համար դատապարտվելէ 37 մարդ: Հայաստանում այլախոհությունը միանշանակ ազգային բնույթ ուներ, որի հիմնական պահանջներնէին հայկական հողերի վերամիաու վորումը, լեզվի մշակույթի անաղարտության պաշտպանությունը, ինչպես նան անկախ Հայաստանի ստեղծումը: Սակայն հանրապետության բնակչությանթվի համեմատ այլախոհության շարքերում գտնվողներիքանակը մեծ չէր, ուստի դժվարէ ենթադրել, որ նրանք կարող էին էականազդեցություն ունենալ ընդհանուրքաղաքական-գաղափարական մթնոլորտում: Հայաստանումայլախոհականշարժումը կարնորվումէ նրանով, որ այն պայքար էր սկսել ամբողջատիրության դեմ: Հայաստանյանպայ380

մաններում բարձրացվումէր անկախ պետությանհարցը, ինչը ցանկացած ազգի երանելի ցանկությունն է: Այլախոհականշարժումը Հայաստանում վերելք ապրեց 1970-ան շարունակվեցմինչն 1988 թվականը:1971 թ. հոկկան թվականներին ՀԽՍՀ Գերագույն դատարանըերեք տարվա բանտարկուտեմբերին Վալտեր Մելիքյանին,ինժեներՅուրիկ Բուդաղյաթյանդատապարտեց ն նին, երկու տարվա՝ ինժեներ Սերոբ Սարգսյանին,երկու մեկ տարվա՝ ն ուսանողներ ԱրամայիսԽաչատրյանին Սուրեն Մելիքյանին:Նրանք խնդիրէին դրել Լեռնային Ղարաբաղըն Նախիջնանիմի մասը Հայաս-

տանինմիացնելու մասին: 1973 թ. դեկտեմբերինհակախորհրդայինգործունեության համար 5 նՅ,5 տարվա ազատազրկմանենթարկվեցինինժեներ Բագրատ Շահվերդյանը,վարորդներԱրարատԹովմասյանը ն Ռուբեն Խաչատրինստիտուտիուսանողներից ստեղյանը: Նրանք պոլիտեխնիկական ծել էին գաղտնի խումբ` «Վայրենասեր» անունով: Նրանք պատրաստում ն տարածումէին ազգայնականբովանդակությանհոդվածներ ու թռուցիկներ: 1974 թ. հակախորհրդային գործունեությանհամար դատավարուԿաթյուններիթիվը էլ ավելի մեծացավ:Մարտ ամսին լսվեց Անահիտ ն Ֆիրդուս Մուրադյանի Գարեգին Դավթյանի գործը: րապետյանի, երկու տարվա,վերջին երկուսը՝ դատապարտվեց առաջինը Նրանցից յոթ ամսվա բանտարկության: Նույն թվականի հունիսին 3,5 տարվա ազատազրկման դատաինստիտուտիուսանող Քաջիկ Սահակպարտվեցպոլիտեխնիկական յանը, որը ԲագրատՇահվերդյանիազգականնէր: 1974 թ. հուլիսին դատարանիառաջ կանգնեցինուսուցիչ Նորիկ ուսումնական վարպետ Սամվել Մարտիրոսյանը, ուՄարտիրոսյանը,

Բադալյանը: Նրանցից առաջինը ստեղծել էր 10-12 հոգուց կազմված գաղտնի խմբակ, որի գործողությունները փաստացի ղեկավարելէ Աշոտ Նավասարդյանը:Նրանք տարածելեն հայուրա«Կորչե՛ն ռուսները, կեցցե՛ ազատ Հայաստանը» բովոր թռուցիկներ՝ սանող Լնոն

վանդակությամբ:

3, հաջորդ երկուսը՝ 2,5-աՄարտիրոսյանըդատապարտվեց կան տարվաբանտարկության: 1974 թ. օգոստոսինՎԽՍՀ Գերագույնդատարանի քրեականգորյոթ տարվա ծերի կոլեգիան Աշոտ Նավասարդյանինդատապարտեց Ն.

երկու կալանք` հակախորհրդային

ազատազրկման ն տարվա աքսորի, իսկ 1970-ին նա կրել էր երկու տարվա գործունեության համար: Նա գործել էր Ազգայինմիացյալկուսակցության

անունից: Նույն թվականիհոկտեմբերին յոթ տարվա ազատազրկման ն երեք տարվա աքսորի են դատապարտվում Ազատ Արշակյանը ն Ռազմիկ Զոհրաբյանը, չորս տարվա ազատազրկմանն երկու տարվա աքսորի՝ Ռազմիկ Դատավճռումհիշատակվում է, որ դեռես 1967-ին Ազատ Արշակյանը եղել է Ստ. Զատիկյանի, Հ. Խաչատրյանի, Աշ. Նավասարդյանի, Շ. ն այլոց Հարությունյանի կողմիցստեղծված«Շանթ» գաղտնի խմբակի ղեկավարներից մեկը, որի համարՀԽՍՀ պետանվտանգության կոմիտեի կողմից գրավոր է: Այնուհետն նշվում է, որ նախազգուշացվել «Շանթ» խմբակիբացահայտումից հետո Ս. Պ. Հայրիկյանը ն Ա. Արշակյանըստեղծել են «Ազգայինմիացյալկուսակցություն» (ՄԱԿ) անվամբ գաղտնի հակախորհրդային կազմակերպություն, որի ծրագիրը,կանոնադրությունը ե երդումը կազմել է Ստ. Զատիկյանը: Չբացահայտվելու նպատակով նրանք ստեղծել են առանձին խմբակներ ն միմյանցհետ կապեն պահպանել միայն խմբակների ղեկավարները: Վետագայում Ա. Նավասարդյանի խումբըմիացելէ Ա. Արշակյանի խմբին, որի համար.վերջինս նս երկու անգամ նախազգուշացվել է ՊԱԿ-ի կողմից:Չորրորդանգամ զգուշացնելու ՊԱԿ տանելիս համար մ. Արշակյանն ակտիվ դիմադրությություն է ցույց տվել, որի 1974 թ. մարտի 5-ինդատապարտվել երկու տարվա ազատազրկման: է 1974 թ. հունվարի 20-ին Ռ. Զոհրաբյանը ն Ա. Արշակյանը այրել են Երնանի Լենինի հրապարակում պատքցության թանգարանառջն տեղադրված Վ. Ի. Լենինի մեծադիրնկարը: 1974 թ. հոկտեմբերին դատապարտվումեն էլեկտրամոնտյոր Գագիկ Առաքելյանը Ն ֆրեզերագործԿոստան Կարապետյանը, որոնք իրենց գործունեությունն սկսել էին դեռ դպրոցական տարիներին` ընդգրկվելովդպրոցում ստեղծված«Ամրոց» անլեգալ աշակերտական կազմակերպության մեջ:

Մարկոսյանը:

Զատիկյանը,

համար

"

Դեռնս 1965-1967

թթ. դպրոցում

գաղտնի ազգայնականխմբակէ

կազմակերպել Անդրանիկ Մարգարյանը: 1974 թ.

նոյեմբերինկրկին դատարանիառաջ է կանգնումՊաՀայրիկյանը,որը 1970-ին դատաարտվելէր չորս տարվա ազատազրկման ն պատիժը կրելուց հետո Հայաստան էր վերադարձել րույր

ի ապրիլին:Դատավճռումնշվում է, որ Պ. Գայրիկյանըոչ միայնչի փոխել իր հայացքները, այլն պնդում է, որ իր կյանքը նվիրել է ազատ ն անկախ Հայաստանիստեղծմանը: Նա կապեր է ունեցել Ա. Նավասարդյանի, Ա. Արշակյանի, Ռուբեն Խաչատրյանի, Ա. Մարգարյանի ն այլոց հնս: Իբրն ամփոփում՝ դատավճռում նշված է, որ Պ. Վայրիկյանիդրդմամը, ղեկավարությամբ ու մասնակցությամբ պատրաստվել ու տաոր ԱՄԿ ծրագիրը խիստ հակախորհրդայինբորածվել են թռուցիկներ, ո/է

վանդակություն ունի: Նրա գործունեությունը գնահատվում է իբրն հատուկ վտանգավորռեցիդիվ՝ կրկնություն, ուստի Պ. Վայրիկյանըդատապարտվում է յոթ տարվա ազատազրկման ն երեք տարվա աքսորի: 1975 թ. մարտին դատապարտվումէ ինժեներ Անդրանիկ Մարգարյանը (հետագայում`2000-2007 թթ. ՀՀ վարչապետ, Հայաստանի ռանրապետականկուսակցության նախագահ): Նրա դատավճռում ն0շված է, որ դեռես դպրոցում՝1965-1967 թվականներին,Ա. Մարգարյանը կազմակերպելէ «Պայքար աշակերտականմիություն» անունով գաղտնի խմբակ, որի հավաքներում առաջարկել է թռուցիկներ տարածելու միջոցով պահանջել վերականգնել նախկին Հայաստանիտարածքը ն դուրս բերել Խորհրդային Հայաստանը ԽՍՀՄ-ի կազմից: Նրա խումբը թռուցիկներ է պատրաստել ու տարածել Երնանում: 1967-ին Ա. Մարգարյանը մտել է «Շանթ» գաղտնի խմբի մեջ: Նույն թվականինհրավիրվել է ՊԱԿ ու նախազգուշացվել: Սակայն 1968-ին Ա. Մարգարյանը մտել է «Ազգային միացյալ կուսակցության» մեջ, դարձել: նրա ակտիվ անդամներիցմեկը, գրել «Երկունք» վերնագրով թռուցիկը: 1969-ին Ա. Մարգարյանը դարձյալ նախազգուշացվել է ՊԱԿ--ի կողմից, իսկ 1970-ին հեռացվել կոմերիտմիությունից:1973-ին նախազգուշացվել է երկրորդ անգամ, սակայն Պ. Հայրիկյանի, Ա. Արշակյանի ն այլոց հետ ավելի է ակտիվացրել իր հակախորհրդայինգործունեությունը, ուստի դատապարտվելԷ երեք տարվա ազատազրկման(Ա. Մ., էջ 69-70): 1991 թ. անկախության հռչակումից հետո էլ Ա. Մարգարյանը շարունակեցիր ազգային ու հայրենասիրականգործունեությունը՝ անչափ մեծ դեր խաղալովերկրի տնտեսական,քաղաքականու հասահամընդրակականկյանքում: Իբրն ազգայինգործիչ՝ նա արժանացավ ու հանուր սիրո հարգանքի: 1970-ական թվականներինՀայաստանում նս նկատվում է մարդու իրավունքների պաշտպանությաննուղղված շարժում: Այդ պատճառով հատկանշականէ ԵՊՀ ֆիզիկայի ֆակուլտետի ն էջմիածնիհոգնոր

ճեմարանիշրջանավարտՌոբերտՆազարյանիգործը: 1978 թ. դեկտեմբերի 1--ին ՎԽՍՀ Գերագույնդատարանիքրեականգործերի դատական կոլեգիան նրա նկատմամբկայացրեցդատավճիռ,որտեղ ասված է, որ ամբաստանյալՌ. Նազարյանը1976-1977 թթ. ընթացքումխորհրդային իշխանությունըքայքայելու ն թուլացնելու նպատակովտարել է հակախորհրդայինագիտացիա ն պրոպագանդա: Նա պարբերաբար պատրաստել, ձեռքէ բերել, ձեռագիրու մեքենագիրձնով բազմացրել ու տարածել խորհրդայինպետականու հասարակականկարգերը, ԽՄԿԿ ն խորհրդային պետականությանքաղաքականությունը արատավորող ակնոայտզրպարտչկանբնույթի գրականություն: 1976 թ. սկզբներինամբաստանյալՌ. Նազարյանը կան կապեր է հաստատելառանձնապեսվտանգավորպետականհանցագործություններիհամար դատապարտվածՊարույր Հայրիկյանի, Ռազմիկ Զոհրաբյանի, Բագրատ Շահվերդյանի ն այլոց հետ, հանդես եկել նրանցպաշտպանությամբ: 1977 թ. հունվարի 20-ին ամբաստանյալ Ռ. Նազարյանը գրել է «Բաց նամակ ԱՄՆ-ի նորընտիրնախագահՋեյմս Քարտերին», որում, դրսնորելով ակնհայտ հակախորհրդայինդիրքորոշում, ընդգծել է, որ մենք զրկված ենք բուն հայրենիքից ու պետականությունից, կոչ է արել ճախագահին՝օգնել հայ քաղաքական բանտարկյալների փրկության գործին: Ռ. Նազարյանըկապերէ հաստատել մոսկվաբնակայլախոհների հետ, նրանցմիջոցովձեռք է բերել ն տարածել 40 անուն հակախորհրդային գրականություն: Այդ գրականությունը նա տվել է հետագայում դատապարտված էդուարդ Հարությունյմննին,Ռաֆայել Պապայանինն էդմոն Ավետյանին: Այդ փաստը վկայում է ԽՍՀՄ-ում հելծավալված սինկյանշարժմանըհայ այլախոհներիմասնակցությանմասին: Ռ. Նազարյանը պատրաստելն տարածել է «Վայտարարություն (Դեկլարացիա)»,որտեղ խոսվում է քաղբանտարկյալներինազատելու, Ղարաբաղնու ՆախիջնանըՀԽՍՀ-ին վերամիավորելու մասին: 1970-ական թվականներիայլախոհականշարժման մեջ առանձնանում է ՍտեփանԶատիկյանիու նրա երկու ընկերներիգործը, որոնք 1979 թ. հունվարին դատապարտվեցինմահապատժի՝Մոսկվայիմետրոյում 1977 թ. հունվարի 8-ին ահաբեկչություն կազմակերւվելու մե-

նամակագրա-

ղադրանքով:

|

Ստ. Զատիկյանըճանաչված հայ ազգային գործիչներից էր, որը Խաչատրյանի ն Շ. Հարությունյանի հետ հիմնադրել է ԱՄԿ--ն՝ Ազգային միացյալ կուսակցությունը: Տեղեկացնելով,որ Ստ. Զատիկյանիու նրա երկու ընկերներիդատավարության գործը գտնվում է Մոսկվայումն դեռ հնարավորություն ուսումնասիրել այն, ուստի ճիշտ չի լինի որոշակի գնահատական չկա Ա. տալ, Մանուկյանըմիաժամանակ նշում է, որ հայկականմամուլում մի շարք հրապարակումներ եղան Ստ. Զատիկյանի ու նրա ընկերների՝ հետ հիշյալ ահաբեկչության առնչությունչունենալու մասին:.Դրանհակառակ`ռուսականմամուլում եղան հրապարակումներ,որոնք պնդում լին, որ մոսկովյան պայթյունիկազմակերպիչներնու իրականացնողները հենց վերը նշված անձինք են եղել: Հեղինակը հակված է ընդունելու վերջին տեսակետը, քանի որ դրանք ավելի համոզիչ են ու փաստացի (Ա. Մ., էջ 75): 1970-ական թվականներին մեծ տերությունների ուշադրությունը հայ դատիվրա գրավելու նպատակովարտասահմանումխիստ ակտիվացավ հայ վրիժառուներիգործունեությունը: 1973 թ. հունվարի 23-ին 78-ամյա Գուրգեն Յանիկյանը Լոս Անջելեսի «Բալթիմոր» հյուրանոցի ռեստորանումգնդակահարեցԹուրքիայի հյուպատոս ՄեհմեդԲեյդարին ու փոխհյուպատոսԲեհադդիր Դեմիրեին, որի համար դատապարտվեց 10 տարվա ազատազրկման:Նա ազատ արձակվեց 8 տարի անց՝ 1981 թվականին: 1975 թվականի հոկտեմբերին Վիեննայի թուրքականդեսպանատանը երեք անհայտանձինք սպանեցինդեսպան Դանիս Թունաշգիլին: 1975-1983 թվականներինիրականացվելէ ավելի քան 200 բռնակազմակերպություններնէին «Հայկական ցեղասրարք: Ամենաակտիվ ն «Վայաստանիազաարդարությանմարտիկները»(ՀՑԱՄ) պանության տագրության»հայկական գաղտնի բանակը՝ ԱՍԱԼԱ-ն: Արտասահմանում այդ տարիներին գործումէին նան «Հայազատագրական շարժում», «Հայկական ցեղասպանությանվրեժախումբ», «այաստանի գաղտնի բանակ», «Վայաստանի Հանրապետության բանակ», «Հայ «Սեպտեմբեր--Ֆրանսիա», «Օռլի», «Վոկտեմբեր ազատամարտիկներ», երեք», «Հունիս ինը», «Հայկական Կարմիրբանակ»,«Հայ հեղափոխաԷ

կան բանակ»մարտախմբերը: ՎՑԱՄ-ը հանդիսանում էր դաշնակցության զինված թնը: Նրա պայքարը բացառապեսուղղված էր թուրք պաշտոնատարանձանցդեմ:

էին ամենատարբեր Դրան հակառակ`ԱՍԱԼԱ--ն, որի մեջ ընդգրկված նան կառաեվրոպական էր պայքարում խավեր, անգամկոմունիստներ, վարություններիդեմ, որոնք, չընդունելովհայոց ցեղասանությունը, մեղսակից էին Թուրքիային:

նման Հայ հայրենասերների

դադարեցվեցին գործողությունները

թվականին: վերոհիշյալ կազմակերՉնայած փաստերչկան արտասահմանի կազմակերպուայլախոհական ն գ ործող պությունների Հայաստանում այդ գործոսակայն մասին, կապերի թյուններիմիջն գոյությունունեցող որն հասնում Հայաստան, էին անշուշտ, ղություններիարձագանքներն, էր գործում: ուղղակիազդեցություն

տեղի դատավարություններ քաղաքական Հայաստանում

ունե-

ցան նան 1980-ական թվականներին: գիտաշխատողԱլեքսանդր 1981 թ. ապրիլինդատապարտվեցին ն Սմբատ Մելքոնյանը: Ափինյանը Աշոտ Ուսուցիչներ Մանուչարյանը, ինստիտուԴատավեռումնշվում է, որ դեռնս1978 թ. մանկավարժական ուսանողներից ԱՍ. կազմակեր-` Ափիկյանը տում ուսանելու տարիներին որը թռուցիկներ գաղտնիխումբ, ազգայնական պել է հակախորհրդային է նույն ինստիմտել նա մեջ ու տարածում: կապերի էր պատրաստում Ս. Մելքոնյանիհետ, որն իր տուտի դասախոսԱ. Մանուչարյանի,ապա միություն» էր «Յայ' ազգային հերթին 1978 թ. ստեղծել ու ղեկավարում համաճայն՝ ծրագրի խմբի գաղտնի խումբը: Հիշյալ հակախորհրդային ն հայտարաՀայաստանըպետք է առանձնանարԽՍՀՄ-ից պատերազմ ետ նպատակով: գրավելու րեր Թուրքիային՝հայկականհողերը չորս տարվա ազատազրկԱ. Մանուչարյանըդատապարտվեց ն Ս. Մելքոնյանը՝ երկուաՍ. Ափիկյանը մանն երկու տարվա աքսորի, աքսորի: կան տարվա տարբերժամկետներիազատազրկժամանակաշրջանում Նույն ստեղծված թ. «Հայ երիտասարդական ման դատապարտվեցին Կնյազ Մկրտչյանը, խմբի կազմակերպիչներ միություն»ընդհատակյա ն Սամվել Եղիազարյանը ՅովհաննեսԱղաՎարդանՀարությունյանը, են հակախորհրդային բաբյանը, որոնք զբաղվել 'ՁայաստանըԽՍԴՂՀՄ-ից, նպատակունենալով անջատել Խորհրդային ն Թուրքիայի տիրապետության միացնել այլ հանրապետություններում անկախ Հայաստան,որը տակ գտնվող հայկականհողերը, ստեղծել

գործունեությամբ՝

'ետթ Լ ղեկավարերդաշնակցությունը: Կազմակերպություննունեցել է ձրագիր, կանոնադրությունն երդման տեքստ: 1979 թ. կազմակերպությունը կապ է հաստատել «Հայ ազգային

միություն» խմբի անդամներ Ս. Մելքոնյանի ն Ս. Հակոբյանի հետ: Նրանք փորձել են զենք հայթայթել, ինքնաշեն ատրճանակ պատրաստել, տարածել են հակախորհրդային նյութեր: Մ. արությունյանը նԿ. ն 5 տարի աքՍկրտչյանըդատապարտվեցին տարի ազատազրկման Վ. սորի, Հարությունյանը՝ տարի ազատազրկման ն 3 տարի աքսորի, մ. Եղիազարյանը՝ 4, Հ. Աղաբաբյանը՝3 տարի ազատազրկման: 1981 թ. սեպտեմբերինՀԽՍՀ Գերագույն դատարանիքրեական գործերի դատականկոլեգիան 8 տարի ազատազրկման ն 3 տարի աքսորի դատապարտեց Աշոտ Նավասարդյանին ն Ազատ Արշակյանին: նրանք դատապարտվումէին արդեն երրորդ անգամ: Դատավճռում նշվում էր, ոն վաղաժամկետ ազատվելովկալանքից՝ նրանք շարունակել են ծավալել հակախորհրդային գործունեություն: 1973 թվականին Ա. Նավասարդյանը ն Ա. Արշակյանը իրենց հաՊ. հետ մախոհ հայրիկյանի որոշել են վերանայել «Ազգային միացյալ կուսակցության» ծրագիրն ու կանոնադրությունըն մշակել նորը, սակայն կալանավորվելուպատճառով չեն ավարտել: 1980 թ. նոյեմբերիննրանքկազմել են ԱՄԿ նոր ծրագիր ու կանոնւսդրություն ն այն տարածել «Փարոս-4» ԱՄԿ պաշտոնաթերթիմիջոցով: Այնուհետն կազմել ն Պ. Հայրիկյանիմիջոցով «Ամերիկայի ձայն», «Ազատություն»,«Բի-բի-սի» ռադիոկայաններինն դաշնակցականմամուլին են հասցրել «Փարոս-2» թռուցիկը: 1983 թ. հուլիսին նույն դատարանըքննեց երկրաբանությանինստիտուտիգիտաշխատող,ազգությամբ վրացի Գեորգի Խոմիզուրիի ն ԵՊՀ դասախոս Ռաֆայել Պապայանի գործը, որոնք մեղադրվում էին խորհրդային իշխանությունը քայքայելու համար: Նրանք զբաղվել են հակախորհրդայինագիտացիայով, տարածել հակախորհրդայինգրականություն:Գ. Խոմիզուրին դատապարտվեց6 տարի ազատազրկմանն Յ տարի աքսորի, Ռ. Պապայանը՝4 տարի ազատազրկմանն 2 տարի աքսորի: Նրանց հետ նույն օրը ձերբակալվածԵՊՀ դասախոսէդմոնԱվետյանի նկատմամբորոշում կայացվեցուղարկել պարտադիրբուժման: Վերջին գործը Հայաստանում հարուցվեց 1988 թ. հուլիսին՝ Պարույր Հայրիկյանի նկատմամբ,երբ արդեն փետրվարինսկսվել էր Արցախյան շարժումը: 1987 թ. պատիժը կրելուց հետո Պ. Հայրիկյանըվե3

այն

րադառնումէ Վայաստան,ստեղծում ն ղեկավարում է «Ազգային ինքնորոշում» միավորումը՝ «Անկախություն»շաբաթաթերթով,որն ուներ հակախորհրդայինբնույթ: Սեփական դիմումի հիման վրա ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունըկարճեց Պ. Վայրիկյանիքրեական՝ գործը, ներում շնորհեց ն թույլատրեցմշտականբնակության մեկնել

Սնյնրորը

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

1970-1980-ԱԿԱՆ

աոտասահման:

,

Մանուկյանիտվյալների՝ 1980-ական թվականներինՀայաստանում այլախոհության մեղադրանքովդատապարտվելէ 14 մարդ: 1953-1990 թվականներինայդ թիվը կազմում է 107 մարդ: Ինչպես հավաստում նույն հեղինակը, Հայաստանումխորհրդային տարիներին այլախոհության մեջ մեղադրվածմարդկանցգործերը 1990-ականթվականներինվերանայվելեն, ն նրանք բոլոր Գայաստանի ՀանրապետությանԳերագույն դատարանի որոշումներով արդարացվել են, իսկ կարճվելեն՝ հանցակազմիբացակայության պատճառով(Ա. Մ., էջ 83):

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

Ըստ Ա.

1.ՄՊՈ

է

գործերը

|

արգիալ քաղաշական

120թկականին

ԴԽՍՀ ազգային եկամտի մեջ արդյունաբերու բաժինը հասավ67 տոկոսի: Արդյունաբերության մեջ առավել մեծ վարգացում ստացան մեքենաշինությունը, արդյունաբերությունը ն գունավորմետալուրգիան: 9-րդ հնգամյակի(1971-1975 թթ.) դիրեկտիվներընախատեսում լին Հայաստանի արդյունաբերության արտադրանքիաճ 60-63 տոկոսով: Նախատեսվեց Հայաստանումկառուցել ատոմայինէլեկտրակայան ն 1974 թ. շահագործմանհանձնելառաջին ռեակտորիերկու ները՝440 հազարկիլովատ կարողությամբ: Նախատեսվում էր գունավորմետալուրգիայիարտադրանքն ավելացնել55 տոկոսով,զարգացմանավելի բարձր տեմպերհաղորդել քիմիական արդյունաբերությանը, շարունակել մեքենաշինության զարգացումը, հատկապեսարագ տեմպերովզարգացնել էլեկտրոնիկակա ն սարքաշինությունը: դադիոտեխնիկական արդյունաբերությունը Մեծ չափերով պետքէ ընդարձակվեր ժողովրդականսպառման առարկաների ստեղծվեին սննդի նոր ձեռնարկություններ: Տեղական արդյունաբերության հնգամյակի ընարտադրանքը թացքում պետք է ավելանար2,6 անգամ: Եթե նախախորհրդային տարիներինՎայաստաննուներ ընդամենը 5 փոքրիկքաղաք, ապա 9-րդ հնգամյակիտարիներինուներ 23 քան 27 քաղաքատիպ Եյանլ

|

քիմիական

բլոկ-

արտադրությունը,

ղաք |

բնակավայր:

հիմնականումավարտել ԱրՆախատեսվումէր 1973 թվականին փա-Սնան թունելի հորատման աշխատանքները, իսկ 1974-ին գետի ջրերը հասցնել Սնան: Նախատեսվում էր շարք մտցնելԶոդի ոսկու հանքերի կոմբինատը, Արարատիհարստացուցիչֆաբրիկան, Հրազդանիլեռնաքիմիական կոմբինատիկավահողին քիմիական արտադրանքիկարողությունները: Նախատեսվում էր Սնան-Ջոդ 121 կմ երկաթուղուկառուցումը: մեկ շնչին ընկնող ռեալ եկաՀայկական ԽՍՀ-ում բնակչության մուտներն աճելու էին 35 տոկոսով,իսկ սպառմանհանրային ֆոնդերը՝ 47 տոկոսով: տեղ էր տրված` սոցիՀնգամյա պլանում Նախատեսվումէր ալ-մշակութային միջոցառումներիիրականացմանը: տներիկառուցում: նոր հիվանդանոցների, հանգստյան Լայն հեռանկարներէին նշմարվումժողովրդականկրթության հետագա բարելավման բնագավառում: Զգալիորեն պետք է բարձրացվերհանրապետությանբնակչության կուլտուրական սպասարկման մակարդակը.զանգվածայինգրադարանների թիվը 1975-ին պետք է հասցվեր 1343-ի, ակումբներինը՝ թատրոններիթիվը, աճեր 1231-ի, պետք է ավելանար կինոսարքերի, ն ժամաքանակը, ռադիո հեռուստահաղորդումների գրքերի,հանդեսների ն թերթերիլույս ընծայումը: հանձնել պետականպատկեՆախատեսվում էր շահագործման գրապահոցի,«Հայֆիլմ» կինոստուրասրահի, հանրային գրադարանի դիայի նոր շենքերը, 2600 տեղանոց կինոթատրոնը նայլն: 1971-1975 թթ. պլանի նախագծով հանրապետության գիտական. կազմակերպություններըպետք է մշակեին 92 գիտատեխնիկական պրոբլեմներ, որոնք կապվածեն հանրայինարտադրությանինտենսիհետ: Գիտուվացման ն արդյունավետության բարձրացման խնդիրների է թյան հրատապպրոբլեմները պետք մշակվեինգիտությունների ակաճյուղային գիտահետազոտական դեմիայի,բուհերի, հանրապետության ինստիտուտներիստորաբաժանումներում: Նախատեսվում էր 1971-1975 թվականներինգյուղատնտեսական մթերքներիարտադրությանտարեկանմիջին ծավալը մեծացնել32 տոկոսով, զգալիորեն իջեցնել մթերքներիինքնարժեքը: 1970-ական թվականներիերկրումստեղծվեցինագրոարդյունաբերական համալիրներ, որտեղ մեկ միասնական համակարգիմեջ

Արփա

առանձնահատուկ.

արտադրության, վերամընդգրկվեցին գյուղատնտեսական մթերքների Հայաստանումհատկապես շակման ն իրացմանձեռնարկությունները: արդյունավետ էին թռչնաբուծական ավելահիմնականումբավարարելով ցավ հավի մսի ն ձվի արտադրությունը՝ Սակայնմյուս բնագավառներում պահանջները: հանրապետության ագ-

համալիրները. զգալիորեն

արդյունավետությունը ցածր էր: րոարդյունաբերական համալիրների էին կոլտնտեսությունների Դրանքսովորաբար կազմակերպվում բազայի վրա, որոնց մեքենայական ցածր մակարդակըչէր սպասարկման նպաստումհետագա վերելքին:Գյուղատնտեսության վիճակըչէր բարեմթերքներիպակաս էր: Գյուլավվում, ամենուրեք գյուղատնտեսական ղացիությունըդիմումէր արտագնացության,տեղափոխվումքաղաքներ կամ ԽՍՀՄ ուրիշ հանրապետություններ: 80-ականթվականներ հարյուրավոր գյուղեր, հատկապես հանրապետությունում լեռնային շրէին: ջաններում,դատարկվել համակարգի երկիրըագրաՎարչահրամայական դուրս բերելու փորձերըդատապարտվեցինձախողրային ճգնաժամից ման: Դրա հիմնական պատճառըգյուղացու օտարումն էր հողից ն սեհոգեբանությունը,նյութական շահագրգռվածուփականատիրական թյան պակասը: ամբանվորներին ծառայողների Նախատեսվումէր աշխատավարձը: սական նվազագույն Նախատեսվումէին բժիշկների, ուսուցիչների ն նախադպրոցական հիմնարկներիդաստիարակների աշխատավարծի, գիշերայինաշբարձրացում: խատանքիլրացուցիչվարձատրության Նախատեսվումէր բարելավել աշխատողկանանց սոցիալական մեծացնել կենսաթոշակների չափերը: պայմանները, 1972 թվականի սեպտեմբերի1--ից նախատեսվում էր բարձրացն միջնակարգմասնագիտական նել բուհերի ուսանողների ուսուձրական հաստատություններում սովորողների կրթաթոշակների չափերը, բարձրացնելսննդի ծախսերինորմաները ընդլայնելնրանցշրջանակը, ն քաղաքային պրոֆտեխնիկական հիվանդանոցներում ուսումնարաններում: Պետք է ավարտվեր երիտասարդության միջնակարգ կրթությաննանցնելը: 909 հազար քառ. մետր Պետքէ կառուցվեին մակերեսով բնակելիտներ:

պայմաններում

բարձրացնել

ընդհանուր միլիոն ընդհա 39)

Տասներորդ հնգամյակի (1976-1980 թթ.) գլխավոր խնդիրն էր. բարձրացնել արտադրության արդյունավետությունը,բարելավել արտադրանքի որակը, վերակառուցելն ընդլայնել գործող արտադրան կան ձեռնարկությունները,լայնորեն ներդնել նորագույն

մա

տեխնիկա

տեխնոլոգիա:

հոպոլիտենիշինարարությունը: 370 կմ ավտոճանապարհներ, Կառուցվեցինն վերակառուցվեցին որոնցից ամենակարնորը Մեղրի-Քաջարան ավտոճանապարհն էր: Շարք մտավ «Զվարթնոց»օդանավակայանիառաջին հերթը: Շահագործման հանձնվեցին ավտոմատ հեռագրակայանը, լլեկտրոնային կոմուտացիայիկենտրոնը,Երնանի կենտրոնական նոր փոստատունը,«Օրբիտա--2» տիեզերական կապի կայանը: Աճեցին կենսաթոշակների, նպաստներիու կրթաթոշակների չալերը: Շահագործման հանձնվեցին մեծ թվով դպրոցներ, բնակելի տներ, նախադպրոցական հիմնարկներ,18 լինիկաներ: Ընդլայնվեց մշակութալուսավորական հիմնարկներիցանցը: Հնգամյակիտարիներինպետականկառավարման մարմինների, տնտեսականկազմակերպությունների աշխատանքումտեղ գտան նան բազմաթիվվրիպումներու թերություններ,որոնց ՀԿԿ 27-րդ համագումարում (1981 թ.) Կենտկոմի հաշվետու զեկուցման մեջ ամենայն մանրամասնությամբանդրադարձավՀԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Կ. Ս. Դեմիրճյանը: Կարեն Սերոբի ծնվել է 1932. թ. ապրիլի 17-ին, Դեմիրճյանը Երնանում: 1954-ին ավարտել է ԵրնանիԿ. Մարքսիանվան պոլիտեխնիկականինստիտուտիմեխանիկական ֆակուլտետը, 1961--ին՝ԽՄԿԿ Կենտկոմինկից բարձրագույնկուսակցական դպրոցը: Բուհն ավարտեհետո լուց աշխատել է Լենինգրադի(Սանկտ Պետերբուրգ)գիտահետազոտական ինստիտուտներից մեկում: 1955-ից աշխատելէ Երնանիէլեկտրատեխնիկական գործարանում` տեխնոլոգ, արտադրամասի ավագ վարպետ, արտադրամասի լետ, կուսակցականկոմիտեիքարտուղար, ինժեներ,գործարանի դիրեկտոր: 1966-1972 թթ. Կ. Ս. Դեմիրճյաննաշխատել է իբրն ՀԿԿ Երնանի թաղաքայինկոմիտեիքարտուղար, ապա՝երկրորդքարտուղար: 1972-ին ընտրվել է ՎԿԿ Կենտկոմիքարտուղար, իսկ 1974 թ. նոյեմբերին՝ առաջին քարտուղար'

մեքենաշինության,

Արդյունաբերությանմեջ բարձրացավ հատկապես ռադիոտեխնիկական, էլեկտրոնային,սարքաշինական արդյունաբերության արտադրանքի բաժինը: Կառուցվեցին ն շարք մտան ավելի քան 70 նոր արդյունաբերական ձեռնարկություներ,խոշոր արտադրամասերն արտադրություններ:Դրանցից կարնորներնեն Հայաստանի ատոմակայանը,Շամբի հիդրոէլեկտրակայանը, Հրազդանի մե-, զուտ քենաշինականգործարանը, երկաթի փորձնականգործարանը, Ախթալայի պահածոների, Աբովյանի գարեջրի գործարանները, Երնանի,Աբովյանին Ղափանիերկաթբետոնեկոնստրուկցիաներիգործարանները,հացի, պանրի,գինու մի շարք ձեռնարկություններ,տրիկոտաժի, կարի ֆաբրիկաներ ն այլն: ստեղծվեցին Փոքր ն միջին քաղաքներում ու բնակավայրերում 70 արդյունաբերական ձեռնարկություններու դրանցմասնաճյուղեր:: տեխնիկաՈւշադրություն դարձվեց թողարկվող արտադրանքի ն որակի բարձրացմանը: կան մակարդակի Աշխատանքկատարվեցբնության ն շրջակա միջավայրի պահպանությանասպարեզում:Դրանցիցկարնորագույնըկալցիումի կարբիդի արտադրության դադարեցումն էր «Նաիրիտ» գիտաարտադրական միավորումում: Աշխատանքներ տարվեցին արտանետումների մաքրման, ջրամատակարարմաններփակ համակարգերիներդրման մշակվեցին Ալավերդուլեռնամետալուրուղղությամբ: Միջոցառումներ գիականկոմբինատում,Կիրովականի(Վանաձոր)քիմական, Քանաքեռի ալյումինի գործարաններումարտանետումներընվազեցնելու ուղղությամբ: Քիմիական արտադրությանտեսակարարկշիռը կրճատվեց 2, գունավոր մետալուրգիայինը՝ 0,7 տոկոսով: .: Ռրոշակի հաջողություններ գյուղատնտեսության ձեռքբերվեցին ն բնագավառում ժողովրդականտնտեսության մյուս ճյուղերում: Վնգամյակի առաջադրանքները հաջողությամբ կատարվեցին նան տրանպորտին կապիբնագավառում: `

Շահագործման հանձնվեցին 121 կմ երկարությամբ Սնան-Շոր-Զոդ,Երնան-Նուռնուսերկաթուղագծերը,ծավալվեց Երնանիմետ-

հիվանդանոցներ պոլիկ

գլխավոր

`

|

-

ԽՄԿԿ

է 25-րդ. համագումարում Կ. Ս. Դեմիրճյանն ընրվել Կենտկոմի անդամ: Եղել է ՀԽՍՀ 7-9-րդ գումարումներիԳերագույն խորհրդիպատգամավոր: Պարգնատրվել է Աշխատանքայինկարմիր դրոշի երկու ն Հոկտեմբերյանհեղափոխությանշքանշաններով: ԽորհրդայինՀայաստանիձեռք բերած նվաճումները,բազմաթիվ հոյակերտ կառույցների իրականացումը ն, առհասարակ, երկրի առաջընթացը սերտորեն կաված են Կ. Ս. Դեմիրճյանիանվան հետ: Պատահական չէ, որ ժողովուրդը նրան տվել էր «Շինարար» պատվանունը: Արցախյանշարժման վերելքի ժամանակաշրջանում՝ 1988-ին, Կ. Ս. Դեմիրճյանն ազատվեց ՀԿԿ Կենտկոմի առաջինքարտուղարի պարտականություններիցն նշանակվեց «Հայէլեկտրամեքենա» միավորման |

ԽՄԿԿ

տնօրեն: գլխավոր

1998--ին նա հիմնադրեց Հայաստանի ժողովրդականկուսակցությունը՝ ՎԺԿ--ն, որը 1999 թ. մասնակցեցՀՀ Ազգային ժողովի ընտրություններին: Ընտրություններիարդյունքներիհիման վրւս Կ. Ս. Դեմիրճյանն ընտրվեց ՀՀ Ազգայինժողովի նախագահ: Կ. Ս. Դեմիրճյանըչարանենգորենսպանվեց 1999 թ. հոկտեմբերի 27-ին՝ Ազգայինժողովի նիստի ժամանակ: Նրան հետմահու շնորհվեց Ազգային հերոսիբարձրագույն կոչում: Թաղված է Երեանքաղաքի Կոմիտասիանվան Հայոց մեծերի պանթեոնում:

Տասնմեկերորդ հնգամյակի(1981--1985 թթ.) կարնորագույն խնդիրներնէին բնակչությանպահանջմունքներիառավել լրիվ բավարարումը, արտադրության ինտենսիվացումը,արտադրանքիորակի բարձրացումը՝ գիտատեխնիկական առաջադիմությաննվաճումներիհամակողմանի օգտագործման հիման վրա: Առաջնահերթխնդիրը բնակչության համար ապրանքներիարտադրությանավելացումն էր ն որակի բարձրացումը: 1981-1985 թթ. արդյունաբերական աճի տեմպերովԽորհրդային ՀայաստանըԽՍՀՄ-ում զբաղեցրեց 3-4--րդ տեղերը, ն արդյունաբերական արտադրությանծավալը մեծացավ 29-32 տոկոսով: Վանրապետության արդյունաբերությանզարգացումնընթացավինչպես նոր ձեռնարկություններիկառուցման,այնպես էլ գործող ձեռնարկությունների վերակառուցմանու տեխնիկականվերազինման ուղիով: ԽՄԿԿ 26--րդ համագումարում ընդունված «ԽՍՀՄ տնտեսական ու սոցիալական

դրանց

զարգացման 1981--1985 թվականներին մինչն 1990 թվականնընկած ժամանակաշրջանիհիմնական ուղղություններում» նախատեսվածէր լրիվ գործարկումՀրազդանի մեքենաշինականգորկլարողությունների գործարանին պարֆյումերիայիֆաբրիծարանում, ավտոբեռնիչների գունավոր մետալուրգիայի ն քիմիականարդյուկայի շինարարության, նաբերությանմի շարք ձեռնարկությունների վերակառուցում: աշխատանքներիրականացվեցին,թեն ոչ լրիվ Վերակառուցման միավորումում, Ալավերդու գիտաարտադրական «Նաիրիտ» չափով, կ ոմբինատում, Երնանի «Պոլիվինիլացելեռնամետալուրգիական տատ», Կիրովականի(Վանաձոր) քիմիական, Քանաքեռի ալյումինի

ն այլուր: գործարաններում նվազ նյութատարու էներգաՊահպանվեցարդյունաբերության ճյուղերի զարգացման միտումը, մեծաաշխատատար տար, սակայն ն էլեկտրոնային արդյունաբերության,սարցավ ռադիոտեխնիկական ն հաստոցաշինությանբաժինը: քՔաշինության գործարկել Նախատեսվեցզարկ տալ էլեկտրաէներգետիկային, երՈրոտանիկասկադիվերջին՝Սպանդարյանիհիդրոէլեկտրակայանը, կու էներգաբլոկՀրազդանիպետականշրջանային էլեկտրակայանում, մագիստրալայիննոր ջերմացանցեր: գործարկել30 կմ երկարությամբ Առաջադրվածկարնորագույն խնդիրներիցմեկը հանրապետուապահովումն էր: Հնգամյակիտաթյան կայուն գազամատակարարման Ղազախ-Երնանգազամուղի Դիլիջան--Սնան րիներինվերակառուցվեց հատվածը, սկսվեց Նախիջնան-Երնան, Քաջարան-Մեղրի, Սիսիան-Դաստակերտ, Ջերմուկ-Ազիզբեկով-Եղեգնաձոր գազամուղների շինարարությունը: Կարնոր նշանակությունուներ Քանաքեռիալյումինի գործարանի նրբաթիթեղիգլանմանարտադրությանընդլայնումն ու վերակառուցումը, որի շնորհիվալյումինի նրբաթիթեղիարտադրությանկարողությունները հասան մի քանի տասնյակ հազար տոննայի: Խնդիր դրվեց կրճատել գունավոր մետալուրգիային քիմիական տեսակարար կշիռը՝ կապված կենսամիջավայրի արդյունաբերության հետ: հ իմնահարցերի պահպանության ցեմենտի արտադրությունըՀրազդադարեցնել Նախատեսվեց դանի ցեմենտիգործարանում: բարձրտեմպեր հաղորդվեցմեքենաշինությանը: Զարգացման

Պանրապետության

մեքենաշինության մեջ ամենաբարձրտեսակարարկշիռն ուներ էլեկտրատեխնիկական արդյունաբերությունը, որի արտադրանքիծավալովԽորհրդայինՎայաստանը ԽՍՀՄ-ում զբաղեցնում էր երրորդտեղը: Նախատեսվեց ընդլայնել կաբելի գործարանի,

«Հայէլեկտրաշարժիչ», «Հայէլեկտրալույս» արտադրականմիավորումների կարողությունները:

ն Ռադիոտեխնիկական էլեկտրոնայինարդյունաբերությանմեջ աշխատանքներ տարվեցին նոր էլեկտրոնայինհաշվիչ մեքենաների համակարգների, սարքերիու հանգույցներիստեղծմանուղղությամբ: Նախատեսվեց հնգամյակիավարտինարտադրել ավելի քան 30

հազար ավտոբեռնիչու

ավտոֆուրգոն:

ե տեխնիկապես Վերակառուցվեցին վերազինվեցինգործող կահույքի ֆաբրիկաները, որոնց կարողությունները կրկնապատկվեցին: Լուրջ ուշադրություն դարձվեց շինանյութերի արդյունաբերության զարգացմանը:Ընդլայնվեց ցեմենտին շիֆերի արտադրությունը, ընդարձակվեց Արարատիցեմենտի -շիֆերի կոմբինատը:Ստեղծվեցին գրանիտե,մարմարե,ֆիլզիտայիներեսպատման սալերի, բետոնե թեթն լցանյութերի,պլաստմասսայից իրերի թողարկման նոր պատրաստված

կարողություններ:

նգամյակում խթանվեցթեթն արդյունաբերությունը: Վերազինվեցին տեքստիլարդյունաբերության

ձեռնարկությունները, ավելացավ մետաքսի,գորգերի, գուլպեղենի, կարի ու կոշիկի արտադրությունը: Որոշակիորենընդլայնվեցսննդի արդյունաբերությունը: Գյուղատնտեսության բնագավառումխնդիր դրվեց ավելացնել բուսաբուծությանե մթերքների արտադրությունը: Նախատեսվեց գյուղատնտեսականն մելիորատիվ շինարարության մեծ ծրագիր:Շարք պիտի մտնեին Ախուրյանի,Հերհերի, Սնաբերդի, Հախումի, Գետիկի ն այլ ջրամբարները: Շահագործմանպիտի հանձնվեին30 հազարհեկտարոռոգելիհողեր: Կենտրոնական հարցերիցմեկը խաղողագործության, պտղաբուծության ն բանջարաբուծության զարգացումն էր: Տրանսպորտի բնագավառում առավել կոնկրետ խնդիրը Իջնան-Հրազդան երկաթուղագծի կառուցմանավարտումըէր, ինչպես նան մետրոպոլիտենի ցանցի ընդարձակումը: Նախատեսվում էր մինչե 1990 թվականը մետրոյիգծերը հասցնելմինչն Սպանդարյանի հրապա-

անասնապահական

րակ, Շահումյանի ն Դավիթաշենիբնակելի զանգվածներ, ինչը առ այսօր մնում է չլուծված: Խոշոր աշխատանքներ իրականացվեցին հանրապետության օդանավակայանների վերակառուցման ն նորերի կառուցման ուղղությամբ: Շարք մտավ Լենինականի(Գյումրի) օդակայանը: Քաղաքային հեռախոսակայաններիտարողությունն ավելացավ 31 տոկոսով, բացվեցին կապի 80 նոր բաժանմունքներ: Դրվեց ժողովրդի բարեկեցությունըհետնողականորենբարձրացնելու միջոցառումներիլայն ծրագիր`աշխատավարձին բնակչության ռեալ եկամուտներիբարձրացում,սպառմանհանրային ֆոնդերի մեծացում, աշխատանքին կենցաղային պայմաններիբարելավում: Ամսա13-16 կան միջին աշխատավարձը տոկոսով ն հասավ ավելացավ 190-195 Կոլտնտեսականների եկամուտներն ավելացան ռուբլու: 20--22 տոկոսով: Նվազագույնաշխատավարձըհասավ 80 ռուբլու: Հանրապետությունում 20 տոկոսով ավելացավ հիվանդանոցային մահճակալների թիվը, զգալիորեն ավելացավ մեկ շնչին ընկնող բնակելի տարածքի չափը: Այն պետք է հասցվեր 11,85 քառ. մետրի: Միջոցառումներ ձեռնարկվեցին սոցիալական ապահովության համակարգիկատարելագործման ուղղությամբ: Կենսաթոշակինվազա50 գույն չափ սահմանվեց ռուբլին: Ուշադրություն դարձվեց արտադրականներուժի արդյունավետ օգտագործմանհարցերին: Դա առաջինհերթին նշանակումէր իջեցնել արտադրանքինյութատարությունը, որտեղ շատ կարնորէր մետաղատարության իջեցումը: Նախատեսվում էր մետաղի փոխարինիչների օգտագործմանընդլայնում, պլաստմասսայիցպատրաստվածդետալների կիրառում,երկրորդայինռեսուրսներիօգտագործում նայլն: Նախատեսխնայողությանլայն միջոցառումներ: վեցին նան էլեկտրաէներգիայի Հատուկ ուշադրություն դարձվեց գյուղատնտեսության մեջ կորուստների կրճատմանհարցերին: Տասնմեկերորդհնգամյակիկանխագծումներըհիմնականում կատարվեցին: Տ

1970-ական թվականներիցսկսած՝ ԽՍՀՄ տնտեսականզարգացման տեմպերըբավականինիջան. ուժեղացան անհամամասնությունպարենամներն էկոնոմիկայում,լուրջ դժվարություններ ու թերքի արտադրության մատակարարմանբնագավառում:

պռաջացան

`

Այդ գործընթացը շարունակվեց նան 1980-ական թվականներին: Երկրի էկոնոմիկայումի հայտ եկած բացասականերնույթներն ունեին օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառներ:Ավելի ու ավելի հաճախ էր խաթարվումտնտեսական մեխանիզմիգործողությունը, լուրջ թերություններ էին արձանագրվում պլանավորման, կառավարման, նյութական ասպարեզներում:Գործին մեծապես խոչընդոտումէր հնախթանման ցած արտադրականֆոնդերի ֆիզիկապեսն բարոյապեսմաշվածտեխնիկայի առկայությունը, աշխատանքային,կատարողական,պլանային կարգապահությանանկումը ն այլն: Երկիրը կանգնածէր արմատական կատարելու անհրաժեշտուվերափոխումներու խոր վերակառուցում թյան առջն: 1986 թ. ապրիլին տեղի ունեցածԽՄԿԿ 27--րդ համագումարըքննարկեց ն հաստատեց «ԽՍՀՄ տնտեսականու սոցիալական զարգացման 1986-1990 թվականներին մինչն 2000 թվականնընկած ժամանակաշրջանի հիմնական ուղղությունները»: Առաջքաշվեց վերակառուցման գաղափարը,որի բուն էությունը լճացման գործընթացների,արգելակման մեխանիզմիհաղթահարումնէր: Տասներկուերորդհնգամյակիգլխավոր խնդիրըհամարվեց էկոնոմիկայիզարգացման տեմպերի արագացումըն արդյունավետության առաջադիմության արագացման, բարձրացումը՝գիտատեխնիկական արտադրությանտեխնիկականվերազինման ու վերակառուցման,արտադրականներուժի ինտենսիվ օգտագործման,կառավարմանհամաբազայի վրա: կարգի, տնտեսականմեխանիզմի կատարելագործման է Արդյունքում պետք ապահովվեր խորհրդայինժողովրդիբարեկեցության հետագա վերելքը: Նախատեսված էր Խորհրդային Հայաստանում ապահովել տնտեսականզարգացման բարձր տեմպեր ն արդյունաբերական արտադրության ծավալըմեծացնել28 տոկոսով (Լ. Զ. Անանյան,էջ 5): Սակայն 12-րդ հնգամյակը(1986-1990թթ.) վերջինն էր խորհրդային երկրի պատմության մեջ: Գորբաչովյանվերակառուցմանքաղաքականության լիակատար ձախողումը, Խորհրդային Հայաստանում 1988 թ. փետրվարինծայր առած Արցախյանշարժումը ն նույն թվականի դեկտեմբերի7-ին Սպիտակտարածաշրջանումտեղի ունեԳյումրի ցած ավերիչ երկրաշարժը արմատապես փոխեցին հասարակական-քաղաքական, տնտեսական կյանքի ընթացքը, ն հնգամյակի խնդիրների մինչն վերջ իրականացումը մնաց անավարտ: Դա ողջ խորհր|

դային երկրի ս, բնականաբար,ԽորհրդայինՀայաստանի պատմության մայրամուտնէր: Սկսվում էր բոլորովիննոր պատմաշրջան: Չնայած այդ ամենին՝ 1980-ական թվականներիկեսերին Խորհրդային Հայաստանըհանդիսանումէր տարածաշրջանիամենազարգագած, տնտեսապես հզոր, բարձրգիտական ն մտավոր հզոր ներուժ ունեցողքաղաքակիրթհանրապետությունը:

2.

Արցախյանշարժման նոր փուլը (1988-1991 թթ.) -

մարտինԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար ընտրկուսակցությանկենտկոմի վեց Գորբաչովը,որի «վերակառուցարմատական ապրիլյան պլենումը հասարակության ձան» քաղաքականությունընդունեց: Սակայնկյանքը ցույց տվեց, որ ան«վերակառուցումը» կոմունիստականհասարակարգըփրկելու մի էր ձախողման: հաջող փորձ էր, որը դատապարտված Արցախիհայությունը, ոգեշնչված «վերակառուցման»քաղաքականությամբ, կրկին բարձրացրեցդեռես 1920-ական թվականներից ծխացողՂարաբաղյանհիմնախնդիրը:Տարիներ շարունակԼեռնային ՂարաբաղիԻնքնավար Մարզում (ԼՂԻՄ) Ադրբեջանիիշխանություննպանեոն իրականացնումէին հակահայկականքաղաքականություն` ն բնակեցնելադրբեջանցիհայաթափել տակ ունենալով մարզը լիովին ներով, ինչպես որ կատարվել էր Նախիջնանիինքնավար հանրապետությունում: Լեռնային Ղարաբաղումոտնահարվումէին արցախահայերի մարդկայինիրավունքները,վիրավորվումէր նրանցազգայինարարագացվումէր հայ բնակչությանարտւսգաղթը ժանապատվությունը, իր պատմական հայրենիքից: 20--րդ գումար1988 թ. փետրվարի20--ին ԼՂԻՄ--ի մարզխորհրդի հ ամապատասխան, ման նստաշրջանը, երկրի սահմանադրությանը ԽՍՀ, ՀայկականԽՍՀ Լ ԽՍՀՄ որոշում ընդունեցդիմել Ադրբեջանական կազմից դուրս բերելու ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի Գերագույնխորհուրդներին՝ ե ձայաստանիկազմի մեջ ընդգրկելու մասին: մեծ հետ համերաշխության Հայաստանումարցախահայության ալիք սկսվեց: Երնանում Ա այլ քաղաքներումսկսեցինտեղի ունենալ երկրի պատմությանմեջ առաջին բազմամարդ. հանրահավաքները, հազարների: Այդ որոնց մասնակիցներիթիվը հասնում էր հարյուր

Մ.

թ.

նախաձեռնությամբ

զանգվածային միջոցառումների ժամանակ չարձանագրվեցօրինականության խախտման որնէ լուրջ դեպք, թույ: չտրվեց ազգայնամոլական ու քրեական ոչ մի արարք: Սկզբնական շրջանում հայ ժողովուրդը, հավատալով գորբաչովյան «վերակառուցմանը»,ցույցերի էր դուրս գալիս «Լենին-կուսակցություն-Գորբաչով», «Հանուն վերակառուցման, Ժողովրդավարությանն հրապարակայնության» կառգախոսներով: Ելույթներ էին ունենում գիտության, մշակույթի ճանաչված գործիչներ, բանվորներ,ծառայողներ, ուսանողներ, վետերաններ:Նրանց թվում էին Վաչե. Սարուխանյանը, տնտեսագետ Իգոր Մուրադյանը,բանաստեղծուհիՍիլվա Կապուտիկյանը, ակադեմիկոս ՎիկտորՀամբարձումյանը,գրող Սերդ Խանզադյանը, դերասանՍոս Սարգսյանըն ուրիշներ: Սակայն Կենտրոնը սկզբից նեթ Ղարաբաղյան շարժման նկատմամբ բացասականդիրք գրավեց, որովհետն ինքնորոշման իրավունքի իրագործումը լուրջ վտանգ էր կոմունիստականկայսրության համար: ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոն փետրվարի21-ին որոշում կայացրեց, . որով Ղարաբաղյանարդարացի ժողովրդականշարժումը որակվեց որ-.. պես «ծայրահեղական»: Սակայն հայերը խուճապի չմատնվեցին: Դռ ավելին, երբ 1988 թ. փետրվարի 26-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր Մ. Ս. Գորբաչովը զսպվածություն հանդես բերելու կոչով քարտուղար դիմեց Ադրբեջանի ս Յայաստանիժողովուրդներին, ամբողջ հայ ժողովուրդը, ի տարբերություն ադրբեջանցիների, նրա դիճումն ընդունեց պահիկարնորությանլուրջ գիտակցումով ու անմիջապես դադարեցնելով հանրահավաքները, ցույցերը, գործադուլներն ու դասադուլները, վերադարձավխաղաղ աշխատանքային գործունեության: Մ. մոտ եղան բանաստեղծուՆույնփետրվարի 26-ին Գորբաչովի ն հի Սիլվա Կապուտիկյանը գրող-հրապարակախոսԶորի Բալայանը: Նրանք ԽՄԿԿ Կենտկոմիգլխավոր քարտուղարին խնդրեցինունկնդիր լինել Ղարաբաղի հայության ձայնին Ա աջակցել հարցի արդարացի լուծմանը: Հանրապետության հասարակայնությունըայդպիսիպահանջ

ներկայացրեցնան այդ օրերին Գայաստանժամանած ԽՄԿԿ ԿԿ քարտուղարներ Վ. ԴոլգիխիննԱ. Լուկյանովին: Սակայն դեպքերի հետագա ընթացքը հայ ժողովրդին ստիպեց նորից ու նորից հավաքվելու Երեանի Թատերական հրապարակում, Մատենադարանիառջն, մայրաքաղաքիգլխավոր պողոտայում: Երկրի զանգվածային լրատվության ողջ համակարգը, ղարաբաղյանհարցի

բարձրացմանառաջին երեք օրերի ընթացքումքար լռություն պահպանելուց հետո (թե՛ կենտրոնականն թե՛ հանրապետական լրատվական րոլոր միջոցներըլայն հասարակայնությանը բացարձակապես ոչինչ չէին հայտնում ինչպես Ղարաբաղում ն Հայաստանում կազմակերպված հարյուրհազարավոր ցույցերի ու հանրահավաքների, այնպես էլ ԼՂԻՄ-ի մարզխորհրդիորոշման մասին), բացահայտ հակահայկական դիրք գրավեց: Ղամարյաամեն օր կենտրոնականմայմուլը,հեռուստատեսությունն ու ռադիոն, ինտերնացիոնալիզմին Ժողովուրդների բարեկամության պարզունակ քարոզչության ու խոհեմության բարձրագոչ կոչերի ներքո վարկաբեկումէին հայ ժողովրդին,զանազանպիտակներ կպցնումնրա համազգայինշարժմանը: Միաժամանակ լիովին բացահայտվեց Հայաստանի իշխանությունների կտրվածությունըժողովրդականզանգվածներից: Վայաստանի ղեկավարությունըոչ մի կերպչկարողացավներազդել իրադարձություններիընթացքիվրա: Այդ անգամ փորձ չարվեց: Դա էր 1988 թ. մայիսին, ԳԿԿ պատճառը,որ հետագայում՝ Կենտկոմի առաջին Կ. Ս. Դեմիրճյանըազատվեց քարտուղար զբաղեցրած պաշտոնից ե նրան փոխարինեցՍ. Գ. Վարությունյանը:Թեպետ վերջինսինչ-որ ջանքեր էրգործադրում որոնելու ն գտնելու մեթոդներոլ միջոցներ ժողովրդականշարժումը գլխավորելու ն այն իր համար ցանկալիհունով տանելու համար, սակայննրա գործունեությանմեջկոմունիստական վարչակարգինբնորոշ ղեկավարմանհակաժողովրդական հին ստերեոտիպ եղանակների դրսնորումը ապարդյուն դարձրեցայդ ջանքերը: փորձումէր ղարաբաղյանհիմնախնդիրըներկայսյցնել ոչ թե որպես քաղաքական,այլն իբրն սոսկ սոցիալ--տնտեսակաը իյնդիր: Այդ նպատակով 1988 թ. կուտակվածսոցիալ--տնտեսակվյն ռուբլի՝մարզում ն մշակութայինխնՍակայն համար: այդ դիրները լուծելու գումարըլլդրբեջանի կառավարությունն օգտագործեցադրբեջանականբնակավայրերի համար: Ղարաբաղյան շարժումը գլխավորելու կպատակով Իգոր Մուստեղծվեց«Ղարաբաղ» րադյանինախաձեռնությամբ կոմիտե: Վանրապետության գրեթե բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններում, շրջաններում ն քաղաքներում սկսեցին ստեղծվել «Ղարաբաղ» կոմիտեներ,իննոր ձն տվեց: չը ն շարժմանը կազմակերպական Ադրբեջանականիշխանություններըն Կենտրոնը շարժմանըհակադրեցին բիրտ ուժի քաղաքականությունը: թ. ւիետրվարի

ուղղությամբ

Կրեմլը

մարտի 24-իորոշմամբ ԼՂԻՄ-ին տրամադրվեց 400միլիոն

`

խորհրդի դիմումին՝համաձայնություն մարզը Վայաստանի կազտվեց մի մեջ մտնելուն ն հարցը դրականորենլուծելու

,

27-29-ը Բաքվից 25 կմ հեռու` Սումգայիթքաղաքում, կազմակերպվեց հայ ազգաբնակչությանջարդ: Գազանացածամբոխըտանջամահարեց 27 հայերի, խոշտանգվեցին.հարյուրավոր անպաշտպանհայեր: Սումմարմիններիթույլտվուգայիթյան ցեղասպանությունը կենտրոնական է ր թյամբ հիմնավորապեսնախապատրաստվել ադրբեջանականիշխանությունների կողմից: Փետրվարի 25--26--ին Սումգայիթիփողոցներում հայտնվեցին «անհայտ» մարդիկ, որոնք իրենց ներկայացնում էին Հան վկայում այնտեղ հայերի կողյաստանից «փախած» գաղթականներ մից կազմակերպվածադրբեջանականկոտորածներիմասին: Միաժամանակ պաշտոնականանձանցցուցումովքաղաքի անձնագրայինբահայ ազգաբնակչությանբնակությաճվայժինների միջոցով կազմվեցին րերի ցուցակները, նրանց տների մեծ մասում անջատվեցին հեռախոսները: Սումգայիթի խողովակաշինականգործարանում պատրաստվեցին երկաթե ձողեր՝ սրված ծայրերով, քաղաքի տարբեր մասերումբեռնատար մեքենաներով կուտակվեցին խճաքարեր: Փետրվարի 27--ին քաղաքի Վ. Ի. Լենինի անվան հրապարակում մեծ հանրահավաքկազմակերպվեց, որտեղ գրգռիչ ճառեր հնչեցին, թե իբր Հայաստանում բռնաբարված սպանված ադրբեջանցիներով, ու խոշտանգվածկանանցով լի գնացքի մի ամբողջշարժակազմ հասել է Սումգայիթիմատույց-

.

ները: Գրեթե բոլոր հռետորներնադրբեջանցիներին վրեժխնդրության էին կոչում ն իրենց ելույթներն ավարտում «մա՛հ հայերին» կարգախոսով: Երեկոյան հանրահավաքը վերածվեց իսկականվայրագությունների: Սկսվեց հայերի սոսկալի կուռորածը: Կոտորածիցու թալանից 3 օր հետո միայն` փետրվարի զորք մտցրեց Սում29--ի,գիշերը, գայիթ, որին մեծ դժվարությամբ հաջողվեցդադարեցնել.արյունահեղությունը ն քաղաքից դուրս բերել հայերին: Շուրջ երեք հազար փախստականներ պատսպարվեցին Հայաստանում, մնացածը ցրվեցին ամբողջ երկրով մեկ: Սումգայիթյան ողբերգությունը ադրբեջանաբնակ հայերի բռնի տեղահանման սկիզբը դարձավ: Սակայն այդ ողբերգությունը ավելի համախմբեց հայ ժողովրդին ն նոր թափով վերսկսվեցին բողոքների բազմահազարանոցցույցերը: Երնանի փողոցները լցվեցին խորհրդային բանակիզինվորներով ու մարտականտեխնիկայով:Երնանում սկսվեցին զանգվածայինգործադուլներ, հացադուլներ ն նստացույցեր:Ժողովրդի պահանջով 1988 թ. հունիսի 15-ին հրավիրվեց ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանը, որը ընդառաջ գնալով ԼՂԻՄ-ի մարզ-

Կենտրոնը

խնդրանքովդիմեց Գերագույնխորհրդին: 1988 թ. հուլիսի 18-ին Ղարաբաղի հարցի շուրջ Մոսկվայում հրավիրվեցԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդի նախագահության նիստ, որին մասնակցումէին նան Ադրբեջանի,Հայաստանին ԼՂԻՄ-ի պատգամավոր ներկայացուցիչները: Նիստում հայ ժողովրդի ներկայացուցիչներ, ակադեմիկոսներ ՎիկտորՀամբարձումյանը, Սերգեյ Համբարձումյա գրող ՎարդգեսՊետրոսյանը,ԼՂԻՄ--իմարզկոմի առաջին քարտուղար լենրիկ Պողոսյանըն ուրիշներ իրենց ելույթներում դատապարտեցին Սումգայիթյան ոճրագործությունը,ընդգծեցին ԱրցախըՄայր Հայաստանին վերամիավորելուանհրաժեշտությունը: Սակայն մոսկովյան կայսրական իշխանությունը մերժեց հայերի օրինական ն արդարացի պահանջը:Նախապես մշակվածծրագրովդատապարտելովհայության ժողովրդավարական արդարացիշարժումը՝ ԽՍՀՄ Գերագույնխորհրդի մյուս բարձրաստիճաններկայացուցիչները նս այն որակեցին որպես վերակառուցմանդեմ ուղղված ն ԽՍՀՄ սահմանայինվերաձնմանը ձգտող մտացածինքայլ: Ուստի ն զարմանալի չէր, որ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը իր կայացրածորոշմամբ, հիմնվելովերկրի Սահմանադրության 78--րդհոդվածիվրա, ըստ որի՝ հանրապետության սահմաններըչէին կարող առանց նրա գերագույն իշփոփոխվել խանությունների համաձայնության, մերժեցԼեռնայինՂարաբաղիմարզային ն ՀԽՍՀ Գերագույնխորհուրդների խնդրանքը՝մարզը Ադրբեջանի կազմիցդուրս բերելու ն Յայաստանինվերամիավորելու մասին: Հայժողովուրդընորթափովշարունակեցպայքարը: Դեռնս մայիսին կազմավորված Ղարաբաղյանշարժման Հայաստանիկոմիտեն, որի կազմի մեջ մտել էին բանասերԼենոն Տեր-Պետրոսյանը, մաթեմատիկոսներ Վազգեն Մանուկյանը, Բաբկեն Արարքցյանը, Աշոտ Մանուչարյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը,Դավիթ Վարդանյանը,Սամսոն Ղազարյանը, ՀամբարձումԳալստյանը,Ալեքսան Հակոբյանը,Վանո Սիրադեղյանըն Սամվել Գնորգյանը,ձեռնամուխ եղան համազգայինքաղաքական գործադուլներիկազմակերպմանը: 1988 թ. նոյեմբերի7-ին 1ոկտեմբերյան հեղափոխության 71-րդ տարեդարձիննվիրվածհերթական շքերթը Երենանումվերածվեց բազմահազարանոց բողոքի ցույցի: ՍասնակիընտրություններումՀԽՍՀ Գերագույնխորհրդի պատգամավորներ ընտրվեցինՂարաբաղյանշարժման ղեկավարներԱշոտ ՄաԽՍՀՄ

հլենա ունները, ազգագրագետ Գալինա Ստարովոյտովան, բանասԻնեսա Բուրկոտեւլձ Սիխայիլ Դուդինը, գրող-հրապարակախոսներ վան, ԱնդրեյՆույկինը ն.ուրիշներ:

նուչարյանը, Լեոն Տեր-Պետրոսյանը, Ռաֆայել Ղազարյանը: 1988 թ. նոյեմբերի 24-ին իշխանություններիկամքին հակառակ հրավիրվեց ՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդի արտահերթ նստաշրջան, որը որոշեց, որ ՀայաստանումկգործենԿենտրոնիմիայն այն որոշումները,որոնք կարժանանան ՀայաստանիԳերագույնխորհրդիհավանությանը: Նույնգիշ. ժամ ն որով իշմտցվեց, պարետային հատուկ դրություն երը Երնանում խանությունը հանձնվեց զինվորականներին:Արգելվեցին հանրահավաքները, ցույցերը ն գործադուլները:Նույնը արվել էր նան Ղարաբաղում՝ դեռես սեպտեմբերին: Ադրբեջանումլուրջ սպառնալիքիտակ դրվեց հայ ազգաբնակչության գոյությունը: 1988 թ. գարնանըԿիրովաբադից,Բաքվից, Շամխորից, Խանլարից, Դաշքեսանիցն հայաշատ այլ վայրերից հայ ազգաբնակչությունը զանգվածաբարարտաքսվեց, որն ուղեկցվում էր թալանով ու սպանություններով:Նույն թվականի աշնանը կազմակերպվեց ադրբեջանցիներիարտագաղթը Հայաստանից,որը, սակայն, իրակաու անվտանգ:Շուրջ 200 հազար բռնագաղթնացվեց կազմակերպված ված հայեր հանգրվանեցինՀայաստանում, մյուս մասը՝ Հյուսիսային

Կովկասում ն այլ հանրապետություններում: Նույնիսկ 1988 թ. դեկտեմբերի 7--իահավորերկրաշարժըհայ ժողովրդին հետ չկանգնեցրեց Արցախյան շարժումից: Ժողովուրդը, մի կողմ թողնելով իր ցավը, աղետի գոտի ժամանած Մ. Գորբաչովիցպահանջում էր արդարացի լուծում տալ Ղարաբաղիհիմնահարցին:Սակայն ԽՄԿԿ կենտկոմիգլխավոր քարտուղարը ոչ միայնփոքր--ինչցանկություն չցուցաբերեց, այլն հրապարակայնորենպախարակեց Արցախյան շարժումը ե կարգադրեցձերբակալել նրա ղեկավարներին: 1988 թ. դեկտեմբերն 1989 թ. հունվար ամիսներինձերբակալվեցինու մոսկովյանբանտախցերընետվեցին Ղարաբաղյան շարժման Հայասայդ ճանապարհովԱրցատանի կոմիտեի բոլոր անդամները:Սակայն կենտկոմիփորձը նս ձափակելու խի հիմնահարցըվերջնականապես խողվեց: Շարունակվեցին բազմահազարանոց հանրահավաքները, ցույցերը, գործադուլները,դասադուլները,հացադուլները ու նստացույղեկավարներինու լուծել ազատ ..

ցերը՝ պահանջելով արձակել շարժման

Արցախիխնդիրը: Ի պաշտպանություն հայ ժողովրդի արդարացի պահանջներին մի շարք առաիրենց ձայնը բարձրացրիներկրի մտավորականության ԱնդրեյՍախարովը,նրա կինը՝ ակադեմիկոս ջադեմներկայացուցիչներ՝

|

Գերագույն խորհրդի նախագահության

հունվարի ի որոշմամբ ստեղծվեց Հատուկ կառավարմանկոմիտե՝ Արկադի Վոլսկու գլխավորությամբ:Սակայնշրջափակումըշարունակվես: 1989 թ. օգոստոսինՍտեփանակերտում հրավիրվածԼՂԻՄ-իլիավոր ներկայացուցիչների համագումարըընտրեցԱզգային խորհուրդ: Սակայն նրա գործունեությունը չեզոքացնելու նպատակով1989 թ. նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդիորոշմամբ ստեղծվեց հանրապետականկազմկոմիտե՝ Ադրբեջանիկոմկուսի Կենտկոմի երկրորդ Վ. քարտուղար Պոլյանիչկոյի գլխավորությամբ,որը կառավարելու էր մարզը: Դրանովմարզումսկսվեց հակահայկականքաղաքականության նոր փուլ: Հարկ է նշել, որ այս փուլում Արցախյանշարժմանը լծորդվեցին սոցիալական,բնապահպանական,լեզվամշակութային,ժողովրդավարական ու այլ հիմնահարցեր:Դրանք միավորելու ն մեկ միասնական նպատակիհասցնելու համար ՂարաբաղյանշարժմանՅայաստանի կոմիտեինախաձեռնությամբ1989 թ. աշնանըստեղծվեց «Հայոց համազգային շարժումը» (ՀՀՇ): Չնայած իր անվանը՝ այդ շարժումը չդարձավ իսկական համազգային նչէր էլ կարող դառնալ, որովհետն գործնականում անհնարէր հասարակական բոլոր շերտերիշահերը ն ձգտումները թույլ տրվեցին մի շարք կոմիավորել: Միաժամանակ ՀՀՇ-ի կողմից պղնձաձուլական,Կիս խալներ. Ալավերդու պիտ այսպես՝ «Նաիրիտի», ն փակումը, մի բան, որը տնրովականիքիմիական այլ գործարանների տեսական մեծ հարված հասցրեց հանրապետության տնտեսությանը: Շրջափակման հետ հանրապետությանտնտեսությունն արտակարգ ծանր կացությանմեջ հայտնվեց: 1989 թ. դեկտեմբերի1--ին համատեղ որոշմամբՀԽՍՀ Գերագույն խորհրդին ԼՂԻՄ-ի Ազգայինխորհուրդըհռչակեցինայաստանի նԼեռնային Ղարաբաղիվերամիավորումը,որը, սակայն, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը1990 թ. հունվարի 10-ին չեղյալ հայտաԽՍՀՄ

թ.

ԼՂԻՄ-ում

էշ

րարեց:

թ. հունվարի 13-20-ը հայ ազգաբնակչությանցեղասպանություն տեղիունեցավ Բաքվում, որի հետեանքով զոհվեցին տասնյակ մարդիկ,իսկ հազարավոր հայեր արտագաղթեցին:Ադրբեջանիժողովլր-

րի ուղիղ նշանառությամբգնդակոծում էին Ստեփանակերտը: 1992 թ.

ձայիսի 9-ին

դականճակատը հոգ տարավ, որ հակահայկականմոլուցքը տարածվի նան Միջին Ասիայում ն այլ տարածաշրջաններում, որտեղից նույնպես հայ բնակչության մի մասը արտագաղթեց: Հայաստանում ւիախստա-՝ կաններիթիվը հասավ շուրջ 300 հազարի: ԱդրբեջանիԳերագույն խորհրդի որոշմամբ 1990 թ. լուծարվեցին .' 1991 թ. ապՂարաբաղի բոլոր 4 հայկական վարչական շրջանները: րիլ--մայիս ամիսներին հայերին տեղահանելու նպատակով ադրբեջանական հատուկ նշանակության զինված ջոկատները (ՕՄՕՆ) ԽՍՀՄ ներքին զորքերի աջակցությամբ բացահայտ պատերազմսկսեցին Գեն տաշենի Շահումյանի հայ բնակչության դեմ: Իրականացնելով «Օղակ» օպերացիան՝ նրանք տանկերի ու զրահամեքենաներիուղեկցությամբհարձակվեցինու գրավեցին Գետաշենն Մարտունաշենգյուինքնապաշտպանությանջոկատղերը: Այստեղ հերոսաբարզոհվեցին ների մարտիկներԹաթուլ Կրպեյանը,Սիմոն Աչիկգյոզյանը,ՎալերիՆազարյանը: Դրանից հետո Ադրբեջանի իշխանությունները, կենտրոնի աջակցությամբ, ձեռնամուխ եղան բռնի ուժով Արցախի վերջնական հայաթա՛փմանը:Սակայն Լեռնային Ղարաբաղիողջ հայությունը ոտքի ելավ զենքով պաշտպանելու իր հայրենիքը: 1991 թ. մայիս-հունիսից մարզում սկսվեց հայ--ադրբեջանակպն պատերազմ: 1991 թ. սեպտեմբերի 2--ին Ստեփանակերտում տեղի ժողովրդականպատգամԽ վորների մարզային ն Շահումյանի շրջանային խորհուրդներիհամատեղ նստաշրջան,որը, արտահայտելովԱրցախի ժողովրդի կամքը, ընդունեց «Հռչակագիր Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին»: Դրանով արցախահայությունը նորից հաստատեցազատության համար մինչն վերջ պայքարելու իր վճռականությունը: Նույն թվականի դեկտեմբերի10-ին միջազգայինդիտորդներիներկայությամբանցկացվածհանրաքվեովԼեռնային Ղարաբաղի հայ ազգաբնակչությունը միահամուռ քվեարկեց անկախության օգտին: 1992 թ. ձմռանից ԼՂՀ-ի ուժերը ձեռնամուխ եղան հակառակորդիկրակակետերիոչնչացմանը,որոնք սպառնալի վիճակէին ստեղծելհանրապետությանմայրաքաղաքՍտեփանակերտի համար: Փետրվարի վերջերին հայ ազատամարտիկներըոչնչացրին Խոջալուի ադրբեջանականռազմական խմբավորումը: Գտնվելով բարձունքի վրա՝ Շուշին իշխող դիրք էր գրավում Ստեփանակերտինկատմամբ,որտեղիցադրբեջանցիներըշուրջ երկու տա-

Արցախի ազատամարտիկներըգնդապետ Արկադի Տեր-Թադնոսյանի(Կոմանդոս)հրամանատարությամբ ազատագրեցին հայոց հինավուրցքւսղաք Շուշին: Մի քանի օր անց ԼՂՀ-ի զինված կազմավորումներըգրավեցին Լաչինը, որով վերացվեց գրեթե հինգ տարիտնողշրջափակման օղակը, ե արցախցիներըդուրս եկան Հայաստանի Հանրապետության սահման: Արցախյանազգային-ազատագրական պայքարը թնակոխեց նոր փուլ:

ունեցավ

ինքնապաշտպանական

/աժին նիորը

վր հասավ 42-ի, իսկ սովորողներինը աճեց 1,5 անգամ՝ հասնելով

/7թ

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

(1946-1991

1.

ԹԹ.)

Կրթությունը

Հայրենականպատերազմիհաղթականավարտիցհետո Խորհրդային Վայաստանումմշակութայինկյանքըաննախընթացվերելք ապրեց: Հատկաաես 1950--1960-ական թվականներինզգալի տեղաշարժեր եղան ժողովրդական կրթության բնագավառում: Այսպես՝ 1946-1950 թթ. հանրապետությունումկառուցվեց 28, 1956 թվականին` 12, 1959 թվականին` 31, 1961 թվականին`29, 1965-ին` 72, 1966--ին՝ 150 դպրոցականշենք: 1967 թվականին Հայաստանում դպրոցների թիվը հասնում էր 593395 աշակերտներ: Սակայն, այնուամե1596-ի, ուր սովորում էին նայնիվ, դեռես դպրոցականշենքերի պակաս էր զգացվում: Վեցերորդ հնգամյակի(1956-1960 թթ.) դիրեկտիվներումժողովրդական կրթությանկարնորագույն խնդիր համարվեց պոլիտեխնիկական կրթությանլայն իրագործումըհանրակրթական դպրոցներում:Դպրոցներումմտցվեցիննոր առարկաներ՝հանրօգուտաշխատանք,տնարարություն, ձեռքի աշխատանք: 1958 թ. դեկտեմբերին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Կյանքի հետ դպրոցի կապը ամրապնդելու ն երկրում ժողովրդական կրթության համակարգի հետագա զարգացման մասին» օրենքը, որն ընդունվեց նան Հայաստանում: Հանրապետությունում սահմանվեց պարտադիր 8-ամյա ուսուցում: Մեծ ուշադրություն դարձվեց միջնակարգմասնագիտականկրթությանը: 1965 թվականինհանրապետությունումտեխնիկումներիթի-

հազարի: Ընդլայնվեց երեկոյան ուսուցումը միջնակարգ մասնագիտական հաստատություններում: Գրեթե բոլոր տեխնիկումներում բացվեցին թ ուսուցիչների թիվը հասավ 26 հազարի: հետո ընդլայնվեցիռ բուհերի ընդունելուբյուննեՊատերազմից րը, ճակատայիններինտրվեցին արտոնություններ: 1950-1951 ուսումնական տարում հանրապետության 186 բուհերում սովորում էին 15 Իազար ուսանողներ: Այնուհետն կատարվեցբուուսումնական տարում 11 բուհերում հերի խոշորացում, ն 1987-1958 սովորում էին 20,3 հազար ուսաքողներ: 1950-՛ական թվականներինծավալվեց Երնանի ւվոլիտեխնիկական ինստիտուտի նոր ուսումնական շենքերի շինարարությունը, կւսռուցվեց Երնանի գյուղատնտեսական ինստիտուտը:1960-ական թվականներին շահագորձմանհանձնվեցին Երնանի պետական համալսարանի, պոլիտեխնիկականն մանկավարժական ինստիտուտների նոր շենքերը: Զուգահեռաբարկառուցվեցին նան ուսանողական հանրակացարաններիբազմահարկշենքեր: Բուհերում բացվեցինբազմաթիվնոր ֆակուլտետներ ու բաժիններ: 1959--ին Լենինականում (Գյումրի) ն Կիրովականում(Վանաձոր) բացվեցին Երնանի պոլիտեխնիկականինստիտուտիմասնաճյուղեր: 1967 թվականին հանրապետությանբուհերում դասախոսում էր 2865 մարդ, որից 190՝ դոկտոր, պրոֆեսորներ, 1120՝ գիտությանԲեկնա-

ի աապանում

ծուներ:

Նույն թվականին հանրապետությանբուհերում սովորու: էր 44 հազար մարդ՝ 134 մասնագիտություններիգծով: 1976-1980 թթ. հանրապետությանբուհերը տվեցին 51,1 հազար, տեխնիկումները՝ 5,6 հազար մասնագետներ: 1980-ին միջնակարգ դպրոցների թիվը հասավ 943--ի, տեխնիկումներինը՝70-ի: Նույն թվականին գործում էին 13 բուհեր՝ շուրջ 58 հազար ուսանողներով: Մի շարք բուհերում գործում էին գիտահետազոտական բաժիններ ու պրոբլեմային լաբորատորիաներ(Ռ. Լ. Ազիզբեկյան, Գ. Մ. Գեղամյան, Վայաստանը1945-1990-ական թվականներին, Երնան, 1994, էջ 71): `

2.

Գիտությունը

րական թւամաններին գիտությունը հանրապետության Գիտությունների ոմ

յաստանում բուռն զարգացում ապրեց:Եթե 1943-ին

ակադեմիանուներ

ԽորհրդայինՀա-

աշխատող,որից գիտաշխա-

որից 500--ը՝ գիտաշխատողներ: ,

թվականինայդ թիվը համապա950-ի, 1967-ին՝ 4100-ի ն 1330-ի, այդ թվում՝ 84 գիտության դոկտոր ն 524 գիտությանթեկնածու: եթե 1958-ին Խորհրդային Վայաստանումգործում էր 69 գիտահետազոտական հաստատություն, 1961-ին` 84, 1963-ին` 103, 1967-ին այդ թիվը հասավ112-ի, որտեղ աշխատում էին շուրջ 20 հազար մարդ, որից 8 հազարը՝ Գիտաշխատողներ: Նշված տասնամյակներում առաջատար ուղղություններ էին դարձել ֆիզիկամաթեմատիկական, քիմիական ն տեխնիկականգիտու թյունները,ինչպես նան հայագիտությունը: 1947 թվականինՀԽՍՀ ընդհանուրժողովըԳԱ նախագահ ընտրեց ականավորգիտնականՎիկտոր Համբարձումյանին: Մաթեմատիկայի ասպարեզում ձեռք բերված առաջին հաջողությունները կապված են ակադեմիկոսներ Արտաշես Շահինյանի,Մխիթար Ջրբաշյանին Սերգեյ Մերգելյանի անուններիհետ: Մեխանիկայի բնագավառումաշխատանքները գլխավորում էր ակադեմիկոսՆագուշ Հարությունյանը, որը 1962-1975 թթ. ՎԽՍՀ Գերագույն

տասխանաբար հասավ 3021-ի

ն

ապա

խորհրդի նախագահության նախնգահն էր: 1958-ից ֆիզիկայիինստիտուտում աշխատանքներ սկսվեցին ԽՍՀՄ-ում խոշորագույն էլեկտրոնային արագացուցչի կառուցմանուղղությամբ: Աշխատանքները էր ԽՍՀՄ ԳԱ թղթակից-անղեկավարում դամ Ս. Ալիխանյանը: Արագացուցիչը գործարկվեց1967-ի սեպտեմբերին: Դա խոշորագույն էր միջուկայինֆիզիկայիբնաիրադարձություն

գավառում: Վամաշխարհային ճանաչում գտան Բյուրականի աստղադիտարանում կատարված ուսումնասիրությունները ,

`

գավառում, որը ղեկավարումէր

աստղաֆիզիկայի բնա-

խոշորագույն աստղաֆիզիկոսՎ.

Նա Վամբարձումյանը: ԽՍՀՄ պետական արժանացավ մրցանակի:

Հ.

լոտական րր միայի Նշանակալի աապանքն նագավարութ --

--՛ական

թվականներինմեծ

ծավալ ընդունեցին հետա-

հա-

ջողությունների հասավ նուրբ օրգանական քիմիայի ինստիտուտը,որի Մնջոյանը: աշխատանքներըղեկավարում էր ակադեմիկոս Արմենակ Արդյունավետաշխատանք էր կատարվում օրգանականքիմիայի ն քիմիայի ինստիտուտներում:Վերջինս ղեկավարում էր ակադեմիկոս Մ. Մանվելյանը: Նշանակալի գիտական հետազոտություններտարվեցին երկրաբանության, կենսաբանության,ֆիզիոլոգիայի բնագավառներում:Ակադեմիկոս Սահակ Կարապետյանիղեկավարությամբ տարվող աշխատանքներըգյուղատնտեսական կենդանիներիմթերատվությունըբարձրացնելու ուղղությամբ ունեինոչ միայն գիտական,այլե գործնական

նշանակություն:

1940-ական թվականների վերջերին ն 50-ական թվականների սկզբներին հասարակականգիտությունները գտնվում էին ծանր պայճաններում՝կապվածանհատի պաշտամունքիհետնանքով ստեղծված

մթնոլորտիհետ: Մասնավորապեսհայոց պատմությանմի շարք կարնոր ժամանակաշրջաններ արժանանում էին սխալ, կանխակալ լուսաբանման, իսկ հիմնահարցերիմի ամբողջ շարք պարզապեսչէր լուսաբանվում,պատկրում էին սխեմատիկբնույթ: մագիտականհետազոտությունները Հասարակականգիտություններիզարգացմանըմեծ վնասհասցրին 1948--1952 թթ. պատմության,լեզվաբանության, գրականագիտության ն տնտեսագիտությանմի շարք հիմնահարցերի շուրջ Վայաստանում ծավալված բանավեճերը:Պատմագիտությաննու գրականագիտությանը հատկապեսլուրջ վնաս հասցրեց այսպես կոչված «միասնական հոսանքի» տեսության շուրջ ծավալված բանավեճը: Հայաստանում այդ բանավեճըկազմակերպողներըճգնում էին ամեն գնով պատմաբաններին գրականագետներիշրջանում գտնել այդ տեսության համախոհներին «մերկացնել» նրանց: Շատ գիտնականներանհարկիմեղադրվեցին կոսմոպոլիտիզմի,միասնականհոսանքի տեսության համախոհի, նացիոնալիզմիմեջ: Արգելքի տակ դրվեց 2424 դարի երկրորդ կեսի հայ հասարակականմտքի ն ազգային-ազատագրականշարժման պատմությանլուսաբանումը: ԽՄԿԿ 20--րրդ համագումարից հետո, երբ քննադատվեց անհատի պաշտամունքը ն միջոցառումներ ձեռնարկվեցին նրա հետեանքների

հասարակականգիտությունների զարգացվերացման ուղղությամբ,

ման համար սկզբնավորվեց նոր փուլ: ՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսՄկրտիչՆերսիսյանի մի շարք հիմնարար

աշխատություններում լուսաբանվեցին հայ-ռուսական հարաբերությունները,հայ ազգային-ազատագրականշարժումները2424 դարի երկրորդ կեսին, Հայոց ցեղասպանության, պատմությանկեղծարարության ն մի շարք այլ հանգուցայինհիմնահարցեր: Հայոց պատմության հին ս նոր շրջանի մի շարք կարնորագույն հիմնահարցեր լուսառանվեցինՀԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսներԱ. Ռ. Հովհաննիսյանի,Ա. Գ. Հովհաննիսյանի,Ս. Տ. Երեմյանի,Ծ. Պ. Աղայանի,Գ. Բ. Ղարիբջանյանի, Գ. Ա. Գալոյանի,Վ. Բ. Բարխուդարյանի,Հ. Ռ. Սիմոնյանի, Հ. Ա. Ավետիսյանի, Լ. Ա. Խուրշուդյանի, Հ. Բարթիկյանի, Ս. Կրկյաշարյանի, Ա. Ս. Վամբարյանի,Մ. Կ. Զուլալյանի, պրոֆեսորներ Գ. Մ. Գեղամյանի, Վլ. Ղազախեցյանի,է. Շահինյանի, է. Կոստանդյանի, Բ. Հ. Հարությունյանի ն այլոց աշխատություններում: Հայաստանի հնագիտությանշատ հարցեր լուսաբանվեցինակադեմիկոսներ Բ. Բ. Պիոտրովսկու, Բ. Ն. Առաքելյանի, պրոֆեսորներ Կ. Ղաֆադարյանի, Ս. Սարդարյանի, Հ. Մարտիրոսյանի,Գ. Տիրացյանի ն այլոց

է.

բերվեցին

Ա.

ուրիշ Դադիվանյանը աԳ ավառում ծանրակշիռ ներդրում ունեն Մաթեմատիկայի ի ելյանը, ԱլեքսանդրԹալալյանը,Ռաֆաակադեմիկոսներ աո Նե Ն աննուրիշներ: յել ակագիտնականներ Տն անաչված աաա վանի Աա ն

ր

են

դեմիկոսներ Սերգեյ '

Համբարձումյանը,Գեորգ

Բաղդասարյանը,

չտգսյանը, Լենսեր արգո

Աղալովյանը ի

Սբրահամյանը, հնարն են երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչներ ՈՐ ռնագավառի Արտուշ Ղուկասյանը: կադիր

Հուրի ա

ներ Արա Ավետիսյանը ոֆեսո ներկայացնում գիտությունը Քիմիական ն

են Ա.

ներ: սայանըն ուրիշներ: Մեծ

3.

Թա-

գիտությու

տության, գյուղատնտեսա ճյուղերում: ամենատարբեր չ

Մնջոյանը,Վ.

բժշեագիերվեցին կենսաբանության ն տեխնիկական այլ

ՊՔ րա

նվաճումներ

հետազոտություններում:

Լեզվաբանության բնագավառում աչքի ընկան նշանավոր գիտնականներԱրարատ Ղարիբյանը,Գեորգ Ջահուկյանը, Աշոտ Աբրահամյանը, էդուարդ Աղայանը, Նվարդ Պառնասյանը, Պետրոս Բեդիրյանը, ՎաղարշակՔոսյանը, Սերգեյ Աբրահամյանըն շատ ուրիշներ: Վաջողություններ ձեռք նանգրականագիտությանասպարեզում: էդվարդՋրբաշյանի,Վաչե Նալբանդյանի,ՍնակԱրզումանյանի, Սերգեյ Սարինյանի,ՎրանտԹամրազյանի,Ազաս եղիազարյանի, Դավիթ Գասպարյանին այլոց ուսումնասիրությունները գիտական մեծ արժեք ունեն: Նշանակալի աշխատանքկատարվեց էլեկտրատեխնիկայիբնագավառում, որը գլխավորում էր ՎԽՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսԱնդրանիկԻոսիֆյանը: Նա նան ԽՍՀՄ տիեզերագնացությանբնագավառի առաջատար մասնագետներիցէր: Ֆիզիկայի բնագավառում մեծ ներդրում ունեն ակադեմիկոսեղբայրներ Ա. Ի. Ալխանովըն Ա. Ի. Ալիխանյանը,Գ. Սահակյանը,Վ. Հարությունյանը,Ռ. Մարտիրոսյանը,Դ. Սեդրակյանը,է. Չուբարյանը, Ն.

ս

Գ. Գուրզաոյանը, Միրզաբեկյանը,

Աաաա:

է. Դորխմճմազյանը,

Գրականությունը գրողներիգլ-

առաջին տասնամյակումհայ Հետպատերազմյան արւռացոլուպատերազմի դարձավհայրենական լխավորթեմատիկան տան

զավակները», Քոչարի մը: Մեծ լտավի վեպեր էին Հրաչյա զնդի մար«Մեր Խանզադյանի Սերո Սիրասի«Արարատը», «Մեծ

լմայակ

«Պատերազմը»ն ուրիշներ: դիկը», ՔրիստափորԹափալցյանի Հրաչնվիրվածչափածոգործերովհանդեւ եկան («Իմ կյանքի երգը»), Գուրգեն Բորյանը («Լիրիկայա Հովհաննիսյանը («Առաջինսեր»), Համո Սահյանը կան լուսաբաց»),Վահագն Դավթյանը Գնորգ եզերքին»), նաիրի Զարյանը, Մարո Մարգարյանը,

Պատերազմին

(«Որոտանի էմինը, Սարմենը:

մեծ

ճանաչում վայելող

ժամանակաշրջանի Հետպատերազմյան «Անապատումը»,ԳարեգինՍնունԱլաջաջյանի վնպերիցէին Ստեփան «Խոդեդանը»,Աղավնու «Շիրակը»: գի «Թեհրանը», Խաչիկ Դաշտենցի «Յացավան»վեպը (1947 թ.), Նաիրի Զարյանը հրատարակեց «Աղբյուրիմոտ» (1 949) ն «Փորձադաշտ» (1 950)

կատակերգո

Լայն ճանաչում գտան Սերո Խանզադյանի«Հողը» վեպը (1954), Վախթանգ Անանյանի«Սնանիափին» (1951) ն «Գովազաձորի գերինե-

(1956) վիպակները: Պետական մրցանակի արժանացավ Սիլվա Կապուտիկյանի«Իմ հարազատները»(1954) ժողովածուն: 1960-ական թվականների հայ պոեզիայի նվաճումներից էն. Հովհ. Շիրազի «Քնար Սիլվա Կապուտիկյանի «Մտորումներճանապարհիկեսին»(1961), Պարույր Սնակի«Մարդը ափի մեջ» (1963), Համո Սահյանի «Հայաստանըերգերի մեջ» (1982), Քարափների երգը (1968), Գնորգ էմինի «Երկու ճամփա» (1964), Վահագն Դավթյանի«Գինու երգը» (1966), Հրաչյա Հովհաննիսյանի«Հրաշալի այգեպան», «Ծովի լռությունը» (1963), Մարո Մարգարյանի«Ձնհալից հետո» (1965) ժողովածուները: լույս տեսավ, իսկ 1966-ին վերահրատարակվեց ի արույր Սնակի «Անլռելի զանգակ անգակատուն» պռեմը,ո որիհամար հեղի պոեմը, ակն արժանացավպետական մրցանակի: «նահապետը».վիպակի համար հետմահու պետականմրցանակի արժանացավՀրաչյա Քոչարը: Սւոեփան Զորյանը գրեց «Դայոց բերդը» (1964) ն «Վարազդատ» (1987) պատմավեպերը:Յրատարակվեցին Մովսես Արազու «Իսրայել Օրի», Սերո Խանզադյանի «ՄխիթարՍպարապետ», Սուրեն Այվազյանի «ճակատագիրնհայոց», Հովհ. Ղուկասյանի «Ոսկան Երնանցի» (1964)

Մեծ

րը»

Գայաստանի» (1958, 1965),

Գանի «ենր

պատմավեպերը:

Մուրացանի, Շիրվանզա Ղազարոս Աղայանի, 'ռռոշյանի ԵրվանդՕտյանի, Վրբանես Րաֆֆու,

Գր. Զոհրապի, Ռ. Պատկանյանի. նար-Դոսի, երկերիբազմահատորյակները:

ԱվեւոիքԻսահակյանի Փափազյանի, Խաչատուր Աբովյանի,Միքայել Իրականացվեց Թումանյանի,Հովհաննես ԳաբրիելՍունդուկյանի,Հովհաննես Չարենցի երկերի բազմահատոր նիսյանի, Հակոբ Հակոբյանի,Եղիշե

Նալբանդյա Հովհան

հրատարակությունը: գիտական Երուխագրողներ Սիամանթոյի, արնեմտահայ Վրատարակվեցին

Շահան Շահնուրի. Կոստան մի, Թլկատինցու, ն Շուշանյանի,Գառնիկ Ադդարյանի այլոց :

Զարյանի, Վազգեն

գործերը:

՛

-

Հայ պատմավեպի նշանակալի երնույթ էր Վիգեն Խեչումյանի ՛ «Գիրք լինելության»--ը (1966): 1960-ականներիսկզբներից ասպարեզ իջավ գրական նոր սերունդը՝ բանաստեղծներՎահագնԿարենց, Լյուդվիգ Դուրյան, Արամայիս Սահակյան, Նանսեն Միքայելյան,Ռազճիկ Դավոյան, արձակագիրներ ՀրանտՄաթնոսյան,Պերճ Զեյթունցյան, Ռուբեն Յովսեփյան,Գնորգ Արշակյան, Մանուկ Մնացականյան, Զորայր Խալափյան, Հովհաննես Մեքոնյան, Վարդգես Պետրոսյան է ուրիշներ: Թարգմանվեցինն հայերեն հրատարակվեցինհամաշխարհային գրականությանլավագույն նճուշները՝ Պուշկինի, Լերճոնտուվի,Շեքսպիրի, Բալզակի, Ջեկ Լոնդոնի, Հոմերոսի, Դանթեի, Գյոթեի, Շիլլերի, Սերվանտեսի, Հյուգոյի, Դրայզերի, Ռոլանի, Դոստոնսկու, Գոգոլի, Լն Տոլստոյի, Եսենինի ն այլոց գործերը: |

|

Պերճ հայ դասականների` տպագրվեցին տպաքանակներով

4.

Թատրոնը ն կինոն մեծ

տարիներին ՀՎետպատերազմյան

թատառաջընթացապրեց

Մ. Լերմոնտոբեմադրվեցին

րոնը: Գ. Սունդուկյանիանվանթատրոնում «Կենդանի դիակը». Ա. Հեխուի Լ. վի «Դիմակահանդեսը»,Տոլստոյի նախ ն առաջ պայմանամոր «Բալենու այգին»: Դրանց հաջողությունը Դրաժե ավագ սերնդի՝Վահրամ Փափազյանի, ված էր դերասանական ռեժիսոր Արձեն Ավետիսյանի, Ներսիսյանի,Օլգա Գուլազյանի,Ավետ Մալյանի, ՄեԴավիթ նան երիտասարդ սերնդի`

Գուլակյանի, ապա վարպետությամբ: ն ւոռաքսյա Սիմոնյանի այլոց բարձր կոմեդիայիթատրոնը,որտեղ բեմ Վերելք ապրեց երաժշտական ն մոտ», «Հին հիվանդություն» ելան «Մորգանիխնամին»,«Աղբյուրի էին Այդ թատրոնիանզուգական այլ ներկայացումներ: Կարպ Թաթիկ Սարյանը,Հայկ ն ԻզաբելլաԴանզասները, Խաչվանքյ ազանց սերնդից՝ՍվետլանաԳրիգորյանը,Մելինե

վարպետնե

նը, երիտասարդ ն նը, Մայիս Ղարագյոզյանը

ուրիշներ: անվանթատրոնըբեմադ |

ՅՁետագատարիներին Սունդուկյանի աղբար», րեց «Ժայռ». «Նաճուս», «Պաղտասար Գ.

Բուլըչովը

ն

«էլի մեկ զոհ», «Եգոր Այդ ներկայաուրիշները», «Օթելլո» ներկայացումները: Վաղարշ Վաղարշյա ՎահրամՓափազյանի,

ցումներումփայլատակեց Գուլազյանի,Գուրգեն Ջանիբեկյանի, նի, Հրաչյա Ներսիսյանի,Օլգա Մկրտչյանի սերնդից`Մետաքսյա Սիմոնյանի, երիտասարդ

Ֆրունզը

Խորեն Աբրահամյանի,Սոս Սարգսյանի, Հեղինե Հովհաննիսյանի նայ-

տաղանդը: Երնանի Կ. Ստանիսլավսկուանվանռուսական թատրոնըբեմադրեց Շիրվանզադեի«Պատվի համար», Մ. Գորկու «Քաղքենիներ», Ն. Պոգոդինի «Կրեմլյան կուրանտներ» ներկայացումները:Այդ թատրոնում է իր դերասանականուղին սկսել մեծահռչակ արտիստԱրմեն Ջի-

լոց

գարխանյանը:

Այդ տարիներին Վահրամ Փափազյանին, Հրաչյա Ներսիսյանին, ԱվետԱվետիսյանինն ՎարդանԱճեմյանին շնորհվեց Խորհրդային Միության ժողովրդականարտիստիկոչում: Լայն ճանաչում ձեռք բերեց Երնանի Պատանի հանդիսատեսի թատրոնը, որտեղ իր գործունեությունն սկսեց տաղանդավորռեժիսոր Հրաչյա Ղափլանյանը: 1960--ական թվականներինԳ. Սունդուկյանի անվան թատրոնում բեմադրվեցինՎիլյամ Սարոյանի«Իմ սիրտը լեռներում է», Եղիշե Չարենցի «Կապկազ թամաշան», փայլեցին դերասանականնոր անուններ՝ Բաբկեն Ներսիսյան, Վարդուհի Վարդերեսյանն ուրիշներ: 1966 թվականին Երնանում շահագործմանհանձնվեց Գ. Սունդուկյանի անվան թատրոնի նոր շենքը, որը թատերական լավագույն շենքերից է: 1963 թ-ին Հրաչյա Ղափլանյանիղեկավարությամբհիմնադրվեց Երնանի դրամատիկականթատրոնը, որտեղ իրենց տաղանդըդրսնորեցին դերասաններ Իշխան Ղարիբյանը, Ռաֆայել Քոթանջյանը, Լնոն Թուխիկյանը,ՎլադիմիրՄսրյանը, Գուժ Մանուկյանը,ԱնահիտԹոփչյանը, ԱրթուրՈւթմազյանը ն ուրիշներ: 7 Թատերականարվեստի նշանավորվարպետներէինԴավիթ Մալյանը, Մուրադ Կոստանյանը, Արուս Ասրյանը,Գարուշ Խաժակյանը, Թաթուլ Դիլաքյանը, Արման Կոթիկյանը,Ավետիք Ջրաղացպանյանը, Ժան էլոյանը, Վերջալույս Միրիջանյանը,Վահրամ Եղշատյանը, Շահում Ղազարյանը, Արմեն Խոստիկյանը, Վլադիմիր Աբաջյանը, Ժենյա Ավետիսյանը, ԿարենՋանիբեկյանը,Խաչիկ Նազարեթյանը, Յուրի Ամիրյանը: Իրենց գործունեություննէին շարունակում Լենինականի (Գյումրի), Կիրովականի(Վանաձոր),Կամոյի (Գավառ),Արտաշատի,Կապանի ն այլ շրջանային թատրոններ: 1980-ական թթ. ակզբներին բացվեցին Երեանի Երիտասարդական, Կամերային թատրոնները,1974-ից գործում էր Մնջախաղի թատ416

հոնը

1980-ին տաղանդաշատ Հենրիկ Մալյանի ղեկավարությամբ

հացվնց Կինոդերասանի թատրոն-ստուդիան:

Հետպատերազմյան տարիներըծանր ժամանակաշրջանէին կինոարվեստիհամար: Բավական է ասել, որ 1946-1954 թվականներին Երեանիկինոստուդիայում ստեղծվել է ընդամենըերկու ֆիլմ՝ «Անահիտը» (1947 թ.) ն «Արարատյան դաշտի աղջիկը» (1949 թ.): Երկու ֆիլմերի ռեժիսորնէր Համո Բեկնազարյանը: Հայկական կինոյիվերելքը փաստորենսկսվեց 1954--ից, երբ ռեժիսորական արվեստի հին վաիպետների` Հ. Բեկնազարյանի,Ա. Ս. Կնորկովին էրազմ ՔարամՀայ-Արտյանի,ԱմասիՄարտիրոսյանի, յանի կողքին իրենց գործունեություննսկսեցին նոր սերնդի ներկայացուցիչները՝ Լաերտ Վաղարշյանը՝Վաղարշ Վաղարշյանիորդին, Յուրի ն պետականգործիչ երզնկյանը՝կուսակցական ԱրամայիսԵրզնկյանի որդին, իսկ ավելի ուշ՝ հայ կինեմատոգրաֆիայի բացառիկ դեմքերից մեկը՝ կինոռեժիսոր Հենրիկ Մալյանը,Ֆրունզե Դովլաթյանը,Մ. Դակոբյանը, ԱրմանՄանարյանը, ն ուրիշներ: Ներսես Հովհաննիսյանը 1956-ին էկրան բարձրացավ«Պատվի համար» (ռեժիսոր` Ա. Հայ-Արտյան),1957-ին՝ «Անձամբճանաչում հանձնարարություն» (ռեժիսորներ՝Ս. Կնորկով, է. Քարամյան),1960--ին՝ «Նվագախմբի տղաները» (ռեժիսորներ՝ՀենրիկՄալյան, Հ. Մարգարյան) ֆիլմերը, որոնք այսօր էլ սպասված ֆիլմեր են հեռուստաէկրաններին: 1955-1966 թվականներին էկրան բարձրացանհայ կինեմատոզրաֆիայի անմոռացէջերը կազմող կարճամետրաժ ֆիլմեր` «Ոսկե ցլիկը» (1955, ռեժիսոր` Մ. Հակոբյան), «01-99» (1959, ռեժիսոր`Ամասի Մարտիրոսյան), «Տժվժիկ» (1961, ռեժիսոր՝ Ա. Մանարյան),«Տերտերի ուխտը» (1966, ռեժիսոր՝Հ. Մարգարյան): 1956 թ. էկրան բարձրացավ«Սիրտն է երգում» (ռեժիսորներ՝Գ. Յու. Երզնկյան), 1958--ին՝ Մելիք--Ավագյան, «Մոր սիրտը» (ռեժիսոր՝Գ. Մելիք-Ավագյան),1958-ին՝«Առաջինսիրո երգը» (ռեժիսորներ` Յու. Երզնկյան, Լ. Վաղարշյան), որոնք այսօր էլ դիտվում են մեծագույնհա.:

եմ»,«Արտակարգ

ճույքով:

1965-ին էկրանբարձրացավ«Բարե, ես եմ» ֆիլմը, որի ռեժիսորն գլխավոր օպերատորը՝Ալբերտ Յավուրյանը, Ֆրունզե Դովլաթյանը, հայ օպերատորական արվեստիտաղանդավոր դեմքերիցմեկը:Այդֆիլմը նշանավորեց հայկականկինոյիզարգացման մի նոր փուլի սկիզբը: էր

Այնուհետն էկրան բարձրացավ Հենրիկ Մալյանի «Եռանկյունի» (1967), «Մենք ենք, մեր սարերը» (1969), Խ. Աբրահամյանի «Սարոյան եղբայրները» (1968), Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» (1969), որոնք նոր խոսք էին հայկականկինոյում: են

«Վարսնացունհյուսիսից» (ռեժիսոր՝ Ներսես Հովհաննիսյան), «Տղամարդիկ»(1972, ռեժիսոր՝է. Քեոսյան), «Քաոս» (1975, ռեժիսոր՝ Լ. Վաղարշյան)ֆիլմերը: 1977-ին էկրան բարձրացան 3. Մալյանի«Նահապետ», 1980-ին «Կտոր մը երկինք», 1982--ին՝ ԱլբերտՄկրտչյանի «Հին օրերի. երգը», 1985-ին՝ նույնի «Մեր մանկությանտանգոն», 1977-ին՝ ԲագրատՀովհաննիսյանի«Աշնանարն», 1982--ին՝Ներսես Վովհաննիսյանի«Երջանկության մեխանիկան»ֆիլմերը: 1960--ին նկարահանվելէ «Սայաթ--Նովա» հեռուստաֆիլմը(ռեժիսոր՝Կ. Արզումանյան), 1969--ին՝ «Ձախորդ Փանոսը», 1970-ին՝ «Մորգանի խնամին», 1979-ին՝ «Ձորի ն Միրոն» բազմաթիվայլ հեռուստաֆիլ մեր: նում

|

5.

Երաժշտությունը.

Հետպատերազմյանտարիներինգեղարվեստական բարձր մա-. կարդակիհասան Հայաստանիսիմֆոնիկ նվագախումբը(դիրիժոր՝Միքայել Մալունցյան), պետական երգչախումբը(գեղարվեստականղեկավարներ՝ ԱրամՏեր-Հովհաննիսյան,Հովհաննես Չեքիջյան): Կազմակերպվեցինկատարողականնոր կոլեկտիվներ՝ռադիոյին հեռուստատեսությանսիմֆոնիկ երկրորդ նվագախումբը,ֆիլհարմոնիայի կամերայիննվագախումբը,ջութակահարներիանսամբլըն այլն: Վերակառուցվեցռադիոյի ն հեռուստատեսության ժողովրդական գործիքների նվագախումբը,(ղեկավար` Արամ Մերանգուլյան): Նվագախմբի հետ ելույթ էին ունենում Արմենակ. Տեր-Աբրահամյանը, Արաքսյա Գյուլզադյանը, Օֆելյա Համբարձումյանը,Հովհաննես Բադալյանը ն ուրիշներ: Անսամբլիգեղարվեստականղեկավար Թաթուլ Ալթունյանին շնորհվեց պետական մրցանակ ն ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստի կոչում:

կատարելությանհասավ 1954 թ. կազմակերպԳեղարվեստական ված Պարի պետական անսամբլը (գեղ. ղեկավար՝ էդուարդ Մանուկյան, 1968--ից՝ Վանուշ Խանամիրյան): հասավ ջութակահար Ժան Տեր--ՄերկերԲարձր վարպետության յանը, որը Փարիզում մրցանակշահեց: Տասնութամյաջութակահար Ռուբեն Ահարոնյանըարժանացավ Չայկովսկու անվանմիջազգային դափԱշխարհահռչակերգչուհի Զարուհի Դոլուխանյանըարժանացավ Լենինյան մրցանակի' հռչակ ձեռք բերեցԽՍՀՄ ժողովրդական արՀամաշխարհային տիստուհիԳոհար Գասպարյանը:Բեմականտաղանդով փայլեց ԽՍՀՄ ժողովրդականարտիստուհիՏաթնիկ Սազանդարյանը: Սպենդիարյանի անվան օպերայի ե բալետի ակադեմիական թատրոնիբեմում հանդես էին գալիս ԽՍՀՄ ժողովրդականարտիստներ Պավել Լիսիցյանը, Նար Հովհաննիսյանը, հանրապետությանժողովրդական արտիստՇարա Տալյանը ն ուրիշներ:, 1966 թվականինՎայաստանում գործում էր շուրջ 40 երաժշտական դպրոց, 4 երաժշտականուսումնարան, որտեղ սովորում էին 11 հազարից ավելի երեխաներ: Արամ Խաչատրյանի «Սպարտակ» բալետը (1954 թ.) արժանացավ Լենինյան մրցանակի:Մեծ հաջողություն ունեցավ էմին Արիստակեսյանի «Պրոմեթնս» բալետը, որը բեմադրվեցնան Լեհաստանում: ԱչՔի ընկավ կոմպոզիտոր Հարությունյանի «Հայրենիքի մասին» կանտատը: Երգարվեստիբնագավառիխոշոր գործիչ էր կոմպոզիտոր Աշոտ են «Ես իմ անուշ ՎայաստաՆրա ստեղծագործություններից Սաթյանը: ն «Արարատյանհովտի նի» երգը, երգերը» շատ ուրիշներ: էստրադայիներգի բնագավառում 50-ական թվականների երկրորդ կեսին աչքի ընկան կոմպոզիտորներ Բաբաջանյանը,ԿոստանդինՕրբելյանը, էդվարդ 1950-1960-ական թվաստեղծեցին Կարո Զաքարյանը, Ալեքքնարական Դոլուխանյանը, Վաղարշակ Գարո Ստեփանյանը, ԱլեքսանդրԱճեմյանը,Խաչատուր Ավետիսյանը,Տիգրան Մանսուրյանը

Ալեքսանդր

Սռնո

Բաղդասարյանը:

կաններին երգեր սանդր Կոտոյանը, ն ուրիշներ:

Հայ կամերայիներաժշտությանակնառու նվաճումներիցեն կոմպոզիտոր էդվարդ Միրզոյանի կվարտետը, էդգար Հովհաննիսյանի

կվինտետըն այլ գործեր: Սիմֆոնիկ ժանրի ճանաչված ներկայացուցիչներիցեն կոմպոզիտորներ Ալեքսանդր Հարությունյանը, Ջիվան Տեր-՛Թադնոսյանը,Գրիէդգար Հովհաննիսյանը,ԱլեքսանդրԱճեմյանը,էդգոր Եղիազարյանը, ն վարդ Միրզոյանը ուրիշներ: 1961 թվականին Էդվարդ Միրզոյանի ստեղծած սիմֆոնիանհնչեց տարբեր երկրներում ն բարձր գնահատա-

կանի արժանացավ: Ժողովրդականերաժշտությանճանաչված կատարողներէին երգիչ--երգչուհիներԱրաքսյա Գյուլզադյանը, Շողիկ Մկրտչյանը,Օֆելյա Համբարձումյանը,Լուսիկ Քոշյանը, Հովհաննես, Բադալյանը, Ռուբեն Մաթնոսյանը, դուդուկահարներԼնոն Մադոյանը, Վաչե Հովսեփյանը, Ջիվան Գասպարյանը,թառահար Սողոմոն Սեյրանյանը,քանոնահար Անժելա Աթաբեկյանը: Մեծ առաջընթացապրեց ազգային էստրադայիներաժշտություՆա 1938 թ. նը, որի հիմնադիրըՎայաստանումԱրտեմիԱյվազյաննէր: ն կազմակերպեցՀայաստանիպետականէստրադայիննվագախումբը մինչն 1956 թվականըղեկավարեց այն: Նրան փոխարինեցԿոստանդին

Օրբելյանը:

հեռուստատեսության ն կազմակերպվեց 1966--ին

ռադիոյի էստղեկավարնէր կոմպորադայիննվագախումբը,որի գեղարվեստական զիտոր ՄարտինՎարդազարյանը: 1985-ին Հայաստանումգործում էր 102 երաժշտականդպրոց: 6.

Կերպարվեստ ւ

Հայրենականպատերազմիավարտից հետո վերելքի նոր փուլ գեապրեց կերպարվեստը:1945 թվականինԵրնանում հիմնադրվեց Նկարիչներ տունը: նկարչի ինստիտուտը,կառուցվեց ղարվեստական ՄարտիրոսՍարյանը, ԴմիտրիՆալբանդյանը,Հովհաննես Զարդարյաընտրվեցին նը, Գրիգոր Խանջյանը ն քանդակագործԱրա Սարգսյանն ԽՍՀՄ գեղարվեստի ակադեմիայիանդամներ: 1961-ին Մ. Սարյանի «Իմ հայրենիքը» նկարաշարնարժանացավԼենինյան մրցանակի,իսկ, նկարչի կոչում: 1963-ին նրանշնորհվեցԽՍՀՄ Ժողովրդական

ժողովրդական նկարիչ Հովհաննես Զարդարյանի հանրահայտ «Սնանգէկտավներիցեն «Գարուն», «Ձգտում», «Վ. ՎՁամբարձումյան», սի շինարարներիհաղթանակը», «Խաչատուր Աբովյան» ն այլ գործեր: Կերպարվեստիբնագավառում լուրջ ներդրում ունեն նան վաստակավոր նկարիչ Հմայակ Ավետիսյանը,ժողովրդական նկարիչներ Արա Բեքարյանը,Մհեր Աբեղյանը,ԳրիգորԽանջյանը, Սուրեն Մուրադյանը, Հենրիկ Սիրավյանը, Հակոբ Կոջոյանը, Լնոն Կոջոյանը, Մինաս Ավետիսյանը,Սարգիս Արուտնյանը,Ալբերտ Խորոզյանը, Լեմս Ներսիսն շաւո ուրիշներ: յանը, Ռուդոլֆ Խաչատրյանը, Զաքար Խաչատրյանը մեջ բացառիկտեղ է գրավում ՄինասԱվետիսԳեղանկարչության յանը: Նրա կտավներիցեն «Ջաջուռ», «Ծնողները», «Սպասում» ն այլն: խոշորագույն ներկայացուցիչներիցէ Գրիգոր Հայկերպարվեստի Խանջյանը (1926--2000). ծնվել է Երնանում: Նա ՎԽՍՀ ն ԽՍՀՄ ժողովրդական նկարիչ էր, ԽՍՀՄ գեղարվեստի իսկականանդամ, Ռուսաստանի Դաշնությանգեղարվեստի ակադեմիայիպատվավորանդամ:Հայտնի են նրա «Սնանի ափին», «Մթնշաղ», «Արնածաղիկներ»կտավները: Ստեղծել է նան դիմանկարներ, նատյուրմորտներ: Բարձր արվեստով նկարազարդելէ Հ. Թումանյանի «Լոռեցի Սաքոն», Խ. Աբովյանի«Վերք Հայաստանին»,Պարույր Սնակի «Անլռելի զանգագատունը»,Հ. Շիրազի «Սիամանթոն Խաջեզարե» ստեղծագործությունները: Հայ ժողովրդի պատմականճակատագրինեն նվիրված Գ. Խանջյանի «Հայոց այբուբեն» ն «Վարդանանք»գոբելենները: Նրա նախագծով է ստեղծվել Մարզահամերգայինհամալիրի դահլիճի «Վերածնունդ» վարագույր--գոբելենը: Մասնակցել է բազմաթիվ միջազգային ցուցահանդեսների, շահել պետական մրցանակներ: Գ. Խանջյանը 1975-1980 թթ. ՀԽՍՀ ԳԽ, իսկ 1989-1991 թթ. ԽՍՀՄ ժողովրդական պատգամավորէր: ՍարգիսՄուրադյանը ծնվել է 1927 թվականին Երնանում:Գեղարվեսինստիտուտիպրոֆեսորէ: Նա բազմաժանր նկարիչէ: տաթատերական Ս. Մուրադյանի նշանակալի աշխատանքներիցէ «Վերջին գիշերը: Կոմիտաս» կտավը (1956 թ.): Դրանով նա առաջիններից մեկը անդրադարձավՀայոց Մեծ եղեռնիթեմային: 1965 թ. նա կրկին անդրադարձավ այդ թեմայինն ստեղծեց «Կոմիտաս,1915 թվական,ապրիլ» կտավը: 1977-ին ստեղծեց«Սարդարապատի հերոսամարտը»եռապատկեէ րը: Հեղինակ է նան «Իմ ժամանանակիցը» նկարաշարի: ԽՍՀՄ պետականմրցանակի:

Արժանա :

Ստեղծել է նան դիմանկարներ,նատյուրմորտներ,բնանկարներ՝

Բաբաջանյան», «Ծաղկած ծիրաններ», «Հռիփսիմեիեկեղեցին» ն այլն: 1982 թվականիցեղել է ՀԽՍՀ նկարիչներիմիության նախագահ: վերելք ապրեց մոնուՀետպատերազմյանժամանակաշրջանում Այդ բնագավառի մենտալ-հուշարձանային քանդակագործությունը: նշանակալի ստեղծագործություններիցէ ՀԽՍՀ ժողովրդականնկարիչ-քանդակագործԵրվանդ Քոչարի (1899-1979) «Սասունցի Դավիթ» (1959 թ.) պղնձակուի արձանը: Նա հեղինակնէ նան «Վարդան Մամի«Առնո

կոնյան» (1975 թ.) պղնձակոփ արձանի,ինպես նան արծիվը» ուղենշան--կոթողի: Արա Սարգսյանի` կերժողովրդական տած Խորհրդային Միության կրկնակի հերոս, օդաչու Նելսոն Ստեւփան-՝

«Զվարթնոցի

նկարիչ քանդակագործ.

յանի կիսանդրի--հուշարձանըկանգնեցվածէ Երնանիմանկականզբոսայգում: Նա կերտել է-նան Հովհ. Թումանյանի հուշարձանըԵրնանում, Սուրեն Սպանդարյանի,Տիգրան Պետրոսյանի դիմաքանդակները: Դիմաքանդակի ճանաչված վարպետ է նկարիչ-քանդակագործ ԻսաՆիկողոս Նիկողոսյանը: Նա հեղինակն է Հովհ. Բաղրամյանի, Ավ. ն հակյանի այլոց դիմաքանդակների: 7.

ճարտարապետությունը

Հետպատերազմյանժամանակաշրջանիխորհրդահայ ճարտարապետությանամենափայլուննմուշներիցմեկը ԵրնանինախկինԼենինի .անվան, ճերկայիս Հանրապետությանհրապարակնէ, որի կառուցումն սկսվել էր դեռ պատերազմիցառաջ: Հրապարակըշրջապատող Կառավարականտան ճարտարապետն է Ալ. Թամանյանը, վարչական ն Ռ. Իսրայելյանը,պատմուՍ. Վ. Արնշատյանը շենքինը՝ Սաֆարյանը, կաթյան թանգարանի,«Արմենիա»հյուրանոցի,Միություններիտան են պի նախարարությանշենքերիճարտարապետներնՄարկ Գրիգորյաանսամբլի կանը ն է. Սրապյանը: Հրապարակիճարտարապետական է ռուցումը հիմնականում ավարտվել թվականին: Ճարտարապետականնվաճումներ են Երնանիկենտրոնական ինժեներ`3. ծածկած շուկայի շենքը (ճարտարապետԳ̀. Աղաբաբյան, Առաքելյան), որը շահագործմանէ հանձնվել 1952-ին, Ազգայինժողովի (նախկինում` ՀԿԿ Կենտկոմի) շենքը (1946-1950), ճարտարապետ՝

ն

Մարկ Գրիգորյան), ԳԱ նախագահության շենքը (1954 թ., ճարտարապեւո` Ս. Սաֆարյան), երկաթուղային կայարանի շենքը (1949-1955, ճարտարապետ`է. Տիգրանյան), Մատենադարանը (1957 թ., ճարտաՄ. րապետ` Գրիգորյան), Բյուրականի աստղադիտարանի (1947-1956, ճարտարապետ՝Ս. Սաֆարյան) ն այլն: 1949 թ. դեկտեմբերի21--ին, Ի. Վ. Ստալինի 70-ամյակի կւսպակցությամբ բացվեց ճրա մոնումենտը: Ստալինի արձանի հեղինակն էր քանդակագործՍերգեյ Մերկուրովը, որը նան հրապարակում տեղադրված Վ. Ի. Լենինի ն Ստ. Շահումյանի արձաններիհեղինակն էր: Սոնումենտի ճարտարապետնէր Ռ. Իսրայելյանը: 1967-ին Ստալինի արձան» ւիոխարինվեց«Մայր Վայաստան» քանդակով (քանդակագործ՝Ա. Հարությունյանը) ն կառույցը վեքանվանվեց«Գաղթանակիմոնումենտ»: 1950--ին շահագործման հանձնվեցՍառցակոմբինւստի,1952--1Ո` Երնանի կոնյակի գործարանի շենքը (ճարտւարապետ՝ 3..Մարգարյան): 1950--ական թվականներին Երնանում իրականացվեց Բաղրաժյան, Ազատության, Կինյան փողոցների, Աջափնյակ թաղամասի կառուցապատումը: ճարտարապետականկառույցներ բարձրացաննան Կիրովականում (Վանաձոր), Լենինականում (Գյումրի) ե հանրապետությանմյու" քաղաքներում: Նախագծվեց Հրազդան, Չարենցավան բաղաքների կառուցապատումը: Ճարտարապետականաչքի ընկնող նվաճումներեն նի անվան թատրոնի նոր շենքը, Սարդարապատիճակատամարտի 50-ամյակին նվիրված հուշահամալիրը (1968, ճարտարապետՌ̀. Իս-

համալ

Սբովյան, Սունդու

րայելյան):

1967-ինբացվեց Հայոց

եղեռնի զոհերի հուշարձանը (ճաոԱ. Թարխանյան, Ս. Քալաշյան): տարւսպետներ՝ 1960-ական թվականներինԵրնանում կառուցվեցիննան պետւսկան համալսարանի կենտրոնականշենքը, ԺՏՆՑ տաղավարները,Գյումուշի, Երնանիհիդրոէլեկտրակայաններիշենքերը այլն: 1970-1972 թթ. կառուցվեց «Անի» հյուրանոցը, 1978--ին՝ «Դվին» հյուրանոցը, 1971-1982--ին՝ «Վրազդան»մարզադաշտը,1976-1981--ին՝ «Զվարթնոց»օդանավակայանը,1984--ին՝Մարզահամերգային համալիրը ն բազմաթիվայլ կառույցներ: Մեծ

ն

ութնրորը ցԴաժին

ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ

ՍՓՅՈՒՌՔԱՀԱՅ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

1.

Կրթական գործը

Կրթական գործի կազմակերպումը Սփյուռքում չափազանց կարնոր բնագավառ է, որովհետն դպրոցի գոյությունը սփյուռքահայության գոյատեմանառաջին նախապայմաննէ: Այդ առումով վիճակը չէ ԱՄՆ-ի ն Ֆրանսիայի հայկական գաղթօջախներում: մխիթարական ԱՄՆ-ում, ուր մինչն 1991 թվականը բնակվում էին 300-400 հազար հայեր, կար ընդամենը երկու հայկական տարրական դպրոց՝ 300 աշակերտներով, իսկ շուրջ 200 հազար ֆրանսահայերի սպասարկում էին էլի երկու հայկական դպրոց: Որքանէլ տարօրինակէ, կրթականգործը բարձր հիմքերի վրա էր մասերում ապրող շուրջ դրված Ստաճբուլում:.ԵթեԹուրքիայիտարբեր 130 հազար հայերի արգելված էր ոչ միայն մայրենի լեզվով դպրոց ունենալը, այլն նույնիսկ հայերեն խոսելը,ապա Ստամբուլում բնակվող շուրջ 70 հազար հայեր ունեին 130 գործող հայկական դպրոց, ուր հաճախում էին ստամբուլաբնակհայության ճնշող մեծամասնությաներեխաները: Մեծ դեր էին խաղում էսայան, Պեզճյան, Մխիթարյան,Կենտրոնական ն այլ վարժարանները: Իրանիհայկականգաղթօջախում գործում էր շուրջ 60 հայկական դպրոց, որոնցում ընդգրկված էին շուրջ 20 հազար հայ երեխաներ: Սիրիայում գործում էին 73, Լիբանանում՝ 70 հայկական դպրոցներ:Սիրայի հայկական դպրոցներըհիմնականում գտնվում էին Հալեպում Ա Դամասկոսում, իսկ Լիբանանի դպրոցներից65-ը գտնվում էին Բեյրութում, որտեղ հայ աշակերտների թիվը մոտ 20 հազար էր: Բեյրութում կային հայկականդպրոցներ, որոնցում աշակերտնե-

թթ. 1960-ական

Հայոց վիշտն արտացոլված է ամերիկահայ գրող ԲենիամինՆուրիկյանի պատմվածքներում: Ամերիկահայգրականության ականավոր դեմքերից է Անդրանիկ Անդրեասյանը:1947-ին լույս տեսավ նրա պատմվածքներիժողովահուն՝ «Կարմիր ասպատակիօրագրեն»: Ամերիկահայ գրող ԿարապետՍիտալը հրատարակեցերկու ժողովածու: ԱմերիկահայճանաչվածբանաստեղծէրՀակոբ Գույումճյանը: Սփյուռքահայ հաջորդ խոշոր գրական կենտրոնը Ֆրանսիան էր, որտեղ նույնպես հրատարկվել են հարյուրավոր հայերեն գրքեր: 1950-ին Փարիզում լույս տեսավ Արշակ Չոպանյանի «Ընտիր բանաստեղծություններ» ժողովածուն: Ժողովածուներ հրատարակեցին նան հին սերնդի ներկայացուցիչներ Վահան Մալեզյանը ն Ենովք Արմենը: Գրական եռանդուն էին Լնոն Մեսրոպը,Հրաչ Զարդարյանը, բանաստեղծուհի Մարի Աթմաճյանը: «Անդաստան» Մի քանի ժողովածուներ: հրատարակեց գրական-գեղարվեստական հանդեսի խմբագիր Բյուզանդ Թոփալյանը՝ «Արնագալ», «Լուսածնունդ» ն այլն: Լիբանանահայ գրականության նշանավոր ներկայացուցիչներից են Վահե իր «Ոսկե կամուրջ» գրքով, ԱնդրանիկԾառուկյանը՝ Վահյանը՝ «Մանկություն չունեցող մարդիկ» գրքով, որը նրա գլուխգործոցն է: Գիրքն արտացոլում է Եղեռնից փրկված որբերի կյանք մտնելու ճանապարհը, հրատարակվել է նան Երնանումու Մոսկվայում: 1954 թվականին Բեյրութում լույս տեսավ Գառնիկ Ադդարյանի «Պատնեշին վրա» բանաստեղծություններիժողովածուն: Այն նույնպես հրատարակվեց Երնանում ն Մոսկվայում: Նրա գրչին է պաւոկանում նան «Մատյան ցավի ն հատուցման» պոեմը: Գ. Ադդարյանըկրում Է Ե. Չարենցի ազդեցությունը: 1957-ին նա Երնանում մասնակցեց Ե. Չարենցի 60-ամյակի տոնակատարությանը ն անմոռանալի բոցաշունչ ելույթ ունեցավ: Լիբանանահայ գրող Արմեն Դարյանի ժողովածուն կազմված պատմվածքներից ու ակնարկներից: Երկրորդ գիրքը հուշագրական է կոչվում «Խարիսխեն հեռու», այսինքն՝ հայրենիքից հեռու: Լայնորեն հայտնի է նա գրող Հրանտ Գանգրունու անունը: Կան, իհարկե, էլի շատ ուրիշ անուններ:

գործիչներ

է

Իրանահայ գրականությունը ներկայացնումէին Զորայր Միրզայանը, բանաստեղծ-նկարիչ Դնը (ՄարգարՂարաբեկյան),Արա Հովհաննիսյանը, Գեորգ Դարֆին ն ուրիշներ: Ստամբուլում շարունակում էր ստեղծագործելՀակոբ Մնձուրին (Տեմիրճյան): Այստեղնոր սերնդի ներկայացուցիչներ էին Խ. Ամիրյանը, Հ. Գալուստյանը,Վ. Գարակոզյանը,Զ. Պիպեռյանը, Ատրինե Տատուրյանը, Վ. Աճեմյանըն ուրիշներ:

Օտարլեզուներով ստեղծագործողհայ գրողների ամենանշանավոր դեմքը Վիլյամ Սարոյանն է, որը հասել է համաշխարհայինճանաչման: Նա ծնվել է Ամերիկայում՝ Բիթլիսից գաղթած հայ ընտանիքում: Նշանավոր դեմք է նան անգլերեն ստեղծագործողԼնոն Սյուրմելյանը: ու Ֆրանսերեն գրող հայազգի բանաստեղծներից արձակագիրներից են Մերուժան Պարսամյանը՝ժան Մերու, Շահան Շահնուրը՝ Արմեն Լյուբեն, Վահրամ Կաքավյանը՝ՎիկտորԳորդոն,Վահե Քաչան (Խաչատրյան) ն ուրիշներ: 4.

Պատմագրությունը

Ամերիկահայնշանավոր պատմաբան է Հրանտ Արմենը: Նրա Տիգրան» աշխատությունը, որը անգլերեն հրատարակվել էր դեռնս 1940-ին,հայերեն հրատարակվեցԿահիրեում 1957--ին: 1952-ին Լոս Անժելեսում հրատարակվեց նրա «Մարզպանը ն Սպարապետը» աշխատությունը`նվիրված Վասակ Սյունու ու ՎարդանՄամիկոնյանի գնահատման հարցին: Նա հակված է արդարացնել Վասակին:Հետանան «Պապ Արշակունի» Աս«Փառանգայում Հ. Արմենը հրատարակեց ձեմ թագուհի» ուսումնասիրությունները: Բեղմնավորպատմաբանէ Արշակ Ալպոյաճյանը(1879--1962): ԾնԿ. է վել Պոլսում, մահացել Կահիրեում: 1910-1922 թթ. եղել է Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքարանի քարտուղար: Արժեքավոր է նրա «Պատմություն հայ գաղթականության»եռահատոր աշխատությունը, որը հրատարակվել է Կահիրեում 1941-1961 թվականներին:«Պատմական Հայաստանի սահմանները»աշխատությունըլույս է տեսել 1950-ին, իսկ դեռնս 1946-ին լույս է տեսել «Պատմություն հայ դպրոցի» աշխատության առաջին հատորը: 1952-ին հրատարակվեցնրա «Պատմություն Եվդոկիոհայոց», 1961--ին՝«Պատմություն Մալաթիոհայոց» գրքերը: «Մեծն

1947-ին Կահիրեում հրատարակվեց Գ. Սուրմենյանի «Երզնկա» աշխատությունը: 1951-1952 թվականներինՆյու Յորքում հրատարակվեցՏիգրան Մկունդի «Ամիտայի արձագանքներ»աշխատությանԱ ն Բ հատորները: 1955-ին Բեյրութում հրատարակվեցԿ. Գալֆայանի «Գիրք ելից հայոցը», ԱրամՍահակյանի«Դյուցազնական Ուրֆան» գիրքը: 1959--ին Նյու Յորքում հրատարակվեցՎահե Հայկի «Խարբերդ.ն անոր ոսկեղեն դաշտը» գիրքը: Բեյրութում 1957 թվականին հրատարակվեց Ղազար «Կարինապատում»գիրքը: ն մեծ արժեք են ներկայացնում Հարուստ նյութ են պարունակում հայրենակցականմիությունների հրատարակածգրքերը: Դրանցից են Գ. Գալուստյանի«Մարաշ կամ Գերմանիկ» գիրքը, «Զեյթունի պատման Գիրքը» այլն: Ամերիկահայնշանավոր պատմաբաններեն ՌիչարդՀովհաննիսյանը, Վահագն Դադրյանըն ուրիշներ, որոնք այսօրն էլ շարունակում են հայ պատմագրության գանձարանըհարստացնել նորանոր աշխատություններով: 2006-ին լույս տեսավ Ռ. Հովհաննիսյանի «Հայաստանի Հանրապետությունը»քառահատոր մեծարժեք աշխատությանառաջին հատորը: Վահագն Դադրյանըհեղինակ է Հայոց ցեղասպանությանվերաբերյալ հարյուրից ավելի ուսումնասիրությունների:

Զարըգ

5.

Արվեստը

Հետպատերազմյանժամանակաշրջանումսփյուռքահայ թատրոնը, երաժշտությունը, նկարչությունն ու քանդակագործությունըորոշակիորեն անկում ապրեցին,սակայն, այնուամենայնիվ, իրենց գործունեությունը շարունակեցին,ն ի հայտ եկան բազմաթիվշնորհալի արվես-

տագետներ:

Լիբանանում գործում էր «Վահրամ Փափազյան» թատերախումբը՝ ճանաչված ռեժիսորՊերճ Ֆազլյանի ղեկավարությամբ: Ստամբուլում գործում էր «Մնակյան թատերախումբը»`ռեժիսոր Աշոտ Մատաթյանի ղեկավարությամբ: Բեմադրվեցին Հ. Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկանները», Ալ. Շիրվանզադեի «Նամուսը», այլ պիեսներ: «Պատվի համարը», Լ. Շանթի «Հին աստվածները»՝ն

`

Երաժշտության բնագավառում լայն ճանաչում ունեն սփյուռքան խմբավար--դիրիժորներՀամբարձում Պերպերհայ կոմպոզիտորներ յանը, Աշոտ Պատմագրյանը,Արա Պարթնյանը, Գուրգեն Ալեմշահը, Օն-. նիկ Պերպերյանըե ուրիշներ: Իրանահայ երաժշտականկյանքում մեծ դեր է կատարել կոմպոն լայն Նիկոլ Գալանտերյանը: Նրա երգերից շատերը զիտոր խմբավար ժողովրդականություն ունեին նան Խորհրդային Հայաստանում: Ազգապահպանմանգործում մեծ դեր են կատարում Ամերիկայում, Եգիպտոսում, Բուլղարիայում, Իրանում, Լիբանանում, Թուրքիայում ն այլուր գործող հայկական երգչախմբերը: Սարգիս Պալթայանը էր Պլովդիվում երգգործող «ԱրամԽաչատրյան» ղեկավարում հայտնի

չախումբը:

Գետպատերազմյանտարիներին Ստաճբուլում մեծ աշխատանք կատարեցինԲարսեղ Կանաչյանը, դաշնակահարուհիԳոհարիկ Ղազարոսյանը, խմբավար Հովհաննես Չեքիջյանը, որը եկավ Խորհրդային .

Հայաստան:

է Ալան Հովհաննեսը Մեծահռչակ կոմպոզիտոր (ԱլանՀարությունի Չաքմաքչյան, 1911-2002). ծնվել է ԱՄՆ-ում, գրել է օպերաներ, սիմֆոնիաներ, կոնցերտներ, կամերային երկեր: Հեղինակն է «Սուրբ Վարդան» սիմֆոնիայի (1964), «Անահիտ» ֆանտազիայի (1946), «Վանա լճի սոնատ», «Վարագ», «Արթիկ», «Թալին» գործերի: Գրել է նան «Հիսուսի ճանապարհը» օրատորիան (1974), «Պերիկլես» օպերան (1975): 1965-ին այցելել է Երնան: 1977-ից Ամերիկյանակադեմիայի,գրակա-

ն է: է արվեստի նության ինստիտուտի անդամ 1992-ին ընտրվել Հայաս-

տանի կոմպոզիտորների միության պատվավոր անդամ:

Ֆրանսահայ աշխարհահռչակ երգիչ, կոմպոզիտոր,բանաստեղծ, դերասան ՇառլԱզնավուրը՝ՎաղինակՄիքայելի Ազնավուրյանը,ծնվել է 1924 թ. մայիսի 22--ին Փարիզում: Գրել է հազարիցավելի երգեր,նկարահանվել բազմաթիվֆիլմերում: 1988--ից ավելի քան 10 անգամ եղել է Հայաստանում, կազմակերպել «Ազնավուրը Հայաստանին» ֆոնդը՝ Սպիտակիերկրաշարժիցտուժածներին օգնելու համար: Ժ. Կառվարենցի հետ միասին երգը:1997-ին արգրելէ «Քեզհամար,Հայաստա՛ն» ժանացել է Պատվո լեգեոնի շքանշանի: 2004 թ. արժանացել է Հայաստանի Հանրապետության ազգային հերոսի կոչման: Ժորժ Կառվարենցը` Տիրան Գնորգի Կառվարենցը, ծնվել է 1932-ին Աթենքում, 1943-ից բնակվել է Փարիզում, ուր մահացել է

|093--ին: Ավարտել է Փարիզի կոնսերվատորիան:Երգերի մեծ մասը Գրել է Շ. Ազնավուրի տեքստերով: Աճերիկահայ հռչակավոր երգչուհի Լուսին Ամարան (Լուսին Գեորգի.Արմաղանյան) ծնվել է ԱՄՆ-ում 1927-ին:1950-ից Նյու Յորքի Սետրոպոլիտեն օպերայի՝ երգչուհի է (սոպրանո): 1965-ին երգել է երնանում: Համընդհանուր ճանաչում ունեն սփյուռքահայ օպերային աստղեր Լիլի Չուգասզյանը (Նյու Յորք), Լին Դուրյանը (Փարիզ), Լուիզա Պովապալյանը(Գերմանիա), Կարպիս Զոբյանը (Բուլղարիա), էստրադային երգիչներՄարկԱրյանը(ՎարությունՄարգարյան), Ռոզի Արմենը ն

ուրիշներ: Սփյուռքի հետպատերազմյանժամանակաշրջանիխոշոր նկարիչներից է Գառզուն՝ Գառնիկ Զուլումյանը (1907-2000): Ծնվել է Հալեպում, ապրել ն ստեղծագործելէ Փարիզում: 1979--ին ընտրվել Է Ֆրանսիայի գեղարվեստի ակադեմիայի անդամ: Գառզուական գեղանկարչության գլխավոր արտահայտչամիջոցըգիծն է: Առավել հատկանշական են «Վենետիկ» (1958), «Հայտնություն» (1956), «Երկրային դրախտ» (1959) նկարաշարերը: Ֆրանսահայ ականավորնկարիչներից է Ժանսեմը (Յովհաննես Սեմերջյան): 1939-ին ավարտել է Փարիզի դեկորատիվ արվեստի բարձրագույն դպրոցը: Հեղինակն է «Հայուհին», «Հայկական հարսանիք», «Հայ ծերունու մահը», «Հույնձկնորսներ» (1954),«Ցլամարտ» (1957), «Դիմակահանդես»(1982)ն բազմաթիվ այլ նկարների:

Հետպատերազմյան շրջանի ֆրանսահայ նկարիչներից եննան

Հ. Ռիշար Ժերանյանը, Փափազյանը, քանդակագործ Տ. Խուբեսերյան ն ուրիշներ: Ամերիկահայ նշանավորնկարիչ է Հովսեփ Փուշմանը: Եգիպտահայ անվանիծաղրանկարիչէ ԱլեքսանդրՍարուխանը: քանդակագործն նկարիչ է Խորեն Տեր--ՂՀարությանը: 1985-ին Երնանում օղակաձն զբոսայգում, կանգնեցվել է նրա «Վերածնված Հայաստան» տուֆակերտ կոթողը: Գորկին (Ադոյան Ամերիկահայ անվանի նկարիչ Արշիլ (Մանուկ) Սեդրակի,1904-1948) ծնվել է Վանի նահանգիԽորգոճ գյուղում: Ավարտել է Նյու Յորքի արվեստիկենտրոնականդպրոցը: Համակրելով ՄաքսիմԳորկուն՝ վերցրել է նրա անունը: Հիվանդացել է քաղցկե-

Նշանավոր

Ոստան

ղով, ինքնասպան է եղել: Ստեղծելէ վառ գույներով ինքնատիպ նկարներ, որոնք նրան բերել են համաշխարհային ճանաչու:

Վամաշխարհային կինոարվեստիականավորներկայացուցիչԷ ամերիկահայ կինոռեժիսոր Ռուբեն Մամուլյանը:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ազատյան, Բախտորոշպայմանագրեր,Երնան, 2002: Ալիխանյան, ՍովետականՌուսաստանի դերը հայ ժողովրդի ազատագրման գործում, Երնան, 1966: Ա. Ահարոնյան, Սարդարապատից մինչն Սեր ն Լոզան, Երնան, 2001: Ծ. Աղայան, Հոկտեմբերըն հայ ժողովրդի ազատագրումը:Երնան, 1981: Ամատունի Վիրաբյան,ՀայաստանըՍտալինից մինչն Խրուշչով, հասարակական--քաղաքականկյանքը (1945-1957), Երնան, 2001: Լ. Զ. Անանյան, ԽՍՀՄ ժողովրդականտնտեսությունըտասներկուերորդ հնգամյակում (1986--1990), Երնան,1989: ԱրամՍիմոնյան,Զանգեզուրիգոյամարտը1920--1921 թթ.: Երնան, 2000: Մ. Վ. Արզումանյան, Արհավիրքիցվերածնունդ, Երնան, 1973: Մ. Վ. Արզումանյան. Նանսենը ն Յայաստանը,Երնան, 1977: Արմենակ Մանուկյան, Քաղաքական բռնաճնշումները Հայաստանում Հ. Գ.

1.

Ս. Տ.

2.

Յ. 4.

5. 6. 7.

8. 9.

10.

11.

11920--1953 թթ., Երնան,1999: Արմենակ Մանուկյան, Քաղաքական այլախոհությունը Հայաստանում

թթ., Երնան, 2005: Գալոյան, Գայաստանըն մեծ տերությունները 1917-1923 թթ., ՀՀ ԳԱԱ հրատ., Երնան, 1993: 13. Գ. Գեղամյան, Սոցիալ--՛տնտեսականփոփոխություններըՀայաստանում ճէպ-ի տարիներին,Երնան, 1978: 14. Ք. Գրիգորյան, ՍովետականՄիության հայ հերոսները Կովկասի պաշտպանության համար մղված մարտերում,Երնան, 1959: 15. է. Գ. Գւորգյան, Գայաստանիգյուղատնտեսության նյութատեխնիկական բազան 1920--1930--ական թթ., Երնան, 1994: Ղ. Դալլաքյան, Մարտական89: Երնան, 1968: 16. 17. Դաշնակից երեք տերությունների՝ԽՍՀՄ-ի, ԱՍՆ-ի ն Մեծ ԲրիտանիայիղեկավարներիԲեռլինի (Պոտսդամի)կոնֆերանսը.1945 թ. հուլիսի 17 -- օգոստոսի 2, փաստաթղթերիժողովածու,Երնան, 1989: 18. Ա. Եսայան, Հայաստանիմիջազգային--իրավական դրությունը 1920-1922 թթ., Երնան, 1967: 19. Երվանդ Սարգսյան, Դավադիրգործարք.Հայաստան,Ռուսաստան, Թուրքիա, Երնան, 1995: 20. է. Զոհրաբյան, Սովետական Ռուսաստանըն հայ-թուրքական հարաբե-

1950-1988

12.

Գ.

ւ.

21.

րությունները 1920-1922 թթ., Երնան,1979: Ս. Ա Կրասովսկի, Կյանքը ավիացիայում, Երնան, 1974:

22.

23. 24. 25.

26.

Հայ ժողովրդիպատմություն, ԳԱ հրատ., հ. 7, Երնան, 1967: Վայոց պատմություն, դասագիրք միջնակարգդպրոցի 7--8--րդդասարանների համար,Երնան, 1994:

«Հայոց ցեղասպանության Ա պատ-մագրությանհարպատմության ցեր», ամսագիր,Երնան, 2002, թիվ 6: ՀՅ ն. ն իշխանությունը: դաշնակցությունը՝ Խորհրդայի Փաստաթղթերին

նյութերի ժողովածու, պատ., ւ Երնան, 1999:

ն կազմող՝Վ. խմբագիր

Ն.

Ղազախեցյան,

ՀայաստանըՄիջազգայինդիվանագիտության ն սովետական արտաքին քաղաքականությանփաստաթղթերում, պրոֆ. Ջ. Կիրակոսյանիխմբագ-

Ա .

պատմություն,

:.

35.

Յ6. Յ7.

ՅՑ.

39.

մեծ ռեվոլյուցիան ն Հոկտեմբերյան սոցիալիստական սովետականիշխանության հաղթանակը Վայաստանում. փաստաթղթերի ն նյութերի ժողովա-

ծու, ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., Երեան, 1960: Վ.

Ղազախեցյան,ՍովետականՀա յաստանի գյուղացիական պատմու-

թյուն (1920-1929), Երնան, 1975: Վ. Ն.

Ղազախեցյան, յին գյուղացիության ,՛ Հայաստանիկոլտնտեսա ցիան

մությունը1929--1937

թթ.,

Երնան, 1978:

Ո

պ պատ-

Ղազախեցյան, Հայաստանը 1920-1940թթ., Երնան, 2006: Ռեմ Ղազանչյան, Մոսկվայի 1921 թ. ռուս--թու րքական պայմանագրերի . գնահատման հարցի շուրջ, ՀԳԱԱ Արնելագիտության ինստիտուտ, «ՄերՎ.

,

.

ձավոր ն Միջին Արնելքի երկրներ ն Ժողովուրդներ», պրակ 20, Երնան,

40. 41.

42.

ԴԴ.

ՀԳԱԱ

րությաճբ, Երնան, 1972: դական սովետականհանրագիտարան, հ. 5, 9, 10: 28. Հակոբյան, Վայաստանիբանվորներին գյուղացիների հաղթանակ լ 1921 թվականի քաղաքացիականկռիվներում,Երնան, 1960: 29. Կ. Վարությունյան, Մարշալ Բաղրամյան,Երնան, 1997: 30. Կ. Հարությունյան, Հայ ժողովրդիմասնակցությունը երկրորդհամաշխարհային պատերազմին(1939-1945 թթ.), Երնան, 2001: 31. Շ. Հարությունյան, Սովետական Հայաստան, տարեգրություն (1920-1980), Երնան, 1982: Յ2. Շ. Հարությունյան, Հայ հ. 4, Երնան, 1970: ժողովրդի Շ. Հարությունյան, Պատմագիտության զարգացումըՍովետական Հայաստանում (1920--1963), ուրվագծեր, Երնան, 1967: 34. Գր. Հարությունյան. կյանքը ն գործունեությունը, կազմողներ՝Ն. Միկոյան, "3. Ավետիսյան,Երնան, 2000: 27.

14.

2001, էջ 106-124: Հ. Ու.

ՄելիքսեթյանՀայրենիք-սփյուռք առնչությունները ր Ա հայրենադար՞ Իր ձությունը1920--1980 թթ., Երնան, 1985: Ա. Ն. Մնացականյան,Հայ ժողովուրդըՀայրենականՄեծ պատերազմում (1941-1945), Երնան, 1954: Բ, Հ. Մուրադյան,ՀայկականԽՍՀ ժողովրդականտնտեսու թյան զարգացման 1971-1975 թթ. պետական հնգամյա պլանի ն ՎայկականԽՍՀ Ժո,

,

45.

Դճ.

47.

ղովրդականտնտեսությանզարգացման1972 թվականիպետականպլանի մասին, Երնան, 1972: Ֆ. Նանսեն, Հայաստանըն Մերձավոր Արնելքը, անգլերենից հայերեն թարգմանությունը՝ՍարգիսԱլեմյանի, Երնան, 1993: Պ. Ոսկերչյան, Սովետական Հայաստանի, արդյունաբերությունը 1920-1940, Երնան, 1965: Ով ով է. հայեր, կենսաբանականհանրագիտարան,1, Երնան, 2005: Վ. Պարսամյան, Շ. Յարությունյան, Հայ ժողովրդի պատմություն, բուհական դասագիրք, Երնան, 1979: Վ. Ա. Պողոսյան, Գայաստանիկոմունիստական կուսակցությանգործունենյութականն հոգնոր ուությունը Մեծ Վայրենականումհանրապետության ժերի մոբիլիզացմանուղղությամբ, Երնան,1982: Ս. Սահրադյան, Ռազմառնոլյուցիոն կոմիտեները Հայաստանում (1917-1922), Երնան, 1961: Ս. Սողոմոնյան, Քաղաքացիական կռիվները Զանգեզուրում, Երնան, '

48. 49.

1988:

50. 51.

52. 53. 54. 55.

56.

Ի.

Ստալին, ՍովետականՄիության Հայրենական

սին, Երնան, 1950:

Մեծ

պատերազմիմա-

Հր. Սիմոնյան, Թուրք-հայկական հարաբերություններիպատմությունից, Երնան, 1991: ՍովետականՀայաստան. Վանրագիտարան,Երնան, 1987: Ս. Վրացյան, ՎայաստանիՎանրապետություն, Երնան, 1993: Ստեփան Վարդանյան, Գրիգոր Հարությունյանից մինչն Կարեն Դեմիրճյան, իշխանության միջանցքներում,հուշագրություն, Երնան, 2003: Հ. Քաջազնունի, 13 դաշնակցությունըանելիք չունի այլնս, Երնան, 1993: Բ. Օհանջանյան, ՍովետականՀայաստանը ժողովրդական տնտեսության վերականգնմանժամանակաշրջանում(1921--1925), պատմագրականակնարկ, Երնան, 1982: .

,

Մ

մ ոՕծ6ոՅ

ԹՅՈտոՅՔ Օ։ԽԲծքԵՇԵՅՑՇՕԼՈՅՈ ՇՈՈՎ6ՇԵՅՑ ք680ՈՒՕԱՈՑ

8 ճքԵ6Եմ. "ՕՔ ՇԾՕքԻտ

ք ՂՕԿ/ԽԾԻԵԼՕՔ. ԲբօԲՁԻ, 1987.

8ՈՅՇՈ1

ՇՕ8676-

հՕՑՕՄ ՅԵՕԻՒՕԽՀԿՇՇԽՕՄ

ՇՇՔ 8 Ո6քթեւլտ օղ

7քԽՅԿՈՅքՔԻ. ՃքԽՔԵԱՇԿԵՅՔ

ոօ տետ (1921-1922). Քքճ.Յհ, 1955. Շ. 27Ճքթոռհոքոի. 7ՔԻՄՈԻԵ7 ՇՅՁԻՈՕՑՈԾԻՈՇ ՅՅԿՅՅԵՅՅՇոօր օՓոծբոլպու. 1969. Բք6ՔՅԻ,

ճՃ. ՅՈԵՎՈՇԾԾՃՔԻ. Օք ք8աՕհ/Օ8

է ՇՕ8678. ԷքճՅՁԻ, 1978. Ե. ՔօքԵՔԿ. ՃքԽԹԻՄՔ, ԽՓՉԿՈՄԻՅքօուռռ տտոդօխուտ

տ ՇՇՇՔԲ.

Խ.-Ո. 7.2. 1928-1929,

որ. ԲքծՇՕօԱՄՅՈՒՇՈՎԾՇԵՕՇ

Շտքօ/76ՈԵՇ78Օ ՃքԽՔԻՇոօտՇՇՔ. 1920-1940

Շ.

ՅՁԵ,

1940.

Ւ|ԼԹքօղւօ6203826780 Էք6ԲՅԻ, 1928.

Ճքոծի տտ

Խէ

80ՇՇ7ՅԱԵՕՑՈՒԾՈԵԿՕՐՕ

ՃՕԽՒԱՄ

Ոճքսօրոճ.

ՇՕՅ6ՅՇԵՅՔՑՃքԽՑԻՄՔ 3Ձ 40

ոլ.

ՇՈՅՈՈՇՈ/ՎՇԸԽ/ՈՄ

Շ6օքիտե. ՔԲք6ճԲՅՁիյ, 1960.:

ԷՄՅքօղվիօտ «ՕՅԲԱՄԸԼՑՕճՃքԽՔխՒՇեօք ՇՇԲ.

Քքո8Յխ, 1957. Մ6րօքոք ՔօՇճտտ. Շ-Ո., 1997. 11.

Խ/ՈԵՐ/ՔԻՕՑ

ՇԼքՕՄԼՅՈԵՇՆՑ0

ՃքԽՔԻՇԵօՔ ՇՇՔ. Բքօտ8ի, 1962. 12:

Լ. Ո. ՃԽԱ4ՔՅԵՔՒ.

ՃքԽՔՒԹ (6քօյ ՇՕՑԵՂՇԽՕԼՕԸ0:038. ԲքօԲՅԻ, 2005. 13.

Շ. Է ԽՅքո-ԽխՄՔՅՅ.

ԸՕ86ՅՎՇրՅՑ ԱՄՑՃՈՄՅՁԱՄՔ.

ի/օՇԵՑՅ, 2002. 14. ԵՕ68օ4 ոյ՛՛Ե 89-օտ

ՃքԽՑԻՒՇԿՕԶ

Շ-ք6ուՕ0801 ղուտ (1942-1945). Շ6օքԻոԽ ՈՕԿՄՈՑԻՐՕՑ / ԽՅԼՏքոՅՁոՕ8. ԲքօՑՁԻ, 1985. 15. Է|Յքօրիօ6 03826780 ՇՇԲ, ԷՕծչոօթվելտ ՃքԽՔԻՒՇԵօր 10.

--

Փ6ՐօԱղԻ

Շ71874ՇՊ4ՎՇԸՇԵՈՄ

60-Ո6Դ/օԹ6ոփւօՐօ Օատծքո.Բք6ՅՅԻ, 1977.

Հավելված 1.

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԿՈՄԿՈՒՍԻ ԿԵՆՏԿՈՄԻ

ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՐՏՈՒՂԱՐՆԵՐ

տե.

Ազգանուն, անուն, հայրանուն, պաշտոնավարումը ԱլիխանյանԳեորգ Սարգսի 1920-1921 2. Լուկաշին (Սրապիոճյան)Սարգիս Լուկաշի 1921-1922 3. ԳովհաննիսյանԱշոտ Գարեգինի 1922--1927 4. ՎովսեփյանՀայկ Ալեքսանդրի 1927-1928 5. Կոստանյան Հայկազ Արան Խանջյան Աղասի Ղնոնդի 1930ԱմատունիՍիմոնի 1936-1937 8. Արուտինով(Հարությունյան) Գրիգոր Արտեմի 1937-1953 9. Թովմասյան Սուրեն Հակոբի 1953-1960 10. Զարոբյան Յակով Նիկիտայի 1960-1966 11. Քոչինյան Անտոն Երվանդի 1966-1974 12. ԴեմիրճյանԿարեն Սերոբի 1974-1988 13. ՎարությունյանՍուրեն Գուրգենի 1988--1990 14. ՄովսիսյանՎլադիմիր Միհրանի 1990-1990 15. Պողոսյան Ստեփան Կարապետի 1990-1991 16. Սարգսյան Արամ Գասպարի 1991-7991 1.

:

Ն2821930

Ամատունի Արայան)

Հավելված 2. ՞

ՀԽՍՀ

ԺՈՂԿՈՄԽՈՐՀԻ

ԽՈՐՀՐԴԻ

3. Հավիհլված

ԵՎ ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ

ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐ

ՐՐ

ՎԽՍՂ

Ազգանուն, անուն, հայրանուն, պաշտոնավարումը

2.

3. 4. 5. 6. 7.

1921--1922 Մյասնիկյան ԱլեքսանդրՖյոդորի Լուկաշին (Սրապիոնյան) Սարգիս Լուկաշի 1922-1925 ՎամբարձումյանՍարգիս (Սաքո) Իսահակի 1925-1929 Տեր-Գաբրիելյան Սահակ Միրզայի 1929-1935 Գուլոյան ԱբրահամՀամբարձումի 1935-1937 Փիրուզյան Արամ Սերգեյի 1938-1943 ՍարգսյանԱղասի Սողոմոնի 1943-1947

ՆԱԽԱՐԱՐՆԵՐԻ

,

ն

ԽՈՐՀՐԴԻ

ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐ

ԿարապետյանՍահակ Կարապետի1947-1952 9. ՔոչինյանԱնտոն Երվանդի1952-1966 10. ՄուրադյանԲադալ Հմայակի 1966-1972 11. ԱրզումանյանԳրիգոր Աղաֆոնի 1972-1976 12. ՍարգսյանՖադեյ Տաճատի 1977-1989 13. Մարգարյանց ՎլադիմիրՍուրենի 1989-1991 8.

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅԱ

Ազգանուն,անուն,

ԺԿԽ ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐ

1.

ԵՎ ԳԵՐԱԳՈՒՅՆԽՈՐՀՐԴԻ

ԿԵՆՏԳՈՐՇԿՈՄԻ

Ն ՆԱԽԱԳԱՅՆԵՐ

պաշտոնավարումը հայրանուն,

ՆԱԽԱԳԱՅՆԵՐ

ԿԳԿ

՛

Իսահակի 1922--1924

Սարգիս (Սաքո) Վամբարձումյան 1924-1928

1.

1928-1931 հրող հե եմի ռաննեսի Կասյան 1931-1933 Նիկոլայի1933-1936 5ն յերզել (Սերգո) 1936-1937 բաւասիի

Նար

3.

Սարտ

.

Տ

Գնորգ Վանեսօղլյան

ԳԽՆ

ՆԱԽԱԳԱՀՆԵՐ

1938-1954 ՄացակՊետրոսի 1954-1963 Շմավոն Առուշանյան 1963-1975

7.ւդ Պապյան 8. 9.

10. 1.

Սարիբեկի

Սմ ատուրի 1975-1985

երեմա

Հարությունյան

) Բաբկ Սարկիսով 1986-1990 Մուշեղի Մուշեղի Հրանտ Ոսկանյան ու

Կարապետյան

Մհեր Ստեփանի էդիկ Գնորգի Գնորգյան

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ1920-1991 համար Ուսումնական ձեռնարկ բուհերի

՞Է.Ս,

Հրատարակչությանտնօրեն՝

Խմբագիր՝

Մկր տ'չյան

Մնացականյան Ա.Ա. Բաղդասարյան Գ.Հ. Կիրակոսյան Գ.Ա, Հարությունյանի Մ.Վ.

Գեղարվեստականխմբագիր` Վերստուգող սրբագրիչ՝ Համակարգչայինծնավորումը՝ Համակարգչայինմուտքագրումը՝ Շապիկի համակարգչայինմշակումը՝

Ալեքսանյանի Հարությունյանի

Տ.Գ.

Գ.Ա.

։ՏՑԽԱ 978-99941-1-271-6

Տպագրությունը՝օֆսեթ: Զափսը՝ 60284 1/16: Թուղթը՝ օֆսեթԾավալը՝ 28 տպ. մամուլ, 23.87 հրատ. մամուլ, 26.04 պայմ. մաճուլ: Տպաքանակը՝500 օրինակ: Գինը՝ պայմանագրային:

«ԶԱՆԳԱԿ-97»

ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

Երնան, Կոմիտասի պող. 49/2, հեո.՝ (Ւ37410) 23-25-28, Խ.22ՈցՅ8ի.ՅՈ ֆաքս՝ (ՒԷ37410) 23-25-95, էլ. փոստ՝ լո(օԹ28ոցՅե Յո, էլ. կայք՝ ՍՈԽ ՀՀ, 0051,

Գրախանութ՝ Երնան, Խանջյան փող. 29. հեռ.`

54-06-07.

էլ. կայք՝ Կ/ժխ.Եօօիե.Յտ