Խորհրդային և հետխորհրդային հասարակությունը 1945-2011թթ

Հարգելի´ ընթերցող.

ԵՊՀ հրատարակչությունը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտի համացանցային կայքերում ներկայացնում է իր հայագիտական հրատարակությունները: Գիրքը այլ համացանցային կայքերում տեղադրելու համար պետք է ստանալ հրատարակչության համապատասխան թույլտվությունը և նշել անհրաժեշտ տվյալները:

ԵՐԵՎԱՆԻ

ՊԵՏԱԿԱՆ

ՀԵՆՐԻԿ

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ

ԱԲՐԱՀԱՍՅԱՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԵՎ

ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1945-2011

ԹԹ.

ԵՐԵՎԱՆ

ԵՊՀ ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

,

ՀՏԴ

947:941(479.25):325

(2Հ) ԳԴՄ 63.3(2)Է63.3

Հրատարակությանէ երաշխավորել ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի

Ա 161

խորհուրդը

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Խմբագիր` պատմ. գիտ. թեկն., դոց. Ա. Դարբիճյան

Ներածություն ԳԼՈՒԽ

ԱբրահամյանՀենրիկ Ա 161 Հ.

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

Խորհրդային ն հետխորհրդայինհասարակությունը 1945-2011 թթ./ Աբրահամյան: Երնանի պետական համալսարամ.-Եր.:ԵՊՀ հրատ.,

2011.-

122 էջ:

ԱՌԱՋԻՆ

լ.

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

Աշխատանքում լուսաբանվում է խորհրդային ն հետխորհրդային հասարակության պատմությունը,որն ընդգրկում է պատմական կարնոր մի ժամանակաշրջան. որը լի է բազմաթիվհակասություններով,ներպետական,քաղաքական ն միջազգային բարդ իրողություններով: Աշխատանքում քննարկվում են այնպիսի հարցեր, ինչպիսիք են. պատերազմից խաղաղ շինարարության անցումը, երկրի ավերված տնտեսության վերականգնումը, աշխարհը երկու հակամարտ համակարգերիբաժանումը, «սառը պատերազմի» քաղաքակամությունը: Հատկապեսկարնոր տեղ է տրված ԽՍՀՄ քաղաքական համակարգում կատարված փոփոխություններին,խրուշչովյան «ձնհալի» քաղաքականության, անհատի պաշտամունքի դատապարտմանհարցերի լուսաբանմանը. այդ հարցում երկրի ղեկավարությանվարած ոչ հետնողական քաղաքականությանը: Աշխատանքումցույց են տրված խորհրդայինհամակարգի ճգնաժամի պատճառները,գորբաչովյան վերակառուցմանքաղաքականության այն քայլերը, որոնք ուղղված էին հասարակության դեմոկրատացմանը,հրապարակայնությանը,. բազմակարծությանձնավորմանը: Աշխատանքում հանգամաճորեն վեր են լուծված ԽՍՀՄ փլուզման պատճառները ն հետխորհրդային շրջանում ԱՊՀ երկրների միջն նոր փոխհարաբերությունները:Առանձնահատուկ տեղ է տրված Ռուսաստանի Դաշնության ն ՀայաստանիՀանրապետության հարաբերություններին,Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրին: ցող

ԳԴՄ

1Տ8Ա 978-5-8084-1475-4

63.3(2)Է63.3 ՕՀ)

ԵՊՀ հրատ., 2011 Օ Հ. Աբրահամյան,2011 Օ

պատերազմիցտուժած

ււ...

անանաս

ւււ.

Աշխարհի բաժանումը երկու համակարգերին

3.

Երկրի հասարակական-քաղաքականկյանքը ն վարչահրամայական համակարգի ամրապնդումը

ԳԼՈՒԽ2 ԵՐԿՐԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՆՈՐ

(1953-1964 ԹԹ.)

1.

Պայքար իշխանության համար ն փոփոխություններ

2.

ԽՍԿԿ

3.

Վերափոխումներտնտեսական կյանքում ն

քաղաքականվերնախավում

Լանաաւա ջանա

ՆԸ...

20-րդ համագումարը ն

խրուշչովյան «ձնհալը»

Ձ........................

չօգտագործված հնարավորություններ 4.

Խորհրդային արտաքին քաղաքականության հակասությունները խրուշչովյան շրջանում

ԳԼՈՒԽ3

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՄԻՈՒԹՅԱՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

947:941(479.25):325

ն

«Սառը պատերազմի» քաղաքակամությունը

Աշխատանքընախատեսված է պատմաբանների,ուսանողների ն ընթերլայն շրջանների համար:

ՀՏԴ

ՀԵՏՊԱՏԵՐԱԶՄՅԱՆ

(1945-1953 ԹԹ.)

Անցումը խաղաղ շինարարության տնտեսության վերականգնմամ

2.

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ

1965-1984

ԹԹ.

լ.

Խորհրդային հասարակության կայունացման նոր կուրսը

2.

Տնտեսական ռեֆորմները 1960-70-ականթվականներին

..

Միջազգայինհարաբերությունները 1960-1980-ական

թվականներիսկզբներին.խորհրդայինարտաքին քաղաքականությանհակասությունները

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

ԳԼՈՒԽՀ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԻ

ՃԳՆԱԺԱՍԸ

ԵՎ

ԳՈՐԲԱՉՈՎՅԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

-

Ներկա

ոտխորորդայիռ ժամամակաշրջառի ա Քյումք Մորորդայրն նրա իմաստավորման, հարցերի վերագնահատման,նոր մոտեցումնե2

ն հասարակության Գորբաչովյանվերակառուցումը

ե վերափոխման առաջին քայլերը Հաս Հասարակությանդեմոկրատացման նոր կուրսըն քաղաքական ո ւ կուսակցությունների շարժումներիձնավորումը ԽՍՀՄ-ի փլուզումըն ԱՊՀ-ի ձնավորում

..

ՌՈՒՍԱ ՍՏԱՆԻ

շատ

ոի մշակման նկատմամբ: Այդ իմաստով

Կանն

..

ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՑԻՆ

ւււ.

ւււ...

ԼԼ...

Գրականությանցանկ...

ւ...

ոու

աաա

աոան

աաա

Ա

աա

աան

Ա

աա

աւ,

նան ողջ ն

գնա-

թվականները, երբ խորհրդային մարդը, նրանում ապրող 100-ից ավելի ազգերի, ժողովուրդների ներկայացուցիչներ ֆաշիզմի դեմ հսկայական զոհերի գնով տարած հաղթանակից հետո, որոշակի հույսերով ն հավատով ձեռնամուխ եան վերակաճգնելու երկրի ավերված տնտեսությունը, բուժելու պատերազմի պատճառած վերքերը, հուսով, որ կմեղմացվենկամ իսպառ կվերացվեն ստաղինյան աշխատանքի շրջան, որն ընդգրկում է

ԱԼԱՆ

աաա

միայն նախկին Սիության ժողովուրդների, այլ

հատել խորհրդային հասարակության. նրա պատմության մի ժամանակա-

փոխհարաբերությունները հետխորհրդայինշրջանում.........

ՔԹՅՒԾԽԹԾ

ոչ

համաշխարհային պատմությանընթացքը: Աշխատանքում փորձ է արվել քննական դիրքերից վերլուծել

ՌուսաստանիԴաշնության քաղաքական զարգացման ու հնարավորություններն դժվարությունները................... Շուկայականտնտեսությանկայացման ն զարգացման գործընթացները... ՌուսաստանիԴաշնությանն ԱՊՀ անդամ մյուս երկրների

Վերջաբամ .

նն

կերպով փոխեց

աՆ

:

-

տություններ միանգամայն տարբեր երկու համակարգերի, տարբեր ժամանակների, տարբեր արժեքների միջն, քանզի ԽՍՀ-ի փլուզումը կտրուկ

ԹԹ.

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ

(1991-2011

-

նման

համեմատական հետազոտությունը հայ պատմագիտության մեջ առաջիններից մեկն է, որում փորձ է

ԳԼՈՒԽ5

ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

չ նհետաքրքրուժամանակաշրջանում ավելի,քան երբեւէ, մեծացել

'

1945-2011

այմ մեթոդճերը, այն բռնաճնշումները ու հետապնդումները, որոնք բնորոշ էին հատկապես 1920-1930-ակամ թվականներին, որոճց գոհ գճացիճ միլիո-, ճավոր անմեղ մարդիկ, շարքային քադաքացինել, որոնց շարքում քիչ չէին

ջատ ներկայացուցիչներ: Աշխատանքում ցույց են տրված նան այն ջանթերն ու քայլերը. որոնք ուղղված էին ստալինյան անհատի պաշտամունքի հաղթահարմանը,որը կաւվված է 1953 թ. Ի. Ստալինի մահից հետո ԽՍԿԿ ՃՃճ համագումարում

ճան

հայ ժողովրդիշատ

ու

բարձրացված Ստալինի աննատի պաշտամունքի դատապարտման,քննադատության ն պատմությանը հայտնի խրուշչովյան «մնհալի»ժամանակաշրջանի

հետ:

Աշխատանքումմիաժամանակցույց է տրված ճերկոաակցականն ճերքաղաքական այն պայքարը, որը բնորոշ էր խրուշչովյան «մնհալին». որը որքան էլ որ փորձում էր ձերբազատվելտասնյակ տարիներ երկրում հաս-

որը փորձեց սոցիալիզմին նոր շունչ հաղորդել, այն Քասղաքականություն,

մոդեռնացնել, արդիականացնել` առաջ քաշելով «սոցիալիզմը մարդկային դեմքով» մի նոր կարգախոս` ցանկաճալով «արագացման» իր նոր կուրսով

տատված, կարծրացած աշխատանքի հին բյուրոկըաստական,վարչանհրամայական մեթոդներից,հաղթահարել այն հնարավորչէր, քանզի երկրի նոր

թղթի վրա:

նույնպես մեղսակից ն մասնակից էր երկրում հրակադեկավարությունը Նման վիճակն էլ ձանգեցրեց երկրի դեկաճացված օրինախախտումներին:

մի շրջան, որի արդյունքում նախ ԽՍՀՍ-ի հենքի վրա առաջացան 15

ի վերջո` երկրի ղեկավարության նոր փոփոխությունները:Խորհրդային հասարակության այդ շրջանն էլ` 1960-ականթվականների կեսերից մենչն /980-ական թվականների սկիզբր. կապված է, այսպես կոչված. բրեժննյան ն

րանկախ պետություններ, իսկ

մամբ կան տարբեր մոտեցումներ. գնահատականներ.հաճախ իրարամերժ, ծայրահեղությունների հասնող գնահատականներ՝ նույնիսկ հասնելով ԽՍՀՄԾԺիփլուզումը թելադրված էր դրսից` Արնմուտքից: Այդ հմաստով ԽՍՀՄ փլուզման պատճառների ն դրա հետնաճքների մասին կան հրապարակվածբազմաթիվ աշխատություններ,որոնցում փորձ է արնրան

ման ժամանակաշարջանի արատները,սխալները (սուբյեկտիվիզմ, վոլյուն-

տարիզմ. վարչահրամայականմեթոդներ ն այլն) ն փորձում փոխել կառավարման հին համակարգը,հին աշխատառճը ն ավելի մեծ իրավունքներ

ատոթունըերին

վում ավելի օբյեկտիվ դիրքերից ներկայացնելԽորհրդային Սրիությանն սոճամբարի փլուզման օբյեկտիվ ն սուբյեկտիվ պատճառնե-

է

րը,

եր

ի

ժամը: երկրի ից որ.

ու

տարբեր ամա

ր ճիշտ բարձրացնում յշ հարցեր, րցեր,

րում.

Սշում նշում երկրի

մինճույնն է, դրանք հիմնականճումմնում ,

ա արո հարա

տարբեր

ամբիոննե-

առջն ծառացածխնդիրնե-

էին թղթի վրա, քանզի երկրի

Աա

,

որն

էլ դառնում էր

Խորհրդային համար առավել ճա կատագրականդարհասարակության

ճավ 1980-ականթվականների երկրորդ կեսը, որը կապված էր պատմությանը հայտնի գորբաչովյան վերակառուցմանքաղաքականության հետ,

են ոչ

այդ

միայն

շրջանում Ռուսաստանի Արնմուտքում հրապատմագիտականաշխատություններում, Դաշնությունում

հետխորհրդային `

այլ

լույս

տեսած

նան

աշխատությունում, Աարոն մոր

ՀԱԱ

խնդրի նկատմամբհետաքրքրությունըգնալով ավելի է մեծանում: Ելնելով այդ հանգամանքից` մենք ես փորձ ենք արել մեկ համատեքստում ներկայացնել Խորհրդային Սիության

ական. ձին,

մոանգարողգործոն հասարակության նորմալ զարգացմանհամար:

ցիալիստական գնահատականներըհաճախ իրարամելրժ ընդ որում.

սկսված

ի

ավելի

որ

այլն. այնուամենայնիվ,

, բում Փաստորեն Հավա ոկրորդ զեսին որ 7 երափոխումմերը տնտեսական եի, դեմոկրաո " աոն տացմու ոայդությամբ ատարվու էլ խորագրին լո Ը Ի լ" մոԿոր չտվեՓաստորեն, ամբողջ խնդիրը Աաաաբ ր »ի, որր ղեկավարությունը Ար ձլ աոնէ,

ցին. որոմք

Կենտրոնական ն Հարավարնելյան

հետո

ռր: Սրւսնք համաշխարհային մասշտաբի գործընթացներէին, ռրոնց ճկատ-

ռրքան էլ որ երկրի նոր դեկավարությունը`Լ. Ի. Բրեժնն"-ՆԱ Կոսիգին տանդեմը ն նրանց շրջապատը գիտակցում էին կառավարմանխրուշչով-

լե,

նո-

Եվրոպայի ժողուվրդադեմոկրատականերկրներում սկսված նոր գործընթացները հանգեցրին հին կարգերի փլուզմանը ն նոր կարգերի ձեավորմա-

ժամանակաշրջանիհետ, որի ժամաճակ էլ երկիրը աստիճանաբարճերքաշվեց տնտեսական.բարոյաքաղաքական մի նոր ճգնաժամի մեջ: Եվ

աա

ավելին, ի վերջո գորբաչովյան վերակառուցման քաղաքա-

Դեռ

կանությունըավարտվեց նրանով. որ Խորհրդային Միությունը ն ուլջ սոցիալիստականհամակարգը փլուզվեց: Սկսվեց թավշյա հեղափոխությունների

վարության ներսում ներքաղաքականնոր պայքարի, նոր խարդավանքների

ն

արագացնել երկրի զարգացումը, որը կրկին մնաց ցանկություն. մնաց

նան

Սօտօղառտ 1ՇրՕքուտ ՕՈՏՎԲԸՆՈ2: 1914-2008

Ք0ՇՇյու.

օթ:

1945-1999

ԽԾՇՈՒ

7ջյ/

Շղճոռքյու

2 2 :

8.

Հի

1900-1991.

1.

1,

քաո.

41.

1756. 8 8.

1999: Ա.

1մ.

Օր ՇՇՇՔ

քու: ՛

յո:

7. 1. 7: 2.

702.

(յոցոոաքաք հլ

ոքօճ

Քօօաու

հետխորհրդային ժամանակաշրջանի

44.

1999: //ԹՏճրատ

11Շ-

Ճօղտոօու), 1(., 2008: 110ոճղատտ ա-ոօքուտ. /16քօ6-

2000- 1Ծորու

աոա Է.

Տօֆժչ.

(1օղ

քաո. 1

ն

Ֆու.

41.

Շոռքոո6

1996: Ք.

1քշրաուու11-աքոյ 19997րու

ոօոճ.

է,

1998: 41. 8ոօտոմ,

11-ոօքարԸՇՏՏուօոն 1.1.

Դոգ

ճու

ԷՇշճու.

86ք.

1օ-յղճքԸՐոծ.

86ո-

41,

77» Հաա Հր Բրո" 8օոքօ-տ:

4ք,

1-ոօքուտԸՕՏՏՈՀԾո6

7նօղու ՇՇճերոււտ. Փոր»

այլն:

106) :ա4քօործ.

11, 1999.

(1945-2011 թթ.) պատմությունը,հատկապես հաշվի առնելով նան այն գամանքը,որ Խորհրդային Հայաստանը հանրապետությունների

ն

ես մոտ

ժողովուրդները

հետ

հան-

տարի Սիության մյուս

ապրել, աշխատել, ստեղ-

ծագոլծել, պայքարել է մեկ պետության կազմում` նրա հետ կիսելով թե

հա-

ջողությունները ն թե դժվարությունները: Հատկապես կարեոր տեղ է տրված ԽՍՀՄ

փլուզման պատճառներին

ն

։

ԳԼՈՒԽ

հետնանքներին հետխորհրդային

շրջանում առաջացած այն նոր փոփոխություններին, այն նոր հարաբե-

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

բություններին,բազմաթիվչլուծված ազգամիջյան այն հակամարտությունճերին, որոնք որպես ժառանգություն մնացել են նախկին ԽՍՀԱՍ-ից,որոնց լուծմանն էլ այժմ ուղղված

են

ջանքերը, առանց դրանց դժվար է հուսալի

ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

ՊԱՏԵՐԱԶՍՅ

(1945-1953ԹԹ.)

:

երկրի համար ապահովել յուրաքաճչյուր

1.

ն կայուն զարգացման երաշխիք` նորմալ համար:

|

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԵՏ

ԱՌԱՋԻՆ

տարբեր քաղաքական ուժերի, երկրների

ԵՎ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ

.ԱՆՑՈՒՍԸԽԱՂԱՂ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ

ՏՈՒԺԱԾ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

Խորհրդային Միության հաղթանակը Ֆաշիստական Գերմանիայի նկատմամբհնարավորությունտվեց խորհրդային ժողովրդին անցնելու խաղաղ շինարարական աշխատանքի ն վերականգնելու երկրի ավերված, պատերազմիցտուժած տնտեսությունը: Հաղթամակնանչափ ծանը ու թանկ գին ունեցավ խորհրդային ժողովուրդներիհամար: Այն ձեռք բերվեց մարդկայինվիթխարիզոհերի, զըրկանքների ն ավերածություններիգնով: Տարբեր գնահատականճերով մարդկայինզոհերի թիվն հասելէ 27 մլն.-ի: Փաստորեն, երկրի բնակչության յուրաքանչյուր յոթներորդ քաղաքացին զոհվել էր: Պատերազմի ընթացքում թշնամու կողմից գրավված երկրի եվրոպական մասը հայտնվել էր փլատակների տակ: 25 մլն. մարդ զրկվել էր տանիքից ն հայտնվել անօթնան վիճակում: Մոտավոր հաշվումներով երկրի բնակչությունը 1941 թ. հունվարի 1-ից մինչն 1946 թ. հունվարի 1-ը 196,8 մլն. մարդուցպակասեց` կազմելով 162,4 մլն., այսինքն` կրճատվեց 18 52-ով: Անասելի չափով մեծ էին կորուստները ճան երկրի տնտեսության մեջ: Թշնամին ավերել էր 1710 քաղաք ու ավան, ավելի քան 70 հազ. գյուղ ու շեն: Ավերակներիէին վերածվել երկրի կարնորագույն կենտրոններ Լենինգրադը, Ստալինգրադը, Կուրսկը, Վորոնեժը, Խարկովը, ն բազմաթիվ այլ քաղաքներ: Ավերվել էին 32 հազ. Դնեպրոպետրովսկը ձեռնարկություն, մլն. շինություն, շարքից դուրս էին եկել 65 հազ. կմ երկաթգիծ,հազարավորմշակույթի օջախներ, պատմականհուշարձաններ ն այլն: Բանվորների ն ծառայողների թիվը պակասել էր 5,3 մլն.-ով,

նախօրյաիզգյուղատնտեսությանբնագավառում,եթե պատերազմիբնական է, աջ աան ՆՑԷըոդրտմուր Աո աոն: ոն.որը ծավալիվրա:

Դրանից ելնելով էլ` 1945-1946 թթ. քնճարկվեցին երկրի տնտեսության զարգացման4-րդ հնգամյա պլանի (1946-1950 թթ.) հարցերը: Այդ ավարտվեցին նրանով, որ հաղթանակեցտնտեսության քննարկումներն

Օրինակպ̀ատերազմի տարիներին րիներին հն հացահատիկիբերքատվությունը քի

մեկ հեկտարի հաշվով

թ.

ց իջավ ցենտների

8,6 ,

զարգացման նախապատերազմյան մոդելի կողմնակիցների տեսակե"տը: Խնդրի քննարկմանմոդելի ընտրության մյուս նրբությունն այն էր, որ հաշվի էր առնվում նան հետպատերազմյան ժամանակաշրջանի մի-

արտադրանք

մինչն 5,6 ցենտների: :

-

գյուղատնտեսությանհամախառն ընդհանուր

կազմում էր նախապատերազմյան արտադրանքի 60 22-ը: Թշնամու պատճառած ուղղակի վնասը գնահատվումէր 679 մլրդ. նախապատերազմյան ռուբլի կամ` 125 մլրդ. դոլար. ինչը 5,5 անգամ գերազանցում

ջազգայինիրադրությունը:

էր.

թ. աայերուտը: մի ամանակ մ

4-րդ հնգամյա պլանով նախատեսվում էր արդյունաբերության ն գյուղատնտեսությանբնագավառումճախ վերականգնելնախապատերազմյանմակարդակը, իսկ հետո` այն գերազանցել: Տնտեսության վերականգնման մյուս առանձնահատկությունն այն էր, որ դեռնս պատերազմիժամանակ թշնամուց ազատագրված տարածքներումարդեն սկսվել էին վերականգնմանաշխատանքները:Պլանով նախատեսվումէր ճախ վերականգնել այն շրջանների տնտեսությունը, որոնք գրավվել էին գերմանական զորքերի կողմից: Նախատեսվում էր 1940 թ. համեմատ արդյունաբերությանբնագավառումարտադրանքն ավելացնել 48 96-ով, գյուղատնտեսությանբնագավառում` 27 օ6-ով, աշխատանքիարտադրողակամությունը բարձրացնել36 «2-ով, իսկ ազգային եկամուտը` 38 96-ով: 1945 թ. հունիսին արդեն քաղաքացիական արտադրանքիարտադրությանէր վերափոխվել500 ձեռնար-

Ընդհանուրառմամբ պատերազռազմական ծախսերը միասին կազմում էին 2 Լ Տա լրդ. նախապատերազմյան ռուբլի, որը թշնաի տարածքների գրաված եկամուտներիկորուստներիհետ միասին

տրի

մու

ասը

ն

ւ

ն

խոն ԱրԱա ատո» յար3-ին: հը տնտեսության Ն արն Հաա ատասխ խատուժի ապահովումը տնտեսության նոր մմ մանը շակումը բազմաթիվ բազմաթիվ նոր որակով իոն խնդիրների Շռաջին հերթին փոփոխություններ կատարվեցին վածքում: մարմինների ցվածքում: խաղաղ ժամանակներինամ

ն

ու

ետ ը կառացին պետական կառու Վերացվեց Պաշտպանության ՊետականԿոմիտեն, որի բոլոր գո բծառույթներն անցան ԽՍՀՄ Ժողկոմխորհին,որք էլ 1946 թ մարտինվերափոխվեցԽՍՀՄ ների խորհրդի. Մյս նոր մարմնի նախագահ դարձ Ի որը շարունակում Էր իր ձեռքում լծակները: Իր դիրքերն ու խորհրդայինհամակարգնավելի

վարման

Նախարար: կություն»: Տնտեսության վերակաճգնումնիրականացվումէր առաջին հերթին կենտրոնացնել մար ոը: երկրի հարավային շրջաններում մետալուրգիայի վառելիքա-էներամրապնդե որոնց նկատմամբուշադրություննավելի նպատակով Ստալինը, գետիկ բնագավառներում, մարտի9-ին ելույթ ունենալովընտհաղթանակածժողովրդիտրամադրությունէր: եմեկրին«գովելով բանակի թվի աար էր կազմում Վերափոխումներիանբաժանելի հիմնավորեց գաղափարը, պատերազմը ,

|

Ի

լու

1946 թ.

ցույց

այն

նս

որ

որ

է

ոչ

մասն

հասարախորհըը-

։

յ

Տե՛ս

ԽԹտշգումց աոաք

Ք0ճճմաոտ աոաքին

234,

մ.

Բոբո 1-թքոտ ԸԶՏՏու

ծո». Տե՛՛ս 8.1

/4:6թ:ւտ

՛

ԲՇՇԸՅու 1914-2008. մ.

ՔՇեաստ,էմ, 2007

էջ 300.

մեծ

`

որտվեց. խորհրդայինհասարակարգըհանդիսանում լավագույն ձնը, քան ցանկացած լ հ արազարգ րան անգամ

-

ն

սն

Քույրը

Ծր 7Օդաթյոշ

2008.

էջ 320321:

2Ըոաք)ոք Օոօգ6Ըոոջ Ս:

7900-1991,

,

11,

41,

»

Ոշորաը, Քո,

է 329: Հր. էջ

/1օլրո «օճմոուտ,փոսոու,, էմ, 1999. էջ 332: 1ԱՅ-ոոաշը,ԲԹոօմաոտ տշյօքյլո Ք.շայ, նլ, 2002, էջ 302-

8...

Ը 2,

էջ

1իշրուաող,

ճան

:

սեպտեմբերին իրականացվեց առաջին զորացրումը: Խաղաղ աշխատանքի վերադարձան3,3 մլն. մարդ, իսկ արդեն 1948 թ. այդ գործընթացնավարտվեց: Երկրի տնտեսությունն ունեցավ 8,5 մլն. աշխատող: Բանակում մճացել էր 2,8 մլն. զինծառայող, այն ավարտին ԽՍՀՄ զինված ուժերում հաշվդեպքում, երբ կրճատումը:

թ.

պատերազմի

վում էր 11,3 մլն. մարդ

Տէ՛ս

«Տաս Տշրրոճը

ՍՇոշթուռտ

8.«.

:

ոԸոօքոու Քօօաու 1օոօյաճն

ՈՀՇորօր,

1914-2008, ՃԼ, 2008. էջ 321: Քռշատտ ԽԼ, 2007. աՇրքու

«Ը1օքոու ՔՇՇեյու 1914-2008, 41., 2008,

էջ 301: լլ

էջ 301-303, 321-322.

Սկսելով տնտեսությանվերականգնումըե̀րկրի ղեկավարությունն այն իրականացնումէր նույն պլանային սկզբունքներով,որոնք բնորոշ էին 1-ին ն 2-րդ հնգամյակներին:Խորհրդայինժողովուրդըմեծ

ճնվիրու-

մով ու խանդավառությամբ ձեռնամուխեղավ հնգամյակիկենսագործմանը: Երկիրը,պատկերավորասած, վեր էր ածվել շինարարական հրապարակի:Առաջին հերթին վերականգնվումէին ավերված էլեկտրակայանները,ծանր ինդուստրիայիգործարանները,հանքահորերը ն բազմաթիվայլ ձեռնարկություններ:

Առավել դժվարություններառաջացան գյուղատնտեսությանոլոր-. Միայն երաշտի պատճառով 1946 թվականին 1940 թ. համեմատ հավաքվեցհացահատիկային կուլտուրաների1/3-ը,որը համապատասխանաբարկազմում էր 39,6 մլն. ն 95,5 մլն. տոննա: Իսկ այդ հանգամանքն ունեցավ այն հետնանքը,որ երկրում սկսված սովի, հիվանդությունների պատճառովմահացավ1մլն.մարդ-: տում:

Կառավարությունը, օգտագործելով երաշտի գործոնը, հարկադրա-

բար

կոլտնտեսություններից հավաքում էր բերքի

50 52-ը, որն ավելի էր, քան պատերազմիտարիներին:Սակայն այդ քաղաքականությունն ունեցավ այն հետնանքը,որ արդեն գյուղը շատ

մատնվեցզանգվա-

ծային սովի: Նման պայմաններումանգամԽՍՀՄ-ը, ելնելովքաղաքական նկատառումներից, օգնությունէր ցույց տալիս Ռու-

Բուլղարիային, մինիային, Լեհաստանին,Չեխոսլովակիային, որոնք անցում էին կատարում դեպի սոցիալիստական կարգեր: Ընդ որում դա կատարվումէր պետության պարենայինֆոնդիանչափհամեստ բաժնից: Հետաքրքիրէ ասել, որ այդ նույն ժամանակերկրի ներքին կարիքների համար ԽՍՀՄ-ը Չինաստանիցգնեց 1 մլն. տոննա ն հացահատիկ այլ գյուղատնտեսականմթերքներ: Երկրում շարունակվումէր պահպանվել հացի բաշխման քարտային համակարգը:Փաստորեն, գյուղը հայտնվել էր շատ անմխիթարվիճակում,ինչը ստիպումէր գյուղացիներին տեղափոխվելքաղաք` արդյունաբերական կենտրոններ: 1950 թ. ԽՍՀՄ-ում սկսվեց կոլտնտեսությունների խոշորացմանգործընթացը, որը նպատակուներ նպաստելուարտադրության միջոցների, հողօգտագործմանն աշխատանքային ռեսուրսների կենտրոնա

ցմանը:

Տե՛՛ս 8./Ն

1ԱՀՇույթը,ԷԵՏՏմյուտ 2Ըաքուտ Ք0ճ-յու, ձ(., 2007, էջ 303-304:

Միայն մեկ տարվա ընթացքումկոլտնտեսությունների թիվը 225 հազ.-ից կրճատվեցմինչն հազ.-ի, իսկ արդեն թ.` մինչն 94 հազ.-ի: Չորրորդ հնգամյակի վերջում` 1950 թ., հողօգտագործմանգլխավոր բնագավառներըհիմնականում վերականգնվեցին,գյուղատնտեսության ամբողջ ծավալը 1950 թ. կազմում էր 1940 թ. 97 02-ը: արտադրանքի Բայց նախապատերազմյանմակարդակըամբողջությամբ գերազանցել չհաջողվեց: Մինչդեռ այլ էր վիճակն արդյունաբերության ոլորտում: Չնայած խորհրդային տնտեսությունը մի շարք չափանիշներով ժառանգել էր ռազմական տնտեսության ժամանակներինբնորոշ գծերը, բայց, այնուամենայնիվ, այստեղ առաջընթացընկատելի էր: Ընդհանուր առմամբ հետպատերազմյան առաջին հնգամյակը (1946-1950 թթ.) հատկապես արդյունաբերության բնագավառում կատարվեց: Դեռ ավելին, 1952 թ. նոր հնգամյա պլանի մշակման համար ստեղծված հանձնաժողովը` Վ. Մոլոտովի, Լ. Կագանովիչի, Լ Միկոյանի, Մ. Մաբուրովի ն Ի. Բենեդիկտովի մասնակցությամբ, Ի. Ստալինին ճերկայացրին երկրի տնտեսության զարգացման 5-րդ հնգամյա պլանի (1951-1955 թթ.) դիրեկտիվները", որն էլ նշանակում էր, որ երկիրը մուտք էր գործել տնտեսության զարգացման նոր ժամանակաշրջան: Խորհրդային Միությունը, նրա բոլոր ժողովուրդները, այդ թվում ն հայ ժողովուրդը, հաղթահարելովպատերազմի պատճառած վնասները, ձեռճամուխ եղան լուծելու այնպիսի խնդիրներ, որոնք կոչված էին դիմակայելու կապիտալիզմի հետ այժմ արդեն նոր մրցակցությանը ն նոր մարտահրավերներին:

ԱՇԽԱՐՀԻ «ՍԱՌԸ

ԲԱԺԱՆՈՒՍԸ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԵՐԻ

ԵՐԿՈՒ

ԵՎ

ՊԱՏԵՐԱԶՍԻ».ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Խորհրդային Միության ն նրա դաշնակիցների հաղթանակըՖաշիստական Գերմանիայի նկատմամբ համաշխարհային նշանակություն ունեցող իրադարձություն էր: Միլիոնավոր մարդիկ հավատում էին, որ ահավոր պատերազմից հետո իրենց սպասում է խաղաղ ն հանգիստ ժամանակաշրջան: Սակայն հետագայում թե երկկյանքով ապրելու րում, թե միջազգային հարաբերություններում նոր իրողություններ 8:

Տե՛ս

ՍՇոշտոճո

ԽԸոօքյու ՔՇՇՇոու 1914-2008. 1(, 2008,

Տե՛ս

Թոշմիոճը

ՍԸոցքյու (Թոշզ6ԸՐո2

)015Շխ.

1. 2, 11,

էջ

328:

1999 էջ 240-241:

6 իրենց հետքը ն կնիքը սնեորվեցին,որոնք դրսնորվեցին, դրեցին հետպատերազմյան

ժամանակաշրջա

րազմի ավարերկրների

հար վստահու ,

տի պահին արդեն մեծանում էր ան միջն, որն առավել մեծ ուժով ն ընդգծված

ր անիծ ձեով ո ուն ը

ազաան վերաբերում էր հկք եռպա Ն

ԱՍՆ-ի միջն: Իրականումխոսքը չրջանում աշխարհում ուժերի նոր հարաբերակցու րության, ազդեցության նոր ոլորտների ձնավո երկու համակարգերիկ̀ապիտալիզ ն ն

մա ոմ

ըր

րազմյան ի ցուցադրոն

միառցիալիզմի Ա զա մատները լիսդե աո. տի երկրորդ աշխարհամա ժամանակ,այժմ արդեն` պատերազմիցհետո, դրսնորվեցին նոր ոա

քարը, հակամարտությունները, որոնց ար 1917 թ., սակայն հետին պլան էին մղվել

ու

Դեռես 1945 թ. հուլիսի 16-ին` Պոտսդամիկոնֆերանսի նախօր կին, հույժ գաղտնի պայմաններումԱՍՆ-ը ռաջին ատոմային ռումբը, որը հավասարէր 20 հա օգուտոսի դ Հին ՆՋ ին,

ա. պայթեցրեց աշխարհում կան պայթուցիկի հզորության",լ ավելի 3-ին, ուշԱրոայիՀ-ի Նագաօգտագործվեց ճապոնական բաղա ր երկու սակիի ռմբակոծմանժամանակ: Դրա ատա կ րո ուժեղացնել րիկյան դիվանագիտությանդիրքե ի քերը հետպատերազմյան աշխարհի ն

որն

ն

ն

ամե-

ր

ե

ձեավորմանգործում: է, Բնական

Խոհուռինյին

առավելություն վերոմ համար, մանավանդ,

Միություննամեն ինչ պետք է աներ այդ որ դեռես պատերազմ ի տարիներին Ստալինի ցուցումով այդ ուղղությամբ համապատասխան աշխատանքներ էին տարվում: Բավականէ ասել, որ ԱՄՆ-ի ատոմային զենքի մենաշնորհըերկար կյանք չունեցավ, ն 1949 թ. սեպտեմբերին ԽՍՀՄ-ում նս կատարվեցատոմային ռումբի փորձարկում: Փոխադարձ անվստահությունը երկու համակարգերիմիջն հանգեցրեցմիջազգային հարաբերություններում մի նոր իրողության` ռազմականմրցակցության, որն էլ նշանակում մուտք էր գորոր

ը

ծում

վերացնելու

տերկ»աաա Աաաոդնոթյունը

«սառը

է 6թ արտի Տան կապված ր Անգլիայի

մե Պատմագիտության

ում

տերազմի» սկիզբը վարչապետՈւինստոն Չերչիլի՝ 1ո

Ջո

2Ըօքուց

՛

Սառա

հասար

ԻՇՇճյոո 1914-2008, 11. 2008.

ամե ր

եագոա

էջ 329-330:

Ար -ին

հլյան

որ «սառը

պա-

նախկին

ուլտոն քաղաքում ԱՍՆ-ի

հոյու

մլ.

ող

է)

20-րա

ճախագահ Հարրի Տրումենի ներկայությամբ արտասանած ճառի հետ, ցուցադրել: Նրա ճառը հավանության արժանացավ ԱՍՆ-ի նախագահի կողմից, որն էլ, դեռնս պատերազմը չավարտված, ԱՄՆ-ի կոնգրեսինհղած իր ուղերձում հիմնավորում էր այն գաղափարը, որ հաղ-է թանակը Երկրորդ աշխարհամարտումամերիկյան ժողովրդին դրել աշխարհը կառավարելու անհրաժեշտությանառաջ: Իսկ արդեն 1947 թ. մարտի 12-ին կոնգրեսում հանդես եկավ ճառով, որը պատմությանմեջ մտավ «Տրումենի դոկտրինա» անունով: Նրա մեջ նս առաջ էր քաշվում այն գաղափարը, որ ԱՄՆ-ն այսուհետ ես օգնություն ցույց կտա այն նրկըրճերին, որոնք պատրաստ են դիմակայելու ԽՍՀՄ-ին ու նրա սպառճալիքներին: Եվ հենց այդ ժամանակից էլ Արնմուտքն անհանգստացած, որ Արնելյան Եվրոպան ընկնում է խորհրդայինազդեցությանտակ ն խորհրդայնանում է, սկսեց պայքար ծավալել ԽՍՀՄ-ի ն կոմունիզմի դեմ: Այդ պայքարի գլխավոր ու հիմնական ձնն էլ դարձավ ԱՄՆ-ի ուժ

ճախատեսում էր տնտեսական, տնտեսուֆինանսականօգնություն ցույց տալ այն երկրներին, որոնց թյունը տուժել էր ն ավերվել պատերազմիտարիներին: 1947 թ. հունիսի 5-ին ԱՄՆ-ը հրապարակեց հատկապես ֆաշիստական ագրեսիայից տուժած երկրներինօգնություն ցույց տալու ծրագիրը: սոԾրագիրը պաշտոնական նպատակ էր հայտարարում Եվրոպայի իրադրությանկայունացումը,բայց իրականումայն ցիալ-տնտեսական հետապնդում էր Արնելյան Եվրոպայում ԽՍՀՄ-ի ազդեցությանթուլացման ն Արնմտյան Գերմանիանիր դաշինքի մեջ ներգրավելու նպատակ: Դժվար չէ տեսնել, որ ԱՄՆ-ն այդ քայլերով ոչ միայն ցանկանումէր կանխել կոմունիզմիվտանգը, այլն, օգտվելով ուժերի ճոր հարաբերակցությունից, ցանկանում էր աշխարհում ունենալ ճոր դերակատարուԽՍՀՄ-ում Չերթյուն: Իսկ այն հարցին, թե ինչպիսի արձագանքգտավ

պետքարտուղար Մարշալի պլանը,

է պատասխանել,որ չիլի հանրահայտ Ֆուլտոնյան ելույթը, պետք 1946 թ. մարտի 13-ին Ստալինը «Պրավդա» թերթինտված հարցազրույցում այդ կապակցությամբհա յտարարեց, որ Չերչիլն այժմ արդեն նա այս հարցում ն կանգնածէ պատերազմհրահրողներիդիրքերում, որ ԱՍՆ-ում": այլն միայնակ չէ ն ունի բարեկամներոչ միայն Անգլիայում, տեսաՆման հարցադրումնուներ, անշուշտ, որոշակի հիմքեր: Այդ

կետից տեղին է քու

որը

անգլիացի վկայակոչել

հայտնի

՞

ան

ԽՇռքատ /286մայոտ

ՔՇՇՇոււ

1914-2008,

լ5

11, 2008,

էջ 3:30:

Ջոն պատմաբան

Գրինվիլիտեսակետըհետպատերազմյան աշխարհիվերաբերյալ:Նա

իր հանրահայտ«ՍՇոօթաւ3:

ոծոռ.

ժնօդո, ԸՕՇոոոու,Փոոոթը» (ԽԼ,

մարտությունները,ռազմական մրցավազքը, միմյանց նկատմամբ փոխադարձանվստահությունըերբեմն վեր էր ածվում իրական` «տաք»

1999)

աշխատությանմեջ այն միտքն է առաջ քաշում, որ հակասությունը երկու համակարգերի միջն օբյեկտիվ իրողություն էր: Սիաժամանակ, գնահատելովՏրումենի դոկտրինան ն Մարշալի պլանը, նա այն տե-

պատերազմի:

Խոսքը հատկապես վերաբերում է 1950-1953 թթ. Կորեականպատերազմին,որի մեջ ներքաշվեցին նան ԽՍՀՄ-ը ն Չինաստանը, ինչպես նան ՄԱԿ-ի դրոշի ներքո հանդես եկող նս 15 երկրներ` ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ:Պատերազմըկրում էր ձգձգված բնույթ ն նույնիսկ սպառնում էր վերածվել համաշխարհայինի:Սակայն, 1951 թ. հուլիսի 9-ին սկսված խաղաղ բանակցություններըկրակը դադարեցնելումասին վեցին ն, ի վերջո, ավարտինհասցվեցին Ստալինի մահից հետո` 1953 թ. հուլիսի 27-ին` պահպանելով ստատուս քվոն, այսինքն` դեռնս 1948 թ.

սակետճ է զարգացնում,

որ դրանց օգնությամբԱրնմուտքը փորձում էր վիճարկելԽորհրդայինՄիությանգերիշխանությունը Ն Կենտրոնական Արնելյան Եվրոպայում:Ելնելով դրանից` հեղինակն իրավացիորեն հարց է բարձրացնում այն մասին, որ ԽՍՀՄ-ը նս իրավունք ուներ ապահովելու իր անվտանգությունը, մանավանդ,որ հաղթանակըձեռք էր բերվել հսկայականմարդկայինն նյութական կորուստներիգնով ուստի նա պարտավոր էր վնասազերծելիրեն կապիտալիստական Արնմուտքի հնարավորհարձակումներից '՞ Գնահատելով արեմտյան ն խորհրդային,հետխորհրդային պատմագիտությանտարբեր մոտեցումները «սառը պատերազմի»նկատմամբ` անհրաժեշտ է ընդգծել,որ կողմերիցյուրաքանչյուրը հարցերիքնճարկմանըմոտենում էր ելնելովիր պետության շահերիցու դիրքերից: Սակայնճշմարտությունը նան այն է, որ դաշնակիցերկրները`հատկապես Անգլիան, Ֆրանսիանու ԱՄՆ-ը խախտեցինՊոտսդամիկոնֆերաճսի(1945 թ. հուլիսի 17-օգոստոսի 2) որոշումները. նախ ԱՄՆ-ը ն Մեծ Բրիտանիան1946 թ. միացրին իրենց ազդեցության գոտիները՝ ստեղծելով մեկ միասնականգոտի` բիզոնա, որին էլ 1948 թ. միացավ ֆրանսիական ազդեցությանգոտին, արդյունքում ձնավորվեց տրիզոնա, ն առաջացան երկու գերմանական պետություններ՝ Ֆեդերատիվ Գերմանիան ն ԳերմանականԴեմոկրատական Հանրապետությունը: Այդ քայլով պառակտումընախկին դաշնակիցների միջն էլ ավելիխորացավ: Արդյունքում 1949 թ. ապրիլին Վաշինգտոնում ձնավորվեցՀյունիսատլանտյանդաշինքը՝ ՆԱՏՕ-ն, որի մեջ ԱՄՆ-ի հետ միասինմիավորվեց 11 պետություն:Ի պատասխան ԱՍՆ-ի ն Արնմուտքի այդ քայլին` ԽՍՀՄ-ը սոցիալիստական երկրներիհետ 1949 թ. ստեղծեց նախ ՏնտեսականՓոխօգնության Խորհուրդը (ՏՓԽ), ապա` 1955 թ. Վարշավայի պայմանագիրը՝որպես սոցճամբարի ռազմականմարմին: Դրանից հետո ավելի անզիջում դարձավ պայքարը երկու հակադիրհամակարգերի`սոցիալիզմին կապիտալիզմի միջն: Դեռ ավելին, այդ հակա-

շարունակ-

.

՛՛8ե՛ս, ճո խառատ 1լոցրու

ուոռո.

7ըոյու օօճաոսռ ժառու հլ, 1999

ձնավորված ն 38-րդ հորիզոնականովբաժանվածՀյուսիսայինն Հարավային Կորեաները: Ճիշտ է` պատերազմնի վերջո ավարտվեց`պատճառելովմարդկային ն նյութականկորուստներ,բայց կորեականհարցը չլուծվեց, միացյալ

կորեականպետությունչստեղծվեց:

պատերազմի» քաղաԵվ անկախ պատերազմիավարտից` «սառը քականությունըերկու համակարգերի միջն շարունակվեց, որն իր հերթին խթանում էր ռազմականմրցավազքի ուժեղացմանըողջ աշխարհում, որքան էլ որ ԽորհրդայինՄիությունը, հատկապես 1950-ականթթ. կեսերից, սկսեց քարոզել կապիտալիզմին սոցիալիզմի միջն խաղաղ

վարելու գաղափարը: համագործակցություն

ԵՐԿՐԻ

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՎԱՐՉԱՀՐԱՍԱՑԱԿԱՆ

ԿՅԱՆՔԸ

ԵՎ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԻ ԱՍՐԱՊՆԴՈՒՍԷ

Պատերազմիավարտից հետո միլիոնավորմարդիկ հույսեր էին կապում, որ երկրում կմեղմանանքաղաքականնկատառումներովմարդկանց հետապնդումները ն կգնահատվեն այն զոհաբերությունները, որոնք կատարվել էին հանուն հաղթանակի:Սակայն, ցավոք, հետպատերազմյանշրջանում էլ ավելի ամրապնդվեցստալինյան նոր ուժով: Իշխանականվերնագը, ն բռնություններըշարունակվեցին խնդիրների լուծման գործում երկրի խավում պայքար էր ծավալվում էին ունենում քաունենալու համար:Տեղի ավելի մեծ դերակատարում Քայլեր էին ղաքականդեմքերի, ուժերի ճոր վերադասավորումներ:

վարչակար

էջ377-

`

:

2-46

կա-

տարվում վարչական ապարատի վերակառուցման,Ստալինի դերակատարության, նրա միանձնյաիշխանությանամրապնդմանուղղությամբ: Դրան նպաստում էր ճան այն հանգամանքը,որ երկրում հաստատված

«երկաթյա վարագույրը»բնակչությանգերակշիռ մասի մեջ ստեղծել էր միանման մտածելու ն հարմարվելումթնոլորտ:Փաստորենստալինյան կառավարմանհամակարգըհասարակության մեծ մասի կողմից ընդունէր որպես վում ի զոն ն մա ԴՈՎ տրված իրողություն, րողություն, իկ շարունակումէին հավաշոր տալ նրա անսխալ ն իմաստուն կառավարմանը՝ նրան վստահելով

տլ

երկ-

պայմաններումերկրում չկարն չէր կարող լի-նել իշխանություններին ընդդիմադիր որնէ ուժ: հ ետո Հաղթանակից Ստալինըարդեն չուներ ոչ միայն քաղաքական հակառակորդներ, այլ նան ընդդիմադիրուժեր: Բայց անգամ նման պայմաններումնա նույնիսկ իրեն հավատարիմուժերի, կադրերիշրջանում, այն է` իշխանականվերճախավում,ըստ իր ճախասիրությունների, հաճախ նան կամայականորեն, նորանորվերադասավորումներ էր կատարում:Ստալինընան խորապեսհամոզված ն հավատացածէր, որ խորհրդայինկառավարմանհամակարգնամուր է ն կատարյալ: Նման մտածելակերպն իշխում էր ոչ միայն նրա մերձակաշրջապատում, այլ նան գրեթե ողջ երկրում:Այդ հանգամանքինճպաստումէր նան երկրում վաղուց հաստատվածմիակուսակցական համակարգը:Կարնորէր նան գաղափարականքարոզչությունը, որը մարդկանցթույլ չէր տալիս ունենալ այլընտրանքայինմտածողություն:Նվ չնայած պատերազմի ավարտից անմիջապեսհետո երկրի կառավարմանկառույցներում ն կադրայինն հարցերում հարցերում ռ որոշ փոփոխություններ թ կատարվեցին,այնուամենայնիվ, կառավարմանհամակարգըն աշխատանքիմեթոդները մնացին Նման րի կառավարումը:

նույնը:

Ելույթ ունենալով1946 թ. մարտինհրավիրվածՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի պլենումում` Ստալինն առաջ քաշեց այն հարցը, որ քաղաքացիական պատերազմի ժամանակներից մնացած Ժողովրդականկոմիսարների ինստիտուտն այլես չի համապատասխանում նոր պայմաններին,ուստի պետք է ենթարկել փոփոխությունների: Կենտկոմիպլենումից հետո հրավիրված ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհուրդնառանց քննարկելու ընդունեց նախորդ կառավարության ն հաստատեց հրաժարականը նոր կառավարության կազմը, որն այսուհետ պետք է կոչվեր ոչ թե Ժողկոմխորհ, այլ Մինիստրների խորհուրդ:Այդ մարմնի նախագահդարձավ

Ի.

Ա.

Ստալինը, նրա տեղակալներն էին Վ.

Մ.

Մոլոտովը, Լ.

.

Պ.

Պ.

Բերիան,

ԷՍԱ» Հր Սեիռ բհ աղի ոռն Հ ւ միշ" Վ ւարությա ղեճը, Ա.Ն.

.Ի.

Կ

ինը ն ուրիշներ:

Նտականությունների սրի ակա ռերի բաշխում: նախագծիղեկավարի պարտականությունների Արային ատոմային վ

տե

Լ.

պ

Պ.

Բե-

հետ

միասին հանձնարարված էր ղեկավարել ներքին գործերի նախարարուպետանվտանգության ե պ պետական թյան,ճ, պետանվ Գութ) վերահսկողության աշխատանքները: Նման հսկայական պարտականճություններիկատարումը ն իրավասություններիստանձնումընրան, ըստ էության, դարձնում էր պետության երկրորդ դեմքը` իրավունք տալով պաշտոնապես վերահսկել իշխանության ամբողջ ապարատը, լուծել ոչ միայն շարքային քաղաքացիների ճակատագրերը,այլն նրանց ճակատագրերը,ովքեր իր հետ միասին գտնվում էին մեկ հիներարխիական, ծառայական պաշտոճակարգությանսանդղակում: ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի` 1946 թ. մարտյան պլենումը, միաժամանակ հաստատեց Կենտկոմի քարտուղարության կազմը` բաղկացած 5 հոգուց` Ի. Ստալինի գլխավորությամբ ն Գ. Մ. Մալենկովի, Ա. Ա. Ժդանովի, Ա. Ա. Կուզնեցովի ն Գ. Մ. Պոպովի (Մոսկվայի կազմակերպության ղեկավար) մասնակցությամբ: Ա. Ա. Ժդանովը գլխավորում էր Կենտկոմի պրոպագանդային ագիտացիայի բաժինը, որի մեջ մտնում էին այնպիսի կարնոր բնագավառներ, ինչպիսիք են մամուլը, Կրա թյունը, ռադիոն, կինոն, հեռագրական ր բանավոր պրոպագանդան, ագիտացիան, որը հզոր միջոց էր մարդկանցգիտակցության, մտածողության, վրա ազ դելու դրանց ցանկալի ուղղություն տալու գոր ծում: Ի. Ստալինը կյանքի վերջին տարիներին զգալի չափով նպաստել է Ն. Ս. Խրուշչովի ծառայական աճին: 1949 թ. Ն. Ս. Խրուշչովը դարձավ ն Կենտկոմի քարտուղար: Մոսկվայի մարզկոմի առաջին քարտուղար 1952 թ. հոկտեմբերին կուսակցության 19-րդ համագումարում հիմնական զեկուցողները Ն. Ս. Խրուշչովը ն Գ. Մ. Մալենկովն էին: Հետաքրքիր է ասել, որ համագումարում Ստալինը բավարարվեց 7 րոպեանոց ելույթով: Համագումարնընդունեց որոշում ՀամԿ(բ)Կ-ն վերանվանելու ԽՄԿԿ-ի՝ պատճառաբանելով, որ կուսակցության երկակի անվանումը` «բոլշնիկյան» ն «կոմունիստական»,առաջացել է պայմանականորեն` մենշնիկների դեմ պայքարում, ն քանի որ այդհարցն արդեն լուծված է (նկատի ունի մենշնիկների վերացումը Հ. սակցության կրկնակի անվանումը կորցրել է իր իմաստը: Միաժամա

երկրի

գու

ԳԱ

է մծան թյունը,

Ան աշխարհայացքի ւ

ն

-

Ա) ոատի կու

նակ 19-րդհամագումարն ընդունեցորոշում, որ ԿենտկոմիՔաղբյուրոյի փոխարեն անհրաժեշտ է ստեղծել Կենտկոմի ճախագահություն:Նա-

խագահությունըկուսակցությանճոր ղեկավարմարմինն էր, որը կազմված էր 36 անդամներիցն անդամությանթեկնածուներից: Կուսակցությանբյուրոկրատականապարատի ձնավորմանմասին է խոսում այն փաստը, որ Ստալինի նախաձեռնությամբ Կենտկոմի ճա7 հոգի (որն ի դեպ չէր նախակազմից առանձնացվեցին խագահության տեսվում ոչ կուսակցությանկանոնադրությամբ նո՛չ էլ որնէ այլ կուսակցական փաստաթղթով),որից էլ ստեղծվեցԿենտկոմինախագահության . բյուրո: Դրա մեջ, բացի Ստալինից, մտան նան Լ.Պ. Բերիան, Ն.Ա Բուլգանինը,Կ. Ե. Վորոշիլովը,Լ. Մ, Կագանովիչը,Մ. Զ. Սաբուրովըն Ն. Ս. Խրուշչովը: Նման քայլերով Ստալինըցանկանում էր թուլացնել իր համախոհներիդիրքերը` կատարելովանընդհատ փոփոխություններ, կադրերի տեղաշարժեր, դրանց զուգահեռ ճան ձերբակալություններ, որոնք նպատակունեին կանխելու ն թուլացնելու իշխանության համար անթաքույց պայքարող ուժերին: Այդ նպատակովհաճախ արհեստականորեն հնարվում, ինչպես ասվում է, «թխվում» էին ինքնաբացագաղտնազերծմանմիջոցով տարբեր կարգի վնասարարաան գործեր, որոնցիցմեկը հայտնի է «Լենինգրա

աորտի 1949-1952 թթ. Լ

ախաիա եռրեգրադում մզում

ը: մությու նությունը մեղադրում էին ճան նրաԴեռ ավելին, «բժիշկ-վնասարարներին» նում, որ նրանք հանդիսանում են օտարերկրյա հետախուզության

պաշտպա

ը

ավելի քան 2000 պատասխամատու աշխատողներ:

ՕգտագործելովՍտալինի չափից ավելի կասկածամտությունը` Մալենկովի նախաձեռնությամբ հնարվեց «Լենինգրադյան գործը», որով կուսակցականղեկավարությունը փորձում էր ցույց տալ, որ Լենինգրադում գոյություն ունիղեկավարկադրերիկազմակերպված մի խումբ, որը գաղտնի գործունեությունէ ծավալում երկրի ղեկավարությաննկատմամբ: Դրա արդյունքում 1950 թ. հոկտեմբերի 1-ին «Լենինգրադյան գործի» զոհը դարձան ն գնդակահարվեցին Ա. Ա. Կուզնեցովը, Մ. Ի. Ն. Ա. ն ուրիշներ: Առավել Ռոդիոնովը, Վոզնեսենսկին սարսափելինայն էր, որ այդ առիթով ձերբակալությունները ն գնդակահարությունները շարունակվեցին 1951-1952 թթ.: Ընդհանուրառմամբ «Լենինգրադյան 26 հոգի, իսկ 10 հոգի գործով» գնդակահարվեցին մահացան հարցաքննություններիժամանակ,ճամբարներումկամ էլ ինքնասպանեղան: Իսկ հարյուրավորմարդիկ,թվովմոտ 300 հոգի՝ ղեկավարկադրերից, ընտանիքներիանդամներիցն դատապարտվածների ազատազրկվեցինընդհուպմինչն 25 տարի:

ուրիշներ, ս

"

:

«Լենինգրադյան գործը» կրկին առիթ դարձավ, որ նոր ուժով շարուճակվեն ձերբակալություններըն նորից ստեղծվեն արհեստական գործեր` մարդկանցսարսափի մեջ պահելու համար: 1951-1952 թթ. Ստալիճի դրդումով ն սադրանքովՎրաստանում մերկացվեց, այսպես կոչված, որը ղեկավարում էր «Ճեգրելականազգայնական կազմակերպությունը», Մ. Բարամիան, ով իբր իր Վրաստանիկոմկուսի Կենտկոմի քարտուղար առջն ճպատակ էր դրել վերացնել խորհրդայինիշխանությունը Վրաստանում: Բնական է, որ դրան հետնեցին ճոր ձերբակալություններ,նոր հետապնդումներն այլն: Իսկ արդեն 1952-1953 թթ. ձերբակալությունների ենթարկվեցինմի շարք անվանի բժիշկներ, ովքեր համարվում էին երկրի առողջապահության«ծաղիկը»: Դրանց շարքում էին պրոֆեսորն ուրիշներ: ճեր Վ. Ն. Վինոգրադովը,Մ. Ս. Վովսկին, Բ. Բ. Կոգանը ուժ Ստալինը ճույնիսկ թույլ տվեց, որ նրանց նկատմամբֆիզիկական գործադրվի: Ստեղծվեց այսպես կոչված «բժիշկների գործը», որում ճնշվումէր, որ բժիշկները ցանկանում էին առաջին հերթինխորհրդային առանձինգործիչների, հատկապես`ռազմականբնագավառի,առողջությունը քայքայել, նրանց շարքից հանել ն դրանով վտանգել երկրի

վարձկաններ ն այլն: թիվը 1953 թ. փետրվարին«բժիշկների գործով» ձերբակալվածների նան այն էր, որ «բժիշկների հասնում էր 37-ի: Սակայն իրականությունը գործը» աստիճանաբարսկսեց կրել հակահրեական,հակասեմիտական `

բնույթ:

Խորհրդային Միության Գերագույն խորհրդի նախագահությունը դեռնս 1948 թ. հունիսի 2-ի գաղտնի հրամանագրով նախատեսում էր երկրի հեռավոր շրջաններ արտաքսել հսկայական թվով աշխատավորճերի, հատկապես գյուղացիների, ովքեր իբր խուսափում էին աշխատանքից ն վարում էին խորհրդային կարգերին ոչ վայել, անհարիր կյանք: Կուսակցության Կենտկոմի գաղտնի նամակում,որն ուղղված էր տեղական բոլոր կուսակցականկոմիտեներին,ասվում էր այն մասին, մի զգալի մասը` 14,8 96 կամ ավելի որ իբր երկրի կոլտնտեսականների քան 4 մլն. մարդ, չեն կատարելիրենցաշխատանքայինմինիմումնորէլ ընդհանրաիսկ 300 հազար կոլտնտեսականներ մերը` աշխատօրը,

պես չեն աշխատել կոլտնտեսություններում 5: Իսկ ընդհանուրառմամբ 1948-1953

ընթացքում Սիբիր, Կարելիա, Հեռավոր Արնելք արտաքսվեցին ավելի քան 33 հազար մարդ, որին հետնեց նան նրանց ընտանիքի անդամների` թվով 13 հազար մարդու աքսորը: Դիմելով նման քայլերի Մտալինը հետապնդում էր նան մեկ այլ նպատակ. պատժելով այդ մարդկանց`նախազգուշացնել մյուսներին: Ստալինի աշխատառճում կարնոր տեղ էր գրավում ճան գաղափարական աշխատանքը, մարդկանց դաստիարակումը կուսակցության նկատմամբնվիրվածությամբ: Նրա թելադրանքովընդունվեցինմի շարք . որոշումներ, որոնցում քննադատվումէին Արեմուտքիբարքերը, նրանց առջն խոնարհվելը,արժեքներինտուրք տալը, կոսմոպոլիտիզմովա̀շտառապելը ն այլն: խարհաքաղաքացիությամբ 1946-1948 թթ. ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը մի շարք որոշումներ ընդունեց գրականության, արվեստի, թատրոնի, երաժշտությանն այլնի մասին թթ.

(մասնավորապես Մոսկվայումհրատարակվող «Նոր աշխարհ» («ԷԼօռելմ հոթ»), Լենինգրադում հրատարակվող«Զվեզդա», «Լենինգրադ» ամսագրերի, դրամատիկականթատրոնների խաղացանկերի,«Մեծ կյանք» կինոնկարի,Վ. Մուրադելու«Մեծ բարեկամություն» օպերայի մասին), որոնցում քննադատությանէին ենթարկվումխորհրդայինմի շարք ստեղծագործողներ, մշակույթի գործիչներ` Աննա Ախմատովաճ, Մ. Զոշչենկոն, Վ. Մուրադելին, Ա. Դովժենկոն ն ուրիշներ, որոնց ստեղծագործությունները որակվում էին որպես անսկզբունք,գաղափարազուրկ ն այլն: Նման գնահատականը նշանակումէր, որ գաղափարախոսության ն հոգնոր կյանքի, մշակույթիոլորտում շարունակում էր իշխել կուսակցականվերնախավիաշխատառճը: Քաղաքական, գաղափարական կյանքի մյուս առանձճնճահատկությունն այն էր, որ մի շարք հարցերիվերաբերյալ`բնագիտություն, փիլիսոփայություն, լեզվաբանություն,քաղաքատնտեսությունն այլն, անցկացվեցին քաղաքական բանավեճեր,որոնց ճպատակըվերջին հաշվով խորհրդայինգիտության մեծարումըն գովաբանումն էր: Միաժամանակ այդ բանավեճերըհիմք հանդիսացան,որ Ստալինըգիտությանտարբեր բնագավառներիվերաբերյալ ասի իր հեղինակավոր ն որոշիչ խոսքը: Այդ հարցում զավեշտականնայն էր, որ նույնիսկորոշ ճանաչված գիտնականներ,ակադեմիկոսներ սկսեցին մեծարելերկրի առաջնորդինիր 2Տս8.41.

1ԱՏԸՔԻ Ծի,Շողա

41Ըոռք:ոցԲՇճայող1ք.

հանճարեղ մտքերի համար, սոցիալիզմի առավելություններըկապիտալիզմի նկատմամբհամոզիչ կերպով ցույց տալուն համոզելու համար: Դժվար չէ տեսնել, որ Ստալինն այդ ամենը կատարում էր` ապացուցելու բոլորին, որ երկրի կառավարման գործում իր վարած քաղաքականություննանսխալական է: Եվ վերջապես, այդ ամենը նշանակում էր, որ Ստալինի պաշտամունքը, հատկապես հետպատերազմյան շրջանում, հասել էր իր գագաթնակետին: Երկրի գրեթե բոլոր ուժերը, ոլորտի առավել նս գիտության, արվեստի, մշակույթի, հետ մրցակցում իրար թե աշխատողները,ստեղծագործողներըկարծես էին Ստալինին մեծարելու, գովերգելու ն գովաբանելուդափնին իրենց

կուրսը,

`

գրականության

ձեռքում պահելու համար: Մինչդեռ իրականությունն այն էր, որ երկրում ստեղծված լարված, վախի մթնոլորտը ի վերջո քիչ թե շատ հաղթահարվեց 1953 թ. մարտի 5-ին` Ստալինի մահից հետո, երբ երկիրը կանգնած էր ուղեբաժան, պատկերավորասած, ճանապարհներիխաչմերուկում,անորոշության ն երկընտրանքիառջն: Շատ բան կախված էր նրանից, թե երկրի վարման ղեկը, որ քաղաքականուժի ն ում ձեռքին կարող էր հայտնվել:

կորա

2008. էջ 307Խոճգաոգք,

էր: Նա կուսակցությանԿենտկոմիքարտուղարությունում երկրորդն էր` Մալենկովից հետո: Ի դեպ Մալենկովը կանգնած էր երկընտրանքի առաջ` կամ ղեկավարել կառավարությունը,կամ` Կենտկոմի քարտուղարությունը: Ի վերջո նա գերադասեց ընտրությունըթողնել կառավարությանը,իսկ Կենտկոմիքարտուղարությունը` Խրուշչովին: Առաջնորդիմահից հետո երկրի նոր ղեկավարությունըքայլեր ձեռճարկեց նախորդտարիներիչարաշահումներիցազատվելու համար: 1953 թ. մարտի 27-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության անունից հայտարարվեց համաներում առաջին հերթին այն ազատազրկվածներիհամար, ովքեր դատապարտվել էին 5 տարի ժամկետով, ն հատկապես այն անձանց համար, ովքեր չարաշահել էին իրենց պաշտոնական դիրքը, կատարել տնտեսականն այլ կարգի խախտումներ, հանցանքներ այլն: Ընդհանուր առմամբ նախատեսվում էր ազատազրկման տեղերից ն դադար Ն. մարդու տաքննությունը: Բայց ի վերջո թ. Օգոստոսի 10-ի«Համաներման մասին» որոշումով ազատվեցին ավելի քան 1 մլն. բաճտարկյալճերր Ս ը այդ համաներում մ զ ճե չր Սակայն րի վրա` տրոցկիստներ, էսեռներ, ազգայնականներ: Իրականումբանտերից, աքսորից ազատվեցին հիմնականում հանցագործ տարրեր, ովքեր երկրի մի շարք քաղաքներում,հատկապեսՄոսկվայում, ստեղծեցին քրեածին մթնոլորտ: Բոլոր դեպքերում ստալինյան հետապնդումների հետնանքով անազատության մեջ գտնվողների մեծ մասը շարունակում էր մնալ բանտերում ն աքսորում: Նրանց համաներման հարցը կապված էր արդեն կուսակցության 20-րդ համագումարիհետ: Իսկ մինչ այդ կատաղի պայքար էր գնում Ն. Խրուշչովի ն Լ. Բերիայի միջն: Լ. Պ. Բերիան Ստալինի մահից հետո քայլեր էր ձեռնարկում հանրության առջն որպես լիբերալ, բարեփոխիչ հանդես գալու համար: Նա կուսակցության ն Կենտկոմի Նախագահության քննարկմանըներկայացրեցերկրում ձնավորվածհարկադրականաշխատանքի համակարգը(15214ՃՐ)վերացնելու առաջարկը՝ ելնելով նրանից, որ այն տնտեսապեսանարդյունավետէ ն անհեռանկարային: Ընդհանրապես Բերիայի յուրաքանչյուր նախաձեռնություն,սկսած մարդկանցնկատմամբ հարկադրանքի, ֆիզիկական բռնություններ կի``

ԳԼՈՒԽ2

ԵՐԿՐԻ

ՆՈՐ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

1 ՊԱՅՔԱՐ

ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

(1953-1964 ԹԹ...

ՀԱՍԱՐ ԵՎ

Ստալինի մահից հետո Կրեմլում իշխանությանհամար մի նոր պայքար ծավալվեց: Ամբողջխնդիրնայն էր, որ 1917 թ. սկսած, խորհրդային համակարգը չուներ երկրի ղեկավարի, առաջին դեմքի սահմանադրական փոփոխման մեխանիզմ:Ուստի հաճախ երկրի քաղաքական կուրսը փոխելու համար վերնախավըդիմում էր անդրկուլիսյան խարդավանքների ն դավադրությունների:Միայն հետպատերազմյանտարիներին տեղի ունեցան ոչ պակաս, քան հինգ նման դավադրություններն նույնքան էլ` 1953-1964 թթ., որոնք հայտնի են նան որպես խրուշչովյան կառավարմանտարիներ:Բայց մինչ Ն. Ս. Խրուշչովի կողմից փաստական իշխանությանհասնելը, Ի. Ստալինիմահվան պահին, 1953 թ. մարտի 4-ին, Գ. Մ. Մալենկովը ն Լ. Պ. Բերիան սկսեցին կատարել որոշ պաշտոնների.բաժանում: Եվ արդեն մարտի 6-ին կուսակցության 19-րդ համագումարի կողմից ընտրված Կենտկոմինախագահությունը36 անդամներից ու թեկնածուներիցկրճատվեցմինչն 14-ի: Այդ քայլով իշխանությունից մեկուսացվումէին 1952 թ. առաջ քաշվածները: Գ. Մ. Մալենկովը ստացավ կառավարությանղեկավարի` Նախարարներիխորհրդի նախագահի պաշտոնը` միաժամանակղեկավարելով նան կուսակցության Կենտկոմի քարտուղարությունը: Լ. Պ. Բերիան նորից շարունակում էր ղեկավարել Ներքին գործերի ն Պետական անվտանգության ճախարարությունները: Վ. Մ. Մոլոտովընորիցվերադարձավարտաքին գործերի նախարարություն` գլխավորելովայն: Հետաքրքիրէ, որ միակ մարդը, որ այդ պահին ոչ մի պետականպաշտոն չստացավ, Խրուշչովն

Լ

ՎԵՐՆԱԽԱՎՈՒՄ

հոտ

ոնմարդո ԲԱ

ճեր էսեններ աար

:

:

-

25ե՛ս

Կ ք0:120

ՔԹոօմւճտ

22օքուտ: ՔՇՇՇու

1914-2008, 11, 2008, էջ 347-

Նորըզան ը.

րառելու արգելումից մինչն ԽՍՀՄ քաղաքացիներիիրավունքների վերականգնումը ն այլն, նրա շրջապատի կողմից դիտվում էր որպես իշխանությունը զավթելու փորձ: Այդ ամենը կանխելու համար էլ նրա նկատմամբ որոշակի քայլեր ձեռնարկվեցին: Իսկ այդ հանգամանքը պայմամավորված էր նրանով, որ Բերիան Ստալինից հետո ավելի շատ մեղսակցություն ուներ տասնյակ հազարավոր անմեղ մարդկանց անտեղի մեղադրելու,կյանքից զրկելու ն տարբերկարգի պատիժներկիրառելու գործում: Նրան քաղաքական ասպարեզիցհեռացնելու, իր արածների համար պատասխան տալու գործում ավելի մեծ դերակատարություն ունի Ն. Ս. Խրուշչովը, որի ակտիվ նախաձեռնությամբու մասնակցությամբ էլ տեղի Բերիայի ձերբակալությունը ն դրան ունեցան հաջորդած իրադարձությունները:Եվ հենց Բերիայի վտանգից պաշտպանվելու համար էլ որոշ ժամանակով տեղի ունեցավ Ն. Խրուշչովի, ն մեծ հեղինակություն Գ. բարձրաստիճանզինվոԿ. Ժուկովի, գեներալ Կ. Ս. Մոսկալենկոյին

Մալենկովի

քարտուղար:

Բարձր էր նան Գ. Մ. Սալենկովի հեղինակությունը, որը Ստալինի ամենաերիտասարդ ն ամենակիրթ «Ժառանգորդներից»էր: Նա օտարերկրյա դիտորդների կողմից եղած լիդերների շարքում գնահատվում էր որպես առավել արնմտամետկողմնորոշում ունեցող մտածող ն գործիչ: Մալենկովն ավտորիտար իշխանության հակառակորդ էր: Սակայն խնդիրն այն էր, որ ճա դեմ էր անցյալի սխալները հրապարակավ որ գլխավորն այն է, որ այլես չի կարելի կրկնել

վայելող

խոնար աթ:

գանելով, ըրաեոն`

ախկին սխալները: 1953 թ. օգոստոսին հրավիրված ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանում Գ. Մ. Մալենկովը շարադրեց իր նոր մոտեցումները երկրի տնտեսական քաղաքականությանհարցում, որը ենթադրում էր ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել սպառողականապրանքների արտադրությանը, աշխատավորների կենսամակարդակիբարձրացմանըն այլն:

1953 թ.

հունիսի կեսերին Բերիան Կրեմլյան ղեկավարության կողմից ուղարկվեց Արնելյան Բեռլին, որտեղ այն ժամանակ սկսվել էին հակակառավարական ելույթներ: Եվ հենց հաջորդ օրը` հունիսի 26-ին, երբ Բերիան վերադառնումէր Բեռլինից, դավադիրներիմի խմբի նախաձեռնությամբ էլ հրավիրվեց Կենտկոմինախագահությանարտահերթ նիստ, որտեղ էլ համապատասխանհրամանից հետո էլ Ժուկովը ն Մոսկալենկոն ձերբակալեցին նրամ: Ըստ էության, ինչպես գրում է պատմաբան Վ դա էր Քաղբյուրոյի անդամների. Շետակովը, մասնակցությամբո̀ւղղված իրենց անդամներիցմեկի լ

Նույն ձնով վարվեցին նան Բերիայի ճախորդների` Յագոդայի ն Եժովի հետ, ովքեր նույնպես մեղադրվում էին բազմաթիվ անմեղ մարդկանց ձերբակալելու, մահապատիժների ենթարկելուն այլ անօրինականություններիմեջ: Այդ ամենին հակառակ նոր ղեկավարության կազմում գնալով ուժեղանում էին Խրուշչովի դիրքերը, որն էլ ԽՄԿԿ Կենտկոմի 1953 թ. սեպտեմբերյան պլենումում ընտրվեց կուսակցության Կենտկոմի առաջին

Ան րովին

Ի

.

Ը.

դավադրություն

կաո

Հետաքրքիր է, որ ԽՄԿԿ Կենտկոմին ուղղված բանտում գրած իր նամակում Բերիան խոստանում էր 2-3 տարում ուղղվել` իրեն համարելով Լենինի ն Ստալինի կուսակցության նվիրյալ զավակը: Նա ճան աղերսում էր Մալենկովինն մյուսներին խառնվել այդ գործին ն իրենց անմեղ, հին ընկերոջը չկործանել: Հասկանալի է, որ Բերիայի ճամակաղերսը որնէ ներգործություն կամ ազդեցություն չունեցավ, ն 1953 թ. դեկտեմբերի 23-ին ԽՍՀՄ Գերագույն դատարանի հատուկ դատական նիստի որոշմամբ նա գնդակահարվեցզ̀րկվելովզինվորականկոչումներից ն պարգննճերից

1մ.. Ցուոառ,, " Տե՛ս 8.71 11Թօոայ, 110օմառտ տշոյթուտ Իեօճոու 7Թռշղառտ Բռեճու 1914-2008, 2008, էջ349 (լ. Տե, ս

-ոցքուտ

2008,

էջ322:

| |

նշանակում էր,

որ

ե

ժերը,

ա խարեն գագմանը՝

միջոցներն

ավելի շատ

պետ

կրճատելով ծանը արդյունաբերությանբաժինը: հրապուրիչ էր թվում էլ. որ նման առաջարկն Որքան արդեն հասվաղուց բանզի բայց այն հնարավոր չէր իրականացնել, տատված հնգամյա պլանով (1951-1955 թթ.) առաջնությունըտրվում էր

արտաքնապես

ծանը արդյունաբերությանը: Եվ քանի որ Բերիային վերացնելուց հետո Մալենկովն արդեն նախն հեղինակությունըչուներ, ուստի արդեն նակին դերակատարությունը խաձեռնություննանցավ Ն. Ս. Խրուշչովի ն նրա կողմնակիցներիձեռԿենտկոմի պլենումը, որը քը: 1955 թ. հունվարին տեղի ունեցավ ԽՄԿԿ նան հետ Խրուշչովի զեկուցումը միասին քննարկեց մյուս հարցերի էին ենթարկվում քննադատության մեջ Զեկուցման մասին: Մալենկովի Մալենկովի ոչ ճիշտ վարքը, նրա հարաբերություններըԷ. Բերիայի ն Քաղբյուրոյի մյուս անդամների հետ: Հատկապես ընդգծվում էին նրա անձնական, գործնականհարցերում քաղաքական անկայունությունը,

|

թերությունները:Խրուշչովն իր ելույթում հատկապեսկանգ առավ Մալենկովի` որպես կառավարության նախագահիգործունեությանայնպիսի գծերի վրա, որոնք կապված էին Բերայի հետ նրա մեկուսանալուն, Քաղբյուրոն տրոհելուն ն նույնիսկ երկրի ղեկավարության թիկունքում նրա հետ կառավարության նոր կազմ ձնավորելունն այլ խնդիրների: Ելնելով այդ ամենից` Խրուշչովը Կենտկոմինախագահության անունից առաջարկեց Մալենկովինազատել ԽՍՀՄ Մինիստրների խորհրդինախագահի պարտականություններից, որն էլ ընդունվեցմիաձայն: Սակայն հարցի առանձնահատկությունն այն էր, որ Սալենկովինամբողջովին չմեկուսացրին երկրիքաղաքական կյանքից: Նրան նշանակեցին էլելտրաէներգետիկայի նախարարն կառավարության տենախագահի ղակալ: Մալենկովընան ԽՄԿԿ Կենտկոմի նախագահության անդամ էր, իսկ երկրի կառավարությունը ղեկավարումէր Ն. Ա. Բուլգանինը: Այսպիսով`Ն. Ս. Խրուշչովը ն ճրա կողմնակիցներն իշխանության համարպայքարում կարողացանհաղթողդուրս գալ երկրի ն պետական, քաղաքական ղեկը վերցնելիրենց ձեռքը: Այժմ արդեն անհրաժեշտէին նոր քայլեր, նոր մոտեցումներ երկրի հետագա զարգացման, անցյալի բեռից ազատվելու ն նոր վերափոխումներ կատարելուուղղությամբ: Այդ հարցերիբարձրացումնէլ կապված է կուսակցության20-րդ համագումարի ն պատմությանը հայտնի «Խրուշչովյանձնհալի»հետ: |

ԽՄԿԿ 20-ՐԴ

ՍԱՐ, Վ

ԱԱՐԻ ՐՈՒՇՉՈՎ ՅԱՆ

հրմանՆ դիայի գործի դատապարտ կլավելի

Երըո ՄՈՐԱՀՈ

-

:`

ական թվականների սկզբներինբռնաճնշումների ենթարկվածներիբոլոր գործերը: Հանձնաժողովի առաջին իսկ քայլերը ցույց տվեցին, որ Ստալինը անձամբ էր ղեկավարում զանգվածային բռնաճնշումները: Դեռ ավելին, պարզվեց, որ Միութենական հանրապետություններին, քաղաքներին, մարզերին կենտրոնից իջեցվում էին ձերբակալությունճերի վերաբերյալ լիմիտներ, որոնք էլ հաստատվում էին անձամբ Ստալիճի կողմից: Նման փաստերի բացահայտումը անհրաժեշտություն էր դարձնում այդ հարցը քննարկել կուսակցության 20-րդ համագումարում: Այդ իմաստով, առանց չափազանցության, 20-րդ համագումարը Ն. Ս. Խրուշչովի համար դարձավ նրա աստեղային ժամը, որով էլ երկրում սկսվեց մի ճոր՝ «ձնհալի» ժամանակաշրջան, երբ հրապարակավ կարելի էր խոսել ստալինյան կառավարմանտարիներին թույլ տված չարան սխալների մասին: շահումների, անօրինակաճնությունների 20-րդ համագումարն աշխատեց 1956 թ. փետրվարի 14-ից 25-ը: Ն. Ս. Խրուշչովը համագումարի պատգամավորներին աշխարհի 55 կուսակցությունների ներերկրների կոմունիստական ն բանվորական կայացուցիչների առաջ հանդես եկավ կուսակցության Կենտկոմի հաշա վետվությամբ: Նա համագումարի մասնակիցճերին ներկա ի արմատականփոփոխությունները,որոնք տեղի հետո մահից երկրի հասարակական-քաղաքականկյանքում, նրա ներքին ն արտաքին քաղաքականությանբնագավառներում:Ներկայացնելով երկրի տնտեսական ռազմավարությունը`Խրուշչովը առաջնային նշաճակություն էր տալիս գյուղատ նտեսությանը, բնակարանային շիճարարությանը,առանձնացնելովայն ուղղությունները, որոնք նախատեսում էին երկրի զարգացումըհերթական (վեցերորդ) հնգամյա պլանով: Անդրադառնալով երկրի քաղաքական խնդիրներին` Խրուշչովը սահմանափակվեց միայն հիշատակելով Լ. Բերիային` նրան անվանեով «իմպերիալիզմի գործակալ», որը սողոսկելով հասել էր ե երկրիղ եկաի Միաժամանակ Ն. Խրուշչովը, զեկուցման մեջ դուրս ալով նախկին տարիների կառավարմանը բնորոշ աշխատառճից, չգան կրկին անդրադարձավ տրոցկիստների, բուխարինականների գնահատականներին ն որակեց նրանց որպես «ժողովրդի ոխերիմ թշնամիների» հոսանք: Համագումարում ելույթ ունեցողների շարքում հատկապես առանձճանում էր Ա. Միկոյանի ելույթը, որը քննադատեց Ի. Ստալինի կողմից խմբագրված «ՀամԿ(բ)Կ պատմություն. Համառոտ դասընթաց» պաշտոնականդամագիրքը,նշելով, որ նրանում կեղծվել են Անդրկովկասին

յ յոցըոծ Լիարար Նաի

րրաությունը րր րքի երդրի ո Գործել: ունումաղի ոոննցավբանավեճ /23-ական թվականների ստալինյան բռնաճնշումներիենթարկվածների մասին: Խնդիր էր դրվում առաջին ԷՐ:

ա ՄԱ

1955 թ.

Բ

կուսակցության առաջ, որի շնորհիվ ճա կարող ապանկաշկանդ դեկտեմբերի31-ին կուսակցության Կենտկոմի Ջու) հուտկոմի ն նախագահու .

նե

հերթին բացահայտել կուսակցության14-րդ համագումարիկողմից ընտրված Կենտկոմի անդամներիճակատագիրը:Այդ ճպատակով ստեղծվեցհատուկ հանձնաժողով` կուսակցության

ղար Պ. Ն.

ԿենտկոմիքարտուՊոսպելովինախագահությամբ, ուսումնասիրելու1930-194028

:

-

Բաքվի կուսակցականկազմակերպությունների գործունեությունը: Նա միաժամանակ հայտարարեց, որ ստալինյան բռնաճնշումներին զոհ դարձած ն «Ժողովրդի թշնամի» հայտարարված Վ. Ա. ԱնտոնովՕվսեենկոն ն Ս. Վ. Կոսիորը ամեննին այդպիսին չեն եղել: Դրանով Ա. Միկոյանը արդարացրեց ճրանց: Իսկ Մալենկովը ն Կագանովիչը, որոնք ժամանակին անչափ մոտ են եղել ն համագործակցել Բերիայի հետ, իրենց ելույթում դատապարտեցին, մերկացրին նրա գործունեությունը` անվանելով նրան «ֆաշիստական, ահաբեկչական խմբավորման» ղեկավար: Սակայն կուսակցության20-րդ համագումարիամենակարնորիրադարձությունըկուսակցությանԿենտկոմի1-ին քարտուղար Ն. Ս. Խրուշչովի «Անհանտի պաշտամունքը՝ նրա հետնանքները»զեկուցումն Էր, որը նճա կարդաց փետրվարի25-ին համագումարիփակ նիստում, որն էլ հայտնի է որպես «գաղտնի զեկուցում»: Ի դեպ այդ զեկուցումը առաջին անգամ հրապարակվելն լայն հասարակությանսեփականություննէ դարձել 1989 թ: Ն. Մ. Խրուշչովիզեկուցման հիմքում ընկած էին Պ. Ն. Պոսպելովի գլխավորած հանձնաժողովինյութերը: Ընդ որում, հետաքրքրական է, որ Խրուշչովի ելույթը չի սղագրվել քննարկվել: ն 1956 թ մարտի 5-ին կուսակցականբարձրագույնղեկավարությունն ընդունեց որոշում Խրուշչովի խմբագրած ելույթը ներկայացնել երկրի բոլոր կոմունիստներինն կոմերիտականներին, ինչպես նան անկուսակցական ակտիվին, բանվորներին,ծառայողներին,կոլտնտեսականներին: Նման որոշումը նախադեպըչունեցող երնույթ էր, որը նպատակ ուներ երկրի բնակչությանըմերձեցնելն հաղորդակիցդարձնել բարձր

քաղաքականությանը: Ն.

Ս.

Խրուշչովի զեկուցումը հագեցված էր այնպիսի մանրամասճմերով, որոնք լսարանի համար անսպասելիէին: Ստալինն ունկնդիրներին ճերկայացվումէր ոչ թե «բոլոր ժողովուրդներիհայր», ինչպես ընդունված էր տասնամյակներ շարունակ, այլ որպես բռնակալ, մարդասպան: 1930-1950-ականթվականներիսկզբներիներկրում տեղի ունեցած բոլոր հանցագործությունները բացարձակապես վերագրվումէին Ստալինին, նրա անձնական բնավորությանը, բայց ոչ կուսակցականղեկա-

վարությանը:

Սակայն անկախ այն հանգամանքից,որ նման գնահատականը միակողմանիէր ն լիովին չէր բացահայտում անհատի պաշտամունքի ողջ էությունը, նրա սկզբունքներն ու արմատները, այնուամենայնիվ,

`

այն դարձավշրջադարձայիներկրի հասարակականկյանքի, քաղաքանան կան մթնոլորտի ձնավորման բնագավառում: Ճշմարտություն է այն, որ Խրուշչովը շրջանցում էր երկրի կուսակցական, ստալինյան հարցը` սահմանափակելով ղեկավարությանպատասխանատվության Նման բացատրվումէ նրամոտեցումը այդ ամենը Ստալին-անհատով: ճով, որ Խրուշչովը խուսափում էր ասել ողջ ճշմարտությունը, քանզի ինն ժամաքը նս, ինչպես նան ճրա հետ շատ ղեկավարներ, մասնակիցը ճակակիցնէին անհատի պաշտամունքի հետնանքով երկրում կատարված բռնություններին:Ասել ճշմարտությունըն̀շանակումէր զրկվել իշխանությունիցն պատասխանտալ երկրում կատարված անօրինականությունների համար: ն Բայց այն, ինչ ասված էր թե՛ կուսակցությանհամագումարում թե նույն` 1956 թ. հունիսի 30-ին Կենտկոմի պլենումում, որը քննարկել է «Անհատի պաշտամունքի հետնանքները հաղթահարելու մասին» հարցը, ունկնդիրներիվրա թողեց շատ ավելի ծանը տպավորություն:Խրուշչովը Ստալինին մեղադրեց ճան երկրի տնտեսության, հատկապես գյուղատնտեսությանետ մնալու, Հայրենական պատերազմիառաջին շըր-

բնագաջանում պարտություններկրելու, ազգային քաղաքականության ն բազմաթիվայլ տալու թույլ վառում կոպիտ սխալներ, բացթողումներ մեջ: արատների,անօրինականությունների Ի. Ստալինին մեղադրելով ամեն ինչում` Խրուշչովը դրանով ձգտում սոցիալիզմի,կոմունիզմիգաղափարէր արդարացնելկուսակցությանը,

Ստալինը հեռացել էր մարքս-լենինյանգաղափարներից,լենինյան աշխատառճից,լենինյան քաղաքականության ները, փորձել ցույց

տալ,

որ

սկզբունքներից:

պատճառը, որ Խրուշչովը չխորացավ երնույթի պատճառների մեջ, ստալինյան կառավարմանհամակարգի էության, բնույթի մեջ: Սահմանափակվելովստալինիզմըսոսկ աճհատի պաշտամունքներկա«Անհայացնելով` Ն. Խրուշչովը կուսակցության20-րդ համագումարում տիպաշտամունքըն նրա հետնանքները» զեկուցման մեջ նշում է, որ պետք է բացառվի նման երնույթը, որը տեղ է գտել Ստալինի գործունեության տարիներին,որը լիովին անվստահություն էր դրսնորում կողեկավարությաննկատմամբն բոլորի նկատմամբթույլատրում լեկտիվ էր կոպիտ բռնություն ն գործում էր ոչ թե մարդկանց համոզելու, բահամոզմունքները պարցատրելու մեթոդով, այլ իր հարցապնդումները, ենթարկվել իր անվերապահորեն տադրում էր մարդկանց`պահանջելով կփորձեր կամ հակադրվել կարծիքին, իր կամքին: Իսկ ով կփորձեր Դա

է

ապացուցել իր տեսակետները, իր ճշմարտությունը, նա ոչ միայն հե. ռացվում էր կուսակցական ղեկավարպաշտոնից,այլ նան ենթարկվում ՝ էր բարոյական ն ֆիզիկական ոչնչացման: Բավական է ասել, որ Ստալիննէր, որ շրջանառությանմեջ դրեց «Ժողովրդի թշնամի» հասկացությունը, որն էլ ոչ թե պահանջում էր ապացուցելու, վիճարկելուիր ճշմարտությունը, այլ իրավունքէր տալիս, որ ով համաձայնչի Ստալինի հետ, ով կասկածումէր նրա ենմտադրությունների անկեղծությանը, թարկվում էր դաժան հետապնդումների, որ

լ

"

ռեպրեսիաների` շրջանցելով

օրինականությունը: Հասկանալիէ,

|

«Ժողովրդիթշնամի» հասկացությունը բացառում՝

էր որնէ գաղափարական պայքար, կամ էլ այս կամ այն հարցում սեփական տեսակետըարտահայտելու, պաշտպանելու հնարավորություն: Ն. Խրուշչովը համագումարում հատկապեսթվարկեց այն պետական, կուսակցական,ռազմական գործիչներին,ովքերդարձան ստալինյան բռնաճնշումների զոհ: Դրանց շարքում էին Մ. Ն. Ի. Է. Տուխաչնսկին,

Յակիրը,Վ.

Կ.

Բլյուխերը,Ռ. Պոստիշնը, Կոսիորը,Վ. Ս. Վ.

ուրիշներ:

Ի.

Էյխեն, Յա. Է. Ռուդձուտակը, Պ. Պ. Ն. Ս. Չուբարը, ն Վոզնեսենսկին

Յա.

Դժվար չէ տեսնել, որ նման աշխատառճը հիմք էր տալիս կուսակցա- | կան կառավարման համակարգի ավելի ստորին օղակներումաշխատող պաշտոնյաներինառանց դատի, ապացույցների հազարավորանմեղ մարդկանցմեղադրելորպես «Ժողովրդիթշնամի» ե տեսհաշվեհարդար նել իրենց համարանցանկալի մարդկանց

նկատմամբ:

Այսպիսով`Ն. Խրուշչովը,դատապարտելով ստալինիզմը,չէր դատապարտում համակարգը: Նա, փաստորեն,ընդհուպ մոտեցավստալինիզմին` որպես համակարգի քննադատություն, բայց ոչ լրիվ այդ արատներըվերագրելովհամակարգին: Նա Ստալինի սխալը տեսնում էր լենինյան քաղաքականությունը, աշխատանքումլենինյան մեթոդները խեղաթյուրելու մեջ` գտնելով,որ առավել նս, երբ արդեն երկրում սոցիալիզմը հիմնականում կառուցվածէր, հարկ չկար նման դաժան պատժամիջոցների դիմելու:

Երկրի, կուսակցության առաջ

բարձրացնելովնման հարցեր` Խրուշչովը դրանով մոտեցավճան այն հարցին, թե ինչպես պետք է վերաբերվելկուսակցությաններսում ն ընդհանրապես այլախոհների նկատմամբ,որը "ինքնին արդեն կարնորքայլ էր ն առաջընթաց հետստալինյան ժամանակաշրջանում նոր մտածողության ձնավորմանգորՆ.

ծում:

Սակայն խնդրի հակասությունը կայանում էր նրանում, որ Խրուշչովն ավելի շատ հարցը, նրա քննարկումը հանգեցնում էր նրան, որ ովքեր այլ հայացքներ ունեին, նրանց նկատմամբ պետք է լինել մեղմ, համբերատար նլոյալ: ՄիաժամանակՆ. Խրուշչովը գտնում էր, որ մարդիկ պետք է. ենթարկվեն մեծամասնության կարծիքին ն ննադատության ազդեցության տակ փոխեն իրենց հայացքները: Իսկ դա նշանակում էր, որ Ն. Խրուշչովը չէր կարող իրեն թույլ տալ մտածելու, որ մարդկանց փոքրամասնությունըկարող է ազատորեն իր կարծիքը հայտնել, որը կարող էր նույնիսկ ավելի ճիշտ լինել, քան մեծամասնության կարծիքը,ինչպես որ ընդունված էր: Այսինքն` խոսել այլընտրանքային մտածողության` պլյուրալիզմի (բազմազանության) մասին, երնի թե ժամանակավրեպ էր: Ն. Խրուշչովը, լինելով իր ժամանակի ծնունդը, այդպես էլ չկարողացավ ազատվել ստալինյան սխեմաների, կառավարման այդ ժամանակվամեթոդներից, քանի որ իր հիշողություններում հետագայում գրում է, որ իրենք հեղափոխությանծնունդ էին ն դաստիարակվելէին Ստալինի օրինակով, ուստի չկարողացան հոգեբանորեն վերափոխվել այնպես, որ կարողաճային փնտրել, գտնել ինչ-որ արմատապես այլ որոշում ն կուսակցությունը վերադարձնելկուսակցական դեմոկրատիայի (ժողովրդավարության) լենինյան ռելսերի վրա: Ամբողջ ցավն այդ հարցում այն էր, որ Ժողովրդավարությանփորձը, սովորույթներըբավական թույլ էին, ձնախեղված, ն այդ հարցում նս դասակարգային մոտեցումներից այն կողմ թե՛ Ն. Խրուշչովը ն թե՛ նրա մերձավորշրջապատը չէր գնում: Ճիշտ է, կուսակցության 22-րդ համագումարը (1961 թ.) կրկին դատապարտեց ստալինիզմը ն որոշում ընդունեց Ի. Ստալինի դին Վ. Ի. Լենինի դամբարանից հանել, Ստալինգրադն էլ վերանվանելՎոլգոգրադ, երկրով մեկ նրա հուշարձանները, նկարները նս հանել ն այլն, այնուամենայնիվ, կուսակցական ղեկավարությանպատասխամճատվության հարցը կրկին. շրջանցվեց` բավարարվելով միայն նրանով, որ բռնություններիմեջ միայն Ստալինին չէին մեղադրում,այլ ճան Ստալիճի ճեղ շրջապատին` անվանելով այն «հասարակության խմբավորում»: Դեպքերի նման զարգացումը ն ընթացքը խոսում է այն մասին, որ Ն. Խրուշչովը չէր կարող լինել հետնողական, վճռական բարձրացրած հարցերի լուծման գործում: Դեռ ավելին, ինքը նս, իրեն զգալով դափնիների վրա ն ունենալով փառասիրական որոշակի գծեր, թուլություն, 1958-ից Մ. Ա. Սուսլովի ն Լ. Ի. Բրեժննի առաջարկով համատեղում էր Ն.

:

3-46

ռ

կուսակցությանԿենտկոմիառաջին քարտուղարի պաշտոնը կառավարության նախագահիպաշտոնի հետ` գործնականումդառճալովքննադատության համար անհասանելի: Ն.

Խրուշչովի կողմից անհատի պաշտամունքի դատապարտումն : ինչ-որ չափով նպաստեցմի նոր անհատիպաշտամունքի ձնավորմանը, որը տեղի ունեցավ 1957 թ. 20-րդ համագումարից հետո, երբ ջախջախ վեց Մոլոտովի,Մալենկովին Կագանովիչի«հակակուսակցական

խում-

Ն. Խրուշչովը նս սկսեց Տարվելովփառասիրությամբ՝ հեռանալկուսակցության 20-րդ համագումարիընդունած ղեկավարման կոլեգիալ սկզբունքներիցն փորձեց ձնավորելարդեն մի նոր «անհատիպաշտամունք»: Եվ որքան էլ որ Ն. Խրուշչովը երազում էր փոխել խորհրդային քաղաքական համակարգիդիմագիծըն ոչ ողջ համակարգնամբողջությամբ, այնուամենայնիվ,երկրում մի նոր մթնոլորտ էր ստեղծվում: Ճիշտ է, նա չգնաց զանգվածայինբռնությունների,բայց ն ամեննին մտադիրչէր ո՛չ իշխանությունըկիսել մյուսների հետ, ո՛չ էլ կուսակցության ն պետության գործառույթները(ֆունկցիաները) բաժանել ն ո՛չ առավել նս անհատի սոցիալական, տնտեսական,քաղաքական իրավունքները պաշտպանել ն երկրում հաստատել իրական Ժողովրդաբը»:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ԿՅԱՆՔՈՒՄ

ԵՎ

տնտեսության վիճակը, որին հետնեց գյուղատնտեսական մթերքների, հատկապես մսի, կաթի, բրդի ն այլ ապրանքներիպետականգնումների բարձրացումը:Այդ քայլով սկսվեց իրականացվել գյուղի աշխատողների նյութական շահագրգռվածությանբարձրացմանսկզբունքը: Վերացվեցին կոլտնտեսությունների`պետությանը ունեցած նախկին ւպարտքերը, իջեցվեցին գյուղացիների տնամերձների, օժանդակ տնտեսությունների հարկերը, փոքրացվեցին,կրճատվեցինպետությանը տրվող պարտադիր հարկերի տոկոսները ն այլն: Կարնոր տեղաշարժեր կատարվեցին գյուղատնտեսությանոլորտը համապատասխանկադրերով, մասճագետներովապահովելու ուղղությամբ: Մտցվեցին պլանավորմաննոր արգելակում էին կոլսկզբունքներ, որոնք

ԽեանԱադու

տնտեսականներինճախաձեռնությունները: 1954 թ. հունվարին Ն. Խրուշչովը զ եկուցագիր ճներկայացըեցկուսակցության Կենտկոմի ճախագահություն,որում վերլուծվում ն ներկայացվում էին երկրի գյուղատնտեսությանվիճակը ն զարգացմանհեռանկարները:ԶեկուցագրումՆ. Խրուշչովը ցույց էր տալիս տնտեսության ճ խոր ճգնաժամը՝ եղծվ գյուղ ում ստեղծված այդ ճյուղի անմխիթար վիճակը, .

.

վարություն:

3. ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՍՆԵՐ

րություննէր, նույնիսկ ավելի ցածր էր նախապատերազմյանժամաճակաշրջանիհետ համեմատած: Լ953 թ. սեպտեմբերինԽՄԿԿ Կենտկոմի պլենումում Ն. Խրուշչովն ի լուր ամենքի հանգամանորենվերլուծեց ն ներկայացրեց երկրի գյուղա-

|

,

երկրում 1953 թ. ավելի քիչ հաց էր հավաքվել, քան 1940 թ. Ստեղծված վիճակը անխուսափելի էր դարձնում ձեռնարկել կոնկրետ ովը քայլեր վիճակը քիչ թե շատ բարելավելու համար: Ն. ու մլն. հեկտար խամ կապես կարնոր էր համարում մշակել նշելով,

ՉՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ՀՆԱՐԱՎՈԲՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Հետպատերազմյան ժամանակաշրջանում խրուշչովյան

նոր ղեկավարության կարնորխնդիրներիցմեկը տնտեսականվերափոխումներն էին, որոնք սկզբնականշրջանում կապված էին Գ. Մ. Մալենկովի անվան հետ: Նրա նախաձեռնությամբ ն առաջարկով էլ Ժողովրդական տնտեսությանոլորտում շեշտադրումներն ավելի շատ սկսեցին տեղափոխվել ծանր արդյունաբերությունից դեպի թեթն արդյունաբերություն, ն որ կարնոր է` բնակարանայինշինարարություն գյուղատնտեսություն: Իսկ իրականություննայն էր, որ գյուղատնտեսությունը երկրի տնտեսության մյուս ճյուղերի համեմատ ետ էր մնում: Անդրադառնալով այդ հարցին` Ն. Խրուշչովը նշում էր, որ 1948-1953 թվականների ընթացքում հացահատիկային կուլտուրաների բնագավառումորնէ աճ չի գրանցվել: Իսկ գյուղատնտեսության այնպիսիբնագավառ,ինչպիսինմսի արտադ34

|

որ

Խոշ Կո իոկուլ-

Գյուղատնտեսա

հող, ինչպես ճան խնդիր էր դնում ավելացնել Այդ ամենը տուրաճերի, հատկապես եգիպտացորենի Ուրալում, Հարավային Սիբիրում, ճախատեսվում էր իրականացնել Ղազախստանում: Այդ ճպատակով կատարվեց Ղազախստանի կուսակցական ղեկավարությանփոփոխություն: Ղազախստանի կուսակ-

չափաբաժինը:

ցական ղեկավարներճշանակվեցինՊ. Կ. Պոնոմարյովը ն Լ. Ի. Բրեժճնը: Իսկ արդեն Կենտկոմի` 1954 թ. փետրվար-մարտյանպլենումում խոպան հողերի յուրացումը համարվեց որպես գյուլատնտեսության զարգացման գլխավոր ուղղություն: Նման` իր մասշտաբներովճնախադեպը չունեցող. խնդիրների լուծումը պահանջում էր կատարել մեծ "

ներդրումներ,որոնք դժվար էր հայթայթել, քանի որ ո՛չ կուսակցության` 1953 թ. սեպտեմբերյանպլենումում, ո՛չ էլ որնէ այլ կառավարական | որոշմամբ նման խնդիրնհերչէին նախատեսված:Բայց անկախ այդ ամենից միայն 1954-1961 թթ. ընթացքում խամ ու խոպան հողերի յորացման համար ներդրվեցիներկրի ողջ գյուղատնտեսությանհամար նախատեսվածպետականներդրումների20 56-ը: Անցումը խամ ու խոպան հողերի յուրացմանը նշանակումէր ետ կանգնել գյուղատնտեսության զարգացմանինտենսիվ ուղուց ն անցում կատարելդեպի լա յնակի` էքստենսիվուղի, դեպի կրկին կառավարմանվարչարարականմեթոդների մարմնավորում, ուժեղացում:Այդ ամենիհետնանքովնախատեսված 13 մլն. հեկտարիփոխարեն յուրացվեց 36 մլն. հեկտար, որը հնարավորություն տվեց հացահատիկիարտադրությունն ավելացնել երկու անգամ: Ի դեպ, այդ ամենի շնորհիվ առաջին անգամ տնտեսությանադ ճյուղը դարձավշահութաբեր: 1956 թ. երկիրն ընդհանուրառմամբ արտադրեց 12 մլն. տոննա հացահատիկ, որի 40 օ6--ըբաժին էր ընկնում նոր յուրացված հողերին: Խոպանի յուրացումը դարձավ երկրի ազգային քաղաքականության բնագավառում փոփոխություններ կատարելուուղղությամբ կարնոր սկիզբ: Սակայն դրականի հետ միասին նրա կողքին առաջացան նան դժվարություններ,չնախատեսվածխնդիրներ:Ասենք այնպիսի խնդիր, ինչպիսին հացահատիկըհաց արտադրող շրջաններից սպառման կետեր հասցնելն էր, որը կապված էր ճանապարհների, համապատաս| խան տեխնիկայի,հացի պարենավորման, ամրացման,տեղափոխման ն բազմաթիվ այլ հետ, որոնք նախօրոք դժվարությունների չէին հաշվի առնվել: Մյուս խնդիրն այն էր, որ յուրացնելով նոր հողատարածություններ` նույնպես անտեսվելէր այն հանգամանքը,որ այդ հողատարածքները համարվում էին համարձակության, ռիսկի գոտիներ, որտեղ հաճախ տեղի էին ունենում ավազի, փոշու մրրկասյուներ`Ց պատճառե լ ով մեծ վնաս ներ ու կորուստներ: Դժվարություններից էր ճան այն, որ երկրի աշխատավորությունը, |

'

.

ՆՈ:

|

.

:

ղեկավա աթյաւնը: որ ման երկրի

աաա որոց ւթյան կոչերին, դրսնորելո տուզիազմ` հայրենասիրականմղումներով ու կոմերիտականուղեգրերով հայտն յոր խոմ ու խոպան հողային տարածքներում,բախվեց կենցաղայինդժվա36

|

| լ

.

րությունների, անհարմարությունների ն այլ կարգի չլուծված բարդությունների հետ` սկսած բնակարանայինպայմաններիսակավությունից, պակասից, մինչն մյուս ոչ պակաս անհրաժեշտ հարմարությունների բացակայությունը: յուրացմանը Խնդիրներից էր նան այն, որ խամ ու խոպան եգիպտացորենին գյուղատնտեսականկուլտուրայի` սկսվեց զուգընթաց հատկացվող հողատարածություններիընդլայնման մի նոր գործընթաց: Հաճախ առանց հաշվի առնելու այդ կուլտուրայի արտադրմանփորձը, բնակլիմայականպայմանները ն այլն` վարչարարականմեթոդներովու բռնությամբկոլտնտեսություններինպարտադրում էին արտադրել նան եգիպտացորեն,որը հաճախ տնտեսապես արդյունավետչէր ն չէր փոխհատուցում այն ծախսերը, որոնք հատկացվում էին այդ կուլտուրայի արտադրմանն զարգացմանհամար: Բայց բոլոր դեպքերում խամ ու խոպան հողերի յուրացումը զգալի չափով մեղմեց երկրի հացահատիկայինկուլտուրաներիհիմնախնդիրը, ճրա պակասը: Սակայն ճշմարտությունէ ճան այն, որ խոպան հողերի յուրացումը իրականացվումէր հապճեպ, գրոհային մեթոդներով, առանց նախօրոք լուրջ գիտական հաշվարկների: Խնդիրն այն էր, որ երկրի ղեկավարությունը, Ն. Խրուշչովը անսահմանորեն հավատում էին կոլտնտեսային կարգերի առավելություններին` հակառակ անհատական տնտեսությունների ունեցած հնարավորությունների: Ելնելով այդ ամենից` 1950-ական թվականներիցերկրում սկսվեց կոլտնտեսություններիխոշորացմանգործընթաց: 1957-1966 թթ. տարի վերացվում էին մոտ 10 հազար փոքր կոլտնտեսություններ դրանք միավորելովխոշոր տնտեսություններիմեջ: 1963 թ. երկրում այդ խոշորացման հետնանքով կային 39 հազար կոլտնտեսություններ, ճախկին 1955 թ. 91 հազարի փոխարեն:Հետաքրքիրնայն էր, որ երկրի էր ղեկավարությունըհազարավոր կոլտնտեսություններ հաշվարկհամապատասխան առանց ձնով, Նույն ոչ հեռանկարային: ուղղակի մեխանիկորենվերափոխվում, ների, շատ կոլտնտեսություններ

հողերի

ամեն

խր

ի Աաուներ: այու

եսաձնին համ խ համապա տասխան տնտեսաձնին

տնտեսու-

Գյուղատնտեսությանբնագավառումիրականացվածմյուս փոփոժա խություննայ 6 էր, որ 1958 թ. սկսեցին վերացվել կոլեկտիվացման նները ( (ՄՏԿ) ) ե մ աճակներից ձնավորված մեքենա-տրակտորային կայանները առաջարկվեցմեկ տարվա ընթացքումպարտակոլտնտեսություններին |

դիր կերպով ՄՏԿ-ներից գնել համապատասխանտեխնիկա, որը իր հերթին նոր ֆիճանսակամն դժվարություններստեղծեց գյուղացիության համար, քանզի կոլտնտեսությունները նախ չունեին համապատասխան միջոցներ այդ տեխնիկան գնելու համար ն հետո, որ նույնպես շատ էր. կադրեր այդ տեխնիկան սպա-

համապատասխան չունեին մանր ագործելու ՂԻՆ ւ

ր

շա

համար: Այստեղ նս զգացնել էր տալիս խրուշտնտեսագիտորեն չհաշվարկված

քաղաքակահո անխատառնը Խան Կեաանքներով: ապեր անկարային էր Խրուշչովի կողմից գծով մեկ տարի) ա րագություն հար յողատրտեսական մթեր մեկ շնչին ընկնող բոադրությա լ

Ս

թերքննր

թ.

բ

հասնել ն փաքան քանակով հասնե անցնել ԱՄՆ-ին: Հասկանալիէ, րը նս դատապարտված էր ձախողման:

առաջ չա-

որ այդ

ծրագի-

|

1960-ականթթ. սկզբներինբացահայտ էր, որ խրուշչովյան ագրարային քաղաքականությունըանիրականանալի էր: Գյուղում սկսված նյութական շահագրգովածության մթնոլորտը, գործընթացը կրկին սկսեց չաշխատել ն բախվեց դժվարությունների հետ: Դրանում ոչ պակաս չափով դեր խաղաց գյուղական բնակչության անհատական տնտեսությունների անօրինականվերացումը,արգելումը` հիմնավորելով այն հանգամանքով, թե իբր նման դեպքում գյուղացին շեղվում է հալ | սարակական աշխատանքիցն շատ ժամանակհատկացնում անհատական տնտեսությանը: | Բնական է, որ նման քաղաքականությանարդյունքը եղավ այն, որ լ տեղի ունեցավ գյուղական բնակչության ապագյուղացիացում, գյուղատնտեսականարտադրության աճի տեմպերինվազում:Եվ որպեսզի երկիրը խուսափեր վերահաս սովից, Ն. Խրուշչովը 1963 թվականին, | երկրի պատմության մեջ առաջին անգամ, ստիպված սկսեց հաց գնել Արեմուտքից: Շատ քաղաքներում նույնիսկ առանձին մթերքներիբաշխման համար մտցվեցքարտային համակարգ:Փաստորեն, գյուղատնտեսությանբնագավառումանցկացված վերափոխումները վերջնականապեսձախողվեցին,ն երկիրը կանգնեցվեցփակուղու

ապրանքների,

առջն:

'

Խրուշչովյան վերափոխումների շարքում ոչ պակաս չափով կարնոր տեղ էր գրավում արդյունաբերությանոլորտը: Այդ բնագավառում նորությունն այն էր, որ վերացվեցինճյուղային ն ճախարարությունները դրանց փոխարեն ստեղծվեցին Ժողովրդականտնտեսության խոր38

լ

:

հուրդներ (Ժողտճտխորհ), որոնք դիտվում են որպես Ն. Խրուշչովի իրականացրած ամենամեծ ռեֆորմներից մեկը: Հարցի էությունն այն էր, որ կուսակցության 20-րդ համագումարից հետո երկիրը գտնվում էր վերելքի շրջանում, ն մարդկանց մեծ մասի գիտակցության մեջ իշխում էր այն գաղափարը, որ Արնմուտքի հետ տնտեսական մրցակցությունում հաղթանակը մոտ է, ինչպես ասում են՝ սարերի ետնում չէ: Մինչդեռ իրակաճում երկրի տնտեսական վիճակը անմխիթար էր: Ժողովրդական տնտեսության մեջ գնալով աճում էին անհամամասնությունը, անտնտեսվարությունը ն ժողովրդական ունեցվածքը վատնելու, շռայլելու քաղաքականությունը: Կառավարել երկրի տնտեսությունընոր պայմաճներում կրկին Կենտրոնից, այն է` Մոսկվայից, այլնս արդյունավետ չէր ն հակասում էր ժամանակի ոգուն: Ելնելով դրանից` Ն. Խրուշչովը ճյուղային նախարարությունների վերացումը դիտում էր որպես կարնոր պայման` անցնելու տերիտորիալ-տարածքային կառավարմանսկզբունքներին` դրա մեջ տեսնելով հնարավորություն մեծացնելու Միութենական հանրապետություններիիրավունքները: Այդ քայլով Ն. Խրուշչովը ճան ցանկանում էր քիչ թե շատ կազմաքանդել բյուրոկրատականապարատը, տնտեսության,արդյունաբերության կառավարումը ապակենտրոնացնել`դրանով սահմանափակելով Կենտրոնի մենաշնորհային իշխանությունը: Արդյունաբերությանն շինարարությանկառավարմանբնագավառում կատարված վերակառուցումների պատճառով միութենական ճախարարություններըվերացվեցինն դրանց փոխարենստեղծվեցինավելի քան 100 ժողտճտխորհներ:Այդ փոփոխություններիհետնանքով պետական տնտեսական կառավարմանապարատը մեկ երրորդով կրճատ՛: վեց ն 1960 թ. կազմում էր 1,2 մլն. մարդ Անցումը երկրի տնտեսության կառավարման նոր մեթոդներին ն սկզբունքներին ճպաստեց ավելի արդյունավետ օգտագործելու երկրի տարածաշրջանային ներուժը: Ժողտնտխորհները ստացան մեծ իրավունքներ աշխատանքի` ինքնուրույն կերպով կազմակերպման,կառավարման ն այլ բնագավառներում:Մակայն ռեֆորմը այդ բնագավառում նս վերջին հաշվով չփոխեց ժողովրդականտնտեսության կառավարման ն պլանավորմանսկզբունքները,այլ միայն այն փոխարինեց ճյուղայիխրուշչովյան ռեֆորմնից տարածքային կառավարման: Փաստորեն, ները չշոշափեցին տնտեսակաճ. կառավարման հիմքերը, հնարավո-

|

|

|

Տե՛ս 8...

ԱԲՇաոցթ. 10ոոյիուտ

-ոռքյու

Ք0«այու.

1(. քոոշյոծռք,2008.

էջ 335:

րություն չտվեցին, որ աշխատավորը ն ն յուդրսնորինախաձեռնություն

չվերանայեց ստալինյան ժամանակաշրջանիարտաքին գործնականում ն ոչ մի խոշոր քայլ: քաղաքականության

թականշահագրգռվածություն: Եվ ինչպեսնախկինում,երկրի տնտեսությունը գերազանցապես շարունակում էր զարգանալէքստենսիվ` լայնակի զարգացման ուղիով, որի պատճառովէլ նրա արդյունավետությունը ն աշխատանքիարտադրողականությունը համեմատած զարգացած, առաջատար երկրների հետ, բավական ցածր էր: Ստեղծված նման վիճակը տվեց իր պտուղները,քանզի տեսանելի էին կառավարման նոր համակարգիթերությունները, որոնք հանգում էին նրան, որ տեղերում,

`

Միութենական հանրապետություններում այժմ

էլ սկսեցին գերիշխել սուբյեկտիվ մոտեցումներ,միջոցների, կապիտալի անարդյունավետ, ` շռայլ վատնման բազմաթիվօրինակներ:Իսկ այդ ամենը նշանակումէր,

խրուշչովյանվերափոխումները կրում էին լոկալ, տեղային, սահմանափակբնույթ` ինչ-որ չափով ուղղված լինելով կենտրոնական բյուրոկրատական կառավարման,պլանավորմանդեմ, ն ոչ թե ավելի արմատական քայլերով կոտրելու տասնամյակներշարունակ կարծրացած որ

ած 0 րները րրոնք ՄՆԱՑ

աբազատական կառավարեն համակարգի: առավարման` իր

դարն ապրած

աշխատաձնը ԽՆԱ ն գնալու

ա

ե

ւԲ

ւ-

ւ

`

|

ԱՐՏԱՔԻՆ

|

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԽՐՈՒՇՉՈՎՅԱՆ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ

Խորհրդային Միությանքաղաքականությունը 1950-ականթվականների սկզբներին` խրուշչովյանշրջանում, իրականացվում էր միջազգաին բավական լարված, Արնմուտքիերկրներիհետ կոշտ հակամարտության պայմաններում:Ն. Ս. Խրուշչովը սկզբնական շրջանում արտաքին քաղաքականությանխնդիրներումշարունակում էր ղեկավարվել ստալինյան ժամանակներում ձնավորվածանփոփոխ,շաբլոն ստերեոտիպերով, սկզբունքներով:Գալով իշխանության` Ն. Մ.

Խրուշչովը

եմ:

մոտ-

զարգացմանը:

4.ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ազգային-ազատագրական ութ իր երկրների, ժոռովուրդների նա անիստեղծեց համապատ աարական ուժեր Քունը նոյնպես տասխան Հատկապես կարնոր ուղղված Արնմուտքի` կապիտալի Ա լխավորությամբ. էր 1950-ական թվականների սկզբներին ան ստեղծված Վարշավայի երկրների ռազմականդաշինքը, որի րր շար-

ե-

Ինչ խոսք, խրուշչովյան վերափոխումները չէին սահմանափակվում վերոհիշյալ բնագավառներով, դրանք ավելի լայն ընդգրկում ունեին. ներառում էին այնպիսիոլորտներ,ինչպիսիքեն` սոցիալականը,կրթությունը, գիտությունը, առողջապահությունըն այլն, որոնք նույնպես, ցավոք, կրում էին ոչ հետնողականբնույթ, ուստի, վերջին հաշվով, չէին կարող նշանակալի չափով ազդել ն նպաստել երկրի ընդհանուր

Խորհրդային զորքերի դուրսհանումը Ավստրիայից ն Կորեկան պատերազմիավարտը կարելի է համարել բացառություն,չնայած այդ հարցերը հասունացել էին դեռես Ստալինի ժամանակներից: դեռնս գործում Իսկ 1950-ական թվականներիսկզբներին ԱՄՆ-ում էր այն օրենքը, ըստ որի այն երկրները, որոնք ԱՄՆ-ից ստամճում էին օգնություն, պարտավոր էին դադարեցնել սոցիալիստականերկրների հետ ամեն տեսակի առնտրական հարաբերությունները:Դեռ ավելին, Արնմուտքիերկրները ԱՍՆ-ի գլխավորությամբշարունակումէին ստեղդաշինքներ, որոնց մեջ մտնում էին Մեծ Բրիծել ռազմաքաղաքական Արնելբի ձավոր Հարավարնելյան Ասիայի

(ՍԵՆՏՕ),

էին զսպելու սոցիալիստականճամերկրների ազդեցությունը աշխարհում, ինչպես ճան զսպելու գա-

|

|

" Ն

էին Եվրոպայում ձնավորված սոցիալիստականճամբարի երկր ը րը` Լեհաստանը, Ռումինիան, Բուլղարիան, Ալբանիան, Հունգարիան, ԳԴՀ-ն ն Չեխոսլովակիան:Այդ դաշինքն իր հերթին խնդիր էր դնում հապաշտպանելխաղաղությունըԵվրոպայումն աշխարհում`կարնոր մարելով երկրների միջն առաջացած հակասություններըլուծել միմյանց հետ խորհրդակցելով,խաղաղ ճանապարհով: Արտաքին քաղաքական գործողությունների կոորդինացմանհամար ստեղծվեց քաղաքական նում

խորհրդատվականկոմիտե: Նման ռազմաքաղաքականդաշինքների ստեղծումը ուներ այն հետնանքը, որ գնալով լարվում էին միջազգային որոնց թուլացման,լուծման համար պահանջվում հարաբերությունները, քայլեր, էին ճոր մոտեցումներ, ավելի նոր ն ճկուն դիվանագիտական որոնք ուղղված էին լուծելու միջազգային բարդ խնդիրները: Իսկ նշանակում էր, որ անհրաժեշտությունէր առաջանում միջազգայի հրաժարվել ճախկին կոշտ, հակամարտ, անհարաբերություններում հանդուրժող մոտեցումներիցն հարցադրումներից:

հր

Երկրի ղեկավարությունը,հատկապեսՆ. Խրուշչովը, Ա. Միկոյանը սկսեցին առաջ քաշել այն գաղափարը, որ տարբեր ռազմական դաշինքների հակամարտություննայլես անխուսափելիչէ: Իսկ դա նշանա-

ապրիլին Ն. Խրուշչովը նույնպիսի առաքելությամբմեկնեց Մեծ Բրիտանիա` նպատակ ունենալով խախտել այն մեկուսացումը, որ կար երկու երկրների միջն, սակայն անգլիականուղնորությունը այնքան կում էր, որ աստիճանաբարհնարավոր էր համարվում երկու հակաբոլոր դեպքերում ԽՍՀՄ-ի արտաքին էլ արդյունավետ չէր: Բայց մարտ համակարգերիգոյակցությունը, որը պաշտոնական ճանաչում ջանքերը արձագանք գտան հատկապես Ֆրանքաղաքականության ստացավ հատկապեսկուսակցության20-րդ համագումարիցհետո: Այդ Շառլ դե Գոլի հրավերով 1960 թ. մարտին պրեզիդենտի` որի նիայում, ն Ն. նոր մտածողության քաղաքականության արդյունքը եղավ այն, որ Ն. Խրուշչովը մեկնեց Ֆրանսիա, որի արդյունքում երկու երկրների միջն հարաբերություններըզգալի չափով բարելավվեցին: Ընդհանուր առԽրուշչովը սկսեց ակտիվ այցելություններկատարելտարբեր երկրներ` մամբ 1950-ական թվականներիվերջերին ԽՍՀՄ-ը միայն առնտրական նպաստելով միջազգային հարաբերություններում նոր մթնոլորտի պայմանագրերուներ աշխարհի ավելի քան 70 երկրների հետ: ստեղծմանը: մեջ ոչ 1955 թ. մայիս-հունիսամիսներին Խորհրդային Միությունը իր արտաքին քաղաքականության խորհրդային պատվիրակությունը նան Ն. Խրուշչովի ղեկավարությամբ,Ն. «երրորդ աշխարհի» կամ էլ պակաս չափով կարնոր տեղ էր տալիս Բուլգանինի, Ա. Միկոյանի նմյուսհետ զարգացմանը:Հատհարաբերությունների ների մասնակցությամբեղան Հարավսլավիայում, երկրների զարգացող որի ղեկավարության հետ վարեցին բավական լարված բանակցություններ`երկու երկրների կապես կարնորվումէին այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են` Հնդկաստամիջն հարաբերություններիճռրմալացման ուղղությամբ: Բամակցունը, Ինդոնեզիան,Բիրման, Աֆղանստանը, Եգիպտոսը ն բազմաթիվ այլ թյունների արդյունքում 1955 թ. հունիսի 2-ին երկու կողմերը ընդունեցին երկրներ: Բավական է ասել, որ Խրուշչովի կառավարմանտարիներին աշխարհի համատեղ հայտարարություն այն մասին, որ այս կամ այն երկրի ԽՍՀՄ-ի ֆինանսականն տեխնիկականօգնության ներքին կյանքին վերաբերողհարցերը բացառապես հանդիսանում են տարբեր երկրներումկառուցվեցին6000 ձեռնարկություննճեր՞": տվյալ պետության,տվյալ երկրի կառավարության ": Սակայն 1950-ական թվականներիերկրորդ կեսին ԽՍՀՄ-ի ակտիվ մենաշնորհը Ն. Ս. Խրուշչովի արտաքին նան բազմաթիվ քաղաքականության ամենամեծ քայլեարտաքին քաղաքականությանկողքին առաջացան րից մեկը խոշոր կապիտալիստական երկրների հետ հարաբերությունհակասություններ,հակամարտություններ:Ամենից առաջ դա դրսնորների ակտիվացումըն քիչ թե շատ նորմալացումնէր: 1954-1955 թթ. դիվում էր նրանում, որ ԽՍՀՄ-ը աստիճանաբարհետ էր կանգնումիր այն վանագիտականհարաբերությունները սկզբունքներից,որոնք վերաբերումէին պետություններիիրավահավավերականգնվեցինԱվստրիայի, սոցիալիզմի զարգացման ուղիների ՖեդերատիվԳերմանիայիհետ: 1956 թ. ԽՍՀՄ-ի ն Ճապոնիայի միջն սար փոխհարաբերություններին, Դեռ ն ստորագրվեց պատերազմականվիճակի դադարեցման մասին համաավելին, ԽՍՀՄ-ը կրկին փորձում էր հատկաընտրությանը այլն: ձայնություն ն վերականգնվեցինդիվանագիտականհարաբեպես Արնելյան Եվրոպայի սոցերկրներինկատմամբիրականացնելդիկ1956 թ.

ւ

շնորհիվ

նույնպես րությունները''": 1955 թ.

ԽՍՀՄ-ը պայմանագիրկնքեց ԳԴՀ-ի

հետ`

հնարավորու-

թյուն տալով Արնելյան Գերմանիայինազատորեն որոշելու երկրի ճերքին ն արտաքինքաղաքականությունը:

Տե՛ս Ա0Տօմուտ

4/8: Տե՛ս. 2006, էջ 435: 72ո

/4-քյոտ

Բ0օաու 1914-2008

Հագուստ 11-ոաքոու Բռա Շ

Օթոոը,8.

4.

նլ.

2008.

/6օքթյ»ը,էլ.

Ր

11,2008. է՛

3641Թ

ՍՄգրռութառ, 10.8

էջ409: 7շօքորոր», նք, 1: 4. Օոռութուռ, ԱԸ1օքու: Ինոշյու,

տատի, թելադրանքի,ռազմականմիջամտությանքաղաքականություն: Այսպես օրինակ, 1956 թ. հոկտեմբերինխորհրդայինգորքերը մասնակելույթների ճնշմանը: ցեցին Հունգարիայում հակասոցիալիստական

Ցուցարարները պահանջում էին խորհրդային զորքերի դուրսհանումը Հունգարիայից: Բուդապեշտում ծավալված ապստամբությունըճնշվեց Վարշավայի պայ մանագրի զինված ուժերի կողմից: Իսկ իրականությունն այն էր, որ Հունգարիայումորոշակի ուժեր խնդիրէին դնում երկ2

՛2

2006,

Տե՛ս4.

Ը

Օրր,

8...

Մոռբորո,Էլ

Ը

1ոօքոլոռո,1/1.

էջ 435:

Օռռթռռ,

//-թքուն ՔՇՇՇՈւ, ք,

րի ղեկավարությանառջն վերադառնալճնախապատերազմյան ժամա-

նակներին, դուրս գալ Վարշավայիպայմանագրիցն մտնել ՆԱՏՕ-ի մեջ: Ի վերջո այդ ամենի արդյունքում 1956 թ. նոյեմբերին Բուդապեշտում սկսված ռազմական գործողությունների ընթացքում զոհվեցին 2,5 հազար ապստամբներն խորհրդայինզորքերի 720 զինվորականներՉ:: Նույնպիսի ձնով բարդացան հարաբերությունները ՉինաստանիԺողովրդական Հանրապետության հետ: ՉԺՀ ղեկավարությունը մերժեց նրա տերիտորիայումռազմական կայաններտեղադրելու

.

վերաբերյալ

յում,

Խորհրդային Միությանառաջարկը:Ի պատասխան այդ քայլի` ԽՍՀՄ-ը մերժեց Չինաստանիհետ միջուկայինֆիզիկայի բնագավառումհամաչ

արտասահմանում,

գործակցելու պայմանավորվածությունը:

Հակամարտություններ առաջացան նան

ԱՄՆ-ի հետ: 1960 թ. մայիսի 1-ին ԽՍՀՄ զինված ուժերը վայր գցեցին ամերիկյան հետախուզական«Պ-2» ինքնաթիռը,որն էլ ձախողեցմինչ այդ նախատեսված երկու երկրներիղեկավարների` Ն. Խրուշչովի ն Դ. Էյզենհաուերիհանդիպումը: Շատ ավելի բարդ էին խորհրդա-ամերիկյան հարաբերությունները 1960-ականթվականներիսկզբներին,կապված այսպես կոչված կուբայական կամ ավելի ճիշտ «կարիբյան ճգնաժամի»հետ, երբ ԽՍՀՄ-ը Կուբայում տեղադրեցմիջուկայինմարտագլխիկներով հրթիռներ, որն էլ սպառնալիք էր ԱՄՆ-ի համար: Կարիբյան ճգնաժամըհաջողվեց լուծել, երբ ԽՍՀՄ-ի ղեկավարՆ. Խրուշչովը ն ԱՄՆ-ի ճախագահ Ջոն Քենեդին բանակցությունների արդյունքում եկան փոխադարձ համաձայնության:ԽՍՀՄ-ը համաձայնվեցհանել իր հրթիռները Կուբայից, իսկ Վաշինգտոնըիր հերթին խոստացավքայլեր չձեռնարկել Կուբայի անվտանգության նկատմամբ,չներխուժելկղզի ն նույնը խոստանալ ճան իր դաշնակիզների անունից, ինչպես նան հանել իր հրթիռները Թուրքիայից: Բանակցությունները երկու կողմերի` ԱՄՆ-ի ն Կուբայի հետ, որոնք ընթանում էին անչափ լարված, ` պայթունավտանգ մթնոլորտում,ԽորհրդայինՄիության կողմից վարում էր Ա. Միկոյանը: Եվ իրոք, 1962 թ. նոյեմբերի22-ին ԱՍՆ-ի նախագահՋ. Քենեդին հայտարարեց Կուբայի շրջափակմանդադարեցմանմասին, որով, փաստոԿարիբյան ճգնաժամըն աշխարհը փրկվեց րեն, միջուկային

ժիր

պատերազմից:

Ընդհանուր առմամբ ԽՍՀՄ-ի արտաքին քաղաքականությանբնագավառումԽրուշչովի ձեռնարկած քայլերը վերջին հաշվով նպատակ ունեին փնտրելու, գտնելու միջպետական հարաբերությունների նոր ձներ: Հատկապես նորությունն այն էր, որ պետությունների ղեկավարների հանդիպումները դարձան արտաքին քաղաքականության արդյունավետ ձներից մեկը: Բավական է ասել, որ Խրուշչովը իր կառավարմանտարիներինավելի քան 40 անգամ եղավ արտասահմանում` մի քանի անգամ Լեհաստանում, ԳԴՀ-ում, Չեխոսլովակիայում, Հունգարիա Ռումինիայում, Հարավսլավիայում,Չինաստանում, երՆա կու անգամ` ԱՄՆ-ում: եղել է Ավստրիայում, Ֆրանսիայում, Հնդկաստանում:Ն. Խրուշչովը, լինելով վարել է բաճակցություններ, տվել հարցազրույցներ` ճպատակ ունենալով ԽՍՀՄ-ի նկատմամբ ստեղծել ու ձնավորել նոր պատկերացում ն ԽՍՀՄ-ը աշխարհին ներկայացնել որպես խաղաղասեր երկիր՞7: 1963 թ. Սոսկվայում ԽՍՀԹ-ը, ԱՄՆ-ը, Անգլիան համաձայնության եկան արգելելու միջուկային զենքի փորձարկումը օդում, տիեզերքում ն ջրի տակ: Կարճ ժամանակում Մոսկովյան պայմանագրին միացան ավելի քան 100 երկրներ: Այդ քայլերը ընդհանուր առմամբ նպաստեցին միջազգային հարաբերություներիմեղմացմանը, սակայն դրանք երկարատն կյանք չունեցան: Ն. Խրուշչովի նախաձեռնածռեֆորմները ցանԿարիբյան ճգնաժամը զգալի չափով կալի արդյունքներ չէին տալիս: խաթարեց Խորհրդային Միության միջազգային հեղինակությունը: Չինաստանի հետ հակասություններըհանգեցրինկոմունիստականշարժման պառակտմանը, տարաձայնությունների խորացմանը: Դա փաստորեն պայքար էր սոցիալիզմիճամբարում լիդերության, ազդեցության համար: Խորհրդա-չինական հակասությունները այնքան սրվեցին, որ 1963 թ. սեպտեմբերի 27-ին Չինաստանը տերիտորիալ պահանջներ ներկայացրեց ԽՍՀՄ-ին, որն ի վերջո այնքան սրվեց, որ հետագայում` 1960-ական թվականներիվերջերին` 1969 թ., հանգեցրեցերկու երկրների միջն ռազմական բախման: 1964 թ. ավարտվեց Ն. Խրուշչովի իրականացրածռեֆորմների քաղաքականությունը: Ընդհանուր առմամբ հետպատերազմյան գրեթե երկու տասնամյակ տնած (1946-1964 թթ.) Խորհրդային Միության արտա-

`

"

Տես «1 «ւ,

12.

1Ծ. 4թօքյարգայու»,

Ր

'

8, Եղ

1(

8. Նոդար,

//ԸթքյոտԲ0օճյու. ք. 2008, էջ 411:

Տե՛ս ՍՇոշգոաոտ ՍԸրցքյւտ ՔՇՇաու, 1914-2008. '

|

11, 2008,

էջ 323:

որի ավելի քան մեկ տասնամյակը կապված քին քաղաքականությունը. ն է Ն. Խրուշչովի անվան հետ, լի էր հակասություններով ոչ միանշաէր, որ նակությամբ:Այդ ժամանակաշրջանիգլխավոր արդյունքն այն «սառը փոխել չափով ԽՍՀՄ-ին, այնուամենայնիվ.հաջողվեց ինչ-որ ն ընբացքը`համոզիչ դարձնելով,որ ցանկության կամքի

պատերազմի» դրսնորման դեպքում առավել

երկու գերհզոր տերությունները՝ ն ԽՍՀՄ-ը ն ԱՄՆ-ը. կարող են միմյանց հետ գալ համաձայնության նան այն, որ հաղթահարել ճգնաժամը: Կարնոր փոփոխությունէր ձնով էր այլ կողմից արդեն ընկալվում, Խորհրդայիներկիրը Արնեմուտքի Խրուշչոդեպքերում Բայց բոլոր ժամանակաշրջանում: քան Ստալինի քաերկրի նորացնել փոխել, վին չհաջողվեց չէր էլ կարող հաջողվել, մասնակիոն սոցիալականկառուցվածքը.այն կատարվեց նս

ԳԼՈՒԽ3 -

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ւ

ն

ղաքական քայլերը չտվեցին րեն, քանզի այդ ուղղությամբ իրականացված նս ն իշխանականվերնախավում կալի արդյունքներ:Երկրում առավել ի վերջո հանգեցրիննրան, որ առաջացած դժգոհություններն թ. Ս. Ն. Խրուշչովը ազատվեց իր բոլոր պաշտոններից հոկտեմբերին ուղարկվելովկենսաթոշակի: Հատկապես կարնոր էր 1955 թ. հուլիսին Ժննում չորս խոշոր տերու. հանդիթյունների ղեկավարների(ԽՍՀՄ, ԱՍՆ, Անգլիա, Ֆրանսիա) էր,որ այն մեկն պումը: Այդ հանդիպմանամենակարնորարդյունքներից քաղաքականությունը: Արնմուտքի մեկուսացման վերացվեց ԽՍՀՄ-ի նման կարգի հանդի| Ժննի կոնֆերանսիարդյունքներիցէր նան այն, որ դարձան միջազգայինհարաբերուպումները ն փոխայցելությունները | մեկը: | մասերից թյուններիկարնոր .: Կ. Ադենկանցլեր Գերմանիայի 1955 թ. սեպտեմբերին Ֆեդերատիվ հետ նոր հարահաուերը ժամանեց ԽՍՀՄ: ՖեդերատիվԳերմանիայի ռազմագերիների, բերություններիշնորհիվ ԽՍՀՄ-ը ավելի քան մլն. որոնց մի մասը՝ 1,1 մլն., մահացել էին բանտերում, տվեց վերադառնալՀայրենիք: ազատ արձակեց թույլ

ցան-

ՄԻՈՒԹՅԱՆ

'

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

1965-1984 -

ԹԹ

.

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ

ԿԱՅՈՒՆԱՑՍԱՆ

ՆՈՐ

ԿՈՒՐՍԸ

հոկտեմբերին Ն. Ս. Խրուշչովին պետական, քաղաքական հեռացնելը ունեցավ այն հետնանքը, որ ավարտվեց երկրի կյանքից հասարակական-քաղաքական կյանքի ազատականացման` լիբերալացման գործընթացը:Իշխանության եկան ճոր մարդիկ: ԽՄԿԿ Կենտ(1966 թ. Գլխավոր քարտուղար) ընտրվեց կոմի առաջին քարտուղար Լ. Ի. Բրեժննը, որը երկար տարիներ կուսակցականտարբեր ղեկավար պաշտոններ էր զբաղեցրել ն Ն. Ս. Խրուշչովին աշխատանքիցազատեանում լու հարցում առաջին նախաձեռնողներիցմեկն էր: Նա ամեն ինչ էր երկիրը կայունացնելու ուղղությամբ: Եվ քանի որ նոր ղեկավարները Ն. Խրուշչովին մեղադրում էին նան վոլյունտարիզմի,սուբյեկտիվիզմի ն մի նոր անհատի պաշտաայլ բացթողումների,սեփական անձի շուրջը մունքի մթնոլորտ ստեղծելու ն այլնի մեջ, ուստի ընդունվեց որոշում, որ երկրի կարնոր, բարձրագույնպաշտոնները՝ԽՄԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղարի ն կառավարությաննախագահի պաշտոնը, մեկ անձի մեջ չպետք է միավորել, որի համար էլ երկրի վարչապետի պաշտոնը տրվեց նոր մարդու` Ա. Ն. Կոսիգինին, որը երկար տարիներ գլխավորել էր երկրի Պետպլանը, տեքստիլ ն թեթն արդյունաբերությաննախարարությունները: Փաստորեն, նախկին միանձնյա ղեկավարությանըփոխարինելու եկավ կոլեգիալ ղեկավարությունըհ̀անձինս Լ. Ի. Բրեժննի, Ա Ն. Կոսիգինի ն կուսակցական, պետական այլ ղեկավարների:Մակայն ճշմարտություննայն է, որ շուտով նկատելի դարձավ, որ երկրի ղեկավարությունն աստիճանաբարնահանջում էր կոլեգիալ ղեկավարման ոչ արսկզբունքներից ն կրկին անցնում էր միանձնյա ղեկավարության դարացված մեթոդներին: 1964 թ.

ճամբարներում,

ն

ԵՎ ԱՐՏԱՔԻՆ

ՆԵՐՔԻՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Ընդ որում այդ քաղաքականության,նոր աշխատառճիառաջին զոհերից մեկըդարձավԱ. Ի. Միկոյանը,որին 1965 թ. դեկտեմբերինազատեցին Միության Գերագույն խորհրդինախագահիպաշտոնից: Նման կարգի փոփոխություններկատարվեցիննան երկրի կառավարմանայլ օղակներում: Փաստորեն, երկրի նոր ղեկավարությանշրջանում պայքար էր գնում, թե ինչպիսի ուղիով երկրիը պետք է շարունակեր զարգանալ: Այդ պայքարն ի վերջո ավարտվեց նրանով, որ ավարտվեց ճան խրուշչովյան «ձնհալի» շրջանը, ն երկիրը թե՛ գաղափարախոսության ն թե՛քաղաքականությանբնագավառումթնակոխեցչափավոր պահպանողականության ժամանակաշրջան: Երկրի նոր ղեկավարությունը 1960-ական թվականներիվերջերին առաջ քաշեց մի նոր գաղափար, որն էլ հայտնի է որպես «զարգացած սոցիալիզմի» հայեցակարգ:Կուսակցական, պետական բոլոր փաստաթղթերում«զարգացած սոցիալիզմը» ներկայացվումէր որպես անհրաժեշտփուլ, որի ընթացքումնախատեսվում էր հասնել հասարակականկյանքի բոլոր ոլորտների միավորմանը ն ի վերջո կոմունիստականհասարակարգիկառուցմանը,կուսակցության նոր ծրագրի իրականացմանը,որն ընդունվել էր կուսակցության 22-րդ համագումարում(1961 թ): Իսկ որպեսզի այդ խնդիրը իրականացվեր,կարնորություն էր տրվում «զարգացած սոցիալիզմի» ժամանակաշրջանիխնդիրներիլուծմանը, հասարակությանմեջ գոյություն ունեցող բազմաթիվթերություններիհաղթահարմանը: Մինչդեռ իրականում երկրի հասարակական-քաղաքական կյանքում 1960-1970-ականթվականներինտեղի էին ունենում բավականին բարդ, հակասություններովլի գործընթացներ:Լ. Ի. Բրեժննը սկսեց իրականացնել մի քաղաքականություն, որը ճպատակուներ Ն. Մ. Խրուշչովի ժամանակ սկսած վերափոխումները սահմանափակել,կրճատել: Հատկապես նահանջ նկատվեց խրուշչովյան Ստալինի ղեկավարության թերությունների բացահայտման քաղաքականությունից:Մամուլում, փաստորեն, դադարեցվեցինՍտալինի անձի պաշտամունքիվերաբերյալ քննադատականհոդվածներիհրատարակումը: Դեռ ավելին, 1970-ական թվականներիսկզբներին Լ. Ի. Բրեժննը հայտարարությունարեց այն մասին, որ Միութենականհանրապետությունները տնտեսական ն մշակութային զարգացման տեսակետից իրար հավասարվելեն, ն որ ավելի կարնորէ, ԽՍՀՄ-ում ազգային հարու ցը լուծվել է անվերապահորեն վերջնականապես, որի շնորհիվ էլ պայմաններ են ստեղծվել երկրում նոր ընդհանրության`խորհրդային ժողովրդի, խորհրդայինազգի ձնավորմանհամար: Մինչդեռիրականու48

թյունն այն էր, որ թե այս ժամանակ ն թե՛ հետագայում խորհրդային Միութենականհանրապետությունների միջն հավասարություն չէր հաստատվել: Ընդհակառակը, Միութենական հանրապետություններիղեկավարները Կենտրոնից պահանջում էին այնպիսի հարցերի լուծում, ինչպիսիք էին ազգային լեզվով դպրոցական ցանցի ընդլայնումը, ազավանդույթներիհարգումը, պատմական հուշարձանների պահգային պանումը ն այլն: Ցավոք, երկրի ղեկավարությունը ազգային ինքնագիտակցության ակտիվացումը դիտում էր որպես տեղական նացիոնալիզմի դրսնորում ն ամեն կերպ փորձում էր ճնշել նման քայլերը, նախաձեռնությունները:

ԽՍՀՄ-ում հասարակական-քաղաքական կյանքում կատարվող փոփոխություններն ունեին մեկ նպատակ` երկրում ստեղծել կայուն վի-

ճակ:

'

Լ. Ի.

`

Բրեժննը դրա լուծումը տեսնում էր իրեն հավատարիմ մարդկանց կուսակցական, պետական բարձր պաշտոններում նշանակելու մեջ՝ առանց հաշվի առնելու դրան նախորդած պատմական փորձը: Դա է պատճառը, որ նորից երկրի բարձրագույն երկու պաշտոնները՝ ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղարի ն ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի, միավորվեցին մեկ անձի մեջ: 1977 թ. ԽՍԿԿ Լ. Ի. Բրեժննը դարձավ նան Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահ: Նրա ղեկավարման առաջին տասնամյակի ընթացքում Կենտկոմի Քաղբյուրոյի նախկին 17 անդամներից 7-ն էին մնացել նրա կազմում: Ընդ որում, Քաղբյուրոյի նոր անդամները Լ. Ի. Բրեժննի համախոհներնէին, որոնց նա առաջ էր քաշել` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դեռնս Դնեպրոպետրովսկում, Մոլդովիայում, Ղազախստանում աշխատած տարիներին նրանք արդեն իր կողմնակիցներն ու իր կադրերն էին, էր «Դնեպրոպետրովսկյանխումբ»: որոնց ժողովուրդն անվանում ադ նոր կադրերի շարքում իրենց պահպանողական, կոնսերվատիվ հայացքներով ն աշխատաոճով հատկապես աչքի էին ընկնում Լ. Ի. ինչպես ճան` Մ. Ա. Սուսլովը, Ա. Ն. Շելեպինը ն ուրիշներ: Եվ Բրեժննը, որքան էլ որ ժամանակին քննադատվում էր Ն. Խրուշչովի փառասիրությունը, Լ. Բրեժննը նս տուրք էր տալիս այդ թուլությանը ն ամեն ինչ անում էր իր շուրջը նս ստեղծելու մեծարմանմթնոլորտ: 1966 թ. նա արժանացավ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման, 1975 թ.` Բանակի գեներալի կոչման, 1976 թ. Խորհրդային Միության մարշալին նորից հերոսի կոչման, իսկ արդեն 1978 թ.` եռակի հերոսի կոչման ն վերջա4-46

պես 1981 թ. քառակի հերոսի կոչման: Լ. Ի. Բրեժննը ճան պարգնատրվել է Հաղթանակի շքանշանով, 8 անգամ Լենինի շքանշանով ն այլն: Ամրապնդելովիր դիրքերը՝ Լ. Ի. Բրեժներ Քաղբյուրոյում ստեղծել էր միաստվածության մթնոլորտ, երկրում տեղի ունեցող արատավոր երնույթները անտեսելու, առաջնորդինմեծարելու, քծնելու մթնոլորտ: նան որոշ Անշուշտ, երկրում տեղի էին ունենում գործընթացներ, որոնք նպատակ ունեին նպաստելու տեղական մարմինների աշխատանքների ակտիվացմանը: 1960-1970-ական թվականների սահմանագծում զգալի չափով ընդլայնվեցին գործադիր իշխանությանմարմինճերի` տեղական սովետների (խորհուրդների) դերը, որոնք կոորդինացնում, վերահսկում էին ձեռնարկությունների, հիմնարկների, կոլանտե-

սությունների, կրթական, գիտական, առողջապահական,սոցիալական ն բազմաթիվ այլ օղակների,մարմիններիգործունությունը: Իրողություն էր նան այն, որ որոշակի աշխուժություն էր նկատվում հասարակական կազմակերպություններիգործունեությանմեջ: Զգալի չափով խրախուսվում էին ճան աշխատավորական տարբեր կոլեկտիվների նախաձեռնությունները, մշտական գործող խորհդակցություններըն այլն: Նման միջոցառումներըտպավորություն էին ստեղծում, որ աշխատավորները մասնակցում էին երկրի, արտադրության, տնտեսության կառավարմանը, խնդիրների լուծմանը: Իրականում տեղական խորհուրդների կազմը, նրանում բանվորների, մտավորականների թվի հարաբերակցությունը որոշում էին կուսակցական վերադաս մարմինճերը: Իսկ դա նշանակում էր, որ երկրի, հասարակության առջն ծառացած բոլոր խնդիրները լուծում, որոշում, ղեկավարում ն ուղղություն էր տալիս խորհրդային հասարակության կառավարող ուժը` Կոմունիստական կուսակցությունը, ռրի շարքերում 1980-ական թվականների սկզբներին հաշվվում էր ավելի քան 19 մլն. մարդ՞": Երկրում գնալով ավելանում էր վարչական ապարատի կազմը: Երկու տասնամյակի ընթացքում Համամիութենականնախարարությունների թիվը 29-ից հասավ 160-ի, ն 1985 թ. նրանցում աշխատում էին մոտ 18 մլն. չինովնիկներ, տարբեր աստիճանի պաշտոնյաներ"՞:

կոլտնտեսականների,

Տես

Ք0տօղուտ

1թօքրյոոր, 11.1. «Տե՛ս

1.

որաքոու

1. 15օքրյլատտ,

Ը

Օթար,8.1.

Քնօճու,

Լ.

ռար.

1օքութո,

1914-2008.

չմ.

2008. էջ 384-385: 4. Շ. Օբոաո,8.4.

11ԸօքյուՔՇՇաու. ԽԼ, 2006, քլ Ը

Ոշօբուոու,Ի «Լ. Օռճօոտ,

էջ 438-440: )1ոօթյլտ Բռօժյու. էԼ,

ահռելի թիվ, ղեկավար կազմ ունեցող երկրի բարձրագույն իշխանություններըկարծեք թե չէին տեսնում երկրում հասունացող դժվարությունները, ստվերոտ կողմերն ու արատները: Դեռ ավելին, 1977 թ. հոկտեմբերի 7-ին ընդունվեց նոր Սահմանադրություն, որում հռչակվեց այն գաղափարը, որ ԽՍՀՄ-ում կառուցվել է զարգացած սոցիալիզմ, ն երկրում ձնավորվել է մարդկանց նոր պատմական ընդհանրություն` խորհրդայինժողովուրդը: Սահմանադրությունումվավերացվումէր նան այն գաղափարը, որ երկիրը անցում է կատարել պրոլետարիատի դիկտատուրայից դեպի բանվորների, գյուղացիների ն մտավորականության համաժողովրդական պետության, որի գլխավոր հոգսը համարվում էր հոգատարություն յուրաքանչյուրի բարեկեցության նկատմամբ ն յուրաքանչյուրի հոգատարությունըբոլորի նկատմամբ: Սահմանադրությունում կարնոր տեղ էր տրվում սոցիալիստական դեմոկրատիայի հետագա զարգացմանը, հասարակության ն պետական իշխանության գործերին ժողովրդական լայն զանգվածների մասնակցությանը, հրապարակայնությանընդլայմանը, հասարակական կարծիքի հաշվի առնմանը ն այլն: Սակայն ամբողջ խնդիրն այն էր, որ անկախ նման կարգի հարցադրումներից,քաղաքական ազատությունների մասին հայտարարություններից ն այլն, երկրի հասարակական կյանքում ավելի շատ նկատելի էին լճացման երնույթները ն մարդկանց քաղաքականիրավունքճերի մասին հայտարարություններըանիրական էին ն չէին կենսագործվում: Դա էր պատճառը, որ անգամ նման պայմաններում երկրում Նման

լայն տարածում էին ստանում այլախոհական շարՆման իրավիճակը ժումը, մարդու իրավունքների համար պայքարը: ն այլախոհների, ընդդիմադիր որ իշխանությունների հանգեցրեց ճնճրան, ուժերի հակասությունները գնալով խորանում էին, հատկապես այն ժամանակ, երբ խորհրդային զորքերը 1968 թ. մտան Չեխոսլովակիա: Եվ քանի որ այլախոհական հայացքներ ունեցող ուժերը չէին կարող ազատ գործել, հրատարակել իրենց հայացքները, ուստի լայն տարածում գտավ գաղտնի հրատարակվող, այսպես կոչված, «սամիզդատները», որոնցում տարբեր հեղինակների կողմից ճշմարտացի դիրքերից գնահատական էր տրվում երկրի իրական վիճակին: Դրան հակառակ` Լ. Բրեժննը ն նրա շրջապատը, համախոհները ամեն ինչ արեցին նրա հեղինակությունը արհեստածինկերպով բարձրացնելու,նրան մեծարեհասունանում

լու

2006, էջ 440:

ն

ուղղությամբ:

երեք յին բաժնին (սեկտորին) հատկացվող միջոցներն ավելի քան

2 ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ

ՌԵՖՈՐՍԾՆԵՐԸ

անգամ՛:

1960-1970-ԱԿԱՆ

որոԿարնոր էր ճան այն հանգամանքը,որ երկրի ղեկավարությունը

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻՆ

1950-ական թվականների վերջերին ն 1960-ական թվականների սկզբներին երկրում իրականացվածտնտեսականռեֆորմները ցանկալի արդյունքներ չտվեցին: Արտադրության աճի տեմպերը աստիճանաբար անկում էին ապրում, որը կապված էր կապիտալ ներդրումների ցածը փոխհատուցման հետ: 1962-1964 թթ. խրուշչովյան տնտեսական քաղաքականությունը երկիրը կանգնեցրեց տնտեսական ճգնաժամի առջն: Անհրաժեշտ էին տնտեսականնոր վերափոխումներ,որոնք վաղուց հասունացել էին, սակայն ընթացք չէին ստանում: Իշխանության եկած նոր ուժերը, հատկապես տեխճոկրատիայի ներկայացուցիչները, համախմբվեցին Ա. Ն. Կոսիգինի շուրջը ն սկսեցին իրականացնել նոր տնտեսական ռեֆորմներ: Առաջին հերթին անհրաժեշտ էր քայլեր ձեռնարկել տնտեսության արդյունավետությանբարձրացմանուղղությամբ: Նախքան ռեֆորմների իրականացումը` երկրի նոր ղեկավարությունը կրկին վերադարձավտնտեսության կառավարման ճյուղային սկզբունքներին` վերացնելովխրուշչովյան ժողտնտխորհներըն վերականգնելով կենտրոնացված ճյուղային ճախարարությունները: Ստեղծվեցին երկրի տնտեսության կառավարման, պլանավորման այնպիսի նոր մարմիններ, ինչպիսիք են` ԽՍՀՄ Պետպլանը, Պետմատը (պետական մատակոմիտեն), Պետական գնումների կոմիտեն ն այլն: կարարումնճերի խորթ. ռեֆորմները սկսվեցին գյուղատնտեսությունից, հըրդային տնտեսության ամենաճգնաժամային բնագավառմերից մեկճ հար էր : 1965 թ ԽՄԿԿ Կենտկոմի տկոմի մ մարտյա ն քննարկեց այդ հարԻ. Լ. ցը, որի նախաձեռնողը Բրեժննն էր: Զեկուցելով այդ հարցի մանա սին՝ խնդիր դրեց ավելացնել այդ բնագավառին հատկացվող կապիտալ ներդրումները`միաժամանակխթանելով աշխատանքի արտադրողականության բարձրացումը:Իսկ դա նշանակում էր, որ երկրի ղեկավարությունը քայլեր էր կատարում գյուղատնտեսության ինտենսիֆիկացման ուղղությամբ: Պլենումը խնդիր էր դնում, որպեսզի երկրի գյուղատնճտեսությունըստանա լրացուցիչ մեքենաներ, էլեկտրաէներգիա, հանքային պարարտանյութեր ն այլն: Ընդհանուր առմամբ 1966-1980ական թթ. գյուղտնտեսությանը հատկացված կապիտալ ներդրումները կազմել են 383 մլրդ. ռուբլի, որը գերազանցում էր նախկինումագրարա1965

որը

պլենումը

թ.

պարտքերը, որոնք ունեին կոլտըն(սովխոզները): Դեռ ավետեսություններն խորհտնտեսությունները գնվող մթեքների գնեկոլտնտեսություններից լին, որոշվեց.բարձրացնել արտադրանքիհամար րը, իսկ պլանը կատարելուց զատ` լրացուցիչ սահմանվեցին50 96 հավելավճարներ,որոնք զգալի չափով կարող էին նպաստել այդ ոլորտի աշխատողներինյութական շահագրգովածու-

շեց դուրս գրել պետականայն

բոլոր

ու

`

բարձրացմանը:

ան

թ) Նորություն էր ճան

հակոլտնտեսականների պետությունը Իսկ ընդհանուր աշխատավարձ: երաշխավորված

այն,

որ

առ-

մար սահմանեց մամբ 1965-1977 թթ. ընթացքումպետությանկողմից գյուղատնտեսաառանց փոխելու կան մթերքների գները բարձրացվեցին 1,5 անգամ` եկամտամանրածախ գները: Իջեցվեցին ճան կոլտնտեսությունների եկամուտներից: մաքուր հարկերը, որն արդենգանձվումէր ճախորդ երկրորդ համագումարից 1969 թ.՝ կոլտնտեսությունների ընդունեց նոր տիպատարի անց, հրավիրվեց 3-րդ համագումարը, որճ

վարձատրման ն վերացրեցկոլտնտեսականնճերի յին կանոնադրություն ամենամսյա երաշխավորն հին աշխօրերովվճարմանձնը սահմանեց էր մասը գերազանցում ված վարձատըություն, ընդ որում դրամական նան ա մրագրվեց Կաճոնադրությունում լ նամթերքովվճարման ձնից: սահմանելու, արձակուրդտալու կենսաթոշակներ ր նտեսականներին

կոլտ ոնար

գյուղական հետնանքով 1970-ական Իրն վերափոխումների մառ բարելավվեց,չնայած թթ.

զգալի չափով բնակչությանկենսամակարդակը Դա էր տարբերությունը: ն միջն դեռես զգալի էր գյուղի քաղաքի էր տեղափոխվում հազ. մարդ: որ ր տարեկան գյուղից քաղաք ճ ԱՆ կեսերինգյուղում կատարվողտնտեսական Ա ն էին դոտացիոն,լրավճարային շ ատ րր,

պատ-

:

-

լ0-ական թթ.

ավելի կրում ր վերափոխու ը Բրոմ» էքստենսիվ աները

'

`

հետ զուգընթաց վերափոն վերափոխումների թն որի բնագավառում, ման արդյունաբերության արդ) խումներէին կատարվում

ոն̀

":

Տիմ

նոշդաւտ ոաքուտ

Բոշժու.

Նույն տեղում,էջ 395-396: 1Զ,մլօքյթաժյոժ, 1՝.

Տե՛ս Ն

1914-2008. 81. 2008, էջ 395:

8. 157 11.

8.1ոդտար,71թթո

Քօօշյու

1(.. 2008,

էջ 355:

սկիզբը դրվեց

ԽՄԿԿ

Կենտկոմի 1965 թ. սեպտեմբերյան պլենումում: Արդյունաբերությանբնագավառումիրականացվողռեֆորմները գլխավորապես վերաբերում էին երեք ոլորտների. պլանային ցուցանիշների ն հաշվետվությունների փոփոխություն, ձեռնարկություններիինքնուրույնության ընդլայնում ն բանվորների նյութական շահագրգռվածության բարձրացում: Ձեռնարկությունների պլանային ցուցանիշները 30-ից իջան մինչն 9-ի: Համախառն, ծավալային արտադրանքի ցուցանիշին, որով որոշվում էր արտադրանքի արդյունավետությունը, ավելացվեց նան իրացված արտադրանքի արժեքը: Իսկ դա նշանակում էր, որ ձեռնարկությունները այժմ արդեն շահագրգռված էին ոչ միայն ար-: տադրանքի համար, այլ նան արտադրանքը իրացնելու համար: Նորություն էր նան այն, որ ձեռնարկություններըստացան հարաբերական իմաստով ինքնուրույնություն արտադրանքի ներքին պլանավորման հարցում: Մյուս նորությունն այն էր, որ արտադրության ավելացումը շահագրգոելու նպատակովձեռնարկությունների շահույթը թողնվում էր ձեռնարկությանըինքնուրույն տնօրինելու, որն էլ հնարավորություն էր տալիս ձեռնարկություններինստեղծելու խթանման ֆոնդեր, որոնք օգտագործվում էին ձեռնարկության ընդլայնման ն այլ կարիքների

արդյունքներ տվեցին իրենց

`

պայմաններում, համախառն արամ եր արդյունքն

Արց

ԳԱ

մանավանդ որ ռեֆորմներից, նեցին

թ. արդյունաբերական ձեռնարկությունները սկսեցին անցնել աշխատանքի նոր պայմանների, ն 1970 թ. վերջում 49 հազար ձեռնարկություններից 41 հազարը արդեն անցել էր աշխատանքի նոր մեթոդների, իսկ 1972 թ. նման մեթոդներովաշխատում էր ձեռնարկությունների

-ը՞":

2.Տի՛ս /1/օթշքառտ /Ըոօքյոտ ԻՇՇՇյու

11.

2Ըռքուտ

ԻՇՇայու 1914-2008. 11, 2008,

Ցոտոուք, 2008, էջ 370:

էջ 392:

Է`

դրանք չէին շոշափում քաղաքաբնագավառները: կան վերափոխումների բնահատկապես արդյունաբերության թվականներին 1970-ական գավառումավելի շատ ուշադրությունէին դարձնումտերիտորիալ-ա Կենտկոմը ըն1974 թ. ԽՄԿԿ տադրականհամալիրներիստեղծմանը: երկաթուղու մայրուղու շինարարուդունեց որոշում «Բայկալ-Ամուրյան կմ երկարություն 1274-1983 թթ. թյան» մասին (ԲԱՄ), որն ուներ ն Հեռավոր Արնելքը: իրար էր միացնումԱրնելյանՍիբիրը էր զարգանում տեմպերով Բավական բարձր որ շարք բնագավառը:Այդ Կուրսկի, Բելոյարսկը, Չեռնոբիլի, կայաններինոր հզորություններ նան այն ճշմարտությունը յաստանին այլ ատոմակայաններ:Չնայած առանձնահատկուէ, որ երբեմնհաշվի չէին առնվումտեղանքիսեյսմիկ էր Երնանի, Ղրիմի ատոմաթյունները: Դա հատկապես վերաբերվում ններին այլն: Գ էներգետիկհամաէ ճան միասնական ձնեավորվում Էներգեկարգ, որը միավորումէր բազմաթիվհիդրոէլեկտրակայաններ: ընշատ ա վելի զարգացումը ոլորտների տիկայի ն վառելիքահումքային Վառելիքահումուղիով: թանում էր էքստենսիվլ̀այնակի զարգացման

ն ԱՐ անար երկրի տարիներին էր, Եւ Արար մտան ակի

ե

դ ոնբացքում

8. 4. ՈՍՀՇրաօտ. ԱՇոշտոառը 2.

գոմ

կաճ մտածողության

Դեռ մեթոդներով` ուռճացնելով իրենց ապարատը: ավելին, ամենաբարձր դիրքերում գտնվող առանձին պաշտոնյաներ նույնիսկ դեմ էին ռեֆորմների իրականացմանը`գտնելով, որ երկիրը դեռ պատրաստ չի նման բարեփոխումների:Դրանց շարքում նման դիրքորոշումով աչքի էր ընկնում ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի ճախագահ, ԽՄԿԿ Կենտկոմի

որըհասցնել տին ազա Չնայա երը րունակում հոկտեմ -

համար:

Հարկ է նան ընդգծել, որ երկրում իրականացվող ռեֆորմները հեշտությամբ չէին ճանապարհ հարթում: Խնդիրն այն էր, որ անկախ տնտեսության մեջ կատարվող նման բարեփոխումներից, շատ նախարարություններ, գերատեսչություններշարունակում էին աշխատել հին

չափազա

ված թվերի ր 43 94-ով, ազգային եկամուտը՝ 45 շ-ով, իսկ արդյուսաբարութ տադրանքը`50 72-ով: Սակայն, ցավոք, ոոֆորրորը պես էլ չհաջողվեց էր մնալ բ »Ա. Ն. Կուիգինը: մինչ ննույն է մի նախագահ, Խորհրդային Մինիստրներիխորհրդի Միության Քաղհաությունը: տնտեսական զարգացման երի պահպանողաբյուրոյում ավելի շատ մեծամասնություն էին կազմում ետ կանգաստիճանաբար էլ ովքեր մարդիկ, տեր

:

90 54

Քաղբյուրոյի անդամ Ն. Վ. Պոտգոռնին` գտնելով, որ երկրում ռեֆորմճերի համար պայմաններըդեռես չէին հասունացել-՞: բնագավառումկաԲայց, այնուամենայնիվ,արդյունաբերության տարված անգամ մասնակի ռեֆորմները Բավականէասել, որ 8-րդ հնգամյակիընթացքում(1965-1970 թթ.) ձեռք բոլոր բերվածհաջողություններըլավագույննէին հետպատերազմյան ն տարիներիհամեմատ: Նույնիսկ պաշտոնական,թեկուզ

Տէ'ս

ԱՕրոյիուտ 11-ոօքյու Բ6օժյու

ՖԼ. Տոտո,

էջ 370:

քային (նավթ, գազ) արտադրանքի արտահանման բաժինը 1960-1985 թվականներին 16,2 72-ից հասավ 54,4 26-ի: Սակայն բոլոր դեպքերում, անկախ այդ քայլերից, վերափոխումները ն դրանց արդյունքները բավական դանդաղ էին տեղի ունենում: Դա հատկապես վերաբերում էր գյոււլատնտեսությանը, մանավանդ, որ 1969, 1972, 1974, 1975, 1979, 1980 ն մի շարք այլ տարիներ եղել են անբերրի: Նման պայմաններում երկրի ղեկավարությունը ստիպված էր այլ երկրներից իրականացնել հացահատիկի ճերկրումներ: Միայն 1979-1984 թթ. երկրիը տարեկան ներմուծել էր 40 մլն. տոննա պարենամթերք"": Բնական է, որ այդ բոլորը չէր կարող չանդրադառնալ մարդկանցսոցիալական վիճակի վրա, որոնց ռեալ եկամուտների աճը գնալով կրճատվում էր ն արդեն 1970-ական թվականների դադարեցվեցին: Հատկապես քիչ ջանքեր էին գործադրվում մարդկանց բնակարանային պայմանների բարելավման, սննղամթերքով մատակարարման, տրանսպորտիկազմակերպման,բժշկական սպասարկման, կրթության ն այլ ոլորտներում: Ոչ պաշտոնական տվյալներով մարդկանց ռեալ 1970-ական թվականներիցմինչն 1985 թ. իջել էր 20 52 -ով: : Ընդհանուր առմամբ երկրի տնտեսական աճի տեմպերը գնալով կրճատվում, նվազում էին: Դա շատ ավելի լավ երնում է, երբ մենք այդ ցուցանիշները վերլուծում ենք երկար կտրվածքով: Բավական է ասել, որ արդյունաբերականարտադրանքիմիջին տարեկան աճը, ըստ պաշտոթթ.՝ նական տվյալների, 1951-1955 թթ. կազմել է 13,1 «», 1956-1960 1971-1975 10,3 Չ2, 1961-1965 թթ.` 8,6 Չ6»,1966-1970 8,502, թթ.՝ թթ.`

վերջերին

րարություններըռեֆորմների, ծրագրերի ընդունման մասին, մնում էին սոսկ դեկլարատիվփաստաթղթեր,որոնցից կյանքը չէր փոխվում: Անհրաժեշտ էին ավելի արմատական վերափոխումներ, որոնք կապված էին 1980-ական թվականների երկրորդ կեսի հետ: 1960-1980-ԱԿԱՆ

ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ԱՐՏԱՔԻՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՍԿԶԲՆԵՐԻՆ.

ԹՎԱԿԱՆՆԵՐԻ

ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

3 ՍԻՋԱՉԳԱՅԻՆ

:`

Ն`

1960-1980-ական թվականներիսկզբներին բրեժննյան ղեկավարությունը քայլեր ձեռնարկեց վերանայելու ճան երկրի արտաքին քաղաքականությանշատ հարցեր: 1966 թ. մարտին կուսակցության 23-րդ համագումարում խրուշչովգոյակցության քաղաքականությունըենթարկվեց քննադայան խաղաղ ն պացիտության` համարվելով որպես նահանջ մարքսիզմ-լենինիզմից ղեկավալրուճոր երկրի որ ֆիզմի դրսնորում: Իսկ դա ճշանակում էր, նպաթյունը որդեգրումէր ավելի կոշտ արտաքին քաղաքակամնություն` հետ հավասառազմական հաստատել տակ ունենալով Արեմուտքի ձեռրակշռություն:ՄիաժամանակԽորհրդային Միությունը քայլեր էր ն ամակտիվացնելու նարկում միջազգային հարաբերություններում Դա առաջին հերթին վերաբերում րապնդելու իր դերակատարությունը: էր սոցիալիստականճամբարի երկրներում Խորհրդային Միության խախտված դիրքերի վերականգնմանը:Խնդիրն այն էր, որ գաղափաԺորական որոշակի ն սուր տարաձայնություններկային Չինաստանի կղզի» ղովրդականՀանրապետության,լարվածություն«ազատության ն Կուբայի, Վիետնամական Ժողովրդական Հանրապետության այլ երկրների հետ, որոնք կարող էին ի վերջո հանգեցնել կոմունիստական շարժման ն սոցիալիստականճամբարի պառակտմանը:Սոցիալիստական ճամբարի պառակտումըավելի խորացվեց, երբ Խորհրդային Միության ն Վարշավայի պայմանագրի մի շարք երկրճերի զորքերը 1968 թ. ամռանը մտան Պրագա` կանխելու երկրում ծավալվող «հակահեղաշրջումը»: սոցիալիստական 1965 թվականից Խորհրդային Միությունը Վիետնամի Դեմոկրատական Հանրապետությանըցույց էր տալիս ոչ միայն դիվանագիտական, այլ ճան ֆինանսական ու ռազմական օգնություն: Այդ հանգահարաբերությունները: մանքն էլ ավելի սրեց խորհրդա-ամերիկյան Խորհրդային Միության ղեկավարությանայն հաշվարկը, որ օգնուհարաբերություննեթյունը Վիետնամինկնպաստիխորհրդա-չինական

աշխատավարձը

7,4 Չ6., 1976-1980 թթ.՝ 4,4 «2: Եվ որքաճ էլ որ երկրի կուսակցական-պետական ղեկավարությունը փորձում էր դրանք բացատրել օբյեկտիվ գործոններով, անբարենպաստ

ժողովրդագրականիրավիճակով, աշխատունակ բնակչության տեսակարար կշռի, վառելիքաէներգետիկպաշարների կրճատումով ն արդյունահամնման,տեղափոխմանթամնկացումով,սարքավորումներիբարոյական մաշվածքով, ռազմական ծախսերի ավելացումով ն այլն, որոնք են անդրադարձել տնտեսության վրա, այնուամեիրոք բացասաբար ճնճայնիվ գլխավոր պատճառը աշխատանքի կազմակերպմանսոցիալիստական բնույթի, ձնի մեջ էր, որը արդյունավետ ձնով չէր օգտագործում երկրի հարուստ հումքային ռեսուրսները, պաշարները, մարդկանց ինտելեկտուալ ներուժը: Այդ իմաստով էլ երկրի ղեկավարությանհայտա5

Տե՛ս ՍՇրշմատ

2:Տի՛ս

ՍԵրշույտ:

ատաքյու ԻՇՇՇչու. 1914-2008. 2Ըռքուտ

ՕՈՇԿՏԸՐԻՑ471

86,

11. 2008. 8. ոյու

էջ 401:

«ոսո

1 2.

էջ 327:

րի ավելի բարգավաճմանը,չարդարացվեցին, որն էլ ի վերջո 1960ական թթ. ավարտին (1969 թ.) հանգեցրեցերկու երկրներիմիջն ռազմական բախման, որին զոհ գնացին տասնյակ մարդիկ՞՛:

Միջազգայինհարաբերությունների լարվածության թուլացման նպատակով 1969 թ. Խորհրդային Միության ճախաձեռնությամբՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան քննարկեց ն հավանության արժանացրեցմիջուկային զենքի տարածման մասին պայմանագրի առաջարկը: Պայմանագիրը արգելում էր միջուկային զենքի տարածումը այն երկրճերում, որոնք չէին տիրապետում այդ զենքին կամ էլ չէին մտնում ռազմական դաշինքների մեջ: Պայմանագիրընախատեսում էր, որ այն չպետք.է դուրս գար հինգ տերությունների`ԱՄՆ-ի, ԽՍՀՄ-ի, Մեծ Բրիտանիայի,

Ֆրաճմսիայի,Չինաստանի շրջանակներից, որոնք տրիապետում էին զենքին: Այդ պայմանագրին հենց սկզբից միացավ Ֆեդերատիվ Գերմանիան,որը հրաժարվեցսեփական միջուկային զենք ունենալուց: ԳՖՀ-ի այդ քաղաքականությունըկապված էր սոցիալ-դեմոկրատՎիլլի Բրանդտիգլխավորած կառավարությաննոր մոտեցումներիհետ: ԳՖՀ կանցլեր Վիլլի Բրանդտը,գնահատելովհետպատերազմյանժամանակաշրջանում Գերմանիայի վարած արտաքին քաղաքականությունը, այն դիտում էր որպես շրջադարձ, որը հասկանալի է միանգամից վստահություն ն փոխըմբռնումչէր կարող գտնել ԽորհրդայինՄիության այդ

կողմից:

Հետագայում, անդրադառնալով այդ հարցերին, Վիլլի Բրանդտը իր մեմուարներումգրում է, որ ռուսների կողմից գերմանացիների ճկատմամբ դեռես պահպանվում էին իրական վտանգի զգացումներ, որոնք, ըստ Վ. Բրանդտի, Լ. Բրեժննի կողմից մեկնաբանվում էր որպես ժողովրդական անկեղծ զգացում, քանզի անցումը դեպի լավը այդքան էլ հեշտ գործ չէր, որովհետն երկու երկրների ն ժողովուրդների միջն գոյություն ուներ բավական դժվար անցյալ `: Սակայն իրողություն է ճան այն, որ 1960-1970-ականթվականներին միջազգային հարաբերություններում տեղի էին ունենում որոշակի դրական տեղաշարժեր, հատկապես զարգացած կապիտալիստականերկըրների հետ: 1966 թ. Ֆրանսիայի նախագահ Շառլ դե Գոլը այցելեց Խորհրդային Միություն, որի արդյունքում ստորագրվեց խորհրդա-ֆրան2 »

Տե՛ս 8.1

1Աթորածր, ԷԹոօղոււտ պոքում

ԲՇոու

Տես Հրցոշռո» հոլո.Օ-ՇՇԸՔ ոԲռոաու

3,

ճոճոուուք,2008, էջ 324: էլ. 1996, էջ 32:

սիական հռչակագիր: Կողմերը համաձայնության եկան տիեզերական տարածությանխաղաղ յուրացման, տնտեսականկապերի զարգացման ն այլ հարցերի շուրջ: ԽՄԿԿ 24-րդ համագումարը (1971 թ.) հանդես եկավ նոր խաղաղուհաղթյան ծրագրով: Չհրաժարվելով ամբողջ աշխարհում սոցիալիզմի եկավ հանդես Միությունը Խորհրդային համար պայքարից` թանակի միջազգային լարվածության թուլացման ճոր առաջարկներով: 1970ական թվականներըԽՍՀՄ-ի ն ԱՍՆ-ի համար դարձան միջուկային զենքի հարձակմանկանխման ն արգելման համար բանակցությունների

տարիներ:

նս դրական է գնաԱյդ իմաստովարեմտյան պատմագիտությունը հատում ԽՍՀՄ-ի այն քայլերը, որոնք ուղղված էին միջուկային կրճատման,ատոմային պատերազմիկանխարգելմանհարցերին` շատ լավ հասկանալով դրանց կործանարար նշանակությունըինչպես երկու կողմերի, այնպես էլ ողջ մարդկության համար: Կարնոր իրադարձություն էր ստրատեգիականզենքի կրճատման մասին պայմանագիրը,

զենքի

դիտվումէր որպես միջազգայինլարվածությանլիցքաթափմանքա1972 թ. մայիսին ղաքականություն Դա հնարավոր դարձավ, երբ ՄոսկԱՍՆ-ի ճախագահ Ռ. Նիքսոնը պաշտոնականայցով հարձակողավա, որի արդյունքում ստորագրվեցերկու պայմանագիր` ն հակահրթիռային կան տիպի զենքի կրճատման մասին (ՕՇՑ-1) միջոցառումներիմասին (ՌԼ1Օ): պաշտպանության հարաբերություննեՀետագա տարիներիննս խորհրդա-ամերիկյան բ նույթ: կառուցողական ըը էլ ավելի բարելավվեցինկ̀րելով 1973 թ. Լ. Ի. Բրեժննը պաշտոնականայցով մեկնեց ԱՄՆ, որտեղ կողմերը կրկին համաձայնության եկան միջուկային պատերազմի 20 պայկանխմանշուրջ: Այդ այցի ժամանակ կողմերը կնքեցին շուրջ այդ թվում մանագիր, որոնք վերաբերումէին տարբեր բնագավառների, արդեն Իսկ թ.): նան «Սոյուզ-Ապոլոն» ծրագրին (իրականացվեց էր կարնոր հանդիպումը 1974 թ. Ղրիմում երկու երկրների ղեկավարների ատոճրանով, որ կողմերը համաձայնությանեկան սահմանափակել մային զենքի ստորգետնյա փորձարկումները:Ընդ որում այդհանդիայն իմաստով, որ նույն` 1974 թ. պումը ունեցավ իր շարունակությունը տեղի ունեցավ Լ. Բրեժննի նոյեմբերին Վլադիվաստոկում ԱՍՆ-ի արդեն նոր նախագահ Ջորջ Ֆորդի հետ, որ վածություն ձեռք բերվեց համաձայնության գալու արդ որը

ժամանեց

Խոն տեղ աոՆԸ.

ծրագրի շուրջ, սակայն խորհրդային զորքերի մուտքը Աֆղանստան ն շարունակվող պատերազմը (1979-1989 թթ.) հանգեցրին այդ ծրագրի հաստատման ձախողմանըն ռազմական լարվածության ուժեղացմանը: Բայց բոլոր դեպքերում միջազգային հանրության պահանջը պետությունների միջն համագործակցությանզարգացումը ն լարվածության թուլացումն էր, որի բարձրակետըայդ տարիներին հանդիսացավ 1975 թ. Հելսինկիումհրավիրված եվրոպական 33 երկրների ն ԱՄՆ-ի ու Կանադայի ղեկավարներիխորհրդակցությունը, որն ընդունեց «Երկրների մին փոխհարաբերությունների ջն մասին հռչակագիր» : Հելսինկյան հռչակագիր-եզրափակիչ ակտում սահմանվեցին մասնակից պետություններիմիջն հարաբերությունները կարգավորողսկրզբունքները, որոնք գլխավորապեսհանգում էին ինքնիշխանությանիրավունքներին, ուժի սպառնալիքի կիրառման վերացմանը, պետությունների տարածքային ամբողջականությանընդունմանը,վիճելի հարցերի քաղաքական ճանապարհով կարգավորմանը,մարդու իրավունքների ն ինքնորոշման իրահարգմանը,ժողովուրդներիիրավահավասարության վունքների ճանաչմանը: Հելսինկյան եզրափակիչ ակտի սկզբունքներին հետնելը դարձավ միջպետականն միջազգայինհարաբերություններիկարնոր սկզբունքէլ մասնակից երկրները ճանաչեցին բկրորդ աշխարհամարտից հետո եվրոպական երկրների միջն ձնավորված սահմանները` որպես անխախտելի իրողություն ն կայունության կարնոր պայման: Ի դեպ, եվրոպականերկրները այդ ընդհանրությանը եկան Երկրորդ աշխարհամարտիավարտից միայն 30 տարի

համագործակցության

ա անէ Կարոլ ԵԱՑ

անց:

Սակայն, ցավոք, աշխարհում սկսված զինաթափման գործընթացը կարճ կյանք ունեցավ: Խորհրդային Միության կողմից միջուկային սպառազինության բնագավառում հավասարակշռության հասնելը ղեկավարության շրջանում ստեղծվեց այն կարծիքն ու մտայնությունը, որ կարելի է այդ հանգամանքըօգտագործել ն առավելության հասնել կապիտալի աշխարհի նկատմամբ՝ցանկանալովնրան թուլացնել: Եվ իրոք, 1970-ականթվականներիվերջերին աշխարհում լարվածությունը կրկին գնալով մեծանում էր: Միայն այն փաստը, որ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում 104 պետություններդատապարտեցին խոր"Տես. 2005,

էջ 449.

Շ

Օրար, 8.4.

ԵԱՀԿՀելսինկի

1 1. Օառոոտ. 11-Ծքյււ /թօքռո, 11. Ը 12օբուուոը, 1975. Եզրափակիչ ակտ,Երնան,2007, էջ 8-13:

Քօօժու

հըրդայինզորքերի մուտքը Աֆղանստան, խոսում է այն մասին, որ աշհաստախարհի պետություններիմեծ մասը ձգտում էր երկրների միջն որին հասնելը բավատել խաղաղությունն հանդուրժողականություն, այնպես էլ ԽՍՀՄ-ը ԱՍՆ-ը Վիետնամում, ինչպես Եվ կան դժվար էր: ն բարդությունների Աֆղանստանումբախվեցին լուրջ խոչընդոտների հետ:

`

ն Իսկ այդ բարդություններըկայանում էին նրանում, որ ԽՍՀՄ-ը Արնեմուտքըտարբեր կերպ էին ընկալում ն հասկանումմիմյանց նկատմամբ ունեցած մոտեցումները:Յուրաքանչյուր կողմ ցանկանումէր զիճաթափմանպտուղներնօգտագործելիր շահերի համար: Խորհրդային Միությունը փորձում էր գերազանցությանհասնել Արնմուտքի ճկատմամբ, իսկ Արնմուտքը ամեն ինչ անում էր քանդել, վերացնել սոցիալիս-

տականերկրներիմիջն ստեղծված խորհրդայինռազմականդաշինքը: իշխանությանեկավ ԽՍՀՄ-ի Այդ նույն տարիներին էլ ԱՄՆ-ում կ նկատմամբ կոշտ քաղաքականությանողմնակից Ռոնալդ Ռեյգանը, ԱՄՆ-ը սկսեց մշաորը ԽՍՀՄ-ը համարում էր «չարիքի կայսրություն»: նոր պլան պաշտպանությաննախաձեռնության կել ռազմավարական պատեասած, «տիեզերական (ԸՕա), որը ստացավ, պատկերավոր

րազմ» անվանումը: ռազմական Ձգտելով մեղմել լարվածությանհետագա էսկալացիան, թ. հետագա ծավալումը՝ մրցավազքի,գործողությունների զիջումների որոշ Յու. Վ. Անդրոպովը գնաց րին իշխանությանեկած Միության եվրոպականմասի Խորհրդային առաջարկելով կրճատել համար հրթիռները,ինչպես նան աֆղանականխնդրի կարգավորման կողմին: մեջ ներգրավելճան պակիստանյան բանակցությունների պլենում, հատուկ Կենտկոմի 1983 թ. հունիսին հրավիրվեց ԽՄԿԿ վերլուծեց զարգացածսոցիալիզմիխնդիրները, որը համակողմանիորեն հարցերը: Քննադատեերկրի ներքին ն արտաքին քաղաքականության որոշակի սկըզլով կայունացած,քարացածորոշակի ստերեոտիպները, Վ. ու. Անդրոպովըհայտարաբունքների անառարկելի պնդումներըՅ̀ ապրում են՞5:Նման րեց, որ իրենք չգիտեն այն հասարակարգը, որում նոհարցադրումըենթադրումէր նորովի նայել որոշակի խնդիրների,

նոյեմբե-

քաղաքականշատ հարցեր,դիրքորոշումներ: րացնել գաղափարական, մահը Սակայն 1984 թ. փետրվարինՅու. Վ. Անդրոպովիհանկարծակի

հմ,

Տե՛ս

ԱՇՏօմլուտույօքու

Բ0օժյու

1914-2008. 11. 2008,

էջ 388:

կաճխեց խորհրդայինհասարակությա

ն

վերափոխումներիիրականաց-

ծրագրեր: խմբի» ներԵրկրի ճոր ղեկավարությունը`«դնեպրոպետրովսկայան ՈՒ. Չեռնենկոն, մեկ տարվա Կենտկոմի Գլխավոր կայացուցիչ Կ. լինելու ընթացքում քայլեր ձեռնարկեց կրկին վերադառնաքարտուղար լու բրեժննյան ժամանակաշրջանիմեթոդներին,որոնք չէին կարող ցանկալի արդյունքներ տալ: Կ. ՈՒ. Չեռնենկոյի կարճընթացկառավարումը (մահացավ 1985 թ. մարտին) կանխեց բրեժննյան մեթոդներին վերադառնալու նրա ծրագրերը: Անհրաժեշտ էին նոր մարդիկ, ճոր մոտե-՝ ման շատ

բոլոր բնագացումներ երկրի ներքին ն արտաքին քաղաքականության վառներում, հասարակությաննորացման ն վերափոխմանանչափ կարնոր գործում:

ԳԼՈՒԽ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՍԱԿԱՐԳԻ

ԳՈՐԲԱՉՈՎՅԱՆ

Լ.

ԳՈՐԲԱՉՈՎՅԱՆ

ԵՎ

ՃԳՆԱԺԱՄԸ

ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ՎԵՐԱԿԱՌՈՒՑՈՒՄԸ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՓՈԽՍԱՆ

ԱՌԱՋԻՆ

ԵՎ

ՔԱՅԼԵՐԸ

1980-ական թթ. կեսերինխորհրդայինհամակարգի ճգնաժամըկրում ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր էր բացահայտ բնույթ: 1985 թ. մարտին կապվածէր Ս. Մ. ըճտրությունը Նրա Գորբաչովը: քարտուղար դարձավ ն աջակԱ Ա. անվան Գրոմիկոյի Արտաքին գործերի ճախարար ցության հետ, ինչպես նան Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամների ցանկոչված կության հետ, որոնք ցանկանում էին վերջացնել այսպես Բանն էր, որ այն հնգամյակը»: հուղարկավորության «գլխավորների 1982-1985 թթ. իրար հետնից մահացան կուսակցությանԿենտկոմի

Լ. Ի. Բրեժննը, Յու. Աճդրոպովը նԿ. Ու. ՉեռԳլխավոր քարտուղարներ ձեռնամուխ եղավ արմատական ճենկոն: Երկրի նոր ղեկավարությունը որոնք ընդգրկումէին հասարակական-քաղաքա վերափոխումների, Նման վերատնտեսական, հոգնոր կյանքի բոլոր բնագավառները: հետ, ովքերգորբաչովփոխումներըկապված էին ճան այն մարդկանց կառավարպետության ստանձնեցին յան կառավարմանտարիներին անման ղեկը: 1985 թ. Կենտկոմի ապրիլյան պլենումում Քաղբյուրոյի

Ե. Լիգաչովըչազեն դամներ դարձան Գորբաչովի կողմնակիցներ Խորհըրդի նաԻ. Ն. (Մինիստրների Ռիժկովը Կենտկոմի քարտուղար), խագահ), Ս. Լ. Սոկոլովը (Խորհրդային Միության պաշտպանության ճախարար),Վ. Մ. Չեբրիկովը (Պետական ԱնվտանգությանԿոմիտեի նախարար): Ի ռախագահ), Է. Ա. Շնարդնաձեն (Արտաքին գործերի էր ԽՍՀՄ Գեդեպ, 1985 թ. հուլիսից Ա. Ա. Գրոմիկոն արդեն դարձել Կ.

նախագահ: րագույն խորհրդի ճնճախագահության

Խորհրդային տնտեսությունը 1970-80-ական թթ. շարունակում էր զարգանալ էքստենսիվ-լայնակիուղիով, որի արդյունքում տեղի էր ունենում ազգային եկամտի աճի, ազգային համախառն արտադրանքի ու ն ֆոնդահատուցման կապիտալ ներդրումների արդյունավետության անկում:Այդ տարիներին նս երկրի տնտեսության հիմքում ընկած էր ծանր արդյունաբերության հնացած, բարոյական մաշվածք ստացած ճյուղերը, որոնց ծավալային արտադրանքովԽորհրդային Միությունը շարունակումէր աշխարհում գրավել առաջին տեղը: Իսկ դա նշանակում էր, որ երկրի տնտեսությունը զուրկ էր աճի ներքին խթանման որի նորացմանհամար պահանջազդակներիցն դրդապատճառներից, վում էին հսկայական ծախսեր: Հումքային ճյուղերի գերաճը` հիպերտրոֆիան, որը հիմնակաճում արտադրում էր հումք, փաստորեներկիրը վեր էր ածել Արեմուտքիհամար «հումքային հավելուկի, կցորդի»: Եվ որպեսզի երկիրը կարողանար զարգացած երկրներից ներկրել, գնել նորագույն տեխնոլոգիաներն պարենամթերք,ստիպված էր ավելի մեծ քանակությամբհումք մատակարեր Արնմուտքի ն աշխարհի մյուս

Ընդհանուր առմամբ 1985-1987 թթ. ընթացքում Մ. Ս. Գորբաչովին հաջողվեց ավարտին հասցնել Յու. Վ. Անդրոպովի ժամանակներից սկսած կադրային փոփոխությունները,այսպես կոչված «կադրերի մաքրումը»: Երեք տարիների ընթացքում ԽՍԿԿ Կենտկոմի անդամների 85 օ6-ը նորացվեց, որն ի դեպ ավելի շատ էր, քան ստալինյան 1934- 939 թթ. «կադրերի մաքրումը»՝ մոտ 77 92-ը": Միաժամանակ կադրային փոփոխությունների հետ սկսվեց նան խորհրդային հասարակության վերափոխման գործընթացը, որճ առաջին հերթին ուղղված էր կոռուպցիայի ն ճոմենկլատուրայի (անվաճնա-չ կարգության) դեմ: Այդ խնդիրներում Մ. Գորբաչովին աջակցում էր Մոսկվայի Քաղկոմի քարտուղար, Վ. Վ. Գրիշինին փոխարինած Բ. Ն.

Ելցինը: Մ. Ս.

Գորբաչովը ն նրա հետ իշխանության եկած նոր ուժերը սկսեցին ձեռնամուխ լինել վերափոխումներիայն քաղաքականությանը, որն էլ պատմության մեջ հայտնի է որպես նախազարգացման (ԽՄԿԿ Կենտկոմի 1985 թ. ապրիլյան պլենում) ն վերակառուցման (ԽՍԿԿ Կենտկոմի 1987 թ. հունվարյան պլենում) քաղաքականություն: Խորհրդային Միության նռրացման, վերափոխումներիգորբաչովյան կուրսը բխում էր ճրանից, որ 1970-1980-ական թթ. աշխարհն արդեն վաղուց սկսել էր անցում կատարել գիտատեխնիկական հեղափոխության մի նոր ժամանակաշրջան,որը հայտնի է որպես «միկրոէլեկտրոճային հեղափոխության», հետինդուստրիալ,տեղեկատվական հեղափոխության նոր փուլ: Իսկ դա նշանակում էր, որ այժմ արդեն երկրի թենրանով, հզորությունը որոշվումէր ԱՆոչ մ Թռթեով որքան ը տոննա պողպատ

ազեկատվական հորան Աա

էր ձուլում մ

Իսկ

կամ էլ

քարածուխ

արտա

աարի

չափանիշներով Խորհրդային Միությունը տասնյակ տարիներով հետ էր մնում ոչ միայն եվրոպական զարգացած ինդուստրիալ երկրներից,այլն ՀարավայինԿորեայից, Թայվանից ն այլն: Բավական է ասել, որ 1985 թ. ԱՄՆ-ի համախառնազգային եկամտի 67 76-ը արտադրվում էր սպասարկման,առետրի, տրանսպորտի ոլորտճերում ն միայն 31 06-ը բաժին էր ընկնում արդյունաբերության ն շինարարության ոլորտներին: Մինչդեռայդ հարաբերակցությունըԽորհրդային Միությունում ուներ հետնյալ պատկերը՝ 38 ն 4594: այդ

'

Տե՛ս Շոշմաոտ

ոոօքյու

ԲՇՇՀյու

1914-2008.

11, 2008.

երկրներին:

Ւ

երկիրը նպատակով Գնելու 1) ն: արտադրանքի

սարքավորումներ ն հաց տրամադրեցիր նավթի գազի )6-ը, հանքային ն այլն: Մյուս 72-ը պարարտանյութերի օ2-ը,բամբակի այն էր, որ երկրի տնտեսությունը րացված` ռազմականացվածէր, քանզի երկրի պաշտա ւ քաղաքականությունը: մարվում էր պետության առաջնային գերակա համաերի բաժինը կազմում էր ընդհանուր Երկրի ռազմական ծախսեր խառն արտադրանքի20-25 76-ը: Ռազմական տեխնիկայի արտադրությունը կազմում էր մեքենաշինությանընդհանուրարտադրանքիավելի ն քան 60 92-ը: Ընդհանուր առմամբ արդյունահանող վերամշակող արտադրության ճյուղերում ընդգրկված աշխատողներիմեկ երրորդը անմիջականորենաշխատումէր ռազմականկարիքներիհամար: 1970-80-ական թթ. ռազմական կարիքների համար Խորհրդային 700 մլրդ. ռուբլի: ԱրտաՄիությունը որոշ հաշվարկներովծախսում էր սահմանյան աղբյուրների համաձայն ռազմականարդյունաբերության էին 2-3 անգամ ավելի շատ աշխատողոլորտումԽՍՀՄ-ում ա շխատում ն 2.2 մլն. մարդ)» 5.8 7: ճեր, քան ԱՄՆ-ում (համապատասխանաբար մլն.

։

թ.

Անո իրո Կարող

հատկությունն

էջ 388-3895-46

Տի

8.1

ՍԲառոոր, օ8շմառտ

Ար

պորռքուտ Բ0Շայու, 8.

8ոոռւթ:

2008:

էջ 380-381:

ը

Դժվար չէ տեսնել, ռր նման վիճակը վաղ թե տնտեսությանքայքայմանը, ճգնաժամին:

ուշ

հանգեցնելուէր երկրի

անց, ինչ-որ չափով ուշացումով երկրի ղեկավարությունըհանգեց այն գիտակցությանը,որ անհրաժեշտ է վերակառուցումը, վերափոխումը ոռ առուն կապու

եռա եխ ապառակսաքերորան բանիթոհ հայա պեեոնամ ապա ||Էեոտաա Հասարակությաննորացմաննոր կուրսը մշակվեց

ԽՄԿ

-

շարունակում էր հաստատել այն ճշմարրում երկրի տությունը, որ երկրի ընտրած կուրսը ճիշտ է ն ուղղված էր արագացնեն սոցիալիստական լու տնտեսությանզարգացումը կատարելագործելու Մ. Ս. Գորբահասարակարգը: ԽՄԿԿ Կենտկոմի գլխավոր քարտուղար չովը ամեն ինչ անում էր, որպեսզի հաղթանակերսոցիալիզմի«մարդկա-

սոցիալ,

կողմանի նորացման, որի անկյունաքարայինհարցը երկրի տնտեսակա Ան արագացումն էր, հնարավորչէր երկիրը հաի

ԲԱՑ

նորովի գնահատելովԽորհրդային Միությունում ն Պլենումը իրադարձությունները`խորհրդ, աշ-

խարհում տեղի ունեցող առաջ քաշեց յին հասարակությանհետագա վերափոխումների ն որակապես նոր վիճակի հասնելու անհրաժեշտությունը, որը հնարավոր էր իրականացնե արտադրության գիտատեխնիկական նորացման ն աշխատանքի ար

ղեկավարությունը

յին դեմքով» մոդելը, տնտեսաձնը: 1986 թ. Մ Ս. Գորբաչովը հրատարակեցբավականմեծ հնչեղություն հետո ունեցող մի աշխատություն,ընդ որում սկզբում Արնմուտքում,իսկ

կոչվում էր «Վերակառուցումըն ճոր մտածողությունը մեր ժողովրդին ամբողջ աշխարհի համար», որտեղ այն գիծն էր հիմնավորում, որ խորհրդայինիշխանությունը փոխել իրենք չեն ճախապատրաստվումն նրա սկզբունքայինհիմքերից չեն նահանջում: Միաժամա-

հասնելու ճանա արողրանով թոթականությունն

ԽՍՀՄ-ում,

համաշխարհայինչափանիշներին

որը

անվանումը, էր երկրի տնտեսությունը զարգացնելինտենսիվուղիոԻ րաբար հեղափոխության նվաճումները որոնց ատեխնիկական եորական անհրափոփոխությունները թելադրված էին Գորբաչովը հիմնավորումէր, նակ պատմական անհրա ժեշտությա րն մբն կո կած որոք փոփոխություններ, այնպիսի որում ընդ ժեշտ կամրապն ցիալական հասարակությանորակապես շարժուհարուստ նոր Երկրին աստիճանի: ճրան կդարձնենքաղաքականապես վարությունը համոզված էր, առանց գիտատեխնիկական սոցիալիզմը, պոն, կասկածի մի սկզբունք ճակ՞`: Եվ իրոք, սոցիալիզմի հիմնարար թացի հնարավորչէր լուծել երկրի առջն էլ ստացավ «արա-

գացման» կուրս

Մ.

ա.

որ

են,

ն

որ

ծառացած խնդիրները, էականորեն բարձրացնել մարդկանց կենսամակարդակը ն հետ տնտեսականմրցույթում ապահովել սոցիալիզմի գերազանցությունը ն հաղթանակը: Բայց որքան էլ որ Մ Գորբաչովը ն ճրա հետ եկած նոր ուժերը գիտակցում էին վերափոխումներիանն դրանում ընդգրկումէին նան շ ժամանակի լավագույն Հոր գիտնականներինԱ̀. Գ. Աղաճբեկյան, ԼԻ հանգու աւաիՀՏՆր ինչ ի հանգում էր գործող պետական կաբեգի եոգիալիզճի լենինյան մոդելին, նռ Գ ցիալիզմը դեմոկրա տիային միացնելուն նայլն: Մ. Ա. Գորբաչովը կարնոր էր համա րում նան «մա րդկային գործոնը», ն այլն: աշխատանքայինկարգապահության ամրապնդումը Վերակառուցմանառաջին շրջանում ամեն ինչ հանգում էր երկրի սոցիալ-տնտեսականզարգացման արագացմանը, ն միայն երկու տարի

ն ոչ

ո՛չ արտադրությանմիջոցների նկատմամբպետական ն էլ կոմունիստականկուսակցությանղեկավար դերը, ինչպես ճան սոցիալիզմին բնորոշ այլ արժեքներ: Իրավիճակը փոխվեց, երբ 1987 թ. Մ. Գորբաչովը հռչակեց հրապարակայնությա Միուկյանքի դեմոկրատացման, երկրի հասարակական-քաղաքական թենականՀանրապետություններիիրավունքներիմեծացման,այլընճտմի նոր քաղարանքայինընտրություններիկիրառման,իրականացման որն ըստ երկրի գլխավոր քարտուղարինպատակ ուներ

տակ չէր դրվում. կապիտալիզմի սեփականությունը ոչ

իխտության տոն գիտա ր թ.Տ

ակին

աճեն այնուամենայնիվ. վերչո ին կատա ռավարման մեխանիզմի ,

աոան հայեցակարգին, ,

-

`

քականություն, «լենինյան վերադառնալկամ ավելի ճիշտ վերականգնելկառավարման հասարաճորմերը» ն էլ ավելի կատարելագործելսոցիալիստական կարգը:

քննադատության Երկրում սկսվեց ստալինյան ժամանակաշրջանի ն ժողովրդի անցած ողջ մի այնպիսի ժամանակաշրջան, երբ երկրի »

Տէ'ս

ԷԹցոում

Օոոգ6Շ 11-ոօթյուտ

յու201

օո.

8.18)»: օս.

Ր 2. 1(.

1999,

էջ 354:

պ ատմություն թյունը

սկսվեց ներկայացվել միայն բացասական գծերով: մի այնպիսի իրավիճակ, որից դուրս գալը ջում էր մեծ ջանքեր, մեծ կամք, ն որ կարնոր է՝ թյուններին ընդառաջգնալու պատրաստակամություն:

է էրհաղար ժվար րՐ ո

Ստեղծվում

ըր փոփոխու դ

2.

ՀԱԱ ՅԱՆ

ԴԵՄՈԿՐԱՏԱՑՄԱՆ

ՂԱՔԱԿԱՆ

ՆՈՐ

ԿՈՒՐՍԸ

ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՈՒ ՇԱՐԺՈՒՍՆԵՐԻ

ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

Խորհրդային րդային հ հասարակությանվերակառուցման առաջին փուլում երկրի կուսակցական ղեկավարությունը դեռնս չէր դնում քաղաքական վերափոխումներիխնդիրը ն ամեն ինչ սահմանափակվումէր տնտեսական վերափոխումներիշրջանակներում: ԽՍՄԿԿ 27-րդ համագումարում(1986 թ. փետրվար) Մ. Ս. Գորբաչովը խնդիր դրեց երկրում իրականացնել ժողովրդական տնտեսության վե-` րակառուցումը` հենվելով գիտատեխնիկականհեղափոխության ճվաճումների վրա` գտնելով, որ անհրաժեշտ է փոխել երկրի կառավարման կառուցվածքային (ստրուկտուրային)ն ինվեստիցիոն քաղաքականությունը ն ուշադրության կենտրոնըքաճակական ցուցանիշներից աստիճանաբարտեղափոխելորակի ն արդյունավետությանվրա, միջանկյալ արդյունքներից` վերջնական արդյունքների վրա, քանի որ տնտեսության կառավարումըմշտական կատարելագործման կարիք ունի, որի համարէլ անհրաժեշտէին իրականացնելարմատականռեֆորմներ: Նան ին խնդիր էր դրվում ընդլայնել ճեռնարկությունների թյունների. ինքնուրույնության սահմաններըն անցնել ժողո տնտեսության բոլոր ման կարդակներում Է աո րավորություն կտար հրաժարվել ա մեթոդներից ե, որ կարնոր է, իրականացնել նան ր կողմանի դեմոկրատացում՞»: Նման հարցադրումըենթադրում էր, որ հասա խումը, որի ուղղությամբ փորձերը ն

Ր

մերը եսագիտանան

երեն,ոթ« ոռոքիատավան

Սովետական Մ) մարինյութերը, Տես

ն

նոմ,

է: քը ցույց տվեց, որ այն հնարավոր Ի տարբերություննախորդ բոլոր

ղեկավարների,Մ. Ս. Գորբաչովը մոտետնտեսական ռեֆորմները կապում էր նան քաղաքականնոր ն տնտեսությունը հետ գտնում էր, որ ցումների, ճոր մտածողության պետական,հասարակականդիտարկվի է մ եկուսի չպետք անջրպետվի, նան գիտակցումէր, որ քաղաքականկյանքի մյուս ոլորտներից: Նա դառնա, երկրի տնտեսական կյանքում ոչ մի փոփոխությունիրականչի ճան կյանքի մյուս բնագավառեթե այդ փոփոխություններըչընդգրկեն տնտեսությանը:Այդ միայն էր ոչ վերաբերում ճերը, քաճի որ ճգնաժամը նան հասարակուհամարում Ս. Գորբաչովը կարնոր էր իմաստով Մ. հերթին կոառաջին թյան բարոյականնորացմանխնդիրը` կոչ անելով վերադառնալճախնականարժեքներին,գաղափարներին՝ հավատալով,որ դա կարող վիճակը փոխել: մասին` Մ. Ս. Գորբաչովը նշում էր, որ դեԽոսելով դեմոկրատիայի կարող է մոկրատիանայն առողջ ու մաքուր օդն է, որով միայն լիարյուն հասարակականօրգանիզմը,ն որ հասարաապրել սոցիալիստական ն անհնար է առանց կության զարգացմանարագացումըաներնակայելի նրա բոլոր կողմերի ու դրսնորումնեսոցիալիստական: րի հետագա զարգացման նման վեԴժվար չէ տեսնել. որ նման վիթխարիխնդիրներիլուծումը, հնարավոր չէր կյանքի կոչել ն երկիրը իրականացումը

մունիստներին

աըորն հան կառավարման,

ավեր էնանրո» բալերը

5»

չովյան, բրեժճնյանժամանակաշրջանում,ցանակալի արդյունքներչէին տվել, քանի որ թերի էին ն չէին շոշափել ճան քաղաքականկյանքը: Գորբաչովյան վերակառուցմանառանձնահատկություննայն էր, որ ու այն խախտեց նախկին սկզբունքները, մտածելակերպն մոտեցումնեաճմճչափ րը ն ողջ հասակով դրեց հասարակության դեմոկրատացման Դա քաղաքական երկրի իրականում կարնոր ն անհրաժեշտ խնդիրը: կյանքում վերնից իրականացվող հեղափոխությունէր, որն ուներ իր ձնավորված, սահմանված կանոնները:Հենց այդ կապատմականորեն նոնների սովորույթի հիման վրա էլ դեռնս 1985-1988 թթ. ոչ մի քիչ թե ն շատ առողջ դատող քաղաքականգործիչ չէր կարող համարձակվել նրա ղեառաջ քաշել մարքսիզմից,Կոմունիստականկուսակցությունից, վերաԳորբաչովյան Մինչդեռ գաղափարը: կավար դերից հրաժարվելու կյանթթ-) (1985-1987 ն կառուցմանթեկուզ կարճ ժամանակաշրջանում

է

դեմոկրատիայի,

րափոխումների

27-րդ համագումակուսակցության կոմունիստական

կուսակցության27-րդ համագու-

նՀնՍովետացան Միության

նյութերը, Երսամ,

րիի

,

(9/0

նորացնել առանց նոր մտածողությանու մոտեցումների:Հենց դա ճկատի ուներ Մ. Ս. Գորբաչովը,երբ խնդիր էր դնում ամեն ինչի նկատմամբ ցուցաբերել նոր մոտեցում: Համոզված լինելով, որ կուսակցությանմշակած նոր կուրսը ճիշտ է ըմբռնվել խորհրդային ժողովրդի կողմից, Մ. Մ. Գորբաչովը ԽՄԿԿ Կենտկոմի 1987 թ. հունիսյան պլենումում վստահորեն խոսեց այն մասին, որ խորհրդային ժողովուրդըդեմոկրատացմանը կողմնակիցէ թե՛քաղաքականապեսն թե՛ պրակտիկորեն" ': Առաջ քաշելով դեմոկրատացման քաղաքականությունը`երկրի ղեկավարությունը նան համոզված էր, որ դրանով հնարավոր կլիներ նպաստելժողովրդականզանգվածներիհասարակական-քաղաքական կյանքի աշխուժացմանը, հասնել այն բանին, որ նրանք ներգրավվեն ինչպես տնտեսության կառավարման տարբեր օղակների, այնպես էլ տեղական խորհուրդներին ՄիութենականԳերագույն խորհրդի աշխա-

տանքներում: 1988 թ.

հունիսի 28-ից հուլիսի 1-ը տեղի ունեցավ ԽՄԿԿ 19-րդ կոնֆերանսը, որը սկիզբ դրեց սահմանադրական վերափոխումների իրականացմանը: Կոնֆերանսըկարնոր համարեց ավելի ակտիվացնել ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդներիգործունեությունը: Ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների,այս անգամ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի արտահերթ 12-րդ նստաշրջանի պատգամավորները ընտրվեցինինչպես մեծամասնական ընտրակարգով,այնպես էլ հասարակականկազմակերպությունների կոդմից: Ընդհանուր առմամբ ընտրվեց 2250 պատգամավոր: Այն հրավիրվեց 1988 թ. դեկտեմբերի 1-ին ն ընդունեց որոշում երկրի Սահմանադրությունումկատարել փոփոխություններ,որոնք հանգում էին պետական կառավարման համակարգում Կենտրոնին ՄիութենականՀանրապետությունների միջն նոր

փոխհարաբերությունների հաստատմանը,վերջիններիս իրավունքների

մեծացմանը: Փաստորեն, խնդիր էր դրվում երկիրը աստիճանաբար դարձնել իրավականպետություն: Հասարակականքաղաքական կյանքում կատարվող փոփոխությունները ն դեմոկրատացումը նոր որակ ն այլ հետնանքներ ունեցան, երբ 1989 թ. աշնանը հրավիրված ԽՍՀՄ Ժողովրդական պատգամավորների արտահերթ 2-րդ համագումարումհարց բարձրացվեցՍահմանադրությունից հանել 6-րդ կետը, որը վերաբերում էր Խորհրդային ՄիուԴ

Տէ՛ս

/Թ8-մուրտ

ՔՇոռքուտ Ք0Շճյու.

ԽՇԵքուզ ԲՇՇԸՈԼ

41, Ցո,

1914-2005.

2008, էջ 392:

11, 2008.

էջ 390:

8. 1.

ՍԱՏԸՐթ նթ.ՍՇՏշդառտ

թյան ղեկավար ն ուղղություն տվող ուժին` Կոմունիստականկուսակցությանը: Դրանով վերջ էր դրվում Կոմունիստական կուսակցության միանձնյա ղեկավարությանը:Այդ փոփոխություններըհաստատվեցին Ժողովրդական պատգամավորների3-րդ համագումարում (1990 թ. մարտ), որտեղ էլ Մ. Ս. Գորբաչովը ընտրվեց ԽՍՀՄ նախագահ, իսկ 1989 թ. մայիսից նան ԽՍՀՄ Գերագույն Խորհրդի նախագահության Ս. Մ. Գորբաչովը խորապեսհամոզված էր, որ վերակաճախագահնէր: եթե երկրի քաղաքականկյանքը նս ռուցումը կարող էր հաջող վերափոխվեր:Դեռ ավելին, նճա գտնում էր, որ եթե : քաղաքականռեֆորմները, ապա վերակառուցումըկտապալվեր` Այդ գաղափարին հարցադրման գլխավոր իմաստը կայանում էր նրանում,որ անհրաժեշտ էր երկիրը, պետությունը ապագաղափարայնացնել ն կառուցել իրավականպետություն, որտեղ կհարգվի խոսքի ազատությունը,մարդու իրավունքներնու համոզմունքները: Նման հարցադրումները ավելի մեծ չափով ճպաստեցիներկրում հասարակական,քաղաքականշարժումների ձնավորմանը, բացախոսությանը, ձախ արմատականընդդիմությանըհրապարակավիրենց տե-

ընթանալ,

չնախաձեռնվ

ն այլն: արտահայտելուն սակետնճերը ձնավորումը: Ընդ որում, նոր Երկրում սկսվեց բազմակուսակցության ներկայացնումէին գործող իրենցից ձնավորվող կուսակցությունները մեծանում խորհրդայինկարգերի դեմ ընդգծվածընդդիմություն:Գճալով կուսակէր ԽՍԿԿ-ի նկատմամբընդդիմադիրդիրքորոշումունեցող նոր գործընճոր մի Սկսվեց ն ձ նավորումը: ցությունների խմբավորումների որն շարժում», թաց, որն էլ հայտնի է որպես «դեմոկրատական ձնավորվեց «Դեմոկհունվարին թ. կրել: ձներ

սկսեց

կազմակերպական խմբավորումը, որի միջուկը միջռեգիոնալ րատական Ռուսաստան» էին: «Դեմոկրատախմբի ճերկայացուցիչներն պատգամավորական

ճան «ԽՄԿԿ-ի դեմոկրական Ռուսաստանին» զուգահեռ առաջացավ ԽՄԿԿ-ն ուներ վերածելու տական պլատֆորմ» խումբը, որը ճնճպատակ տիպի կուսակցության:Կոմունիստականկուսակպառլամեճտական է ցության հեղինակությունըգնալով անկում էր ապրում: Բավական վերջին տարում` 1990 թ., երբ կուսակցության ասել, որ վերակառուցման անդամներիթիվը հասնում էր 20 մլն.-ի, կարճ ժամանակումնրա շարքե-

Հանրապերից հեռացան մլն. կոմունիստներ:Մի շարք Միութենական

Տի Հրյգշող: Ֆոֆզո. ՕրՇՇՇՔ

ո

Քօօժոո

նք, 1996, էջ 175:

տությունների կոմունիստականկուսակցություններ նությունը, բազմազանությունը(պլյուրալիզմ) հնարավորություն տվեցին սկսեցին առանձնանալ ԽՄԿԿ-ից ն իրենց հայտարարեցին հատկապես լրատվամիջոցներին, ճշմարտության դիրքերից ներկայացորպես անկախ կուսակցություններ: ՄՍեպարատիստական, նելու հասարակության մեջ տեղ գտած, տասնամյակներով արմատաանջատողականձգտումներնավելի ակտիվ դրսնորվեցինՄերձբալթյանՀանրապետություններում, ցած թերություններն ու արատները: Կոմունիստական կուսակցությունը, Մոլդովիայում. Վրաստանում, Հայաստանում ն այլուր: կորցրեց իր նախկին գերակա, առաջնաՀանրապետություններումնրա գաղափարախոսությունը ձնավորվում էին ժողովրդականճակատներ, որոնք արդեն խնդիր էին յին վիճակը ն հայտնվեց քննադատությունների թիրախում: Մարդիկ դնում ճանաչել Հանրապետությունների հնարավորությունստացան քննադատականդիրքերից վեր հանել այն ինքնորոշումը`ընդհուպ մինչն արատներն ու սխալները, որոնք կուտակվել էին խորհրդային համաանկախությունը: կարգի կառավարմանտարիներին: Ներկուսակցականդեմոկրատիայի բացակայությունը իր հերթին ԽՍՀՄ ավելի արագացրեց կոմունիստականկուսակցութան պառակտումը: փլուզման պահին դեմոկրատական (լիբերալ-ազատական) 1990 թ. կոմկուսիշարքերից շարժումը դարձավ ժամանակակից Ռուսաստանի բազմակուսակցասկսեցին դուրս գալ առավել արմատականորեն տրամադրված գործիչները, որոնց շարքում առաջիններից մեկը կան կյանքի շարժիչ ուժերից մեկը: Իրար ետնից ստեղծվեցին բազմաԲ. Ն. Ելցինը ն նրա թիվ ճոր կուսակցություններ,շարժումներ. «ՑուՇօք ՔօՇՇոՏ» (Ե. ԳայԱ. Դ. կողմանակիցներնէին` Սախարովը, Յու. Ն. (Գ. Յավլինսկի), «ՂՃԱՔ» (Վ. Ժիրինովսկի), «ԷԼ դար), «Վ6ճօւօ» Աֆանասնը,Գ. Ի. Պոպովը, Ա. Ա. Սոբչակը, Գ. Վ. Ստարովոյտովանն ճու (Գ. Զյուգանով), հՕԽ-ՔՕՇՇՈՏ» (Վ. Չերնոմիրդին), «ՇՈԵՓ» ուրիշները: Հենց նրանցից էլ դեռես ժողովրդականպատգամավորների ն

ՔօՕՇՇՅՑ» (Մ.

ՔՕՇՇաՑ» (Բ. Գրիզլով), «Ճոքճքոռտ ոճքոոտ 1-ին համագումարում (1989 թ) ձնավորվել էր «Պատգամավորների ն երկրի զարգացման համար ուրիշներ, որոնք հաճախ միավորվում միջռեգիոնալխումբը»` բաղկացած 150 հոգուց: Այդ հանգամանքըհանն այլն: էին մշակում հայեցակարգեր տարբեր ծրագրեր, գեցրեց նրան, որ ՄիութենականՀանրապետություններում առաջացան նման կարգի շարժումներ: նոր ուժերը, որոնք այդ Կարճ ժամանակում երկրում առաջացած ԽՄԿԿ անդամներ, նույնիսկ ակտիվիստներ,դարերեկ համարվում էին ԽորհրդայինՀայաստանում նման շարժում առաջացավ Ղարաբաղէր, որ ձան հակառակորդներ,ընդդիմադիրուժ: Այդ ամենը յան շարժման հետ միասին` 1988 թ., որն էլ կոչվեց Հայոց Համազգային նան քաայլ միայն ոչ երկրի խորանում Շարժում (ՀՀՇ), որը գնալով ավելի էր թ. նոյեմբերինհրավիրված իր հիմնադիր հատնտեսական, ճգնաժամը, որն էլ ավելի արագացմագումարում, խնդիր էր դնում ստեղծելու անկախ ժողովրդավարական ղաքական,բարոյա-հոգեբանական պետություն, ճանաչելու Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման, անկարեց Խորհրդային Միության փլուզման վաղուց արդեն սկսված գործընխության իրավունքըն այլն: Ի դեպ, Հայաստանում դեռես ավելի վաղ թացը: շրջանում (1967 թ.) անլեգալ ձնով գործում էր «Ազգային միացյալ կուսակցությունը» (ԱՄԿ, հետագայում` ԱԻՄ ընդ. Հ. Ա), որը դեռնս 1974 թ. արդեն մշակել էր իր ծրագիր-կանոնադրությունը, սակայն ղեԵՎ ԱՊՀ-Ի ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՍԷ

3. ԽՍՀՍ-Ի ՓԼՈՒՋՈՒՍԸ

կավարության ձերբակալությանպատճառովդադարել էրգործելուց: Նույնպիսի ձնով 1989 թ. ՌԽՖՍՀ-ում (Լենինգրադ) ստեղծվեց «ԱշԽորհրդային Միության կազմում 1980-ական թվականներիվերջերին խատավորներիմիացյալ ճակատ» կազմակերպությունը,որը հանդես Ուկրաիկային 15 միութենականհանրապետություններՌ̀ԽՖՍՀ-ն, եկավ նախաձեռնությամբս̀տեղծելու Ռուսաստանիկոմունիստական ճան, Բելոռուսիան, Մոլդավիան, Հայաստանը, Վրաստանը, Ադրբեջակուսակցություն, որի հիմնադիր համագումարըտեղի ունեցավ 1990 թ. Ուզբեկստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը, նը հունիսին: Իսկ ընդհանուրառմամբ 1990 թ. ՌԽՖՍՀծ-ում ստեղծվեցին Լիտվան, Էստոնիան 270 մլն. բնակչությամբ, Սոցիալ-դեմոկրատական,Դեմոկրատական,Սահմանադրական-դեմոկորոնք ճերկայացճումէին 100-ից ավելի ազգեր ն ազգություններ: րատական, Հանրապետականն այլ ընդդիմադիրկուսակցություններ: Գորբաչովյան վերակառուցմանվերջին շրջանում1̀989-1990 թթ., Իսկ դա նշանակում էր, որ կուսակցությանհռչակած հրապարակայայն դարձավ միլիոնների գործը ն դա«վերնների»

«Էրոոճգ

Լապշին)

`

:

նշանակում

"`

--

Ղազախստանը Լատվիան, Կիրգիզիան,

հեղափոխությունից

դարեց սոսկ վերակառուցում լինելուց: Մարդիկ սկսեցին փոխել իրենց պատկերացումները վերակառուցման ճպատակների, մասշտաբների, միջոցների ն մեթոդներիմասին: Մարդիկ վերակառուցումիցարդեն այլ բաներ էին սպասում: Խոսքն արդեն ոչ թե գնում էր սոցիալիզմի կատարելագործման, նրան, ինչպես ասում են «երկրորդ շունչ» տալու մասին, այլ ամբողջ համակարգըփոխելու մասին: Այդ իմաստով 1989-1991 թթ. դարձան խորհրդային համակարգիփլուզման տարիներ: Վերակառուցման վեց տարիների ընթացքում, փաստորեն, չլուծվեցին նրա բարձրացրած շատ հարցեր: Առավել սուր ձեով դա դրսնորվեց ազգային հարցում: 1987 թ. կեսերից այդ հարցը դարձել էր ԽՄԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի գրեթե ամենօրյա քննարկման առարկա, սակայն այն լուծում չէր ստանում` թողնելով այն պատմության ընթացքին, որքան էլ որ այդ խնդրի քննարկմաննէր նվիրված նան կուսակցության 19-րդ կոնֆերանսը (1986 թ. հունիսի 28-հուլիսի 1): Նախկինի պես երկրի ղեկավարությունը Խորհրդային Միությունըդիտում էր որպես միասնական ն անբաժանելի պետություն` իշխանության իր բոլոր լծակներով: Մինչդեռ երկիրն արդեն պառակտվում էր մյուս պատճառներից բացի ճան ազգամիջյան ընդհարումների, բախումների Ն նույնիսկ պատերազմների պատճառով: Նման իրավիճակ ստեղծվեց Հայաստանի ն Ադրբեջանի միջն, երբ դեռնս1987 թ. դեկտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղի աշխատավորությունը դիմեց երկրի ղեկավարությանը` վերանայելու 1921. թ. հուլիսի 5-ի Կովկասյան բյուրոյի անարդարացի որոշումը Լեռնային Ղարաբաղի մասին, որով պատմական հայկական այդ տարածքը տրվեց Ադրբեջանինմարզային ինքնավարության իրավունքով, որի հետ հայ ժողովուրդը տասնամյակճերշարունակ չէր հաշտվում: 1988 թ. փետրվարի 27-29-ին Կենտրոնական իշխանությունների թողտվությամբ Ադրբեջանականբազմազգ, «ինտերնացիոնալ» համարվող Սումգաիթ քաղաքում տեղի ունեցավ հայերի նկատմամբ կազմակերպված ջարդ, որին զոհ գնացին պաշտոնական տվյալներով 32 հոգի ն 197

վիրավորներ:

Ընդհանուր առմամբ 1989-1990 թվականներին Միության ծայրամասերում առաջացան ճգնաժամի, ազգամիջյան հակասությունների, լարվածության մի շարք օջախներ, որոնք գնալով վերածվեցին անկախության համար պայքարի: Դրանցից մեկը Մերձբալթյան հանրապետություններն էին` Լատվիան, Լիտվան ն Էստոնիան, իսկ մյուսը Հարավա

22222771

2/Ըոռթյոտ (ՈՀԿԲԸՈՅՋ

».

86յո.

8 ոյ:

օո

1 2. Խէ, 1999.

էջ 367:

կովկասյանտարածաշրջաննէր, գլխավորապեսՎրաստանի, Աբխա-

զիայի ու Հարավային Օսեթիայի միջն եղած հակասությունները,ինչպես ճան Հայաստանի ն Ադրբեջանիմիջն առաջացած հակասությունհետ: ճերը՝ կապված Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի ձնավորված ազգային, ժոՄերձբալթյանՀանրապետություններում առաջին տարիներին ղովրդականճակատները,որոնք վերակառուցման են վերակառուցայդ վերափոխումներին, հայտարարումէին, որ կողմ ման

վերջին շրջանում վերածվեցինանկախությանհամար պայքարող

շարժումների:

Լատվիայում, Լիտվայում ն Էստոնիայումանցկացվածկենտհաղթանակի րոնականն տեղական մարմինների ըճտրություններում որոնց գլխավոր հասան ժողովրդականճակատի նճերկայացուցիչները, ստեղծումնէր: ճպատակըինքնիշխան,անկախ պետությունների 1991 թ. մարտի 17-ին Ս. Մ. Գորբաչովը Մինչդեռ դրան հակառակ` ԽորհրդայինՄիությունումանցկացրեցհանրաքվե, որի մասնակիցների Խորհրդային մեծ մասը` 76,4 96-ը, կողմ արտահայտվեցնորացված հանՄիության պահպանմանօգտին` դիտելով այն որպես ինքնավար 1991 թ. միություն (ֆեդերացիա):Այդ ճպատակով 1988 թ.

րապետությունների

ապրիլ-ճայիսին Գարո ոո Մ. Մ`

հանրապետ րենական ն նստա-

վայրում` րներ էր վարում նոր Միութենահետ ԽԱ ներկայացուցիչների մասնավերաբերյալ: Բողտոգց ունների բոլոր կան պայամանագրի ծման գաղափարը թ կիցները պաշ ե հանն ստորագրեցին նախօրոք կազմված ի կողմից անորը էլ դես եկան հայտարարությամբ, էր ստեղվանվեց «91 ձնաչափու» հայտարարություն, աթթօորանը (ՍՊՍծել Սուվերեն ՊետություններիՄիություն Ր հւանիրավաոա Ըօօյոճքոո»)ո̀րպես խորհրդայինինքնիշխան, էր այդ ֆեդերացիաՄ̀իություն: րապետությունների թ. օգոստոսի20ստորագրել պայմաճագիրը մամուլում ն նրա զա նգվածային Նման հրապարակումը նախագծի . ր էլ ավելի խորացրինհասարակության քննարկումները ա ր նս առաջացանՄիութենակա Իշխանականվերնախավում Մ. Ս. Գորբաչովի կող խագծի նկատմամբտարբեր մոտեցումներ: մեղմելու մեջ տեսնում էին հնարավորություն կիցներըայդ փաստաթղթի էր կարող որը մթնոլորտը, երկրում առաջացած հակամարտության «Դեմոկպատերազմը: կանխել երկրին սպառնացողքաղաքացիական

ութ նտե պայմանագրի մախագիծ ի Հրո աոնե ԲԻ ժու ում ՄԱՆ Ն վասար Նախատեսվում ՝

Իր

Աո

ԱԱ

րաւա,

րատական Ռուսաստան» շարժման կողմնակիցներըառաջ քաշեցին առաջարկ կնքելու պայմանագիր մեկ տարի ժամանակով, որի ընթացքում պետք է անցկացվեին Սահմանադիր ժողով հրավիրելու համար ընտրություններ,որն էլ պետք է որոշեր, թե ինչպիսի համամիութենական մարմիններ պետք է ստեղծվեին: Դրան հակառակ` որոշ ուժեր` հասարակագետ-գիտնականներ, այդ փաստաթուղթը համարում էին որպես Կենտրոնի կապիտուլյացիան ծայրամասերում, Միութենականհանրապետություններումառաջացած ազգային-անջատողականուժերի առաջ: Նման պայմանագրի հակառակորդներըգտնում էին, որ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը կհանգեցներգոյություն ունեցող ժողովրդատնտեսական համալիրի կազմալուծմանը, որն ավելի կխորացներ ֆինանսատնտեսականճգնաժամը: Միութենականպայմանագրի կնքումից մի քանի օր առաջ ընդդիմադիր որոշ ուժերի կողմից քայլեր ձեռնարկվեցինկանխելու ն վերջ դնելու ռեֆորմների քաղաքակամությունըն կանգնեցնելու պետության քայքա-

յումը:

Եվ երբ Մ. Ս. Գորբաչովը 1991 թ. Օգոստոսի 5-ից գտնվում էր Ղրինոր կառուցված ամառանոցում` Փարոսում, որտեղ հանգստանալու հետ նան աշխատում էր, իր մոտ ժամանեցին բարձրաստիճանմի շարք գործիչներ` Բակլանովը,Շենինը, Բոլդինը, Վարեննիկովը ն ուրիշներ, որոնք նրան առաջարկեցին երկրում մտցնել արտակարգ դրություն` ճերկայացնելովապագա արտակարգ դրության պետական կոմիտեի (ՐՃՎԱ) կազմը: Մ. Ս. Գորբաչովը նման առաջարկը կտրականապես մերժեց, որն էլ նման քայլի նախաձեռնողներինդարձրեց խռոմում`

վարարներ:

Վերադառնալով Մոսկվա, օգոստոսի 19-ին ճրանք հայտարարեցին, երկրի նախագահըանաշխատունակէ ն հեռագրական գործակալության բոլոր ծրագրերով հանդես եկան հայտարարությամբ այն մասին, որ Խորհրդային Միության նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովը առողջական որոշ խնդիրների հետ կապված այլնս ի վիճակի չի իրականացնելու նախագահական պարտականությունները, որի համար էլ երկրում մտցվում է արտակարգ իրավիճակ, իսկ ճախագահի պարտականությունները անցնում են փոխնախագահ Գ. Ի. Յանանին: Արտակարգ դրության պետական կոմիտեի (ՐՎԱ) կազմի մեջ մտնում էին նան Մինիստրների խորհրդի նախագահ Վ. Ս. Պավլովը, Պետական ԱԿվտանգության Կոմիտեի նախագահ Վ. Ա. Կրյուչկովը, Պաշտպանության նախարարԴ. Տ. Յազովը,Ներքին գործերի նախարարԲ. Կ. Պուոր

գոն ն ուրիշներ: Արտակարգդրության պետական կոմիտեն հայտարարեց, որ նպատակ ունի հաղթահարելու ԽՍՀՄ տնտեսական ն քաղաքական ճգնաժամը, ազգամիջյան ու քաղաքացիական հակամարտություններն ու անարխիան` իր գլխավոր խնդիրը համարելով վերականգնել այն կարգուկանոնը, որ գոյություն ուներ ԽՍՀՄ-ում մինչն 1985 թ: Այդ նպատակով երկրի մայրաքաղաք Մոսկվա զորքեր մտցվեցին ն սահմանվեց պարետային ժամ: Արտակարգ իրավիճակի ընթացքում արգելվում էին հավաքներ, ցույցեր, գործադուլներ ն նման կարգի այլ միջոցառումներ անցկացնելը: Սակայն հետագա դեպքերը ցույց տվեցին, որ վերադառնալ նախկին կարգերին ն ռազմական մեթոդներով ճնշել ժողովրդի արդարացի ընդվզումներըայլես հնարավոր չէ: Բավական է ասել, որ հենց կուսակցական, պետական ապարատի շատ ներկայացուցիչներ չպաշտպանեցին Արտակարգ դրության պետական կոմիտեի քայլերը: Ռուսաստանի նախագահ Բ. Ն. Ելցինը ն նրա համախոհները դիմեցին ժողովրդին պաշտպանելու օրենքով ընտըրված իշխանություններին,իսկ խռովարարներիգործողությունները հեղաշրջում: որակեցին որպես հակասահմանադրական 1991 թ. օգոստոսի22-ին ՐՃՎԱ-ի անդամներըձերբակալվեցինն հաջորդ օրը` օգոստոսի 23-ին, վերջ տրվեց նրա գոյությանը: Սակայն օգոստոսի 19-22-ի դեպքերը էլ ավելի խորացրինճգնաժամըն մոտեցրին ԽՍՀՄ-ի վերջնական փլուզումը: 1991 թ. օգոստոսի 25-ին Ուկրաինան հայտարարեց անկախ պետության ձնավորման մասին ն հրաժարվեց մասնակցել ճոր Միութենականպայմանագրի ստորագրմանը:Դեկտեմբերի 1-ին Ուկրաինայում անցկացված հաճրաքվեին մասնակից ընտրուղլների90,3 52-ը արտահայտվեցինՈւկրաինայի անկախության օգտին: Ուկրաինայի Գերագույն խորհուրդը հանրաքվեից մի քանի օր ն հայտարարեց, որ անց դիմեց աշխարհի բոլոր խորհրդարաններին 1922 թ. Խորհրդային Միության ձնավորման մասին պայմանագիրը է իր ուժը՞": կորցրել

Երկրում արտակարգ իրավիճակ հաստատելու փորձի ձախողումից հետո սկսվեց ԽՍՀՄ-ի փլուզման ավարտականփուլը: «Օգոստոսյան խռովության» ձախողումից հետո Մերձբալթյան երեք հանրապետուՀր

«Տես Ս/, 2006. 630-631: Ս2թմաշտ

Ը

Օթոո,

8.«Լ

Ոօբու»,

Թյոմճռ էջ 466. 8.ուՕոռռու

8. 4.

որքա

մԱրատայաթ,ՔՇքօտեուտ Բօօճյու

1914-2008.

է. Ը1ոօբոա, 1.4.

Օտռառտ.

հօօճու 11Յաքոտ

ոքօճոոարլ -ոօքու: )1Շոցքույ» ոօոքօօոո ւնք.2007. Լ.

աշոօքյու

Խ0Շաու

11.. 2008,

էջ 392-394:

Քոգոռութ, 2008

էջ էջ 406-407: -

թյունները հայտարարեցին իրենց` ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու մասին: 1991 թ. սեպտեմբերին Մ. Ս. Գորբաչովը, որին նս հաշված օրեր էին մնում իշխանությունից զրկվելու համար, ստորագրեց հրաման, որով ԽՍՀՄ-ից դուրս գալը: ճանաչում էր այդ հանճրապետությունների 1991 թ. դեկտեմբերի 8-ին սլավոնական երեք հանրապետությունն ԲԽՍՀ-ն, ՈՒԽՍՀ-ն հայտարարեցին ԽՍՀՄ-ի ճերը` ՌԽՖՍՀ-ն, ն (ԱՊՀհամագործակցության պետությունների Անկախ փլուզման ունենում ԽՍՀՄ էր որը տեղի ՇԸ) ստեղծման մասին: Այդ որոշումը, նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովից ն խորհրդային ժողովրդից գաղտնի, պատմությանմեջ մտավ որպես «Բելովեժյան համաձայնություն»: Այն նախագահ Բ. Ն. Ելցինի, ՈՒԽՍՀ նախագահ տեղի ունեցավ ՌԽՖՍՀ Լ. Մ. Կրավչուկի ն ԲԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ Մ. Ս. Շուշկնիչի միջն, Մինսկի մոտակա Բելովեժ թավուտում: լ991 թ. դեկտեմբերի 21-ին Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմաընդ. Հ. Ա.) ԲելոԱթայում (հետագայում այն տեղափոխվեց Աստանա Հանս ութ հանրապետություններ՝ համաձայնությանըմիացան վեժյան ՏաՄոլդավիան, յաստանը, Ադրբեջանը,Ղազախստանը,Կիրգիզիան, յին Խորհրդա ջիկստանը, (Թուրքմենիան, Ուզբեկստանը, ընդամենը Միության նախկին 1 1 հաճրապետություններ:Մերձբալթյանհանրապետությունները ն Վրաստանը(նախագահ Զ. Գամսախուրդիա)ողջունեցին ԽՍՀՄ-ի փլուզումը ն հրաժարվեցինմտնել ԱՊՀ-ի մեջ: Հետագահեյում, 1991 թ. դեկտեմբերիվերջերին Վրաստանումտեղի ունեցած հետո ն Ա. ՎրասՇնարդնաձեի իշխանությանգալուց ղաշրջումից Է. տանը նս մտավ ԱՊՀ-ի մեջ: 1991 թ. դեկտեմբերի25-ին ԽՍՀՄ-ի վերջին նախագահ Մ. Ս. Գորբաչովը տվեց հրաժարական:Նույն օրը ժամը 19-ին Մ. Ս. Գորբաչովը, հանդես գալով հեռուստատեսությամբ,հայտարարեց, որ կապված ԱԸՆկախ Պետությունների Համագործակցության(ԱՊՀ) ձնավորման նոր իրողությանհետ, ինքը դադարեցնումէ ԽՍՀՄ նախագահիպարտականությունները: Ժամը 19-ն անց 38 րոպեին Կրեմլից իջեցվեց ԽՍՀՄ կարմիր դրոշը, որը փոխարինվեց ռուսական եռագույնով: Իսկ երբ դեկտեմբերի 27-ին Մ. Ս. Գորբաչովը հայտնվեց Կրեմլում իր իրերը նստած հավաքելու համար, ճրա` արդեն ճախկին աշխատասենյակում Բ. Ն. Ելցինը՝:: էր Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Մոտ 70-ամյա Խորհրդային Միությունը, երբեմնի աշխարհի հզոր Ն մեծ տերություններից մեկը որպես այդպիսինայլես գոյություն չուներ: --

,

:

ԳԼՈՒԽ»

ԴԱՇՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ

Լ.

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ՈՒ

ՆՈՐ

ԴԱՇՆՈՒԹՅԱՆ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ

ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ

ԴԺՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

էր ճերքին ն արՆորանկախ ռուսական պետությունըձնավորվում Եվ ինչպես 20-րդ տաքին միջազգայինբավականբարդ պայմաններում: ն պայմաններում: դարի սկզբին,այն ծնվում էր քառսի անիշխանության ՌԽՖՍՀ-ում նույնփլուզումը, Դեռնս մինչն ԽորհրդայինՄիության ն շարժումներ, ուժեր պես ձնավորվում էին ԽՄԿԿ-ին ընդդիմադիր ուներ «Ժողովրդավարաորոնց շարքում հատկապես ծանրակշիռ դեր անցկացրեց 1990 թ. հոկտեմբերին կան Ռուսաստան» միավորումը,որը Ռուսաստանի էին մասնակցում իր հիմնադիրհամագումարը,որին 165 հասարականերկայացուցիչներ, մարզերի ն տարածաշրջանների

ԽՍՀՄ 23 ն ՌԽՖՍՀ

կուսակցություններ, կան կազմակերպություններ, Ռուսաս«Ժողովրդավարական պատգամավորներ: 104 ժողովրդական 500 հազար մարդ, որի ազդեցուտանը» միավորումն ներկայացնում էր հետ մեկտեղ մեծանում էր ճան հետաքրքրությության, հեղինակության

ճկատմամբ: գաղափարների լիբերալ-ազատական Ռուսաստան» «Ժողովրդավարական

նը

է

թ. Հետաքրքիր ասել, որ հարցհարցումներիարդյունքներով անցկացված միավորմանշրջանում ԱՍՆ-ին, է նմանվի Ռուսաստանը պետք ր 32 96-ը գտնումէր, որ վածների արժանի պետության ր լ մ է իրիրեն նմանվելու ն անդիսանու այ ը հան քանզի հետո օրինակ:Մինչդեռ

125ԲնԱնա Լ հինգ տարի հատվածի շրջանումհիասթափության զգալի ալրանց հարցում վերանայման :

համաձայն

այդ

կարծիքին

էր արդ

ա

Տե՛ս ՔԹոշտուտ

ոՇոօքյոտ ԻՇօճյու.

1914-2008.

11., 2008,

էջ 394:

օ-ը,

մասին:

ծացման, հայացքների

ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ (1991-2011ԹԹ.)

որն

էլ

վկայում

այդ մե-

ՌԽՖՍՀ-ի անկախությանգործընթացըիրավական հիմքերի վրա դրվեցին, երբ 1990 թ. հունիսի 12-ին հրավիրված ժողովրդականպատգամավորներիհամագումարնընդունեց երկրի պետական անկախության մասին հռչակագիր,որով էլ հունիսի 12-ը համարվում է Ռուսաստանի անկախությանօր: Հարկ է ասել, որ հռչակագրումդեռնս չէր խոսվում ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու մասին, բայց ասվում էր, որ ռուսական օրենքները ունեն գերակայություն համամիութենական օրենքների

նկատմամբ: 1991 թ.

հունիսի 12-ին` անկախությանառաջին տարելիցին,Ռուսաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ տեղի ունեցան երկրի նախագահի ընտրություններ:Երկրի նախագահ ընտրվեց Բ. Ն. Ելցինը, որը բավական մեծ տարբերությամբառավելության հասավ մրցակիցներ Ն. Ի. Ռիժկովի,Վ. Վ. Ժիրինովսկու,Ա. Մ. Տուլենի, Ա. Մ. Մակաշովի ն Վ. Վ Բակատինինկատմամբ:Նույն թվականի նոյեմբերիննախագահ Բ. Ն. Ելցինի գլխավորությամբ ձնավորվեցերկրի նոր կառավարությունը` երկու փոխվարչապետներով` հանձինս Գ. Բուրբուլիսի ն Ե. Գայդարի: Կառավարությանը կից գործում էր ճան խորհրդականների ինստիտուտը,որում առաջատար դեր ուներ ամերիկյան լիբերալտնտեսագետԴ. Սաքսը: Կառավարությունը քայլեր ձեռնարկեց պետական կառավարման ապարատում բարեփոխումներ իրականացնել,որի արդյունքում վերացվեցին իշխանության կառավարությաննախկին կառույցները, վերափոխվեց ողջ համակարգը:Մի շարք միութենականհաստատություններ, ճախարարություններ դրվեցին ռուսական կառավարման իրավասության ն համակարգի տրամադրությանտակ: 1992 թ. ապրիլի 2-ին փոխվեց ճան ռուսական պետության պաշտոնական անվանումը`ՌԽՖՍՀ-ն վերանվանվեցՌուսաստանիԴաշնության կամ Ռուսաստանի:ԽորհրդայինՄիության փլուզումով Ռուսաստանի Դաշնությունըկանգնած էր նոր մարտահրավերների, նոր ճանապարհների ընտրությանառջն, քանզի երկրում տեղի էր ունենում հասարակության արմատականփոխակերպումտ̀րանսֆորմացիա, որի մասին երկրի նոր ղեկավարությունը հ րող նորանկախ բերից ռայտարարել ն բացահայտ խոսել: Պատմականորոշակի պատճառներով ն ավանդույթներով խորհրդային մարդիկ բացասական պատկերացումներ,քննադատականմոտե-

ոմԱարոն տարար առաջին բակ

կա-

`

հասարակարգի, ցումներ, դիրքորոշումներուճեին կապիտալիստական շուկայականհարաբերությունների,ազատական, լիբերալ գաղափարն Արնմուտքիայլ արժեքներինկատմամբ: ների Երկրի նախագահ Բ. Ն. Ելցինը 1991-1992 թթ. իր հրապարակային ելույթներից ն ոչ մեկում չէր խոսում կապիտալիզմիո̀րպես պետության վերջճականճպատակի մասին: Իսկ դա նշանակում էր, որ հարցի կարնոր պատասխանը,թե որն էր Ռուսաստանի զարգացմանճանապար1991 թ. աշնանը հը, մնում էր անպատասխան:Դա է պատճառը, որ Ռուսաստանի ներքաղաքականիրավիճակըդեռես անորոշ էր: Երկիրն

ն

ապրումէր տագնապալի խառնակօրեր: Բ. Ն. Ինչպես գնահատումեն պատմաբանները,քաղաքագետները, Ելցինը ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո չէր «ցանկանում նավակը ճոճել», տարուբերել, քանզի նման հեռանկարը ձեռնտու չէր ո՛չ ռուսական նախն ո՛չ էլ ռուսական ճոր դեմոկրատկին կուսակցականպաշտոնյաներին ներին:

Ռուսասանհրաժեշտ էր հաշվի առնել այն հանգամանքը, որ տանի Ֆեդերացիայի, ճրաճում ապրող հարյուրից ավելի ազգերի, ազ-

Նան

-

գություններիներկայացուցիչներըերկրիհասարակական-քաղաքական մասին ունեին տարբեր մոտեցումներ,տարբեր ընկազարգացումների լումներ, հոգնոր, մշակութային, քաղաքակրթականտարբեր մակարհայացքներ, ուստի երկրի դակներ ն որ կարնոր է, պահպանողական ոչ այնքան պետք է իրականացվեին առջն ծառացած վերափոխումները

հապճեպությամբ: կային 85 Բավականասել, որ Ռուսաստանի Դաշնության կազմում : Իրողուսուբյեկտներ, այդ թվում 21 ինքնավար հանրապետություն ամենաթյուն էր ճան այն, ռր երկրի ղեկավարությանառջն ծառացած ն կարնոր հարցերից մեկը երկիրը քաղաքական տնտեսականճգնաժավերափոխումների մից հանելն էր, երկրում սկսված ժողովրդավարական էր: Ընդ որում ստեղծումն ն պետության իրականացումը իրավական դանդաղ ն բավական էին դեպի նորը կատարվում փոփոխությունները ճոմենկլատուրայի զգույշ, քանզի դրանք բախվումէին հին խորհրդային Դա է ցուցակի աշխատողների)դիմադրությանը: (անվանակարգային չունեցան, որ խորհուրդներինոր ընտրություններտեղի պատճառը, դ եռնս շան կառույցներում ուստի՛խորհուրդներումտնտեսականմյուս

է

«Տեն

2006,

Օրու

4. Ը

էջ468:

8.4.

արդու,

էԼ Ի

1ոօքոաու 1:

6-46 |

4. Օռառռռ.

11-ոաքյաԲշոռու:

(էն.

րունակվում էին գերիշխող դիրք գրավել նախկին նոմենկլատուրայի ներկայացուցիչները: Իսկ փոփոխություններն ավելի շատ ն առաջին

հերթին վերաբերում էին ԽՄԿԿ ապարատին, որի գործունեությունը արգելվեց. իսկ կուսակցության ունեցվածքը, գույքը արգելափակվեց: Իրականում իշխանության տարբեր թների միջն կային խոր հակասություններ, որոնք հանգեցնում էին միմյանց միջե սուր պայքարի: Խոսքը վերաբերում էր օրենսդիր ն գործադիր իշխանություններին, նրանց կողմից երկրում կատարվող արմատական փոփոխություններին, դաշնային ն տարածաշրջանային (ռեգիոնալ) ինքնավար իշխանություններին, որոնց մի մասի շրջանում ուժեղանում էին անջատողական,սեպաորոնք սպառնում էին Ռուսաստանի Ֆեդե-

Աման

Ր"

Չեչենա-ԻնգուշեթականԻնքնավար Հաճրաթ. սեպտեմբերին

Դեպքերի զարգացումը հանգեց Ռուսաստանի ընդհարկազ խագահիպաշտոնակատար: կողմերիմիջն ուժային գործողություների զինված

պետության Գերագույն Խորհուրդը հայտարարեց գալու մասին, որը հետագայում հանգեցրեց տարածաշրջա-

աա ում

``

(թիվ 1400) «Սահմանադրականփուլային ռեֆորմներ» անցկացնելու մասին` այդ նպատակովարձակելով Ժողովրդականպատգամավորների համագումարը ն Գերագույն խորհուրդը,միաժամանակ նպատակ ունենալով անցկացնել հանրաքվե, ձնավորելու նոր` երկպալատ Դաշճային խորհուրդ (Պետական դումա,Դաշնային խորհուրդ): Սակայն ընդդիմությունըմերժեց լեգիտիմ ճանապարհով դեպքերի զարգացմաննման ընթացքը ն դիմեց վճռական քայլերի նախագահի դեմ: 1993 թ. սեպտեմբերի 23-ի գիշերը ժոճախաձեռնությունների ղովրդականպատգամավորներիարտահերթ տասներորդ համագուԲ. Ն. Ելմարը, որը չուներ քվորում, ընդունեց որոշում, որով ճախագահ ն ցինի քայլը որակվեց «պետականհեղաշրջում» նրան հեռացրեց պաշնատոնից: Համագումարը փոխնախագահԱ. Վ. Ռուցկոյին ընտրեց նման

ԱՂ

հոկտեմբերի3-ին ընդդիմությունըՄոսկվա հատկապել Ռուսաստանի ության փլուզման վտտոգը ուցեղապարակում կազմակերպեցանկարգություններ`ցանկանալովգրոհով ծանը

ճգնաժամային

իրավիճա

`

.

Դա

ցավ 1992 թվականին: 1992 թ. ամռանը ռուսական դաշնության տասնյակ սուբյեկտներ` Թաթարստանը,Բաշկիրիան, Յակուտիան, Ուդմուրտիան, Նովոսիբիրսկի, Տյումենի մարզերը կամ ուշացնում էին, կամ դադարեցնում էին Դաշնային բյուջեին տրվող հարկերը: Իսկ որոշ սուբյեկտներ առաջարկում էին երկիրը վերափոխել համադաշնության, ոմանք էլ ավելի հեռուն էին գնում` առաջարկելով կամ անջատվել Կենտրոնից կամ էլ ավելի հստակեցնել Կենտրոնի ն ծայրամասերի, տեղական ինքնավարություններիիրավունքներն ու պարտականությունները: Նման տրամադրություններըսպառնում էին երկրի միասնությանը, ամբողջությանը՝ ստեղծելով պառակտման վտանգ: 1992 թ. մարտի 31-ին Ռուսաստանի Դաշնության բոլոր սուբյեկտները, բացառությամբ Թաթարստանի ն Չեչնիայի, կնքեցին Դաշնային պայմանագիր, որով հստակեցվեցին Դաշնության մեջ մտնող սուբյեկտների միջն եղած հարաբերությունները,իրավունքներն ու պարտականությունները, միմյանց միջն իրավունքների բաշխումը ն այլն: Այդ պայմանագրով զգալիորեն մեղմացվեց երկրի ներքաղաքական լարվածությունը ն մասնակիորեն դադարեցվեց օրենքների, պատկերավոր ասած, պատերազմը: Երկրում առաջացած քաղաքական ճգնաժամը հաղթահարելու նպատակով Բ. Ն. Ելցինը 1993 թ. սեպտեմբերի 21-ին հրաման արձակեց

-

յի Սմոլենսկի հրա-

1993 թ.

գրավել «Օստանկինո» հեռուստակենտրոնը: Նման պայմաններումԲ. Ն. Ելցինը, ամբողջ պատասխանատվու«Սպիտակ թյունը վերցնելով իր վրա, հրաման արձակեց շրջափակել երկու ընթացքում տունը» ն գրոհովայն վերցնել: Այդ գործողությունների

Նույն ձերբակալվեցին": կողմից եղան զոհեր, իսկխռովարարները ն Պետական դումայի ՌԴ-ի ուճեցան 1993 թ. դեկտեմբերի12-ին տեղի Դաշնային խորհրդի ընտրությունները:Միաժամանականցկացվեց Սահմանադրությաննախագծի վերաբերյալ հանրաքվե: Ընտրություն-

ճերն, ընդ որում, Ռուսաստանի Դաշնությունում80-ամյա ընդմիջումից հիմքի վրա, որոնք ընհետո տեղի էին ունենում բազմակուսակցական միջն մղվող սուր պայքարում:Մկզբնաթանումէին կուսակցությունների հավակնումէին մասնակցել 35 քաղական շրջանումընտրություններին ն շարժումներ, սակայն դրանցից միայն քական կուսակցություններ 100 հազար 13-ին հաջողվեց գրանցվելուհամար հավաքել անհրաժեշտ

ստորագրությունները: ընտրողների

պատգաԸնդհանուրառմամբ Պետական դումայումընտրվեցին (միան մեծամասնական (համամասնական) մավորներ`կուսակցական '

ՏԵ

ք /1 ՈԹՇոայ,

Ա0ոօմոոտ

ութբոււ Քռօճյու:

լեն, հուաոոդթ, 2008.

էջ 417-418:

մանդատ) ընտրացուցակներով: Ընտրություններին մասնակից13 ընտրական միավորումներից միայն 8-ին հաջողվեց հավաքել անհրաժեշտ ձայներ` Պետական դումայում իրենց ընտրողներին ներկայացնելու համար: Առավել շատ ձայներ ստացան «Ցոճօք Քօշճատ» կուսակցու76 թյունը` տեղ, Լիբերալ դեմոկրատականկուսակցությունը`63 տեղ, Ագրարայինկուսակցությունը5̀5 տեղ ն ՌուսաստանիԴաշնության կոմունիստականկուսակցությունը4̀5 տեղ: Կարնոր իրադարձությունէր ճան ճոր Սահմանադրության ընդունման համար հանրաքվեի անցկացումը,որի օգտին քվեարկեցին 50 52-ից ավելի ընտրողներ,որն էլ կարնոր քայլ էր երկիրը ժողովրդավարության ուղիով զարգացնելուհամար: 1993 թ. Սահմանադրությունը վերջ տվեց պետական իշխանությանգաղափարայնացմանը, խորհրդայինամբողիշ համակարգին: Նոր Մահմանադրությունը օրենսդրորեն իրական, ժամանակայած կորմանը, ժողովրդավարությանանցմանը ն այլն: Եվ չնայած նրա որոշ թերություններին,անկատաըրությանը, այնուամենայնիվ,ճոր Սահմանադրությամբ երաշխավորվում էին միջազգային նորմերին համապատասխան մարդու իրավունքները՝ խոսքի, խղճի, տեղեկատվությանազատություններըն այլն: Այդ ամենը հանդիսանումէր որոշակի հիմք ՌուսաստանիԴաշնությունում երկպալատ պառլամենտիձնավորման համար, որն էլ իրավական հիմք էր ժողովրդավարականՌուսաստանիձնավորմանհամար: Պետականդումայի առաջին գումարման աշխատանքներումկենտրոնականտեղ էին գրավում տնտեսականն ազգային քաղաքականության հարցերը, սոցիալական խնդիրները,միջազգայինհարաբերությունները:1993-1995 թվականներին դումայի պատգամավորներըընդունել էին ավելի քան 320 օրենքներ, որոնց գերակշիռ մասը ստորագրվել էր երկրի ճախագահի կողմից: Իսկ դրանք հիմնականում վերաբերվումէին երկրի կառավարական ն սահմանադրականհամակարգին, սեփականության նոր ձներին, գյուղացիական ն ֆերմերային տնտեսություններին, բաժնետիրական ընկերություններին, ազատ տնտեսականգոտուն նայլն: 1994 թ. աշնանը երկրում սկսվեց Պետական դումայի երկրորդ գումարման նոր ընտրական գործընթացը, որի իրավասություններն ավարտվում էին 1995 թ.: Ի տարբերություն նախորդ ընտրությունների, որոնք տեղի էին ունենում քաղաքական ն իրավական արտակարգ պայմաններում, 1995 թ. ընտրությունները տեղի էին ունենում համեմատաբար հանգիստ պայմաններում:

Արե

բաժանմանը, մետայոերի

..

ն Ընդհանուր առմամբ գրանցվել էին 43 ընտրականմիավորումներ որոնց առատությունն էլ ցույց տվեց, որ ճման ցրվախմբավորումներ, ոչ հասուծությունը ճախ վկայում էր ռուսական ժողովրդավարության նության մասին ն երկրորդը, որ հենց այդ հանգամանքնէլ զգալի չափով 5 տոխանգարեց,որ որոշ խմբավորումներչկարողացանհաղթահարել

կոսի սահմանը Պետական դումայումտեղեր ստանալու համար: 450 պատԵրկրորդ գումարման Պետական դումայումընտրվեցին ն գամավորներ:Պատգամավորներիգերակշիռ մասը օրենսդիր գործադիր մարմինների աշխատողներ էին, որոնցից շատերը նախկին խմբերի անդամներէին: Դումայի ընդհանուրբվի պատգամավորական

է» Ռուսաստանն 9-ը ՌԴԿԿ-ի անդամներէին, 12 94 -ը՝ «Մեր տունը անդամներ,11 96-ը՝ Լիբերալ-դեմոկդօո-թօ«-ու) կուսակցության նւ անդամներ, 12 Չ2 -ը՝ «Յաբլոկո» («ԼՎ6ոօաօ») րատականկուսակցության անկախ խմբի անդամներ`Գ. Ա. Յավլինսկու գլխավորությամբ, 94-ը

էին, իսկ պատգամավորներ նա րի անդամներ յլն":

14 76

-ը՝ տարբեր ընտրականմիավորումնե-

Պետական դումայի նման կազմը վկայում էր, որ միջկուսակցական կրում: Հիմնականպայպայքարը դումայումբավականսուր բնույթ էր ն վերաբերումէին երկրի վարած ներքին քարը ն տարաձայնությունները հատկապեստնտեսականն քաղաքաարտաքինքաղաքականությանը, Չեչնիայի նկատմամբվարվող քաղաքակական բարեփոխումներին, ն նությանը,ՆԱՏՕ-ի հետ մերձեցմանքայլերին այլն: նկատմամբընդդիմադիրուժերիդիրքորոշումնեԻշխանությունների Լիբեկուսակցություն, րը (ՌուսաստանիԴաշնությանկոմունիստական Գ. Ա. Յավլինսկու «Յաբլոկո» կուսակցություն, րալ-դեմոկրատական էին գտնում հասարակության ն այլն) պաշտպանություն խմբավորում զգացում, որոշակի խավերի շրջանում, ովքեր, ապրելով կարոտախտի հետ, ձգտում էին ն կապված տնտեսական դժվարությունների այլնի վերականգնելնախկին կարգերը, այսինքն վերադառնալսոցիալիզմ երկրորդ գուարժեքներին:Հենց այն փաստը, որ Պետական դումայի Ռուսաստանի Դաշնությանկոմունիստաընտրություններում մարման ուներ 158 մանդատ, վկայում է հասարակության կան կուսակցությունը մասին: մեջ տեղի ունեցող նման խմորումների :

«Տես 1 Ը րաո, 8.4. 2006,

1ոօքուոո,էլ

Ը

1.4.

1օօքոսոա,

էջ 474-475:

Շառթթա.

11-ոռքոնՔ0ՇՅու

ՖԼ.

Այդ ամենը ավելի սուր ձնով դրսնորվեց 1996 թ. երկրում անցկացվող նախագահականընտրությունների ժամանակ, որին հավակնում էին 11 թեկնածուներ, այդ թվում Բ. Ն. Ելցինը, Գ. Ա. Զյուգանովը, Վ. Վ. Ժիրինովսկին, Մ. Ս. Գորբաչովը, Գ. Ա. Յավլինսկինն ուիիշներ: Պայքարն այնքան սուր էր, որ ընտրություններըառաջին փուլով չավարտվեցին: Երկրորդ փուլում կրկին հաղթանակիհասավ Բ. Ն. Ելցինը, որի օգտին քվեարկել էին ընտրողների 55 96-ը: Նրա գլխավոր մրցակից Գ. Ա. Զյուգանովը ստացել էր 40.7 56-ը: Բայց բոլոր դեպքերում նախագահական ընտրություններիարդյունքները վկայում էին, որ ընդհաճուր առմամբ ընտրողներիմեծ մասը պաշտպանում էր նախագահիվարած քաղաքական գիծը, որն ուղղված էր շուկայական հարաբերությունների ձնավորմանըն երկրի դեմոկրատացմանը: Հետագա ընտրություններըտեղի էին ունենում ճոր օրենքի հիման վրա, որը ճպաստում էր երկրում բազմակուսակցությանձնավորմանըն միայն համամասնականընտրակարգով,կուսակցացուցակներով անցկացնելունն այլն: Ընդ որում ռուսական քաղաքական կյանքի առանձնահատկություններից մեկն այն էր, ռր երկրում աստիճանաբար տեղի էր ունենում կուսակցությունների ր միավորում վորում, ո խոշորացում: 2003 թ. երկրի առաջա րվող «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցությունըդումայի ընտրություններումստացավ ընտրողների 37,57 06-ը, այսինքն` ավելիշատ, քան մյուսները միասին վերցրած, որոնք կարողացանհաղթահարել5 96-իսահմանագիծը:Ընդհանուր առմամբ «Միասնական Ռուսաստան» ֆրակցիան դումայում ուներ 303 պատգամավոր,որն էլ հնարավորությունտվեց ունենալ «սահմանադրական մեծամասնություն»ն կազմել կառավարություն: Իշխանական կուսակցությանհետագա քայլերը ուղղված էին իր դիրքերի ավելի ամրապնդմանը:Այդ նպատակովընդունվեց օրենք, որի համաձայն կուսակցության անդամներինվազագույն թիվը 5 անգամ ավելացվեց` 10 հազարից հասցնելով 50 հազարի, որն էլ առաջին հերթին ապահովում էր վարչական ռեսուրսներ ունեցող կուսակցության հնարավորությունները: Իսկ այն կուսակցությունները,որոնք չէին կարող բավարարել նոր պահանջները, դատարանի միջոցով ենթակա էին վերացման: Նման հանգամանքըունեցավ այն հետնանքը, որ գրանցված կուսակցություններիթիվը կտրուկ կրճատվեց: Եթե 2003 թ. երկրում

արն

նր Աո

Ն`

գործում էր 45 կուսակցություն, ապա արդեն 2007 թ. նրա թիվը հասավ 15-ի, իսկ արդեն 2009 թ. սկզբներին` 9-ի՞՞: 2005 թ. ամռանը ընդունած նոր օրենքով ըճտրական խմբավորումներով միավորված կուսակցությունները Դումայում ընտրվելու համար պետք է հաղթահարեինարդեն ոչ թե նախկին 5 72-սահմանը,այլ արդեն 7 56-ը: Վերացվեց նան «բոլորի դեմ» ընտրակարգը: Մյուս նորությունն այն էր, որ նախկին խառը ընտրություններիհամակարգը փոխարինվեց 100 օ2--անոցհամամասնական ընտրակարգովընտրելուն, որն էլ ավելի կուսակցումեծացրեց գլխավոր լիդեր` «Միասնական Ռուսաստան» մեհնարավորությունները ուներ բոլոր որն թյան հճնարավորությունները, ծամասմություն գրավելու համար: 2007 թ. Պետական դումայիընտրություններում«ՄիասնականՌուսաստան» կուսակցությունըստացավ ընտրողների 64,3 «2-ը` դրանով երկրորդ անգամ նվաճելով «սահմանադրական մեծամասնության» համաիրավունքը, կրկին հաստատեց, որ ռուսական կուսակցական կարգում ճա գրավումէ առաջնայինտեղը: Նույնպիսի հաջողություններ 2009 թ. ն Ռուսաստանն» արտեր1-ին անցկացն Ի մարտի ունեցավ Մ «Միաստակա դու երրորդ Արա Ռուրի 52 օ6 -ից ավելին: Իսկ մրցակցությամբերկրորդ տեղը գրավող սաստանի Դաշնության կոմունիստականկուսակցություննհավաքեց

մ ռե,

մաղը գրավա

8 շշ ձայն": ընդամենը

Ռուսաստանի Դաշնության քաղաքականկյանքում հատկապես կաԲ. Ն. րնոր դեր խաղաց այն հանգամանքը, որ 1999 թ. օգոստոսի 9-ին Ելցինը երկրի կառավարությաննախագահի (վարչապետ) պաշտոնակատար նշանակեց Վ. Վ. Պուտինին: Օգոստոսի 16-ին Պետական դուման հաստատեց նրա թեկնածությունը:Կառավարությաննոր նախա-

ձեռնարկեց չեչենական պատերազմըավարտին գահը ակտիվ քայլեր հասցնելու ուղղությամբ: Կարճ ժամանակում զգալի տարածքներազատագրվեցին ռուսական ուժերի կողմից: Այդ բոլորը նպատակ ուներ ստեղծել կայուն վիճակ: 1999 թ. դեկտեմբերի31-ին տարածաշրջանում

Ելցինը հրաժարվեց երկրի նախագահիպարտականություններից հանախագահիպաշտոնակատարնշանակեց Վ. Վ. Պուտինին, որը

Բ. Ն. ն

Տե՛ս 8-Ըոդու

2005, 19:217-214:

8(Թաօտըյօոօ

ՕՏք:ոտ18. Շռպաօոօոո: յոլ թքոույ». յ ոցն

Նույն տեղում, էջ 214-215:

հոմ

մապատասխանում էր երկրի Սահմանադրությանը:2000 թ. մարտի 26-ին Վ. Վ. Պուտինը նախագահականընտրություններումհաղթանակեց ն սկսեց կառավարելերկիրը` ձեռնարկելովակտիվ քայլեր երկրում կարգ ու կանոն հաստատելու ուղղությամբ: 2003 թ. Չեչնիայում անցկացվեցին ընտրություններ, որոնք նպատակ ունեին աստիճանաբար անցում կատարելու քաղաքացիական հասարակարգի կառուցմանը: 2003 թ. հոկտեմբերի 5-ին Ահմադ Կադիրովը ըճտրվեց երկրի նճախագահ: Նա այդ պաշտոնում էր 2000 թվականից: Հետագա տարիները ցույց տվեցին, որ Չեչնիայում աստիճանաբար անցում էր կատարվում նորմալ քաղաքական, տնտեսական հարաբերությունների հաստատմանը, չնայած որ 2004 թ. մայիսին ահաբեկիչների կողմից Ա. Կադիրովը սպանվեց, որին փոխարինեց իր որդին: Նման նշանակումը ճպատակ ուներ խուսափել Չեչնիայում քաղաքական լավածության մեծացումից: Երկրում ակտիվացող սոցիալական դժգոհությունը մեղմելու ճպատակով Վ. Վ. Պուտինը հանդես եկավ ավելի համարձակ քայլերով` խնդիր դնելով 2010 թ. երկրում կառուցել սոցիալական պետություն: Եվ չնայած Պուտինի մի շարք քայլերը, հայտարարությունները երկրի առաջընթացի մասին դեռես հեռու էին իրականանալուց, բայց նա հաստատակամ ն վճռական էր իր գործողություններում: Կարճ ժամանակում Վ. Վ. Պուտինը կառավարության մի քանի նախագահներ փոխեց. Մ. Ֆրադկով (2004 թ. մարտ), Վ. Ա. Զուբկով (2007 թ.), Դ. Ա. Մեդվեդն(2005 թ. նոյեմբերի 9՝ երկրի վարչապետի առաջին տեղակալ): 2007-2008 թթ. պառլամենտական ն նախագահականընտրությունների ժամանակաշրջանըհայտարարվեց որպես «Պուտինի պլանի» իրակաճացման ժամանակաշրջան: 2007 թ. դեկտեմբերի 2-ին անցկացված դումայական ընտրությունները դարձան Վ. Վ. Պուտինի նկատմամբ յուրօրինակ վստահության ընտրություններ: «Միասնական Ռուսաստանը» Վ. Վ. Պուտինի գլխավորությամբ ստացավ ընտրողների 64,3 02-ը, որը 21,5 մլն. ձայնով ավելին էր նախորդ ընտրությունների համեմատ, Ռուսաստանի կոմունիստակամ կուսակցությունը` 11,5 26 (350 հազ. ձայնով նախորդից ավել), Լիբերալ-դեմոկրատականկուսակցությունը` 8,14 96 (նախորդից 1,3 մլն. ձայնով պակաս), «Արդարացի Ռուսաստան» կուսակցությունը` 7,476: Մյուս կուսակցությունները, հատկապես «Յաբլոկոն», կորցրել էր նա3 մլն. ձայն, աջ լիբերալ կուսակցությունը ն այլն խորդի համեմատ

չկարողացան հաղթահարել ընտրությունների համար նախատեսված

շեմը:

..

`

Պետական դումայիխոսնակ ընտրվեց «Միասնական Ռուսաստան» կուսակցությանլիդեր Բ. Վ. Գրիզլովը: Դումայական ընտրություններից հետո Վ. Վ. Պուտինը, որն արդեն սահմանադրորենիրավունք չուներ երրորդ անգամ իր թեկնածությունը դնելու երկրի նախագահի ընտրություններում,որոշեց այն հնարավոր

թեկնածուին,որը պետք է փոխարիներիրեն: 2007 թ. դեկտեմբերի 10-ին երկրի չորս առաջատար կուսակցությունհետ հանդիպման ժամանակ («Միասնական Ռուսասճերի լիդերների տան», «ԱրդարությանՌուսաստան», «Ագրարային կուսակցություն»ն «Քաղաքացիականուժեր») որպես հավանական հետնորդի թեկնածու ներկայացրեցԴ. Ս. Մեդվեդնին,որն էլ 2008 թ. մարտին նճախագահական ըճտրություններումհասավ հաղթանակի`ապահովելով երկրի պեհաջորդայնությունըՆ քաղաքական կատական քաղաքականճության

յունությունը:

նաՆերկա Ռուսաստանը կանգնած է անչափ կարնոր, բախտորոշ նոր` 2012 թ. ընտրություններիառջն, որն էլ կարող է կախագահակամն րնոր դեր խաղալ, թե ինչպիսին կլինի Ռուսաստանի ուղեգիծը առաջի-

արնմտամետ ուղիով զարգա"կա տարիներին` լիբերալ-ազատական, ցում, թե Արնմուտքի նկատմամբավելի կոշտ, ավտորիտար(կառավարուղիով զարգացում: վող դեմոկրատիա)

2. ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅԱՆ

ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ

ԿԱՅՈՒՆԱՑՍԱՆ

ԵՎ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԸ

շրջանի Ռուսաստանի ԴաշՀետխորհրդայինն հետվերակառուցման գլխավոր խնդիրնու ուղղունության տնտեսականքաղաքականության ն թյունը տնտեսության ազատականացումը շուկայականհարաբերությունների անցումն էր: Անհրաժեշտ էր երկրում կատարվածքաղահամապատասխանփոխել նան խորքական փոփոխություններին կարգերից ժառանգություն մնացած տնտեսության պլանա-

հըրդային համակարգը ն սկսել սեփականաշնորհման, յին, վարչահրամայական գործընթացը:Իսկ դա նշանակումէր աստիճաապամենաշնորհային

ճաբար երկրում ձնավորել վորել նոր դասակարգ:

սե

փականատերերի,ձեռնարկատերերի մի

Ժողովրդական

հոկտեմբերին Ռուսաստանի Դաշնության պատգամավորների5-րդ համագումարումԲ. Ելցինը հանդես երկրում արմատական տնտեսական ռեֆորմների մասին թ.

նախատեսվումէր

է

ծրագրային գների, աշխատավարձի, առնտրի ՍԻ Անցումը

Ա հիր ազատականացում: սեփականաշնորհման

ճման

գալիս

քաղաքակա-Չարդարացվեցին

էրդո Սրան էլ սատանի: կանգնած մատո ե Ա նման Աա գիտակցելով կորով հրԱր

նության երկրի

ղեկա

որ Ռու-

որի համար

ր

անհրաժեշտ էր հատկապես տնտեսու քայլերի: Միաժամանակշատ լավ

ո

խումների դժվարությունները, Բ. Ելցինը համագումարի րի ամբիոնից մում էր երկրի բնակչությանըպաշտպանելու ի աջ ծրագիրը ճան նշելով, որ դրանց իրականացումը Հ ջարկված քաղաքականությունըստեղծված րում միակճիշտ ճանապարհնէր:

Հ Ր ինե

ք

դի-

մմիա պա բանները

Հա

առնելո

րին

ն

նույնիսկ

տվեցին

այդդ նպա նպատակովե երկրինախագահին

այդ

ծրագ-

լրացուցիչ իրա-

վունքներ տվեցին: Իսկ տնտեսական բարեփոխումների ծրագիրը րը մշակվել մշ լ էր էր Ռ. Ռուսաս Ն. Թ տանի Դաշնության փոխվարչապետ Գայդարի կողմից, որի -

ա Նոր .

Թ.

անկյունաքարը գների ա զատականացումն էր, պետական սեկտորի սեփականաշնորհումն էր, այսինքն` պետության վերահսկողությունից աստիճանաբար ազատումն էր: 1992 թ. հունվարին ՌուսաստանիԴաշնությունը շուկայական տնտեսության ձնավորման ճանապարհին փաստորեն առաջին քայլն էր անում:

թռիչք: Հունվարին գնաճը երկրում կազմեց 1000-1200 7», իսկ տարվա յ. Ընդ որում այդ նույն ժամանակ վերջին այն բարձրացավ26 անգամ: բարձրացել էր 12 անգամ: Գների նման ռեֆորմը հաշաշխատավարձը վի չէր առել բնակչությանխնայողական բանկերում կատարած քերդորն էլ հանգեցրեց դրամի միաժամանակյաար-

տնտեսության

Ըստ այդ ծրագրի հեղինակ Ե. Գայդարի, նման

քաղաքականու-

թյունը պետք է հնարավորությունտար ռուսական ռուբլուն արտադրության գների կարգավորմանգործում խաղալու կարգավորող դեր: Սաարտադրության կայնթերագնահատելով

նախկին մենաշնորհային

կարգավիճակը,ինչպես կառավարության կողմից գների ձնեավորման վերահսկման նկատմամբայժմ արդեն ստեղծված ինքնամեկուսացումը` 1992 թ. սկզբին երկրում սկսվեց գների արդեն անվերահսկելի մի ճան

ք

Արնմուտքից լայնամասշտաբ օգնություն Նման ստանալու երկրի կառավարությանհույսերը: Ելցին-Գայդար կառավարությունը,փաստորեն,չկարողացավ կատա1222 թ. փերել ժողովրդին խոստացած սոցիալական ռեֆորմները: որապարուոց նույն թվականիտնտեսա տըրվարինկառավարությունը հուշագիրը, որի գլխավոր նպատակը ֆինանկան քաղաքականության հաստատումն էր ն անմանցորդ սական համակարգի կայունության ոզոնու բյուջեի ստեղծումը:Այդ ոլորտունկատարածհաջորդ քայլերը կայուն տնտեսության երկրի աստիճանաբարապահովել կամղված

պայման

նան

չի»

զարգացու՞ը:

բավականհանրահայտ էր համաշխարհայինպրակտիկաայնուհեյում, այն է` սկզբում իրականացնելգների ազատականացում, արդեն կանացում սեփականաշնորհում: ազատ առնտրի կիրառում, իսկ հետո ն ական ոնա ո գների ազատականացումը այսինքն` Նման քաղաքականությունը, այճուհետն կինշանակում էր որոշել ապրանքներիիրական գները, մարդկանցփող «աշխարառել մրցակցայինմեխանիզմ,որով ստիպել նշանակումէր պետականսեփակատել»: Իսկ սեփականաշնորհումը մարդկանցդարձնել նությունը հանձնել մասնավոր մարդկանց,որով էլ նկատմամբ սեփականատերերն դրանով էլ ստեղծել աշխատանքի որը

շարք,

հզոր,

մեծ

շահագրգովածություն"':

վերոհիշյալ ծրագրինորպես այլընտրանքառաջ Կառավարության

«600» կուսակցության քաշվեց երկրում ճանաչված տնտեսագետ, որ մախ ան" մրան, էր լիդեր Գ. Ա. Յավլինսկու ծրագիրը. որը հանգում իսկ հետո հրաժեշտ էր հասնելտնտեսականվիճակիկայունացմանը, որը սակայն մերժշուկայականբարեփոխումներ, միայն իրակաճացնել

Տէ'ր.

Տես

ԱԾրտմոո

8.«Լ

)ա-աք)ու ՔՇօաոու 1914-2008.

Սթաաաթ.

Առոշմուտ

շաք

ք.

Իռօճյու

2008,

էջ 449:

81, Ցունոութ,

008.

էջ 429:

վեց երկրի ղեկավարությանկողմից, քանի որ պահանջում էր իրականացնել կոշտ վարչական միջոցառումներ,քայլեր, որի ապահովումըն

իրականացումը, երբ երկրի պետական իշխանությունը թուլացել էր, հնարավորչէր: Եվ իրոք, 199| թ. փետրվարինՌուսաստանիկոշտ, կարծը ուղղահա-

իշխանություննարդեն քանդվել էր, որի հետնանքովէլ խարխլվելէր երկրում նախկինկարգուկանոնը, նախկինհամակարգը: Երկրում իշխանությանդերի վերականգնումըպահանջեց մի ամբողջ

`

աց

տասնամյակ` 1990-ականթթ, քանի որ Ե. Գայդարի ն ճրա թիմի սկսած բարեփոխումներըի սկզբանե կրում էին հեղափոխականբնույթ, որը նշանակում էր անցում կատարել մեկ հասարակարգիցմեկ այլ հասարակարգի, այն է` քանդել ճախկին խորհրդային վարչահրամայական համակարգը ն անցում կատարել դեպի տնտեսության ազատականա-

ցում:

Անհրաժեշտ էր ստեղծել ֆոնդային, ապրանքային բիրժաներ, նոր բանկային արժութային շուկայի մի ամբողջհամակարգ: Փաստորեն, Եգոր Գայդարի մշակած կառավարության հրաժարվելովտնտեսությանբարեփոխումներըիրականացնելինչպես նախկինումպետության կարգավորող,վերահսկողդերակատարությունից ու գործառույթներից,շեշտը դնում էր բավական արագ տեմպերով նոր խավի ձնավորմանվրա, որը կարող էր դառնալ թե՛ բարեփոխումների ն թե՛ իշխանության հուսալի հենարանը: ն ծառայողներին,ինչԻսկ ինչ վերաբերումէ մտավորականությանը ճան պես որակյալ բանվորներին,ովքեր հանդիսացել էին կոմունիստական ամբողջատիրությանդեմ պայքարի հիմնական սոցիալական հե-

ծրագիրը,

Սեփականաշնորհումըառաջին հերթին ընդգրկում էր մանրածախ առնտրի ձեռնարկությունները, հասարակական սննդի օբյեկտները, կենցաղի սպասարկման ոլորտը ն այլն: Այդ քաղաքականության հետնանքով մասնավոր ձեռնարկատերերիձեռքն անցավ 110 հազ. արդյունաբերական ձեռնարկություն: Սակայն սեփականության ձնի փոփոխությունը չբարձրացրեց տնտեսության արդյունաբերությունը: 1993-1994 թթ. կեսերին արդյունաբերական արտադրության անկումը կազմում էր 21 92, այդ թվում մեքենճաշինությանբնագավառում 31 76, լայն սպառման ապրանքների բնագավառում 30 76: Ռուսական շուկայի ապրանքների ավելի քան 50 օ2 բաժին էր ընկնում արտասահմանյան արտադրանքին՝:: Տնտեսական նման վերափոխումներըունեցան այն բացասական հետնանքները,որ 1990-ականթվականների սկզբներին Ռուսաստանի ազգային եկամուտը գտնվում էր 1976 թ. մակարդակին, որն էլ զգալի չափով հեղինակազրկեցԵ. Գայդարի կառավարությանը: 1992 թ. վերջին Ժողովրդական պատգամավորներիհամագումարում այսպես կոչված «կարմիր դիրեկտորները»հասան նրան, որ Ե. Գայդարը

տվեց հրաժարական:

Նոր կառավարությունըսկսեց գլխավորել Վ. Մ. Չերնոմիրդինը,որով էլ ավարտվեց լիբերալ, ազատական, տնտեսական բարեփոխումների առաջին փուլը, որն ստացել էր «Գայդարի ռեֆորմներ» կամ «ռոմանտիկ» անվանումը, ն սկսվեց նոր՝ պրագմատիկփուլը: Բայց բոլոր դեպքերում Ե. Գայդարի կառավարությանը տնտեսական բարեփոխումների առաջին փուլում հասնել գլխավորին փոխել երկրի զարգացմանուղղությունը, որի գլխավոր արդյունքը կա-

հաջողվե

սեփականության յանում

ճարանը, այժմ երբ արդեն տեղի էր ունենում երկրի վերաբաշխում, ըստ բարեփոխիչների այլես չէին կարող լինել հուսալի հենարան: Այսպես կոչված խորհրդային դարաշրջանի, հասարակության միջին դասակարգը, որը քվեարկել էր ժողովրդավարության ն ազատ շուկայի օգտին, նոր պայմաններում չէր կարող լինել

խորհրդային

սեփականատերդասակարգ:Աճհրաժեշտէր ստեղծել նոր սեփականատերերի դասակարգ: Սա է խնդիրը: Ընդ որում դա պետք է կատարվեր արագ տեմպերով, որն էլ հանդիսանում էր երկրի կառավարող ուժերի գլխավոր խնդիրը,որպեսզի չկորցներիշխանությունը:

էր ճրանում,

որ

երկիրը

դուրս

եկավ սոցիալիզմից ն սկսեց ձնա-

վորվել, թեկուզն ծայրահեղ, ոչ հասուն շուկան: Շնորհիվ տնտեսության ազատականացման`Ռուսաստանը խուսափեց համընդհանուրսնանկացումից, ն վերականգնվեց

արտասահմա

վստահությո

յան գործընկերներիկողմից Ռուսաստանի նկատմամբ ն սկսվեց համաշխարհային տնտեսության, շուկայի մեջ սերտաճման, ինտեգրմանդժվար ու երկար ճանապարհը: ,

ՀՇ

2008,

Տե՛ս.

էջ

Շ

Օթոօր,8. «1.

1շօքոոոո.էԼ Ը

1ոօբորորը.Ը

469:

1.

Աաճնոտ.

Իօճճո. 11Ըոռքոու

8ք,

Վ. Ս.

Չերնոմիրդինիկառավարությունըկրում էր կոալիցիոն բնույթ, որի մեջ ներկայացված էին ն՛ դեմոկրատները,ն՛ կոմունիստները,ն՛ ագրարնիկները, ն՛ ուրիշները: Իսկ այդ հանգամանքը բավական դժվարություններ էր ստեղծում մշակելու ն ընդունելու մեկ միասնական ծրագիր, կարծիք: Սակայն 1993 թ. սեպտեմբերին նորից կառավարություն վերադարձավ փոխվարչապետին էկոնոմիկայի նախարարիկարգավիճակով Ե. Գայդարը, որին էլ կրկին հնարավորություն տրվեց շարունակելու տնտեսությանապապետականացմանքաղաքականությունը: 1993 թ. աշնանը գրեթե ամբողջովինազատականացվեց գյուղատնտեսության ոլորտը, որով էլ վերջացավ այսպես կոչված «էժան փողերի» շրջանը, այսինքն` ժողովրդական տնտեսության նախկին վարկավորման, բյուջեից սնման հզոր պետական ֆինանսավորմանհամակարգը: Այդ ճոր քաղաքականության ն փոփոխությունների հետնանքով երկրի տնտեսությանարժեզրկման տեմպերը զգալի չափով իջան: Կառավարության մեջ կատարվեցին նոր փոփոխություններ, ճրաճում հայտնվեցին շուկայական տնտեսության մեծ ջատագովներ, շուկայագետ Ա. Չուբայսը, որը դարձավ կառավարության առաջին փոխվարչապետը: Հետագա երկու տարիների ընթացքում` 1995-1996 թթ., ն հաջողվեց կանգնեցնել թղթադրամի արժեզրկումը իրականացնել զանգվածային սեփականաշնորհում: Ի վերջո երկիրը կարողացավ հաղթահարել սպառողականապրանքներիպակասորդը: Սակայն տնտեսության բնագավառումկատարվող վերափոխումների առանձնահատկություններից մեկն այն էր, որ 1995-1996 թթ. իրակաճացվող տնտեսականբարեփոխումները շարունակվում էին կատարվել առանց ձեռնարկություններիարդիականացման, առանց տեխճոլոգիաների նորացման: Փաստորեն, երկրի կապիտալը մեկ ճյուղից տեղափոխվում կամ էլ ներարկվումէր մեկ այլ բնագավառ: Հետաքրքիր է ասել, որ Խորհրդային Միությունում տնտեսության առաջատար ճյուղ համարվող մեքենաշինության 60 օ2օ-ն աշխատում էր երկրի պաշտպանության ն ռազմական կարիքների համար, իսկ քաղաքացիական մեքենաշինությունը զարգանում էր ցածր մակարդակով: Եվ հենց այդ նույն ժամանակ արտասահմանյան ֆիրմաների հետ մրցակցության պայմաններում կտրուկ կերպով կրճատվեցին կամ էլ դադարեցվեցիճնհայրենական մի շարք ապրանքների արտադրանքը ինչպես օրինակ, հեռուստացույցների, համակարգիչների, տեքստիլ արտադրանքի ն այլն:

Մի շարք բնագավառներ, որոնք կարնոր տեղ էին գրավում Խորհըրդային Միության ն ռուսական տնտեսության մեջ, բերելով զգալի եկամուտներ (մեքենաշինություն, պաշտպանական ն թեթն արդյունաբերություն ն այլն)` հայտնվեցին խոր անկման պայմաններում: 1996 թ. արդյունաբերականարտադրանքի ընդհանուր ծավալը 1991 թ. համեմատ կրճատվեց երկու անգամ: 1997 թ. երկրում ավարտվեց 16 նավթային արդյունաբերական ընկերությունների համախմբման գործընթացը, որի հետնանքով երկրում ստեղծված հզոր ֆինանսա-ադյունաբերականմիավորումները իրենց հնարավորություններով սկսեցին գերազանցել արնեմտյաննույճատիպ մի շարք հայտնի ընկերությունների: 1998 թ. աշնանը` հոկտեմբերին,արդյունաբերականարտադրության ոլորտում նկատվեցին դրական տեղաշարժեր, որոնց հետնանքով նպաստավոր պայմաններստեղծվեցինապրանքներիարտահանմանհամար: Զգալի չափով թուլացավ նան ներքին շուկայում ներմուծվող ապրանք-

ների մրցակցությունը": Շատ ավելի դժվար խնդիրներ էին կանգնած գյուղատնտեսության առջն: Ընդհանուր առմամբխորհրդային կարգերի ն ավելի վաղ ժամանակճերից գյուղատնտեսությանոլորտում կատարված բազմաթիվվերափոխումները, փորձարկումներըցավոք ցանկալի արդյունքներըչէին տվել: Գյուղացիության կյանքի մակարդակը, նրանց կուլտուր-կենցաղային պայմանները զգալի չափով զիջում էին քաղաքային պայմաններին, որոնց հետնանքով էլ մեծ էր գյուղից քաղաք հատկապես երիտասարդ-

ճերի հոսքը: Դա է պատճառը, որ գյուղում իրականացվողբարեփոխումները բախվումէին բազմաթիվդժվարություններիհետ: մի Սկսած 1988 թ. գյուղում իրականացվել են բարեփոխումների ժողովրդական պատգամավորներ թ. վերջին շարք մոդելներ, իսկ արտահերթ 2-րդ համագումարը ընդունեց «Գյուղացիականֆերմերային տնտեսության մասին» ն «Հողային ռեֆորմների մասին» օրենքները, որոնց գլխավոր խնդիրը կոլտնտեսություններին խորհրդային սությունների` սովխոզների վերափոխումնէր: Համապատասխանայդ օրենքներին`գյուղացիներըիրավունք ստացան դուրս գալ կոլտնտեսուիրենց հասանելիք հողաբաժնով: թյուններից, խորհտնտեսություններից տնտե-

Տ

Տի

8.

«Լ 1Աթոաար,

8օրօմլուղ

ո«րօքու

ԲՇ«Շյու

1ք. քրոթոռք,

2008,

էջ 436-437:

Սակայն իրականություննայն էր, որ մինչն 1992 թ. կոլտճտեսականյուրաքանչյուր տարածաշրջանի համար ն վերջապես, չէր կարելի ները դժկամությամբ էին հող վերցնում` վախենալովերկրում քաղաքաուղղվածությունը,այսինքն չէր կարելի փոխել հողի գյուղատնտեսական կան կուրսի, քաղաքական գծի հնարավոր փոփոխություններից: հողը այլ նպատակներիհամար օգտագործել: Բայց բոլոր դեպքերում 1991 թ. երկրում ստեղծվեց 44,5 հազար ֆերՍակայն հետաքրքիր է ասել, որ 1994 թ. գարնանը, երբ երկրի ճամերային տնտեսություն:Եվ որպեսզի ֆերմերային տնտեսությունը խագահի վերոհիշյալ հրամանագիրը դրվեց պետական դումայի քընզարգանար, Բ. Ելցինը ագրարային քաղաքականության մեջ անհրաժեշտ ճարկմանը, հավանության չարժանացավ նրա ստորին պալատի կող1991 ճշգրտումներ մտցրեց: թ. դեկտեմբերին ընդունվեց որոշում մից: Եվ միայն այն բանից հետո, երբհողային օրենսդրության մեջ «ՌԽՖՍՀ-ում հողային ռեֆորմների իրականացմանանհապաղմիջոմտցվեց հավելում, համապատասխանկետ այն մասին, որ «հողը կարող ցառումների մասին», որի հետնանքով ստեղծվեցին հողի բաշխման է լինել մասնավոր սեփականություն,բայց առանց վաճառելու իրաշրջանային ֆոնդեր, իսկ կոլտնտեսություններն ու վունքի», նոր գումարմանՊետական դուման ն Դաշնային խորհուրդը խորհտնտեսությունները երկու ամսվա ընթացքում պետք է ենթակվեինվերափոխումների: հաստատեցիննախագահիհետնյալ հրամանագիրը: Եվ 1992 թ. ագրարային ոլորտում տեղի ունեցած առավել նշանակալի ն ընդհանրապեսագրարայինարդյուԼ995 թ. գյուղատնտեսության արդյունքներիցմեկն այն էր, որ ձնավորվեցինհազարավորֆերմերային տեսանկյունից ոլորտը շուկայականհարաբերությունների նաբերական նոր տնտեսություններ:Մեկ տարվա ընթացքումնրանց թիվը աճեց ավեշահագրգռվածուճյութական դարձավ շրջադարձային:Գյուղացիների լի քան 130 հազարով: 1993 թ. այդ թիվն ավելացավ նս 90 հազարով` թյունը հանգեցրեց նրան, որ ընդլայնվեցինցանքատարածություննե հասնելով ընդհանուրառմամբ 270 հազարի: Իսկ հետագայում, սկսած ն այլն: Նման դրական միտումները բարձրացավ բերքատվությունը 1993 թ. երկրորդ կեսից, նոր ֆերմերային տնտեսություններիկազմաարտադրուվերջին հաշվով նպաստեցիներկրի գյուղատնտեսական կերպումը դադարեց: 1995 թ. սկսվեց մի նոր գործընթաց, ճրանց թիվը ն ճախադրյալ՝ պայման կարնոր թյան զարգացմանը,որն էլ դարձավ սկսեց նույնիսկկրճատվել`5: Այդ նոր երնույթի գլխավոր պատճառն այն անգնեցնելու տնտեսականճգնաժամը: կանգնեցնել: էր, որ երկրում դեռնս չէին կարգավորվել հողային հարաբերությունները,լ997 թ. մարտի 6-ին երկրի նախագահ Բ. Ելցինը Ռուսաստանի Ռուսաստանիհամար հավերժ խնդիր համարվող ագրարային հարցը ն Դաշնության Դաշնային Ժողովին ուղղված ամենամյա ուղերձում խոմինչն 1992 թ. աշնանը հողի նկատմամբմասնավոր սեփականության սում է ազատականտնտեսական ռեֆորմների նոր փուլի մասին, որի հարցը հանդիսանում էր երկրի քաղաքական հակամարտությունների երկրի հակարնոր ձեռքբերումներիցմեկն այն էր, որ տեղի էր ունեցել գլխավոր թեման: էր թեթն մախառններքինարդյունքի 1 «2 աճ: Ընդ որում աճը նկատելի Խնդիրն այն էր, որ մինչն 1993 թ. հոկտեմբերյանիրադարձություն9 92: Դա, փաստորեն,հետոլորտում, ավելի քան արդյունաբերության ճերը երկրի Գերագույն խորհուրդըխոչընդոտումէր հողի մասնավորսեմեջ խորհրդայինշրջանումերկրի տնտեսության պատմության առաջին փականության վերածնունդըն միայն 1993 թ. հոկտեմբերի 27-ին երկրի է աճը տեղի որ նշել, իրական հաջողություննէր: Իհարկե անհրաժեշտ նախագահի` Բ. Ելցինի «Ռուսաստանում հողային հարաբերություններդզանգվածային փոխառությունների էր ունեցել ինվեստիցիաների, ն ագրարային վերափոխումներիզարգացման մաՀ րումներիշնորհիվ: սին» հրամանագրովլուծվեց հողի նկատմամբ մասնավոր սեփականուԸնդհանուր առմամբ այդ Մույն շրջաճուն թյան հարցը: Համապատասխան վասական զարգացումնուներ արդեն դրական ճառել ն գրավ դնել: Հողօգտագործմանօրենսդրությունը ուներ երեք հետխորհրդայի ի նոռաանգամ ռուսական կառավարության սահմանափակումներ`հողին չէին կարող տիրանալ օտարերկրացինե1999 թ. օգոստոսիցսկսեց գլխա գույն պատմությանմեջ, որն արդեն րը, չէր կարելի ունենալ ավելի մեծ քանակությամբհող, որը որոշված էր `

իոակին

ար ո որոշման` հողր կարել

`

Խն

ոան

Նույն տեղում, էջ 437-438:

7-46

Տե՛ս,

ԱՇրօդոոտ /-ոօքյու

Ք0Շայու

1914-2008. (.,

2008, էջ 453:

աջին -

ր

ՐՆ

ւվը-

րել Վ. Վ. Պուտինը,նկատելիէր այն հանագմանքը, որ երկրի տնտեսական քաղաքականությունը աջակցություն էր ստանում ռուսական օրենսդիրներիկողմից: Այդ աջակցությունն արտահայտվումէր օրենսդիրների կողմից երկրում անցկացվողռեֆորմների,պետական ընդունման, հաստատման քաղաքականությանմեջ: Նոր

տեմպերը: Եթե 1999 թ. այն կազմում էր մոտ 36 02, 2000 թ.` 20 22, ապա արդեն 2001 թ.` մռտ 18 72: Այդ նույն ժամանակ բնակչության ռեալ դրամական եկամուտներըաճեցին 6.4 72-ով: Երկրի համախառն ճերքին արտադրանքի (ՀՆԱ) աճը 2001 թ. կազմում էր 5,2 76»,որը այլ պատճառներից բացի բացատրվում էր

բյուջեի

կառավարու-

նախագահի պարտականությունները մինչե 2000 թ. մարտը, երբ արդեն ընտրություններում հաղթելով`դարձավ Ռուսաստանի Դաշճության ճախագահ: Ռուսաստանի Դաշնության նոր կառավարությունը ն նախագահ Վ. Վ. Պուտինը հատկապեսակտիվ քայլեր ձեռնարկեցինվերահսկելու Ռուսաստան ներհոսող ֆինանսները`դրանով ճպաստելով երկրի բյուջեի համալրմանը:Հատկապեսքաղաքական վերահսկողության տակ էին հանրահայտ օլիգարխները`Բերեզովսկինու Գուսինսկին, ովքեր պատասխանատվությունից խուսափելու համար ստիպված Ռոսաստանի Դաշնության տնտեսության զարգացման համար կարնոր պայման հանդիսացավհամաշխարհայինշուկայում էներգակիրներիգների աճը, որի հետնանքովերկրի բյուջեն հսկայական քանա-

Տե՛ս 4. 12.

//08օղաոտ շոօքում

4թօքյորյաթա,10. Բու,

8. 157, 1.

1914-2008.

8.

մոդա.

11, 2008.

էջ 456:

11-ոշքոուԲօեճյու, ԱԼ, 2008. էջ 426:

.

դեպ-

էին թողնել երկիրը ն մեկնել արտասահման:

կությամբ վալյուտային մաքսեր ունեցավ: Ռուսական նավթային ընկերությունների շահույթները 1999 թ. ավելացան 7 մլրդ. ռուբլով, 2000 թ` 17 մլրդ. ռուբլով: Այդ նույն ժամանակռուսական Կենտրոնականբանկի ոսկու պաշարները ավելացան ավելի քան երկու անգամ ն 2000 թ. կազմում էին 27,95 մլրդ.դոլար՞՛: Արդյունաբերական արտադրության մեջ սկսված դրական տեղաշարժերը, որոնք սկսվել էին Ե. Պրիմակովիկառավարությանժամանակ (1998 թ. թ. մայիս) ն ամրապնդվել 1999 թ. երկրորդ սեպտեմբեր1999 կեսից` Վ. Պուտինի կառավարությանժամանակաշրջանում,ստացան հետագա զարգացում: Ընդհանուր առմամբ երկրի արդյունաբերության ն գյուղատնտեսության տնտեսական աճը 1999 թ. կազմեց 3,5 94, 2000 թ.` 8,3 72: Միաժամանակ նվազեցին թղթադրամի արժեզրկման

անար

ԱԱ

հանգամանքով,որ արտասահմանյան զգալի բաժին էին կազմում: Միայն ԱՄՆ-ի ներդրումները Ռուսաստանի տնտեսության մեջ 2001 թ. կազմել են 5 մլրդ. դոլար: 1999-2001 թթ. Ռուսաստանի տճտեսության հաջող առաջընթացը շարունակվեց նան 20022004 թթ., որի տարեկան համախառն աճը կազմում էր ավելի քան 7 76: Ռուսական տնտեսության աճի կարնոր գործոններիցմեկը այդ ժամաճակաշրջանումհամարվումէ էներգակիրներիհամաշխարհայինգների բարձրացումը:Մեկ բարել նավթի գինը այդ տարիներին`2002-2004 թթ. կազմում էր 40 դոլար, 2005-2008 թթ.` 90 դոլար, իսկ առանձին : քերում մինչն 100 դոլար (1 բարել նավթը հավասարէ 158,76 լիտրի) Ռուսաստանի Դաշնության դիրքերը բավական ուժեղ էին ճան այլ էներգակիրներիբնագավառում,որն էլ կանխորոշում էր նրա` որպես գերհզոր էներգակիր երկիր, մշակելու երկրի ճոր տնտեսական ռազմառուվարությունը:Այս ամենն էլ հիմք է տալիս անելու հետնություն, որ կարող է դառնալ ինքնաբավարար,որի համար տնտեսությունը կան բոլոր պայմանները. հսկայական տերիտորիա, հարուստ վառելիանդասքա-էներգետիկպաշարներ, լայնածավալ գյուղատնտեսական ն շուկա: տարողունակ տաններ, բազմամիլիոնմարդկային ճերուժ

թյան գործունեությանմեջ հատկապեսկարնորէր արդեն երկրի նախագահ Վ. Վ. Պուտինի հեղինակությունը, որը 1999 թ. օգոստոսից գլխավորում էր երկրի կառավարությունը, իսկ դեկտեմբերի31-ից նան երկրի

սական

նան

Է`

նպաստեցին Տնտեսության մեջ կատարվածբարեփոխումները փոփոխուկատարվող հասարակությանսոցիալականկառուցվածքում ձեռնարկատեթյուններին:Ձնավորվեցինսոցիալականճոր խմբեր, նոր րեր (խոշոր, միջին ն փոքր), ֆերմերներ, անհատ ձեռներեցներ նայլն: Նման վերափոխումներընպաստում էին ճան սոցիալականոլորտի բարելավմանը,մարդկանցբարեկեցությանհամար պայամաններիստեղծմանն ու զարգացմանը:Շնորհիվ տնտեսականնման բարեփոխումների, երկրի տնտեսական աճին` Ռուսաստանի Դաշնությունն ունի բոլոր ն հնարավորություններըապահովելու երկրի դինամիկ զարգացումը դառնալու աշխարհի առաջատար, հզոր երկրներիցմեկը:

"'

Տե'ս Քթտոատ

ոշոցքու

Բօճճյու

1914-2008.

հ.

2008.

էջ 456:

3. ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ

ՍՅՈՒՄ

ԵՐԿՐՆԵՐԻ

ԴԱՇՆՈՒԹՅԱՆ

միավորող, ինտեգրող բաղկացուցիչմասերը` հաճրապետությունները ճրանց շահերն արտահայտող մարմին, այլ ավելի շատ դիտվում էր ինչմի ուժ, որը կտրված էր նրա սուբյեկտներից իր անչափ որ օտար ն

ԱՊՀ ԱՆԴԱՄ

ԵՎ

ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՇՐՋԱՆՈՒՄ

մեծ բյուրոկրատական ապարատով»` կենտրոնացված, գամանքնէլ նպաստեցԽՍՀՄ-ից դուրս գալու գործընթացին,որն ավելի Նման

Խորհողա յինՄիության րհրդային

փլուզման նախօրյակինԿենտրոնի ն Միուփոխհարաբերությունները բավական թենական նից առանձնանալու` գնալով մեծանում տությունները ուղիներ էին փնտրում դուրս գալ Միության կազմից, կառուցել Նորանկախ հոժամանակ պահպանելով որոշակի կապեր միմյան երի 8 ավելի արագացան 1991 թ ' Ա

Ն

հանրապետություների

հան-

հստակ սկսեց ձնակերպվել հատկապես Մերձբալթյան հանրապետու-

թյունների պետական սուվերենությանմասին ընդունած հռչակագրե15, Լատթ. նոյեմբերի 16, Լիտվա-1989թ. մայիսի րում մավիա-1989 թ. հուլիսի 28), որոնցում միարժեքորենխոսվում էր այն իրենց համարում են բուրժուական սին, որ այդ հանրապետությունները շարունակողներ,որոնք հաստատվել էին իրենց հանրապետությունների մինչն խորհրդայինկարգերի հաստատումը (խոր-

Սարք իոարեն աի եր: հիր ան ւար առանց աց ր ետո Նեո

(Էստոնիա1988

ԽՍՀՄ ն գործընթացներն դեկտեմ տերիտորիաներում մ ն կթան թյուններիղեկավարներիԽՍՀՄ ԽՍՀՄ-ի փում փլու այն հըրդային կարգեր Մերձբալթյաներկրներումհաստատվել նույն որոշումից Սակայն ճշմարտությունն երեք հանրապետությունները ԽՍՀՄ-ի փլուզման էոր ամռանը, որի արդյունքում բ Նե որոնք ավելի սրվեցին Ա.), նոր նրանք նախադրյալներնավելի վաղ էին կազմիմեջ- ընդգ. հուլիսին մտցվել Աթ Կա Գորբաչուլյան հանրահայտ վերակառուց իրենց հարաբերությունները մտադիր Խորհրդային Միությա սարակության դեմոկրատացման ատմական, Կի հիման վրա": Սակայն կառուցել միջպետականպայմանագրերի տո աու հրաժարվելու պատմական ճշմա գմելու տլքերից Սոր հանրապետությո Միութենական տաքրքիր ասել, ղաքականության հետնանքով: Երկրում մասին, դեռես Անի ինքնորոշումների ները, ընդունելով որոշումներ իրենց հետո,

են

մ

է, որ

բոլոր

ը

Հ.

են ԽՍՀՄ

1940 թ.

ին

հետ

են

հե-

"

ն

ունը

վե

քա-

է

որ

1989-1991

ոնէլհնարավորու մի,Պոր մթնոլորտ, հա չէին դնում ԽՍՀՄ-ից դուրս ո հանրապետությունն ին առաջիններիցմեկը նման

քաղաքական մտածողության թյուն տվեց Միութենական

`

Ներկայացնելով ն գնահատելով տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական-քաղաքական գործընթացները ն ընդհանրապես հասարակական մտածելակերպը,երկրում իշխող նոր մթնոլորտը՝ ակադեմիկոս Բ. Ն. Տոպորնին այդ օրերի մասին գրում է. «Խորհրդային Միությունը այն ձնով, որով նա ձնավորվել էր նախորդ տասնամյակների ընթացքում, չէր բավարարում նրա մեջ մտնող հանրապետություններին: Ձնավորվել էր միմյանց հակադրվելու յուրօրինակ մի ստերեոտիպ, մի անփոփոխ ի 28շաբլոն, եր Միությունը չէր դիտվում որպես նրա մեջ մտնող

'

թթ.

մասին հարցը: Բայց բոլոր դեպքերում Խորհրդային որոշում ընդունեց Ադրբեջանի նորընտիր թ. Հանրապետության Սոցիալիստական ոցիաԽորհրդայ սեպտեմբերի23-ին, որը կոչվում էր «Ադրբեջանի մասին»: Նրանում ինքնիշխանության Հանրապետության լիստական մասին, այլ ասվում էր այն դեռնս չէր խոսվում ԽՍՀՄ-ից դուրս գալու է

Նոան եր խորհրդարաննե Ա պետություն ա աթեի ԱԱ ոմ աա րան համակար:

կան նոր ալիքի վրա ձնավորված հարց դարձնել Միությունիցդուրս գալու ն որանկախ : Փաստորեն, ա վորելու խն ն քը այն իր դարն ապրած, իրեն վաղուց սպառած կառավարման հին գով, հին աշխատառճով ն ձներով հնարավոր չէր:

թ.

գալու

աար

Խո

պետություն Ադրբեջանը ինքնիշխան սոցիալիստական հետ Միության ԽՍՀՄ-ի կազմում, որի հարաբերությունները Ադրբեհիմքի վրա: Միաժամանակ կառուցվածլինեն պայմանագրային ազատ կերպովդուրս իրեն իրավունքէր վերապահում

մասին,

որ

ն

գալու 9.

Ուժ օ

ԱՔ

-ից:

7օռօբյոու

Տիս

5. 11 1օո»ոի

քշածյում. 11.190, Տէ

Ր

էջ 9:

Ըռօյուէ

ՐՈրոռաքօաաա,Օռպք)

Մաո օ-ու),ՍԿՀճո06 ոՕօօՇ.

4օոօոօք:

թը ոօ

16որաոկ

1/., 2006, էջ 3:

ոզզոգգեւ

72ՕքճՈՎՏԸԵՈԸ

դո։Ո0օ)ոճքԸ7 թ(ոքճ809»/6

1քյգույբ

ՕԸԽՕԲԵԼ

Պ6ճ-

1989-1990 թթ. նման որոշումներ ընդունեցին ճան Միութենական մյուս հանրապետությունները: Դրանց շարքում առանձնանում է ԽորհըրդայինՀայաստանինորընտիրԳերագույն խորհրդի (1990 թ. մայիս)

«Հայաստանիանկախությանմասին» հռչակագիրը(1990 թ. օգոստոսի 23): Դրանում ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը, արտահայտելովՀայաստանի ժողովրդի միասնականկամքը ն գիտակցելով իր պատասխանատվությունըհայ ժողովրդիճակատագրիառջն, նան ճպատակունենալով վերականգնելուպատմականարդարությունը ու կենսագործելով ազգերի ազատ ինքնորոշմանիրավունքը,շարունակելով 1918 թ. մայիսի 28-ին ստեղծված անկախ ՀայաստանիՀանրապետության ժողովրդավարական ավանդույթները,խնդիր դնելով ժողովրդավարական, իրավական հասարակարգի կառուցումըն այլն, հռչակում է անկախ պետա-

կանության հաստատման գործընթացիսկիզբը"': Նման կարգի որոշումներ ընդունեցիննան Բելոռուսիան (1990 թ., հունիսի 27), Ղազախստանը (1990 թ., օգոստոսի 23), Կիրգիզիան(1990 թ., դեկտեմբերի15), Մոլդավիան(1990 թ, հունիսի 23), ՌԽՖՍՀ-ն (1990 թ., հունիսի 12), Տաջիկստանը(1990 թ., օգոստոսի 24), Թուրքմենիան (1990 թ. օգոստոսի 22), Ուզբեկստանը(1990 թ. հունիսի 20), Ուկրաինան (1990 թ., հուլիսի 16): Այսպիսով,փաստորեն, 1989-1990 թթ. Միութենականհանրապետությունները ձնականորենգործում էին դեռնս գոյություն ունեցող ԽՍՀՄ-ի կազմում, ն ոչ մի հանրապետությունմինչն 1991 թ. օգոստոսյան հայտնի խռովությունը(«ԻՃՎԱ») չհրապարակեցորնէ որոշում իր անկախության մասին: Միակ հանրապետությունը, որ անմիջապեսհռչակեց իր անկախությունը, Վրաստանն էր: 1990 թ. մարտի 9-ին Վրաստանի ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը ընդունեց «Վրաստանի սուվերենության պետական շահերի երաշխիքներիմասին» որոշում, որի մեջ ուղղակի ասվում է, որ 1921 թ. փետրվարին Խորհրդային Ռուսաստանի զորքերի մուտքը Վրաստան ն նրա տերիտորիայիզավթումը հանդիսանում է իրավական տեսակետից ռազմական միջամտություն (ինտերվենցիա) ե զավթում (օկուպացիա), որի նպատակնէր տապալել գոյություն ունեցող քաղաքական համակարգըն բռնակցելերկիրը: 1991 թ. ապրիլի 9-ին հանրա2

Հայաստանի Հանրապետության գործողօրենքներիժամանակագրական Ժողովածու(1990-1995 թթ.), Երնան,1995, էջ 9-10: Տե՛ս

պետության խորհրդարանըընդունեց Վրաստանի պետական անկախության մասին որոշում: Իսկ արդեն 1991 թ. օգոստոսյան դեպքերից հետո հանրապետություններըսկսեցին ընդունել անկախության մասին

որոշումներ:

Ն`

Եթե մի շարք հանրապետություններիրենց անկախությունը հռչակում, ընդունումէին առանց համաժողովրդականհանրաքվեների,ապա Հայաստանի Հանրապետությունըառաջիններից մեկն էր, որ 1991 թ. սեպտեմբերի 21-ին անցկացրեց ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու մասին հանրաքվե, որի ընթացքում քվեարկության 95 շօ մասնակիցներից 94.39 96-ը «այո» ասաց ԽՍՀՄ-ից դուրս գալուն, որի արդյունքներըհաստատվեցինՀանրապետությանԳերագույն խորհրդի 1991 թ. սեպտեմբերի 23-ի որոշմամբ: Իսկ 1991 թ. սեպտեմբերի 25-ին ՀՀ Գերագույն մախորհուրդը ընդունեց «Անկախ պետականությանհիմնադրույթների օրենքը կիրասանմանադրական սին ՀայաստանիՀանրապետության

որոշումը":

ռել այն հրապարակելուպահից» ԻՆչ վերաբերումէ Ռուսաստանի Դաշնությանը, ապա այստեղ գործըճթացներըտեղի էին ունենում մի փոքր այլ ձնով: ՌԴ-ում, փաստորեն, ՌԴ-ում նոր չէին ընդունվել անկախությանմասին ճորմատիվակտեր:

1990 թ. հուիրավակարգին սահմանադրությանհիմքը հանդիսացավ նիսի 12-ի ինքնորոշմանմասին Հռչակագիրը: Նորանկախ հանրապետություններիձնավորման գործընթացում միմյանց ճանաչելը: Ընդ էր փոխադարձաբար կարնոր իրադարձություն որում դա հաճախ կատարվումէր, երբ միութենականհանրապետուանթյունները, նույնիսկ մինչն ԽՍՀՄ-ի փլուզումը, իրենց ընդունած մասին հռչակագրումպատրաստակակախության,ինքնիշխանության միջն հաստատել միջպետական միմյանց մություն էին հայտնում կարդակով հարաբերություններ:Եվ իրոք, մինչն ԽՍՀՄ-ի փլուզումը 1990 թ. վերջից մինչն 1991 թ. սկիզբը, նրանք իրար միջն կնքեցին մի-

մա-

Դաշնու-

ջազգային մի շարք պայմանագրեր:Օրինակ, Ռուսաստանի հետ թյունը Մերձբալթյանհանրապետությունների կնքեց միջպետական մասին պայմանագրեր.Էստոնիայի հանրապեհանրապետությունների հետ` թ. հունվարի 12-ին, Լատվիայի Հանրապետության տության ժողոժամանակագրական գործողօրենքների Հանրապետության Հայաստանի Գերա129: Հայաստանի Հ անրապետության 9-10, 1995, էջ վածու (1990-1995թթ.) Երնան, 19: գույնԽորհուրդ. 1990-1995, Երնան,1995, էջ 2.

Տե՛ս

հետ`

1991 թ

հետ` 1991 թ. հունվարի 13-ին, Լիտվայի Հանրապետության հետ պայմանագրերը հուլիսի 29-ին: Մյուս հանրապետությունների չունեին հատուկ անվանում: Դրանք կնքվեցին Ուկրաինայի հետ` 1990 թ. նոյեմբերի 19-ին, ՂազախստանիՀանրապետության հետ` 1990 թ. նոհետ` 1990 թ. դեկտեմյեմբերի 21-ին, Բելոռուսիայի Հանրապետության ն բերին այլն:

ղեկավարներիհանդիպումըբաունեցավ բոլոր հանրապետությունների վական լայն ներկայացուցչականկազմով: Այդ հանդիպման արդյունքն այն էր, որ ընդունվեց հռչակագիր ԱՊՀ ստեղծման մասին, որը ստո-

`

Եվ քանի որ 1990 թ. երկրորդ կեսին բոլոր հանրապետությունները ինքնորոշման մասին արդեն ընդունել էին հռչակագրեր, ուստի նրանցից յուրաքանչյուրը նույնպիսի դիրքորոշում ուներ նան մյուս հանրապետությունների նկատմամբ: Փաստորեն, ճորանկախ պետությունները սկսում էին միմյանց ճանաչել ն միմյանց հետ ճոր տիպի փոխհարաբերություններ հաստատել: Մյուս առանձնահատկությունն այն էր. որ 1991 թ. դեկտեմբերի 8-ի Բելովեժյան համաձայնությամբ նախատեսվում էր նան ստեղծել Անկախ պետությունների համագործակցություն` ԱՊՀ, որի դռները բաց էին ոչ միայն նախկին Միութենական հանրապետությունների, այլ նան այլ երկրների առջն, ուստի այդ գործընթացն էլ ավելի արագացավ: Փաստորեն, Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ այժմ արդեն նախկին խորհրդային հանրապետությունների միջն սկսեցին ձնավորվել նոր հարաբերություններ, որոնք ընթանում էին երկու ճանապարհով. նախ ԱՊՀ շրջանակներում ն հետո երկկողմանի հարաբերություններ համագործակցությանմեջ մտնող երկրների միջե: ԱՊՀ ձնավորումը, փաստորեն, օգնեց կանխելու ԽՍՀՄ տարերային ն սահուն փլուզումը ապահովեց կերպով լուծելու հարցեր, որոնք կապված էին գույքի բաժանման, ԽՍՀՄ-ի նախկին պարտքերի, տրանսպորտի, ֆինանսական. բնակչության միգրացիայի` տեղաշարժերի, փախըստականներինայլ հարցերի հետ: Բելովեժյան որոշումից հետո` 1991 թ. դեկտեմբերի 13-ին, Աշխաբադում տեղի ունեցավ Կենտրոնական Ասիայի 5 հանրապետությունների ղեկավարների՝ Ղազախստանի(Ն. Նազարբան), Կիրգիզիայի (Ա. Ական), Տաջիկստանի (Ռ. Նաբին), Թուրքմենստանի` (Ս. Նիյագով), Ուզբեկստանի` (Ի. Քարիմով) հանդիպումը, որի ընթացքում ընդունվեց որոշում ուղիներ փնտրել նախկին հանրապետություններ միավորելու մեկ ընդհանուր համագործակցությանմեջ: Մասնակիցներից Ն. Նազարբանը առաջարկեց այդ հարցը քննարկելու համար կազմակերպել նախկին բոլոր հանրապետություններիներկայացուցիչների հավաք ն ընդունել համատեղ մի որոշում: 1991 թ. դեկտեմբերի 21-ին Ալմա-Աթայում տեղի

րագրեցինԽորհրդային Միության նախկին 11 հանրապետությունների ղեկավարները: Ռուսաստանի Դաշնությունից այն ստորագրեց Բ. Ս. ՇուշԵլցինը, Ուկրաինայի անունից` Լ. Կրավչուկը, Բելոռուսից` Ա. Ականը, կնիչը, ՂազախստանիցՆ̀. Նազարբանը, Կիրգիզիայից` Ս. Նիյազովը, ՈւզՏաջիկստանից` Ռ. ՛Նաբինը, Թուրքմենստանից` Լ. Ի. Տեր-Պետրոսյանը, Հայաստանից` .Քարիմովը, բեկստանից` Մոլդովայից` Մ. Սճեգուրը ն Ադրբեջանից` Ա. Մութալիբովը: ԱլմաԱթայի հավաքը լուսաբանելու համար Ղազախստանի մայրաքաղաք էին ժամանել ավելի քան 500 ժուռնալիստներ,ընդ որում 200-ը արտա: երկրներից» սահմանյան "

համաՆորանկախ ԱՊՀ-ի կառուցվածքը դեռնս հստակ չէր, բայց ներսումսկսվել էին արդեներկկողմանիպայմանագրեր գործակցության ն կնքել, տարբերկարգի հանդիպումներկազմակերպել այլն: Ընդունվեց որոշում` սահմանել մասնակից երկրների հերթափոխովնախագահելու

ԱՊՀ երկարգ, մտցնել ԱՊՀ գործադիր քարտուղարիպոստ, ստեղծել ասամբլեա, մշակել ԱՊՀ կանոնադրումիջխորհրդարանական կըըրների ն այլն: Միաժամանակ հասկանալի է, որ Ռուսաստանի Դաշնու-

թյունը ն թյան հարաբերությունները ր ենթարկվու հաճախ որքան էլ վարությունների: ԱՊՀ-ում Ռուսաստանի Դաշնությանհամար ճորաստեղծ անհանգստացնողխնդիրներից մեկը Ռուսաստանից դուրս

Անին

Ն րմոթյունն

աոԿ

մեկ ժամում

նային,

Կանխ ւ

գ

ղ

դարձան

ռուսների հարցն էր, որոնք, պատկերավորասած, Դրանց թիվը ԽՍՀՍ-ի փլուզմանպահին հաշվվում օտարերկրացիներ: էր 25

մլճ.'":Ռուսական բնակչությունընախկինհանրապետությունների

Միլիոնավ

վերաբերմունքի: թվում ենթարկվումէր անբարյացակամ Ռուսաստան, որքան էլ որ ռուսական գաղթել էին ռուսներ հարկադրված ջանքեր էր թափում կանխելու, կանգնեցնելուայդ կառավարությունը տարերայինտեղաշարժերը: Հ:

Տեն Տե՛ս

ԱՍաշդառտ աոաք յպոտցքում ԴԱԼ 56ո. նլ.

2008.

8 .մթյշ:

ոսո

Քեճճաու, 1914-2008.

ԱՇոօդուո

Օոոզօշու

էջ457-458: ո էջ

417:

Այդ գործընթացներըհատկապես սկսեցին դրսնորվել Մերձբալթյան հանրապետություններում, Ղրղզստանում, Մոլդովայում: Միայն 1990ական թվականներին 2-2,5 մլն. ռուսներ ն այլազգիներ վերաբնակեցվեցին Ռուսաստանի Դաշնությունում"5: Ազգամիջյան խնդիրների շարքում լարված վիճակ էր ստեղծվել հատկապես Հարավային Կովկասում, ավելի կոնկրետ` Ադրբեջանի ն Հայաստանի ու Լեռնային Ղարաբաղի միջն, որը վերածվեց պատերազմի: Գլխավոր պատճառըԼեռնային Ղարաբաղն էր, որը տասնամյակներ շարունակ անարդարացիորեն գտնվում էր Ադրբեջանի կազ-

մում: Այդ պատերազմում Ադրբեջանի պարտությունը հանգեցրեց կառա-

վարական ճգնաժամի ն փոփոխության: Իշխանության եկած նոր ուժերը` Աբուլֆազ Էլլիբեյի գլխավորությամբ, որը Ժողովրդական ճակատի շարժման լիդերն էր, քայլեր ձեռնարկեց Ադրբեջանը ԱՊՀ-ի կազմից դուրս բերելու ուղղությամբ: Այդ քայլը ոչնչով չփոխեց երկրում ստեղծված ճգնաժամային վիճակը, որն էլ հանգեցրեց նրան, որ Ադրբեջանում նորից իշխաճափռխություն տեղի ունեցավ: Իշխանության եկած նոր նախագահը` փորձառու Հեյդար ԼԱլինը, որը 1982-1987 թթ. եղել էր ԽՍԿԿ Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամ, կրկին ցանկություն հայտնեց դառնալու ԱՊՀ անդամ: Այդ հանգամանքը փոխեց Ադրբեջան-Ռուսաստան հարաբերությունները, որոնք սկսեցին աստիճանաբար բարելավվել: Ընդ որում նման մթնոլորտը շարունակվեց նան Ալինի որդի` Իլհամ 1Լկինիկառավարման տարիներին: Բավական է ասել, որ 2007 թ. ռուսադրբեջանականառետրի ծավալը հասավ 1.5 մլրդ. դոլարի: Եվ այսօր էլ Ռուսաստանը ամուր կերպով շարունակում է Ադրբեջանի հետ պահպանել առնետրայինհարաբերություններում առաջնային

դեր: Ռուսաստան-Վրաստան

հարաբերությունները կրում էին լարված կապված այն հանգամանքի հեւ, որ 1991 թ. մայիսին Վրասբնույթ` տանում իշխանության եկավ Զվիադ Գամսախուրդիան, որն իրեն դրսնորեց, ինչպես գնահատում են ռուսական առանձին հեղինակներ, ուսումնասիրողներ(Մ. Վ. Խոդյակով, Վ. Ա. Կուտուզով, Ն. Բ. Լեբինա, Ի. Ս. Ռատկովսկի, Մ. Ֆ. Ֆլորինսկի ն ուրիշներ) որպես բացահայտ շովինիստ: Նրա առաջին քայլերից մեկը Հարավային Օսիայում ն

Տե՛ս 1թշյրոձտ

աօքյոտ

Ք0աու

1914-2008.

1,

2008,

էջ 458-

արյունալիդեպքերի հրահրումնէր, որոնց բնակչությունը Աբխազիայում ցանկանումէր Ռուսաստանի հետ ավելի մերձենալ ոչ միայն քաղա-

`

Զ. Գամսախուրդիայի ոչ քական, այլ ճան տնտեսական տեսակետից: ն այնքան հեռատես, չմտածված չկշռադատվածքաղաքականությունը ն 1992 թ. ն քայլերը հանգեցրին նրա հեղինակության խաթարմանը արդյունսկզբներիներկրում տեղի ունեցած պետականհեղաշրջման արտաքին ճախկին Միության քում իշխանությանեկավ Խորհրդային Էդուարդ Շնարդգործերինախարար (1985 թ. հուլիս-1991 թ. հունվար) Կենտկոմի Քաղբյուրոյի անդամ նան դեռնս 1976 թ. ԽՄԿԿ

նաձեն, որը

Օսիայում առաջաէր: Նրան հաջողվեց մի փոքր մեղմել Հարավային սակայն աբխազները,որոնք իրենց հայրենիցած հակամարտությունը, այլնս չէին հանդուրժում քում դարձել էին ազգայինփոքրամասնություն, ուժով նման իրավիճակը:Մինչդեռ Վրաստանըփորձեց զենքի կարգաառաջացածազգամիջյանհակամարտությունը վորել պատմականորեն Վրաստանիհամար չդարզորքերըմտցնելովԱբխազիա: Պատերազմը կրեպարտություն ձավ հաղթական:Վրացականզորքերը ջախջախիչ վրացական իսկ սահմանները, ցին ն ստիպվածթողեցինԱբխազիայի այդ դիմեց փախուստի:Ռուսաստանի միջամտությունը բնակչությունը նրան, որ ռուսական խաանչափ բարդ խնդրին ի վերջո հանգեցրեց հետագա ն զորքերը մտան Աբխազիա փորձեցինկանխել ղարարար

բախումները:

1994 թ. Վրաստաննորոշեց Այդ բոլորի արդյունքն եղավ այն, որ հետ համաձայնելով` ռուսական դառնալ ԱՊՀ անդամ ն Մոսկվայի Հետագա քայլերը թե Վրաստանիտարածքում"": քեր տեղակայվեցին

զոր-

հարաբերությո ն թե՛Ռուսաստան-Վրաստան շրջանակներում լարված բնույթ ավելի Դրանք ներում ցանկալի արդյունք չտվեցին: գունավոր «վարդերի» ստացան 2003 թ. Վրաստանումիրականացված եկած Մ. Սահակաշվիլի հետո, երբ իշխանության հեղափոխությունից

ԱՊՀ

վերաամբողջականության հայտարարեց Վրաստանի տերիտորիալ հասան իրադարձությունները մասին: 2004 թ. օգոստոսին Վրացական կողմը հետնողականոր հանել Վրաստանից: պահանջումէր Մոսկվայից ռուսական զորքերը ձնակերպեց Մ. ՍահաԱյդ խնդիրը շատ ավելի հստակ կերպով էր 2008 թ. Եվ չնայած այն պլանավորված 2007 թվականին:

կանգնման ընդհարումների: արյունահեղ կաշվիլին «Տես

Քռօօշու. Սաքո Սլտոմատտ

1914-2008. 11. 2008.

էջ 459-460:

ընթացքում,

արդեն 2007 թ. նոյեմբերի 15-ին ժամկետից շուտ Ախալքալաքում գտնվող ռուսական ամենամեծ հենակետը հանվեց՝ թողնելով միայն որոշ խաղաղապահ ուժեր ՄԱԿ-ի մանդատի հիման վրա: Նույն թվականի Դագոմիսյան համաձայնությամբ որոշ ուժեր թողնվեցին Հարավային Օսիայում: Դժվար չէ ենթադրել, որ նման գործընթացներըէլ ավելի վատթարացրինռուս-վրացական հարաբերությունները, որոնք ի վերջո հանգեցրին 2008 թ. օգոստոսյան 5-օրյա (7-11) ռուս-վրացական պատերազմի: Պատերազմըփոխեց Հարավկովկասյան տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցությունը:2008 թ. օգոստոսի 12-ին Վրաստանի նախագահ Մ. Սահակաշվիլին րարեց ԱՊՀ-ից դուրս գալու մասին: Օգոստոսի 14-ին Վրաստանի խորհրդարանըմիաձայն (117 կողմ) որոշում ընդունեց ԱՊՀ-ից Վրաստանի դուրս գալու վերաբերյալ: Եվ քանի որ ԱՊՀ կանոնադրության 9-րդ հոդվածով այդ իրավունքը թույլատրվում էր, ուստի ԱՊՀ-ի Արտաքին գործերի նախարարությանկոլեգիան նախ ընդունեց որոշում Վրաստանի անդամակցությանդադարեցմանմասին, իսկ հետո` 2009 թ. օգոստոսի 18-ին, Վրաստանը պաշտոնապես դադարեցրեց իր անդամակցությունը ԱՊՀ-ին"': Ռուսաստանի Դաշնության համար անչափ կարնոր նշանակություն ուներ թե ինչպիսին կլինեին հարաբերություններըՈւկրաինայի ն Բելոռուսի հետ: Զբաղեցնելով նախկին Խորհրդային Միության տարածքի 76 542-ը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը կենտրոնացրելէր ԱՊՀ հարստության մեծ մասը: 1991 թ. ՌԽՖՍՀ չափաբաժինը համամիութենական ընդհանուր կշռի մեջ կազմում էր նավթի 92 92-ը, բնական գազի 76 92-ը, քարածխի 57 26-ը, նիկելի ն վոլֆրամի հանքերի ավելի քան 92 45»-ը,արճիճի 98,5 22-ը, ապատիտի (ֆոսֆատների) ն ալմաստի 100 56-ը, ցեմենտի արտադրության 6092-ը, պատրաստի հանքային պարարտանյութերի 60 օ6-ը: Ռուսաստանին էր պատկանում երկրի տնտեսության մի շարք ճյուղերի արտադրության մենաշնորհը, հատկապես մեքենաշինության, մետալուրգիական ն քիմիական արտադրության, ինչպես նան ժողովրդական տնտեսությանսպառման բազմաթիվ ապրանքների նայլնի գծով: Սակայն երբ տեղի ունեցավ ոչ միայն Ռուսաստանի, այլ նան ԱՊՀ երկրների տնտեսության ապակենտրոնացում, այսինքն նախկին

ամբողջը բաժանվեց մասերի, առաջացան նոր դժվարություններ ն բարդություններհանրապետություններիմիջն: Օրինակ, Ուկրաինայի անջատումըՌուսաստանից երկու երկրներին էլ մեծ վնաս պատճառեց: Ընդ որում, բացի տնտեսական դժվարություններից,ճգնաժամից, այն

բայց

`

հայտա-

Տվյալները վերցվածեն

ՌԴ

ձամապատամսխան կայքից.արում

ոս.

ունեցավ նան քաղաքականհետնանքներ: Ուկրաինային Ռուսաստանի միջն 1992 թ. առաջացավ սուր ճգնաժամ` կապված սնծովյան նավատորմի հետ: Ուկրաինայի նախագահ Լ. Կրավչուկի հրամանով երկրի տարածքում գտնվող բոլոր ռազմական ուժերը անցնում էին նրա իրավասությանտակ, իսկ Ռուսաստանի նախագահ Բ. Ելցինի հրամանով սնծովյան նավատորմըանցնում էր Ռուսաստանի իրավասության տակ ն այլն: Նման վիճակը հղի էր ռազմական բախման վտանգով: Բայց, այնուամենայնիվ,կողմերին հաջողվեց 1992 թ. օգոստոսի 3-ին

Յալթայում գալ համաձայնությանսնծովյան նավատորմիբաժանման ստեղծմանմասին: համատեղ ռազմականհրամանատարության ՌուսաստաՄյուս դժվարությունըերկու երկրների միջն այն էր, որ Ն. Խրուշչովի նում շատերը չէին հաշտվում այն փաստի հետ, որ 1954 թ. ն որոշմամբ կամայական շնորհիվ քաղաքականության ոչ հեռատես Ղրիմի թերակղզինտրվեց Ուկրաինային: Այս հանգամանքը ունեցավ հեայն ճշանակությունըն հետնանքը, որ Ուկրաինան սկսեց ավելի ռանալ Ռուսաստանից: 1995 թ. հունիսի 9-ին Սոչիում կնքվեց սնծովյան 81,7 7-ը նավատորմիվերաբերյալ պայմանագիր,որով նավատորմի ն

`

1997 թ. գարտրվում էր Ռուսաստանին, իսկ 18, 3 06-ը՝ Ուկրաինային: բարեկնքվեց ճանը Բ. Ելցինը ժամանեց Կին, որտեղ էլ մայիսի 31-ին մասին պայմանագիր,որի շնորհիվ կամության ն համագործակցության հնարավոր եղավ վիճելի հարցերի մի մասի վերաբերյալ գալ փոխզիջիրավունքովմնաց ման: Սնաստոպոլը 20 տարվա վարձակալության Ռուսաստանն էլ ճանաչեց Ուկորպես Ռուսաստանի հենակետ, իսկ րաինայի իրավունքներըՂրիմի նկատմամբ: ն Սակայն ճշմարտություննայն է, որ Մոսկվայի Կինի միջն հարաբե-

Ռուսաստանրություններըշարունակումէին մնալ ոչ բարեկամական: տեղի տեղաշարժեր դրական Ուկրաինա փոխհարաբերություններում ունեցան, երբ 2010 թ. փետրվարինՈւկրաինայում ճախագահակա հաղթանակտարավ «Ռեգիոններիկուսակցության» ընտրություններում Նա իր առաջինիսկ հարառաջնորդ, ռուսամետ Վիկտոր Յանուկովիչը: հիմնացազրույցումհայտարարեց,որ իր վարած քաղաքականության նա շահերը, են ազգային միաժաՈւկրաինայի կան սկզբունքը լինելու

մանակ կջաճա հավասարակշռվածհարաբերություններ կառուցել Ռուսաստանի ն Եվրոպայի հետ"":Եվ իրոք, Վիկտոր Յանուկովիչի առաջին քայլերից մեկը Ռուսաստանի հետ ավանդական բարիդրացիական հարաբերությունների ն Սնծովյան ճավատորմի հարցում որոշակի առաջընթացիհաստատումն էր: Ռուսաստան-ԱՊՀ

հարաբերություններում ոչ պակաս կարնոր նշաՌուսաստանի Դաշնություն-Բելոռուս հարաբերությունները: Այս հարաբերություններում նս կան որոշակի առանձնահատկություններ: Խնդիրն այն է, ռր «Բելովեժյան համաձայնությունը» այնքան էլ հավանություն ն պաշտպանճություն չէր գտնում բելառուս բնակչության մեծ մասի կողմից, որքան էլ որ իշխանական վերնաճակություն

ունեն

ԷՏր.ՀԱ նում

Բրի

Գ

աա աի րար

Բելովեժյան համաձայնությանը դեմ է քվեարկել մեկ պատգամավոր` Ալեքսանդր Լուկաշենկոն, որը ԱՊՀ ղեկավարներիցառաջինն էր,

իրադարձությունը գնահատեց որպես «Խորհրդային Միության ժողովուրդներինկատմամբհանցագործություն» Երբ արդեն 1994 թ. Ա. Լուկաշենկոն նախագահականընտրություններում հաղթանակ տարավ ն ընտրվեց երկրի նախագահ,սկսվեց երկու բարեկամ ժողովուրդների ու երկրների միջն ավելի սերտ հարաբերությունների հաստատումը: 1994 թ. ապրիլին կնքվեց ռուս-բելոռուսական միջկառավարական դրամական դաշինք, համաձայնություն: 1995 թ. մայիսին տեղի ունեցավ Բելոռուսի Գերագույն խորհրդի ընտրություններ, որի արդյուքում ազգայնական կուսակցությունները լիակատար պարտությունկրեցին: 1995 թ. մայիսի 14-ին երկրում անցկացված հանրաքվեի ընթացքում հավանություն տրվեց երկրի նախագահի առաջարկությանը Ռուսաստանի հետ հաստատելու ավելի սերտ ինտեգրման քաղաքականություն, ինչպես նան ռուսաց լեզվին տալ բելոռուսերենին հավասար պետական լեզվի կարգավիճակ: Միաժամանակ որոշվեց Ռուսաստանի ն Բելոռուսի սահմանում վերացնել մաքսային վերահսկողությունը, որն էլ հնարավորություն տվեց երկու երկրների միջն աշխուժացնել ապրանքափոխանակությունը:1990-ականթվականներիվերջե-

որ այդ

ռ՛Տե՛ս «Առավոտ»,11 փետրվարի, 2010:

Տե'ս ԱՇոօյիոտտ -ոօքյու

Բօօոու

րին եվրոպականերկրների հետ Ռուսաստանի արտաքին առնետրի 80 96-ը իրականացվում էր Բելոռուսի տարածքով: Ա. Լուկաշենկոն որոշակի քայլեր ձեռնարկեց նան երկու երկրների 1995 թ. օգոսմիջն քաղաքականկապերի ամրապնդմանուղղությամբ: բարիդրացիահամագործակցության, տոսին կնքվեց բարեկամության, մասին պայմանագիր: կան հարաբերությունների Ա. 1996 թ. մարտին Լուկաշենկոն այցելեց Մոսկվա ն անցկացրեց ռուսական ղեկավարությանհետ: խորհրդակցություններ քաղաքական ներկայաԱյդ նույն ժամանակ Ռուսաստանի Դաշնային խորհրդի բանակԵ. ցուցիչներիպալատի նախագահ Ստրոնի գլխավորությամբ մարմինների ցություններէին ընթանումԲելոռուսի համապատասխան թ. ապրիլի մասին: միության ստեղծման հետ` ռուս-բելոռուսական երկրների համագոր2-ին Կրեմլում ստորագրվեցպայմանագիր 1997 թ. ապրիլին, այդ հածակցությանմասին: Արդեն մեկ տարի անց` Միուստացավ Ինքնավար Հանրապետությունների մագործակցությունը թյուն (ԻՀՍ-ՕՇՔ ընդ. Հ. Ա.) անվանումը": ն Ռուսաստան-Բելոռուս քաղաքականդաշինքը միմյանց մերձեցուճան այն պատճամը ստանում էր հատուկ իմաստ, բովանդակություն ՆԱՏՕ-ն ընդլայնումէր իր ազդեցությունը ռով, որ այդ նույն ժամանակ ն Ռուսաստանի Դաշնության դեպի Արնելք` մոտենալով Բելոռուսի հետագա զարսահմաններին: Երկու երկրների հարաբերությունների եկան ստեղգացումըհանգեցրեց ճրան, որ կողմերը համաձայնության լ999 թ. դեկտեմբերի ծելու միասնական,Միութենականպետություն: Հ. Ա) տեղի ունեչէր ընտրված 8-ին (դեկտեմբերի8-ը պատահական Բարձրագույնխորհրդիճիսցավ Ռուսաստանի ն Բելոռուսի Միության որի նպատակըերկու եղբայտը, որտեղ էլ ստորագրվեցպայմանագիր, զարգացումնէր, րական ժողովուրդներիխաղաղ, ժողովրդավարական ստեղծումն էր, միասնական տնտեսական տարածաշրջանի,գոտու

երկու

--

-

իրականացումը քաղաքականության ն այլն: պաշտպանության

տարիներըցույց տվեցին, որ հարաբերությունները կան դեռնս հետ ընթանումեն ոչ միանշանակ, այդ թվում ճան Բելոռուսի ն հարցեր այլն: շատ չլուծված խնդիրներ, ն է ԱՊՀ երկրներիմիջն ճ Խոսքը հատկապես վերաբերում ' հաղթահար ժառանգությունմնացած մի շարք հակամարտությունների

գա

ախկ

».

1914-2008, 1(, 2008.

էջ 461:

Հետա-

ԱՊՀ երկրների,

Նույն տեղում,էջ 461:

մանն

կարգավորմանը:Դրանց շարքում առանձնանում է Լեռնային Ղարաբաղի խնդիրը: Որքան էլ որ 1994 թ. մայիսին Մոսկվայում Ռուսաստանի Դաշնության միջնորդությամբերկու կողմերի միջն դադարեցվեց պատերազմը, ն կողմերը պարտավորվեցին խնդիրը լուծել քաղաքական ճանապարհով,այնուամենայնիվ,այն մինչն այժմ շարունակում է մնալ չլուծված, պայթունավտանգ` չնայած խնդրի լուծմանը ներգրավված են ճան միջազգայինուժեր, առաջին հերթին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներըԱ̀ՍՆ-ի, ՌԴ-ի, Ֆրանսիայի ներկայացուցիչները, որոնք մինչն այժմ բազմաթիվ նախագծեր,առաջարկություններ են ու

ներկայացրել:

:.

'

Ռուսաստանի` որպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համաճախագահներից մեկի, նան որպես ԱՊՀ երկրների առաջատար պետության դիրքորոշումը, ի վերջո հանգում է ճրան, որ խնդրի լուծումը կախված է երկու հակամարտող կողմերի կամքից, որոնք պատրաստակամություն պետք է դըսնորեն գալու ընդհանուր եզրակացության` բացառելով պատերազմը: Սակայն ճշմարտությունն այն է, որ առայժմ,չնայած երկու կողմերի ճախագահների տասնյակ հանդիպումներին, շոշափելի առաջընթաց այդ հարցում դեռնս տեսանելի չէ: Ի դեպ միայն 2008-2011 թթ. ընթացքում Հայաստանի ն Ադրբեջանինախագահներըեռակողմ ձնաչափով (նկատի ունենք ՌուսաստանիԴաշնության ճախագահին Հ. Ա.) հանդիպել են երեք անգամ Սանկտ-Պետերբուրգում,երկուական անգամ` Մոսկվայում ն Սոչիում, մեկ անգամ` Աստրախանում,որոնց ընթացքում ընդունվել են մի շարք փաստաթղթեր.2008-ին Մայենդորֆի հոչակագիրը, 2010-ին` Աստրախանի հայտարարությունը ն 2011-ին` Սոչիի --

հայտարարությունը:

Իսկ այն փաստը, որ 2009 թ. հուլիսի 10-ի Ակվիլայի, 2010 թ. Հունիսի 26-ի Մուսկոկայի ն 2011 թ. Մայիսի 26-ին Դովիլում Մեդվեդնի, Օբամայի ն Սարկոզիի հանդիպումներնու հայտարարությունները ունեն ճպատակ ամեն ինչ անել խաղաղ ճանապարհով կարգավորելու ղարաբաղյան հակամարտությունըն վերջին հաշվով խնդրի լուծման ուղղությամբ հասնել որոշակի արդյունքճերի ն բեկման, խոսում է այն մասին, որ ղարաբաղյան հակամարտությունըգտճվում է մեծ տերությունների ուշադրության կենտրոնում: Խնդրի լուծման ուղղությամբ հատկապես որոշակի հույսեր էին կապված 2011 թ. հունիսի 24-ին Թաթարստանի մայրաքաղաք Կազանում նախատեսվողեռակողմ` Ռուսաստանի նախաԴ. Մեդվեդնի, գահ Հայաստանինախագահ Մ. Սարգսյանի ն Ադրբե-

Է`

ջանի ճախագահ Ի. Ալինի հանդիպման հետ, որը, սակայն, չարդարացրեց այդ հույսերը` բավարարվելով միայն հայտարարությամբ այն մասին, որ հանդիպելով Կազանում երեք պետությունների նախագահները արձանագրեցին մի շարք հարցերի շուրջ փոխըմբռնմանձեռքբերումը, որոնց լուծումը կնպաստի Հիմնական սկզբունքներին հավանություն տալու համար պայմանների ստեղծմանը: Միաժամանակ Հայաստանի ն Ադրբեջանի նախագահները երախտագիտությունեն հայտնում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների առաջնորդներին ն բարձր են գնահատում պայմանավորվածությունների ձեռքբերմանն օժանդակելու ՌԴ ճախագահի անձնական ջանքերը: Սակայն այդ բոլորով հանդերձ որնէ համաձայնություն հիմնարար սկզբունքներիշուրջ Կազանում ձեռք չբերվեց, որն էլ ի չիք դարձրեց այն ակնկալիքները,որ Կազանյան հանդիպումը կարող էր դառնալ բեկումճային: Դժվար չէ համոզվել, որ ղարաբաղյանհիմնախնդիրըդեռ երկար ու Բոլոր դեպքերում երկար քննարկումների նյութ կարող է դառնալ": են` հույս ներշնչելով, որ դրանք բանակցությունները շարունակվում են հանգեցնել ն հակատարբերակների ընդունելի երկուստեք կարող ռակ կողմը ի վերջո կհասկանա, որ ինքը որնէ իրավունք Ղարաբաղի

ճկատմամբչունի: 2002 թ. լրացավ ԱՊՀ երկրների ռազմականհամագործակցության տետարին: Նույն թվականիփետրվարի27-ին Սանկտ Պետերբուրգում խնդիրներին ղի ուճեցավ ռազմականնախարարներիպաշտպանության ՀաՌուսաստանի, նվիրված խորհրդակցություն,որին մասնակցում էին Տայաստանի, Բելոռուսի, Վրաստանի, Ղազախստանի,Ղրղզստանի, ջիկստանի,Ուզբեկստանի,Ադրբեջանի,Մոլդովայի ն Ուկրաինայի ներնակայացուցիչները: Ռուսաստանի Դաշնության պաշտպանության նախարար Ս. Իվանովը, որը նան ԱՊՀ երկրների պաշտպանության խարարությունների խորհրդի ճախագահն էր, առաջարկեց մինչ այդ ընդունված 400 պայմանագրերին,որոշումներիննս ավելացնելնորերը, որոնք ուղղված էին ավելի ամրապնդելուդաշինքի մեջ մտնող երկրների համակոլեկտիվ անվտանգությունըն ավելի զարգացնելուռազմական

գործակցությունըմիմյանց միջն: ո

Տե՛ս

2011:

8-46

25 հունիսի, 2011: «Առավոտ», 25 հունիսի, ՀայաստանիՀանրապետություն, '

կոլեկտիվ անվտանգության համակարգի երկրների համագործակցության հարցում հատկապես կարնոր ճշանակություն ունի 1992 թ. մայիսի 15-ին Տաշքենդում ձնավորված Հավաքական անվտանգության պաշտպանությանկազմակերպությունը (ՀԱՊԿ), որի մեջ մտնող երկըրները` Ռուսաստանը, Ղազախստանը, Հայաստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը, Ուզբեկստանը, պարտավորվեցինհամատեղ ջանքեր գորն միասնական ծադրել դաշինքի մեջ մտնող երկրների անճվատագության ռազմական քաղաքականության իրականացման ուղղությամբ: ՀԱՊԿ պայմանագիրը հետագայում ստորագրել են Ադրբեջանը (1993 թ. սեպտեմբերի 24), Վրաստանը (1993 թ. սեպտեմբերի9), Բելոռուսը (1993 թ. դեկտեմբերի31): Պայմանագիրը ուժի մեջ մտավ 1994 թ. ապրիլի 20-ին 5 տարի ժամկետով: Է999 թ. ապրիլի 2-ին Ռուսաստանի, Հայաստանի, Բելոռուսի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի ն Տաջիկստանի նախագահները ստորագրեցին մի ճոր պայմանագիր՝ դաշինքը նս 5 տարով երկարացնելու մասին, սակայն Ադրբեջանը, Վրաստանը ն Ուզբեկստանը հրաժարվեցին ստորագրել այն: Այդ նույն թվականին Ուզբեկստանը միացավ ԳՈՒԱՄ-ին (ԳՈՒԱՄ-ը ստեղծվել է 1999 թ., որի մեջ մտնում են Վրաստանը, Ուկրաինան, Ադրբեջանը,Մոլդովան ն Ուզբեկստանը, որը մինչն 1999 թ. ապրիլի 2-ը ՀԱՊԿ-ի անդամ էր, իսկ հետագայում` 2005 թ., մայիսին հայտարարեց ԳՈՒԱՄ-ից դուրս գալու մասին ն կրկին 2006 թ. օգոստոսի 16-ին մտավ ՀԱՊԿ-ի մեջ): ՀԱՊԿ-ի հետագա զարգացման ն անվտանգության էլ ավելի ամրաԱՊՀ

պնդման նպատակով 2009 թ. փետրվարի4-ին Մոսկվայում ՀԱՊԿ անդամ երկրների լիդերները որոշեցին ստեղծել արագ արձագանքման կոլեկտիվ աճվտանգության ուժեր, որոնք հարկ եղած դեպքում կարող են պայմանագրիմեջ մտնող որնէ երկրի նկատմամբսպառնալիքիդեպքում արագարձագանքել ն ձեռնարկել համապատասխան քայլեր՛7: Ընդհանրապես Ռուսաստանի Դաշնության հարաբերություններըԱՊՀ երկրների

հետ

հետապնդում

են

մի

շարք

ապահովել կեն-

նպատակներ.

նշանակություն ունեցող այնպիսի խնդիրներիլուծում, ինչպիսիք ամագործակցությանմեջ մտնող երկրների միջն տնտեսականսերտաճման գործընթացի էլ ավելի արդյունավետ զարգացումը, քաղաքական, ռազմական համագործակցությունը ն, որ կարնոր է, ջանքեր գոր-

արեն »

Տվյալներըվերցվածեն

ՌԴ

կայքից.աաա համապատասխան

ույմ. ա.

`

ծադրել համաշխարհային համագործակցությանմեջ արժանի տեղ գրավելու ուղղությամբ, ինչպես նան ամեն ինչ աճելբոլոր ոլորտներում կայուն վիճակ ստեղծելու համար ն այլն: ԱՊՀ անդամ Հարկ է նան ընդգծել, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը առանձնապես կարնորում է իր մյուս երկրների հարաբերություններում ունենալ հետդերը, որը կոչված է նոր դերակատարություն առաջատար մեջ համագործակցության շրջանում ն տարածաշրջանում

խորհրդային մտնող պետություններիմիջն քաղաքական,տնտեսական, պաշտպա-

ճական ն բազմաթիվայլ խնդիրներիլուծման գործում: ունի Այդ խնդիրներիլուծման գործում կարնոր դերակատարություն համագորճան ԱՊՀ-ի մեջ մտնող երկրների միջխորհրդարանական են միջխորհրդարանական ծակցությանստեղծումը, որտեղ քննարկվում հեկապերի զարգացմանըճվիրված բազմաթիվհարցեր, փոխադարձ Դաշն տաքրքրություններկայացնողխնդիրներ այլն: Ռուսաստանի հատճություն-ԱՊՀ անդամ մյուս երկրները հարաբերություններում Հարկ է են ռուս-հայկականհարաբերությունները: կապես կարնորվում հարաբերությունները ասել, որ երկու երկրներիմիջնդիվանագիտական Ն կնքվել են տարբեր այժմ մինչն են 3-ին թ ապրիլի վել միջգերաբնույթի ավելի քան 160 միջպետական, միջկառավարական, հատտեսչական պայմանագրեր,համաձայնագրեր: Դրանց շարքում

արին

կապես առանձնանում է 1997 թ. օգոստոսի 29-ի հանրապետությա կողմիցկնքված«Բարեկաառաջին ճախագահԼնոն Տեր-Պետրոսյանի ն փոխադարձ օգնությանմասին» պայ-

Ն

մության, համագործակցության «մեծ մանագիրը, որը պատմությանմեջ մտավ որպես աճունու: Այդ պայմանագրովհայտոնանու

նոր մոր արձնո ոն ԿԱ ր ի րանց ամրապնդվե ր ին րոց այրն ավելի դարաշրջանում րդ 2: ատո հազրեցին ւ քան

որակականմի ճոր աստիճան, որն

մտան

Կա

թ.

պայմանագիր»

2009 թ.

սաստան ն

ո

երբ

համատեղ

.

Ռու-

այցը ապրիլի 23-ին ՀՀ նախագահՍերժ Սարգսյանի հասհետ կրկին Դ. հանդիպումըՌԴ նախագահ Մեդվեդնի

համագործակցության տատեցին երկու երկրների ռազմավարական ապահովմաորն ուղղված է նրանց անվտանգության նշանակությունը, հաստակայունություն մ թ) կայ նը ն անչաի կարնոր Հարավային Կովկասում

տելուն: Նույն նշանուկությունը ունեցավ ՌԴ նախագահ Դ. Մեդվեդնի (2009 թ. հոկտեմբերին) պաշտոնական այցը Հայաստանի Հանրապետություն: Բարձըրմակարդակի ճման հանդիպումներ, փոխադարձայցելություններ շարունակվել են նան 2010 թ.` կրելով փաստորեն սիստեմատիկ բնույթ: Այդ տեսակետից հատկապես կարնորվում է 2010 թ. օգոստոսին ՌԴ. նախագահ Դ. Մեդվեդնի այցը Հայաստան, որի արդյունքում բացի բազմաթիվայլ հարցերի քննարկումից (թվով 5), հատկապես կարնորվումէ «ՀՀ-ի ն ՌԴ-ի միջն ՀայաստանիՀանրապետության տարածքում ռուսաստանյան ռազմակայանի մասին պայմաճագրում փոփոխություններկատարելու մասին» արձանագրությունը, որը համապատասխանումէ երկու երկրների ռազմավարականհետաքրքրություններին ն բխում է տարածաշրջանային մակարդակովանվտանգության ն : կայունության ամրապնդմանշահերից" Հայ-ռուսական հարաբերությունների բարելավմանը ն ամրապընդնոր մանը նպաստում է ճան այն հանգամանքը, որը Ռուսաստանում են ավելի քան մլն. մեր հայձնավորված ներքին սփյուռքում ապրում րենակիցներ, իսկ Հայաստանում տարբեր հաշվարկներով ավելի քան 8000 ռուսներ, որոնք միավորված են տարբեր համայնքներում ն զգալի աշխատանք են կատարում երկու երկրների ն ժողովուրդներիմիջն բարեկամության հաստատման, հոգնոր-մշակութային, տնտեսական ն այլ ն բնույթի կապերի ամրապնդմանուղղությամբ այլն: հարաբերություններն Եվ վերջապես, որքան էլ որ Ռուսաստան-ԱՊՀ են դեռնաչլուծված բազմաթիվխնդիրներ,խոչընդոտիրենց մեջ կրում ճեր ն այլն, այնուամենայնիվ, այդ համագործակցությունընրա մասնակից երկրների, այդ թվում նան ՀայաստանիՀանրապետությանհամար փոխադարձօգտակար է:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

թվականների Խորհրդային Սիության ն հետխորհրդային՝ է ընդգրկումէ մի ժամանակաշրջան,որը հարուստ պատմա. պատմությունն երկու համակարգերիմիջն տասնամկան կարեր հրադարձություններով, պատերազմով,գաղայակներ ընթացող անզիջում պայքարով` սառը տնտեսական պայքարով ն այդ պայքարը վարական, քաղաքական, մի կարնոր հրողությամբԽ̀որհրդային Սիության ավարտինպատմական այդ նոր համագործակցությամբ, վիլուզմամբ,նորանկախ պետությունների մեջ մտնող առանձին երկրներիմիջն միջէթնիկական 1945-2011

համագործակցության ն այլ կարգրհակամարտությու երբեմն պատերազմներով բախումներով, այդ հարցերի նկատմամբ Հետաքրքրությունը ներով ու դժվարություններով: ն ետխորհրդային շրջանի բավականմեծ է- Ուսումնասիրելովխորհրդային հաննան կարնոր այն մենք հաշվի ենք առել մոտ 70-ամյա պատմությունը` այսօրվա Ա ՊՀ 1945-1991 թվականներին, գամանքը,որ ոչ վաղ անցյալում` պետությանմեջ ն, մտնում էին մեկ միասնական անդամ պետությունները ունեին որո-

ժողովուրդները որքան էլ որ նրանումմտնող տարբեր ազգերը, նրանցիցշատերը տարբեր այնուամենայնիվ: շակի ընդհանրություններ, ունեցող պատմություններ արժեքներ,տարբեր մշակույթներկրող, տարբեր

յուրաքանչյուր

էին, որն էլ դարձնումէր անհրաժեշտություն` ժողովուրդներ ցուցաբերելառանձնակիմոտեցում: նկատմամբ են տրվածն ամլիունված ըստ առանձինփուլերի.ցույց Աշխատանքում` բոլոր ժողովուրդները, որոնցով անցել են խորհրդային այն իրողությունները, հետո խաղաղ չիմեծ պատերազմից են Հայրենական որոնք վերաբերվում համակարգերիբաանցմանը,աշխարհըերկու հակամարտ ճարարության նոր հրահրմանը,երկրի զարգացման ն ժանմանը

«սառը

պատերազմի» խրուշչովյան օգտագործմանը, արդյունավետ

դություններիոչ հնարավոր

ոլորտում քաղաքականության արտաքին

քաղաքահավասարակշռված են Խորհրդային ճերկայացված

ոչ

կանությանըն այլն: Նույնպիսի ձնով նեընդգրկող»մուտ երկու տասնամյակ Միության 1965-1984 թվականներն տնտեսականբարեփոորի ընթացքումփորճ արվեց առող պատմությունը, տնտեսականվիճակը ն նույնպիսի խումների միջոցով բարելավել երկրի եղած բնագավառում քաղաքականության ձնով փոլրճելհարթել արտաքին Աշհեղինակությունը: երկրի միջազգային բարձրացնել հակասությունները,

Տե՛ս

2010: 21 օգոստոսի, «ՀայաստանիՀանրապետություն»,

ցույց խատանքում

է

երկրի տնտեսոււռրված, որ անկախ այդ ամենից,

թյունը հայտնվեց «զճացման»մեջ, որից դուրս գալը սովորական, ավանդական եղանակներով հնարավոր չէր: Այն հնարավոր չէր նան երկրի` այդ ժամանակվա կառավարող բրեժննյան վերնախավի մլ գամանորեն ցույց է տրված ա յունքներից մեկը խորհրդային համակարգի ճգնաժամի ն գորբաչովյան վերակառուցմանքաղաքականության վերլուծությունն է. հատսրակության դեմոկրատացման,քաղաքական կուսակցությունների ճնա-

աո աատանքաւմ )աշխատանքի կարե, |

էլ աշխատանքումհանգամանորեն ցույց

ն

տրված:

են

ոմոն-

Աշխատանքիվերջինբաժնում ցույց են տրված հետխորհրդային նակաշրջանում Ռուսաստանի Դաշնության ն նոր ձնավորված ԱՊՀ մյուս պետությունների փոխհարաբերությունները: Այդ հարցում հատկապես կարնորվում են նոր պայմաններում նորանկախ պետությունների քաղաքական նոր զարգացումների, շուկայական տնտեսության կայացման նոր `

հունար

հատա

ԱԱ լարգի ւննե

աաամԱթԱաուատախտ

ը.

Էդ

հարաբերություններիշարքում առանձնապես կարնորվում ե Լսաստափոխե խնարաբերություննեՀանրապետություն մի անու են նան նրանով, որ երկու երկրների միջն հասք առանձնամում րը, որոնք տատվել է ռազմավարական նոր կարգի դաշինք` հիմնված իրավահավա-

Դաշնություն Հայաստանի

ս

սար

սկզբունքներիվրա: Այդ հարցերը

լուսաբանված են

8 հՅՇՐՕՔԱլԹ6

ը | | |

աշխատանքում:

ակությունների՝

| |

| |

|

| |

Թայ թ պաոոյունը՝ հ.անան բավական ուսանելի Խա ճերով, Ի լի բազմաթիվ հնի, խոռրհրդաորքան էլ | Կա րա տված սխալներով աա յին տարիներին կառավարման է.

այն

որ

է

լրգում

այլն:

աԱ

ն

թույլ

ամի բոան մի

:

Այդշրջանի

բնորոշ

Ս այլ

բռվանդակու-

գիծր նորանկախ պե-

յզա Սերո ճիշտ հետնություններ թոն: կրի ինքնության ապահովԱաաա բան անելը թ ան" խաղաղ զարգացման մաճ. նոր ռազմավարության 2ա, ությունների

Գ ր

համար:

նոր հիմում ք

վ հարաբերություններիհաստատումը

»

մ ճորմալ

ու

ԽՅՍՎԻՕՐՕ

8քտխտ 803ք8261861 ԻՇ0Ծ«ՕղտԽօՕԼԵ (ՈՄԾՕԵՕՐՕ

ՈՇ-

է, որի

|

| | | ,

Օ6Լվ6Շ188, 7

ՈՕՇՆԼՇՕՑ6ՆԸԿ0ԼՕ

Յքատի ՈՕՅ/Լլ/ բքտՈ/ԿՏՕԵ 8քո66:6 1945-2011

ՇՕԾԵՒԼՈՄ

քՅՇՇԽՁԼքՈՑՅ6

168 ՕԱՇԵՈՑՅՅՅՇՑ /Շ1Օք/Կ6ՇԵՄ

ՇՈՅՈՒՄ ոքօրուծերծԽ ,ՅթՅուծքմ:/0168 ՈՅՔՅԵ6 ՇքճՑիտ6ՈԵՒ ԵմՈՕքշ«օր

ՈՈՅԱՑ

ՅՕԽ/

ՂօքոօքքոմտՑ8ՈՑՇՈՇՑ

ՕղԻՄԽ

(3

Բ3/ՎՇԵՄԾ ՈՁԽԽՕՐԾ 80ՈքՕՇ8

ւ

մ

Շ

ՈՓքՑԵՐ-.

ՈՕՇՈՇՑՕԲԻԵԽԵՐԹքՕՂԵԼ

ո.

Շ

«օղ

աոոար ճո

քք ահաաատաաատաթաա ,

«թյածտ8,

ԷԱ.Շ.

ՍԽԹԻՇԽ

ոօղ

/Շ1օքտօ

8օառտ

ԻՅՅՑՅԻՄԾԻ

ՍՅՊՈԿՑՕԿԾԼ

տ

1ՅքոՅո2

Շօքճոտ504

Շ

ԸՐՅՈ/ԵԹ.

հել

ԹԵՄ օ86քշգ/ ՈՅՈՇ

(Օ0րօ8 ծո

ԼՅԵՂՓԻԱՄՔ

Վ6ՕԵ/Շ

Օք

ՕՇՈՅԾՇ8Յ7Ե, 80ՅԵԽԻՈՅ

ՇԼՅՈ/

7 չքյպճտ Ձղափետօ1ք/քՕՑՁԻՄՑ,

|10«8-

«ՕՂՂ6ՈՇՈԵ».

օՇյումտ ո/ՈԵւ (օտօքեւտ

ՍՇՈՕք/ՎՅՇԿՅՑքօՈԵ 2424ՇԵՇՅՈՅ ՈՅՁբՈ/մ,

ՅՅԱՅ

ճելո ՇԽ6ԼՎՏԻ ՇՕ

Ո/ՎԻՕՇՐ/

Շ/ՈՄ ՈՕՐ-

ՑՕՈՒՕ

ՕՈՁՇԻՇՇՐ»

ոօ6օ108

866:

8ՕՈՇՐՑՅ.

քյոօ-

ԷԹ/քեՅ Ց

օՇՄԱՇՇ18Ո6ԻՄԾԾ

«Յքճծքմտ3/67ՇՋ 8ք6ճԽ/Ձ

ԵքճԻՇՑԸԽՕՇ

ՇօոքՕ80Կ(Ղ18ՈՒՇ ՒԱՕՑՕԼՕ

ՕՔՅԱՅԽՕՅԿՕԽՕԽՈՎԿՇՕԿ/Շ քտֆօքԽԵ

ՅԵԾԵՕԽ/ԵՇ,

տ

ՈՕՈՒՆՈւԹ

Կ

ոք/Ց6ՈՕ ՇՀքՅԽՄ ԼՈՄ-

Ոքօօ6ք2308ՅԽՄՔ,

ՂՏՄՕԿՔՅՈՈՎՇՇԱՄ»:

ՇԲՃքԵՑՅԻՍԹԻԵԼ

Վ7Ծ

ԾՕԿՕԽ) 386100

եքմՅոՕ). Շ ՇԲքճո

ԿԵ80-:«

ՒՕղ08 ԵԿՅԿՈԱՅՓՆՇՔ Ոքօլլ6ՇՇ 8օք66 ԲԽՇՈՄ ՈՏեԿԼՕ ոքօքքՅե

ԾՅՎԵՑՇԵՕՄ

Ո6ք6Շքօմետ.8 ք86016 1/:83Ե8267Շ8, »2քճայտք,

ՈՅքՅՈ/ՑԻԵՄ

ՈՕՇԵ

Բ

Օւօքօ

քտՅուՅ0887Ե ք/ո080ՌՇ180

քօմոն 3886քատոՅՇԵ քոՇոՅղՕԽ

Ց0քՏԻԻԽՕՇ» Օ ՇՕՅՈՅԻՒ

ՈՅոօծ 80/1

Մ

ԿԼՕ

ՕՕրքլթւօ0188 ՒՕՅ28ՄՇՄՒՄԵՑ

ելո

ոօ

(օօյոտքրՑ.

ՈԵՈՅ-

Ո6քճօ-

ՈՅ10էօ-

ոՕՈտԼ ՈՎՇՇԽՕՒՕքՅ83ՈՅՈԵԽՇՄա6/Օ

քՅ6օ76 քՅՇՇԽՕԼՔ6ԻԵՒոքՕ6ՈՑԽԵԼ

3։օ-

ՈՕԿՅՅՅԻԵԼ ԻՕՅԵԼՇ

ՕՇօ606

քյւթօ182.

16",

ԽԹ)

ՕԾՇԼՅԱՕՑԵԾԱ ՇԼքՅե6.

քՇՅՈԵՒՕՄ

ՇՕՅ6ՆՇԽ0ՐՕ ՇՕօ38.

ՔՕՇՇՈՑՇԽԾՈՓճղծքճատտ,Յ

ԵՕԽՆԱՈ.

ել

ՕԿ6ՑԱՂԾԻ քՅքելՑ

օ7Յո

ԽՇՇԼՕ

ԼՅ

8ՕՈքՕՇԵԼ ՇՐՅԻՕՑՈՇԻՄՑ

83824ՄԽ007ՎՕԱՅԻԱՑՄՇ») ՅՅԻԱխաօԼ

քԵԽՕՎԵՕԱ

տ

ՔՕՇՇՈ6Մտ ՇՂքՅԻՅԽ Շօր-

Ք6ՇոՄԾու ատ

8ՕՈքՕՇել Շօ1ՔՄԱՒՄԿՔՇ188

ՓՏՈճքՅԼլոՄ.

ԲքԽԹԵՄՈ ՔՕՇՇՈՄՇԽԵՕՄ

Մ

մ

ՇՕ8610Խ0Ր0

ՔՇԼՕքամ քՅ38ՄՈ/8

քօօՇԽԵԼՇՈՇԵՄՑ

|

17.

ԲԵՅՕՄԲ

:

ա որ Տարա անով խայի բր ես

Օ6Ավ6Շ180 1945-2011

ՆՈՂ

վերլուծելն է, որոնք

ՈՕՇ7ՇՕՅԵ7ՇԽԾԷ

մ

ՇՕՅԷՆԸՒԾ6

լ

վերափոխման, վորմանուղղությամբ առաջինքայլերը ներկայացնելը

ԽԼ

ՃՏՔՃՒԾՈԼԼ,

:

ԽՍԻԿՑ6Յ ա. Խ., Ֆճտսոօտ 8. հԼ ՈօոստսԿօետն

ՇՈՅԿՕՑՈՑԱԱՑ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ՑԱՆԿ

ՍյոԿճօտ Ա. հ,

:

ր

ոքՕճՈՑԵլ

Ի6ՅՅՑԱՇԱԽՕ20 քճ3ՑԱոստ.

1998.

ւ,

Է.աք ԽԼ)

ՔՕՇԸսս. աե Խէ, 2006.

.

(Ոօ0 քօծ. Ոօոտոտ Ւ. 5., Խոբաօտ0օմ 4. էԼ), Խէ, 1997.

21ՇՈօքԱԿՑՇԵԿԱ

եսն Օոեւտ թ ս ոճքծշտոքօնոո. ԽԼ, 1989. Է/066մածտ ԱՇՈօքստ ՕՌ6Վ6ՇՈՈՑ8.ՀԱ: 66: 8.2 ո ., (ՈՕ0ք6ծ. Աճոօքմր.

"

լ,

1)

ան

ՕՌՏԿՏՇՈՑՑՈՒՅՑԱՇողօքստ.0: Ց6յ- (Ոօծ քօծ. 3/աՅյօ68 Ճ. 8.), Խ/, 1997.

ՈՇՈսՈԱԿՑՇԵՅՑԱՇՈօքնՑ ՔՕՇՇԱս. ԽԼ, 1998.

ՈՌՕԾՈՍՈԱԿՓՇԽԱ6

ոճքոսն Ք0ՇՇԱս- ԱՇոօքստ ս ՇՕՑքծԽՇԻԽՕՇՈԵ. (Ոօծ քօծ. 3 666/668 4. |մ., ՇգսքԱծծեսօէՕ. Ո., 11608668 8. 8. ), Խ՛, 2000.

ՈՇՈԱՌԱԿՓԸԿԱՇ

ՔՕՇՇնս 4 ԽՕԽՈՂՑԵՇՈ6 66

ոքոսն

(ոյ,

ԱՇՈօքաս.

1998.

ՔՕՇՇԱՑ ս ՅՁԵՅՑԵՅՅԵՑ:Ք6ՅՈՍՍ

ԻԵՅՅՑԱՇԱԽՕՇՈԱ

.. Դսօօ68 4. Ր-,, ԽԼ, 2000. ՛

Ի6որա ՇոՕքնս ս

"

6066160:030

«որ

Օծապ66ո6Յ. Փճտոե, ոքօճՈծԽե, ուօծս.

5օՓՓ: դո. 11Ըրոօքստ ՇՕՑ 6020 Շ0:038. Ո16ք.Շ սո., ԽԼ, ԵօՓՓո մո. Օտ ՇՇՇՔ ք ՔՕՇՇսս. 11ՇոօքսքԽօՕԿՕԽԿՑԱԿՕ20

1994. Ոք. 6ք.

Թոոօ6օմ

ՑՅքոՅհ

րեա

Է.

սո. Մաստքսն.700662: հ,

հ

1996.

Ոքս ՇԱՓԵՅքստ քո39սոուտ. Բ. Ր. ՔՕՇՇսԱՇոՅտոօոսոս հ8 /(ՅՅԽ/Յ36.

Րքծհտսոո մե. 11Շոօքստ

4. |Օ., Պ3ՑօքիԱԿՑԻՒՕ

1օո

66:8.

/1օծս.

Շօծեոստ. Խ. 8.

6ոս3Յօքյ-

ս

ս

քջածոսն, Խէ,

1990.

Ի. Ր., Շօծք)2ո66ոոծ0Է/038ՑԱՇԱՒյեռ: 100)/08թօոոծ. 11860666 1/սեսճթծվոտտ ՕՇԽՕՑԵ|

008ՈՅՈԵԽՕՇոս

ՇՒՒ. ԽԼ, 2006.

ՔօՇՈԽա« Խ/ՇՇԽՕՑՇԽՕՏ0Օ

1/3ԱՅՑքՇԱՈՑՈՑԾ Շգքստ18. ՇօԱսՕոօշս,

ս ոօոմտօ-

իթ 4. նէ, 2009.

Հելսինկի 1975, Եզրափակիչակտ, երնան,2007: Չայաստանի Հանրապետությանգործող օրենքների ժամանակագրական ժողովածու(1990-1995թթ.), Երնան, 1995ՀայաստանիՀանրապետությանԳերագունԽորհուրդ. 1990-1995, Երնան, ԵԱԿ

օ

Փճպտեւ. ՈՅք.

ՍովետականՄիությանկոմունիստականկուսակցության27-րդ համագումարինյութերը,Երնան, 1986«այաստանի Հանրապետություն», 25 հունիսի, 2017: «Առավոտ», 11 փետրվարի,2010:

Բքօտ8ա,2005.

|Օ. 8., 4Ծծռսօօ

հքԱՅՍՇՅ.

Ոծք.

ոՕՈՍՈԱԿՑՇԵՁՑ

7995:

1990.

Խ, 1999.

/1/6ոռօքստ Օ066/6«020 206)/08քծոոտճ. 1900-1991.

ԽԼ, 1999.

2008.

ոճ

(ՕՇԽՕՑԻԵԼ6

ՈքՕ6ՈՑԻՆ:).

ԼԱ6ՇոՅսօՑտ 8. Ճ., /0Օ99մամք սՇՈօքնտ ՔօՇՇսս. ԽԼ, 2008.

ՔՕՇտօՕգ -ՈՅ-

ՈՅքոուԹքՇոոտօ.(Ոօծ

ՇՈօՕոտոնք:

Ը,

8.

7թ)յՉիԵ/8ՈՕԱՇԽ '

օջա Ս 0806

Լ. 4. 16ոօքստ

,

ՁԵՅոս3

Խ

Շստօսաճ

Ֆքօռս )Օ0 96/8 ս ոյ տե 6 )Օ0 90. (ՇՕԱԱՅՈԵԻՕ-սո Շօ0գՓՇխսմ ոքՕշոօ3)Խէ, 2000. 8. ՇԽ ԱՒ Ու, Քյ/Շ0ոՅ8սօոօքստ: ոքՕծոծԽ եյ ս ՇոօքոթյԹ ՑՕոքօՕօել. Խէ, 2007.

ՈՕՓ:ԵՕԾԵՒԼ

1Թոօքիսի 5. է, ՒԷ/ՕՑԵՍԱՇՕՕՅԻԵՍ 002060ք: 7100ք6ՈՈԱԿՓՇԿԱՑ

Է/066մաք

2008.

206)/08թօոոծճ.հլ,

Խէ, 2009.

ԽՕՇՈԵ.

ՇՑո(ծոօ6

սօՇոոօքմք.Ո/օծքօծհօճրս.1945-1 999, Մ, 2000. ԻՒօՏտնառռԱՇտօքստ ՔՕՇՇսս. 1914-2008. (Ոօծ քօծ. 0ծՔ.օ08

ՔՕՇՇսս 224

Ոքսոճոօ: Է, խԽսք663 ՔՕՇՇԱսշ Է( ՎՅԽՈ/6006

ՍԱՇ6ՈՅՅ8

4.

1999.

11ճոօքստՇօօ9Ո6050

Օտ

ԽԼ, 1997.

-

Փ., Ավռշսոտ3. Լ),

8. ԽԼ

ՔՕՇշսս.

ԽԼ, 1999.

՛

Ց. 4., 1Շօքստ

ՈօսծոյօՑ

'

8 ՇՇԽՍքեՅՋ

7ճոսսօտ

Օթոօծժ4. Շ., (00ք8Աս06Ց. Ճ., ՐՑ0քջսօ08 Է. Ո,

(Ո00 քօ0. ՍՕեօսԻո

սռտօքստ

00 ՈՁՕՑԱԱՑՇՕՅՑՈՇԽՕՄ ՑՈՅՕՈս.

2008.

|

4 քԽՓ6ԵՍՑ:

ՇՁԽ:ՕՑՑք

Փք., ել,

Յաշո.,

1շոոօքստՔօՇՇսս.

«Առավոտ»,22 հունիսի,2011: «Առավոտ»,25 հունիսի, 2011: Ինտերնետայինհասցե` ԹԴՈՑ.ՈՂ/0.Ա.

Խ/

:

ՀԵՆՐԻԿ

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆԵՎ

ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ

ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ

1945-2011 ԹԹ.

Տեխ.խմբագիր` Վ.

Կազմին

համ.

Բդոյան

Կ. ձեավորումը՝ Սարգսյանի

է տպագրության15. 07. Ստորագրված

Չափսը6̀0:84 1/16: Թոտթը՝

Հրատ.6,3 մամուլ,տպագր. 7,75

օֆսեթ:

թ.:

մամուլ» 7,2 պայմ. մամուլի:

200: Պատվեր`՝ Տպաքանակ՝ 46:

ԵՊՀ

հրատարակչություն, Երեան,Ալ. Սանուկյան ԵՊՀ տպագրատուն, Երնան,Աբովյան