ԼՂՀ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ (1991_1994) ԹԹ.

Հարգելի՜ ընթերցող. ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտը, չհետապնդելով որևէ եկամուտ, իր կայքերում ներկայացնելով հայագիտական հրատարակություններ, նպատակ ունի հանրությանն ավելի հասանելի դարձնել այդ ուսումնասիրությունները: Մենք շնորհակալություն ենք հայտնում հայագիտական աշխատասիրությունների հեղինակներին, հրատարակիչներին:

Մեր կոնտակտները` Պաշտոնական կայք՝ http://www.armin.am Էլ. փոստ՝ [email protected]

ՏԱՐՈՆ ՎԼԱԴԻԿԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ԼՂՀ

ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ

ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՒ ՊԵՏԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

(1991-1994Թ-Թ.)

Երնան

Է125:-

ՀՏԴ ԳՄԴ Հ

941 (479.25):325 63.3(21)Հ66.5(23)

Բովանդակություն

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

համալսարանի Արցախիպնտական գիտականխորհդրիերաշխավորությամբ

Տպագրվումէ

օՏ.09949.02222260646662669692Փ026ոռգա660օ.

Գլուխ Ա.

ԼՂՀ-Ի ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ԵՒ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԿԵՐՏՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ

1992 Թ. ՕԳՈՍՏՈՍ)

(1994 Թ. ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ

1. ԼՂՀ-ի հռչակման իրավաքաղաքական նախադրյալները: ԼՂՀ- իհռչակումը 282224 01852 2222292 24222 22266 0208222 222629 2220262ա944926աաաաաթաօաոաաօ09Փ02օօօօո 2. Ռազմաքաղաքական գործընթացները, իշխանական կառույցներիեւ կանոնավորբանակիկազմավորմանսկիզբը (1991թ. սեպտեմբեր 1992 թ. մայիս)ԹԵ242240 20222426042 2Թ42622922 6օԹօաաաաաօգոաոօօօ: 3. ՊայքարԼՂ-ի պետականության պահպանմանեւ ամրապնդմանհամար (1992 թ. հունիս-Օգոստոս) 22642060 90042686Թաօ222949Փ40022օաաոոօօ6609062աառաօ --

Գիրքընվիրվումէ ծնողներիս՝ՎլադիկԱշոտիՀակոբյանիեւ ԱրմենուհիԳրիգորիիՇահինյանիպայծառհիշատակին

Խմբագիր՝ Գրախոս՝

պատմականգիտություններիթեկնածու, պրոֆեսոր Վ.Ռ.Բալայան պատմականգիտություններիդոկտոր, պրոֆեսորէ.Գ.Մինասյան

«Ա2Ա

22422222

-

22604

Բո

ԳՈՐԾԸՆԹԱՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

Վ.Ռ Բալայան.-Եր.: (1991-1994ԹԹ.) Տարոն Հակոբյան, Խմբ.՝ 2011.208էջ էդիթ Պրինտ,

ԼՂՀ

ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ

ԵՒ ՊԵՏԱԿԱՆ

ՑԸ

արխիվային հետազոտությունների, Աշխատությանմեջ պատմագիտական հարուստնյութերի,մամուլիեւ այլ փաստականտվյալներիհիմանվրա լուսաու կարեւորիրաբանվումէ հայոց նորագույնպատմությանամենաարդիական պայմեկի՝ արցախահայության ազգային-ազատագրական դարձություններից ԼեռնայինՂարաբաքարի, ինչպես նաեւ հայկականերկրորդպետականության՝ հռչակմանեւ պետականշինարարությանպատմությունը: ղի Հանրապետության Աշխատանքում զետեղվածնյութը եւ դրա հիմանվրա արվածեզրակացութԱրցախիպատմությանը նվիրվածհատուկդայուններըկարողեն օգտագործվել ուսումնականձեռնարկներումեւ հայ ժողովրդիպատմությամբ սընթացներում, կողմից: զբաղվողմասնագետների ՀՏԴ ԳՄԴ

Փ

(479.25):325 63.3(23)-66.5(21)

ՀակոբյանՏ.Վ., 2011 ՏՔԽ

978-9939-52-374-3

22292664

.0499222ա25022900006222ա

ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հ1՛7

Գլուխ Բ.

ՀԵՏԱԳԱ ԸՆԹԱՑՔԸ

Հակոբյան Տարոն Վլադիկի

20420222

ԵՒ ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԼՂՉ-ում

(1992 թ. օգոստոս -1994 թ. մայիս) Պաշտպանության պետականկոմիտեիստեղծումը եւ նրա գործունեությունը .ԱԶԱԱ902222 222009 29622262 4022224242942222 22222204 224280 42622 22աաօաառաօօօօօօօօռ 2. ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի միջպետական եւ դրանց հարաբերությունները ազդեցությունըԱրցախումպետականշինարարությանգործընթացիվրա 3. Խաղաղարարմիջնորդականառաքելությունները: ԼՂՀ իշխանականհամակարգում Արմատականփոփոխությունները 1.

ԱՐԱՅ

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

Լ.Վ

00224

ՆՎՎԼ ԼԼ ԼԼ

ւ

Լոու

ԼԼ

ո

եանն

ոա անական

աաաաաաաաաաաաաաապաաաջանթը

ԼՂԻՄ-ը ԱդրբեջանականԽՍՀ կազմիցհանելու եւ այկական ԽՍՀ կազմի մեջ մտցնելու հարցով Ադրբեջանական ԽՍՀ եւ Վայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդների(ԳԽ) առջեւ միջնորդելու մասին":

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Սակայն ԽՄԿԿ

Կենտկոմիքաղբյուրոն 1988 թ. փետրվարի21-ին ընդունեցժողովուրդներիինքնորոշմանմիջազգայինսկզբունքներին հակասող որոշում՛,որով Ղարաբաղյանշարժումը որակվեց

Լեռնային Ղարաբաղը(ԼՂ), (պատմականԱրցախնահանգի մի հատվածը), լինելով պատմականՀայաստանի անբաժանելի մասը, խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո, 1921 թ.

որպես «ծայրահեղական» եւ

«նացիոնալիստական».ինչպես փորձ արվեց հիմնահարցի քաղաքականլուծումը փոխարինել տարբեր միջոցառումներով, ինչն էլ հարուցեց մարզի բնակչության խիստ դժգոհությունը:

ՌԿ(բ)Կ, Կովբյուրոյի հուլիսի 5-ի ապօրինիորոշումով բռնակցվեց

Խորհրդային Ադրբեջանին(ԱդրբեջանականԽՍՀ)": Այնուհետեւ,

թ.

նաեւ`

հուլիսի 7-ին ԱդրբեջանիԿենտգործկոմըընդունեց հռչա-

կագիր «Լեռնային ՂարաբաղիԻնքնավարՄարզի կազմավորման

մասին»2: Սակայն նորաստեղծմարզի սահմաններիմեջ չընդգրկվեցին հարթավայրային Ղարաբաղիմեծ մասն նային շրջանները (ներկայումս

ԼՂ՛

ու

|

Անտեսելովհայ բնակչությանինքնորոշմանիրավունքը եւ նրա պահանջի իրավաքաղաքական հիմնավորվածությունըԱ̀դրբեջանըՄոսկվայիհովանավորությամբ նորից նախընտրեցհարցի

արեւմտյան լեռ-

պաշտպանությանբանակի

կարգավորման,ավելի ճիշտ` մեռցմանոչ քաղաքակիրթմեթոդները` կազմակերպելով էթնիկականզտումների գործընթաց:Սա արդեն քաղաքական ահաբեկչությունէր արցախահայությանեւ ամ-

կողմից ազատագրվածտարածքները):

Ադրբեջանիկողմից տասնամյակներ ի վեր կիրառված հակահայկականքաղաքականությունը,հայ բնակչությանմարդկային եւ

ազգային արժանապատվությանոտնահարումը ստեղծեցին ծայրահեղ լարված իրավիճակ: 1985 թ. հետո գորբաչովյան, այս-

պես կոչված, «վերակառուցման»քաղաքականությունը ԼՂ-ի հայությանը հնարավորությունընձեռեց հանդես գալ իր ոտնահարված իրավունքներիպաշտպանությամբեւ Լեռնային Ղարաբաղի ԻնքնավարՄարզը(ԼՂԻՄ) ՎայկականԽորհրդայինՍոցիալիստական Հանրապետությանը (ՎայկականԽՍՀ) վերամիավորելուպա-

հանջով:

փետրվարի20-ին ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորներիմարզային խորհրդի նստաշրջանըորոշում ընդունեց թ.

հայ ժողովրդի հանդեպ: Խորհրդային զորքերի օգնությամբ հրկիզվեցինու ավերվեցին մի շարք հայկական բնակավայրեր: Ողջ Ադրբեջանիտարածքում սկսվեց զանգվածային մարդաորս հայ բնակչությանհանդեպ,կարծես կրկնվում էին 1915 թ. իրադարբողջ

|

ձությունները`ամենուրեք տեղահանվածհայ բնակչություն եւ .ճմեղ զոհեր: Այդ իրավիճակըպահպանվեցմինչեւ 1991 թվակառը, երբ նշմարվեցԽորհրդայինՍոցիալիստականՀանրապետություն'

ների Միության (ԽՍՀՄ) լուծարման հեռանկարը: Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետությունը (ԼՂՀ) ձեւավորվեց ԽՍՀՄ-ի լուծարման գործընթացում,ԽՍՀՄ պետականկառույ-

ցում ներառնվածազգային-պետականկազմավորման`ԼՂԻՄ-ի եւ

Տես՝ ՒԹՐօքոծւն Էոքոծո ո 1918-1923 բքօոոու,1992, օ. 650. 2Նույնտեղում, էջ 669-670:

ոո.,

ՇՇօքեմուոօայէո

է

տղօքոոոօթ,

' շ

«ՍովետականՂարաբաղ»,21.02.1988 Աքռռոր",24.02.1988

ո.

թ:

հայաբնակ Շահումյանիշրջանի հիմքի վրա: Հաշվի առնելով Հայաստանիհետ վերամիավորմանպահանջիբավարարմանանհնարինությունը ԽՍՀՄ-ում ներում,

ինչպես նաեւ

ու

գործընթացները:Հետեւաբար, առանց խորամուխլինելու մշակութային, սոցիալ-տնտեսականկացությանը վերաբերող հարցերի մեջ, անդրադարձէ կատարվել այնքանով, որքանով դրանք առնչվում են թեմային կամ վճռական ազդեցություն են ունեցել իրադարձությունների վրա: Միաժամանակ,նպատակունենալով խորքային քննության ենթարկել ԼՂ. պետականշինարարության առանձնահատուկկողմերը, հիմնականում ներկայացվել է ԳԽ-ի եւ կառավարությանգործունեությունը` պահպանվելով գաղտնիության սկզբունքը:

միջազգային որոշ կազմակերպություն-

դրանցկողմից խնդիրըորպես կայաստանի`

Ադրբեջանինկատմամբտարածքայինհավակնությունդիտելը, ինչը կարող

էր անկասելի դարձնել ադրբեջանա-հայկական պատե-

րազմը, ԼՂ իշխանություններըընտրեցինմարտավարությանմիակ

ճիշտ` փոխզիջումային տարբերակը`սեպտեմբերի2-ին ընդունելով ԼՂ՛ հայտարարելու մասին Հռչակագիր": Դրանով ԼՂ-ն, մի կողմից` իրեն հայտարարեց Ադրբեջանիցդուրս, մյուս կողմից` հրաժարվեց Հայաստանի հետ

|

վերամիավորումից: Այդ պահից

փոխվեց Արցախյանշարժման բնույթը, եւ այն ընդունեց անկախ պետականություն կերտելու շեշտված ուղղորդում: Այսպիսով` ԽՍՀՄ-ի լուծարման հանգամանքներումնախկինԱդր. ԽՍՀ-ի

|

տա-

րածքում կազմավորվեցիներկու անկախ պետություններ. մեկը`

դարձություններըոչ բոլորն են առանց հույզերի միջամտության համակարգվածու իմաստավորված:Ուսումնասիրելով ԼՂՀ պետական շինարարության գործընթացը` անհրաժեշտ է հստակ պատկերացումունենալ մեր նորագույնպատմությանմի շարք կարեւոր, հատկապես`ԼՂՎ պետական շինարարության,երկու հայկական հանրապետություններիհարաբերություններիսերտաճման եւ առկա այլ քաղաքականխնդիրներիմասին: Ուսումնասիրությանառարկան ԼՂ՝ պետական շինարարության պատմություննէ, նրա գլխավորդերակատարներիի̀շխանական մարմիններիստեղծման փուլերն ու իրավաքաղաքական '

«ՀայաստանիՀանրապետություն», 03.09.1991թ.:

տել կան որոշ գործիչներիներդրումըպետականությանկերտմանգործընթացում, որոնց մի մասը քաղաքական ուժերի բախումների արդյունքում առ այսօր դուրս է մնացել պատմությանէջերից: Աշխատությանմեջ փորձ է արվել լուծել հետեւյալ խնդիր-

ԼՂՀ-ն, մյուսը` ԱդրբեջանիՀանրապետությունը (ԱՀ):

Ինչ խոսք, դյուրին չէ պատմությունըթարմ հետքերով շարադրելը: Գործընթացըշարունակականէ, իսկ փաստերնու իրա-

Ձեռնարկելով աշխատանքը`նպատակէ դրվել բացահայտվյալ ժամանակահատվածիքաղաքական եւ ռազմա-

նաեւ

ները.

ներկայացնել1991-1994 թթ. ԼՂ-ի պետականության ստեղծմանպատմությունը. 2. պետականշինարարությանգործընթացը վերլուծել ըստ 1.

|

փուլերի. Յ.

բացահայտել ԼՂՀ ներքին ու արտաքին քաղաքական գործընթացներիպատմականնշանակությունը եւ ազդեցությունը պետականշինարարությանգործում. 4.

վեր հանել պետականակերտմանգործընթացում տեղ

գտած որոշ ձախողումներիպատճառները:

Ուսումնասիրությունը կատարվել է պատմականության ու պատմահամեմատական մեթոդով, պատճառներիվերլուծությամբ,

օրինաչափությունների հաշվառմամբ:Այն գրված է անաչառության սկզբունքով` պատմականճշմարտությանհիման վրա:

են

Ներկայացվող ուսումնասիրությանաղբյուրագիտությանհիմք հանդիսացել ԼՂ՛Ղպետական արխիվի, ԼՂՀ Ազգային Ժողովի,

Կարեւոր սկզբնաղբյուրներ են իրադարձություններիմասնակիցների եւ ականատեսների հուշագրությունները,

-

Կառավարության,Պաշտպանությանբանակի ընթացիկ արխիվնե-

յուններն

րի նյութերը:

յունների արժեքը կայանում է նրանում,

Սակայն աշխատանքիընթացքում ծագել

րություններ. ցավոք, րում

ԼՂՀ

ԼՂ՛

են

որոշակի դժվա-

ԳԽ

նիստերի նախագահության

սղագրություններըեւ պետականշինարարությանըվերաբերողորոշ արխիվայիննյութեր չեն պահպանվել: Ուստի, առաջադրված խնդիրները պարզաբանելու համար

պատմականգի-

թիվ հարցադրումների...Դրանք եւս, Ուսումնասիրությանմեջ տեղ

մամլո նախկին քարտուղար

արխիվում:

Բաղդասարյանիանձնական

Վիմնական սկզբնաղբյուրներից է ժամանակի մամուլը: Լայն տեղեկատվությունեն պահպանում ԼՂ՛ ԳԽ պաշտոնաթերթ «Արցախ», Պաշտպանությանբանակի պաշտոնաթերթ«Մարտիկ» պարբերականները: Հետաքրքիրեն ՀՀ մամուլի, հատկապես`«ՀայաստանիՀանրապետություն»,«Երկիր», «Ազգ», "ՐՕՈօՇ/Ճքեօժոոո", «Այժմ», «Հայ զինվոր» եւ այլ թերթերինյութերը: Սակայն,մամուլի նյութերին վերաբերվելենք քննադատաբար,քանի որ այդ խառը քաղաքական ու պատերազմական իրավիճակումմիշտ չէ, որ իրադարձություններըօբյեկտիվ են ներկայացվել:

ման-

այլ

սկզբնաղբյուրներիհետ

են

գտել քաղաքականտար-

բեր կողմնորոշումներունեցող քաղաքականգործիչների վկայություններ:

.

Իրենց ամբողջությամբ`օգտագործվածսկզբնաղբյուրները հնարավորություն են տվել վերստեղծել ուսումնասիրվող շրջանի,

անգամ: Մեծ հետաքրքրությունեն ներկայացնումթեմային վերաբերող այն նյութերը, որոնք պահվում են ԼՂՀ առաջինգումարման Գ.

պարունակելով

համեմատելումիջոցով, հարկ է ճշգրտել:

-

տությունների թեկնածու հանգուցյալ Վ.Հակոբյանի անձնական արխիվը, որը գիտական շրջանառության մեջ է դրվում առաջին

ԳԽ

որ,

դրանց պատճառահետեւանքային կապը, պատասխանելբազմա-

անհրաժեշտէ եղել օգտագործել նաեւ անձնականարխիվներ: Այսպես, աղբյուրագիտականմեծ արժեք է ներկայացնում ԼՂՀ առաջին գումարման ԳԽ նախկին քարտուղար,

փաստագրությունները:Այս Ժանրի ստեղծագործութ-

րամասնություններ,լրացնում ու հարստացնում են մեր պատկերացումները իրադարձություններիմասին, օգնում ամբողջականորեն հասկանալ դեպքերի զարգացման տրամաբանությունը,

:

պետական եւ ԱԺ ընթացիկ արխիվնե-

առաջին գումարման

ու

օրագրութ-

`

ԼՂՎՂպետականշինարարությանգործընթացի ամբողջականպատ-

կերը: Նշենք,

որ

արխիվայիննյութերի, առանձին հուշագրություն-

ների ուսումնասիրության ընթացքում ստացված տեղեկություննե-

: |

րի մի մասն առաջին անգամ է դրվում գիտական շրջանառության

մեջ: ԼՂՀ-ի հռչակումը եւ պետականշինարարությանգործընթա-

'

ցը |

գիտական շրջանակներինքիչ հայտնի թեմաներից են: Նախ,

գրեթե չկան պատմագիտականբնույթի աշխատանքներ:Հրատա-

րակվածգրականությունըհիմնականումստեղծված է թարմ տպավորությունների ազդեցության տակ, ունի հրապարակախոսական ուղղվածություն եւ առավելապեսնպատակէ հետապնդումմիջազգային հանրությանըներկայացնել ավելի

շատ

առանձին իրադար-

ձություններ: Այլ կերպ ասած, եղած նյութերը հաճախ կրում

են

համակարգված չեն: Ավելացնենք,

որ

միակողմանի բնույթ

եւ

Նույն թեմայի վերաբերյալփաստագրականհարուստ նյութ

ԼՂՀ-ի պետականշինարարությանգործընթացիվերաբերյալ ուսումնասիրություններիսակավության փաստըպայմանավորված է նաեւ

:

տաքրքիր

հիմնահարցի գիտական ուսումնասիրվածությանոչ բարձր

"

ԼՂՀ-ում, ՀՀ-ում, ինչպես նաեւ սփյուռքում հրատարակվածտասն-

ժողովածուներում:Կանգ առնենք

դրանցից այնպիսիներիվրա, որոնք առավել նշանակալից են

գործընթացինու արցախյանազատամարտին: Կենտրոնականընտրականհանձնաժողովի նախկին

Օհանջանյանիգրքույկումշ վիճակագրական հավաստի տվյալներիհիման վրա ներկայացվածեն ԼՂՀ-ում բոլոր կարգի ընտրությունները:Աշխատանքիհամարհետաքրքրությունեն ներկայացնումնշված գրքույկի` 1991 թ. դեկտեմբերի10-ին անցկացված հանրաքվեինեւ ԼՂԴ ԳԽ ժողովրդականպատգամավորների 1991 թ.

|

ՀՀ-ում

ՌԴ-ի նախկին դեսպան Վ. Ստու-

Նա փորձել աշխատությունը`:

է վերլուծել

նը: Աշխատությունումբացահայտվել է նաեւ մի շարք ռազմագորաստառը: ծողություններիքաղաքական-դիվանագիտական Փաստագրականորոշ թերություններով հանդերձ` ԼՂՀ պետական շինարարությանգործընթացինէ անդրադարձել Հ. ԱբրաՆա իր գրքում ներկայացրել է արցախահայությանահամյանը՞:

գործունեությունը:Նույն հեղինակի մեկ այլ ծավալուն մենագրութ-

'

Օհանջանյանի տեսադաշտից դուրս են

նաեւ

զատագրական պայքարի ակնառու գործիչներից Հ. Գրիգորյանի

ընտրություններին վերաբերողէջերը:Միաժամանակհարկ

է նշել, որ Մ.

որոշ

իրադարձությունները, քննադատաբար է մոտեցել հակամարտության նկատմամբ Ռուսաստանիքաղաքականորոշ ուժերի սխալ դիրքորոշմապիշինի

ժամանակագրականթե-

նախագահՄ.

ոչ համա-

գիտական ձեռնարկումների, ինչպես նաեւ հայ-ադրբեջանական բախումների մասին:Սակայն պետականշինարարությանգործըն-

Ուշագրավ է

րություններով հանդերձ, անդրադարձ է կատարվել Արցախյան շարժման նախապատմությանը,ԼՂ պետականությանկայացման ԼՂՀ

5-րդ հատորները, որոնցում, թեեւ

կայացրել Արցախյանշարժմաննախապատմությունը»:

`

րակվել է սփյուռքում, դրվատելի նախաձեռնությանարդյունք է: Այնտեղ հակիրճ ներկայացված են Արցախի պատմաաշխարհագորոշ

եւ

հե-

քաղաքական դրվագներ հեղինակը շրջանցել է: Դրան հակառակ` Վ. Հարությունյանը շատ լավ է ներ-

սումնասիրվողթեմայի տեսանկյունից:

րական տվյալները, ինչպես նաեւ,

4-րդ

թացին վերաբերող

ու-

ԼՂՀ-ի մասին անդրանիկգրքույկներիցմեկը',որը հրատա-

են

Ուսումնասիրության համար Հարությունյանը':

տական շինարարությանգործընթացի,քաղաքական ու դիվանա-

Թեմային վերաբերողառանձինդրվագներլուսաբանվել են ու

Վ.

կարգված, բայց լայն տեղեկություններ ու տվյալներ կան ԼՂՀ պե-

աստիճանով,ինչի պատճառըքաղաքականնկատառումներնեն:

յակ բազմաբնույթգրքերում

է ժողովել

մնացել պետա-

կանակերտման հիմնահարցերի վերլուծությունները:

ՃքՈՕ1Ն0Լ 8.,

ԸՕՅԵո

Ն

ԱՅօ6 | Փօտքճոթ 19885. էԼորօբոօհՔոքոծնոօ.ՀԼքօմնոտ.

-

1989Ր., Եքշթու, 1993, Վո» ՋոԹճքո 1989Ր., Քքշտու, 1990, Վռօո» 1: 2:Թճքե-ոօոշնքԵ 1991 ո. լ: :առքԵ-ՈՇաոՇքե 1990Ր., Քքօոու, 1993, Վոօո» Ռ/: Վատտք» 1993Ր., :ոոքե 1աօոծ 1995բ., Քքօշոճու, 1997, Վոօրծ ՄԷ Սնօրւ Եքօր, 1994, Վոօւ» Մ: Զառճքծ19935. 1995Ր.- ոռք 19971., Քքօշոռւ,1997. Վ., Արցախյանհիմնահարցիակունքները,Ստեփանակերտ,1998, -

-

Ղարաբաղի(Արցախի)Հանրապետություն Լեռնային (Պատմական,աշխարհագրական, ազգաբաշխական,պատմաճարտարապետական տուեալներ), Անթիլաս

1992: (Լիբանան),

ՕհանջանյանՄ., Անկախության քայլերը. ԼՂՀ-ում անցկացվածհանրաքվենեւ 1998: ընտրությունները (1991-1998), Ստեփանակերտ,

՛

2Հարությունյան հճոոՕտտԵքօ-ՕՇԲՕՇՕՈՒՒՇՈՒՒՕԻՕ նույնի` քշածոօքոտ

71880:օԷՌՆԼ

2000. Թոզաողաւն, :

2001. Շոաադու 8., Խ1ՕտԽոօօոլգ 8 քեւօտնոժ,Խ1օօառտ, Հ., Աբրահամյան Ճակատագրինընդառաջ,Երեւան, 2001:

Էտքոծնաւօառւ 8քհցու,

հետազոտություններիեւ փաստական յան' մեջ պատմագիտական տվյալներիհիման վրա տրված է Ադրբեջանիբռնատիրությանդեմ արցախահայությանմղած ազգային-ազատագրականպայքարի պատմությունը: Գրքում մեծ տեղ է հատկացված ԼՂՀ-ում կան շինարարությանընթացքին: Իսկ վերջերս

կողմից տպագրվել է

Հ.

:

Աբրահամյանի

Երեք աշխատություններում էլ փաստաթղթերիժողովածու՞:

'

գծանկարներիմի յուրօրինակ հավաքածուէ գրող-հրապարակախոս Զ. Բալայանիգիրքը՛,որտեղ նա անդրադարձելէ ԼՂՀ պետականությանկայացման եւ ներքին քաղաքականորոշ գործըն-

օգ-

ու

տագործվածարխիվայինփաստաթղթերիու նյութերի մի մասը գիտականշրջանառության մեջ է դրվել առաջինանգամ: Մի խումբ ուսումնասիրողներ արցախյան հիմնախնդիրը

դիտարկել են

միջազգային

ու

թացների:Այդ գիրքը հիմնականումունի քաղաքական-հրապարակախոսականբնույթ: ԼՂՎ առաջին գումարման ԳԽ նախագահ Ա. Մկրտչյանի գործունեության մասին հետաքրքիր տեղեկություններէ հաղորնյութեՀեղինակըձգտել է փաստագրական դում Ա. Պետրոսյանը": րի եւ հարցազրույցներիմիջոցով առավել ամբողջականորեններ-

մարդու իրավունքների տեսանկյու-

նից`:Այդ ուսումնասիրություններըհիմնականումտեսականբնույթի աշխատություններեն: Մ.

Հարությունյանն իր` Արցախյանպատերազմիեւ

պաշտ-

"պանությանբանակի մարտականուղու

պատմությունըլուսաբանող թեկնածուականատենախոսությանմեջ: ժամանակագրական '

ԱբրահամյանՀ., ՄարտնչողԱրցախը(1917-2000), գիրք Գ (1985-2000), Ստե-

փանակերտ, ԱբրահամյանՀ., Լեռնային Ղարաբաղի 2007:

Վանրապետություն (1991թ. օգոս:ոու:

1992թ.0.

հունվար). Փաստաթղթեր,Երեւան, 2011:

«աւ Էարցքո սառ 10,աօ չտ որոնու, էնոր» Դեքոնաւմ, Իրա, 1989. տի հոքօոօր : Սրնոթբգրթն էաքո6ո»:

Բռբո6::

Ի/

ոքճոօ

է

/1Թ:յ6ոլ

ոօյրոդուծ.

Բ

«օԽՈՀԷոքուն,1ՕԵւ 1,

Ի Արա բորեր, տուր ԳատւԸ՝ րաք էէ.Բրո1991 հար ԱԹո» ԱԾ ի (660քէմու ։

Թղթ

Լ,

ՕՕ:056

Շերտ

86քօ...Լ7ԱՅՅԻՈԼ ՌՇՅՀՑԱԴՈՆԸւ

թօ Էաճոոօոաոոծն Օրարօօի ԷԼ, Էոքոնաագմլհօսֆուսա.Չոռոււ, օրօր»,

Կղօքոտոօ), Քքօռաո,1991, ւլ քՇԱԱՇՒՈՆՆԲրա, 1997, ԽԱփոոչու 4., Էռքոճաօոմքոօսֆոու. Բորյքօուորճ808010 Ոօյըւօրտ, Քքշոճո, 1997, «ոօ շո», Ւ հօոփու. ԵՄԱՕՎՇՑԵՇ ՈՕԽՈՂԼ թօքաստ, Քքշրու, 2005, քոքոճաւաամ Սթար ամ ամոլ ՈՕՇոծրում «Խաաբո" 2005 ոօոռ, Ըրօոումաոօքդ, հօոփյոս`: էճ Փքօւուչ 2006, 3օոու 11քօճոօեուհ ճօոֆյռու, Բքօռաւ,2001, Խքուտօռ Շ., Էնատօր:ամ ոքոնամ Բճքիոէո

որան

2006. հ10Շաոո,

ԲՕՒՈՇԵՇԼՇ

)ՕՎ չնոօթչում էոքօճա Մ., Արցախյանպատերազմըեւ պաշտպանությանբանակիմարՀարությունյան Հ

8 ԸՇՕՈՕՈՒՈՂՎՇՇԽՕԻԸ

ոծեռ,

տական ուղին. 1991-1994թթ.: Պատմականգիտությունների թեկնածուականատենախոսություն,Երեւան, 2001:

այլ

դագույն ակնոցներով`ձեռնպահ մնալով տեղ գտած բացասական երեւույթներինկատմամբքննադատականվերաբերմունքից: Օրագրային գրառումների, վավերագրականակնարկների

պեմ:ա-

ԼՂՀ-ի ստեղծմանգործընթացինվերաբերող

պարբերացմանէ ենթարկել ԼՂ՛ պետականության կայացումն ու պետականշինարարությանգործընթացը: Սակայն հարկ է նշել, որ հեղինակը ամեն ինչ դիտել եւ ներկայացրել է վարառումով

|

պայքարի նվիրյալի, պետակայացնել ազգային-ազատագրական կան եւ քաղաքական գործչի կյանքի ու գործունեության բոլոր կայացշրջանները`արժեւորելով նրա դերը ԼՂ՛ պետականության ման

գործում:

Ղարաբաղյանհակամարտությանխաղաղ կարգավորման ուղղությամբ միջազգայինմիջնորդականնախաձեռնություններին է անդրադարձելՏ. Բալայանը՝: Կատարվածուսումնասիրությունը հնարավորությունէ տալիս բացահայտել եւ գնահատել արցախ-

առկ

ա ձեռքբերումներն ծում ր Քոր յան հիմնախնդրիկարգավորմանգործու ու խոչընդոտները: Հետեւելով բանակցայինգործընթացիդինամիհեղինակնուրվագծել է միջնորդներիեւ հակամարտկողմե

կային

:

`

-

Զ., Դժոխք եւ դրախտ,Երեւան, 1995: Բալայան Ա., ԱրթուրՄկրտչյան,Երեւան, 2004: 2Պետրոսյան Տ., Ղարաբաղյան հիմնահարցը եւ միջազգայինդիվանագիտությունը. Բալայան

1991-1994թթ., Երեւան,2004:

կապելով

պատճառները` տարբերության դիրքորոշումների ծավալվողգործընհարաբերություններում դրանք միջազգային

րի

թացներիհետ: արժեք ներկայացնող մենագրութՎ. Բալայանիգ̀իտական նորագույն ԼՂ գոյապայքարի յունում'համառոտ ներկայացվելեն եւ թեմային առնչվողորոշ մանրամասներ: ժամանակաշրջանը 1988-1994 պատերազմ. ազատագրական ««Ղարաբաղյան

թերություն-

բազմաբնույթ (մեկ հատորով)հանրագիտարանը, քաղաքականնկատաներով հանդերձ (իրադարձությունների` պատմաեւ աղավաղված ներկայացում, ռումներովմիտումնավոր աչառու վերաբերմունք նկատմամբ կան դեմքերիգործունեության պայքարիպատմության եւ այլն), նոր երեւույթ է ազատագրական վեառումով: Այստեղհատկապեսքննադատական լուսաբանման գործընթաշինարարության են արժանիպետական

թթ.»

Ղարաբաղյան հակամարտությանկարգավորման հարցի

վերաբերյալ հետաքրքիր վերլուծական նյութեր է պարունակում Քաղաքացիականհասարակությանեւ տարածաշրջանիզարգացման ինստիտուտի հրատարակածժողովածուն", որում տեղ են գտել քաղաքագետների, հակամարտությունների հարցերովգիտնական փորձագետների,քաղաքական գործիչների, Հարավային

հասարակական տարածաշրջանի Կովկասի կազմակերպությունների ներկայացուցիչներիդիրքորոշումները,կարծիքներըեւ տեցումներըխնդրոառարկայիվերաբերյալ: Ք.

Քոքսը

մո-

Այբներըարցախյանհիմնախնդիրըեւ նրա պատերազմականփուլերը դիտարկել են Թուրքիայի, Իրանի եւ Ռուսաստանիհակասականշահերի համատեքստում: Ծավալուն ժամանակագրությունէ պարունակում ՀՅԴ Լիբանանիկենտրոնականկոմիտեիկողմից (Վ. էթիմեզյանիխմբագեւ Վ.

րաբերմունքի րությամբ) հրատարակվածժողովածուն", որը հետաքրքիր է Արեղած լուրջ անճշտությունները»: ասպարեզում ցը ներկայացնելու ցախյան շարժմանը սփյուռքահայությանարձագանքների, քաղառազմական հանդեպԱդրբեջանի ԼՂՀ խաղաղբնակչության քական զարգացումներիտեսանկյունից: Լ. Մելիք-Շահնազարյաէ անդրադարձել հանցագործություններին Ա. Աբասովըեւ Հ. Խաչատրյանը" ներկայացրելեն ղարաեւ փասիր հուշագրություններում՝ նը` դրանք ներկայացնելով բաղյան հակամարտությաներկու կողմերի տեսակետներըխամեջ": նյութերիվրա հիմնվածաշխատության տագրական իրադարձություննե- ղաղ կարգավորմանվերաբերյալ: Բ. Ուլուբաբյանի գրքում:պատմական Ա. Արշակյանիգիրքը:ընդգրկում է արցախյան գոյապայխնդրո առարկա մասնավորապես` րի մասին տեղեկությունները, քարի պատմությունը 1985-1992 թթ. Նա բազմակողմանիորեն եւ ձեւով, առանց թեմայինվերաբերող,բերվածեն ընդհանրացված

հանգամանորենէ լուսաբանել խնդրո առարկայի հետ կապված

խոր վերլուծությունների:

հնադարիցմինչեւ մեր օրերը, Երեւան, ԲալայանՎ., Արցախիպատմությունը

2002: 1988-1994թթ.: (Վանրագիտարան պատերազմ. ազատագրական 2Ղարաբաղյան եւ Երեւան, 2004: ուրիշներ), հատորով),(Հ. Մ. Այվազյանգլխ. խմբ. տնօրեն ԽՀաաԱԹաաոճքյւ 1., Լոքո, ԷԼ0:ՂքնԳ6:մու1ք, ՕՂՇոճոուօքո, 1996. ոքօութ հութոօրծ նանին 11, Թօօւդածշ ոքօօր/ղծանւ ՃՅօքնոԱ Լ ոաւ-ԱԱուաոտտքամ ՍոշՇոօլում Տ

ԷԱՀՔ. Փոռ

ՈւլուբաբյանԲ.,

ո

աօոուօմոքոու,

Եքօռու 1997.

1997:

Երեւան, տարեգրություն, գոյապայքարի Արցախյան

լոտենտ

1ԹՒ ՇԽԱ

Տօտե/ տոմ ԲցօՇոռ| Սօսօօթքտօու "հօ Խօտօխնեօո օք իծ Ճոռի/նօոմ Քղոժք|65, ՃՏքծօ5 Յոմ Ճ556ՏՏՈՈՅՈՒ"( ՏԱՐ/6/),

:

.

ի

ՕՓործէ Կճթեգհ

բէԳՆ

.

,

(Արո

Ճ86ե6ք,

.

ոո օօետգ ՎԱՇուռ

ոթօրօոաոծւօգ.

8օոտ

ԷԼաոօքոօո էոքոնոծ,

Ղարաբաղիհամար,Պերյութ, ցախի հետ, Էոքգճաօամ աօոֆնում.Ցոքոռւոա Մ ՀԱ րմ քառոօօո, ԱրշակյանԱ., ի

»

1990:

Արցախյանգոյապայքար.

քթօմօուտ: աԽոօխ

1985-1992թթ.,Երեւան, 2004:

ո

է

շիպետական ներկայացրել

Մ.

Սարգսյանը իր գրքում ներկայացրել է

1992-1993

թթ.

սակայն հպանցիկ հիմնահարցերը, ժամանակահատվածումՀՀ-ում եւ ԼՂՀ-ում տեղ գտած որոշ քանարարությունը: մասին ոռղաքական գործընթացներ,ինչպես նաեւ փորձ է կատարել վերլուիրադրության քաղաքական Տարածաշրջանի ծել երկու հայկական պետություններիիշխանություններիմիջեւ եՌուսաստանի Դաշնություէ հրատարակվել ժողովածու' տաքրքիր առղած տարաձայնություններիպատճառները: Սակայն հեղինակը տարածաշրջանում են Կովկասյան նում: Գրքում դիտարկվում խուսափելէ որոշ կարեւորքաղաքական գործընթացներվերլուծեհակամարտությունների վեճերի ու էթնիկական կա տարածքային ու ակունքները: արմատներն պատմական

տարածքներիեւ

Վայաստանիազատագրված մեկ ուսումնասիությունների հիմնախնդրի

այլ

Արցախի

ժողովածուիհեղի-

քաղաքագետներ, գծով փորձագետներ, նակները(անվտագության հոգեբաններու մշակութաբանիրավաբաններ, պատմաբաններ, հարուստ նյուու ներ) փորձել են վերլուծական փաստագրական դերն ու նշանատարածքների թերով վեր հանել ազատագրված հայեցակարգումշ: կությունըՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի անվտանգության ժամանակ զոհված ազատամարպատերազմի Արցախյան

լուց":

Այս ամբողջ գրականության ուսումնասիրությունըհարստացրել է պատկերացումներըհիմնախնդրիվերաբերյալ` թույլ տալով ավելի լայն համայնապատկերի վրա դիտարկելայն ու կատարել հիմնավորվածեզրահանգումներ:

նյութերի ու տիկներիննվիրվածակնարկաշարերիկենսագրական է թողնվել ապագա ուժառանգություն հարուստ ժողովածուների: ազատաեն նաեւ Արցախյան Հրատարակվել սումնասիրողներին: են որոնք լուսաբանում մարտի մասին պատմողմի շարք գրքեր",

պայբարիընթացքը: ազգայինազատագրական

Շղօքէած Էքուսաթ:

էճ

տ8տոծ.

11օղ օղ.

1996. Քքյւօ Ճօողւոծքօճ, Խ10Շաո8,

վերլուծատարածքըեւ Արցախիհիմնախնդիրը. ազատագրված 2Վայաստանի 2006: Երեւան, ժողովածու, ընտրանի, եւ նյութերի կան փաստագրական են ստեղծում,Երեւան 1992, ԲաղրՍ., Արծիվներըբարձունքներ 3Նանագուլյան 1993, Մ. Սարենց,Բեկոր, Երեւան, Ստեփանակերտ, յան Վ., Ավո. հուշապատում, Դաս Ն., հայրենյաց,Երեւան,1997, Եսայանէ., 1994, ԴավթյանԲ., Բաղդասարյան Ա., Բեկորը ինչպիսինոր կար, 1996, Դանիելյան Բույլ նահատակաց, Երեւան, փառքիհուշամատյան 2000, ԱռստամյանԳ., Ստեփանակերտ. Ստեփանակերտ, 1988-2004, Երեւան,2005: Գիրք 1.ԵԲունիաթյանԱ., Արյունոտօրեր. Մարտակերտ92, Վավերագրություն, 2001, ՊետրոսԵրեւան, րեւան, 2000, ԴանիելյանԿ., Արցախըչսանձածնժույգ, 274 էջ, ԲաղրյանՎ., 2001, Երեւան, զինադադար, յան Ռ., Արցախ.պատերազմ,

1998, ԲաղդասարյանԴ., Դիմակայություն,Երեւան, Ֆենոմեն, Ստեփանակերտ,

2005: Հաաա ԱՓ: երեւան, Խժաիվ ԳԱՔ: «օեՓուոււ բ. ո "լց

1998, Ղահրամանյան Կ., Օջա / ՇՏքարօտի ԽԼ, Էճոնքոււմ Է 8րո68«օԲ 8ԷԾԼքՇւք ՒԼՑՐՕքոօու

հ

՞

-

Յքենուօրօհ

օ6նլ

ԳԼՈՒԽԱ

ԼՂՀ-Ի ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

(1991 Թ. ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ

-

Թ.

ԿԵՐՏՄԱՆ ԸՆԹԱՑՔԸ

ՕԳՈՍՏՈՍ)

նախադրյալնե1.ԼՂՀ-ի հռչակմանիրավաքաղաքական րը: ԼՂՀ-ի հռչակումը 1918-1923 ինքնորոշման համար թթ. արցախահայության մնալով անթեղված պայքարը, տեւական ժամանակահատվածում ու հրապարակայնության» եւ գորբաչովյան«վերակառուցման ուղ1988 թ. փետրվարի հայտնի դեպքերով ղույթին ապավինելով` վճռականորենմտավնոր փուլ: Ի սկզբանեհանդիսանալովԽՍՀՄի ներքին հիմնահարց`այն վերածվեցռազմաքաղաքականանլուծելի թնջուկի, իսկ կայսրապետությանփլուզման եւ Ադրբեջանի զավթողականթաղաքականությանհետեւանքով այն միջազգայ-

նացվեց:

Նկատենք, որ

ԽՍՀՄ

փլուզմաննախաշեմինԽՍՀՄ պետա-

կան բարձրագույնօրենսդիրատյանը 1990

թ.

ապրիլի 3-ին ընդու-

նեց «ԽՍՀՄ-ից միութենականհանրապետություններիդուրս գալու հետ

առնչվող հարցերի լուծման կարգի մասին»

ԽՍՀՄ

օրենքը՞:

Այս օրենքը հստակեցնումէր ոչ միայն բոլոր պետականկազմավորումների` միութենականհանրապետություններիցմինչեւ ինքնավար շրջաններ, այլեւ դուրս

գալու

հոծ

ապրող

ազգային խմբերի ԽՍՀՄ-ից

իրավականպայմանները: Օրենքի 3-րդ հոդվածում

եկող միութենականհանրապետությունումմնալու, ինչպես նաեւ իր պետականկարգավիճակիհարցը դնելու իրավունքը: Այն միու-

թենական հանրապետությունում,որտեղ կան տվյալ վայրի բնակչության մեծամասնությունկազմող եւ հոծ թվով բնակվող ազգային խմբերի տարածքներ,հանրաքվեն հանրագումարելիսքվեարկութ-

յան արդյունքներըհաշվի են առնվում առանձին»": Այդ օրենքի ընդունման օրից հոծ ապրող ազգային խմբեփաստորենդարձան ԽՍՀՄ-ի լուծարման պարագայում ԽՍՀՄ պետականիրավունքիկրողներ: րը

Այսպիսով`հիմք ընդունելով 1990 թ. ապրիլի 3-ի օրենքը` Ադրբեջանի ԳԽ-ն 1991 թ. օգոստոսի 30-ին ընդունում է «Ադրբեջանի Հանրապետությանանկախությանվերականգնմանմասին» հռչակագիր, որով Բաքուն հրաժարվում է ԱդրբեջանականԽՍՀ-ի եւ վերականգնում1918-1920 իրավահաջորդությունից

յուն ունեցած ԱՀ-ի

թթ. գոյութ-

պետականությունըՉ: Իսկ հոկտեմբերի 18-ին

ընդունեց պետական անկախության մասին սահմանադրական ակտ, որով Բաքուն ամրագրեցԱդրբեջանականԽՍՀ-ի իրավահաջորդությունից հրաժարումը:

Պետք է ընդգծել, որ Բաքուն, վերադառնալով1918-1920

իրողություններին,վերականգնեցԱզգերիլիգայի կողմից դեյուրե չճանաչված մուսավաթականԱՀ-ի պետականությունը,որը չուներ ճանաչված, լեգիտիմ սահմաններ եւ չէր վերահսկում ոչ թթ.

ասվում է. «Իր կազմում ինքնավարհանրապետություններ,ինքնավար մարզերու շրջաններ ունեցող միութենականհանրապետութ-

յուններում հանրաքվենանց է կացվում յուրաքանչյուր ինքնավաեւ րության հաշվով առանձին:Ինքնավարհանրապետությունների

կազմավորումների ժողովուրդներինէ :

«Արցախ», 26.08.1993թ.:

մնում

ԽՍՀՄ-ում

կամ դուրս

՞

«Արցախ», 26.08.1993թ.: արտաքինգործերի նախարարության (ԱԳՆ) մամուլի կենտրոնիտրամադտակ եղած նյութերից: րության ԱղաջանյանՄ., Ասատրյանէ., ՄինասյանՍ., ԱդրբեջաննընդդեմՂարաբաղի ժողովրդի,ագրեսիայիիրավաքաղաքական հետեւանքներըեւ դրանցազդեցությունը տարածաշրջանային անվտանգության հեռանկարներիվրա, Երեւան, 2007, էջ 228-229: ԼՂՀ

ԼեռնայինՂարաբաղըեւ ոչ էլ Նախիջեւանը": Նկատենքնաեւ, որ Ադրբեջանիանկախությունը ընդունվեցոչ թե հանրաքվեիարդյունքում, այլ հայտարարվեց հանրապետության գերագույն

օրենս-

դիր մարմնի կողմից, որի կազմի մեջ չկար ներկայացուցիչ ոչ ԼՂԻՍ-իցեւ ոչ էլ ուրիշ հայաբնակ տարածքներից:

նշված հռչակագրիընդունումիցերկու օր անց` 1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին, ժողովրդական ԼՂ մարզապատգամավորների յին եւ Շահումյանի շրջանայինխորհուրդները գումարեցինհամատեղ նիստ: Օգտվելովնույնպեսվերը նշված օրենքից` ընդունվեց «ԼեռնայինՂարաբաղիՀանրապետության մասին հռչակագիր»,շ որը ժողովրդիկամքինթողեց այս հռչակագրի վերաբերյալիր հա-

մաձայնությունն արտահայտելու իրավունքը:Նիստը ընդունեց ո-

րոշում,

ըստ

որի` ԼՂՉ

տարածքում գործում են ԽՍՀՄ Սահմանա-

սին հռչակագիրն ընդունվեց ԽՍՀՄ դրույթների չճանաչմանդիրքերից:

քաղաքական-իրավական

Այսպիսով` ԼՂՀ-ն հռչակվեց արցախահայության համար դժվարին Ժամանակահատվածում,ռազմաքաղաքական բարդ պայմաններում: Այնուհանդերձ, անկախ պետականությանհռչակումը նոր խթան հանդիսացավԱդրբեջանիագրեսիային դիմագրավելու, բնակչության անվտանգությունն ու խաղաղ աշխատանքն ապահովելու համար: Պետական շինարարությանու զինված ուժերի կազմավորմանգործընթացներինզուգահեռ տեղի էին զինված ընդհարումներու տեղային նշանակությանմարտեր, ինչպես նաեւ չդադարող հարձակումների եւ գնդակոծութունենում

յունների էին ենթարկվում ԼՂՀ բնակավայրերը:

Առճակատմանխորացմանըզուգընթաց` արմատականքաղաքական 6փոփոխություններկատարվեցին նաեւ ԽՍՀՄ-ում: Ինչպես ԱՀ-ի պետականանկախության վերականգնման,1991 թ. դեկտեմբերի 8-ին Բելառուսի մայրաքաղաք Մինսկի մոայնպես էլ ԼՂՀ-ի հռչակումըանհրաժեշտ իրավականնորմերը տակայքում գտնվող Բելովեժսկ բնակավայրում երեք սլավոնապահպանելուպարագայում պետք է իրականացվեին կան խոշոր պետությունները` Ռուսաստանը,Ուկրաինան եւ Բելամիեւնույն պետականիրավականբազայի` ԽՍՀՄ օրենքների հիման վրա, ռուսը, ստորագրեցին համաձայնագիր, որով հայտարարեցին սակայնկողմերիդիրքորոշումները եւ տարբերվում էին դրանում: ԽՍՀՄ-ի` որպես միջազգային սուբյեկտի եւ աշխարհագրականի«ԼՂՀ Այսպես, հռչակմանմասին» հռչակագիրն Այլեւս գոյություն չուրողության գոյության դադարեցմանմասին": ընդունվել է` հիմնվելովԽՍՀՄ գործող Սահմանադրության եւ օրենքների նեցող երկրի նախագահ Մ. Գորբաչովը ստիպված էր հրաժարավրա, որոնք ինքնավար կազմավորումների եւ հոծ ժողովուրդներին կան տալ: Ի դեմս նրա` Ադրբեջանըկորցրեց իր ամենահզորհովաապրող ազգային խմբերին ԽՍՀՄ-իցկամ միութենական նավորին: Ադրբեջանըերես առ երես մնաց ազատության ուղին հանրապետություններից դուրս գալու դեպքումտալիս են իրենց բռնած ու հետդարձիկամուրջները վառած Ղարաբաղիհայության պետաիրավական կարգավիճակի մասինհարցի ինքնուրույնլուծման իհետ: Իր ազատությունն ու իրավունքներըընդհուպ մինչեւ զենքի րավունք:Իսկ ԱՀ-իպետականանկախության մավերականգնման ուժով պաշտպանելու ընդունակ արցախահայությանըհաջողվեց դրությունը եւ

օրենսդրությունը:

ՍանասյանԱ.,Ղարաբաղյան ազատամարտը հայոց քաղաքական գիտակցու ղաքական գիտակցութ-

յանհայելում,Երեւան, 2003, էջ 166:

«Հայաստանի Հանրապետություն», 03.09.1991թ.:

խուսափել սահմանադրականառճակատումից Ադրբեջանի հետ` նրա կազմից դուրս գալու եւ իր անկախությանհաստատման ժա'

«ՎայաստանիՎանրապետություն»,10.12.1991թ.:

մանակ, ու հետեւել ԽՍՀՄ օրենսդրությանըեւ միջազգայինիրավունքի բոլոր նորմերին: ԼՂՀ-ի կայացման հետագա իրավական ձեւակերպումը 1991 թ. դեկտեմբերի10-ի համաժողովրդական հանրաքվենէր, ո-

պետք է հստակեցներվերոհիշյալ` սեպտեմբերի2-ի ԼՂՀ-ի անկախության մասին Հռչակագրինկատմամբբնակչության վերարը

բերմունքը: Հանրաքվեինախապատրաստումը, անցկացումըեւ ե ն արդյունքների ամփոփումնիրականացվել «ԼՂՎ հանրաքվեի անցկացմանմասին ժամանակավոր կանոնակարգին» համապատասխան:ԼՂՀ տարածքումկազմվել է 81 ընտրատարածք: Ընտ-

րատարածքների ցուցակը եւ տարածքներիընտրականհանձնաժողովների հասցեներըհրապարակվելեն «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթում: Ընտրողներիցուցակներում ընդգրկվածէր ձայնի իրավունքունեցող 132.328 մարդ":

Հանրաքվեիհարցը ձեւակերպվելէ այսպես. «Համաձա՞յն եք Դուք, որպեսզի հռչակված ԼՂՀ-ն լինի անկախ պետություն` ինքնուրույնորոշելով համագործակցության ձեւը պետությունների եւ ընկերակցությունների հետ»: Նշված հարցով (երեք լեզուներով` հայերեն, ադրբեջանեեւ րեն ռուսերեն) քվեաթերթիկները պարունակում էին «այո» եւ «ոչ» բառերը,որոնցիցանցանկալինպետքէր ջնջել: Նշված լեզուներից մեկուվ(ըստ ընտրողի ցանկության)գրված քվեաթերթիկը տրվում էր անձնագրիներկայացմամբ եւ ստորագրությամբ: Հանրաքվեին մասնակցելէ 108.736 մարդ, ինչը կազմում է գրանցված ընտրողներիթվի 82,2 տոկոսը: Պետք է փաստել, որ քվեարկությանչմասնակցածներիգերակշիռ մեծամասնությունը ադրբեջանականբնակավայրերիբնակիչներնէին, որոնք օգտա'

ՕհանջանյանՄ., Անկախության քայլերը.

ԼՂՀ-ում

գործեցին իրենց իրավունքները`չմասնակցելով հանրաքվեին, եւ

կատարվեցադրբեջանականղեկավարությանսադրանքով, որի նպատակնէր իրավականհակամարտությունըվերափոխել էթնիկականի: այդ քայլը

Հարցման ենթարկվածների99,8 տոկոսն արտահայտվեց անկախԼՂՀ-ի հռչակման օգտին: Հարկ է նկատել, որ հանրաքվեն անցել է միջազգային ընդունված նորմերին համապատասխան, նախկինԽՍՀՄ ԳԽ, ՌԴ ԳԽ, Մոսխորհրդիժողպատգամավորների, հասարակական կազմակերպություններիներկայացուցիչների, անկախ դիտորդների` թվով 23 մարդ, ներկայությամբ: Վանրաքվեին հետեւում էին նաեւ ԱՄՆ-ի, Բուլղարիայի եւ Ռուսաստանիհեռուստատեսությունների,«Ֆրանս-պրես», «Կոտիդիեն դե Պարի» (Ֆրանսիա), Իսպանիայիտեղեկատվականգործակալությունների, Մեծ

Բրիտանիայի ֆոտոգործակալության,«Մեգապոլիս էքսպրես», «Իզվեստիա»,«Մոսկովսկիենովոստի», «Լիտերատուրնայա գազետա», «Ստոլիցա», «Պանորամա» պարբերականների,«Ռադիո Ռոսիի», «էխո Մոսկվի» ռադիոկայաններիլրագրողներ: Աշխարհի բոլոր խորհրդարաններին, հասարակական,իրավապահպան, կրոնական կազմակերպություններին հղված դիմումի մեջ նրանք փաստեցին կատարված իրավական ակտի վավերակա-

նությունն ու օրինականությունը,կոչ անելով պաշտպան կանգնել ԼՂՀ բնակչության արդար պահանջին: Դիտորդներըգտան նաեւ,

Ռուսաստանըպետք է հավաստիԳյուլիստանի պայմանագիրը եւ լինի ՂարաբաղիԺոկատարելուիր պատրաստակամությունը ղովրդի խաղաղ կյանքի երաշխավորը:Առաջարկվումէր: մինչեւ նախկինԽՍՀՄ բանակի ստորաբաժանումների հեռանալը Ղարաոր

անցկացվածհանրաքվենեւ

ընտրությունները (1991-1998թթ.), Ստեփանակերտ, 1998, էջ

5:

|

Ադրբեջանի ն րանցաջակցությամբ բաղից,հայերինվերադարձնել 24 գյուղերը': ղարաբաղյան զավթած միջազգա մը չէր խախտում ինքնորոշու Արցախահայության

պետությունների համար կիրառելի է

որը բոլոր

եւ

պարտադիր`ի-

րագործմանհամար՛: Այն, որ ազգերի ինքնորոշման իրավունքը տարածվում է

միայն գաղութային ժողովուրդների վրա, այլեւ ունի համապարփակ նշանակություն, վկայում են եւ վերջին ժամանակներս ընիրավաբան-միջազգայնագետդունված միջազգային մի շարք փաստաթղթեր: Դրանց մեջ հա-

ամն տարածքային այդ թվում եւ պետությա հիմնարար, մի յին սկզբունք: Որոշ բողջականության իրավունքիիրաթե ինքնորոշման ներ փորձումեն ապացուցել, վրա, ոայն ժողովուրդների է բացառապես տարածվում ոչ

գործումը րոնք գտնվումեն

կազմումկամ կայսրության բավարար իրավատակ: Սակայնայս փաստարկը շահագործման առանց իրավունքը, հիմք չունի: Ազգերիինքնորոշման բանական արտացոլտարբերակման, կամ այլ ժողովուրդների գաղութային

գաղութատիրական

Իսկ ՄԱԿ-ի բոլոր հիմնարարփաստաթղթերում: ված է միջազգային իրավահա55-րդ հոդվածիհամաձայն, ազգերի կանոնադրության սկզբունքիհարգումըժողովուրդեւ ինքնորոշման

վասարության

տուկ տեղ է գրավում ԵԱՀԿ-ի Եվրոպականանվտանգությանխարտիան, որը

թ.

նոյեմբերին ընդունվել է Ստամբուլում, եւ որի

տակ, ի դեպ, իր ստորագրությունն է դրել տիայում նշված է, րող

որ

նաեւ

Ադրբեջանը:Խար-

ազգային փոքրամասնություններինվերաբե-

հակամարտություններըկարող են դրականորենլուծվել միայն

ժողովրդավարականկազմավորումներում, իսկ

ոչ

ժողովրդավա-

րական երկրներում, ինչպիսին Ադրբեջանն է,

ինքնորոշման

սկզբունքը գերակայություն ունի տարածքային ամբողջականութ-

հարաբերություններիյան սկզբունքի նկատմամբ:

եւ բարեկամական ների միջեւ խաղաղ ասամբլեայի1970 թ. թիվ 2625 0Ժ«Մ) հիմքն է: ՄԱԿ-ի Գլխավոր եւ որոշահամաձայն,«ընդհանուրնույնականությամբ բանաձեւի խմբերըիրակի տարածքունեցող բոլոր ինքնանույնականացած ձեւով կոլեկտիվորոշել իրենց վունք ունեն ժողովրդավարական հետապնապագանեւ ազատ լինել պարբերական քաղաքական սկզբունքըկարող է դումից: Տվյալ խմբերիհամար ինքնորոշման սուբյեկտարբերմիջոցներովն̀երառելովդաշնային իրագործվել

համա-

պետությունների տի սահմաններումինքնավարությունը, իսկ որոշակի (ասոցիացիան), ազատ միությունը դաշնությունը, Բացի այդ, անկախությունը»՞: նաեւ պայմաններում` լիակատար արձանագրելէ, դատարանը միջազգային

Այսպիսով` ԼՂ պետականությանկայացման ճանապարհին

կարեւոր

քայլ

հանդիսացավ 1991թ. դեկտեմբերի 10-ին կազմա-

կերպվածհանրաքվեն: Այս հանրաքվեով ԼՂ ժողովուրդը հաստատեց անկախ պետություն ունենալու իր հավաքական կամքը: Ի դեպ, ԼՂԻՄ-ը միակն էր նախկինխորհրդայինինքնավարությունների շարքում, որին անկախացմանընթացքում հաջողվեց շրջանցել իրավականբնույթի բոլոր ծուղակներն ու սահմանադրականփա-

կուղիները:

ինքնորոշման իրավունքի, միջազգային է սովորական սկզբունքը վերափոխվել

ոչ

իտա

մորե օօրհեմա:

Ի

:Թթրուռ

.12.

«1

հմքյխոտո-ՈմաՏ8.օրց/ու, օօոՈօՄ 1006--հէտ

որ

՛

Նույն ԼՂ

կենտրոնիտրամադրությանտակեղած նյութերից: ՍԳՆ մանուլի տեղում:

2.

ա

Հարին

Կորիտատարումը

դրվեց նրա առաջին տեղակալ Լ.

գործընթացները, Ռազմաքաղաքական

ոա, յիմ: ապտեմբեր որ

բանա

""ազմավորմանսկիզբը

:

,

ԼՂՀ-ի հռչակման մասին 1991 թ. սեպտեմբերի2-ին ընդունված ՀռչակագրումԼՂԻՄ ժողովրդականպատգամավորներիմար-

ԼՂ-ում ոընտրությունները, իշխանութու էին խորհրդային րոշ չափովպահպանվում գործում թեեւ հիմնված Սակայննրանցգործունեությունը յան մարմինները: ենթարամբողջովին էր ԽՍՎՄ օրենքներիվրա, այնուամենայնիվ, եւ ինքնուրույնպեկեցվածէր Ադրբեջանիկազմից դուրս գալու հետապնդող համաժոստեղծելու նպատակները տականություն

Մինչեւ ԼՂՀ-ի հռչակումըեւ

ԳԽ

Դրանք, հատկապեսՇարժշարժմանխնդիրներին: ղովրդական բնույթի ու դիվանագիտական ման առջեւ կանգնածքաղաքական

մարզային հարցերի լուծման գործում ժողպատգամավորների էին մեծ ակխորհուրդնու նրա գործկոմը,ոչ միայն ցուցաբերում օրինատիվություն,այլեւ դարձել էին բոլոր գործողությունների մարզում կան, իրավականհիմքերի մշակմանկենտրոն:Սակայն եւ նրա զարգացմանընթացքովթեստեղծված իրադրությամբ ղելուծելու գործում մարզգործկոմի լադրվածհիմնախնդիրները կավարությանկողմից ցուցաբերվողնկատելի երկչոտությունը Հենց այդ պահանջումէր ամրապնդելմարզի ղեկավարությունը: 1991 թ. նպատակնէր հետապնդումմարզայինխորհրդիգործկոմի ձեռնարհունիսի 11-ի ընդլայնվածնիստը, որին մասնակցումէին ղեկավարները,ԼՂԻՄ կություններիեւ կազմակերպությունների նախագահները:Քննարկելով մարզում ստեղծշրջգործկոմների ված աղետալիվիճակը`ակտիվըորոշեց ձեռնարկելկազմակերպնաչական անհետաձգելի միջոցներ`ընդունելովմարզգործկոմի Նախագահիպարտակախագահ Ս. Բաբայանիհրաժարականը:

զային խորհուրդնու նրա գործկոմը ճանաչվեցինորպես ԼՂՀ պեեւ կառավարման Ժամանակավորբարձրատական գույն մարմին`մինչեւ համաժողովրդական ընտրություններիանց-

իշխանության

կառավարմանհանրապետական մարիշխանության Գ: ի ձեւավորումը՛: ու

աակայն Արցախիպետականությանհիմքերըդնելու համար

ույժ կարեւորայս գործընթացներնարագացնելունխոչընդոտում էին ԽՍՀՄ-ի լուծարմաննախաշեմիներկրում ստեղծվածխառնաշ-

իրավիճակը օրեցօր սաստկացող անորոշ ադրբեջանականագրեսիան: Միջազգային հարաբերությունների փոթ, կատարելապես

եւ

ժամանակիքաղաքական պահանջներին պայմաններում, համապատասխան` Ռուսաստանիեւ Ղազախստանինախագահայս

նոր

ղարաբաղյան հակամարտութդերը յան կարգավորման գործընթացում`: էլ հենց կարելի համարել

ները ստանձնեցինմիջնորդի

Դա

է

առաջինտեւականմիջնորդությունը:

սեպտեմբերի22-ին Ստեփանակերտժամանեցին ՌուսաստանիԴաշնության (ՌԴ) եւ ՂազախստանիՀանրապետության նախագահներԲ. Ելցինը եւ Ն. Նազարբաեւը:Նրանց ուԱ. Մութալիբովը:Ստեփանաղեկցում էր Ադրբեջանի կերտ կատարածայցից հետո` սեպտեմբերի23-ին, Ժելեզնովոդսկում նրանց հովանու ներքո կայացան բանակցություններ Ադրբե1991

թ.

նախագահ

'

Ոօտո ճբ

8 ԷԼոՐօքաօոո 8., Շօճում տ Երտ6ոօ, չքօւոատ Վոօոդ խ/, ճոոտքե 19935.Եքշոու, 1997, օ. 26 (այսուհետեւ` ՎարությունյանՎ.): Նույն տեղում, էջ 73: ԲալայանՏ., Ղարաբաղյանհիմնահարցըեւ միջազգային ր դիվանագիտություն 1991-1994թթ.,Երեւան, 2004, էջ 24:

Խւօու,

Պետ-

ընմիջեւ, որոնց արդյունքում ղեկավարների ջանիեւ Հայաստանի Ցանկանումենք նշել, որ փասդունվեց համատեղ կոմյունիկե': մասնակցումէին ԼՂ տաթղթիստորագրմանը րը` միայնդիտորդիկարգավիճակով: բարելավմանը: ԼՂ-ի իրավիճակի Սակայնայն չհանգեցրեց կողմը կտրուկ սաստկացրեց ադրբեջանական Ընդհակառակը, վրա կատարվող բնակավայրերի եւ հայկական

կից, Ելցինը

նաեւ

ցանկանում էր

ցույց

տալ,

որ

իրական իշխա-

նությունն իրեն է պատկանում եւ փորձում էր իր հեղինակությունը

բարձրացնելմիջազգայինասպարեզում: Իր առաքելությանն ավեներկայացուցիչնեկշիռ լի հեղինակություն համար Ելցինը նախաձեռմեծ

եւ

տալու

նության մեջ ներգրավեց Ղազախստանի`ԽՍՀՄ-ի հեղինակավոր

հանրապետություններիցմեկի նախագահ Ն. Նազարբաեւին: Անշուշտ, իրենց դերն էին խաղացել նաեւ Ղազախստանիէթնոմշա-

հրետակոծումները զոհերիեւ ավերածությունների կութային կապերըթուրքալեզու եւ մուսուլմանականպետությունորոնքբազմաթիվ հարձակումները, հետ': ընդունվածփաս-

Հոկտեմբերի15-ին, ժելեզնովոդսկում ժածանոթանալուհամար, Բաքու ընթացքին տաթղթիկատարման ներկանախագահների մանեցինՌուսաստանիեւ Ղազախստանի Ս նախագահ Նրանց ընդունելովԱ̀դրբեջանի յացուցիչները: է թե ԼՂ-ի հարցը իրավազոր լուծելու հայտարարեց, Մութալիբովը եւ ոչ ոք չպետք է միջամտինրա ներքինգործեմիայնԱդրբեջանը, ունենում ԱդրբեԲաքվումամեն օր տեղի էին րին: Միաժամանակ հանրահավաքներ, ճակատիհակահայկական ջանիժողովրդական կանոնավորբանակ Ղարաբաղը նվաճելունպատակով .:

որտեղ ստեղծելու կոչեր էին հնչում՝: կարծումենք, որ է բուն միջնորդությանը, Ինչ վերաբերում շահենկատգորէր մի շարք քաղաքական այն պայմանավորված անհրաժեշտէր ցույց տալ, ծոններով: Ելցինինեւ Նագարբաեւին ի վիճակիչէին լուծել իշխանություններն

կենտրոնական իսկ ավելի թարմ ուժերը, նոր հիմնախնդիրը, ղարաբաղյան

որ ԽՍՀՄ

Դու

Ելցինը, կանխատեծողությամբգործիչներըկարող էին: Անշուշտ, է պահպանելՌուսասսելով ԽՍՀՄ-ի լուծարումը,պետք փորձեր Բացի այս նպատաառաջատար դերը տարածաշրջանում: տանի '

Վ., նշվ. աշխ., Հարությունյան

Բացի դրանից, այդ ժամանակնկատվում էր Անկարա-

ների

պատճառդարձան:

81-83:

հեք:խոտո.ում ՅոմՅոո/ՈւՏէթո/Ի/օ/ոտ.հնո.

Ալմաթա-բԲաքու մերձեցումը.հետեւապես` Ղազախստաննայդ Ժամանակաշրջանում՝անուղղակիորեն վայելում էր նաեւ Թուրքիայի համակրաքը

Այսպիսով` Ադրբեջանիկողմից Ռուսաստանիեւ Ղազախստանի նախագահներիմիջնորդականառաքելության ձախողումը մեկ անգամ եւս օգտվելով

ապացուցում

ԽՍՀՄ-ում

է, որ Ադրբեջանիղեկավարությունը,

ստեղծված ներքաղաքական ճգնաժամից,

էր հակամարտությունըլուծել միայն ռազմականճագերադասում

նապարհով:

Ինչպես տեսանք, Ժելեզնովոդսկում ձեռք բերված

համա-

ձայություններըեւ հրապարակված կոմյունիկեն չըպաստեցինտարածաշրջանում իրադրության կայունացմանը, եւ նշմարելի էր դառնում վերահասլայնամասշտաբպատերազմիուրվականը:

Ազատագրականշարժման ղեկավարներիառջեւ հրատապ խնդիրդրվեց՝ ստեղծել պատերազմականիրավիճակինհամապատասխան իշխանականմարմիններ եւ առաջին հերթին` կանոնավոր բանակ:

Ստեղծվածիրավիճակիցելնելով`

թ.

հոկտեմբերի 28-

ին Ստեփանակերտումհրավիրվեց արտադրական ձեռնարկութԲալայան Տ., նշվ. աշխ., էջ 24:

յունների տնօրեններիխորհուրդ` Ա. Մանուչարովիգլխավորությամբ: Նիստինմասնակցումէին հանրապետության ղեկավարկազմը

եւ

շրջանների ներկայացուցիչները:Տնօրեններիխորհուրդը հանրապետության ղեկավարներիառաջ հարց դրեց` ստեղծել ԼՂՀ

պաշտպանությանխորհուրդեւ բոլոր զինված ջոկատներըմիավորել հայրենիքըպաշտպանելուհամար`:

Հոկտեմբերիերկրորդ կեսից հանրապետությունումզինված ընդհարումներըառավել հաճախակիէին դարձել: Թշնամու հարձակումներին դիմակայելունպատակով,դեռեւս նոր կազմավորվող ինքնապաշտպանական ուժերը (ԻՊՈՒ), չունենալով բավարար միջոցներ,այս ու այնտեղպատասխանգործողություննե-

րի էին դիմում` վնասազերծելով ադրբեջանականռազմականհե-

նակետերը:

Այսպես, հոկտեմբերի31-ին հայ ազատամարտիկները ՀՀ պաշտպանությանկոմիտեիցԱրցախգործուղված Ա. Տեր-ԹադեԼոսյանի` «Կոմանդոսի»գլխավորությամբ եւ շեշտահանկարծակի կի գրոհով ազատագրեցինՏող գյուղի ադրբեջանական մասը, ին-

չը մեծ

ոգեւորությունառաջացրեց հայկականուժերի մեջ: Գործողությունների նճանօրինակ արագաթափ զարգացումը հուշեց, որ մոտալուտ արհավիրքներին դիմակայելուհամար նորընծա հանրապետությաննանհրաժեշտէ առանձին-առանձին գործող ֆիդայական ջոկատներիցստեղծել մարտունակբանակշ:Ու սկսեց Գրվել մարտականփայլուն կենսագրություն,որի առաջին էջը դարձանհիմնականում Հադրութիեւ Մարտունուշրջաններումծավալվածմարտականգործողությունները, որոնց ընթացքումճնշվեցին Հալիֆշա (6.11), Վախուլլու(11) եւ Խոջավենդ(19.11) բնաՎ. նշվ. աշխ., էջ88: չ Հարությունյան Վ., Արցախիպատմություն,հնադարից մինչեւ մերո օրերը, Փրորը,Երեւան, ալայան 2002, էջ 366: ,

օր

կավայրերի կրակակետերը,ազատագրվեցին Սարիշեն, Ծամծոր (15.11) ու Քարագլուխ (20.11) գյուղերը":

Նոյեմբերից Ադրբեջանիկողմից լայնածավալ զինված ագրեսիա սկսվեց ԼՂՀ-ի դեմ: Առաջինանգամ խաղաղ բնակավայրերի վրա կիրառվեց միջազգային համաձայնագրերով արգելված

զանգվածայինոչնչացման զենք: Նոյեմբերի 29-ին ռմբակոծվեցին Ստեփանակերտեւ Ասկերանքաղաքները,Խնածախ, Հարավ, Շոշ, Ավդուռեւ Մյուրիշեն գյուղերը` հանգեցնելովբազմաթիվզոհերի եւ

ավերածությունների:

|

Մինչ այդ` նոյեմբերի 20-ին, Մարտունու շրջանի Բերդաշեն

գյուղի տարածքում չպարզված հանգամանքներում աղետի ենթարկվեց ադրբեջանական«ՄԻ-8» ռազմականուղղաթիռը, որի հե-

տեւանքով զոհվեց տը,

ԱդրբեջանիՆԳՎ

մարդ, այդ թվում` ԼՂ-ի ռազմականպարեպետը, դատախազը, ՊԱԿ-ի պետը, Ռուսաս-

տանի եւ Ղազախստանիներկայացուցիչները Ադրբեջանում, ինչպես նաեւ Ադրբեջանիմի

շարք

այլ

բարձրաստիճանպաշտոնյա-

ներ:

թ.

նոյեմբերի 26-ին ԱդրբեջանիԳԽ-ն որոշում ընդու-

նեց ԼՂԻՄ-ի լուծարման մասին::ԼՂԻՄ-ը վերացվում էր որպես ազ-

գային-տարածքայինկազմավորում, իսկ նրա շրջաններն ու բնա-

կավայրերըանվանափոխվումեւ վերաենթարկեցվումէին նորաստեղծ վարչական կենտրոններին:Երկու օր անց ԽՍՀՄ Սահմանադրականվերահսկողությանկոմիտենընդունեց որոշում Ադրբեջանի եւ Հայաստանի ԳԽ ակտերի վերաբերյալ: Սահմանադրա'

ՀարությունյանՄ., Արցախյանպատերազմըեւ պաշտպանությանբանակիմարտականուղին. 1991-1994թթ., պատմականգիտություններիթեկնածուական ատենախոսություն,Երեւան, 2001, էջ 33, (տես՝ ՀՀ ԳԱԱ պատմությանինստիգրադարան): տուտի Վ., նշվ. աշխ., էջ 365:

Բալայան աուն քո6օ«ււտ,07.01.1992

ւ.

կան վերահսկողության կոմիտենդատապարտեց

ԼՂԻՄ-ըլուծարե- եւ ԻՊՈՒ ղեկավարությանհրահանգովկարգի էին բերվում քաղալու մասին Ադրբեջանի օրենսդիրմարմնիակտը,որը խախտումէր քի բնակելի, հասարակական շենքերի ներքնահարկերը`որպես աԽՍՀՄ Սահմանադրության մեջ ամրագրվածԼՂԻՄ-ի կարգավիճա- պաստարաններ՝: կը: ԽՍՀՄ Սահմանադրության խախտումհամարվեցնաեւ ՀայասՏարածաշրջանում ռազմաքաղաքականմթնոլորտը ավելի տանի ԳԽ-ի «ՀայկականԽՍՀ-ի եւ ԼՂ-ի վերամիավորման մասին» շիկացնելու եւ մարտականգործողություններիննոր թափ հաղորորոշումը: Բայց ԼՂՀ-ի հռչակումըհակասահմանադրական դելու համարԱդրբեջանըորպես առիթ օգտագործեց ԼՂՀ-ում հանչհամարվեց,ինչը փաստորեննշանակումէր ԼՂՀ-ի րաքվեի անցկացումը:Այսպես,դեկտեմբերի10-ին` հանրաքվեիօիրավականության եւ Ադրբեջանի կազմիցնրա դուրս գալու իրավասության րը, տարբեր զինատեսակներիկիրառմամբուժգին հրետակոծվեճանա.

չում": վելի

"`

Այնուամենայնիվ, տվյալ պարագայում Արցախի վիճակնա-

ցին Ստեփանակերտ քաղաքն ու հարակիցբնակավայրերը:Զոհվեց 10 եւ վիրավորվեց11 հայ խաղաղ բնակիչ՞:

ավելի էր ծանրանում: Բացի ռազմական ԻՊՈՒ-ի առաջ դրվեց առաջնահերթխնդիր` վնասազերծել ագրեսիայից, տնտեսական ԼՂՀ-ում մնում էր կացությունը ռազմականխոշոր հենակետերիվերածված ադրբեջանականայն անմխիթար:Հանրապետությունը գտնվում էր լրիվ շրջափակմանմեջ: Նշենք, որ գյուղերը, որտեղիցգնդակոծությանեւ հրետակոծությանտակ էին օգոստոսի 24-ից դադարեցվելէին ինքնաթիռների պահում Ստեփանակերտնու հարակիցբնակավայրերը: թռիչքներըՍտեփաու

նակերտիօդանավակայանից, Դեկտեմբերի 25-ին եւ 26-ին Արցախից դուրս բերվեցին սեպտեմբերից Ստեփանակերտի երկաթուղային կայարանմուտք չէր գործել ոչ մի շարժակազմ,վանախկինԽՍՀՄ-ի ներքին զորքերի ստորաբաժանումները,ինչի հեռելիքի բացակայության պատճառովսեպտեմբերի19-իցչէին աշտեւանքովանպաշտպանմնացին ԼՂՀ-ի բազմաթիվբնակավայրեր

խատում Ստեփանակերտի ավտոձեռնարկության ավտոմեքենաները, Ստեփանակերտում դադարեցվելէր էլեկտրաէներգիայի մա-

տակարարումը, խիստվտանգիտակ էր նաեւ գազի մատակարարումը, արդեն զգացվում էր առաջին անհրաժեշտության ապրանքների պակասը՞: Դրան զուգընթաց`նոյեմբերիվերջերիցամեն օր ռմբակոծվում էին ԼՂՀ բնակավայրերը, հատկապես`

եւ

ժողովրդատնտեսականկարեւոր օբյեկտներ, իսկ սահմանագծի

երկայնքով սկսվեցին ադրբեջանականզինված ուժերի հարձակումները:Ադրբեջանցիների ակտիվությունըթերեւս պայմանաողջ

վորված էր նրանով, որ հասցրել էին Արցախտեղափոխելմեծ քանակությամբզինված ստորաբաժանումներ:Ստեղծվածիրադրութ-

մայրաքաղաք յունում

ինքնապաշտպանությանպատասխանատուներըխնդիր ունեին ուժեղացնել ժողտնտեսականօբյեկտների պաշտպանութկան եւ արտադրականօբյեկտներ, այդ թվում` մարզկոմի եւ մարզյունը` ներգրավելովխաղաղբնակչությանը,ինչպես նաեւ ստեղծել խորհրդի շենքերը,կենտրոնական հեռագրատունը: Մարզխորհրդի առանձին ջոկատներ` հակառակորդիհետախուզական խմբերի ոչնչացման նպատակով:Տագնապալից իրավիճակի թելադրան-

Ստեփանակերտը: Ավերվեցին տասնյակբնակելիշենքեր, պետա-

Էճրգնու շաք Սբրահամյան ճակատագրին Ճ.,

հօոֆոոոււ.ԲճռքօաոքգրՕոօրօ

Հ.,

Ոօ/ը:օոտ,

Քքոտո, 1997, օ.

ընդառաջ, Երեւան,2001, էջ144:

Է

զարությունյանՎ. նշվ աշխ, էչ 83: ՕհանջանյանՄ., նշվ. աշխ., էջ 8:

քով Ա. ՏերքԾադեւոսյանին հանձնարարվեց անհապաղավարտել զինված խմբավորումների կազմավորումը: Հայ

Ւ

. հանրաքվեին:Դրա փոխարեն,սակայն, ընտրություններըչանցան

առանց ադրբեջանականբանակի «մասնակցության».նրա ուժգին ազատամարտիկները ստիպված էին ներքին պայմանավորվածության հրետակոծություններիհետեւանքով հանրապետությունում,մասհասնել ԽՍՀՄ ներքին զորքերի ստորաբաժանումների հրամանատարութ-նավորապես`Ստեփանակերտում,զոհվեց 17 խաղաղհայ բնակիչ, յան հետ եւ նրանցդուրս բերմանպահին առգրավել ։ որոշակի քաավերվեցին մեծ թվով բնակելի տներ, հանրապետականեւ մանեւ նակությամբ զենք զինամթերք": կական հիվանդանոցները: Իսկ երեկոյան հակառակորդի զինված հետո սկսվեցնոր իշխանական ԼՂՀ-ի հռչակումից կառույցխմբավորումներըհարձակում ձեռնարկեցինՇուշիի շրջանի Քաների,առաջինհերթին`օրենսդիրմարմնի`ԳԽ-ի ձեւավորման գորէ . րինտակ գյուղի ուղղությամբ: Գյուղի պաշտպանները,թեեւ մեծ ծընթացը:Պետականեւ ռազմականշինարարության Ի խնդիրները դժվարությամբ,բայց կասեցրին թշնամու առաջխաղացումը:: լուծվում էին զուգահեռաբար չընդհատվող ռազմական պատասխան, օգտվելով թշնամու թուլացումից, Կրկժանի մագործողությունների պայմաններում:ԼՂՀ առաջին գումարման,ԳԽ-ում, տույցներում (Ստեփանակերտ քաղաքի հարավարեւմտյան որը թաղահետագայումանվանվեցԼՂՀ խորհրդարան (այժմ` ԼՂՀ Ազգային մաս, որտեղ բնակչության մի մասը ադրբեջանցիներէին) գրոհ ժողով), պետք է ընտրվեր81 պատգամավոր: : ձեռնարկելով, ԻՊ ջոկատները մտան Կրկժան: Հակառակորդը Ընտրությունների օր նշանակվեց 1991թ. դեկտեմբերի 28-ը: Ընտրությունների անցկաց- | ստիպված Քարինտակիուղղությունից ուժերը հանեց եւ կենտրոման կարգը քննարկվեցԼՂՀ գործկոմի դեկտեմբերի19-ի նիս- վ նացրեցԿրկժանում` պաշտպանությունբռնելով գյուղական դպրոտումշ: Կազմավորվեց : ընտրատարածք`, այդ թվում նաեւ բոլոր ցի շրջակայքում: ադրբեջանաբնակ վայրերում: Կենտրոնական : ընտրական.հանձԱյդ օրերին, երբ ստեղծված իրավիճակը կարող էր հաննաժողովինախագահհաստատվեց է. գեցնել լայնածավալ պատերազմիեւ ապակայունացնելտարաՊետրոսյանը: Դեկտեմբերի ԼՂՀ 28-ին կայացան ԳԽ ոծաշրջանը, ձեռնարկվեցհերթական խաղաղարարական ընտրությունները, ։ քայլը. րոնք անցկացվեցին մեծամասնական ընտրակարգով՝ ընդհանուր, նորաստեղծԱնկախպետություններիհամագործակցության (ԱՊՀ) եւ ուղղակի հավասար ընտրական իրավունքի հիման վրա, գաղտ . . երկրներիղեկավարները փորձեցինմիջնորդի դեր կատարելհիմնի քվեարկությամբ: նախնդրիխաղաղկարգավորմանուղղությամբ: Դեկտեմբերի30ԳԽ ընտրությունների Պանրապետության ին Մինսկում հավաքվածԱՊՀ երկրների ղեկավարները,դիմելով մասին տեղյակ էին պահվելՇուշիի եւ ադրբեջանական մյուս բնակավայրերի Ադրբեջանիեւ Հայաստանիղեկավարներին,կոչ արեցին Ղարաբնակիչները:Ադրբեջանցիները կատարեցին | բաղի հիմնահարցըլուծելու համար արագացնել Մութալիբովի հրամանըեւ բանակցությունչմասնակցեցին ընտրություններին, ինչպես որ չէին մասնակցել . ները, սակայն Ա. Մութալիբովըչընդառաջեցկոչին եւ պահանջեց '

.

:- Տր ՎՇթոաւք շը:

օտղ.

,Շ

.

Ճքեօոտ

ք

Շա) 436քծոն րարը

Աբրահամյան Հ., նշվ. աշխ., էջ 147: : Օհանջանյան Մ., նշվ.աշխ.,էջ 12:

հեոքօոլ ո ոօքոօն,

Խ/(ՕՇԵրՏ,

լ

|

'

Մ., նշվ. աշխ.,էջ 34: Հարությունյան ,

չմիջամտել Ադրբեջանի անկախ հանրապետության«ներթին»

գործերին": ԼՂՀ

|

ընտրություններիցհետո` 1992 թ. հունվարի 6-ին, Ստեփանակերտում` նախկին մարզխորհրդինիստերի դահլիճում, ընտրված51 պատգամավորներից 48-ի մասնակցությամբ (ճանապարհներըփակ լինելու պատճառով3 պատգամավորներ չէին կաեւ 80 դիտորդներիու լրագրողրողացել հասնել Ստեփանակերտ) ների ներկայությամբ, «Հայր մեր» տերունականաղոթքով աշխաԼՂՀ տանքն սկսեց առաջինգումարման ԳԽ առաջին նստաշրջանը: Նույն օրը ընդունվեց«ԼՂԴ պետականանկախության հռչակագիրը», ըստ որի` ԼՂՀ-ն հայտարարվեցանկախ պետություն,որի տարածքում պիտիգործեին ԼՂՀ Սահմանադրությունն ու օրենքները: Վռչակագրում այնուհետեւ ասված է, որ ԼՂՀ-ում ամբողջ իշխանությունը պատկանումէ ժողովրդին,նրա տարածքում ապրող բոԳԽ

| |

Ա. Մանուչարովեւ Շ. ՄեղրՄկրտչյան,Լ. Մելիք-Շահնազարյան, յան: Թեկնածուներիցհինգը ինքնաբացարկհայտարարեցին,եւ Ա.

մնացին Ա. Մկրտչյանն

|

|

|

|

.

անցնում ԼՂՀ տարածքում:ԼՂ՝

պետականլեզուն հայերեննէշ: Հանրապետության սահմաններըպաշտպանելու եւ բնակչության անվտանգություննապահովելու համար հենց առաջին

'

նածուն

անհրաժեշտքվեներ չստացավ: Նախագահիառաջին տեղակալի պաշտոնը մնաց թափուր: Մինչեւ ԳԽ քարտուղարի ընտ-

|

|

Աբրահամյան3., նշվ. աշխ., էջ 150: ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 109:

|

Լ.

Պետրոսյանը: Մի քանի անգամ ձայնով ԼՂՉ՛ ԳԽ առաջին ՀՅԴ նախագահընտրվեց անդամ, պատմական գիտությունների թեկնածու, 33-ամյա Ա. Մկրտչյանը': Ստեղծվեց նաեւ Նախարարների խորհուրդ (ՆԽ), որի նախագահհաստատվեցՕ. Եսայանը, իսկ տեղակալ` Բ. Առուշանյանըշ: Ընտրված պատգամավորների Հ ՅԴ մեծամասնությունը անդամներ էին, եւ, ԳԽ նախագահիընտրություններում հաղթանակ տանելով, ՀՅԴ-ն որոշում ընդունեց երկրում ներքաղաքականկայունությունըպահպանելու նպատակով մի շարք կարեւոր ղեկավարպաշտոններ, այդ թվում ՆԽ նախագահինը,հանձնել մյուս քաղաքական ուժերին:ԼՂՎ՛ ԳԽ նախագահ Ա. ՄկրտչյանիառաջարկովԼՂՀ ԳԽ նախագահի առաջին տեղակալի պաշտոնի համար առաջադրվեց Ռ. Քոչարյանի թեկնածությունը, սակայն փակ գաղտնի քվեարկությանժամանակ թեկու

քվեարկություն կատարվելուցհետո 42

տությունը՝ անկախ ազգային պատկանելությունից:Հանրապետության ամբողջտարածքինյութականեւ հոգեւոր հարստություն-

ստեղծել հանրապետությանիշխանության

հրամանատարության ներքո: Հունվարի 7-ի նիստում պատգամավորներըձեռնամուխ եղան ԳԽ նախագահիընտրությանհարցի լուծմանը: Առաջադրվեցին 7 թեկնածուներ` Լ. Պետրոսյան, Օ. Եսայան, Ռ. Քոչարյան,

լ

բնակիչներըհանդիսանումեն հանրապետության քաղաքացիներ, հանրապետության տարածքում թույլատրվում է երկքաղաքացիությունը, բոլոր քաղաքացիներըգտնվում են ԼՂՀ-ի պաշտպաեն նրանց իրավունքներնու ազանության տակ, երաշխավորվում

նիստում որոշվեց

հասարակականկարգի պահպանությանու պետականանվտանգության մարմիններ եւ բոլոր ռազմական ուժերը միավորել մեկ

|

լոր

ները պատկանումեն հանրապետությանը եւ նրւս ժողովրդին:Հայրենիքը պաշտպանելուհամար ստեղծվում են սեփականզինված ուժեր, եւ հանրապետության քաղաքացիներըզինծառայությունեն

բարձրագույն մարմիններինենթակասեփականռազմականուժեր,

րությունները,վերջինիս պարտականությունները դրվեցին Հ. Գրիգորյանի վրա: ' Հ

ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., էջ 151-152: ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 107:

| |

ԼՂՀ

ԳԽ

առաջին նստաշրջանը կոչով դիմեց ՄԱԿ-ին, աշխարհիբոլոր պետություններին, ԱՊՀ ե րկրներին` խնդրելովճանաչել ԼՂՀ-ն, նրան օգնություն ցույց տա լ եւ կանխել արցախահա-

ցեղասպանությունը: Նստաշրջանի աշխատանքում հայտարարվեց ընդմիջում, աշխատանքները շարունակվեցին հունվարի17-20-ը: Մինչդեռ1992

յության եւ

րի, բնապահպանության հանձնաժողովի նախագահ`Ս. Աղաբալեւ յանը, ֆինանսավարկային բյուջետային հանձնաժողովի նախագահ`

Ղազարյանը,արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ` Լ. Մելիք-Շահնազարյանը, պաշտպանությանեւ անվտանգությանհանձնաժողովինախագահ` Վ. Բալայանը, պետական շինարարության,իրավականհարցերիեւ օրինականության ամրապնդմանհանձնաժողովի նախագահ` Կ. Բաբուրյանը: ԳԽ մշտական հանձնաժողովները մինչեւ ՆԽ-ի լրիվ կազմավորումը իրենցվրա վերցրիննաեւ ՆԽ-ի մի շարք լիազորություններ: Հունվարի 15-ին տեղի ունեցավ ԼՂ ԳԽ նախագահ Ա. Մկրտչյանիեւ ՆԽ նախագահՕ. Եսայանիմամլո ասուլիսը: Պատասխանելովլրագրողների բազմաթիվհարցերին` նրանք հան-

թ. հունվարի 1 -ին իրադրությունը լարվեց Ասկերանիշրջանում: Վակառակորդը ու գրոհեց զավթեցԱսկերանի շրջանի Խրամորթ գյուղը: Սակայն Ասկերանի շրջանի ԻՊ

ջոկատ-

ները,հակահարձակման անցնելով,

ազատագրեցինԽրամորթը::

Պաշտպանական մարտերտեղի ունեցան նաեւ

Մարտակերտի շրջաններիմի շարք

եւ Շահումյանի հատվածներում:

Հունվարի11-ին տեղի ունեցանԼՂՀ ԳԽ րի լրացուցիչ ընտրություններ.

պատգամավորնե-

դես եկան հայտարարությամբ, որում նշվեց, որ օրենսդիր եւ գործադիր մարմիններիառջեւ դրված առաջին ու հիմնականխնդիրն է` ամուր հիմքերի վրա պահել նորաստեղծ պետությունը,ապահո-

թափուրտեղի համար ընտրվեց

պատգամավոր, որոնց

իրավունքները ԳԽ նսհաստատվեցին

տաշրջանիհունվարի 17-ի նիստում: ՅԴ

Նույն օրը

ԼՂ)

անդամԳ.

ԳԽ

նախագա-

վել նրա պաշտպանունակությունը, լուծել պետությանըվերաբերող սոցիալ-տնտեսական եւ հարցերը այս դժվարին պարագայում բնակչությանըապահովել անհրաժեշտսննդամթերքով,ստեղծել

Պետրոսյանը, քարտուղար՝ պատմականգիտությունների թեկնածու, Վ. Հաանկուսակցական

կոբյանը"՞: ԳԽ

նստաշրջանն ընդունեց «Արտակարգ

Վ.

ամրապնդելհանրապետական իշխանությունը': օրենքը:Ապակազմավորվեցին Այսպիսով`արցախահայության ԳԽ մշտական ազատագրականպայքարը հանձնաժողովները: թեւակոխեց նոր շրջան` Մանդատային, անկախ հանրապետության պարկեշտության, գոյության մարդու իրավունքների եւ ազշրջանը: գությունների Իշխանության եկան Արցախյան շարժման ընթացքում հանձնաժողովի նախագահ Հ.Խաչատրյանը,ագրարայինհարցերիեւ գյուղական ընտրվեց կոփված երիտասարդուժեր, որոնք քաղաքական ասպարեզ կյանքիմշտականհանձմտան, թվում էր, շատ սրընթացեւ անակնկալկերպով: Այդպեսէր նաժողովի նախագահՎ̀. | Ալեքսանյանը, գիտության, կրթության, | լոզվի, մշակույթիեւ լրատվական թվում այն ժամանակ,այդպես Է թվում նաեւ այժմ, երբ նրանց գորհանձնաժողովի նախագահ`... ծունեությանպատմությունըդեռեւս կարծես պարուրված է որոշաԳրիգորյանը, առողջապահության, սպորտի, սոցիալական հարցեկի խորհրդավորության շղարշով: Այնինչ, նրանց իշխանության տեղում, էջ 105: գալու երեւույթը միանգամայնբացատրելի ու օրինաչափ է այն չՆույն դրության

ու

մասին»

լ

Աբրահամյան 3Հ.,նշվ. աշխ., էջ 152:

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 111:

եւ Հայաստանում ժամանակվա՝ Ղարաբաղում առկա իրողությունների տեսադաշտում:Հասարակական կարծիքը,չգիտես ինչու,

թանա միջազգային իրավունքի հանրաճանաչժողովրդավարական նորմերին հաճապատասխանդ̀րանով օրինական հիմքի վրա

չարձանագրեց այս համատեքստումմի

շարք էական փաստեր. ԼՂՀ-ում, ինչպես նաեւ ՎՀ-ում, եւ իշխանության հաղթանակեց անցավ «Ղարաբաղյան շարժումը»:

Ինչպեսցույց

դնելով

քաղաքացիների իրավունքներիպաշտպանությունը: Այնուհետեւ ասված է, թե ՎՀ ԳԽ-ն ողջ հայ Ժողովրդի անունից հավաստիացնումէ

է տալիս պատմությունը, Արցախյան

շարժու-

մը սկզբնավորվեց

համաժողովրդական զարթոնքիհորձանուտում:

Հետագայում Շարժմանմեջ ձեւավորվեց երկու

հակառակ ուղղութ-

յուն: Մի ուղղությունը Ադրբեջանի ագրեսիային պատասխանումէր

խաղաղարար երկխոսության քաղաքականությամբ, ինչը

հետա-

գայում չարդարացվեց, իսկ դրան զուգահեռաբար գնում էր այլ

:

լ

գործընթացի̀նքնապաշտպանության ջոկատների կազմավորումը, լ

պարտիզանական շարժումը բռնազավթածգյուղերում: Եվ այդ խնդրում վճռականդեր խաղացԱրցախումՀՅԴ-ն: ՀՅԴ-ի ակտիվությունը, ըստ երեւույթին,գործի մղեց նաեւ ՀՀՇ-ին, որի խողովակով նույնպես սկսվեց զենք Սա. չէր կարող ճատակարարվել: Ղարաբաղյան շարժման առաջնորդների խմբավորումչառաջացնել. հայտնվեցին Լ. Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցներ,

բայց հիմնականմասըընդգրկվեց ՀՅԴ-ի մեջ: Այս քաղաքական կուսակցության հաղթանակը ակնհայտորեն դուր չեկավ պաշտոնական Երեւանին,որի գլուխ էր կանգնած ԴՂՇ-ն: Եվ դա քաղաքական ցնցում հանդիսացավ Հայաստանի նոր իշխանության համար,որը տակավինչէր հասցրել հասկանալ, թե ինչ է կատարվում Արցախում:Որոշ առումովնուրբ իրավիճակ ստեղծվեց:Այսպես,ԼՂՎ ԳԽ նստաշրջանն սկսելուց մի քանի օր առաջ` հունվարի 3-ին, Ստեփանակերտ էր ուղարկվել ՀՀ ԳԽ-ի դիմումը: Այդ փաստաթղթում նշված էր, որ արցախահայության ազգային ազատագրականպայքարը թեւակոխելէ նոր` պետականությանհաստատման շրջան: ՀՀ ԳԽ-ն համոզվածէր, որ այն կըն40

ԼՂՀ

| |

|

ԼՂՀ

ԳԽ-ին,

միջոցներովզորավիգ կլինի Արցախիպետականությանհաստատմանն ու ամրապնդմանը:Սակայն մի քանի օր անց պարզվեց, որ վերոհիշյալ դիմումը պարզապես քաղաքական դեմարշէր. ՀՀ-ի ՀՀՇ-ական իշխանությունները չէին սպասում դեպքերի նման ընթացքի, եւ հունվարի 12-ին, երբ ՎՀ ԳԽ նախագահությաննիստի ժամանակ առաջարկվեց շնորհավորանքի խոսք հղել ԼՂՎ նորընտիր իշխանություններին,նախագահության12 անդամներիցէ. Եգորյանըեւ Ա. Ոսկանյանըդեմ քվեարկեցին` շատ լավ իմանալով, որ որոշում ընդունելու համար անհրաժեշտԷ 11 ձայն: Այսպիսով,ՀՎ ԳԽ-ն չշնորհավորեցԼՂՀ նորընտիր իշխանություններին՛: Պատճառը պարզ է. Արցախում իշխանությանէին եկել ՀՀ-ի ՀՀՇ-ական ղեկավարությանհամար ոչ ցանկալի ուժեր: Փաստորեն, պաշտոնական Երեւանը ԼՂՀ-ի համար այդ դժվարին պայմաններում բացահայտ քաղաքական առհետ: Դրա արտահայտություճակատմանգնաց Ստեփանակերտի նը դարձան ԼՂՀ իշխանություններինկատմամբՀՀ ղեկավարության հետագավերաբերմունքնու ձեռնարկածքայլերը, որոնց վրա կանգ կառնենք Ժամանակագրական կարգով հետագա իրադարձություններիվերլուծության ընթացքում: Հունվարի 20-ին տեղի ունեցավ ԼՂՉ ԳԽ նախագահության նիստ, որտեղ լսվեցին մի շարք հարցեր. ԼՂԼ՛ ֆինանսատնտեսական իրավիճակիմասին, ԼՂՀ-ի պաշտպանությանմասին, քրեական տարրերի ակտիվացման եւ հասարակական կարգի պահլվանման մասին: Որոշում ընդունվեց ԼՂՀ ԳԽ առաջինգումարման '

որ բոլոր

ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., 153-154:

նստաշրջանիհերթականնիստը հրավիրել նույն թվականի հունվարի 28-ին":

նախագահ Օ. Եսայանի հաղորդումը հունվարի 21-25-ը Երեւան կատարած աշխատանքայինայցի մասին: Այնուհետեւ, նախագահությունըորոշեց ԼՂ) ԳԽ նախագահ Ա. Մկրտչյանի` աշխատանքայինայցով դումը

:

նախագահ Օ. Եսայանը 1992 թ. հունվարի 21-ին պաշտոնականայց կատարեցԵրեւան` ՀՀ իշխանություններից ֆինանսատնտեսական օգնություն խնդրելու նպատակով:ՊաշտոԼՂՀ

ՆԽ

քա-

ԼՂՀ ԳԽ

նախագահԱ. Մկրտչյանըհունվարի26-ից փետրվարի 2-ը կատարեցառաջին պաշտոնականայցը Երեւան: Պաշտոնականտեղեկագրերումմանրամասնություններ չեն պահպանվել նաեւ այդ այցի վերաբերյալ:Սակայնգոյություն ունեն տեսա-

կետներ այն մասին, թե ՀՀ նախագահ Լ. Տեր-ՊետրոսյանըԱ. Մկրտչյանինընդունել է խիստ սառը եւ պահանջել հրաժարական

տալ--

Այսպիսով` իրադարձությունների վերլուծությունըցույց է տալիս, որ Արցախումիշխանությանգլուխ հաստատվածնոր ուժերը, փաստորեն,գտնվելովկրկնակիճնշման տակ, կարողացան իրենց ուժերով, միջազգայինիրավունքիբոլոր նորմերին համաձայն, ստեղծելիրավականեւ ժողովրդավարական մի պետության հիմքերը,որին վիճակվածէր դիմակայելուԱդրբեջանիագրեսիային եւ պահպանելուիր անկախությունը:

Հունվարի27-ին տեղի ունեցավ ԼՂՀ ԳԽ նախագահության հերթականնիստը,որը նախագահումէր ԼՂՀ ԳԽ նախագահիտեղակալ Գ. Պետրոսյանը:Լսվեցին ՆԳՎ պետ Ա. Իսագուլովիհաղոր-

ԼՂՀ

պետարխիվ, պահպանմանմիավոր ֆոնդ 254, ցանկ 1, պառպ իավոր 1,1 կապ 1, թերթ 5-6:

«Այժմ», 22-28.05.2006:

ՆԽ

,

|

րում: ԻՊՈԻ-ն, չնայած միջոցների ծայրահեղ պակասությանը, հունվարի 19-ի լույս 20-ի գիշերը ոչնչացրեց Կրկժանիբարձունքներում ամրակառուցվածթշնամականկրակակետերըեւ տիրեց 1992 թ. հունվարյան այդ օրերին ադրբեջանականթաղամասին՞: կատաղի մարտեր տեղի ունեցան Քարինտակի մատույցներում: Հունվարի 25-ի լույս 26-ի գիշերը հակառակորդըհարձակմանանցավ Քարինտակի ուղղությամբ: Հարեւան գյուղերի ԻՊ ջոկատնե-

րի օգնությամբ հարձակումը կասեցվեց: Մարտադաշտումթողնելով 8 տասնյակդիակ, մի այդքանն էլ քարշ տալով` թշնամին մա-

ռախուղի քողի տակ նահանջեց: Հայկական կողմը ունեցավ 20 զոհ եւ 20 վիրավոր: Զոհվածների թվում էր գյուղի ինքնապաշտ-

պանականջոկատիհրամանատար,ԼՂՎ ԳԽ պատգամավոր Վ. Հունվարի վերջին թշնամինգրոհեց նաեւ ԱսկերաԱռուշանյանը:: նի եւ Մարտակերտիպաշտպանականդիրքերը, սակայն այստեղ էլ հակահարվածստանալովԻՊՈՒ-ից`նահանջեց: ԼՂՀ-ում ադրբեջանական բանակի պարտություններիառնչությամբ քաղաքականհիստերիա բարձրացնելով`ադրբեջանական ռազմականղեկավարությունըփորձեցԻՊՈՒ-ի հաջողություն1

օպերատիվ իրադրության մասին, ԼՂՉ

Երեւանում գտնվելու կապակցությամբ հունվարի 28-ին հրավիրվելիք նիստը հետաձգելանորոշ ժամանակով`: ԼՂՀ օրենսդիր մարմնի աշխատանքնընթանում էր անընդմեջ տեղի ունեցող մարտական գործողություններիպայմաննե-

նականտեղեկագրերումոչ մի տեղեկությունչի պահպանվելայցի վերաբերյալ, ուստի` այցի ընթացքըչլուսաբանվեց եւ մնաց անհայտ: Դժվարչէ կռահել, որ դա կատարվել է նպատակային ձեւով,

ինչի հիմքում, ենթադրումենք, ընկած էին ե՛ւ ռազմական,ե՛ւ ղաքականնկատառումներ:

ԼՂ՛

ԼՂՎ պետարխիվ,ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 1, կ.1,թ. ՀարությունյանՄ., նշվ. աշխ., էջ 36: Աբրահամյան3., նշվ. աշխ., էջ158:

7-8:

տեղակայվածԱՊՀ (նախկին ները վերագրելՍտեփանակերտում այն դուրս բեԽՍՀՄ) զինված ուժերի 366-րդ գնդին` պահանջելով օգրել Արցախից:Այդ նպատակինհասնելու համար Ադրբեջանը

.

եղանակները,այլեւ միայն դիվանագիտական եւ Միացյալ զինված ուժերի հրամանատաԱՊՀ ղեկավարներին րությանը շանտաժիենթարկելու մեթոդները`նրանց մեղադրելով

տագործում էր

ոչ

ցուցաբերելու հայկականկողմին, իբր, ռազմականաջակցություն

մեջ":

Հունվարի 31-ին տեղի ունեցավ ԼՂՀ ԳԽ նախագահության պաշտպանիստ: Քննարկվեցին հանրապետության հերթական ԳԽ պատգանությանըվերաբերողմի շարք հարցեր, որոշվեց ԼՂՀ

ԼՂՀ

ԳԽ-ի նախագահությունըհայտարարությանմեջ կոչ է

արել ԱՊՀ անդամ պետություններին. -հավատարիմ մնալ Միացյալ զինված ուժերի ստորաբաժանումը ԼՂՀ-ում պահպանելուգաղափարին, -համաձայնել ԼՂ՛ տարածքում տեղաբաշխվածզորային

ստորաբաժանումներիվրա հակամարտությանմեջ չներքաշված մի երրորդ կողմի, մասնավորապես,Ռուսաստանիիրավասությունը տարածելուն: Այլ որոշում ընդունվելու դեպքում, առաջնորդվելովբնակչության անվտանգությանապահովման եւ նրան ֆիզիկական բնաջնջումից փրկելու բարձրագույնշահերով, ԼՂՀ ԳԽ-ն իրեն էր

մավորներիթափուր տեղերի համար կրկնականընտրություններն ԱՊՀ անցկացնել1992 թ. մարտի1-ին: ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը տեղակայված366-րդ գունդը զինված ուժերի` Ստեփանակերտում

վերապահում ԼՂՎ տարածքումեղած զինված ուժերի զորամասերի կարգավիճակինկատմամբիր վերաբերմունքըինքնուրույն որոշելու իրավունքը: Բացի այդ, ԼՂ՛ ԳԽ-ն այդ զորամասերըԼՂՀ տարածքից դուրս բերելու հետ կապված հնարավործանր հետեդրել է նրանց ւանքների համար ողջ պատասխանատվությունը

ռազմական տիրող կացությունըվերաճել է խոշորածավալ կողմը խաղաղ բնակչության ադրբեջանական հակամարտության, հրետանիեւ հրթիդեմ կիրառումէ տանկեր, այլ զրահատեխնիկա,

վրա, ովքեր կընդունենայդ որոշումը: «ԼՂՀ ԳԽ-ն,- ասվում է հայտարարության վերջում,- հույս է հայտնում, որ ԱՊՀ անդամ պետություններիբարձրագույնղեկա-

վերաճելըկասեցնելուգործում: «Այդ զինված ուջեւ պատերազմի ժերի դուրս բերումը, ինչի վրա համառում է Ադրբեջանիղեկավամեջ,-կլիներ րությունը,- այնուհետեւ ասվում է հայտարարության հայ ժողովրդի դեմ ԱՎ ռազմականագրեսիայիուղղակի խրախու-

շահերից, մեկ անգամ եւս փորձեց միջնորաշխարհաքաղաքական

ԼՂՀ-ի սահմաններից դուրս բերելու հնարավոր հետեւանքների այն մասին, որ առնչությամբ հանդես եկավ հայտարարությամբ ԼՂՀ-ում

վերոհիշյալ զորագունդը, ռային կայանքներ:Այդ իրադրությունում է որը հաստատուն չեզոք դիրք է բռնում, լուրջ գործոն հանդիսաու Հայաստանիմինում ԼՂՀ-ում հակամարտությունը Ադրբեջանի

սանք»:

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 116:

վարները ըմբռնումով կվերաբերվենԼՂ-ում ստեղծված ծանր կահետագա ծավալում, ցությանըեւ թույլ չեն տա հակամարտության որն արդենքիչ մարդկայինկյանքերչիխլել»": Տարածաշրջանումօրեցօր ահագնացող լարվածությունից նորովի անհանգստացածմիջազգայինհանրությունը, ելնելով իր դական դեր ստանձնել: Հունվարի 30-ին ՌԴ արտաքինգործերի (ԱԳՆ) հանդես եկավ հայտարարությամբ,ուր նախարարությունը նշված էր, որ ՌԴ-ն անհանգստացածէ ԼՂ-ում տիրող իրավիճակից 'ԼՂՎ պետարխիվ,ֆ. 254, ց.1,

պ. մ.1,

կ.1, թ.

13:

եւ

միջամտել հակազմակերպություններին՝ դիմումէ միջազգային Նույն օրը` հունվարի խաղաղ կարգավորմանը:

րի ոչնչացումը արցախահայությանհամար դարձել էր հրատապ խնդիր: Փետրվարի 10-11-ը ԻՊ ուժերը վնասազերծեցինՍտեփա-

կամարտության մերձակայքում գտնվող Մալիբեկլու, Ներքին եւ Վերին խորեւ նակերտի 30-ին, Եվրոպայիանվտանգության համագործակցության ու Ղուշչիլար ադրբեջանաբնակգյուղերը: Այդգյուղերի ազատագրուհուրդը (ԵԱՀԽ) իր շարքերնընդունեցԳայաստանին Ադրբեջամը կարեւոր քայլ էր ռազմավարականտեսանկյունից. մայրաքախնդրեցինպատնին: Վերջիններսէլ ԵԱՎԽ գործող նախագահին ղաքն ազատվեցշրջափակմանշղթայի եւս մի օղակից: ՎերաբացԼՂ հիմնախնդրի լուծման ուղարկել տարածաշրջան` վիրակություն

Անգլիայի առաջարկով վեց Ստեփանակերտիեւ Մարտունու շրջանի որոշ բնակավայրերի ուղիներն ուսումնասիրելու նպատակով': միջեւ ավտոմոբիլային հաղորդակցության ամենակարճ ճանատեղումուսումնասիրելունպատակով ԵԱՀԽ-ն որոշեց իրավիճակը պարհը՞: ուղարկել ԼՂՀ: Իսկ հունվարի դիտորդներ 3 շաբաթվաընթացքում Փետրվարի3-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությաննիստում լսվեց խորհրդի 31-ին Նյու Յորքում կայացածՄԱԿ-ի Անվտանգության ԼՂՀ ԳԽ նախագահ Ա. Մկրտչյանի հաղորդումը հունվարի 26-ից բոլոր 1-ից կրակըդադարեցնել (ԱԽ) նիստումորոշվեցփետրվարի եւ տարափետրվարի2-ը Երեւան կատարածաշխատանքայինայցի մասին: այդ թվում նաեւ ԼՂ-ում, հակամարտողտարածքներում, Այնուհետեւ քննարկվեցԼՂՀ-ին ՀՀ-ից եւ այլ երկրներից ստացված խմբերվ̀երահսկելունպածաշրջաններուղարկել դիտորդական կողմը դրան պատասխանեց ֆինանսական օգնության տնօրինման հարցը:Երկար վիճաբաՍակայն ադրբեջանական տակով:

եւ հարակիցշրջաններիուժգին հրետակոծումՍտեփանակերտի շուրջ գտնվող ադրբեջաներով: Նշենք նաեւ, որ մայրաքաղաքի ու գնդագրեթեամեն օր հրետակոծվում նական բնակավայրերից բնակչությունը կոծվում էին ԼՂՀ մայրաքաղաք Ստեփանակերտը, էր նկուղներում,մանկականծննդապատսպարված հիմնականում տունը տեղափոխվեցնախկին մարզխորհրդիշենքի նկուղը, ստեղծվեց զինվորականհոսպիտալ, որը տեղակայվեցնախկին

մայկուսմարզկոմիշենքի նկուղում: Մեծ էր խմելու ջրի խնդիրը, պակաիրեն զգացնել էր տալիս նաեւ սննդամթերքի րաքաղաքում գյուսը: Այդ խնդիրը որոշ չափով լուծվում էր հանրապետության

ղերի օգնությամբ:

շուրջ գտնվող ադրմայրաքաղաքի պայմաններում տեղակայվածկրակակետեբոլոր բնակավայրերում բեջանական

Նման

Վ., նշվ. աշխ., էջ 53: Բալայան

նություններից հետո որոշվեց այն դնել

վրաշ:

Հարկէ ընդգծել, որ

հետո

ԼՂ՛

նախագահության

ԳԽ

այդ

հարցը Երեւանից վերադառնալուց

ԳԽ

նախագահը, ով հիասթափվածէր

պաշտոնականԵրեւանի վերաբերմունքից եւ որեւէ օգնություն չէր ակնկալում ՎՀ իշխանություններից:ԼՂՀ օրենսդիրներինպատակն ամբողջ ֆիէր` նորաստեղծիշխանությանձեռքում կենտրոնացնել

նանսականօգնությունը ու այն օգտագործել նպատակաուղղված

ձեւով:

չ

Իսկ փետրվարի10-ին

ԼՂՉ

ԳԽ

նախագահությանհերթա-

կան նիստում որոշում կայացվեց ստեղծել ԼՂՀ

կենտրոն,կենտրոնիղեկավար նշանակել Մ., նշվ. աշխ., էջ 38: ։ Հարությունյան ԼՂ՝ պետարխիվ,ֆ. 254, ց. 7, պ. մ. 1, կ. 1,

Վ., նշվ. աշխ., էջ 113: Վարությունյան

բարձրացրել էր

ԼՂ՛

Նույն տեղում, թ.

19-21:

թ. 15-16:

Գ.

ԳԽ

լրատվական

Բաղդասարյանին:

մարդու իրա-

ին ադրբեջանականզինված ուժերը Շուշիից առաջին անգամ ՍտեփանակերտըհրթիռակոծեցինՄՄ-21 «Գրադ» հրթիռահրետանային կայանքով, որը միջազգային կոնվենցիաներովարգելված

հետեւյալ որո-

զենք է: Խաղաղ բնակչությանմեջ եղան բազմաթիվզոհեր: Այդ առնչությամբ ԼՂ՛Վ ԳԽ նախագահությունըհանդես եկավ եւս մեկ հայտարարությամբ,որտեղ ընգծվում էր, որ Ադրբե-

պարկեշտության, Վանձնարարվեցմանդատային, հանձնաժողովին`կենտմշտական վունքներիեւ ազգությունների հետ կազմել նորաստեղծ րոնի ղեկավար Գ. Բաղդասարյանի կայացվեցին Այնուհետեւ հաստիքները: կենտրոնի ռազմականիրավիողջ տարածքում հանրապետության շումները. ԳԽ ԼՂՅ առաջինգումարման ճակի խիստ սրմանկապակցությամբ հետաձգելու

նիստը անորոշ ժամանակով հերթական նստաշրջանի մասին, օր հայտարարելու 12-ը Վերածննդի մասին, փետրվարի անձնականզենքովապաանդամներին ԼՂՀ ԳԽ նախագահության ունենալու մասին: ԳԽ հովելու մասին, ԼՂՎ ԳԽ պաշտոնաթերթ լեզվի, հանձնարարեցկրթության,գիտության, նախագահությունը հարցերի հանձնաժողովինպ̀աշտոմշակույթիեւ լրատվության ԼՂՀ ԳԽ ներկայացնել նաթերթիվերաբերյալառաջարկություններ տեղակայվածնախկին

ջանը փաստորեն վարում է խաղաղ բնակչության ոչնչացման նպատակաուղղվածքաղաքականություն, ինչը թելադրված չէ ռազմական անհրաժեշտությամբ,եւ դա որակվում էր որպես

բռնության նոր ծավալում: «Բարբարոսականգործողությունները չդադարեցինանգամ ԵԱՀԽ պատվիրակությանտ̀արածաշրջան մեջ: Այս ժամանելու նախօրերին, ասված էր հայտարարության ամենը հակասում է Հելսինկյան համաձայնությանըհավատարիմ մնալու, ղարաբաղյան հիմնահարցի խաղաղ լուծմանը կողմնաՍտեփանակերտում նախագահությանը, կից լինելու եւ մարդու իրավունքների ու ազատություններիմիԽՍՀՄ զինվածուժերի 366-րդ գունդը հանելու հավանականության մասին զինվորականօկրուգի ղեկավա- ջազգային նորմերը պահպանելու պատրաստակամության առնչությամբ Անդրկովկասյան համար Թբիլիսի գործուղել Ադրբեջանիղեկավարությանհավաստիացումներին»՝: րությանհետ հանդիպումունենալու Օ. ԵՓետրվարի 17-ին ԼՂ՛ ժամանեց ԵԱՀԽ անդամ երկրների ԼՂՀ ՆԽ նախագահ պատվիրակություն` հանրապետության հադիտորդականխումբը: Դիտորդներըհանդիպումներ ունեցան ԼՂՊ : Նաեւ լսվեց ԼՂՀ ԳԽ-ի արտաքին ղեկավարությամբ սայանի 0ԳԽ նախագահԱ. Մկրտչյանիհետ, այցելեցին Մալիբեկլու եւ ՔահանձնաժողովինախագահԼ. Մելիք-Շահնարաբերությունների րինտակ գյուղերը եւ մի քանի ժամ հետո մեկնեցին հանրապեուղեւորութեւ Մոսկվա կատարած -

-

զարյանիհաղորդումըԵրեւան տությունից: Իսկ երեկոյանտեղի ունեցավ ԼՂ՛ ԳԽ նախագահութմասին: արդյունքների յունների էր յան նիստ, որտեղ կայացվեցինհետեւյալ որոշումները.նախկինում ԼՂՀ-ում շարունակում Իսկ ռազմականիրադրությունը կորստից Ադր. ԿԿ ԼՂ մարզկոմի զբաղեցրածվարչականշենքը հատկացնել ռազմակայանների շիկանալ:Մալիբեկլուիեւ Ղուշչիլարի 20ԼՂՀ ԳԽ-ին, նախկինԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորների հարբանակը լայնածավալ անմիջապեսհետո ադրբեջանական գումարման տեղական խորհուրդների լիազորությունների Հայկական րդ ամբողջ երկայնքով: ձակմանանցավ ռազմաճակատի Փետրվարի14կասեցնելթշնամուգրոհները: ուժերին հաջողվեց "

գունդը դուրս բերվեցԱրցա-

մարտիսկզբին Այդ այցը դրականարդյունքչտվեց,

խից:

'

ԼՂ. պետարխիվ,ֆ. 254, ց.1,

պ. մ. 1,

կ.1, թ. 28-29:

մարմինկառավարման

մինչեւ «Տեղական ժամկետը երկարաձգել ների մասին» օրենքիընդունումը: ԼՂ՛.

ԳԽ

ԻՊ ուժերը առաջադրանքով` նախագահության

խոչընդոտ ճանապարհներին մշակեցիններքին ռազմավարական գյուղերը (որոնք վերածվելէին ռազմադարձածադրբեջանական ծրագիր:Այդ ծրագրինհամական հենակետերի)վնասազերծելու հետո 17-ին երկօրյա մարտերից նրանք փետրվարի պատասխան, որը Մարտունուշրջանի Ղարադաղլու գյուղը, ազատագրեցին

ցեղասպանությանքաղաքականություն,որի ընթացքում անխնա կերպով ոչնչացնում է խաղաղ բնակչությանը: ԼՂՎ ԳԽ նախագահությունը իր դիմումի մեջ համաշխարհային հանրությունից պահանջում էր դատապարտելմիջազգային իրավական նորմերով մարդկության նկատմամբ հանցագործություն որակվող գործողությունները: «Մենք Ձեզ խնդրում ենք, ասվում է դիմումի մեջ, -

-

Ձեր անձնական մեծ հեղինակությունն ու հնարավորությունները օգտագործել հետեւյալհարցերի լուծման համար. ՄԱԿ-ի ԱԽ առաջիկանիստում քննարկել ԼՂ-ում

Ստեփանակերտ-

տիրող ի-

երթեւեկությունը էր ավտոմոբիլային խափանում րավիճակը, անհապաղտարածաշրջանմտցնել ՄԱԿ-ի խաղաղաԱյդ ռազմագործոճանապարհով: Մարտունիռազմավարական րար ուժեր, ԼՂ-ն հայտարարել աղետի գոտի, ՄԱԿ-ում Ադրբեջանի գյուղից գրոհեադրբեջանաբնակ ղությանժամանակ, Ամիրանլար անդամությանհարցը քննարկելիս հաշվի առնել նաեւ ԼՂՀ-ի շահեփորձեցշեղել ԻՊՈՒ լով Մարտունուուղղությամբ,հակառակորդը եւ խափանել Ղարադաղլուի րը: ուշադրությունը հրամանատարության Ձեր շուտափույթ միջամտությունն ենք հայցում տարաՂարաՍակայն այդ փորձը ապարդյունեղավ: ազատագրումը: Ադրբեջանում, ծաշրջանում նոր ողբերգություններըկանխելու համար»": դաղլուի անկումը մի նոր հիստերիաբարձրացրեց

Ելնելով հանրապետության ողջ տարածքում ստեղծված էին «ոճրագործության» որտեղ հայկականկողմին մեղադրում լարված իրավիճակից`ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըփետրվարի 22մեջ` մոռանալովիրենց բարբարոսությունները: ին որոշում կայացրեց ԼՂ՛ ԳԽ պատգամավորներիթափուրտեղեռազմականղեկավարութադրբեջանական Միաժամանակ, 1992 թ. մարտի 1-ին նախատեսվածկրկնակիընտրութհամակարգի հրթիռներով. րի համար յունը ավելի սաստկացրեց «Գրադ» յունները հետաձգելանորոշժամանակով: ԼՂՀ մայուղղաթիռներով եւ ՄԻ-24 ռազմական ծանր հրետանիով Փետրվարի 23-ին ադրբեջանցիներըՇուշիից եւ Ստեփանաեւ հայկականգյուղերի ինչպես Ստեփանակերտի, րաքաղաք նակերտի մերձակայքում գտնվող Ջանհասան ադրբեջանաբնակ ԼՂ՛ ԳԽ նախագահութառնչությամբ Այդ հրետակոծությունները: գյուղի հենակայանիցհրետակոծեցին Ստեփանակերտումտեղա19-ին նոր դիմումհղեց ՄԱԿ-իգլխավորքարտույունը փետրվարի ԱՊՀ զինված ուժերի 366-րդ գնդի տարածքը,ինչի հետեԱՄՆ-ի, Մեծ Բրիտանիայի,կայված ղարին, ՄԱԿ-ի ԱԽ-ին, Ռուսաստանի, Լանքով զոհվեց 2, վիրավորվեց8 զինծառայող: Այդ առնչությամբ ընդգծելով,որ ԱդրբեՖրանսիայիղեկավարներին՝ Գերմանիայի, Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգի հրամանատարությունը է իրականացնում ջանը, ըստ էության, պետականմակարդակով հրաման տվեց ճնշել գնդի տարածքըհրթիռակոծողկրակակետե-

Կանա

գումարձան

Ազգայինժողովի (ԱԺ) ընթացիկ 17-ի նիստի արձա ագրությու "Գագահության1992թ. փետրվարի

ԼՂՀ

ԳԽ նա-

:

րը: '

ԼՂՀ

պետարխիվ,ֆ. 254, ց.1,

պ. մ. 4,

կ.1, թ. 5:

39:

Այսպիսիլարված ռազմականիրադրությունէր տիրում ԼՂ-ում իշխանականկառույցների կազմավորմանգործընթացիցո̀րպես ԼՂ-ի պետականությանձեւավորման հերթական փուլից առաջ: Նրա զարգացումը հանգեցրեցայն բանին, որ ԼՂՀ-ում իշխանության գլուխ հաստատվածնոր ուժերը, անկախ կուսակցական

պատկանելությունից, կարողացանմիջազգայինիրավունքիբոլոր նորմերիպահպանումով ստեղծել իրավականեւ Ժողովրդավարական մի պետություն, որին վիճակվածէր դիմակայելԱդրբեջանի զավթողականնկրտումներինեւ պաշտպանելիր անկախությունը: Դրանում հույժ կարեւոր դեր խաղացԼՂ՝ ԳԽ նախագահության` 1992թ. փետրվարի24-ի նիստիհատուկորոշումը ԼՂՀ ԻՊՈՒ-իմա-

սին: Այդ որոշման մեջ, մասնավորապես, արձանագրված էր. «Ելնելով նրանից,որ ԼՂ-ի հայ ազգաբնակչության նկատմամբտարվող ցեղասպանությունը, թալանի եւ բռնության քաղաքականութ-

յունը

եւ

հայկականգյուղերի զանգվածայինբռնատեղահանումը հանգեցրելեն ԼՂ-ի շահերը պաշտպանելու կոչված կամավորական ջոկատներիստեղծմանը,ն նկատի ունենալով ԼՂՀ-ի նկատմամբ ԱՀ-ի կողմից հարաճուն զավթողականգործողությունները, զորահավաքիմիջոցների հաշվառման եւ հանրապետության պաշտպանության ապահովմաննպատակով կազմավորված զինյալ ջոկատներըճանաչել որպես ԼՂՀ ԻՊՈՒ եւ դրանք ենթարկել միասնական հրամանատարության: Շրջանային (քաղաքային) գործկոմներինեւ զինկոմիսարիատներին հանձնարարել մեկամսյա ժամկետումանցկացնելհանրապետության բոլոր զինապարտեւ զինակոչայինտարիքի ների վերահաշվառում քաղաքացիների ԼՂՎ ԻՊՈԻ-ում ներգրավվածզինապարտներին հաշվառում: համարել զորակոչված: Զինկոմիսարիատներին հանձնարարելԼՂՀ ԻՊՈՒ-իշրջանային ստորաբաժանումների շտաբների հետ համա-

ԼՂՀ շահերի համար պայքարումզոհվածների, տեղ կազմակերպել անհայտ կորածեւ հաշմանդամանձանց վերահաշվառում»`:

ԻՊՈՒ-ի հաջորդ հրատապ խնդիրնէր Ստեփանակերտ-Ասկերան ճանապարհիբացումը: Այն անցնում էր ադրբեջանական որը ռազմականխոշոր հենակետի էր վեԽոջալու բնակավայրով,

րածվել տակավինմինչեւ ԽՍՀՄ-ի փլուզումը: 1992թ. փետրվարի գրոհին չդիմանալով,ադրբեջա26-ին, հայ ազատամարտիկների ճողոպրեցինա̀վանումթողնենականզինվածկազմավորումները զինամթերք,իսկ խաղաղ բնակչությունը, լով մեծ քանակությամբ հեռացավ օգտվելով հայերի թողած միջանցքից,ավտոմայրուղով զինվորականները Այնինչ, ադրբեջանական ուղղությամբ՞: Աղդամի հետ. նրանք բոլորովինայլ կերպ վարվեցինիրենց ցեղակիցների Խոջալուի խաղաղ բնակիչներին,որոնց մինչ այդ օգտագործում էին իբրեւ կենդանիվահան եւ հրետակոծումԼՂՀ-ի բնակավայրերը, երբ ստիպվածեղան թողնել գյուղը, հենց իրենք էլ գնդակահարեցինԱղդամիշրջանի սահմանայինմատույցներում: մեծ նշանաԽոջալուի ազատագրումըռազմավարական Ասկերանի կություն ունեցավ. նախ` բացվեց հաղորդակցությունը հետ, երկրորդ` ազատագրվեցօդանավակայանըօ̀դային կապ

ստեղծելով արտաքինաշխարհի հետ: Այն նաեւ ունեցավ քաղաքական հետեւանքներ. Ադրբեջանումսրվեցին Բաքվի իշխանութԱդրբեջանական յունների եւ ընդդիմությաններհակությունները: արտաքինքաղաքականմեքենան մեծ աղմուկ բարձրացրեցմիջազգային ասպարեզում`հայկականկողմին մեղադրելովցեղասԱ. Մութալիբովն պանութան մեջ: Իսկ Ադրբեջանինախագահ ինքը այդ աննախադեպհանցավոր ակտը կապել է այն բանի հետ, ճակատը ձգտում էր իրեն հեռացոր ընդդիմադիրԺողովրդական ԷՆույնտեղում, թ.

45-46:

«Երկիր», 28.02.1992թ.:

|

|

նել իշխանությունիցպ̀ատահածիհամար ողջ պատասխանատԷ վությունըգցելով իր վրա': : Խոջալուի դեպքերի առնչությամբԼՂՎ ԳԽ նախագահությունը մարտի 4-ին հանդես եկավ հայտարարությամբ, որում տրված է Խոջալուի ազատագրման ռազմաքաղաքական նշանա:

կությունը: Հայտարարության մեջ

նաեւ

ասված է. «Չնայած մար

տական գործողությունների գոտուց Խոջալուի բնակիչներիդուրս գալու համար ԼՂՀ ԻՊՈԻ-ի կողմից թողնված միջանցքին,գյուղի խաղաղբնակչությանմի հատվածըչի օգտվել այդ հնարավորությունից: Նրանք բոլորն էլ, շուրջ 200 մարդ,ըստ իրենց ցանկության, առանց որեւէ նախնական են պայմանի,ուղեկցվել սահմանիցայն

կողմ:

ԼՂՀ ԳԽ

նախագահությունը վերստինհայտարարում է ԼՂ-ի բոլոր հիմնահարցերը բացառապես խաղաղ ճանապարհով,բանակցությունների սեղանի շուրջը վճռելու իր պատրաստակամության մասին»շՀետագայումԱ. Մութալիբովը է. «Այնուամեխոստովանել եւ

ԱՀ-ի միջեւ եղած

նայնիվ,հայերի կողմիցմիջանցքէր թողնվել, որով մարդիկ կարող

էին հեռանալ»5: ԼՂ1

ԳԽ

քննարկեցԼՂՀ

նախագահությունը փետրվարի29-ի նիստում լիազոր ներկայացուցիչների մասին որոշման նա-

խագիծըեւ որոշեց. «Մինչեւ ԼՂՀ-ի միջազգայինճանաչումըեւ համապատասխան դիվանագիտական մարմիններիստեղծումը,առանձին երկրներում եւ միջազգային կազմակերպություններում ԼՂՀ-ի շահերը պաշտպանելուհամար նպատակահարմար գտնել` նշանակել ԼՂՀ լիազոր ներկայացուցիչներ եւ, հաշվի առնելով

"Ա

,

,

.

ց.

.

,

ձանց` հանդես գալու ԼՂ-ի շահերի պաշտպանությամբ»": զբաղվող միջազգայինատյաններն Իսկ ԼՂ հիմնախնդրով լ այդպես էլ շարունակումէին անտեսել միջնորդ պետություններն մասհիմնահարցիօբյեկտ հանդիսացող ԼՂ-ի ներկայացուցիչների նակցությունը հակամարտության կարգավորմանն առնչվող Դրա օրինակն էր փետրվարի27-28-ը Պրահաքննարկումներին: յում տեղի ունեցած ԵԱՀԽ-ի նիստը, որտեղ առաջարկվեցկրակը

եւ դադարեցնելունպատակովճնշում գործադրել Հայաստանի վրա եւ հարցը լուծել խաղաղ բաԱդրբեջանիիշխանությունների նակցություններիսեղանի շուրջ: նախագահՄարտի 4-ին Ռուսաստանի եւ Ղազախստանի

նոր միջները հանդես եկան հիմնախնդրիխաղաղ կարգավորման Սակայնմիջազգայինջանքերը ոչ նորդականնախաձեռնությամբ:

մի արդյունք չտվեցին, քանի որ Ադրբեջանիիշխանությունները մերժում էին ԼՂ հիմնահարցիխաղաղ կարգավորմաննուղղված ամեն մի առաջարկ: Դրա հետեւանքով իրադրությունըտարածաշրջանում ավելի բարդացավ:Դրան նպաստեցնաեւ ԱՊՀ զինված ուժերի 366-րդ գնդի դուրս բերումը Ստեփանակերտից:Հայ-

կական ուժերին հաջողվեց առգրավել գնդին պատկանողզինտեխնիկայի,զենքի ու զինամթերքիորոշ մասը": հրաՕրեցօր սաստկացող մարտականգործողությունները ոչ միայն ԻՊՈՒ-ի կամայաբարպահանջումէին կատարելագործել

ռուցվածքայինու մարտականբնութագրերը,այլ գ

Հգտու ծու Լոոօւո", 02.04.19927. Ն

ծանր վիճակը, շրջափակումը,արտաքինաշհանրապետության իրավունք վերապահելԼՂՀ խարհիհետ կապի բացակայությունը, անԳԽ նախագահին`բացառիկդեպքերումլիազորելու առանձին

պ.

Ք

.

կ

' թ 4-5:

ԼՂՀ

պետա ֆ 254, ց.1, պետարխիվ, Ֆ.

,

պ. մ.1,

կ.1, թ. 47-48:

նաեւ

կառավար-

.

վ )) յ ( յ զմ ա կ յ 2005, թիվ 2(2005), էջ 66: ԱրՊՀ, «Գիտականտեղեկագիր»,Ստեփանակերտ,

է

,

.

՞

),

ման

համակարգը: Մարտի4-ի

ԳԽ

նախագահությաննիստում Ար-

ցախի ԻՊՈԻ-ի հրամանատարնշանակվեցգնդապետ Ա. Տեր-Թադեւոսյանը: Նույն օրը նախագահությունըորոշեց ԼՂՎ ԳԽ 1992թ...

|

Վ. Թովմասպետականկոմիտեինախագահիպաշտոնակատար, յան` ԼՂՎ ՆԽ գործերի կառավարիչ:Վանձնարարվեցհանրապե«ԼՂՀ ՆԽ-ի մասին» առաջնորդվելով տության կառավարությանը` կատարմանը: ԼՂՀ օրենքով,անցնել իր լիազորությունների ԼՂՀ բայց ձեւավորվեց Այսպիսով,ոչ վերջնականապես, որը պետք լուծեր երկրին վերաբերող գործադիրիշխանությունը,

հունվարի 9-ի որոշմանը համապատասխան` հաստատել ԼՂՀ

պաշտպանությանխորհրդի(ՊԽ) կազմը, որը ներկայացրելէր ԼՂՀ ԳԽ

նախագահ Ա. Մկրտչյանը: ՊԽ-ում

նը (նախագահ),

Օ.

Եսայանը,

Վ.

Տեր-Թադեւոսյանը, Ռ. Քոչարյանը

ընդգրկվեցին Ա. Մկրտչյա-

Բալայանը, Ս. Սարգսյանը, Ա. եւ Ա.

պետական է. Շահրամանյանշ̀ինարարության պաշտոնակատար, Յու. Ներսիսյան`տպագպաշտոնակատար, կոմիտեիՕախագահի եւ առեւտրի րության, պոլիգրաֆիայի,հրատարակչության Գրքի

Կարապետյանը:Այնուհե-

նախագահությունըհանձնարարեցՊԽ-ին՝ ԼՂՀ ԳԽ պաշտպանության եւ անվտանգության,պետական շինարարության, իտեւ

է

հարցեր: Սակայն պետք է ԼՂՎ ԳԽ ճախաԼՂՀ կառավարությունը, կազմավորելով լիազորութկարեւորագույն գործադիրիշխանության

եւ մի շարք սոցիալ-տնտեսական

այլ

րավականհարցերի եւ օրինականությանամրապնդմանհանձնա-

նշել,

ժողովների հետ համատեղնախապատրաստելեւ ԼՂՀ

գահությունը մինչեւ 1992 թ. օգոստոս (Պաշտպայունները իրեն վերապահեց Դա մեծապես պայմանության պետականկոմիտեիստեղծումը): դեռազմաճակատում նավորվածէր նրանով, որ իրադրությունը չէր տալիս ԳԽ նառեւս անչափ լարված էր եւ հնարավորություն օպլիազորությունների ավարտել իշխանական խագահությանը` ու համակարգիկենտրոնացումն տիմալ բաշխումը,կառավարման

ԳԽ

նախա-

գահությանքննարկմանըներկայացնել«Պաշտպանությանխորհրդի մասին», «Ինքնապաշտպանությանուժերի մասին» կանոնադ-

րությունների նախագծերը`: ԳԽ

րության մի

նախագահությունըձեռնամուխ եղավ շարք

նաեւ

կառավա-

նշանակման,կազմը հասմաԼՂՀ

պաշտոնների

ՆԽ

տատելու մասին, ԼՂՀ կառավարությանանհատականկազմի

«ԼՂՀ ՆԽ-ի մասին» սին որոշումների նախագծերի քննարկմանը՞: ԼՂՀ

օրենքի 31-րդ հոդվածի 1-ին կետին համապատասխան,հաս-

տատվեց ԼՂՀ կառավարությունը` հետեւյալ կազմով. Օ. Եսայան` ԼՂՀ ՆԽ

նախագահ,Բ. Առուշանյան`ԼՂ)

տեղակալ,

Ա. Ծատրյան` ԼՂ՛

ՆԽ

ՆԽ

նախագահիառաջին

նախագահիտեղակալի եւ

ԼՂՀ

գյուղատնտեսությանեւ պարենամթերքինախարարիպաշտոնակատար, Ա.Իսագուլով`ՆԳ նախարարիպաշտոնակատար,Ս. Թեւոսյան` ԼՂՀ ֆինանսների նախարարի պաշտոնակատար, Յու. Դավթյան` ԼՂՀ վիճակագրության պետական վարչության պետի ԼՂՀ պետարխիվ,ֆ. 254, : Նույն տեղում, թ. 11-14:

ց.1,

պ. մ. 2,

կ.1,

|

որ,

կատարելագործումը: ծանր մարէին պաշտպանական ԻՊ ուժերը շարունակում բազմաթիվ հատվածներում,որոնց տեր մղել ռազմաճակատի ուտեսակետիցկարեւոր նշանակություն թվում` ռազմավարական շրջանի Կիչան գյուղի նեցող Ասկերանքաղաքիեւ Մարտակերտի համար ուղիղ ճանաԱյստեղիցհակառակորդի

ուղղություններում:

Մարտի

մայրաքաղաք: պարհէր բացվումդեպիհանրապետության ձեռնարկեհակահարձակում 11-ին ԻՊՈՒ ստորաբաժանումները եւ հասան զգալի հաջողություններ ցին նույն ուղղություններում հանձնված դիրքերը, այլեւ նրանք ոչ միայն հետ վերադարձրին

թ. 5-6:

Ճնշեցին Սրխավենդգյուղի հատվածում տեղակայվածադրբեջանականկրակակետերը:

Մարտի 12-ին Ա. Մկրտչյանը ընդունեց Մեծ Բրիտանիայի լորդերի պալատի փոխխոսնակ, բարոնուհի հետ

Ա.

օրը

Մկրտչյանի եւ

ի |

Քոքսին, որն իր

քանակությամբդեղորայք եւ մանկական կայացավհեռախոսազրույցԼՂ՛ ԳԽ նախագահ ԱդրբեջանիԳԽ նախագահՅ. Մամեդովիմիջեւ՝

Արցախէր բերել

սնունդ: Նույն

Ք.

հարցերը եւ ապահովել նրանց կանոյություններիկազմավորման

մեծ

վերջինիս նախաձեռնությամբ:Պայմանավորվածությունձեռք բեր-

րար Հ.

Հասանովը, զանգահարելովԼՂՀ

ԳԽ

լ

նախագահին,ղարա-

բաղյան կողմին մեղադրեց պայմանավորվածությունըխախտելու

քաղաքացիներիմեկնելու կանոնաՎանրապետությունից կարգ մշակելու եւ մեկնելը կարգավորելունպատակովստեղծվեց ժամանակավոր հանձնաժողով` Հ. Խաչատրյանի գլխավորութվարչությանը`խստիվայամբ: Վանձնարարվեցօդանավակայանի իսկ ՊԽռաջնորդվելհանձնաժողովի մշակած կանոնակարգով, անվին` անհրաժեշտ միջոցներ ձեռնարկել օդանավակայանի ապահովելուհամար: տանգություննու կարգուկանոնն Դա ճիշտ ռազմավարական քայլ էր եւ արվեց այն նպատահետեւանքով ԼՂՀ քաղակով, որպեսզիչթույլատրվիպատերազմի արքացիների, հատկապես`արականսեռի ներկայացուցիչների

վեց ժամանակավորհրադադարիմասին, սակայն ադրբեջանական կողմը խախտեց այն` հրետակոծելով Ասկերան շրջկենտրոնը: Մարտի14-ի առավոտյանժամը 9-ին Ադրբեջանիարտգործնախա-

նավոր գործունեությունը":

|

տահոսքը երկրից:

ներից մեկն էր, որը որպես առանձնահատկություն`մշտապես դրսեւորվել եւ շարունակում է դրսեւորվել Ադրբեջանի կիրառած

հանդես եկավ ԼՂ-ի հիմնաՎերջում ԳԽ նախագահությունը վերաբերյալ հարցի շուրջ միջազգային նախաձեռնությունների ասվում էր. «ՈղջուՆրանում մասնավորապես հայտարարությամբ:

մարտավարությանմեջ: Մարտի 17-ին տեղի ունեցած ԼՂ՛Վ ԳԽ նախագահության նիստում քննարկվեց Ստեփանակերտիօդանավակայանիգործունեության մասին որոշման նախագիծը:Ելնելով ստեղծված ծանր իրադրությունումհանրապետությանժողովրդականտնտեսության

չի կարող դրականփոփոխութմասնակցության` կայացուցիչների

մեջ: Սա արդեն տիպիկադրբեջանականնենգամտությանօրինակ-

եւ

պաշտպանությանհամար օդանավակայանիկարեւոր նշանակությունից` ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունըորոշեց Ստեփան կերտի

նելով բազմաթիվերկրներիեւ միջազգայինկազմակերպություննեդադամարտականգործողությունների րի շահագրգռվածությունը հայտարարումէ, որ րեցմանգործում` ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը ստեղծված կացությունիցելք որոնելը առանց ԼՂՀ-ի լիազոր ներյուններ առաջ բերել տարածաշրջանում: է ԼՂՀ-ն ռազմականագրեսիայիօբյեկտ է, ամենմի խաղաղանրա ներկայությունըԼՂՀ-ի շահերը շոշափող

՛

եւ պարտադիր

օդանավակայանում սահմանել աշխատանքայինհատուկ ռեժիմ եւ այն օգտագործել առաջին հերթին ժողովրդատնտեսական եւ պաշտպանականնշանակության բեռների փոխադրմաննպատակով: ԼՂԴ ՆԽ-ին հանձնարարվեցկարճ ժամկետումլուծել օդանավակայանիղեկավարության,տեխնիկականեւ սպասարկողծառա՝

րար |

ան-, անկայունությունից Ինչպես նշեցինք, տարածաշրջանի հանգստացած`միջազգայինհանրությունըկրկին ճիգեր գործադֆ. 254, ց. պետարխիվ, : ԼՂՀ 26: թ. տեղում, Նույն

ՀարությունյանՄ., նշվ. աշխ, էջ 43:

գործընթացի»՞:

1. պ. մ. 2,

կ.1,թ. 25-26:

Անկասկածէ, որ այդ քաղաքականություն: ճկուն եւ կշռադատված Իրանն առաջնորդվումէր առանախաձեռնությամբ միջնորդական ապահովելուձգտումով, ջին հերթին սեփականանվտանգությունն սակայն հետապնդումէր նաեւ այլ նպատակ,այն է` իր ազդեցութ-

խաղաղ ճանապարհակամարտությունը րեց ռազմաքաղաքական հով կարգավորելու նպատակով: Մարտի 16-ին ԵԱՀԽ-ն որոշեց իրադրություտարածաշրջանուղարկել իր ներկայացուցիչներին` նը տեղում ուսումնասիրելու համար: Մարտի 20-ին Ստեփանակերտ ժամանեցին ԱՄՆ պետքարտուղար Ս. Վենսը եւ ԵԱՀԽ ներկայացուցիչՅ. Կուբիչը, որոնք մինչ այդ այցելել էին Բաքու եւ Երե-

ԱՊՀ յան տարածումըՀարավայինԿովկասում, իսկ հետագայում` տարաաշխուժացումը այլ երկրներում:Իրանի դիվանագիտական թուրքական էր նաեւ Ադրբեջանում ծաշրջանումպայմանավորված եւ դուրսմղմաննրա ձգտումով: ազդեցությանսահմանափակման

Նրանք հանդիպեցին նաեւ ԼՂՀ իշխանություններիհետ եւ խոստացանտարածաշրջանումիրադրությանվերաբերյալզեկուցել ՄԱԿ-իԱԽ-ին եւ անհապաղ միջոցներձեռնարկել հիմնահարցը խաղաղկարգավորելու ուղղությամբ1. ւան:

նաեւ

եւ, հետեւապես,

տարածաշրջանայցելեց Մարտի 20-ին հակամարտության Իրանի ԻսլամականՀանրապետության(ԻԻՀ) ԱԳ նախարա-

րի տեղակալ Մ. Վայեզին, որի նպատակնէր յոթօրյա տեւողությամբ մարտական գործողություններիդադարեցմանպայմանավորվածություն ձեռք բերելը: Նա հանդիպեց Ա. Մկրտչյանի հետ, հայտնեց տվյալ խնդրի վերաորն իր պատրաստակամությունը ձեռք բերվեց, սաբերյալ: Նույն օրը սպլայմանավորվածությունը կայն ադրբեջանականկողմը դարձյալ խախտեցայն, հարձակում ձեռնարկեց եւ փորձեց զավթել Մարտունի շրջկենտրոնի մերձակա` ռազմավարականտեսակետից կարեւոր բարձունքը, սակայն

շպրտվեց: Այդ հարձակմանառթիվ մարտի21-ին ՞: բողոք ներկայացրեցԱդրբեջանին

հետ

ԻԻՀ

ԱԳՆ-ն

հակամարտությունըդեռեւս իր սկզբնականփուլում մի շարք խնդիրներառաջացրեցԻրանի արտաքին եւ ներքին քաղաքականությանմեջ: ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո Իրանն իր աշխարհաքաղաքական շահերի տեսանկյունից ձգտում էր տարածաշրջանում վարել իր համար բավականին Պետք է նշել,

։

հարկ ենք համարում ընդգծել, որ Իրանը շատ Այս ենթատեքստում բացասականէ գնահատումԹուրքիայի դերը տարածաշրջանում

որ

ԼՂ

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ, էջ 125-126: Նույն տեղում, էջ 126:

"

կարգավորման հակամարտության ղարաբաղյան

որագործընթացումԹ̀ուրքիայի արտաքինքաղաքականությունը կողմնապահեւ տարածաշրջանային կելով որպես բացասական, մյուս երկրներիշահերնանտեսող՝: աՆկատենք,որ Իրանիակտիվացումըտարածաշրջանում որը, չնայած առկա հակասությունռաջ մղեց նաեւ Արեւմուտքին, Այսներին, սկսեց նրա հետ միասնականճակատովհանդես գալ: մեջ պիսով` միջազգային առաքելությունները մրցակցության (մարտի 24-ին) ոմտան: ԵԱՀԽ առաջինլրացուցիչ հանդիպմանը ԼՂ-ի րոշվեց ԵԱՀԽ-ի հովանու ներքո Մինսկում (Բելառուս) հրավիրել,որը «ճգնաժամիխաղաղ կարխնդրովխորհրդաժողով

համար կապահովի գավորմաննպատակովբանակցությունների Խորհրդի որոշմամբ`Ադրբեմշտապեսգործող հանձնաժողով»: ջանից, Հայաստանից,Բելառուսից, Գերմանիայից,Իտալիայից, եւ Ռուսաստանից, ԱՄՆ-ից, Թուրքիայից, Ֆրանսիայից,Չեխիայի ու ՇվեդիայիցբաՍլովակիայիՖեդերատիվՀՎանրապետությունից պետք է հրավիրվեինԼՂ-ի օրինականիշցի, խորհրդաժողովին

2.

ԲալայանՏ., նշվ. աշխ., էջ 35:

հեք:/խոա.ում.ՅոմՅոո/ում/քոօօօՏՏ.հնո.

խանությունները,բայց միայն որպես շահագրգիռ կողմ: Անհրաժեշտ է հաշվի առնել, որ խորհրդաժողովիմասնակիցներիմասին ընդունվել է այն օրերին, երբ ԼՂՀ-ն գտնվում էր շրջաորոշումն փակման մեջ եւ հումանիտարաղետի եզրին: Մինսկի խորհրդաժո-

|

ղովի առաջին նախագահ Մ. Ռաֆայելիի խոստովանությամբ`վե-

|

րացման սպառնալիքի տակ էր հայտնվել բանակցությունների

:

բունառարկան:

ԼՂ-ի բանակցային կարգավիճակի հստակորեն կանոնա-

կարգվածչլինելը

ղարաբաղյանկողմի իրավունքներիեւ պարտա-

կանություններիերկակի մեկնաբանությանպատճառ դարձավ:Այսօր

էլ

այդ

|

|

Իրանի տարածաշրջանայինդերը նվազեցնելու եւ նրա միջ-

նորդականնախաձեռնությունըչեզոքացնելու Արեւմուտքի մտադ-

րությունը՞:

որ

Մինսկի խումբ ստեղծելու մասին ո-

րոշման ընդունումից անմիջապեսհետո ՄԱԿ-իԱԽ-ն տի 26-ին որոշեց ձեռնպահմնալ ԼՂ-ում

թ.

մար-

որեւէ խաղաղարարգոր-

եւ

Նրանց ընդունեցինԼՂՎ ԳԽ. նախագահ րայքով ապահովելը": Վ. Մկրտչյանը,ՆԽ նախագահՕ. Եսայանը, ԼՂ՛ ԳԽ քարտուղար այլ անձինք: Հակոբյանը,պաշտոնատար Մարտի 24-ին տեղի ունեցավ ԼՂՎ ԳԽ նախագահության Ա.

Վ. քաղխորհրդինախագահիպաշտոնակատար Ստեփանակերտի Գեւորգյանն իր հերթին ներկայացրեցՍտեփանակերտքաղաքում քաղտիրող իրավիճակըեւ ժողովրդականպատգամավորների

ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը խորհրդիգործկոմիգործունեությունը: Ստեփանակերհանձնարարեցժողովրդականպատգամավորների տի քաղխորհրդիգործկոմին` քննարկել եւ միջոցներ ձեռնարկել

:

Հատկանշականէ,

ԵԱՀԽ-ի ներկայացուցիչ, Չեխիայի ԱԳՆ աշխատակիցԺ. Բրաունը, որոնց նպատակն էր ԼՂՀ-ին հումանիտար օգնություն ցուցաբերելը, բնակչությաննառաջին անհրաժեշտությանդեղո-

րը

նիստ: Մարտակերտի,Մարտունու, Հադրութի շրջխորհուրդների Գ. գործկոմներինախագահներՆ. Օհանջանյանը,Ս. Սեյրանյանը, Վայրապետյանըներկայացրինշրջաններումտիրող իրավիճակը:

.

հանգամանքըխաղաղարարգործընթացի արդյունա-

վետ առաջընթացիհիմնականխոչընդոտներիցմեկն է: Պետք է փաստել, որ մարտի 24-ի որոշման մեջ հստակերեւաց

|

ժամանեցինՖրանսիայիսոՄարտի21-ին Ստեփանակերտ ցիալականեւ հումանիտար օգնության պետնախարարԲ. Կուշնե-

|

ծողության մասնակցելուց` ի շահ ԵԱՀԽ-ի ջանքերին աջակցելու

մասինորոշման":

|

նիստում բարձրացվածհարցերի լուծման ուղնախագահության ղությամբեւ 15-օրյա ժամկետումտեղեկացնելկատարվածաշխատանքներիմասին՛: բարդ իրադրութԵլնելով ստեղծված ռազմաքաղաքական ԼՂՀ օրենքի 24-րդ յունից եւ ղեկավարվելով«ԼՂՀ ՆԽ-ի մասին» եւ պաշտպանութանվտանգության հոդվածով`հանրապետության մշակմանու իյան ապահովմանանհետաձգելի միջոցառումների նարագործմանշրջանակներում,մինչեւ ԼՂՀ պաշտպանության -

ԵԱՊԽ Լուգաֆայելիի նամակը

գործող նախագահին,23 սեպտեմբերի1992թ:

Տ., նշվ. աշխ., էջ 61: 2Բալայան տրոս.

Իսկ ԼՂՀ-ի ներկայացվածությանհարցում ԵԱՀԽ-ի ոչ կառուցողականդիրքորոշումը աղավաղեց հիմնահարցիէությունը, եւ ԼՂ իշխանությունները,բնականաբար, պահանջում էին որոշակիություն:Այդ պատճառովէլ Մինսկիխորհրդաժողովի գումարման առաջիննախապատրաստական նիստերին ԼՂ-ի պատվիրակությունը բացակայումէր: Ղարաբաղի ներկայացուցիչներըմասնակցեցինլոկ Հռոմի խորհրդակցությաներրորդ նիստին, ըստ որում միայն մեկ՝ իր մասնակցության կարգավիճակիհարցով:

'

|

'

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 126-127: 1992թ. մարտի24 նիստիարձաԼՂՎ ԱԺ ընթացիկարխիվ.ԳԽնախագահության 15: նագրություն, ԽԱ

"

խարարությանկազմավորումը, 1992 թ. մարտի 26-ին ԼՂՀ ՆԽ-ին առընթերստեղծվեց ԼՂ՛ պաշտպանությանկոմիտե՝(ՊԿ):

Վանրապետությունումներքին կայունություն պահպանելու նպատակով`ԼՂ՛ԳԽ-ի նախագահությունը,ներքին պայմանավորվածության համաձայն, որոշեց ՊԿ նախագահ նշանակել Ս.

Սարգսյանին,որին հանձնարարվեց10-օրյա ժամկետում առաջարկություններներկայացնելՊԿ-ի կառուցվածքի,կանոնադրության եւ անվանակազմիմասին: Կոմիտենիր ողջ գործունեությունը պետք է կազմակերպերԼՂՀ ԳԽ եւ ՆԽ որոշումների ու կարգադ-

րություններիհիման վրա: Այդ որոշումից հետո ԳԽ նախագահությունը նպատակահարմար գտավ, որ ԼՂ՛ ԳԽ նախագահըմի անգամ եւս հանդիպում ունենա

նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանի երկկողմ հարաբերությունների բարելավման նպատակով:Ա. ՄկրտչյանըԵրեւան մեկնեց մարտի 30-ին եւ հաջորդ օրը հանդիպեց ՀՀ նախագահի հետ: Զրույցի ընթացքում ՀՀ նախագահը Ա. Մկրտչյանիննորից հասկացրեց,որ նա իր տեղը պետք է զիջի ՀՀՇ-ական որեւէ մեկին, հակառակդեպքում Վայաստանըկարող է ՀՀծ

հետ`

դադարեցնելռազմականօգնության ցուցաբերումըԱրցախին 2Ուշագրավ է այն փաստը,որ մինչ այդ էլ պետականեւ ռազմական մի շարք պաշտոններում ԳԽ նախագահության որոշմամբ

նշանակվածէին ՀՀՇ անդամներ:Փաստորեն, Արցախում, պատերազմական դժվարին իրավիճակում,երբ դրված էր ազգի լինելչլինելու հարցը, նորաստեղծ հանրապետությանղեկավարման

ձեւն էր: Ի՞նչն էր ստիպում ՀՀ նախահիմքը ժողովրդավարական գահին գնալ այդպիսի քայլի: Հնարավոր է` երկյուղ էր կրում, թե ԼՂՀ-ում դաշնակցությանհզորացումըկարողէ անցանկալիազդե'

ԼՂՀ կառավարության ընթացիկարխիվ,ՆԽ 1992թ. մարտի26-ի նիստիարձաՒ 3: նագրություն, ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., էջ 160:

կյանքի վրա: Հետագայում ցություն ունենալ ՀՀ ներքաղաքական ՀՀ իշխանությունները ցանկանումէին ԼՂՀ-ն պարզ դարձավ, որ մեջ. այն ժամագործընթացների ներքաշել ՀՀ-ի ներքաղաքական նակվա երկու հիմնականքաղաքականուժերից յուրաքանչյուրը ձգտում էր Ղարաբաղիգործոնն օգտագործելորպես զորեղ խաՂարաբաղը ղաքարտ: Բայց նման փորձերնապարդյունանցան: կախվածչլինեորդեգրել էր չմիջամտելուքաղաքականությունը`

տեղի ունեցող իրադարձություններից: ստիպեց գոնե հաշվի նստել Ղարաբաղիիշխանությունղեկավարությանը`

լով

Դա

ՀՀ-ում

ների հետ, եթե ոչ հաշտվել:

եւ ԻՊՈՒ հրամանատարության նախագահության դեմ էր նախագահի մեծամասնությունը "ազդեցիկ ղեկավարների ապաշտոնիցԱ. Մկրտչյանիհնարավորհրաժարվելուն:Մինչդեռ, ռանց ՀՀ-ի ամենաբարձրմակարդակովօգնության,հնարավորչէր

ԼՂՎ ԳԽ

ԳԽ նախագահըկանգպաշտպանելԱրցախը:Փաստորեն, ԼՂՀ առաջ: Եվ այդ ժամանակ էլ Արցախումարնած էր երկընտրանքի ուրվականը: Հակված ենք դեն նշմարվում էր երկիշխանության ԼՂՀ-ում ՀՅԴի գործունեության կարծելու, որ Ա. Մկրտչյանիեւ

ժողովրդավարական իրադրությունում սխալը պատերազմական պետությունկառուցելու ուղղույթ ընտրելն էր, ինչի արդյունքում մի շարք կարեւոր պաշտոններհանձնել հարկ եղավ իշխանության Նման ռազմավարութգործիչներին: ընդդիմադիրկուսակցական թերեւս, արտաքինմիջամտության յունը իրեն կարդարացներ, դեպքում:Վետագայումկնկատենք,որ Ա. Մկրտչյանի ցակայության մահից հետո պետությաններսում ստեղծվեց ներքաղաքական բա-

քաոսայինիրավիճակ:

հետ ԼՂՀ այցելեց Ապրիլի 1-ին մի խումբ դիտորդների արտաքինգործերինախա ԵԱՀԽ-ի նախագահ,Չեխոսլովակիայի ունեցանԼՂՀ ԳԽ նախագամ խ րար Ի. Դինսբիրը:Նրանք հանդիպում ունեց :

հի

հետ եւ

նույն

օրը

նակերտայցելեց

մեկնեցին Բաքու՞:Իսկ ապրիլի 4-ին Ստեփա-

ԻԻՎ ԱԳ

նախարարիտեղակալ Մ. Վայեզին, որի

նպատակնէր` միջնորդականշրջանակներումիրականացնել տա-

րածաշրջանում կրակի դադարեցմաննուղղված միջոցառումներ, սակայն ադրբեջանականկողմը պատասխանեցԼՂՀ մայրաքաղա-

քի հրետակոծումով,ինչի հետեւանքովմիջնորդ կողմը նորից բողոք

հղեց Ադրբեջանին: Ապրիլի3-ին տեղի ունեցած ԼՂՀ

տը

ԳԽ

նախագահությաննիս-

որոշեց Շուշիի շրջանի ազատագրված Մալիբեկլու գյուղի

գյուղխորհրդի տարածքի չօգտագործվողհողատարածությունները

հանձնել Ասկերանիշրջանի գործկոմի ու Ստեփանակերտիքա-

ղաքային խորհրդի տնօրինությանը: Այնուհետեւ քննարկվեց ԼՂՀ իշխանության

եւ

կառավարման տեղական մարմինների աշխա-

տանքի արդյունավետությունըբարձրացնելու լրացուցիչ միջոցառումների վերաբերյալ որոշման նախագիծը": Հաշվի առնելով ռազ-

մական գործողությունների պատճառով տեղականխորհուրդների

ընտրությունների անցկացման անհնարինությունը,ինչպես նպատակ ունենալով բարձրացնել

ԼՂՀ

իշխանության

եւ

նաեւ

կառա-

վարման տեղական մարմիններիաշխատանքիարդյունավետությունը`

ԼՂ՛

ԳԽ

նախագահությունըորոշեց մինչեւ տեղական ինք-

նակառավարմանմասին օրենքի ընդունումը եւ ԼՂՀ իշխանության տեղականմարմիններինոր ընտրություններիանցկացումը շրջանային, քաղաքային, գյուղական

եւ

ավանային խորհուրդներին,

նրանց գործկոմներինթույլատրել բացառությանկարգով գործկոմի նախագահիպաշտոնում ընտրել նաեւ տվյալ խորհրդի պատգամավոր չհանդիսացող անձանց: Անհրաժեշտությանդեպքում,

Բօշոշճոուո, էրւ րլոոցրո 1Ըոքնուու ոոօրոռուու, ՕԽոռտուծքո,2001, «.493. ԼՂՎ ԱԺ ԼՂՀ

ընթացիկարխիվ, արձանագրություն16:

ԳԽ

նախագահության1992թ. ապրիլի 3-ի նիստի

հաշվի առնելով տվյալ շրջանում(քաղաքում) ստեղծվածկացութշրջանային (քաղաքայունը, ժողովրդականպատգամավորների յին, խորհուրդների գործկոմների ղեկավարների նշանակումը

կողմից` ԼՂՀ պետք է իրականացվերԼՂՀ ԳԽ նախագահության համանման իՆԽ-ի ներկայացմամբ:Ընդ որում, շրջգործկոմներին խորրավունքներվերապահվեցինիրենց ենթագերատեսչական

հուրդների գործկոմներիղեկավարներինկատմամբ:Նստաշրջան հրավիրելուեւ գործկոմինիստերիքվորումնապահովելուանհնա-

րինության պայմաններում,գործող օրենսդրությանըհամապատեղական խորտասխան` ժողովրդականպատգամավորների ...հուրդների գործկոմներինվերապահվեցսեղմ կազմերովորոշումեւ Հադրութի շրջանային ներ ընդունելու իրավունք: Մարտակերտի նստաշրջաններիորոշումներով՝նշված շրջանների խորհուրդների

մինչեւ նոր պարտականությունները գործկոմներինախագահների ընտրություններանցկացնելըդրվեցինԼՂՀ ԳԽ պատգամավորներ Ն. Օհանջանյանի (Մարտակերտի շրջգործկոմ),Գ. Հայրապետյանի (Վադրութիշրջգործկոմ) վրա: ԳԽ պետականշինարարության, ամրապնդման հանձնաիրավականհարցերի եւ օրինականության ԼՂՀ-ում տեղականինքնաժողովին հանձնարարվեցարագացնել տեղականմարմինմասին օրենքի եւ իշխանության կառավարման մասին օրենքի նախագծերիմշակումն ու ների ընտրությունների

նստաշրջանիններկայացնելը:ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը հաստատեց ԼՂՀ բնակչությաննուղղված` ԼՂՀ ԳԽ նախագահութդիմումի տեքստը, ուր մասնավոյան, ԼՂ՛1 ՆԽ նախագահության անում րապես ասվում էր. «...կայրենակիցներ,մենք ձեզ կոչ ենք սթափեւ սառնասիրտգնահատելԱրցախիներկա իրավիճակիողջ սադրանքների:Ժաբարդությունը,չենթարկվելխուճապահարույց ԳԽ

մանակի հրամայականնէ` դիմակայելցանկացածդավերի: Մեր ուժերը հրաշքներ են գործում: Անհավաինքնապաշտպանական

թափածարյանգնով կռվումհայրենիքիանձնվերզավակների ոչ մեկին: այս սուրբ հողը չենք զիջի թիզ առ թիզ ազատագրվող ու բիրտ ուժին բոլորս միասինդիՄեկ անգամեւս հիշենք. անարգ օհոգի եւ մեկ մարմին: Պատմության

սար

հե-

վերաբերյալ:Ինչպես հայտնի դարձավ խաղաղ կարգավորման հայտնել էին իրենց դիրքորոտագայում,ԼՂՀ իշխանությունները Ա. Կոզիրեւը աշումը Ա.Կոզիրեւի առաջարկությանվերաբերյալ:

լարուձեռք է բերվումուժերի գերագույն րենքն է` ազատությունը եւ

ռաջարկել էր ապրիլի 24-ին ՄիներալնիեՎոդի քաղաքում գումաորին Ղարաբաղիկողմից պետք է մասնակրել խորհրդաժողով, համայնքների ներկայացուցեին հայկականեւ ադրբեջանական

կազմակերպվածությամբ:

ԼՂՀ-ն կարող են ներկայացնելմիայն նրա բանակցություններում

մագրավենքո̀րպես մեկ

տքնաջանաշխատանքով զոհողությամբ, վերանձնական

մով,

է անդառնալիորոշման, Մեր պայքարը խարսխվում մեր են մեր հուսալի ապակամքիվրա, որոնք կռվաններն անկոտրում կերտելու`ի պահ սերունդնեգայի: Այդ ապագանմեզէ վիճակված

գտան, որ ցանկացած Ղարաբաղիիշխանությունները ցիչները":

օրինականիշխանությունները: հերթականբռնկումըտելարվածության Ռազճաճակատում զինվածուժերը ղի ունեցավ ապրիլի 10-ին, երբ ադրբեջանական շրջանի Մարաղա գյուՄարտակերտի Միր-Բաշիրիցներխուժեցին շարունակնիստում ապրիլի7-ի ԼՂ, ԳԽ նախագահության հաջողվեցետ շպրտել թշնամուն,սաղը: ճիշտ է, ԻՊ ջոկատներին պաշտոններում. գործադիրիշխանության վեցին նշանակումները կայն այդ ներխուժմանհետեւանքով խաղաղ բնակչությանշրջակոմիպետական եւ նշանակվեցԼՂՀ էկոնոմիկայի Վ. Աթաջանյանը նում եղան բազմաթիվզոհեր: Զավթիչները հիմնովին հրդեհել ԼՂՀ ազգաՍ. Խաչատրյանը՝ պաշտոնակատար, Ապրիլի 12-ին այցելելով այդտեղ` ադրբեջանտեի նախագահի ավերել էին գյուղըշ: պաշպետի (ԱԱՊՎ) վարչության պետական վկաններըդարձանԼՂՀ ԳԽ նախային անվտանգության ցիների վայրագությունների կազմի կառավարության լորդերի պալատիփոխխոստոնակատար, եւ նրանք ընդգրկվեցին գահը, այնուհետեւՄեծ Բրիտանիայի զինվորական ԼՂՀ քաղաքացիների էր մեջ: Այնուհետեւքննարկվեց նակ, բարոնուհիՔ. Քոքսը, որը ապրիլի 11-ից 13-ը գտնվում զորակոչըիրականացնելու՝ ԼՂՀ-ում եւ 1992 թ. մայիս-հունիսի հումանիտարօգծառայության` իր հետ բերել էր մեծ քանակությամբ օրենսդանցկացնելգործող ԼՂՎ ՆԽ-ի առաջարկը:Որոշվեց այն նություն, ինչպեսնաեւ մի խումբ լրագրողներ՝: ԳԽ նախագահի տ եղակալ ԼՂՎ ԼՂՎ ԳԽ նախաԱպրիլի 14-ի առավոտյանտեղի ունեցավ րությանհամաձայն: Վերջումլսվեց ա շԼՂՀ հաղորդումըԵրեւանեւ Մոսկվա կատարած Գ. Պետրոսյանի նիստ":Կայացվեցինհետեւյալ որոշումները.

րի»': `

մասինշ: այցի արդյունքների խատանքային

գահության

ՌԴ

արտգործնա-

հանձնաժողովիկազմում փոփոխութկենտրոնականընտրական

ժամանեց Ապրիլի9-ին Ստեփանակերտ եւ հանդիպումունեցավ ԼՂՀ իշխանությունխարար Ա. Կոզիրեւը Վ., նշվ. աշխ. էջ 12: ,Պարությունյան մերժեց Ա. ԿոզիրեԼՂ ԳԽ նախագահությունը Կերի ԻՆ. Սա պատուական հետ: կայն (Արցախի)Հանրապետություն, ների Լեռնային Ղարաբաղի տուեալներ, Անթիլիաս, հիմնահարցի

ւի

առաքելությունըղարաբաղյան միջնորդական -

Տ,

1, թ. 254, «1ամշկ1թ3 ց. 1, պ. մ. 2, կ.

. պետարխիվ.ֆ. ԼՂՎ Նուն տեղում,թ. 38-42:

7:

36-3

պատմաճարտարապետական

րգա:ազգաբաշխակալն,

էջ

52:

ՀարությունյանՎ., նշվ.աշխ., էջ 130: ԼՂՎ պետարխիվ, ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 2,

կ.1, թ.44-50:

Ուսումնասիրելովեւ վերլուծելովհետագայումերկրումծապետք է ասել, որ իրադարձությունները` գած ներքաղաքական է ապրիլի 14-ի կրակոցը բազմաթիվմտորումներիտեղիք տալիս, ժողովրդականպատգամավորների են որոնում: Խնդիրն անգամ այն չէ, որոնք առ այսօր պատասխան մակատարելու փոփոխություններ պաշտոնում կոմի ղեկավարի այն թե ինչպեսդա տեղի ունեցավ, ամենայն հավանականությամբ եւ պաշտոնից, զբաղեցրած ազատվեց Մանգասարյանը սին (Գ. դասին է պատկանում,սակայն ինչպե՞սբաչբացահայտվողների լսվեց Ա. Գաբրիելյանը): Այնուհետեւ նշանակվեց այդ պաշտոնին համընկնումները: միանգամայն հանրապետությանցատրելփաստերի ԼՂՎ ՆԽ նախագահՕ. Եսայանի հաղորդումը Նույն օրը երեկոյանտեղի ունեցավԼՂՀ ԳԽ նախագահութհարաբերությունմեջ ֆինանսական տնտեսության Ժողովրդական էր յան եւ ՊԽ-ի համատեղ արտակարգնիստ, որը նախագահում աշխատանքների ուղղությամբկատարված ների կարգավորման տեղակալ Գ. Պետրոսյանը": ԼՂՀ ԳԽ-ի նախագահի դեպՄարաղայի վերաբերյալ: ու մ իջոցառումների նախատեսվող վկայությամբ,մինչեւ նիստի բացումը ժամանակակիցների Ադրեկավ հանդես ԳԽ ԼՂՀ նախագահությունը քերի առնչությամբ ուժերի կողմից տարբեր հասցեներովմեղադորոշ քաղաքական գործոեւ բարբարոսական բանակի նրա բեջանիղեկավարության էր րականներ հնչեցին պատահարիառնչությամբ: Ստեղծվել ղություներըդատապարտող հայտարարությամբ: իրավիճակ,երբ ամեն մի անզգույշ քայլ կարող պայթյունավտանգ իԱյսպիսի ծայրաստիճանլարված ռազմաքաղաքական եւ հանգեցիրադրությունը ներքաղաքական էր ապակայունացնել ուտեղի երբ գոտում, րադրությունէր տիրում հակամարտության հետեւանքների:Լիակատար պատրաստանել անկանխատեսելի իրաամենաողբերգական կյանքի ներքաղաքական նեցավ ԼՂՀ-ի ՎՅԴ զինվածկազմականությանէին բերվել ԻՊ ուժերում գտնվող ԼՂՀ պետահանդիսացավ կետ շրջադարձային դարձությունը,որը վորումները, որոնց մեծ մասը կենտրոնացվելէր Ստեփանակերզոհերեկոյան 14-ի ապրիլի գործընթացում. կան շինարարության Ա. Իսագուլովիառապաշտոնակատար տում: ԼՂ՛ ՆԳ նախարարի Ա. վեց ԼՂ՛ ԳԽ նախագահ Մկրտչյանը: ջարկությամբ,մինչեւ հետաքննությաննախնականեզրակացութտալ այն հարցին, թե արդՄինչ օրս դժվար է պատասխան անդամներիեւ Ա. Մկրտչյանիընտայունը, ԳԽ նախագահության ապրումները ու հուսահատության մտատանջություններն յո՞ք ուժեղացնելու նպատակովն̀երքին կարնիքի անվտանգությունն Պատմական պատճառը: ողբերգության դարձան կատարված (մեծամասնությունը գով լրահամալրվեցԳԽ պահակախումբը հետո թեեւ ոչ մեծ, բայց Ա. իրենից Մկրտչյանը ԳԽ նախագափաստնայն է, որ Միաժամանակ ՀՅԴ զինված կազմավորումներից): նա ավանժառանգություն. ու թողեց քաղաքական բարոյական անդամներինառաջարկվեցմնալ շենքում: Այդ միջոցամինչեւ Գ.Պետրոսյանի հության դույթներ ստեղծեց, որոնք պահպանվեցին դրվեց ԼՂՀ պատասխանատվությունը ռումների իրականացման Երեւապաշտոնական որը տեղի ունեցավ արդեն հրաժարականը, եւ անվտանգության մշտականհանձնաժոԳԽ պաշտպանության Ղարաբաղը չէր Այսինքն` պայմաններում: հետ պայքարի ծանր նի ղովի նախագահ Վ. Բալայանիվրա: եւ պահպանում էր իր չեկյանքին ՀՀ ներքաղաքական միջամտում

ունենալու վերաԳԽ պաշտոնաթերթ յուններ կատարելումասին, որոշմանկատարմանմասին եւ բերյալ ԼՂՎ ԳԽ նախագահության Ասկերանիշրջխորհրդիգործ-

`

զոքությունը:

ԼՆույնտեղում,թ.

51-52:

ելնելով ստեղծվածիրավիճանախագահությունը,

ԼՂՀ ԳԽ

առաջնորդվելով «ԼՂՀ ԳԽ-ի մասին» ԼՂՀ օրենքի 15-րդ ԼՂՀ ԳԽ նախագահի հոդվածով եւ 16-րդ հոդվածի 5-րդ կետով, դրեց ԼՂՎ ԳԽ նախագահիտեղակալի՝ պարտականությունները

կից

եւ

ԳԽ նախագահությունը Պետրոսյանի վրա: Այնուհետեւ ԼՂՀ «ԼՂՀ ուր նշվեց հետեւյալը. հանդես եկավ հաղորդագրությամբ, եւ ՆԽ-ն հայտնումեն, որ սույն թվականի ԳԽ նախագահությունը հետեւանքով ընդապրիլի 14-ի երեկոյանդժբախտ պատահարի

Գ.

հատվեց ԼՂՀ ԳԽ նախագահԱրթուր ԱսլանիՄկրտչյանիկյանքը: հետաքննությաննպատաԿատարվածիհանգամանքների հանձնաժողով: Ապրիլի 15-ը, կով ստեղծված է կառավարական 16-ը եւ 17-ը

րեր»":

հայտարարվումեն հանրապետությունում

սգո

օ-

Մահվան հանգամանքներըպարզող, միաժամանակթաղհանձնաժողովի կազմը հետեւյալն էր. Գ. ման կառավարական Հ. Խաչատրյան,Ա. ՏերՊետրոսյան,Վ. Բալայան, Օ. Եսայան,

Սարգսյան:Ստեղծվեց նաեւ մահվան պատճառներիբացահայտմանբժշկական հանձնաժողով: հաՆույն օրը ուշ երեկոյանլսվեց ԼՂՀ իրավապահմարմինների մասին: ՆԳ օպերատիվմիջոցառումների ղորդումըիրականացված Ա. Իսագուլովընշեց, որ ստացված նախարարիպաշտոնակատար

Թադեւոսյան,Ա.

Իսագուլով,

Ս.

համաձայն, Ա. Մկրտչյանիմահը նախնականտեղեկությունների հետեւանվրա է հասել տաբելայինզենքի հետ անզգույշ վարվելու

քով:

դիմումհղեցին ԼՂ սույն «Հայրենակիցներ, ժողովրդին`հետեւյալ բովանդակությամբ. ժամը 19-ին, դժբախտ թվի ապրիլի 14-ի երեկոյան,մոտավորապես պատահարիզոհ դարձավ ԼՂՎ ԳԽ նախագահ-Արթուր Ասլանի

ԼՂՀ ԳԽ

եւ ԼՂՀ նախագահությունը

Նույն տեղում, թ. 52:

ՆԽ-ն

ողջախոՄկրտչյանը:Հայտնելովայս ծանր լուրը, դիմումենք ձեր եւ հոգու կորովին:Յանրապետության հությանը, իմաստնությանը օրերիներիցս կարեւորվումեն մեր Ժոհամար այս ճգնաժամային Ծանր կորուստը ու համախմբվածությունը: ղովրդիմիասնությունն մեր ուժերը: Մենք չպիտի խարխլի մեր շարքերը, չպիտի ջլատի ձեզ կոչ ենք անում մնալ սառնասիրտ,չենթարկվելսադրանքների,

դիմակայելբոլոր դավերին: է, մեր որոշումը`անդառնալի: Մեր պայքարը արդարացված նվիսուրբ գաղափարին եւ անկախության Արցախիազատության

արյամբ սրբագործրաբերեցիր կյանքը Արթուր Մկրտչյանը:Թող համախմբիմեր շարված այս գաղափարըմիավորիմեր ուժերը, նրա որդեգքերը: Արթուր Մկրտչյանիհիշատակիպահպանումը մնալն է»:: րած ուղուն հավատարիմ մասնակցելու համար ԱրցախժաՀՁուղարկավորությանը Բ. ԱրարքցԳԽ մանեցին ՀՀ ԳԽ պատվիրակությունը`նախագահ Ա. Մկրտչյանի եւ մի խումբփորձագետներ՝ յանի գլխավորությամբ,

պարզելու համար: Մի քանի օր անց զոհվելու հանգամանքները որ ողբերգության հայտարարեց, խմբիղեկավարը փորձագետների հմտությանպակասը, այլ պատճառըեղել է զենքի հետ վարվելու

խոսքով`դժբախտպատահար: հակառավարություններ, Աշխարհիբազմաթիվերկրների

իրենց

կազմակերպություններ սարակականու քաղաքական համար են հայտնել իր ազատության կսկիծն ու ցավակցությունն ողբերգականմահվանառթիվ: մարտնչող ժողովրդի ղեկավարի ԻԻՀ արտգործնախարաՑավակցականհեռագրեր ստացվեցին րությունից, ԱՄՆ-ի եւ '

16.04. «Երկիր»,

Հեռա-

կառավարություններից: Ֆրանսիայի

1992թ.:

Երեւան,1997, էջ տարեգրություն, գոյապայքարի ՈւլուբաբյանԲ., Արցախյան

409:

գիր ուղարկեց

նաեւ

Ք.

Քոքսը: Մեծ Բրիտանիայիխորհրդարանի

փոխխոսնակըմասնավորապեսգրել է. «Պատմությունն ապացուցում է, որ նա, ով մեռնում է հանուն ազատության եւ արդարության, երբեք չի մոռացվում: Նրանց արյունը կյանք է բերում ուրիշներին:

Ես

հարգանքի

տուրք

եմ

մատուցում

Ա.

Մկրտչյանին,

պատմականդեր է խաղացել Ղարաբաղիպատմությանմեջ,

որը

եւ ես

ամբողջովիննեցուկ կկանգնեմձեզ»`:

Այսպիսով`Արցախյանշարժմանպատմությանմեջ վրա հասավ այն նշանակալիցպահը, երբ շարժումը թեւակոխեցզարգացման եւ

մի նոր շրջան. սկսվեց անկախհանրապետությանկայացման

գոյատեւման համար ադրբեջանականագրեսիայի դեմ

պայքարի շրջանը:

ԼՂՀ

համառ

իշխանություններըշարունակեցին ազգա-

յին պետության կարգավիճակըանկախպետականությանհարթակ բարձրացնելու ճանապարհինպահպանելմիջազգային իրավուն-

նորմերը: պետական շինարարության առանձնահատկությունն այն էր, որ հանրապետությանհռչակումից հետո սկզբնավորքի

բոլոր

ԼՂՀ-ում

ված իշխանականկառույցների,առաջինհերթին` օրենսդիր, ապա եւ

գործադիր մարմիններիձեւավորումը ընթանում էր ռազմական

շինարարության խնդիրների լուծմանը զուգահեռ` չընդհատվող ռազմական գործողությունների պայմաններում: ԼՂՎ

օրենսդիր

մարմինն իր գործունեության հենց սկզբից միջազգային տարբեր կոնվենցիաներինմիանալու ուղեգիծ որդեգրեց` նպատակ ունենալով ստեղծել ազատ, իրավական եւ ժողովրդավարականպե-

տություն:

Քանի

որ ԼՂՀ-ն

համաշխարհայինհանրության կողմից ճա-

նաչված չէր որպես ինքնիշխան, անկախ պետություն,

եւ

միջազ-

գային կազմակերպություններումնրա արտաքին քաղաքական '

«Երկիր», 16.04.1992թ.:

շահերը ստիպվածէր ներկայացնելմիջազգայինիրավունքիսուբյեկտ հանդիսացող ՀՀ-ն, այդ բնագավառումհամատեղ ջանքերն արդյունավետհամակարգելու նպատակովԼՂՀ ԳԽ նախագահության ապրիլի 20-ի նիստում որոշում կայացվեց Մ. Սարգսյանին Իսկ ապնշանակելՀՀ-ում ԼՂՀ-ի քաղաքականներկայացուցիչ": րիլի 22-ին տեղի ունեցած նիստում որոշվեց ընդունել Հադրութի շրջգործկոմիառաջարկությունըՀ̀ադրութի շրջգործկոմիիրավախորհրդատու Ռ. Հարությունյանիննույն շրջանի ժողովրդական նաեւ դատավորնշանակելու մասին: ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը խորհրդիմասին» կանոնադհաստատեց «ԼՂՀ պաշտպանության

ԼՂՀ ԳԽ նախարությունը, ըստ որի` ՊԽ կազմի մեջ ընգրկվումեն գահը (ՊԽ նախագահ եւ ԻՊ ուժերի գլխավոր հրամանատար), ԼՂՎ ԳԽ նախագահիառաջին տեղակալը, ինչպես նաեւ ԼՂՀ ՆԽ նախագահը,ԻՊ ուժերի հրամանատարը,ԼՂՎ պաշտպանության հանձնաեւ անվտանգության նախարարը,ԳԽ պաշտպանության ԼՂՀ ԳԽ նախագաժողովի նախագահը:Անհրաժեշտդեպքերում, ՊԽ-ի կազմի մեջ կահության որոշմամբկամ կարգադրությամբ, կանոն, րող են մտցվել նաեւ այլ պաշտոնատարանձինք: Որպես

ՊԽ-ի նիստերինհրավիրվումեն

ԼՂՀ ՆԳ

նախարարը, ԼՂՀ ԱԱՊՎ

դեպքում, պետը, ինչպես նաեւ, անհրաժեշտության անձինք»: այլ պաշտոնատար կարգադրությամբ`

նախագա

հագործող օրենքներինեւ որոշումներին Կառավարության ԼՂՀ մապատասխան`ՊԽ-ին իրավունք է վերապահվում քաղաքացիներին,իրավիճակիցելնելով, ներգրավել հաղորդակցության էմիջոցների, էլեկտրակայանների, ուղիների, կառույցների,կապի կարեւորագույնայլ օբյեկտներիպահպանութլեկտրացանցերի, յան, հրդեհների,համաճարակների,այլ աղետներիդեմ պայքարի

ֆ. 254, պետարխիվ, չԼՂ՝ 2Նույնտեղում, թ. 59-61:

ց. 1, պ. մ. 2,

կ.1, թ.58:

տեղակալՄոսբերգը:Վերջինսբանակցային արտգործնախարարի

պաշտպանականնշանակություն ունեցող աշխատանքներում: Նաեւ որոշվեց աշխատանքայինավտոսայլային պարհակ հայտարարել պաշտպանությանկարիքների բավարարմաննպատակով, ինչպես ձեռնարկություններից, այնպես էլ առանձին քաեւ անհրաժեշտ այլ ղաքացիներիցկատարել փոխադրամիջոցների նե այլ

եւ Վայաստանի ղեկավարների սկսեց Ադրբեջանի գործընթացներ էր նրա այցը ԼՂՀ, սակայն անհասկանալի հետ: նախատեսված Կոայն չկայացավ:Իսկ Դանիայի մայրաքաղաք պատճառներով ապրիլի 28-30-ը տեղի ունեցավ սեմինար-գիտաժո պենհագենում քննարկվեց մասնակցությամբ ղով, որտեղ շահագրգիռերկրների նաեւ ՎարաԼՂ-ի, ինչպես տիրող իրադրությունը` Անդրկովկասում պատվիրաՎայաստանի հարցերը": վայինՕսիայի եւ Աբխազիայի հարցերովհատուկ հանձնակությանկազմումէին ՀՀ ԳԽ Արցախի նույն հանձնաժողովիքարժողովի նախագահՍ. Բաղդասարյանը, ժ. ԼիպարիտՀՀ նախագահի խորհրդական տուղար Ս. Զոլյանը եւ

գույքի ժամանակավոր առգրավում, կարգավորելհիմնարկներիեւ ձեռնարկություններիաշխատանքայինժամերը, ամեն տեսակ ժողովների, երթերի եւ ցույցերի կազմակերպումը,արգելել որոշակի ժամից հետո առանց հատուկ անցագրերի փողոցում հայտնվելը, սահմանափակել փողոցայիներթեւեկությունը,ինչպես նաեւ անհ-

րաժեշտությանդեպքում կատարել խուզարկություններու կասկածելի անձանց կալանքներ եւ այլն: ԳԽ նախագահությունըորոշեց

նաեւ մասկողմից սեմինարինմասնակցեցին յանը: Վայաստանի եւ պրոֆեսոր Յու. Բարսեղովը արեւելանագետ-գիտնականներ

ուժը կորցրած համարել Պաշտպանության խորհուրդ ստեղծելու

մասին ԼՂՀ

ԳԽ

րոշումը

նախագահության1992

թ.

մարտի 4-ի թիվ 0023

ո-

:

|

Հայ-ադրբեջանական զինված հակամարտությանճակա-

իրադրությունը գնալով շիկանում էր: Ծավալվող ադրբեջանական ագրեսիայինդիմակայելը ԼՂՀ-ի գոյատեւմանհամար կա-

տում

րեւոր եւ կենսականնշանակություն ուներ: Դրան համապատաս-

խան, հայկական կողմը շարունակում էր դիվանագիտականջանքեր գործադրել միջազգային ասպարեզում` նպատակունենալով

համաշխարհային հանրության գիտակցությանը հասցնել հակամարտությանբուն էությունը եւ հասնել նրա խաղաղ կարգավորմանը: Եվ ահա ապրիլի վերջին ԵԱՀԽ-ի ավագ պաշտոնատարանձանց Հելսինկյան խորհրդակցությունըորոշեց հայ-ադրբեջանադիտորդական կան առճակատման գոտիներում տեղադրել խմբեր':Դիտորդականխմբերի ղեկավար նշանակվեց Շվեդիայի նախագահությանորոշումը՝ ԼՂ՛ "ԼՈՊ «Երկիր», 28.04.1992թ.:

ՊԽ-ի կազմը հաստատելու մասին:

| |

| ։

էր ԼՂՎ գետ Գ. Ասատրյանը:ԼՂՀ-ն ներկայացնում

ԳԽ

նախագահի

հանդիպումմիջազգային առաջին հանդիներկայացուցչի

եւ դա Ս. Քալանթարյանը, խորհրդական

ներում ԼՂՎ իշխանությունների պումնէր: ԳԽ էին Ադրբեջանի կողմը ներկայացնում Ադրբեջանական նախագահիտեղակալ Թ. Կարաեւը, արտաքինհարաբերություն Ի. Ղամբարը, նախագահիա̀զների հանձնաժողովինախագահ Ռ. Մուսաբեկովըեւ Ադրբեջահարցերովխորհրդական

գամիջյան ճակատի (ԱԺՃ) «Ազադլըգ» («Ազատություն») նի ժողովրդական Ն. Նաջաֆովը: խմբագիր պաշտոնաթերթի հայկականպատվիրակությո Երեւան վերադառնալիս ունեցավՌԴ ԱԳ նահանդիպումներ Մոսկվայումոչ պաշտոնական նաեւ ադրբեջանախարարիտեղակալիհետ: Վերջինսընդունեց հակավկայությամբ, Ս. Քալանթարյանի պատվիրակությանը: կան

Կոզիրեւի

արտգործնախարար մարտ կողմերինառաջարկվեց

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 412:

հետ

հակառաԱ. Տեր-Թադեւոսյանին՝ ապահովել հրամանատար պաշտպանութօդանավակայանի կորդիօդային հարձակումներից

միասին մասնակցելնախաճաշի,սակայն հայկական կողմը մեր-

ՊՈՒ

ժեց այդ առաջարկությունը:

Դիվանագիտական գործընթացներինզուգահեռ` իր գոյահամար մաքառող ինքնահռչակհանրապետությունում ոչ մի օր չէր ընդհատվումպետականշինարարությանեւ պաշտպանական բնույթի հրատապհարցերի քննարկումըեւ լուծումը: Դրա վկայությունն է ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության եւ ՊԽ-ի ապրիլի 27-ի համատեղնիստը':Հաշվի առնելով ժողովրդականտնտեսության համար եւ ռազմավարականտեսակետիցՍտեփանակերտի օդանավակայանի առանձնահատուկ կարեւորությունըեւ ելնելով հակառակորդիհնարավորհարձակումիցնրա հուսալի պաշտպանության անհրաժեշտությունից` ԼՂՎ՛ ԳԽ նախագահությունը եւ ԼՂՀ

յունը:

տեւման

ՊԽ-ն

ընդունեցինորոշում, որով օդանավակայանի պարետ նշանակվեց Ա. Մեսրոպյանը:Օդանավակայանի պարետին հանձնարարվեց օդանավակայանի հետ պետի համատեղշտապ կազմաու կերպել մարդկանց բեռներիհամար նախատեսված սպասարանի շինարարությունը: Քաղաքացիներիմեկնման եւ ժամանման

աշխատանքըկարգավորողժամանակավորհանձնաժողովինախագահ Հ. Խաչատրյանինհանձնարարվեց օՍտեփանակերտի

դանավակայանից մեկնելու համար թույլտվություններըսահմանափակելմինչեւ օրական 15-20 հոգի, իսկ ԻՊՈՒ հրամանատար Ա. Տեր-Թադեւոսյանինգ̀ործուղվող մարդկանցթիվը սահմանափակել 10-ով (բացառությամբ հավիրավորներիեւ զինծառայողների ՆԳ նախարարի տուկ խմբերի): Միաժամանակ պաշտոնակատար Ա. Իսագուլովինեւ օդանավակայանի պահպանությանհրամանատար Ֆ. Գաբրիելյանին հանձնարարվեց ոստիկանականեւ զինվորական հատուկ ջոկատներհատկացնելօդանավակայանի անվեւ իրականացնելու տանգությունըկազմակերպելու համար,իսկ Ի'

ԼՂՎ

պետարխիվ, ֆ. 254,

ց. 1, պ. մ. 2,

կ. 4,

թ. 64-66:

.

ԱԱՊՎ պետ Ա. նախագահությունը նախապատրաստելմաքսաԽաչատրյանինպարտավորեցրեց նախագիծը: տան աշխատանքի կազմակերպման ԼՂՀ ԳԽ Սույն որոշման կատարմանվերահսկումըդրվեց հանձնաժողովինախագահ եւ անվտանգության պաշտպանության տեղակալ Ս. Բաբայանի Վ. Բալայանիեւ ԻՊՈՒ հրամանատարի ԳԽ

վրա:

կայանումէր նրանում,որ որոշ Որոշմանհրատապությունը հետեւանքովօդանավակայաուժերի վնասակարգործունեության նում քաոսային իրավիճակ էր ստեղծվել: Դրա պատճառներից մի որոշ մասի արտահոսքիուժեղացումնէր, մեկն էլ բնակչության եւ ամեն գնով ձգտում էր հեռաոր հուսահատությանէր մատնվել Իսկ նման միտումի ուժեղացումը կանալ հանրապետությունից: խուճապի: էր հանգեցնելհամընդհանուր պահպանութՊետք է նշել, որ մինչ այդ օդանավակայանի իրականացվերահսկողությունը յունն ու ամբողջ գործունեության որոնք վում էր ՀՀ-ից ղեկավարվողզինված ջոկատներիկողմից, Ի դեպ, դա կաապրիլի սկզբին ուղարկվել էին Ստեփանակերտ': հետ որեւէ տարվել էր առանց ԼՂՀ օրինականիշխանությունների

րող

պայմանավորվածության:

ծանր կացությունը, ա Այսպիսով, ռազմաքաղաքական սպառնացողվտանգըեւ սոամբողջականությանը տարածքային ծանր վիճակըԼՂՀ ցիալ-տնտեսական

թելադիշխանություններին

րում էին անհետաձգելի միջոցներձեռնարկել երկրի նորաստեղծ ապահովելուուղղությամբ: անվտանգությունն պետականության '

|

Նույն որոշմամբԼՂԴ

Հ., նշվ. աշխ., էջ 164: Աբրահամյան ա

ԼՂՀ-ում

տուկ տեղ

են

գործընթացների զարգացման մեջ

առանձնահա-

գրավում Շուշիի ազատագրումը եւ շրջափակման

ճեղքումը:

Իրադարձությունների վերլուծությունը արդեն ապրիլի վերջերին

ու

ցույց

է տալիս, որ

մայիսի սկզբներին հասունացել էր

Արցախումադրբեջանցիներիամենախոշորու վտանգավորռազմահանգրվանիվերածված Շուշի բերդաքաղաքիազատագրման պատմականպահը, ինչի անհրաժեշտությունըբախտորոշ էր նորաստեղծ հանրապետությանհամար:Կարծիքներկան այն մասին (եւ այն ժամանակէլ ամբողջ բնակչությունն էր սպասում), որ

շու-

տով պետք է սկսվեր Շուշիի ազատագրմանռազմագործողությունը, սակայն ինչ-ինչ պատճառներովհետաձգվում էր: Այդ պատճառներն, իհարկե, հայտնի էին միայն ԼՂ՛ քաղաքական եւ ռազմական ղեկավարությանը,իսկ բնակչության շրջանում սոսկ ենթադրություններէին շրջում: Հակված ենք կարծելու, որ այդ ռազմագործողությունըհետաձգվում էր Ռուսաստանիդրդմամբ, քանզի նրան ձեռնտու էր, որ ռազմագործողություննիրականացվեր

հենց թեհրանյան բանակցությունների օրերին եւ խափաներ դրանք: Նման կարծիքի համար հիմք է ծառայում այն փաստը,որ Ռուսաստանիհամար անցանկալի էր Հարավային Կովկասում եւ մասնավորապես ղարաբաղյանհակամարտության գոտում Իրանի քաղաքական դերի ակտիվացումը:Եվ իրոք, հայ-ադրբեջանական հակամարտությանվերաբերյալ բանակցային գործընթացիցԻրանին դուրս մղելու հարցում ամենաակտիվ մասնակցությունն ունեցավ Ռուսաստանը:Պատահականչէր, որ թեհրանյանհանդիպման նախօրյակինմ̀այիսի 4-ին, պաշտոնականՄոսկվանհատուկ հայտարարությամբ ընդգծեց իր անհանգստությունընախկինԽՍՀՄ-ի գործերին Իրանի միջամտության կապակցությամբեւ պնդում էր

կողմից իր մասնակցությունըԼՂ հիմնախնդրիհարցով Իրանի

բանակցություններին': կազմակերպված

ԺամանեՄայիսի 6-ին ԻԻՎ նախագահիհրավերովԹեհրան եւ ԱՀ նախագահիպաշտոցին ՀՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանը պետք է վանակատարՅա. Մամեդովը:Նրանք բանակցություններ Այստեղ րեին` ուղղվածԼՂ հիմնախնդրիխաղաղ կարգավորմանը:

Բանակցությունների պետք է ժամաներ նաեւ Մ. Ռաֆայելինշ: որոնք յունքներիհիման վրա ստորագրվեցինհամաձայնագրեր, հաղորդակցություններ էին կրակի դադարեցման, պարունակում արդ-

փախստականների գերիներիփոխանակման, ապաշրջափակման, պետք է մասվերաբերյալ կետեր: Այդ հանդիպմանը վերադարձի տարանակցեր նաեւ Ա. Կոզիրեւը, բայց նա Թեհրան չմեկնեց: Եվ ուժգնացումը,ԼՂ գործողությունների ծաշրջանումռազմական Թեհրանի հանդիպմանը բացակայությունը ներկայացուցիչների

այնտեղ ձեռք բերվածպայմանավորվածություն խափանեցին բանակցությունՄինչ ընթանումէին թեհրանյան իրականացումը: Շուշիի ները, մայիսի 7-ի լույս 8-ի գիշերվաժամը 2.30-ին սկսվեց

ռազմագործողությունը: ազատագրման

եւ Այն հանգամանքը,որ ոչ ԼՂՀ պետական ոչ էլ ընթացիկ մեզ չհաջողվեց գտնել մամուլի միջոցով տարածարխիվներում անդրադարձած ված, իսկ հետագայումէլ Շուշիի ազատագրմանը ստացած այն հաղորշրջանառություն գրքերում: հեղինակների մաիսկությունըհաստատող որեւէ փաստաթուղթ,թե

դագրության ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության յիսի 7-ի ուշ երեկոյանտեղի է ունեցել եւ ՊԽ-ի արտահերթնիստ, որտեղ որոշում է ընդունվել Շուշիի '

Վ., նշվ. աշխ., էջ 135: Հարությունյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 414: Ուլուբաբյան

էջ 9. ՈւլուբաբյանԲ., Երեւան,2001. պատերազմ,

Ս Ղարաբաղյան Վասրաթյան աշխ., նշվ. աշխ., էջ Նո աւնյան նշվ.

էջ

,

Վ.,

136-137: |

այն փաստը, որ այդ մասնակցությունէ ունեցել անմիջական

սկսելու մասին, ռազմագործողությունը

ռազմագործողությանը

նաեւ

մա-

.

Նորշեն հայկականգյուղերի ուղղությամբ:ԻՊ ուժերին հաջողվեց կասեցնելթշնամու գրոհը": կապակցութԻնչպես ասված էր այդ իրադարձությունների ԼՂՎ ԳԽ նախագահության դիմումի մեջ՝ Ջյամբհրապարակված

եւ ՊԽ-ի կազմի զգալի մասը (ինչի նախագահության . մեջ դրվածտեԶ. եւ սին վկայումեն նկարահանված շրջանառությամ որ Ադրբեջանիկառահանգեցնումեն այն մտքին, որ ռազմագործո- . ուղղված ԼՂՀ բնակչությանը,ակնհայտ էր, սաժապավենները), ճավարությունըվիժեցնումէր Ղարաբաղիհիմնահարցըխաղաղ ու անցկացման նախապատրաստությունը ղությանպլանավորումն է նաեւ, որ հակառակորդինապարհովլուծելու բոլոր ջանքերը: Եվ չնայած Ադրբեջանիկողկատարվելեն շատ ավելի վաղ: Հայտնի ծամից աննախադեպչափերովռազմականգործողությունների հետախուզումըսկսվել էր ուժերի ու միջոցներիդասավորության էր, որ ժողովրդինվստահեցնում Մնում հարմարպահին վալմանը`ԳԽ նախագահությունը դեռեւս մարտ-ապրիլամիսներին': էր միայն հետ չենք կանգնիորդեգրածուղուց: այն սկսելու հրահանգիարձակումը: պարզապես «Հայրենակիցներ: Հակառակորդի նկատմամբ տարած ԻՊ ուժերի անկոտրումկամքի շնորհիվ հաջողվեց օրվա հասցնեն, ասված եւ ազատագչպետք է մեզ գլխապտույտի հաղթանակները դիմադրությունը ընթացքումկոտրել հակառակորդի մեջ: Գիտակցումենք, որ վաղ է վերջնական ունեցող Շուշի քաէր հայտարարության կարեւոր նշանակություն րել ռազմավարական միայն մեծ հաղթահաղթանակակնկալել: Շուշիի վնասազերծումը ղաքը": է առավելագույնզոհոփորձեցինընթացքումշտկել իրավիճա- նակի սկիզբն է: Հակառակորդըպատրաստ Ադրբեջանցիները մոտ սկսեցին ղություններիգնով իր խաբվածժողովրդի ձեռք բերել քանիցս կը: Մայիսի 10-ից նրանք մարտականգործողություններ արժեթուղթ:Այդ են վկայում Ասկերաքաղաքական չարդարացված մինսահմանի երկայնքովՄ̀արտակերտից ԼՂՀ հարավարեւելյան ԳԽ նի շրջանում տեղի ունեցած վերջին դեպքերը...» Այնուհետեւ կատաղիմարտերընթացանԱսկերաչեւ Հադրութ: Առանձնապես եւ ուղղաժողովրդինկոչ էր անում դառնալ միասնական նախագահությունը ինքնաթիռներ նի շրջանում:Գործի դրվեցինմարտական ազատության»: ոգի ու մարմին`հանուն հայրենիքիվերջնական ճակատիցջղաձիգփորձերկաԱսկերանի թիռներ:Գակառակորդը գլուխը կորցԻՊ ուժերի ռազմականհաջողություններից Պատահականչէր, որ տարեցօգնությանհասնելու յուրայիններին: եղավ դիմել միտեհարկադրված ղեկավարությունը րած` Ադրբեջանի զանգվածային Շուշիի անկումիցերկու օր հետո էլ Ադրբեջանի ու հարեւանտերությունների ստահոդ լուրեջազգայինկազմակերպություններին միջոցներըիրենց ցեղակիցներին ղեկատվության հարցը հուսալով, որ նրանքջանքերկգործադրեն ղեկավարներին` թե, իբր, քաղաքը գտնվումէ իրենցձեռքին: րով էին կերակրում, կանխելու հակարգավորելուեւ հնարավորնոր բարդությունները Աղդամիցեւ նույն շրջանի Գյուլափլու Գյու-

ԼՂՎ ԳԽ

:

։

-

-

Մայիսի 11-ին ղից հարձակումսկսվեց Մարտունուշրջանի Ավդուռ-Մյուրիշեն-

մար:

-

աշխ., էջ 51:

ՀարությունյանՄ., նշվ. ԲալայանՎ., նշվ. աշխ., էջ 367:

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 419: ԼՂՎ ԱԺ

ընթացիկարխիվ,ԼՂՎ

Խ22: արձանագրություն

ԳԽ

1992թ. մայիսի 11-ի նիստի նախագահության

կարող անուշադրության ավելի ու ավելի շիկացող իրադրութմատնել տարածաշրջանում ԼՂ հիմնահարցը,որոշեց հայունը: Եվ ՄԱԿ-ի ԱԽ-ն, քննարկելով

հանրությունըչէր Միջազգային

հակամարտության ուղարկել պլատվիրակություն ուսումնասիրեր այնտեղ ծաշրջան, որը պետք է հանգամանորեն ու առաջարեւ իր եզրակացություններն տիրող իրադրությունը հանձնաներկայացներՄԱԿ: Պատվիրակությանը կությունները տարա-

տուկ

շրջանինմարդասիրա- | րարվեց նաեւ պարզել հակամարտության իսկ տեղում կան օգնությունհասցնելու հնարավորեղանակները, : ու խորհրդակցել հարցերը քննելիս մշտականկապ պահպանել հետ: ԱԽ-ի այդ նիսԻԻՀ եւ ՌԴ

արտգործնախարարությունների

տում

արձագանքչգտավ ՀՀ

առաջարկըՄԱԿ-ի ներկայացուցչի

վերաբերյալ": խաղաղարարուժեր ԼՂ ուղարկելու զանգվաէին ԼՂՀ բնակավայրերի Չնայած շարունակվում

եւ դադա-

ծրագրերից ԼՂՀ-ի նկատմամբունեցած նախահարձակ

րեցնիռազմականգործողությունները»": ԼՂՀ ԳԽ նախագաՎաջորդ օրը` մայիսի 14-ին, կայացավ ԼՂՀ հության եւ ԼՂ՛Չ ՆԽ համատեղ նիստ, որը, առաջնորդվելով ԳԽ 1992 թ.

ապրիլի 3-ի

«ԼՂՎ

տեեւ կառավարման իշխանության ուժե-

արդյունավետությունը ղական մարմիններիաշխատանքի մասին» հրամանագրով, ղացնելու լրացուցիչ միջոցառումների կայացրեցորոշում` Շուշիի շրջանումհաստատել ժամանակավոր կազմված7 մարդուց` նրանօժտելով ժողովրդական վարչակարգ՝ գործկոմի լիազորութշրջանայինխորհրդի

պատգամավորների

յուններով՛:

ուղեկցվում էին միջոցառումները Պետականաշինության

էին Շուորոնք շարունակում ուժերի նոր հաջողություններով, Նրանք մահետո սկիզբ առած հաղթարշավը: շիի ազատագրումից

ԻՊ

ազատագրեցին յիսի 16-18-ը ընկածժամանակահատվածում ԳԽ ղեկավարությունը, դիվանագիտաԼՂՀ Լաչին (այժմ՝ ծային հրակոծումները, շիի շրջանի Լիսագոր եւ Բերդաձորիբնակավայրերը, շարունակում դուրս եկան ՀՀկան ասպարեզումձեռնարկվողքայլերինզուգահեռ` Բերձոր) քաղաքնու նրա շրջակագյուղերը, ապա մարմիննեինչպես գործադիրիշխանական էր հանրապետության՝ ի սահմանը: կատարելագորրի, այնպես էլ տնտեսականենթակառուցվածքի Կարելի է ասել, դրանովավարտվեցԱրցախյանպատերազԼՂՀ դիվանագիտական ԳԽ-ի պահանջվեցԼՂ-ի ծումը: Այդ ժամանակաշրջանում մի առաջին փուլը: Մոտավորապես տարի մայիսի 13-ի ԳԽ քայլերից մեկը հանդիսացավ նախագահության օղակը զենքի ուժով վերացնելուհամար: Կյանքի շրջափակման «ԼՂՀ էր. ասված մեջ որի իրար կապող նիստումընդունվածհայտարարությունը, կոչվեց երկու հայկականհանրապետություններն աէ ըստ է, պատրաստ հայտարարում որ «հումանիտար միԳԽ նախագահությունը ճանապարհը, որն այլ կերպ անվանվումէր ամբողջ վեր սկզբից ի մենայնի օժանդակել հակամարտության ջանցք»: բոլոր անձանց վերադարհայությունը, մեկ տեղափոխված արածաշրջանով Այդ օրերին ցնծությանմեջ էր գտնվումողջ բոլոր իրավունքներով միքաղաքացիական ձին, նրանցապահովելով եւ նա ուներ մեծ հոգսեր` կապվածայդ «հումանիտար եւ

եթե Ադրբեջանըհրաժարվիինքնիշխան ազատություններով,

Շու-

բայց

ԳԽ

ընթացիկարխիվ,ԼՂՅՀ առաջինգումարման 23: Է արձանագրություն

1992թ. մայիսի13-ի նիստի ԼՂ. պետարխիվ ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 3, կ. 1, թ.15-16:

ԼՂՀ ԱԺ

ՈւլուբաբյանԲ.Ա., նշվ. աշխ., էջ 420:

նախագահության

ջանցքով»տառապյալ

հետ:

անհրաժեշտօգնութարցախահայությանը

ՀՀ-ից Արցախշտապեցառաջին ավտոշա-

յուն ցույց տալու ՀՀ ԳԽ պատգամավոր, րասյունը,որը գլխավորումէր Արցախից եւ տնտեհարաբերությունների ՀայաստանիԳԽ-ի տնտեսական անդամ Ռ. Դանիելյահանձնաժողովի

սականինքնուրույնության բաղկացած ավտոմեքենաներից նը: Ավելի քան 100 բեռնատար մեծ քանակությամբ վառելիք, շարասյունըԱրցախ հասցրեց այլ ապրանքներ:Ավսննդամթերք,առաջին անհրաժեշտության լրագհետ Արցախէին Ժամանել արտասահմանյան տոշարասյան

ընկերություննե-

կազմակերպությունների րողներ,քաղաքական տարՊետք է նշել նաեւ, որ Հայաստանի րի ներկայացուցիչներ": ամենաանհԼՂՀ ուղարկվեցին բեր շրջաններիցեւ քաղաքներից այլ ավտոշարանյուբեռնվածբազմաթիվ ապրանքներով րաժեշտ եւ

ներ:

կայացրեցկարենախագահությունը տարածքիցոորոշում՝«Հանրապետության

Մայիսի19-ին ԼՂՀ ԳԽ

դուրս բերումը տարածքիցհետեւյալ ապրանքների րապետության

ժամանակավոր արգելելու ուղղությամբ. ռազմականտեխնիկա, եւ զենք եւ զինամթերք, պարեն, գինի, օղի, ավտոտրանսպորտ վառելիք, շինանյութ, սարքավորումներ, դրա պահեստամասեր,

արժեք ներկայացնողառարկաներ:Յանձնարարվեց պատմական կողմից պասահմանել ԼՂՀ տարածքիցմեկնող քաղաքացիների ԼՂՀ ԳԽ րենի, գինու եւ օղու դուրս բերմանթույլատրելինորմեր: եւ բյուջետայինմշտականհանձնաժողովը, ֆինանսավարկային եւ իրավունքի օրինականության պետական շինարարության, մինչեւ մաքսամշտականհանձնաժողովըպետք է արագացնեին տուն ժամանելու եւ մեկնելու մասինԼՂՀ օրենքներիմշակումը:

քայլեր էին ձեռնարկում`ուղղՄինչ ԼՂՀ իշխանությունները

ամրապնդմանն կառուցվածքի պետական ված հանրապետության ու

հանրակցությունըշարումիջազգային կատարելագործմանը,

խահակամարտության նակում էր ուղիներ որոնել ղարաբաղյան համար: Եվ ահա մայիսի 18-19-ը Հելսինկիում ղաղ կարգավորման

ռազմավարական ԵԱՀԽ հովանու ԵԱՀԽ ավագներիխորհուրդըորոշում կայացրեց արգեժամանակավոր արտահանումը արրոշ արտադրատեսակների ներքո ԼՂ հարցով Մինսկի խմբի մասնակից պետությունների մթերքպարենային կողմից քաղաքացիների մեկնող ԼՂՀ-ից լելու, հանդիպումանցկացնելուվերանախապատրաստական տակարգ դուրս բերման ապրանքների ս պառման եւ ժողովրդական ների բերյալ": թույլատրելինորմեր սահմանելու անհետաձգելիմիջոցառումների շիձեռնարկեցպետական Իսկ ԼՂՎ ԳԽ նախագահությունը ագրեսիայի,շարու-

ւոր

մասին»:ԼՂՀ-ի դեմ Ադրբեջանիչդադարող

ծանր տնտեսականկածայրաստիճան նակվող շրջափակման, մինչեւ եւ պարենիսուր պակասիառնչությամբ,

ցության վառելիքի, ընդունումաքսատունժամանելու եւ մեկնելու մասին օրենքների ԼՂՀ ՆԽ-ին 1992 թ. մայիսի20-ից անհետաձմը, հանձնարարվեց հանհատուկ թույլտվության գելի միջոցներձեռնարկել առանց 173-174:

4., նշվ աշխ., էջ Աբրահամյան ԳԽ նախագահության ԼՂՎ ԱԺ ընթացիկարխիվ, ԼՂՀ առաջին գումարման 25: Ի 1992թ. մայիսի19-ի նիստիարձանագրություն

որոշում նարարությանիր հաջորդ քայլը` մայիսի 23-ի նիստում ԳԽ կայացնելովԼՂՀ առաջինգումարման առաջին նստաշրջանը ԳԽ նախագահությունը այդպիսի հրավիրել 1992 թ. հունիսի 2-ին: ԼՂՀ-ում ստեղծվածգերլարորոշում կայացրեց`հաշվի առնելով թափուր լինեված իրավիճակը,ԳԽ որոշ ղեկավարպաշտոնների եւ կազմի համալրմանանհրաժեշտությունը լը, կառավարության համար կենսականնշաայն հանգամանքը,որ հանրապետության -

194.

էԷԼոՐրօթաօ-1Ըռքոճաօոտտ Իօօոյ Շուռ:117715Քօրադատամ. օ.

նակություն ունեցող մի

շարք

որոշումների

եւ

ըստ ամենայնի Ադրբեջանիիշխանությունները մարտական զինաընդլայնումէին ԼՂՀ-ի դեմ ագրեսիայումիրենց դեմ կիրառելովավելի ու ավելի հզոր նոցը` խաղաղ բնակչության

Քանի

օրենքների ընդու-

կենսագործումը վերապահվեց ԼՂՀ ԳԽ նստաշրջանին: Միաժամանակլուծարվեց 1992 թ. մարտի 17-ի եւ մայիսի 13-ի ոնումն

ու

րոշումներով հանրապետությանսահմաններիցդուրս քաղաքացիների մեկնման համար ստեղծված ժամանակավորհանձնաժողոդուրս

ավտոբուսային երթեւեկության կայուն աշխա-

տանքը` ղեկավարվելով ԼՂՀ

ԳԽ

նախագահության1992

թ.

մայիսի

| ։

19-ի «Հանրապետությանտարածքից որոշ արտադրատեսակների

արտահանումըժամանակավորարգելելու, ԼՂՀ-ից մեկնող քաղաքացիների կողմից պարենային մթերքների

եւ

ժողովրդական պա-

հանջներով: Մարդասիրականօգնության բաշխումը վերահսկելու

-

համար ստեղծվեց պատգամավորականհանձնաժողով`հետեւյալ կազմով.

յան,

Բ.

Ս.

Բաբայան, Ա. Սարգսյան, Հ. Ավետիսյան,Ա. Մանուչարով:

պետք է տեղեկացվերմինչեւ

1992 թ.

ԼՂ՛Չ

ԳԽ

նախագահությանը

մայիսի 30-ը':

Իսկ ռազմաճակատումմայիսյան վերջին օրերին էական

փոփոխություններ չարձանագրվեցին, սակայն ադրբեջանական զինված կազմավորումներնամեն

օր

հրթիռակոծում էին Հադրու-

թից մինչեւ Շահումյան ընկած ամբողջ տարածությունը: Մայիսի 24-ին պատերազմիողջ ընթացքում առաջին անգամ թշնամին«Եր-

կիր-երկիր» հրթիռներ արձակեցՇահումյան շրջկենտրոնի եւ նույն ուղղությամբ»: 4րջան| րաչինարհայաբնակգյուղի չ յ յուղի ուղղությամբ

ստանձված պարտավորութԺնեւի` 1925 թ. արձանագրությամբ 14.11.1974 թ. բանաձեւը, յունները, ՄԱԿ-ի Գլխավորասամբլեայի մասին» Ժնեւյան համա«Պատերազմիզոհերի պաշտպանության

Աղաբալյան(հանձնաժողովինախագահ), Մ. Պետրոս-

Ստուգման արդյունքների մասին

յան քաղաքներիու գյուղերի ավերման,բոմասին եւ ներկայացնելով դեղորայքի,ջրի, լորովինանմեղ մարդկանցզոհվելու, մթերքների, ինչպես ռաեւ գազի մատակապակասության, էլեկտրաէներգիայի

պատճառով հանրապետություն րարումներիդադարեցման ԼՂՀ ԳԽ-ն հաղորդումէր նաեւ այն ստեղծվածծանր կացությունը, ոչնչացազգայինբանակըզանգվածային մասին, որ Ադրբեջանի դեմ: «Ծանրախաղաղ բնակչության ման զենք է օգտագործում դեմ,- մասմարդկության է կատարվում գույն հանցագործություն մեջ: Խախտվումեն նավորապեսասվում էր հայտարարության

լ

սպառման ապրանքներիդուրս բերման թույլատրելի նորմեր սահ-

մանելու անհետաձգելի միջոցառումների մասին» որոշման

|

են ձայնագրերը,որոնք վերաբերում զինվածհակամարտությու հարգմանը: մարդու իրավունքների ների ժամանակաշրջանում միջազգայինիրավասուբՎերոհիշյալ հանգամանքները են պարտավորեցնում յեկտ հանդիսացողԼՂՀ-ի ղեկավարությանը ձեռ52-րդ հոդվածինհամապատասխան ՄԱԿ-իկանոնադրության

միջոցները..

նարկել անհատականինքնապաշտպանական մեր կողմիցձեռնարկվող իրազեկելով խորհրդին Անվտանգության միջոցների մասին, ինքնապաշտպանության անհատական կ ԱՀ-ի կողմիցագրեխնդրումենք հավաստելԼՂՀ-ի նկատմամբ բոլոր

ԱԺ ընթացիկ արխիվ, ԼՂ՛ առաջին գումարման ԳԽ նախագահության » մայիսի 23-ի նիստի արձանագրությունԱ 26: Ուլուբաբյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 433: ԼՂՀ

1992թ.

դիմում

նախագահությունը մայիսի 26-ին զինատեսակներ, անկախութԼՂՀ-ի քաղաքական հղեց ՄԱԿ-ի ԱԽ-ին: Իրազեկելով գործողությունների դեմ ԱՀ-ի չդադարող ակտիվ ռազմական ԼՂՎ ԳԽ

վը: ՆԽ-ին հանձնարարվեց ապահովել հանրապետությանսահ-

մաններից

որ

սիայի ակտիառկայությունըեւ ագրեսորիդեմ կիրառելՄԱԿ-իկանոնադրությամբնախատեսվածհատուկ միջոցառումներ»: Հունիսի 1-6-ը Հռոմում կայացավ խորհրդակցություն,ուր քննարկվեց ղարաբաղա-ադրբեջանականբարդույթը: Որոշում ընդունվեց հունիսի 23-ին 11 տերություններիպատվիրակների մաս-

նակցությամբլայն քննարկում անցկացնելՄինսկում: Արցախյան հիմնախնդրիվերաբերյալ առաջ քաշվեցին մի շարք առաջարկություններ: Այստեղ ՀՀ պատվիրակությունըՎաշինգտոնինեւ Մոսկվայինմեղադրեց ԼՂՀ-ի հանդեպսանձազերծածագրեսիայի համարԱդրբեջանիվրա բավարար չափով ճնշում չգործադրելու

մեջ՞:

| |

ճումներից մեկը ը

ԼՂՀ ներկայացուցիչԻնչ վերաբերումէ խորհրդաժողովում ների բացակայությանը,որը, ինչպես գտնում էր խորհրդաժողովի | ղեկավարՄ. Ռաֆայելին,չէր կարող իր բացասականազդեցությունը չթողնել քննարկման արդյունքի վրա", հարկ ենք համարում ընդգծել, որ ԼՂՀ իշխանություններնիրենց հստակ դիրքորոշումն ունեին խորհրդաժողովում ԼՂ-ի ներկայացուցիչների կարգավիճակի մասին: Այդ առնչությամբդեռեւս մայիսի 4-ին ԼՂՀ ԳԽ արտա' քին հարցերով հանձնաժողովինախագահ Լ. Մելիք-Շահնազար-

յանըՄոսկվայում հայտարարեց,որ

ԼՂ-ն դեմ է Ա.

կազմում կան ընտրված ղեկավարները,որի պատվիրակության կարող է լինել նաեւ ադրբեջանականհամայնքիներկայացուցիչ: Այսպիսով` ԼՂՎ իշխանություններիվճռականությանշնորհիվ ԻՊ ուժերը կարողացանազատագրելՇուշին եւ Լաչինը` ցամաքային կապ հաստատելով հայկական երկու պետությունների պայքարումարմիջեւ: Դա կարելի է համարել ազատագրական ցախահայությանամենամեծ ռազմական ու քաղաքականնվաեւ

կարեւոր գրավական`ԼՂ-ի պետականության

համար: ամրապնդման Վերլուծելով ԼՂՀ-ում 1992 թ. հունվար-մայիսամիսներին գալիս իրադարձությունները` տեղի ունեցած ռազմաքաղաքական անենք այն համոզման,որ նույնիսկ շոշափվողներքաղաքական պայմանկայունությանեւ սաստկացող ռազմագործողությունների

ներում ԼՂՀ իշխանություններըընտրել են զարգացմանժողովրդավարականուղին, իսկ բանակցայինգործընթացիանարդյունավետությանհիմնականպատճառըեղել է միջազգայինհանրության քայլեր կողմից ժամանակի պահանջներինհամապատասխանող բանակցայինձեւաչափը չէր արտաչձեռնարկելը:Գործնականում էությունը: հակամարտության ցոլում ղարաբաղյան

Կոզիրեւի առա-

ջարկությանը`ԼՂ հարցերովԵԱՀԽ Մինսկիխորհրդաժողովին Ղարաբաղի հայկական եւ ադրբեջանականհամայնքներիմասնակցության վերաբերյալ:Արցախյանկողմի մասնակցությունը կկայանա այն դեպքում, եթե խորհրդաժողովին մասնակցենԼՂՀ օրինա-

ԼՂՀ

ԱԺ

ԳԽ նախագահության1992թ. գումարման

ընթացիկարխիվ, ԼՂՀ առաջին Է 27: 26-ի նիստիարձանագրություն 179: Հ., նշվ. աշխ., էջ Նույնտեղում:

մայիսի Աբրահամյան

'

Վ., նշվ. աշխ., էջ 136: Յարությունյան

ՊայքարԼՂ-ի պետականության պահպանմանու րապնդմանհամար

3.

ամ-

(1992 թ. հունիս-օգոստոս): Շուշիի ազատագրումիցեւ շրջափակմանճեղքումիցհտո թվում էր, թե ԼՂՀ-ում հանդարտվելեն ներքաղաքական հակա-

սությունները, սակայն դեպքերի հետագա ընթացքը ցույց տվեց հակառակը:Դա վառ կերպով դրսեւորվեցԼՂ՝ առաջին գումար-

| |

. ։

ման ԳԽ

առաջին նստաշրջանում, որի աշխատանքը անհրաժեշտ ենք համարում լուսաբանել փոքր-ինչ մանրամասնորեն, քանզի

այդ

նստաշրջանը ուղենիշայինեւ բախտորոշդեր խաղացԼՂՀ-ի

քաղաքականկյանքում:

։

| |

Նստաշրջանը, ինչպես նախատեսված էր, իր աշխատանքն . սկսեց հունիսի 2-ին: Նրան մասնակցումէր 51 պատգամավոր: Քննարկմանդրվեցին նաեւ երկուս ու կես տասնյակ կարեւորագույն հարցերեւ օրինագծեր: Է

Նստաշրջանին մասնակցելուհամարԼՂՀ էին ժամանելՄեծ | Բրիտանիայի լորդերի պալատի փոխխոսնակ բարոնուհի Ք. Քոքսը, 31 ԳԽ նախագահ Բ. Արարքցյանը, ՀՀ հատուկ ծրագրերի Վ. վարչությանպետ ՀՀ պաշտպանության Շիրխանյանը, նախա-| ՀՀ ընդդիմադիր րար Վ. Սարգսյանը, ր, կուսակցությունների ներկա-

յացուցիչներ, ՀՀ

ԳԽ

Կ. Բալայանը՝, պատգամավորներ Դ. Վարդանյանըեւ ուրիշներ: Նշենք մի ուշագրավ հանգամանք. ՀՀ-ից եկած պաշտոնականպատվիրակության` ԼՂՀ ԳԽ նախագահընտրելու վերաբերյալպահանջըարդեն հայտնիէր պատգամավորներին: Նստաշրջանը վարում էր ԼՂՉ ԳԽ նախագահի պաշտոնակա-Ղ

Նստաշրջանիժամանակլուր տարածվեցՎՀ

ԳԽ

| .

լ ։

.

Ի`

Պետրոսյանը:Նա իր ելույթում ներկայացրեցհինգ ամսում կատարածաշխատանքը: ԼՂՀՎԳԽ ղեկավարության Մինչեւ ԳԽ նախագահիեւ նրա առաջին տեղակալի ընտՀՀ ներկայացուցիչներություններիանցկացումը խոսքը տրվեց րին: Այնուհետեւ ԳԽ նստաշրջանը աշխատանքըշարունակեց 3Հ ԳԽ նախագահԲ. Ադռնփակնիստով, որտեղ ելույթ ունեցան նախարար Վ. Սարգսյանը: րարքցյանըեւ 44 պաշտպանության տեսակետներըհայտնեցին ԼՂՀ-ին Նրանք ՀՀձ ղեկավարության եւ առնչվող քաղաքական,տնտեսական,ռազմական այլ հարցերի հաղորդելովԼՂՀ ԳԽ նախագահի«բարեհաշուրջ` միաժամանակ օգնության հետո ՀՀ-ից սպասվողծրագրված ջող» ընտրությունից

տար Գ.

մասին:

քվեարկությամբընդունվեց ԼՂՀ պեՊատգամավորների տականդրոշը (կարմիր, կապույտ, նարնջագույն,որի աջ փոքրիկ է հատվածըեռանկյունիսպիտակգծով անջատված դրոշի հիմնակացութ-

է թե՛ Արցախիայսօրվա կան մասից, ինչը խորհրդանշում յունը, թե՛ նրա ապագան): Ինչպես ժամանակինասել է ԼՂՉ ԳԽ նախագահիպաշտոմասին խոնակատար Գ. Պետրոսյանը,այդ վերջին տարբերակի

սելէ ԼՂ՛ ԳԽ առաջիննախագահԱ. Մկրտչյանը`: անցավ Վունիսի 3-ի առավոտյաննիստումխորհրդարանն ընտրություննեչորրորդ հարցին` ԼՂՀ ԳԽ նախագահի Օրակարգի րին: Նախագահի թափուր պաշտոնի համար առաջադրվեցին Պատգամաեւ Գ. Պետրոսյանի թեկնածությունները:

Ռ.Քոչարյանի նավոր Հ. Խաչատրյաննառաջարկեցնախքանթեկնածուների ծրագրերը լսելը ստանալ 3Հ ԳԽ աաա խընտրական արդյունքներըչեն անդառ այն, որ ընտրության հավաստիացումն

րոջ ազատ Պա ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի մամանակ ինչի աղան աինեգ աի լ արձակվեց, աղմուկ բարձրացա պատգամավորական հանձնաժողով` հետեւյալ կազմով, ստեղծվեց եաանար Բաբուրյան,Վ.Գրիգորյան, Աղաջանյան, Խաչատրյան: «Երկիր», 0306.1992թ.: -

Գրիգորյան,

Ռ.

Կ.

պատգամավոր Կ.Բալայանիա-

Հ.

վրա: Նման փոխհարաբերությունների

հավաստիացումներ ստանալով ՀՀ ԳԽ նախագահԲ. Արարքցյա- | կանությունըն̀րանց մեղադրելովվերջին ժամանակներըմի շարք ստորագրելու համար, որոնցում ԼՂ-ն հանիրավի նից, որը նաեւ ընդգծեց հարցի երկկողմանիությունը, խորհրդարա- Է զիաստաթղթեր նը թեկնածուներինհնարավորություն տվեց ներկայացնել իրենց | դիտվումէր Ադրբեջանիկազմում: Մինչեւ ԼՂ ՛ ԳԽ նախագահիթեկնածուներիառաջադրմանն ծրագրերըեւ պատասխանելհարցերին`: որոշեց, որ յուրաքանչյուր թեկնածուկա. անցնելը, խորհրդարանը Փակ գաղտնիքվեարկության առաջինփուլում ԼՂՎ ԳԽնաառարող է քվեարկվել երեքից ոչ ավելի անգամ: Ապա վերստին խագահիպաշտոնակատարԳ. Պետրոսյաննիր մրցակցից7 ձայն Ռ. Քոչարյանիու Գ. Պետրոսյանիթեկնածությունները՝ .ջադրվեցին ավելի (30) ստացավ, սակայն դա բավական չէր ընտրվելու հաեւ Բ. ԱռուշանՎ. այս անգամ, սակայն, Շ. Մեղրյանի, Հակոբյանի մար, քանի որ պահանջվում էր ստանալ ընտրող պատգամավոՎերջին երկուսն «ընկերակցությամբ»: յանի թեկնածությունների ներիերկու երրորդի(41) աջակցությունը: .

Դարձյալ ԳԽ նախագահի թեկնածուներ առաջադրվեցին Գ. Պետրոսյաննու Ռ. Քոչարյանը, ինչպես նաեւ Լ. Պետրոսյաննու Վ. Գալստյանը:Սակայն վերջին երկուսը հանեցին իրենց թեկնածությունները:Քվեարկությունիցառաջ պատգամավորներն իրենց կարծիքըհայտնեցինստեղծվածկացությանեւ թեկնածուներիմասին: Երկրորդանգամ ելույթ ունենալով` 44 պաշտպանությաննախարար Վ.Սարգսյանընորից պատգամավորներիուշադրությունը հրավիրեց անձամբ իր եւ ՀՀ իշխանություններիդիրքորոշման վրա: Քվեարկության երկրորդ փուլն ավարտվեց հետեւյալ արդյունքներով. Գ. Պետրոսյանիօգտին` 26, Ռ. Քոչարյանի օգտին` 27 ձայն: Քվեարկությունիցանմիջապեսհետո կրկին ելույթ ունեցավ ՀՀ ԳԽ նախագահԲ. Արարքցյանըպ̀ աշտպանելովՎ. Սարգսյանի տեսակետը:Ապահանդես եկան ՀՀ ընդդիմադիրկուսակցությունների ներկայացուցիչները: Հաջորդ օրը` հունիսի 4-ին, պատգամավորներընախ քննարկեցինԼՂ՛ պատվիրակությանԵ̀ԱՀԽ-ի նիստին մասնակցեՀռոմ մեկնելու հնարավորություններն լու նպատակով ու նպատակահարմարությունը: Ելույթ ունեցող պատգամավորները քննադատության ենթարկեցինՀՀ իշխանությունների արտաքինքաղաքա1

«Արցախ»,08.06.1992թ.:

ապա անսպասելիոիսկույն հանեցին իրենց թեկնածությունները, տվեցինԳ. Պետրոսյանըեւ Ռ. Քոչարյանը: րեն ինքնաբացարկ Թեկնածու Շ. Մեղրյանը հանդես եկավ նախընտրական եւ ծրագրով, պատասխանեց պատգամավորներիհարցերին, գաղտնի քվեարկությանթերթիկ մտցվեց միայն Շ.Մեղրյանի ազԱրդյունքում գանունը: Նրա օգտին քվեարկեց33 պատգամավոր:

նախագահիպաշտոնըկրկին մնաց թափուր: եւ դարձյալ համաձայնության Մտքերի փոխանակությունից չգալուց հետո որոշվեց նիստնանցկացնելդռնփակ:Փակ նիստում ԼՂՀ ՆԽ նախագահՕ. Եսապաշտպանեցին պատգամավորները

ԳԽ

յանի առաջարկը` ստեղծված իրավիճակիցդուրս գալու համար բաղկացածհամակազմավորել կողմերի ներկայացուցիչներից ձայնեցնող հանձնաժողով: Բանակցություններիսեղանի շուրջ նստեցինԳ. Պետրոսյանը,Շ. Մեղրյանը,Լ. Մելիք-Շահնազարյանը, Վ. Բալայանը`մի կողմից, եւ Ռ. Քոչարյանը,Լ. Պետրոսյանը,Օ. Ե-

սայանը,Ս. Սարգսյանըմ̀յուս կողմից: Հունիսի 5-ի առավոտյաննիստն սկսելիս պատգամավորանպտուղ են անցել: Ինչներն իմացան,որ բանակցություններն պես հայտնի դարձավ,մի կողմը պաշտպանելէ Շ.Մեղրյանիթեկնածությունը,իսկ մյուսը կողմը առաջարկելէ ԼՂՀ-ում

մտցնել նա-

քաշվել է պատերազմիմեջ, եւ այդ ամենը կատարվելէ դաշնակցությանմեղքով: մասնակցեցինմի Ծավալված մտքերի փոխանակությանը Ա. այդ թվում ԻՊՈՒ հրամանատար Տերշարք պատգամավորներ, են տարբեր հայտարարությունրի ընթացքումետնաբեմումհնչել մասնավորապեսհաղորԹադեւոսյանը:Նա պատգամավորներին խանգարումեն նստաշրջաներ. իբր ԻՊՈՒ ստորաբաժանումները ուժերի կուտակմանմասին դեց ԼՂ՛ սահմանում ադրբեջանական Շաեն նի աշխատանքին,ինչպես նաեւ խոսակցություններ եղել եւ առաջարկեցվերջ դնել երկպառակությանը': հասցեին, թե ինչու ԼՂ՛ ԳԽ հումյանի շրջանի պատվիրակության որոշվեց ԳԽ Ի վերջո, ձայների ճնշող մեծամասնությամբ Ի վիրանշան Շահումյանի շրջանից: նախագահըպիտի ընտրվի նախագահիընտրություններըհետաձգել մինչեւ հուլիսի վերջը՝ հեռավորվածության`Շահումյանի շրջանի պատվիրակությունը թափուր տեղերի համար պատգամավորական խորհրդարանի նում է դահլիճիցշ: Ստեղծվում է մի իրադրություն,որը կարող էր անցկացումիցհետո: կրկնականընտրությունների Նշենք նաեւ, որ առաջարկութհանգեցնելներքին ընդհարումների: անցան «ԼՂՀ պեԵրեկոյաննիստում պատգամավորներն եւ խորհրդացրել են բանակին տալ իշխանությունը եղել յուններ տական անկախությանհիմունքներիմասին» ԼՂՎ սահմանադրարանը՝: կան օրենքի քննարկմանը,ապա եւ ընդունեցինայն: Նիստի վերՊատգամավորՎ. Վայրիյանըկարդաց ԼՂՀ ԻՊՈՒ հրամամշակման ջում նրանք ձեռնամուխ եղան ԼՂՀ Սահմանադրության Որոշվեց ԼՂՀԻՊՈՒ նատարականկազմի դիմումըխորհրդարանին: հանձնաժողովիստեղծմանը: եւ Հայ առաքելականեկեհրամանատարԱ. Տեր-Թադեւոսյանին Հունիսի 6-ին նստաշրջաննառաջինընթերցմամբ ընդունեց ղեցու Արցախիթեմի առաջնորդ Պարգեւ սրբազան Մարտիրոսյահամար եւ զինապարտության զինվորականհանցագործության հետո ելույթ ունեցավ ՀՀ Ընդմիջումից նստաշրջան: նին հրավիրել մասին ԼՂՀ օրենքները,որոնք քրեականպատասխանատվության եՆա Վ. իր Շիրխանյանը: պետ հատուկ ծրագրերի վարչության իրավիճակի ռազմաքաղաքական միտվածէին հանրապետության հետ լույթով հասկացրեց, որ առճակատումըՀՀ իշխանությունների չկարողացպնորոշումներ Պատգամավորները կայունացմանը: եկարող է հանգեցնել բացասականհետեւանքների:Այնուհետեւ կայացնելեւս մի շարք օրախնդիրհարցերիվերաբերյալ:ՆստաշրԳ. լույթ ունեցավ ԼՂ՛ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար Պետրոսներկաջանն ընդհատվեցանբավարարթվով պատգամավորների է ժողովրդի իր որպես գալիս հանդես այժմ ինքը որ յանը, նշելով, վիճակը քանի որ սահմանայինշրջաններում յության պատճառով, է եւ անհանգստացած արցախցի ճակատագրով մտահոգված լինելով ԻՊՈՒ վատթարացելէր, եւ մի շարք պատգամավորներ, Վ. Սարգսյանիայն հայտարարությամբ, թե, իբր, Հայաստանըներշտապ մարտիկներեւ հրամանատարներ, ստորաբաժանումների մեկնեցին ճակատայինգիծ: Որոշվեց նստաշրջանիաշխատանքը շարունակելհունիսի 17-ին: 98: մ. 254. 4, թ . կ. պ. ց. ֆ. պետարխիվ, 1, 1,

ԱյնուհետեւՇ. Մեղրյանըհանդես եկառավարում': խագահական նշելով, որ ԳԽ նախագահի համար իր կավ հայտարարությամբ, թեկնածությանառաջադրվելուցհետո նստաշրջանիընդմիջումնե-

ւա Նույն

ույն տեղում, թ. 95: տեղում, թ. 86:

Նույն տեղում, թ.

94:

.

Այսպիսով,ԼՂ՛ առաջինգումարման ԳԽ առաջիննստաշրջանը ցույց տվեց, որ, ինչպես արդեն նշել ենք, ԼՂՀ-ում ոչ միայն չէին մարել ներքաղաքականհակասությունները,այլեւ, կարելի է ասել, դրանք զարգանում էին արդեն կայծակնայինարագությամբ: Դրանում կարեւոր դեր են խաղացել արտաքին ուժերը, որոնք ամեն գնով ձգտում էին իշխանափոխություն իրականացնելԼՂՀ-ում: Ի հաստատումն

|

. ..

նստաշրջանումԻՊՈՒ հրամանատարի նախազգուշացմանը,1992 թ. հունիսի առաջին տասնօրյակում նկատելիորեն ակտիվացան հակառակորդիգործողությունները

.

ԼՂՀ

:

ԳԽ

սահմանագծիողջ երկայնքով:Նա

կենդանիուժեր

եւ

զրահա-

տեխնիկաէր կենտրոնացնումղարաբաղա-ադրբեջանական զինված կազմավորումներիշփման գծում` միաժամանակավելի ուժգնացնելով ԼՂՀ բնակավայրերի հրթիռահրետակոծությունները: Կարելի էր ենթադրել, թե հակառակորդըայդպիսովարձագանքում էր ԼՂ. նստաշրջանումներքաղաքականկրքերի շիկացմանը` ա։

սես

հուշելով,

որ նման

ներքաղաքականմթնոլորտըանչափ ձեռնտու է իրեն: Եվ ահա, հունիսի 12-ին ռազմաճակատիհյուսիսարեւելյան հատվածներումհարձակմանանցնելով շուրջ 120 կմ երկարությամբ, նա կարողացավ մի քանի օրում գրավել Շահումյանի շրջանը եւ Մարտակերտիու Ասկերանիշրջանների մի շարք գյուղեր: Այդ առնչությամբհունիսի 13-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը եւ ՆԽ-ն հանդես եկան հետեւյալ հայտարարությամբ. «Երեկ ադրբեջանականազգային բանակըավիացիայիեւ մեծաքանակզրահատեխնիկայիաջակցությամբ, հրթիռահրետանայինուժեղ հրակոծությունիցհետո, խոշորածավալհարձակում է ձեռնարկել ԼՂՀ հյուսիսարեւելյան, արեւելյան եւ հարավարեւելյան հատվածնե-

րում:

Սարտակերտիեւ Ասկերանիշրջաններումհրի են մատնվել մի շարք գյուղեր: Ադրբեջանականբանակն օգտագործում է քի98

միականզենք, հայկականբնակավայրերիվրա նետվում են թուուժերի նավոր նյութերով ավիառումբեր:Ինքնապաշտպանության մարտիկներիեւ խաղաղ բնակչությանշրջանում կան սպանվածներ ու վիրավորներ,զանգվածայինթունավորումներ: մեծածավաՁեռնարկված մարտականգործողությունների գործոլությունն ու բնույթը վկայում են վաղօրոք նախատեսված ղության մասին: Ադրբեջանիչքողարկվածագրեսիանմենք գնախաղաղ կարգավորման հատում ենք որպես հակամարտության ջանքերիկասեցմանն ուղղությամբմիջազգայինընկերակցության

գործողություններ: ուղղված կանխամտածված Տարածաշրջանումլարվածությանհետագա ծավալման ընկնում է Ադրբեջանիքաղաամբողջ պատասխանատվությունը վրա: քական եւ ռազմականղեկավարության ուժերը ձեռնարկումեն բոլոր միԻնքնապաշտպանության

եւ անկախությունը պաշտպաջոցները ԼՂՀ-ի ինքնիշխանությունը նելու համար»: Այստեղ լիովին բնականոնհարց է ծագում. ինչպե՞սպահետո բարոյալքվածադրտահեց, որ վերջին պարտություններից բեջանականբանակը,որն ի վիճակիչէր լայնածավալռազմագոր՛

այդքան մեծ հաջողութծողություն վարել, հանկարծկարողացավ Չէ՞ յունների հասնել շատ կարճ ժամանակահատվածում: որ Ադրճգնաժամըչէր կարող նպաստել բեջանի ներքաղաքական ջանականբանակի մարտականոգու վերելքին: Ընդհակառակը, այդ ճգնաժամըավելի էր խարխլումնրա մարտունակությունը: ոչ բոլոր Պետք է նշել նաեւ, որ տվյալ ժամանակաշրջանի են հայտն գիտականշրջաքաղաքականիրադարձություններն նակներին եւ բացահայտումեն պահանջում:Հաշվի առնելով

ադրբե-

ինչպես նաեւ նրաքախնդրի բարդություննու խճողվածությունը, '

15.

06. «Արցախ», «Արցախ»,15. 06.

1992թոմ

հեղինակներըհիմնակաղաքականերկարատեւշահարկումները, նում շրջանցել են` լավագույնդեպքում տուրք տալով ծայրահեմեջ կան տարբեր տեսակետներ ղությունների: Շրջանառության անկմանվերաբերյալ:Սակայն,ինչՇահումյանի եւ Մարտակերտի ՀՀ ուժային համակարպես էլ լինի, պարզ է մնում մի բան. ԼՂՀ եւ բանակի խոշոր կուտակումների գերը գիտեին ադրբեջանական

մասին՝:

շահեկանուղիներ գտնելու համար: Հունիսի 16-ին ընդլայնվածնիստ, որտեղի ունեցավ ԼՂՎ ԳԽ նախագահության

դուրս |

|

՛

անկումը մեծ քաղաքական Շահումյանի եւ Մարտակերտի դաշտը: Փոաղմուկ բարձացրեցՀՀ-ում: Լարվեց ներքաղաքական խադարձ մեղադրանքներհնչեցին. Շահումյանում տեղակայված մեղադրվեստորաբաժանումները հայաստանյանկամավորական

գալու

օրախնդիր մի շարք հարցեր':ԼՂ՛ ԳԽ նախատեղ քննարկվեցին Գ.Պետրոսյանը տեղեկացրեցԵրեւան եւ գահի պաշտոնակատար

Մոսկվա կատարածպաշտոնականայցերի արդյունքներիմասին: օպերատիվիրադրությանմասին ԼՂՀ ՆԳ նաՀՎանրապետության խարար Ա. Իսագուլովի հաղորդումիցհետո ընթերցվեցՇահումյա-

նի շրջխորհրդիգործկոմինախագահՇ. ՄեղրյանիհեռախոսագիԼՂՀ ԳԽ նախագահություրը շրջանումտիրող իրավիճակիմասին: նը հանձնարարեց ԼՂՀ ՆԽ-ում ստեղծել Շահումյանի շրջանից

ընդունումը,տեղավորումըհամահայ բնակչության բռնագաղթած տիրող բարդ իրակարգող շտաբ: Ելնելով հանրապետությունում եւ խուճապ առաջացնելու մեջ: չտալու ցույց դիմադրություն ցին վիճակից`որոշվեց ԼՂՀ ԳԽ նստաշրջանիաշխատանքըվերսկսել ԼՂՀ ղեկավարությանը»: ՀՀ էին մեղադրում իշխանությունները Իսկ էր, այլ` հունիսի 30ոչ թե հունիսի 17-ին, ինչպես նախատեսված ու ԻՊՈՒ շտաբն նաեւ շրջանային Շահումյանի Մեղադրվումէին ին: դիմադրությունչկազմակերպելուհամար, հրամանատարությունը` աննաՆկատի ունենալով Ադրբեջանիազգային բանակի Շ. ԻՊՈՒ ԼՂՀ Շ. շտաբին... Մեղրյանի՝ իսկ վերջիններսէլ, ի դեմս ու լայնածավալհարձակմանծանր հետեւանքներն ԼՂՀ-ին խադեպ է, հայրենիքի Մեղրյանը մի հարցազրույցումհայտարարել որ «իր դիմեց աշխարսպառնացողվտանգը`ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը ղեկավավերին էր, պարտություն ռազմաքաղաքական կորուստը հի բոլոր հայորդի սպաներին, կադրայինզինվորականությ արդյունք», իսկ ինքն ու յուրայիններնարության ապիկարության կոչ անելով «գալ Արցախեւ զոհայկազուներիտասարդությանը` մեն ինչ կանեն հայրենի հողը թուրքի գերեզման դարձնելու հանվիրականնպատակին»: րավիգ լինել հայրենիքիազատության ու թիմար: Միայն թե ամբողջ հայ ժողովուրդն օժանդակի, թեւ ԼՂՀ ՊԽ-ն հանդես եկավ հայ-

Հաջորդ օրը` հունիսի 17-ին, կունք լինի: Եվ նա, ինչպես հայտնի է, իր հրամանատարության ասվում էր. «Առաջնորդորտեղ մասնավորապես տարարությամբ, պայքար ծավապարտիզանական տակ գտնվող ԻՊ ջոկատներով սկզբունքներովեւ հարգելով կրոնական վելով մարդասիրական շրջանում: հայրենի զավթված լեց թշնամուկողմից համաճազգացմունքները,ինչպես նաեւ բնակչությանշրջանում հ ամառորեն ԳԽ ԼՂՀ նախագահությունը Իսկ Արցախում

ԼՂՎ ՊԽ-ն

Ադրբեջանի րակի բռնկումը կանխելու նպատակով, իրավիճակից ճգնաժամային ջանքեր էր գործադրումստեղծված ամառաջարկումէ ռազմաճակատի զինյալ կազմավորումներին ֆ.254, 9. 4, պ. պետարխիվ, ' ԼԳ ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 463:

մ. 1,

կ.

1,8.94:

Նույն տեղում, էջ 484:

բողջ '

երկայնքով10

ժամ

դադարեցնելռազմականգործողություն-

06.1992թ.: «Արցախ»,18.

:

ԼՂՀ ԻՊՈՒ-

ները` սկսած հունիսի 17-ի ժամը 10-ից: Այդ ընթացքում կտրվի հավաքել ընկած ադրբեջանցիզինին հնարավորություն

միայն մի հատվորների դիակները,որոնց թիվը ռազմաճակատի կողմը չընդուվածում 400-ից ավելի է»: Սակայնադրբեջանական նեց այդ առաջարկը եւ շարունակեց լայնածավալհարձակումը: Կրելով բազմաթիվկորուստներ` նա հաջողություններիհասավ

իշխանությանեւ կաՊԽ-ի կազմը` նրան տալով ԼՂՀ պետական ռավարմանմարմիններիկարգադիրեւ գործադիրլայն լիազորութՍ. յուններ: ՊԽ-ի կազմի մեջ մտան ՊԿ նախագահ Սարգսյանը,

:

|

նը, ԼՂ՛ ։

Մարտակերտիշրջանում, առաջ շարժվեց Նարեշտար-ԿիչանՍրխավենդճակատայինհատվածում,ինչի հետեւանքով Մարտա. կերտը Ստեփանակերտիհետ կապող մայրուղին փաստորեն հայտնվեցփակվելու վտանգիտակ: Իսկ դա 0շանակումէր Մարտակերտիեւ Շահումյանի շրջանների ամբողջ տարածքիանջաԳակառակորդըմոտեցավԱսկերանին, տում հանրապետությունից: միաժամանակմարտեր ընթացան Մարտունու շրջանի Նորշեն, ՀՀ կողմից Մյուրիշեն, Ավդուռ գյուղերի ուղղությամբ: Այդ օրերին

չէրշ: տրամադրվածռազմականօգնությունը դեռեւս նշանակալի Ստեղծվեց անմխիթար վիճակ, հանրապետությանգոյությունը ծառահարցականիտակ էր: Ծանր կացությունիցդուրս գալը եւ ու եւ ցած բարդ հարցերի լուծումը առանց կարգուկանոնի ուժերի ԼՂ՛ ԳԽ միջոցներիհամախմբմանա̀նհնար էր: Դրանից ելնելով` եւ ՆԽ-ն հունիսի 18-ին համատեղ նիստում նախագահությունը իտիրող ռազմաքաղաքական քննարկեցինհանրապետությունում ամբողջ տարածքում րադրությունը:Որոշվեց հանրապետության Դա արտակարգ դրություն հայտարարել մեկ ամիս ժամկետով:

ստեղծել հակառանպատակէր հետապնդում՝հնարավորություն կորդի հարձակողականգործողություններիհետեւանքները վե-

ու կարգաօրինականությունն րացնելու եւ հանրապետությունում պահություննամրապնդելուհամար: Միաժամանակընդլայնվեց

Նույն տեղում:

Հ., նշվ. աշխ., էջ 2 Աբրահամյան

176:

ԳԽ

հանձնաժողովինախագահԼ. Մելիքջ-Շահնազարբերությունների յանը, հատուկ տնտեսականծրագրերիվարչությանպետի տեղաԼՂՀ «Արտակարգդրությանմասին» օրենքի կալ Լ. Պետրոսյանը': արգելվեց առանց հա20-21 հոդվածներինհամապատասխան` եւ քաղաքացիների տուկ թույլտվությանԼՂ՛ փոխադրամիջոցների Թշնամու ագրեսիայինըստ ամեմեկնումը հանրապետությունից: հաննայնի դիմագրավելունպատակով`որոշվեց հունիսի 20-ից տարածքումանցկացնել մասնակի զորահավաք՝ րապետության մինչեւ 50 տարեզորակոչել 18-40 տարեկանզինապարտներին,

կան սպաներին,19-ից 30 տարեկան՝հատուկ պատրաստություն եւ ՆԽ-ն կոունեցող կանանց: Բացի այդ, ԳԽ նախագահությունը բոչով դիմեցինզենք կրելու ընդունակբոլոր շահումյանցիներին, են հայրենիքն ու ազատությունը, լոր նրանց, ում համար թանկ պայքար ծավալել թշնամու կողմից զավթված պարտիզանական

տարածքումշ: ամբողջ

Խուճապը կանխելու եւ նյութականարժեքները փրկելու հունիսի 19նպատակովԼ̀Ղ՛ ՊԽ նախագահիկարգադրությամբ

տնօրեններինեւ հիմնարկ-ձեռնարկությունների ին Մարտակերտի ղեկավարկազմին, որոնք գտնվումէին այդ շրջանիցդուրս, պարշրջան եւ ձեռնատավորեցվեցանհապաղմեկնել Մարտակերտի

եւ ընթացիկարխիվ, ԼՂՀ առաջինգումարմանԳԽ-ի նախագահության Ի 32: արձանագրություն նիստի համատեղ 1992թ. հունիսի 18-ի ՆԽ-ի 591: Կ., Օջախիգիրք. հողը կանչումէ, գիրք Գ, Երեւան, 2005, էջ Ղահրամանյան

Իսագուլովը, ԼՂՀ ԱԱՊՎ պետ Ա. Խաչատրյաքարտուղար Վ. Հակոբյանը,ԼՂՀ ԳԽ արտաքինհարա-

ԼՂՀ ՆԳ նախարար Ա.

ԼՂՎ ԱԺ

նախագահիտեղակալըպետք է զբաղվեր առողջապաեւ հության, սպորտի,սոցիալականհարցերի, բնապահպանության հանձկրթության,գիտության,լեզվի, մշակույթի եւ լրատվության ԳԽ

մուխ լինել իրենց ծառայողական պարտականություններիկա-

տարմանը':

|

Որպես հիշատակվածքայլերի

շարունակություն` ԼՂՎ

նախագահության հունիսի 21-ի նիստը ընդունեց «1992 18-ին

ԼՂՀ-ում

թ.

ԳԽ

նաժողովներիղեկավարմամբ: ԳԽ քարտուղարի վրա դրվեց

հունիսի

մտցված արտակարգդրության ռեժիմի պայմաննե-

րում իրականացվելիթ արտակարգ միջոցառումների ցանկի

եւ նախագահության ղեկավարումը: աշխատակազմերի քարտուղարության քննարկեցթշնաՀունիսի 21-ի նիստումնախագահությունը շրջանի մի մու կողմից Շահումյանի շրջանի եւ Մարտակերտի

:

մա-

սին» հրամանագիրը՛: Հաշվի առնելով, որ ԼՂ՛ ԳԽ-ի ընդհատված նստաշրջանումչեն ընտրվել ԼՂՀ ԳԽ նախագահեւ նրա առաջին տեղակալ, իսկ հերթականնիստը հետաձգվելէ ԼՂՀ տարածքիմի

մասին հարցը եւ հանդես գալով հայհատվածի բռնազավթման հայտնեց, որ ԼՂՀ-ի այդ տարածքվստահություն տարարությամբ` կպարզվենու կհրապաների հանձնման բոլոր հանգամանքները

հատվածի բռնանվաճման կապակցությամբ,ինչը բացասաբար է անդրադառնումնախագահությանեւ նրա աշխատակազմիաշխատանքի վրա, ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունըորոշեց ԳԽ առաջին տե-

րակվեն: ընդունված որոշմամբ,կատարվածիհանՄիաժամանակ, ԼՂՀ ԳԽ պետական գամանքներիուսումնասիրմանգործը դրվեց ամիրավականհարցերի եւ օրինականության շինարարության, հանձնաժողովի, մանդատային, պարկեշտությա րապնդման

ղակալի գործառութայինպարտականություններըդնել նախագահության անդամ Կ. Բաբուրյանի վրա, իսկ ԳԽ նախագահի տեղանախագահությանանդամ Ս. Աղակալի պարտականությունները` բալյանի վրա: Ընդունվեց ԼՂ՛

ԳԽ

նախագահությանղեկավարութ-

յան պարտականություններըբաշխելու մասին որոշումը:

ԼՂ՛

նախագահի պարտականություններն էին` ընդհանուր ղեկավարում, ԳԽ պաշտպանության եւ անվտանգության,արտաքին հա-

նախագահիառաջինտեղակալիվրա դրվեց ֆինանսա-

վարկային եւ բյուջետային, ագրարայինհարցերի եւ գյուղական կյանքի, ինչպես նաեւ մանդատային,պարկեշտության,մարդու իրավունքների եւ ազգություններիհանձնաժողովներիղեկավարու-

մը: «Արցախ»,20.06.1992թ.: ։ ԼՂՀ ֆ. 254, ց.

պետարխիվ,

|

րի եւ ակտիվի լայն ընդգրկումով":

նման զարգաիրադրության ռազմաքաղաքական նաեւ ՀՀ-ի ներքաղաքաանդրադարձան ցումները, բնականաբար, ԼՂՀ-ում

ների ղեկավարում: ԳԽ

հանձնաժողովի, իրավունքների եւ ազգությունների հանձնաժողովի,ագրարաեւ անվտանգության պաշտպանության Նրանց յին հարցերիեւ գյուղականկյանքի հանձնաժողովիվրա: կատարելպատգամավորնեհանձնարարվեցիրենց աշխատանքը մարդու

ԳԽ

րաբերությունների,պետականշինարարության,իրավական հարցերի, օրինականության ամրապնդմանմշտական հանձնաժողով-

ԳԽ

1, պ. մ. 3, կ. 1, թ. 46-51:

վրա: Տեղի տալով ժողովրդական զանգվածկան իրավիճակի ՀՎ ԳԽ արտակարգ ների միահամուռպահանջինհ̀ունիսի 22-ին անդամների նստաշրջան հրավիրեց ԼՂՀ ԳԽ նախագահության հոծ

մասնակցությամբ,ուր պետք է քննարկվերԱրցախումստեղծված լսվեցինփոխաիրավիճակը:Եղան տարբերառաջարկություններ, 1Նույնտեղում,թ. ւ

52:

րության պայմաններումԼՂՎ

նախագահությունըշարունակում էր հանրապետությանկենսագործունեությանօրախնդիր հարցերի քննարկումն ու լուծումը: Այդ իմաստովբացառությունչհանդիսացավ հունիսի 27-ին տեղի ունեցած արտակարգնիստը, որտեղ ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըորոշեց ընդունել ԼՂՀ ՆԽ-ի հունիսի 25-ի

դարձ մեղադրանքներ.նախագահԼ.Տեր-Պետրոսյանն իր ելույթում ԼՂՀ

ղեկավարությանըմեղադրեց այն բանում,

որ նա,

իբր, ինք-

,

նագլուխ որոշումներ է կայացնում` անտեսելով ՀՀ կառավարության եւ տարբերմարմիններիտեսակետները:Այդ իմաստով նա օրինակ բերեց ԵԱՀԽ ԼՂ-ի հարցով Մինսկիխորհրդաժողովիշրջա-

ԳԽ

նակներում Հռոմի խորհրդակցությանըԼՂ-ից պատվիրակություն

առաջարկը եւ «Արտակարգդրության մասին»

նախագահիպաշտոնակատար Գ. Պետրոսյանը հակիրճ արձագանքեցՀՀ նախագահի կշտամբանքներին, ապա հեռացավ դահլիճից: Այնուհետեւ ելույթ ունեցան ԼՂՉ ԳԽ նախագահությանանդամներԼ. Մելիք-Շահնազարյանը, Հ. Խաչատրյանը, Հ. Գրիգորյանը:Նրանք ՀՀ ղեկավարութ-

պայմաններումՇահումյանի շրջանում ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության եւ ՆԽ-ի լիազոր ներկայացուցիչ նշանակել Վերինշեն գյուղի Լիազոր ներկայախորհտնտեսությանտնօրեն Ա. Ջիլավյանին':

չուղարկելը: ԼՂ՛ Ելույթ ունենալով`

որդեգրելու մեջ, որից այնքան էլ

հեռու

ԼՂՀ

չէ Արցախիցհրաժարվելը":

պատվիրակությանդժգոհության սկզբունքային պատճառներից մեկն այն էր, որ ՀՀ կառավարությունըհանդուրժում է միջազ-

|

ցուցչին հանձնարարվեց |

ջանի կազմում»-Մինչ

ՀՀ ԳԽ

նստաշրջանում բուռն բանավեճերէին ընթաՕում, Ադրբեջանի ռազմական ղեկավարությունը մեծացնում էր ճնշումը արցախյան ռազմաճակատում: Այդպիսի լարված իրադԲ., նշվ. աշխ., էջ 464: : Ուլուբաբյան ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., էջ 181:

շրջաններից բռնատեղահանված

բնույթի հարցերի անհետաձգելի լուծման, արտակարգդրության ռեժիմիապահովմանուղղությամբ: ԳԽ

նախագահությունը հավանություն տվեց

ՀՀձ

ԳԽ

նստաշրջանումԼՂՎ ԳԽ պատվիրակությանդրսեւորածդիրքորոշգործունեությանը: ԼՂՀ ԳԽ մանը եւ նրա արտանստաշրջանային նախագահի պաշտոնակատարԳ. Պետրոսյանինհանձնարարվեց ԼՂՀ ԳԽ նախագահությանգործունեությունընպատակաուղղելՀՀ ավելի գորղեկավարությանհետ համակարգողաշխատանքներին ծուն բնույթ տալուն: Վավանությանարժանացավնաեւ Մոսկվայում ԵԱՀԽ-ի անդամ երկրների`Մինսկումգումարվելիք խորհրդաժողովի նախագահ Մ.Ռաֆայելիի հետ հանդիպման ընթացքում

`

ԼՂՀ

բնակչության ընդունման եւ տեղավորման հանրապետական հանձնաժողովիհետ համատեղկարգավորելՇահումյանի շրջանի բնակչության հետ տարվող աշխատանքը սոցիալ-կենցաղային

գային փաստաթղթերումԱրցախըԱդրբեջանիկազմում նշելը եւ ստորագրումայդ փաստաթղթերը:Եվ միայն դրանիցերկու շաբաթ անց` հուլիսի 8-ին, վերջապես, ՀՀ ԳԽ-ն ընդունեց հետեւյալ որոշումը. «ՀՀ-ի համար անընդունելի է միջազգային կամ ներպետական ցանկացածփաստաթուղթ,որտեղ ԼՂՀ-ն նշված կլինի Ադրբե-

օրենքի, ինչ-

պես նաեւ ԼՂ ԳԽ նախագահությանեւ ՆԽ-ի 1992 թ. հունիսի 21-ի համատեղ որոշմանը համապատասխան`արտակարգ դրության

ԳԽ

յանը մեղադրեցինԼՂՀ-ի ներքաղաքականկյանքում պառակտում մտցնելու, Արցախինվերաբերողհարցերում նախկինորոշակի ու վճռական դիրքից հեռանալու եւ մի անհեռանկարգործելակերպ

ԼՂՀ

նախագահի պաշտոնակատարԳ. Պետրոսյանի եւ ԼՂՀ

ԼՂ

ԳԽ

ԳԽ

նախագահությանանդամ Հ. Գրիգորյանիգործունեությունը:

ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 3, կ. 1, թթ. 54-60: պետարխիվ,

ԼՂՀ

Հաշվի առնելով հանրապետության հյուսիսային, արեւելյան, հա-. րավային շրջանների ուղղություններում Ադրբեջանիագրեսիայի սաստկացումըեւ այդ առնչությամբԼՂՎ ԳԽ պատգամավորներին տեղերում թողնելու նպատակահարմարությունը, ինչի հետեւանքով կնվազերքվորում ապահովելու հնարավորությունը, ԼՂ՛ ԳԽ

նախագահությունը որոշեց անորոշ ժամանակովհետաձգել ԼՂՎ1 առաջին գումարման ԳԽ առաջին նստաշրջանը1992 թ. հունիսի

Մեզ հղած հրավերում,ինչպես նաեւ ընդունվողփաստաթղկարգավիճաթերում ԼՂՀ օրինականընտրվածիշխանությունների

կը իջեցվում է մինչեւ «հայկականհամայնքի ներկայացուցիչների» կարգավիկամ նույնիսկ «Ստեփանակերտիներկայացուցիչների» բնակչության90 տոկոսի ընտճակ: Դրանով հանրապետության

..

30-ին վերսկսելուհամարտարվողաշխատանքները:

մայն անընդունելիէ: Մեր կարծիքով, Հռոմի նախնականհանդիպման գործունեության ուղղվածությունըայդ հիմնահարցիլուծման նկատմամբ միակողմանիմոտեցում է ենթադրում հօգուտ Ադրբեջանի, այ-

Նույն նիստում ընդունած որոշմամբ, ԼՂ) ԳԽ նախագահությունը աննպատակահարմար գտավ ԼՂՀ պատվիրակության

նաեւ 1992 թ. հունիսի 29-ին Հռոմում մասնակցությունը կայանալիք խորհրդակցությանը: Այդ առնչությամբԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը ուղերձ հղեց ԼՂ հիմնահարցով նաՄինսկիխորհրդաժողովի

խագահ Մ. Ռաֆայելիինեւ Հռոմում կայանալիքնախապատրաստական հանդիպմանմասնակիցերկրներին:Նկատի ունենալով այն հանգամանքը,որ Հռոմի հանդիպմանը ԼՂՀ պատվիրակութ. յան մասնակցությանհարցը սուր տարաձայնություններ է առաջ բերել ՀՀ-ի ԼՂՀ-ի ղեկավարության միջեւ, վերջինիսդիրքորոշումը պարզ դարձնելու նպատակովհարկ ենք համարում մեջբերել եւ

հատվածներ հիշատակվածուղերձի տեքստից. «Ամեն

անգամ կոնկրետ բանակցությունների կամ մեր մասնակցությանվերաբերյալորոշում կայացնելու նախաշեմին ադրբեջանական կողմը խոշորամասշտաբ է սկսում հարձակումներ

ռազմաճակատներով, ինչը, օրինակ, տեղի ունեցավ 1992 թ. հունիսի 12-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար պրն Պետրոսյանի եւ Մինսկիխորհրդաժողովի նախագահպրն Ռաֆայելիի բանակցությունների ժամանակ,Հռոմի հանդիպումըսկսելու նա-

անտեսսինքն` ԼՂ-ն պահել ԱՀ-ի կազմում:Դրա հետեւանքով լրիվ վում է ժողովրդի ինքնորոշմանօրինականիրավունքը,որը արտա-

:

| |

| |

բոլոր

խօրյակին,որը պետք է սկսվի հունիսի 29-ին...

է հավասարեցվո

ներկայացուցչությունը րած իշխանությունների ինչը միանգահամայնքիներկայացուցչությանը, ադրբեջանական

|

|

հայտված է 1991թ. դեկտեմբերի10-ի (Մարդու իրավունքների հանրաքմիջազգայինօր) համաժողովրդական պաշտպանության

վեով:

,

պիտի հայտնենք,որ ԼՂ) ԳԽ նախագահութԱփսոսանքով ձեռնյան 6 ժամ տեւած արտակարգնիստումորոշում կայացվեց նախնականաշխատանքին պահ մնալ Հռոմի խորհրդակցության մասնակցելուց: Այս որոշմանվրա ներգործել են ԼՂՀ-ի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիայի հերթականուժեղացումը եւ վերը շարադրված մեր մտահոգությունը»: 1Սակայններքին եւ արտաքինճնշումների տակ, հուլիսի ստիպվածորոշեց պատվիրակութին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունը յուն ուղարկել Հռոմ` մասնակցելու ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի՝ ԼՂ-ին

Հուլիսի 4-7-ը Հռոմի նախապատնվիրված խորհրդակցությանը": ԼՂ՛Վ ԱԺ ընթացիկարխիվ, ԼՂՀ առաջին գումարմանԳԽ-ի ՖԽ34: 1992 թ. հունիսի 27-ի նիստիարձանագրություն 146: էջ Վ., աշխ., նշվ. Հարությունյան '

նախագահության

րաստական հանդիպմանը մասնակցելուհամար ստեղծվեցպաշ-

տոնականպատվիրակությունհ̀ետեւյալկազմով. ԼՂ՝) ՆԽ նախագահի առաջին տեղակալ Բ. Առուշանյան(պատվիրակության

|

գործուն միջոցներ ձեռնարկել բռնատեղահանվածներին իրենց շրջաններումտեղավորելու համար":

։

ղե- | |

Առաջ անցնելով` ասենք, որ հուլիսի 1-ին ԷԼՂ՛ ԳԽ նախա-

կավար),Հ. Խաչատրյան,Ռ. Քոչարյան, Հ. Բալայան": Ինչպես եւ սպասվում էր, Հռոմի հանդիպումը չարդարաց| րեց որոշ հայ քաղաքական գործիչներիհույսերը: Հուլիսի 5-ին հայկականպատվիրակությունը լքեց նիստը,քանի որ խորհրդակ-

գահությունը որոշում կայաց եց լուծարված հատուկ հանձնաժողովի փոխարենՆԽ-ին կից ստեղծել հիվանդությանպատճառով եւ ծայրահեղ անհրաժեշտության դեպքերում հանրապետության

փաստը:ՀետագայումԼՂՀ-ի պատվիրակությունը | հեռացավբանակցությունների սեղանից,երբ հայտնի դարձավ,որ միջնորդի| րավական կազմը սկսել է խուսափելՂարաբաղի պատվիրակությանը հատուկկարգավիճակ տալու խոստումը կատարելուցշՄինչդեռ ղարաբաղա-ադրբեջանական ռազմաճակատում իրադրությունը հարաճուն շիկանում էր: Ռազմագործողություննե-| րի լայն ծավալմանհետեւանքովբնակչությանշրջանում հնարա-

Նշենք, որ նրա ծավալուն (մեկուկես Ժամ տեւողությամբ) այդ ելույթի դրդապատճառըՀՀ ԳԽ նստաշրջանումգագաթնակետին հասած վեճն էր իշխանություններիեւ ընդդիմությանմիջեւ, որի հիմքն էլ Արցախիդրամատիկվիճակի վերաբերյալ իրարա-

սահմաններից դուրս ԼՂ՛

քաղաքացիների մեկնումը թույլատրող

ցության մասնակիցները ոչ միայն չէին ճանաչում ԼՂՀ-ի պատվի|. հանձնաժողով»: րակության իրավահավասար Յունիսի 30-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությաննիստում քննարկկարգավիճակը, այլեւ հրաժարվում | էին դատապարտելԱդրբեջանիագրեսիանեւ նրա կողմից Շավեց ՀՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանիհունիսի 29-ի հեռուստաեհումյանի շրջանն ու Մարտակերտի շրջանի մեծ մասը զավթելու. ութը:

։

վոր համընդհանուր խուճապըկանխելունպատակով` ԼՂՀ ԳԽնախագահությունը հունիսի 29-ին որոշում կայացրեց`արգելել քաղաքացիներիմեկնումըԼՂՀ սահմաններիցդուրս` անկախ սեռա-

մերժ դիրքորոշումներնէին: ցելուն

եւ

հայտարարեց, թե ԼՂՀ-ի վերաբերյալ եղած հարցը խորհրդարանում երեկ լուծում չստացավ, այսօր էլ ինքը թույլ չի տա, որ

ների մեկնման թույլտվություն տրամադրող հատուկհանձնաժողվը: ԼՂՀ ՆԽ-ին հանձնարարվեց խստագույնսառաջնորդվելսույն որոշմամբ, շրջանային իշխանություններին՝ անվերապահորեն |

«Արցախ»,03.07.1992թ.: Աբրահամյան Հ., նշվ. աշխ., էջ

հանդիպումներինԼՂՀ-ի պատվիրակությանչմասնակդատապարտեցայն` ասելով. «Դա մեր միակ շանսն էր,

պահպանելու Լեռնային Ղարաբամեր միակ հնարավորությունը՝... ղը»:: Իսկ հուլիսի 1-ին Վ1 ԳԽ նստաշրջանումԼ.Տեր-Պետրոսյանը

:

ծուղվածների: ԼուծարվեցԼՂՀ սահմաններից դուրս քաղաքացի|

՝

Տեր-Պետրոսյանն անդրադարձավ

նաեւ ԵԱՀԽ

տարիքային պատկանելությունից, բացառությամբ հատուկ գո-

շ

Լ.

Ի` `

քննարկումը շարունակվի,քանի որ նման հարցերին վճիռ տալու իրավունքմիայն ինքն ունի` որպես հանրապետությաննախագահ: Նա

Ազգային դաշինքը հայ ժողովրդին տանում է կործանման,որովհետեւ ԼՂՀ-ն ճանաչելը պիտինշանակի

նշեց նաեւ,

ստույգ

որ

4ԼՂ՝ պետարխիվ,ֆ. 254,

2Նույն տեղում, ց.

ց. 1, պ. մ. 3, կ. 1, թ. 64-63: 1, պ. մ. 4, կ. 1, թ. 8:

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 478:

182:

'

պատերազմհայտարարելմեր երկու հարեւաններին`Ադրբեջանին ու Թուրքիային: Իսկ մենք թույլ ենք նույնիսկ միայն Ադրբեջանից: Այդ հանգամանքըչէր կարող չանհանգստացնելԼՂ՛Ղ ԳԽ նախագահությանը:Հունիսի 30-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըորոշում կայացրեցհետեւյալ դիմումը հղել հայ ժողովրդին.«Հայրենակիցներ,վերջին օրերին ծայրաստիճանլարվել է քաղաքական

իրավիճակըՀայաստանում, որը բացասաբար է անդրադառնում նաեւ ԼՂՀ-ի վրա: Ցավով նշում ենք, որ դրությունն ապակայունացնելու նպատակովփորձեր են արվում մեզ ներքաշել քաղաքական պայքարիմեջ: Սա անընդունելիէ, քանի որ մենք միշտ էլ մեր ջանքերը ներդրել ենք նման ապակայունացումթույլ չտալու համար, իսկ Արցախյան շարժումը հիմք է դրել համայն հայ ազգի համախմբմանն ու միավորմանը: ԼՂՀ իշխանություններըմիշտ էլ

:

ձգտել են լինել քաղաքականկայունությաներաշխիք: Այս առնչությամբստիպված ենք ի լուր ամենքի հայտնել, Արցախիիշխանություններըհավատարիմկմնան իրենց քաղաքական ուղեգծին եւ, ըստ ամենայնի, կձգտեն նպաստել Հայասոր

տանում

քաղաքական կայունության ապահովմանը:Սակայն քա-

ղաքական ոչ մի խաղ, ոչ մի նպատակչի կարող ստիպել, որ Արցախի իշխանությունները հրաժարվեն պահանջատիրությունից:

Մենք թույլ չենք

տա,

որ

քառամյա պայքարի ընթացքում բազում

զոհողություններիգնով գաղութային լծից ազատվածժողովուրդը կրկինհայտնվիստրկությանճիրաններում: ԼՂՎ

նախագահությունըՀայաստանի,Արցախի եւ ի սփյուռս աշխարհի ամբողջ հայությանըկոչ է անում այս ճակատագրականպահին համախմբվել,զերծ մնալ իրադրության ապաԳԽ

միտվածքայլերից եւ բոլոր ջանքերը ուղղել հայկայունացմանը սուրբ գործին»՝: րենիքիպաշտպանության Այսպիսիներքաղաքականլարվածությանֆոնի վրա առավել ցցուն եւ սպառնալից էր դառնում իրադրությունըռազմաճակատում:Ճիշտ է, հուլիսի սկզբներինմիայն տեղականնշանակութու Ասկերանի յան մարտեր ծավալվեցին Հադրութի, Մարտունու շրջաններիմի շարք գյուղերի մատույցներում,սակայն հիմնական Մարտակերտի էին շ արունակվում գործողությունները մարտական շրջանում, որին թշնամինձգտում էր տիրանալ ցանկացածգնով: Հուլիսի 4-ին հակառակորդըլայնածավալհարձակումձեռնարկեց տիրացավՄարտակերտքաղաքին:Նույն օրվա Գիշերը ադրբեՔելբաջարի շրջանից ներխուժեջանականզորամիավորումները շրջանի երկրորդ խոշոր բնակավայրըՀ̀աթերք ցին Մարտակերտի գյուղը եւ հրկիզեցին այն: Արդեն հուլիսի 10-ին ռազմաճակատի Ի գիծն անցնում էր Դրնբոն-Գյուլաթաղհատվածով": հակակշիռ

եւ

դրան, հուլիսի 5-ին Ասկերանիշրջանի ԻՊՈՒ ստորաբաժանումնեծավալեցինՆախիջեւարը հաջող մարտականգործողություններ նիկ, Փրջամալ, Արանզամինու Սառնաղբյուր գյուղերի ուղղուքտակ առան այդ վերահսկողության յամբ եւ ժամանակավորապես

գյուղերը՝:

միջեւ տարաձայնությունների ղեկավարության լարվածությանմեծացսրման, ղարաբաղյանռազմաճակատում ԳԽ նախագահությունը դիվանագիտաման պայմաններումԼՂ՛ ՀՀ

եւ

ԼՂՎԼ

կան քայլեր էր ձեռնարկում միջազգայինասպարեզումո̀ւղղված նորաստեղծ հանրապետության գոյատեւմանը սպառնացող վտանգներիչեզոքացմանը:Այդ քայլերից մեկն էր հուլիսի 3-ին ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 3, կ. 1, թ. 66: պետարխիվ, համաուղու պատմության Ս., Գոյամարտ(ԼՂՀ ՊԲ-ի մարտական 14: 1998, էջ ռոտ ուղեկցույց), Ստեփանակերտ, ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 480:

`

ԼՂՀ

Հասրաթյան

ԼՂՀ

նախագահիպաշտոնակատարԳ. Պետրոսյանիուղեւորությունը Մոսկվա` հանդիպելու Ռուսաստանի բարձրաստիճան պաշտոնատարանձանց հետ (ելնելով անվտանգությաննկատառումներից` այդ հանդիպումներիմասին տեղեկություններըմանրամասնելու հարկ չկա): Նույն օրը ԼՂ՛ ԳԽ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովինախագահԼ. Մելիք-Շահնազարյանը մեկնեց Ստրասբուրգ(Ֆրանսիա)` հանդիպումներունենալու ժաԵվրախորհրդարանում': Իսկ հուլիսի 6-ին Ստեփանակերտ ԳԽ նախագահիտեղակալ Ա. մանեց ՀՀ ԳԽ պատվիրակությունը՝ Սահակյանիգլխավորությամբ:Պատվիրակության կազմում էին ՀՀ

յամբ ԼՂ՛Չ ԳԽ նախագահությունն ու ՆԽ-ն նորից հանդես եկան համատեղ հայտարարությամբ,որում ասված էր. «Վերջին Ժամանակներս, նպատակ ունենալով կանգնեցնել Ադրբեջանիեւ ԼՂՀ-ի միջեւ ռազմական հակամարտությանսաստկացումը, կրակի դադարեցման շուրջ համաձայնությանգալու բազմաթիվ փորձեր են

ԳԽ

պաշտպանությաննախարարՎ. Սարգսյանը,Հայաստանիքաղաքական կուսակցություններիներկայացուցիչներ:Հուլիսի 7-ին ԼՂՀ

նախագահությունըեւ ՀՎ պատգամավորականպատվիրակությունը քննարկեցին Արցախում ստեղծված ռազմաքաղաքական ծանր իրադրությանհետ առնչվող մի շարք հարցեր:Պատվիրակությունը մասնակցեցնաեւ ԼՂ ՆԽ նիստին, որտեղ քննարկվեց փախստականների տեղավորմանեւ առաջին անհրաժեշտության պարագաներովնրանց նվազագույնապահովմանն ուղղված միջոցառումներիծրագիրըշ: Հուլիսի 9-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությանեւ ՆԽ համատեղ նիստում որոշվեց ընդունել ԼՂ հարցով ԵԱՀԽ Մինսկիխորհրդաժո1992 թ. հուլիսի 9-ի 01 ղովի նախագահՄ. Ռաֆայելիիառաջարկը` ժամից 30 օրով կրակըդադարեցնելուվերաբերյալ`: Թեեւ Ադրբեջանի կառավարությունըպաշտոնապես հայտարարել էր, թե ընդունում է Մ. Ռաֆայելիի առաջարկը,սակայն ռազմականգործողություններնավելի սաստկացան:Այդ առնչութԳԽ

Վ., նշվ. աշխ., էջ 147: : Հարությունյան «Արցախ»,09. 07. 1992թ.: ԼՂՀ պետարխիվ, Ֆ. 254, ց. 1, պ. մ. 4, կ.1, թ. 9-10:

ծեռնարկվել: Ցավոք, դրանք ամեն անգամխախտվելեն Ադրբեջա:.

:

նի

կողմից, ինչը հանգեցրել է

ԼՂՀ

կորստին: Հակառակդրան, ԼՂ-ի հարցով Մինսկում կայանալիք հահանդիպմանը մասնակցելու մաժողովի նախապատրաստական պատվիրակությանիրավահավասարկարգավիճակը չճանաչելու պատճառով,համաժողովի նախագահպրն Ռաֆայելին առաջարկել է համաձայնել 1992 թ. հուլիսի 9-ի ժամը 01համար

ԼՂՎ ԳԽ

ից 30 օրով կրակիդադարեցմանը:Մեզ հաղորդվել է, որ Ադրբեջանի նախագահըայդ առաջարկությանըհամաձայնվելու պատրաստակամությունէ հայտնել: ՍՈՒ-25

Սակայն հուլիսի 9-ին, Մոսկվայի ժամանակով ժամը 10-ին երկու ռեակտիվինքնաթիռներովռմբակոծվել է Ասկերանի

շրջանի Նորագյուղ Գյուղը: Բացի այդ, նույն օրը լայնածավալ հարձակում է ձեռնարկվել Մարտակերտիշրջանի մի քանի գյուղերի

վրա:

:

նախագահությունըեւ կառավարությունըլիազորված են հայտարարել,որ ԼՂ-ն միշտ հանդես է եկել ու հանդես է գալիս հակամարտությանխաղաղ կարգավորմանօգտին: Սակայն ԼՂՀ

ԳԽ

Ադրբեջանիհարձակողականգործողությունները,զանգվածային լրատվության միջոցներում Ադրբեջանինախագահի վերջին հայտարարություններըոչ մի կասկած չեն թողնում այդ հանրապետության իսկականմտադրություններիմասին: Մենք

բնակավայրերի հերթական

պատրաստ

եթե վստահ լինենք, ենք գործարար համագործակցության, չի հետապնդում»: մյուս կողմը այլ նպատակներ

որ

կողմից ԼՂՀ-ի տարածքիմի Հաշվի առնելով Ադրբեջանի բնակչությանը հետեւանքով տեղահանված մասի բռնազավթման պաշտպաԼՂՀ-ի տեղավորելու, տարածքում

հանրապետության

հուերկրի տնտեսությունըբնականոն նությունը կազմակերպելու, հուլիսի 11-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախանի մեջ դնելու անհրաժեշտությունը՝ որոշում կայացվեցԼՂՀ գահությանեւ ՆԽ-ի համատեղ նիստում ին ժամաբռնատեղահանվածներ ՆԽ-ին միջոցներ տրամադրել` սոտեղավորելուեւ նրանց համար

կացարաններում նակավոր

նպատակով:Որոշ-

ապահովելու պայմաններ ցիալ-կենցաղային

մեկնումը արգելել ԼՂՀ քաղաքացիների վեց ժամանակավորապես լուծարելՆԽ-ին կից գործողհամապատասհանրապետությունից, մեկնել կարող էին Վանրապետությունից խանհանձնաժողովը:

Գ.Պետրոսյանիեւ ՆԽ նապաշտոնակատար նախագահի ունեցող անձինք: ԶինծառախագահՕ. Եսայանիթույլտվությունն տեղաազատամարտիկների յողների գործուղմանեւ վիրավոր ՊԿ նախագահ էր ԼՂՀ տրամադրվում

ԼՂՀ ԳԽ

թույլտվությունը փոխման

մթերքներիեւ փոՍարգսյանիկողմից:ժողովրդատնտեսական վերապահված դուրս բերմանթույլտվությունը խադրամիջոցների գրանցումունեցող էր ԼՂՀ ՆԽ-ին: Այլ հանրապետություններում ԼՂՀ սահմաններից մեկնել կարող էին առանց

Ս.

քաղաքացիները ըստ թույլտվության`

փաստաթղթերի՞: ներկայացվող

տեղի փոփոխություններ սկսեցին Իսկ ռազմաճակատում

Ջայնաթաղ,Գյուլաթաղ եւ Մեհմանա գյուղերը, իսկ հուլիսի 14-ի երեկոյան, անցնելով Թարթառի ձախափնյակը, ծանր մարտերի արդյունքում ազատագրեցինՉափար գյուղն ու ռազմավարական

կարեւոր նշանակություն ունեցող Գետավանի կամուրջը: ԱյդպիՆրանք սով` նրանց հաջողվեց մոտենալ Սարսանգիջրամբարին": իրականացրեցինհուլիսի 19-ի լույս հաջող ռազմագործողություն զորա20-ի գիշերը` Վաթերքիցդուրս շպրտելով ադրբեջանական միավորումներըեւ ազատագրելովԹարթառի հովտի այդ հինավուրց կենտրոնը:Սակայն,ցավոք, վիճակվածչէր զարգացնել այդ հաջողությունները:Դրանքսոսկ ժամանակավորբնույթ կրեցին, եւ ընթացան տրամագծորենհակահետագա իրադարձություններն ռակ ուղղությամբ:

նախագահությանհերթականնիստը տեղի ունեցավ հուլիսի 12-ին, որի օրակարգում դրված էր ԼՂՀ ԳԽ նախագահի պաշտոնակատարԳ. Պետրոսյանի եւ ԼՂ՛ ԳԽ քարտուղար Վ. Հակոբյանի` զբաղեցրած պաշտոններից հրաժարականների ԼՂՀ

ԳԽ

կողմից մերժվեցինշ: հարցը, որոնք նախագահության Նշված իրադարձությանվերաբերյալ կարծիքներ էին

տա-

քարտուղար

եւ նախագահի պաշտոնակատարի հրաժարականիպատճառըներքին եւ արտաքինճնշումներն են, եւ այդ քայլը իշխանականհամակարգում երկպառակությունըկան-

րածվել, թե

ԳԽ

խելու նպատակ է հետապնդում: Հուլիսի 15-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունըիր հերթական նիստում հավանություն տվեց Հռոմի խորհրդակցությունումԼՂՀ իսկ հուլիսի 21-ին մասնագործունեությանը՝, պատվիրակության

կողմի: Հուլիսի 12-ին, վերախմբավոունենալ հօգուտ արցախյան նամակը հղեց ԵԱՀԽ Մինսվորապեսհետեւյալ բովանդակությամբ անցանհակահարրելով ուժերը, ԼՂՀ ԻՊՈՒ ստորաբաժանումներն ձակման եւ

շրջանի Կուսապատ, Մարտակերտի ազատագրեցին

-

|

յ

Նույն տեղում, թ. 11: 2.Նույնտեղում, թ. 12-13:

ՀարությունյանՄ., նշվ. աշխ., էջ 83: պետարխիվ,ֆ. 254, 9. 1, պ. մ. 4, կ. 1, Նույն տեղում, թ. 17-19: ԼՂՀ

թ. 14-16:

հանձնաժողովինանախապատրաստական կի խորհրդաժողովի գործընթացըհնախագահՄ. Ռաֆայելիին.«Գտնելով, որ խաղաղ

ղեկավարներավոր է, մենք ԵԱՀԽ եւ մասնակից պետությունների քայլեր, որոնք կարող էին հանրից սպասումենք հանդիպական ինչ-որ ձեւով արձագեցնել հետեւյալ դրույթներիընդունմանը. մասնագրել վետոյի մեր իրավունքըկամ մեր իրավահավասար ԼՂՀ նակցությանըտալ ֆորմուլ, որը թույլ կտա մեզ պաշտպանել հետագայումէլ ժողովրդի շահերը: Այդ դեպքում,եթե Ադրբեջանը

Յուլիսի 26-ին Ստեփանակերտ Ժամանեց ՌԴ հատուկ հանձնարարություններիգծով դեսպան, ԼՂ հիմնահարցիխաղաղ կարգավորմանռուսաստանյան միջնորդականառաքելությանղեկավար Վ.Կազիմիրովը: ԼՂՀ ղեկավարությանհետ հանդիպման ժամանակ քննարկվեց հայ-ադրբեջանականհակամարտության խաղաղ կարգավորմանմիջոցառումներիռուսաստանյան«ծրա-

րը»:

պես հայտնի դարձավ, Ռուսաստանի ԱԳ նախարարը մտադիր էր առաջարկելօգոստոսի 7-ին Մոսկվայումանցկացնել Ին

ԼՂՅ ադրբեջանական փոքրամասնության պնդի խորհրդաժողովին Վայաստանի,Ադրբեջանիեւ Ռուսաստանիներկայացուցիչներիոչ ապօրինի կարծիքով, մեր ինչը, մասնակցությունը, ներկայացուցչի կարպաշտոնականհանդիպում`նվիրված ԼՂ հակամարտության հանրամեր կվերապահենք իրավունք մեզ մենք է եւ անընդունելի, գավորմանը:Մինչդեռ, ղարաբաղյանհակամարտությանկարգակազմից դուրս "պատվիրակության պաշտոնական պետության վորմանհիմնահարցըօգոստոսի5-ին Մոսկվայումքննարկվեց ՌԴ ազգային փոքրամասնութհրավիրել համար մասնակցելու դրան եւ ՀՎ արտաքինգործերի նախարարներԱ. Կոզիրեւի եւ Ռ. Հովյան հաննիսյանիհանդիպմանժամանակ:Ինչպես բանակցությունների պաՉնայած կրակը դադարեցնելուՁեր կոչին, ԼՂ՝-ի դեմ ավարտիցհետո հայտարարեցԱ. Կոզիրեւը,քննարկվել են կրակի դադաչեն անգամ մեկ րոպե ծողությունները գոր տերազմական կողմերիբաժանմանեւ խաղադադարեցման,հակամարտության որ Ադրբեջանը իմանալու, հիմքերը րեցվել: Մենք ունենք բոլոր ղության ձեռք բերման հետ կապված կոնկրետ մանրամասներ: ական հանդիպումիցի̀ր ռազօգտվում է Հռոմի նախապատրաստ խոսքերով,կողմերը հնարաՌուսաստանի արտգործնախարարի խաեւ ԵԱՀԽ շրջանակներում հզորացնելու պոտենցիալը մական վոր են գտնում այդ նպատակովխաղաղարարուժեր ներգրավել ուղղված ձ ախողմանն գործընթացի ղաղարար տարածաշրջան:Ա. Կոզիրեւն առավել իրականէր համարում այն համար, ինչի վկանախապատրաստելու նոր գործողություններ տարբերակը,որի դեպքում Ռուսաստանը,որպես միջնորդ հակաԼՂՀ ինքնաթիռներով գրոհիչ 20-21-ը են հուլիսի թ. յությունն գործում, ՄԱԿ-ի հովանու տակ իր մարտության որոնք հասցրին լուրջ ավերառմբակոծումները, զորքերնուղարկի ԼՂ : երկրների ծություններիեւ մարդկայինզոհերի: ԵԱՀԽ-ի մասնակից քայլեր Մինչ միջազգայինասպարեզումդիվանագիտական կադատապարտումը վճռական ա գրեսիայի Ադրբեջանի կողմից խաղաղ կարգավորհիմնախնդրի էին ձեռնարկվումղարաբաղյան ռազմահանդեպ Լ ՂՀ-ի ետ ինքնիշխան պահել րող էր այդ երկիրը ման ուղղությամբ, Ադրբեջանըկտրուկ ակտիվացրելէր ռազմական հետագա գոր

ներկայացուցիչներին:

խոշորամասշտաբ -

կարգավորման

մայրաքաղաքի

ծողություններից»':

1Նույնտեղում,թ.

26-27:

«Արցախ»,28.07.1992թ.: ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 158: -

աստաարարաաաըըըըըըըԱԱըը,ըըըըըըըըըըըըըլը

..24

տ

կան գործողությունները ԼՂՀ-ի դեմ եւ փորձում էր զարգացնել ռազմական հաջողությունները` խտրություն չդնելով միջոցների օգոստոսի 8-ին միջեւ: Այդ իրադարձություններիկապակցությամբ, ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըեւ ՆԽ-ն հանդեսեկան համատեղ հայտարարությամբ, ուր, մասնավորապես,ասվում էր. «..Ռազմական անհրաժեշտությամբչթելադրվածայս գործողություններըպերճաղեկավախոս վկայում են, որ Ադրբեջանիռազմաքաղաքական

րությունը ձեռնամուխ է եղել ԼՂՀ-ի խաղաղ բնակչությանհետեւողական ոչնչացմանը: Ուշագրավ է, որ դա կատարվումէ հատկապես այն ժամանակ, երբ Հռոմում շարունակվումեն ԵԱՀԽ-ի շրջանակներում ղարաբաղյանհիմնահարցի խաղաղ կարգավորմանն ուղղված բանակցությունները,երբ ՌԴ-ի նախաձեռնությամբփորձ է

արվում ձեռք բերել զինադադարիմասին համաձայնություն: ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըեւ ՆԽ-ն դիմում են միջազգա-

յին հանրությանը, աշխարհիբոլոր երկրներիխորհրդարաններին` կոչ անելով անհապաղ միջոցներ ձեռք առնել ԼՂՀ-ի նկատմամբ Ադրբեջանի ագրեսիան սանձելու եւ հայ բնակչության եղեռնը

կանխելու ուղղությամբ» ': Այսպիսով` հունիսյան ռազմական անհաջողություններից հետո ԼՂՀ-ում լարված եւ անկայուն իստեղծվեց ծայրաստիճան րավիճակ` սպառնալովերկրի անվտանգությանը: Դրությունը շտկելու նպատակովԼՂՀ իշխանություններըփորձեցին իրագոր-

ծել գործադիր եւ ռազմականիշխանություններիկենտրոնացումը կտար դուրս գալ ստեղծՊԽ-ի ձեռքում, ինչը հնարավորություն

ված ճգնաժամայինկացությունից:Սակայն այդ փորձերըբախվեցին ՀՀ իշխանություններիկողմից ներքաղաքականնկատառումներով հարուցված անհաղթահարելի խոչընդոտներին: Անհրաժեշտ է նշել նաեւ, որ այսօր որոշ քաղաքագետներեւ պատմա4

«Արցախ», 08.08.1992թ.:

.

ՍԱՐԱ

ու

ոկ.

"Բաաորւ տատու «ՆԵՔ

ՃՋՁչըզՁՈ՞ԸըԸըԸՎԼ1ըւՎւԼՆԼՎզԼՆՆՆՆՆՆ

եւ Ի-

բաններԻՊՈՒ-ի անհաջողություններըվերագրումեն ԳԽ-ին որի ռազմաքաղաքական ՊՈՒ-ի նախկին հրամանատարությանը, տեսակետից գործունեությունըհամարում են կազմակերպչական անարդյունավետդ̀րան գումարելովռուսական օգնությունը ԱդրՍաբեջանին, նաեւ Հայաստանի ոչ ռուսական կողմնորոշումը: դեպքերըուսումնասիրելուց եւ վերլուծելուց հեկայն պատմական տո կասկածիտակ է առնվում նման տեսակետիտրամաբանական

լինելը:

այն Պատմագրությանմեջ հանիրավիչի բարձրաձայնվում պատմականճշմարտությանմասին, որ ԼՂՀ ԳԽ ընտրություննեԵրեեւ իշխանությանեկան պաշտոնական րում հաղթանակեցին անցանկալիուժեր, ինչը ՀՀ իշխաւանի համար կատարելապես նությունների, հատկապեսնախագահԼ.Տեր-Պետրոսյանիհամար նա գտնում էր, որ անսպասելիէր: Ամենայնհավանականությամբ, ձեռք ինքնուրույնություն Արցախըկարող է որոշակիքաղաքական բերել եւ մի կողմ կանգնել Հայաստանիներքին կյանքից, իսկ արտաքին քաղաքականասպարեզում`իր պահանջները թելադրել որպես անկախ երրորդ կողմ: Այսինքն` ՀՀ իշխանությունները

կորցնում էին անչափկարեւոր խաղաքարտ, որը անհրաժեշտութգրավականլինել: ՀՀ յան դեպքում կարող էր ներքին կայունության է նախագահը նաեւ երկյուղ ուներ, որ այդ խաղաքարտը կարող Երեւանը Բացի այդ, պաշտոնական օգտագործել ընդդիմությունը: ինչպես հակամարտության, կարող էր զրկվել հայ-ադրբեջանական դերից: շարժմանմեջ առաջատարի Արցախյան հեԻնչպես նկատելիէ, 1992թ. մայիսյանհաղթանակներից ԼՂՎ առաջին գումարմանԳԽ առաջին նստաշրջանը ցույց տո ԼՂՀ-ում այնքան էլ բարձր չէր: տվեց, որ ՀՀՇ-ի հեղինակությունը հետո մինչ օրս նույնիսկ գիտական Այդ իրադարձություններից եւ առեղծվածայինմնաշրջանակներիհամարչբացահայտված

նաեւ

ցած պատճառներով(այլ

ոչ

թե շրջանառությանմեջ մտած,

ԳԼՈՒԽ

բայց

ՌԱԶՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԻՆԱ-

լիովին կասկածելի ռազմական գործոնների հետեւանքով) թշնամուն

ու

ԳՈՍՏՈՍ-1994

Մարտակերտի անկումը

պետք է բացատրել փոխկապակցված,թերեւս, իրար լրացնող մի. շարք

քաղաքական գործոններով: Հետագայում կտեսնենք, որ ի-

րադարձությունների զարգացումը եւ երկրում ստեղծված քաոսա-

յին վիճակը անխուսափելիդարձրին մի

շարք

արմատականփո-

.

։

։

փոխությունները ԼՂՀ-ի ներքաղաքականկյանքում, որոնք կատարվեցին ՀՀ ղեկավարության պահանջով:Դրանից հետո միայն սկսվեց Արցախյանպատերազմում հայկական կողմի նոր հաջողությունների շրջանը: Այստեղ հարկ է նկատել,

որ

իրադարձութ-

յունների այդչափ կտրուկ շրջադարձը խորհելու տեղիք է տալիս` առաջ

քաշելով նշված կարճ ժամանակահատվածիներքաղաքա-

կան անցքերի քաղաքականեւ պատմագիտականխոր ուսումնասիրությունների անհրաժեշտությունը:

ԼՂՀ-ում

ՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏԱԳԱ ԸՆԹԱՑՔԸ

հանձնվեցինՇահումյանի շրջանն ու Մարտակետիշրջանի մի

մասը: Մեր կարծիքով, Շահումյանի

Բ

.

Թ.

(1992 Թ. Օ-

ՄԱՅԻՍ)

պետականկոմիտեիստեղծումըեւ 1.Պաշտպանության նրա գործունեությունը: ԼՂՀ եւ ՎՎ իշխանությունների միջեւ փոխհարաբերությունեւ մոտալուտ լիցքաթափման հույները մնում էին չհստակեցված ԼՂՀ սեր չէին ներշնչում: Դրանիցելնելով` դեռեւս հուլիսի 18-ին 0ԳԽ նախագահության նիստումքննարկվեցՀՀ-ԼՂՎ փոխհարաբերություններիհարցը: Յաշվի առնելով երկու հայկականհանրապենման վիճակը, ինչպես տությունների փոխհարաբերությունների նաեւ ելնելով արցախյանհիմնահարցիըմբռնմանգործում պաշտոնականԵրեւանի դիրքորոշումըպարզելու անհրաժեշտություորոշում կայացրեցՀՀ իշխանութնից՝ ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունը

սկսելու նպատակովՀՀ ուղարբանակցություններ պատվիրակություն` պաշտոնական կել ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության Վ. Վ. հետեւյալ կազմով. Գ. Պետրոսյան,Վ. Հակոբյան, Աղաբալյան,

յունների հետ

Ալեքսանյան,Կ. Բաբուրյան,Վ.Ղազարյան,3. Խաչատրյան": ընթացքի վերաբերյալ կան տարբեր Բանակցությունների ոկարծիքներ, սակայն, հաշվի առնելով այդ ժամանակաշրջանի եւ ուսումնասիրեգործիչներիվկայություններըՉ րոշ քաղաքական

նիստի սղագրությունախագահության հետ բանակեն ՀՀ իշխանությունների նը, որտեղ ներկայացված պատվիրակության պաշտոնական ցած ԼՂՎ՛ ԳԽ նախագահության ՀՀ անդամներիկարծիքները,գալիս ենք այն եզրահանգման,որ նախագահըձգտում էր ձերբազատվելԼՂՀ ԳԽ նախագահության

լով հունիսի 27-ի ԼՂՀ

Հ

ԳԽ

ֆ. 254, ց. 1. պ. պետարխիվ, Հեղինակիանձնականարխիվ:

ԼՂ՝

մ. 4, կ. 1, թ. 22-23:

«անհնազանդ» անդամներից` պահանջելով ստեղծել մի ռազմաքաղաքական կամ պետական խորհուրդ րենսդիր

ու

գործադիր մարմինների բոլոր

եւ

նրան փոխանցել օ-

պարտականություննե-

րը":Կարելի է կռահել, թե ինչու օգոստոսի 11-ին հանրապետութ-

յան

նախագահՕ. Եսայանը դիմեց ԳԽ նախագահությանը՝իր

ՆԽ

հրաժարականիհարցը քննարկելու խնդրանքով:Նա իր այդ

քայլը

բացատրեց իշխանության գոյություն ունեցող կառույցների

եւ

| |

|

| |

|

ռազմական իրավիճակի պահանջներիանհամապատասխանութ- | առաջարկեցմինչեւ 1992 թ. վերջը հանրապետությունում ռազմականդրություն մտցնել, ինչպես նաեւ ստեղծել ինչ-որ մար-

|

մին եւ ԼՂՎ ԳԽ-ի ու ՆԽ-ի լիազորությունները հանձնել այդ մարմնինչ: Իսկ հաջորդ օրը` օգոստոսի 12-ին, նույն հրաժարականի

:

յամբ

եւ

հարցով երկրորդ անգամ ԼՂՎ

ԳԽ

նախագահությանըդիմեց

նա-

խագահի պաշտոնակատարԳ. Պետրոսյանը, սակայն նախագա-

հությունը դարձյալ որոշեց մերժել Գ.Պետրոսյանիհրաժարականի

դիմումը::

Ակնհայտ է,

որ,

փաստորեն, ԼՂ՛

ԳԽ

| :

նախագահությունը

երկրում գոյություն ունեցող ռազմաքաղաքականճգնաժամային

:

պայմաններումկանգնել էր երկընտրանքիառաջ. կամ պահպանել պետականությունըի̀շխանությունըզիջելով հակառակթեւին, կամ էլ գնալ առճակատման` պահպանելով իշխանությունը,

բայց

սպառնալիքիտակ դնելով երկրի անվտանգությունը: Երկրի ներքաղաքականկյանքի լարվածությունը ասես

ար-

ձագանքէր գտնում ռազմաճակատում.օգոստոսի 12-ին հակառակորդը լայնածավալ հարձակում ձեռնարկեցՄարտակերտիշրջանի Մեծշեն-Մաղավուզուղղությամբ: Տեւական մարտերից հետո '

-

"

ԳԽ նախագահ ընթացիկարխիվ, ԼՂՎ՛ առա ջին գումարման ր խագահության 1992 հուլիսի 27-ի նիստի սղագրություն: ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., էջ 182: ԼՂՎ ԱԺ

,

ԼՂՀ պետարխիվ, ֆ. 254,ց. 1, պ. մ.4,կ. 1, թ. 31-33:

.

լ լ լ

Սարսանգի նրան հաջողվեց վերստին զավթել Հաթերք գյուղը ջրամբարիշրջակա տարածքները: եւ Ադրբեջանիագրեսիայիաննախադեպծավալման ԼՂՀ-ի եւ

ԳԽ նա-

ԼՂՀ կապակցությամբ տարածքիմի մասի բռնազավթման օգոստոսի 12-ին որոշում ընդունեց ԼՂՀ-ում խագահությունը ամսվա ժամկետով ռազմականդրությունհայտարարելումասին:

հայտարարվեց1947արձակածհրամանագրով Նախագահության զորաիցմինչեւ 1974 թթ. ծնված արականսեռի քաղաքացիների հավաք: Զորահավաքիառաջինօրը համարվեց հենց նույն օգոս-

տոսի 12-ը: Որոշվեց միջոցներ ձեռնարկել` ԼՂՀ-ի սահմաններից ԼՂՀ բոլոր քաղաքացինեդուրս գտնվող զորահավաքիենթակա համար: ԼՂՀ ԻՊՈՒ րին մեկ շաբաթվաընթացքումվերադարձնելու

կոմիզինվորական շտաբին,ՆԳՆ-ին, ԱԱՊՎ-ին,պարետությանը, հանձնարարվեց ապահովել սարիատին եւ դատախազությանը ժամանակի օկատարումըպատերազմական սույն հրամանագրի րենքներինհամապատասխան: Ընդունվածորոշման մասին եռօրյա ժամկետումիրազեկ-

եւ վեց ՄԱԿ-իգլխավորքարտուղարին ՄԱԿ-իԱԽ-ին": դիմում հղեց Օգոստոսի13-ին ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը որտեղ ասվում էր. «ԼՂՀ-ում ՀՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանին, կացություն:Սպառնաստեղծվել է ծայրահեղ ռազմաքաղաքական լիքի տակ են դրված բուն ԼՂՀ-ի գոյությունը, նրա բնակչության հարկաԱյսպիսի պայմաններում կյանքն ու անվտանգությունը: միտվածկոշտ եւ անհետաձճ կայունացմանը վոր են իրադրության

գելի միջոցառումներ: Այս նպատակովԼՂՀ-ում

է ռազմական հայտարարված է 18-ից մինչեւ 45 տարեդրություն:Առաջիկայումիրականացվելու զորահավաք: կան արականսեռի բնակչության :

Նույնտեղում, թ.34:

աաաաաաաաաաաաաթաթիրիրահրրաիյմկրար աաա աի

իրե»ֆաեեերտրաորրրատաար ՈԳՈՎ ՆՄ

աԺ

ծառայողների պարտադիրարտաժամյա աշխատանքի սահմանվեց1.5 դրույքաչափով: համար վարձատրությունը Ընդունվեց նաեւ «Պատերազմականժամանակ կոլտնտեսականներիաշխատանքիվարձատրությանֆոնդի վրա դրված

ների

Այս առնչությամբ խնդրում ենք Ձեզ` օժանդակել ինչպես զորահավաքի ենթակատարիքի եւ զինվորականպարտականություններից խուսափող բոլոր

ԼՂՀ

բնակիչներին Հայաստանից ԼՂՀ

վերադարձնելու (այդ թվում` եւ հարկադիր), այնպես էլ` Վայաստանից դեպի

այլ

գործին»": ԳԽ

վրա ժամաբնակչությունիցգանձվող եկամտահարկի նակավորհավելավճար սահմանելումասին» որոշումը': 1992 թ. օգոստոսի 15-ը դարձավԼՂՀ-ի պատմության մեջ ԼՂՀ ԳԽ եւ ունեցավ տեղի օրը այդ տարեթիվ. մի նոր ուղենիշային ՆԽ համատեղ նիստը, որը պետք է վճռեր ՆԽ նախագահիհրաժարականիհարցը եւ լուծում տար ՀՀ նախագահիմ̀ի նոր մարմնի Ընդունստեղծմանպահանջիհետ կապվածմի շարք խնդիրների՞:

նախագահությաննույն նիստում ընդունվեց «ԼՂՀ-ում ԳԽ

յան հրամանագիրը»:

նախագահութ-

Պատերազմականժամանակի կարիքներին առնչվող

ար-

տադրական առաջադրանքներիկատարումն ապահովելու նպատակով՝ ԼՂՀ

ԳԽ

մական ժամանակ բանվորների ու ծառայողներիաշխատաժամաԼՂՀ

ՆԽ-ի

թույլտ-

վությամբ արդյունաբերության, տրանսպորտի,գյուղատնտեսության

առեւտրի ձեռնարկություններիտնօրեններինիրավունք վե-

եւ

րապահվեց ինչպես ձեռնարկության բոլոր բանվորների ու

|

ծառա-

յողների, այնպես էլ առանձինարտադրամասերի,տեղամասերիեւ 5 ժամ

րավվել օրական

ժամից

տարեկան անձինք կարող էին ներգոչ

ավելի տեւողությամբ պարտադիր

արտաժամյա աշխատանքներում: Պարտադիր արտաժամյա աշխատանքներին չէին կարող ներգրավվել հղի կանայք` սկսած

լ |

| հղիության վեցերորդ ամսից, ինչպես նաեւ այն կանայք, որոնք ունեին մինչեւ 1 տարեկաներեխաներ:Ըստ հրամանագրի`բանվոր-... 1Նույնտեղում, թ. Նույն

|

33: տեղում, թ. 35-45:

,

ՆԽ

կանացնելու համար «ԼՂՎ պետականանկախությանհիմունքների մասին» սահմանադրականօրենքի 9-րդ բաժնի 3-րդ հոդվածին պետականկոմիստեղծել Պաշտպանության համապատասխան` (ՊՊԿ):

նախագահնշանակվեցՌ. Քոչարյանը,ՊՊԿ նախագահի առաջինտեղակալ`ԼՂ՛ ՆԽ նախագահիառաջինտեղակալ Բ. Առուշանյանը,ՊՊԿ նախագահիտեղակալ ԼՂՀ ԳԽ նախագաիրավականհարցեհության անդամ, պետականշինարարության, հանձնաժողովինախագահ ամրապնդման րի եւ օրինականության ՊՊԿ

տեւողությամբ պարտադիր արտաժամյա աշխա-

տանք, իսկ 14-ից մինչեւ

ԼՂ՛

ԼՂՀ ի վերջո, ընդդիմադիրկողմերը եկան փոխհամաձայնության: ԳԽ նախագահությունը որոշեց ռազմականդրությանռեժիմն իրա-

տե

բանվորների ու ծառայողներիխմբերիհամար սահմանել օրական մինչեւ

եւ

նախագահՕ. Եսայանի հրաժարականը:Երկրորդ հարցի վերաբերյալ եղան բազմաթիվիրարամերժկարծիքներ,եւ,

վեց

նախագահությունըորոշեց ընդունել «Պատերազ-

նակի ռեժիմի մասին» հրամանագիրը,ըստ որի`

ու

հարկի

հանրապետություններնրանց մեկնումը արգելելու

ռազմականդրություն մտցնելու մասին» ԼՂ՛

ՕՏ

ՍՏԻ

ԼՂՀ ԳԽ նախագաԲաբուրյանը:ՊՊԿ կազմի մեջ ընդգրկվեցին հանձնաեւ անվտանգության հության անդամ, պաշտպանության Ս. ժողովի նախագահՎ. Բալայանը,ԼՂՀ ՊԿ նախագահ Սարգսյա-

Կ.

Նույն տեղում, թ. 2Նույնտեղում,թ.

41: 44-47:

նը,

ԼՂ՛

ՆԳՆ

նախարարիպաշտոնակատարԱ. Իսագուլովը,ԻՊՈՒ հրամանատարի առաջինտեղակալ Ս. Բաբայանը: ՊՊԿ-ին փոխանցվեցին ՆԽ-ի` «ԼՂ. նախարարների խորհրդի մասին» օրենքով նախատեսվածբոլոր պարտականությունները, ռազմականդրության ռեժիմի իրականացմանայն լիազորությունները, որոնք նախատեսվածեն «Ռազմականդրության մասին» ԼՂՎՉ ԳԽ նախագահության1̀992 թ. օգոստոսի 13-ի հրա-

մանագրով:ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության մի շարք լիազորություններ ՊՊԿ նույնպես փոխանցվեցին ՊՊԿ-ին: նախագահնօժտվեց ԼՂՀ

։

:

:

ՆԽ

ՊՊԿ նախագահինպարտանախագահիլիազորություններով: վորեցվում էր ամիս հետո իր գործունեությանհաշվետվությունը ներկայացնելԳԽ: ՊՊԿ-ի ստեղծումով սկսվեց արցախյան պետականության

գոյապայքարի տարեգրությանմի նոր էջ: Անժխտելիէ, որ պատերազմականծանր իրադրությունումկենտրոնացվածիշխանական

համակարգի,մասնավորապեսռ̀ազմաքաղաքական մարմնի նորովի ստեղծումը,ինչպիսին էր ՀՀ իշխանությունների համակրանքը վայելող ՊՊԿ-ն, դարձավ կենսական անհրաժեշտությունեւ պատմականորեն հեարդարացվեց:Սակայնպետշինարարության տագա ընթացքի ուսումնասիրություննու վերլուծելությունը ակնբախ են դարձնում այդ գործում եղած մի շարք էականթերություններն ու շեղումները, որոնք իրենց բացասականդրոշմն են դրել

հանրապետությանհասարակական-քաղաքական կյանքի վրա: Հասկանալի պատճառներովհարկ չենք համարում կանգ առնել ու շեղումների վրա... այդ թերությունների Պետք է նշել նաեւ, որ ՊՊԿ-ի գործունեությունըթելադրվում էր հիմնականումՀՀ իշխանությունների կողմից, եւ դա կա-

տարվում էր որպես երկու հայկական հանրապետությունների իշգործողությունները խանություններիգործողությ րը նե ներդաշնակեցնելու անհրա -

ժեշտություն: Իհարկե, այդ անհրաժեշտությունըկար, եւ այն նույնիսկ կենսականպահանջ էր, սակայն դա հանգեցրեց միջազգային դիվանագիտականասպարեզում ԼՂՀ-ի պետական ինքնուրույնության որոշակի սահմանափակմանը:Հետագայում կնկատենք, որ ԼՂՀ-ն զրկվեց որեւէ ինքնուրույնքաղաքականքայլ կատարելու օհնարավորությունից,հետզհետեսեղմվեցին հանրապետության րենսդիր մարմնի գործունեությանշրջանակները,եւ նրա կարգավիճակը աստիճանաբարդարձավձեւական: Իսկ Ժողովրդավարաիրադրութկան ձեւով ստեղծվածպետությունըպատերազմական

յան թելադրանքովվերածվեց ավտորիտարի:Ցավոք, օգտվելով ժամանակի պարտադրածհանգամանքներից,իշխանականորոշ պաշտոններումհայտնվեցիննաեւ հասարակությանհամակրանքը թՈչվայելող անձինք, որոնց գործունեությունըբացասականհետք եւ՛ երկրի պետականշիղեց եւ՛ ժողովրդի բարոյահոգեբանության,

նարարությանորակիվրա: Որպես հակակշիռ վերը ասվածի` պետք էնշել, որ ՊՊԿ-ն, իր ձեռքը վերցնելով վերոհիշյալ լիազորությունները,շարունակեց համակարեւ գործունեությանառաջինպլան մղեց կառավարման

ուղղված միջոցառումներիիրակագի յուրովի կենտրոնացմանն նացումը, ինչպես նաեւ ԻՊ ուժերը յին կառուցվածքիանցկացնելու, այսինքն` բանակայինենթակա-

կազմակերպական-հ

.

:

շրջանների (ՊՇ) ձեւավորման գորռույցների, պաշտպանական էր դեռեւս ԼՂ՛ ՊԿ նախագահի`«Պաշտծընթացը:Իսկ այն սկսվել պանականշրջաններիեւ շրջանայինլրակազմի ուժերի ու միջոցկառուցվածքի մասին» ների կազմակերպական-հաստիքային

Այդ հրամանագրիհիման 1992թ. օգոստոսի 14-ի հրամանագրով`": վրա ստեղծվեցին6-ՊՇ-ներ: Իսկ 1993 թ. նոյեմբերինԻՊՈԻ-ի վերակազմավորմանգործընթացը մոտեցավ իր ավարտին,եւ ԼՂՀ

Մ., նշվ. աշխ., էջ 86: Հարությունյան

Պար

ՊՊԿ

ՊՈՒ-ն

նախագահընոյեմբերի10-ին հրաման ստորագրեց ԼՂՀ ԻԼՂ) Պաշտպանության բանակի(ՊԲ) վերակազմակերպելու

ԼՂՀ

Սկսած 1992թ. սեպտեմբերիցՀ̀Հ-ի քաղաքական եւ ռազմական գործուն աջակցությանհետ զուգակցված, նորից հնարավորություն ընձեռվեց դիմագրավելհակառակորդիլայնածավալ

ԵԱՀԽ

ՊՊԿ-ն, անմասն չմնաց եւ իր ուրույն դերն ունեցավ ղարաբաղյան

հիմնահարցիխաղաղկարգավորմանդիվանագիտական գործընթացում: Եվ դա լիովին բնականէր: Առաջինշրջանում ԼՂՎ ԳԽ նաու ՊՊԿ-ն խագահությունն գործում էին համերաշխ,փոխըմբռնման եւ վստահությանմթնոլորտում: Նրանց առաջին համատեղդիվանագիտականքայլը հանդիսացավսեպտեմբերի2-ի հայտարարությունը` կապվածԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի մի շարք բնակավայրեր ԱՀ Թարթառի(նախկինՄիրբաշիրի)եւ Քելբաջարիշրջանների կազմի մեջ մտցնելու մասին ԱդրբեջանիԳԽ-ի ընդունած որոշման հետ: «Ադրբեջանիխորհրդարանը, աս- մասնավորապես վում էր հայտարարության մեջ,- միանգամայնբացահայտ,ամբողջ քաղաքակիրթաշխարհիաչքի առջեւ ընդունել է որոշում ԼՂՀ Մարտակերտիշրջանի մի շարք բնակավայրեր ԱդրբեջանիՄիրբաշիրի շրջանին վերաենթարկելու մասին,ինչպես որ ավելի վաղ «լուծաէ» րել Շահումյանիշրջանը, ապա` ամբողջԼՂԻՄ-ը:

ԼՂՀ

կառավարության ընթացիկարխիվ,ՊՊԿ-ի նախագահի 1993թ. նոյեմբերի

10-ի որոշում Է 323:

աննեն

ՀԱ

ՊԵՆԸ

ԳԹրւՄ

Քաղաքական այդ քայլերն, անշուշտ, ճի ավելորդ անգամ ապացուցում են, որ ԱՀ ղեկավարությանիսկականմտադրությունը

մասին՝':

հարձակումներին,համառ պաշտպանականմարտերում հյուծել նրա ուժերը եւ նախադրյալներ ստեղծել բռնազավթվածբնակավայրերնազատագրելու, ԼՂՀ-ի տարածքայինամբողջականությունը վերականգնելու համար: Հարկ մարմինը` էնշել, որ նորաստեղծռազմաքաղաքական

'

նախիիննաիանաաաաաաանննննանեն

բնակչության ֆիզիկական ոչնչացումն է եւ նրա տարածքի բռնազավթումը` քողարկված իր խաղաղ մտադրությունների եւ

շրջանակներում խաղաղ գործընթացի մասին ճամարտակումների ետեւ, որի մասին մենք բազմիցսնախազգուշացրելենք բոլոր` ներառյալ եւ սահմանակիցու, հատկապես,ԵԱՀԽ կից երկրներին: ԼՂ՛

մասնա-

տարածքի ժամանակավորապեսօկուպացված մասն

Ադրբեջանինըդարձնելու «օրինականացման»փորձերըբացասական լուրջ ազդեցություն կունենանԵԱՀԽ շրջանակներումխաղաղ գործընթացիողջ ընթացքիվրա: ԼՂՀ

ղեկավարությունը, վճռական բողոք

հայտնելով,

հա-

մաշխարհայինհասարակությանուշադրությունըհրավիրում է այն բանին, որ այդ գործողությունների հետեւանքների համար պատասխանատվությունը լիովին ու ամբողջապեսկընկնի Ադրբեջանի ղեկավարությանու նրա հովանավորներիվրա»: Ինչպես արդեն նշել ենք, ՊՊԿ-ի

ողջ

գործունեությունը, իր

կոչմանըհամապատասխան,ուղղված էր, ԻՊՈՒ-ի կառուցվածքային բարեփոխություններիիրականացմանըզուգահեռ, Ադրբեջանի ռազմականագրեսիայինճակատայինգծի ամբողջ երկայնքով հաու անցկացմանը: Դրա կահարվածներինախապատրաստմանն համար անհրաժեշտ եղավ էական փոփոխություններկատարել նաեւ ՊՇ-ների իշխանականհամակարգում,քանզի գործող տեղական ինքնակառավարմանմարմիններնու ՊՇ հրամանատարությունը բավական չէին ՊՊԿ-ի կողմից ռազմաճակատիօպերատիվ ղեկավարումն ապահովելու համար, մանավանդոր այդ մարմինները միաժամանակզբաղվում էին տնտեսական, շինարարական'

«Արցախ»,02.09.1992թ.:

ու բնակչության առօրյայի տարաբնույթ վերականգնողական

ԼՂՀՉ ՊՊԿ-ն

որոշում ընխնդիրներիլուծմամբ: Ելնելով դրանից` շրջաններում(ՊՇ-ներում)ՊՊԿ լիազոր դունեց հանրապետության նշանակելու մասին եւ 1993 թ. ապրիլի 29-ի ոներկայացուցիչներ մասին րոշմամբ հաստատեց ՊՊԿ լիազոր ներկայացուցիչների

համաձայն, ՍտեփաԱյդ կանոնադրության կանոնադրությունը`:

շրջաններումՊՊԿ լիանակերտքաղաքում եւ հանրապետության դարձան բարձրագույնպաշտոնատար զոր ներկայացուցիչները

տիվորեն մասնակցելով ինչպես պաշտպանական,այնպես էլ համայնքի առօրյա սոցիալ-տնտեսականխնդիրներիկատարմանը: Միաժամանակլուրջ աշխատանքտարվեց ազատագրված տարածքներումԼՂ. պետականկառավարմանհամակարգ ստեղ-

նախագահության` կազմում Քաշաթաղի շրջան ստեղծելու մասին» 1993 թ. դեկ-

ծելու ուղղությամբ, որը սկզբնավորվեցԼՂ՛ «ԼՂՀ

ԳԽ

ԼՂՉ՛ Քաշաթաղիշրջանի կենտրոն հաստեմբերի3-ի որոշմամբ': տատվեցՔաշաքաղ (նախկինԼաչին, այժմ` Բերձոր)քաղաքը: Նախատեսվեցկարճ ժամկետումճշտել եւ հաստատել նորաստեղծ շրջանի սահմանները, ձեւավորել շրջանային գործադիր իշխա-

լիակատարգործաանձինք եւ օժտվեցինիրենց տարածքներում ՊՇ դիր ու կարգադիրիշխանությամբա̀յն իրականացնելով հրանությունները,միջոցներձեռնարկել բնակավայրերըվերականգնեմանատարներիհետ համատեղ: Նրանք պատասխանատվություն լու եւ վերաբնակեցնելուհամար: Ինչպես հայտնիէ, ՊՊԿ-ն Քաշատիրող իրավիճակի էին կրում իրենց ղեկավարածտարածքներում թաղի շրջանի բնակավայրերըվերաբնակեցնելուխնդիրը լուծեց համար: ԼՂՎ ՊՊԿ լիազոր ներկայացուցչիկարգադրությունները եւ ԼՂՀ-ի բռնազավթված Ադրբեջանից հայ փախստականներին եւ ՊՊԿ-ի կարգադրությունԼՂՀ օրենքներին,ԳԽ-ի որոշումներին շրջաններից տեղահանվածանօթեւանբնակչությանըտեղավորեդեպքումկարող էին բեկանվել կամ ներին չհամապատասխանելու լու հաշվին: մայկասեցվել ԼՂ՛ ՊՊԿ նախագահիկողմից: Հանրապետության ԼՂՀ-ի պետականությանկայացման ուղղությամբ ՊՊԿ-ի ԼՂՀ ՊՊԿրաքաղաքիեւ շրջաններիօպերատիվ կառավարման, քայլերից մեկը հանդիսացավհանրապեձեռնարկած կարեւոր ու ի, ինչպես նաեւ սեփականորոշումների կարգադրությունների տության արտաքին քաղաքական գերատեսչության`արտաքին ապահովելու համար կատարմաննկատմամբվերահսկողություն (ԱԳՆ) ստեղծումը: Այդ մասին ՊՊԿ-ի գործերի նախարարության տեէր տրվում համապատասխան ՊՊԿ լիազոր ներկայացուցչին 1993 թ. հուլիսի 23-ի որոշմամբ ԼՂՀ արտգործնախարար նշանակղականխորհրդիգործկոմիաշխատակազմը: վեց Ա. Ղուկասյանը՛: Գյուղական համայնքներում,ինչպես հայտնի է, շարունաստացավոչ միայն իր Այսպիսով`ՊՊԿ-ն հնարավորություն տեղակում էին պահպանվելնախկինխորհրդայինիշխանության եւ անհամարկառավարելիդարձնել ԻՊՈՒ ստորաբաժանումները գյուղականխորհուրդկան մարմիններնու նրանց ղեկավարները` միջականորենվերահսկել նրանց գործողությունները,այլեւ ուչլինելով որոնք, սակայն, օժտված. ներն իրենց աշխատակազմով, շադրության կենտրոնումպահել պետականինստիտուտներիեւ գործումէին ՊՊԿ լիազոր ներկայացուցլիարժեք իշխանությամբ, չի

եւ ՊՇ

ԼՂՂ

ակցուցումներինհամապատասխան, հրամանատարի նախագահի1993թ. ապրիլի 29ՊՊԿ-ի

ընթացիկարխիվ, կառավարության

ի որոշում

Խ 197:

ԼՂՂ

1. պ. մ. 12, կ. 1, թ. 24-25: ընթացիկարխիվ,ՊՊԿ-ի նախագահի1993 թ. հուլիսի 23-

պետարխիվ,ֆ. 254,

ց.

կառավարության ԵՂ որոշու :

ենթակառուցվածքիստեղծման,սոցիալ-տնտեսականոլորտի հիմ-

2.

նախնդիրների լուծման հարցերը: Վերջիններիսթվում ամենակարեւորներն էին հակառակորդի

դրանց ազդեցությունըԱրցախումպետականշինարարության գործընթացիվրա:

հրթիռա-հրետակոծություններիեւ

մարտական գործողությունների հետեւանքով ավերված բնակա-

Թվում էր` մարտականգործողությունների սաստկացման ՊՊԿ-ի ստեղծումով կհարթվեն ԼՂՀ օրենսդիր այդ շրջանում սակայն փոխհարաբերությունները, մարմնիեւ Վ1 ղեկավարության

վայրերի, ձեռնարկությունների եւ մյուս օբյեկտների վերականգնումը, Ադրբեջանիհայաբնակշրջաններից ԼՂՀ ներհոսածփախստականների տեղավորումն ու սոցիալ-կենցաղային պայմանների

ապահովումը: Այս հիմնախնդիրներիլուծման գործում նույնպես

Գն դոծ ընդգծել,

վճռորոշ

"ե

Կր

ման

է

տված աջակցությունը: Հանուն

ցույց որ

ինչպես ՊՊԿ-ն, այնպեսէլ ամ-

Արցախը մեծապեսապավինում էին նաեւ

բողջ

ճուն

ՀՀ-ի

օգնությանը, ինչը դարձավ ու

հարասփյուռքի

պետականությանգոյատեւկայացմանկարեւորագունգործոններիցմեկը: ԼՂՀ

եւ ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի միջպետականհարաբերությունները

:

բանակցայինգործընթացում(1992 թ. օգոստոսի 27-ի Ալմա-Աթայի եւ Սոչիի սեպտեմբերի19-ի համաձայնագրերը)առաջ եկած երկկողմհարաբերությունվատթարացրին տարաձայնությունները հիմնականպատճառներից ները: Իսկ այդ տարաձայնությունների մեկն այն էր, որ ԼՂ-ի շուրջ բանակցայինգործընթացըտարվումէր առանցԼՂՀ-ի մասնակցության: մայրաքաղաքԱլմա-ԱթաՕգոստոսի 27-ին Ղազախստանի յում տեղի ունեցած հանդիպմանըԱՀ-ն եւ ՀՀ-ն կոմյունիկե ստոմաշրջանումկրակի դադարեցման րագրեցին հակամարտության սին: Սակայն ԱՀ ՊՆ մամլո կենտրոնիղեկավար Լ. Յունուսովան

դրանից անմիջապեսհետո հայտարարեց,թե ԱդրբեջանիԱԳՆ-ի օրենք չէ ԱՀ ՊՆ-ի համար": ստորագրածայդ համաձայնագիրը Հրադադար հաստատելու մասին համաձայնությունձեռք

սեպտեմբերի19-ին Սոչիում ՌԴ պաշտպանության եւ մասնակցությամբ նախարարՊ. Գրաչովի նախաձեռնությամբ պաշտպանության նախաՀայաստանի,Ադրբեջանիեւ Վրաստանի ՌԴ ԱԱ նաեւ րարներ Վ. Սարգսյանի,Ռ. Կազիեւի, Թ. Կիտովանիի խարարՎ. Բարաննիկովիհանդիպմանընթացքում:Այդ համաձայբերվեց

նաեւ

նագիրը պետք է ուժի մեջ մտներ սեպտեմբերի26-ի 00 ժամից, ավելի սաստկացան,եւ մինչդեռ մարտականգործողություններն

:

ՅարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 165:

«...Ավագ պաշտոնատարանձանցկոմիտեիվերջին հանդիպումից հետո, որն ապացուցեց ղարաբաղյանհակամարտության կողմերին համաձայնության բերելու անհնարինությունը..., անհրաժեշտ եմ համարում նկարագրել այն հիմնականարգելքները,

նույն օրը Մարտակերտիշրջանում թշնամուն հաջողվեց զավթել Չլդրան գյուղը': Հրադադարիմասին իրար հաջորդող համաձայնությունների ձեռք բերումն ու դրանց անարդյունքմնալու

փաստերըգալիս էին հաստատելու նախագահության`բանակցային գործընթացինկատմամբունեցած վերաբերմունքիհիմնավորվաայս

որոնց բախվել է իտալականնախագահությունը... ԼՂ-ի ապագա կարգավիճակիվերաբերյալ բանակցությունները ԵԱՀԽ-ն հանձնարարելէ 11 երկրների:Այդ տարածքը,որի վրա այդ 11 երկրներիցմեկը դե-յուրե պաշտպանումէ ինքնիշ-

ԼՂ՛Վ ԳԽ

ծությունը: ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը, դեռեւս սեպտեմբերի6-ին, Ալմա-Աթայիհանդիպման արդյունքների անհետեւանքմնալու եւ ԼՂ-ի բանակցայինկարգավիճակիհստակ կանոնակարգմանբա-

առարկա: Իմ խանությունը,հանդիսանումէ բանակցությունների կարծիքով,այդ երկրի ցանկացածգործունեություն,որը նպատակ այդ տարածքի նկատունի վերականգնելիր վերահսկողությունը մամբ` օգտագործելովռազմականմիջոցներ, անհամատեղելի է խաղաղ կարգավորման նրա մասնակցությանըհակամարտության Ահա թե ինչ է կատարվումիրականում:Բաբանակցություններին:

ցակայության առիթով դիմում էր հղել ղարաբաղյան հակամար տության կարգավորման Մինսկի խորհրդաժողովի մասնակից

երկրներիկառավարություններին` իր անհանգստությունը հայտնելով այն կապակցությամբ,որ Մինսկի խորհրդաժողովինախապատրաստությանշրջանակներում ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ուղիների որոնումը բացարձակապես տարվում է՝ ելնելով գործընթացի մասնակիցներիքաղաքական շահերից, լիովին արհամարհելով ԼՂ-ի վերաբերյալ միջազգայնորեն ճանաչված իրավական ակտերը: Հայտարարությանմեջ ընդգծվում էր,

որ նման

`

արդյունգործողությունների թե ԼՂ-ն ռազմականհարձակողական տակ, քում նորից անցնի այդ երկրներիցմեկի վերահսկողության

մոտեցումըմիայն ու միայն սրում է իրավիճակը

տարածաշրջանումշ:

Այդ հայտարարությանառթիվ եղան մի քանի միջազգային արձագանքներԼՂՀ-ում տիրող իրավիճակիվերաբերյալ: Այսպես, ԼՂ հարցով ԵԱՀԽ Մինսկի խորհրդաժողովինախագահ Մ. Ռաֆայելին 1992 թվականի սեպտեմբերի23-ին ԵԱՀԽ խորհրդի գործող նախագահ

Յ.

վանեց.

Մորավչեկինուղղված նամակում խոստո-

նակցային գործընթացիսկզբից տվյալ տարածքի 15-20 տոկոսը անփոփոխելէ իր սահմանները: Ինչպե՞սկարող է Մինսկիխումբը այն ժամանակ, երբ բատարբերշարունակել բանակցություններն ենակցություններիառարկանաստիճանաբարանհետանում է: Եվ

:

: առարկայից...»: ի՞նչ կմնա բանակցությունների Բանակցային գործընթացինկատմամբՀՀ իշխանությունոչ միանշանակդիրքորոշումնեների եւ ԼՂ) ԳԽ նախագահության ԼՂՀ րը ցույց տվեցին, որ ՀՎ նախագահըդարձյալ չէր վստահում օրենսդիր մարմնին: Ուստի` վերջինս սկզբնականշրջանում փորՀՀ ձեց ուղիներ որոնել եւ բարելավելհարաբերությունները իշխանությունների հետ: Այդ նպատակով1992 թ. հոկտեմբերի 13-ին

ԼՂ՛ Մ., էջ 89: : Հարությունյան ԼՂՀ պետարխիվ,ֆ. 254, ց.

1, պ. մ. 5, կ. 1, թ. 4-5:

ԳԽ

ԼՂՀ ԱԳՆ

նախագահությանպաշտոնականպատվիրակությունը`

տակ եղած նյութերից: մամուլի կենտրոնիտրամադրության

Գ. Պետրոսյանիգլխավորությամբ, նախագահիպաշտոնակատար այցելեց Երեւան եւ հանդիպումներունեցավ ՀՀ նախագահԼ. Տեր| հետ: Պետրոսյանի Անհրաժեշտէր պարզել` արդյո՞ք փոփոխություններ տեղի չեն ունեցել ԼՂՀ-ի հանդեպՀՀ-ի վարած քաղաքականությանմեջ, մանավանդ,երբ ԼՂՀ-ի վերաբերյալվերջին երկու համաձայնագրերը կայացվել էին առանց ԼՂՀ ներկայացուցիչների |

մասնակցության': Սակայնբանակցություններնանցել են անարդ-

յունք:

Ըստ

ԼՂՀ

նախագահիպաշտոնակատար Գ.Պետրոսյանի՝ իրեն «չի բավարարել»ՀՀ ղեկավարությանայն բացատրությունը, որ Ալմա-Աթայիեւ Սոչիի բանակցությունները սկսելու ժամանակ ԼՂՀ ղեկավարությանհետ չեն խորհրդակցել«ժամանակի ԳԽ

|

.

բացակայությանպատճառով»: ԼՂ՛1 ԳԽ նախագահիպաշտոնակատարը «անլուրջ» է բնութագրել նաեւ ՀՀ նախկին պաշտպա-| նության նախարարՎ.Սարգսյանիհայտարարությունն այն մասին, թե նա իբր «չի նկատել» Սոչիի պայմանագրիորոշ լուրջ անհեթե-

թություններըշ:

Պատերազմական թոհուբոհի, նրա ծանր սոցիալ-տնտեսական հետեւանքներիայս շրջանում նոյեմբերի17-ը ԼՂՀ-ի կյանքում ԼՂՀ ԳԽ նախագահութնշանավորվեցկարեւոր իրադարձությամբ. յունը հաստատեցպետականզինանշանըեւ օրհներգը:Նույն թվա: կանի նոյեմբերիվերջին ԼՂՀ ԳԽ շենքին բարձրաց եց արցախյան : եռագույն դրոշը՝: Այս իրադարձությունն,իհարկե, տրամադրության վերելք ստեղծեց ինչպես իշխանական,այնպես էլ բնակչության լայն շրջաններում: Սակայներեւանյանանհաջողբանակցություններից հետո նորից լարվեց ԼՂ՛ ներքաղաքական դաշտը: Այդ առնչությամբնոյեմբերի24-ին ԼՂՉՀ ԳԽ նախագահությունը ՀՀ նա.

"

«

շ

«Երկիր», 30.10.1992թ.: «Ազատ մամուլ» լրատվականգործակալությանՍտեփանակերտի Գր գրասենյա ան լուրերի ամփոփաթերթիկ, 10.11.1992թ.: ԱբրահամյանՀ., նշվ. աշխ., էջ 193:

առօրյա

Վամաքավորելու եւ կոնկրետացնելուշահավետերկխոսությունը: ձայնությունտալու դեպքում,խնդրումենք մեզ տեղյակպահել Արժամանակի մասին: ցախ գալու Ձեզ համարնպատակահարմար Ընդունեք, պարոն նախագահ, Ձեր նկատմամբտածած

հավաստիացումը»-: հարգանքների Պետք է նշել, որ այդպես էլ

|

ՀՀ

նախագահըչցանկացավ

նախագահությանանդամներիհետ: Նման գաղտնինամակ հղեց պայմաններումԼՂՉ ԳԽ նախագահությունը ՀՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանին: վերաբերյալ նշված ժամանաՆամակի բովանդակության հանդիպել

ԼՂ՛Չ

ԳԽ

կաշրջանիքաղաքականգործիչներիշրջանակներումմինչ օրս էլ կան իրարամերժկարծիքներ, սակայն, ուսումնասիրելով դրանք, կարելի է եզրակացնել,որ նամակում ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը տեսաբանակցայինգործընթացիվերաբերյալարտահայտելէ իր կետներնու առաջարկությունները: Այսպիսով,հակառակսպասվածի,թե արցախյանգոյապայՊՊԿ-ի ստեղծումով քարի այս ծանր ժամանակահատվածում

կհարթվենպաշլարվածությունը, կհանդարտվիներքաղաքական կողմից խնդրիտարըմբռտոնականԵրեւանիու Ստեփանակերտի գործընթացումԼՂՀ օրենսդիրմարմնի եւ նումները, բանակցային նոր ՎՀ նախագահիմիջեւ առաջացած տարաձայնությունները ուժեղացմանհամար: Այնուախթանհանդիսացանլարվածության '

|

խագահԼ. Տեր-Պետրոսյանինհղեց հետեւյալ նամակը.«Մեծարգո նախագահ.ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի միջեւ ժամանակի ընթացքումԵրեւահունում սկսված բնականերկխոսություններիօգտակարությունը շում է գործընթացիշարունակմանանհրաժեշտությունը:Վիճակի օրավուր սրման պայմաններում,պատիվունենք, մեծարգո նախագահ, հրավիրելու Ձեզ ԼՂՎԼ մայրաքաղաքՍտեփանակերտա̀րժե-

ԼՂՀ

պետարխիվ,ֆ. 254,

ց. 1, պ. մ. 6,

կ.1,

թ. 22:

մենայնիվ, ԼՂ՛Ղ ԳԽ նախագահությունը շարունակում էր ՀՀ իշխահետ նությունների հարաբերությունները բարելավելու համար ուղիներ որոնել, սակայն այդ որոնումներնապարդյուն անցան:

կարՊետրոսյանին:Չնայած վերջինս ունի պատգամավորի գավիճակ, ինչը նրան անձեռնմխելիէ դարձնում իրեն քաղաքացանկացած պետությունում, «օրինապահների» կիրթ համարող կողմից Գ.Բ.Պետրոսյանըենթարկվել է մարդկայինարժանապատվության ոտնահարման,բռնությանեւ ծեծի: Մինչեւ այժմ չեն վեվկայականը,անձնագիրը, րադարձվել նրա պատգամավորական Գ. Բ. Պետանձնագիրըեւ այլ փաստաթղթեր: դիվանագիտական Գ. Բ.

Երկու հայկականհանրապետությունների բարձրագույնիշ-

խանությունների հարաբերություններիլարվածությունը ԼՂՀ-ում ծնունդ տվեց բացահայտ ներքաղաքականառճակատումների,որոնք հանգեցրին ՊՊԿ-ի կողմից ԳԽ նախագահությանանդամների,

ԳԽ

պատգամավորներիեւ ԳԽ աշխատակազմի որոշ անդամների վրա ճնշումների գործադրման:Դրանց հետեւանքով 1992-ի դեկտեմբերըԼՂՀ-ում

նշանավորվեցմի շարք ներքին ապակայունացնող իրադարձություններով, որոնց կապակցությամբԼՂՀ ԳԽ նախագահությունըդեկտեմբերի23-ին դիմում հղեց ԼՂՎ ՊՊԿ նախագահ Ռ. Քոչարյանին: «Հիմնականում հավանություն տալով պատերազմականիրավիճակովթելադրված ԼՂՀ ԻՊՈՒ-ի ստեղծմանը միտված Ձեր գործունեությանը, նշվում էր դիմումի մեջ, հարկ ենք համարումհայտնել որոշ նկատառումներ: Իրավականպետությանստեղծման ուղղությամբ մեր նպատակասլաց կեցվածքը միշտ չէ, որ հարիր է հանրապետության ներսում տեղի ունեցող անցանկալի երեւույթներին: Համապատասխանմշակված հրահանգավորմանբացակայության,օրինական բանակ ստեղծելու ուղղությամբ որոշ «շահագրգիռ» ուժերի | պատճառով հաճախակիեն դառնում մարդու իրավունքների կոպիտ ոտնահարումները,բռնություններիգործադրումը,որոնք կարող են նպաստելԼՂՀ-ում առանց այն էլ լարված իրավիճակիշի-. կացմանը:Գրանցվել են անգամժողովրդականպատգամավորների իրավունքներիոտնահարմանդեպքեր: Այսպես,ս.թ. դեկտեմբերի 22-ին «կարգ սահմանողները»կրկնակի փորձով բռնությամբ ։ են ԼՂՎ մեկուսարան տարել ժողովրդական պատգամավոր,ԼՂՀ ԳԽ պաշտպանությանեւ անվտանգության հանձնաժողովիանդամ -

-

'

'

նման արտառոց արարքը, որը, րոսյանի նկատմամբցուցաբերված ցավոք, ունի նախադեպեր,հղի է վերածվելու առօրեականվտանգավոր եւ անշրջելի գործելակերպի:Դրանից խուսափելու նպաառաջարկումէ հանձնարարել տակով ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը

մարմիններինԳ̀. Բ. Պետրոսյանինկատմամբ համապատասխան կատարել հեկապակցությամբ ցուցաբերվածանօրինությունների ենթարկելարժանի պատասխատաքննություն,մեղսագործներին. մասին սեղմ ժամկենատվության: Կատարածմիջոցառումների

Նույնի առնչութտեղեկացնելԼՂՉ ԳԽ նախագահությանը»": հանդես եկավ նաեւ հայտարայամբ ԼՂՎ ԳԽ նախագահությունը նամարությամբ, որտեղ, շարադրելովՊՊԿ նախագահինհղված կում բերված փաստերը,ասվում է. «ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունը Ուսգտնում է, որ վերոհիշյալ դեպքերըմասնավոր երեւույթ չեն: տի` կարեւոր է համարումուշադրությունհրավիրելդրա վտանգատում

բնույթի վրա: ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունն վոր ապակայունացնող օգտագորանթույլատրելիէ համարումզինյալ կազմավորումների է ԼՂՀ ծումը քաղաքականնպատակովեւ այս առնչությամբդիմել ՊՊԿ-ին` առաջարկելովմիջոցներ ձեռնարկել հանրապետությունում կարգուկանոն ապահովելուհամար եւ սկզբունքայինգնահաՄիեւնույնժամանակ,ԼՂՉ ԳԽ նախատականտալ կատարվածին:

ԼՂՎ

պետարխիվ,ֆ. 254,

ց. 1, պ. մ. 6, կ. 1, թ. 71-72:

"

գահությունը պահանջում է,

տախազությունում»՝: ՊՊԿ-ի

որ

գործը քննվի ԼՂՎ ռազմականդա-

որոշումները, կարգադրություններնու այլ փաստաթղթեր: Փետրվարի 12-18-ը փորձագետներըպետք է ճշտեին դրանց օրինած

եւ ԳԽ

նախագահությանմիջեւ տարաձայնություններ ծագեցին նաեւ ԼՂՀ օգնության հիմնադրամիստեղծմանհարցում: Հիմնադրամստեղծելու մասին ԳԽ նախագահությունը որոշում էր կայացրել դեռեւս նոյեմբերի30-ին, որը նպատակուներ կենտրոնացնելհանրապետությունմուտք գործող օգնությունը, իսկ ՊՊԿ նախագահըդեմ էր այդ որոշմանը,հավանաբար,այն

նականությունը:

Այդ առնչությամբՊՊԿ նախագահՌ. Քոչարյանը հրապարակեց ԼՂՀ ԳԽ նախագահությաննուղղված մի նամակ, որում, մասնավորապես,նշված է. «Անհրաժեշտ եմ համարում իմ վերա-

ռազմական բերմունքըարտահայտելԼՂՀ ԳԽ նախագահությանը` դրությանեռամսյաժամկետըոչ մի կերպչի կարող նպաստելռազմական դրությանկանոնակարգի,ոչ մի լուրջ ու երկարաժամկետ պաղեցնում է ինքնապաշտպամիջոցառմանիրականացմանը, Ռազմական նության շարքերում ծառայելու մոբիլիզացվածներին:

պատճառով,որ հիմնադրամըստեղծվումէր ԳԽ նախագահության վերահսկողության ներքո, իսկ դա արդեն ենթադրումէր ՊՊԿ-ի որոշակի ֆինանսատնտեսական կախվածություն ԳԽ նախագա-

հությունից: Այս եւ

նման

դրության Ժամկետի այդպիսի կարճատեւ երկարաձգումըդավագրգռումէ զորակոչմանենթակաանձանց եւ նրանցտանում բոու դիրք գրավելոր ձեւերով դրանիցխուսափելուն սպասողական նման որոլուն: Հատկապեսպետք է ընդգծել այն պարագան,որ մեջ է գցում ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղաշումը թյուրիմացության

հարցերում Արցախիիշխանությունների միջեւ

գոյություն ունեցող հակասությունները փետրվարինհանգեցրին

ներքաղաքական լուրջ բախումների: Այսպես, փետրվարի 10-ին Ադրբեջանիկողմից ուղղակի ագրեսիայի շարունակման եւ ԼՂ՛ տարածքի բռնազավթմանկապակցությամբԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը որոշում կայացրեց 3 ամսով՝ մինչեւ 1993 թ. մայիսի 12-ը, երկարաձգել1992 թ. Օգոստոսի 12-ի ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության հրամանագրովԼՂՀ ողջ տարածքում ռազմական դրության ժամկետը՝: Նույն որոշմամբ, ռազմական դրության հայտարարմանկապակցությամբստեղծված

րին, ՄԱԿ-իԱԽ-ին, միջազգայինմյուս կազմակերպություններին բնակչությանը:Ստեղծվումէ ԱՀ-ի կողմից իբր հանրապետության դադարեցվելուենթադրյալ տպառազմականգործողությունները եւ

ՊՊԿ-ն

պետք է փետրվարի 18-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահություն ներկայացներհաշվետվություն`անցած 6 ամսվա ընթացքումկատարած աշխատանքների վերաբերյալ,ինչպես նաեւ առաջիկա2 օրերին ՊՊԿ-ն պետք է ԼՂՉ

ԳԽ

նախագահությանը հանձներիր ընդու-

Նույն » Դր: տեղում, ԼՂ անտար 328.9.1, պ.մ.7, կ.

4, թ. 52-53:

| |

|

|

բազղեկավարների վորություն: Իսկ Ադրբեջանիբարձրաստիճան մոբիլիզացումըշարունակելը միցս արած հայտարարությունները, մարտականգործողութեւ ռազմաճակատի բոլոր տեղամասերում յունների ակտիվացումըհաստատում են պատերազմըշարունակելու հստակ գիծը, որի նպատակըԼՂՀ ամբողջ տարածքի լրիվ

է»: բռնազավթումն

ՊՊԿ-ի գորՆամակում Ռ. Քոչարյանը, անդրադառնալով ծունեության ժամկետի հարցին, նշում է, որ այդպիսիժամկետ չի հաստատվել, եւ ռազմական

է

կոչված ԼՂ որն իրականացնելու

ՊՊԿ-Ս,

Պար ածը

երվարաոԳ

մասինհարցը կարող է քննարկվել միայն այդ ժամկետըլրանալուց հետո: Ռ. Քոչարյանը անհասկանալիէ համարումնաեւ ԼՂՀ ՊՊԿ-ի գործունեությանժամանակահատվածում ընդունված բոլոր կարու գադրություններն որոշումները ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությանը ներկայացնելու հարցադրումը:«Հաշվի առնելով, որ ՊՊԿ-ն միաժամանակ իրականացնումԷ ԼՂՀ ՆԽ-ի դերը, նշված էր նամակում, անցած ժամանակամիջոցում ընդունվել են նորմատիվայինեւ օպերատիվբնույթի մեծ թվով փաստաթղթեր, որոնց մի մասը անհ-

րաժեշտությանդեպքում ուղարկվել է ԼՂ՛ ԳԽ նախագահություն: Այսպիսով, 6 ամսվա ընթացքում փաստորեն ոչ մի հե-

տաքրքրություն չցուցաբերելով ռազմական դրության կանոնա-

կարգի իրականացմանհարցերի նկատմամբ,չփորձելով ՊՊԿ-ին

որեւէ աջակցություն ցույց տալ` նրա առջեւ կանգնածխնդիրները լուծելու գործում, ԳԽ նախագահությունը ընտրել է նրա վրա, այս-

պես ասած, «ներգործելու» անընդունելի ձեւը: Եվ, վերջապես, տարակուսանքէ հարուցում ռազմական դրության հարցը առանց ՊՊԿ-ի եւ ինքնապաշտպանության ուժերի կարծիքըհաշվի առնե-

իսկ առավել եւս` առանցդրանց ներկայացուցիչներին հրավիրելու քննարկմանդնելը: լու,

Եթե ԼՂՎ

ԳԽ

նախագահությունը, այնուամենայնիվ, հնարա-

վոր է համարում առանց ՊՊԿ-ի

եւ

ԻՊՈՒ-ի ուղղակիորեն լուծել

պաշտպանականբնույթի հարցերը,ապա առաջարկումեմ, որ նախագահություննիր վրա վերցնի ռազմական դրության կանոնակարգի իրականացմանգործունեությունըեւ` այստեղիցբխող ողջ

պատասխանատվությունը»":

Փետրվարի 14-ին ԼՂ՛ ԳԽ մանդատային,մարդու իրավունքների, պարկեշտությանեւ ազգությունների հանձնաժողովի

նախաձեռնությամբհրավիրվեց

ԼՂՎ

«Արցախ»,18.02.1993թ.:

ԳԽ

պատգամավորների

խորհրդակցություն:Հանդիպման ժամանակ, որին մասնակցել է նաեւ ԼՂՎ ՊՊԿ-ի եւ ԻՊՈՒ-ի ղեկավարությունը, առաջարկվեց քննարկել ՊՊԿ-ի լիազորություններիժամկետը լրանալու եւ ռազմականդրության ժամկետիերկարաձգմանհետ առնչվող հարցեր: ՊՊԿ-ին մոտ շրջանակների ներկայացուցիչները ռազմական դրությունը մինչեւ պատերազմիավարտը երկարաձգելուեւ ՊՊԿին լրացուցիչ լիազորություններտրամադրելուպահանջներներ-

կայացրին՝:

ԶԼՄ-ները անզուսպ արՄիաժամանակ,հանրապետության շավ սկսեցին` ԼՂՀ ԳԽ-ին հեղինակազրկելունպատակով: փետրվարի17-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագաԱյդ կապակցությամբ հությունը հանդես եկավ հայտարարությամբ,որի մեջ դա որակիվում էր որպես ԼՂՀ օրենսդիրեւ գործադիր իշխանություններին

ինչպես պատմությանմեջ բազմիցս է պատահել, կարող է ունենալ աղետալի հետեւանքներ: ԳԽ նախագահությունըողջախոհությանէ կոչում ներքաղաքականիրավիճակինորմալացմամբշահագրգիռբոլոր անձանցեւ մարմիններին,քանզի պատմությունըեզակի հնարավորությունէ ընձեռել` եւ միաանմնացորդ ավանդ մուծել հայ ժողովրդի ազատագրման

րար

հակադրելու փորձ, եւ

վորման գործին,

եւ ոչ ոք

որը,

իրենց չի ների

այդ

հնարավորությունը

ձեռքից բաց թողնելու համար՞: ԱրԱյս փաստաթղթիհետ միաժամանակհրապարակվեց

ցախի ժողովրդականճակատի վարչության հայտարարությունը: Ընդգծելով ՊՊԿ-ի դրական աշխատանքը`ժողովրդականճակատի վարչությունըօրենսդիր մարմնին մեղադրել է անգործության

մեջ: ՊՊԿ-ի հաշվետվությունըլսելու մասին ԳԽ նախագահության մեջ բնութագրվելէ իբրեւ «քաղաորոշումը այդ հայտարարության

«Երկիր», 17.02.1993թ.: ԼՂ. պետարխիվ,ֆ. 254,

ց. 1, պ. մ. 7,

կ. 4,

թ. 66-67:

:

քական պատվախնդրության» դրսեւորում: ՓաստաթղթումԳԽ նա-

խագահությունիցպահանջվել է «անհապաղ որոշում ընդունել ընդհուպ մինչեւ պատերազմիավարտը ռազմական դրության ռեժիմ մտցնելու մասին», ինչպես նաեւ ՊՊԿ-ն վերակազմելՊետական խորհրդի` տրամադրելովլրացուցիչ լիազորություններ,հրավիրել Սահմանադիրժողով` վերջինիս հանձնելով օրենսդիր իշ-

խանությունը:Այդ առնչությամբառաջարկվելէ գումարել ԼՂ՛

Գ,

գործունեությունըսահմանափակելուձգտումը, ինչը պարգորոշ կերպով նկատելի է ստեղծված իրադրությանֆոնի վրա, հանդիսացել է ներքաղաքականկյանքի լարվածությանգլխավոր պատճառը:

. .. .

նստաշրջան:

Այդ իրադրությունիցդրդված` ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը նամակ հղեց ՀՎ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանին:Նամակը, որը ներկայացվումեւ գիտականշրջանառությամմեջ է դրվում առաջին անգամ, ունի հետեւյալ բնագիրը.«Մեծարգո նախագահ.մեկ ավելի է, ինչ հայ ժողովրդիբացարձակմեծամասնության Իր պետակաԴուք ընտրվեցիք ՎՎ առաջին նախագահ: կամքով մեծ հույսեր տածելով նությունը կերտող արցախահայությունը,

Ինչպես տեսնում ենք, ներքաղաքական ։ իրադրությանսրուղմը հետեւանքէ այն հանգամանքի,որ օրենսդիրեւ գործադիրմարմինները,որոնք առաջին հայացքից,թվում է, յուրովի իրավացիեն գործում, չունեին համատեղեւ ներդաշնակգործունեությանմշակ-

տարուց

սին էլ: Պարզ է, որ ժողովրդիկողմից օրինականկերպովընտրված օրենսդիր մարմնի եւ պատերազմականշրջանի թելադրանքով

յունից,

վեին ընդհանուրշահին` ադրբեջանական ագրեսիայիդեմ հաղթանակի հասնելու գործին, այլ ոչ թե ներքին հակասությունների հաղ-

Ժողովրդի կողմից ընտրված ԼՂՀ իշխափոխհարաբերությունը: նությունը վստահությանչի արժանանումՁեր կողմից, որի մասին դեռեւս 1992թ. հոկտեմբերինմենք ուղղակիորենասել ենք Երեւահետ Ձեր ունեցած հանդիպման նում ԼՂ. ԳԽ-ի նախագահության

.

ված ծրագիր, ինչի պատճառովնրանց կողմից մեկը մյուսին ներ. կայացվողմեղադրանքները, փաստորեն, վերաբերում էին երկու-

Ձեր նախագահականգործունեությաննկատմամբ,սպասում է, որ Վայաստանը կթոթափի տնտեսական ճգնաժամը, ժողովուրդը հոգեբանութկձերբազատվիընկերայինքաոսից եւ սպառողական

ստեղծվածգործադիրմարմնիմիջեւ համերաշխության առկայության, երկուստեքքաղաքականպատվախնդրությունների բացակայության դեպքում նրանցերկուսի ջանքերըլիովին կնպատակամղ-

պայքարը: րավի, համաժողովրդական կառավարական Ցավոք, Վայաստանումնախագահական ձեւ մտցնելուց հետո նկատելիորենփոխվել է Գայաստան-Արցախ

.

թահարմանըկամ մեկը մյուսի նկատմամբգերակայությանհասնելուն: Չի կարելի ժխտել, որ ՊՊԿ-ն, որպես պատերազմական շրջանի ռազմաքաղաքական մարմին, պարտավորէր հանրապե-

տության գերագույնղեկավարմարմնիառաջ իր պատասխանատվության եւ իրավունքներիշրջանակներում լուծել ոչ միայն ռազ-

մականխնդիրները,այլեւ դրանցիցբխող, դրանցով պայմանավորված եւ դրանց հետ առնչվող ներքին կյանքի հարցերը: Հենց այդ շրջանակներիցդուրս գալը, ԼՂՀ ԳԽ-ի ու նրա ճախագահության

կրկին զարթոնք կապրի եւ կշարունակիԱրցախիեւ համար հինգ տարի առաջ սկսած, հիՀայաստանիազատագրման ազգը

ժամանակ: Դուք, պարոննախագահ,օգտագործելովտնտեսական եք մի քաեւ ռազմականգործոնները,Արցախումիրականացնում

ղաքականություն, որի հետեւանքով քայքայվում են ԼՂՀ իշխանության կառույցները, ինչը կհանգեցնիԱրցախիկորստյանը:Դիմելով Ձեզ, լիահույս ենք, որ Դուք կձեռնարկեքհամապատասխան քայլեր նման գործելակերպըդադարեցնելուուղղությամբ:Ներքա147

ղաքականհակադրությանշարունակումըկարող է լուրջ կերպով վատթարացնելառաջին հերթին ռազմականիրավիճակը, եւ դրա կընկնինրանց վրա, ովհամար ամբողջ պատասխանատվությունը քեր նպաստել են հակադրությանըու միջոցներ չեն ձեռնարկել քայլերը կասեցնելուուղղությամբ: Պարոն նախագահ,օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ մի շարք հանգամանքների բերումով ՀՀ ժողովուրդը հայտնվել է կարիքի եւ

նման

թշվառությանմեջ, դարձել հեշտ կառավարելի:Նրան դժվար չէ հրամցնել այն անհեթեթությունը,իբր բոլոր չարիքի աղբյուրը Արցախի հիմնահարցնէ, եւ բավականէ թոթափելայդ «բեռը», եւ հայությունը կհայտնվի դրախտիմեջ: Հարցը ո՞րն է: Կարելի է զոհաբերել Ղարաբաղը, եւ հազարամյապատմությանընթացքում մեկ

անգամ չէ, որ Արցախըհանուն մեծ նպատակիդիմել է ինքնազոհաբերման: Սակայն կոնկրետ պարագայումդա կլինի միայն համազգային մեծ պարտություններիսկիզբը: Չպետք է մոռանալ, որ

ներկայումս, ուզում ենք դա, թե ոչ, Ղարաբաղը ստանձնել է հայության բարգավաճմանկամ կործանմանդերը: Մեր ժողովուրդը, իրեն չկտրելով ազգից, ընտրել է ազատությանեւ անկախության ուղին ու պատրաստ է հավատարիմմնալ դրան: Ուստի, մեր խորին համոզմամբ,Հայաստաննու Արցախըպետք է ունենան եւ կենսագործեն համաձայնեցվածտնտեսական,ռազմականեւ քաղաքամասին մենք բազկան ռազմավարություն,որի անհրաժեշտության միցս խոսել ենք Ձեզ հետ: մեջ հայտնվածՀաԻնչ խոսք, դյուրինչէ խուլ շրջափակման յաստանիեւ Արցախիդրությունը:Գտնվելովանհարմարտարածաշր-

ջանում մեզ ստիպում են համաձայնվելստեղծված իրավիճակին, կեցվածքընդունել`հաց, եռանդուժ,գազ ձեռք բերելու կրավորական են դարձնումփութացնելհամազհամար: Այդ ամենը հրամայական

նակիանհետաձգելիշինարարությունը:Զգալով դրա բացակայությունը` Ադրբեջաննամեն կերպ փորձում է Հայաստանինպաշտոնապես ներքաշել լայնածավալպատերազմիմեջ եւ զենքի ուժով լուծել Ղա-

րաբաղիհիմնահարցը,իսկ վաղը` հավանաբար,նաեւ Զանգեզուրի, պահանջները: Սեւանիչհիմնավորված Հարգելի նախագահ. Ժամանակին ՀՎՀ ԳԽ-ի որոշմամբ ԼՂՀ-ի անունից գործադիր իշխանություններին պարտավորեցվեց վերջինիս փոխարենչստորագրելորեւէ պետականպաշտոնաիշխանությունները կան փաստաթուղթ:Այդ որոշմամբՎայաստանի Արցախինինչ-որ չափով քաղաքականերաշխիքեն տվել, ինչը չի

եւ

կարելի ասել ռազմականիմասին: Սոչիի «զուտ» ռազմա-տեխնիկականպայմանագիրը,Ալմա-Աթայիհուշագիրը, ինչպես նաեւ առանց Արցախիմասնակցությանձեռք բերվածմյուս պայմանավորվածություններըհակասում են ոչ միայն Արցախի,այլեւ ողջ հայ

ժողովրդի շահերին:Փաստորեն, այդ որոշումներիիրականացումը կլիներ Արցախիմիակողմանիզինաթափումեւ հանձնում: Վասկանում ենք, որ իր լավ օրից չէ, որ ՀՀ-ն ստորագրելէ այդպիսիփաս-

իրերին նայենք օբյեկտիվորենեւ ասենք, որ Սակայն տաթղթեր: Հայաստանը չի օգտագործում իր բոլոր հնարավորությունները Ղարաբաղիհիմնահարցիլուծման գործում: Մեր խորին համոզուժ: մամբ, այաստանի հետ հաշիվ կնստեն,եթե նրանումտեսնեն Իսկ Հայաստանըդրան կարող է հասնել միայն Ղարաբաղիմիջո-

ցով եւ Ղարաբաղում:Պետք է ստեղծել բոլոր պայմանները,որպեսզի Ղարաբաղումմինչեւ 1993թ. ամառը Ադրբեջանինհասցվի լուրջ պարտություն,որպեսզի Ղարաբաղի,իսկ վերջին հաշվով Հայաստանիազատությանհամար պայքարիոչ միայն ղարաբաղմարտականոգի, պապեցին: Այո, նա ունի հաստատակամություն, նական հողերը ազատագրելու անկոտրումկամք, սակայն մի՞թե

գործընթացը,կանոնավորազգայինբագայինոգու ստեղծագործման

Ադրբեջանը,որը մեր դեմ է կռվում այլազգիների միջոցով,պետքէ. հուշի համազգային բռունցք ստեղծեյու գաղափարը: Ադրբեջանի լրատվությունըհամայնաշխարհինազդարարել է Հայաստանի «էքսպեդիցիոն կորպուսի»Արցախումգտնվելումասին: Դա Ադրբեջանի քարոզչության հաղթանակներից է, որ, ցավոք, շատ

հության ընդլայնվածնիստին,որտեղպետք է լսվեր ՊՊԿ-ի 6-ամսյագործունեությանհաշվետվությունը:Նիստին մասնակցող`ՊՊԿին մոտ կանգնած շրջանակներըմիաժամանակարշավ ծավալեցին` պահանջելով, առանց ՊՊԿ-ի հաշվետվությունըլսելու, վե-

Է`

րանայել ռազմականդրությունը 3 ամսով երկարաձգելուորոշումը: Նրանք այն կարծիքին էին, որ ռազմական դրությունը պետք է պահպանվիմինչեւ պատերազմիվերջը: Նիստում նաեւ առաջարկվեցստեղծել փոքր խորհրդարան կամ ընդլայնվածնախագահությունն̀րա կազմում ընդգրկելովոչ Բացահայտելովնման որոշումների կործապատգամավորների:

հեռու է

իրականությունից: Սակայն,կարծում ենք, որ Դուք պետք է օգտվեք «ընձեռված»հնարավորությունից՝ Արցախուղարկեքմի քանի հազարազատամարտիկներ, որոնք կհամալրենՂարաբաղի ինքնապաշտպանության ուժերի շարքերը:Վակառակ դեպքում,եթե շարունակվիմիայնՂարաբաղ-Ադրբեջան առճակատումը, ապա հեռու չէ այն ժամանակը, երբ կսպառվեն մերվերջինուժերըեւ կկատարվի անխուսափելին: Դրա համարարդեն պատասխանկտանշատերըեւ ա-

համար` ԳԽ նանարար էությունը երիտասարդհանրապետության խագահությունըմերժեց ընդունել որոշումներ, որոնք կարող են հանգեցնել «բռնատիրության»հաստատման: Ի վերջո, երկար

ռաջինհերթին՝մենքՁեզ հետ, պարոննախագահ: Այսօր հաջողությունըմեզ բոլորիս է անհրաժեշտ,նախ եւ

քննարկումներիցեւ բանավեճերիցհետո գործադիր իշխանութստիպված էին համաձայնել ողջայունների ներկայացուցիչները միտ միակ տարբերակիհետ` հրավիրել նստաշրջան, որը պետք է զեկուցումները եւ որոշ փոլսեր ՊՊԿ-ի եւ ԳԽ նախագահության փոխություններիընդգրկումըԳԽ կանոնակարգիմեջ: Այն ակնկալ-

ծանր դրության մեջ հայտնվածԼՂՀ-ին, եւ որ քիչ կարեւոր չէ Հայաստանիբնակչությանբարոյական ոգու բարձրացմանհամար: Ձեռք բերած հաջողությունները, անտարակույս,եւ միջազգային ասպարեզումկնպաստենխաղաղությունհաստատելու ուղառաջ

ղությամբ մեզ համար ձեռնտու պայմաններովանցկացվելիքբանակցությունների գործընթացին:Ավելորդչենք համարումնշել: որ դա կունենա լուրջ հետեւանքներԱդրբեջանիներքաղաքական

դրության վրա՝ հօգուտ Ղարաբաղի եւ Հայաստանի:

Հապաղելովկտանքշատ զոհեր եւ մեզ համարկստեղծենք առավել բարդ հիմնահարցեր» -: ԼՂՀ

ԳԽ

եւ ՊՊԿ-ի միջեւ քաղաքական նախագահության հակամարտությունը փետրվարի18-ին մտավ իր վերջին փուլը: ՊՊԿ նախագահՌ. Քոչարյանը չներկայացավԼՂՀ ԳԽ նախագա'

ԼՂՀ առաջին գումարման ԳԽ քարտու ղար, նածու Վ. Հակոբյանիանձնական

արխիվ:

պատմականգիտություննեաա

վում էր հրավիրել առաջիկա1 ամսվաընթացքում:

`

ՀՀ ԳԽ Այս իրադարձությունների կապակցությամբ

մի

խումբ պատգամավորներհրապարակեցինհայտարարություն, որով իրենց մտահոգությունն արտահայտեցինցավալի միջադեպի առթիվ` կատարվածըհամարելով ՀՀ ղեկավարությանկոպիտ միջամտությանարդյունք եւ պահանջելով վերջ տալ ժողովրդավարականճանապարհով ստեղծված մարմնի հեղինակության հետ տարվող խաղին, միասնականու համերաշխ գործունեություն ծավալել ԼՂՎ օրինական պետականմարմնի հովանու ներքո՛: |

«Երկիր», 19.02.1993թ.:

|

աակ

ԳԽ

եւ ՊՊԿ-ի նախագահության փոխհարաբերությունների . վիճակից ելնելով` չպետք է կասկածել,որ մեծապես վերոհիշյա հայտարարություն,ՊՊԿ նախագահ Ռ. Քոչարյանին դրդեց փետրվարի22-ին ստորագրել մի կարգադրություն,որով քաղաքական գրաքննությունմտցվեցհանրապետության զանգվածային լրատվամիջոցներինկատմամբ:Կարգադրության մեջ մասնավորապես մատնանշվումէր, որ այսուհետեւ հանրապետության ԶԼՄ-ների ստացած փաստաթղթերը, եւ մյուս նյութերը հաղորդումները կարող են հրապարակվել ԼՂ՛ միայն եւ մամուտեղեկատվության

լի գերատեսչությունում քննությանառնվելուց հետո` խուսափելու համարայնպիսինյութերից,որոնք կարող են վնաս հասցնել հան-

րապետությանպաշտպանունակությանը, վարկաբեկելնրա բանակը, ապակայունացնել ե ւ իրավիճակը, որ այդ կարգադրություն

ընդունվելէ՝ ելնելով ռազմականդրության պահանջներից, հանրապետությանզանգվածայինլրատվության միջոցների գործունեութ-

յունը կանոնակարգելու նպատակով: ԼՂ1

նախագահությունը պարզաբանումներիհամար դիմել է ՊՊԿ-ին՝ պահանջելովճշտել կարգադրության տարածման ԳԽ

ոլորտը':

Մինչդեռհայտնիէ, որ դեռեւս 1992 թ. օգոստոսի 13-ին գործադիրիշխանությունների կողմից կարգադրվել էր բոլոր

ԶԼՄ-ների

նկատմամբհաստատելռազմական գրաքննություն եւ արգելել ռազմականցանկացածտեղեկատվության հրապարակումը` բա-

ցառությամբ ՊԿ-ի մամլո ծառայությանհաղորդումների: Այնուհետեւ սահմանվելէր նաեւ ռազմականդրության ժամանակաշրջնում

կը...

հրապարակման համար արգելված տեղեկությունների ցան-

կԱ Ա -:..1225 ԱԱՊ գաաա ԱԻ

Արար

ա

աաա

աաաաաաաարրիրապյ՛Ո ՈՂ

եւ

րաբերյալորոշումներիհաստատումը: ներկայացրեցՊՊԿ նախագահՌ. ՊՊԿ-ի հաշվետվությունը

հաշվետվությամբ նախագահության Գ. հանդես եկավ ԼՂՀ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար Պետրոսձեպետականության Նա անդրադարձավ մասնավորապես յանըշ:։ ԼՂՎ

ԳԽ

եւ գործաւավորմանխնդիրներին,ինչպես նաեւ նշեց օրենսդիր առարկայադիր մարմիններիմիջեւ առկա տարաձայնությունների

պատճառները`: կան եւ ենջաառարկայական Նստաշրջանի մարտի 22-ի նիստը սկսվեց ԳԽ նախագահի 4 թեկնածու.Բ. Առաջադրվեց առաջադրումով: թեկնածությունների Ա. Մանուչարով՝ ԼՂՀ ԳԽ ԱռուշանյանԼ̀Ղ՝ ՆԽ փոխնախագահ, ԳԽ ԼՂՀ մշտական պատգամավոր,Լ. Մելիք-Շահնազարյան` հանձնաժողովի նախագահ շրջխորհրդինախագահ: Ա.

Մանուչարովը եւ

Լ.

եւ

Գ.

Հայրապետյան՝Հադրութի

հանեցին իՄելիք-Շահնազարյանը

ներկաորից հետո մյուս թեկնածուները րենց թեկնածությունները, Արդյացրին իրենց ծրագրերը: Դրան հետեւեց քվեարկությունը: Գ. յունքում Բ. Առուշանյանըհավաքեց 17, իսկ Վայրապետյանը`

"`

ժամկետի մասին, ԼՂ ԳԽ ժամանակավոր կանոնակարգում մտցնելը, ԼՂՀ ԳԽ ԼՂՀ ԳԽ-ի մասին օրենքում փոփոխություններ ԼՂ՝ ԳԽ նախագահիեւ նախագահիտեղակալիընտրությունները, եւ օրենսդրական ակտերի վեհրամանագրերի ռախագահության

: ԼՂՀ

«Երկիր», 26.02.1993թ.:

Մարտի21-ին իր աշխատանքըվերսկսեցԼՂՀ առաջին գումասնակմարմանԳԽ առաջին նստաշրջանը`41 պատգամավորի ցությամբ: Օրակարգումէին հետեւյալ հարցերը. ԼՂՀ ՊՊԿ-ի հաշվետվությունը, ԼՂՎ ամբողջ տարածքում ռազմական դրության

իսկ Քոչարյանը', .

ՀՈՅ ԴԱԿՆ

.-

ֆ. պետարխիվ,

254.ց 4,

պ. մ. 2,

Սար2368. «085թ

կ. 1,

թ. 41-50:

ձայն: Վերջինս էլ անցավհաջորդ փուլ, ուր, սակայն, նրա օգտին նորից գրանցվեց 20 ձայն, մինչդեռ ընտրվելու համար անհրաժեշտ էր 27-ը:

մինչեւ

Դրանիցհետո հնչեցին տարբեր առաջարկություններ` նաագահության կազմի ընդլայնումիցմինչեւ ԳԽ-ն ընդհանրապես ցրելն ու նոր ընտրություններ անցկացնելը:Որոշվեց անցկացնել քաղաքական տարբեր ուժերի խորհրդատվական հանդիպում`| փոխզիջմանգնալու տարբերակով:Հանդիպումից հետո հայտարարվեց, որ համաձայնություն է ձեռք բերվել` առաջադրել Լ. ՄելիքՔ-Շահնազարյանի թեկնածությունը, սակայնքիչ անց պարզվեց, որ այդ պայմանավորվածությունն էլ ամուր հիմքերչուներ եւ չգործեց: Իր ելույթում ԼՂՎ ԳԽ նախագահի Գ. Պետպաշտոնակատար րոսյանը անհանդուրժելի համարեցստեղծված կացությունըեւ նշելով տարածաշրջանում ու ՌԴ-ում քաղաքական գործընթացների սրընթացզարգացումը` ընդգծեց նախագահի ընտրությանանհՆա հայտնեց,որ րաժեշտությունը: հակառակդեպքում ինքը հրաժարականկտա: Որոշում կայացվեցնաեւ մինչեւ տարեվերջԼՂՀ

քում ռազմական դրությունը

նակություն: ԳԽ նստաշրջանը որոշեց Գ. Պետրոսյանին ապրիլի վերջը թողնել ԼՂ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար, նուհետեւ կրկին անդրադառնալ այդ հարցին: Սակայն վերջին քվորում չլինելու պատճառով նիստը չկայացավ, այն անցկացնել ԳԽ պատգամավորներիկազմը ընտրությունները րություններովհամալրելուց հետո: Իսկ

հլ արն

այդ

մայիսին

Աա թող կիւ : ֆո ար Արնոտ |

՛

տարած-

երկարաձգելու մասին: Համապա-

'

Վ.

Լ.

Մելիք-Շահնազարյանը ստացավ

20 քվե: Վերջինիս Ալեքսանյանը` թեկնածությունը դրվեց

կի քվեարկության: Նրա օգտին քվեարկեց22

պիսով` ոչ

18,

|

իսկ

կրկնա-

պատգամավոր:Այսմեկին չհաջողվեցհավաքելձայների անհրաժեշտքա-

Հարությունյան Վ., Իրադարձություններ ԼեռնայինՂարաբաղում, Ժամանակագ-

րություն, Մ մաս, Երեւան, 1997, էջ 47:

ր

: էր անցկացնել1993 թ. խատեսված տա տական Այսպիսով,իրադրությանըանհարիր` ՀՀ-ԼՂՀ զ իրենց հետքը թողեցինԼՂՀ ն փոխհարաբերություններն քական դաշտում` ստեղծելով ծայրաստիճանլարված յուն, որը կարող էր սպառնալիքստեղծել արցախյանհա համար: Սակայն ԼՂՀ տության անվտանգության դրսեւորեցինքաղաքականկամք, մինն ու նրա ղեկավարությունը ինչի շնորհիվ էլ հաջողվեց դուրս գալ ստեղծվածկացությունից:

տասխանաբար երկարաձգվեց ՊՊԿ-ի գործունեության ժամկետը": | Հաջորդ օրը նստաշրջանում Քվեարկությանդրվեցին ԳԽ | նախագահի պաշտոնի համարառաջադրված2 թեկնածությունները` Լ. Մելիք-Շահնազարյան եւ Վ. աԱլեքսանյան: Քվեարկության ռաջին փուլում

Ա

ոո

'

«Արցախ»,29.04.1993թ.:

ամորնն

Խաղաղարարմիջնորդականառաքելությունները եւ արմատական փոփոխությունները ԼՂՀ իշխանականհամա3.

|

|

կարգում:

|

| .

Մինչ նորաստեղծհանրապետության ներքին կյանքին վերաբերող հարցերում իրար էին հաջորդումիշխանության օրեննդիր եւ գործադիրմարմինների միջեւ հակասությունների ծագման առիթները,որոնք ավելի ու ավելի ցայտուն էին դարձնում ադ հարցերինկատմամբ նրանցմոտեցումների եւ, ընդհանրապես, որդեգրածգործելակերպի տարբերությունները, միջազգային ասպարեզում շարունակում էին տեղում դոփել ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորմանն ուղղված դիվանագիտական քայլերը: 1993 թ. հունվարիսկզբին Մոսկվայումփ̀ակ դռներիետեւում,

|

| |

ղարաբաղ-

յան

Աաաա

նի ԱԱԱն

ան

անո

Ն

ՀՏՏՏՏՏՏՏ

պես ասված էր փաստաթղթում: Բնականէ, որ աշխարհըեւ, մասնավորապես,մեծ տերություններըմտահոգվածեն տարածաշրջանում ստեղծվածիրավիճակով,որտեղ արդեն 6 տարի շարունակվերջին տարում վերաճեց ԼՂՀ-ի դեմ ուղվող հակամարտությունը -

ղակի ագրեսիայի»: Այնուհետեւ ԼՂՎ ԳԽ նախագահիպաշտոնաեւ կատարը նշել է, որ «Միջնորդներիթ̀ե՛ առանձին երկրների թե' փորձերըհաջողությունչեն միջազգայինկազմակերպությունների

բերում, քանի որ Ադրբեջանըլիովին ակնհայտ ապակառուցողաբոլոր կան դիրքորոշում ունի եւ ձգտում է բանակցությունների փորձերը օգտագործելռազմականհաջողություններիհասնելու հույս է հայտնում, որ համար»: Նախագահի պաշտոնակատարը մեծ տերություններնիրենց հեղինակություննու ազդեցությունը կօգտագործենկշռադատվածեւ չեզոք դիրքերից հեռացող երկր-

հակամարտության վերաբերյալ բանակցություններ կայացան Հայաստանի, Ադրբեջանի, ԱՄՆ-իեւ Թուրքիայիներկայացուցիչնե- ների վրա ներգործելուհամար": րի միջեւ: Նմանատիպհանդիպումէր տեղի Վարկ չկա կասկածելու, որ հիշատակվածհայտարարութունեցել նաեւ 1992 թ.

Ժնեւում: Երկու դեպքում էլ դեկտեմբերին` ԼՂՀ-ի ներկայացուցիչ . ները բանակցություններին չեն հրավիրվել:Դիտորդների կարծիքով, հենց այդ պատճառովէ, որ բանակցությունները

ղության են

յունը որոշակի դեր է խաղացելԼՂ-ի հարցով ԵԱՀԽ Մինսկիխորհրդաժողովի հետագա քայլերի մշակման գործում, քանզի արդեն նախագահՄ. հունվարի 24-ին Երեւան ժամանեց խորհրդաժողովի

անհաջո-

մատնվել:

Ղունվարի3-ին ՌԴ եւ ԱՄՆ նախագահները հանդես եկան համատեղհայտարարությամբ, որտեղ մտահոգություն

հայտնեցին

ԼՂ-իիրադարձությունների վերաբերյալ:

Այդ առնչությամբ հունվարի8-ին ԼՂ՝ ԳԽ նախագահի պաշ-

տոնակատարԳ. ՊետրոսյանըԳԽ նախագահության անունից հանդեսեկավ հայտարարությամբ. «ԼՂՀ ղեկավարությունն ըմբռ նումովընկալեցԼՂ-ի վերաբերյալ ՌԴ նախագահ Բ. Ելցինիեւ ԱՄՆ նախագահՋ. Բուշի համատեղ հայտարարությունը, մասնավորա-

շ

«Երկիր», 08.01.1993թ.:

. յ

| |

:

Երեւանից պայմանները կներկայացնեն:Նույն օրը Ռաֆայելին մինչդեռ`սպասվումէր նրա այցը նաեւ ԼՂՀ մայմեկնեց Բաքուշ, ԼՂՀ ԳԽ ՕՇարաքաղաք, սակայն այն չկայացավ:Այդ առնչությամբ մեջ ասվում էր, հայտարարության խագահությանհրապարակած է դարձել, երբ ԵԱՀԽ եւ միջազգային որ արդեն օրինաչափություն զ

ի

«Հայաստանի Հանրապետություն», 08.01.1993թ.:

Ռաֆայելին: Ընդունելովնրան` ՀՎ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանը պայմաններիհրադադահանդես եկավ առանցորեւէ նախնական րի օգտին` ասելով, սակայն, որ եթե Ադրբեջանըինչ-որ նախնաու կան պայմաններառաջ քաշի, Հայաստանն Ղարաբաղը իրենց

|

|

26.01.1993թ.: «երլիր»' «Երկիր». 09.01.1993թ.: .

պետությունների պաշտոնականներկայացուցիչների` տարածաշրջանկատարելիքայցերի նախօրյակին ԼՂՀ տարածքըեւ նրա մայրաքաղաքը դաժանորենռմբակոծվումեն, եւ հիմա էլ, հերթաայլ

կան անգամ, Ադրբեջաննիր գործողություններով

փաստորենհան-

դես եկավ ընդդեմ խաղաղ գործընթացի շուտափույթ

ԼՂՀ ԳԽ

սկսմանը:

նախագահությունը հույս է հայտնում, որ միջազգայինընեւ առանձնապես կերակցությունը մինսկյանխմբիերկրներըկձեռ-

նարկեն այնպիսի անհրաժեշտգործողություններ, որոնք նակ կլինեն ներազդելամեն մի խաղաղասիրական

ընդու-

գործունեութ-

յան անտեսմանը եւ ձախողմանը միտված Ադրբեջանի ագրեսիվ

քաղաքականության վրա': 1993 թ.

փետրվարի26-ից մինչեւ մարտի 1-ը Հռոմում կայացավ ԼՂ հակամարտության ԵԱՀԽ Մինսկիխմբի կարգավորման

իրավացիությունըհաստատելու է գալիս ԱդրբեջանիԱԳ նախարարԹ. Գասումովի` 1993թ. մարտի6-ին մամլո ասուլիսում կատարածայն հայտարարությունը,թե Վռոմի հանդիպմանգլխավոր

ման

գոձեռքբերումն է հանդիսացել ռազմական հակամարտության տում դիտորդներիտեղակայմանըկողմերիտված համաձայնությունը: «Եթե տվյալ փուլը իրացվի, ասել է նա, ապա Մինսկի կարելի է քննարկել ԼՂ-ի կարգավիճակիմախորհրդաժողովում սին հարցը: Այդ հարցում Ադրբեջանիդիրքորոշմանմեջ փոփո-

-

խություն տեղի չի ունեցել: Մենք պատրաստ ենք Ղարաբաղիհայերին առաջարկելմշակութայինինքնավարություն»: Չնայած Հռոմի հանդիպմանըընդունվածկոչին` անհապաղ դադարեցնել ռազմական գործողություններըհակամարտության գոտում, Ադրբեջանըմարտի20-ից ուժեղացրեցռազմականճնշումը: Հակառակորդիուժերը առանձնապես ակտիվ էին գործում

խորհրդակցությունը, որին մասնակցեցին ՀՀ եւ ԼՂՅ պատվիրաԼՂՀ եւ կությունները: պատվիրակությունը եւ Լաչինի շրջաններում:Այդ գործողությունների ներկայացնում էին Բ. ԱռուՄարտակերտի շանյանը, Հ. Խաչատրյանը,Ա. Ղուկասյանը: ոգու միջեւ լիաՀռոմում համաձայնեցվածԵԱՀԽ փաստաթղթերի Խորհրդակցությունում ընդունվեց

ԼՂՀ ՊՊԿ-ի

«Լիազորությունների պայմաններ» կոչվող մի կատար հակասությանմասին հստակորենասված էր փաստաթուղթ, որը սահմանում էր ԼՂՎ ժամանելիք մեջ»:Ակնհայտէր, որ հան1993թ. մարտի 25-ի հայտարարության դիտորդների ԼՂՀ ԳԽ առաջադրանքներըշ ապահովելու համար Լաչինի եւ անվտանգությունն րապետության նախագահությունը մարտի 15-ի

նիստում քննադատեցԼՂՎ պատվիրակության գործունեությունըՔելբաջարի (Քարվաճառ)տարածքներումգտնվող կրակակետերի Հռոմում` մասնավորապես Դրանից ելնրան մեղադրելովայնպիսի փասոչնչացումը դարձել է կենսականանհրաժեշտություն: տաթղթերիընդունմանը մարտի 27-ին ձեռնարկեցին մասնակցության համար,որոնցում ԼՂՀ-ն նելով` ԻՊՈՒ ստորաբաժանումները

դարձյալչի ընդունվելորպես հակամարտող կողմ, այլ նրա պատվիրակությանմեջ ճանաչվել են 2 համայնքներհ̀ավասարիրավունքներով": Իսկ հակամարտող կողմեր են դարձյալ համարվել

եւ Ադրբեջանը: Հայաստանը ԼՂ)

ԳԽ

: ԼՂՀ

նախագահության դիրքորոշ-

պետարխիվ, ֆ. 254, ց.1, պ. մ.7, կ.1, թ. 38: «Վայաստանի 06.03.1993 Հանրապետություն»,

«Արցախ».16.03.1993թ.:

եւ մինչեւ ապրիլի 5-ը հակառակորռազմականգործողություններ թողնել այդ շրջաններիտարածքները՝: դին հարկադրեցին ՂՀ

ԳԽ

'

թ.:

2»

կապակցությամբԼ̀ Քելբաջարի իրադարձությունների ընդգծում ապրիլի 9-ի հայտարարությամբ նախագահությունը

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 33: Րօրօ6 Ճքեօդու", 27.03.19936.: ԲալայանՎ., նշվ. աշխ., էջ 402:

էր Քելբաջարի ռազմագործողությանանհրաժեշտությունը,որն ապահովեցՄարտակերտիշրջանի բնակչության անվտանգությունը: «Մենք, ասված է հայտարարությանմեջ, ՄԱԿ-իանդամպետութ-

-

յունների ուշադրությունը հրավիրում ենք այն բանի վրա, որ ԵԱՀԽ շրջանակներում խաղաղարար ջանքերը իրականացվում են` ա-

ռանց հաշվի առնելու ԱՀ-ի ագրեսիայի միջազգային-իրավական

հիմքերը: ԼՂՀ

տարածքում ԱՀ-ն

հիմք չի ունեցել,

երբեք միջազգային-իրավական

ղեկավարությունըբոլոր անհրաժեշտ հնարավորություններն ունի՝ մերժելու Ադրբեջանինկրտումները: ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը խնդրում է ՄԱԿ-ինեւ նրա ԱԽին` դատապարտելԼՂՎ պետականությանդեմ ռազմականագրեեւ

ԼՂ՛Վ

սիան»-:

Պետք է նշել, որ ռազմականգործողություններըհակամարտության գոտում նոր թափ էին ստացել միջնորդներիանգործության պատճառով,եւ Քելբաջարի ազատագրումըհայկականուժերի կողմից բավականին մեծ խառնաշփոթառաջացրեց միջազգային ատյաններում: Այս պայմաններում նորից աշխուժացան միջնորդական նախաձեռնությունները հիմնախնդրիխաղաղ կարգավորման

ուղղությամբ:

նման զարգացումըեզակի հնարավոԻրադարձությունների րություն ստեղծեց ՌԴ-ի համար, որի դիվանագիտությունը նորից փորձեցիր ձեռքը վերցնել միջնորդականնախաձեռնությունը: Ապրիլի 19-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահությունըփակ նիստում քննարկեցՌԴ-ի միջնորդությամբՄոսկվայումՀայաստանիեւ Ադրբեջանի ներկայացուցիչների անցկացրած բանակցությունների արդյունքները: Այդ բանակցություններինմասնակցել է ԼՂՎ ՊՊԿ նախագահիխորհրդականԱրկադի Ղուկասյանը:Հայկական ԶԼՄ7

ԼՂՀ

պետարխիվ,ֆՁ.254, ց.1,

պ. մ. 8,

կ.1, թ.

64:

է ների հաղորդմանհամաձայն, այնտեղ պայմանավորվածություն շրջան ձեռք բերվել կրակը դադարեցնելուեւ հակամարտության մասին: Ենթադրվում է, որ նախախաղարար զորքեր մտցնելու

տեսվում էին լուրջ զիջումներ հայկականկողմից":Սակայն բանակցություններըմտան փակուղի: Հետագայում այդ բանակցութտեղեկությունյունների ընթացքիմասին հստակ եւ մանրամասն

ներ է հաղորդել ՀՀ-ում ՌԴ-ի առաջինդեսպան,պատմագիտության

Ստուպիշինը՞:

դոկտոր Վլադիմիր

Նույն

օրը ԼՂԴ ԳԽ-ն

հանդես եկավ մի նոր հայտարարութ-

հակամարտության յամբ` փաստելով,որ ԼՂՀ իշխանությունները կողմնակիցլինելու իրենց խոսքը միշտ էլ խաղաղ կարգավորմանը հավաստել են գործով` ըստ ամենայնի աջակցելով խաղաղարար ԼՂՀ-ն կատարելէ հրադադարիվերաբերյալ առաքելություններին: իսկ բոլորովին վերջերս էլ բոլոր պայմանավորվածությունները, ՌԴ-ի նամիակողմանիհրադադարէ հայտարարել`ի պատասխան

խաձեռնությանեւ ԵՍՎզԽ դիտորդներիառաջապահխմբի աշխակողտանքի ապահովմաննպատակով:Սակայն ադրբեջանական մը պարբերաբարխախտումէ դրանք` ի չիք դարձնելովբոլոր խաՀատկանշականէ, որ այս անգամ ղաղարար առաքելությունները: ոչինչ չարեցին եւս Ադրբեջանիիշխանությունները գործնականում ԼՂՀ Հադրութի եւ հրադադարի հաստատման համար, ավելին, շրջաննեՄարտունու շրջաններին հարակից ադրբեջանաբնակ նախաձեռնելեն լայնածարում խոշոր ուժեր կենտրոնացնելով, կրկին սպառնալովԼՂ-ի գործողություններ` վալ հարձակողական ԼՂՀ

ընդգծելէ, որ առանց գոյությանը:ԼՂՀ ԳԽ նախագահությունը մասնակցության`բոլոր իշխանություններիներկայացուցիչների

«Երկիր», 20.04.1993թ.: Շժոուու

8., ԽՅՕԶԵուօօոմ

Վ.): Ստուպիշին

/ՃքեՈո

ւ, Խ106աթշ,2001,

օ.

200-205,

(այսուհետեւ`

կարգի բանակցությունները դատապարտվածեն

հայտնվելու":

փակուղու մեջ

Իսկ ապրիլի 26-ից 28-ը Պրահայում կայացածԵՍՀԽ Ավագ

| պաշտոնյաներիխորհրդի նստաշրջանիօրակարգում նախատեսՄինչդեռ,ապրիլի 8-ին նմանատիպ են . բանակցություններ ված էր ԼՂ հիմնահարցի քննարկումը, ընդ որում` հստակ նշված կայացելՍոչիում՝ ՌԴ նախագահԲ. Ելցինի Ենախաձեռնությամբ: էին ենթահարցերը.ՄինսկիխորհրդաժողովինախագահՄ. Ռաֆառակողմ հանդիպմանը մասնակցելեն ՌԴ պաշտպանությաննա| յելիի զեկուցումը, դիտորդներիառաջապահ խմբի ղեկավար ՀախարարՊ. Գրաչովը,ՀՀ պետնախարար Վ. Սարգսյանը, Ադրբեջաա- . .պոնենիհաշվետվությունը տարածաշրջանկատարածայցի եւ դինի պետքարտուղար Փ. Հուսեյնովը: Քննարկմաննյութը տարա: տորդների խմբի գործունեությանհամար անհրաժեշտ ֆինանսածաշրջանումստեղծվածիրավիճակնէր եւ հայ-ադրբեջանական | կան ու նյութականապահովմանմասին, որը նպատակուներ ամհակամարտության նոր սաստկացումը: Սակայնհանդիպմանըն- լ րագրել մարտի 1-ին Հռոմում Մինսկիխմբի բանակցություններում թացքում որեւէ պաշտոնական փաստաթուղթ չի ստորագրվել: եւ հաստատելհակամարձեռք բերվածպայմանավորվածությունը Իսկ ՌԴ նախագահԲ. Ելցինըապրիլի8-ին ուղերձովդիմեց : տությանշրջան ուղարկվելիք դիտորդներիմանդատը:Սակայն ոչ

|

ՀՀ եւ ԱՀ

նախագահներին: Մտահոգություն արտահայտելով վերջին շրջանում հակամարտության սրման առթիվ` Բ. Ելցինը պատ-

րաստակամություն հայտնեցերկու հանրապետությունների ղեկավարներիհամաձայնության դեպքում իրականացնելու իր առաքե-

լությունըշ:

|

`

մի պաշտոնականփաստաթուղթչընդունվեց: Վանդիպմանընթացքում մասնակից երկրները չկարողացանգալ ընդհանուր համաձայնության, քանի որ Ադրբեջանըայս հանդիպումըեւս փորձեց օգտագործել քարոզչական նպատակովեւ վերստինպահանջեց, որպես նախապայման`բանակցություններըսկսելուց առաջ հայկական ուժերը դուրս բերել Քելբաջարի շրջանից: Բանակցային

Այնինչ, Հռոմում ձեռք բերված նախնական պայմանավորվածությանհամաձայն,ապրիլի 20-ին ԼՂՎ ժամանեցԵԱՀԽ դիգործընթացը Ադրբեջանի կողմից վիժեցվելու փաստի կապակտորդների`6 հոգուց բաղկացածառաջապահ խումբը,որը գլխացությամբ հրապարակվեցԱվագ պաշտոնյաներիխորհրդի նախավորում էր ֆինլանդացի Հ. գնդապետ Վապոնենը: Առաջապահներիգահի հայտարարությունը,որով մտահոգությունէր արտահայտնպատակնէր` լուծել դիտորդներիառաջիկա ժամանման հտ վում պատերազմականգործողություններիակտիվացման կակապված տեխնիկական հարցերը:Խումբը ԼՂՀ էր մտել ցամաքա| պակցությամբեւ պահանջվումհայկականզինված ուժերի հետքային ճանապարհով` ԱՀ Աղդամիշրջանի տարածքից:Նրանք հաննշված էր շումը Քելբաջարի տարածքից: Հայտարարությունում դիպումներունեցան ԼՂՀ իշխանությունների հետ, որոնց ընթացպատասխանատուն նաեւ, որ «բանակցություններիդադարեցման քում քննարկվեցինհանրապետությունում եւ տարածաշրջանում է Ադրբեջանիկառավարությունը»': տիրող իրավիճակը,դիտորդներիժամանման հետ առնչվող մի Այդ առնչությամբ ԼՂՀ ՊՊԿ-ն հանդես եկավ հայտարաՀարք հարցեր: խորհրդի նարությամբ եւ դատապարտեցԱվագ պաշտոնյաների խագահի միակողմանիդիրքորոշումըհիմնախնդրիխաղաղ կարԼՂՀ .

.

պետարխիվ, ֆ. 254, ց. : «Երկիր», 10.04.1993թ.:

1, պ. մ. 8, կ. 1, թ. 69-70:

'

«Երկիր», 30.04.1993թ.:

գավորման գործում` անտեսելով Ադրբեջանիկողմից ԼՂՎ րածքներիբռնազավթմանփաստը:

տա-

| |

է նաեւ, որ Քելբաջարի գործողությանհաՀատկանշական մար բավականինկտրուկ բողոք հայտնվեց Իրանում ՀՀ դեսպա-

նին, որին իրանականիշխանությունները հասկացրին,թե

հայկա-

կան ուժերի հետագա հարձակողական գործողությունների դեպքում Իրանըվճռականքայլերի կդիմի':

հաշտեցնելու`միջազգայինհանՀակամարտողկողմերին եւ րության հաջորդ փորձը ձեռնարկվեց Ռուսաստանի, ԱՍՆ-ի խաղաղ կարԹուրքիայի կողմից: Մայիսի3-ին հակամարտության ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանախաձեռնությամբ` գավորմանմիջնորդական եւ նը եւ Թուրքիան ծրագիր ներկայացրինՀայաստանի Ադրբեջաուժեըստ որի` մայիսի 9-14-ը հայկական նի իշխանություններին,

2-80 նն

բերվեինՔելբաջարից,մայիսի հաստատվեր, մայիսի 17-22-ը ժնեւում ԱՔ Տարածաշրջանում տեղի ունեցած փոփոխություններին | ԿԱ միջեւ բանակցություններ Ադրբեջանի արձագանքեցնաեւ ՄԱԿ-ը:Ապրիլի30-ին ՄԱԿ-իԱԽ-ն արտտա- . մայիսի 24-25-ին ՀռոԱՄՆ-ի եւ Թուրքիայի հովանավորությամբ, հերթ նիստում ընդունեցղարաբաղյան հակամարտության խաղաղ մում ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի շրջանակներումբանակցություններ կարգավորման վերաբերյալ822-րդ բանաձեւը`պահանջելովանվերսկսվեին,եւ մինչեւ հունիսի 1-ը մշակվերհակամարտության միջապես դադարեցնել բոլոր տեսա նամական գործո ընդհանուրծրագիր: կարգավորման յունները, տեւական զինադադար մաթ «ամեն ինչ կաճ ոչինչ» սկզբունքը,որը բերել բոլոր տեսակի զավթիչ ուժերը Քելբաջարիցեւ Ադրբեջանի որեւէ հնարավորություն րի մեկնաբանման գրավված այլ շրջաններից: Բանաձեւըկոչ էր անում բոլոր կողմեընդուներոր տնմորաաեհոոեն Սդրբեջանիիշխանությունները րին` վերսկսել ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի խաղաղ գործընթացիշրջաիսկ 33 առաջարկությունները, ցին ներկայացված նակներումհակամարտության կարգավորմանբանակցություննեՆ Սոնի ո-ի շրջանակներըդրականգնահատեցին րը եւ ձեռնպահմնալ խնդրիխաղաղլուծումը խոչընդոտողամեն հՆ Ն ան յիսի 10-ին 41 նախագահիմամլո քարտուղար մի քայլից: Բանաձեւըկողմերիցպահանջումէր հարգելմիջազգատեղեկացրեց,որ լրագրողներին յին մարդասիրական օրենքներնու կանոնները,ինչպեսնաեւ թույդիւովումէ իբրեւ մոկ տությանկարգավորումը լատրել մարդասիրական օժանդակությանանարգել առաքումը է հեն մակարգ եւ Քելբաջարիցզորքերիդուրս րոր հատկապեստուժած շրջաններ` թեթեւացնելուհամար քաղաքա2 նման ճոտեցումը թուլ: այդ համակարգում: ցիականբնակչությանտառապանքը:ՄԱԿ-իԱԽ-ն դիմում է ՄԱԿ-ի ու Ի ո ԵԱ՞ՍԽ-իշրջանակներում գլխավոր քարտուղարին` խորհրդակցելով ԵԱՀԽ նախագահիեւ յունները»: Անդրադառնալով Մինսկիխմբի ղեկավարիհետ, գնահատելստեղծված կացություձեւով գծելով ինչոր ր (Ռուսաստան,ԱՄՆ, Թուրքիա) ՆԿ նը, հատկապեսՔ̀ելբաջարի շրջանում, եւ զեկույց ներկայացնել «որոնք նպատակունեն ինչ-որ ձեւով նման առաջարկությունները, ողջունելիեն, Ա. Աբրահամյանը նպաստելխաղաղ գործընթացին», |

րը

պետք է

դուրս

Ռուսաստ |

նրաաաեւ ու

Ծրագրի Ա իհր Ան :

տնակ

ՆԱՆ ոըՄա. ի ան Ն նար ա. այոտող Գագո ան Նր վում

կել

Ա անակ եռակո խորհրդ ւծգան ո ոո արպաինոր

ԱԽշ1

Բալայան Տ., նշվ.աշխ.,էջ 73: «Երկիր», 01.05.1993թ.:

«Երկիր», 13.05.1993թ.:

ո

հերքեց այն մեկնաբանությունները, թե Հայաստանը մերժում է

այդ

նակի կողմից: Բացի այդ, հանրապետությանղեկավարության մտահոգությունն էր հայտնվում ԱԽ-ի 1993թ. ապրիլի 30-ի որոշման առթիվ, «որում, մասնավորապեսասված էր ուղերձում, մեր

առաջարկությունները: «Մեր վերաբերմունքը ընդհանուր առմամբ դրական է այն կետերում, որոնք առնչվում են Հայաստանին», ընդգծեց նա` միեւնույն ժամանակնկատելով,որ պահանջվումեն բազմաթիվլրացումներ ու պարզաբանումներ,եւ հույս հայտնեց, թե առաջիկայումԱՄՆ-ը,Թուրքիանու Ռուսաստանը նորից կհանեւ դիպեն ավելի կճշգրտենիրենց սկզբունքները,կընդհանրացնեն -

կատարյալու հավասարակշռված փաստաթղթեր`: Իսկ Արցախում,բնականաբար, հարկադրվածէին ավելի իրատես լինել: ԼՂՀ ԳԽ նախագահԳ. Պետրոսյանի`ՄԱԿ-իգլխավոր քարտուղար Բ. Ղալիին հղած ուղերձում նշվեց, որ Ադրբեջանի

եւ ԼՂ

կարծիքով,հաշվի չեն առնվել քաղաքականիրույթները, կոնկրետ` հետ կապանկախ ԼՂՀ-ի գոյությունը եւ մեր հանրապետության ված մեր շահերը: Մենք կուզենայինքբոլոր շահագրգիռերկրներինհավաս-

ուժերի տիացնել այն բանում, որ ԼՂՎ ինքնապաշտպանության ԼՂ՛ տարածքում Ադրբեջանիզինցանկացածտեղաշարժունի ված առաջխաղացումըկանխելու կամ չեզոքացնելու նպատակ

|

հանրապետությունների միջեւ վերջին տարիներին տեող հակամարտությունը, որը հանգեցրել է բազումողբերգությունների,: այդ թվում` մարդկայինզոհերի եւ ավերածությունների, հասել էմի

սահմանի, երբ ցանկացածչմտածվածքայլ կամ հայտարարություն կարող են սպառնալիքիտակ դնել մարդկանցանվտանգությունը հսկա մի տարածաշրջանում:ԼՂՀ ղեկավարությունը խաղա-

վերահաստատմամբ շահագրգիռ բոլոր միջազգային եւ կազմակերպություններին պետություններիղեկավարներին

նը:

Միաժամանակ հայտնվումէր, որ ԼՂՀ-ում խորապեսմտաեն հոգված մեր այն քաղաքացիներիճակատագրով,ում 19911992 թթ.

բռնի կերպովարտաքսել են մեր հանրապետության Շաեւ Հադրութի շրջանների իրենց հումյանի, Մարտակերտի հարագյուղերից եւ քաղաքներից, բնակավայրեր,որ առ այսօր լրիվ կամ մասնակիորենբռնազավթված են մնում Ադրբեջանիբա-

զատ

)

| Մ

|

լիազոր ներկայացուցիչՄ. Սարգսյանըմայիսի հանձնեց պաշտոնա6-ին ՌԴ-ի եւ ԱՄՆ-ի դեսպանություններին դիրքորոշումըեռակողմ նախաձեռնության կան Ստեփանակերտի կարծիք է հայտնվել, որ Քելբաջավերաբերյալ: Մասնավորապես, րից ԼՂՀ ԻՊՈՒ-ի դուրս բերմանմասին խոսք կարող է լինել միայն ՀՀ-ում

ԼՂՀ

եւ

կոչ է անում ծայրահեղզգույշ վերաբերվելիրավիճակի զարգացմանվրա ազդելու ունակ որոշումների ընդունմա-

միայն»:

.

բանակայինկազմավորին, ռազմաճակատումադրբեջանական րումները շարունակումէին մարտականգործողությունները: չէին վարռազմագործողություններ լայնածավալհարձակողական

Թեեւ

ապացուցումէին, որ՞դեռ վում, սակայն տեղի ունեցող մարտերը ճանապարհովլուծելու վաղ է խոսել հարցը խաղաղ բանակցային մասին, առավել եւս` զիջումայինճանապարհով:Փաստորեն, մի2

հետո:

խաղաղարար ուժերը տարածաշրջանուղարկելուց եւ ողջունել է եռակողմ նախաձեռնությունը ղեկավարությունը

հակամարտությունը կրկին փաստել իր պատրաստակամությունը` ճանապարհով»: կարգավորելուխաղաղբանակցությունների ջանքեՄինչդեռ, չնայած միջազգայինխաղաղարարական

Նույն տեղում:

ԼՂՀ

ԵԱՀԽ

ղության

բազմիցս կոչել

-

-

«Արցախ»,08.05.1993թ.: «Երկիր», 07.05.1993թ.:

.

ջազգային հանրությունը,ՀՀ-ի

նրանց, ովքեր ներկայացրելեն տվյալ առաջարկությունը: Մայիսի 27-ին` հայտարարություն«Մայիսի 28-ից սկսած՝ Քելբաջարից լիովին հեռանալու մտադրության»մասին: Մայիսի կցու28-ին` հայտարարությունայն մասին, որ «զսպվածություն նում են այն

եւ

ԼՂՀ-ի վրա ճնշումներ գործադրելով, փորձ էր անում հայկական կողմին միակողմանիզիջումներ պարտադրել. այն է` թողնել ԼՂՀ-ի անվտանգությանհամար վիթխարի նշանակությունունեցող Քելբաջարը եւ էապես վտանգել

.

ապահովողանձնակազմըՔելբաջացաբերվիանվտանգությունն Մայիսի 29-ին տեղականժամանակով րի շրջան վերադառնալիս»: ժամանա00.01-ին սկսվում է Քելբաջարիցհեռացումը:Տեղական բոէ նաեւ հակամարտության կով ժամը 00.01-ին իրականացվում (հրաժարումհարձակողական լոր գոտիներումապասաստկացում ռազմականօդուժը ծանր զինատեսակների` գործողություններից,

մեր ազգային շահերը տարածաշրջանում:Փոխարենը մեզ ոչինչ չէր առաջարկվում,նվազագույնիէին հասցվում ինքնուրույն քա-

ղաքականությունվարելու հնարավորությունները: Մայիսի18-ին ՀՀ եւ ԼՂՎ իշխանություններին հանձնվեցԼՂ

հակամարտությանը վերաբերողվերջին նախաձեռնության վերամ-

շակված տարբերակը,որն ընդունվել էր մայիսի 14-15-ին Մոսկաա-Ղ յում ՌՌ նախագահիանձնականներկայացուցչի,Թուրքիայի,ԱՄՆի հատուկ ներկայացուցիչների հանդիպմանժամանակ:Եռակողմ

հանդիպմանըմասնակցեցնաեւ ԵԱՀԽ Մինսկի խորհրդաժողովի նախագահիներկայացուցիչը": | Նախաբանումնշվում էր, որ փաստաթուղթը հիմնված է ՌԴ :. Բ. նախագահ Ելցինի միջնորդականնախաձեռնությանեւ Անկարայում իրենց առաջին հանդիպմանժամանակ ԱՀ նախագահկ. էլչիբեյի եւ 33 նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանիբարի կամքի վրա: | ԵԱՀԽ Մինսկի խորհրդաժողովի Երեք պետությունները նախագահետ միասինկոչ են անում հակամարտող հի ներկայացուցչի բոլոր կողմերին`իրենց վերաբերողբոլոր մասերուվանհապաղկատարել ՄԱԿ-իԱԽ-ի ապրիլի30-ի 822/93 որոշումը, որը պարտադիրէ բոլորի համար: ՄԱԿ-իԱԽ-ի այդ որոշումը կենսագործելու համարող. րոշվեց առաջարկելճշտված «Անհետաձգելի ժամիջոցառումների

.

|

մանակացույցը»:

Այդ ժամանակացույցով նախատեսվումէր. «Մայիսի 26-ին կողմերը`յուրաքանչյուրը առանձին, ստորագրում են սույն ժամա-Ղ նակացույցըեւ տեղականժամանակովմինչեւ կեսօր վերադարձ'

«Երկիր», 19.05.1993թ.:

Հունիսի 1-ին՝ տեղականժամանաներառյալ, գործածությունից): են կով 00.01-ից 60 օրով դադարեցվում մարտականգործողութբոլոր գոտիներում:Հունիսի 3-ին, հակամարտության

յունները է Քելբաջամինչեւ տեղականժամանակով 23.59-ը, ավարտվում են հեղինակավոր միջազգային րից հեռացումը, ինչը հաստատում են ոչ Հունիսի 6-ին Ժնեւում վերսկսվում ներկայացուցիչները: («51») կրակի վերջնախորհրդակցությունները պաշտոնական ավարտելու,դիկան դադարեցմանօրացույցիաշխատանքներն հաղորդակկապի ու տրանսպորտային տորդներիտեղակայման, արգելքներիվերացման,այդ միցության նորմալ գործունեության Մինսկիխորհրդաժոնպատակով իրականացնելու ջոցառումներն համար: Հունիսի ղովը ոչ ուշ, քան 1993թ. հուլիսի 21-ին բացելու ավարտ: Հունիսի 14խորհրդակցության 10-ին` ոչ պաշտոնական Հռոմում ոչ պաշտոնական 15-ը` Մինսկի խմբի հանդիպումը ձեռք բերվածպայմանավորվածություն խորհրդակցություններում ները հաստատելու համար»: կերպով հայկականկողմից միակողմանի Վերջնագրային ՀՀ իշխանութնախաձեռնությունը պահանջող«Յ1»

զիջումներ

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 677-678:

հավանությանվերաբերդունման եւ ԵԱՀԽ-ի համապատասխան բացակայությունը... համաձայնության յալ նախնական հայտարարումենք ՄԱԿ-ի ԱԽ..Մենք հաստատակամորեն ձայնությունը«31» նախաձեռնության մայիսի 18-ի տարբերակին եւ պարտավորվելով ի թիվ 822 բանաձեւըլիովին եւ անհապաղ կատարելու մեր պատլիովին իրագործելիրեն վերաբերվողկետեձեռնաիրականացմանը Դրա ամբողջական րը, ելնում է այն համոզմունքից, րաստակամությունը: որ նշված նախաձեռնությունը ընձեռում է տարածաշրջանում կարող է երեւան գալ իսկույն եհնարավորությունը խաղաղության պայմաններստեղծե- մուխ լինելու լու առաջին լուրջ հնարավորությունը, ւեթ, հենց որ հակամարտողկողմը որոշակի գործողություններով որն իր հերթինհնարավոր է դարձնում բանակցությունների հաստատի տվյալ բանաձեւըկատարելուպատրաստակամությումիջոցովԼՂ-ի հարցիխաղաղկարայն նը: Բնականաբար,խոսք չի կարող լինել բանաձեւիմիայն է տարրերի ընտրովի կատարմանմասին, որով շահագրգռված Հայաստանիայս դիրքորոշումընկատի է առնում ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի 822-րդ բանաձեւը,որի անհապաղ Ադրբեջանըա̀նտեսելովկամ հետաձգելովդրա մյուս կետերիկաամբողջականկիրառումը այդ մարմնիբանաձեւըբոպարտադիրէ բոլոր պետությունների տարումը:Վստահ ենք, որ միջազգային ու կողմերի համար,ինչպես նաեւ պատերազմի բնույթ է կրում..»: լորի համար պարտադիր ծավալումիցու խորացումից խուսափելուանհմիջեւ տարբերութՇարունակելովերկու փաստաթղթերի րաժեշտությունը տարածաշրջանի տեերկրների անվտանգության ՊՊԿ նախագահներըուշադյունների դիտարկումը`ԼՂՅ ԳԽ եւ ԱԽ-ն պահանՄայիսի 26-ին ՀՀ-ում ԼՂՎ մշտական ներկայացուցիչ րություն են հրավիրումայն հանգամանքիվրա, որ Մ. ՀՀ-ում ՌԴ-ի եւ ԱՄՆ-ի Սարգսյանը ջում է կայուն հրադադար հաստատելու նպատակովդադարեցնել դեսպաններին հանձնեց,ինչու պես նաեւ ԵԱՀԽ գործող նախագահտիկին Մ. ռազմական բոլոր գործողություններն թշնամականակտերը, Ուգլասինուղարկեց մեջ խոսքը միայն60 օր ժամԼՂՀ իշխանությունների այն դեպքում,երբ նախաձեռնության պաշտոնականպատասխանը,որը ստոդադարեցնելումասին է: րագրել էին ԼՂՀ ԳԽ նախագահի կետով ռազմականգործողությունները Գ. Պետրոսյապաշտոնակատար որոնք առաջին նը եւ ԼՂ) ՊՊԿ նախագահՌ. Քոչարյանը:Ուղերձում Ընդսմին,դա չի շոշափումայն գործողությունները, մասնավորաեւ Նախիջեւանի պես ասված էր. «Մեր ժողովրդիմտահոգությանը հերթին վերաբերումեն ԼՂՀ-ի, Հայաստանի բացատրություն եւ էներգետիկական շրջափակմանը: տվող հիմնականեւ վճռորոշգործոնըփաստաթղթում տրանսպորտային մեր հանրաէ ապետությանբնակչությանանվտանգության Այն ժամանակ, երբ ԱԽ-ն հակամարտողկողմերինկոչ պատշաճ երաշխիքնեգործընթացըԵԱՀԽ Մինսնում անհապաղ վերսկսելբանակցային րի, ինչպես նաեւ կողմերիպարտականությունների կատարմանեւ առաջարկում է նախաձեռնությունն դրանց չկատարմանհամար պատասխանատվություն շրջանակներում, խմբի կի եկրելու Ժնեւում րաշխիքների վերսկսել ոչ պաշտոնականխորհրդակցությունները է: Այդառնչությամբկարեւորէ բացակայությունն նշել մասնակ«5:1» ձեւաչափով,այսինքն` Թուրքիայի չհակակշռված հակամարտության կողմերի միջեւ միջազգայինդիտորդների է: ցությամբ, որը, փաստորեն,Ադրբեջանիդաշնակիցն Վամոզ'

մայիսի

յունների կողմիցմայիսի26-ին ընդունվեց:ՀՀ նախագահի 26-ի հայտարարության մեջ ասվում էր. «ՀՀ-ն, տալով իր հաճա-

գավորումը:

|

սակետից..»':

ըն-

«Երկիր»,27.05.1993թ.:

մունք հայտնելով,որ առանց ԼՂ իշխանությունների լիիրավ մասնակցության` նմանօրինակխորհրդակցությունները չեն կարող նպաստել ԼՂՀ բնակչությանկյանքի եւ անվտանգության հարցի լուծմանըեւ, հանդեսգալով հօգուտ հակամարտող բոլոր երկրների կողմից ՄԱԿ-իԱԽ-ի թիվ 822 բանաձեւիանհապաղ կատարման, ԼՂԴ ղեկավարները ընդգծում են, որ ռազմականգործողությունների եւ թշնամականակտերի դադարեցումըպետք է ձեւակերպվիլիակատարու իրավաբանական ուժ ունեցող փաստաթղթով: Ըստ այդ պայմանագրիի̀րենց պարտավորությունների կատարման համար կողմերիպատասխանատվությունը է պետք ակներեւ լինի՛:

վերջերս «բռնազավթված»այլ շրջաններից հայկական ուժերի դուրս բերմանընթացքինու հսկողությանսահմանմանը": Այժմ` տարիների հեռվից, դժվար չէ օբյեկտիվ գնահատաքանի որ չենք գտնվում այն Ժամական տալ այդ փաստաթղթին, եւ, մանավանդոր, գիտենք նակվա իրադրությանպայմաններում նրա ունեցած հետեւանքները: Թերեւս ԼՂՀ օրենսդիրմարմնի ղե-

կավարությունը,գիտակցելով,թե դա ինչ է նշանակում,հրաժարօստորագրելուց:Եվ հանրապետության վեց այդ փաստաթուղթը ե՛ւ վրա գործադրվեցին րենսդիրմարմնի ու նրա ղեկավարության «ներքին», եւ «արտաքին» ճնշումներ` ստիպելով ստորագրել նշված փաստաթուղթը: այՀունիսի 9-ի կեսգիշերինկարճատեւաշխատանքային ցով Երեւան ժամանեց ՌԴ մի շարք կարեւոր գերատեսչություննեանձանցից բաղկացածպատպաշտոնական րի բարձրաստիճան եւ ՌԴ անվտանվիրակությունը:ՌԴ ԱԳ նախարար Ա. Կոզիրեւի

Հունիսի3-ին, առանցՀՀ-ի, ԼՂՀ-ի եւ ԱՀ-ի մասնակցության, Հռոմում կայացածԵԱՀԽ Մինսկիխմբիխորհրդակցության ժամանակ առաջ քաշվեց մի նոր, այսպես կոչված` «9-1» նախաձեռնությունը:Հայաստանին, ԼՂՀ-ին, Ադրբեջանին ներկայացվեց երկու փաստաթուղթ` մեկը Մինսկի խմբին պատկանող երկրների

գլխավորածայդ պատվիրագությաննախարարՎ. Բարաննիկովի առաջին կության կազմում ընդգրկվածէին ՌԴ պաշտպանության Բ. Բ. Գրոմովը, ԱԳ փոխնախարար Պաստուխովը, փոխնախարար գծով ՌԴ նախագահիանձնական ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման ներկայացուցիչՎ. Կազիմիրովըեւ ՌԴ սահմանապահ զորքերի

ԼՂ հարցովՄինսկի հանձնարարությամբ խորհրդաժողովի նախա-

գահ Մ. Ռաֆայելիի«Նամակն» էր, մյուսը` այդ «նամակինկից» Գրությունը,որն այլ կերպկոչվում է «ԱԽ-ի 822-րդ բանաձեւի իրագործման անհապաղմիջոցառումների Ըստ

ժամանակացույց»: նախաձեռնության հեղինակներիե̀րկու փաստաթուղթն էլ «ունեն միեւնույնարժեքը»: Մ. Ռաֆայելինխնդրումէր հաստատել այս ա-

Վ. Շլյախտինը: հրամանատար

տանը տեղի ընդունելությունների Կառավարության

ռաջարկությանընդունումը`ստորագրելովվերոհիշյալնամակնու եւ դրանք իրեն ժամանակացույցը, վերադարձնել մինչեւ 1993 թ. հունիսի 11-ի ժամը 12.00-ը: Այն հիմնականումվերաբերում էր ռազմական գործողությունների դադարեցմանը,որը պետք է սկսվեր հունիսի 18-ից, ինչպես նաեւ Քելբաջարիցեւ

ՀՀ ԱԳ նախարարՎ. Փացել ՎՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանի, եւ փազյանի,ԱԳ փոխնախարարժ. Լիպարիտյանի արտակարգ գծով դեսպանԴ. Շահնազարյանի րոհանձնարարությունների եւ Վ. ԿազիՎ. Բարաննիկովի պեանոցհանդիպումըԱ. Կոզիրեւի, եւ ՌԴ նախարարների միրովի հետ: Դրան անմիջապեսհաջորդելէ

Ադրբեջանի

ԼՂ-ի վերաբերյալբանակցություններումներկայացուցչի` ՌԴ

'

|

«Արցախ»,01.06.1993թ.: "7

է ունե-

09.06.1993թ.: Հանրապետություն», «Ղայաստանի

շուրջ

1 Ժամ 40

րոպե տեւած հանդիպումը ԼՂՀ ԳԽ նախագահի պաշտո-

Գ. Պետրոսյանի նակատար ու ԼՂ հետ': Վանդիպման նպատակնէր

զել դրականպատասխանտալ

Մ.

ՊՊԿ

ԼՂՀ

նախագահՌ.

Քոչարյանի

համոիշխանություններին Ռաֆայելիինշ:

Հանդիպմանփաստըհետաքրքիրէ նաեւ նրանով,որ Ռուսաստանի բարձրաստիճան ներկայացուցիչներն այդպիսի տեւական զրույցի էին նստել մի պետության ներկայացուցիչների հետ, որն իրենց իսկ կողմից ճանաչվածչէր: Ի՞նչն էր դրդում ՌԴ-ին՝ գնալ այս քայլին: Գո՞ւցեԱդրբեջանի ներքին կացություննու տեղ կատարվող իշխանափոխությո՞ւնը, որը ձեռնտու չէր Ռուսաստանին: Եվ ռուսաստանյանդիվանագիտությունը, գտնվելովանորոշության մեջ, ճիգեր էր գործադրումփրկել Ա.էլչիբեյիհեղինա-

այս-

կությունը:

Եթե փորձենքԱրցախի«դրական» հետո պատասխանից մոդելավորել իրադրությունը, ապա այն կարող էր զարգանալհետեւյալ կերպ. Քելբաջարիդատարկումով Ադրբեջանիկառավարությունը լուծում էր երկու հարց. խուսափումէր ռազմականու բարոյականպարտությունիցու լրացուցիչ կռվան ստանում հեէր

ղինակությունը եւ իշխանությունը բարձրացնելու պահելու համար: Իսկ վերջին բանակցայինգործընթացների դրական հատկանիշներիցմեկն այն էր, որ Ստեփանակերտն իրականում

ըն-

դունվում էր որպես հակամարտող կողմ, նրա մերժումներնու ձգձգումները չէին անտեսվում,եւ միջազգային հասարակությունն արդեն վարժվելէր Արցախից պատասխան

ակնկալելուն:

Իրերիտրամաբանությունից ելնելով` Արցախիիշխանութ-

յուններին մնում էր ձգձգել բանակցությունների գործընթացը, պեսզի Ադրբեջանում Ն բոված

որ-.

ավելի ճգնաժամն հօրքաղաքական

չ Ստուպիշին 11.06.1993թ.: Հերկիր», Վ., նշվ. աշխ., էջ 218:

խորանար եւ Քելբաջարի հարցը, գոնե առժամանակ, շղարշվեր ու կորցներ իր սրությունը: Այս տարբենոր իրադարձություններով րակի համար բավարար հիմքեր կային` ելնելով նրանից, որ որպես պատճառկարելի էր առաջ քաշել նաեւ Ադրբեջանիներքին իրադ-

րության անկայունությունը,որը կարող էր հանգեցնել քաղաքացիականպատերազմիու կասկածիտակ էր դնում Ադրբեջանիբաու կառավարության ադրբեջանական նակի կառավարելիությունն տված երաշխիքներիհուսալիությունը,հատկապես,որ խռովությունն ընդգրկածշրջաններիմեծ մասը սահմանակիցէր Քելբաջարի շրջանին':

պաշտոնակարԳ. Հունիսի 11-ին ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության Պետրոսյանընամակ հղեց Մ. Ռաֆայելիին:Նամակում հայտնվում ԱԽ-ի 822/93 բանաձեւիիրակաէր. «Ձեր նամակինկից «ՄԱԿ-ի նացման ժամանակացույցի»քննարկումըԼՂՎ ԳԽ նախագահութառաջացտարաձայնություններ եւ ԼՂ՛ պաշտպանության բանակիհրարեց ԼՂՀ ղեկավարության կազմի միջեւ, ինչը, փաստորեն,վերաճեցներքամանատարական ղաքականճգնաժամի: Իրավիճակըկարող է դառնալ անվերահս-

յան ընդլայնվածնիստում լուրջ

կելի:

Մենք անում ենք հնարավորամեն ինչ` առճակատումըկանքննարկմաններկայացվածփաստաթղթերի խելու եւ բացատրելու հիմնվածեն ԼՂՀ ժողովրդի դրականկողմերը: Առարկությունները վրա: լինելու մտավախության հերթականանգամխաբված Անհրաժեշտ են ժամանակ եւ ջանքեր` համոզելու մարդձեւավորվել է Ադրբեջանիագրեկանց, որոնց հոգեբանությունը են եւ սիայի պայմաններում,որ նպատակահարմար խելամիտ '

խաղաղարար կարգավորման Հակոբյան Տ., Ղարաբաղյանհակամարտության

գորձախողումներըեւ պետաշինարարական միջնորդականառաքելությունների տե«Գիտական Ա րՊՀ, ամիսներին), ԼՂՀ-ում ապրիլ-հունիս (1993թ. ծընթացները 118: 2006, թիվ 2(13), էջ ղեկագիր», Ստեփանակերտ,

կրակի դադարեցմաննուղղված առաջարկները:Քանի որ վերջնական որոշում ընդունված չէ, Ձեր կողմից ներկայացված փաս-

տաթղթերըլրացուցիչ քննարկելու անհրաժեշտությունէ ծագել: Մենք ապավինում ենք Ձեր

եւ

|

իննյակի անդամ երկրների | ներկայացուցիչներիկողմից ԼՂՀ ներքաղաքականիրավիճակի | ողջ բարդության ընկալմանըեւ դրա կայունության մեջ Ձեր շա-

հագրգռվածությանը: Գտնում

եմ, որ մոտ օրերս հնարավորէ ԼՂՀ

դիրքորոշմանորոշակիացում»':

վերջնական

|

| `

Կարելի է ենթադրել,որ Ստեփանակերտը, օգտվելով «Ժամանակացույցի»ստորագրմանժամկետիընձեռած ժամանակային̀

խուսանավումների հնարավորությունից, սպասում էր Բաքվի պատասխանին: Ադրբեջանի մերժողական պատասխանիդեպքում | հնարավոր էր նախաձեռնությանը դրական պատասխան տալ՝ | հաշվի չառնելով դրա վտանգավորությունը:

նեցին ՀՀ նախագահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը,ՀՀ ԳԽ նախագահ 31 նախագահիհատուկ հանձնարարությունների Բ. Արարքցյանը, ԼՂՀ ԳԽ եւ գծով անձնական ներկայացուցիչԴ. Շահնազարյանը, ՊՊԿ անդամները': Հանդիպմանհիմնականնպատակնէր` ամեն որ նրանք անդամներին, գնով համոզել ԼՂՎ ԳԽ նախագահության ստորագրեննշված փաստաթուղթը: ԳոՍակայն ՀՀ նախագահիհույսերն ապարդյունանցան. չստացավ: դրականպատասխան րիսում նա ԼՂՎ ղեկավարներից համաձայնեց ԼՂՅ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատարը բանավոր .

եւ

բայց վերջումկտրուկ հրաժարվեց ստորագրել-փաստաթուղթը, ՓեկնեցՍտեփանակերտ: Իսկ Ժ. Լիպարիտյանըհունիսի 12-ի երեկոյանտեղեկացերկու ղեկանում է ՌԴ դեսպանՎ. Ստուպիշինին,որ ղարաբաղյան Ժամանավարներնէլ համաձայնել են ստորագրելՄ. Ռաֆայելիի

կացույցը, բայց որոշել են այդ անել Ստեփանակերտում: պատասխանըբացահայտ դժգոսրընթաց էին իրադարձությունները Մինչդեռ Ադրբեջանում | ՀՎ ԱԳ նախարարիառաջին տեղակալ զարգանում:Հունիսի 4-ին Գանձակումսկիզբ էին առել հակակաԺ. Լիպարիտյանը Մինսկիխմբի իտալացիհամանախագահ Մարիո ռավարականելույթներ` գնդապետՍ. Հուսեյնովի գլխավորութդե Սիկայի, իսկ հետո` Մ. Ռաֆայելիի հետ պայմանավորվածութտեղի շարժմանարդյունքումԱդրբեջանում | յամբ: Ապստամբական յուն ձեռք բերեց ղարաբաղյան պատասխանիհետաձգմանվերաունեցավ պետականհեղաշրջում, հունիսի 15-ին խորհրդարանի Ի` ՇախագահընտրվեցՀ. Ալիեւը, իսկ հունիսի 30-ին վարչապետութՀՀ է, Ակնհայտ որ իշխանությունները Ս. արտաքինճնշումնեյունն ստանձնեց34-ամյա խռովարարգնդապետ Հուսեյնովը՝: ամեն րի ազդեցության տակ գնով փորձում էին ստանալ ԼՂՀ-ի | Օգտվելով Ադրբեջանում ստեղծված դրական պատասխանը,եւ ահա Երեւանը հանդես եկավ անսպահունիսի 12-ին մարտականգոր| ԼՂՀԻՊՈՒ ստորաբաժանումները սելի պահանջով,ըստ որի` ԼՂ՛ ղեկավարները ԳԽ նախագահութԱսկերանիեւ Մարտունու ծողություններսկսեցին միաժամանակ յան բոլոր անդամներիհետ պետք է ժամանեին Գորիս` հանդիպեՊՇ մարտիկներըվեշրջաններիուղղություններում:Մարտունու լու ՀՀ ղեկավարությանհետ: 1993 թ. հունիսի 12-ին Գորիս ժամա-

Սակայն Երեւանում հություն առաջացրեց,բայց

այս

.

|

բերյալ:

կացությունի

ԱԱ

|

ԲԻւ ե26

6`

էջ ԷՀ: Ալան,երկարի

.

.,

202:

ՀարությունյանՎ., նշվ. աշխ., էջ 102:

րահսկողությանտակ առան Աղդամիշրջանի Մարզիլլի, Գիյամադդինլի, Յուսուֆջանլու գյուղերը: ՄարտերըշարունակվեցինՆովրուզլու տունու

դրսեւորելովիրենց իբրեւ իսկական չառնչվողնկատառումներից` ղեկավարներեւ, քանի դեռ ուշ չէ, անհրաժեշտորոշում կայացնել ի շահ ԼՂ ժողովրդի անվտանգությանու խաղաղությանգ̀իտակցելով սեփականժողովրդիճակատագրինկատմամբու պատմութ-

գյուղի մատույցներում, որոնց ընթացքում զոհվեց Մար-

հրամանատարՄ. Մելքոնյանը (Ավո): Հայ մարտիկները, կորցնելով իրենց հրամանատարին, նահանջեցինելման դիրՊՇ քերը, իսկ Ասկերանի մարտիկներըերեկոյանդիրքեր զբաղեցրին Աղդամիշրջանի Ջինլի գյուղի մոտակայքում:Մի քանի օր անց ՊՇ

յան առջեւ իրենց պատասխանատվությունը»`: Հունիսի 14-ին` կեսօրից հետո,ՀՀ նախագահԼ. Տեր-Պետրոսյանը ուղղաթիռով հանկարծակիժամանեց Ստեփանակերտ:

ԻՊՈՒ

մարտիկներըճնշեցին Մեծ Ջինլի, Ալիմադաթլի,Մոլլալար եւ Քյուրդլար գյուղերի թշնամականկրակակետերը": Հունիսի երկհամառ հետո րորդ կեսին մարտերից հայկական զորամասերը դուրս եկան Աղդամ-Մարտակերտ ճանապարհի բնագիծը: Մարտական գործողություններծավալվեցին նաեւ Մարտունու, Կուբաթլուի եւ Ջաբրայիլի շրջաններում: Այստեղձգվեց հակառակորդի ուժերի զգալի մասը, եւ դրանով բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին գլխավոր խնդիրն ավարտելու` Մարտակերտըվե-

Դա

Նախագահըպահանջեց շտապ նիստ՛`նպատակունենալով լունախագահության

նրա առաջին այցն էր

ԼՂՀ:

հրավիրել ԳԽ ժամանակացույիրականացման ծել «Անհապաղ միջոցառումների հարցը: ցի» ստորագրման Նա իր հետ բերել էր նաեւ իր համար մի կարեւոր գաղտնի նախագիծ,որը կոչվում էր «Պայմաքաղաքականփաստաթղթի նագիր ՀՀ եւ ԼՂՎ միջեւ»: Նշենք, որ այն գիտականշրջանառութ| յան մեջ է դրվում առաջինանգամ: Այդ պայմանագրինախագիծը ջախջախման, քաղաքին տիրելու եւ րահսկող հակառակորդի կազճվել էր ՀՀ նախագահիկողմից՝ ուղղաթիռումՍտեփանակետ գլխավոր`ուժերը ՀՀ Խրամորթ-Բոյահմեդլի-Փափռավենդ-Մարտա| ուղեւորվելու ճանապարհին:Այն պետք է ստորագրեին նախակերտ-Մատաղիս բնագիծըդուրս բերելու համար: ԼՂՎ՛ ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար գահ Լ. Տեր-Պետրոսյանը, Գորիսում ունեցած անհաջողհանդիպումիցհետո` հունիսի Գ.Պետրոսյանըեւ ԼՂ՛ ՊՊԿ նախագահՌ. Քոչարյանը, որը կողմ14-ին, ՀՀ նախագահը հանդես եկավ ԼՂՀ իշխանություններին է բանակի Ինչ վերաբերում ստորագրմանը: նակից էր փաստաթղթի «ՀՀ-ն իր խորին մտաքննադատողհետեւյալ հայտարարությամբ. | հրամանատարությանը, ապա վերջինս հայտարարելէր, որ կընէ հոգությունն հայտնում վճռականպահերինորոշում կայացնելու, որոշում:: ցանկացած դունի իշխանության պատասխանատվություն ստանձնելուհարցում ԼՂ իշխանությունՆշենք, որ 4 նախագահը«ԼՂՀ»-ի փոխարեն : ների դրսեւորած անկարողության,ինչպես նաեւ զինադադարհասՎ. Հա| ճախագծումնշել էր «ԼՂ», սակայն ԼՂՀ ԳԽ-ի քարտուղար տատելու բացառիկպատեհությունըչիրագործելուհամար: | կոբյանի միջամտությամբայն վերափոխվեց«ԼՂՀ»-ի, ինչպես ՎՀ-ն վստահ է սակայն, որ ԼՂ իշխանությունները . կկարողաորոշ դրույթներ: ճաեւ փոփոխվեցին պայմանագրի նան բարձր կանգնել երկրորդականու նախաձեռնությանհետ

|

|

պայմանագ

վ» նշվ. աշխ. էջ 111: Արա ԲաղայանՀ Ավ: աշխ, էջ 402-408:

'

15.06.1993թ.: «ՀայաստանիՀանրապետություն», Հ., նշվ. աշխ., էջ 203: Աբրահամյան «Երկիր», 15.06.1993թ.:

ճա-

է նը կկորցնի Ռուսաստանին`որպես դաշնակից,ինչը կարող ԼՂՀ լինել ե՛ւ Ղարաբաղի,ե՛ւ Հայաստանիհամար: կատագրական վրա ազդելու համար օգտագործվելեն նաեւ այնղեկավարության

Պայմանագրում մասնավորապեսնշված էր որ, ԼՂՀ-ն, վստահելով միջազգային հանրության, Ռուսաստանի, ԱՍՆ-ի եւ

ՀՀ նախագահ Լ.Տեր-Պետրոսյանի երաշխիքնեմասնավորապես

պիսի փաստարկներ,որոնք դուրս

րին, համաձայնումէ ԵԱՀԽ-ի Մինսկի խմբի խաղաղարարնախա-

Տարօրինակ էր 43-ի նավեճերի ընդունվածսահմաններից": պահվածքը,որոնք փաստորենփորձում ական իշխանությունների ամբողջոէին Քելբաջարի հանձնման պատասխանատվությունը

ձեռնությանը:Պարտավորվումէ ճշգրտորեն կատարել խաղաղարար ծրագրի` իրեն վերաբերողբոլոր պահանջներըեւ իր կողմից թույլ չտալ որեւէ խախտում,պարտավորվումէ պատժել ԼՂ իշխանություններիկողմից ծրագրիկատարմաննուղղված որոշումներն

հրամաններըխախտողներին: ՀՀ-ն պարտավորվումէ. ստանձնել խաղաղարարծրագրի կատարմանեւ ԼՂ բնակչության անվտանգությաներաշխավորի դեր, ԼՂ բնակչությանֆիզիկական գոյության բռնի տեղահանության վտանգի դեպքում գործի դնել իր բոլոր, այդ թվում` անմիջական ռազմականմիջամտությանհնարավորությունները, հետագա

Բաղդասարյանիեւ ԼՂ ԳԽ նախագահության որոշ անդամների վկայություններիհամաձայն,ՀՀ նախագահըփորձել է համոզել ԼՂ՛ ԳԽ նախագահության անդամներին,որ Քելբաջարից հայկականուժերի դուրս բերումը Ռուսաստանիդիվանագիտական ճնշման հետեւանքէ, եւ այն չիրականացնելուդեպքում Վայաստաղար Գ.

զատագրվածտարածքն հանձնելու վրա՛: դնել ԼՂՀ ղեկավարության

|

| լ

ԼՂ

առաջին գումարման ԳԽ քա րտուղար, նածու Վ.Վակոբյանի անձնականարխիվ

պատմական կան գիտություններիթեկ -

պատասխանատվությու

հարցի վերջնական Նիստի ժամանակ արձանագրվեցին ԳԽ նախագահության քննարկմանհետեւյալ արդյունքները.ԼՂՀ անդամներ,որոնցից 4-ը ՀՅԴ անդամներէին, դեմ քվեարկեցին կազմի ընդունմանը,իսկ նախագահության նշված փաստաթղթի

կողմ մյուս մասը, հավատալովՀՀ նախագահիխոստումներին, քվեարկեցին:Այդ տհաճ ներկայացումնունեցավ հետեւյալ վախԳԽ նա-

ճնշումներին`ԼՂՀ ճանը. չդիմանալովԼ. Տեր-Պետրոսյանի Գ.Պետրոսյանըհրաժարվումէ ստոխագահի պաշտոնակատար տալիս: Նախագահութրագրել փաստաթուղթըեւ հրաժարական «ԼՂՀ ԳԽ-ի մասին» եւ յունն ընդունումէ նրա հրաժարականը, ըստ ԳԽ

նս-

մինչեւ օրենքի` ԳԽ նախագահիպարտականությունները առաջինտեղակալիպաշտոնատաշրջանըդրվում են նախագահի կատար Կ. Բաբուրյանիվրա՝:

«Երկիր», 15.06.1993թ.: Գ.ՊետԳԽ նախագահի պաշտոնակատար նախկինառաջինգումարման 11.08.2006: մ, հետհեղին նի հետ զրույցի գրառում, հեղինակի էոսյանի 17.06.1993թ.:

'

ՀՀՇ-

վրա: Ինչպես վկայում է վին գցել Ղարաբաղիիշխանությունների Գ.Պետրոսյանը, ԼՂՀ նախկին ԳԽ նախագահիպաշտոնակատար հետ քաշվել Քելբաջարիցեւ աՀՀ իշխանությունները որոշել էին

ու

բանակցություններումբացառել Լաչինը Ադրբեջանին զիջելու հնարավորությունը, ինչպես նաեւ բացառել ԼՂ զինված ուժերի ապառազմականացմանեւ զինաթափմանհնարավորությունը,բանակցություններումհետեւողականորենեւ վճռականությամբ պայԼՂ քարել` մասնակցությանընդունելի իրավական կարգավիճակ ձեռք բերելու համար": Նույն օրը երեկոյանտեղի ունեցավ ԼՂՎ՛ ԳԽ նախագահության եւ ՊՊԿ-ի համատեղնիստը:ՆախկինԼՂՀ ԳԽ մամլո քարտու-

եւ բադիվանագիտության

են

ԼՂ՛

«Արցախ»,

1/-

ԼՂՀ

գիտակցումէր, որ ստիպողականեւ այլ ձեւերով չէր կարող ստորագրել նշված փաստահաճոզել ԼՂՎ իշխանություններին` դեմ էր ՀՅԴ-ն, որը ներթուղթը: Նա գիտեր նաեւ, որ փաստաթղթին

նախագահինոր պաշտոնակատարը ստորագրեց «Անհապաղմիջոցառումներիիրականացմանժամանակացույցը»: Այնուհետեւ այդ փաստաթղթինկից նամակովդիմեց ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի խորհրդաժողովինախագահՄ.Ռաֆայելիին,որում ասվում էր. «Նախ եւ առաջ կցանկանայիմեկ անգամ եւս հավաստելԼՂՀ ղեկավարությանխաղաղությանձգտումը եւ հավատարմությունը միջազգայինընկերակցությանխաղաղարարնախաձեռնությանը: Հաշվի առնելով 9 երկրներինախաձեռնության առնչությամբԼՂՀում սրված իրավիճակը,ինչպես նաեւ դրանով թելադրվածիշխանության փոփոխումըհանրապետությունում,որի հետեւանքովմի քանի ստորաբաժանումներդուրս են եկել վերահսկողությունից, ԳԽ

քաջ

անդամներինա̀մեն քին կարգով կոչ էր արել նախագահության վերաբերմունքցույց տալ այդ փաստաթղթին: գնով բացասական ժամանելով Արցախ,ՀՀ նախագահըկարողացավ Այդուհանդերձ, հասնել իր նպատակին: հետո, 1995թ. հուՀետագայում,ԳԽ նոր ընտրություններից որոշ նիսի վերջին եւ հուլիսի սկզբին ԼՂ1 ԳԽ նախագահության ու նոր իշխանա«անհնազանդ» անդամներ Լ.Տեր-Պետրոսյանի

առաջարկում ենք միջոցառումներիներկայացվածԺամանակացույցի ժամկետըերկարաձգելմեկ ամսով: Այդ երկարաձգումը մեզ

հնարավորությունկտա կայունացնել իրավիճակըեւ ապահովել պարտավորություններիկատարումը:Դրա հետ մեկտեղ, մտահոգությանտեղիք է տալիս խիստ պայթյունավտանգիրադրությունը, որը կարող է հանգեցնել անկանխատեսելի հետեւանքների: Նկատի առնելով, որ ԼՂՀ-ի հարակից` Ադրբեջանի շրջանները վերահսկվումեն զինված ընդդիմությանկողմից, որը մարտականգործողություններէ վարում կառավարական զորքերի եմ դեմ, խնդրում ԵԱՀԽ-ի հավաստումը,որ Ադրբեջանիղեկավա-Ղ րությունը պատրաստ է եւ ի զորու է ապահովել Մինսկի9 երկրների նախաձեռնությանիրականացման ուղղությամբ իր ստանձնած պարտավորություններիկատարումը: Հուսով եմ, որ համատեղ ջանքերովմենք կհասնենքերկար սպասվածխաղաղությանը»՝: Այսպիսով` երկարատեւ պայքարից հետո, օգտագործելով հարմարպահը եւ լծակները, Հ նախագահըկարողացավԼՂՀ-ում ՀՎ նախագահը վերջնականապես կատարելիշխանափոխություն: ստանձնած

լ

լ :

.

Տարբեր մեղադրականնեկանների հրամանովձերբակալվեցին": ԼՂ, ԳԽ նախագահի նախկինպաշտոնակարով ձերբակալվեցին ԳԽ քարտուղար Վ. Հակոբյանը,արտատար Գ. Պետրոսյանը,ԼՂՀ հանձնաժողովինախագահ Լ. Մելիքքին հարաբերությունների հանձնա-

եւ անվտանգության Շահնազարյանը,պաշտպանության ժողովի նախագահՎ. Բալայանը: Սակայնվերջիններս,անցնելով բացաու ծաղրանքի միջով, հանցատարրերի խոշտանգումների Իսկ մինչ այդ՝ 1994թ. ազատ արձակվեցին: կայությանպատճառով Գ.

ձերբակալվելէր ԼՂՎ ԳԽ մամլո քարտուղար դեկտեմբերին, Բաղդասարյանը,որը նույնպես անցնելով իր բախտակիցների գողգոթայով`ազատ արձակվեց՞: արդյունքներից կատարածուղեւորության Ստեփանակերտ հետո գոհացած` Լ. Տեր-ՊետրոսյանըԵրեւան վերադառնալուց հեռագիր ուղարկեց Կ. Բաբուրյաանմիջապեսշնորհավորական պաշտոնումՁեր անին, որում ասվածէր. «..ԼՂՎ ԳԽ նախագահի հացույց են տալիս Ձեր քաղաքական ռաջին գործողությունները սունությունը, ինչպես եւ Արցախի ժողովրդի ճակատագրակա

Ուլուբաբյան Բ., նշվ. աշխ., էջ 694:

օրքօօօ-:քօժուտ",22.09.95Ր. լՂ1 պետարխիվ, ֆ. 254, ց. 4, պ.

մ. 12,

կ.4, թ. 45-46:

պատինպատասխանատվությունը իր վրա

համարձակությունը...

վերցնելու անձնական

Հարկ է նկատել,որ 3 նախագահը նման հեռագիրերբեք չի հղել ԼՂ) ԳԽ նախկիննախագահԱ. Մկրտչյանին կամ նրանից հետո այդ պաշտոնն ստանձնած Գ.

Պետրոսյանին:

Այդ հեռագրինհաջորդեցԼՂՎ

կատարԿ.

ԳԽ

նախագահի պաշտոնա-

Բաբուրյանին պաշտոնականայցով Հայաստանժամա-

նելու հրավերըՉ: Երկօրյա այցի ընթացքում Կ. Բաբուրյանը հանդիպումներունեցավ ՀՀ փոխնախագահի, ԳԽ նախագահի, վարչապետի, արտգործնախարարի եւ տեղակալի, նաեւ Հաինչպես

յաստանում

հավատարմագրված դիվանագիտական կորպուսի

ատ իմդ հունիսի 23-ին տեղի ունեցավԼՂՀ ԳԽ նախագահի նոր

եւ ՀՀ պաշտոնակատարի նախագահի հանդիպումը՝: ՀայաստաԲաբուրյաննարժանացավ ջերմ ընդունելության, եւ, այդ-

նում Կ.

պիսով, հիմք դրվեց ՀՀ եւ ԼՂՀ իշխանությունների միջեւ որակաոո հարաբերությունների՛՞:

Ադրբեջանում շարունակվողեւ

հարաճուն կերպովահագնացողներքինանկայունության հետ կապված` 1993թ. հունիսի17-

ին ԼՂ՛

ԳԽ

Կ. նախագահի պաշտոնակատար Բաբուրյանը նամակ

հՂեց Մ. Ռաֆայելին: «Ադրբեջանումավելի ու ավելի խորացող առճակատումը, մարտերով ընդդիմության զինված խմբերիառաջխաղացումը դեպի Բաքու, կառավարական զորքերի կողմիցԱդրբեջանի զգալի տարածքի, այդ թվում եւ ԼՂՀ-ին սահմանակից շրջագտերի նկատմանբ կորուստըլուրջ մտահոԳոյան տեղիքեն տալիս, ասվում էր ուղերձում: Վերըշարադր-

վերահսկողության

:

-

-

Կ զրաաետութ ազանճեան Անոաըը:1993թռաջին երկու

տարիները,

1997, 532 էջ: Պէյրութ-Լիբանան, «Երկիր», ի

24.06.1993թ.: «Երկիր»,26.06.1993թ.:

վածի առնչությամբհամառորենխնդրումեմ ԵԱՀԽ-ի հավաստուպատրաստ է եւ ի զորու է կամը, որ Ադրբեջանիղեկավարությունը իառաջարկվածմիջոցառումների տարել Ձեր փաստաթղթերով ուղղությամբստանձնած իր պարտավորություններականացման

րը:

հավասԵԱՂԽ-ի` հեղինակավորայդ կազմակերպության եւ հաղԼՂՀ-ում տումը մեզ կօգներ կայունացնելիրադրությունը բնականանվստահությունը թահարել ստեղծվածպայմաններում վ իշխանություններիիրական գործողություններո

Ադրբեջանի Առաջվապես անհրաժեշտ հավաստիացումներին: չամրապնդված նախատեսված եմ համարում առնվազնմեկ ամսով երկարաձգել կատարման«Ժամանակացույցը»:Առավել սեղմ միջոցառումների

:

ժամկետնիրականչէ»' տաԱյդ նամակինհետեւեց Կ. Բաբուրյանի` հունիսի 18-ին առնչությամբՄ. Ռալարվածության իրադրության րածաշրջանում

ֆայելիին հղած նոր նամակը: Նրանում ընդգծվումէր, որ միայն բանակիկողմից ռազմականգործողությունների ադրբեջանական ոկարող է փրկել խաղաղարարգործը, անհապաղ դադարեցումը

դիմակաՌազմական դժվարությամբ: րի սկիզբը դրվեց մեծագույն կհանգեցնիսոսկ կողմերիմիջեւ անվստայության շարունակումը նման դեպքում հության աճին: Իրադարձությունների զարգացման ԼՂՅ-ը հարկադրված կլինի իրենից հանել խաղաղարար գոր ծի, ձախողԵԱՊԽ 9 երկրների վերջին նախաձեռնության կոնկրետ`

է, որ ԼՂՀ-ն հայտարարում ման համար պատասխանատվությունը:

լիովինընկնում հետեւանքներիամբողջ պատասխանատվությունը ղեկավարութէ Ադրբեջանիվրա, անկախ այդ

հանրապետությա

արձագանքներից: յան պաշտոնական

«Երկիր», 18.06.1993թ.:

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 701:

Իրոք, հուլիսի առաջին տասնօրյակում ադրբեջանական տությունների ղեկավարների բարձր մակարդակի հանդիպման բանակըխոշոր հարձակումէր սկսել առնչվող ռազմաճակատի` միաժամա- հնարավորության,ռազմագերիներինեւ պատանդներին նակ երեք հատվածներում` Ասկերանի,Հադրութիեւ Մարտակեր- հարցեր: Սակայն հաջորդ օրը Ադրբեջանըդարձյալ հրաժարվեց տի: Սակայն,չնայած այն հանգամանքին, որ այդ բոլոր ուղղութիր ստանձնած պարտավորություններից": յուններում էլ հակառակորդը մարտադաշտ էր նետել ե՛ւ օդուժը, ե՛ւ Պետք է կարծել, որ Ադրբեջանիհամար նման մարտավամեծաքանակ նա զրահատեխնիկա, հետ շպրտվեց դեպի ելման րություն որդեգրելու որոշակի հիմքեր էին տալիս միջազգային դիրքեր, եւ ԻՊ ուժերի վերահսկողության ղարաբաղյան տակ անցավ Աղդամի հանրության ադրբեջանամետգործողությունները Շելլի գյուղի մոտակառազմավարական ասպարեզում:Այդ գործողութկարեւորբար կարգավորման հակամարտության

շրջանի

ձունքը:

.

.

յուններից մեկն էլ ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի հուլիսի 29-ին կատարածանդրանախագահի Այդ Կ. պաշտոնակատար դարձն էր ԼՂՀ-ում տեղի ունեցածվերջին իրադարձություններին, բ աբուրյանը եւ ՊՊԿ նախագահՌ. Քոչարյանը:հանդես եկան Այդ փաստաթուղթը,ինչպես եւ երբ ընդունվեցՎ 853 բանաձեւը": հայտարարություններով` Ադրբեջանին էր: մեղադրելով վերջին նախորդը,նույնպեսադրբեջանամետ մագործողությունների ծավալմանհամար: ԳԽ ԼՂՀ նախագահիպաշտոնակա| Այդ կապակցությամբ, Սակայն դրանով պատերազմական Բ. տար Կ. Բաբուրյանընամակ հղեց ՄԱԿ-ի գլխավորքարտուղար գործողությունները չդադարեցին:Շարունակելով զարգացնել հակառակորդից խլված Ղալիին, որտեղ մասնավարապեսասվում էր. «...ԼՂՀ-ն ստիպված ռազմական ԻՊ նախաձեռնությունը`ուժերը հուլիսի 22-23-ը փայ- | է ափսոսանքով արձանագրել,որ ՄԱԿ-ի ԱԽ Խ 853 բանաձեւնընլում ռազմագործողության հիման շնորհիվլուծեցին Աղդամիխնդիրը:յդ դունվել է ոչ ստույգ եւ կողմնապահտեղեկությունների փաստըդժկամությամբ Ա 853 բանաձեւը,որի ընդունեցմիջազգային Կահանրությունը: վրա: Մենք ցանկանումենք գոնե հուսալ, որ տարվածըշշմեցուցիչ հարված էր ներկայացուցիչռազմական մեքեն մեջ տեղ են գտել Թուրքիայի Հանրապետության նային: Աղդամիկորստիցհետո չի ձախողի Ադրբեջանը մի շարք ձեւակերպումներ, հարկադրված էրգնալ ների կողմիցառաջարկված հետ ԼՂՀ-ի ուղղակի շփումների: եւ ղեկավավերջին ժամանակներսսկսված` Ադրբեջանի ԼՂՀ-ի Հուլիսի 28-ին ԼՂՉ Մարտակերտի միջեւ ուղղակի երկկողմանի շրջանի ճակատային րություններիներկայացուցիչների գծում կայացավ ԱՀ եւ ԼՂՀ եմ եւս իշխանությունների ներկայացուցիչնեկապերիհաստատումը: Այս կապակցությամբ անհրաժեշտ րի հանդիպումը: Հանգամանալի հետո վերաքննարկումներից համարումդիմել Ձեզ, պարոնգլխավորքարտուղար, հաստատվեց նա տեհրադադարի մասինմի քանի օր առաջ ձեռք բերված ՄԱԿ-ի մշտականներկայացուցիչուղարկել ԼՂ, որպեսզի պայմանավորվածությունը: ինաեւ երկու հանրապեեւ կարողանա տարածաշրջանի Քննարկվեցին ղում ծանոթանաիրադրությանը տալ տեղեկություններ մասին անկողմնակալ րադարձությունների `

առչությամբ, ԼՂՀ ԳԽ

ռազ-

|

Ադրբեջանի

|

խնդրանքով

«Վայաստանի Հանրապետություն», 03.07.1993թ.: »-

Վ., նշվ. աշխ., էջ 127-128: : Հարությունյան

ՈւլուբաբյանԲ., նշվ. աշխ., էջ 721:

բաւ «Ե

»,

30.07.1993թ.: `

/ԺՕՇԱՐՈԹՈ/ԹՇՈՏՏ0ԱԻօ

լտ

Անվտանգության խորհրդին`հենվելով սեփականդիտարկումների տրված հավաստիտեղեկությունների վրա: ԼՂ ղեկավարությունը վստահությունէ հայտնում, որ միջազգայինհանրության կողմից ԼՂՀ-ի անկախությանճանաչումը կարագացներմեր տարածաշրջանումռազմականհակամարտության քաղաքականկարգաեւ

վորումը...»'

Ինչպես տեսնում ենք, միջազգային հանրությունը ադրբեջանամետ քաղաքականությունէր վարում` ճնշում գործադրելով

ՎՀ եւ ԼՂՀ

իշխանությունների վրա: Եվ դա թեւ էր տալիս Ադրբեջանի ղեկավարությանը` օրեցօր ընդլայնելուռազմական

'

Գործողութ-

յունները` հույս ունենալով,թե հայկականկողմը տեղի կտա ռազմականու դիվանագիտական ԻՊ ճնշման տակ: Սակայն ուժերը իրենց առջեւ հստակ նպատակէին դրել ոչ միայն ճնշել ադրբեջանական բանակի կրակակետերը, այլեւ ազատագրել հինավուրց հայկականհողերը: Եվ նրանք օգոստոս ամիսը նշանավորեցին մի շարք հաջող ռազմագործողություններով: Այսպես, երբ թշնամին,

գործողություններո հապճեպ ձեռնարկածհակահարձակողական Լաձգտումէր ինչ-որ կերպփոխհատուցողճեղքումներկատարել միջանցքիցդեպիհարավընկածղարաբաղչինի մարդասիրական գծում եւ այդ փորձըձեռնարկեց օգոստոսի յան պաշտպանական

շպրտվելով ԻՊՈՒ ստորաբաժանումների կազմավորումները հուժկու հարվածներիտակ, ադրբեջանական եղան օլիակատարխուճապիմատնվեցին:Նրանք հարկադրված հետ

գոստոսի31-ին թողնել նաեւ Ղուբաթլու շրջկենտրոնը՝: Ընդամենըմեկ ամսվա ընթացքումկորցնելովերեք շրջան, զինուժը կանգնեց լիակատար կրախի եզրին: ադրբեջանական հավանաբար,մինչեւ Ղուբաթլուի Ադրբեջանիղեկավարությունը,

ղություններ ծավալեց,հիմնականումՋ̀աբրայիլիուղղությամբ, Ի-

ՊՈՒ-ն գրագետ

հակահարձակողական գործողությունների շնորհիվ ոչնչացրեցհակառակորդի մի շարք ռազմակայաններ, որոնք տեղակայվածէին այդ շրջանի տարածքում: Իսկ օգոստոսի 16-ին

ճանա-

կորուստնէր սկսել ջանքերգործադրելդիվանագիտական մասին է վկապարհովկագնեցնելուԻՊ ուժերի հաղթարշավը:Այդ անկմանօրը յում այն փաստը, որ հենց Ղուբաթլու շրջկենտրոնի

ադրբեջանական բանակըՄարտունուշրջանի հարավային,Հադրութի շրջանի արեւելյան սահմաններիուղղությամբ հարձակում ձեռնարկեցՖիզուլիի շրջանից: Այստեղ էլ ԻՊՈՒ զորամասերին հաջողվեցոչ միայն պաշտպանելիրենց դիրքերը,այլեւ մարտերի ընթացքումազատագրելՀադրութիշրջանի հարավային`նախկինում բռնազավթված մի շարք գյուղերշ: '

զորքերը օգոստոզորամասերիճնշմանը, ադրբեջանական սի 22-ին թողեցինՖիզուլի քաղաքն ու համանուն շրջանը:Հաջորդ զորքերը մտան օրը, զարգացնելովհարձակումը,ղարաբաղյան իսկ եւս երկու օր անց` իրենց վերահսկոՋաբրայիլ շրջկենտրոնը, հաջողության տակ առան այդ շրջանի ամբողջ տարածքը:Այս ղություններիշնորհիվօգոստոսի26-ին, վերջապես,լիովին ազակողմը տագրվեցԼՂՀ Հադրութիշրջանը: Սակայնադրբեջանական

ԻՊՈՒ

29-ին, սակայն,

օգոստոսի սկզբներիննախահարձակ լինելով, մարտականգործո-

Օգոստոսիերկրորդ կեսերինմարտեր ծավալեցինՖիզուգծի ամբողջ երկայնքով, եւ, չդիմանալով լի-Ջաբրայիլ-Ղուբաթլու

ԱՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի պատվիրակություննե ԱԳՆ-ի միջնորդությամբ դադարեցնեմիջեւ համաձայնագիրստորագրվեցկրակը օրով ձեռք բերվեց լու մասին, ինչպես նաեւ պայմանավորվածություն հանդիպում եւ ԼՂՎ ղեկավարների մինչեւ սեպտեմբերի10-ը ԱՀ

ՌԴ

նցկացնելու վվերաբերյալ: անցկացնելու

«Երկիր», 06.08.1993թ.:

հէք:/խո/ոո.ոՒ՛.Յո/ոո/ԻՏԹո/խօ(ոռ.հնո

"Նույնտեղում: |

Համաձայնագիրն ստորագրել են ԼՂՀ-ի կողմից` ԱԳ նախաԱ. եւ րար Ղուկասյանը ԼՂՀ Պաշտպանության բանակիհրամանաՍ. տար Բաբայանը,Ադրբեջանիկողմից` ԳԽ նախագահիտեղակալ Ա. Ջալիլովը եւ պաշտպանությաննախարարի պաշտոնակատար Ս. Աբիեւը:: Առանձնակի ուշադրության է արժանիԱ.Ջալիլովին ԱՀ եւ ԼՂ՛ ղեկավարների մահանդիպումը կազմակերպելու սին բանակցություններ վարելու համար լիազորողփաստաթուղթը, որը ստորագրված էր, ինչպեսնշված է նրա մեջ` «ԱՎ նախագահի լիազորություններն ԱՀ ԳԽ նախագահ իրականացնող, Հեյդար Ալիեւի» ձեռքով:Ահա 1993թ. սեպտեմբերի 3-ի թվագրությամբ համարըկրող այդ փաստաթուղթը. «Ադրբեջանի ղեկավարությունը ԳԽ նախագահի տեղակալԱ. Ջալիլովին է բանակցութլիազորում յուններ վարել Ադրբեջանի եւ ԼՂՀ ղեկավարների հանդիպումկազմակերպելումասին»շ: Տարօրինակէ, որ այս փաստաթուղթը, որը Հ. Ալիեւի կողմից ԼՂՀ-ի փաստացիճանաչման անժխտելիվկայություննէ, երկար ժամանակդուրս է մնացելինչպեսՀՀ եւ ԼՂՀ ու դիվանագետների, այնպես էլ ղարաբաղյան հիմնահարցով զբաղվող պատմաբանների ուշադրությունից: Մինչդեռ,համոզվածենք, որ եթե ադրբեջանական կողմիշահերին նպաստողնման մի փաստաթուղթ հայտնվեր ադրբեջանցի դիվանագետների ձեռքում, նրանքչէին հապաղի`այն օգտագործել որպես իսկական հաղթա-

մից` Ա. Ղուկասյանը:Ընդունվեց համատեղ կոմյունիկե,ըստ որի` հրադադարիհամաձայնագիրըերկարաձգվեց20 օրով (մինչեւ

հոկտեմբերի5-ը)": Սեպտեմբերի20-ին

ժամանեց ԱՊՀ Ստեփանակերտ

երկր-

եւ միության պատվիրակությունը ների Միջխորհրդարանական խաղաղ կարգահակամարտության հանդես եկավ. ղարաբաղյան

'

իսկ սեպտեմբերի23-ին Աղվորմանուղիների առաջարկությամբ, գծում տեղի ունեցավ ԼՂՀ եւ ԱՀ դամի շրջանի ռազմաճակատի հանդիպումը(ժ. Պողոսյան եւ Ա. Աբասով)»: փոխվարչապետների ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի էներգետիկու տրանսհիմնականում Արծարծվեցին վերաբերողհարցեր: Այլ մակարպորտայինշրջափակումներին քայլեր ձեռնարկվեցին,սակայն դակներովեւս դիվանագիտական ժամաամենը ձեւականբնույթ կրեց, եւ այդ քայլը երեւի սոսկ վերախմէր ընձեռումհակառակորդին՝ նակ ու հնարավորություն

այդ

բավորելուժերը: ԵԱՀԽ Սեպտեմբերի24-28-ը Փարիզում տեղի ունեցան որոնց խորհրդակցություններ, Մինսկի խմբի ոչ պաշտոնական ՂուԱ. ԼՂՀ-ից` մասնակցումէին ՀՀ-ի կողմից` Ժ. Լիպարիտյանը, «ՄԱԿ-ի կասյանը: ԵԱՀԽ Մինսկի խումբը կողմերինառաջարկեց անհետաձգելիմիջոցառումնեԱԽ-ի Ա 822 բանաձեւիկատարման տարբերրի նորացված ժամանակացույցը», որը սկզբունքորեն Այն ընդունելուեւ հոկտեմբերի7-ին դրավում էր նախորդներից:

ղեկավարների

թուղթ:

Այսպես,սեպտեմբերի 12-13-ը տեղի ունեցան նախատես-

ված ադրբեջանա-ղարաբաղյան բանակցությունները, որոնք վարում էին` ադրբեջանական Ա. կողմից` Ջալիլովը, իսկ ԼՂՀ-ի կող1 ՛

ԼՈՎոադիան ԳԽ քարտուղար,

նածու

'

գիտությունների թեկրխ անձնական

հանգուցյալՎ.Հակոբյանի

ԵԱՀԽ ՄինսԼՂ տալու առաջարկությամբ գծով կան պատասխան կի խմբի նախագահ Մ.Ռաֆայելինսեպտեմբերի29-ին նամակ ՍակայնՓարիզում ընդունվածայդ հղեց ԼՂՀ ղեկավարությանը:

մ

Վ., նշվ. աշխ., ., էջ 193: Հարությունյան .

նշվ.

:

«Երկիր», 24.09.1993:

փաստաթուղթը չստացավ հակամարտությանկողմերի աջակցութ-

յունը":

Հետագայումասպարեզ եկավ մի նոր՝ ՄԱԿ-իԱԽ

կանի

հոկտեմբերի 14-ի 874

թվա-

Ի

բանաձեւը, ուր հակամարտության կողմերին երաշխավորվումէր ԵԱՀԽ Մինսկի խմբի նախապատ.: րաստած «Անհետաձգելիմիջոցառումների Ժամանակացույցը»2: | Սակայնտվյալ բանաձեւըհիմնախնդրիլուծումը ռազմականհունից քաղաքականիփոխադրելուառումով ոչ մի գործնականարդ|

յունք չտվեց: Նախ,

բանաձեւը նույնպես չէր արտացոլում ղարաբաղյան հակամարտությանբուն էությունը, երկրորդ` խախտելով հրադադարիմասին ձեռք բերված համաձայնագիրը,որը պահպանվեցոչ լրիվ մեկուկես ամիս, հոկտեմբերի 10-ի գիշերը որ այդ

ԱդրբեջանըմարտականգործողություններըվերսկսեցռազմաճակատիՀադրութի հատվածում:

ղրբերանի արդեն

Դա

կողմից, մեղմ ասած, իսկական ապտակ էր ոչ միայն ռուսաստանյան, այլեւ միջազգային միջնորդական առաքելություններին:Այդուհանդերձ, Մինսկի խմբի րը հոկտեմբերի21-ին կոչ արեցին ԼՂ հակամարտության շահագրգիռ կողմերին`երկարաձգելժամանակավորզինադադարիհամա-

երկրնե-

ձայնագիրը:: Վակառակդրան, ադրբեջանականբանակիզորամա-

սերը նոր հարձակում սկսեցին Հադրութ-Ջաբրայիլուղղությամբ` կրկին սպառնալիքի տակ դնելով Հադրութ ավանի եւ մերձակա գյուղերի բնակչության անվտանգությունը:ԻՊ ստորաբաժանումները, կասեցնելովհակառակորդիհարձակումը,հոկտեմբերի24ին հակահարձակման անցան ռազմաճակատիհարավայինուղ-

ղությամբ` ճնշելով նրա մի շարք խոշոր կրակակետեր,մասնավո-

րապես` Հորադիզ բնակավայրիկրակակետերը:Գրավելով այդ ռազմակայանըղ̀արաբաղյանուժերը Ադրբեջանիցմեկուսացրին մաԶանգելանիշրջանը, Ջաբրայիլի եւ Ղուբաթլուիշրջաններիմի տակ իրենց վերահսկողության սը, իսկ նոյեմբերի1-ի հետ վերցրինԶանգելանշրջկենտրոնըհ̀արակիցբնակավայրերի

առավոտյան

միասին": 2-8-ը ՎիեննայումկայացավԵԱՀԽ Նոյեմբերի

եւ ընդունվեցմի նոր խորհրդակցությունը,

ադրբեջանամետ խա -ի

խալ

Այն հանձնարարումէր ՀՀ-ին եւ ԱԽ-ի 822-րդ, 853-րդ, 874-րդ բանաձեւերը կական ուժերի կողմից նոր զբաղեցված նոյեմբերի22-ին: պետք է ներկայացնեին պատասխանը

ձեւ` 844-րդը:

վերադարձն Լ ԱԻ տարածքները: ոՊէրը ահղեց ո Ծր առնչությամբ Ռաֆայելին 12-ին նամակ խագահիպաշտոնակատար Բաբուրյանին՛: Մ.

:

ԼՂ

այդ

Կ.

իացին Խր հրո համաժողովում քննարկվեց գործնախարարների

ՀՀ-ի եւ ԼՂՀ-ի, որոնք Սակայն,ի տարբերություն ւը՝: Ադրբեջանըմերժեց այդ րենց համաձայնությունը, Նոյեմբերի 30-ին Հռոմում բացվածԵԱՀԽ երկրների

Դի

Այ

հարցը, սակայնայն նույնպես հակամարտության դիրքորոշման ցավ Ադրբեջանիոչ կառուցողական սադրա ադրբեջանական Դեռ ավելին, շարունակվեցին ք

քա

Ի

աարակե րը ղա-

րաբաղյանռազմաճակատում: մո հարԱյսպես, դեկտեմբերի10-ին ադրբեջանական հարավարեւ որ ռազմաճակատի ձակումներ ձեռնարկեց հաջողվեց վածում, սակայն ԼՂՀ ՊԲ ստորաբաժանումներին

ո Բար ր

: հէքՀՈ/ՐԿ-ո«-Ձոմշող/ԳՏԹո/Խօոտ.հեո. :/Խոյո.Սո.ՕՈց/ՈԱՏՏ1Ջո/մՕօՍՈՈԾՈ/ՏՇՈՑՏՕՍՈ6Տ1993/885874.հեռ հնք ՀՀ ԱԳՆ, «ԼՂ-ի աշխատախմբի բյուլետեն». ՄԴ-1 (61), Երեւան,26.10.1993:

մ Մինսկիխմբի

հնքմխոմ.ու.ՁոմմոմԻԹաթո/խօոՅ.հեր. գիտությունների ԳԽ քարտուղար, պատմական ԼՂՀ առաջինգումարման անձնականարխիվ: .

.

Աո

թՎրակոբյանն ԲերԷ Հ զգ», ՄՐՏ Ե:աշխ. էջ «

ւլուբաբյան

Բ.,

նշվ.

աշխ.,

139:

ռազմականքարտեզները,նամակներնու լուսանկարները,բառարանները,ազգային տարադրամը՝': 1994թ. սկզբներինԱդրբեջանըմեկ անգամ եւս փորձեց բեկում մտցնել պատերազմում`ռազմաճակատովմեկ ակտիվացնելով հարձակողականգործողությունները:Ծանր մարտեր ծավալ-

մղել հակառակորդիբոլոր գրոհները: Դեկտեմբերի15-ին Ադրբեջանի Աղջաբեդու շրջանի ռազմակայանից սկսվեց Մարտունու

շրջանի բնակավայրերի,այդ թվում` Մարտունիքաղաքի զանգվածային հրթիռահրետակոծումը:Դեկտեմբերի 19-ին ադրբեջանական զորքերը` տանկերի եւ օդուժի օգնությամբ, կրկին գրոհեցին Մարտունու շրջանի

Անտեսելով վիթխարի վեցին Օմարի լեռնանցքից մինչեւ Արաքս՛: կորուստները`հակառակորդըչէր հրաժարվումիր պլաններից:Առաջին օրերին ազերիները որոշակի հաջողություններ ունեցան իսկ Քելբաջարիհատվածում`հասնելովմինչեւ Թարթառի հովիտը,

հատվածում գտնվող ղարաբաղարեւելյան

յան բանակիդիրքերը:Մինչեւ դեկտեմբերի26-27-ը հակառակորդը

ռազմաճակատի հյուսիսային, արեւելյան եւ հարավարեւելյան հատվածներիամբողջ երկայնքով` ավելի քան 30 կմ-ի վրա, ան-..

հարավում` ձեռք գցելով Վորադիզը:Ապահովելովպաշտպանութմի շարք հաջող հակահարձակողական յունը եւ իրականացնելով ձեռնագործողություններԷ̀ՂՎ զորքերը փետրվարիսկզբներին մուխ եղան հակառակորդիքելբաջարյանխմբավորմանոչնչաց-

հաջող փորձերարեց ճեղքելու ղարաբաղյանպաշտպանականգի-

զինված ուժերին հաջողվեց ոչ միայն կասեցնել հակառակորդի գրոհները,այլեւ նրան հետ շպրտել ելման դիրքերը եւ անց-

ծը:

ԼՂ.

նել հակահարձակման,ինչի արդյունքում 1993թ. ավարտինղարա-

ման

բաղյան կողմի վերահսկողության տակ անցավ Հորադիզի երկաթուղային հանգույցից մինչեւ Վ պետականսահմանն ընկած ողջ տարածքը:Դա հնարավորությունտվեց ԼՂՀ հարավայինսահման-

տը

մեկ անգամչէ,

որ

հաստատել են

նաեւ

միջազգայինդիտորդնե-

|

| | |

ռազմավար մնացած մոջահեդների անձնականփաստաթղթերը,

|

-

հեք:

.ու՛.Յոմռոո/ԻՏթԹո/Խօլոտ.հՄո

Փետրվարի վերջին եւ մարտիսկզբներինհիմնականմարհատերը ծավալվեցինՀորադիզի ուղղությամբ`ռազմաճակատի րավարեւելյանհատվածում,որտեղ հակառակորդիզորքերը զրահատանկայինուժերի, հրետանուեւ օդուժի աջակցությամբփորպաշտէին ճակատայինհատվածիցճեղքել արցախցիների պանությունըեւ առաջ շարժվել դեպիՖիզուլի, սակայն` ապարդ-

ձում

Պատերազմին Ադրբեջանի կողմից վարձկաններիմասնակցության մասին են վկայում ղարաբաղցի զինվորներին որպես րը:

շրջանի

մից:

Ռազմաճակատումկրելով խոշոր պարտություններ`Ադրբե-

ջանական բանակի կազմում ընդգրկված էին նաեւ վարձկաններ, այդ թվում` շուրջ 1,5 հազար աֆղանականմոջահեդներ:Այդ փաս-

այդ

անհյուսիսայինհատվածը`ներառյալ Օմարի լեռնանցքը, լիովին տակ: Այդպիսով` ցավ ղարաբաղյանուժերի վերահսկողության Քելբաջարի շրջանը ամբողջովինազատագրվեցԼՂ3 ՊԲ-ի կող-

ների մոտ ստեղծել անվտանգությանգոտի՛:

ջանի ղեկավարությունը հայտարարեց 18-40 տարեկան տղամարդկանց զորահավաք` չնայած այն հանգամանքին,որ ադրբե-

Փետրվարի 18-ին ռազմագործողություններին:

։

|

յուն:

ուղեկցում էր նաեւ ռազՀաջողությունըՊԲ զորամասերին հատվածում,որտեղ ապրիլի 10-ին մաճակատիհյուսիսարեւելյան

2.

«Երկիր», 11.01.1994թ.:

հնթմխորխ.ոԽ՛.ՅոմՅոո/Տէթոյխօլոտ.հնո.

ծավալած զալ

հա '

գործողությունների ահարձակողական

նրանք տիրացանԳյուլիստան-Թալիշ հատվածի մի

շարք

շնորհիվ կարեւոր

ռազմավարականբարձունքների:Պաշտպանության բանակը ապրիլի կեսերին ազատագրեցՄարտակերտիշրջանի

հայկական Լե-

ւոնարխ, Մատաղիս եւ Թալիշ գյուղերը: Իսկ մինչ այդ ռազմաճաատի հարավարեւելյան ուղղությունում նրանք վերահսկողության վատի Վ յ տակ էին վերցրել Աղդամ-Բարդամայրուղին:

Այսպիսով` ռազմականանընդմեջ պարտություններըԱդր-

բեջանին հարկադրեցինընդունել ՌԴ-իկողմից արված հրադադարի առաջարկը: Մայիսի 5-ին Ռուսաստանի, Կիրգիզիայի եւ ԱՊՀ վեհաժողովի միջնորդությամբԿիրգիզիաՄիջխորհրդարանական յի մայրաքաղաք Բիշքեկում ԱՀ-ն, ԼՂՀ-ն եւ ՀՀ-ն ստորագրեցին որը ղարաբաղյանհահրադադարիմասին մի արձանագրություն",

.

|

ի

| |

| :

| `

Իւր

:

բուֆերային

գոտու զորքերի տարանջատում, կողմերի միջեւ ստեղծում եւ այնտեղ խաղաղարարուժերի տեղակայում: Փասնախարարտաթուղթը ստորագրեցինՌԴ եւ 1 պաշտպանության բանակի ներ Պ. Գրաչովնու Ս. Սարգսյանը,ԼՂ՛1 պաշտպանության ն նար ր պաշտպանության հրամանատարՍ. Բաբայանը:Ադրբեջանի խարար Մ. Մամեդովըփաստաթուղթըչստորագրեց.նրան շտապ հետ կանչեցին Բաքու: Թեպետ Ադրբեջանըհրաժարվեցստորագ-

ստիպվածիր ստորագրությունըդրեց հրադադարիհամաձայնագ2. րի տակ:

'

։

Հակամարտող կողմերն իրենց պատրաստակամությունը

րականացվեց մասնակիորեն: Այդ օրերին դեռ շարունակվեցին

գործողությունները ողՂարաբաղա-ադրբեջանական| | ռազմաճակատիառանձինհատվածներումշ: | Միջպետականպայմանագրի իրավական բնույթ ունեցող Բիշքեկյան արձանագության իրավաբանական ձեւակերպման

մարտական

նպատակով,մայիսի 16-ին Մոսկվայում,ՌԴ պաշտպանությաննա-

նայ թ. հերթական` բանակցային գործընթացիփուլը: հրադադարիհաստատումիցհետո ԼՂՀ-ում սկսեցինարմատավորձեւեր: ԼՂՀ ԳԽ-ն վել կառավարմանավելի ժողովրդավարական լ

լիազորությունները

եւ ընդունեց «ԼՂՀ նադադարեցրեցՊՊԿ-ի հաստատելով խագահի մասին» օրենքը` հանրապետությունում ինստիտուտ: նախագահական

խարար Պ. Գրաչովի հովանու ներքո եւ մասնակցությամբ,բանակ-

ցություններ սկսվեցին մի կողմից` ՀՀ պաշտպանությաննախա-

ւք

Սարգսյանի,ԼՂ՛

ՊԲ

հրամանատարՍ. Բաբայանիեւ մյուս

Քոքոծոաւ8

1, ԽԼՇատտ, 2008, ոաուաոարեմՆ, ըթոուռու Հարությունյան Մ., աշխ., էջ )Օ, Է

`

ՂՕԵՏ

"

նշվ.

ԽՇՊԱՄԵՑքօՈՒԹՅ ոքոտծ օ. 744-745.

153:

Բ

Խաքօոօ8ոօորոտւծ.

ասից

ղարաբաղյան Այսպիսով Կն

հայտնեցին դադարեցնել ռազմականգործողությունները, ինչը ի-

րար Ս.

րր

որել Մոսկովյանհամաձայնագրիամփոփիչ արձանագրությունը, գոտում սկիզբ առավ տեւարով ղարաբաղյանհակամարտության կան հրադադարը, հետագայում` հուլիսի 27-ին, Մ.Մամեդովը

կամարտությանկարգավորմանպատմությանմեջ մտավ «Բիշքեկյան» անվամբ:

կողմից` ԱՀ պաշտպանությաննախարարՄ. Մամեդովիմիջեւ: Բանակցություններիընթացքումառաջարկվեցստորագրել համաձայնագիր 1994թ. մայիսի 17-ի 00 ժամից կրակը սին, նաեւ նախատեսվածէր ղարաբաղյանեւ ադրբեջանակա

|

։ Բանա էջ 404: Վոլաի, .

դժվարինկացությաստեղծումը, չնայած ռազմաքաղաքական չափանիշներին նը, անցավ միջազգայինժողովրդավարական լիովին համապատասխան:Արցախում պետականշինարարության առանձնահատկություննայն է, որ նույնիսկ նկատվող

Վերջաբան Աշխատությանմեջ գիտական ուսումնասիրության հարթություն է բարձրացվել երկրորդ հայկական հանրապետության` ԼՂՀ-ի հռչակման եւ պետական շինարարությանգործընթացի պատմությունը: Փորձ է կատարվել լուծել մի շարք կոնկրետ խնդիրներ,մասնավորապես,ներկայացվելէ 1991-1994 թթ. ԼՂՀ կայացմանուղին, որը դրսեւորվել է պետշինապետականության օբյեկտիվ ու րարականեւ կարեւոր քաղաքականգործընթացների

բարդ իրադրությանեւ սաստկացող ռազմաներքաղաքական անգործողություններիպայմաններումիշխանությանգլուխ պատկանելությունից, ցած նոր ուժերը, անկախկուսակցական կարողացանինքնուրույնաբարստեղծել հիմքերը իրավական եւ ժողովրդավարական մի պետության,որին վիճակվածէր դի-

մակայել Ադրբեջանիագրեսիայինեւ պահպանելիր անկա-

սուբյեկտիվպատճառներիվերլուծությանեւ սահմանման փուլերի

խությունը:

մեջ:

3.

եւ հանրագումարելով Կատարելովայսպիսիպարբերացում ԼՂՀ-ում ռազմաքաղաքական գորնշված ժամանակահատվածում կերտմանարդյունքները`կարեծընթացներիեւ պետականության ու լի է բխեցնել հետեւյալ եզրակացություններն

րը. 1.

դատողություննե-

1991թ. օգոստոսիցսկսած` ԽՍՀՄ-ի լուծարմանգործընթացում ԽՍՀ-ում ստեղծվեցյուրօրինակ քանախկին Ադրբեջանական ղաքական իրադրություն. նույն հանրապետությանտարած-

|

պետություն` ԱՀ-ն եւ

2.

օրինականկայացած պետությունէ, իսկ ԱՀ-ի հավակնությունները ԼՂՀ-ի նկատմամբապօրինիեն: ԼՂՀ-ի հռչակումից հետո սկսվեց նոր իշխանականկառույցների, առաջին հերթին` օրենսդիր մարմնի` ԳԽ-ի ձեւավորման

գործընթացը: »Պետական եւ ռազմական շինարարության խնդիրներըլուծվում էին զուգահեռաբար,չընդհատվողռազմական գործողություններիպայմաններում:Այդ կառույցների

ԳԽ

միջեւ: Դա կարելի է համահայկականերկու պետությունների պայքարում արցախահայության րել հայոց ազատագրական նվաճումներիցմեկը եւ ամենամեծ ռազմականու քաղաքական ամրապնդման կարեւոր գրավական`ԼՂ-ի պետականության

|

քում իրենցգոյությունը հռչակեցիներկու ԼՂՀ-ն: Հիմնախնդրիիրավականփաթեթըթույլ է տալիս ասել, որ ԼՂՀ-ն միջազգային իրավունքի տեսակետիցմիանգամայն

մահից հետո նախագահԱ. Մկրտչյանիողբերգական անկայուն իրադրությունըչսաստեղծված ներքաղաքական հիմքերը, ավելին, ԼՂՀ իշխանութսանեց ԼՂ պետականության շնորհիվ ԻՊ ուժերը կարողացանայունների վճռականության զատագրելՇուշին եւ Լաչինը` ցամաքայինկապ հաստատելով

ԼՂ՛

համար: 4.

|

առաջին գումարմանԳԽ առաջին նստաշրջանը ցույց հակատվեց, որ ԼՂՀ-ում ոչ միայնչէին մարել ներքաղաքական սությունները, այլեւ, կարելի է ասել, դրանք զարգանումէին Դրանումկարեւոր դեր են արագությամբ: արդեն կայծակնային խաղացել ՀՀ-ի ՀՀՇ-ական իշխանությունները,որոնք ամեն

ԼՂ

ԼՂՀ-ում:

իրականացնել գնով ձգտում էին իշխանափոխություն ռազմականանհաջողությունները, 1992 թ. հունիս-ՕՇգոստոսյան ՀյուսիսայինԱրցախում,հետեւանք էին ոչ միայն այդ

թվումեւ

ռազմական,այլեւ ներքինքաղաքական գործոնների:ԴրություԼՂՀ իշխանությունները նը շտկելու նպատակով փորձեցինի-

եւ

մարմնի դրսեւորած քաղաքական կամքը եւ պատասխանատվության զգացումը նորաստեղծպետականությանու երկրի ժո-

ստեղծված ճգնաժամայինկացությունից:Սակայն այդ փորձերըբախվեցինՀՀ իշխանությունների կողմից ներքաղաքական նկատառումներով հարուցվածանհաղթահարելի խոգալ

7.

չընդոտներին:

Ժամանակիեւ ստեղծված ռազմաքաղաքական իրադրության

հրամայականով արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման

պատմության ասպարեզ մտած ՊՊԿ-ն կենտրոնացրեց կառավարման համակարգը իր ձեռքում եւ ՀՀ ղեկավարության գործուն աջակցությամբկարողացավ լուծել իր առջեւ դված. ռազմականխնդիրներըա̀պահովելովերկրի պաշտպանությունը: Նրա ղեկավարությամբ խլելով ռազմական նախաձեռնությունը թշնամուց` ԼՂՎ ԻՊՈՒ-ն (ՊԲ-ն) փայլուն ռազմագործողություններով վնասազերծեցհակառակորդի կրակակետերը եւ

ազատագրեց մի շարք պատմականհայկականտարածքներ` հանրապետության շուրջ ստեղծելովանվտանգության գո-

տի: -

|

|

իշխանականհամակարգումկատարվածակնհայտորեն | ստիպողականփոփոխությունները չվերացրինպաշտոնական | եւ Երեւանի Ստեփանակերտի միջեւ եղած հակասությունները: Խաղաղարարբանակցայինգործընթացումծագած նոր տաէՂՀ

եւ որոշ ներքին րաձայնությունները գործոններավելի սրեցին

դրանք, ինչը բացասականազդեցությունունեցավԼՂՀ-ի

ներ-

քաղաքական կայունությանվրա` սպառնալիքստեղծելովերկրի անվտանգությանը: Հենց այդ հանգամանքից օգտվելով` ՀՀ նախագահը սաստկացրեց Ճ0շումը ԼՂՀ օրենսդիրմարմնիվրա

բերե-

լով իր համար բարենպաստուժեր: Ներքաղաքական կայունության ապահովման գործում մեծ դեր խաղաց օրենսդիր

րագործել գործադիրեւ ռազմականիշխանությունների կենտրոնացումըՊԽ-ի ձեռքում, ինչը հնարավորություն կտարդուրս

.

կարողացավ իշխանափոխությունկատարել ԼՂՀ-ում`

լ

ղովրդիապագայիհամար: Բանակցային գործընթացի անհաջողությունը պայմանավորված էր նրանով, որ հակամարտությանկարգավորմաննուղղված քայլերից եւ միջազգայինմակարդակովընդունված փաստաթղթերից ոչ մեկը չէր արտացոլում ղարաբաղյան հակամարտությանէությունը: Դրանում ոչ վերջին դերը խաղաց նաեւ այն հանգամանքը, որ տարածաշրջանումստեղծվել էր միջնորդների մրցակցությանմթնոլորտ,եւ նրանք, ջանքերը միավորելու փոխարեն,ամեն կերպ փորձում էին շրջանցել մեկը մյուսին` իրենց համար ձեռնտու տարբերակընդունել տալու նպատակով: Սակայն ԼՂՀ ԻՊՈՒ-ի (ՊԲ) հաջողությունները եւ Ռուսաստանի միջնորդությանակտիվացումըհանգեցրին հա-

կամարտությանգոտում տեւական հրադադարի հաստատմանը: Դրան նպաստեց այն, որ Ադրբեջանիիշխանությունները, քաղաքականճգնաժավախենալով նոր իշխանափոխության, մի, հետեւաբար` ռազմականխորտակիչպարտությանվտանգից, ինչպես նաեւ մի շարք այլ գործոններիազդեցությանտակ ստիպվածէին համաձայնել հրադադարիպայմաններին: Այսպիսով` ԼՂ-ում պետականշինարարությանգործընթա-

հաղթահարելովիր ճանապարհինծագած վայրիվերումները, շրջանցելով միջազգայինասպարեզումհարուցված դիվանագիտական խոչընդոտները, ադրբեջանականագրեսիայի

ցը,

շնորհիվ հաստադեմ ձեռք բերված վճռականհաղթանակների տեց իր շարունակականլինելու իրավունքը եւ ԼՂՀ-ում ժո201

ԼՂՀ-ի հռչակման եւ 1991-1994

թթ.

ՆՈՒԹՅԱՆ

խատությունում առաջին անգամ գիտական շրջանառության են

դրվել բազմաթիվ արժեքավոր փաստաթղթեր,արխի-

Ղ.

|

ային ն նյութերեւ ականատեսներիվկայություններ: Այդ ամենը վային կծառայի խնդրո առարկաթեմայովհետագա ուսումնասիրութ.

յուններին րի եւ մեծապես պես կօգնի ճիշտ կողմնորոշվել ԼՂ) ւթյանն կանո

ԵՎ

ԳՐԱԿԱ-

ՑԱՆԿ

պետական շինարա-

րության գործընթացիամբողջականուսումնասիրությամբ` աշմեջ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ

ղովրդավարականպետության կառուցման ու կայացման ուղղույթ վերցրեց:

պատմությունը լուսաբանելու մի յին հարցերում:

շարք

պետա-

ելակետա-

|

նյութեր Արխիվային

կենտրոն,ԼՂՀ առաԱրցախիպետականհամալսարան,հայագիտական թեկնածուՎ.գիտությունների ջին գումարմանԳԽ-ի քարտուղար, պատմական Յակոբյանիանձնականարխիվ: տակ եղածնյութեր: ԼՂՀ ԱԳՆ մամուլի ծառայությանտրամադրության ԳԽ նախագահութԼՂՀ գումարման առաջին ԼՂՀ ԱԺ ընթացիկարխիվ, 1.3 1992 թ. մարտի 247), (Խ յան 1992 թ. փետրվարի17-ի նիստիարձանագրություն (Ա 15), 1992 թ. ապրիլի3-ի նիստի արձանագրություն ի նիստիարձանագրություն (Է 22), 1992 թ. մայիսի 131992 11-ի նիստիարձանագրություն թ. մայիսի (Կ 16), (Խ 23), 1992թ. մայիսի 19-ի նիստիարձանագրություն ի Շիստիարձանագրություն (Ի 26), 1992 թ. մայիսի261992 նիստի արձանագրություն 23-ի մայիսի թ. (Վ 25), (Է 27), 1992 թ. հունիսի 18-ի նիստիարձանագրութի նիստի արձանագրություն (Ի 34), 1992թ. հու1992 27-ի նիստիարձանագրություն հունիսի թ. (32), յուն լիսի 27-ի նիստիսղագրություն(Կ44): ԼՂՀ առաջինգումարմանԳԽ-ի նախկինմամլո քարտուղար Գ.Բաղդա1.4

4.1

սարյանիանձնականարխիվ:

ընթացիկարխիվ, ԼՂՀ ՆԽ մարտի26-ի նիստի արկառավարության 1993 թ. ապրիլի29-ի որոշում (Վ 197), նախագահի ՊՊԿ-ի ձանագրություն(Կ 3), որոշում (Կ 323), ՊՊԿ-ի նախագահի 10-ի նոյեմբերի թ. ՊՊԿ-ի նախագահի 1.5

ԼՂՀ

հուլիսի 23-ի որոշում (Կ 256): միավոր 1, ԼՂՀ պետականարխիվ, ֆոնդ 254, ցանկ 1, պահպանման 4, թ. 9-47, -66, կ.1, պ.մ. 3, կապ 1, թերթ 5-46, պ.մ. 2, կ.1, թ. 4-66, պ.մ. կ.1, թ. 8, թ. 38-67, կ.1, պ.մ. 61-71, 7, թ. պ-մ. 5, կ.1, թ. 4-5, պ.մ. 6, կ.1, թ. 10-74, պ.մ. կ.1, 41-65: 2, թ. կ.Ղ, 50-98, պ.մ. ց.4, պ.մ.12, կ.1, թ. 45-46, 9.4, պ.մ.1, կ.1, թ. 1993 թ.

1.6

'

2.

եւ ժողովածուներ Մենագրություններ

ա) հայերեն 2.1

'

238 էջ:

Հ., Ճակատագրինընդառաջ, Երեւան, «Ամարաս», 2001, Աբրահամյան

Գ (1985-2000), Հ., ՄարտնչողԱրցախը.(1917-2000), գիրք Աբրահամյան «Դիզակ պլլյուս», 2007, 744 էջ: Ստեփանակերտ, (1991թ. օ3Հ., Լեռնային ՂարաբաղիՀանրապետություն 2.3 Աբրահամյան 2011, «Գիտություն», 196 էջ: գոստոս-1992թ.հունվար). Փաստաթղթեր,Երեւան,

2.2

ԱղաջանյանՄ., Ասատրյանէ., ՄինասյանՍ., ԱԱդրբեջանն ընդդեմ Ղարաբաղի ժողովրդի, ագրեսիայիիրավաքաղաքականհետեւանքներըեւ դրանց անվտանգությանհեռանկարներիվրա, Երեւան,

2.4

,

Դա

"

ազ.

.,

ային

ոո

1985-1992 Թթ., Երեւան, «ԼինգԱրշակյանԱ., Արցախյանգոյապայքար. պայքար աթ 2004, 245 էր Արցախիհետ, Ղարաբաղիհամար,Պերյութ, «ՀՅԴ Լիբանանիկենդ.կոմիտէի հրատ», թիւ 3, 1990, 250 էջ: 2.7 Առստամյան մ Գ., Ստեփանակերտ. փառքի հուշամատյան1988-2004, Երեւան, «Ամարաս»,2005, 332 էջ: 2.5

2000. Է» րՀաագիտություն», 2-2

երազմի սկիզբը եւ Շուշիի ազատագ

կի մարտականուղին.1991-1994 թթ. ՊատմականգիտություններիՔթեկնածուական ատենախոսություն,Երեւան, 2001, 196 էջ (տես` ՀՀ ԳԱԱ պատմությանինս-

արոհամայն Կ.

իերեւան: արգ, 8 Ի: ախտ,

Երեւան, Բալայան Զ., Դժոխքեւ -

2.9

,

«Գաս

Ազատան

տ», 2004,183

աագԻ

'

«ԴԱԼԼ», 2005, 700 էջ:

2.27

կանազաաան, | Հայն տատա

հնադարից մինչեւ

Ի ե կավ . 9. ավարժ», ՊետրոսյանԱ., ,

2 ԱԱ

2.15

92, Վավերագրություն, օրեր.Մարտակերտ

,

'

ԳազանճեանԿ., Հայաստանի ի Վանրապետ Ղանրապետութեան առաջիներկու տարիները,Պէյրութ-Լիբանան,«Օֆսեթ Տօնիկեան», 1997, 606 էջ: 2.16 ԴանիելյանԱ., Բեկորըինչպիսինոր կար,Ստեփանակերտ,«ԱզատԱրցախ», 2000, 56 էջ: 2.17 ԴանիելյանԿ., Արցախըչսանձած նժույգ, Երեւան, 2001, «Ամարաս», 240 էջ: Ն., Դաս հայրենյաց,Երեւան, «Նաիրի», 2.18 ԴավթյանԲ., Բաղդասարյան 1997, 88 էջ: 2.19 Եսայան է., Բույլ նահատակաց, Երեւան, «Ամարաս»,1996, 104 էջ: 2.20 Լեռնային Ղարաբաղի(Արցախի)Հանրապետություն,պատմական,աշխարհագրական,ազգաբաշխական, պատմաճարտարապետական տուեալներ, Անթիլիաս,«Վայտիպքոմփիիկրաֆ»,1992, 67 էջ: 2.21 ձայաստանիազատագրվածտարածքը եւ Արցախիհիմնախնդիրը.վերլուծական եւ փաստագրական նյութերի ընտրանի,ժողովածու, Երեւան, «Լուսակն» 2006, 372 էջ: 2.22 ՀասրաթյանՍ., Գոյամարտ, (ԼՂ՛ պաշտպանությանբանակի մարտական ուղու պատմության համառոտ ուղեցույց), Ստեփանակերտ, «Ստեփանակերտիպոլիգրաֆձեռնարկության հրատարակչության կենտրոն», 1998, 32 էջ: 2.23 ՀասրաթյանՍ., Ղարաբաղյանպատերազմ,Երեւան, «Ամարաս»,2001, 254 էջ:

:

քայլերը. ԼՂՀ-ում անցկացվածհանրաք2.34 ՕհանջանյանՄ., Անկախության (1991-1998), Ստեփանակերտ,«Սոնա», 1998, 62 էջ: վեն եւ ընտրությունները

բ) ռուսերեն

Բ68Շ0Բ /1., ՀԼՈՎուքյուԲ.,

2.35

ւօոֆոոււ. Ցռքաճեո Էռքճնոուշաոմ իւքշած

2004, 0ՂԵ01161811Ր, Խ1օՇերռ, "Խ(ՇԳԱԾ քօճղԵ 0616, ոճքօումօ

ածի

հ

օ.

Վոօքծ Է Փօտքթյոթ քռքոծոօ. քօր. ԷԼաոօքոօխ 2.36 Ճթյոօում հ: չ1Թ2քԵՎոօո» օ., 19885. Քքօոոո, "ԷԼ Ճքո. ՇՇՔ", 1990, ջոտռքե 1989-. 19905. աչ Վոօթ 6. Քատռքթ-ղծառծքԻ 19897. Քքօթճո, տօատծքե ՃԷԼԻՃ", 1993, 1993ո. ո. Է/: Աոօդ» Բքօթոո, «ԻԹՅքԵ Ջետճքջ Քքօրու, "ԷԼԻ Թճ", 1993, 297 օ., 1995բ. Եքօոճւ, 2Ոօոծ ՔՃ, 1994, 247 օ., Վոօւե Մ: Վոտտքե19935. Րչոջ-ոօմ՞ ԷՆ ոռտ 1995ո.1997», քնօյո Մէ "Էճտքք", Վո» օ., «Րոոոօա՞ ԷԼՃԻԼ Թ/Ճ, 1997,

8., Ըօճեղւմ

--

-

--

1997, 306

'

անՍԱ եր ԲՐ

Բունիաթյան Ա. Արյունոտ 2000,405 էջ: Երեւան,«Ասողիկ»,

Արթուր Մկրտչյան,Երեւան,«Զանգակ-97»,2004. 304 էջ: զինադադար,Երեւան, «Ամարաս», Ռ, Արցախ.պատերազմ.

ՍարենցՄ., Բեկոր, Երեւան,«Արցախականչ».1994, էջ: Բ. Արցախյան գոյապայքարի տարեգրություն,

ԲաղրյանՎ., Ֆենոմեն, Ստեփանակերտ, «Սոնա», 4998, 272 էջ:

։

ւ

լ

Մանասյան Ա., Ղարաբաղյանազատամարտըհայոց քաղաքականգիՏ: տակցությանհայելում, Երեւան, «Գասպրինտ, 280Ն ան ԿԱ ր

2.28

Օջախի գիրք. հողը կանչում է, գիրք Բ, Երեւան,

Ղարաբաղյանազատագրականպատերազմ.1988-1994թթ., (ՎանրագիԻՈՆ Գ ԻՆՆ ոՊՊՈ

'

էջ:

Բալայան Վ., Արցախիպատմությունը մեր օրերը, Երեո ւան, «Ամարաս»,2002, 417 էջ: 2.11 ԲաղդասարյանԴ., Դիմակայություն,Երեւան, «ՄխիթարԳոշ», 1998, 176 էջ: Բաղրյան Վ., Ավո. հուշապատում, Ստեփանակերտ, «Մաշտոց»,1993, 48 2.10

ադարան):

տիտուտ

:

2 ոբԿան,արտա

բանաՀարությունյանՄ., Արցախյանպատերազմըեւ պաշտպանության

2.25

-.

Բոուի

Ր., էլոօքոււն քաքոծուո

սօեֆոմոոու8

քուաօոճոթրած

01036

68616

Թոքոունւ՞,1991, 72 օ. Քքօտռո,"ԽՈ Շօքու Ոքճը ուռթո ՕօիՕրռ Պե ՕռքոոտՎՇՇ հտ ԷՕ, Շճո(օՕԱթճղծոօամօ 2.38 1Աքոոօ Քճքօօրօ» ՕՐՕ էք ոքօճոօխօԷաոօքոօրօ1տքոնատ, Եքօոճե, ոքօճոծխ. ՔօԼԱՇաուտ

ՎՇՈՕԻՇԵՏ.

ոու

9 1.

-

|

«Ճոշրար, 2.39 Ոօյդոուծ.

ԽԱՇՅաւու

ԱԾՒՊՈԵՒՈւ

1989,

1026.

Ատքոնճ ո Խոռաաոքօոոօխմ ոքճոծ Խոքօօրօտ1Օ, Էորօքաատք ՈՇաւօքու Բ ոօհութոճքոն, օո 1, Խ106ոոռ,"էքյո", 2008,

հ

օ.

Խոթօ8օ8

2.40

Թոոո ոօ 1., ԱՇքեաւմ օճղ. Ճքելշաատ Խո Ճ3Շքճոե Խ(ՇՇԻԲՏ,"ՂՇոօո",2005, 413 6.

2.47

Յօոռո

ՇՅՅՑԱՇՒՈՄ

2.42

Շ.,

Խնբյօցմ Լ.,

նի ԿՇշայ)

էԼմոօքոթմք 1ոքոծնե

ո

ոօռքր

6.

ո

սՕեՓուլ,

4., ԷԼ Խքոաւոօտ արօրոան Խտրոծու:8 ԼՇՕՈՕՈԽՒՈՎՇՇԻԺԻԼ (0ՇԷՅՑ, "ԲՅՈ. Ր/ամոք. ոօօղօղ.՞, 2006, 88 օ.

ԽՈՒԹՇՑՒ 4.,

2.45

ԽՈոօգի

2005, "ԼՕքոթուս»",

ԴՈւթեօ1Ծ

2.48 2.49

Ճոքոնոշռտմ աօսֆումւ. Իոր/թճ

օ.

ո

ոթտոօտօրօ Ոօյրօոտ, Է

«քօդում,

որո,

Քքօրոււ,

Եքշոճւ,

:

ԽՐոաւ-ԼԱՑԵՒաՅՅթ աոԼ,

լ ոոօքոմք

ՒՈԼԲ. Փոմոիլ

հօօոծուն

8օօշռաՀ

ոթօժ ղօ

յու,Բքօրոո,

հ

ԽօԽաօէոնք

Ր, 1992, 755 ՅԵՎ

ՇՇՈՄՕՌԱւՅ:

1Ըռքո6: ԷԻօօո»6 օ.

ՕՐձոօօ:ոմ ԷԼ, որոնումն

ո 11716Բ ոօքոադոլո.

թօաֆոու:: 5-8ո,

ոօյեւօյամ,

ռւղ

Շ ՆՇՈՅԱԵՑԵՇքՂ,

ոտքքուում

քՇուօժուգ,

ՔԲքօրճո, 1997, 80 6. Ի(., ԷԼոՐօբծուու 2.52 Օգքատօո: ոօէիոտԲ ՈՕոթոդուղ ճքոճոււ: Է (1990-1993»-.).Թօճոռ ո հ ՒԹՐօքԻԾԵւ 1(ոքոՆՅ«օ ոէղւքօոնմէ ոօսֆոոււ ո ՅքեՆ ՇԽՕԻ 06ՈՇ61ԲՇ, Եքշոու, 2010, 219 Ա 2.53 Շաոդու 8., ԽԼՕՋ ԽՈՅՇ6էամ 8 /քե(օ8դՈ6,ԽԼՕՇառ:,"ՃՇՃՕԷՒԽՈԱՃ", 2001, 295

Գ) օտար լեզուներով յոտեննտ Թո ՇԽԱ ՏօԳՇԵ/Յոժ Թ5ցՇոտլ 2.54 ՕծԿծԹքոծոլ,"հտ ԽՅԹԵՅՒԻ Շօողօէ

ոց ՔոոցքԹՏ, Ճտքօօէտ

0/5ԿՅո, "/ՃՈՅՈԹՏ", 2002, 88 քոցօՏ. 3.

6. 6.

ԱՅՏՕԽեօո օք

16 ՃոՅի/0621

ԲՏՏՇՏՏՈՓ6ՈՒՏ"(

ՏԱՐ//),

Պարբերական մամուլ,ամսագրեր, լրատվական գործակալություններ

ա) հայերեն

3.1

«Ազատ մամուլ» լրատվականգործակալության Ստեփանակերտի Գրասենյակ,առօրյա լուրերի ամփոփաթերթիկ, 10.11.1992: 3.2 «Ազգ», 30.11. 1993: «Այժմ», 22-28.05.1996: 3.3

«Արցախ», 1992 -1993: «Երկիր», 1992 -1993: 3.6 «Հայաստանի Հանրապետություն», 1988: Ղարաբաղ», «Սովետական 3.7 բ) ռուսերեն 3.5

Տոժաու(աոք

"Րօդօօ

3.11 3.12 3.13

.

1993:

ԴԱՇՅոուշսաճտ 183618",1992.

1988. "Աքռռոռ"

"Օօօա"

1994.

"Սոոքօօօ-ւթօաոա",1995. ւ

4.

կայք էջեր Ինտերնետային

4.1

Սրոս.ոն/.ՅՈ

4.2

ԿՈՐԽ.ՈԽՍՏՁ.Օրց

4.3

-

1992. քոծօզան՞, Ճքոխշաւ",1993.

3.8

"

օ.

էնՅՁՐՕքոօ-

3.4

Ճ3Շքնոախաւտոքօուը

"

էնտթո՞, 1997, 296 Հ. 1(ճք2685., ԽՇՈՕքԻՎՇՇԵՏՑՇոթոուո, ԷԵքօոու, 1 ՃքոււՇՇք՛, 1988, 94 -. ԷԼՃոօթոումԷճբոծաւ ո 1918-1923ո.., ՇԾօթժռուՈՕԽԴՎՇՒՈՉՑ է Կտոշքուոօր,

ՒԷՈՀԲ", 2001, 221

2.51

ՆՇ2ՕՎ

Էճքոնաւաումռօսֆուաը: էտ Փքօւոաւ ԽեՓօքեճւաօէուօի տոլ 2005 ոռոտ, ՇՐՇուոտաօքո, "Ճաւօթո՞, "ՃքՄ", 2006, 47 «.

Էքօոու, "ԷԼ Ճքե6ք

ՊՕՒՈՇԵՇ

/., Ըռրոճաւ աթ ւօսֆթոււ. 87ՈՕՎՇԹԵՇՈՕՒԱՅՑ

ՐոոՅորու

Խոատօռի 4.

ոօօոճուուք

2.47

օ.

ոօրոօն,

1991, 567 օ. Եքօոճո,"7ոուտճ",2001,

2.43

"Ճեճքճ6",1997, 126

ո

Է6օրօ...

Քքօթու, "էհշ", ԷՈ:ոոնոոօրուծոօն(ՇՇՕքՌուհ1ո1ՀքեճղօԹ), Յօոի Շ. ԷԼՑՐօբեաւն Էոքոծոչ: քօճոծոռ

2.44

հդլքօո

Մրո .Սո.ՕՐզ

ՏԱՐՈՆ ՎԼԱԴԻԿԻ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

ԼՂ

ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ

ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ

ԵՒ

.

ՊԵՏԱԿԱՆ

ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ

(1991-1994ԹթԹ-.)

500: Տպաքանակ՝ Տպագրվածէ «էդիթ Պրինտ» ՍՊԸ տպարանում «Ա|ԷԴԻԹ

Ա

ՊՐԻՆՏ