ԼՂՀ ՀՌՉԱԿՈՒՄԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԻՆԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԸ (1991_1994) ԹԹ.

Քաղաքագիտություն

Աշխատանքը նվիրված է Ալեքսիս դը Տոկվիլի ժողովրդավարության հայեցակարգի ուսումնասիրությանը և դրա քննադատական վերաիմաստավորմանը ժամանակակից քաղաքական ու հասարակական իրողությունների համատեքստում։ Հետազոտության կենտրոնում Տոկվիլի այն պատկերացումն է, որ ժողովրդավարությունը միայն պետական կառավարման ձև չէ, այլ հասարակության սոցիալական կառուցվածքի, քաղաքական մշակույթի, քաղաքացիների վարքագծի և իշխանության ու հասարակության փոխհարաբերությունների ամբողջական համակարգ։ Նրա մոտեցման կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ ժողովրդավարական հասարակության զարգացումը միաժամանակ ստեղծում է քաղաքական հավասարության ընդլայնման, անհատի ազատության ամրապնդման և քաղաքացիների մասնակցության հնարավորություններ, բայց կարող է առաջացնել նաև նոր վտանգներ՝ կապված անհատականացման, մեծամասնության գերիշխանության և հասարակական պասիվության հետ։ Աշխատանքում կարող են ուսումնասիրվել ժողովրդավարության վերաբերյալ Տոկվիլի հիմնական գաղափարները, մասնավորապես՝ քաղաքական և սոցիալական հավասարության, ազատության, քաղաքացիական մասնակցության, տեղական ինքնակառավարման, միավորումների ազատության և ժողովրդավարական մշակույթի փոխկապակցվածությունը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի մեծամասնության բռնապետության գաղափարը, որի միջոցով Տոկվիլը մատնանշում էր այն վտանգը, երբ ժողովրդավարական մեծամասնությունը կարող է ճնշել փոքրամասնությունների կամ անհատների իրավունքներն ու ազատությունները։ Այս խնդիրը ժամանակակից պայմաններում կարող է դիտարկվել մարդու իրավունքների, սահմանադրական վերահսկողության, անկախ ինստիտուտների և քաղաքական բազմակարծության պաշտպանության տեսանկյունից։ Հետազոտության կարևոր ուղղություններից է նաև անհատականության և քաղաքացիների հասարակական պասիվության խնդիրը։ Տոկվիլի դիտարկմամբ՝ ժողովրդավարական հասարակությունում անհատների սոցիալական և տնտեսական հավասարության խորացումը կարող է միաժամանակ ուժեղացնել անձնական շահերի վրա կենտրոնանալու միտումը և թուլացնել հասարակական կապերը։ Այդ երևույթը ժամանակակից պայմաններում կարող է համադրվել քաղաքացիական մասնակցության փոփոխվող ձևերի, հասարակական վստահության մակարդակի, քաղաքական ապատիայի և թվային հաղորդակցության ազդեցության հետ։ Աշխատանքը կարող է անդրադառնալ նաև տեղական ինքնակառավարման և քաղաքացիական միավորումների դերին։ Տոկվիլի համար ժողովրդավարության կայունությունը մեծապես պայմանավորված է քաղաքացիների՝ ինքնակազմակերպվելու, ընդհանուր խնդիրներ լուծելու և պետական իշխանությունից անկախ հասարակական կապեր ձևավորելու կարողությամբ։ Ժամանակակից հասարակություններում այս գաղափարը կարող է կիրառվել քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների, համայնքային նախաձեռնությունների, հասարակական շարժումների և այլ մասնակցային կառույցների ուսումնասիրության համար։ Հատուկ ուշադրություն կարող է դարձվել ազատության և հավասարության հարաբերակցությանը։ Տոկվիլյան մոտեցման կարևոր հարցերից մեկն այն է, թե ինչպես կարելի է համատեղել սոցիալական հավասարության ձգտումը անհատի քաղաքական և քաղաքացիական ազատությունների պահպանման հետ։ Հավասարության բացարձակացման դեպքում կարող են առաջանալ պետական կենտրոնացման և անհատական նախաձեռնության սահմանափակման վտանգներ, մինչդեռ չափազանց մեծ սոցիալական անհավասարությունը կարող է թուլացնել ժողովրդավարական համակարգի լեգիտիմությունն ու քաղաքացիների մասնակցությունը։ Աշխատանքի քննադատական բաղադրիչը հնարավորություն է տալիս գնահատելու, թե Տոկվիլի գաղափարներից որոնք են պահպանել իրենց արդիականությունը, իսկ որոնք պահանջում են վերաիմաստավորում՝ հաշվի առնելով ժամանակակից ժողովրդավարությունների կառուցվածքային փոփոխությունները։ Գլոբալացումը, զանգվածային լրատվամիջոցների և սոցիալական ցանցերի զարգացումը, քաղաքական պոպուլիզմի տարածումը, հասարակական բևեռացումը, ապատեղեկատվությունը, տնտեսական անհավասարությունը և պետական կառավարման ինստիտուտների նկատմամբ վստահության փոփոխությունները ստեղծում են նոր պայմաններ, որոնք Տոկվիլի ժամանակաշրջանում գոյություն չունեին։ Միևնույն ժամանակ նրա ուշադրությունը ժողովրդավարական ինստիտուտների ձևական կառուցվածքից բացի հասարակական սովորույթների, քաղաքական մշակույթի և քաղաքացիների վարքագծի նկատմամբ շարունակում է կարևոր տեսական գործիք լինել ժամանակակից ժողովրդավարությունների խնդիրները հասկանալու համար։ Հետազոտությունը կարող է քննության առնել նաև կենտրոնացման և ապակենտրոնացման խնդիրը։ Տոկվիլը մեծ նշանակություն էր տալիս տեղական ինքնակառավարմանը՝ այն դիտարկելով որպես քաղաքացիների քաղաքական փորձի և պատասխանատվության ձևավորման միջավայր։ Ժամանակակից պայմաններում այս մոտեցումը կարող է կապվել համայնքային կառավարման, մասնակցային ժողովրդավարության և որոշումների ընդունման գործընթացներում քաղաքացիների ներգրավվածության հետ։ Աշխատանքի տեսական արժեքը կայանում է դասական քաղաքական մտքի և ժամանակակից ժողովրդավարության խնդիրների միջև կապի հաստատման մեջ։ Տոկվիլյան գաղափարների քննադատական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն գնահատելու նրա տեսության պատմական նշանակությունը, այլև օգտագործելու այն ժամանակակից քաղաքական համակարգերի ուժեղ և թույլ կողմերը վերլուծելու համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատանքը ժողովրդավարությունը դիտարկում է որպես մշտական հավասարակշռության պահանջող համակարգ, որտեղ ազատությունը, հավասարությունը, մեծամասնության իշխանությունը, փոքրամասնությունների իրավունքները, քաղաքացիական մասնակցությունը և պետական կենտրոնացման սահմանափակումը փոխկապակցված են։ Տոկվիլի հայեցակարգի ժամանակակից քննությունը ցույց է տալիս, որ նրա բարձրացրած մի շարք խնդիրներ շարունակում են արդիական մնալ, թեև դրանց դրսևորման ձևերը փոփոխվել են՝ նոր տեխնոլոգիական, սոցիալական, տնտեսական և քաղաքական պայմանների ազդեցությամբ։

Այլ առարկաներ

Այս ինֆորմացիոն ցանկը ներկայացնում է հասարակական-քաղաքական և հումանիտար գիտությունների ոլորտներում նոր լույս տեսած գրքերի համակարգված մատենագիտական հավաքածուն՝ նպատակ ունենալով ընթերցողներին, գիտաշխատողներին, դասախոսներին և ուսանողներին տրամադրել արդիական տեղեկատվություն նոր հրատարակությունների մասին։ Ցանկում ընդգրկված են հասարակական-քաղաքական գիտություններին, բանասիրությանը, գրականագիտությանը, լեզվաբանությանը, պատմությանը, պատմական գիտություններին, աշխարհագրությանը, հնագիտությանը և ազգագրությանը վերաբերող աշխատություններ, որոնք արտացոլում են տվյալ ոլորտների ժամանակակից հետազոտական ուղղությունները, գիտական քննարկումները և տեսական զարգացումները։ Հրատարակությունը ծառայում է որպես տեղեկատվական և կողմնորոշիչ աղբյուր՝ հնարավորություն տալով արագ ծանոթանալ նոր գրականությանը, բացահայտել համապատասխան ուսումնասիրություններ և արդյունավետ կազմակերպել գիտահետազոտական ու ուսումնական աշխատանքը։ Այն կարևոր դեր է կատարում գիտելիքների տարածման և գիտական հաղորդակցության ապահովման գործում՝ նպաստելով հումանիտար և հասարակագիտական գիտությունների զարգացմանն ու նոր գիտական արդյունքների հասանելիությանը։

Տնտեսագիտություն

Այս աշխատությունը նվիրված է Հայաստանի Հանրապետությունում բնապահպանական վերահսկողության ոլորտում առկա արդի հիմնախնդիրների համակողմանի ուսումնասիրությանը՝ դիտարկելով շրջակա միջավայրի պահպանության, բնական ռեսուրսների օգտագործման և դրանց նկատմամբ պետական վերահսկողության փոխկապակցված գործընթացները։ Հետազոտության շրջանակում ուշադրություն է դարձվում բնապահպանական վերահսկողության իրավական, վարչական և կազմակերպական հիմքերին, վերահսկողություն իրականացնող կառույցների գործառույթներին, նրանց լիազորությունների արդյունավետությանը և ոլորտում առկա խնդիրների պատճառներին։ Աշխատությունը հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ինչպիսի մեխանիզմներով է իրականացվում շրջակա միջավայրի պահպանության պահանջների կատարումը, ինչպես են բացահայտվում բնապահպանական խախտումները, գնահատվում դրանց հետևանքները և կիրառվում պատասխանատվության համապատասխան միջոցներ։ Առանձնահատուկ նշանակություն է տրվում Հայաստանի բնական ռեսուրսների՝ հողի, ջրային պաշարների, անտառների, ընդերքի և կենսաբազմազանության պահպանությանն ու դրանց օգտագործման նկատմամբ վերահսկողությանը։ Հեղինակը դիտարկում է նաև այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են բնապահպանական օրենսդրության կիրառման արդյունավետությունը, վերահսկողական մեխանիզմների կատարելագործման անհրաժեշտությունը, տարբեր պետական մարմինների միջև համագործակցությունը, բնապահպանական տեղեկատվության հասանելիությունը և հասարակության մասնակցությունը շրջակա միջավայրի պահպանության գործընթացներին։ ՀՀ օրինակով ուսումնասիրությունը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ երկրի բնական ռեսուրսների սահմանափակությունը և առանձին էկոհամակարգերի նկատմամբ մարդածին ճնշումը պահանջում են վերահսկողության արդյունավետ և ժամանակակից համակարգ։ Աշխատությունը անդրադառնում է նաև կանխարգելիչ վերահսկողության նշանակությանը՝ ընդգծելով, որ բնապահպանական քաղաքականության նպատակը պետք է լինի ոչ միայն արդեն կատարված խախտումների հայտնաբերումը և պատժամիջոցների կիրառումը, այլև շրջակա միջավայրին հնարավոր վնասի կանխումը։ Գիրքը կարող է օգտակար լինել բնապահպանության, իրավագիտության, պետական կառավարման և էկոլոգիական քաղաքականության ոլորտների մասնագետների, հետազոտողների, ուսանողների և շրջակա միջավայրի պահպանության խնդիրներով հետաքրքրվող ընթերցողների համար։ Ընդհանուր առմամբ, աշխատությունը ներկայացնում է Հայաստանի Հանրապետությունում բնապահպանական վերահսկողության առկա համակարգի և դրա առջև ծառացած խնդիրների վերլուծություն՝ ընդգծելով վերահսկողության իրավական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների կատարելագործման, արդյունավետության բարձրացման և շրջակա միջավայրի պահպանության ժամանակակից մոտեցումների ներդրման անհրաժեշտությունը։

Տնտեսագիտություն

Այս աշխատանքը ուսումնասիրում է բարձրագույն կրթության համակարգի ազդեցությունը Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական զարգացման վրա՝ ընդգծելով մարդկային կապիտալի ձևավորման, աշխատաշուկայի կառուցվածքի և արտադրողականության աճի միջև փոխկապակցվածությունը։ Նյութում վերլուծվում են կրթության մակարդակի բարձրացման ազդեցությունը տնտեսական աճի ցուցանիշների, նորարարության զարգացման և զբաղվածության կառուցվածքի վրա, ինչպես նաև բարձրագույն կրթության որակի և տնտեսության պահանջների միջև առկա անհամապատասխանությունները։ Աշխատությունը ներկայացնում է նաև վիճակագրական և էկոնոմետրիկ մոդելավորման մոտեցումներ, որոնց միջոցով գնահատվում է կրթության ներդրումը ՀՆԱ-ի աճի, աշխատանքի արտադրողականության և մարդկային կապիտալի կուտակման մեջ։ Քննարկվում են կրթական քաղաքականության բարեփոխումները, մասնավորապես կրթության մատչելիության, մասնագիտությունների համապատասխանեցման աշխատաշուկայի պահանջներին և գիտահետազոտական ներուժի զարգացման ուղղությունները։ Վերլուծության շրջանակում ներկայացվում են նաև կանխատեսումներ՝ տարբեր սցենարների հիման վրա, որոնք ցույց են տալիս բարձրագույն կրթության զարգացման հնարավոր ազդեցությունը Հայաստանի երկարաժամկետ տնտեսական աճի վրա։

Գրականություն

Պատմագրական և գրականագիտական բնույթի այս աշխատանքը նվիրված է հայ մեծանուն գրողի հասարակական գործունեության առանձին դրվագների ուսումնասիրությանը՝ դրանք դիտարկելով ժամանակաշրջանի ազգային, մշակութային և հասարակական կյանքի համատեքստում։ Քննության են առնվում նրա մասնակցությունը հասարակական նախաձեռնություններին, ազգային նշանակության խնդիրների քննարկմանը, կրթական ու մշակութային կյանքի զարգացմանը և հասարակության տարբեր շերտերի միջև փոխըմբռնման հաստատմանն ուղղված գործունեությանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում գրողի քաղաքացիական դիրքորոշմանը, մարդասիրական գաղափարներին, հասարակական պատասխանատվության ընկալմանը և ազգային համերաշխության պահպանմանն ուղղված ջանքերին։ Վերլուծվում են հասարակական գործունեության և գրական աշխարհայացքի փոխկապակցվածությունը, ժամանակաշրջանի պատմական իրադարձությունների ազդեցությունը նրա դիրքորոշումների վրա, ինչպես նաև մտավորականի դերակատարությունը հասարակական գործընթացներում։ Քննարկվում են նաև բարեգործական, մշակութային և հանրային նախաձեռնություններին առնչվող առանձին փաստեր ու իրադարձություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս առավել ամբողջական պատկերացում կազմելու գրողի գործունեության բազմակողմանիության մասին։ Աշխատանքը նպաստում է հայ հասարակական մտքի և ազգային մշակույթի պատմության մեջ գրողի ունեցած դերակատարության ուսումնասիրությանը։ Այն կարող է օգտակար լինել հայ գրականության, պատմագիտության, մշակութաբանության և հասարակական մտքի պատմության ոլորտների մասնագետների ու հետազոտողների համար։

Ինֆորմատիկա

Այս աշխատանքը նվիրված է Պետրիի ցանցերի և դրանց ընդհանրացումների մոդելավորման հնարավորությունների ուսումնասիրությանը՝ որպես դիսկրետ իրադարձային համակարգերի վերլուծության և նախագծման հզոր մաթեմատիկական գործիք, որը լայն կիրառություն ունի ինֆորմացիոն տեխնոլոգիաներում, արտադրական գործընթացներում, ցանցային համակարգերում և բիզնես գործընթացների մոդելավորման մեջ։ Հետազոտության շրջանակում ներկայացվում են Պետրիի ցանցերի հիմնական տարրերը՝ տեղերը, անցումները և նշանները, ինչպես նաև դրանց դինամիկ վարքագծի կանոնները, որոնք թույլ են տալիս նկարագրել զուգահեռություն, սինխրոնացում և ռեսուրսների բաշխում բարդ համակարգերում։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ընդհանրացված մոդելներին՝ գունավոր Պետրիի ցանցերին, ժամանակային և ստոխաստիկ ընդլայնումներին, որոնք հնարավորություն են տալիս մոդելավորել իրական համակարգերի ավելի բարդ և անորոշ վարքագծերը՝ ներառելով ժամանակային սահմանափակումներ և հավանականային անցումներ։ Վերլուծվում են նաև մոդելավորման և վերլուծության մեթոդները՝ հասանելիության, կենդանության, փակուղիների և արդյունավետության գնահատման տեսանկյունից, ինչպես նաև գործիքային միջավայրերը, որոնք աջակցում են Պետրիի ցանցերի կիրառական օգտագործմանը։ Աշխատությունը ընդգծում է, որ Պետրիի ցանցերը և դրանց ընդհանրացումները կարևոր դեր ունեն բարդ համակարգերի ֆորմալ ստուգման, օպտիմալացման և ավտոմատացված վերլուծության մեջ՝ ապահովելով բարձր ճշգրտություն և տեսական հիմնավորվածություն մոդելավորման գործընթացներում: