Պատմություն

Հայոց պատմություն ոլորտի «Հայոց պատմություն շտեմարան 1»-ը սկսնակ մակարդակի ուսումնական և քննություններին նախապատրաստող առաջադրանքների հավաքածու է, որը նախատեսված է պատմության հիմնական գիտելիքների ձևավորման և պարզ փաստերի ամրապնդման համար, այստեղ ընդգրկվում են Հայաստանի պատմության տարրական փուլերը՝ հին և վաղ պետական կազմավորումների ընդհանուր պատկերացում, հիմնական պատմական իրադարձություններ, կարևոր անձանց գործունեություն, մշակութային զարգացումների պարզ նկարագրություն, ինչպես նաև ժամանակագրական և քարտեզային պարզ վարժություններ, շտեմարանի առաջադրանքները օգնում են սովորողին հիշել հիմնական փաստերը, հասկանալ պատմական ժամանակաշրջանների հաջորդականությունը և զարգացնել պատմական մտածողության առաջին հմտությունները, իսկ դրա հիմնական նպատակը ամուր հիմք ստեղծելն է հետագա՝ ավելի խորացված պատմական ուսումնասիրությունների համար։

Գիրքը ուսումնասիրում է Մեծ Բրիտանիայի պետականության ձևավորումը, քաղաքական համակարգի զարգացումը, ինչպես նաև նրա դերը համաշխարհային պատմության մեջ։ Հիմնական բովանդակությունը․ Պետականության ձևավորում Անգլիայի վաղ պատմությունը, թագավորությունների միավորումը և բրիտանական պետության հիմքերը։ Միջնադար և նոր դարեր Ֆեոդալական համակարգ, թագավորական իշխանության ամրապնդում և ներքին փոփոխություններ։ Արդյունաբերական հեղափոխություն Մեծ Բրիտանիայի տնտեսական հզորացման և աշխարհում առաջատար դառնալու գործընթացը։ Գաղութային կայսրություն Բրիտանական կայսրության ընդլայնումը և նրա ազդեցությունը տարբեր մայրցամաքներում։ Ժամանակակից զարգացումներ 20–21-րդ դարերի քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական փոփոխություններ։

Աշխատության առանցքում գտնվում է այն հարցը, թե ինչպես ենք մենք իմանում անցյալի մասին։ Հեղինակը մանրամասն ներկայացնում է պատմական աղբյուրների տեսակները՝ գրավոր, նյութական, բանավոր և այլ, և բացատրում է, թե ինչպիսի դեր ունի յուրաքանչյուրն հայոց պատմության վերականգնման գործում։ Գրավոր աղբյուրների շարքում առանձնահատուկ տեղ են զբաղեցնում միջնադարյան պատմիչների աշխատությունները, տարեգրությունները, վավերագրերը և պաշտոնական փաստաթղթերը, որոնք հնարավորություն են տալիս վերականգնել տարբեր ժամանակաշրջանների քաղաքական և մշակութային պատկերը։ Մելիք-Բախշյանը մեծ ուշադրություն է դարձնում նաև աղբյուրների քննադատությանը՝ ցույց տալով, որ պատմաբանը չի կարող պարզապես ընդունել աղբյուրները որպես անվիճելի ճշմարտություն։ Նա ներկայացնում է, թե ինչպես պետք է վերլուծել աղբյուրի ծագումը, հեղինակությունը, նպատակները և հնարավոր կողմնակալությունները։ Այս մոտեցումը կապվում է պատմագիտության կարևորագույն սկզբունքներից մեկի՝ պատմական քննադատություն-ի հետ, որը թույլ է տալիս ավելի հավաստի պատկեր կազմել անցյալի մասին։ Գրքում առանձին բաժիններ են նվիրված հնագիտական նյութերին, արձանագրություններին, դրամագիտությանը և այլ օժանդակ գիտություններին, որոնք լրացնում են գրավոր աղբյուրների տվյալները։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ հայոց պատմության ուսումնասիրությունը պահանջում է բազմակողմանի մոտեցում, որտեղ տարբեր աղբյուրներ փոխլրացնում են միմյանց։ Աշխատության կարևոր առանձնահատկություններից է նաև նրա մեթոդաբանական ուղղվածությունը։ Այն օգնում է ընթերցողին հասկանալ ոչ միայն «ինչ է տեղի ունեցել», այլ նաև «ինչպես է պետք ուսումնասիրել, վերլուծել և մեկնաբանել պատմությունը»։ Այս պատճառով գիրքը հատկապես օգտակար է ուսանողների, հետազոտողների և նրանց համար, ովքեր ցանկանում են խորությամբ զբաղվել պատմագիտությամբ որպես գիտություն։

Հայոց պատմություն ոլորտի «Հայոց պատմություն շտեմարան 2»-ը ուսումնական և քննություններին նախապատրաստող խնդիրների ու հարցերի հավաքածու է, որը նախատեսված է միջին և խորացված մակարդակում սովորողների գիտելիքների ամրապնդման համար և ընդգրկում է Հայաստանի պատմության կարևոր փուլեր՝ սկսած հին և միջնադարյան շրջանից մինչև նորագույն ժամանակներ՝ կախված ծրագրային պահանջներից, այստեղ ներկայացվում են թեմատիկ հարցեր, փաստերի վերլուծություն, ժամանակագրական առաջադրանքներ, պատմական իրադարձությունների պատճառահետևանքային կապերի բացատրություն և քարտեզային գիտելիքների կիրառություն, շտեմարանի նպատակն է օգնել սովորողին ոչ միայն հիշել պատմական փաստերը, այլև հասկանալ դրանց տրամաբանությունը, կապերը և ազդեցությունը պետականության, մշակույթի և հասարակական զարգացման վրա, այն հաճախ օգտագործվում է դպրոցներում որպես լրացուցիչ ուսումնական նյութ և քննություններին պատրաստվելու գործիք՝ զարգացնելով քննադատական մտածողությունը և պատմական վերլուծական կարողությունները։

Գիրքը պատմում է այն մասին, թե ինչպես հունական վարձկան զորքը, հայտնվելով թշնամական տարածքում առաջնորդի մահից հետո, ստիպված է լինում ինքնուրույն կազմակերպվել և դժվարին ճանապարհով վերադառնալ հայրենիք։ Հիմնական բովանդակությունը․ Ռազմական արշավ Հունական զորքի մասնակցությունը պարսկական ներքին պայքարին։ Կրիտիկական իրավիճակ Առաջնորդի կորուստը և զորքի մնալը թշնամական տարածքում։ Նահանջի կազմակերպում Զորքի ինքնակազմակերպումը, կարգապահությունը և առաջնորդության ձևավորումը։ Դժվար ճանապարհ Լեռներ, թշնամիներ, սով և կլիմայական դժվարություններ։ Առաջնորդության օրինակներ Քսենոփոնը նկարագրում է ինչպես են տարբեր առաջնորդներ օգնում զորքին հասնել անվտանգություն։

Գիրքը համադրում է պատմական և ժողովրդագրական տվյալները՝ ցույց տալու համար, թե ինչպես են պատերազմները, տնտեսական պայմանները, միգրացիան և սոցիալական փոփոխությունները ազդել բնակչության կազմի և շարժի վրա։ Հիմնական բովանդակությունը․ Ժողովրդագրության հիմունքներ Բնակչության աճ, կառուցվածք, սեռատարիքային կազմ։ Պատմական ժողովրդագրություն Բնակչության փոփոխությունները տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում։ Միգրացիոն գործընթացներ Տեղաշարժեր, արտագաղթ և ներգաղթ՝ քաղաքական և տնտեսական պատճառներով։ Պատերազմների ազդեցություն Ժողովրդագրական կորուստներ և բնակչության վերափոխումներ։ Սոցիալ-տնտեսական գործոններ Աշխատանք, քաղաքացում, կենսամակարդակի փոփոխություն։

Գիրքը ուսումնասիրում է Ալեքսանդրի ռազմական արշավները Ասիայի ուղղությամբ և այն քաղաքական ու մշակութային փոփոխությունները, որոնք տեղի ունեցան տարածաշրջանում՝ հատկապես Հայաստանի տարածքում։ Հիմնական բովանդակությունը․ Արևելյան արշավանքի ընթացքը Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումները Փոքր Ասիայում, Պարսկաստանում և հարակից տարածքներում։ Հայաստանի դիրքը արշավանքի ընթացքում Հայաստան-ը որպես ռազմավարական տարածաշրջան և նրա հարաբերական մասնակցությունը կամ ազդեցությունը այդ իրադարձություններին։ Հելլենիստական շրջանի սկիզբ Ալեքսանդրի արշավանքներից հետո ձևավորված նոր քաղաքական և մշակութային իրավիճակը։ Մշակութային ազդեցություն Հունական (հելլենիստական) մշակույթի տարածումը և դրա ազդեցությունը տեղական հասարակությունների վրա։ Պատմական աղբյուրների վերլուծություն Հեղինակը համադրում է տարբեր պատմական տեղեկություններ՝ ներկայացնելով իրադարձությունների ամբողջական պատկեր։

Այս աշխատությունը նկարագրում է Հայաստանի քաղաքական, ռազմական և հասարակական կյանքը, հատկապես Արշակունիների թագավորության ժամանակաշրջանում։ Այն կարևոր աղբյուր է հին հայկական պատմության ուսումնասիրության համար։ Հիմնական բովանդակությունը․ Պատմական իրադարձություններ Պատերազմներ, ներքին պայքարներ, դավադրություններ և պետական զարգացումներ։ Թագավորներ և իշխաններ Ներկայացվում են հայ արքաների, նախարարների և զորավարների գործունեությունը։ Քրիստոնեության դերը Քրիստոնեության տարածումը և ազդեցությունը Հայաստանի հասարակական ու քաղաքական կյանքում։ Պայքար արտաքին ուժերի դեմ Հայաստանի հարաբերությունները և հակամարտությունները հարևան տերությունների հետ (Պարսկաստան, Հռոմեական կայսրություն)։ Հերոսական դրվագներ Նյութը ներառում է նաև պատմական-գրական նկարագրություններ, որոնք երբեմն ունեն լեգենդային երանգ։

Գիրքը ուսումնասիրում է մարդու ծագումը, նախնադարյան հասարակությունների ձևավորումը և նրանց կյանքի հիմնական առանձնահատկությունները՝ սկսած ամենահին ժամանակներից մինչև պետությունների առաջացումը։ Հիմնական բովանդակությունը․ Մարդու ծագումը և էվոլյուցիան Հոմինիդների զարգացումը, մարդու ֆիզիկական և մտավոր ձևավորումը։ Նախնադարյան հասարակության ձևերը Տոհմային համայնքներ, ցեղային կառուցվածք և սոցիալական հարաբերություններ։ Տնտեսական գործունեություն Որսորդություն, հավաքչություն, առաջին գյուղատնտեսության ձևավորումներ։ Գործիքների զարգացում Քարի, ոսկորի և այլ նյութերի օգտագործում աշխատանքի մեջ։ Կրոնական պատկերացումներ Տոտեմիզմ, անիմիզմ և վաղ հավատալիքային համակարգեր։ Հասարակական անցում պետության ձևավորմանը Ինչպես նախնադարյան համայնքներից ձևավորվեցին դասակարգային հասարակություններ և առաջին պետությունները։

Գիրքը ընդլայնում է հայ հասարակության ավանդական կենցաղի, արժեքային համակարգի և սոցիալական հարաբերությունների ուսումնասիրությունը՝ ընդգրկելով ավելի լայն և խորքային թեմաներ։ Հիմնական բովանդակությունը․ Ազգաբանական նյութերի խորացված վերլուծություն Էթնոգրաֆիկ տվյալների համակարգում և մեկնաբանություն։ Ավանդական ընտանիք և համայնք Ընտանեկան հարաբերությունների զարգացում, դերաբաշխում և համայնքային կապեր։ Սոցիալական վարք և նորմեր Վարքականոնների ձևավորում և հասարակական վերահսկողություն։ Հոգևոր և հավատալիքային մշակույթ Ժողովրդական հավատալիքներ, ծեսեր և կրոնական պատկերացումներ։ Մշակութային փոփոխություններ Ավանդականից դեպի ժամանակակից հասարակություն անցման գործընթացներ։

Այս ժողովածուն ներկայացնում է Պլուտարքոսի ստեղծագործություններից ընտրված երկերը՝ ընդգրկելով հատկապես նրա հայտնի «Զուգահեռ կենսագրությունները» և բարոյափիլիսոփայական էսսեները։ Պլուտարքոսը համադրում է հույն և հռոմեական պատմական գործիչների կյանքերը՝ բացահայտելով նրանց բնավորության գծերը, բարոյական ընտրությունները և քաղաքական գործունեության առանձնահատկությունները։ Նրա աշխատություններում կարևոր տեղ ունեն մարդու բարոյականության, առաջնորդության, առաքինության և պատասխանատվության խնդիրները։ Պլուտարքոսի մոտեցումը ոչ միայն պատմական է, այլև խորապես փիլիսոփայական՝ ուղղված մարդու ներաշխարհի և վարքագծի վերլուծությանը։ Այս ընտրանին հնարավորություն է տալիս ծանոթանալ անտիկ աշխարհի մտածողության կարևոր շերտերին և գնահատել Պլուտարքոսի ազդեցությունը եվրոպական պատմագրության և բարոյափիլիսոփայության զարգացման վրա։

Գիրքը փորձում է միավորել համաշխարհային պատմությունը և Հայաստան-ի պատմությունը՝ ներկայացնելով ժողովուրդների, պետությունների և եկեղեցու զարգացումները մեկ ընդհանուր պատմական պատկերում։ Հիմնական բովանդակությունը․ Աշխարհի ընդհանուր պատմություն Հին ժողովուրդների և քաղաքակրթությունների զարգացում։ Հայաստանի պատմություն Հայ ժողովրդի և պետականության կարևոր փուլերի ներկայացում։ Եկեղեցական պատմություն Քրիստոնեության տարածում և եկեղեցու դերակատարություն հասարակության մեջ։ Միջնադարյան պատմական պատկերացումներ Պատմության կրոնական և աշխարհայացքային մեկնաբանություններ։ Աղբյուրների համադրում Տարբեր պատմական աղբյուրների օգտագործում՝ ամբողջական պատկեր ստանալու համար։

Գիրքը ներկայացնում է Հայաստանի տարածքում տարբեր պատմական փուլերում ձևավորված հնագիտական տվյալները՝ օգնելով հասկանալ մարդու կյանքը և հասարակության զարգացումը հին ժամանակներում։ Հիմնական բովանդակությունը․ Հնագույն բնակավայրեր Առաջին մարդկային բնակության հետքեր և քարե գործիքներ։ Նյութական մշակույթ Աշխատանքային գործիքներ, կենցաղային իրեր և արտադրական զարգացում։ Հասարակական զարգացում Նախնադարյան համայնքներից դեպի ավելի բարդ սոցիալական կառուցվածքներ անցում։ Պեղումների տվյալներ Հայաստանի տարբեր հնավայրերից ստացված հնագիտական նյութերի վերլուծություն։ Պատմական վերականգնում Հնագիտական փաստերի հիման վրա Հայաստանի հին պատմության վերակազմություն։

Գրքի հիմնական նպատակն է ցույց տալ հայ ժողովրդի պատմական զարգացման շարունակականությունը՝ ընդգծելով այն պահերը, երբ դժվար պայմաններում հնարավոր է եղել հասնել կարևոր արդյունքների կամ հաղթահարել ճգնաժամեր։ Հեղինակը ներկայացնում է հաղթանակները ոչ միայն որպես ռազմական հաղթարշավներ, այլ նաև որպես պետականաշինության, ինքնության պահպանման, գիտական և մշակութային առաջընթացի արդյունք։ Աշխատության կառուցվածքում հաճախ կիրառվում է թեմատիկ մոտեցում․ տարբեր բաժիններում կարող են ներկայացվել առանձին ժամանակաշրջաններ կամ ոլորտներ, որտեղ ընդգծվում են հաջողված գործընթացները։ Այդ ձևաչափը թույլ է տալիս ընթերցողին տեսնել ոչ միայն առանձին դեպքեր, այլ նաև ընդհանուր պատմական տրամաբանություն՝ ինչպես են ձևավորվել և զարգացել այդ ձեռքբերումները։ Գրքում կարևոր շեշտադրում է դրվում նաև ազգային ինքնագիտակցության և պատմական հիշողության պահպանման վրա։ Հեղինակը փորձում է ցույց տալ, որ հաղթանակները միայն անցյալի փաստեր չեն, այլ նաև արժեքային հիմք՝ ներկայի և ապագայի համար։ Այդ պատճառով նյութը հաճախ ունի նաև կրթական և դաստիարակչական ուղղվածություն։ Լեզվական առումով աշխատությունը գրված է պարզ և մատչելի ոճով, ինչը հնարավորություն է տալիս այն ընթերցել լայն լսարանի համար։ Միևնույն ժամանակ պահպանվում է գիտական-վերլուծական մոտեցում, հատկապես երբ ներկայացվում են պատմական փաստեր կամ գնահատականներ։

Հայոց դիցարանը հին հայերի հավատալիքների և կրոնական պատկերացումների համակարգն է, որը ձևավորվել է նախաքրիստոնեական շրջանում և արտացոլում է բնության ուժերի, կյանքի երևույթների ու հասարակական արժեքների աստվածացված ընկալումը։ Հայոց դիցարանի գլխավոր աստվածներից էր Արամազդը, որը համարվում էր երկնքի և երկրի արարիչը, ամենահզոր աստվածը և բոլոր աստվածների հայրը։ Նա կապվում էր իմաստության, արդարության և բարօրության գաղափարների հետ։ Նրա կինը համարվում էր Անահիտը՝ մայրության, պտղաբերության և բժշկության աստվածուհին, որը մեծ պաշտամունք ուներ հայ ժողովրդի շրջանում և հաճախ նույնացվում էր «ոսկեմայր» կերպարի հետ։ Վահագնը պատերազմի, քաջության և կրակի աստվածն էր, որը ներկայացվում էր որպես հերոսական և ուժեղ կերպար, և ըստ ավանդության՝ նա ծնվել է կրակից ու պայքարի խորհրդանիշ է։ Աստղիկը սիրո, գեղեցկության և ջրի աստվածուհին էր, որը կապված էր նաև պտղաբերության և երիտասարդության գաղափարների հետ։ Միհրը համարվում էր լույսի և ճշմարտության աստվածը, որը խորհրդանշում էր արևը և արդարությունը։ Նանեն իմաստության և ընտանիքի պահպանության աստվածուհին էր, որը պաշտվում էր որպես մայրական խնամքի և բարոյական արժեքների խորհրդանիշ։ Տիրը՝ գրի, դպրության և գիտելիքի աստվածն էր, որը համարվում էր նաև երազների մեկնիչ և գրավոր մշակույթի հովանավոր։ Հայոց դիցարանում կային նաև այլ աստվածություններ և ոգիներ, որոնք կապված էին բնության տարրերի՝ ջրի, հողի, լեռների և կենդանիների հետ։ Դիցարանը կարևոր դեր ուներ հին հայերի աշխարհայացքի ձևավորման մեջ՝ կարգավորելով նրանց բարոյական նորմերը, հասարակական հարաբերությունները և հոգևոր կյանքը։ Քրիստոնեության ընդունումից հետո հայոց հին դիցարանը աստիճանաբար կորցրեց իր պաշտամունքային նշանակությունը, սակայն նրա կերպարներն ու առասպելները պահպանվեցին ժողովրդական ավանդություններում և մշակույթում։ Այսպիսով, հայոց դիցարանի աստվածները արտացոլում են հին հայ ժողովրդի հոգևոր աշխարհը, բնության ընկալումը և մշակութային արժեքները։

Այս աշխատությունը պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է 10-րդ դարի հայոց Բագրատունյաց թագավորության նշանավոր գահակալներից մեկին՝ Աշոտ Երկաթ։ Գիրքը ներկայացնում է նրա կառավարման շրջանը՝ ընդգրկելով ինչպես ներքին պետական քաղաքականությունը, այնպես էլ արտաքին ռազմական ու դիվանագիտական մարտահրավերները։ Հեղինակը մանրամասն անդրադառնում է այն ժամանակաշրջանին, երբ Հայաստանը գտնվում էր բարդ ռազմաքաղաքական իրավիճակում՝ պայքարելով արաբական ազդեցության և ներքին իշխանական հակասությունների դեմ։ Աշոտ Երկաթի գործունեությունը ներկայացվում է որպես պետականության պահպանման և կենտրոնացման փորձերի կարևոր փուլ։ Աշխատության հիմնական թեմաներն են․ Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական վիճակը 10-րդ դարում Աշոտ Երկաթի ռազմական և պետական գործունեությունը ներքին իշխանական պայքարները և կենտրոնական իշխանության ամրապնդման փորձերը արտաքին սպառնալիքները և տարածաշրջանային հակամարտությունները հայ պետականության պահպանման մարտահրավերները միջնադարում Գիրքը հիմնվում է պատմական աղբյուրների, միջնադարյան մատենագրության և ժամանակակից գիտական վերլուծությունների վրա՝ փորձելով վերականգնել Աշոտ Երկաթի կերպարը որպես պետականության պահպանման դժվարին պայմաններում գործող առաջնորդ։

Գիրքը համակարգված կերպով ուսումնասիրում է Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները, նյութական մշակույթը և հասարակական զարգացումները տարբեր պատմական փուլերում՝ բացահայտելով տարածաշրջանի հին քաղաքակրթական շերտերը։ Հիմնական բովանդակությունը․ Հին քարի դար (պալեոլիթ) Առաջին բնակավայրեր, քարե գործիքներ, որսորդություն և հավաքչություն։ Նոր քարի դար (նեոլիթ) Գյուղատնտեսության և անասնապահության ձևավորում, նստակյաց կյանք։ Բրոնզի դար Զարգացած հասարակություններ, արհեստներ, առաջին քաղաքային կենտրոնների ձևավորում։ Վաղ պետական կազմավորումներ Հասարակական բարդացում և իշխանական համակարգերի ձևավորում։ Վանի թագավորություն Պետականության զարգացում, ամրոցներ, գրային համակարգ և մշակութային բարձր մակարդակ։ Թագավորության անկում Վանի թագավորության թուլացում և պատմական նոր փուլերի սկիզբ։

Այս գիրքը հին հռոմեական գրականության և պատմագրության կարևորագույն գործերից է, որտեղ հեղինակը ներկայացնում է Հռոմեական կայսրության առաջին տասներկու կայսրերի կենսագրությունները։ Աշխատությունը ընդգրկում է սկսած Հուլիոս Կեսար-ից մինչև Դոմիցիանոս ընկած ժամանակաշրջանը։ Սվետոնիոսը իր աշխատության մեջ ներկայացնում է ոչ միայն կայսրերի քաղաքական գործունեությունը, այլև նրանց անձնական կյանքը, բնավորությունը, սովորությունները և երբեմն նաև սկանդալային դրվագները։ Գիրքը առանձնանում է իր կենսագրական ոճով՝ ուշադրություն դարձնելով մանրամասներին, որոնք հաճախ բացակայում են դասական պատմագրական աշխատություններում։ Աշխատության մեջ նկարագրվում են այնպիսի կարևոր դեմքեր, ինչպիսիք են՝ Օգոստոս Տիբերիոս Ներոն և այլ կայսրեր, որոնց իշխանությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել Հռոմեական կայսրության զարգացման վրա։ Գրքի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն համադրում է պատմությունը և կենսագրությունը՝ երբեմն ընդգրկելով նաև հետաքրքիր,甚至 անսովոր պատմություններ, որոնք բացահայտում են իշխանության մարդկային կողմը։ Թեև որոշ տեղեկություններ կարող են ունենալ սուբյեկտիվ կամ լեգենդային բնույթ, այնուամենայնիվ, գիրքը համարվում է արժեքավոր աղբյուր հին Հռոմի պատմության ուսումնասիրության համար։

Այս գիրքը համապարփակ պատմագիտական աշխատություն է, որը ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև նորագույն շրջաններ։ Այն սովորաբար նախատեսված է ուսումնական նպատակների համար և լայնորեն օգտագործվում է դպրոցներում և բուհերում։ Աշխատության մեջ փուլ առ փուլ ներկայացվում են հայոց պատմության հիմնական ժամանակաշրջանները՝ հնագույն և նախնադարյան շրջան հին և միջնադարյան հայկական պետություններ օտար տիրապետության ժամանակաշրջաններ ազգային-ազատագրական պայքարներ նոր և նորագույն պատմություն Հեղինակները մեծ ուշադրություն են դարձնում կարևոր պատմական իրադարձություններին, պետական կազմավորումներին, մշակութային զարգացումներին և նշանավոր գործիչների գործունեությանը։ Գրքում հաճախ ներկայացվում են նաև քարտեզներ, ժամանակագրական աղյուսակներ և փաստաթղթային նյութեր, որոնք օգնում են ավելի լավ հասկանալ պատմական գործընթացները։ Այս աշխատության առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն ոչ միայն ներկայացնում է փաստերը, այլև փորձում է բացատրել դրանց միջև եղած կապերը՝ ցույց տալով, թե ինչպես են տարբեր իրադարձություններ ազդել հայ ժողովրդի զարգացման վրա։ Միևնույն ժամանակ, այն նպաստում է ազգային ինքնագիտակցության ձևավորմանը և պատմական մտածողության զարգացմանը։

Գիրքը ուսումնասիրում է Օսմանյան կայսրություն-ի պատմական զարգացման հիմնական փուլերը՝ քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային տեսանկյուններից։ Հիմնական բովանդակությունը․ Կայսրության ձևավորումը Օսմանների իշխանության առաջացումը և ընդլայնումը։ Զարգացման և հզորացման փուլ Կայսրության տարածքային աճը, ռազմական հաջողությունները և պետական կառավարման համակարգը։ Կայսրության կառավարման կառուցվածք Սուլթանի իշխանություն, վարչական համակարգ և հասարակական կարգ։ Անկման գործընթաց Ներքին խնդիրներ, ռազմական պարտություններ և աստիճանական թուլացում։ Տարածաշրջանային ազդեցություն Օսմանյան տիրապետության ազդեցությունը Բալկաններում, Մերձավոր Արևելքում և հայ բնակչության վրա։

Աշխատությունը ներկայացնում է Զեյթունի հայ բնակչության կյանքը, նրանց հասարակական կազմակերպվածությունը, ինչպես նաև արտաքին վտանգների և պայքարների պատմությունը։ Հիմնական բովանդակությունը․ Զեյթունի պատմական նկարագիրը Քաղաքի/գավառի ծագում, բնակչություն և տեղաբաշխում։ Հայ բնակչության կյանքը Սոցիալական կառուցվածք, կենցաղ, ավանդույթներ և համայնքային կազմակերպվածություն։ Պայքարներ և դիմադրություն Զեյթունի հայերի ինքնապաշտպանական կռիվները օտար իշխանությունների դեմ։ Ազգային-ազատագրական շարժման տարրեր Ժողովրդի դիմադրական ոգին և ազատության ձգտումը։ Պատմական վկայություններ Հեղինակը ներկայացնում է իրադարձությունները որպես կարևոր հիշողություն և փաստագրություն։

Աշխատության առանցքում գտնվում է Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակում-ը, որը տեղի ունեցավ ծանր պատմական պայմաններում՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմ-ի ավարտի, Հայոց ցեղասպանություն-ի հետևանքների և տարածաշրջանային քաղաքական անկայունության պայմաններում։ Վիրաբյանը մանրամասն նկարագրում է, թե ինչպես ավերված, գաղթականներով լեցուն և տնտեսական ծանր վիճակում գտնվող երկիրը կարողացավ ձևավորել պետական կառույցներ և փորձել կազմակերպել իր քաղաքական ու հասարակական կյանքը։ Գրքում կարևոր տեղ է հատկացվում պետական կառավարման համակարգի ձևավորմանը՝ խորհրդարանի, կառավարության և վարչական մարմինների գործունեությանը։ Հեղինակը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի դժվարություններով էին ուղեկցվում պետականաշինության գործընթացները՝ ներքին քաղաքական պայքարներ, կուսակցական հակասություններ, ռեսուրսների սակավություն և արտաքին ճնշումներ։ Միևնույն ժամանակ ներկայացվում է, թե ինչպես էին այդ պայմաններում փորձ արվում ստեղծել իրավական պետություն և կազմակերպել կրթություն, առողջապահություն և տնտեսություն։ Արտաքին քաղաքականությունը գրքի առանցքային թեմաներից է։ Վիրաբյանը վերլուծում է նորաստեղծ հանրապետության հարաբերությունները հարևան երկրների՝ Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ, ինչպես նաև մեծ տերությունների հետ կապերը։ Նա անդրադառնում է սահմանային հակամարտություններին, դիվանագիտական բանակցություններին և այն փորձերին, որոնց միջոցով Հայաստանը փորձում էր միջազգային ճանաչում և աջակցություն ստանալ։ Այս համատեքստում հատկապես կարևոր է նաև Սևրի պայմանագիր-ի քննարկումը, որը, թեև մեծ հույսեր էր ներշնչում, իրականում չիրագործվեց։ Գիրքը նաև մանրամասն անդրադառնում է սոցիալ-տնտեսական վիճակին՝ սով, համաճարակներ, գաղթականների խնդիրներ և տնտեսական քայքայում։ Հեղինակը ցույց է տալիս, որ անկախ պետականության պահպանումը ոչ միայն քաղաքական, այլև կենսական խնդիր էր՝ կապված բնակչության գոյատևման հետ։ Այս իրողությունները հաճախ որոշիչ էին քաղաքական որոշումների ընդունման մեջ։

Այս աշխատությունը նվիրված է հայ ժողովրդի պատմության ամենածանր ու ողբերգական էջերից մեկին՝ Հայոց ցեղասպանություն։ Գիրքը նպատակ ունի ներկայացնել ցեղասպանության առաջացման պատճառները, ընթացքը և հետևանքները՝ հիմնվելով պատմական փաստերի և աղբյուրների վրա։ Հեղինակը անդրադառնում է Օսմանյան կայսրությունում հայերի վիճակին մինչև 1915 թվականը՝ ցույց տալով քաղաքական, ազգային և կրոնական հակասությունները, որոնք աստիճանաբար հանգեցրին զանգվածային բռնություններին։ Աշխատության մեջ մանրամասն ներկայացվում են տեղահանությունները, կոտորածները և հայ բնակչության նկատմամբ իրականացված համակարգված քաղաքականությունը։ Գրքում քննարկվում են մի շարք կարևոր հարցեր․ ցեղասպանության պատմական և քաղաքական նախադրյալները Օսմանյան իշխանությունների վարած քաղաքականությունը տեղահանությունների և զանգվածային սպանությունների ընթացքը միջազգային արձագանքը և մեծ տերությունների դիրքորոշումը ցեղասպանության հետևանքները հայ ժողովրդի համար Հեղինակը օգտագործում է տարբեր աղբյուրներ՝ արխիվային փաստաթղթեր, վկայություններ, դիվանագիտական հաղորդագրություններ, ինչը թույլ է տալիս ներկայացնել համակողմանի և փաստարկված ուսումնասիրություն։ Աշխատությունը նաև փորձում է գնահատել ցեղասպանության ազդեցությունը հայ ժողովրդի հետագա պատմության, սփյուռքի ձևավորման և ազգային ինքնության վրա։

Գիրքը լուսաբանում է տարբեր ժամանակաշրջաններում հայ կանանց մասնակցությունը ազգային պայքարին, հասարակական կյանքին և մշակութային զարգացմանը՝ ընդգծելով նրանց կարևոր դերակատարությունը պատմության մեջ։ Հիմնական բովանդակությունը․ Պատմական հերոսուհիներ Հայ պատմության մեջ հայտնի կանանց կյանքը և գործունեությունը։ Ազգային-ազատագրական պայքար Կանանց մասնակցությունը ազատագրական շարժումներին և պատերազմներին։ Հասարակական դերակատարում Կրթության, մշակույթի և համայնքային կյանքի մեջ կանանց գործունեությունը։ Անձնական սխրանքներ Հերոսական վարք, զոհաբերություն և նվիրվածություն հայրենիքին։ Գենդերային դերերի փոփոխություն Կանանց սոցիալական դիրքի զարգացում տարբեր պատմական փուլերում։

Այս աշխատությունը պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է 17-րդ դարի նշանավոր հայ ճանապարհորդի և հիշատակագիրի՝ Զաքարիա Ագուլեցի կյանքին և գործունեությանը, ինչպես նաև նրա ապրած ժամանակաշրջանի պատմական միջավայրին։ Գրքում հեղինակը փորձում է վերականգնել այն դարաշրջանի ամբողջական պատկերը, երբ հայ հասարակությունը գտնվում էր պարսկական և օսմանյան ազդեցությունների խաչմերուկում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում առևտրական ճանապարհներին, քաղաքների կյանքին, սոցիալ-տնտեսական պայմաններին և հայ վաճառականների գործունեությանը։ Զաքարիա Ագուլեցին հայտնի է իր ճանապարհորդական գրառումներով, որտեղ նա մանրամասն նկարագրում է տարբեր քաղաքներ, ժողովուրդներ, սովորույթներ և քաղաքական իրավիճակներ։ Աշխատության հեղինակ Աշոտ Հովհաննիսյանը վերլուծում է այդ հիշատակությունները՝ դրանք դիտարկելով որպես կարևոր պատմական աղբյուր, որը հնարավորություն է տալիս հասկանալու ժամանակի իրական կյանքը։ Գրքում ընդգծվում են հետևյալ հիմնական թեմաները․ Զաքարիա Ագուլեցու ճանապարհորդությունները և գրառումները 17-րդ դարի հայկական առևտրական սփյուռքը Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակը պարսկական տիրապետության շրջանում տարածաշրջանային քաղաքական և մշակութային կապերը հիշատակությունների պատմագիտական արժեքը Այս աշխատությունը համադրում է կենսագրական և պատմագիտական մոտեցումները՝ ներկայացնելով թե՛ հեղինակի կյանքը, թե՛ նրա ապրած դարաշրջանի լայն պատկերը։

Այս աշխատությունը պատմական բնույթի ընտրանի է, որը նվիրված է 18-րդ դարի հայկական ազգային-ազատագրական պայքարի կարևորագույն դեմքերից մեկին՝ Դավիթ Բեկ։ Գիրքը ներկայացնում է Դավիթ Բեկի գործունեությունը՝ հատկապես Սյունիքում ծավալված պայքարի համատեքստում, որտեղ նա առաջնորդել է հայերի դիմադրությունը արտաքին ուժերի դեմ։ Աշխատության մեջ հեղինակը նկարագրում է այն ժամանակաշրջանի քաղաքական և ռազմական իրավիճակը, երբ Հայաստանի տարբեր շրջաններում շարունակվում էին իշխանական պայքարները և օտար տիրապետության ազդեցությունը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Սյունիքի ազատագրական շարժմանը, ամրոցների պաշտպանությանը և տեղական ուժերի կազմակերպմանը։ Գրքում ընդգծվում են հետևյալ հիմնական թեմաները․ Դավիթ Բեկի առաջնորդական գործունեությունը և ռազմական ռազմավարությունը Սյունիքի ինքնապաշտպանական պայքարի կազմակերպումը տեղական իշխանությունների և զինված ուժերի համագործակցությունը հակամարտությունները օսմանյան և պարսկական ուժերի դեմ ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական հիմքերը Ղուկաս Սեբաստացին իր շարադրանքում համադրում է պատմական փաստերը և ժողովրդական ավանդությունները՝ ստեղծելով ինչպես փաստագրական, այնպես էլ նկարագրական բնույթի պատմություն։ Այդ պատճառով աշխատությունը ունի ոչ միայն պատմագիտական, այլ նաև գրական և գաղափարական արժեք։

Գիրքը ներկայացնում է այն հոգևոր և ժողովրդական պատկերացումները, որոնք ձևավորվել են հայկական ավանդական մշակույթում՝ կապված առողջության, պաշտպանության, հաջողության և կյանքի տարբեր իրավիճակների հետ։ Հիմնական բովանդակությունը․ Հմայական խոսքեր և ծեսեր Բուժիչ, պաշտպանիչ և հաջողություն բերող խոսքային ձևեր։ Ժողովրդական աղոթքներ Տարբեր իրավիճակների համար նախատեսված աղոթքներ (հիվանդություն, վտանգ, աշխատանքի հաջողություն և այլն)։ Կրոնական և ժողովրդական մտածողության միաձուլում Քրիստոնեական աղոթքների և հին հավատալիքների համատեղ գոյակցություն։ Բանահյուսական նյութերի հավաքագրում Տեքստերի գրանցում, դասակարգում և վերլուծություն։ Հավատալիքային համակարգ Բնության, մարդու և հոգևոր ուժերի փոխհարաբերությունների վերաբերյալ պատկերացումներ։

Նյութում դիտարկվում է, թե ինչպես էր գործում Առաջին Հանրապետության խորհրդարանը՝ որպես նորաստեղծ պետականության հիմնական օրենսդիր մարմին, և ինչ դեր էին խաղում տարբեր քաղաքական կուսակցությունները պետական կյանքի կազմակերպման մեջ։ Հիմնական բովանդակություն Խորհրդարանի ձևավորում և գործունեություն (1918–1920) Ներկայացվում է Հայաստանի օրենսդիր իշխանության կառուցվածքը, նիստերի կազմակերպումը և հիմնական քաղաքական որոշումները։ Քաղաքական կուսակցություններ Նյութը անդրադառնում է այդ շրջանում գործող հիմնական քաղաքական ուժերին՝ նրանց գաղափարախոսություններին, ազդեցությանը և պայքարին պետական իշխանության համար։ Քաղաքական բազմակարծություն և մարտահրավերներ Քննարկվում է կուսակցությունների միջև առկա հակասությունները, ինչպես նաև արտաքին և ներքին դժվարությունները, որոնց պայմաններում ձևավորվում էր պետական համակարգը։ Նյութի գաղափարը Նյութը ցույց է տալիս, որ 1918–1920 թվականներին Հայաստանը փորձում էր ստեղծել ժողովրդավարական կառավարման համակարգ՝ հիմնված խորհրդարանական սկզբունքների վրա, սակայն բախվում էր քաղաքական անկայունության և պետականության ամրապնդման խնդիրներին։

Գիրքը ուսումնասիրում է Հայաստանի տարբեր շրջաններում պահպանված ժայռապատկերները՝ սկսած քարի դարից մինչև բրոնզի դար, և փորձում է բացահայտել դրանց իմաստը, խորհրդանիշները և կապը նախնադարյան մարդկանց կյանքին։ Հիմնական բովանդակությունը․ Ժայռապատկերների ծագումը Առաջին պատկերային նշանների առաջացումը նախնադարյան հասարակություններում։ Քարի դարի արվեստ Կենդանիների, որսի տեսարանների և խորհրդանշական պատկերների արտահայտում քարերի վրա։ Բրոնզի դարի զարգացումներ Բարդացված պատկերներ, կրոնական և ծիսական նշանակություն ունեցող նշաններ։ Սիմվոլների վերլուծություն Արեգակ, կենդանիներ, մարդակերպ պատկերներ և դրանց հնարավոր իմաստները։ Հասարակական և կրոնական պատկերացումներ Ինչպես են ժայռապատկերները արտացոլում նախնադարյան մարդկանց հավատալիքներն ու աշխարհընկալումը։ Հայաստանի հնագիտական ժառանգություն Հայաստան-ի ժայռապատկերների կարևորությունը համաշխարհային հնագիտության մեջ։

Տիգրան Մեծ Հայոց պատմության egyik ամենահիշվող պետական ու ռազմական գործիչն է, որը ղեկավարել է Հայաստանը հզորության, տարածքի ընդլայնման և միջազգային հեղինակության հասնելու ժամանակաշրջանում։ Տիգրան Մեծը ստանձնեց թագավորությունը մոտ 95 թվականին Ք.ա., և իր կառավարման ընթացքում significantly ընդլայնեց Հայաստանի սահմանները՝ ընդգրկելով Միջագետքի, Սիրիայի, Մեծ Հայքի և մի շարք հարևան տարածքներ։ Նրա կառավարման ժամանակ Հայաստանի վրա հռչակվեց որպես տարածաշրջանային գերտերություն, կառուցվեցին նոր քաղաքներ, զարգացան տնտեսական և մշակութային կապերը հարևան երկրների հետ, և ստեղծվեց ազդեցիկ քաղաքական ու ռազմական համակարգ։ Տիգրանի գործունեությունը կարևոր դեր խաղաց նաև հայկական ինքնության ամրապնդման և պետական կառավարման ինստիտուտների զարգացումն ապահովելու գործում։ Նրա օրոք մայրաքաղաքն Արտաշատն ու նոր հիմնադրված Տիգրանակերտը դարձան մշակութային, քաղաքական ու տնտեսական կենտրոններ։ Թագավոր Տիգրան Մեծը հայտնի է նաև իր դիվանագիտական և ռազմական շնորհներով, որոնք թույլ տվեցին պահպանել հայկական պետության ինքնիշխանությունը բարդ միջազգային իրավիճակում։ Նրա կերպարը հայ պատմության մեջ մնում է ուժի, պետականական մտածողության և ազգային հավակնությունների խորհրդանիշ։

Այս աշխատությունը գիտական ուսումնասիրություն է, որը համադրում է Հայաստանի պատմության տարբեր փուլերի և ժողովրդագրական գործընթացների վերլուծությունը։ Հեղինակը փորձում է ցույց տալ, թե ինչպես են պատմական իրադարձությունները՝ պատերազմները, քաղաքական փոփոխությունները, միգրացիաները և պետական վերափոխումները, ազդել Հայաստանի բնակչության կառուցվածքի և զարգացման վրա։ Գրքում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում ժողովրդագրության փոփոխություններին՝ տարբեր դարաշրջաններում բնակչության աճի, նվազման, տեղաշարժերի և էթնիկական կազմի փոփոխությունների համատեքստում։ Հեղինակը նաև քննարկում է աղբյուրագիտական խնդիրները՝ կապված մարդահամարների, վիճակագրական տվյալների և պատմական վկայությունների հավաստիության հետ։ Աշխատության հիմնական ուղղություններն են․ Հայաստանի պատմական ժողովրդագրության զարգացումը տարբեր ժամանակաշրջաններում բնակչության տեղաշարժերը՝ արտագաղթ, ներգաղթ, բռնագաղթ պատերազմների և քաղաքական ճգնաժամերի ազդեցությունը բնակչության վրա աղբյուրների համադրական և քննադատական վերլուծություն պատմության և ժողովրդագրության փոխկապակցվածությունը Հեղինակը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի պատմությունը հնարավոր չէ լիարժեք հասկանալ առանց ժողովրդագրական գործընթացների ուսումնասիրության, քանի որ բնակչության փոփոխությունները հաճախ արտացոլում են պետության քաղաքական և սոցիալական զարգացումները։

Գիրքը ուսումնասիրում է Բագրատունիների իշխանության ամրապնդումը և Հայաստանի պետականության վերականգնումը IX դարի վերջում՝ կենտրոնանալով Աշոտ Ա-ի և նրա հաջորդների գործունեության վրա։ Հիմնական բովանդակությունը․ Թագավորության ձևավորում (885 թ.) Աշոտ Ա Բագրատունու գահակալումը և թագավորական իշխանության հաստատումը։ Քաղաքական միավորում Նախարարական տների համախմբում և կենտրոնացված իշխանության ձևավորում։ Արտաքին հարաբերություններ Բյուզանդիայի և Արաբական խալիֆայության հետ դիվանագիտական կապեր։ Պետական կառավարման զարգացում Բանակի, հարկային համակարգի և վարչական կառույցների ձևավորում։ Վաղ փուլ (885–908 թթ.) Պետության կայացման առաջին տարիները և ներքին կայունացման գործընթացը։

Այս աշխատությունը միջնադարյան հայ պատմագրության կարևոր աղբյուրներից է, որը վերաբերում է հիմնականում 7–8-րդ դարերի իրադարձություններին։ Այն ներկայացնում է Հայաստանի և տարածաշրջանի պատմությունը արաբական տիրապետության սկզբնական շրջանում՝ կարևոր տեղեկություններ տալով քաղաքական, ռազմական և եկեղեցական կյանքի մասին։ Ղևոնդի «Պատմություն»-ը առանձնանում է իր ժամանակագրական և վավերագրական բնույթով։ Հեղինակը նկարագրում է արաբական նվաճումների հետևանքները Հայաստանում, հարկային ծանրաբեռնվածությունը, ապստամբությունները և հայ իշխանների ու եկեղեցու պայքարը ինքնավարության պահպանման համար։ Գրքում կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև հայ ազնվականության և հոգևոր առաջնորդների դերակատարությունը՝ որպես ազգային դիմադրության կազմակերպիչներ։ Հեղինակը հաճախ անդրադառնում է նաև մեծ իրադարձություններին, ինչպիսիք են արաբական վարչակարգի հաստատումը և դրա ազդեցությունը հայկական իշխանությունների վրա։ Խմբագրական տարբերակը, պատրաստված Սեն Արևշատյան կողմից, ներառում է գիտական մեկնաբանություններ, ծանոթագրություններ և պատմական հստակեցումներ, որոնք օգնում են ավելի լավ հասկանալ սկզբնաղբյուրի լեզուն և պատմական համատեքստը։

Այս նյութը պատմա-ժողովրդագրական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Կարսի մարզի բնակչության կազմին, տեղաբաշխմանը և պատմական զարգացումներին։ Աշխատության մեջ հեղինակը մանրամասն ներկայացնում է, թե ինչպես է ձևավորվել Կարսի մարզի բնակչությունը տարբեր ժամանակաշրջաններում՝ հաշվի առնելով քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական փոփոխությունները։ Գրքում կամ հոդվածում քննարկվում են հետևյալ հիմնական հարցերը․ Կարսի մարզի բնակչության ազգային և կրոնական կազմը Բնակչության թվաքանակի փոփոխությունները տարբեր տարիներին Միգրացիոն գործընթացները (տեղահանություններ, վերաբնակեցումներ) Տարածաշրջանում տեղի ունեցած պատմական իրադարձությունների ազդեցությունը բնակչության վրա Հեղինակը օգտագործում է վիճակագրական տվյալներ, մարդահամարների արդյունքներ և պատմական փաստաթղթեր՝ ներկայացնելով համապարփակ և փաստարկված պատկեր։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն փոփոխություններին, որոնք տեղի են ունեցել տարածաշրջանում պատերազմների, սահմանային փոփոխությունների և քաղաքական վերաձևումների արդյունքում։ Այս ուսումնասիրությունը կարևոր է, քանի որ Կարսի մարզը եղել է բազմազգ և ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածք, և նրա բնակչության կառուցվածքը հաճախ արտացոլել է ավելի լայն տարածաշրջանային գործընթացները։

Այս գիրքը ներկայացնում է Թուրքիայի Հանրապետության ձևավորման և զարգացման պատմությունը՝ սկսած Օսմանյան կայսրության անկումից և Մուստաֆա Քեմալ Աթաթուրքի ղեկավարությամբ նոր պետական համակարգի ստեղծումից մինչև ժամանակակից Թուրքիայի քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական փոփոխությունները։ Գրքում վերլուծվում են հանրապետության հիմնադրման գործընթացը, բարեփոխումների քաղաքականությունը, աշխարհիկ պետության կառուցման քայլերը և պետական ինստիտուտների ձևավորումը։ Հեղինակը անդրադառնում է նաև բազմակուսակցական համակարգի անցմանը, ռազմական հեղաշրջումների փուլերին, արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններին և Թուրքիայի դերին տարածաշրջանային ու միջազգային հարաբերություններում։ Նյութում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում հասարակական փոփոխություններին, տնտեսական արդիականացման գործընթացներին և ազգային ինքնության ձևավորման խնդիրներին։ Գիրքը համադրում է պատմական փաստերը և վերլուծական մոտեցումը՝ ընթերցողին հնարավորություն տալով ամբողջական պատկերացում կազմել Թուրքիայի Հանրապետության պատմական զարգացման ուղու մասին։

Այս աշխատությունը միջնադարյան հայ պատմագրության կարևոր աղբյուրներից է, որը ներկայացնում է Տարոն գավառի պատմությունը և Մամիկոնյան տոհմի գործունեությունը։ Այն ունի ինչպես պատմական, այնպես էլ ավանդաբանական բնույթ՝ համադրելով իրական իրադարձություններն ու ժողովրդական ավանդությունները։ Գրքում նկարագրվում են Տարոնի քաղաքական և ռազմական կյանքը, հայ իշխանական տների պայքարը, ինչպես նաև Մամիկոնյանների դերը Հայաստանի պաշտպանությունում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Վարդանանց ավանդույթներին և քրիստոնեական հավատքի պաշտպանության գաղափարին։ Աշխատության հիմնական թեմաներից են․ Տարոնի գավառի պատմական զարգացումը Մամիկոնյան իշխանական տան գործունեությունը Հայաստանի ներքին իշխանական պայքարները քրիստոնեության և ազգային ինքնության պահպանումը հերոսական ավանդություններ և պատմական հիշողություն «Տարոնի պատմություն»-ը հաճախ ներկայացվում է ոչ միայն որպես պատմագիտական աղբյուր, այլ նաև որպես գրական ստեղծագործություն, քանի որ այն պարունակում է գեղարվեստական նկարագրություններ, հերոսական դրվագներ և խորհրդանշական պատմություններ։

Գիրքը նկարագրում է Գերմանիայի կայսրության ձևավորումը 1871 թ․ և դրա հետագա զարգացումը մինչև 19-րդ դարի վերջ՝ ընդգծելով նոր պետության ամրապնդման գործընթացը։ Հիմնական բովանդակությունը․ Գերմանիայի միավորումը (1871) Տարբեր գերմանական պետությունների միավորում և կայսրության ստեղծում։ Բիսմարկի քաղաքականությունը Օտտո ֆոն Բիսմարկի ղեկավարությամբ ներքին կայունության և արտաքին դիվանագիտության քաղաքականություն։ Տնտեսական զարգացում Արագ արդյունաբերականացում, քաղաքների աճ և տեխնոլոգիական առաջընթաց։ Սոցիալական փոփոխություններ Բանվորական շարժումներ, սոցիալական օրենքների ձևավորում և հասարակական նոր խնդիրներ։ Արտաքին քաղաքականություն Գերմանիայի դիրքի ամրապնդում Եվրոպայում և դիվանագիտական հարաբերություններ այլ մեծ տերությունների հետ։

Այս աշխատությունը պատմագիտական ուսումնասիրություն է, որը նվիրված է Զանգեզուրի տարածաշրջանի գոյապայքարին 1917–1920 թվականներին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտի և Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ձևավորման բարդ շրջանի համատեքստում։ Գրքում հեղինակը ներկայացնում է Զանգեզուրի բնակչության ինքնապաշտպանական պայքարը՝ օսմանյան և ադրբեջանական ուժերի սպառնալիքների պայմաններում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում տեղական ինքնակազմակերպմանը, ռազմական դիմադրությանը և քաղաքական ղեկավարության ձևավորմանը։ Աշխատության հիմնական թեմաներից են․ Զանգեզուրի ռազմաքաղաքական իրավիճակը 1917–1920 թթ. ինքնապաշտպանական ջոկատների և տեղական կառույցների գործունեությունը տարածաշրջանի բնակչության դիմադրությունը արտաքին հարձակումներին Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հետ կապերը տարածաշրջանային հակամարտությունների ազդեցությունը պետականության ձևավորման վրա Հեղինակը օգտագործում է արխիվային փաստաթղթեր, ժամանակակիցների հուշագրություններ և պատմական աղբյուրներ՝ վերականգնելով Զանգեզուրի գոյապայքարի ամբողջական պատկերը։

Գիրքը ուսումնասիրում է, թե ինչպես են հասարակական կանոնները, ավանդույթները և արժեքային համակարգը ձևավորում մարդկանց վարքը և փոխհարաբերությունները հայ միջավայրում։ Հիմնական բովանդակությունը․ Սոցիոնորմատիվ համակարգի էությունը Հասարակության կողմից ընդունված նորմեր, կանոններ և վարքականոններ։ Արժեքային համակարգ Ընտանիքի, հայրենասիրության, բարոյականության և ավանդույթների դերը հասարակության մեջ։ Սոցիալական վերահսկողություն Ինչպես է հասարակությունը կարգավորում վարքը՝ նորմերի և պատժի/խրախուսման միջոցով։ Ավանդույթների և ժամանակակիցության փոխազդեցություն Ինչպես են հին արժեքները պահպանվում կամ փոխվում ժամանակակից պայմաններում։ Հասարակական վարք և դերեր Անհատի վարքը տարբեր սոցիալական խմբերում (ընտանիք, դպրոց, համայնք)։

Գիրքը ուսումնասիրում է, թե ինչպես է փոխվել հասարակությունը խորհրդային համակարգի վերջին փուլում և անկախության ձեռքբերումից հետո՝ ընդգրկելով անցումային շրջանի հիմնական խնդիրներն ու փոփոխությունները։ Հիմնական բովանդակությունը․ Խորհրդային հետպատերազմյան շրջան (1945–1991) Տնտեսական զարգացում, պետական համակարգ, գաղափարախոսություն և հասարակական կյանք։ ԽՍՀՄ փլուզումը և անկախության սկիզբը Քաղաքական փոփոխություններ, պետականության վերականգնում և նոր համակարգի ձևավորում։ Անցումային շրջան (1990-ականներ) Տնտեսական ճգնաժամ, սոցիալական դժվարություններ և բարեփոխումների գործընթաց։ Հետխորհրդային զարգացումներ (2000–2011) Պետական կառավարման ամրապնդում, տնտեսության կայունացում և հասարակական փոփոխություններ։ Սոցիալական փոփոխություններ Բնակչության կենսամակարդակ, միգրացիա, արժեքային համակարգի փոփոխություն։

Նյութը ուսումնասիրում է, թե ինչպես են Հայաստանի Հանրապետությունը և հայ սփյուռքը փոխկապակցվել տարբեր պատմական փուլերում՝ սկսած 1918 թվականի առաջին անկախությունից մինչև ժամանակակից շրջան։ Այն ընդգծում է, որ հայրենիք–սփյուռք հարաբերությունները ձևավորվել են տարբեր քաղաքական, սոցիալական և մշակութային պայմաններում և մշտապես ունեցել են փոփոխվող բնույթ։ Հիմնական ժամանակաշրջաններ 1918–1920 թթ. (Առաջին Հանրապետություն) Սփյուռքը սկսում է ավելի ակտիվ կապեր հաստատել նորաստեղծ պետության հետ՝ աջակցելով պետականաշինության և օգնության ծրագրերին։ Խորհրդային շրջան Կապերը սահմանափակվում են քաղաքական պատճառներով, սակայն սփյուռքը շարունակում է պահպանել ազգային ինքնությունը, մշակույթը և երբեմն աջակցել Հայաստանին տարբեր ուղիներով։ 1991 թվականից հետո (անկախություն) Հայրենիք–սփյուռք հարաբերությունները նոր որակ են ստանում․ ձևավորվում են պետական կառույցներ, համագործակցության ծրագրեր, ներդրումային և մարդասիրական նախաձեռնություններ։ Նյութի կարևոր գաղափարը Նյութը ցույց է տալիս, որ հայրենիք–սփյուռք հարաբերությունները ոչ միայն պատմական, այլև շարունակական գործընթաց են, որոնք կարևոր դեր են խաղում ազգային ինքնության պահպանման, զարգացման և պետության ամրապնդման գործում։

Այս աշխատությունը պատմաքաղաքական ուսումնասիրություն է, որը վերաբերում է «Հայկական հարցի» ձևավորմանը, զարգացման փուլերին և միջազգային հարաբերությունների համատեքստում դրա տեղին։ Այն ընդգրկում է հիմնականում 19-րդ դարի երկրորդ կեսից մինչև 20-րդ դարի սկիզբ ընկած ժամանակահատվածը, երբ հայկական բնակչության իրավունքների, անվտանգության և պետականության վերականգնման հարցը դարձավ միջազգային դիվանագիտության կարևոր թեմաներից մեկը։ Գրքում հեղինակը վերլուծում է այն քաղաքական, սոցիալական և միջազգային գործոնները, որոնք նպաստեցին Հայկական հարցի առաջացմանը Օսմանյան կայսրությունում և դրա հետագա զարգացումներին եվրոպական մեծ տերությունների քաղաքականության շրջանակում։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում հայկական բնակչության վիճակին, բարեփոխումների ծրագրերին և դրանց ձախողման պատճառներին։ Աշխատության հիմնական թեմաներից են․ Հայկական հարցի ձևավորման պատմական նախադրյալները Օսմանյան կայսրության ներքին քաղաքականությունը և հայկական բնակչությունը մեծ տերությունների (Անգլիա, Ռուսաստան, Ֆրանսիա և այլն) դերը բարեփոխումների փորձերը և դրանց հետևանքները ազգային-ազատագրական շարժումների ազդեցությունը Հեղինակը փորձում է ներկայացնել Հայկական հարցը որպես միջազգային հարաբերությունների բարդ խնդիր, որտեղ հատվում էին տարբեր պետությունների շահերը, իսկ հայկական պահանջները հաճախ ենթարկվում էին արտաքին քաղաքական հաշվարկների ազդեցությանը։

Գիրքը ներկայացնում է Հայաստան-ի հելլենիստական շրջանի քաղաքական ու ռազմական վերելքը՝ Տիգրան Մեծի օրոք, երբ Հայաստանը դարձավ տարածաշրջանային հզոր պետություն։ Հիմնական բովանդակությունը․ Տիգրան Մեծի իշխանության ձևավորումը Գահակալումը և երկրի ներքին ուժեղացումը։ Հայկական կայսրության ընդլայնումը Տարածքների նվաճումներ և Հայաստանի տարածքային առավելագույն ընդարձակումը։ Մայրաքաղաք Տիգրանակերտ Նոր մայրաքաղաքի հիմնադրում և մշակութային զարգացում։ Հռոմի և Պարթևաստանի հետ հարաբերություններ Ռազմական և դիվանագիտական հակամարտություններ տարածաշրջանի մեծ տերությունների հետ։ Հայաստանի քաղաքական ու մշակութային վերելք Պետական կառավարման ամրապնդում և մշակութային ծաղկում։

Գիրքը ներկայացնում է IX դարում Հայաստան-ի պետականության վերականգնումը և Աշոտ Ա-ի դերը որպես անկախ հայկական թագավորության հիմնադիր։ Հիմնական բովանդակությունը․ Աշոտ Ա-ի գահակալությունը Բագրատունյաց իշխանության ամրապնդում և թագավորական իշխանության հաստատում։ Հայաստանի անկախության վերականգնում Արաբական տիրապետության թուլացում և պետական ինքնավարության ձեռքբերում։ Քաղաքական միավորումներ Նախարարական տների համախմբում և կենտրոնացված պետության ձևավորում։ Բյուզանդիայի և խալիֆայության հետ հարաբերություններ Դիվանագիտական և քաղաքական բարդ հարաբերություններ տարածաշրջանային ուժերի հետ։ Բագրատունյաց թագավորության հիմքերը Պետական կառավարման, բանակի և եկեղեցու համագործակցություն։

«Հայկական հարցը և հայերի ցեղասպանությունը» հեղինակ Արման Կիրակոսյանը ներկայացնում է 19-րդ դարի վերջից մինչև 20-րդ դարի սկզբները Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած հայկական խնդիրը և Հայոց ցեղասպանության պատմական, քաղաքական ու սոցիալ-տնտեսական նախադրյալները։ Գրքում վերլուծվում են հայկական ժողովրդի նկատմամբ իրականացված բռնություններն ու զանգվածային սպանությունները, Օսմանյան քաղաքականության դրդապատճառները, միջազգային հանրության արձագանքը և միջպետական բանակցությունների գործընթացը։ Արման Կիրակոսյանը ընդգծում է ցեղասպանության հետևանքները՝ հայկական համայնքների սոցիալական, մշակութային և հոգեբանական վնասները, ինչպես նաև դրա երկարաժամկետ ազդեցությունը ազգային ինքնության և տեղաբաշխման վրա։ Գիրքը համադրում է փաստական նյութեր, վկայություններ և պատմագիտական վերլուծություններ, ինչը թույլ է տալիս պատկերացում կազմել Հայոց ցեղասպանության կազմակերպման, դրա իրավական գնահատման և պատմական ճշմարտության պահպանման մասին։ Աշխատությունը կարևոր է հայ ժողովրդի պատմության, ցեղասպանագիտության և միջազգային իրավունքի ուսումնասիրության համար՝ ընդգծելով ազգային հիշողության և միջազգային արդարության կարևորությունը։